Lingua venetian

Le **lingua venetian** o **venetiano** es un lingua romance parlate per circa de cinque milliones de personas, majormente in le region de Veneto, Italia. Le lingua es appellate ***vèneto*** in venetiano, ***veneto*** in italiano. Le variante parlate in Venetia es appellate ***venezsiàn/venesiàn*** o ***veneziano***, respectivemente. Ben que communmente illo es referite como un dialecto italian (*diałeto*, *dialetto*), mesmo per su parlatores, illo monstra un notabile differentia structural del italiano. Illo pertine al gruppo italian del nord intro le linguas romance.

Le 28 de martio 2007, le Consilio Regional del Vèneto recognosceva le existentia del lingua venetian (Łéngua Vèneta) con le approbation del lege super "tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta".

Le venetiano debe non esser confundite con le lingua venete (venetic in anglese), un lingua indoeuropee apparentemente non relationate e extincte que esseva parlate in le region de Veneto, circa le seculo 6.

Le lingua venete (nomine native: *léngoa vèneta* o simplemente *vèneto*) es un lingua romanic septentrional parlate per circa quatro milliones de personas in le Italia del nord-est (principalmente in Veneto, sed etiam in Trentino e Friuli), in Istria (Slovenia e Croatia), e in diverse communitates in America del Sud, como le *Talian* de Brasil e le veneto de Chipilo in Mexico.

Ben que illo es sovente classificate como un del "dialectos italian", le lingua venete es un lingua autonome del gruppo de linguas septentrional, con un proprie historia e un forte tradition litterari.

## Historia
Le venetiano se disveloppava ab le latino vulgar parlate in le antique *Regio X* (*Venetia et Histria*). Durante le Medievo, con le florescer del Republica de Venetia (le "Serenissima"), le veneto deveniva un potente lingua de commercio e de diplomacia in tote le Mediterraneo.

Durante que le toscano veniva le lingua litterari de Italia, le veneto manteneva un rolo official in tote le proceduras del Republica de Venetia usque a su cadita in 1797. Autores como Carlo Goldoni o Ruzante dava al veneto un dignitate litterari international.

## Studios Philologic
Le lingua venetiana es un varietate romanic proxime al ramo italo-romanic septentrional, considerate per le schola de philologia classic como un "lingua soror" del italiano, portuguese, leonese, occitan o del neapoletana. Le initio de studios scientific super iste systema remonta al seculo XIX, quando Graziadio Isaia Ascoli classificava le veneto como un dominio independente intra le panorama romanic. In iste perspectiva, le veneto se distingue del gruppo gallo-italic e del toscano per characteristicas phonetico e morphologic particular que deriva directemente del evolution del latino in le *Regio X Venetia et Histria*.

Gerhard Rohlfs, in su grande studio super le grammatica historic, analysava le evolution del radices latin in veneto, mentionante le rolo major del Republica de Venetia pro le diffusion de un *koiné* litterari e de commercio in le Mediterraneo. Pro Rohlfs, le falta de consonantes duple (consonante dógge) e le disveloppamento specific de cliticos subjecto es isoglossas que face del veneto un lingua a parte, confirmante su dignitate in confrontation con le standard italian.

In un perspectiva de linguistica contrastive hodierne, Carlo Tagliavini scribe que le veneto es un del dominios romanic le plus forte pro su tradition scripte e character autonome. Iste vision esseva codificate plus tarde per Giovan Battista Pellegrini, qui includeva le veneto in le systema romanic como un ramo autonome derivate del latino, distincte del systemas septentrional de Italia pro su structura phonetica conservative in certe partes del vocalismo.

## Emigration

Le venetian es parlate per le Venetos emigrate sperge in altere regiones italian o al estraniero in consequentia del emigration. Importante communitates se trova in varie Statos europee, in America (in particular centro-meridional) e in Australia.
Un massive emigration venete occurreva inter le 1870 e le 1905, de modo que consistente communitates de origine venete es presente in Brasil (in le statos de Espírito Santo, Santa Catarina, Paraná, Sao Paolo, e de Rio Grande do Sul), in le est del Romania (Tulcea), in Mexico (in le localitate de Chipilo), in Argentina (gratia al immigration del seculo XIX usque al secunde guerra mundial, essente le Veneto un del regiones que ha portate le plus de italianos al pais) ubi se trova ancora 33 associationes venete.

Anque in diverse areas rural italian que esseva objecto de immigration organisate per le fascismo con le fin de colonisar e popular le territorios in question, subjecte a bonification: le Marema Grossetan (Toscana), le Agro Pontino (Latio), le Bonification de Arborea (Sardinia). In plus le burgo de Fertilia (Alghero), nate durante le dictatura fascista pro dar travalio a un certe numero de familias ferrarese, cognosceva le arrivata successive de exules istrian e dalmate post le secunde guerra mundial, qui constitueva le majoritate del population. 

Communitates de origine venete consistente es presente anque in le areas urban del Alto Adige / Südtirol, ubi illos constitue le majoritate del population pertinente al gruppo ethnic italian. Le lingua italian de stàndard parlate in Bolzano es totevia multo influentiate per un forte substrato venete.

## Classification
Le veneto se trova supra le linguas del sud (como le neapoletan) e le standard italian pro certe characteristicas phonetice. Differentemente de altere linguas de Italia del Nord (como le ligur, le lombardo o le pedemontese), le veneto non es semper classificate como "gallo-italic" proque illo non possede le "vocales turbate" (como /y/ e /ø/ del ligur o del francese), excepte in alcun varietates alpin. Illo ha un structura phonetic plus conservative in relation al ligur o al emiliano pro le vocales final.

## Characteristicas
Le principal characteristicas del lingua venetian es:
*Lenition de consonantes: Le occlusivas surde intervocalic deveni sonore o cade (ex. latino *fratellus* > veneto *fradelo*; *amicus* > *amigo*).
*Uso de cliticos subjecto: Como in tote le linguas septentrional, le veneto require le uso del pronomine subjecto presso le verbo (ex. *ti te parli*, *il il magna*).
*Interrogative flectite: In le interrogation, le subjecto se adhere al fin del verbo (ex. *parleto?* "tu parla?", *magnelo?* "il mangia?").
*Absentia de consonantes duple (geminatae): Como in quasi tote le Italia del Nord, le consonantes duple del latino deveniva simple.

## Fonologia
Le lingua venete ha alcun phonemas non presente in le lingua italian, e al mesme tempore non es presente in venete alcun phonemas presente in italian e in altere linguas neolatin, como /ʃ/ (representate in italian con le digramma  o in francese con ) e /ʎ/ (in italian  o in leonese ). Caso satis rar in le linguas romanic (si on exclude le lingua ligur, in le qual occurre le mesme phenomeno), le phonema /n/ non es assimilate quando illo precede un consonante labial, e anque in le scriptura illo forma le pares  e , in loco de  o . 

Alcun phonemas cambia secundo le variantes:  es le rendition le plus diffundite del plosiva dental sonor, ma in le veneto septentrional le phonema deveni interdental  (como le sono de  in le anglese "then", o como le  intervocalic in espaniol).  in quasi tote le variantes es pronunciate como un semiconsonante simple, ma illo deveni plus fortiate in le variantes septentrional (como le  in le francese "famille"), durante que in le variantes lacunari (per exemplo in le venetiano e in le chioggiotto, ma anque in le dialecto de Grado) illo es pronunciate .
A tal proposito, le graphia official utilisa le graphema con diacritico  proque illo presenta le avantage de signalar que solmente alcun dialectos pronuncia le consonante lateral, alteres lo attenua in un approximante, e alteres ancora lo elide completemente.

## Graphia official (GVIM-DECA)
Depost 2017 le lingua venete ha un codification orthographic moderne, officialmente recognoscite per le Region del Veneto. Le Academia de ła Bona Creansa, recognoscite per le UNESCO como entitate de referentia pro le idioma venete, ha elaborate, testate, applicate e certificate un normation orthographic complete e publicate a nivello universitari in 2016, indicate con le acronymo "DECA" (*Drio El Costumar de l'Academia*).

## Tabula de comparation linguistic

Iste tabula presenta un comparation de vocabulos fundamental pro illustrar le evolution phonetic e le ligamines de parentela inter diverse linguas romanic e le venetian. On pote observar como le latino es le denominator commun e le base lexic del qual deriva le altere linguas. Interlingua, in particular, se distingue pro retener le orthographia original del radices latin (como in facto o nocte), serviente como un "fundo commun" que facilita le comprehension mutue inter le parlatores de linguas romanic. 

Le columnas de occitan, ligur e lombardo monstra le phenomenos de contraction e palatalisation proprie del area gallo-italic e gallo-romanic, durante que le siciliano e le veneto exhibi le characteristicas specific del evolution italic e del Mar Adriatic. Iste synopse es un instrumento utile pro visualisar como un singule parola original se ha diversificate in formas distincte ma recognoscibile trans le seculos in le differente regiones de Europa.

## Venetian e lingue Romanse

Le lingua venete presenta un position intermèdie e unic in le panorama romanic del tabula. In comparation con le latino e le interlingua, le venete simplifica sistematicamente le gruppos de consonantes culte; per exemplo, le gruppo latino ct de factum e noctem deveni un t simple in fato e note, a differentia del italiano que lo duplica in fatto e notte o del ligure que lo transforma in phonemas palatal como in fæto e néutte.

Si nos compara le venete con le linguas gallo-italic como le lombardo e le ligure, nos observa que le venete es minus radical in le perdita de vocales final. Durante que le lombardo contrae oculus in öcc, le venete mantene un final vocalic in ocio, ben que illo perde le n final in pian (de plānum), un tracto que lo approxima al lombardo ma lo distantia del italiano, le siciliano e le portugese que mantene le parola complete.

Un de le contrastes plus evidente occurre con le leonese e le portugese. In parolas como plānum o fīlium, le venete palataliza le gruppo original de forma distincte: pian e fiòło. Le l-evanescente del venete (representate per le ł) es un tracto exclusive que non existe in le portugese filho, le catalan fill o le siciliano figghiu. Finalmente, le venete non ha le diphthongation del leonese (vuelta vs volta) ni le simplification extreme de certe finales gallo-romanic, mantenente un structura que es recognoscibile ma distincte de tote su vicinos geographic.

## Varietates
Le veneto se divide in diverse familias de dialectos:
*Veneto lagunar: le dialecto de Venetia e Grado.
*Veneto central: dialectos de Padua, Vicenza e Rovigo.
*Veneto occidental: le dialecto de Verona (veronese).
*Veneto septentrional: le dialecto de Treviso e Belluno.
*Veneto Giuliano-Dalmatic: dialectos parlate in Istria, Trieste e Fiume.

## Stato hodierne
Le lingua venete es recognoscite como "lingua regional" per le Region Veneto e es inserite in le Atlante UNESCO de linguas in periculo como lingua "vulnerabile". 

Ben que illo es parlate per milliones de personas, illo non es recognoscite officialmente per le stato italian sub le lege 482/99.

## Parolas international de origine venetian
* Arsenal, ciao, gazette, ghetto, gondola, lido, zero (ab arabe)
* Montenegro (significa "monte nigre")
* Negroponte (significa "ponte nigre")
* Venezuela (significa "parve Venezia")
* Regatta (del venetian, "regata": lucta o concurso)

## Notas