Historia de Francia

**[[Francia]]** es un del statos le plus antique de Europa, benque sole appare con iste nomine desde le Medievo in un data difficile de precisar. Recognosce se le Gallia como le antecedente historic de Francia, benque le Gallia occupava un superficie europee plus grande que le Francia actual.

## Del origines al fin del Gallia roman
### Ab le prime gruppos human al arrivata del Celtas
#### Paleolithico
In le sito de Bois-de-Riquet, a Lézignan-la-Cèbe, in le departimento de Hérault, esseva discoperte un del plus vetule tracias human cognoscite in le solo francese, datate inter 1,1 e 1,2 million de annos, componite de un vinti pedrices preparate fabricate ab diverse roccas (quartzita, basalto, micro-granito, etc.). Circa 1,15 Ma, le grotta de Vallonnet, a Roquebrune-Cap-Martin, in le Alpes-Maritimes, ha livrate vestigios lithic del mesme typo. Ab circa 700 000 annos, appare situs acheuleanos. A Terra Amata, a Nice, le recercatores ha trovate un del plus vetule focos attestate in Francia, datate de 380 000 annos.

Le plus vetule fossiles human cognoscite in Francia es illos del Homine de Tautavel, cuje restos esseva trovate in le cauna de l’Arago, a Tautavel, in le Pyrénées-Orientales. Il ha vivite ab circa 570 000 a 400 000 annos ante le presente (AP).

Ab 350 000 annos AP, le Homine de Neandertal es presente in le territorio francese. Il sculpe le silex secundo le methodo Levallois. Su industria se appella le Musteriano. In le sitos de Eyzies e de Moustier, in Dordogne, multe instrumentos ha essite trovate: rasores, bifaces, picos, cisellos. Il chassa le bisonte, le aurochs, le cavallo e le reno. Circa 50 000 annos AP, il lassa le plus vetule tracias de sepulturas cognoscite in Francia.

Ab circa 42 000 annos AP, Homo sapiens arriva in Francia e occupa le territorios del Homine de Neandertal, qui dispare progressivemente : es le epocha del Aurignatiano. Es durante le Gravettiano que appare le Venus paleolithic, que on crede esser le obra de un secunde vago de homines moderne, venite ab le Est. Le homines de Cro-Magnon es artifexes remarcabile. Illes ha lassate punctas de javelinas in os longe e finemente elaborate, spatulas, punctorios, politores decorate. Le situs que testifica de lor activitate es multissime : Bayac, Pincevent, le grotta de Lascaux, famose pro su 150 picturas e 1 500 incisiones, illos de Cosquer, de Gargas e de Chauvet… Le sito de La Madeleine in Dordogne, inhabitate circa le 16e millennio a.C. per chassatores de renos e piscatores, ha livrate harpones a puncta mobile, e ha date su nomine al cultura de iste periodo : le Magdaleniano, que succede al Solutreano.

Durante le interstadio Bölling-Alleröd appare le Aziliano. Circa 9700 a.C., le clima se caleface. Le fin del glaciation causa le disparition del reno e del phoca. Le Mesolithico es marcate per un cultura, le Sauveterriano, que se diffunde ab le sudoeste usque al fluvio Sequana. Durante le mesme epocha se manifesta le Tardenoisiano in le bacin parisien.

#### Neolithico
Como in le resto de Europa, le Neolithico — que vide le apparition del agricultura e del allevamento — es debite a un diffusion demographic : le prime agricultores neolithic presente in le territorio francese es un population multo homogenee venite de Anatolia. On observa duo grande fluxos de neolithisation : le fluxo danubian (cultura del ceramica a bandas) e le fluxo mediterranee (cultura del ceramica cardial), que poterea in realitate representar le obra de un sol e unic population colonisator proveniente de un mesme fonte commun, que haberea conquirite le major parte de Europa quasi sin mesclar se con le populationes de chassatores-colligitores incontrate per le cammino — mesmo longe tempore post le separation del duo fluxos — usque a lor arrivata al costas atlantic.

Durante le Neolithico medie (-4800 a -3500), iste duo fluxos de neolithisation se reuni in le centro de Francia.

Verso le 6e millennio a.C. in le sud-est, inter 5700 e 5500 a.C. in le est de Francia (vide gruppo de La Hoguette, cultura a bandas, cultura cardial, postea gruppo de Villeneuve-Saint-Germain, cultura de Cerny, cultura de Rössen, cultura de Michelsberg e cultura Chasséen), appare progressivemente le cultura del cereales, le domesticamento del animales, e nove technicas artanal como le ceramica, le texitura, e le politura del petras.

Inter le culturas neolithic, solmente le cultura chasséenne se ha disveloppate sur le major parte del territorio francese (circa 4350–3300 a.C.). Le grupos human se sedentarisa, generante le prime villages e le prime sepulturas megalithic : tumulos, cairns, dolmenes e menhirs (vide allée couverte, cultura Seine-Oise-Marne). Le menhirs es multo presente in Bretagne, sol o in alliniamento como a Carnac (4 km, 2 935 menhirs), o in cromlech como al pico de Saint-Barthélemy prope Luzenac in Ariège.

Como pro le colonisation per le agricultores neolithic, un nove migration se haberea extendite al integre Europa. Iste migration haberea occurrite ab le steppas pontic (cultura Yamna) verso le centro de Europa, e postea al altere partes del continente ab circa 3000 a.C. Illa haberea jocato un rolo clave in le diffusion del cultura campaniforme. Iste populationes con ancestros del steppas esseva presente in le territorio del actual Francia ab circa 2650 a.C.

Le pastores nomade — que esseva le parlatores del linguas indo-europee — se caracteriza per le dominio del cavallo, le invention del rota, le introduction de technologia metallurgic del bronze, e per nove structuras social. Tote iste innovationes haberea favorisate le societates indo-europee e lor descendentes. Il es possibile que le populationes celtic esseva caracterisate per differente subgruppos del haplogruppo R1b-M269, introducite in Europa per iste migrationes indo-europee.

### Le tempore del celtas
#### Ab 1300 a.C. usque La Tène (circa 500 a.C.)
Ben que isto se basa solmente super pauc provas tangibile, on ha supponite que le colonisation del futur Gallia per le populos celtic (communmente appellate Gaules per le Romanos), originari de Europa central, ha comenciate circa 1300 a.C. con le civilisation del campos de urnas, e se haberea terminate circa 700 a.C. Es tamen possibile que illo esseva principalmente un diffusion del cultura celtic sin esser accompaniate per un colonisation massive. Le studios genetic ha monstrate que le individuos del etate del bronze e del etate del ferro in Francia presenta profilos genetic proxime a los del populationes actual de Europa central. Le etate del ferro non corresponde a un nove fluxo genetic, lo que indica que in Francia illo representa un diffusion cultural e non demographic. Iste conclusiones concorda con le theorias secundo le quales le Celtas ha emergite ab populationes derivate del cultura campaniforme. Data le grande homogeneitate genetic in Europa a iste epocha, un migration intra-europee es difficile a identificar.

Verso le fin del 8e seculo a.C., le metallurgia del ferro se diffunde (etate del ferro). Un nove aristocratia guerriere appare, gratias al apparition del spadas de ferro e al combatto a cavallo. Illa perturba le organisation social antea agricole e egalitari del Celtas. Le "principes e princessas del Celtica" (Patrice Brun) es inhumate con armas e carros de ceremonia, como le famose princessa de Vix, inhumate in Côte-d’Or inter 550 e 450 a.C.

Secundo Tito Livio, le populationes superabundante de guerreros del Bituriges, Arvernes, Eduens, Ambarres, Carnutes e Aulerques, sub le direction del legendari biturige Bellovesos, invade le plana del Po e se uni al Insubres, tribos celtic que funda circa 600 a.C. Mediolanum (Milan).

Como consequentia del clima in le fin del etate del bronzo danese, le celtas originari del regiones del Rheno, Danubio e silva Hercynian extende lor autoritate super le resto de Gallia al fin del 6e seculo e in le initio del 5e seculo a.C. Isto es le secunde etate del ferro, appellate periodo de La Tène. Iste nove expansion coincide con transformationes economic e social. Le guerreros aristocratic pauc numerous es remplaciate per paisanos-soldatos reunite circa un chef de clan. Le aratro con soc de ferro reimplacia le aratro de ligno. Isto permitte le labore del terras pesante del centro e del nord del Francia actual. Isto explica in grande parte le colonisation de nove terras, le crescimento demographic e le nove invasion que ha sequite.

Circa 390 a.C., le chef senon Brennos guida guerreros celtic (Senones, Cenomans, Lingones, etc.) in Italia del nord, ubi illes se uni a altere populos celtic, inter los le Insubres, Boios e Carnos. Roma es prendite in 390 a.C. Le romanos comencia a stoppar iste invasion a partir del fin de 349 a.C.

#### Developpamento del relationes commercial
Le relationes commercial distante se developpa. Circa 600 a.C., le compto grec de Massalia (Marseille) es fundate sur le costas del Mediterraneo per navigatores grecos venite de Phocée (de ubi proveni le surnomine moderne "cite phocéenne"). Al momento del fundation, le Phocenses confronta tribos celtic. Altere comptos simile, ante e post iste data, es create, specialmente longo le littore (Antibes ja in 680 a.C., Alalia (Aleria) circa 565 a.C.). Massalia assume tamen un position dominante circa 550 a.C., post le arrivata massive de refugiatos phocenses, pois que Phocée cade in manus del Persas. Le influentia grec se manifesta longo le grande vias commercial, gratias al rolo active de Massalia. Le tombas principesc manifestava le presentia de objectos luxuose proveniente del regiones mediterranee.

Interrumpite durante le invasion del 5e seculo a.C., le relationes commercial con Marseille recomencia con vigor al fin del 4e seculo a.C. In iste periodo, on trova ceramicas e monetas grec in tote le valle del Rheno, in le Alpes e usque in Lorraine.

### Florescimento del civilisation gallic (290 a 52 a.C.)
Le civilisation gallic experientia un periodo particularmente prospere. Le emergentia de ver citates fortificate (oppida), de dimensiones multo plus grande que le fortificationes del periodos anterior, e le uso del moneta, es characteristicas distincte de iste civilisation.

Desde le fin del 4e seculo a.C. e le initio del 3e seculo a.C., certe Belgas, le Germani cisrhenani, avantia verso le region del Oise, como attestate per le sanctuarios de Ribemont-sur-Ancre e Gournay-sur-Aronde — sitos de battalias contra, probabilemente, Armoricains o Gaules belgas. Illes haberea causate circa mille mortes, lo que les permitteva de conquistar territorios e repeller lor adversarios, probabilemente le tribos Aulerques, verso le Loire.

Durante le 2e seculo a.C., un relative hegemonia arvernic se instaura, definite per un potente fortia militar e le grande ricchessa de su chefs. In le mesme tempore, le influentia roman cresce in le sud del Gallia, primo per le commercio. Excavationes archeologic ha monstrate que, in iste periodo, amphoras italian comencia a reimplaciar gradualmente illos greco in le commercio marseillese. Plure vices, le Massilienses face appel a Roma pro les defender contra le tribus celto-ligur e le pression del imperio arvernic.

Le sud-est del Gallia — in particular le regiones hodierne del Languedoc e del Provence — es conquirite per Roma ante le fin del 2e seculo e forma le provincia de Narbonnese. Iste region, que se extende del Pyreneos usque le Alpes per le valle del Rhone, es strategic pro connecter Italia con Hispania, conquirite durante le secunde guerra punic. Le conquista es completate in 118 a.C. post le derrota del Arvernes e del Allobroges, e le alliantia de Roma con le populo gallic del Eduens. Post le cadita del hegemonia arvernic sub pression roman, le grande nationes del Gallia — specialmente le Eduens e le Sequanes — entra in fort rivalitate.

In 58 a.C., Julio Cesar usa le menacia del pression germanic super le Gaules como pretexto pro intervenir al appel del Eduens, alliate a Roma. Le guerra es longe e sanguinari. In januario 52 a.C., Vercingetorix accede al poter, e le Arvernes con lor clientes se revolta contra le armea del proconsul. Cesar affronta le determination del Gaules, cuje insurrection es quasi general. Assedios, incendios de citates, politica del terra bruliate, massacres e deportationes in servitude marca le conflicto, que termina con un victoria roman super le ardor disorganisate del Gaules. In 50 a.C., Julio Cesar lassa un Gallia exsanguine. Il lassa al citates un grande autonomia.

### Le Gallia roman
Le imperator Augusto organisa le Gallia in quatro provincias: a Narbonnese, sufficientemente romanisate pro devenir un provincia senatoriale, ille adjunge le Gallia Aquitania, le Gallia Lugdunense e le Gallia Belgica. Le limites del Gallias excede largemente lo del Francia actual, principalmente in lo que concerne le Gallia Belgica, que confina con le Rheno. Lugdunum es electe como le capitale del Gallias. Durante le 2e seculo, ja existeva un communitate christian in iste citate. Verso le fin del 4e seculo, in Gallia, quasi tote le population de citates se habe transferite al lato del Christo. Poco a poco, le Ecclesia se veste de un administration ubi un episcopo in cata citate deveni le capite del communitate.

#### Le pace roman
Nihil sembla cambiar al principio del occupation roman. Certemente, le gallos debe pagar lor tributos, ma illes conserva lor magistratos e lor maniera de viver. Le vias roman reprende in grande parte le vias gallese ja numerose e ben mantenite, lo que explica le grande rapiditate de movimento del legiones romane; le pacification super le Rheno e in Britannia favorisa le auge economic. Pierre Gros resume talmente le impacto del presentia roman: «le conquesta roman que ha introducite le ingressos in le tempore historic, ha formate pro seculos le paisage rural, establite o ameliore le principales axes de communication, urbanisate immense territorios, definite le territorios administrative.»

Le urbanisation generalisate vide le disveloppamento de multe citates, organisate secundo le modelo del municipios italian, citates que ancora perdura hodie, dum le campagne se coperi de villagios (*vici*) e grande exploitationes agricole (*villae*). Le Gallia es alora, con le Egypto, le regione le plus populate del Imperio Roman, con un population estimate de 7 milliones de habitantes. In 48, le imperator Claudio concede accesso al Senato romano al notabilitates gallese, como monstra le Tabulas de Lugdunum.

Le disveloppamento economic beneficia del seculos de Pax Romana: le extension del vinos in Aquitania, in le valle del Rheno e del Saona e mesmo in illo del Mosella es tal que illes compete con le vinos italian. Artisanos italian installate in Gallia crea un industria prospere de ceramica sigillata (per exemplo a La Graufesenque). Le artesanato gallese produce tamben abundantia de objectos de ligno, vestimentos de lana e exporta verso le grandes centros de consumo in Italia, super le Rheno e le alto Danubio. Le scambios non se limita al benes material: accanto al cultos popular del numerose pantheon gallese, appare in le citates altere religion de origine oriental: culto de Mithras, de Cybele, de Jesus, attestate a partir de 177 (cf. le Martires de Lugdunum). Iste ultime culto devenira preponderante in le ambientes urban a partir del 4e seculo.

Cinque seculos de romanisation lassa profunde marcas in le Gallia: le parolas bas-latin del qual derivante le occitan e le francese d’oïl (assi como le corso foras del limites del Gallia), un derecto scribite liberate de tote principio religiose, citates, un religion (le catholicismo), e mesmo habitos quotidian (le pan, le vignas e le vino).

### Le invasiones germanic (2e a 5e seculos)

Le 3e seculo vide un succedimento de crisis e guerras civil in le territorio gallic. Ben que le provincias romane de Germania superior e Germania inferior esseva constituite desde le 1e seculo per Domitian, ab le medio del 3e seculo, populos germanic como le Francos e le Alamans transgrede le Rheno e sacchegia le Galia plusie vices. Un imperio efemere del Galia (un termino improprie), sin un caracter national, esseva create per Postumo, qui esseva presto assassinate per su soldatos.

Le Galia esseva afficite per un debilitamento demographic, le declino del citates, le ralentamento del commercio e del circulation monetari, que conduceva al prime manifestationes de bagaudes. Durante le mesmo periodo, le Romanos installava garnisones de Letas in Galia, inter le quales Chamaves e Hattuarios in le futura Burgundia. Le situation militar esseva restabilite a fine del 3e seculo, e le disposito defensiv super le Rheno includeva sempre plus contingentes germanic installate con lor familias. Groupos de Francos in Galia Belgica e Alamans in Alsacia serviva como tropas auxiliar federate, e alcun officiales francos haberea brillante carrieras intra le Imperio Romano.

Fronte a iste invasiones, le elite gallo-romano habeva reactiones divide. Salviano de Marsella declara que le invasion es le consequente del vitios del governa roman. Alteres, como Sidonio Apollinaris, se lamentava del lor falta de education in bon maniera.

In le nocte del 31 de decembre 406, populos vandalos, suevos, alanos e altere populos germanic transgredeva le frontiera super le Rheno, nonobstante le defense de truppas auxiliar franc. In 412, le Visigothos transgredeva le Alpes e attingeva Aquitania. Le potentia imperial romano cediva territórios a illes e finalmente dispareva in 476. Le structuras del Imperio se dissolveva in Gallia e le potentia politic passava al manos de regnos barbaric con lor proprie leges, lor proprie religiones, como le arianismo o le politheismo.

Le periculo representate per le Hunos causa un alliance temporari inter le occupant del Galia. In 451, Aetio conduceva un coalition gallo-romano e franco que deteneva le invasion del Hunos comandate per Attila in le battalia del campos Catalaunicos. Iste battalia, longe de aniquilar le Hunos, esseva magnificate per le historiographos e augmentate per le historia de sancta Genevieve que encourageva le Parisianos a resistir a Attila.

In le medio de iste regnos barbaric — visigoth, alaman, burgundian o franco — un Romano, Syagrio, riusciva a mantener un portion detachate del Imperio inter Soissons (e mesmo Germania central) e le Loire como su proprietate personale, recipiente le titulo de rege del Romanos, secundo Gregorio de Tours. Refugiatos Bretones, fugiente de Britannia pro le invasion de angles e saxones (le actual Anglia), se installava in Armorica, que deveniva parcialmente independente del resto del Galia usque al creation del ducato de Bretaña in 939.

Le elites gallo-romano ancora present in le citates exercitava le direction local e provideva multe episcopos, protectores de lor communitates contra le malaugurios del tempore, interlocutores del potentia militar del reges germanic que divideva le Galia e ultimes representantes del cultura romano. Inter illes citaremos Avito de Vienne, Nizier de Lyon, Remi de Reims, e Gregorio de Tours. In un medalia de oro de Constantino, probable datate de 310, on leprime le parola Francia.

Le disveloppamento del christianismo permitteva de ligar le populationes gallo-romano e germanic.

## Le Medievo e le formation de Francia
Le historia de Francia in le Medievo, ab 476 a 1453, se characterisa per plure periodos e eventos importante durante dece seculos, ab Clodoveo (Clovis) a Carlo VIII: le affirmation del christianismo, le disintegration del Imperio Romano, le longe genesis del regno de Francia, le grande peste, le Guerra del Cent Annos...

Le societate es marcate per le crescentia del campania e del population francese, le disveloppamento del commercio (ferias e mercatos) e le renascentia urban, le apparition del universitates e le formation del lingua francese.

### Le Francos, Merovigios e Carolingios (seculos 5 a 10)
#### Le Merovigios
In le medio de iste confusion de populos, le Francos Salios, installate in le nord de Gallia, e le Francos Ripuari super le rivas del Rhino e del Mosella, conquesta un grande partie de Gallia sub le autoritate de lor rege Clodoveo I (466-511). Le grande intelligentia de Clodoveo esseva de comprender que su potentia non poteva durar sin le assentimento del populos romanisate. Su baptismo catholic per le episcopo Remigio de Reims, inter 496[40] e 508 (le debate es ancora actual)[41], permitte le collaboration del Francos con le elites gallo-romane. Clodoveo es le fundator del prime dynastia durabile in le territorio de le actual Francia, le dynastia merovingian.

Le conversion de Clodoveo, a su tempore, esseva valorisate plus tarde per le Capetianos in 987 pro affermar le principio del monarchia de derecto divine, significante le origine divin del potentia regal. Illes popularisa le legenda del Sancte Ampulla, apportate per le Sancto Spirito representate per le colombe, pro unger le rege baptisate in Reims, ampulla que esseva usate pro le sacros del Capetianos usque al Revolution.

Le Francos habeva un vision patrimonial de lor regno. Clodoveo divideva su regno inter su quatro filios, lo que favoriva le guerras inter le hereditores. Le carta del pais evolveva conforme le guerras, le crises e le hereditages: le regno de Clodoveo esseva presto divise inter Neustria, Austrasia e Aquitania, que deveniva, con le Burgondia conquistate per le filios de Clodoveo in le annos 530, le divisiones politice major del « Gallia » in le seculos 6 e 7 . Le Francos se extendeva al oriente.

Sub le Merovingianos, le periodo de regression initiate desde le Basse Imperio continua. Le population decresceva in le seculos 6 e 7 a causa del epidemias, especialmente del peste. Le disorganisation causate per le invasiones barbaric contribuiva al disparation del artesanatos specialisate que habeva facite le renomine de Gallia romana. Le vias romane non esseva plus mantenite. Le transporte rar del mercantias se faceva per vias fluvial. Le grande commercio praticamente cessava e un economia autarchic attornante le grande proprietates, le vici, se disveloppava. Multes campesinos perdeva lor libertate quia illes se « da» al potentatos in cambio de lor protection. Le termino « franco» finalmente designateva le homines libere, que illes esseva de origine germanic o gallo-romane, ma illes deveniva sempre minus numerose.

Ab le initio del 7e seculo, marcate per le faida regale, le potentia regale deveniva debile a favor del aristocratia franca (le leudes), e specialmente al « majores del palatio» (major domus), sorta de prime ministros. In effecto, le reges merovingianos non habeva plus terras pro distribuir a lor guerreros e ergo esseva abandonate per illes. Le familia de Pippinides, originari de Austrasia, prendeva le majoriatas del palatio de Austrasia e postea de Neustria. Illes remitteva Provencia, Burgondia e Aquitania, devenite quasi independentes, in le orbita merovingiana e iniziava le conquiste del Frisia al nord del regno. Un del plus celebre maiores del palatio, Carlo Martello, repelleva in 732 un armada musulmane non longe de Poitiers. Pro recompensar su fidel, ille confiscava le immense proprietates ecclesiastic que ille redistribuiva a illes. Isto le permitteva assecurar lor fidelitate sin perder su proprie proprietates. Su filio, Pipino le Breve, faceva incarcerar in un convento le ultime rege merovingiano, Childerico III, e se faceva elegger rege per le guerreros francos in 751. Ille prendeva etiam le precaution de se facer sacrar insimul a su duo filios in 754 per le papa. Isto le dava un nove legitimitate, illo del electe de Deo, sicut le rege David, un election superiore a illo del guerreros francos. Le dynastia merovingiana habeva vivite. Le regno del dynastia carolingian comencia.

#### Le Carolingios
Pipino le Breve conquista Aquitania, que habeva devenite independente, e Septimania, que deveniva un del cinque provincias musulmanas de al-Andalus ab 719 a 759[42]. Il interviene mesmo foras de su frontieras, creando particularmente le Statos Pontificial post un campania contra le Lombardos. Al su morte, secundo le tradition franco, ille divideva su regno inter su duo filios, Carlomano e Carlo, ma le morte premature de Carlomano permitte a Carlo regnar super un regno franc unite.

Le regno del Francos (regnum francorum) cognosceva su maximam expansion sub Carlo Magno. Iste extendeva le regno usque al Saxonia al oriente, al costo de 20 annos de guerra, in Bretania, Vasconia, Lombardia, Bavaria e inter le Avaros. Tamen, iste conquistas non esseva definitive e multe revoltas secuteva in Bretania e Vasconia. In iste tempore, on creava le « marches », zonas militarisate usate pro controlar le attactas del Bretanos o del Vascones.

Iste politica de conquista resultava in le coronation imperial de Carlo Magno le 25 de decembre 800 per le papa Leon III. Le contemporaneos voleva vider isto como un renascentia del Imperio Roman del Occidente. Ma le Imperio carolingian esseva centrate super Gallia e Germania. Carlo Magno se considerava initialmente como un rege franco. Le regnatos de Carlo Magno e su filio Ludovico le Pio remaneva tamen, inter du ondas de invasion, un periodo de fortification del potentia regale, de renascentia del artes e del cultura que marcava durablemente le mente; « Carlo Magno fundava le pace germanic e christian, inaugura le legislation social e rendeva le instruction primari obligatori »[43].

Ludovico le Pio renuncia a confiscar le terras del Ecclesia pro donar los como recompensa a su fidel. Faciendo isto, ille es obligate a prender de su proprie proprietates e debilita assi le potentia terriera del Carolingianos. Su filios se disputava pro le division del hereditage carolingian. Finalmente illes attingeva un accordo durante le division de Verdun in 843. Iste es le occasione in le qual Gallia esseva nominate pro le prime vice Francia occidentale (Francia occidentalis in latino).

Le Francia occidentale, concede a Carlo le Calvo, le filio plus juvente de Ludovico le Pio, va dar nascentia al regno de Francia a fin del IX seculo, post multe evolutiones territorial. Le Francia occidentale se extende ab le Mar del Nord usque al Mar Mediterranee, e es grossiermente delimitate al oriente per le Meuse, le Saona e le Rono. Illa ha le beneficio de un extrem diversitate de paisages e de ressource natural.

Tamen, in le IX e X seculos, le Francia occidentale es menaciate de division. Sub Nominoe, le Bretania reafirma su independentia. Le attachemento de Aquitania al regno es solmente theoretic. Le secunde onda de invasion de Vikingos, Sarracenos e Hungaros accentua le disgregation del autoritate regale. Le sovranos, incapace de defender lor subditos, debeva consentir que le potentia de commandamento passa de lor manus a illes de potentados qui formava principatos, vastes territorios quasi independentes.

Pro detener le menacia viking, le rege Carlo le Simple es obligate a ceder le Normandia al duce Rollo per le tractato de Saint-Clair-sur-Epte in 911.

Le titulo de rege deveni elective e le Carolingianos debe ceder lor corona a Eudes, conte de Paris inter 888 e 898, a Roberto I de 922 a 923, e a Raoul ab 923 a 936.

In 987, Hugo Capeto, duce del Francos e descendente de Eudes, es preferite al pretendente carolingian Carlo de Bassa Lotaringia, tio avunculo del defuncte rege Ludovico V, gratias al supporto active del archiepiscopo Adalberon de Reims.

Su election marca le fin del dynastia carolingian e le initio de un nove dynastia, le dynastia capetian, que construira le regno de Francia durante le secunde millennio.

Es a notar que Bretania non participa al election e que in julio 990, Conan le Tort se declara Britannorum Princeps (sovrano del Bretanos) e, secundo le monaco contemporane Raoul Glaber, es coronate al maniera del reges in le abatia del Monte Sancto Michele in praesentia del episcopos de Bretania[44].

### Le Capetios e le consolidation del stato (11e al 13e seculo)
#### Le evolution del potentia regale
Le regno del prime Capetianos es marcate per le debilitate del poter regal in facie del grande seniores al capite de principatos. Hugues Capet non interveniva jammais al sud del regno. Su autoritate esseva limitate al dominio regal — le benes material e le vassallos directe super le quales ille exerceva un poter directe. Le prime Capetianos possedeva solmente un dominio poco extese, reducite principalmente a un zona inter Beauvais e Orléans, vestigio del ducato de Francia de Robert le Fort. Per un politica astute de la major parte de illes, illes assecurava le expansion del dominio regal.

In facie del grandes del regno quasi independente, illes tamen habeva tres atutos. In prime loco, illes succedeva a render hereditari lor linea dynastic per facer eliger e consacrar lor filios durante lor vita, e per associar los al throno (un uso sequite usque a Philippe Auguste). In ultra, le reges de Francia esseva al summitate del hierarchia feudal e non rendeva homagio a necuno pro lor possessiones. Ma, como le systema feudal lo require, tote le grande feudos del regno debeva render homagio al rege. Le plus prestigiose vassallos del rege de Francia esseva le souveranos de Anjou e de Anglaterra. Pro le parve extension de su dominios sub administration directe, le rege de Francia esseva plus debile que multe de su proprie vassallos, ma in terminos de vassalitate, esseva sin dubita le rege qui se trovava al culmine del pyramide de poter del systema feudal. Un adagio dice: «Rex francorum imperator est in suo regno» — «le rege del Francos es imperator in su regno».

Finalmente, le unction regal permitteva al Capetianos de acquirer un character divine, gratias al oleo del Sacre Ampolla, un dono del Spirito Sancte. Assi le rege, christian desde le baptismo de Clovis, deveniva in plus un rege de derecto divin, qui deteneva su poter solmente de Deo. Desde Robert le Pio, filio de Hugues Capet, on attribueva al Capetianos poteres thaumaturgic — per un simple tacto, illes esseva supponite capace de curar le scrofulas (ecrouellas).[45]

Le matrimonio de Alienor de Aquitania con le comte de Anjou, devenite rege de Anglaterra sub le nomine de Henric II Plantagenet, rendeva iste ultime un vassallo del rege de Francia multo plus potente que su proprie senior feudal, como monstra le prime carta. Philippe II, appellate Philippe-Auguste, habeva como objectivo principal le humiliamento del Plantagenetes. Inter 1202 e 1205, ille conquireva sur Johannes sin Terra (Jean sans Terre) Normandia, Maine, Anjou, Touraine, le nord del Poitou e Saintonge.

Johannes sin Terra essayava reagir per organisar un coalition que comprendeva etiam le imperator germanic Otton IV e le comte de Flandre. Le dominica 27 de julio 1214, Philippe II triumphava super le coalition durante le batalia de Bouvines.

In le plano interior, Philippe-Auguste augmentava le ressources regales per un bon administration, lo que le permitteva pagar mercenarios, construer nove muros de fortification circa Paris, pavimentar le urbe e eriger le forteria del Louvre.

A su morte, le dominio regal esseva considerate como multo amplifyate. Su successores continuava su obra.

Su nepote, Ludovico IX, finalmente signa le pace con le Plantagenet. Il affirmava le derecto del rege de legiferar in tote le regno, mesmo in le grande feudos, quando le interesse commun lo require. Il pone in circulation un moneta regal stabile e fidabile, le gros tournois de argento, valide in tote le regno. Il pone definitivemente le monarchia super le ben commun. Su legistas affirmava que nulle cosa pote justificar le rebellion de un vassallo, e que nulle episcopo pote excommunicar le rege.

Ludovico IX participa a duo croisadas pro combatter le musulmanos in le Terra Sancte, de 1248 a 1254 (le septeime croisada), e de novo in 1270, in Egypto e Tunis, ubi ille mori de dysenteria le 25 de augusto.

Philippe IV le Bel (1285–1314) es le ultime del grande Capetianos directes. Il es cognoscite pro le rolo que ille ha jugate in le centralisation administrative del regno. Il organisava definitivemente le parlamentos. Durante tote su regno, ille cercava de meliorar le financias regal. Como ille falleva a instaurar un imposto regular, le budget del Stato functionava per medios expeditive: confiscation del benes del judeeos, del mercatores italiane, e per le diminution del contento de metall pretiose in le monetas frappate per le rege, in comparation con lor valor nominal.

Pro trovar nove subsidios, ille organisava le prime reunion de representantes del tres ordines: le clero, le nobilitate e le tiers état (le populo). Iste typo de reunion essera appellate plus tarde le Statos general. Ille se circumdava de legistas originari de tote le Francia.

Ma Philippe le Bel es specialmente cognoscite pro su confrontation con le papas, qui, pro escapar al disturbios constante de Roma, se installava a Avignon, ponente le papato sub le influentia directe de Francia pro tres quartas de un seculo.

Quando ille mori in 1314, le monarchia capetian semblava consolidate e forte.

#### Le transformationes economic e social
Mesmo si le fontes scribite manca, plure inditios monstra que le vitalitate demographic de Francia es multo importante a partir del 11e seculo. Homines venite del regno de Francia occupa le prime rango in le conquista de Angleterra in 1066 per Guillaume le Conquérant, duce de Normandia. Le cavalieros franc joca un rolo predominante in le Reconquista del Hispania musulmane desde le medio del 11e seculo. Illes es tanto numerose a participar in le prime croisada al fin del 11e seculo que le statos create post le captura de Jerusalem in 1099 es appellate le Statos franc del Oriente.

Le augmento del population accompania le grande disboscationes. Nove technicas agricultural se diffunde, permittente le cultivation del terras ric e pesante del basso parisiense : aratros con rotas e versoirs pro aerar le solo, e herse pro franger le massas de terra. Villages, ecclesias e castellos fortificate forma le paisage del campanias. Le retorno a un pace relative favorisa le circulation del mercantias e del homines, le circulation de moneta e le renaissance del urbes.

Le artesanos e mercatores se revolta rapidemente contra le autoritate oppressive del seniores laic o ecclesiastic e succede a obtener chartas de libertate, que los permitte de autoadministrar se. In le urbes, le artesanos del mesme profession se reuni in corporationes professional multo rigide e protectionista.

Le 13e seculo consacra le radiation de Francia. Le historicos crede que durante iste seculo, le population passa de 12 milliones a 20 milliones de habitantes, gratias al melioration del practica agricole, que permitteva le augmento del rendementos del terras cultivate. Isto non impediva que le campanias esseva agitate per revoltas, sovente local, contra le derectos feudal o le decima.

Totevia, le 13e seculo es le epocha del chartas de affranchissement, que permitteva al paysanos de meliorar lor condition juridic e fiscal. Paris deveni le urbe le plus importante del Occidente christian, con quasi 200 000 habitantes, le duople de Venetia. Su prestigio es mantenite per su universitate, su edificios religiose famose in tote le christianitate, tal como le Sainte-Chapelle ubi es conservate le reliquias del corona de spinas e del baston de Moses, le cathedral de Notre-Dame de Paris, su ateliers de miniaturas e de ebore.

Totevia, ja desde le medio del 13e seculo, signales de fatigation economic appare. Le parve seniores deveni plus paupere. Le crescentia del population resultava in un fragmentation del tenentias. Le disnivello cresceva in le urbes inter le riccos e le pauperes, provocante revoltas del populo "minime" contra le populo "grasse", con strikes e conflictos in urbes como Douai, Paris, Ypres, etc.

#### Le fin del Capetios directe
Le linea del Capetianos directe se termina con le regnos successiv del tres filios de Philippe IV, qui mori sin hereditarie mascul. Quando Charles IV le Belle, le ultime filio de Philippe le Belle, mori in 1328, es le prime vice desde le election de Hugues Capet que le rege defuncte non ha un herede mascul.

Duo pretendentes es in lucta : Eduard III, rege de Angleterra, nepote de Philippe le Belle, e Philippe de Valois, nepote (per fratre) de Philippe le Belle. Le assemblea del grandes del regno prefere Philippe, proque ille es de Francia e plus mature que su juvene rival anglese.

Iste evento marca le initio del dynastia del Capetianos-Valois, un ramo collateral del Capetianos directe.

### Crisis e mutationes del basse Medievo (del 14e al 15e seculo)
Tote le Occidente es affligite per le faminas, le peste nigre e multe conflictos. Ma Francia, le stato le plus popolate de Europa, es ancora plus toccate per iste calamitas, tanto plus que illo es le scena de un guerra sin fin inter 1337 e 1453: le Guerra del Cento Annos.

#### Le tempore del crisis
Al fin del 13e seculo, on observa in Francia un inversion del conjunctura: non ha plus terras a disboscar. Le production agricole stagna, durante que le population continua a augmentar. Le exhaustion del minas de auro e argento frena le disveloppamento del moneta, e per consequentia, le cambiamentos commercial. Ab le initio del 14e seculo usque al fin del 15e seculo, tote Europa experi un parve etate glacial: le hibernos es plus long e plus frigid, le estates plus fresc e humid, lo que face putrescer le recoltas sur le campo. Le crises economic resultante causa disordines politic e social, accentuate per le debilitate de alcun reges durante le Guerra de Cent Annos.

Durante le annos 1315-1317, le mal clima causa recoltas insufficiente. Le precio del cereales cresce, lo que genera famina con un surmortalitate del plus paupere. Le faminas persiste usque al fin del 15e seculo. Le situation del rusticos es catastrophic: o illes consuma le granos reservate pro semination, e le famina se aggrava le anno sequente, o illes conserva le granos, e al fin del hiberno, le mortalitate cresce per manco de nutrimento. Le textos del epocha relata etiam de lupos entrant in le urbes pro trovar nutrimento, car illes mesme es private de preda.

Ab 1348, le peste, que jam devastava Francia in le Antiquitate e le alte Medievo, retorna con fortia, causante le morte de quasi un tertio del population francese. In 1361-1363 e in 1418-1419, un forma de peste colpa durmente le infantes. Le revoltas se multiplica, specialmente in Paris: le revolta de Étienne Marcel, le revolta del Cabochianos. In le campos, le jacqueries es numerose.

Le differente crises habeva tamen aspectos positive. Le rusticos e artesanos que survive al faminas e al peste vide un melioramento de lor condition de vita, gratias al augmento del salarios causate per le raritate del mano de obra. Le nobilitate, decimate in le grande battalias del Guerra de Cent Annos, se renova. Le burgenses compra dominios seneschal.

#### Le guerra de Cento Anos
Le Guerra de Cento Annos oppone Francia e Angleterra pro le succession al throno de Francia, ab 1337 usque 1453. Malgrado lo que su nomine pote suggerer, illa non es continue, ma comprende 55 annos de trêva e 61 annos de combatto. Illa non tocca tote le regno, ma illa apporta desolation e morte ubi illa occurre : pillationes, epidemias e desertification accompania le bandos de mercenarios que, in absentia de intendencia e de salario regular, se paga per devastar le regiones ubi illes reside, mesmo illas del principe que los emplea.

Durante iste interminabile conflicto, le territorio francese deveni le scena de combattos episodic ma ferocissime inter le reges de Francia e le reges de Angleterra. Le Anglese gaude de un superioritate tactic de lor armea, specialmente per lor archeros. Illes inflige al cavalleria francese, ben que multo superior in numero, duo grave derrotas : a Crécy in 1346, e a Poitiers, in un combatto in le qual le rege Johannes II le Bon es capturate.

Le delfino Charles es obligate a signar le tractato de Brétigny in 1360, que concede al Anglese plus que un tertio del regno francese, e require le pagamento de un enorme rançon de 3 milliones de scutos de auro pro liberar Johannes II le Bon — le equivalente de duo annos de entratas regal. Ille mori in Londres in 1364, ante que le rançon esseva totalmente pagate.

Su filio, Charles V, es un stratega astute : le pace obtenite le restitue le medios pro iniciar le reconquesta del territorios perdite, evitante le grande battalias in campo aperte. Ille confide le reconquesta a grande capitanores como Du Guesclin, qui reipara placia post placia per un strategia de assedios successive. In 1377, le Anglese controla solmente Bayonne, Bordeaux, Brest, Calais e Cherbourg.

Le restitution es provisorie. Le folie de Charles VI plunge le pais in guerra civil inter Philippe le Hardi, duce de Burgundia e Louis de Orléans, fratre del rege. Iste ultime prende le controlo del Stato e se aliga con seniores del sud-west que es hostil al rege de Angleterra. Le accento de iste meridionales da le nomine al partisanos del duce de Orléans : le Armagnacs.

Le duce de Burgundia ha interesse a mantener bon relationes con le Angleses, qui commercia con su comtato de Flandria. Iste ultimi profita del confusion pro lancear un chevauchée devastator per Francia. Post evitar Paris, illes travalia le Picardia verso Calais. Illes es reunite a Azincourt in 1415 per le flor del cavalleria francese. Le Francese patte de novo un grave derrota contra un armea anglese exhauste e inferior in numero : le partito del Armagnacs es quasi decapitate.

Le duce de Burgundia, Johannes sin Paura, profita del situation pro occupar le Champagne e Paris. Su filio, Philippe le Bon, persuade Charles VI a signar le tractato de Troyes, le 21 de maio 1420, que stipula :
* Charles VI debe disheredar su filio, le delfino Charles. Ille lo declara incapace de regnar, proque ille faceva occider le duce de Burgundia, Johannes sin Paura, le 10 de septembre 1419.
* Le rege Henric V de Angleterra deveni immediatemente regente del regno de Francia e debe maritar Catherine de Francia, filia del rege fol.
* Al morte de Charles VI, le regno de Francia debe revenir al filio de Henric V e Catherine.

Quando Charles VI mori in 1422, Francia es dividite in tres partes:
* Le norde e west es sub le controlo del fratre de Henric V, Johannes de Lancastre, duce de Bedford, como regente del juvene rege anglese, le futur Henric VI.
* Le nord-est, ubi le duce de Burgundia es quasi independent.
* Le sud del Loire, ubi le delfino prende le titulo de Charles VII, ma es appellate per le propaganda anglese le "rege de Bourges", pro metter in dubita su legitimitate (pois que le castello de Bourges es su residence preferite).

Le Angleses, per lor strategia de pillage (le famose chevauchées), deveniva detestate per le populo, e solmente recipeva le supporto del artesanos e del universitarios del grande urbes. Le rol de Johanna d’Arc es politic e psychologic – illa catalysa iste voluntate de "expeller le Angleses foras de Francia" – ma es etiam militar, per su participation active al liberation de Orléans, e postea al victoriose campania in le valle del Loire.

Illa insisteva pro que Charles VII esseva sacrate a Reims le 17 de julio 1429 – un gesto de altissime signification symbolic, que al epocha esseva interpretate como un nove signo del voluntate divine, proque Reims se trovava in pleno territorio burgundian. Illa consolida assi le legitimitate del rege, facente oblidar le rumores que le accusava de esser le filio illegitime del duce de Orléans.

Le via es tunc libere pro le reconquista del territorio francese. Le rol militar de Johanna d’Arc diminue progressive : durante le hiberne 1429, illa captura le village de Saint-Pierre-le-Moûtier, ma falle ante le bourgada de La Charité-sur-Loire, e es finalmente capturate ante Compiègne, le 24 de maio 1430.

Charles VII face le pace con le Burgundianos in 1435 (tractato de Arras), e, private de lor potente alliate, le Angleses es finalmente expellite de Francia in 1453 post le battalia de Castillon.

Le reges de Francia recupera postea lor prestigio e autoritate. Illes ha ancora un potente adversario in le duces de Burgundia, Philippe le Bon e Charles le Temerari, qui ha addite le Paeses Basse a lor possessiones burgundian, e se presenta como inter le plus potente sovranos de Europa. Charles VII e su filio Louis XI los considera como lor principales rivales.

Al morte de le Temerari, su possessiones que proveniva del familia capetian es recuperate per Ludovico XI, ma le Paeses Basse retorna a su unic filia, Maria de Burgundia, qui los apporta a su marito Maximiliano de Austria : iste division deveni un fonte de conflicto inter le domos de Francia e de Austria.

Le Medievo se conclude con le fin del independentia de facto del grande principalitates, como le ducato de Burgundia (1482) e le ducato de Britannia (vincite in 1488, annexate in 1491, e formalmente unite al regno in 1532).

## Le Epoca moderne
### Evolutiones e perturbationes del 16e seculo
#### Le affirmation del potentia regale
Desde le fin del 15e seculo usque al fin del prime medietate del 16e seculo, le politica exterior francese es largemente dominate per le guerra de Italia. Le Valois vole affirmar le derectos hereditate de lor ancestres super le regno de Neapole e le ducato de Milano. In 60 annos, illes conquista e perde 4 vices Neapole, e 6 vices le ducato de Milano. Finalmente, illes renuncia a omne ambition in Italia.

On pote questionar se tal expeditiones, continuemente recommenciate e terminante sempre per insuccessos, esseva utile. Plure factores explica isto : le attraction del ricchessas e del cultura del prestigiose citates italiane, le voluntate de controlar passages strategicamente importante pro menaciar le interesses del Habsburgos ab le sud. In le 16e seculo, le strategias militar se developpa inter altere cosas circa le idea de frontiera offensive: le objectivo es occupar punctos strategic pro privar le adversario de illos, plus que pro aggrandir le territorio del regno.

In 1519, Charles V, rege de Hispania desde 1516, herita le possessiones del Habsburgos (Imperio de Austria, Paeses Basse, Franche-Comté). Francia deveni le obstaculo a cader pro unificar territorialmente su terras. Ille dispone tamben del inexhaustibile reservas de auro e argento del colonias hispanic in America. Francisco I se presenta invane al election del Sacro Imperio Romano Germanic pro limitar le influentia del Habsburgos. Ille falla mesmo a securisar le alliantia de Enrico VIII. A partir de 1521, Francia initia un guerra longe e difficile, comenciate per le desastre de Pavia in febrero 1525. Francisco I, impregnante del valores cavalleresce, refusa receder e es capturate. Ille es obligate a signar le tractato de Madrid in 1526, que amputa un tertio del territorio francese, ma ille reinicia le guerra immediatemente post liberation. In 1529, ille debe renunciar le suzeranitate de Flandria e Artois, duo possessiones de Charles V. Iste ultime renuncia a revendicar Burgundia.[48] Ben que combate le Reform, Francisco I se alia con le principes protestante germanic e etiam con le sultano del Imperio Ottoman, Solimano le Magnifice, pro allargar le pressiones super le Habsburgos.

Enrico II continua le luta. Ille reconquista le Boulonnais e le Calaisis del Angleses. In cambio de su supporto al principes reformate germanic in guerra contra Charles V, ille obtine le derecto de occupar Calais, Metz, Toul e Verdun. In 1559, le tractato del Cateau-Cambrésis firma finalmente le pace inter Francia e Hispania.

In le 16e seculo, le guerra se transforma radicalmente. Le artilleria, decisive in battalias naval e in assedios, comencia a esser usate anque in combattos in campo aperte. Francia, pro mantener su potentia in le joc europee, debe non solmente mantener un armea permanente (le *compagnies d’ordonnance* create per Charles VII), ma anque posseder forte artilleria e construir forteressas capace de resister al nove technicas de guerra.

Le Renascentia italian invadi Francia, principalmente per le guerre de Italia. Francisco I invita Leonardo da Vinci a su corte. Es le epoca del construction del castellos del Loire : Blois, Chambord, Chenonceau, locos ubi triumpha le vita de corte. Le sculptura, le pictura e le architectura frances se transforma sub le influentia del modello italian, dando nascentia al *Renaissance* francese, culminante in le schola de Fontainebleau. Francisco I es le prime rege de Francia a comprender que le radiation artistic de un pais es un elemento de gloria e potentia. Consciente del importantia del possessiones colonial, ille financia expeditiones remote. In 1534, le breton Jacques Cartier discoperi le Nova Francia, que devenira postea le Canada.

Tote isto costa multo. Le taille se quadrupla durante le seculo : de 5 a 20 milliones de livres.[49] Ma le ressources fiscal es insufficiente pro sustiner le spesas. Le reges de Francia recorre al emprunt – le debito se duplica inter 1522 e 1550 – e al banqueroute in 1558 e 1567, que annulla parte del debitos e reescalona le pagamento, e al venalitate del officios. Un officium es un function public quam su detentor non pote esser removite desde 1467, e que ille compra. Si le venalitate ja existeva in le 15e seculo, Luis XII e Francisco I la expandeva systematicamente. Con illo nasce le hereditate del office, oficialisate per le creation de la Paulette in 1604 (un taxa annual de 1/60 del valor de compra). Si le beneficios es clar, anque le inconvenientes lo es : fluctuationes e corruptiones abundava.

Sub le regno de Francisco I, le Auvernia se integra definitivamente al dominio regal. Enrico IV acquista le Bresse, le Bugey, e le territorio de Gex, permittente le interrumpimento del communicationes inter le Habsburgos. A prime tempore, ille refuse unificar al corona su feudos personale pro proteger le interesses de su soror. Le Parlamento de Paris rejecta, in 1590, le registration del litteras que separa le bones patrimonial del familia de Navarra del dominio regal. Post le morte de su soror, Enrico IV accepta integrar su feudos al dominio regal. Es etiam in le 16e seculo que se formula le *theorie de l’inalienabilitate* del dominio regal : le rege non pote plus donar feudos come apanage a su cadetes.

#### Le guerras de religion
Le regnos del tres filios de Henrico II – Francisco II (1559–1560), Carlos IX (1560–1574) e Henrico III (1574–1589) – es marcate per le guerras de religion inter protestantes e catholicos. Le Reformation se ha diffuse in Francia a partir de 1520, usque al puncto que in 1562, data del initio del octo guerras de religion, un decimo del population esseva devenite protestante[50].

Iste guerra civil es marcate per le massacre del Sancte Bartholomee, le 24 augusto 1572 e le dies sequente, ubi le protestantes es attaccate in lor proprie domos, resultante in plure milles de victimas in Paris e in provincias. Le guerra civil representa etiam un grave menacia al unitate territorial. Le protestantes e le liguistas face promissas a souveranos estranier pro obtener adjuta. Per exemplo, le reformates promette a Elisabeth I de Anglaterra restituer le Calaisis in cambio de su intervention.

In ultra, le disordines permitte a cata faction presente de usurpar partes del poder regal. Le principes catholic es omnipotente in le regiones que illes ha obtinite como governatores, como le Guise in Burgundia e le Montmorency in Languedoc. Le edicta de Beaulieu de 1576 permitte al protestantes de celebrar lor culto publicamente ubique, excepte in Paris. Illes pote occupar octo plazas forte e gaude de cameras mixtas in le parlamentos. Illes forma a iste momento un ver Stato huguenote intra le Stato. Le edicta de Nantes de 1598 solmente revoca parte de iste privilegios.

Post le assassinio ordinate per Henrico III del duca de Guise, capite del Liga Catholic in Francia, le Universitate de Theologia del Sorbona decreta, in un assemblage del 7 januario 1589, le deposition del rege tyrannic. Iste mesme assemblage declara que « le populo francese esseva deligate del juramento de fidelitate prestat a Henrico III e que illes poteva prender armas pro defender le religion ». Isto basta pro incitar le monacho Jacques Clément a assassinar le rege sex menses plus tarde[51].

Le throno, sin herede in le linea del Valois, passa a un linea cadette, le Bourbon, in le persona de Henrico IV, antea rege de Navarra. Ma como ille es protestante, ille non es recognoscite per le ultra-catholicos del Liga. Ille debe reconquirer su regno e se converter al catholicismo, lo que ille face in 1593. Un vice su poter consolidate, Henrico IV pone fin al guerras de religion per le promulgation del edicta de Nantes in 1598.

Adjutate per su ministro Sully, Henrico IV labora pro restabilir un regno durmente affligite per le guerras de religion. Quando Henrico IV es assassinate per Ravaillac, un fanatico catholic, in 1610, ille lassa a su filio Ludovico XIII un regno considerabilemente refortiate.

### Le epoca classic: del 17e al 18e seculo
#### Le grande seculo
Durante le seculos 16 e 17, le theoria del monarchia absolute prende sempre plus de extension. Su principal instrumento in le provincias es le officiarios de justitia, qui cerca a reducer le derectos de justitia senhorial. Le justitia es in effecto un medio potente de unification del pais. Omne casos pote esser appellate al Consilio del Rege per le medio del evocationes. Le costume de Paris tende a imponer se como le derecto commun coutumari.

Louis XIII (1601–1643) habeva nove annos quando su patre Henric IV esseva assassinate in 1610. Su matre, Maria de Medici, assumeva le regentia con su favoritos e negligeva le education del juvene rege. Louis XIII la removit del poter in 1617 per facer assassinar su favorito Concini. A partir de 1624, ille regnava in strette collaboration con su principal ministro, le cardinal Richelieu, que ille supportava contra le intrigas del nobiles, furiose de esser excluse del poter.

Ille menava un politica de domestication del grande senhores del regno (affaire del conte de Chalais in 1626), e de durification verso le protestantes, al quales ille successiva remover le placias forte que le Edito de Nantes les concedeva. Ille installava intendentes de justitia, policia e finantia in le provincias. In contrasto con le officiarios, istos esseva commissarios revocabile. Illes esseva indispensable in le regiones de frontiera o occupate per le Francese. Illes ibi garantiva le ordine, combatteva le pillages del soldatos francese e vigilava le fidelitate del subditos, in particular del nobiles e del citates.

Le rege accentuava le centralisation favorisante le atellier de moneta de Paris in detrimento de illos in provincias. Desde 1635, Louis XIII e le cardinal Richelieu se implicava in le Guerra de Trenta Annos (1618–1648), al latere del princes germano protestante, pro reducer le potentia del dynastia de Habsburg – de Hispania, le prime potentia europee a ille tempore, e de Austria, al capite del Sacre Imperio Roman Germanic.

Pro affaibilir le monarchia Habsburg, le Francese occupava placias forte e controlava le passes strategic que les connecteva con lor alligatos, in Alsatia, Lotharingia e Piemonte. Le grande augmentation del pression fiscal, causate per le guerra, provocava multe revoltas popular: in 1636–1637 le revolta del croquants in Saintonge–Périgord, e in 1639, le revolta del va-nu-pieds in Normandia, brutalmente reprimite.

Louis XIV habeva quatro annos e medie quando su patre moriva in 1643. Su matre, Anna de Austria, assumeva le regentia con le cardinal Mazarin. Usque 1661, data de su morte, esseva iste ultime qui governava de facto, mesmo post le majoritate de Louis XIV. Ille continuava le efforto de guerra initiate per Richelieu. Le truppas francese gania victorias decisive que permitteva terminar le Guerra de Trenta Annos (1618–1648).

Le Tractato de Münster, de octobre 1648, accordava a Francia quasi tote Alsatia, confirmava le possession del tres episcopatos e donava tres fortresses a Francia sur le ripa dextere del Rheno: Landau, Philippsburg e Brisach. Mazarin continuava assi le politica de expansion verso le Sacre Imperio Roman Germanic comenciate per le cardinal Richelieu.

Le conflicto continuava tamen con Hispania usque 1659. Con le Pace del Pyrenees, le dominio regal se expandiva con le Rossillon, Artois e certe placias in Hainaut, como Thionville e Montmédy. Louis XIV se maritava con le infanta de Hispania, Maria Theresa de Austria. Pro le prime vice, in un tractato signate per Francia, le frontiera inter Francia e Hispania esseva definite per le natura: « le crestas del montanias que forma le pendites del aquas ».

A la morte de Mazarin, in 1661, Louis XIV declara que ille va governar sol, isto es, sin un primo ministro. Ille require de su secretarios de Stato un obedientia strictissime e les prohibe de prender decisiones sin su autorisation. Pro esser secur de esser obedite, ille selige su ministros inter le burguesia, como Colbert o Le Tellier.

Le regno de Louis XIV marca un centralisation extrem del poter regal. Le grande decisiones es prendite per le consilio superior, que se reuni duo o tres vices per septimana, e in le qual sede solmente 3 a 5 ministros. Le intendentes es plus que jammais le voce del rege in le provincias.

Desde le initio de su regno personal (1661–1715), Louis XIV comencia a restabilir le autoritate regal. Le governatores del provincias, proveniente del alte nobilitate, non ha plus armeas a lor disposition e debe resider al corte, lo que rende plus difficile le clientelismo.

In 1665, Louis XIV interdice al parlamentos de deliberar super le edictos e les ordina de los registrar sin voto. Le estatos provincial de Normandia, Périgord, Alvernia, Rouergue, Guyenne e Dauphiné dispare.

Con Colbert, ille incipe a reformar le justitia e face redactar un serie de ordonnantias o codices applicabile in tote le regno. Non essente certe del fidelitate del officiarios proprietarios de cargas hereditari, ille confide lor functiones a commissarios revocabile. Iste methodo finiva per obligar le officiarios al obedientia.

Le nobilitate perde tote poter politic. Illa es domesticate a Versailles, ubi su major inquietude es de esser notate per le rege. Pro isto, illa debe facer expenses excessive e es reducite a petir pensiones al rege pro mantener su modo de vita fastuose.

Louis XIV pensa que le guerra es le vocation natural de un rege. Ma al initio de su regno, le armea es ancora un enterprise private monopoliate per le nobilitate. Sub le direction de Le Tellier, e postea de su filio Louvois, le officiarios es controlate per administratores civil qui applica regulationes strictissime, les privante de un grande parte de lor poter.

Le effortos pro modernisar e disciplinar le armea permitte a Louis XIV de obtener victorias splendidissime in le prime parte de su regno personal. Le guerra de Devolution (1667–1668) le permitte de conquistar nove placias forte in le nord de Francia, inter illos Dunkerque, Lille e Douai. Le tractatos de Nimègue in 1678 pone fin al guerra de Hollande. Louis XIV non pote reducer le Países Basse, ma obtene le Franche-Comté al detrimento de Hispania. Cambios de placias forte permitte de regularisar le frontiera in le nord.

In 1680–1681, Louis XIV, forte de su domination sin opposition sur Europa, lancia le politica del « réunions ». Le scopo es de connecter le catena de fortresses construite per Vauban. In plena pace, ille annexa inter alteres Nancy e Strasburgo. Iste violation del derecto international indigna le statos europee. Louis XIV se aliena le statos protestante quando ille revoca le edicto de Nantes in 1685.

Su relationes con Anglaterra deveni tensionate. De facto, Francia comencia a poplar le Nove Francia inter 1635 e 1654; Guadeloupe es conquistate per Liénard de l'Olive e Duplessis d'Ossonville, e in 1682, Cavelier de La Salle descoperi lo que ille nomina Louisiana. Le franceses funda comptores commercial in India, lo que compete con le planos britannic.

Le 25 septembre 1688, Louis XIV lancia un ultimatum postulante que le treva que le accordava le occupation del « réunions » pro 20 annos deveni un tractato definitive. Ille face occupar e devastar le Palatinato, de cuje successione ille se reclama herede. Isto provoca le guerra del Liga de Augsburg, dirigite per Guillaume d’Orange, stathouder de Hollande, devenite rege de Anglaterra con su esposa Marie II.

Le guerra es indecise e extrememente costose, in un periodo in le qual Francia suffre un fame general in 1693. Louis XIV accepta de negociar : ille rende le « réunions » ma conserva Strasburgo per le tractato de Ryswick in 1697.

Le guerra de Successione de Hispania, menate per un coalition europee pro impedir que le comte d’Anjou, secunde filio del delphino, deveni rege de Hispania, comencia in 1701. Post alcun victorias, Francia experientia multe reversos. Le pace es signate a Utrecht in 1714, e confirma le accession de un ramo del Bourbon al throno hispanic.

Le vetule rege, qui mori in 1715, vide morir su filio e su nepote ante ille. Su herede es dunque su bis-nipote nascite in 1710.

#### Le seculo del Illuminismo
Louis XV rege de 1715 usque a 1774. Habente solmente cinque annos al morte de su bisavo Louis XIV, le poter es affidate a un consilio de regentia dirigite per le duca de Orléans. Iste hava curate de facer cassar le testamento del defuncte rege, le qual limitava su poter, per le parlamento de Paris, in cambio de un restitution del derecto de remonstrantia. Assi, un del poteres autonome muzzlate per Louis XIV retrova su facultate de contestation del monarchia, lo que ille va utilisar durante tote le 18e seculo.

Le epocha es marcate per un relaxation del morales, un explosion economic e le speculation. Le gusto pro productos exotic favorisa le developpamento del portos atlantic. Le mercatores de productos colonial, le monarchia e le traficantes de sclavos face fortunas splendidissime, e le colonos importa productos manufacturate ex Francia. Le porto de Nantes se developpa rapidemente, e le negrieros se face construer imposante naves a Nantes, Bordeaux e La Rochelle. Nove-Orléans es fundate in 1718.

Quando le regente mori in 1723, Louis XV se appoia sur un de su ministros, Fleury, su ancian preceptore, in qui ille ha plena fide, usque al morte de iste in 1743. A partir de ille anno, le rege prende directemente le reins del poter. Sub su regno, Francia se aggrandi. In 1735, le Lorraine, un principato souveran plure vices occupate per Francia, es date a Stanislas Leszczynski, rege malfortunose, expellite del throno de Polonia per le Russos e le Austriacos, e socrate de Louis XV. Al morte de Stanislas in 1766, le Lorraine entra in le dominio royal.

Le Corsica, de facto independente desde 1755, es symbolicamente cedite per le republica de Gênes in 1768, e militarmente subjugate post le battalia de Ponte-Novo in maio 1769. Previamente, in 1762, le regione del Dombes etiam retornava al dominio del corona. Sub le regnos de Louis XV e Louis XVI, on initia un politica de simplification e regularisation del frontieras. Le objectivo es de proceder a cambios de placias avantiate con statos vicin pro evitar le enclaves — tanto francesas extra le frontieras como estrangeiras intra le territorio.

In 1789, il non existe plus que tres enclaves estrangeiras in territorio francese : Avignon e le Comtat, que pertine al papa ; le principato de Montbéliard ; e le republica de Mulhouse.

Es in le 18e seculo que se forma le theoria del frontieras natural de Francia. Un memoria inviate al rege dice :

« Francia debe ver se limitate per le Rheno e nunquam cercar de facer ulle conquista in Germania. Si ella se impone como lege de non ultra passar iste barriera, ni le alteres que le natura le ha assignate al occidente e al sud – mar oceanic, Pyrénees, mar Mediterranee, Alpes, Mosa e Rheno – illa devenirea le arbitro de Europa, capace de mantener le pace in vice de turbar lo ».

Durante su regno, Louis XV refusa plure vices le propositiones que le es facite de annexar le País Basse austriac (le actual Belgica) in cambio de su alliantia o de su neutralitate, sin que le historicos comprende clarmente le ration. Le refusos de Louis XIV e Louis XV monstra que iste idea non es ancora le doctrina official del Stato.

Perdente le Guerra del Septe Annos (1756–1763), Francia perde su importantia politic ultramarin, in particular in America (perdida de Nove Francia) e in India (ubi illa conserva solmente Yanaon, Chandernagor, Karikal, Mahé e Pondichéry), in cessione a su rivala Grande-Bretagne per le tractato de Paris de 1763.

Le regno de Louis XV es multo brillante in le dominio cultural, con le apparition del philosophos del Illumination, tal como Voltaire, Rousseau, Montesquieu, Diderot e D’Alembert.

Le plus grande problema del Stato in iste periodo es le deficit budgetari chronic, lo que rende le rege dependente del financiatores e del manipulatores de moneta. Un altere fonte de paralyse del systemas de governamento es le opposition del parlamentos, que se presenta como defensor del leges del regno e como un contra-poter. Opponente se a omne tentativa de reformas del regno, illos contribue al crise del monarchia absolute sub le regno de Louis XVI.

Le nepote de Louis XV, Louis XVI, accede al poter in 1774. Il es gauque e timide. Il vive in un corte regial plen de intrigas e coteries. Su regno es marcate per un politica vellitari. Facie al pressiones del corte, del parlamentos e del nobilitate, ille es incapace de prender le medidas necessari pro compensar le debita public e un deficit budgetari disproportionate. Le adjuta apportate al insurgentes american aggrava ancora le deficit. Plure altere factores explica le difficultates del monarchia absolute.

Malgrado le tentativas de centralisation administrative, le pais es longe de esser unificate. Il existe duanas interior inter le provincias, e il non ha un unitate de pesos e medidas. Tote isto impedi le developpamento economic de Francia in un momento ubi Angleterra es in pleno initio del revolution industrial. Le impotes non es percipite del mesme maniera in tote le pais, mesmo si le intendentes supervisiona lor repartition e collection. Malgré le effortios initiate desde François I con le ordonnance de Villers-Cotterêts, le leges non es le mesme in tote le regno. Le norte es ancora submittite al derecto coutumier, con circa 300 coutumes, durante que le sud es regite per un derecto scribite, inspirate per le derecto roman.

Le Ancien Régime habeva le habitude de non supprimer nihil ma solmente superimponer. Assi, in le annos 1780, il existe un enchevrecamento de circumscriptiones de dimensiones e functiones differente : dioceses del Antiquitate, bailliages e sénéchaussées del Medio Evo, généralités del 16e seculo. Per exemplo : « Un habitante de Saint-Mesnin resideva in le bailliage de Semur, pagava su impositiones al recepta de Semur, habeva affaire al subdelegato de Vitteaux e al episcopo de Dijon. Si alcun affaire concernente aqua e silvas le reteneva, ille debeva presentar se al maestria de Avallon ; si ille habeva besonio de justitia consular, su viage le menava a Saulieu. »

Iste confusion se explica per le maniera in le qual le domaine royal se formava. A cata acquisition, le reges prometteva de respectar le privilegios e le costumes del provincias e del citates. Al aurore del Revolution, le particularismos regional remaneva multo vive.

### Formation de un prime imperio colonial
Es durante le epoca moderne e sub le direction del Bourbons que Francia se dota de un prime imperio ultra-marin, elaborante, pro le prime vice in su historia, un vaste projecto de colonisation. Illo, que vermente comencia in le prime medietate del 17e seculo, se appuia principalemente sur le commercio maritime de saccharo con le Antillas, le traffico de negros proveniente de Africa, e le commercio de pellas in America del Nord.

Malgré le effortios de Richelieu e postea de Colbert, le vaste insimul que forma le Nouvelle-France — extendite ab le actual Québec usque al valle del Mississippi — nunquam vermente attinge su potential de developpamento, excepte in alcun punctos localisate, a causa de un debilitate demographica recurrente e del interesse decrescente del potentia regal pro iste regiones remote.

Le possessiones antillese, al contrario, prospera ab le fin del 17e seculo e attinge le culmine de un systema commercial atlantic lucrative que attrahe plus e plus le attention del monarchia.

Le India es etiam objecto de conquisitiones francese, ma sin successo facie al britannicos durante le 18e seculo. In le mesme tempore, plure comptores, specialmente in le actual Senegal, es implantate sur le costa occidental de Africa pro servir como bases pro le commercio de sclavos. Illos devenira, plus tarde, le puncto de partida del secunde expansion colonial de Francia sur le continente african.

#### Nova-Francia
In le 16e seculo, marinos francese comencia a navigar le long del costas nord-oriental de America del Nord. In 1524, Giovanni da Verrazzano explora, in nomine de Francisco I, le litoral e le regiones circum le actual New York, postea descende usque al Antillas. Dece annos plus tarde, in 1534, le mesme Francisco I invia le navigator Jacques Cartier, originario de Saint-Malo, pro explorar nove terras circa Terra-Nova. Cartier attinge le estuari del fluvio San-Laurent, lo risale, prende possession official del territorios in nomine del rege de Francia, e visita plure campamentos amerindian.

Un secunde viage se face le anno sequente, durante le qual Cartier arriva usque al actual Montreal, crede haber discoperite un region ric in auro, e motiva le rege a preparar un tertie expedition, iste vice pro colonisation. Ma iste expedition de 1541 es un fiasco, e on debe attender quasi un medie seculo ante le installation real del franceses sur le rivas del San-Laurent.

Malgrado le insuccesso de iste prime tentativo de colonisation e le guerras de religione que distrahite le attention del monarchia francese ab America, le flottas de piscatores breton, basc e normand frequenta regularemente le costas de Terra-Nova e le estuari del San-Laurent pro le pescata de morue, assecurante un presentia indirecte e periodic de Francia.

Profitante de iste presentia, que se intensifica ab le annos 1580, Henric IV, post le fin del guerras religiose e con le voluntate de relanciar le effortios maritime e colonial francese, accorda in 1598 e in 1603 monopolos commercial, con le objectivo de favorisar le installation a Terra-Nova. Es in Acadia que le colonisation comencia vermente, quando Pierre Dugua de Mons e Jean de Poutrincourt funda Port-Royal in 1605. In 1608, Québec es officialmente fundate per Samuel de Champlain, qui se effortia de developpar le colonia nascent.

In 1614, Champlain concludi, in nomine de Francia, un alliantia con le Hurones, implicante le franceses in le guerra contra le Iroqueses, inimicos del Hurones. In le mesme tempore, al sud, le angleses se installa in Virginia (1607) e in Massachusetts (1620), e le hollandeses face lo in Manhattan. Le Nouvelle-France se extende sol lentemente, premente per le Iroqueses e limitate per medios politic, militar e economic modeste, mesmo ridicule.

Cardinal Richelieu, qui comprende le valor del commercio maritime e del expansion colonial, relancia partialmente le colonia que le regentia de Marie de Médicis habeva abandonate. In 1627, ille crea le Compagnie des Cent-Associés, con le monopolo de tote commercio con le Nouvelle-France e etiam su administration.

Tamen, le compania non succede a affirmar se. Illa suffre reversos militar in 1629, quando le angleses sasi Québec — retornate in 1631 — e destrue un flotta de reforcios, e reversos commercial, pois le commercio de pellas non pote compensar le debita crescente. Le compania survive un poc plus de vinti annos post le morte de Richelieu, usque su dissolution per Louis XIV in 1663.

Es etiam durante le epocha moderne e sub le regno del Bourbons que Francia se dota de su prime imperio transmarin, in elaborante, pro le prime vice in su historia, un vaste empresa de colonisation. Iste effortios, que comencia vermente in le prime medietate del 17e seculo, se basa principalemente sur le commercio maritim de saccharo con le Antillas, le commercio de sclavos ab Africa, e le commercio de pellas in America del Nord.

Malgrado le effortios de Richelieu e postea de Colbert, le vaste insimul que forma le Nouvelle-France — que se extende del actual Quebec usque al valle del Mississippi — non succede vermente a developpar se, excepte in alcun punctos localisate, a causa del persistentemente basse population e del interesse decrescente del monarchia pro iste terras remote.

Le possessiones antillese, al contrario, prospera a partir del fin del 17e seculo e deveni le centro de un systema commercial atlantic lucrative, que attrahente plus e plus le attention del monarchia. Le India es etiam objecto del ambitos francese, ma Francia non succede a superar le britannicos in le 18e seculo, e conserva solmente alcun comptoirs: in Yanaon, Chandernagor, Karikal, Mahé e Pondichéry.

Similmente, diverse postes commercial es implantate in le costa occidental del Africa (notabilemente in le actual Senegal) pro servir como bases pro le commercio de sclavos. Iste locos devenira, plus tarde, le puncto de departo del secunde expansion colonial francese in le continente african.

#### Antillas e America del Sud
In 1635, Guadalupe e Martinica passa sub controlo francese. Le cultura del tabaco, que requireva multe mano de obra, esseva initialmente assicurate per servitores contractuale europee. Ma le tabaco del Virginia, plus competitive, reduce le rentabilitate del production antillese. Pro isto, a partir del annos 1660 e 1670, le islas se orienta verso le cultivation del canna a sucre, lo que deveni le fonte principal de lor prosperitate.

Al mesme tempore, Louis XIV invia un governator al bucaniers del insula de Hispaniola, que esseva installate in Santo Domingo (actual Haiti, le parte occidental del insula), pro subjugar le communitates bucanier e filibustier al autoritate regal. Le operation es un successo : in 1697, Espania, presente in le parte oriental del insula, reconosce le possession francese de Santo Domingo. Durante le annos sequente, le exportation de sucre se developpa rapidemente, e ultrapassa celle de Jamaica, que tamen esseva un grande productor britannic.

Le commercio de sclavos african assume un rolo crescente con le expansion del cultura del canna a sucre, que exige un forte quantitates de laboratores in un periodo ubi le servitores europee deveni plus rare. Illo conduce al formation del commercio triangular transatlantic : le europeos exchanga armas, munitiones e objectos de poc valor in Africa per sclavos, qui es vendite in le colonias per productos exotic producite ibi.

Iste productos — in particular le sucre — es fortemente demandate in Europa, ubi illos es vendite sur un mercato dynamico e lucrative. Le commercio triangular deveni un systema economic e maritim que concerne tote le Antillas, e contribue tanto al expansion del colonias francese quanto al prosperitate del grande portos como Nantes e Bordeaux, que se embelli durante iste epocha.

## Le periodo revolutionari
Le periodo revolutionari comencia circa 1787. A ille epocha, le monarchia absolute esseva incapace de menar le reformas, specialmente fiscal, indispensabile pro le modernisation de Francia, fronte al contestation del grupos privilegiari, con le parlamentos e le nobilitate in prime linea. De altere parte, le nove ideas promovite per le philosophos del Illumination e le economistas anglese habeva penetrate le stratos agiate del population, que requireva un monarchia parlamentari, le rationalisation del institutiones e le liberalisation de un systema economic archaic. Le reaction nobilitari e le crise economic jocava un rolo non negligibile in le commotion popular. Le periodo revolutionary termina in 1814-1815, quando le emperator Napoleon I esseva exiliate, primo al insula de Elba e postea al insula de Sancte Helena. Traditionalmente, le historianos distingue duo phases major durante le periodo revolutionary: le Revolution francese de 1789 a 1799 e le periodo napoleonic (Consulato e Prime Imperio) de 1799 a 1815.
  
### Le Revolution Francese (1789-1799)
#### Le nascentia de un Francia nove
Le anno 1789 es ric in eventos historic. Incapace de establir un imposto universal, Louis XVI convocava le États généraux pro le 5 de maio 1789 a Versailles. Le deputados del tertie stato succede, in duo menses e sin violentia, a terminar le monarchia absolute con le adjuta de un parte del clero e del nobilitate, facente se recognoscer como assembléa national in sequita del juramento del sala del pelota, pronunciate le 20 de junio 1789. Le 14 de julio 1789, le habitantes de Paris, exasperate per le crise economic, le instabilitate gubernamental e timente le arrivata de tropas circa Paris, prende per assaulto le Bastille, accelerante assi le processo revolutionary initiate per le deputados, facente ceder un symbolo del absolutismo regal. In effecto, le 17 de julio, le rege, venite al hotel de ville de Paris pro ratificar le nove institutiones parisian nascite del presa del Bastille, accepta de portar le cocarda tricolor: le blanc, color regal, inter le duo colores del guarda municipal de Paris, le blau e le rubie. Iste association de colores prefigura le drappo tricolor, usate ab 1794 pro symbolisar le republica. Al fin del mense de julio 1789, le campanias es agitate per le Grande Paura, un revolta contra le derectos feudal. Pro poner fin al agitation, le deputados vota, in le nocte del 4 de augusto 1789, le abolition del privilegios e del derectos feudal. Mesmo si iste ultime es declarate como redimibile durante le redaction del decretos del 4, 6, 7, 8 e 11 de augusto 1789, iste data marca le fin del Ancian Regime e le initio de un nove societate. Le Declaration del derectos del homine e del citatano, votate le 26 de augusto 1789, es su acto de baptismo. Iste texto recognosce le equalitate del citatanos ante le lege, consacra le souveranitate national e legitima le derecto al resistentia contra le oppression. Con le retorno forzate del rege a Paris le 5 e 6 de octobre 1789, le Revolution sembla haber attingite su objectivos: facer nascer un monarchia parlamentari per humiliar le prestigio del rege e limitar su poderes. Le 14 de julio 1790, un anno post le presa del Bastille, le festa del Federation celebra, sur le Champ-de-Mars a Paris, le reconciliation national e le unitate de tote le Francese. Le memoria de iste duo datas conduceva al adoption, in 1880, del data del 14 de julio como festa national del Republica francese.

Le abolition del privilegios e del feudalitate impulsa le constituintes, plen de rationalismo e del ideas del Illumination, a reorganisar le Francia pro darle le unité que le haberea mancate. Le assembléa decide de suprimir le intreliceamento del vetule circumscriptiones administrative e decide, le 15 de januario 1790, de crear un circumscription administrative unic pro le justitia, le administration, le religion, le collection del impostos, regentiar le res publica de maniera multo decentralisate. Iste es le creation del 83 prime departamentos, regite per consilios departamental electe e subdividite in districts, cantones e communes. Le suppression del doganas interne, le decision de crear nove unidades de peso e misure basate sur le systema decimal e valente in tote le Francia, le redaction de codices unificante le jure a nivello national, le equalitate in jure pro le protestantes e le judeos es tantissime iniciativas que contribue a consolidar le unité national, creditate al merito del Constituintes. Le suppression del corporatos per le decreto de Allarde e le prohibition del congregationes campestre e operative per le lege Le Chapelier in 1791 participa a iste desiro de unité, ma causa a longe termino un debilitate del corpos intermediate, specialmente del sindicatos. Le question del principes possessores in Alsacia e le annexation de Avignon e del Comtat Venaissin in 1790 permitte al revolutionarios de establir un nove principio del jure international, le jure del populos a disponer de se mesme.

Tamen, le reorganisation del clero catholic sin le autorisation del papato causa un division profunde in le regno. Le constitution civil del clero, votate le 12 de julio 1790, transforma le episcopos e le parochianos in officiales electe qui debe prestar juramento de fidelitate al Nation. Iste lege es condemnate per le papa, assi como le Declaration del derectos del homine e del citatano. Le Francia es dividite in duo: le mundo rural supporta plus le sacerdotes refractarios, illes que refuse prestar juramento pro obedecer al papa; le citadinos supporta plus le juratores, illes que accepta le juramento al Nation. Le hostile attitude del rege e de un enorme majoritate del nobilitate verso le cambios es un altere elemento fundamental de division. Multes nobles emigra e forma al frontiera germanic un exercito de emigrantes pronto a interceder. Louis XVI hesita, spera le guerra e un defaite francese pro reciperar su potere absolute. Iste guerra es declarate le 20 de abril 1792 per le nove assembléa legislative resultate del Constitution de 1791, le prime jam votate in Francia. Le defaites del prime battalias e le invasion del territorio national conduce al caduta del monarchia le 10 de agosto 1792 e al proclamation del Republica le 22 de september 1792. Duo dies ante, le 20 de september 1792, un exercito de juveniles voluntarios patrioticos arrestava le avance prussiano a Valmy. Si le victoria militar es minime, su impacte symbolic es multo forte.
  
#### Crisis e successos del Republica
In le autumno, le exercitos del Revolution occupa le Paises-Bassos austriac, le ripa sinistre del Rhin, le Savoia e Mulhouse. Danton adopta le theorie del frontieras natural e encourage le guerras de conquiste longe del ideal revolutionari de liberation del populos oppressate. In Paris, le nove assembléa electe per suffragio universal pro votar un nove constitution, le Convention, es occupate per le processo del rege a partir de decembre 1792. Su execution le 21 de januario 1793 provoca le indignation del Europa monarchic e conduce a formation del prime coalition in februario.

Le juvene republica es rapide assalitate de tote partes per le coalitionarios que transpassa le frontieras in le primavera de 1793. A partir de marzo 1793, le oeste de Francia es le preda de un insurrection catholic e royalista, appellate le guerra de Vendée. Le Girondinos, le ala dextre del Convention, que dirige le pais ab le proclamation del Republica, vole respecciar le institutiones existente e vole reducer Paris, ubi le agitation e le pression del sans-culottes es permanente, a 1/83 de Francia. Illes insiste in mantener institutiones decentralisate contra le ala sinistre del Convention que reclama mesuras de exception pro le difficultates.

Sub le pression del sans-culottes, le Girondinos es expulsi del Convention per le jornadas revolutionari del 31 de maio e 2 de junio 1793. Le Montagnardos, que forma le parte plus radical del assemblea, prende le potere. Illes non hesitate a satisfaccer certe revendicationes del populo parisian pro mantener le potere e, soprattutto, salvar le Republica minaciate per le chaos in fronte al actiones contrarevolutionari del royalistas in Vendée e altere regiones, al rebellione del Girondinos contra le "dictatura parisian" appellate rebellion federaliste, e al avance del coalitionarios in territorio francese. Le Montagnardos instaura un governo revolutionari, significante un governo extrememente centralisate ubi le decisiones es prendite per un organo emergite del Convention, le Comité de salvation public, dominate per le forte personalitate de Robespierre. Iste mesuras extraordinari debeva salvar le revolution per le Terrore (contra le inimicos del Republica) e le virtute (del patriotas). Le 23 de augusto 1793, es decretate le leva in massa. Iste es le prime exemplo in le historia de Francia de un conscription obligatoire de tote le juvenes solteros. Es etiam le prime vice que le economia national es quasi completemente dedicate al efforto de guerra. Durante le jornadas del 4 e 5 de septembre, le sans-culottes demanda que le Terrore sia mise "a le ordine del die". Iste demanda es transmittite al Convention le 5 de septembre, ma sin que le deputatos lo instaure officialmente. Le 10 de octobre 1793, le governo es declare revolutionari usque al pace, ante de esser regite officialmente per le decreto del 14 frimaire (4 de decembre). Sub le pression del populo que suffre de fame, relayate per le sans-culottes, le deputatos adopta mesuras economic d’urgenza: al lege del 27 de julio 1793 contra le accumulation que puniva con morte le speculation, illes adjunge le 11 de septembre le maximum national de granos e farinas e le 29 de septembre 1793 un nove lege del maximum general super le mercadorias e salarios. Tote iste mesuras de exception permitte de vincer le rebelliones e liberar le frontieras desde le autumn 1793. Le exercitos francese, conducite majormente per general emergite del rang, passa denovo al offensive. Le regiones conquistate deveni departementos: Mont-Blanc, Alpes-Maritimes e Mont-Terrible (Mulhouse-Bâle). In 1794, le Belgica es reconquistate assi como le ripa sinistre del Rhin. Robespierre, que vole fortificar le Terrore mentre que le situation non lo justifica plus, es destituite le 9 thermidor anno II (27 de julio 1794) e execute le die sequente.

Le Conventionales pone fin al regime de exception que esseva le Terrore. Illes redacta un nove constitution, le Directoriato, que divide le potentia executive inter 5 directores e le potentia legislative inter duo assembleas. Le suffragio censitario es restablite. Ma le constitution non pote resolver le conflictes inter le differentes potentias. Le Directoriato es un periodo ubi multiple electiones e coups d’état se succede. Le insicure es multo grande, assi como le miseria popular. Al contrario, in plano externe, le conquistas e annexiones es multe. Belgica e un parte del Holanda es transformate in 9 departementos francese le 1° de ottobre 1796. In 1798, le ripa sinistre del Rhin e Genève es organisate in cinque departementos. Le frontieras natural es largemente attingite. Si on adjunge que le Provincias-Unite, le Svizzera e Italia es transformate in republicas sorores con institutiones modelate super ille del Directoriato e un politica externe subordinate a ille de Francia, le frontieras natural es etiam excedite. Si le republicas sorores beneficia del conquistas revolutionari como le abolition del feudalitate e le equalitate legal, illes debe fournir requisitiones e obras de arte, lo que face le praesentia francese rapide impopular.

Le fatigue del francese causate per le disorderes interne permitte al general Napoléon Bonaparte de esser ben recepite quando, per le coup d'état del 18 brumaire (9 novembre 1799), ille pone fin al Directoriato. Le general es multo popular post su victorias spectaculares durante le prime campania de Italia (1796-1797). Ille beneficia etiam de forti supportos politic. Su fratre Lucien Bonaparte es presidente del consilio del quinquecentos, una del duo assembleas del Directoriato. Sieyès appelava lo pro derrocar le regime e establir un altere plus stabile. Ma immediatemente a su prise de potere, Napoléon Bonaparte le appropria pro su propio beneficio e establi un regime personal: le Consulato.

### Revoltas in le colonias e abolition del servitude
A partir de 1791, un importante rebellion de esclavos comencia in Saint-Domingue, le colonie francese plus riche, populate in 1789 per 25 000 Blancos, 28 000 Liberos de colore e quasi 500 000 esclavos[59]. Iste rebellion conduce al voto, le 4 de aprile 1792, de un decreto que concede equalitate de derecto inter le Liberos de colore e le Blancos, e du annos plus tarde resulta in le prime abolition del schavitate in le colonias francese, votate le 4 de februario per le Convention montanarde. Tamen, pro le occupation britannic de certe territorios, a vices a petition del colonos planteatores, le abolition es effectiv solmente in tres colonias: Saint-Domingue, Guadeloupe e Guyana. Le schavitate es gradualemente restabilite per Bonaparte in 1802, excepto in Saint-Domingue que accede al independentia in 1804 sub le nomine de Haïti. Tamen, in 1825, un ultimatum portate per un esquadra francese obligava Haïti a pagar un grosse indemnitate al antigos colonos, lo que penalisa durablemente le economia del insula.

### Le Consulato (1799) e le Primo Imperio (1804)
Bonaparte fa rapidamente rediger un constitution, le Constitution del anno VIII. Il es designate como prime consul, ergo de facto le capite del executive. Il habe le potentia de nominar al principales functiones public e le potentia de initiar le leges e le budget. Il ha tres consules in total, ma le alteres duo, Cambacérès e Lebrun, habe solmente un potentia consultative. Benque Bonaparte possede un grande parte del potentia legislative, ille cura crear quatro assembleas, ma nunquam eligite per le citatanos. Lor membros es seligite per le prime consul o per le Senato, un del quatro camaras. Inter illes, on pote notar le Consilio de Stato, que debe preparar, rediger le projectos de lege e interpretar le leges. Il es le origine del actual Consilio de Stato. Le suffragio universal es restabilite ma il non ha plus electiones. Le franceses es consultate per plebiscitos. Le potentia personal de Napoleon Bonaparte es fortificate per le constitution del 16 thermidor anno X (4 augusto 1802). Il es consul a vita e pote nominar su successor durante su vita. Le potentias del assembleas es reducite a beneficio del senatus-consulte, un acto emanate del Senato. Le electiones es restabilite, ma illes occurre in plure gradios e solmente le 600 cittadinos con le plus alto imposation pote participar al collegio departmental[60]. Plus, le cittadinos non selige representantes, illes propone candidatos in lo que es appellate "listas de confidentia". Ulteriormente, le libertates public es abolite: libertate de presse, de reunion, censura in le edition e in le theatro.

Bonaparte fortifica le centralisation administrative. A partir de 1800, ille nomina a capite de cata departemento un prefette e un sub-prefette per arrondissemento. Il cura tamben nominar o facer nominar le mayoros. Le prefettes ha le responsabilitate de finir le divisiones nate del Revolution e de romper tote lo que remane de particularismos local. Le institutiones financial e judicial es organisate in le mesme maniera, con le judices nominate per le prim consul.

Napoleon Bonaparte restaurava gradualmente le stabilitate financial. Il crea le Banco de Francia in 1800, le sol institution que pote emetter moneta. In 1803, le decreto de Germinal crea le franc, appellate franc germinal. Le moneta de un franc ha un peso invariable de 5 gramos de argento. Illa mantendra le mesme valor usque a 1914. Le promulgation del codice civil in 1804 permittiva le consummation del unitate del pais. Iste codice, in projecto desde 1789, tracta del familia, de proprietate e de contractos. Il combina le regulas de le lege scribite e le costumbres del differente regiones in un texto applicabile a tote le Francese. Le lege del 16 september 1807 crea le Corte de Contos, un corpo unic e centralisate de controlo del contos public. Le prim consul mitte fin al brigandage e al insecuritate que affligeva multe departementos. In 1804, le Francese accepta per plebiscito que Napoleon Bonaparte deveni imperator hereditari sub le nomine de Napoleon I.

Sub Napoleon Bonaparte, Francia es quasi continuo in guerra. In 1810, al apice del Prime Imperio, illa ha 130 departementos que comprende le Pais Basse, un parte de Germania usque a Danmark, e un parte de Italia. Le annexiones es in grande parte debite al necessitate de Napoleon de facer respecter le blocco continental que ha le scopo de suffocar economicamente le Regno Unite. In ultra, un grande numero de estados es vassallos de Francia: le Confederation del Rhin, le Confederation Helvetic, le regnos de Italia e de Napoles, e Hispania. In total, presque le mitate de Europa es sub domination francese. Ma iste domination deveni sempre plus contestate. De facto, Francia favorisa su economia a dispetta la del estados vassallos. In 1812, pro constranger Russia a respecter le blocco continental que illa habeva ruptite, Napoleon I la invade. Ma ille avantia con tro grande imprudentia usque a Moscova e debe retirar se sub le rigores del hiberno e le assaltos del tropas e partisanos russe. Ille perde le 90% de su effectivos. Le desastre del campania de Russia in 1812-1813 precipita le fin del Prime Imperio. Un nove coalition se forma contra Francia. In octobre 1813, post le defeta a Leipzig, le francese debe evacuar Germania. Le Pais Basse e Hispania es perdite. In 1814, Francia es invadite. Napoleon abdica in aprile e deveni rege del insula de Elba. Le fratre del rege Ludovico XVI, le conte de Provenza, deveni rege sub le nomine de Ludovico XVIII. Francia conserva su frontieras de 1792, includente Savoia e le comitate de Nice, e pote retener tote le obras d’art confiscate foras del pais. Ma, in 1815, Napoleon I retorna inesperatemente de su exilio e reprende le potentia pro un breve periodo (le Cento-Dies) usque al defeta decisiv de Waterloo le 18 de junio 1815: ille es inviate a un exilio plus rigide in le insula de Santa Helena. Francia debe render un grande parte del obras robate e perde Savoia, Nice e alcun plazzas in su frontiera nord. Illa debe etiam pagar le mantenentia de un forza d’occupation de 150,000 soldatos usque a 1818.

## Le 19e seculo de 1814 a 1870
### Le Restauration (1814-1830) e le monarchia de julio (1830-1848)
Le Restauration es le periodo que commencia con le cade del Prime Imperio le 6 de aprile 1814 e dura usque le Revolution de 1830.

Le Bourbon retornava al potentia durante un periodo appellate Restauration, que inicia le 6 de aprile 1814. Le 24 de aprile 1814, Ludovico XVIII desembarca a Calais. Le 4 de junio 1814, ille concede un charta per le qual ille consentia voluntariemente a limitar su potentia. Per isto ille affirma etiam le souveranitate de derecto divine del monarca. Pro isto, le charta de 1814 concede un potentia importante al rege, un personalitate "invulnerabile e sacrato". Le initiativa del leges es reservate a ille, ma illes es approbate per le Parlamento, que consiste in duo chambres: le Camera del pares, cujos membros es nominate a vita per le rege e illes es in numero illimitate; e le Camera del deputatos, que es electe per cinque annos per suffragio censitario. Le deputatos logra obligar le ministros a justificar lor politica ante illes e responder a lor questiones.

Le Restauration, que pareva iniciar ben malgrado alcun obstaculos, es abbreviate per le retorno de Napoleon in martio 1815, que fortia Ludovico XVIII a fugir a Gand. Napoleon reprende le potentia pro un periodo de cento dies que dura usque al disfaite de Waterloo le 18 de junio 1815, le qual reinstalla Ludovico XVIII in le throno. Durante tres annos, le coalitate occupe militarmente plus del mitate del territorio francese.

Ludovico XVIII, volente esser un rege conciliatori, non placia al gusto del « Ultras », que exigeva un castigo contra ille qui habeva supportate Napoleon durante le Cent Dies. In iste clima de vindicta, le electiones de augusto 1815 les dava le majoritate, e paradoxalmente, illes es le qui implementava le responsabilitate politic del ministros ante le camera, cosa que le charta de 1814 non prevedeva.

Al morte sin heredero de Ludovico XVIII in septembre 1824, su fratre Carlo X le succede. Contrariamente a su fratre, ille non comprendeva que certe cambios esseva irreversible. Ille se faceva sacrar a Reims in 1825 in le pura tradition capetian, e tenta restaurar le Veter Regime favoriente le nobiliate e le catholicismo. Ille faceva votar un lege super le indemnisation del nobiles que emigrava durante le Revolution e cujas proprietates esseva vendite como bienes national. Un altere lege, appellate lege super le sacrilegio, puniva con morte le furto del ciboria que contineva hostias consacrate o le profanation de illes. Ille se appuyava super le ultras, id est le deputatos partisant de un retorno al Veter Regime. Ma su politica reactionari se confrontava al opposition determinate del bourgeoisie liberal. In 1830, le ministro Polignac publicava quattu ordinationes reactionari. Illes prevedeva le restauration del censura pro le pressa, le dissolution del camera, le modification del cens electoral pro reservar le derecho de voto al grande proprietari fonciari, e le fixation del date del nove electiones. Le publication de iste ordinationes le 27 de julio 1830 provoca un revolution appellate le Tres Gloriose in julio 1830.

In un Paris coperite de barricadas, on clama « Vive le Republica » o « Vive l’Imperator ». Ma in le coulissas del potere, burgeses moderate como Adolphe Thiers o Casimir Perier reussi a imponer le duca de Orléans como nove sovereigno. Le ramo senior del familia royal, illo del Bourbons, es ergo remplace per le ramo junior, illo del Orléans. Le burgesia liberal ha sapite usar le revolution popular pro meter sur le throno un rege conforme a su interesses. Le revolution de Julio non constituie ergo un rupture con le regime precedente. Le cambio principal es que le sovereignitate national remplace le sovereignitate de derecto divine. Iste cambio se manifesta in le titulo date al rege: Ludovico-Filippo deveni rege del Francese, id est ille detene su potere del voluntate del populo, durante que su predecessores portava le titulo de rege de Francia. Le Camera del pares perde su influentia. Le bandiera tricolore remplace definitivemente le bandiera albi.

Le monarchia de Julio corresponde al initios del industrialisation de Francia. Francia experimenta, sequente le exemplo de Anglia, un boom ferroviar in le annos 1840, que stimula le production de ferrum. Le prime ministro Guizot lanza le credo de un nove societate: « Arricchite vos! ». Le grandes dynastias burges, ligate al bancos o al grande empresas, se constitui e affirma lor voluntate de dominar le vita politic. Le suffragio censitario essente multo restricte, illes es le soles, con le aristocratia traditional, qui pote votar e haber electos al Camera del deputatos. Isto se manifesta per le apparente de duo partidos politic: le conservatores, representantes del veter nobiliate, e le liberales, representantes del mundo commercial. Ma iste duo grupos concorda super le conservation del regime tal qual illo es, pues illo serve lor interesses. Le lege Guizot de 1833 obliga cata communa a mantener un schola elemental. Tamen, le revolution industrial crea un nove classe social, illo del operarios in miseria. Le theorias socialiste de Ludovico Blanc e de Proudhon cerca remediar le injustitias social que afflige le proletariato.

Le monarchia de Julio es etiam marcate per un nove auge del colonisation francese. Le incidente diplomatic del colpo de eventail date per le dey de Alger al console francese in 1827 servi como ration pro le conquiste francese de Algeria in julio 1830. Le colonisation se extendi gradualemente a tote le Africa. In 1842, le general Binger, Crozat e Marchand parte pro conquistar le Costa de Avorio, ma debe affrontar le resistantia de Samory.

Le rege se presenta como un bon patre de familia burges, ma in realitate ille es un homo autoritari e un astute machinator. Le debilitate del corpo electoral, le autoritate del rege, e le revelation de un grande corruption in le governo finalmente discredita completemente le regime. In ultra, a causa de pessime raccoltas, le pais cognosce un crise economic profunde ab 1846. Le opposition republicano profita pro agitar se denovo.

Sur le plano philosophic, le periodo 1814-1848 es multo marcate per le emergentia del ideas sant-simonian e positivista, promovite respectivemente per Claude-Henri de Rouvroy de Saint-Simon e Auguste Comte.

### Secunde Republica (1848-1852)
In 1847, le opposition, alimentate per un unda de discontentimento causate per le corruption del regime in loco e per le crise economic, organisa in tote le pais banquetos pro reclamar le extension del corpo electoral. Le libertate de reunion non existente, le praesentia a iste banquetos republican permitte al oppositores del regime de congregar se sin violar le lege. Le 22 de februario 1848, le potentia prohibi le celebration de un banqueto. Iste decision causa manifestationes que continua le die sequente. Tunc, le tropas aperi fuoco super le manifestantes. Quando le nove del tal fusillade es cognoscite, tote le populo popular de Paris se inflammas. Le rege abdica le die sequente proque ille non vole esser responsabile de un massacrio del multitudine parisian. Le insurrectos ha apprensite le lection de 1830. Illes exige que republicanos sede in le governo provisional. Iste governo proclama le Republica mesmo in le serata. Le secunde Republica comencia.

Le Secunde Republica instituie definitivamente le suffragio universal masculine in Francia. Illa aboliva le schiavitude sur proposition de Victor Schœlcher. Isto non impediva le exercito francese de comenciar le conqueste del Senegal le mesme anno. Sub le pression del populo e del socialistas, on prendeva mesuras social: proclamation del derecho al labor, limitation del die de labor a 10 horas in Paris e a 11 horas in le provincias. Officinas national esseva create pro donar labor al parisianos afficite per le crisi economic. Ma al electiones de aprile 1848, le francese elegiva majormente moderatos hostile al mesuras innovative (500 deputatos) o monarchistas (300). Le socialistas que defendiva le mesuras social esseva solmente circa cent. Le governo provisional resultante de iste assemblea decideva de serrar le officinas national. Le orientale de Paris se revoltava al annuncio de iste decision. Le general Cavaignac habeva plen poder pro reprimer le rebellione. Il la reprimeva con grande sanguinamento post tres dies de combates, del 23 al 25 de junio 1848. Iste "dies de junio" discrediteva o maculava le nove Republica ante le oculos de certe sectores, specialmente le operarios. Ma durante que illes, victimas del repression, perdeva interesse, le campesinos e le possessores timava le disordines social e cercava un regime stabile e autoritari.

Pro decidir le nove institutiones, le constituentes se inspirava del Statos Unite, cujo modello esseva popularisate per Alexis de Tocqueville in su libro De la democratia in America, publicate in 1835. Le constitution del 4 novembre 1848 decideva de conferir le potentia executive a un presidente electe per suffragio universal directe pro un periodo de quatre annos. Il poteva recandidar se post un intervallo de quatro annos. Como in le Statos Unite, le Assemblea e le presidente esseva totalemente independent. Ma, contrariamente al Statos Unite, le presidente non habeva le derecto de veto.

Louis Napoléon Bonaparte, Lamartine, Cavaignac, Ledru-Rollin e le socialista Raspail esseva candidatos al election presidential, le prime in suffragio universal masculine in Francia. Le nepote de Napoleone I poteva particularmente profiter del division del sinistra e del basse nivello de instruction, durante que le nomine Bonaparte esseva multo plus cognoscite in le regiones rural. Le 10 de decembre 1848, con quasi 75% del votos, in particular del Partito del Ordine, ille esseva electe pro quatre annos. Le nove assemblea electe in maio 1849 esseva dominate per le monarchistas. Illa conduceva un politica extrememente conservator. Illa inviava tropas a Roma pro mantener le papa in su Statos pontificales minaciate per le revolutionarios republican italian. Illa votava le lege Falloux que poneva le schola sub le controlo del Ecclesia Catholic. Le 31 de maio 1850, le Assemblea votava un lege electoral que excludeva del corpo electoral illes que non poteva justificar tres annos de residentia continuate in le mesme communa, eliminante 3 milliones de personas del corpo electoral, principalmente artosanos e operarios saisonal. Opponente a iste reforme, Louis-Napoleone deveniva un heroe pro le populo.

Al initio del anno 1851, Louis Napoléon Bonaparte demanda un revision del constitution pro permitter se recandidar immediatemente post le fin de su mandato. Ante le refusal del Assemblea National, ille executava un golpe de stato diligentemente preparate le 2 de decembre 1851, que ille ratificava per un referendum. Le 2 de decembre es un date symbolic pro le Bonaparte: Napoleone I esseva coronate le 2 de decembre e remportava le anno sequente le éclatante victoria de Austerlitz, le 2 de decembre 1805. Le secunde Republica finiva per esser rostate per su proprie presidente, que non tarde instaurava un regime imperial.

### Secunde Imperio (1852-1870)
Le golpe de stato del 2 de decembre 1851 causa poche reactiones. Solmente alcun personalitates se opponeva apertemente al nove regime. Isto es le caso de Victor Hugo, que partiva in exilio a Guernesey, ubi ille non cessava de criticar Louis-Napoléon Bonaparte, quem ille appellava « Napoléon le Parve ». Le plebiscito del 20 de decembre 1851 dava al nove homine forte plenipotentia pro rediger un nove constitution. Post un nove plebiscito, ille esseva proclamate imperator sub le nomine de Napoléon III. Iste poneva in loco un regime authoritarian ubi le libertate de stampa esseva limitate e le oppositores esseva persecutate. Le practica del candidaturas official reduceva le opposition al silentio. Solmente alcun republicanos reussiava a esser electe. Sed, como le pais gaudeva de un bon conjunctura economic, le protestas esseva poche.

Ab 1860, le Secunde Imperio se liberalisa. Napoléon III ha perdite un grande parte del sustention del catholicos, pois ille adjuta le rege de Piemonte-Sardegna, Victor-Emmanuel II, a realisar le unification italian, lo que vade contra le interesses del papato. Plus, le signature de un tractato de libre commercio con le Regno-Unite, in illo tempore le prime potentia industrial mondial, inconforta le industrialistas que timi le concurrentia de productos anglese. Ergo, le imperator cerca nove sustentatores andando verso le liberal e le classas popular. Le derecto de greve es concedite in 1864. Le operarios ha le derecto de formar caissas de soccorso (abolition del lege Le Chapelier). Le corpo legislative obtine gradualmente derectos: illes poteva criticar le governo, votar le budget. Desde 1869, illes ha etiam le initia del leges. Le Secunde Imperio evolveva a un regime parliamentary, con ministros responsabile ante le Parlamento. Iste liberalisation del regime esseva massivamente approbate per un plebiscito in maio 1870 que dava al imperator 7 336 000 “si” contra 1 560 000 “no”. Le Secunde Imperio pareva consolidate super bases plus democratic, ma illo esseva balayate in paucas septimanas per le guerra franco-prussian.

Le decollage industrial de Francia occurreva sub le Secunde Imperio. Le credito se liberalisa, le creation de societates anonymes (SA) es facilitate. Le Stato mesme da le exemplo. Grandes obras de modernisation esseva initiate in Paris sub le direction del baron Haussmann. Le region de Sologne e le Landes esseva ameliorate (creation del foresta del Landes).

Napoléon III, fortemente influence per le epopea napoleonian, vole dar a Francia un ruolo importante in le mundo. Francia interveniva in le Guerra de Crimea a latere del Britannicos pro impedir le expansionismo russe. Ab 1854, Faidherbe da un nove impulsion al conquista del Senegal. Ille forma le famose tirailleurs senegaleses. Francia comencia a interessar se a Indochina. Le tropas francese etiam interveniva in Mexico pro sustener le archiduce d’Austria Maximiliano que tenta instaurar ibi un grande imperio latino e catholic. Le aventura mexican esseva un fiasco. Maximiliano esseva fusillate per le revolutionarios mexican.

Napoléon III supporta le processos de unification italian e germanic. In cambio de su bon officios, Francia recipeva del Regno de Sardegna le ducato de Savoia e le comitate de Nicia, annexate a Francia in 1861 post le signature del tractato de Turin. In cambio de su neutralitate benevole durante le guerra austro-prussian de 1866, le imperator reclama compensationes territorial que Bismarck, le cancellario prussian, refuseva conceder le. Retro iste neutralitate de Louis Napoléon il ha in realitate su inquietude ante le ascension in potentia in Europa del Prussia post le victoria de Sadowa, durante que, in linea con le bonapartismo, le imperator aspirava a conquistas territorial e un prestigio al delà del frontieras. Bismarck multiplica ental provocations contra Francia pro provocar la a declarar guerra al Prussia. Post le publication del depescha de Ems, le 19 de julio 1870, Francia declara guerra al Prussia. Le Secunde Imperio poteva solmente opponer 265 000 homines contra le 500 000 prussianos e aliados germanic. Le guerra se convertiva rapidemente in un desastre. Le 6 de agosto, Alsacia cadeva. Napoléon capitulava a Sedan le 2 de septembre 1870. A iste annoncia, le habitantes de Lyon ab le matino e le parisianos in le vespere proclamava le republica le 4 de septembre 1870.

Iste periodo es le epoca del disveloppamento del prime revolution industrial, que vide le propagation del ideas saint-simonian e positivista inter le ambientes dirigente del grande empresas e bancos, especialmente inter le polytechnicos.

## Le Tertie Republica de 1870 a 1940
### Le instauration del regime republicano
#### De difficile comenciamentos
Le republica nasce in conditiones difficile. Le governo provisorio decide continuar le guerra. Le germanos attinge rapidemente Paris, que illes assedia. Gambetta, ministro del Interior del governo de defensa national, quittava Paris in ballon pro appellar al provincia a le levata in masse. Ma le truppas assi constituite non poteva rumpere le encerclamento prussian. Le citate subiva bombardeamentos regular e suffriva del manco de victualias. Pro permitter al parisianos de non cader in miseria, le governo decreta le moratoria del debitas e del loyas. Armas es distribute a voluntarios que forma un guarda national.

Le 28 de januario 1871, le governo debeva resolver firmar le armistitio. Le germanos permitteva que electiones se facia. Iste electiones dava le majoritate al monarchistas. Le nove assemblea firma un pace que amputava le pais de Alsatia e del nord de Lorena e obligava le franceses a pagar al vincitor un grande multa de guerra. Thiers, un ex-prime ministro de Louis-Philippe, es nominate capite del potere executive in attesa que le assemblea decide super le natura del regime e su organisation.

Le parisianos, qui ha resistite valorose durante le sitio de Paris, es scandalisate per le armistitio e le conditiones impose per Prussia. Illes se defia de un assemblea monarchista que, per timor del periculos revolutionari, prefere installar se a Versailles in loco del capitale. Durante que le situation economic del parisianos ancora es precar, le governo provisorio abroga le moratoria del loyas e debitas. Le 18 de marzo 1871, Thiers ordina le desarmamento del parisianos. Iste annuncio causa un tumulto. Thiers se retira del capitale e decide reprender lo per le forza. A Paris, le comite central del guardas national decide l’ election de un consilio municipal. Le Commune de Paris se installa a partir del 26 de marzo 1871.

Le principales animatores del Communa de Paris veni de differentes origine. Illes prende medidas radical pro aliviar le miseria popular: requisition del habitations, instruction gratuite, laic e obligatori. Illes inventa un democratia participative permitente al citatanos intervenir in le affares del commune. Juxta revendicationes provenite del movimento sans-culotte de 1793, como le anticlericalismo e le respecta del libertate de conscientia, revendicationes de tipo socialista es portate per le insurrectos, con le condemnation del militarismo e del capitalism. Iste evento remanera central in le culturas politic socialiste, proque Marx considera lo in Le guerra civil in Francia como le prime revolution autenticamente proletarien.

Le Commune dura solmente 70 dies. Le 21 de majo 1871, le truppas del governo, appellate le *Versaillais* per le communardos, invade Paris. Le revoltatos conduce un battalia desperate. Illes incendia monumentos como le palacio de Tuileries e le Hotel de Ville pro retardar le avancata del Versaillais. Post le execution del archevêque de Paris per le communardos, le repression deveni un banho de sanguine. Inter 20,000 e 30,000 communardos es execute in un septimana. Mille de revoltatos es deportate a bagnes in Algeria o in Nov-Caledonia.

Le conditiones impose per Prussia, que habeva scandalisate le parisianos al momento del armistitio, es ancora plus dur per un lege de decembre 1871 que exige de Francia un indemnitate de guerra equivalente a 25% de su PIB. Le debito public cresce fortemente, e con ille, un nove classe de parve rentistas que vive de lor interesse e participa al nove expansion borsari, lo que accelera le creation de bancos de deposito.

#### Le establition del institutiones
Nate del defaite, luctante contra le rebellation parisian e dominate durante 5 annos per un assemblea monarchista, le Republica ha poche chances de sobrevivere. Illa debe su installation al disaccordo del monarchistas. In effecto, le royalistas es dividite in duo grupos: le legitimistas, partisanos del nepote de Charles X, le conte de Chambord, e le orleanistas. Post multe tractatos, le orleanistas e le legitimistas se accorda super le nomine del conte de Chambord. Ma ille exige le restauration del bandiera albe, que le orleanistas refusa. Interim, le lege Rivet da al capite del executiv, Thiers, le titulo de presidente del Republica.

Le republicanos, que ha probate, gratias al repression del Communa de Paris, que illes non es revolutionarios e sape mantener le ordine, gani la majoritate del electiones partial. Per manco de melior, le orleanistas rompe con le legitimistas e se rallya al idea de un regime republicano. In 1875, un serie de leges constitutional es votate. Illas functiona como constitution durante tote le duration del tertie Republica. Le regime republicano es un regime parlamentar bicameral. Le presidente del Republica es eligite pro septe annos per le duo cameras, le Senato e le Assemblea National reunite in congresso a Versailles. Ille es politicamente irresponsabile.

In 1876, le republicanos gani 360 del 500 sedes disponibile. Le conflicto inter le presidente monarchista Mac-Mahon e le assemblea es inevitabile. Le 16 de maio 1877, Mac-Mahon dimitte le presidente del Consilio, Jules Simon, un republicano moderate, e lo remplace per Albert de Broglie, un royalista. Illes es ponite in minoritate per 363 votos republican, e Mac-Mahon dissolve le camera. Iste episodio es cognoscite sub le nomine de crise de 1877. Un campania electoral agitate seque, opposente monarchistas e republicanos. Le republicanos se uni detra Gambetta. Duo conceptiones del republica se confronta. Pro Mac-Mahon, le presidente del republica es equal al Parlamento. Ergo, ille pote haber su proprie politica e dimitter ministros qui non ha su confidentia. In caso de conflicto con le Parlamento, es le populo que debe decider. Pro le republicanos, le presidente es solmente un figura symbolic. Ille debe nominar ministros cuje opiniones es conforme al camera del deputados. Illa es le sol que representa le souveranitate national, proque illa es le sol eligite per suffragio universal. Le imprecision del textos permitte le duo interpretationes. De novo, le republicanos gani le electiones. In 1879, le renovation partial del Senato les permitte acquirer le majoritate in iste camera. Le victoria del republicanos es total. Sin supporto e discreditate, Mac-Mahon demissiona. Su successore, le republicano Jules Grévy, renuncia voluntariemente a exercer su prerogativas constitutional (principalmente le derecto de dissolution) e se interdice intervenir contra le votos del Assemblea. Le presidente del Republica resta dunque in un function representative, lassante le poter al presidente del Consilio e al Parlamento. Le presidentes del IIIe Republica se conforma a iste practica. In dece annos, Francia deveniva republicana.

#### Le radication del Republica
Le republicanos se effortia a radicar le Republica per establir le grande libertates : le libertate de reunion e de pressa in 1881, le derecto de formar syndicatos per le lege Waldeck-Rousseau de 1884, le possibilitate de divorciar le mesme anno. Le lege de 1901 super le libertate de association permitte le formation de partidos politic que remplacia le gruppamentos informal del clubes e comites. Le prime partidos que se forma es le partito radical in 1901 e le partito socialiste, le SFIO (Section française de l’Internationale ouvrière), in 1905.

Le Republica se dota de su grande symbolos : le busto de Marianne, La Marseillaise que redeviene le hymno national in 1878, e le 14 de julio como festa national. Al mesme tempore, grande republicanos como Victor Hugo o Léon Gambetta recipe a lor morte un funerale national.

Jules Ferry joca un rolo central in le realisation de iste evolutiones, con tres objectivos principales : extender le libertates, substraher le schola ab le domination del Ecclesia Catholic e relever Francia post le defaite per le colonisation. Totevia, le nomine de Jules Ferry es sur toto associate in Francia con le instauration del schola gratuite, obligatori e laic. Pro render le Republica irreversible, le formation del nove generationes appare essential. Ma le schola esseva, ab le lege Falloux, sub le autoritate del Ecclesia, qui esseva semper un adversario del Republica.

Jules Ferry face votar un serie de legislatos concernente le question scholastic : creation de lyceos public pro puellas per Camille Sée in 1880 (ben que illos non permitteva de passar le baccalauréat), instauration del schola gratuite, laic e del instruction obligatori per le leges Ferry de 1881-1882, e laicisation del personal docente in le scholas public. Le institutor deveni un del pilares del Republica. Il ha le mission de inculcar al juven alumnos le moral republican e le amore del patria.

Ma facie al republicanos al poter, appellate moderatos o opportunistas per lor adversarios, un parte del movimento republican remane attachate al convictiones del annos 1860 e al programma de Belleville de 1869, que esseva abandonate in favor de un compromisso con le orléanistas. De isto nasce le division inter republicanos moderatos e republicanos radicales. In particular, le lucta contra le influentia del Ecclesia es un thema que permitte le emergentia de un nove partito a sinistra del scena politic, le Partito Radical.

Le attachement del franceses al Republica non impedisce que illa es turbate per multe crisis causate per le ascension del nationalismo (episodios del boulangisme dirigite per le general Georges Boulanger) o del antisemitismo (le Affaire Dreyfus). Iste eventos monstra que il ha duo Francias : un conservator e revanchista, le altere devote al ideales revolutionari e al progresso social.

Es finalmente le progressistas que triumphava. Le republicanos forma un governo de union national dirigite per Pierre Waldeck-Rousseau inter 1899 e 1902. Le arrivata al poter del Partito Radical in 1902 accentua le laicisation del societate. In 1904, le congregationes religiose non ha plus le derecto de docer, e multe inter illas es expulsate de Francia.

In 1905, sub le impulso del presidente del consilio Émile Combes, le Assemblée nationale vota le lege de separation del Ecclesia e del Stato. Le ministros del culto cessa de esser pagate per le Stato. Le bens mobiliari e immobiliari del Ecclesia es nationalisate e messe a disposition de associationes cultual religiose, post un inventario de tote le bens nationalisate. In alcun regiones, iste inventarios provoca violent affrontamentos inter catholicos e le fortias del ordine, ma iste fenomeno remane marginal — ben que il colpava fortemente le imagination collective.

Ab 1905, le religion deveni un question private.

### Francia sub le Tertie Republica
#### Population e societate
Francia cognosce un forte declino demographic. Mentre in 1800 Francia habeva duo vices plus habitantes que Germania e tres vices plus que le Regno Unite, in 1913 illa conta minus habitantes que cata un de iste duo paises. Francia deveni le pais del filio unic, protegite, incoragiate, sur le qual reposa le projecto de ascension social del familia. Le malthusianismo francese s'explica in parte per le voluntate de non divider le hereditage familial.

Facie al crescent tensiones international, le debilitate demographic del pais inquieta. Pro compensar le manco de soldados, le servicio militar es extendite a tres annos in julio 1913. Le recruitamento de tropas colonial comenciava jam al fin del 19e seculo e se accelera in 1910.

Un altere consequentia es le recursar al immigration, considerate como solution al declino demographic. Illa es incoragiate per le introduction del principio del jus soli (derecto del solo) pro obtener le nationalitate francese in 1889. In 1914, Francia conta circa 1,2 milliones de estranieros, principalmente ex Belgica e Italia, lo que suscita reactiones xenophobe (ex. le Vêpres marseillaises in 1881, le pogrom de Aigues-Mortes in 1893, etc.).

Francia remane un pais essentialmente agricole, como lo monstra le percentuale del sector primari in le population active (43,2 % in 1906), ben que iste sector representa minus que un quar del production national. Le exodo rural, comenciate in 1848, continua: circa 35 000 personas lassava le campanias cata anno circa 1900.

Le parve exploitationes agricole domina: 80 % de illas ha minus que 10 hectaras. Le rendementos es generalmente basse: 13 quintales de frumento per hectara in medie, mesmo 4 o 5 in le regiones con solos paupere. Iste exploitationes practica un policultura de subsistentia, e solmente un parve parte del production es vendite.

Al nord del Loire, existe un agricultura plus capitalista e productive. Le annos 1900 es marcate per un timide mutation: seminator mechanic e moissoneuses deveni plus commun. Le peso electoral del agricultores face de illes un gruppo de interesse pro le Republicanos. In 1881, es create le ministerio del Agricultura, e in 1892, un tarifa protectionista es instaurate per Jules Méline pro proteger le petite paysannerie del cadita mundial del precios agricole.

#### Le Francia colonial
Faidherbe forma le famose tirailleurs senegalese qui executara le conquista del regiones del Niger in 1898, con officieros como Gallieni, Voulet-Chanoine, Fourreau-Lamy, Monteil e Gentil. Le Touaregs oppone un resistente seriose. Francia accorda le statuto de «commune française de plein exercice» a Saint-Louis, Gorée e Dakar in 1872, e al urbe de Rufisque in 1880. A partir de iste datas, le habitantes de iste quatro communas deveni citatanos francese con tote lor derectos e deberes, e es representate in le Assembleas parlamentari de Francia.

A iste possessiones se adjunge le conquesta de Gabon, del Congo, de Mauritania, de Guinea, del Alte Volta, de Tchad, del Dahomey e de Indochina. In 1914, le Imperio colonial francese es 22 vices plus grande que le Francia metropolitane (le Hexagono).

Le conquistas colonial es motivate in parte per rationes economic: fornir materias prime al industria francese e crear sboccos commercial per medio del colones o del populos colonisate. Illas es effectuate sub le pression del lobby colonial, como Afrique française o Asie française, que comprende bancarios, homines de affaires, jornalistas, parlamentarios e militares.

A latere del pretention de «apporter le civilisation» al populos considerate «sauvages», existe multe protestas contra le expansion colonial.

Le Exposition colonial de 1931 include le reconstruction del templo de Angkor Wat a Paris, ma etiam le installation de zoos humanes**. In total, iste exposition attira circa 8 milliones de visitatores (includente 1 million de estranieros).

## De un guerra a altere
Al initio del 20e seculo, le confrontation inter Francia e Germania a proposito del Marocco conduce a incidentias diplomatic — como le colpo de Tanger e le crise de Agadir. Le antagonismo franco-germanic trova su fortia in plure problemas, inter le qual le question del Alsatia-Lorena, le reclamationes colonial tardive del Germania, e su atteggiamento aggressive (*Weltpolitik*).

Il se nutri etiam del timor francese provocate per le crescentia demografic del Germania. Francia poteva ancora alinear 74 divisiones contra 94 divisiones germanic: que evenirea in dece o vinti annos?

### Le Prime Guerra Mundial e su sequellas
#### Le Grande Guerra (1914-1918)
Le manuales scolari del Tertie Republica propagava un discurso nationalista, e un large parte del opinion public non habeva renunciate a recuperar Alsacia-Lorena, ni mesmo al idea de un revancha contra Germania.

Un lege que restabiliva le servicio militar, supprimite in 1815 per Ludovico XVIII, esseva adoptate le 27 de julio 1872, pois un del causas del disfacta in 1871 esseva le deficientia del mobilisation del reservas e le insufficientia numeric del armea francese.

Le 9 de januario 1912, le presidente del republica Armand Fallières, chef constitutional del armeas, declarava:
: *Nos es resolute a marchar directe verso le inimico sin arrière-pensée; le offensiva conveni al temperamento de nostre soldatos e debe assecurar nos le victoria, a condition de consacrar al lucta tote nostre fortias active sin exception.*

Le 19 de julio 1913, le cabinet Briand face votar un lege que prolungava le servicio militar a tres annos.

Secundo le historico Philippe Bernard, le opinion francese considerava Germania como un aggressor, especialmente post que le governo german addressava un ultimatum a Belgica, demandante le libere passage de su armea.

Le mobilisation proclamate le 1 de augusto 1914 suscitava tamen stupefaction e consternation in certe medios, specialmente in le mundo rural durante le plen periodo del recolta. Le idea de un revancha contra Germania pro recuperar le provincias perdite habeva gradualmente dispareva del spirito del joven generationes. Ma le mobilisates demonstrava un ver resolution: Francia appareva como le victima del aggression german, e multe credeva que le guerra esserea breve. Le francese esseva determinate a combatter, como lo monstra le numero ridiculmente basse de desertores, 1,5% del mobilisates, e persuadite del legitimitate de lor causa.

Secundo Philippe Bernard, le stato-major francese habeva subestimato le numero de divisiones germanic presente. Le affrontamentos del batalia del Frontieras (augusto 1914) es un fiasco, e le armea francese debe replegar se. Tamen, Joffre manteneva su sang-froid e decideva de mover le truppas plus al sud, ubi le configuration del terreno esseva plus favorabile.

Le doctrina del offensive a outrance, adoptate per le altos commandos, causava perditas human enorme, specialmente a causa del tiros de mitraillettas: le 22 de augusto 1914 es le jour le plus mortal del historia de Francia — circa 27 000 soldados francese es occidite in un sol die in le Ardennas belgic, quatro vices plus que a Waterloo.

Le soldados esseva contraite a enterrarse in trinceas pro proteger se, e le conflicto se transformava rapidemente in un guerra de position. Dece departamentos del nord de Francia, al retro del front, esseva occupate per Germania durante tote le guerra.

Le Grande Guerra es un elemento central del historia de Francia. Le 20e seculo emergite de iste conflicto exceptional, que vide le victoria del Alliate contra le imperios central, e pro le prime vice pone al societate le question del poter destructiv del technologia.

#### Sortir del guerra (1919-1929)
Al exito del Grande Guerra, Francia es victoriose ma exhauste. In terminos de demographia, illa suffre le plus importante perdas post Serbia, con 10,5 % de perdas in le rangos del armea (contra 9,8 % pro Germania e 5,1 % pro le Regno Unite). Istes perdas occurreva in un pais que ja habeva un demographia debilitante.

Le joie de viver prevale super le horas obscur del guerra: es le epocha del Annos Folle (*Années folles*). Tamen, Francia remane in grande parte un pais rural, con un alte proportion de population que vive del agricultura (35 % in 1921 e 25 % in 1936) e es solmente in 1931 que le population del urbes (agglomerationes de plus de 2 000 habitantes) supera celle del campanias.

A nivello politic, le governamentos de Raymond Poincaré ha pro objectivo principal le reestabilimento del finantias public. Pro pagar le debito del Prime Guerra Mundial, Francia crea un imposte super le plus-valores e un imposte super le societates, que se adjunge al imposte super le ingresos instaurate in 1914. In marto 1924, le “Camera bleu horizon” augmenta le taxa marginal superior a 90 %, comparate a 2 % dece annos ante.

Le crescita economic francese del annos 1920, plus forte que celle del altere paises, es stimulate per un multiplication per octo del production hydroelectric in un sol decennia. Le electrification facilita le diffusion del cinema, del radio e del automobile, que utiliza le productos del electro-metallurgia. 

### Le crisi del annos trenta e le Secunda Guerra Mundial
#### Le Francia del annos trenta
Francia esseva toccate per le Grande Depression solmente in 1931. Francia entra in le crise con un certo retardamento, apparente protegite durante alcunos annos, usque al momento in que le crollamento del activitate economic in altere paises afficte fortemente su exportationes. Quando le governo britannic decidet de devaluer le libra le 20 de septembre 1931 (e finir le padrão-oro), le precios francese deveniva troppo alte pro le exportation. Iste crise conduceva a un diminution longe del production industrial. Inter 1929 e 1935, le production industrial recedeva per 25 %. Si Francia esseva toccate plus tarde e minus profunde per le crise, illa commenciava etiam plus tarde a sortir de illa, contrariamente al Statos Unite e al Regno Unite. In ultra, illa non implementava politicas de relance como lo que le Statos Unite faceva con le New Deal. In 1938, Francia ancora non habeva reciperate su nivello de production ante le crise.

In 1936, Francia se dotava con un governo de sinistra, le « Front Popular », e multe derechos social, tal como ferias pagate e conventiones collectivas, esseva instituite. Tamen, Francia se trovava impotente ante le turbulentas que afficteva multe paises in Europa al mesme tempore. Illa iniciava un larga politica de alliance, que non conduceva a alcun resultado. Francia refutava interceder in le guerra civil de Hispania.

Plus que isto, traumatisate per le Prime Guerra Mundial, Francia non osava opponer se al politica exterior aggressive del Germania Nazi, le cui dictatore, Adolf Hitler, voleva revocar le tractato de Versailles de 1919 e reunir sub su Reich le populos germanic vicin, in virtute del ideas pangermanista. Passo a passo, Francia permitteva a Germania rearmar se (1934-1935), remilitarisar le Rhin (marso 1936) e annexionar Austria (marso 1938).

Le spiritu pacifista francese attegniva su summo in septembre 1938 con le signature del accordos de Munich, que permitteva a Hitler prender possession del territorio del Sudeten sin combatte. Contra iste accordos, Hitler expandeva su dominio in Cecoslovachia alcunos menses postea, in marzo 1939. Le mot d’ordre de iste epoca esseva « pace a tote le custos », ma le signature del accordos de Munich marcava le ultime concession facite a Hitler per le diplomatia francese e britannic, finalmente unite in iste question.

#### Le defaite de 1940
Post haber declarate guerra a Germania le 3 de septembre, sequente a su intrata in Polonia, Francia tenta con le Regno Unite de securrer Norvega, victima de un simile assalto germanic, ma sin succeso evidente. Iste « strana guerra », durante le qual non sucede multo in le fronte, finiva le 10 de maio 1940 con un offensiva fulmine (*blitzkrieg*) del Axe que conquistava Francia (directemente le parte nord) in solmente sex septimanas. Tamen, Philippe Pétain habeva fatte construir le linea Maginot longe le frontiera franco-germanic (ille habeva volite tamben construir la longe le frontiera belgic, ma le rege Léopold III voleva conservar le neutralitate de su pais). Le germanes passava per Belgica e le silva del Ardennes, e gratias al auxilio del carros de battalia e del aviation, illes succedeva a attinger Francia con grande velocitate e prender le linea Maginot a reverso.

Le paroles es tro fortemente insufficientes pro describer le stato d’animo del francese e mesmo del resto del mundo a causa de iste collapse: « Le Abismo », pro reprender le parole de Gaulle, pare le expression le plus coherente. Le corpo expeditionari britannic se retrahiva con alcun soldados francese a Dunkerque, e postea verso Anglaterra. Le resto del soldados combatteva contra le inexorabile avance del germanes. Presque 10 milliones de habitatores del regiones del Nord e del Centro fuyva del avance del exercito germanic e se refugiate temporalmente in le sud de Francia. Quando le armistitio esseva signate le 22 de junio, on registrava minus de 100.000 perdas militar, circa 100.000 perdas civil durante le exodo, e 1.5 milliones de captivos.

#### Le governamentos concurrentes del regime de Vichy e de la Francia libre
Le 10 de julio 1940, le Camera de Deputatos e le Senato, reunite in Assemblea national a Vichy, votava con 569 votos contra 80 e 17 abstentiones voluntari un texto que dava al governamento del Republica (dirigite per le maresciallo Pétain) le potentia de cambiar le constitution[74]. Pétain approfittava del victoria germanic pro imponer a los francese un governamento que aboliva le Republica. Desde le 11 de julio, per le prime del actos constitutional de Vichy[75], « viste le lege constitutional del 10 de julio 1940 », ille se declarava capite del Stato[76] e creava le regimen de Vichy ultra passante le lege del 10[74]. Le pais, facto amputate de Alsacia-Lorena, debe pagar un forte indemnitate de occupation. Un grande parte de su fortia viva ja es captivitate o inviate al labor forzate in Germania (STO).

Per su parte, le general de Gaulle se opponeva al armistitio annunciate le 17 de junio 1940[77] per le maresciallo Pétain e faceva su famose appello del 18 de junio al populo francese, via le radio BBC ab London, incitant al racollimento al latere del alleatos britannic pro continuar le lutta contra le nazistas. Ab illo momento ille prendeva le capitania del Francia libere que se basa super le Fortias francese libere. Obtinente le rapide racollimento de plure possessiones colonial francese, specialmente le Africa Equatorial Francese que, con Camerun, forma le Africa francese libere, le Francia libere remaneva presente in le campo alleato, continuante le combatte sur le frontes libic, egyptian, postea tunisian e italian.

## Francia desde 1945
### Le Governo provisional del Republica Francese (1944-1946)
Post le desembarco del Alleatos in Normandia, De Gaulle declarava le 14 de junio: «Nos combatte al latere del Alleatos, con le Alleatos, como un alleato. E le victoria que nos ganara essera le victoria de Francia». Il se imponeva a tote como le homine fort francese. Roosevelt, qui se habeva miscredite de ille, se resolveva a reciper lo con grande pompa a Washington in julio 1944. De Gaulle habeva ganate le partita e, fortificate per le accordo secret concluse con Winston Churchill le 7 de agosto 1940, Francia rapidemente recaptava su position de «grande potentia».

A fine de augusto 1944, le Governamento provisorio de Charles de Gaulle se imponeva in le territorio. Il haberea essite necessari attender medie octubre pro que ille essesse officialmente recognoscite per le Statos Unite. Il esseva compose de communistas, socialistas e gaullistas. Le engagemento del communistas francese in le resistentia, le courage del soldatos sovietic e le victoria final del USSR e del Alleatos dava un prestigio importante al dirigentes communistas in le opinion public. Le governamento provisorio (GPRF) concedeva particularmente le diritto de votar al feminas le 21 de aprile 1944, in le articulo 17 del ordonnance de Alger: illas votava pro le prime vice al electiones municipal del 29 de aprile e 13 de maio 1945.

Le governamento provisorio essera postea conducite per Félix Gouin e Georges Bidault.

### Le Quarte Republica (1946-1958)
In 1946, le Governamento provisorio cedeva su loco al Quarte Republica, instaurate per un nove constitution approbate per referendum. Ma le instabilitate politic e le divergentias concernente le problemas colonial in Indochina e in Algeria conduceva a crises ministerial successiv e finalmente al caduta del regime.

Vincent Auriol esseva le prime presidente del IV Republica, de 1947 a 1954. René Coty le succedeva (1954-1958).

#### Le politica general del nove regime
Le regime parliamentari del Quarto Republica permitteva le reconstruction e le modernisation de Francia gratia, in particular, al creation del Commissariato al Plano e a un certo numero de nationalisationes in sectores strategice. Es in iste periodo que le famose Trenta Gloriose prendeva su fontes, profitante etiam le sector private; le reconstruction del pais se faceva via un forte crescentia economic e financiar.

In materia de politica exterior, Francia intrava in NATO, acceptante mesmo le mantemento del bases american in su territorio national. In 1956, le fallita intervention franco-britannic super le canale de Suez, oppostate per le Statos Unite e le USSR, incitava le rapprochement del Statos europee: le mercato commun (CEE) esseva create in 1957.

Le Constitution de 1946 createva le Union Francese. Iste Union, plus le territorios europee del Republica, comprendeva Algeria, formate de tres departamentos (Alger, Oran e Constantine) e le territorios del sud (Sahara), le departamentos ultra-mar (Martinica, Guadaloupe, La Réunion, Guyana), le territorios ultra-mar (ex-AEF, AOF, Oceania), le territorios associate (Camerun e Togo) e le Statos associate (Indochina, Marocco, Tunisia). Illo es necessario adjunger: Saint-Pierre-et-Miquelon, le costa francese del Somalis, Madagascar e le Comores, le terra Adelie e le comptorios del Indias. Plus de 12 milliones de km² in toto repartite in territorios plus o minus autonome. Le statut politic de cata territorio dependeva del historia e del conditiones del conquiste. Post le guerra, fissuras appariva. Le decolonisation essera marcate per duo grande conflictes.

#### Le guerra de Indochina
Ab le anno 1940, le Japoneses qui occupava le Indochina francese encourageva le movimento de decolonisation que resultava in le proclamation del independentia del Vietnam per Ho Chi Minh le 2 de septembre 1945. A partir del annos 1950, le Viet Minh, movimento nationaliste de inspiration communiste, esseva adjutate per le USSR e le Republica popular de China. In le contexto del Guerre Frigide, Francia se trovava al prime rango mondial del luta contra le avance communiste in Asia. Le conflicte indochinese se disveloppava e amplificava in un contexto general de indifferentia verso iste guerre longe e ruinose.

In 1954, le general Henri Navarre, comandante in chef del fortias francese in Indochina, sperante attraher le Viet Minh in un territorio ubi il poteva combatter los de maniera classic, concentrava su tropas in le conca de Dien Bien Phu. Le campo retranchate de Dien Bien Phu, commandate per le general de Castries, includeva le melior unitates del corpo expeditionari. Post 55 dies de combates e multe errores strategic del dirigentes del exercito francese, le francese, exhauste per octo annos de guerrilla conducite per le general Giap, esseva suffocate sub un diluvio de foco. Dien Bien Phu cadeva le 7 de maio 1954. Pierre Mendès France signava le accordos de Geneva le 21 de julio que finiva le guerre e, per consequentia, le Indochina Francese.

Illes prevedeva le separation del Vietnam in duo estados a ambe lateres del 17me parallel: le nord retornava al Viet Minh communiste durante que le sud deveniva un stato independente.

Le 7 de augusto, le cessate le fuego esseva total in Indochina. Le guerre provocava plus de 75 000 mortes del lato francese e costava circa 300 millardos de francos.

#### Le initio del guerra de Algeria
Le guerre de Indochina esseva appena finite quando le guerra de Algeria commenciava. Le 1e de novembre 1954, un parve grupo de nationalistas algerian congregate in le Fronte de Liberation National dischadena un insurrection organisante in Kabylie e in le Aurès un serie de attentatos que causava 8 mortes. Le Governamento Francese reagiva rapide. Le governo (Pierre Mendès France) inviava reinfortios militar e prendeva medidas repressiv.

Le 12 de novembre, Mendès-France proclamava su determination a restablir le ordine durante que François Mitterrand, ministro del interne, affermava que Algeria faceva parte de Francia e que on debeva far toto le possibile pro que le « populo algerian se senti a casa, como nos e inter nos » e proponeva mesmo, le 5 de januario 1955, que Algeria esserea integrate in Francia. Iste integration remetterea in question le statuto de Algeria votate in 1947 que habeva instituite un Assemblea algerian con duo collegios de 60 membros — un electe per le minoritate francese, le altere per le majoritate musulmane in numero — que inviava sex deputatos al Assemblea de l’Union Francese. Assi, le idea de remetter in question le advantages e privilegios del communitate francese provocava un profunde discontentimento. Le governo Mendès-France esseva overturnate le 5 de februario 1955.

Le effectivos del fortias armate cresceva rapide. Jacques Soustelle esseva nominate governator general de Algeria. Le situation aggravava e le stato de urgentia e le censura esseva proclamate le 3 de abril. Tamen le integration pareva ancora possibile usque al dischadimento del greve general organisate per le FLN que marca le separation definitive inter le duo communitates. Guy Mollet, capite del SFIO, esseva previde post le electiones legislative de 1956 pro formar le governo. Il se rendeva a Alger le 6 de februario pro installar le general Catroux in loco de Soustelle. Il esseva recipite per un clima insurrectional (Lagaillarde, Ortiz) e se submetteva. Il replaceva Catroux per Robert Lacoste, ben viste per le militares. Le 12 de marzo 1956, le Assemblea dava le poderes special al governo. De ora in ante, Guy Mollet e Robert Lacoste poteva implementar le politica de mantenentia del ordine in Algeria. Le spirale de attentatos e repression se amplificava. Le poder gradualmente passava al manos del militares. In facia del recrudescente del attentatos, le parachutistas del general Massu combatteva le battalia de Alger (januario 1957) durante le qual le tortura esseva sovente usate pro obtener information super le retiros. Iste uso del tortura esseva legitimate per le governo francese.

In le territorios european del Republica, le fossa se profundeva inter le partisans del guerre e le oppositores (communistas, intellectuales e jornaes avant-garde). Le faction le plus ultra del partisans esseva conducite per le extrema dextra (Tixier-Vignancour) relayate per Soustelle e Bidault in le Union pro le Salvamento e Renovation de Algeria Francese (USRAF) que illes creava. Le positiones se induriva durante le prolongation del servitio militar a 27 meses (1957) e le remandato del contingent liberate. Violente manifestationes e blocages de convoios verso Algeria occurreva al initia del CGT e del communistas. Sur le terreno, le quadratura e repression assi como le surveillance del costas per le marina rendeva difficile le ravitallamento in armas del FLN. Le audientia del FLN diminuiva durante que le desertiones in su rangos e le inscriptiones in le exercito francese se multiplica. Le militares obteneva le derecto de persecution in territorio tunisian e faceva un bombardamento in Sakiet Sidi Youssef. Ma Francia esseva subite condemnate per le ONU, lo que le debilitava politicalmente.

Félix Gaillard, presidente del consilio interim, dava plen poderes in Algeria al general Salan, e postea al general Massu qui constituiva un Comitato de Salvamento Public. Félix Gaillard esseva remplaciate per Pierre Pflimlin. Ma ille, judicate tro liberal, non habeva le confidentia del militares. Le general Massu, postea, faceva un appellation al general de Gaulle, demandante que ille forma un governo de salvamento public. De Gaulle respondeva durante un conferentia de prensa, le 19 de maio, que ille esseva prepare a assumer le responsabilitates del poder.

### Le Quinte Republica (desde 1958)
Durante le referendum del 28 de septembre 1958, le nove constitution esseva adoptate, e le Quinta Republica officialmente proclamate le 5 de octobre 1958.

Charles de Gaulle, electe presidente del Republica le 21 de decembre 1958, reelecte in 1965 contra François Mitterrand, remaneva presidente usque al 1969, data in le qual le ex-prime ministro Georges Pompidou le succedeva.

Le periodo del fin del annos 1960 e le inicio del annos 1970 esseva notabilemente marcate per Maio 68 e per le fin del Trenta Gloriosas. Al morte de Pompidou in 1974, Valéry Giscard d'Estaing, candidato de centro-dextre, esseva electe capite del Stato contra François Mitterrand, candidato del Union del sinistre.

In 1981, François Mitterrand esseva electe presidente del Republica, battente le capite del Stato sortiente Valéry Giscard d’Estaing e riportante le sinistre al poder pro le prime vice desde le Quarta Republica. In politica, le Partido Communista Francese initia un longe declino, durante que le Fronte National constitui, al extrema dextra, un nove fortia. Post duo annos de cohabitation durante le qual ille debeva laborar con Jacques Chirac como prime ministro, François Mitterrand esseva reelecte in 1988 contra iste mesmo. Le persistentia de problemas social, in particular le disoccupation, conduceva in 1993 a un nove cohabitation, con Édouard Balladur como prime ministro.

Succedente a François Mitterrand in 1995, Jacques Chirac affrontava le mesme problemas ante de esser obligate a cohabitar per cinque annos con Lionel Jospin como prime ministro. In 2002, Jacques Chirac esseva reelecte contra Jean-Marie Le Pen, post un prime tour que videva le elimination surprendente de Lionel Jospin.

In 2007, Nicolas Sarkozy succedeva a Jacques Chirac, post haber battite Ségolène Royal durante le election presidencial. Il debeva affronter le crisi financial de 2007-2008 originante del Statos Unite.

In maio 2012, François Hollande succedeva a Nicolas Sarkozy. Pro le secunde vice in le historia del Quinta Republica, un presidente socialiste esseva electe. Su politica economic prendeva un virage social-liberale in 2014, anno del « pacto de responsabilitate », sequite per le lege Macron e le lege Labor, que provocava un contestation social durante plure meses. Su presidentia esseva etiam marcate per le adoption del matrimonio homosexual, le Conferentia de Paris super le clima, interventiones militar (in Mali, in le Africa Central e in Medio Oriente), un crisi migratori in Europa e le institution de un stato de urgentia post plure attentatos islamiste in Francia.

In maio 2017, Emmanuel Macron, le presidente del Republica le plus juven e le plus juven dirigente francese desde Napoléon Bonaparte, succedeva a François Hollande. Il affrontava le movimento del Gilets Jaunes e postea le pandemia de Covid-19 que attaccava Francia le 24 de januario 2020. Il esseva reelecte in 2022, ma su grupo perdeva le majoritate absolute in le Parlamento post le electiones legislative del mesmo anno. Le tripartitismo contemporanee francese (sinistre – centro – extrema dextra) se confirma durante le electiones legislative de 2024 provocate per le dissolution del Assemblea National.

## Notas e referentias