Imperio Roman

Le **Imperio Roman** (, litt. *"derecto de poter de dominio del romanos"*) esseva le antique stato create per le citate de Roma in 27 EC, depost le cadita del Republica Roman, e le incoronation de un monarcha eligite come poter principal al latere del senato.

Durante le periodo classic, le Imperio Roman controllava le Mediterraneo e multe partes de Europa, Asia Occidental, e Africa del Nord. Le romanos conqueriva la major parte de iste territorios durante le tempore del Republica, e ille esseva regite per imperatores post le assumption del potentia de Octaviano in 27 a.C. Durante le 4e seculo d.C., le imperio se divideva in duos partes: occidental e oriental. Le Imperio Occidental cadeva in 476, mentre le Imperio Oriental perdurava usque al cade del Constantinopole in 1453.

A 100 a.C., le citate de Roma habeva extendite su dominio ab le peninsula Italian al major parte del Mediterraneo e ultra. Tamen, illa esseva fortemente destabilisate per guerras civil e conflictos politic, culminante in le victoria de Octaviano super Marco Antonio e Cleopatra al Battalia de Actium in 31 a.C., e le subsequente conquiste del Regno Ptolemaic in Egypto. In 27 a.C., le Senato roman concedeva a Octaviano potentia militar supreme (*imperium*) e le nove titulo de Augusto, marcante su accession como le prime imperator roman. Le vast territorios roman esseva organisate in provincias senatoriale, governate per proconsules appunctate per sorte, e provincias imperial, que pertineva al imperator ma esseva governate per legatos.

Le prime duo seculos del Imperio videva un periodo de stabilitate e prosperitate sin precedente, cognoscite como le *Pax Romana* (“Pace Roman”). Roma attegneva su extension territorial maxime sub Trajano (r. 98–117 d.C.), ma un periodo de crescente difficultate e declino commenceva sub Commodo (r. 180–192). Durante le 3e seculo, le Imperio subiva un crise de 49 annos que minaciava su existentia per guerras civil, pestes e invasiones barbaric. Le Imperios Gallic e Palmyrene se separava, e un serie de imperatores de breve regno dirigeva le Imperio, que postea esseva reunificate sub Aureliano (r. 270–275). Le guerras civil finiva con le victoria de Diocletiano (r. 284–305), que establiva duo curias imperial in le Oriente grec e le Occidente latin. Constantino le Grande (r. 306–337), le prime imperator christian, moveva le sedes imperial ab Roma a Byzantio in 330, e la renominava Constantinopole.

Le Periodo de Migration, con invasiones massive per populos germanic e le Hunos de Attila, conduceva al declino del Imperio Roman Occidental. Con le cade de Ravenna a manos del populo germanic del herulos e le deposition de Romulo Augusto in 476 per Odoacre, le Imperio Occidental cadeva finalemente. Le Imperio Byzantin (Roman Oriental) sobreviviva un millennio ulteriore, con Constantinopole como unic capital, usque al cadita del citate in 1453.

Per le extenstion e durabilitate del Imperio, su institutiones e cultura habeva un influentia durabile super le developpamento de linguas, religion, arte, architectura, litteratura, philosophia, lege, e formas de governamento in tote su territorios. Le latino evolveva in le linguas romanic, durante que le greco medieval deveniva le lingua del Oriente. Le adoption del christianismo per le Imperio resultava in le formation del christianitate medieval. Le arte roman e grec habeva un profundo effecto super le Renascentia Italic. Le tradition architectural roman serviva de base pro le architectura romanic, del Renascentia, e neoclassic, influentiante etiam le architectura islamic. Le re-discoperte del scientia e technologia classic (que formava le fundamento del scientia islamic) in Europa medieval contribuiva al Renascentia Scientific e al Revolution Scientific. Multa systemas legal moderne, como le Codice Napoleonic, descende del lege roman. Le institutiones republican roman influeva le republicas de citate-estado italic del periodo medieval, le prime Statos Unite, e republicas democratic moderne.

## Historia
### Alte Imperio (27/23 a.C. - 284)
#### Augusto

Quando le Republica roman (509 a.C. - 27 a.C.) esseva ja preda de un crise institutional irreversibile, Gaio Octavio Turino, pronepote de Julio Cesare e per ille adoptate, utilisava le nomine del patre adoptive, sin usar le commun appellativo Octaviano que le haberea pertinite in quanto adoptate, sed ille es cognoscite assi in le historiographia: Octaviano reinfortiava su position con le defaita de su unic rival pro le poter, Marco Antonio, in le battalia de Actium; annos de guerra civil habeva lassate Roma quasi sin lege, sed totevia illa non esseva ancora completemente disposite a acceptar le controlo de un despota. Octaviano ageva astutemente. Primo, ille dissolveva su armea e convocava electiones. Ille obteneva, de iste modo, le prestigiose carga de consol. In 27 a.C., ille restitueva officialmente le poter al Senato de Roma, e offreva renunciar a su personal governamento militar e occupation de Egypto. Non solmente le Senato rejectava le proposta, sed on le dava anque le controlo de Hispania, Gallia e Syria. Poco postea, le Senato le concedeva anque le appellativo de Augusto.

Augusto sapeva que le poter necessari pro un governamento absolute non derivarea del consolato. In 23 a.C. ille renunciava a iste carga, sed se assecurava le controlo effective, assumente certe prerogativas ligate al antique magistraturas republican. On le garantiva, ante toto, a vita le tribunicia potestas, ligate in origine al magistratura del tribunos del plebe, que le permitteva de convocar le Senato, de decider e poner questiones ante illo, de interponer le veto al decisiones de tote le magistraturas republican e de fruer del sacrate inviolabilitate de su proprie persona. Ille recipeva, in plus, le imperium proconsulare maius et infinitum, id es le commando supreme sur tote le militias in tote le provincias (iste esseva un del prerogativas del proconsul in le region de su competentia). Le conferimento per parte del Senato de iste duo prerogativas le dava autoritate supreme in tote le questiones concernente le governamento del territorio. Le annos 27 a.C. e 23 a.C. marca le principal etapas de iste proprie reforma constitutional, con le qual on considera que Augusto assumeva concretemente le poteres proprie de imperator. Totevia, ille usava habitualmente titulos como Principe o Primo Citadano.

Con le nove poter que le habeva essite conferite, Augusto organisava le administration del Imperio con grande maestria. Ille establiva un systema monetari e un taxation standardisate; ille creava un structura administrative formate per equites (illo esseva normal que le imperatores, in lor conflicto latente con le aristocratia senatorial, se appoiava super le equites) e, con le erario militar, ille provideva beneficios pro le soldatos al momento del congedo. Ille divideva le provincias in senatoriales (controlate per proconsules de nomination senatorial) e imperial (governate per legatos imperial).

Ille esseva un maestro in le arte del propaganda, favorente le consenso del citatanos a su reformas. Le pacification del guerras civil esseva celebrate como un nove etate de auro per le scriptores e poetas contemporanee, como Horatio, Livio e super toto Virgilio. Le celebration de jocos e eventos special reinforceva su popularitate.

Augusto, in ultra, esseva le prime a crear un corpore de vigiles e un fortia de policia pro le urbe de Roma, que esseva subdividite administrativemente in 14 regiones.

Le controlo quasi absolute del Stato le permitteva indicar su successor, malgrado le respecto formal del forma republican. Initialmente ille se dirigeva a su nepote Marco Claudio Marcello, filio de su soror Octavia, al qual ille dava in matrimonio su filia Julia. Tamen Marcello moriva in 23 a.C.: alcun historicos posteriori suggeriva le hypothese, probabilemente infundate, que ille habeva essite avvelenate per Livia Drusilla, sposa de Augusto.

Postea Augusto faceva maritar su filia con le general e su fidel collaborator Marco Vipsanio Agrippa. De iste union nasceva tres filios: Gaio Cesare, Lucio Cesare e Postumo (assi appellate proque ille nasceva post le morte del patre). Le duo major esseva adoptate per le avo con le intention de facer les su successores, ma etiam illes moriva in juvene etate. Augusto monstrava etiam favor verso su filiastros (filios del prime matrimonio de Livia), Tiberio e Druso, qui conquistava nove territorios in le nord in su nomine.

Post le morte de Agrippa in 12 a.C., le filio de Livia, Tiberio, divorciava de su prime sposa, filia de Agrippa, e maritava le vidua Julia. Tiberio esseva appellate a divider con le imperator le tribunicia potestas, fundamento del poter imperial, ma poco post ille se retirava in exilio voluntari a Rhodos. Post le morte premature de Gaio e Lucio in 4 e 2 a.C. respectivemente, e le previe morte de su fratre Druso major (9 a.C.), Tiberio esseva revocate a Roma e adoptate per Augusto, qui le designava assi como su herede.

Le 19 de agosto del anno 14, Augusto moriva. Poco post le Senato decretava su insertion inter le deos de Roma. Postumo Agrippa e Tiberio habeva essite nominate coheredes. Tamen Postumo habeva essite exiliate e esseva ben presto occidite. On ignora qui habeva ordinate su morte, ma Tiberio habeva alora le via libere pro assumer le mesme poter que habeva habite su patre adoptive.

#### Dynastia Julio-Claudie
Le successor de Augusto, Tiberius (14–37), asecurava su poter in Roma e inricchiva la tresoreria. Ille se retraheva a vivir in su villa in Capri. 

Caligula (37–41) esseva le successor de Tiberius. Ille comenciava como un imperator bon, e finiva le persecutiones de su oncle. Caligula vadeva demente e in un occasion ordineva que se da a su cavallo favorite un sede in le Senato roman.

Le successor de Caligula esseva Claudio. Ille meliorava le bureaucratia del imperio. Claudius regnava prudentemente, ma su sposa Agrippina le assassinava e su filio Nero (54–68) ganiava le throno. Ille persequeva le Christianos, e on les accusava que illes ha incendiate Roma anno 64.

#### Dynastia Flavie

Le prime dynastia flavie esseva un del dynastias del Imperio roman, que deteneva le poter del 69 al 96.

Le Flavii Vespasiani esseva un modeste familia del Sabina, appartenente al classe medie, que postea accedeva al ordine equestre gratias a lor fidel servicio in le exercito. Illes attingeva le poter quando Tito Flavio Vespasiano, general del exercitos de Oriente, prendeva le poter durante le Anno del quatro imperatores. Le imperatores membros del dynastia esseva Vespasiano, Tito e Domitiano.

#### Imperatores adoptive, le Antoninos e le initio del seculo de auro (96–193)
Le periodo que va del fin del prime seculo al fin del secunde seculo es characterisate per un succession non plus dynastic, ma adoptive, basate super le meritos del individuos seligite per le imperatores como lor successores. Le prime inter illes esseva Nerva. Le Imperio roman attingeva le apice de su potentia durante le principatos de Traiano, Hadriano, Antonino Pio e Marco Aurelio. Al morte de iste ultime, le poter passava a su filio Commodo, qui dirigeva le principato verso un forma plus autocratic e theocratic. Le poter del institutiones traditional se debilitate progressivemente, e le phenomeno continuava con su successores, sempre plus dependente del appoio del exercito pro governar. Le rolo del Senato in le seculos sequente se reduceva progressivemente, usque a devenir completemente formal. Le dependentia sempre plus accentuate del poter imperial del exercito conduceva, circa le anno 235, a un periodo de crisi militar e politic, definite per le historicos como anarchia militar.

#### Le Severos e le crisi del 3e seculo (193–235)

Post le morte de Commodo deveniva jam clar que le aspirantes al dignitate imperial debeva obtener le consenso del militares plus que illo del Senato. Le pretendentes al plus alte officio esseva de duo typos: italic, isto es personas que usque alora habeva formate le classe dirigente e senatorial del imperio e que cercava le consenso del exercito per medio de forte donationes; o militar proveniente del regiones peripheric, qui durante lor carriera habeva jam ganiate le appoio del legiones que illes commandava.

In 192 Pertinace succedeva a acquirer le titulo de imperator. Tres menses plus tarde Didio Juliano faceva eliminar le per le pretorianos in cambio de grande donationes. Intertanto, del provincias arrivava le exercitos de Clodio Albino, Pescennio Nigro e Septimio Severo, tres militares qui aspirava prender le loco de Juliano. Esseva Severo, fundator de un nove dynastia, qui esseva nominate nove imperator per le Senato. A ille succedeva su filios Caracalla e Geta, postea Macrino, Heliogabalo e finalmente Alexandro Severo.

#### Le crisi del 3e seculo e le anarchia militar (235–284)
Le cinquanta annos que sequiva le morte de Alexandro Severo marcava le derrota del idea de imperio del dynastias julio-claudia e Antonin. Iste idea se basava super le principio que le Imperio se fundava super le collaboration inter le imperator, le poter militar e le fortias politico-economic interne. In le prime duo seculos del Imperio, le contrapposition inter poter politic e poter militar se habeva mantenite, ben que periculosamente (luctas civil), intra un certe equilibrio, garantite etiam per le enorme ricchessas que afflueva al Stato e al privatos per medio del campanias de conquista. In le III seculo, tamen, tote le energias del Stato esseva empleate non pro ampliar, ma pro defender le confini contra le invasiones barbar. Con le exhaustion del conquistas, le peso economic e le energia politic del legiones se revolteva verso le interior del Imperio in loco que verso le exterior, con le resultato que le exercito, que habeva essite le factor principal del potentia economic, deveniva un peso sempre plus gravose, durante que su prepotentia politic deveniva un fonte permanente de anarchia.

In le quasi cinquanta annos de anarchia militar se succedeva ben 21 imperatores acclimate per le exercito, quasi tote morte assassinate. In ultra, le Imperio debeva affrontar simultaneemente un serie de periculose incursiones barbar (Gotos, Francos, Alemannos, Marcomannos), que habeva rupte le limes renano-danubian al nord, e le aggressivitate del dynastia persian del Sasanidas, que habeva substituite le Partos. Solmente gratias al determination de un serie de imperatores originari de Dalmatia, le Imperio, arrivante al bordo del disintegration e del collapso (circa 270 occurreva etiam le secession de alcun provincias, ubi se formava duo entitates separate del governamento de Roma: le Imperium Galliarum in Gallia e Britannia, e le Regno de Palmira in Syria, Cilicia, Arabia, Mesopotamia e Egypto), succedeva a recuperar se.

In 235 deveniva imperator Maximinus, proveniente de Thracia: ille esseva le prime inter le imperatores a poter vantate solmente humillime origines. Le facto que su carriera esseva ligate exclusivemente al exercito (ille mesmo non se curava de communicar su election al Senato) demonstra como le nobiles senatores e le ric finantieros perdeva lor poter. Il esseva mesmo credite que ille faceva parte de un familia dediticia, isto es de familias al quales, mesmo post le edicto de Caracalla, non esseva recognoscite le citatinitate roman. Su regno habeva breve durata, juste le tempore de defender le confini in le zona del Danubio.

In 238 le provincias african (un “feudo” de nobiles senatores), in revolta contra le politica fiscal de Maximinus, orientate a satisfacer le exercito, eligeva nove imperator Gordiano I, qui associava al governamento su filio Gordiano II. Post poc menses ille esseva assassinate per homines fidel a Maximinus. Post le assassination de Gordiano I, le Senato eligeva duo imperatores: Balbino e Pupieno. Esseva iste ultime qui vinceva definitivamente Maximinus e nominava como su successor Gordiano III.

Pauc post haber essite nominate imperator per le exercito con le consenso del Senato, Gordiano III decideva affrontar le imperio persian, renascite sub le nove dynastia del Sasanidas. Ille prendeva como consiliero le prefecto Timesitheo. Tamen ille moriva durante le conflicto e esseva substituite per Junio Philippo, filio de un citatano roman de Arabia.

In 244 le prefecto Junio Philippo, appellate Philippo le Arabe pro su origines, tradiva su imperator e prendeva su loco, affrettante se a stipular un pace con le Persas. Postea ille attingeva immediatemente le zona del Danubio pro affrontar e vincer le Carpos. Philippo le Arabe es memorate como le imperator que organisava e celebrava, in 248, le jocos e spectaculos pro le mille annos del fundation de Roma. Le imperator (paradoxalmente un “non-roman”) disponeva que tal festivitate esseva celebrate con jocos grandiose (luctas gladiatorial e exhibitiones de animales exotic) tanto pro celebrar le evento in maniera solemne quanto pro demonstrar le fortia e le grandor del Imperio. Un grandor jam solmente apparente, si on considera que poc menses post le evento le Gotos forciava le limes, devastante Grecia e destruenthe Athenas e Sparta. In 249 Philippo le Arabe moriva in battalia (o forsan esseva assassinate per su proprie homines), durante que ille se confrontava presso Verona con Decio, proclamate imperator per le legiones pannonic.

In 249 deveniva dunque imperator Decio. Ille initiava un feroce repression contra le christianos, specialmente in le quadro de un politica de reinforcemento del autoritate imperial per medio del culto del Imperator, collante fundamental pro un Imperio que se trovava in crisi. Ille moriva durante un battalia contra le Gotos in Mesia. In 251 Gaio Vibio Treboniano Gallo esseva proclamate imperator, ma etiam ille moriva assassinate duo annos plus tarde in Mesia, per opera de su locotenente Emiliano. Le imperio de Emiliano durava solmente tres menses.

A ille succedeva Valeriano. Appena eligite, Valeriano nominava como Augusto de Occidente su filio Gallieno, durante que ille mesme manteneva le controlo del parte oriental, ubi ille debeva affrontar le Gotos. Post haber les vincite, in 260, Valeriano initiava un guerra contra le regno persian, ma cadeva prisionero del rege persian Sapor, lassante tote le Imperio a su filio Gallieno.

Gallieno, devenite imperator, trovava difficultates a mantener le territorio unite. In le zona occidental nasceva le Regno Gallic, del qual Postumo esseva rege. In le regiones oriental, un certe Macriano, official del exercito stationate in Oriente, tentava prender le poter. Gallieno sollicitava dunque le adjuta de Septimio Odenato, un notabile de Palmira, citate caravaniere e puncto de incontro inter le Imperio roman e le regiones interne de Asia. In cambio, Odenato obteneva un sorta de sovranitate super le parte oriental del Imperio, recipente le titulo de Dux Orientis. Isto tamen conduceva al nascentia de un nove potentia, le Regno de Palmira, a causa del ambition de su sposa Zenobia. In le campo administrative Gallieno decideva recrutar le commandantes del legiones non plus solmente inter le senatores, ma etiam inter le equites o simple militares de humile origines, cuje carriera esseva ligate al exercito. Gallieno moriva assassinate in 268 per officiales illiric.

#### Le imperatores illiric (268–284) e le initio del recuperation de Roma
In 268 esseva de novo imperator un militar: Claudio II, appellate le Gotic, proveniente del regiones illiric. In le zonas balcanic ille se dedicava a frenar le incursiones gotic. Ille moriva a Sirmio a causa del peste que in ille annos devastava le Illiria.

In 270 deveniva imperator Aureliano. Intertanto le duo regnos de Gallia e de Palmira habeva passate respectivemente a Pio Tetrico e a Zenobia. Le prime objectivo de Aureliano esseva le reconquista de Palmira, que occurreva inter 271 e 273. Retornante in Occidente, ille reconquistava etiam le regno gallic, reunificante le Imperio roman e ganiando le titulo de restitutor orbis. Aureliano es etiam memorate como le constructor del muros de Roma, que, inter phases favorabile e defavorabile, durarea longemente. Con Aureliano terminava le periodo plus obscur del Imperio roman e comenciava un phase melior, que permitteva un recuperation economic. A ille succedeva Marco Claudio Tacito, imperator del 275 al 276.

In 276 deveniva imperator Marco Annio Floriano, ma solmente pro un brevissime periodo. De relevo esseva: Marco Aurelio Probo, imperator del 276 al 282, qui se distingueva per haber repetitemente vencite le barbaros super le Reno e le Danubio; Marco Aurelio Caro, imperator del 282 al 283; e su filios Numeriano e Carino. Numeriano esseva imperator del 283 al 284. Ille succedeva a initiar un brevissime periodo de recuperation economic e cultural, inaugurante plus de 50 dies de festivitates in varie partes del Imperio, de Nîmes a Roma e de Olympia a Antiochia. Carino esseva imperator del 284 al 285.

### Imperio tardive (284–476)

#### Consolidation del recuperation de Roma
In 284 ascendeva al poter le general illiric Diocletiano, qui consolidava le recuperation del Imperio de Roma, ponente definitivamente fin al crisi del III seculo. Ille reorganisava le poter imperial per medio del institution del tetrarchia, isto es un subdivision del imperio in quatro partes: duo affidate al augustos (Maximiano e le mesme Diocletiano) e duo al cesares (Constantius Cloro e Galerio), que esseva etiam le successores designate. Le provincias esseva augmentate in numero e reunite in dioceses, e in iste occasione etiam Italia esseva subdividite in provincias. Plus generalmente, in iste annos se verificava un progressive marginalisation del areas plus antique del imperio a favor del Oriente, forte de traditiones civic plus antique e de un economia mercantil plus consolidate, multo plus prospere sub le aspecto politic, administrative e cultural.

Malgrado le fallimento del tetrarchia, que se materialisava con le retiro al vita private de Diocletiano e le consequente guerras civil, se imponeva progressivemente un forma de monarchia absolute, appellate Dominato per le historicos moderne, fundate super le predominantia del exercito e super un forte bureaucratia. Del vetule aristocratia senatorial, que habeva governate le Imperio conjunctemente con le Principe, remaneva solmente le ocio cultural, le immense ricchessa e le enorme privilegios respectu al massa del populo; le poter, tamen, esseva jam in le manos del corte imperial e del militares. Diocletiano, in ultra, pro sublinear melio le incontestabilitate e le sacralitate de su poter, e pro evitar le continue usurpationes que habeva provocate le grave crisi politico-militar del III seculo, decideva accentuar le distantia inter se e le resto del subditos, introducente rituales de divinisation del imperator de typo oriental. Le problema plus grave pro le stabilitate del Imperio remaneva tamen illo de un succession regular, que ni Diocletiano con le systema tetrarchic ni Constantino I con le retorno al systema dynastic succedeva a resolver. In plus, in le ambito economic-financiari, ni Diocletiano ni Constantino resolveva le problemas que opprimeva de longe tempore le Imperio, isto es le inflation galoppante e le pression fiscal oppressive: le edicto super le precios maxime, promulgate in 301 per Diocletiano pro limitar le precios del mercantias in le mercato, se revelava un fallimento; durante que Constantino, con le introduction del solidus, succedeva a stabilisar le valor del moneta forte, preservante le poter de acquisition del classes plus ric, ma a detrimento del classes plus povre, que esseva lassate a se mesme.

#### Le tetrarchia (284–305)
Le structura del Imperio roman habeva ja evolvite, al tempore de Diocletiano, in un sorta de dualismo inter le citate de Roma, administrate per le Senato, e le Imperator, qui percurreva le imperio e ne ampliava o defendeva le confini. Le relation inter Roma e le Imperio esseva ambivalente: si le Urbe esseva le puncto de referentia ideal del “Romania”, le poter absolute habeva jam passate al monarcha o dominus, le Imperator, qui transferiva su sede de commando secundo le necessitates militar del Imperio. Esseva ormai clar le decadimento de Roma como centro nevralgic del Imperio.

Le nove systema tetrarchic se revelava efficiente pro le stabilitate del imperio e rendeva possibile al augustos celebrar le vicennalia, isto es le vinti annos de regno, como non habeva plus evenite desde le tempore de Antonino Pio. Restava tamen a verificar le mechanismo del succession: le 1 de maio 305 Diocletiano e Maximiano abdicava, ma le tetrarchia se revelava un fallimento politic, generante un nove unda de guerras civil.

#### Le guerras civil (306–324)
Le 1 de maio 305 Diocletiano e Maximiano abdicava (le prime retirante se a Spalato e le secunde in Lucania) in favor de lor respective Cesares: Galerio pro le Oriente e Constantius Cloro pro le Occidente. Le systema remaneva inalterate usque al morte de Constantius Cloro, occurrite a Eburacum le 25 de julio 306.

Con le morte de Constantius Cloro, le systema entrava in crisi, conducente a un nove guerra civil. Al fin, post dece-un annos durante le qual le Imperio roman esseva governate per duo sol Augustos, Constantino e Licinio, on arrivava al confronto final. In 324 Licinio, assediate a Nicomedia, decideva render se a su rival, qui le inviava in exilio como simple citatano privat a Thessalonica (ubi ille esseva execute le anno sequente). Constantino esseva ora le unic senior del mundo roman. Le anno sequente le nove imperator de Occidente e de Oriente participava al Concilio de Nicea I.

#### Constantino e le Constantinides (324–363)

In 324 incipeva le obras pro le fundation del nove capitale, Constantinopole. Le phase ab le reunification imperial usque al morte de Constantino le Grande (occurrite in 337) videva le imperator reorganisar le administration interne e religiose, plus consolidar tote le systema de defensa.

Le 18 de september 335, Constantino elevava su nepote Dalmazio al rango de cesar, assignante le Thracia, Achaia e Macedonia, con probable capitale a Naissus, e dando le principal mission de defender iste provincias contra le Gotos, que les minaciava con incursiones. Constantino divideva assi facto le imperio in quatro partes: tres pro su filios e un pro su nepote, manifestante su preferentia pro le accesso de le linea dynastic directe al trono.

Post le morte de Constantino (22 de maio 337), durante le mesme estate occurreva un massacre, per mano del exercito, del membros masculinos del dynastia constantiniana e altere personas de grande prominentia in le Stato: solmente le tres filios de Constantino e duo nepotes infantes (Gallo e Giuliano, filios del fratre utero Julio Constancio) esseva risparmiate. In september del mesme anno, le tres cesares remanente (Dalmazio habeva essite vittima del purga) se reuniva a Sirmio in Pannonia, ubi le 9 de september esseva acclamate imperatores per le exercito e se divideva le Imperio.

Le division del poter inter le tres fratres durava breve: Constantino II moriva in 340 durante que tentava subverter Constant I; in 350 Constant era subvertite per le usurpator Magnentio, e poc post Constancio II deveniva unic imperator (ab 353), reunificando de novo le Imperio. Le periodo postea esseva characterisate per un venticinquennio de guerras lungo le limes oriental contra le armatas sasanid, prime per Constancio II e postea per su nepote Flavio Claudio Giuliano (inter 337 e 363). In 361 esseva proclamate augusto Giuliano, cesar in Gallia. Su regno durava solmente tres annos, tamen habeva grande importantia, tanto pro le intento de restablir un systema religiose politeistic (pro isto ille esseva appellate le Apostata), quanto pro le campania militar conducte contra le Sasanides.

#### Le Valentinianos e Theodosio (364–395)
In 364 Valentiniano I esseva coronate imperator; ille, su petition del exercito, nominava un collega, su fratre Valente, a qui ille assignava le parte oriental del Imperio. Valentiniano se demonstrava tamen un bon governator: ille poneva fin a multe del abusos que occurreva durante le tempore de Constancio, promulgava alcun leges a favor del populo (condamnava le exposition de infantes e instituiva in le quattordecim regiones de Roma un medico pro cata regione), e promoveva le instruction del rhetorica, un scientia jam in declino. In ultra, ille obteneva alcun victorias contra le Barbaros, ma moriva durante iste campanias militar in 375.

Su successor in Occidente deveniva su filio, Graziano, que divideva le imperio inter se mesme e su fratre uter Valentiniano II. Intertanto, hordas de Germanos (super toto Gotos), pressate per le Hunos, petitionava al Romanos de poter se stabilir in territorio roman. Le Romanos acceptava a condition que le Barbaros se separava de tote lor armas e de lor filios. Post intrar in territorio roman in 376, le Gotos subiva tal maltractamento que se rebellava e, confrontante le imperator Valente, obteneva in 378 un grande victoria apud Adrianopoli, un del plus graves defeats pro le Romanos. Al fin, le Augusto Theodosio I (successor de Valente in Oriente) esseva obligate a recognoscer le Gotos como foederatos.

In 382 le Augusto Graziano aboliva definitivamente tote le residuos del paganismo: le titulo de Pontifex Maximus, le subventiones public al sacerdotes paganos, e le statua e ara del Victoria ancora presente in le Curia. Graziano postea esseva occidite per le subditos del usurpator Magno Massimo in Britannia e Gallia, e Valentiniano II fuggiva con su familia a Constantinopoli, dando su soror Galla in matrimonio a Theodosio I, qui vinceva Magno Massimo facente su cognato Augusto de Occidente, qui moriva in 392 sin heredes. Le Senato proclamava Augusto in su loco Flavio Eugenio, non recognoscite per Theodosio I, qui le combatteva e vinceva super le flumine Frigido, e finalmente le Senato de Roma recognosceva Theodosio I como Augusto de Occidente, reunificando pro le nova vice le Imperio.

#### Duo imperios (395–476)
Sub Theodosio I, le Imperio esseva unite pro le ultime vice. Ille, con le edicto de Thessalonica (e decretos subsequente), prohibiva omne culto pagano, decretante assi le transformation del imperio in un Stato christian. Theodosio nominava su filios como su heredes con eguale dignitate: le Imperio roman de Occidente al filio Honorio, e le Imperio roman de Oriente, o Imperio bizantin (ab Byzantio, su capitale), al filio Arcadio. Al morte de Theodosio, in 395, le Imperio se divideva in duo partes, que non esseva mai plus reunite.

Formalmente, le Imperio continuava a esser unic, solmente governate per duo imperatores, un governante le parte occidental e un le parte oriental; durante periodos de interregno in Occidente, le Imperator de Oriente, in attente del nomination de un nove imperator occidental, regnava formalmente etiam super le Occidente, e viceversa. Le Codice Theodosian, promulgate per le imperator de Oriente Theodosio II, esseva valide etiam in Occidente. In practica, tamen, le duo partes del Imperio non esseva mai reunite, e le differentias cultural inter Occidente e Oriente, plus le relation non sempre pacific inter le duo partes, accentuava le separation progressiv del duo imperios.

Le parte occidental, plus debilitate economic, politic, militar, social e demografic pro le continue conflictos de le seculos antecedente e pro le pression del populos barbaric al confini, cadeva in un stato irreversible de decadentie. Ja ab le prime vinti annos del V seculo, le imperatores occidentales perdeva lor influentia in tote le nord Europa (Gallia, Britannia, Germania) e in Hispania, durante que le Hunos se stabiliva in Pannonia.

##### Declino e cadita del Imperio de Occidente (395–476)

Post 395, le imperatores occidentales esseva generalemente imperatores marionette; le ver regnantes esseva le generales que assumeva le titulo de *magister militum*, patrice o ambe—Stilicone (395–408), Constancio (411–421), Ezio (433–454) e Ricimero (457–472).

Le initio del declino occurreva quando le Visigotos, conducite per lor rege Alarico I, attaccava le Imperio de Occidente (401), sed esseva battite per le general Stilicone (402). Le revocation de multe tropas del Gallia, necessitate pro affrontar le minacia gota, facilitava le transito del Reno le 31 de decembre 406 per multes populos germanic (Alani, Vandali, Suebi), que se diffundeva in le dioceses gallic e, excepto le Burgundi que se stabileva longe del Reno, se installava in Hispania (409). Durante le annos sequente, le situation empeorava per le insurrection del provincias gallic que elegiva varie usurpatores (406–411), le assassination de Stilicone (408), le abandon del Britannia per le legiones romanes stationate ibi, favorante le separation del insula del Imperio (410), e le sacco de Roma per le Gotos de Alarico (410), percepite como un evento tragic e quasi un preaviso del fin del mundo roman.

Le general Flavio Constancio tentava restaurar le fortuna del Imperio con successos partial: il battiva le usurpatores in le Gallias, restaurante le concordia interne, concludeva un pacto con le Visigotos concedente lor le stationamento in Aquitania (418) e los usava como foederati contra Vandali e Alani in Hispania. Post le initial victorias del coalition romano–gotic in Hispania (416–418), le Vandali e le Alani se uniteva in un sola coalition, recuperava le Hispania meridional e postea invadeva Africa (429). In 439, Carthagine esseva conquistate per le Vandali conducite per le rege Genserico. Le perdita del Africa septentrional esseva un golpe dur pro le Imperio, non solmente proque esseva le granario del Imperio, sed etiam pro le revenu fiscal que produceva. In 442, Genserico acceptava restituir le Mauritania e parte del Numidia al Romanos, sed iste provincias non esseva multo productive, plus que devastate per le Vandali.

Intertanto, in le Gallias emergiva le figura del general Flavio Ezio, un del ultime grandes generales romanes; con le auxilio del sue alleatos Hunos, il conteneva le expansion de Visigotos e Burgundi in Gallia e recuperava le Armorica, que se era separat del Imperio per le insurrection del campesinos brigantes (le Bagaudi). Tamen ille non poteva evitar, in Hispania, le perdita de Betica e Cartaginense, que cadeva in manos svevas. Solmente le provincia Tarraconense remaneva sub potestatem imperial, ma ibi le Bagaudi se insurgiva, creando ulteriore difficultates al governo central. Durante le annos 440, le auxilio del Hunos cessava pro le ascension al trono de Attila e su fratre; Attila, post multes attaques al Imperio oriental, se volteva contra le occident, sed esseva battite in Gallia per Ezio. Le anno sequente, su tentativa de invasion del Italia se resolveva in un fallimento. Post le morte de Attila, le Imperio hunno cessava de esser un minacia temibile e se disgregava.

Post le victorias contra Attila e le assassini del general Ezio e del imperator Valentiniano III, le Vandali reprendeva le offensive, conquistante tot le Africa roman-occidental, Sicilia, Sardegna e Balearas, e saqueante Roma (455). Le general romano de origine germanic Ricimero assumeva le poter, eligente imperatores fantoccio, excepto Julio Valerio Maggioriano (457–461), qui tentava disperatamente restaurar le Imperio, pacificar le Gallia e reconquistar quasi tote le Hispania, ma esseva tradite e depose per Ricimero post le fallimento del expedition contra le regno de Genserico in Africa.

Claramente, pro mantener le vita del Imperio occidental, le Vandali debebat esser battite. Le imperator oriental Leone organisava un massive expedition in coalition con Occidente contra le Vandali (468). Ante le expedition, Leone I obligeva Ricimero acceptar como nove imperator occidental le “greco” Antemio. Le expedition esseva un desastre e non poteva esser repetite, proque le Imperio oriental non habeva plus ressources.

Post le fallimento de le guerra pro Africa, le disfacimento del resto del Imperio occidental se completava. Le rege Visigoto Eurico attaccava le possessions romanes in Gallia, extendente se usque al Loire al nord e al Provenza al est, durante que le major parte del Hispania cadeva sub le armas visigote. Le Burgundi se expandeva in le valle del Rodano, e in Italia, post le cadita del Imperio hunno, multes Germanos migrava in territorio imperial e se arruolava in le exercito romano, inter le qual Odoacre.

In 476, le soldados germanic arruolate in le exercito romano demandava al imperator un tercia del terras; al refusal, illes se revolteva, assediava Flavio Oreste (patre del imperator) a Pavia e le occideva, e deposava le ultime imperator occidental, Romulo Augusto, quasi viginti annos. Tote Italia cadeva in le manos de Odoacre, capite del revoltantes, qui inviava le insignias imperial al imperator oriental Zenone. Odoacre exigeva le recognition formal de su controllo in Italia; Julio Nepote, fugite precedentemente, petitionava auxilio pro recuperar le trono. Zenone garantiva a Odoacre le titulo de patrice e Nepote esseva formalmente recognoscite imperator; tamen ille non retornava jam del Dalmatia, mesmo si Odoacre faceva monetas con su nomine. Post le morte de Nepote in 480, Zenone revendicava le Dalmatia pro Oriente; J. B. Bury considera iste evento como le vera fin del Imperio occidental. Odoacre attaccava Dalmatia e le guerra se concludeva con le conquista de Italia per Teodorico le Grande, rege del Ostrogotos, sub le autoritate de Zenone.

Tamen, le parte nord del Gallia remaneva sub control “roman”; in 461 se declareva independente e esseva governate per Siagrio, nome que deveniva le Dominio de Soissons, que cadeva finalmente in 486 per le Franchi de Clodoveo. Clodoveo, recognoscente le potential de alliance con le papa de Roma, esseva le prime rege barbaric a convertir se al Christianismo, rompente le precedente pactos de su patre Childerico con le magister militum Egidio, patre de Siagrio.

Le cadita del Imperio occidental significava le fin del unitate roman del bacino mediterranean (*mare nostrum*) e privava le romanitate supervivente de lor patria antique. Le perdita de Roma esseva un evento de capitale importantia, marcante le tramonto definitive de un mundo.

#### Superviventia del Oriente: le transformation in le Imperio bizantin (395–1453)
Dum le Imperio de Occidente declinava durante le V seculo, le plus ricche Imperio de Oriente continuava a exister plus de mille annos, con capitale Constantinopoli. Tamen, proque centrava se super le cité de Constantinopoli, le historicos moderne lo nomina «Imperio bizantin», etiam pro distinguer lo del Imperio roman classic, centrato super Roma. Tamen, le imperatores bizantine e lor subditos non se appellava jam tal, sed continuava a se designar como «Romani» usque al cadita del Imperio, quando illes habeva jam nulla connection con Roma. Durante le existentia del Imperio bizantin, multe populos continuava a nominar lo «roman» (per exemplo le Persas, Arabes e Turcos), mentre le populos occidental latino (e etiam le Slavos), specialmente post le annos 800 (coronation de Carlo Magno), lo appelava «Imperio greco», pro su ellenicitate. Le termino «bizantin» esseva create per Du Cange (1610–1688), quasi duo seculos post le cadita del Imperio (1453); le termino deveniva popular per le historicos illuministe, qui dispreciava le Imperio.

Durante le periodo proto-bizantin (ab Constantino usque a Eraclio, 330–641) le Imperio manteneva un character multiethnic e multe institutiones del Tardo Imperio (al puncto que alcun historicos anglofone extenderea le durata del Tardo Imperio romano usque al 602/610/641), continuante a extender se super multe del Mediterraneo, specialmente post le conquistas temporari de Justiniano I (Italia, Dalmatia, Hispania meridional e Africa del nord). Tamen, le influentias oriental portava le Imperio a evoluer gradualmente verso un character sempre plus grec: jam durante le tempore de Justiniano, nonobstante le latino esseva ancora lingua official, le population del provincias oriental ignorava le latino, tal que le imperator scribeva multe de su leges in greco pro render los comprensibile; Justiniano aboliva le consulato (541) e, mantenente majormente le systema provincial de Diocleziano e Constantino (prefecturas, dioceses e provincias), aboliva le dioceses in le prefectura de Oriente e unificava le autoritate civil e militar in le manos del dux in alcun provincias que lo requireva, plus que necessario; etiam, sub Justiniano, le imperator assumeva un character teocratic, interveniente fortemente in le question religiose (cesaropapismo).

Un altere passo importante in le renovation del Imperio esseva facite per le imperator Mauricio (582–602), qui, in le intento de proteger le provincias occidental sub le minacia de Longobardos e Visigotos, reorganisava le prefecturas de Italia e Africa in exarchates, governate per exarchos con autoritate tanto civil como militar, abolente le separation net del autoritate civil e militar establite per Diocleziano.

Tamen, le reformes de Mauricio e le successos militar temporari non esseva suficiente, e pro le malgobernamento del tyranno Foca (602–610), le reformator Eraclio (610–641) heredava un situation disastre in le provincias balcanic devastate per le Avari e in le orient occupate per le Persas. Con Eraclio, le Imperio trovava nova vitalitate, renovante profundemente le organisation del exercito e del provincias per le reforme del themes: dioceses e prefecturas esseva abolite e reemplassate per circoscriptiones militar nominate themes, governate per le strategos con plen poderes civil e militar; le soldados del exercito in le thema (stratioti), simile al precedente limitanei, receveva un lote de terra a cultivar pro lor sustentation, proque lor salario in moneta esseva fortemente reducite. Eraclio declarava etiam le greco lingua official al loco del latino e hellenizzava le cargos, dont le nomines esseva traducte in greco.

Pro iste reformes, le Imperio roman de Oriente perdia majormente su character roman e deveniva lo que le historicos moderne nomina Imperio bizantin, de lingua, cultura e institutiones grec. Le ellenisation esseva accentuate per le contraction del confini: le Imperio non extendiva plus super le major parte del Mediterraneo, ma super regiones de lingua e ethnie grec; proque, mesmo si Eraclio venceva le Persas recuperante le provincias oriental, illas cadeva de novo sub le expansion islamic poco post. Le resultato esseva que, a parte alcun fragmentos in Italia e alcun enclaves in Balcanos, le Imperio comprendeva solmente Tracia e Anatolia, fortemente hellenizzate. Ab illo momento, le Imperio roman de Oriente esseva essenzialmente un Imperio grec, mesmo si continuava a se nominar roman per le resto de su historia.

### Causas del crisi e cadita del Imperio roman de Occidente
Le causas del crisi e cadita del Imperio esseva tanto interne que externe.

#### Causas interne
Le causas interne esseva varie: le anarchia militar e le conflictes interne inter le varios aspirantes al trono durante le III e IV seculo, que destruiva le unitate imperial; le crisi economic, con inflation e pressione fiscal (proque le crescent spesa public pro mantener le exercito e le bureaucratia imperiale) que attegniva nivele multo alte, e le commercio que diminuiva sempre plus, debilitante fortemente le structura economic-productive e accentuante le inegalitate social in le territorios del Imperio; le stato de abbandono e depopulation del citates e campagne, que forciava etiam multe imperatores a establir leges que anticipava le Medioevo (como le obligo del citatanos de exercitar le profession de lor patres); le perdita del character roman que seculos ante formava soldatos disciplinate e fortificate per mille battallas, capace de conquistar tote le area mediterranee, ma que durante le periodo imperial svaniva gradualmente, tal que le mesme duces del legiones preferiva recrutar lor soldados in le provincias o inter le barbari (indifferente al tradition del unitate del Imperio) que inter le populos italice.

Inter historicos, il ha etiam un debate seculare super le effectos del Christianismo in le sustentation del Imperio: alcun considera lo culpabile, proque su pacifismo e rechazo del culto imperial debilitava le combativitate del soldato romano; alcun le considera ininfluente, quia le cohesion interne del societate romano esseva jam in un puncto critic; alcun ancora considera le Christianismo un factor unificante, con su rete de communitates solidale capace de supplir le administration statal corrupt o absente.

#### Causas externe

Le causas externe esseva principalmente le invasiones barbaric. Ab le 3e seculo, le barbari deveniva sempre plus aggressive: le Germani pressionava le limes renano e danubiano e faceva sempre plus frequent incursiones e saccheggios in territorio romano, mettente spesso le exercito imperial in difficultate. Le modos de iste conflictes esseva multo differente de seculos ante: non se tratava plus de migrationes de individuos a pedes facite per tribus singule, sed de ataques rapide facite per soldados a cavallo de tribus confederate.

Al confine armeno-mesopotamico-siriaco, le romanos affrontava le nove minacia del dynastia persiana de Sasanidos, que in 224 cadeva le regno de Partes e voleva restaurar le antique Imperio achemenide de Ciro, Cambises e Dario, rapiente le provincias oriental al romanos. Durante le 3e seculo, le Imperio, secute per grave anarchia militar, perdeva Dacia (hodie Romania) e le Agri Decumati (in Germania). Durante le 4e seculo, gratias al stabilitate del potere imperial instaurate per Diocleziano e Constantino, le pression al limites esseva controlate, ma durante le 5e seculo le Occidente romano cadeva: varios populos germanic (Vandalos, Suebos, Alemannes, Visigotos, Ostrogotos, etc.), pressionate per le Unni, conquistava vaste regiones del Imperio (Gallia, Hispania, Africa, Britannia), reducente le Imperio de Occidente al sol Italia e Dalmatia, usque al momento quando un alter barbaro, Odoacre, qui commandava un contingent de Eruli in le exercito romano, deponeva le ultime imperatore de Occidente, Romulo Augusto, ponente formalmente fin al Imperio romano de Occidente.

Le rationes pro le qual le barbari potteva facer cader le occident in le 5e seculo es controversial. Secundo historicos illuministe, le Imperio cadeva principalmente pro causas interne (“collapsava sub su proprie peso” dice Gibbon), ma alcun studios monstra que iste interpretation non es suficiente, notante que le parte oriental, mesmo con le mesme problemas interne, viveva plus de mille annos. Le Imperio cadeva non solmente pro su limites interne, ma principalmente proque le barbari, pressionate per le Unni al fines del 4e seculo, preferiva migrar in territorio romano que devenir subditos del Unni, causando assi un pression al limites plus grande que ante.

In plus, le Germani, comparate al 1e seculo, deveniva multo plus coese, probabilmente perque illes videva que plus grande esseva lor coalition, plus forte esseva lor possibilitate de resistir le incursiones romane in lor territorios o de predar con successo le provincias de frontiera. Durante le invasiones del 5e seculo, plure grupos barbaric decidiva coaliser, formando supercoalitiones de 20 000–30 000 guerreros difficile a arrestar pro le romanos: per exemplo, de l’union de Vandali Asdingi, Silingi e Alani nasceva le supercoalition vando-alana; similmente, Visigoti e Ostrogoti esseva le resultato de coalition de plure tribus germanic. Non se debe oblidar que le devastation e occupation de tal multe provincias reduceva drasticamente le recaptation fiscal (essential pro mantener un exercito forte e efficiente), e le debilitate interne del systema tardo-imperial (como le conflites interne e le insurrectiones de Bagaudi in Armorica e Tarraconense) aggravava le situation.

Assi, le Imperio cadeva pro duo rationes: le limites interne e le fortification e cohesion del barbari invasores. Secundo le historico Heather, «pro le infinite aggressive natura del Imperio romano, illo esseva in ultime analyse le causa de su proprie destruction», proque le barbari, pro se defender contra le romanos, deveniva plus fort que le mesme romanos.

## Geographia e demographia

Le Imperio Roman esseva un del plus grande in le historia, con territorios contigue in tote Europa, Nord Africa, e le Oriente Proxime. Le phrase latin imperium *sine fine* (imperio sin fin) exprimeva le ideologia que ni le tempore ni le spatio limitava le Imperio. In le Eneide de Vergilio, se dice que le imperio sin limites esseva concedite al romanos per Jove. Iste pretension de dominio universal esseva renovate quando le Imperio passava sub le dominie christian in le seculo 4. In plus de annexar grande regiones, le romanos alterava directemente lor geographia, per exemplo abbattente forestes integre.

Le expansion roman esseva complite principalmente sub le Republica, ben que partes de Europa del nord esseva conquirite in le seculo 1, quando le controlo roman in Europa, Africa, e Asia esseva reinfortiate. Sub Augusto, un mappa global del mundo cognoscite esseva exponite pro le prime vice in publico in Roma, coincidinte con le creation del geographia politic plus exhaustive que supervive ab le antiquitate, le Geographia de Strabon. Quando Augusto moriva, le relato de su complimentos (Res Gestae) presentava de forma prominente le catalogation geographic del Imperio. Le geographia insimul con meticulose registros scripte esseva preoccupationes central del administration imperial roman.

Le Imperio attingeva su plus grande extension sub Trajano (r. 98–117), comprendente 5 milliones de km². Le estimation traditional de population de 55–60 milliones de habitantes representava inter un sexte e un quarte del population total del mundo e lo faceva le entitate politic unificate plus populose in le Occidente usque al medio del seculo 19. Studios demographic del seculo 21 ha arguite pro un culmine de population de 70 milliones a plus de 100 milliones. Cata un del tres citates le plus grande in le Imperio—Roma, Alexandria, e Antiochia—esseva quasi le duple del grandor de alicun citate europee al initio del seculo 17.

Como le historico Christopher Kelly lo describeva:

Le successor de Trajano, Hadriano, adoptava un politica de mantener plus tosto que expander le imperio. Le frontieras (*fines*) esseva marcate, e le limites (*limites*) esseva patrolate. Le frontieras le plus fortificate esseva le plus instabile. Le Muro de Hadriano, que separava le mundo roman de lo que esseva percipite como un menacia barbaric omnipresente, es le monumento principal supervivente de iste efortio. In le provincias oriental, le administration rural dependeva frequentemente de petras terminal inscribite pro demarcar le terra e regular le taxation.

## Societate
Le Imperio esseva multicultural, con un capacitate cohesive astonante pro crear un identitate commun ben que illo includeva populos diverse. Monumentos public e spatios communal aperte a omnes—tal como foros, amphitheatros, pistas de cursas e banios—adjutava a cultivar un senso de romanitate.

Le societate roman habeva multiple hierarchias social superponite. Le guerra civil precedente Augusto causava un grande commotion, sed illo non effectuava un redistribution immediate de ricchessa e poter social. Del perspectiva del classes inferior, un culmine esseva simplemente addite al pyramide social. Relationes personal—patrocinio, amicitia (amicitia), familia, maritage—continuava a influentiar le politica. Al tempore de Nero, totevia, non esseva inusual trovar un ancian sclave qui esseva plus ric che un citatano nascite libere, o un cavallero (equestre) qui exerceva plus grande poter che un senator.

Le diminition del hierarchias plus rigide del Republica duceva a un mobilitate social accrescite, tanto ascendente como descendente, in un mesura plus grande que tote le altere societates antique ben documentate. Feminas, libertos, e sclaves habeva opportunitates de profitar e exercer influentia in manieras previemente minus disponibile a illes. Le vita social, particularmente pro illes cuje ressources personal esseva limitate, esseva insuper promovite per un proliferation de associationes voluntari e confraternitates (collegia e sodalitates): gremios professional e commercial, gruppos de veteranos, sodalitates religiose, clubes de biber e de dinar, truppas de spectaculo, e societates de funere.

### Statuto legal
Secundo le jurista Gaio, le distinction essential in le “lege de personas” romano esseva que tote le humanos esseva o libere (liberi) o servos (servi).

Le statuto legal del personas libere esseva ulteriormente definite per lor civitate. La major parte del civitates habeva derechos limitate (como le ius Latinum, “derecho latino”), ma esseva entitled a protectiones e privilegios legal que non esseva accordate al non-civitate.

Personas libere non considerate civitate, sed vivente in le mundo romano, esseva peregrini, non-romanos.

In 212, le Constitutio Antoniniana extendiva le civitate a tote le habitantes libere del imperio. Iste egalitate legal requireva un revision extensive del leges existente que faceva

#### Feminas in le lege roman
Feminas romanas nate libere esseva considerate civitas, ma non votava, non teneva officio politic, e non serviva in le militaria. Le statuto de civitate del matre determinava le statuto de su infantes, como indicate per le phrase ex duobus civibus Romanis natos (“infantes nate de duo civitates romanas”).

Una femina romano conservava su propio nomen de familia pro vita. Le infantes generalmente prendeva le nomine del patre, con alcun exceptiones. Feminas poteva posseder proprietates, intrar contractos, e exercitar commercio. Inscriptiones in toto le Imperio honorava feminas como benefactoras que financia obras public, indication que illes poteva haber fortunas significative.

Le archaic matrimonio manus, in le qual le femina esseva sub le autoritate de su marito, esseva largemente abandonate per le epoca imperial, e una femina maritate retainiva le proprietate de tote que illa apportava al matrimonio. Technicamente illa remaneva sub le autoritate legal de su patre, etiam si illa se translatava al casa de su marito; ma quando su patre moriva, illa deveniva legalmente emancipate. Iste arrangemento contribueva al grado de independentia que le feminas romanas habeva comparate a multe altere culturas usque al periodo moderne: aunque illa habeva responder a su patre in materia legal, illa esseva libere de su scrutinio directe in le vita quotidian, e su marito non habeva poder legal super illa.

Aunque esseva motivo de orgullo esser univira (“femina de un sol marito”) que se maritava solo una vice, habeva poco stigma attaccate al divortio, ni al rematrimonio rapide post viduitate o divortio. Infantes feminas habeva derechos eguale de hereditate con infantes masculinos si lor patre moriva sin lassar un testamento. Le derecho del matre a posseder e disponer proprietate, incluso fixer le terminos de su testament, dava a illa un enorme influentia super su filios usque al adultitate.

Como parte del programma Augustan pro restaurar le moralitate tradicional e le ordine social, le legislation moral tentava regular le conducta como medio de promover “valores de familia”. Adulterio esseva criminalisate, e definite largemente como un acto sexual illicit (stuprum) inter un citate masculine e una femina maritate, o inter una femina maritate e qualcunque altere homine que non esseva su marito. Isto significava que un dubla standard existiva: un femina maritate poteva haber sexu solo con su marito, ma un marite non commetteva adulterio si ille habea sexu con un prostituta o persona de statuto marginal.

Le parto del fecunditate esseva encourage: un femina que habeva date al mundo tres infantes era concedite honores symbolic e plus libertate legal (le ius trium liberorum).

#### Servos e le lege
Al tempore de Augusto, tanto como 35% del population in le Italia romano esseva servos, faciente de Roma un de cinque societates servile historic in le qual le servos constituiva al minus un quint parte del population e jucava un rolo major in le economia. In le contextos urban, servos poteva esser professionales como professores, medicos, coquinarios e contabilistas; le majoritate del servos provideva labor instruite o non instruite. Agricultura e industria, como molinage e minera, dependeva del exploitation del servos. Extra Italia, le servos formava in media un estimato de 10 a 20% del population, sparse in le Egipto romano ma plus concentrate in alcun regiones greco. Le expansion del proprietate romano de terras arabile e industrias affectava le practicas preexistente de servitute in le provincias. Ben que le servitute ha sovente essite considerate decrescente in le 3e e 4e seculos, illa remaneva un parte integral del societate romano usque al graduale cessation in le 6e e 7e seculos con le disintegration del complexe economia imperial.

Le leges referente al servitute esseva extrememente intricate. Servos esseva considerate proprietate e non habeva personalitate legal. Illes poteva esser subjecte a formas de punition corporal non normalmente applicate a civitates, exploitation sexual, tortura, e execution summari. Un servo non poteva legalmente esser violate; le violator de un servo habeva esser prosecutate per le proprietario pro damno de proprietate sub le Lex Aquilia. Servos non habeva le derecho al matrimonio legal, le conubium, ma lor union esseva a vices recognoscite. Technicamente, un servo non poteva posseder proprietate, ma un servo que conduceva negocio poteva haber accesso a un fundo individual (peculium) que ille poteva usar, depende del grado de confidentia e cooperation inter proprietario e servo. In un casa o loco de labor, poteva exister un hierarchia de servos, con un servo actuante como maestro de altere. Servos talentose poteva accumular un peculium tanto grande que justifycava lor libertate, o esser manumitite pro servitios rendite. Le manumission deveniva tanto frequente que in 2 a.C. un lege (Lex Fufia Caninia) limitava le numero de servos que un proprietario poteva liberer in su testamento.

Post le Guerre Servile del Republica, le legislation sub Augusto e su successores monstra un interesse grande pro controlar le minacia de rebelliones mediante le limitation del grande de gruppos de labor, e pro capter servos fugitives. Con le tempore, servos obteneva plus protection legal, incluso le derecho de presentar querellas contra lor patronos. Un contracto de vendita poteva includer un clausula stipulante que le servo non poteva esser obligate al prostitution, como le prostitutas in Roma antique esseva sovente servos. Le crescent commercio de eunucos in le fin del 1e seculo provocava legislation que prohibiva le castration de un servo contra su voluntate “pro luxuria o lucro”.

Le servitute romano non esseva basate in race. Generalmente, le servos in Italia esseva indigene italiane, con un minoritate de forasteros (inclusivamente servos e libertos) estimato al 5% del total in le capitale a su apice, ubi lor numero esseva le plus grande. Le servos forasteros habeva plus alte mortalitate e basses tasas de natalitate que le indigenes, e a vices esseva subjecte a expulsion masive. Le etate media de morte registrate pro le servos de Roma esseva circa 17 annos e mezzo (17,2 pro masculinos; 17,9 pro feminas).

Durante le periodo de expansion republicane, quando le servitute deveniva pervasive, le captivos de guerra esseva un fonte principal de servos. Le varietate de ethnias inter servos reflecteva in certa maniera le composition del armatas que Roma defeatava in guerra, e le conquiste de Grecia portava un numero de servos altamente instruite e educate. Servos tamben esseva vendite in mercados e a vices per piratas. Le abandonment de infantes e auto-enslavamento inter le pauperes esseva altere fontes.

Le vernae, al contrario, esseva servos nate in domo, nate a feminas servas in le casa, fundo o villa. Ben que illes non habeva statuto legal special, un proprietario que maltractava o non curava su vernae affrontava disapprobation social, como illes esseva considerate parte del familia, e in alcun casos poteva esser infantes delatos masculinos libere in le familia.

#### Libertos
Roma se differiva del civitates grec in permitter que servos libertate deveniva civitates; le descendentes futur del libertino esseva nate libere, con pleno derecho de citatania. Post le manumission, un servo que habeva appartinente a un citatano roman gaudeva de libertate active (*libertas*), incluso le derecto de votar. Su ex-proprietario deveniva su patrono (*patronus*): le duo continuava a haber obligos customari e legal reciproc. Durante le primo periodos del Imperio, libertos occupava positiones clave in le burocratia del governo, tanto que Hadriano limitava lor participation per lege. Le ascension de libertos de successo—per influentia politic o ricchessa— es un characteristica del societate del primo Imperio. Le prosperitate de un gruppo de libertos altamente succedose es attestate per inscriptiones tra le Imperio.

### Censo
Un scopo del censo romano esseva determiner a qual ordo un individuo apparteneva. Duo del plus alte ordines in Roma esseva le senatori e le equites. Extra Roma, citates o colonias esseva governate per decuriones, tamben cognoscite como curiales.

"Senator" non esseva ipse un officio electe in Roma antique; un individuo habeva accesso al Senato post haber election e haber servite al minus un termino como magistrato executive. Un senator habeva etiam complir un requisito de proprietate de 1 millione de sestercios. Non omnes qui qualificava pro le ordo senatorius optava prender un sede in le Senato, que requireva domicilie legal a Roma. Imperatores spesso repliva vacantes in le corpo de 600 miembros per nomination. Le filio de un senator apparteneva al ordo senatorius, ma il habeva qualificar se ipse pro accesso al Senato. Un senator poteva esser removite pro violation de normas moral.

Durante le tempore de Nero, le senatores esseva principalmente de Italia, con alcunos del Hispania e del sud de Gallia; homines del provincias grecophone del Oriente esseva adde sub Vespasiano. Le prime senator del provincia le plus oriental, Cappadocia, esseva admitte sub Marco Aurelio. Durante le dynastia Severan (193–235), Italicos formava minus de la metade del Senato. Durante le 3e seculo, domicilie a Roma deveniva impracticabile, e inscriptiones atesta senatores que esseva active in politica e munificentia in lor patria.

Le senatores esseva le classe governative traditional que ascendeva per le cursus honorum, le trajectoria politic, ma le equites spesso possedeva plus ricchessa e potentia politic. Le appartenentia al ordo equester se basava in proprietate; in le die initial de Roma, le equites o cavalleros esseva distincte per lor capacitate de servir como guerreros a cavallo, ma le service de cavalleria esseva un function separate in le Imperio. Un valorisation de censo de 400,000 sestercios e tres generationes de nacimiento libere qualificava un homine como equestre. Le censo de 28 a.C. revelava grande numero de homines qui qualificava, e in 14 d.C., mille equites esseva registrate solmente a Gades e Patavium. Le equites ascendeva per un trajectoria militar (tres militiae) pro devenir prefectos e procuratores alte in le administration imperial.

Le ascension de homines provincial al ordines senatorial e equestre es un aspecte de mobilitate social in le primo Imperio. Le aristocratia romano se basava in competition, e, differentemente del nobiliate europese posterior, un familia romano non poteva mantener su position solmente per succession hereditarian o proprietate de terra. Admission al ordines alte apportava distinction e privilegios, ma etiam responsabilitates. In le antiquitate, un citate dependiva de su citatanos principale pro fundar obras public, eventos e servicios (munera). Manter su rango requireva enorme expensas personal. Le decuriones esseva tanto vital pro le functionamento del citates que, in le Imperio tardive, quando le rangos del consilios citatine deveniva depleted, illes qui ascendiva al Senato esseva incitate a retornar al lor urbes natal, pro sustener le vita civic.

In le Imperio tardive, le dignitas ("valor, estima") associate con le rango senatorial o equestre esseva refine con titulos como vir illustris ("homo illustrissime"). Le appellation clarissimus (greco lamprotatos) esseva usate pro designar le dignitas de certe senatores e lor familia immediate, includente feminas. Grades de status equestre proliferava.

#### Justitia inequal

Como le principio republican de equalitate de cives sub le lege fading, le privilegios symbolic e social del classes alte conduceva a un division informal del societate romano inter illes que habeva acquirite plus honores (honestiores) e le populo plus humile (humiliores). In general, le honestiores esseva le membros del tres ordines plus alte, con alcunos oficiales militar. Le concessione de citatania universal in 212 pareva haber augmentate le impulsion competitive inter le classes alte pro haver lor superioritate affirmate, particularmente in le systema de justitia. Le condemna dependiva del judicio del official presedente circa le relative "valor" (dignitas) del reus: un honestior poteva solvere un multa pro un crime pro le qual un humilior poterea haber recipite un verberation.

Le execution, que esseva un pena legal infrequente pro homines libere sub le Republica, poteva esser rapide e relativamente sin dolore pro le honestiores, mentre le humiliores poteva suffrer le tipos de morte tortuose previamente reserve pro esclavos, tal como crucifixion e condemnation al bestias. In le primo Imperio, illes que se convertiva al christianismo poteva perder lor position como honestiores, specialmente si illes declinava complir responsabilitates religiose, e assi deveniva subiecte a punimentos que creava le conditiones de martirio.

## Cultura
### Education
Le education romano traditional esseva moral e practic. Historias esseva destinate a inculcar valores romano (mores maiorum). Le parentes esseva expectate a esser exemplo, e parentes laborante transmitteva lor habilitates al infantes, qui poteva etiam entrar in apprendistatos. Infantes esseva curiate per un pedagogus, sovente un servo greco o ex-servo, qui protegiva le infante, insegnava autodiscipline e comportamento public, assistiva al classe e helpava con tutorato.

Education formal esseva disponibile solmente pro familias qui poteva pagar, e le manco de supporto estatal contribuiva al basse litteratura. Education primari in lectura, scribitura e arithmetica poteva haber lugar in casa si parentes employava o comprava un magistro. Altere infantes frequentava scholas “public”, organisate per un ludimagister pagate per le parentes. Vernae (infantes servos domestic) poteva participar al education in casa o public. Pueros e puellas reciveva education primari generalmente del 7 al 12 annos, ma le classe non esseva segregate per grado o etate. Le major parte del scholas employava punition corporal. Pro illes socialmente ambitiose, education in greco e latino esseva necessarie. Le scholas deveniva plus numerose durante le Imperio, augmentante opportunitates educational.

Al 14 annos, masculinos de clase alta faceva lor rite de passage in adultitate e comenciava apprender rolos de leader mediante mentorato de un membro senior del familia o amico familiar. Education superior esseva providite per grammatici o rhetores. Le grammaticus insegnava principalmente litteratura greco e latino, con historia, geographia, philosophia o mathematica como explicationes del texto. Con le ascension de Augusto, autores contemporanee latino como Virgilio e Tito Livio deveniva parte del curriculum. Le rhetor esseva magistro de oratoria o arte del parlar in public. Le arte del parlar (ars dicendi) esseva altamente appreciate, e eloquentia (habilitate de parlar) esseva considerate le “colla” de societate civilisate.

In latino, *illiteratus* pote significar tanto “incapace de leger e scriber” como “carente de cultura o sophistication”. Education superior promoteva advancemento de carriera. Le elite urban de tote le Imperio divideva un cultura litterari imbuite de ideales educational greco (paideia). Cidades hellenistic patrocinava scholas superior pro monstrar accomplishmentos cultural. Jovines romanos sovente vadeva al extranger pro studiar rhetorica e philosophia, sovente ad Athenas. Le curriculum in Oriente includeva plus probabilmente musica e exercitationes physic. Secundo le modelo hellenistic, Vespasiano dotava catedras de grammatica, rhetorica latino e greco, e philosophia a Roma, e dava speciales exemptiones fiscal e legal al docentes secundari. In le Imperio Oriental, Berytus (actual Beirut) esseva unusual pro offrer education latino, e deveniva celebre pro su schola de lege romano. Le movimento cultural cognoscite como Secunde Sophistic (1e–3e seculo) promoveva le assimilation de valores social, educational e esthetic greco-romano.

Feminas litterate variava de aristocratas cultivate a puellas trainate pro esser calligraphos e scribas. Le femina ideal in poesi de amor augustano esseva educate e ben versate in artes. Education pareva esser standard pro filias del ordines senatoriale e equestre. Un femina educate esseva un asset pro le familia socialmente ambitiose.

### Alphabetisation e libros
Le stimationes del tasso medie de alphabetisation varia de 5 a plus de 30%. Le obsession romano con documentos e inscriptiones indica le valor date al verbo scribite. Leges e edictos esseva affixate e lectionate. Subiectos illiterate poteva haber un scriba del governo qui legeva o scribeva lor documentos official. Le exercito produceva registros scribite extensive.

Numeration esseva necessarie pro commercio. Servos esseva in numero significative numerate e litterate; alcunos esseva altamente educate. Graffiti e inscriptiones de basse qualitate, con errores e solecismos, indica alphabetisation casual inter non-elite.

Le romanos habeva un archivio sacerdotal extensive, e inscriptiones appareva per tote le Imperio in connection con votivas dedicate per personas ordinari, assi como “incantamentos magice” (ex. le Papyrus Magicales Graeci).

Le libros esseva care, quia cata copia habeva a esser scribite a mano super un volumen de papyro per scribas. Le codex—paginas ligate a un spina—esseva ancora un novitate in le 1e seculo, ma a fin del 3e seculo replaceva le volumen. Le production commercial de libros esseva establite a fin del Republica, e per le 1e seculo, certe barrios de Roma e citates provincial occidental esseva notate pro lor librerias. Le qualitate del edition variava multo, e plagio o falsification esseva commun, quia non habeva lege de copyright.

Collectors amassava bibliothecas personal, e un biblioteca finemente curiate esseva parte del otium associate al stile de vita de villa. Collectiones significative poteva attraher scholarios interne, e un benefactor individual poteva dotar un communitate con un biblioteca (como Plinio le Jovene faceva in Como). Bibliothecas imperial esseva aperte a usatores con accesso limitate e representava un canon litterari. Libros considerate subversive poteva esser publicamente incendiate, e Domitian crucificava scribas pro reproducer obras considerate de traition.

Texte litterari sovente esseva communicate a voce alte durante cenas o con grupos de lectura. Le lectiones public (recitationes) se expandeva del 1e al 3e seculo, dando origine a “litteratura de consumo” pro intertenimento. Libros illustrate, incluse erotica, esseva popular, ma male representate per fragmentos existente.

Le alphabetisation comenciava declinar durante le Crisis del 3e seculo. Le imperator Juliano prohibiva le Christianos de docer le curriculum classic, ma le Patres del Ecclesia e altere Christianos adoptava litteratura latin e grec, philosophia e scientia in interpretation biblic. Durante le declino del Imperio Romano Occidental, le lectura deveniva rare mesmo pro illes in le hierarchia ecclesial, mesmo si illo continuava in le Imperio Byzantin.

### Linguas

Le latino e le greco esseva le linguas principal del Imperio, sed le Imperio esseva deliberatemente multilingue. Andrew Wallace-Hadrill dice que le desiro principal del governamento roman esseva facer se comprender. Al initio del Imperio, le cognoscentia del greco esseva utile pro passar como nobilitate educate e le cognoscentia del latino esseva utile pro un carriera in le armea, le governamento, o le lege. Inscriptiones bilingue indica le interpenetration quotidian del duo linguas.

Le influentia linguistic e cultural mutue del latino e del greco es un thema complexe. Parolas latin incorporate in le greco esseva multo commun al initio del era imperial, specialmente pro questiones militar, de administration, e de commercio. Le grammatica, le litteratura, le poesia e le philosophia grec formava le lingua e le cultura latin.

Il nunquam habeva un requisito legal pro le latino in le Imperio, sed illo representava un certe stato. Alte standares de latino, Latinitas, comenciava con le advento del litteratura latin. Debite al politica linguistic flexibile del Imperio, un competition natural de linguas emergeva que stimulava le Latinitas pro defender le latino contra le influentia cultural plus forte del greco. Con le tempore, le uso del latino esseva utilisate pro projectar poter e un classe social plus alte. Le majoritate del imperatores esseva bilingue sed habeva un preferentia pro le latino in le sphera public pro rationes politic, un regula que comenciava prime durante le Guerras Punic. Differente imperatores usque a Justiniano tentava requirer le uso del latino in varie sectiones del administration, sed il non ha evidentia que un imperialismo linguistic existeva durante le prime Imperio.

Post que omne habitantes nascite libere esseva universalmente infranchite in 212, multe citatanos roman mancava de un cognoscentia del latino. Le uso ample del greco Koine esseva lo que permitteva le diffusion del christianismo e reflecte su rolo como le lingua franca del Mediterraneo durante le tempore del Imperio. Secundo le reformas de Diocletiano in le seculo 3 p.C., habeva un declino in le cognoscentia del greco in le occidente. Le latino parlate se fragmentava plus tarde in le incipiente linguas romance in le seculo 7 p.C. post le collapso del occidente del Imperio.

Le dominantia del latino e del greco inter le elite litterate obscura le continuitate de altere linguas parlate intra le Imperio. Le latino, referite in su forma parlate como latino vulgar, reimplaciava gradualmente le linguas celtic e italic. Referentias a interpretes indica le uso continue de linguas local, particularmente in Egypto con le copto, e in contextos militar secundo le Rheno e le Danubio. Juristas roman anque monstra un preoccupation pro linguas local tal como le punico, gallico, e aramaico pro assecurar le comprension correcte de leges e juramentos. In Africa, le libyco-berbere e le punico esseva usate in inscriptiones usque al seculo 2. In Syria, soldatos palmyren usava lor dialecto de aramaico pro inscriptiones, un exception al regula que le latino esseva le lingua del armea. Le ultime referentia al gallico esseva inter 560 e 575. Le emergente linguas gallo-romance esseva alora formate per le gallico. Le proto-basco o aquitaniano evolveva con parolas de presto latin verso le basco moderne. Le lingua thrace, como esseva plure linguas ora extincte in Anatolia, es attestate in inscriptiones del era imperial.

### Litteratura
Le litteratura sub Augusto, insimul con celle del Republica, esseva considerate le “Etate de Auro” del litteratura latino, incorporante ideales classic. Le tres poetas latino classic le plus influente—Vergilio, Horatio e Ovidio—apparteneva a iste periodo. Le Aeneida de Virgilio esseva un epic national, simile al epicos greco de Homero. Horatio perfectionava le uso del metra liric greco in verso latino. Le poesia erotic de Ovidio esseva extrememente popular, ma contraveniva le moralitate augustano, conducente a su exilio. Le Metamorphoses de Ovidio se inspirava in le mythologia grec-roman; su versiones de mythos grec deveniva fonte primari pro le mythologia classic posterior, e su opera habeva grande influentia super litteratura medieval. Le prime Principato produceva satiristas como Persius e Juvenal.

Le medio 1e al medio 2e seculo esseva conventionalmente nominate le “Etate de Argento” del litteratura latino. Le tres autores principal—Seneca, Lucano, e Petronio—suicidava post haber incurite le displaisir de Nerone. Le epigrammatista e observator social Martial e le poeta epic Statio, cui collection Silvae influentava litteratura Renaissance, scribeva durante le regno de Domitiano. Altere autores del Etate de Argento includeva Plinio le Senior, autor del encyclopedic Historia Natural, su nepote Plinio le Jovene, e le historico Tacito.

Le principal autor de prosa latino del periodo augustano esseva le historico Tito Livio, cui relato del fundation de Roma deveniva le versione plus familiar in litteratura moderne. Le Doce Caesares de Suetonio es fonte primari pro biographia imperial. Inter historicos imperial qui scribeva in greco includeva Dionysio de Halicarnasso, Josefo, e Cassio Dio. Altere autores greco major del Imperio include le biograph Plutarcho, le geografo Strabo, e le rhetor e satirista Luciano.

Del 2e al 4e seculo, autores christiano esseva in dialogo active con le tradition classic. Tertulliano esseva un del prime autores in prosa con voce distincte christian. Post le conversion de Constantino, litteratura latino es dominate per perspectiva christian. Al fin del 4e seculo, Hieronymo produceva le translation latino del Biblia que deveniva authoritative como Vulgata. Circum iste tempore, Augustino scribeva Le Citate de Deo contra le Paganos, considerate “un masterpiece del cultura occidental”.

Contra le unitate del latino classic, le esthetica litterari del antiquitate tardive ha un qualitate tessellate. Interese continuava in le traditiones religiose de Roma ante le dominio christian trova se intra le 5e seculo, con le Saturnalia de Macrobius e Le Matrimonio de Philologia e Mercurio de Martianus Capella. Poetas latino del antiquitate tardive include Ausonio, Prudentio, Claudio, e Sidonio Apollinaris.

### Religion
Le Romanos se considerava altamente religiose, e attribuiva lor successo a lor pietate collective (pietas) e a bon relationes con le deos (pax deorum). Le religion archaic, que se credeva originar ab le prime reges de Roma, constituiva le fundamento del mos maiorum, "le via del ancestros", central al identitate romano.

Le religion romano esseva practic e contractual, basate super le principio do ut des, "io da pro que tu da". Le religion dependeva del cognoscentia e del correcte practica de preces, rituales e sacrificios, non del fide o dogma, aunque le litteratura latino conserva speculationes erudite super le natura del divine. Pro le Romanos ordinari, le religion faceva parte del vita quotidian. Cata domo habeva un sacello domestic pro offerer preces e libationes al deos domestic. Sacellos de vicinage e locos sacre como fontes e boscos se trovava in le citate. Le calendario romano esseva structurate circa observantias religiose; usque a 135 dies esseva dedicate a festivitates religiose e jocos (ludi).

Post le collasso del Republica, le religion state adoptava se pro supportar le nove regimen. Augusto justifyava le regno unic con un vast programma de revivalismo e reforme religiose. Votos publice esseva nunc directate al benesser del imperator. Le assim nominate "culto del imperator" expandeva a grande scala le veneration traditional del mortuos ancestros e del Genius, le tutelario divine de cata individuo. Post morte, un imperator poteva esser facite divinitate de stato (divus) per voto del Senato. Le culto imperial romano, influentiate per le culto del rege hellenistic, deveniva un modo principal de Roma promover su presentia in le provincias e cultivar un identitate cultural commun. Le precedent cultural in le provincias del Oriente facilitava un rapide diffusion del culto imperial, extendente se usque a Najran, in le actual Arabia Saudite. Le rejection del religion de stato deveniva quasi igual a tradition.

Le Romanos se cognosceva pro le grande numero de deos que illes honorava. Como le territorios romano se extendeva, le politica general esseva promover stabilitate inter populos diverse per absorber deos e cultos local, plus que eradicar los, construente templos que frameava le theologia local intra le religion roman. Inscriptiones in toto le Imperio registra le veneraction paralele de deos local e roman, includente dedicationes facite per Romanos al deos local. Al auge del Imperio, multe deos sincretic o reinterpretate esseva cultivate, inter illes le cultos de Cybele, Isis, Epona, e de deos solari como Mithras e Sol Invictus, trovate usque in Britannia roman. Como le Romanos nunquam esseva obligate de cultivar solmente un deo o culto, le tolerantia religiose non esseva un problema.

Le religiones mysteria, que offereva salvation in le vita post mortem, esseva un question de election personal, practicate in addition al rites familiar e al religion public. Tamen, le mysteria involveva juramentos exclusive e secreto, que le romanos conservative considerava suspiciosos como caracteristic de "magia", conspirantia e activitate subversive. Ergo, tentativas sporadice e a vices brutal esseva facite pro reprimer sectatores. In Gallia, le potentia del druides esseva controlate, prime prohibente le citatanos roman de esser membro, e post prohibente totalmente le druidismo. Tamen, traditiones celtic esseva reinterpretate intra le contexto de theologia imperial, e un nove religion gallo-roman coalesceva; su capitale al Sanctuary del Tres Gallias stabiliva precedent pro le culto occidental como forma de identitate roman-provincial.

Le rigore monotheistic del Judaísmo provocava difficultates pro le politica roman que conduceva a vices a compromissos e concessiones special. Tertullian notava que le Judaísmo, contrario al Christianismo, esseva considerate un religio licita, "religione legitime". Le guerras judaic-roman resultava de conflictos political e religiose; le obsidion de Jerusalem in 70 AD conduceva al sacco del Secunde Templo e al dispersion del potentia politic Judaico.

Le christianismo emergeva in le Judea roman como secta religiose judaic in le 1e seculo e se expandeva gradualmente ab Jerusalem in toto le Imperio e ultra. Persecutiones autoritate imperial esseva limitate e sporadice, con martyrios occurente sovente sub autoritate de official local. Tacitus relata que post le Grande Incendio de Roma in 64 AD, le imperator tenta deflecter le culpabilitate a los Christianos. Un major persecution occurreva sub le imperator Domitian e un persecution in 177 AD in Lugdunum, le capitale religiose gallo-roman. Un epistola de Plinio le Junior, governador de Bithynia, describe su persecution e executiones de Christianos. Le persecution de Decio (246–251) minaciava seriemente le Ecclesia Christiano, ma ultimate fortificava le defiantia Christian. Diocletian effectuava le persecution le plus severe, de 303 a 311.

Ab le 2e seculo in avant, le Patres del Ecclesia condemnavale le diverse religiones practicate in le Imperio como "pagan". In le primo 4e seculo, Constantino I deveniva le prime imperator a convertir se al Christianismo. Ille supportava le Ecclesia financialmente e faceva leges a favor de illo, ma le nove religion esseva ja succedente, havente cresci de minus de 50,000 a plus de un millione de adherentes inter 150 e 250 AD. Constantino e su successores prohibeva sacrificios public, durante que tolerava altere practicas traditional. Constantino nunquam faceva un purga, e non habeva "martires pagano" durante su regno, e personas que non se convertiva al Christianismo remaneva in position importante al corte. Julian tentava reviver sacrificios public e religion hellenistic, ma incontrava resistance Christian e manco supporto popular.

Le Christianos del 4e seculo credeva que le conversion de Constantino monstra que le Christianismo habeva triumphate super le paganismo (in le Celos) e que poco action ulteriore, al del rhetoric, esseva necessari. Assi, lor attention se transferiva a heresia. Secundo Peter Brown, "In le major parte del regiones, le polytheistas non esseva molestate, e excepto pro alcun incidentes violent local, le communitates Judaic etiam habeva un seculo de existentia stabile e, incluso, privilegiat". Leges anti-pagano existteva, ma non esseva generalmente executate; usque al 6e seculo, centros de paganismo existteva in Athenas, Gaza, Alexandria e altere locos.

Secundo le recente studio Judaic, le tolerantia del Judaicos esseva mantenite sub imperatores Christian. Isto non se extendeva a hereticos: Theodosius I faceva multiples leges e agiva contra formas altere del Christianismo, e hereticos esseva persecutate e occise per le governamento e le Ecclesia in toto le antiquitate tardive. Non-Christianos non esseva persecutate usque al 6e seculo. Le hierarchia originale religiose e le ritual Romano influentava formas Christian, e multe practicas pre-Christian remaneva in festos Christian e traditiones local.

## Vita quotidian
### Citate e campagna

Le citate esseva considerate como promotrice de civilisation per esser “propermente planificate, ordinate, e decorate”. Augusto undertakeva un vaste programma de construction in Roma, supportava expositiones public de arte que exprimeva le ideologia imperial, e reorganisava le citate in vicos (quartieros) administrate localmente con servitios de polizia e incendios. Le foco del architectura monumentale augustan era le Campus Martius, un area aperte foras del centro citatine: ibi se trovava le Ara Pacis Augustae (Altar del Pace Augustan) e un obelisco importate ab Egipto que formava le gnomon de un horologio. Con su hortos public, le Campus esseva un del lugares plus attrahente a visitar in Roma.

Le planification citatine e le stilos de vita urbane esseva influentiate de le Grecos ab initio, e in le Imperio Oriental, le regno romano formava le disveloppamento de citates que habeva jam un forte character ellenistic. Citates como Athenas, Aphrodisias, Ephesus e Gerasa adaptava le planification citatine e architectura al ideales imperial, mentre exprimente lor identitate individual e lor preeminentia regional. In areas habitatae per populos que parlava celte, Roma encourageva le disveloppamento de centros urbane con templos de petra, foros, fontes monumentale, e amphitheatres, sovente super o proxime a sedes existente fortificate, cognoscite como oppida. Le urbanisation in Africa Romano expandeva super le citates costal greco-punice.

Le rete de citates (coloniae, municipia, civitates o, in termino grec, poleis) esseva un forza principal de coesion durante le Pax Romana. Le Romane del 1e e 2e seculos esseva encourage a “inculcar le hábitos de pace”. Como notava le classicista Clifford Ando:

Le major parte del elementos cultural popularmente associate con le cultura imperial — cultos public e lor juegos e banquetes civice, competitiones pro artistas, oratores e atletas, assi como le financement del majoritate del edifícios public e del exposition de arte public — esseva financeate per individuos private, le expendites de qui in iste regardo adjutava a justificar lor potentia economic e lor privilegios legal e provincial.

### Installationes public
Le citate de Roma, major parte del personas habitava in edificios de apartamentos a plure pisos (insulae), sovente misere e periculose pro incendios. Installationes public—como balnea (thermae), latrinas con aqua corrente (latrinae), vasas o fontes elaborate (nymphea) distribute aqua fresc, e spectaculos a grande scala como carreras de bigas e combates de gladiatores—esseva orientate principalmente al populo comun.

Le balnea public serviva functiones hygienic, social e cultural. Le balnear esseva le foco del socialisation quotidian. Le balnea romano se distingueva per un serie de salas que offereva balnear communal a tres temperaturas, con amenitates que poteva includer sala de exercitio, sauna, spa de exfoliation, campo de ballo, o piscina externe. Le balnea habeva hypocaust heating: le pavimentos esseva suspendite super canales de aere calide. Le balnea public esseva parte del cultura urbane in tote le provincias, ma in le fin del 4e seculo, vasculos individual comenciava a remplace le balnear communal. Le christianos esseva consiliate a usar le balnea solmente pro hygien.

### Domos private
Le familias ric de Roma usualmente habeva duo o plus domos: un domus (domo urbane) e al minus un domo de luxuria (villa) foras del citate. Le domus esseva un domo private pro un sol familia, e poteva esser furnishate con un balneum private, ma non esseva un loco pro refugiar se ab le vita public. Ben que alcun vicos monstra un concentration plus alte de tal domos, illes non esseva enclaves segregate. Le domus esseva destinate a esser visible e accessible. Le atrium serviva como sala de reception ubi le paterfamilias incontrava su clientes cata matina. Ille esseva un centro pro ritus religiose familiar, contineva un santuario e imagines del ancestros. Le domos esseva situate super vias public affolate, e le spacios a livello del terra esseva sovente locato como tabernas. In supplemento al horticulo domestic—fenestrae poteva substituer in le insulae—le domos urbane usualmente includeva un horto peristyl.

Le villa, al contrario, esseva un refugio del citate, e in literatura representa un stile de vita que balancea interesse intellectual e artistic (otium) con appreciamento del natura e agricultura. Idealmente, un villa offeriva un vista frameate con cura per le design architectonico.

### Ruralia e agricultura
Le programma de renovation urban de Augusto, e le crescentia del population de Roma usque a circa un millione, esseva accompaniate per nostalgia del vita rural. Poetas idealisava le vita del agricultores e pastores. Decorationes interne sovente includeva hortos pictate, fontes, paisages, ornament vegetative, e animales, illustrate con suficiente precision pro esser recognoscite per specie. A un nivello plus practic, le governo central prendeva interesse in supportar agricultura. Producer alimentos esseva le prioritate del uso del terra. Le grandes fermas (latifundia) achieveva economia de scala que sustainiva le vita urbane. Parve agricultores beneficia del disveloppamento de mercados local in citates e centros de commercio. Technicas agricole como rotation del cultures e seleccione de animales se disseminava in tote le Imperio, e nove culturas esseva introducite de un provincia a un altere.

### Sanitate e morbos
Epidemias esseva commun in le mundo antique, e pandemias occasional in le Imperio occideva milliones de personas. Le population romano esseva insalubre. Circa 20%—un grande percento pro le standardes antique—viveva in citates, con Roma como le plus grande. Le citates esseva un “sumidero demographic”: le taxa de mortalitate excedeva le taxa de natalitate, e immigration constante esseva necessario pro mantener le population. Le sperantia de vita media es estimate a circa 25 annos, e probabilmente plus del mes de infantes moriva ante atteger le adulte. Populationes urbane dens e sanitation pover contribuiva al propagation de morbos. Le connectiones de terra e de mare facilitava e accelerava le transporte de morbos infectious trans tote le territorios del imperio. Le ricos non esseva immune; solmente duo del quatorze infantes del imperator Marcus Aurelius es cognoscite haber attegete le adulte etate.

Le importantia de un bona dieta pro le sanitate esseva cognoscite per scribitores medical como Galen (2e seculo). Le opiniones super nutrition esseva influentiate per credentias como le theoria humorale. Un bon indicatore del nutrition e del carga de morbos es le altessa media: le Romano medio esseva plus basse in stature que le population de societates italian pre-romane e del Europa medieval.

### Alimentos
Le major parte del apartamentos in Roma non habeva cocinas, tamen un brasero de carbon poteva esser usate pro cocinar rudimentarmente. Alimentos preparet se vendeva in tabernas, cauponas, popinae, thermopolia, inns, e bars. Le transporte de alimentos e restaurantes esseva pro le classes basse; le cena fine appariva solmente in convivios de familias ric con un chef (archimagirus) e personal de cocina, o in banquetes hospitate per collegia (clubs social).

Le major parte del Romane consumeva al minus 70% de lor calorias quotidian in forma de cereales e leguminosas. Le puls (pottage) esseva considerate le alimento del Romane, e poteva esser elaborate pro producir platos simile a polenta o risotto. Le populationes urbane e le militares preferiva pan. Durante le regno de Aureliano, le stato comenciava a distribuir le annona como ration quotidian de pan cocte in fabricas estatal, addente olio de oliva, vin e porco al dole.

Le literatura romano se concentra super le hábitos de cena del classes alte, pro le qual le cena nocte (cena) habeva importante functiones social. Le hospites esseva divertite in un sala de cena decorate, le triclinium, furnishate con lectos. Per le fin del Republica, feminas cenava, reclinava e bebeva vin insimul con los homines. Le poeta Martial describe un cena, comenciando con le gustatio (“degustation” o aperitivo) de salad. Le plato principal includeva capretto, favas, verduras, un gallina, e restos de jam, sequite per un dessert de fructos e vin.

Le gourmets romane indulgeva in venationes silvestre, aves como pavo e flamingo, piscos grande (specialmente mullus), e molluscos. Ingredientes de luxuria esseva importate del partes remote del imperio. Un collection de receitas romane, de longe extendite, es attribuite a Apicius, un nomine de varias personas antique que deveniva synonime de “gourmet”.

Le cuisine refine poteva esser moralmente interpretate como signo de progresso civilisate o decadente. Le major parte del tempore, pro le importantia del possession de terra in cultura romano, le productos—cereales, leguminosas, verduras e fructos—esseva considerate alimentos plus civilisate que carne. Le staples mediterranean de pan, vin e olio esseva sacralisate per le christianismo romano, durante que le consumo de carne germanic deveniva un signo de paganismo. Alcun philosophos e christianos resistiva le demandas del corpore e le placeres del alimento, adoptante le jejunio como ideal.

Le alimento deveniva generalemente plus simple como le vita urbane in Occidente declinava e le vias de commercio esseva interrompente; le Ecclesia formalmente dissuadeva le gula, e le venation e pastoralismo esseva considerate simplic e virtuose.

#### Subsidios de alimentos
Manter un provision de alimentos accesibile pro le citate de Roma deveniva un question politic major in le fin del Republica, quando le stato comenciava a providente un dole de frumento (Cura Annonae) pro citatanos que se inscribeva (circa 200,000–250,000 homines adulte in Roma). Le dole costava al minus 15% del revenue del stato, ma meliorava le condiciones de vita inter le classes basse, e subsidiate le ricos permittente laboratores gastar plus de lor reddito in vin e olio de oliva produse in le estates. Le dole de frumento habeva etiam valor symbolic: affermava le position del imperator como benefactor universal, e le derecho del citatanos a compartir le “fructos del conquesto”. Le annona, le facilitas public, e le spectaculos grandiose mitigava le conditiones altrimenti triste del vita del populo basse, e mantieneva le ordine social. Le satirista Juvenal, tamen, videva le “panem et circenses” como emblematic del perdita del libertate politic republicano:

### Spectaculos

Quando Juvenal se lamentava que le populo romano habeva cambiate lor libertate politic pro “pan e spectaculos”, ille se referiva al dole de frumento providite per le stato e al circenses, eventos facite in le loco de entretenimiento cognoscite como circus. Le plus grande tali loco in Roma esseva le Circus Maximus, sede de carreras de caballos, carreras de carros, le Ludo Troiano equestri, venationes staged (venationes), concursos athleticos, combates de gladiatores, e reenactamentos historic. Ab le tempore plus remoto, alcun festivales religiose includeva ludos, principalmente carreras de caballos e carros (ludi circenses). Le carreras retainiva significato religiose in connection con agricultura, initiation, e le ciclo de nascentia e morte.

Sub Augusto, le spectaculos public se presentava durante 77 dies del anno; durante le regno de Marcus Aurelius, isto se expandeva a 135 dies. Le ludos de circus esseva precedite per un elaborate parade (pompa circensis) que terminava al loco del evento. Eventos competitive se habeva etiam in locos plus parve como le amphitheatre, que deveniva le loco characteristic de spectaculos romano, e le stadium. Athletismo in stilo greco includeva carreras pedestre, pugilato, lucta, e le pancratium. Exhibiciones aquatic, como le battalia de mar simulate (naumachia) e un forma de “ballet de aqua”, esseva presentate in piscinas ingeniate. Eventos theatrales supportate per le stato (ludi scaenici) occurreva super le gradines de templos o in grande theatros de petra, o in le plus parve teatro incluse cognoscite como odeon.

Le circuses esseva le structuras plus grande regularmente construite in le mundo romano. Le Amphitheatre Flavio, plus cognoscite como le Colosseo, deveniva le arena regular pro los sports sanguinari in Roma. Multe amphitheatres, circuses e theatros construite in citates foras de Italia pote ancora esser observate como ruinas hodie. Le elite local responsabile sponsorizava le spectaculos e eventos de arena, que augmentava lor status e consumava lor resorces. Le arrangemento physic del amphitheatre representava le ordine del societate romano: le imperator in su box opulente; senatores e equites in sedes reserve con advantages; feminas sedite a distance del action; servos relegate al locos pessime; e tote le altere intermedie. Le turba poteva reclamar un resultato per buar o acclamar, ma le imperator habeva le parola final. Le spectaculos poteva rapidemente devenir locos de proteste social e politic, e imperatores a vices debeva deployar fortia pro reprimer le tumultos, le plus notabile esseva le seditiones de Nika in 532.

Le quadrigas esseva cognoscite per le colores que portava, con duo teames principal: le Blaus e le Verdes. Le fidelitate del fanaticos esseva feroce e a vices explodiva in tumultos sportive. Le carreras esseva periculose, ma le aurigas (charioteers) esseva inter le athletas plus celebre e melior compensate. Le circuses esseva disegnate pro assecurar que ninguna squadra habeva un advantage injuste e pro minimizar collisiones (naufragia), que esseva tamen frequente e satisfacente al turba. Le carreras retainiva un aura magic per lor association initial con rituales chthonic: imagines de circus esseva considerate protectiv o fortunat, tabellas de malediction trovate se in le site de vias de carreras, e le aurigas era sovente suspectate de sorcery. Le carreras de carros continuava in le periodo byzantine sub patrocinio imperial, ma le declino del citates in le 6e e 7e seculos conduceva a lor eventuale cessation.

Le Romane credeva que le concursos de gladiatores originava ab ludos funebres e sacrificios. Alcun del stile plus antico de pugna de gladiatores habeva designationes ethnic como “Tracian” o “Gallic”. Le combates staged esseva considerate munera (“servitios, offertas, beneficios”), initialmente distincte del ludos festival. Pro celebrar le apertura del Colosseo, Tito presentava 100 dies de eventos de arena, con 3,000 gladiatores competente in un sol die. Le fascination romano pro gladiatores es indicate per quanto ampliamente illes es depictate in mosaicos, picturas murale, lampas e graffiti.

Le gladiatores esseva pugnatores trainate que poteva esser servos, convictos, o voluntarios libere. Le morte non esseva necessari o mesmo desiderabile in matches inter iste pugnatores altamente capacitate, cui trainamento esseva costose e tempore-consumente. Al contrario, le noxii esseva convictos condemnate al arena con poc o nulla trainamento, sovente non armate, e sin expectation de survival; le suffering physic e humiliation esseva considerate justo retributive. Iste executiones esseva a vices staged o ritualisate como reenactamentos de mythos, e le amphitheatres esseva equipate con machineria elaborate pro crear effectos special.

Le studios moderne ha trovate difficile comprender le placere que le Romane prendeva in le “theatro de vita e morte”. Plinio le Jovene rationalisava le spectaculos de gladiatores como bon pro le populo, “pro inspirar les a affrontar vulnus honorabile e despectar le morte, per monstrar amor pro gloria e desiderio de victoria”. Alcun Romane, como Seneca, esseva critic del spectaculos brutal, ma trovava virtute in le curage e dignitate del pugnant perdite—un attitude que trova su expression plen in le christianos martirisate in arena. Tertullian considerava le mortes in arena como nihil plus que un forma decorate de sacrificio humane. Mesmo le literatura de martires offere “descriptiones dettagliate, vermente luxuriant, del suffering corporal”, e deveniva un genere popular, a vices indistinguibile del fiction.

### Recreation

Le singular ludus, “joco, jogo, sport, trainamento”, habeva un large varietate de significatos, como “joco de parolas”, “performance theatrale”, “joco de tabula”, “schola primaria”, e mesmo “schola de trainamento de gladiatores” (como in Ludus Magnus). Activitates pro infantes e adolescentes in le Imperio includeva rotular aro e astragalos (“jacks”). Puellas habeva pupas facite de ligno, terracotta, e specialmente de osse e de ebano.

Le jogos de ballo includeva trigon e harpastum. Personas de omne etate jocabant ludos de tabula, incluso latrunculi (“Raiders”) e XII scripta (“Doce Marcas”). Un joco cognoscite como alea (dadi) o tabula (le tabula) poteva esser simile al backgammon. Le usage de dadi como forma de gamble era disapprobante, ma popular durante le festival de le Saturnalia.

Post adolescentia, le major parte del trainamento physic pro masculos esseva de natura militar. Le Campus Martius esseva originalmente un campo de exercitio ubi juvenos homines apprendeva equitazione e arte de guerra. Le venation esseva considerate un pastime appropriate. Secundo Plutarco, le Romane conservative disapprobava le athletismo in stilo greco que promoveva un corpore bell pro su proprie gratia, e condemnaver le efforts de Nero de incentivar ludos athleticos in stilo greco.

Alcune feminas trainava como gymnastas e saltatores, e un paucissime como gladiatores femininas. Le mosaico de “Bikini Girls” monstra juvenes feminas practicante choreographias simile al gymnastica ritmica. Le feminas esseva incitate a mantener lor sanitate per activitates como jocar con ballo, natation, ambular, o leger alte (como exercitio de respiration).

### Vestimentos

In un societate consciente del status, como le Romane, le vestimentas e le adornamento personal indicava le etiquette del interaction con le portator. Portar le vestimentas correcte reflecteva un societate in bon ordine. Il ha poco evidente directe de como le Romane se vestiva in vita quotidian, pois le portraitura pote mostrar le subjecto in vestimentas con valor symbolic, e le textil sobrevivente es rar.

Le toga era le vestimento national distinctive del citate masculo, ma era pesante e impracticabile, portate principalmente pro affares politic o judicial e rites religiose. Illo esseva un “vast expansione” de lana blanca semi-circular que non poteva esser portate e drapate correctemente sin assistance. Le draperia deveniva plus intricate e structurate con le tempore. Le toga praetexta, con un linea purpurea o purpureo-rosse que representava inviolabilitate, esseva portate per infantes que non habeva attingite le etate de maioritate, magistratos curules, e sacerdotes estatal. Solmente le imperator poteva portar un toga picta totalmente purpurea.

Le vestimentas ordinari era obscur o colorate. Le vestimento basic pro tote le Romane, sin regardar genere o ricchessa, esseva le simple tunica con mangas, con longe varie secund le portator. Le tunicas del pobres e del servos laborante esseva facite de lana grosse in tonos naturale e obfuscate; tunicas plus fine esseva facite de lana leve o lin. Un homo del ordine senatoriale o equestre portava un tunica con duo lineas purpurea (clavi) texite verticalmente: quanto plus latina le linea, tanto plus alte le status del portator. Altre vestimentas poteva esser superposed al tunica. Le habit commun pro homines includeva etiam pallia (mantellos) e, in alcun regiones, bracas (pantalones). Durante le 2e seculo, imperatores e homines elite esseva sovente depictate portante le pallium, un mantello originalmente greco; feminas esseva etiam depictate in le pallium. Tertullian considerava le pallium un vestimento appropriate tanto pro christianos, in contraste al toga, como pro personas educate.

Le estilos de vestimentas romano cambiava con le tempore. Durante le Dominate, le vestimentas portate tanto per soldatos como per bureaucratas deveniva altamente decorate con patrones geometric, motivs vegetal stilizzate, e in exemplos plus elaborate, figuras human o animal. Le cortesanos del Imperio tardive portava robes elaborate de seda. Le militarisation del societate romano e le declino del vita urbane affectava le moda: cingulos pesante in stilo militar esseva portate tanto per bureaucratas como pro soldatos, e le toga esseva abandonate, remplace con le pallium como vestimento que incarnava unitate social.

## Governo e exercito
Le tres elementos principal del stato imperial esseva le governo central, le exercito e le governo provincial.

Le exercito establiva controlle de un territorio per medio del guerra, ma post que un citate o populo esseva sub pactos, lor mission deveniva policiamento: proteger le citatanos romane, le campos agricole e le sitios religiose. Le Romani non habeva sufficientes homines o ressource pro regnar solmente per le forza. Le cooperation con le elites local esseva necessario pro mantener ordine, recoller information e extraher reventos. Spesso le Romani explotava divisiones politice interne.

Communitates que demonstrava fidelitate a Roma retainiva lor proprie leges, poteva recoller le tributos localmente, e in casos exceptional esseva exemptate del taxation romano. Le privilegios legal e le relative independentia incentivava le obedientia.

Assi, le governo romano esseva limitate, ma efficace in le uso del recursos disponibile.

#### Governo central

Le culto imperial del Roma antique identificava le imperatores e alcun membros de lor familias con autoritate divinamente sanctificate (*auctoritas*). Le rito de apotheose (tamben appellate *consecratio*) significava le deification del imperatore mort. Le dominantie del imperatore se basava super le consolidation de varios poteres ex officinas republican. Le imperatore se faceva le autoritate religiose central como *pontifex maximus*, e centralisava le derecto de declarar guerra, ratificar tratados e negociar con dirigentes extern. Durante le Principato, iste functiones esseva clarmente definite; con le tempore, le poteres del imperatore deveniva minus constitutional e plus monarchical, culminante in le Dominato.

Le imperatore esseva le autoritate supreme in politica e decision, ma durante le prime Principato, se expectava que ille esseva accessibile e tracta personalmente le afferes official e petitiones. Un burocratia se formava attorno a ille solmente gradualmente. Le imperatores Julio-Claudian se appoyiava super un corpo informal de consilieros, que includeva non solmente senatores e equites, ma etiam servos fidelis e libertos. Post Neron, le influentia de iste ultime esseva regardate con suspicion, e le consilio del imperatore (*consilium*) deveniva subjecto a nomination official pro plus de transparentia.

Ben que le Senato prendeva le iniciativa in discussion de politica usque al fin del dynastia Antonina, le equites joca un rolle sempre plus importante in le consilium. Le feminas del familia del imperatore interveniva sovente directe in su decisiones. Le accesso al imperatore poteva esser obtinute durante le reception quotidian (*salutatio*), un evolution del homage traditional que un cliente rendeva a su patron; banquetes public hostiate al palatio; e ceremonias religiose. Le populo commun que non habeva iste accesso poteva manifestar approbation o disapprobation in grupo durante le ludic.

Al IV seculo, le imperatores christian deveniva figuras remote, que emetteva regulas general, non plus respondente a petitiones individual. Ben que le Senato habeva poc possibilitate de contrariar le voluntate del imperatore (salvo per assassinio o rebellion aperte), illo retainiva su centralitate simbolic political. Le Senato legitime le regno del imperatore, e le imperatore employava senatores como *legati*: general, diplomatos e administratores.

Le fonte practical del potere e auctoritate del imperatore esseva le exercito. Le legionarios esseva pagate per le aerarium imperial e jurava un voto annual de fidelitate al imperatore. La major parte del imperatores seligeva un successor, usualmente un membro proxime del familia o un herede adoptate. Le nove imperatore habeva cercar un recognition rapide de su statuto e auctoritate pro stabilisar le scenario politic. Nihil imperatore poteva sperar de sobrevivir sin le alleantia del *guardia pretorian* e del legiones. Pro securisar lor fidelitate, plure imperatores pagava le *donativum*, un premio monetari. In teoria, le Senato habeva le derecto de seliger le nove imperatore, ma faciva lo considerate le acclamation per le exercito o le Praetorian.

### Exercito

Post le Guerres Punic, le exercito romano comprendeva soldatos professional qui se voluntariava pro 20 annos de service active e 5 annos como reservas. Le transito verso un militar professional comenciava durante le Republica tarde e esseva un del multe transformationes profound de republicanismo, sub le qual un exercito de citatanos conscriptos defendiva le patria contra un minacia specific. Le Romane expandeva lor machina de guerra per "organisar le communitates que illes conquereva in Italia in un systema que generava enorme reservas de homines pro lor exercito". In le tempore Imperial, le service militar esseva un carriera a tempore plen. Le pervasive presencia de garnisones militar in tote le Imperio habeva un grande influence in le processo de Romanisation.

Le mission principal del militar del imperio initio esseva preservar le *Pax Romana*. Le tres division major del militar esseva:
* le garnison a Roma, comprendente le *guardia pretorian* le *cohortes urbanae* e le *vigiles*, que functionava como polizia e pompieros;
* le exercito provincial, comprendente le legiones romane e le auxilia fornite per le provincias (auxilia);
* le marina.

Per su reformas militar, que includeva le consolidation o dissolution de unitates de fidelitate dubitabile, Augusto regularisava le legione. Un legione esseva organisate in dece cohortes, cata una comprenente sex centurias, con un centuria ulteriormente composte de dece scholas (contubernia); le dimension exacte del legione Imperial, que probabilmente esseva determinate per logistic, esseva estimate a variar de 4,800 a 5,280 homines. Post que tribus germanic destrueva tres legiones in le Batalia del Silva Teutoburgo in 9 d.C., le numero de legiones esseva augmentate de 25 a circa 30. Le exercito habeva circa 300,000 soldatos in le 1e seculo, e sub 400,000 in le 2e seculo, "significativamente plus parve" que le forzas armate collective del territorios conquerite. Non plus de 2% del machos adulte vivente in le Imperio serviva in le exercito Imperial. Augusto etiam createva le Praetorian Guard: nove cohortes, ostensibilmente pro mantener le pace public, qui esseva garnisonate in Italia. Melio pavate que le legionarios, le Praetorian serviva solmente sedec annos.

Le *auxilia* esseva recrutate inter le non-citatanos. Organisate in unitates plus parve de fortia simile a un cohort, illes esseva pavate minus que le legionarios, e post 25 annos de service esseva recompensate con cittadinantia romano, extendite etiam a lor filios. Secundo Tacito, il habeva approximativemente tanto auxilia como legionarios—assimilante a circa 125,000 homines, implicante circa 250 regimentes auxilia. Le cavalleria romano del primere imperio esseva principalmente de areas celtic, hispanico o germanic. Plure aspectos del instruction e equipament veniva del Celtas.

Le marina romano non solmente adjutava in le provision e transporte del legiones, ma etiam in le protection del frontieras al long del rios Reno e Danubio. Un altere deber esseva proteger le commercio maritime contra piratas. Illa patrullava le Mediterraneo, partes del costas del Atlantico nord e le Mar Nigre. Tamen, le exercito esseva considerate le ramo senior e plus prestigiose.

### Governo provincial
Un territorio annexate deveniva un provincia romano in tres passos: facer un registro de citates, prender un censimento, e examinar le territorios. Ulteriore registro del governo includeva nascentias e mortes, transactiones de proprietate, impuestos, e procedimentos juridic. In le 1e e 2e seculos, le governo central inviava circa 160 officiales annualmente pro regnar foras de Italia. Inter iste officiales se trovava le gubernatores romane: magistratos electite a Roma que, in le nomine del populo romano, regnava le provincias senatoriale; o gubernatores, usualmente de rango equestrian, que teneva lor imperium in nomine del imperator in provincias imperial, notabilemente in Egipto Romano.

Un gubernator habeva le deber de esser accessible al populo que illo regnava, ma illo poteva delegar varie deberes. Su personal, tamen, esseva minimale: su adjutores official (apparitores), includente lictores, heraldos, messageros, scribas e protectores personales; legatos, tanto civil como militar, usualmente de rango equestrian; e amicos que le accompagnava non-officialmente.

Altere officiales esseva nominate como supervitores del finantias del governo. Separar le responsabilitate fiscal de justitia e administration esseva un reforma del era Imperial, pro evitar que gubernatores provincial e collectores de impuestos explotava le population local pro beneficio personal. Procuratores equestrian, cuyo autoritate esseva originalemente "extra-judicial e extra-constitutional", geriva tanto proprietate de stato como le proprietate personal del imperator (res privata). Proque le officiales del governo romano esseva pauc, un provincial que necessitava adjuta con un disputa legal o un caso criminal poteva recorer a qualcunque Romano perceived haber alcun capacitate official.

In le Alto Imperio, Italia esseva legalmente distinguite del provincias, e, insimul con alcun communitates provincial favoriate, gaudeva immunitate del imposto de proprietate e del impuesto personal. Tamen, sub le imperator Diocletiano, Italia perdeva iste privilegios e esseva subdividite in provincias.

### Lege
Le tribunales romane habeva jurisdiction original super casos implicante citatanos romane in tote le imperio, ma il habeva troppo pauc functionarios juridic pro aplicar le lege romano uniformemente in le provincias. La major parte del Imperio Oriental habeva jam codices de lege e procedimentos juridic ben establite. Generalmente, era le politica romano respectar le mos regionis ("tradition regional" o "lege del terra") e considerar le leges local como fonte de precedente legal e de stabilitate social. Le compatibilitate inter lege romano e lege local esseva considerate un reflexo de un subjacente ius gentium, le "lege del nationes" o lege international considerate como commun e customary. Si le lege provincial conflictava con le lege o le consuetudine romano, tribunales romane audiva appellos, e le imperator teneva le autoritate final de decision.

In le Occidente, le lege habeva esseva administrate in maniera altamente local o tribal, e le derechos de proprietate private poteva esser un novitate del era romano, particularmente inter le Celtas. Le lege romano facilitava le acquisition de ricchessa per un elite pro-romano. Le extension del cittadinantia universal a tote le habitatores libere del Imperio in 212 requireva le application uniforme del lege romano, remplace le codices local que applicava al non-citatanos. Le esfuerzos de Diocletiano pro stabilisar le Imperio post le Crise del Tertie Seculo includeva duo grande compilationes de lege in quatro annos, le Codex Gregorianus e le Codex Hermogenianus, pro guidar le administratores provincial in establir standard legal consistente.

Le pervasive diffusion del lege romano in toto le Europa Occidental habeva un enorme influence super le tradition legal occidental, reflectite per le uso continuate del terminologia legal latino in le lege moderne.

### Taxation

Le taxation sub le Imperio totalisava circa 5% de su producto bruto. Le ratio de taxe typic pro individuos variava de 2 a 5%. Le codice de taxe esseva “confuse” in su systema complicate de taxes directe e indirecte, alcun pagate in moneta e alcun in natura. Le taxes poteva esser specific al provincia, o a certos tipos de proprietate como piscarias; illes poteva esser temporari. Le collection de taxes esseva justifyate per le necessitate de mantener le exercito, e le contribuentes talora receveva un remboursement si le exercito capturava un surplus de butin. Le taxes in natura esseva acceptate ab areas minus monetarisate, particularimente illes qui poteva fornir frumento o mercantias a le castra del exercito.

Le fonte principal de revenue de taxes directe esseva le individuos, qui pagava un imposte personal e un taxe super lor terras, considerate como un taxe super le producto o le capacitate productive. Le obligationes de taxe esseva determinate per le censimento: cata capite de familia provideva un computo del membros del familia, assi como un rationamento de su proprietate. Un fonte major de revenue de taxes indirecte esseva le portoria, customes e pedages super le commercio, incluse inter provincias. Vers le fin de su regno, Augusto instituiva un taxe de 4% super le vendita de servos, que Nerone transferiva del comprador al mercator, qui respondeva augmentante lor precios. Un proprietario qui liberava un servo pagava un “taxe de libertate”, calculate a 5% del valor. Un taxe de hereditate de 5% esseva applicate quando citatanos romane super un certo patrimonio netto lassava proprietate a qualcunque al di fora de lor familia immediate. Le revenues del taxe de patrimonio e del taxe de auction vadeva al fundo de pension pro veteranos (aerarium militare).

Taxes bassi adjutava le aristocratia romano a augmentar lor ricchessa, que equallava o excedeva le revenue del governo central. Un imperator talora repleniva su thesauro per confiscation del proprietates del “super-ricco”, ma in le periodo tardive, le resistentia del ricos a pagar taxes esseva un del factores que contribuiva al collasso del Imperio.

## Economia
Le Imperio es melio considerate como un rete de economias regional, basate super un forma de “capitalismo politic” in le qual le stato regulava le commercio pro assecurar su proprie revenues. Le crescentia economic, ben que non comparabile al economias moderne, esseva plus grande que le de la major parte del altere societates ante le industrialisation. Le conquistas territorial permitteva un reorganisation a grande scala del uso del terra que resultava in surplus agricole e specialisation, particularmente in Nord Africa. Alcun citates esseva cognoscite pro industrias particular. Le scala del constructiones urban indica un industria de construction significative. Le papyri conserva methodos complexe de computo que suggeriva elementos de rationalismo economic, e le Imperio esseva altamente monetarisate.

Ben que le medios de communication e transporte esseva limitate in le antichita, le transporte in le 1e e 2e seculos expandeva grandemente, e le vias de commercio connecteva le economias regional. Le contractos de provisiones pro le exercito reclutava ab fornitores local proxime al castra, in tote le provincia, e trans le frontieras provincial. Historicos del economia varia in lor calculationes del producto interno bruto durante le Principato. In le annos examinate 14, 100, e 150 d.C., le estimationes del PIB per capita variava de 166 a 380 HS. Le PIB per capita de Italia es estimate como 40% a 66% plus alte que in le resto del Imperio, a causa del transferentias de taxes ab le provincias e del concentration del reddito del elite.

Le dynamismo economic resultava in mobilitate social. Ben que valores aristocratic permeava le societate traditional del elite, le requisitos de ricchessa pro rango indica un forte tendentia verso plutocratia. Le prestigio poteva esser obtinute per investir proprie ricchessa in grande domos o domos urbane, objectos de luxuria, spectaculos public, monumentos funebre, e dedicationes religiose. Guildas (collegia) e corporationes (corpora) provideva supporto pro individuos a succeder mediante networking. “Il pote esser pauc dubite que le classes basse del … citates provincial del Imperio Romano gaudeva de un alto standard de vita que non esseva igualate in Europa Occidental ante le 19e seculo”. Le familias del top 1.5% del distribution de reddito capturava circa 20% del reddito. Le “vast majoritate” produceva plus de la metade del reddito total, ma viveva proche del subsistentia.

### Moneta e banca

Le Imperio initio esseva monetarisate a un grado quasi universal, usante moneta pro determinar precios del stato e debitas. Augusto establishiva un systema de moneta practico a tres niveles que le Romane usava in lor vita quotidian: 
* Monetas de aureo (aurei) pro compras major e conservation de ricchessa;
* Monetas de argento (denarii) que le laboratores gaudeva e usava pro pagar taxes;
* Monetas de bronze/laton, especialmente le sestertius e dupondius, plus le as de cupro e denominations plus parve, usate pro compras quotidian e transacciones minore.

Le major parte del contos, rents, e taxas public era computate in sesterces (HS), mesmo quando le pago arrivava como denarii, aurei, o le piezas de bronze convertite a le rationes fixe de un aureus = 25 denarii, un denarius = 4 sesterces, e un sesterce = 4 asses. Proque le bronzes circulava per valor nominal plus que per contento de metal, le Romane in le 1e e 2e seculos contava monetas plus que pesar los, e bullion o lingotes raremente esseva considerate pecunia al di fora del contextos fronterial. Iste dependente de bronzes token sustineva le character fiduciar del monetario romano e contribuiva al debasamento del argento in le imperio tardive, mesmo que le moneta standardisate promoviva le commercio, le integration del mercato, e un substantiale provision de moneta pro commercio e sparnition.

Roma non habeva un banca central, e le regulation del systema bancari era minimale. Le bancos del antichita classic generalmente retineva menos que le total complet del depositos del clientes. Un banco typic habeva capital bastante limitate, e spesso solmente un principal. Seneca assume que quicunque implicate in commercio romano necessita accesso al credito. Un bancario professional acceptava e retineva depositos pro un termino fixe o indefinite, e prestava moneta a tertie partes. Le elite senatorial participava fortemente in prestamos private, tanto como creditores que como debitores.

Le detentor de un debita poteva usar lo como medio de pagamento transferente lo a un altere persona, sin cambiar moneta physicamente. Ben que alcun credeva que Roma antique non habeva transactiones documentate, le systema de bancos in tote le Imperio permitteva le cambio de grandes summas sin transferer moneta physicamente, parte proque le riscos de mover grande quantitate de moneta. Solmente un serio deficit de credito es cognoscite in le Imperio initio, in 33 d.C.; generalmente, le capital disponibile excedeva le quantitate necessitate per debitores. Le governo central ipse non prendeva prestito, e sin debito public habeva a finanzar deficites ex reservas de moneta.

Le imperatores del dynastias Antonine e Severan debasava le moneta, particularmente le denarius, sub le pressiones de pagar le salariatos del exercito. Inflation subite sub Commodo damageva le mercato de credito. In le medio del 200s, le provision de specie contractava fortemente. Conditiones durante le Crise del Tertie Seculo—como reduction del commercio a long distantie, disruption del operationes minier, e le transferimento physico de moneta de oro al di fora del imperio per inimicos invadente—diminueva fortemente le provision de moneta e le sector bancari. Ben que le moneta romano esseva fiat money o moneta fiduciar, anxietates economic general culminava sub Aureliano, e le bancarios perdeva confidentia in le monetas. Nonobstante le introduction del solidus de oro e le reformas monetari de Diocletiano, le mercato de credito del Imperio nunquam recuperava su robustezza precedente.

### Minieria e metallurgia

Le regiones principal de mination del Imperio esseva: le Peninsula Iberic (argento, cupro, plombo, ferro e oro); Galia (oro, argento, ferro); Britannia (principalmente ferro, plombo, stagno); le provincias Danubian (oro, ferro); Macedonia e Tracia (oro, argento); e Asia Minor (oro, argento, ferro, stagno). Mination intensive a grande scala—de depositos alluvial, e mediante mination a cielo aperte e mination subterranee—occurreva ab le regno de Augusto usque al initio del 3e seculo, quando le instabilitate del Imperio perturbava le production.

Le mination hydraulic permitteva extraer metales basico e precios a un scala proto-industrial. Le output annual total de ferro es estimate a 82,500 toneladas. Le nivellos de production de cupro e plombo non habeva egales usque al Revolution Industrial. A su apice circa le medio del 2e seculo, le stock de argento romano es estimate a 10,000 t, cinque a dece vices plus grande que le massa total de argento del Europa medieval e del Caliphato circa 800 d.C. Como indication del scala de production de metales romano, le pollution de plombo in le glaciar de Greenlandia quadruplicate super le nivellos prehistorice durante le era Imperial e declinava postea.

### Transporto e communication

Le Imperio circumdava completemente le Mediterraneo, que illes appellava “Mare Nostrum”. Le naves romane navigava non solmente le Mediterraneo, ma etiam le rios major. Le transporte per aqua esseva preferite quando possibile, quia mover mercantias per terra esseva plus difficile. Vehiculos, rotas, e naves indica le existentia de un grande numero de lignatores experte.

Le transporte terrestre usava le systema avansate de vias romane. Iste vias esseva construite principalmente pro objectos militar, ma serviva etiam fines commercial. Le taxes in natura pagate per communitates includeva le provision de personal, animales, o vehiculos pro le cursus publicus, le service estatal de poste e transporte instituite per Augusto.

Stationes de relevo esseva situate le long del vias cata septem a doce millas romane, e tendeva a devenir villages o punctos de commercio. Un mansio (plural mansiones) esseva un station de service private franchisate per le bureaucratia imperial pro le cursus publicus. Le distantia inter mansiones esseva determinate per quanto longe un carruage poteva viagiar in un die. Le carruages esseva usualmente tractate per muli, viagiante circa 6.44 km/h.

### Commercio e mercantias
Le provincias romane faceva commercio inter se, ma le commercio extendeva se al di fora del frontieras a regiones tanto longe como China e India. Le commercio con China occurreva principalmente per terra, mediate intermediaros al longo del Via de Seda; le commercio con India occurreva etiam per mare ab portos egiptiane. Le mercantia principal esseva frumento.

Altere mercantias includeva olio de oliva, alimentos, garum (sauce de pisc), servos, minere e objectos metallic fabricate, fibras e textiles, ligno, ceramica, vitreo, marmore, papyrus, spices e materia medica, ebur, perlas, e gemmas. Ben que le major parte del provincias poteva producir vin, varietates regional esseva desirabile, e le vin esseva un mercantia central del commercio.

### Labor e occupationes

Le inscriptiones registra 268 occupationes differente in Roma e 85 in Pompeia. Associationes professional o guildas de commercio (collegia) es attestate pro un large varietate de occupationes, alcun bastante specialisate.

Le labor executate per servos cade in cinque categorias general:
# Domestic, con epitaphios que registra al minus 55 labores domestic;
# Service imperial o public;
# Artesanatos urbane e servicios;
# Agricultura;
# Mination.

Le convictos provideva multe del labor in le minas o carriere, ubi le conditiones esseva notoriamente brutal. In practica, habeva poc division de labor inter servo e libere, e le major parte del laboratores esseva illiterate e sine habilitates special. Le major numero de laboratores comun esseva impiegate in agricultura: in le agricultura industrial italian (latifundia), iste poteva esser majormente servos, ma alicunde le labor agricole de servos era probablemente minus importante.

Le production de textiles e vestimentas esseva un fonte major de occupation. Tanto textiles que vestimentas finite esseva commerciate, e le productos sovente portava nomines de populos o citates, como un “etichetta de moda”. Le vestimentas melio fabricate pro portar immediatemente esseva exportate per negotiatores local (negotiatores o mercatores). Le vestimentas finite poteva esser vendite per lor agentes, per vestiarii (venditores de vestimentas), o vendite ambulantemente per mercatores itinerante.

Le fullones (lavatores de vestimentas) e le coloratores (tinctores) habeva lor proprie guildas. Le centonarii esseva laboratores de guilda que specialisava in le production de textiles e le recyclage de vestimentas vetule in productos composte.

## Architectura e ingenieria

Le contributiones principal del romanos al architectura esseva le arco, le volta, e le cupola. Alcun structuras roman ancora sta hodie, in parte gratias al methodos sofisticate de facer cementos e concreto. Le templos romane developpava formas etrusco e grec, con alcun elementos distinctiv. Le vias roman es considerate le plus avansate construite usque al initio del 19e seculo.

Le pontes roman esseva inter le prime pontes grande e durabile, construite de petra (e in le major parte del casos de concreto) con le arco como structura basic. Le ponte roman plus grande esseva le Ponte de Trajano super le Danubio inferior, construite per Apollodorus de Damasco, que remaneva plus de un millennio le ponte plus longe construite. Le romanos construiva multe digos e reservoirs pro collection de aqua, como le Digos de Subiaco, duo del quales alimentava le Anio Novus, un del plus grande aqueductos de Roma.

Le romanos construiva innumerabile aqueductos. *De aquaeductu*, un tractato per Frontino, qui serviva como commissario del aqua, reflecte le importantia administrative date al provision de aqua. Canales de lapide transportava aqua a un gradient precise, usante solmente le gravitate. Illa esseva postea collectate in tankes e distribute per tubos a fontes public, balnea, latrinas, o sitos industrial. Le aqueductos principal in Roma esseva le Aqua Claudia e le Aqua Marcia. Le systema complexe construite pro suministrar Constantinopole habeva su fonte plus distante a plus de 120 km de distantia, per un via de plus de 336 km. Le aqueductos roman esseva construite con tolerantie remarcabile e a un standard technologic non equalate usque al tempore moderne. Le romanos etiam usava aqueductos in lor extensive operationes de mination in toto le imperio.

Vitre isolante (o “vitre doppie”) esseva usate in le construction de balnea public. Le domos del elite in climate plus fredde poteva haber hypocaustos, un forma de calefaction central. Le romanos esseva le prime cultura a assembler tote le componentes essential del multo posteriore machina a vapor: le systema de manivela e biela, le aeolipile de Hero (generante potentia per vapor), le cilindro e pistone (in pompias de metal), valvulas non-retornante (in pompias de aqua), e gears (in molinos de aqua e horologios).

## Artes
Le arte greco habeva un grande influentia super le arte roman. Le arte public—incluse sculpture, monumentos como columnas de victoria o arches triumphale, e le iconographia super monetas—es sovente analysate pro significato historic o ideological. In le sphera private, objectos artistic esseva facite pro dedicationes religiose, commemorationes funerari, uso domestic, e commercio. Le ricchessa monstrava lor appreciation del cultura per medio de artes e arte decorativ in lor domos. Malgrado le valor date al arte, mesmo artistas celebre habeva status social basse, parte quia illes laborava con lor manus.

### Portraitura
Le portraitura, que survive principalmente in sculpture, esseva le forma le plus copiose de arte imperial. Le portraits durante le periodo augustano usa proportiones classic, evoluente postea in un mistura de realismo e idealismo. Le portraits republicano esseva caracterisate per verismo, ma ja como le 2e seculo a.C., le nuditate heroical greco esseva adoptate pro general conqueritor. Le sculptures de portraits imperial poteva presentar un capite mature super un corpore juvenil nud o semi-nud con musculatura perfecte. Vestite in toga o regalia militar, le corpore communica le rango o le rolo, non le characteristicas individual.

Le portraitura in pintura es principalmente representate per le portraits de mummy del Fayum, que evoce le tradition egyptian e roman de commemorar le mortos con pintura realistic. Le sculptures de portrait in marmore esseva pictate, ma traccias raremente survive.

### Sculptura e sarcophagos
Exemplos de sculptura roman survive abundantemente, mesmo spesso in condition fragmentari o damage, incluse statuas independente in marmore, bronzo e terracotta, e reliefs ex edificios e monumentos public. Nichos in amphitheatres esseva originalemente plenate con statuas, como etiam jardines formal. Le temples contineva imagines de cultos de deitates, sovente facite per sculptores celebre.

Sarcophagi elaborate in marmore e calcario es characteristic del 2e al 4e seculo. Le reliefs de sarcophagi esseva considerate le "fonte plus ric de iconographia roman", depictante scene mythologic o imagines judaic/christian, assi como le vita del deceased.

### Pintura
Le pintura roman initial se inspiration de modelos e technicas etrusc e grec. Exemplos de pinturas roman pote esser trovate in palacios, catacombas e villas. Multo de lo que nos sape del pintura roman veni del decoration interior del domos private, particularmente preserve per le eruption de le Vesuvio. In ultra de borders decorative e paneles con motivs geometric o vegetal, le pintura de pariete depicta scene mythologic e teatral, paisages e jardines, spectaculos, vita quotidian, e arte erotica.

### Mosaico
Le mosaicos es inter le artes decorativ roman plus durabile, e se trova in pavimentos e altere elementos architectural. Le mosaico le plus commun es le tessellate, formate de particulas uniform de materiales como petra e vitreo. Le opus sectile es un technica relavate in le qual petra plana, usualmente marmore colorate, es precise secate in formas de ubi patrones geometric o figurative es create. Iste technica plus difficile deveniva especialmente popular pro superficies de luxuria in le 4e seculo (ex. le Basilica de Junius Bassus).

Le mosaicos figurative comparte multe themas con pintura, e in alcun casos usa compositiones quasi identic. Patrones geometric e scene mythologic occurre per tote le Imperio. In Africa del Nord, un fonte particularmente ric de mosaicos, le proprietarios de domos sovente seligeva scene de vita in lor estates, venation, agricultura, e fauna local. Exemplos abundant e major de mosaicos roman veni etiam de le actual Turquia (particularmente le mosaicos de Antiochia), Italia, sud de Francia, Hispania, e Portugal.

### Artes decorative
Artes decorativ pro consumidores de luxuria includeva ceramica fine, vassos e utensiles de argento e bronzo, e vitreo. Le manufacture de ceramica esseva importante economicamente, como le artes de vitreo e metal. Importationes stimula nove centros regional de production. Le sud de Gallia deveniva un producer principal de ceramica rubie-lucente (terra sigillata) que esseva un bon major de commercio in Europa del 1e seculo. Le soffiante de vitreo esseva considerate ab le Romane originate in Syria in le 1e seculo a.C., e per le 3e seculo, Egipto e le Rhineland deveniva notate pro vitreo fine.

### Artes performative
In le tradition roman, prestate ab le grecos, le teatro litterari esseva performate per truppos tote-masculine que usava maschera con expressiones facial exaggerate pro monstrar emotiones. Roles feminine esseva jocate per homines in travesti. Le tradition de teatro litterari roman es representate in litteratura latino per le tragedias de Seneca, per exemplo.

Plus popular que le teatro litterari esseva le mimus, un genere libere de regulas strict: scenas scripturate con improvisation libre, linguage licentiose e scena sexual, sequencias de action, satire politic, assi como canto, jongleria, acrobatica, caminata super corda, striptease, e ursas danzante. Contrariamente al teatro litterari, le mimus esseva jocate sin maschera e promoteva realism stylistic. Roles feminine esseva jocate per feminas. Le mimus esseva relavate al pantomimus, un forma prime de ballet narrative que non contineva dialogo, ma libretto cantate, sovente mythologic, tragic o comic.

Musica e canto existiva in Roma ab le tempore prime. Musica esseva usual in funerales, e le tibia, instrumento de ligno, esseva usate in sacrificios. Le canto (carmen) esseva integrate in quasi omne occasiones social. Musica esseva considerate reflecter le ordine del cosmos. Varie instrumentes de ligno e metallo esseva usate, como instrumentos de corda (ex. cithara) e percussion. Le cornu, un instrumento tubulare de metal, esseva usate pro signalisation militar e in parade. Iste instrumentes se diffundeva per le provincias e es depictate in arte roman. Le hydraulis (organo de aqua) esseva “un del plus importante accomplishmentos technic e musical de antiquitate”, e accompagnava ludos de gladiatores e eventos in amphitheatres.

Dansas esseva considerate a vices estrange o non-masculine, ma dansar esseva integrate in rituales religiose de Roma archaic. Le danca ecstatic esseva parte del cultos de mysterios, particularmente in le cultos de Cybele e Isis. In le realm secular, puellas danzante de Syria e Cadiz esseva extrememente popular.

Como le gladiatores, le entertainers esseva legalmente infames, tecnicamente libere ma poco melior que servos. Le “stars”, tamen, poteva haber ricchessa e celebritate considerevole, e minglava social e sovente sexualmente con le elite. Le performers supportava se mesme per formar collegia, e plure memoriales pro membros de theatro surviva. Theatro e danca esseva sovente condemnate per polemicistas christian in le Imperio tardive.

## Vide etiam
* Republica Roman
* :Categoria:Roma antique
* Caesar
*