Historia de Italia

Le **historia de Italia** es le compilation de numeros eventos que ha occurreva a transcurso del tempore in le area geographic italiano. Le presentia in Italia de Roma, le capital del pais e ja un centro del civilisation roman e del Ecclesia Catholic, ha facite le historia italian un columna fundamental del cultura occidental, latin, european e mediterranee. Le hereditage historic e cultural de Italia se reflecte in le alte numero de patrimonios mundial present in le pais.

Loco de incontro de culturas arcaic como le etrusce, latin e sabine, anque de colonisationes celtic, colonias grec e punic, le Italia antique esseva federate per le Republica roman e deveniva le centro del Imperio Roman. Un prime organisation administrative in regiones esseva attribuite per Cesare Augusto (27 a.C.-14 d.C.). Postea, il deveniva un terra majormente christian, abandonante le ancian polytheismo, inter le promulgation del Edicto de Milano (313), que garantiva libertate de culto, e le Edicto de Thessalonica (380), que imponeva sequer le religion del episcopo de Roma.

Con le cadita del Imperio roman del Occidente, Italia esseva invadite per le Herulos de Odoacre (476), e postea per le Ostrogothos de Theodorico (492), le Byzantinos de Justiniano (535), e le Longobardos de Alboin (568). A isto se adjungeva le processo de division politic: Italia meridional esseva contestate inter Longobardos, Byzantinos e Saracenos, le parte central se consolidava como le Stato Pontifical, e le parte septentrional esseva annexate per Carolo Magne in le Sacre Imperio Roman con le coronation de iste per le Papa Leone III in le anno 800. Con le humiliation de Canossa (1077) prime e le pace de Venetia (1177) postea, le Papa indeboliva le Imperator germanic, promovinte le ascension de communitates autonome in le Italia imperial. Inter illos, le republicas marinari de Genova e Venetia acquereva grande influentia durante le cruciadas, causante un revolution commercial e mercantile in toto Italia. Concurrentemente, le Meridie se univa in le regno de Sicilia per le Normannos vichingos. Per maritages dynastic, le corona de Sicilia e le diadema imperial deveniva ambes possession de Federico II de Svevia, le qual era al capite de un imperio que se expandeva in le paises baltic e in le Terra Sancte, ma que disgregate post su morte.

Post le dramatic crises del 13e seculo, le peninsula viveva un nove epocha de prosperitate economic e cultural inter le 15e e 16e seculos, con le cognomine de Renascentia, durante le qual artistas, scientistas e exploratores italian esseva particularmente active. Postea, Italia deveniva le centro del Contrareforma, del baroco e del neoclassicismo. Durante tote le epocha moderne, Italia remaneva divide inter numeros statos e esseva le scenario de multe conflictos, includente le guerras de Italia del 16e seculo e le guerras de succession del 18e seculo. Post le periodo napoleonic, le italianos luctava pro lor independantia e unitate in un serie de guerras sub le guida del Regno de Sardinia sabaude, occupante le nord, sub le dominio directe o indirecte del Habsburgos de Austria, e le Duo Sicilias, governate per le Bourbons de Neapole. Roma, durante le guerra franco-prussian (1870-1871), deveniva le capital al conclusion del Resurgimento.

Italia unificate deveniva un stato liberal in le aspecto economico-politic, e in politica exterior se univa al Triple Alliance e creava su proprie sphera colonial in Libya e Corne de Africa. Le desiro de redimer le territorios irridente portava Italia a participar in le prime guerra mundial al latere del Triple Entente e contribuer al victoria sur le imperios central. Le societate italian, afficite per le propaganda nationaliste del "victoria mutilate", gradualmente se adheriva al fascismo de Benito Mussolini e su sequaces, qui prendeva le poter in octobre de 1922. Le approximation al Germania naziste e le formation del axe Roma-Berlin in 1936 essera decisive in le decision italian de entrar in le secunde guerra mundial in 1940 contra le Alleatos. Post le armistitio del 8 de septembre 1943 e le occupation german de grande parte del peninsula, le Regno de Italia e le resistance italian luctarea al latere del Alleatos in le guerra de liberation italian del nazifascismo. In le junio de 1946, le forma de stato monarchic terminava con le institution del actual republica a consequentia de un referendo. Sequente le reconstruction, il habeva un periodo historic de revival economic, militar, sportive e politic, assi como le reaffirmation de Italia como un potentia industrial, essente inter le nationes fondator del G6 (postea G7, G8 e novemente G7 in le actualitate) in 1975 e del G20 in 1999. Italia anque es inter le sex paises fondator del Union Europee, que opera per medio de mecanismos e politicas supernational como le euro, al qual Italia se adheriva in 2001.

## Prehistoria e protohistoria
### Etate de pietra
Durante le ultime glaciation, a causa del abbassamento del nivello del mar, le morphologia del terras emergite esseva differente de celle actual: le insula de Elba e Sicilia esseva collegate al peninsula italian, e le Corsica e le Sardinia formava un sol insula. Le presentia del Homine de Neanderthal es testimoniata per repertes archaeologic de 50.000 annos (Pleistoceno). Le Homo Sapiens appareva durante le Paleolithic superior: le "Riparo Mochi" in Liguria es le plus ancian sito italian, datante de 48.000 annos. Inter le plus importante sitos archaeologic paleolithic in Italia se trova illo de Arene Candide apud Albenga (Liguria), Monte Poggiolo apud Forlì (Emilia-Romagna), Isernia La Pineta apud Isernia (Molise), un del plus ancian sitos ubi se trovava signos del possession e uso del foco, e le Grotta dell’Addaura apud Palermo (Sicilia), ubi se trova un vaste e ric complexe de incisiones, databile inter le Epigravettian final e le Mesolithic, representante homines e animales. In Valcamonica, in Lombardia, on trova vestigios databile in un periodo de 8.000 annos, con quasi 140.000 obras e incisiones rupestre. Un studio conducite in novembre 2011 sur dentes de lacte que se pensa pertineva a Homo Neanderthalensis, trovate in 1964 in le sito de le Grotta del Cavallo (Puglia), indica que illos es restos human datante de 45.000 annos.

Italia, situate al centro del Mediterraneo, constitue un junctura inter Europa, Africa e le Oriente Medie. In iste periodo, le populationes migrava e commerciava, lo que haberea permittite un developpamento social, cultural e artesanal multo rapide. Durante le periodo del Cultura del ceramic cardial (7e millennio a.C.), le prime societates in Italia haberea prendite forma, con cognoscentias multo avantiate in le dominio del agricultura e del navigation. Pauc es cognoscite re iste ancian populos, excepte le facto que illes probabilemente non esseva de origine indoeuropee e que illes esseva assimilate multo tosto per le culturas successive.

### Era del Metallos

Diverse undas migratori interessava le peninsula italian durante iste periodo historic.

Durante le era del bronzo, le populos indoeuropee cognoscite como italicos, migrava al peninsula italian e a Sicilia, modificante le civilitates ja existente in un societate plus complexe e hierarchic. Le uso del metallo se expandeva e on discoperiva nove technicas de navigation e agricultura. Un prime unda de immigration occurreva al fin del 3e millennio a.C., dante origine al Cultura del vaso campaniforme, renominate pro su production de bronzo, in le plana del Po, in Toscana e in parte del Sardinia e de Sicilia.

Circa le medietate del 2e millennio a.C., occurreva un tertie unda migratori, associate al civilitate appenninic e al cultura del Terramare. Iste nomine deriva del termino "terra marna" (terra grasse in lingua emilian), referente se al terra obscur stratificate in tumulos que restava del antique vicos disparite. Illes esseva obreros habile qui laborava le bronzo in moldes de petra e argilla. Illes developpava un metallurgia original (pugnales, spadas, rasores, fibulas) e construeva dicas pro proteger se del inundationes. Illes esseva anque agronomos qui cultivava fabas, vites, olivieros, grano e lino. Ben que illes esseva sedentari in le plana padan, illes habeva un extension exceptional gratias al commercio de bronzo con le sud. Un altere civilitate se developpava simultaneemente in le Appennino, producente ceramicas con decorationes remarcabile.

Le civilitate appenninic esseva un societate de guerreros e pastores seminomade qui practicava incursiones contra agricultores e elevatores de citates plus al nord, in le plana padan. Illes viveva in cabanas o cryptas, inhumava lor mortos in tombas in forma de dolmen, laborava le bronzo e fabricava a mano le ceramica con fundo nigre decorate con motivos de dentes de serra. On trova vestigios de iste civilitate del Emilia usque al Puglia. Le populos del civilitate appenninic devenirea le ligures.

Al fin del 2e millennio a.C., un quarte unda formava le cultura protovillanovian, ligate al cultura del campos de urnas, assi como al travalio del bronzo. Illes practicava le cremation e sepulchrava le cineres de lor mortos in urnas de ceramica in forma de cono. Iste civilitate se trovava in le centro-nord del peninsula. Plus al sud, in Campania, iste sepultura esseva un practica general: le sepulturas con le methodo de incineration protovillanovian ha essite identificate in Capua, in le nominate tomba directorial de Pontecagnano Faiano, vicin a Salerno (discoperitas conservate in le Museo del Agro Picentino) e in Sala Consilina. Le successive villanovianos devenirea postea le etruscos. Iste societates multo avantiate darea vita al citates-stato, le prime regnos del peninsula.

### Gentes italic e non, del Italia antique

Le informationes super le gentes que habitava le Peninsula durante le epocha preroman es, in alcun casos, incomplete e subjecte a revision continuate. Populationes de origine indoeuropee, transferite in Italia ab Europa Oriental e Central in varie ondatas migratori (Venetos, Osco-umbros, Latino-faliscos), se superponeva a ethnies pre-indoeuropee jam presente in le actual territorio italian, o per absorber los, o per stabilir un forma de conviventia pacific con illos. Presumibilemente, iste migrationes comenciava in le medio etate del bronzo (id est circa le medietate del secunde millennio a.C.) e continuava usque le IV seculo a.C. con le descensa del Celtas in le planura padana.

In ultra, alcun populationes stabilite in le actual Italia meridional e insular se trovava convivente, ab le VIII usque al III seculo a.C., con colonias grec e/o phenycio-punicas, successivemente absorbite per Roma.

In Italia septentrional, juxta le Celtas (communemente appellate Gallos), qui circa le anno 590 a.C. fundava Mediolanum in le centro del planura padana, e juxta le Leponzios, etiam Celtas, il habeva le Ligures (originalmente non indoeuropee, postea fuse con le Celtas) stabilite in Liguria e parte del Piemonte; durante que in le nord-oriente del Italia viveva le Venetos (paleovenetos), de origine probabile illyric o proveniente del Asia Minor, ma multo plus probabilemente, secundo le recerca moderne, centro-europee.

In le Italia plus propriemente peninsular, un mention special merita le Etruscos, qui, ab le VIII seculo a.C., comenciava a disveloppar un civilisation raffinate e evolvite que influentiava notabilemente Roma e le mundo latin. Le origines de iste populo non-indoeuropee, stabilite sur le costa tyrrhenic del Italia central, es incert. Secundo alcun fontes, lor origine deberea esser cercate in Asia Minor; secundo alteres, illes constitueva un ethnia autochthone. Certo es que, jam circa le medietate del VI seculo a.C., illes succedeva in crear un forte e evolvite federation de citates-stato que extendeva ab le planura padana usque al Campania, includente etiam Roma e su territorio.

Ultra le Etruscos, il habeva un serie de altere populos, in major parte de origine indoeuropee e appellate Italic, inter los: Umbros in Umbria; Latinos, Sabinos, Faliscos, Volscos e Aequos in Lazio; Picenos in le Marches e in le nord de Abruzzo; Samnites in le centro-sud de Abruzzo, in Molise e in le nord-oriente del Campania; Oscos in le centro-sud de Campania e in partes de Basilicata; Daunos, Peucetios e Messapios (communemente appellate Iapygos, e postea Apulos in epocha roman) in Puglia; Lucanos e Bruttios in le extremitate sud del peninsula; e ancora, in Sicilia: Siculos, Elimos e Sicanos (iste duo ultime non indoeuropee e probabilemente autochthone). In epocha preroman e roman, un rolo fundamental esseva habite etiam per le Samnites, qui succedeva a formar un importante federation in un vaste area del Italia appenninic e que resistiva longemente al expansion roman verso le sud del Italia. In le area lazial, un posto distincte pertineva al Latinos, protagonistas, insimul con le Sabinos, del primitive expansion del Urbe, e forgiatores, con le Etruscos e le populos italic plus avantiate (Umbros, Faliscos, etc.), del futur civilisation roman.

Finalmente, Sardinia esseva constitute, ja ab le secunde millennio a.C., per le elemento ethnic del antique Sardos, cuje tribos, forsan identificabile con le populo del mar appellate Shardana, habeva date origine al civilisation nuragic; iste cultura esseva in connexion stricte con le cultura torrean que se developpava in Corsica. A iste ethnies se adjungeva populationes de origine semitic, tal como le Phenycios e, postea, le Carthagineses.

### Phenicios e Carthagineses
Le prime stabilimentos phenicie in Italia occurreva super le costas de Sardinia e in le Sicilia occidental, retro datante al VIII seculo a.C., post le expansion phenycia in le Mediterraneo occidental con le fundation de citates como Utica e Carthago. Nasceva Mozia (del qual plus tarde Lilibeo), Palermo, Solunto in Sicilia, e Sulci, Nora, Tharros, Bithia, Kalaris in Sardinia.

In Sicilia, le stabilimento phenycio non incontrava forte oppositiones ab le autochthonos (a Monte Erice, pro exemplo, un templo esseva dedicate a Astarte, dea-matre del region cananee, frequentate per le Phenycios e le Elimos), durante que in Sardinia, a causa del resistentia del Sardos nuragic, illes non succedeva a controlar vaste territorios foras de lor citates. Le supposite rolo colonisator del Phenycios ha essite re-evaluate post le discopertas archaeologic del fin del 20e seculo, le quales monstra que iste levantinos frequentava portos ja inhabitante per autochthonos, con le quales illes habeva relationes pacific de intercambio commercial. Le importante fluxo de mercantias favoriva le expansion de iste portos con meliorationes del structuras portuar e un architectura urban inspirate del Phenycios, qui, per matrimonios mixto, se integrava con le Sardos local, apportante nove cognoscentias e stilos de vita.

Al medio del VI seculo a.C., con le expedition del semi-legendari Malco, comenciava le tentativa carthaginese de conquistar Sicilia. Carthago, tres seculos post su fundation, esseva devenite le potentia hegemonic del Africa septentrional, stoppa in Libia le colonisation grec, vincente Cirene. In Sicilia, le presentia greco-siceliota habeva relegate le presentia punic al extremitate occidental del insula. Le Carthagineses essayava conquistar tote Sicilia, expellente le Grecos. Isto les haberea permittite controlar completamente le duo passagios inter le Mediterraneo Oriental e Occidental. Le guerras greco-punic (550–275 a.C.) non portava a resultatos decisiv, extendente in manieras alternante le sphera de influentia carthaginese o grec in Sicilia, sin que un del duo populos poteva prevaler de maniera definitive super le altere.

Inter le fin del V e le initio del IV seculo a.C., Dionysio I prendeva le poter, e Syracusa deveniva le capital de un vaste stato appellate Arcontato de Sicilia, que unificava sub su controlo, in un sorta de monarchia, tote Sicilia oriental e central, includente multe centros habitate per Siculos e Sicanos. Le stato fundate per Dionysio I, plus tarde governate per su successores e durante usque 212 a.C., esseva un potentia militar e commercial importante, que multo vices batteva le poleis italiote e le populos italics; que stipulava accordos con le Gallos pro contrastar le expansion roman; e que fundava plure colonias super le Adriatico: le citates de Ancona, Adria, Lissa e Alessio. Inter 316 e 289 a.C., Agatocle re-prendeva e fortificava le politica imperialista de Dionysio I, quasi succedente a prevaler definitivamente super le Carthagineses; in 304 a.C., ille se proclamava Βασιλεύς τῆς Σικελίας (Basileus tês Sikelías)—"Rege de Sicilia"—e se coronava al maniera hellenistic del Diadochi oriental. Iste conflicto inter Siceliotos e Carthagineses se concludeva con le eruption del prime guerra punic, que privava le Carthagineses del territorios sicilian e poneva un grave menacia super Syracusa, le ultime regno siceliote significative.

In Sardinia, al contrario, le Carthagineses conquistava le parte meridional del insula, ben que illes incontrava difficultates a causa del resistentia del populationes autochthone. Con le tempore, le Carthagineses cercava clauder le costas del insula in un sorta de circulo de fortresses e colonias. Iste conquista les permitteva controlar le production mineral e agricultural pro satisfacer le necessitates punic e non solmente local. Le agricultura sarde esseva basate principalemente super le production de frumento, a tal puncto que, ja in 480 a.C., Amilcar I, occupate in le battalia de Himera, faceva venir le ravitaillementos de frumento ex Sardinia pro su truppas in Sicilia. Le pseudo-Aristotelic De mirabilibus auscultationibus indica que Carthago prohibeva le cultivation de arbores fructifere pro promover le monocultura de frumento. Mesmo le artesania sarde esseva fortemente influentiate per le cultura punic.

Carthago etiam entrava in le historia del Italia peninsular per formar un alliantia con le Etruscos pro combatter le piratas grecos de Alalia, in Corsica. Le laminas de Pyrgi testifica quanto forte esseva le influentia carthaginese super le costas toscan e lazial. In 509 a.C., finalmente, le nascent Republica Roman e le Carthagineses signava le prime del tractatos Roma-Carthago, que marcava le initio de relationes diplomatic stabile inter le duo citates. Posterioremente, altere tractatos esseva concludite, concedente ulteriore privilegios a Roma usque le cadita definitive de Carthago.

### Civilisation grec

Inter le VIII e le VII seculo a.C., colonos veniente de Grecia comenciava a stabilir se sur le costas del sud de Italia e in Sicilia. Le prime colonias a esser fundate esseva illos ionic e peloponnesiac: le Eubeos fundava Pithecusa, Cuma, Reggio Calabria, Napoli, Naxos e Messina; le Corinthios, Syracusa (cuj habitantes a lor vice fundava Ankón, le hodierne Ancona, e Adrìa, le hodierne Adria); le Megareos, Leontinoi; le Spartanos, Tarento; e colonos del Achaia esseva al origine del nascentia de Sibari e Crotone. Altere importante colonias esseva Metaponto, anque fundate per colonos acheos, Heraclea e Locri Epizefiri.

Con le colonisation grec, le populos italic entrava in contacto con un civilisation raffinate, characterisate per expressiones artistic e cultural elevate, que in le sud de Italia e in Sicilia dava origine al florente production de philosophos, litteratos, artistas e scientistas, tanto de origine grec (como Pythagoras) como autochthon (como Theocrito, Parmenide, Archimedes, Empedocles, etc.). Le Grecos portava anque institutiones politic incognite in ille tempore, que prefigurava formas de democratia directe. Inter le principal urbes grec in Italia esseva Syracusa, que inter le V e le IV seculo a.C. habeva un importante developpamento demographic e economic.

Anque urbes como Reggio Calabria e Napoli attingeva importante rolos politic e economic: le prime sub le governo de Anassila, e le secunde con le arrivata del navarcha atheniese Diotimo. Le contrastos inter le colonias grec e le populationes autochthon esseva frequente, nonobstante que le Grecos cercava instaurar relationes pacific, favorente in multe casos lor lente integration. Le ricchessa e splendore del colonias esseva tal que le Italia meridional peninsular esseva appellate per historicos roman Magna Grecia. In le III seculo a.C., omne le colonias italiotas del Magna Grecia e illos siceliotas de Sicilia esseva absorbite in le Stato Roman. Pro multe de illos, un declino fatal comenciava.

## Antique Roma

Secundo le tradition, le citate de Roma esseva fundate le 21 april del anno 753 a.Chr. per Romulo sur le colle Palatin. In veritate, jam antea, villagios esseva apparite in ille position, fundamental pro le via de commercio del sal, ma solmente al medietate del 8e seculo a.Chr. iste villagios se univa in un sol citate. Le zona habeva etiam un bon potential agricultural, e le presentia del insula Tiberin facilitava le transversamento del proxime fluvio Tiber.

### Etate regal (753–509 a.Chr.)

Romulo instaurava in le citate le regime monarchic: usque al anno 509 a.Chr., Roma esseva governate, secundo le tradition, per septe reges, qui apportava contributos notabile al desenvolvimento del societate. Cata un del prime quatro operava in un ambito differente del administration del Stato: le fundator eponymic Romulo initiava le prime guerra de expansion contra le Sabinos, que nasceva del episodio del rapto del feminas sabine, e associava al throno le rege inimic Tito Tatio, allargante pro le prime vice le bases del nove Stato roman. Il divideva le population in tres tribos e poneva le bases del division inter patricios e plebeos. Su succedente, Numa Pompilio, institueva le prime collegios sacerdotal, como illo del Vestales, e reformava le calendario. Le tertie rege, Tullus Hostilius, reprendeva le hostilitates contra le populos vicin e venceva le citate de Alba Longa, durante que su succedente, Ancus Marcius, construiva le prime ponte de ligno super le Tiber, fortificava le Gianiculo e fundava le porto de Ostia.

A iste quatro reges de origine latine sequeva tres altere de origine etrusc: verso le fin del 7e seculo a.Chr., le Etruscos, al apogeo de lor potentia, extendeva lor influentia etiam super Roma, que deveniva sempre plus grande e importante a nivello economic. Illo esseva dunque fundamental pro le Etruscos assecurar le controlo de un zona strategic pro le vias commercial, ben que Roma non esseva jammais subjecte a un dominio militar directet de parte del Etruscos. Le prime rege etrusc, Tarquinius Priscus, combatteva contra populos limitrophe, ordinava le construction de numerose obras public, inter le quales le Circo Maximo, le Cloaca Maxima e le templo de Jove Capitolino sur le Campidoglio, e introduceva anque alcun cambios in le campo cultural. Su succedente, Servius Tullius, esseva, secundo le legenda, le initiator del ordinamento centuriate, que il substitueva al precedente division del population, e ille combatteva anque contra plure citates etrusc e latine vicin a Roma. Le ultime monarca a reger Roma esseva Tarquinius le Superb, expellite del Urbe in 510 a.Chr., secundo le legenda, accusate de haber violate le juvene Lucretia. Le patriciato roman, tamen, non esseva plus preste a supportar le poter centralisate del rege, ma desiderava acquirer un influentia politic equal a illo que ja habeva in altere ambitos del vita civil.

### Etate republican (509–27 a.Chr.)

#### Le conquesta del Italia peninsular

Post le expulsion de Tarquinio le Superb e le insuccesso (secundo le legenda, causate per le actiones heroic de Mucius Scaevola, Horatius Cocles e Cloelia) de su tentativo de recuperar le throno con le adjuta del Etruscos guidate per le lucumo de Clusium, Porsenna, le Republica esseva instaurate per obra de Lucius Junius Brutus, organisator del revolta antimonarchic. Le Republica prevedeva le division del poter regal inter plure magistraturas: le poter legislative esseva assignate al assemblate del comitia centuriata e al senato, e multe magistraturas esseva create — consulat, censura, praetura, quaestura, aedilitate — pro administrar le varie functiones del Stato. Tote iste cargas, inter illos le consulat e le praetura, esseva cum imperio, isto es, exercite in forma collegial, pro impedir que un sol persona concentrava tote le poter.

Roma se trovava tosto in guerra contra le populos latine vicin, que illes venceva in 499 a.Chr. (o, secundo altere fontes, in 496 a.Chr.) in le battalia del Laco Regillo, e univa a sé per le foedus Cassianum in 493 a.Chr., formando le Liga Latine. Illa combatteva postea contra le Equos e le Volscos e, post lor derrota, contra le citate etrusc de Veios, que esseva capite per Marcus Furius Camillus in 396 a.Chr.

Le prime annos del Republica esseva anque marcate per fortes conflictos interne: le forte desigualtates social, que habeva causate le cadita del regno, non esseva eliminate. Le plebeos initiava un serie de protestas contra le classe dominant del patricios: in 494 a.Chr. illes se retirava in secessione sur le Monte Sacro (secessio plebis). Le situation esseva resolvite per le creation del magistratura del tribunato del plebe, e per le recognoscentia del valor legal del assemblate popular. Altere acquisitiones importante esseva: in 450 a.Chr., le redaction del Leges del Deceviros, le Leges del Duodecim Tabulas, que garantiva plus de equitate juridic, e in 445 a.Chr., le approbation del lex Canuleia. In 386 a.Chr. le exercito roman esseva debellate per le Gallos guidate per Brennus, qui saccheava le Urbe. Vinti annos postea, in 367 a.Chr., le leges Liciniae Sextiae esseva promulgate, que ampliava ancora le derectos del plebe.

Post consolidar su hegemonia in Italia central, Roma dirigeva su expansion verso le sud e attaccava le Samnitas, contra qui illes combatteva tres difficile guerras (343–341 a.Chr., 327–304 a.Chr., e 298–290 a.Chr.). Malgrado disastres humilianti infligite per le Samnitas (celebre le episodio del Forche Caudine durante le secunde guerra samnitic), Roma finalmente resultava victoriosa e subjugava totalmente le Samnitas.

Una vice firmemente in possession del Italia centro-meridional, Roma se confrontava con le citates del Magna Grecia, specialmente Tarento, que appellava al rege de Epirus, Pyrrhus, qui veniva in Italia con un potente exercito e elephantes de guerra. Malgrado victorias difficile (con gravissime perdas) contra le Romanos a Heraclea e Asculum, Pyrrhus esseva durmente debellate a Maleventum in 275 a.Chr. e obligate a retornar trans le Adriatico. Tarento esseva postea de novo assediate e obligate a render se in 272 a.Chr. — Roma esseva assi le potentia hegemonic del Italia peninsular, a sud del Apennino Ligur e Tosco-Emilian.

#### Le guerras punic e le conflictos in Oriente
Le conquesta del Italia portava Roma a affrontar se con le altere grande potentia del Mediterraneo occidental: Carthago. Le guerras que eruptava esseva de inaudite ferocitate e longe duration, ma finalmente terminava con le triumpho total de Roma. Le prime guerra punic eruptava in 264 a.Chr., quando Roma inviava un parve contingent in adjuta de Messina, con le intento de controlar le stretto de Messina, que esseva tamen anque desirate per le Carthaginenses, qui respondeva declarando guerra. Post alcun victorias in battalias terrestre, Roma fortificava su flotta, equipandola con corvi (pontes mobil), e obtineva importante victorias naval. Tamen, le tentativo de Marcus Atilius Regulus de transferer le guerra in Africa e imponer le rendita a Carthago falliva; ille esseva capturate e suppliciate facente lo rolar in un barril. Le guerra terminava, post vicissitudes varie, con le victoria de Roma in 241 a.Chr., que poteva annectar Sicilia, Sardinia e Corsica. Roma tamben debellava le piratas illiric, tacitemente supportate per le regina Teuta, que infestava le costas adriatic, e postea comenciava a extender se in le planura padan contra le Celtas (battalia de Clastidium, 222 a.Chr.).

Intertanto, preoccupate per le ambitiones expansionistic de Carthago in Hispania, le senato stipulava un nove pacto con Carthago. Tamen, in 218 a.Chr., post que le general carthaginense Hannibal Barca attaccava le citate de Sagunto, alleata de Roma, le senato decideva declarar novemente guerra. Hannibal transiva le Alpes con un potente exercito, que includeva tamben elephantes, e infligeva varie defeats al legiones romane. Post un phase de impasse, durante le qual Roma poteva reorganisar se gratias al politica prudente del dictator Quinto Fabio Maximo, appellate le Cunctator (le temporeggiante), le legiones romane esseva severemente debellate in le battalia de Cannae (216 a.Chr.).

Multe citates cambiava latere e se aligava con Carthago, e anque Macedonia, sub Philippo V, entrava in guerra contra Roma. Hannibal, tamen, remaneva in Sud Italia (otiositate de Capua), durante que le Romanos, malgrado le perdas, reconstituiva su fortias: le consul Publius Cornelius Scipio obtineva victorias importante in Hispania contra Carthago. In Italia, Roma recuperava rapidemente le citates que se habeva revolta in favor de Hannibal, e debellava su fratre Hasdrubal Barca, qui tentava portar reinfortios a Hannibal. In 203 a.Chr., Scipio, post conquistar le Peninsula iberic e stabilir de nove le situation in Italia, sbarcava in Africa pro obtener un victoria decisive, e in le battalia de Zama, ille debellava Hannibal, qui habeva retornate a Carthago, forzante Carthago a capitular e a acceptar durissime condiciones de pace.

Post le guerra con Carthago, Roma completava le subjugation del Gallia Cisalpin, debellante tanto le Celtas o Gallos, que se habeva revolta durante le secunde guerra punic, quanto altere populos local. Circa 191 a.Chr., le Gallia Cisalpin esseva reducite a provincia, in 177 a.Chr. le Istria esseva subjugate, e duo annos plus tarde tamben le Ligures Cisalpin.

Devenite ja potentia hegemonic del Mediterraneo occidental, Roma dirigeva su ambitiones expansionistic verso Oriente, subjugante in le spatio de 50 annos (200–146 a.Chr.) le Grecia (pro ulterior detalios vide guerras macedonic) e completava le destruction de Carthago (tertie guerra punic, 149–146 a.Chr.). Con le derrota de su inimicos sur ambes frontes, Roma deveniva dominatrice del Mediterraneo.

#### Consequentias del conquestas
Le nove conquestas, tamen, portava tamben cambiamentos notabile in le societate roman: le contactos con le cultura hellenistic, timite e opponite per Marcus Porcius Cato appellate le Censor, modificava profundemente le usos que usque tunc se referiva al mos maiorum, transformante radicalmente le societate del Urbe. Le introduction de usantias e cognoscentias proveniente del Oriente (philosophia, rhetorica, litteratura, scientia grec) causava sin dubita un crescentia significative del nivello cultural del Romanos, al minus inter le patricios, ma produceva tamben un decadentia del valores moral, demonstrate per le diffusion de costumbres e habituos moralmente discutibile, que provocava le opposition del ambientes plus conservator, capitate per Cato le Censor. Illes se scagliava contra le culturas extra-romane, accusate de corrumper le morales, e combatteva contra le hellenisation del costumbres, pro restaurar le mos maiorum, le valores que, secundo Cato, habeva facite grande Roma.

Le problemas associate a un expansion tanto grande e repentine que le Republica debeva affrontar esseva enorme e de varie typos: le institutiones romane, usque tunc concepite pro administrar un parve Stato, non esseva adequate pro administrar un Stato que se extendeva del Hispania usque al Africa, Grecia e Asia. Le guerras continue, in patria e foras, introduceva un massa enorme de sclavos in le mercato, generalmente empleate in le grande dominios agricole del patricios roman. Isto causava repercussiones tremende in le structura social roman: le crisi del parve proprietate rural, provocate per le major competitivitate del latifundios con sclavos (que produceva quasi sin custos), causava, de un parte, le concentration del terras cultivabile in poche manos e un grande quantitate de mercias a bon precio, e de altere parte, le formation del subproletariato urban. Mult familias, obligate a abandonar le campos, se refugiava in le Urbe, ubi illes non habeva ni labor, ni domo, ni modo de alimentar se, creando tensiones social periculose, que esseva astutemente exploitate per politicos plus habile.

Le prime qui tentava reformar le situation esseva le fratres Gracchi, Tiberius e Gaius Sempronius Gracchus. Lor projecto de reforma includeva limitar le occupation del terras public a 125 jugera e redistribuer le terras excessiv a campesinos ruinose, e limitar le possession del familias nobile a non plus que 1000 jugera. Le terras confiscate esseva distribuite de modo que cata familia plebee campesin recipeva 30 jugera (7,5 hectaras). Un tal plano reformatori incontrava le vehemente opposition del classe aristocratic, cuje interesses esseva gravemente damnificate, que impediva le execution del reforma per le assassination del duo fratres.

#### Le revendicationes del ''socii'' e del sclavos: le guerra social e le guerras servile
Desde le tempore del fratres Gracchi, on proponeva a Roma extender le derectos de citatania tamben al altere populos italic, usque tunc solo federatos, ma sin successo. Le sperantia del alliate italicos esseva que le parte favorabile al extension del citatania prevaleva in Roma. Ma quando, in le anno 91 a.Chr., le tribuno Marcus Livius Drusus — qui preparava un proposition pro conceder le citatania al alliate — esseva occidite, appareva clar al majoritate que Roma non haberea concedite tal derectos voluntarimente. Isto esseva le initio del guerra social (91–88 a.Chr.), durante le qual le exercitos romane combatteva contra le exercitos italic. Le ultime a deponer le armas esseva le Samnitas, qui combatteva contra le Romanos sub le direction, inter alteres, de Silla e Gnaeus Pompeius Strabo, patre del futur Pompeius Magnus. Malgrado tote, le italicos recipeva finalmente le citatania roman.

A ille epocha, tamen, Italia comprendeva solmente le parte peninsular; le region transpadan formava le provincia del Gallia Cisalpina, cuje habitantes, al differentia del italicos peninsular, non esseva ancora citatanos roman. In decembre del anno 49 a.Chr., Caesar concedeva le citatania roman al habitantes de iste provincia, e in le anno 42 a.Chr., le provincia esseva completemente abolite, facente del Gallia Cisalpina un parte integrante del Italia romana, que, in su torn, formava le territorio metropolitan de Roma, e se distingueva juridicamente del provincias, que esseva omne le altere territorios foras de illo.

Le tractamento inhuman del sclavos — qui, secundo le lege, non esseva personas, ma instrumentos que le patrono poteva abusar, dannegiar o occider sin consequentias legal — los induceva a revoltar se plure vices a Roma in le tentativa de obtener libertate o conditiones meliorate. Le prime duo rebellion, appellate guerras servile (in 135 a.Chr. e 104 a.Chr.), requiriva annos de interventiones militar pro esser reprimate, ma illas non menaciava directe ni le peninsula italica ni le urbe de Roma.

Le tertie guerra servile, conducite per le sclavo e gladiator Spartacus e eruptate a Capua in le anno 73 a.Chr., al contrario, poneva Roma in grande difficultate, postea que le minacia esseva subestimate: in le prime fazes, plure legiones esseva surprendite per victorias del sclavos rebelle, qui rapidemente cresceva in numero usque a circa 70.000. Ma, con le nomination de Marcus Licinius Crassus como commandante unificate con sex legiones, le rebellion esseva finalmente supprimite in le anno 71 a.Chr. Circa 10.000 sclavos fugiva del campo de battalia, ma 6.000 esseva crucificate lungo le Via Appia, de Capua usque Roma. Le revolta turbava le populo roman, qui, «pro le grande timor, pareva comenciar a tractar su sclavos con minus duritate que antea».

Tamben le condition legal e le derectos del sclavos roman comenciava a cambiar: durante le principato de Claudio (41–54), un constitution esseva promulgate que puniva le homicidio de un sclavo vetule o malade, e que accordava le libertate al sclavos abandonate per lor patronos. Plus tarde, durante le regno de Antoninus Pius (138–161), le derectos del sclavos esseva ulteriormente ampliate e protegite, con le limitation del abusos que le patronos poteva committer, e le institution de un autoritate theoreticamente independente al qual le sclavos poteva appellar se.

#### Le crisis del Republica: de Mario a Augusto
In le annos successive, le politica roman esseva sempre plus marcate per le radicalisation del lucta inter le partito del optimates e illo del populares, duo factiones con visiones politic totalmente oppostite: le prime habeva como principal figura Lucius Cornelius Sulla, un abile general, durante que le populares esseva conducite per Gaius Marius. Marius se esseva distinguite in varie expeditiones militar: essente consule plure vices, ille menava le guerra victoriose contra Jugurtha (108–105 a.Chr.) e repulsava le menacia germanic del Cimbri e Teutones, qui habeva infligite grave disfacitas a Roma, semante timor profunde inter le Romanos, usque al victorias de Marius a Aquae Sextiae e a Vercellae. Tanto in le guerra contra Jugurtha quanto contra le Germanos, Marius habeva como legatus un juvene nobile que ille appreciava pro su capacidades militar: Sulla.

Le conflicto inter le optimates e populares, durante le vita de Marius, se exprimite principalmente in le lucta pro obtener le consulat per candidatos de lor faction respectiv. Post le morte de Marius, Sulla — retornate de un guerra victoriose in Oriente contra Mithridates VI, rege del Ponto — considerava le momento como propitie pro un colpo de stato, e marchava con su exercito verso Roma. A Porta Collina, ille ganiava le victoria decisive in le guerra civil contra le sequaces de Marius (82 a.Chr.). Pro consolidar su poter, Sulla se faceva eliger dictator a vita e initiava un vaste e systematic persecution contra le opposition (le listas de proscription sillan), del qual le juvene Caesar, nepote de Marius, con difficulta se salvava. Usque al morte de Sulla in 78 a.Chr., le sol opposition significative esseva conducite per Sertorius in le provincia del Hispania. In 70 a.Chr., le constitution de Sulla esseva abolite per Pompeius e Crassus, qui dece annos ante esseva su fervente sostenitores.

Le mundo roman deveniva troppo vaste e complexe pro le vetere institutiones del Republica; le debilitate de iste institutiones, e in particular del senato, se revelava jam durante le formation del prime triumvirato, un accordo informal per le qual Cesare, Crassus e Pompeius se partiva le spheras de influentia e se garantiva supporto reciproc. Inter illes, le figura de Caesar esseva le plus representative del nove relationes de poter: nepote de Marius, ille habeva adherite desde juvene al faction del populares, construente su autoritate per medio del conquistas militar e del fidelitate personal de su exercito.

Post le morte de Crassus (53 a.Chr.), le ambitiones de Caesar e Pompeius entrava in conflicto. Le senato preferiva supportar Pompeius, considerate plus proxime al optimates e al privilegios del senatores (ben que, como notava Cicero, quicunque ganiava, le poter del senato esseva perdito in omne caso).

Le tension se manteneva intra le limites del traditiones republicane usque al anno 49 a.Chr., quando le senato ordinava a Caesar de resignar le commando de su legiones — con le quales ille habeva conquistate le Gallias — e retornar a Roma como simple citatano. Le 10 de januario, post abandonar su ultime dubitas ("Alea iacta est"), Caesar traversava le fluvio Rubicon con su truppas, initiando le guerra civil contra le faction opposit.

Caesar luctava victoriosemente super tres frontes: in Grecia (ubi Pompeius esseva vencite a Pharsalus), in Africa (ubi ille superava le optimates sub Cato Uticensis in le battalia decisive de Utica), e in Hispania (ubi, in le battalia de Munda, ille venceva le filios de Pompeius, Gnaeus e Sextus). Post le victoria, Caesar assumeva le titulo de dictator, accumulante multe potestates e prerogativas — quasi un preludio al figura del imperator, que ille tamen non assumeva — usque a su assassinio le idi de martio (15 martio) in 44 a.Chr.

Le morte del dictator, contrary a lo que sperava le conspiratores, non resultava in un restauration del Republica, ma in un nove serie de guerras civil. Iste vice, tamen, le duos contendentes — Octavianus e Marcus Antonius — non esseva representantes de factiones ideologic, ma de duo gruppos que combatteva pro le dominio del Stato, sin voler restaurar le vetere Republica, ja considerate obsolescente. Le guerra civil inter Octavianus e Antonius terminava con le battalia de Actium in 31 a.Chr., que decretava le victoria de Octavianus e le initio de facto del periodo imperial del historia roman.

Augusto (Octavianus) formalmente manteneva le Republica, ma de facto la transformava in un monarchia, sub le apparentia del Principato. Le Republica terminava officialmente post le anno 235 p.Chr., e in particular in 284, con le accession de Diocletianus, comenciava un nove phase: le Dominato, que cambiava radicalmente le vetere institutiones roman.

### Etate imperial (27 a.Chr.–476 p.Chr.)

#### Italia sub Augusto: le dece-un regiones augustee

Octaviano Augusto manteneva le antique institutiones republicane, ben que ille les habeva private de omne poter effectual. Ben que le republica continuava formalmente a existir, in realitate illa esseva devenite un principato regite per le princeps o imperator, qui esseva le absolute dominator del Imperio. Con su nove poter, Augusto reorganisava le administration del Imperio: ille stabiliva un moneta e un systema de imposition standardisate; creava un structura de servicio civil formate per equites e homines libere (mentre antea illes esseva principalemente schiavos) e previde beneficios pro le soldados al momento del dismission. Ille divideva le provincias in senatorie (controlate per proconsules de nomination senatorial) e in imperial (governate per legatos imperial). Ille esseva un magistro in le arte del propaganda, favoriente le consentimento del citatanos a su reformar. Le pacification del guerras civil esseva celebrate como un nove etate de auro per le scriptores e poetas contemporanee, como Horatio, Livio e specialmente Virgilio.

Augusto esseva le prime a crear un corpo de vigiles, e un forza de policia pro le citate de Roma, que esseva dividite administrativemente in 14 regiones. Octaviano completava le dominio super Italia, subjugante inter le 25 a.Chr. e le 6 a.Chr. alcun populationes alpin peripheral, inter le quales Salassi, Reti e Vindelici. Pro haber completate le subjugation de tote le 46 populationes del peninsola italian, le Romanos erigeva in su honor un monumento celebrative al faldes meridional del Alpes, presso le Monaco. In le 7 p.Chr., Augusto divideva le Italia in dece-un regiones. Italia, que, como durante le tempore del Republica, continuava a non esser un provincia, como territorio metropolitane de Roma ben distinguite de istes ultime, esseva ancora plus privilegiate per Augusto e su successores in etate imperial, qui construiva sur su territorio un rete dense de vias e embelliva su citates con numerose structuras public (foro, templos, amphitheatro, theatro, thermas…), un initiative note como evergetismo augustee.

Le economia italian esseva florente: agricultura, artesania e industria habeva un notabile crescimento que permitteva le exportation del benes verso le provincias. Le incremento demografic esseva constatate per Augusto per medio de tres censos: le citatanos mascul esseva 4.063.000 in le anno 28 a.Chr., 4.233.000 in le 8 a.Chr. e 4.937.000 in le 14 p.Chr. Si on considera etiam le feminas e le infantes, le population total in Italia del prime seculo p.Chr. pote esser estimate a circa 10 milliones de habitantes, del quales al minus 3 milliones esseva schiavos. In politica exterior ille tentava de expander le imperio. In addition al conquista del regiones alpine de Italia (vide supra), ille etiam menava alcun campanias in Ethiopia, in Arabia Felix e in Germania, que tamen habeva poco successo, sia per le strenue resistentia del habitantes sia per le climate advers. Post su morte, su testamento esseva legite in le senato: ille recommanava a su successores de non entreprender ulle nove conquista, perque un ulterior expansion haberea causate solmente problemas logistic a un imperio ja troppo vaste. Su successores respectava iste recommendation, e in le duo seculos de auro del imperio solo duo conquistas territorial de importantia habeva loco: le Britannia, un conquista initiate in le 43 per le imperator Claudius e continuate per le general Agricola sub Domitian, e le Dacia, conquistate per Trajano.

#### Dynastia Julio-Claudian (14–68)
Le prime dynastia esseva celle dynastia Julio-Claudian, que esseva al poter ab le anno 14 usque al 68; durante medio seculo se succedeva Tiberio, Caligula, Claudius e Nerone. Le prime annos del regno de Tiberio esseva pacific e relativemente tranquilles. Ille consolidava le poter de Roma e assicurava le ricchessa e le prosperitate del Stato Roman. Post le morte de Germanico e de Druso, su heredes, le imperator, persuadite de haber perdite le favor del populo e de esser circumferite de conspiratores, se retirava in su villa de Capri (26), lassante le poter in le manos del comandante del guardia pretorian, Sejano, qui initiava persecutiones contra illes accusate de tradition. Post su morte (37), le throno esseva attribuite a Gaio (surnominate Caligula, pro su habitude de portar particular sandalias appellate caligae), le filio de Germanico. Caligula comenciava su regno terminante le persecutiones e comburente le archivos de su oncle.
Tamen ille se ammalava tosto: le historicos posterior narrava un serie de actos insensate que haberea occurrite ab le fin del anno 37. In le anno 41, Caligula cadeva victima de un conjuration organisate per le comandante del pretorianos Cassio Cherea. Le sol membro remanente del familia imperial esseva un altere nepote de Tiberio, Claudius. Iste, ben que considerate per su familia como stupide, se monstrava capace de administrar con responsabilitate: ille reorganisava le bureaucratia e conquistava le Britannia. In le campo familiar, Claudius habeva minus successo: su sposa Messalina esseva executate pro adulterio; plus tarde ille maritava su nepte Agrippina, que probabilemente le occideva in le anno 54. Le morte de Claudius paveva le via al filio de Agrippina, Nerone. Iste initialmente confideva le governamento a su matre e a su tutores, in particular a Seneca. Tamen, con le maturation, su desiderio de poter cresceva: ille faceva executar su matre e su tutores e regnava como un despota. Le incapacitate de Nerone de gerer le numerose rebellion que eruptava in le Imperio durante su principato e su substantiale incompetentia deveniva rapidemente evidente, e in le anno 68 Nerone se suicidava.

#### Dynastia del Flavios (69–96)
Post le morte de Nerone, le ingerentia del exercito in le nomination del imperator esseva le causa de un guerra de succession: in le anno 69, cognoscite como le anno del quatro imperatores, le throno esseva disputate per quatro candidatos, cata uno eligite imperator per su proprie legione: Galba, Otone, Vitellio e Vespasiano. Le guerra civil se concludeva con le victoria de Vespasiano, qui fundava le dynastia Flavia. Iste imperator succedeva a liberar Roma del problemas financial create per le excessos de Nerone e per le guerras civil. Augmentante le impostas de maniera drastic, ille attingeva un excedent de bilancio e realisava numerose obras public, como le Colosseo e un Foro in cujo centro se trovava le Templo del Pace.
Le regno de su successore, su filio Tito, durava solo duo annos e esseva marcate per duo tragedias: in le anno 79 le eruption del Vesuvio destrueva Pompei e Herculano, e in le anno 80 un incendio destrueva grande parte de Roma. Tito moriva in le anno 81 a etate de 41 annos, forsan assassinate per su fratre Domitian, impaciente de succeder le. Esseva con Domitian que le relationes ja tendite inter le dynastia Flavia e le senato se deteriorava a causa del divinisation del imperator secundo modos typicamente hellenistic e del divorcio de su sposa Domitia, de origine senatorial. In le parte final de su regno, ille persequeva le philosophos e, in le anno 95, le Christianos. Ille moriva le anno sequente, victima de un conjuration.

#### Dynastia del Antoninos: le imperatores adoptive (96–192)
Con Nerva (96–98), successore de Domitian, le systema de succession del imperatores esseva cambiate per le introduction del assi-appellate principato adoptive: iste reforma disponeva que le imperator in carga al momento deberea decider, ante su morte, su successore intra le senato, pro responsabilisar le senatores. Secundo iste criterio esseva eligite Trajano, Adriano, Antonino Pio, Marco Aurelio e Commodo (iste ultime esseva etiam filio de Marco Aurelio). Per medio del politica de pace instaurate e del prosperitate que ne derivava, le governamento imperial attinava un consensu quasi universal, tanto que Nerva e su successores es cognoscite como le cinque bon imperatores.

Durante iste periodo, gratias al conquestas de Dacia, Armenia, Mesopotamia e Assyria per obra de Trajano, le Imperio attingeva su maxime extension (117). Le conquestas oriental de Trajano esseva tamen in grande parte abandonate per su successore Adriano (118), ben que le territorios perdite esseva plus tarde reconquistate durante le guerras romano-parthic. Le desenvolvimento economic e le cohaerentia politic e ideal — attingite etiam per le adhesion del classes cultas hellenistic — que caracterisava le secunde seculo, non debe, tamen, inducer a error, perque poc tempore plus tarde le imperio comenciava a monstrar le prime signos de decadentia.
Concernente Italia, su rolo in le Imperio durante le secunde seculo comenciava a perder su preponderantia, a causa del romanisation del provincias e, in parte, del integration de lor elitas in le ordines equestri e senatorial. Le secunde seculo videva le imperio governate per imperatores proveniente del provincias e descendentes de antique colonos italic: Trajano e Adriano originari del provincia de Hispania Baetica e Antonino Pio de Gallia Narbonense. Ab le prime annos del seculo, Trajano tentava de regularisar le residentia del senatores in Italia, obligante los a posseder un tertio de lor terras in Italia; secundo Plinio le Juvenile (VI, 19), certe senatores provincial resideva in Italia quasi como si illes esseva in vacantia, sin curar se del peninsula. Le mesura habeva solmente un effecto limitate — augmentar temporarimente le precios del proprietates que cadeva — e esseva reiterate per Marco Aurelio, ma in minor grado (un quarto del terras).

Altere factores que assicurava le preeminentia de Italia super le Imperio etiam declinava; iste processo comenciava ja in le prime seculo e continuava durante toto le secunde. Le legiones, stabilmente stationate sur le limes roman, in provincias distante, regionalisava gradualimente lor reclutamento, specialmente ab le tempore de Adriano. Durante longe tempore iste observationes faceva creder a varie studiosos que Italia in le secunde seculo esseva in declino e in forte crisis economic e demographic, finalmente incapace de supportar le concurrentia del provincias. Altere, al contrario, interpretava le numerose importationes de materias prime ex le provincias non como signo de declino, ma como consequentia del magnitude disproportionate del mercato romano-italic, alimentate per impostas e salarios del functionarios, o per le facto que certe transportos maritime a longe distantia esseva plus economic que transportos terrestral a medie distantia. Italia, sol, non poteva producer bastante pro nutrir Roma con su million de habitantes, tanto plus que le cultura del grano esseva minus remunerative que celle del olivo e del vite; le importationes massive, non compensate per exportationes, es un indice de declino.
Un passo in avante verso le equalisation de Italia con le provincias esseva facite per Adriano, quando ille assignava Italia a quatro consulares portant le titulo de legatos propretori, titulo usate pro le governatores de provincia. Le moto de protesta suscitate in le senato, representante del varie municipios italian, offendite in lor autonomia usque tunc semper garantite, faceva que le mesura esseva annullate per su successore. Le solution de Adriano, tamen, respondeva a un real necessitate: le regiones de Italia habeva necessitate de un administration plus hierarchisate, specialmente in le campo del justitia civil. Tanta que Marco Aurelio mesme creava in le anno 165 le juridicos (iuridici), que exerceva lor function in districtos.

Le secunde seculo esseva pro Italia un seculo de transition — un retrocession de su preeminentia — ma non le declino que le historiographia interpretava usque al annos settanta, appoiate inter alteres sur le theses de M. Rostovtseff. Le ver declino occurreva postea. Le precursores del crisis que colpiva le Imperio Roman in le tertie seculo comenciava a manifestar se specialmente sub Commodo (180–192), qui minava le equilibrio institutional attingite e cuje atteggiamento despotic favoriva le discontento del provincias e del aristocratia, portante a su assassinio in le anno 192. Ille esseva le ultime del Antoninos.

#### Dynastia del Severos (193–235)
Inter le fin del secunde seculo e le initio del tertie seculo, Italia, in concomitantia con le initio del declino del Imperio, perdeva gradualemente su privilegios de territorio non provincial, usque a esser parificate con le provincias. Le assassinio de Commodo dava initio a un breve guerra civil inter tres pretendentes al throno (totes nominate per le exercito), que terminava con le victoria de Septimio Severo, qui inaugurava le dynastia del Severos.

Durante su regno, Septimio Severo (193–211) augmentava le poter del exercito, e pro iste motivo es considerate per alcun historicos como uno del factores del ruina del Imperio. Post su morte (211), su filios Caracalla e Geta le succedeva; ma le ultime esseva facite occider per le prime.

In le anno 212, Caracalla concedeva le citadinantia — usque tunc accordate, salvo alcun exceptiones, solmente al italicos — a omnes habitantes del Imperio, marcan un altere passo in avante verso le equalisation de Italia con le provincias. Su regno, e illo de su successores Eliogabalo e Alexandro Severo, esseva caracterisate per luctas interne, que in le anno 235 menava, post le occision de Alexandro Severo per su proprie exercito, al extinction del dynastia del Severos e al initio del anarchia militar.

#### Le anarchia militar (235–284)
Le periodo assi-appellate de anarchia militar durava ab le anno 235 usque al 284, e esseva characterisate per le assaltos del barbaros que premeva super le limes e que compelleva le Romanos a evacuar le Dacia e le Agros Decumates (in Germania). Illo esseva etiam marcate per le crescente importantia del exercito, que sovente esseva fonte de disordines interne, con numerose revoltas e nominationes de usurpatores: multe imperatores durante le tertie seculo moriva de morte violente, exactemente per mano de lor proprie exercito.

#### Tarde Imperio (284–395)

Le crisis del tertie seculo esseva frenate per le imperator Diocletian, que institueva le Tetrarchia — un regime collegial con duo Augustos e duo Cesares que administrava gruppos distincte de provincias del Imperio, augmentate in numero e reunite in Dioceses (imperio roman). Le Cesares, post le morte o abdication del Augustos, devenirea a lor vice Augustos, designante altere duo Cesares. In iste circumstantia, Italia esseva parificate con le altere provincias, deveniente un diocesis in su proprie derecto, subdividite in provincias correspondente approximativemente al regiones augustee.

Diocletian, in plus, pro contrastar melio le invasiones, removite de Roma le rolo de sede imperial, preferente citates plus proxime al frontieras minaciate (Milano, Nicomedia, Treviri e Sirmio), ma ille lassava a Roma le titulo de capital del Imperio.

Tamen, le reforma tetrarchic de Diocletian non resolveva de facto le problema del succession: post su abdication (305), un guerra civil eruptava inter le varie Cesares e Augustos, que terminava solmente in le anno 324 con le victoria de Constantino I. Iste ultime (imperator ab le anno 306 usque al 337) continuava le politica de Diocletian, fundante un secunde capital in le antique sito de Byzantio, que ille renominava Constantinopoli (330).

Constantino etiam poneva fin, con le Editto de Milano (313), al persecutiones contra le christianos; le christianismo ab iste momento assumeva un crescent importantia pro le Imperio e, post un tentativa del imperator Juliano (360–363) de restaurar le paganismo, sub le regno de Theodosio I (379–395) le christianismo deveniva le religion official del Imperio (380).

Italia, ben que perdeva gradualmente su importantia politic, remaneva tamen un del regiones plus importante del Occidente Roman, al minus ab un puncto de vista religiose (le Papa resideva in Roma).

In le anno 395, post le morte de Theodosio, le Imperio se trovava definitivemente dividite in un Imperio de Occidente (con capital Milano e postea Ravenna) e un Imperio de Oriente (con capital Constantinopoli).

#### Le Imperio Roman de Occidente (395–476)

Si le Imperio Roman de Oriente succedeva a superviver durante un altere millennio, le parte occidental — includente Italia — collabava in minus de un seculo. Numerose theorias, sovente discordante inter se, tenta explicar su cadita: in general on considera que le causa principal esseva le invasiones barbaric, ben que illas esseva, al minus in parte, facilitate per le limites interne del Imperio (perdita del mos maiorum, separatismo provincial, le influxo del christianismo super le combativitate del soldados e super le discordias interne causate per le lucta contra le heresias, damnos provocate per le reformar de Constantino I, etc.).
Durante le quinte seculo, ab le anno 406, Vandalos, Alanos, Suevos, Burgundos e Visigotos (pulsate verso occidente per le migration del Hunnos) rumpite le limes del Imperio e invadeva le provincias gallic e hispanic, compellente le Romanos a recognoscer los como foederatos — isto es, alligatos del Imperio que, in cambio de lor auxilio militar, obteneva le permission de stabilir se in certe provincias. Tamen, illes se emancipat progressivemente del autoritate central, formante ver e proprie regnos romano-barbaric, solo nominalmente parte del Imperio.

Mesmo Italia non esseva secur: le sacco de Roma del anno 410 per obra del Visigotos de Alarico I esseva vidite per le contemporaneos como le signo imminente del fin del mundo. Discordias interne aggravava le situation: le comes de Africa, Bonifacio, declarate nemico public per Galla Placidia, pro defender se invitava le Vandalos in Africa, que in decem annos la subtraheva al Imperio (429–439), con le adjuta del Mauros e del secta heretic del Donatistas.

Le Vandalos construeva un flotta e in breve tempore occupava Sicilia, Sardinia, Corsica e le Insulas Baleares, e mesmo succedeva in le empresa de saccheggiar Roma (455). In le anno 452 le Hunnos de Attila invadeva le nord de Italia, conquistante post un assedio Aquileia, provocante le fuga del populationes verso le islas del laguna venetian e le nascentia de Venezia, e finalmente se arrestava a Governolo super le Po, ubi ille incontrava un ambassade formate per le prefecto Trigetius, le consul Avienno e Papa Leone I.

In breve, excepte un parte del Gallia e Dalmatia, le Imperio esseva reducite al sol peninsula italian. Tamen le influxo del barbaros continuava a minar le jam fragile autoritate del Imperatores: in le ultime duo decennios del Imperio, iste esseva governate per imperatores marionetta manovrate per generales de origine germanic — Ricimero (461–472), Gundobaldo (472–474), Flavio Oreste (475–476) — qui esseva le ver domini de Roma.

Le ultime de iste generales, Oreste, post haber compellite al fuga le imperator Julio Nepote, que se refugiateva in Dalmatia ubi continuava a regnar usque al anno 480, poneva super le throno su filio Romulo Augustulo. Un anno postea, le refusa de Oreste de ceder al tropas mercenarie barbaric un tertio de Italia causava lor revolta, guidate per Odoacre, qui post haber assediate Pavia e occidite Flavio Oreste, deponeva le ultime imperator Romulo Augustulo, provocante le cadita formal del Imperio.

In effecto, Odoacre decideva de non proclamar se Imperator Roman, ma simplemente Re de Italia.

## Alte Medievo

### Odoacres, Gothos e Byzantinos (476–568)

Depostate Romulo Augusto, Odoacres governava Italia durante 17 annos como *rex gentium* – un formula completemente nove – theoreticamente sub le dependentia de Zeno, imperator de Oriente. Il se serviva del personal administrative roman, lassante libertate de culto al christianes, e combatteva con successo le Vandalos, arripente de illes Sicilia. Ma in 489 Zeno allontanava le Ostrogothos del basse Danubio, inviandoles in Italia afin que illes rovessea Odoacres e conquistasse Italia. Post cinque annos de guerra, le rege gothic Theodorico succedeva occider Odoacres e prender le throno, creando assi le ''Regnum Italiae'' ostrogothic.

Theodorico, qui habeva vivite longemente in Byzantio, garantiva pace e prosperitate a Italia, affidante le magistraturas civil al Romanos e le exercito al Gothos; le autoritate del magistratos roman esseva tamen limitate per functionarios goth appellate *comites*. Ben que ille esseva arian, ille se monstrava tolerate con le Ecclesia catholic, mesmo si in le ultimos annos de su regno ille reagiva al decision del Imperator Justino I de bannir ab le Imperio le Arianismo, initiando un serie de persecutiones que habeva inter su victimas le philosopho Severino Boethio, condemnate a morte in 524, como defensor del *libertas romana*. Le succedeva Atalarico (526–534).

In 535, le nove e ambitiose imperator de Oriente Justiniano (527–565), prendeva como scopo le peninsula in su tentativa de recomponer le unitate del Imperio Roman. Inde comenciava le longe guerra gothic, que se prolongava durante vinti annos, apportante ulterior devastationes post le invasiones barbaric. Durante iste guerra, le Byzantinos, sub le direction del general Belisario e Narsete, reconquireva Dalmatia e Italia, malgrado le strenue resistentia del rege gothic Totila (541–552).

Italia post le guerra esseva devastate: Roma, post quatro assedios consecutive, esseva reducite a non plus que 30.000 habitantes, e le situation, ja grave, esseva aggravate per un pestilentia. Le *Pragmatica Sanctio* promulgate per Justiniano in 554 (que inter alteres cosas prometteva fundos pro le reconstruction) non succedeva facer retornar Italia a esser un terra prospere, e solmente dece-quatro annos plus tarde un nove invasion de un populo germanic toccava tote Italia: le Longobardos.

In 529 sancte Benedicto de Nursia fundava le Abbazia de Montecassino, le prime de un serie de monasterios que caracterisara le economias rustican de multe areas del peninsula in le Medievo, oltre a servir como centros de cultura.

### Le Longobardos, le Ducato roman e le Byzantinos (568–774)

In 568 le Italia septentrional esseva invadite per le Longobardos, un tribo germanic establite in Pannonia, que tamen abandonava ille terra sub le pression del Avaros. In pauc annos, le Longobardos submetteva tote le nord de Italia (excepte le zonas costal del Veneto e del Liguria), le Toscana e un grande parte del centro-sud (que formava le ducatos semi-independente de Spoleto e Benevento).

Le Longobardos esseva arianos e, in le prime tempore, ben que illes esseva un minoritate exigue respecto al population italic native, illes exerceva un brutale derecto de conquista super le Romanicos submettite, apportante devastationes non inferior al illos del guerra gothic.

Le peninsula esseva dividite in duo zonas de influentia: longobardic (regno longobardic, a su vice subdividite in Langobardia Maior e Langobardia Minor) e byzantin (Exarcato de Italia, constituite circa 584), con le Ducato roman formalmente sub dominio byzantin, ma governate con certe autonomia (non total) per le Papa.

Desde le secunde decennio del VII seculo, Pavia deveniva stabilmente le capital del Regno Longobardic.

Le prime duo reyes, Alboino (?-572) e Clefi (572–574), moriva assassinate. Sequeva un decennio de anarchia, con le regno longobardic sin un rege e fragmentate in 35 ducatos independente inter illes. Le imperator byzantin Mauritio, alliato con le Francos, tentava profitar del situation.

Le Longobardos, tamen, vidente le menacia del Francos, decideva poner fin al anarchia eligente rege Autari (584–590), qui succedeva repeller le incursion franc. Su successores Agilulfo (590–616) e Rotari (636–652) expandava ulteriormente le regno, arripente al Byzantinos le Emilia, le Liguria e le interior del Veneto.

In breve, illes etiam debeva cercar un forma plus organisate de dominio: illes introduceva le leges scribite (Editto de Rotari, 643), functionarios regal con cargas de justitia e supervision (gastaldi), e, in 603, initiava le conversion al catholicismo per le obra del regina Theodolinda, post que un prime tentativa de conversion per Papa Gregorio Magno habeva fallite.

Interim, le Papas entrava in conflicto con Byzantio super le question del Monotelismo, un formula theologic compromissori create per le Imperatores pro satisfacer tanto le catholic como le monophysitas.

Per un edicto del 648 (*[[Typos]]*), Constante II imponeva le monotelismo e faceva deportar le Papa Martino I proque ille non lo acceptava.

In 680, per le obra del Imperator Constantino IV, le monotelismo esseva condemnate como heresia, e le relationes inter le pontifices e le imperatores meliorava.

In 726, tamen, comenciava le Iconoclastia, le lucta contra le imagines, sub le Imperator Leone III.

De fronte al opposition del Papa, Leone ordinava su assassination, ma le crimine falliva per le opposition del truppas fidel al Papa, que se revoltava.

In 728 le rege longobardic Liutprando (713–744) cedeva a Papa Gregorio II alcun castellos del Ducato roman pro le defension de Roma, inter illos Sutri. Iste acto, cognoscite como le Donation de Sutri, es considerate como le origine del Poder temporal pontifical in Italia.

Liutprando, profitante del dissensiones inter Byzantio e le Ecclesia Roman, intraprendeva nove conquistas, que esseva augmentate per su successor Astolfo (749–756), qui allontanava le Byzantinos de Ravenna (751) e se apprestava unificar Italia per conquistar le Lazio.

Ma Papa Stefano II (752–757) appellava al rege del Francos Pipino le Breve, qui venceva Astolfo e donava le terras de Ravenna (le Exarcato) al Papa.

Nasceva assi le Stato del Ecclesia, e le poter temporal del Papas esseva legitimate per medio del false Donation de Constantino.

In 771 Papa Stefano III invocava le intervention del nove rege del Francos, Carlo Magno, contra Desiderio. Le guerra inter Francos e Longobardos se concludeva in 774 con le victoria de Carlo, qui assumeva le titulo de *Rex Francorum et Langobardorum* ("Rege del Francos e del Longobardos") e unificava le *Langobardia Maior* a su Regno del Francos.

### Italia dividite inter Carolingios, Byzantinos e Arabes (774-1002)

Post le definitive disfacta del Longobardos, le papa recuperava su autonomia, guarantee per Carlo, durante que al sud, in le *[[Langobardia Minor]]*, le longobarde Ducato de Benevento superviveva independente e tosto esseva elevate al rango de principato. In 781 Carlo affidava le Regno de Italia a su filio Pipino. Le papa, ja distaccate ab le Imperio de Oriente, coronava Carlo Magne, su protector, como «Imperator del Romanos» (800), considerando vacante le throno de Constantinopole quia illo esseva regite per un femina, Irene; assi nasceva le Imperio carolingie.
Pipino initiava varie campanias de expansion verso nord, ma moriva in 810. Al imperio byzantin restava Apulia, Basilicata, Calabria e Sicilia, iste ultime usque al invasion del Arabes (que occurreva inter 827 e le initios del 10e seculo). In le mesme periodo varie domini del Imperio byzantin comenciava a acquirer sempre major autonomia: Venetia, le Sardinia e le ducatos campane se emancipava gradualmente de Byzantio, eligente governatores local sin violentos rupturas.

In 860 le florente citate de Luna, fundate per le Romanos al fauce del Magra, suffreva un feroce saccheggio per parte del vikingos guidate per rege Hasting; successive incursiones arabic, occurrite durante un seculo, conduceva le citate al ruina e al abandonamento per su habitantes.

In le nono seculo le Arabes comenciava a facer varie incursiones in le Mediterraneo occidental, conquistante gradualmente (inter 827 e 902) le Sicilia e attaccante plure vices le territorios byzantinos in le Italia meridional. Super le costas del peninsula e del insulas se comenciava a construir le torres de avistamento pro poter alarmar promptemente le populationes del arrivata del piratas saracenos.
Sub le dynastia macedone (867–1056), le catepanato byzantin de Italia succediva a recuperar terreno in Apulia, Basilicata e Calabria, attingente le culmine de su potentia sub le governo de Basilio Boianne.

Concernente le regno de Italia intra le Imperio carolingie, le titulo de rege de Italia esseva detentate initialmente per le imperatores carolingios (Lotario I, Ludovico II le Jovane, Carlo le Calve, Carlo le Grosso), ma con le dissolution del Imperio carolingie (887) le territorios del *Regnum Italiae* cadeva in un sorta de anarchia feudal: inter 888 e 924 le titulo de rege, al qual tamen non correspondeva poteres real, esseva disputate inter numerose feudatarios local, tanto de origine italian como de regiones limitrophe: Berengario de Friuli, Guido II de Spoleto, Lamberto II de Spoleto, Arnolfo de Carinthia, Ludovico le Cece e Rodolfo II de Burgundia. Le papato etiam esseva involvite in iste luctas, monstrante sovente un attitude poc coherente.
Un momento de major soliditate del *Regnum Italiae* occurreva sub le governo de Hugo de Provenza (926–946), qui, pro resolver le problema del succession, associava subito a su throno su filio Lotario II de Italia. Tamen iste moriva jam in 950, e le marchese de Ivrea Berengario II le succedeva. Timente intrigas, ille persequeva le vidua de Lotario II, Adelaide. Illa se appella al imperator germanic Otto I, demandante le su intervento contra “le usurpator” Berengario.

Otto prendeva le pretexto e descendeva in Italia, ubi ille venceva Berengario, entrava in le capital Pavia, sposava Adelaide e se coronava rege de Italia in 951, ligante lo al corona de Germania. Otto I restabileva le suprematia imperial super le Papa, cujo election, pro esser valide, debeva reciper le ratification imperial, e tentava de arripar le Italia meridional al Byzantinos, succedente solmente a obtener un matrimonio inter su filio e le princessa byzantina Theophano.

Su successor Otto II non succediva a controlar le election papal e moriva de malaria post haber patite un disfacta contra le Arabes in Calabria. Le succedente Otto III, pro restaurar le Imperio, poneva le sede imperial in Roma, ma, a causa del opposition del nobilitate roman, esseva expellite. Ille moriva in 1002.

Al annos 960–963 pertine le Placitos cassinense, quattro pergaminas, que representa le prime documentos official continentes phrases scribite in vulgar de Italia in substitution del lingua latin usate usque a ille tempore.

### Nascentia del Republicas marinari

Le definition de Republicas marinari, nate solmente in le Ottocento, se refere a alcun cittates portuarie italian que, a partir del alte e Basse Medievo, gaudiva — gratias a lor activitates maritim — de autonomia politic e militar, dominio commercial e maritim, e prosperitate economic. Tal Republicas marinari administrava quasi monopolisticamente le commerci inter Europa e Asia, mantenente relationes con le Imperio byzantin e, successivemente, con le Imperio ottoman.

Le termino es generalmente referite in particular a le quatro citates italian cuje emblemas es representate, desde 1947, in le bandieras del Marina Militar e del Marina Mercantil: Amalfi, Genova, Pisa e Venetia.

Ultra iste quatro plus cognoscite, inter le republicas marinari es etiam contate Ancona, Gaeta, Noli e le republica del dalmatas italian de Ragusa; in certe momentos historic illas habeva un importantia non minor rispetto a alcunes del plus renominate.

## Medioevo plen

### Le Ecclesia reformate, le lucta pro le investituras, e le prime cruciada (1000–1100)

In le XI seculo, le officio del Papa esseva in plena decadentia, disputate inter le sanguinari familias roman e le tentativas moderate del imperator germanic Henrico III le Nigre, qui, inter le annos 1046 e 1057, poneva le papato sub su controlo, nominante quatro papas — omnes germans. Ma il se revelava equalmente difficile governar le citates italianas: Pavia se rebellava duo vices (1004 e 1024) contra Henrico II (1002–1024), le ultime representante del casa saxon.

Su successor, Conrado II de Franconia (1027–1039), recipeva le demanda de adjuta del archiepiscopo de Milano, Ariberto de Intimiano, contra le valvassores lombard, que se habeva revolta contra ille. Pro opponer se al grande feudalitate, Conrado concedeva etiam al feudatarios minor lo que le Capitulare de Quierzy habeva date al major: le hereditate del feudos (*[[Constitutio de feudis]]*, 1037).

Durante iste periodo, se elevava un forte protesto contra le corruption e abjection del papato. Da un latere se diffundeva movimentos religiose de stampo pauperistic e eremitic — como illo de Sancto Romualdo — e del altere le nove monachismo cluniacense, que viveva solmente de donationes feudales ma proponeva homines de alte autoritate moral, profunde cultura e habilitate politice e administrative. Plus tarde nasceva le ordine certosin e le cistercense, dedicate al vita solitari e contemplative.

Le reformatores (inter illes le movimento popular del Patarinos) desiderava un Ecclesia incorruptite e plus simile a celle del origines, criticante specialmente le simonia (vendita de cargas ecclesiastic) e le nicolaismo (concubinato), multo diffuse inter le clero. In 1058 deveniva papa Nicola II, qui in un concilio de 1059 condemnava nicolaitas e simoniacos, e liberava le papato del controlo imperial. Le lucta contra le corruption continuava sub le pontificatos de Alexandro II, Gregorio VII e Innocentio III.

Papa Urbano II (1088–1099), respondente al appello de adjuta del imperator byzantin Alexio I Comneno — minaciate per le turcos Selgiuchidas que habeva conquistate le Anatolia byzantin — proclamava le Prime cruciada. Le major parte del exercito crusade partiva de Bari in 1096 verso Anatolia, la qual illes reconquireva e restitueva al imperator de Byzantio; le crusaderos fundava regnos in Syria e Palestina e finalmente conquistava Jerusalem (1099).

Le position ambigue del episcopos-contes, vassallos imperial ma con cargas religiose, portava le papato e le imperio a confliger super qui habeva le derecto de nominar los (lucta pro le investituras). Le papa reclamava le derecto in quanto ecclesiastic, e le imperio in quanto vassallos. Isto menava al famose episodio del Humiliation de Canossa de Henrico IV. Le Concordato de Worms (1122), con Papa Callisto II e Henrico V, concludeva le controverse, con ambe partes renunciante a parte de lor potere.

Durante iste seculo etiam nasceva le prime universitates: un decreto del 962 del imperator Otto I al episcopo de Parma, Uberto, sanciva le creation del Universitate de Parma, initialmente dedicate al profession notarial, e in 1088 nasciteva le Universitate de Bologna, orientate verso le studios de derecto.

### Le Normannos e le Regno de Sicilia

Le Normannos, populo de aventureros del Normandia, arrivava in le sud de Italia in le XI seculo. In 1059 Papa Nicola II recognosceva lor territorios e nominava Roberto le Guiscardo *duca de Apulia e conte de Sicilia*, mesmo si le insula esseva ancora sub dominio arabic. Inter 1061 e 1091, Ruggero d’Hauteville, fratre de Roberto, expelleva le Arabes del Sicilia, durante que in 1071 le ultime fortresses byzantin (Brindisi e Bari) cadeva sub dominio normanne.

In 1130 Ruggero II reuneva tote le possessiones normanne, creando un Stato fortemente centralisate, simile al futuros statos national moderne. Nasceva assi, per voluntate del antipapa Anacleto II (expressa al Concilio de Melfi), le Regno de Sicilia. Post le conquista del Ducato de Napoli (1137), Ruggero II convocava le Assises de Ariano (1140–1142), que definiva le ordinationes del Regno.

Le poter normanne terminava inter 1194 (morte de Tancredi de Lecce) e 1198, quando Henrico VI de Svevia — per matrimonio con Constantia d’Hauteville — univa le corona imperial e celle de Sicilia. Le regno deveniva ancora plus centralisate sub Federico II (1211–1250), qui promulgava le Constitutiones de Melfi.

In iste periodo emergiva varie heresias, contrastate per le creation del tribunal del Inquisition.

Simultaneamente, in Sardinia, nasceva e cadeva regnos, communas e signorias, cata un con su proprie historia e cultura, ma integrate in le contexto international medieval — con reges que participava al cruciadas, a la lucta inter Imperio e Papato e que promoveva le monachismo.

### Le Communes (1100–1250)

A causa del absentia del poter imperial, ja al medio del XI seculo le familias potente del citates del nord e centro de Italia expelleva le comites e episcopos del governo. Illes se organisava in associationes — *communes* — que assumeva le administration de tote le vita civic, usurpante prerogativas imperial.

Le poter executive esseva tenite per magistratos appellate consules, eligite inter le aristocratia. Pro reducer le conflictos interne, se introduceva plus tarde le podestà, un official estranier pro garantir impartialitate.

Inter iste citates on recorda le republicas marinari dedicate al commercio: Amalfi, Genova, Pisa, Venetia (le plus note), Ragusa, Gaeta, Ancona e Noli.

Le crescente emancipation del communes esseva facilitate per le debilitate del imperio, dividite inter le dynastias Welfos e Hohenstaufen, cognoscite in Italia como Guelfos e Ghibellinos. Le Ghibellinos defendeva le independentia total del poter imperial del Papa, durante que le Guelfos esseva plus moderates.

Le conflictos terminava solmente con le ascension del imperator Federico I Barbarossa (1155–1190), qui combatteva energicamente contra papato, feudatarios e communes pro restaurar su autoritate. Ille opponeva a Papa Alexandro III un antipapa e esseva per isto excommunicate. Federico devastava Milano (1162), ma le communes respondeva creando le Liga Lombarda e le venceva in le Battalia de Legnano (1176). Con le Pace de Costanza (1183), le imperator esseva obligate a recognoscer lor autonomia.

#### Le economia del communes italian

Le communes italian del centro-nord emergeva super le stagnation economic europee per lor dynamismo in le industria textil e commercio — specialmente le sedas de Lucca. Le principales relationes commercial esseva con le citates del region del Flandres, hodie in le Pais Basse.

#### Le renascentia cultural in le Communes

A nivello cultural, sur le fundo del rivalitate inter Guelfos e Ghibellinos, cresceva un sentimento national de aversion verso le ingerentias germanic, inspirate per le memoria del antique grandor de Roma e sostenite per le identitate spiritual del Ecclesia, herede ideal del institutiones roman.

Durante le seculos XIII e XIV, iste renascentia cultural, parallel al renovation economic, conduceva al formation del lingua italian vulgar. Inter su protagonistas: Jacopone de Todi, autor del *[[Laudes]]*; Francesco Petrarca, con su *[[Canzoniere]]* e su revalorisation del classicism; Dante Alighieri con le *[[Vita Nova]]* e le *[[Divina Comedia]]*; e Giovanni Boccaccio con le *[[Decameron]]*.

Artistas como Giotto, Duccio de Buoninsegna, Simone Martini, Arnolfo de Cambio e Jacopo della Quercia floresceva, specialmente in Florentia, que deveniva un centro politic e cultural del prime ordine.

### Federico II e le ''Res Publica Christiana''
Del matrimonio inter Henrico VI de Svevia e Constantia d’Hauteville nasceva Federico II de Svevia, pupillo de Papa Innocentio III, educate a Palermo como rege de Sicilia, durante que le imperio german esseva tenite per Otto IV de Brunswick.

Federico deponiva Otto in 1215, e entrava in conflicto con le successores de Innocentio — Honorio III, Gregorio IX e Innocentio IV — essente tres vices excommunicate. Ille concludeva le Sexta cruciada, deveniente Rege de Jerusalem per negotiation con le sultano egyptie al-Malik al-Kamil, e mandava le cavalleros teutonic a conquistar Prussia e le paises baltic.

Su projecto de un res publica christiana sub su direction, e non sub le Papa, se frangeva contra le resistentia del Communes.

Durante su regno emergiva le scuola siciliana del dolce stil novo, e obras philosophic arabic e islamic esseva traducite. Federico favoriva le incontro inter culturas musulman, christian e judaic in le sud del Italia.

Ille moriva in 1250 in Apulia, e con su morte se conclude le Medioevo plen, initiantes un era tardo-medieval de fragmentation politic e declino del monarchia universal, marcate per crises social e economic que preludia le Renascentia.

## Tarde Medievo
### Le affirmation del signorias in le nord de Italia

Le signorias esseva le evolution institutional de multe communes urbane del Italia central e septentrional verso le medio del 13e seculo.

Illas se disveloppava a partir del conferimento de cargas podestarial o popular al capites del familias preeminente, con potestates exceptional e duration sovente vitalicie. In iste modo on respondeva al necessitate de un governo stabile e forte, capace de poner fin al instabilitate institutional endemic e al violente conflictos politiche e social, specialmente inter magnates e populares.
Le signores plus forte e ricche obteneva alora le facultate de designar lor proprie successores, initiantes dynastias signorial per medio del legitimation imperial, con le titulo de duca (spesso contra pagamentos considerabile). Le institutiones communal remaneva formalmente active, ma sovente solmente pro ratificar le decisiones del Signore.

Initialmente, le signorias appareva como “cripto-signorias”, o “signorias celate”: non institutiones legitim recognoscite, ma poteres exercite “in occulto”. Tal systema permitteva a multe familias nobile feudal de consolidar lor dominio, e, post uno o duo generationes, legitimar lo e render lo hereditari. In le 14e seculo illos obteneva le titulo de vicario imperial, e inter le 14e seculo e 15e seculos etiam illos de duca e marchese. Isto signava le stabilization del potentias signorial.
Al fin, le signorias se evolveva in principatos hereditari. Isto occurreva quando le signores, recognoscente le imperator e pagando un summa de denaro, esseva legitimate e recognoscite como autoritate. Le debilitate del reges germano e le facile legitimation local facilitava iste transformation.

In plure casos, le signores trovava appoio in le classes minor e medie — opprimite per le potentia del mercatores e bancarios — qui videva in illes un garante de tranquillitate interne e de un administration efficiente.

Le transferimento del sede papal de Roma a Avignon in 1305 promoveva le nascentia de signorias in le Stato del Ecclesia, specialmente in le Marche e Romagna, ubi emergite familias como le Malatesta, Da Polenta, Ordelaffi e Manfredi. In le Pianura Padana, contemporaneemente, appariva le potentias de Visconti (Milano), Scaligeri (Verona), Gonzaga (Mantova) e Este (Ferrara).

Illes creava apparatos administrative e fiscal plus efficientes e bureaucratias disveloppate, lo que permetteva a alcunes de illes de projectar hegemonias regional. Le Scaligeri, con Mastino II della Scala, controllava partes del Veneto, Brescia, Parma e Lucca, ma esseva plus tarde reducite per un liga de altere signorias. Le Visconti, gratias al potentia economic de Milano, ampliava lor dominio super Lombardia, Ticino, parte de Piemonte e Emilia, e temporaneemente etiam super Bologna e Genova.

Con plus vigor, Gian Galeazzo Visconti cercava dominar tote le Italia centro-septentrional, obtenente le titulo hereditari de duca de Milano in 1395. Su morte in 1402 interrompeva iste expansion.

A Firenze, le transition al signoria esseva plus tarde: post le guerras contra le Visconti, le malcontento popular facilitava le ascension de Cosimo de’ Medici in 1434, qui, sub apparente continuitate communale, instaurava le dominio hereditari del Medici.

### Savoia: de comitato a ducato
In 1003, con Umberto Biancamano, nasceva le Comitato de Savoia, initialmente limitate a Savoia e Alta Savoia circa Chambéry. Per le matrimonio de Oddone de Savoia con Adelaide de Susa, illo se extendeva al territorios de Susa e del Marchesato de Torino.

Amedeo VI de Savoia, le “Conte Verde”, acquireva Biella, Cuneo, Santhià; su filio Amedeo VII (“Conte Rosso”) annecteva Nizza e obteneva accesso al mar. Finalmente Amedeo VIII de Savoia esseva create duca per l’imperator Sigismundo in 1416, fundante le Ducato de Savoia.

### Le declino del Imperio e del Papato (1302–1414)
Post le derrotas de Federico Barbarossa a Legnano (1176) e de Manfredi de Sicilia a Benevento (1266), le influentia imperial in Italia declinava fortemente.

Enrico VII de Lussemburgo tentava restaurar le autoritate imperial post 1308, ma incontrava opposition de Firenze, Papa Clemente V e Roberto d’Angiò. Su expedition in Italia e coronation (1312) remaneva un acto symbolic; ille moriva in 1313.
Le Papato, de su parte, entrava in crise: Bonifacio VIII se opponeva a Philippe IV de Francia, qui in 1303 lo humiliava in Anagni (le “schiaffo d’Anagni”). In 1305, Clemente V transferiva le sede papal a Avignon, initiando le captivitate avignonese (1305–1377). I Papes deveniva dependente del re francese.

Le retorno de Gregorio XI a Roma (1377) causava nove conflictos, includente le Schisma de Occidente (1378), con papi concurrente a Roma e Avignon, e mesmo un tertie papa post le Concilio de Pisa (1409). Le unitate ecclesiastic esseva restaurate solmente con le Concilio de Constanza (1414).

Le schisma debilitava fortemente le autoritate papal e favoriva le autonomia politic de Italia central. In iste context nasceva brevemente le republica romana de Cola di Rienzo (1347–1354).

### Republicas marinari
In 1358, per le Pace de Zara, Venezia perdeva su possessiones dalmate al re Luigi de Hungaria, mantenente solmente le costas istrian e trevisan. Ragusa deveniva quasi independente, in alliantia con Ancona.

In 1409, Venezia comprava pro 100.000 ducatos le derectos dalmatin de Ladislao de Napoli, reannexante Zara e reestabliente su dominio maritim contra le Imperio Ottoman.

### Le sud inter Angiovinos e Aragoneses (1250–1442)
Post la morte de Federico II, le Papa favoriva Carlo I d’Angiò pro le throno de Regno de Sicilia, ma ille incontrava Manfredi de Sicilia, qui initialmente triunphava (como a Montaperti, 1260). Ma esseva finalmente derrotate a Benevento (1266).
Le fiscalismo excessivo del Angiovinos provocava le revolta del Vespros sicilianos (1282), que portava Pietro III de Aragona al throno de Sicilia e divideva le regno: Trinacria (Sicilia) aragonese e Regno de Napoli angioino.

Sub Roberto d’Angiò, Napoli prosperava culturalmente, deveniente centro humanistic e philosophic. Post su morte, guerras de succession sequeva usque Alfonso V de Aragona conquistava Napoli (1442), unificante lo con Sicilia e instaurante le dinastia aragonese.

### Le luctas inter le statos italian (1412–1454)
Le prime medietate del 15e seculo vide guerras continue pro le hegemonia peninsular. Firenze cercava dominar tota Toscana, durante que Napoli se unificava sub Alfonso V.

Le rivalitate maritim continuava inter Genova e Venezia; post le cadita de Pisa (1406), le duello naval se limitava a illas duo potentias. Venezia emergite dominante, specialmente post le cadita del Imperio Byzantin (1453), e se orientava verso expansion terrestre.
Le expansion venetian entrava in conflicto con le Ducato de Milano, governate per le Visconti, e implicava etiam Firenze. Le victoria venetian a Maclodio (1427) precedeva le Pace de Lodi (1454), que stabiliva un equilibrio politic inter le statos italian major.

## Rinascimento
### La pace de Lodi e le politica del equilibrio (1454-1492)

Le Pace di Lodi, signate in le citate lombarde de Lodi le 9 apríle 1454, poneva fine al conflitto inter Repubblica di Venezia e Ducato di Milano qui durava ab le initio del 15e seculo. Le tractato esseva ratificate per le principal Antichi Stati italiani regionales, primariamente Firenze, que jam se era unite al lato de Milano.

Gran parte del Italia settentrionale resultava dividite inter le duo statos inimicos, malgrado que persistesse alcun potentias minor (le Ducato di Savoia, la Repubblica de Genova, le familles de Gonzaga e de Este). In particular, le pactu stabiliva le succession de Francesco Sforza al Ducato de Milano, le traslado del frontiera inter le duo statos al rivo Adda, le apposition de segnales confines super tote le demarcation e le nascentia de un alleantia inter statos italianes: la Lega Italica (1454). Le importantia de la Pace de Lodi consisteva in haber date al peninsule un nove disposito politico-institutional que — limitante le ambitiones particular de diversos statos — assicurava durante circa quarant’annis un equilibro territorial substantiale e favoriva consequente le disveloppamento del Rinascimento italian. A servire como garante de tal equilibrio politic deveniva — ne le secunde parte del Quattrocento — Lorenzo de’ Medici (conosciute como “Lorenzo il Magnifico”), qui metteva in practicas su famose politica del equilibrio.

### Humanismo

Le principales centros del Humanismo italiane se trovava primariamente in Firenze e Napoli, in Padova (con su universitate) e con figuras como Francesco Petrarca.
Le locos de disveloppamento del Humanismo esseva le palatios de principes — como a Firenze sub le aegide de Lorenzo il Magnifico, a Ferrara con le Este, a Napoli alla corte aragonese de Alfonso V d’Aragona (Alfonso I), ubi se trovava bibliothecas e cenaculos de homines cultos; nasceva academias, inter illas le Accademia platonica de Firenze, le Accademia Pomponiana a Roma, le Accademia Pontaniana de Napoli, e le Accademia Aldina venetiane.

Politicemente, le Humanismo in Italia se accompagna al transito del Comune in Signoria e principatos, essente expression del borghesia que havia consolidate su patrimonio e aspirava al poter politic. Le disveloppamentos del Humanismo se inseriva in le formation del monarchias national in Europa.

Iste periodo vide le floritura de iste civilisation cultural e artistic, nominate Rinascimento italian, que nasceva a Firenze e de la se diffundeva in tote le Europa desde le 15e seculo usque al totos le 16e seculo, e que tendeva a re-discoperir le cultura classique antique, da un latere purificante la de alcun formas del religiositate medieval, e da altere integrante la in le mesme contexto christian del Medioevo, in le sequela del renascentia spiritual que se haberea in le Duecento con figuras como Gioacchino da Fiore e Francesco d’Assisi.

Le citates in le qual le Rinascimento se disveloppava plus fortemente includeva Firenze con le signoria del Medici, Roma con Papa Pio II e Papa Leone X, la Repubblica de Venezia sub le longe dogato de Francesco Foscari, Milano con Ludovico il Moro, Mantova con le Gonzaga, Urbino in le corte de Federico da Montefeltro e a Napoli con le longe regno de Ferrante d’Aragona e su filio Alfonso II di Napoli.

Le Italia meridional continuava ad esser subjecte a incursiones islamic: in julio 1480 le citate de Otranto esseva conquistate per le turcos e tote su population esseva uccise o riducte in schavitute (vege Martiri di Otranto). Solmente post treze menses Otranto esseva reconquistate ab le Aragoneses, guidate per Alfonso d’Aragona.

### Guerres d’Italia

In 1494, in Italia, le principales statos presenti esseva:

guidate per dynastias o institutiones italiane: la Repubblica de Venezia, le Ducato de Savoia devenite italian con le traslado del capitale a Torino, le Ducato de Milano que tempora subjecute Genova — que governava a su vice la Corsica —, le Stati de la Chiesa (con le signorias de Riario a Imola e Forlì, Manfredi, Bentivoglio, Malatesta etc); Firenze con le signoria de Medici; Ferrara, Modena e Reggio Emilia sub le Este; Mantova sub le Gonzaga.

subiecte al Aragonese: le Regno de Napoli con Ferdinando I di Napoli d’Aragona, le regno de Sicilia e Sardegna sub Ferdinando II d’Aragona.

Le anno 1494 — anno del invasion del peninsule per parte de la Francia — marca le fin del politica del equilibrio e le initio de ille longe periodo de conflictes que se nomina ‘‘guerres d’Italia’’ e que termina in 1559. Secundo un formula traditional storiographic, iste data on indica como le fin del “libertate italian” e le initio de la ‘‘ruina d’Italia’’: le Peninsule cade in gran parte sub le hegemonia del ramo hispanic del Casa d’Asburgo, e postea de illo austriac, un subjectura del qual se liberara solmente in le XIX seculo con le resultatos del guerres de independientia italiane.

### Le descente de Carlo VIII di Francia in Italia
Le guerra, post le quarantennio de pace secundo le accordos de Lodi, scaturiva del initiative del rege de Francia Carlo VIII, qui descendeva in Italia al capite de un exercito de 25.000 homines con le objectivo de reconquistar le Regno de Napoli, super le qual ille revendicava derectos per le ligamine dynastic con gli Angioini. La conquesta del regno napolitan representava pro Carlo le premissa pro extender su controlo al totam peninsule e affrontar directe le menacia turc. Le expedition del rege francese incontrava le favores de multe principes italian, que intendeva profiter de su potentia pro attinger objectivos proprie: le duca de Milano, Ludovico il Moro, obtineva, con le apoyo de Carlo VIII, le expulsion del nepote Gian Galeazzo Maria Sforza, qui minaciava su poter; a Firenze le adversarios del Medici aperiva le portas del citate alos francese, costrigente a fuga Piero il Fatuo e restaurante le republica sub le guida de Girolamo Savonarola. Anque le cardinales roman hostile a Papa Alessandro VI aspireva sua deposition, ma le Papa hispanic evitava coup d’état, garantente al rege le passage per territorios pontifical e offerente su filio Cesare Borgia como duce in cambio del juramento de fidelitate.

Le 22 februario 1495 Carlo VIII entrá a Napoli, sostenite per gran parte del baronia del regno schierate contra Ferrandino d’Aragona. Iste conquesta non poteva esser consolidate perque le adversa positión que su impresa habeva suscitate ancora inter illes que initialmente le favora: Milano, Venezia e le Papa constituiva un liga antifrancese, que reciveva etiam le apoyo del Massimiliano I d’Asburgo e del Spania del «Reyes Catolicos». Carlo, volente evitare quedar intrappulate in le Meridie, marciava rapidemente verso le nord, pero esseva sotte in le 6 julio 1495 derrote in le Battaglia di Fornovo, con le qual le liga succeedeva costringer le rege a repandar se in Francia. Venezia obtineva del alleatos la cession de Cremona, Forlì, Cesena, Monopoli, Bari, Barletta e Trani.

Le hostilitat­es reprendeva in 1499 con le descente in Italia de Luigi XII di Francia, successor de Carlo, que conquistava le Ducato de Milano revendicante le derectos hereditari de su grand-matre Valentina Visconti; e in 1501 le francese occupava Napoli, ma esseva derro­tat per le rivales hispan in le Battaglia del Garigliano (1503), in le context de iste conflicte ocurreva le Disfida di Barletta.

Inter 1499 e 1503 Cesare Borgia, filio del Papa Alessandro VI, conquistava un dominio traverse le Marche e le Romagna con le apoio de Francia e per su politica violent e spregiudicate. In marzo del 1508, con le Battaglia di Rusecco, la Serenissima toke a Massimiliano I d’Asburgo le citates de Gorizia, Trieste e Fiume.

Le signores de la Romagna, depostos per Cesare Borgia, al morte del Papa Alessandro VI, acceptava se submeter a la Repubblica de Venezia pro recuperar lor domini; in tal maniera la Serenissima prendeva possession de Rimini, Faenza e altere citates.

Le nove Papa, le genovese Papa Giulio II, timente le expansion de la Serenissima, in decembre de mesme anno, a Cambrai, stipulava un accordo secreto, cognoscite como Lega di Cambrai, con la Francia, la Spania, le Sacro Romano Imperio, le Ducato de Ferrara, le Ducato de Savoia e le Marchesato de Mantova contra la Repubblica de Venezia.

### Carlo V e Francesco I di Francia

Con le formation de la Lega di Cambrai (1508) le francese retournava in Italia, derrotante in 1509 con la Battaglia di Agnadello le Veneziani; ma postea illes suscitava le preoccupationes del principes del peninsule. Durante iste eventus Papa Giulio II cercava de ampliar le territorios sub le possesso papal, arrivante in 1511 a condur in persona l’Assedio della Mirandola victorie.

Le pontifice instituiva ento una Lega Santa (1511) antifrancese, coinvolgente la Spania, le Anglia, le Sacro Romano Imperio e le mercenari svizze. Iste ultime in 1513 derrotava le francese in le Battaglia di Novara, le Veneziani esseva battite le 7 octobre per le hispan in le Battaglia de’ La Motta, ma la Lega non succeedeva a profiter de su successos, prolongante stagnantemente le conflicte usque 1514.

Le ambitioses francese super Italia esseva heredate in 1515 per le nove rege de Francia Francesco I, qui con un nove armata francese descendeva in Italia, derrotante le Lega in le Battaglia di Marignano e restabliente le mappa de Italia al status quo ante le conflicte.
Francesco I esseva protagonista, con su rivale Carlo V, de un longe lucta pro le hegemonia continental que habeva in Italia su principal theatro. Con le Trattato di Noyon de 1516 a la Francia esseva confermate le possesiones del Ducato de Milano e a la Spania ille del Regno de Napoli. Iste accordo non sufficeva a extinguer le rivalitates qui explodiva de novo in 1519 con le election a Imperator del Sacro Romano Imperio de Carlo V, jam rege de Spania, Napoli, Sicilia, signore del Paesi Bassi como duca de Borgogna e archi-duca d’Austria. In 1521 le armatas francese descendiva de novo in Italia con le objectivo de reconquistar le regno napolitan, sed esseva battite in le Battaglia della Bicocca, de Romagnano Sesia e le Battaglia di Pavia (1525), durante le qual mesme Francesco I esseva captivite a Pizzighettone e conduit in Spania pro esser liberate con le signature del Trattato di Madrid (1526) a cambio de cession de Milano al Sforza sub le protection imperial.

Le alarme pro le crescente potentia del Casa d’Asburgo provocava le constitution del Lega di Cognac, promovite per Papa Clemente VII e signate per le rege de Francia insimul con le republicas de Venezia e Firenze. Un alleantia fragile que non poteva evitar le terribile Sacco di Roma del maio 1527 per operation del Lanzichenecchi — soldatos imperial de origine majormente germanic e fide luterana — que agravava le conditiones de paupertate in Roma. Iste episodio suscita horrore e consternation in tote le mundo catholic e costrigeva le Papa, assediate in Castel Sant’Angelo, a facer pace con le imperator, del qual ille obtineva le restauration del Medici a Firenze (post le republica 1527-1530). Le 5 augusto 1529 esseva signate le Pace di Cambrai, con le qual la Francia renunciava a su ambitiones super Italia.

Le equilibrio esseva de novo infracte in 1542, con un nove phase de conflictes franco-imperiales in territorio italian. In 1535 Carlo V annexava Milano como feudo imperial post le extinction del Sforza. Le scontri habeva resultatos alternante, consociate a tratados de pace debile como le Pace di Crépy de 1544, e continuava etiam post le morte de Francesco I e le ascension al throno de su successor, Enrico II di Francia, in 1547.

Le scenario international mutava radicalmente in 1556, quando Carlo V abdica dopo haber divide su possesiones inter su filio Filippo II di Spagna e su fratre Ferdinando I d’Asburgo. Eran proprio Enrico II e Filippo II qui in 1559 signava le Pace di Cateau-Cambrésis, que poneva fin definitivamente al scontro inter Francia e Spania pro hegemonia europee, e sanciva — post un sessantennio de guerras continuate — le fin del “libertate italian” cominciate con le expedition de Carlo VIII in 1494. La Spania consolidava su domini in Italia (Milano, Napoli, Sicilia, Sardegna) e obtenea un primato, ben que non total, que durava usque 1714, anno de conclusion del Guerra di Successione Spagnola e del advento del Impero austriaco como potentia egemonic in le peninsule.

In 1561 le breve Guerra franco‑savoiarda esseva conclude con le Trattato di Lione, le Carlo Emanuele I di Savoia ampliava le Ducato de Savoia in territorio italian; in 1563 acqueriva le Marchesato de Saluzzo, desistente de territorios ultra le Alpi de difficile controlo, e mesmo anno trasladava le capitale del ducato de Chambéry a Torino.

In iste annos se exhauriva le parabola del Rinascimento: l’Italia, per mesme parte subiecta al corona hispanic, esseva etiam implicate per le processo de reaction del Controriforma del Chiesa cattolica contra le Luteranesimo. Le periodo que se sequiva a le fin del guerras d’Italia — ab le secunde medio del XVI al totos del XVII seculo — esseva sovente etichettate como “etate del decadente”, un definition simpliste que esseva objecto de revision per multe historic del XX seculo..

In le 16e seculo nasceva la commedia dell’arte, nota extra Italia come commedia all’italiana.

### La Repubblica de Venezia e le guerras con le Impero ottoman

Oltre le battalias de Battaglia di Nicopoli (1396) e de Battaglia di Gallipoli (1416) (1416), il 15e seculo vide le sequi de sept guerras ottomano-veneziane in le qual Venezia sovente se troveva a frontar sol o quasi le Impero ottomano.

In le secunde parte del 15e seculo la Republica de Venezia se trovava in un momento de maximum expansion territorial tanto in le Stato da Mar — ubi habeva un continuate stria de portos que couvriva le Dalmazia usque a Costantinopoli e innumerevole insulas grec, inter le qual Creta, Rodi e Lemno — quanto in le Domini di Terraferma, que copriva le actual “Tre Venezie” incluse Bergamo, Brescia e Crema. Le mercatores venetiane se approvisionava continuamente presso le imperio byzantin.

Le secunde e definitive Assedio di Costantinopoli (1453) in 1453 esseva vivite con profundo sgomento ab le chroniclers del epoca. Enea Silvio Piccolomini (le future Papa Pio II) scribeva:
“''Ecco una secunde morte per Omero e etiam pro Platone… Nunc Mahomet regnat inter nos. Nunc le turcos minaciava super nostre testes.’’”

Iste victoria ottomane determinava un impedimento pro le penetration genoese in le Mediterraneo Oriental e in le Mar Nero. Le Republica de Venezia, severemente affectate per le collapse de su fragil alleate, cercava adaptar se al nove situazione e initia immediatemente tractationes con le nove dominatores del Bosforo. Ja in 1454 Venezia obtineva alcun avantages commercial e le permisse de nominar un ambasciator a Costantinopoli: signo tanto de su potentia quanto del facto que le turcos non esseva totalement disinteressate al commercio con le christianos. Venezia jam habeva perdite in 1430 del citate de Tessalonica (actualmente Salonicco) ante le dominio turc; isto aperiva un epoca de guerras e commercio que se extendera per le proxime tre cent annos.

Le initio official del guerras turco-veneziane data de 1470, quando la Serenissima perdeva diverse insulas del Mar Egeo, inter le qual Negroponte; in responsa, le Veneziani saccheggiava le citates de Adalia e Smirne. Durante iste guerras Venezia consequeva appropriar le Regno di Cipro. In 1479, con le Trattato di Costantinopoli (1479), le Veneziani esseva obligate renunciar le territorios perdite, ma in cambio reciveva accesso al commercio con le imperio ottomano.

Durante le quatro vole guerras ottomano-veneziane (1570–1573), le turcos occupava Cipro. Pro dissuader omne resistentia, le comandante ottomano faceva reciper le testa decollate del gouvernator de Nicosia, Niccolò Dandolo, a Marcantonio Bragadin, qui refusava le resa. Durante le Assedio di Famagosta 6.000 Veneziani resistiva contra 100.000 turcos (qui, post do menses de insuccessos, devenia 250.000), armate de 150 navios e 1.500 cannones per 10 menses. Finalmente, dada le disproportion numerari, le comandante ottomano Lala Kara Mustafa Pascià prendeva prigionero Bragadin, al qual — non obstante le condiciones pacted pro le resa — esseva infligite le torturas le plus feroces.

Le novas del avancata ottomane e del terribile torturas a Bragadin se diffundeva per Europa. I Veneziani, assieme al Papa Pio V, formava le Lega Santa (1571), composta per statos italianes e la Spania, que assemblava un flotta de 204 galeres (plus que la metade venetiane). Le 7 octobre 1571, in le Mar Egeo, le flottes confrontava se in la Battaglia de Lepanto, con le consequente victoria del Venetiani super le ottomani.

A appena terminate le peste in tote Europa, initiava le quinta guerra ottomano-veneziane (1645-1669). Malgrado varias victorias naval del Venetiani, le ottomani occupava le insula de Creta. Iniciava le Assedio de Candia, le secunde assedio plus longe de la historia (1648-1669, 21 annos): le ottomani, finalmente victorios, lassava 130.000 mortes e un tertie del budget del imperio. Post 4 seculos de dominio del Stato da Mar, le insula de Creta deveniva turca.