Geographia

Le **geographia** es le scientia que studia le superficie del terra e elementos como le climate e le characteristicas topographic de un region.

In senso classic, le geographia es le description del Terra, ma hodie le geographia non solmente describe ma anque explica. Le geographia se considera como un scientia que agglutina tote le altere scientias, tanto natural como social, desde le historia usque le mathematica, viste que le objectos de studio del geographia es multes e multo varie. Nonobstante, le perspectiva del geographia es differente; illo studia le modos de organisation del spatio terrestre, le distribution del elementos que compone le paisage, su formas, su populationes...

Additionalmente, illo establi un dialectica inter le explication e le description del paisage; e inter le methodo inductive e deductive. Per isto, iste elementos debe esser eligite, selectionate, ordinate, judicate e presentate. Le analyse adjuta le geographo a comprender le modos de organisation in le spatio.

## Origine e historia

Le concepto de geographia es presente in tote le culturas; per consequente, su historia consiste de traditiones parallel que se disveloppava in differente locos e periodos. Le cartas del mundo le plus ancian cognoscite proveni del Mesopotamia antique (seculo 9 aEC). Le celebre *Imago Mundi* (circa 600 aEC) monstra Babylon super le Euphrate, circumferite per un terra circular e un oceano (“rivo amar”), con regiones e insulas schematicamente representate. Iste cartas reflecte plus un conception cosmologic que un description exacte del spatio.

In le mundo grec, le geographia se disveloppava como arte e como scientia, in connexion con cartographia, philosophia e mathematica. Anaximandro es sovente considerate le fundator del geographia scientific; Eratosthene produceva un del prime estimationes accurate del dimension del Terra. Hipparcho introduceva un systema rigorose de latitude e longitude basate sur grados sexagesimal, e Ptolemeo lo applicava extensivemente in su atlas, que influentiava le cartographia europee durante seculos.

Traditiones geographic importante se disveloppava etiam in China, ubi methodos systematic de description regional e cartographia esseva elaborate desde le seculo 3. Autores como Pei Xiu, Shen Kuo e Xu Xiake produceva obras detaliate. A partir del seculo 17, methodos occidental esseva integrate in le geographia chinese.

Durante le Medievo, le centro del disveloppamento geographic se displaciava verso le mundo islamic. Eruditos como Muhammad al‑Idrisi, Abu Rayhan al‑Biruni, Ibn Battuta e Ibn Khaldun produceva cartas descriptiones regional e analyses theoretic. Al-Biruni, in particular, elaborava methodos mathematic e astronomic pro mesurar latitude, longitude e le dimension del Terra con grande precision.

Le Era del discopertas europee (seculos 16–17), con exploratores como Christophoro Columbo e James Cook, stimulava un renovation del interesse geographic. Le publication del *Geographia Generalis* de Bernhardo Varenio (1650) marca un puncto de transition verso le geographia moderne. Le problema del longitude esseva finalmente resolvite con le chronometro marin de John Harrison, e in 1884 le meridiano de Greenwich esseva adoptate como meridiano zero.

In le seculos 18 e 19, le geographia se establiva como disciplina academic autonome, con societates geographic e figuras influente como Alexander von Humboldt e Carl Ritter. In le seculo 20, le disciplina passava per plure phases theoretic (incluse le Revolution quantitative e le geographia critic) e incorporava nove technicas como geomatica e geostatistica. Conceptos moderne, como le prime lege del geographia formulate per Waldo Tobler, reflecte un approche spatial e interdisciplinari al studio del Terra.

## Fundamentales
Geographia es un studio systematic del Terra (pro altere corpos celestial on specifica, como "geographia de Marte", o on usa un altere nomine, como areographia pro Marte, selenographia pro le Luno, o planetographia pro le caso general), su caracteristicas e le phenomenos que occurre super illo. Pro que qualcosa pertine al dominio del geographia, illo generalmente debe haber un componente spatial que pote esser representate super un mappa, como coordinatas, nomines de loco, o adressas. Isto ha conducite a que le geographia es frequentemente associate con le cartographia e le toponymia. Mesmo si multe geographos ha formation in toponymia e cartologia, isto non es lor occupation principal.

Le geographos studia le distribution spatial e temporal de phenomenos, processus e caracteristicas del Terra, assi como le interaction inter humanos e lor ambiente. Proque le spatio e le loco influentia un varietate de themas — como economia, sanitate, clima, plantas e animales — le geographia es altamente interdisciplinari. Le natura interdisciplinari del approchio geographic depende de un attention special al relation inter le phenomenos physic e human e lor patrones spatiale.

Reducer le geographia a solmente alcun conceptos clave es extrememente difficile, e subjecto a multe debates intra le disciplina. Tamen, varie fontes ha essayate un tal approximation. Le prime edition del libro Key Concepts in Geography divideva le materia in capitulos dedicate a "Spatio", "Loco", "Tempore", "Scala", e "Paisage". Le secunde edition expandiva iste conceptos clave per adder: "Systemas ambiental", "Systemas social", "Natura", "Globalisation", "Desveloppamento" e "Risco", monstrante quanto difficile es delimitar le campo.

Un altere approchio, usate extensivemente in le education geographic, es le cinque themas del geographia, establite per le Guidelines for Geographic Education: Elementary and Secondary Schools, publicate conjunctemente per le National Council for Geographic Education e le Association of American Geographers in 1984. Iste themas es: Location, Place, Relationes intra locos (frequentemente summarisate como Interaction Human-Ambiente), Movemento e Regiones. Iste cinque themas ha influentiate le maniera in que le education american tracta le geographia in le annos sequente.

### Spatio
Pro que qualcosa existe in le dominio del geographia, illo debe poter esser describite spatialmente. Assi, spatio es le concepto plus fundamental al base del geographia. Le concepto es tanto basic que le geographos sovente ha difficultate a definir exactemente lo que illo es. Spatio absolute es le sito exacte, o le coordinatas spatial, de objectos, personas, locos, o phenomenos sub investigation. Nos existe in le spatio. Le notion de spatio absolute porta al vision del mundo como un photographia, con tote cosas fixate in loco al momento que le coordinatas esseva registrate. Hodie, tamen, le geographos es formate pro recognoscer le mundo como un spatio dynamic, ubi tote le processus interage e ha loco, plus tosto que un imagine static super un mappa.

### Loco
In le geographia humana, „loco“ es le synthese del coordines super le superficie del Terra, le activitate e uso presente, passate e future in iste coordines, e le significato attribuite al spatio per personas e gruppos human. Iste concepto es extrememente complexe: differente spacios pote haber usos differente in differentes momentos e significar cosas differente a differente personas. In le geographia physica, un loco include tote le phenomenos physico que occurre in le spatio —como le lithosfera, atmosfera, hydrosfera e biosfera. Le locos non existe in un vacuum; illes ha relationes spatiale complexe interlor, e le geographia se occupa de como un loco es situate relativamente a tote le altere locos. Ergo, le termino „loco“ in geographia comprende tanto le phenomenos spatio‑temporale que occurre in un loco, le usos e significatos diverse que le humanes le attribue, e como iste loco influe e es influite per tote le altere locos sur le Terra. In un de su articulate, Yi‑Fu Tuan explicava que, in su opinion, le geographia es le studio del Terra como domo del humanitate, e que ergo le loco e su significato complexe es central in… le disciplina geographique.[11]

### Tempo
Malgrado que le tempore es generalmente considerate parte del dominio del historia, illo ha un rolo significative in geographia. In physic, spatio e tempore non es separate, ma unite in le concepto de spatiotempore. Le geographia es subjecte al leges del physic, e in studiar cosas que occurre in spatio, le tempore debe esser considerate. Le tempore in geographia es plus que un registro historico de eventos occurrent in coordines discret; illo include etiam le modelation del movimento dynamic de personas, organismos, e res per le spatio. Le tempore facilita le movimento per le spatio e permitte que cosas se spande in un systema. Le quantitate de tempore que un individuo, o gruppo de personas, passa in un loco sovente forma lor attachemento e perspectiva a iste loco. Le tempore restringe le trajectorias possibile per esser prese in le spatio, date un puncto de initio, rutas possibile, e velocitate de viage. Visualisar le tempore in spatio es un desafio cartographic — con uso de Prismas Spatio-Temporal, geovisualisationes 3D, e mapas animate.

### Scala
Un scala numeric o grafic (ex. „1 : 50 000“) indica que 1 cm sur le mappa corresponde a 50 000 cm (500 m) in le spatio real. In le contexto de un mappa, le scala es le ratio inter le distantia mesurate sur le mappa e le distantia equivalente mesurate in le realitate. Iste concepto es fundamental in geographia, non solmente in cartographia, proque le phenomenos studiate apparer differente depende del scala usate. Le scala es le frame que geographos usa pro mesurar le spatio e comprender finalmente un loco.

### Leges del geographia
Durante le revolution quantitative, le geographia adoptava un approccio empiric e basate in formation de leges (nomothetic). Vari leges de geographia esseva proponite, le plus cognoscite es:
* Le prime lege de Tobler: "Omne cosa es relate a omnicosa, ma cosas proxime es plus relate que cosas longe."[34][48][49]
* Le secunde lege de Tobler: "Le phenomeno extrane a un area geographica de interesse influe lo que occurre in su interno."[48][50]
* Le lege de Arbia: "Omne cosa es relate a omnicosa, ma cosas observate con un resolution spatial grosse es plus relate que cosas observate con un resolution finemente."
* ‘Heterogeneitate spatial’: variabiles geographic exhibe variance non controlate.
* Principio de incertitude: "Le mundo geographic es infiniteemente complexe e cata representation deve contener elementos de incertitude... impossible mesurar le loco con precision absolute."[49]

Altere variantes e amendamentos de iste leges existe in le litteratura, incluso versiones amendate de prime lege de Tobler, qual "Tobler‑von Thünen", que adde le idea de accessibilitate como motivo pro le relation proxime‑longe.

## Methodos
Omne recerca e analyse geographic comencia con le question "ubi?", sequite per "proque ibi?". Le geographos comencia con le assumption fundamental formulate in le prime lege de Tobler: "Omne cosa es relatate a omnicosa, ma cosas proxime es plus relatate que cosas distante."[34][35] Pois que le interrelationes spatial es central in iste scientia synoptic, le mappas es un instrumento essential. Le cartographia classic ha essite completate per approches moderne basate in le computator, como le systemas de information geographic (GIS).

In lor studios, le geographos usa quatro approches interrelatate:
* Analytic – Demanda proque nos trova certe elementos o populationes in un area geographic specific.
* Descriptive – Simplemente indica le locationes de elementos e populationes.
* Regional – Examina le relationes systematic inter categorias in un region o loco specific.
* Systematic – Organisa le cognoscentia geographic in categorias explorabile a scala global.

### Methodos quantitative
Le methodos quantitative deveniva influente in le geographia durante le revolution quantitative del annos 1950 e 1960. Iste methodos renovava le disciplina per le possibilitate de testar hypotheses scientific e formular leges geographic.[73]

#### Cartographia quantitative
La cartographia es le arte, scientia e technologia de facer mappas.[74] Le cartographos studia le representation del superficie terrestre con symbolos abstracte. Illes debe apprender psychologia cognitive e ergonomia pro usar symbolos efficacemente, e psychologia comportamental pro influentiar le interpretation del lectores. Illes tamben apprende geodesia e mathematica pro comprender como le forma del Terra distorce le projection super superficies plan.

#### Systemas de Information Geographic (GIS)
Le GIS se tracta del immagazinage, recuperation, e analyse del datos geographic per computator. Iste systemas require cognoscentia in informatica e bases de datos. Illos revolutionava le cartographia moderne, e le disciplina plus late es cognoscite como scientia de information geographic (GISc).

#### Teledetection
La teledetection es le arte, scientia e technologia de obtener information a distantia super le Terra. Le datos pote esser passive (ex. photographia) o active (ex. LiDAR). Le fontes include satellites, drones, e sensores manual. Illo es usate pro:
* Obtener information objective a differentes scala spatial.
* Offerer un vista synoptic del region.
* Acceder a sitos remote.
* Collectar datos spectral non-visibile.
* Analysar cambiamentos temporal.
* Illo supporta le mapping de usos del terra (LULC) e pote esser integrate in GIS.

#### Geostatistica
La geostatistica se tracta del application de methodos statistic al phenomenos geographic.[80] Illo es usate in hydrologia, geologia, exploration petrolifere, climatologia, planification urban, logistica e epidemiologia. Su base mathematic include analyse de cluster, analyse discriminante, e tests non-parametric. Illo depende del interpolation e del integration con GIS.

### Methodos qualitative
Le methodos qualitative es descriptive, non numeric. Illos explora credentias, perspectivas e conceptos human que non pote esser quantificate facilemente. Le geographia human es plus inclinate a usar los que le geographia physic. On prova nunc integrar methodos qualitative con GIS.[82]

#### Cartographia qualitative
Iste ramo usa technicas similar al cartographia quantitative, ma pro representar ideas e perspectivas. Exemplos:
* Mappas chorocromatic pro datos nominal (ex. lingua, uso del terra).
* Mappa profunde (*deep map*): combination de geographia e narration pro un representation ricchissime.

Isto offere strategias plus inclusive pro explorar le complexitate del spatio human.

#### Ethnographia
Technicas ethnographic, como observation participante e interviews, es usate in geographia cultural. Illos proveni del anthropologia e sociologia, e offere datos qualitative profunde.

#### Geopoetica
Le geopoetica es un approche interdisciplinari que combina geographia e poesia pro explorar le relation inter humanitate, spatio, e ambiente.[87][88] Illo es usate pro communicar themas complexe como le anthropoceno.

#### Interviews
Le interviews es usate pro colliger datos directemente de personas re lor experientias e opiniones spatial. Illos pote esser facite per conversation directe, telephono, internet o scripto. Illos es normalmente structurate o semi-structurate, con questiones aperte pro exprimer opiniones personal.[95]

## Campos principal
Ecce un lista del **campos principal** que studia le geographia e su scientias principal auxiliar respective.
* In le **[[geographia mathematic]]** se studia: 
*# **[[topographia]]**, con methodos del geometria e del mathematica.
*# **[[cartographia]]**, con methodos del geometria e del geodesia.
*# **[[geographia astronomic]]**, con methodos del geometria e del geodesia.
*# **[[geomathica]]**, con methodos del geometria e del informatica.
*# **[[orographia]]**, con methodos del geometria e del mathematica.
* In le **[[geographia physic]]** se studia: 
*# **[[geomorphologia]]**, con methodos del lithologia e del geophysica. 
*# **[[climatologia]]**, con methodos del meteorologia e del statistica. 
*# **[[glaciologia]]**, con methodos del climatologia e del statistica. 
*# **[[hydrologia]]**, continental e marin, con methodos del geologia, del oceanographia e del statistica. 
*# **[[pedologia]]** con methodos del edaphologia e del geomorphologia.
*# **[[paleogeographia]]**, con methodos del geographia general e del geologia.
*# **[[biogeographia]]** con methodos del biologia, del botanica, del zoologia, del edaphologia e del ecologia. 
* In le **[[geographia human]]** se studia: 
*# **[[geographia rural]]**, con methodos del agronomia, del climatologia, del statistica e del economia. 
*# **[[geographia economic]]** con methodos del mathematica e del economia.
*# **[[geopolitic]]**, con methodos del historia e del economia. 
*# **[[geographia medic]]** con methodos del medicina, del mathematica e del statistica.
*# **[[geographia urban]]**, con methodos del urbanismo, del sociologia e del mathematica. 

Naturalmente le methodos del historia appare in tote illos usque le puncto que on poterea parlar del geographia cultural, assi como del statistica e del mathematica. Tamben se usa methodos del astronomia e del geodesia pro realisar le mappas (cartographia), assi como le determination de codices de signos que adjuta a interpretar los.

In ultra il es possibile studiar le geographia de forma concrete o general in un zona, region o pais. On parla assi del **[[geographia general]]** e del **[[geographia regional]]** que es lo que se occupa del application del analyse geographic a **[[pais]]es** concrete.

## Disciplinas relatate
### Geologia
Le disciplina de geographia, specialmente le geographia physic, ha multe superposition con le geologia. In le passato, le duo disciplinas sovente ha compartite le departimentos academic in universitates, lo que causava conflictos super le recursos.[125] Ambes disciplinas cerca comprender le roccas del superficie terrestre e le processo que los transforma per tempore.

Le geologia usa multe instrumentos e technicas del geographia technic, como le GIS e le teledetection, pro assister in le mappage geologic.[126] Totevia, le geologia include recercas que va ultra le aspecto spatial, como le analyses chimic del roccas e le biogeochimia.[127]

### Historia
Le disciplina de historia ha un grande superposition con le geographia human.[128][129] Como con le geologia, historia e geographia ha compartite departimentos in universitates. Le geographia offere le contexto spatial in le qual eventos historic occurre.[128]

Le characteristicas geographic physic de un region — como le configuration del terra, le clima, e le recursos — influentia le assentamentos human, le rutas de commercio e le activitates economic, que a lor vice forma le curso del historia.[128] Dunque, un historico debe haber un forte base in geographia.[128][129]

Le historicos usa technicas del geographia technic pro crear atlantes historic e mappas temporal.

### Scientia planetari
Durante que le disciplina de geographia normalmente se concentra super le Terra, le termino pote esser usate informalmente pro describer le studio de altere mundos, como le planetas del systema solar e ultra illo.[130]

Le studio de systemas plus grande que le Terra pertine normalmente a astronomia o cosmologia, e le studio de altere planetas es appellate scientia planetari. Terminos alternative como areographia (geographia de Marte) ha essite usate pro describer le studio de altere objectos celestial.[19][20][21]

In ultime, le geographia pote esser considerate un subdisciplina del scientia planetari, e iste scientia liga le geographia con campos como astronomia e physica.[130]

## Le continentes geographic
* Africa
* America
* Asia
* Europa
* Oceania

## Themas connexe
* Geologia
* Lista del paises del mundo
* Scientias del Terra
* Tsunami