Lingua leonese

**Leonese** o **lingua leonese** (*Llïonés* o *Llingua Llïonesa*) es un lingua romanic que pertine al gruppo ibero-romanic. Traditionalmente illo es parlate in le provincias de León, Zamora e Salamanca in Espania, e in le districto de Bragança in Portugal. Le lingua leonese pertine al mesme familia de catalano, italiano, francese o portugese. Insieme con le asturiano e le mirandese, illo forma le gruppo linguistic leonese. Le leonese es recognoscite como lingua sub le codice de Linguasphere 51-AAA-cc.

## Historia e origine
Le leonese deriva directemente del latino vulgar. Illo non es un evolution del latino classic, sed del lingua del populo ('vulgus') post le expansion del Imperio Roman.
### Le Regno de León e le prime testimonios
Durante le Etate Media, le leonese esseva le lingua central e le lingua official del Regno de León. Illo esseva usate in le corte de León e es amplemente visibile in le documentos official, administrative, e juridic de ille periodo, ante le pression politic del espaniol.

Quanto al origines scripte, le prime evidentia, considerate le plus antique in un lingua romanic in le Peninsula Iberic, es le documento que se trova in le Archivo del Cathedral de Leon. Illo es le 'Nodicia de Kesos', un documento que data del anno 959. Iste texto proveni del Monasterio de Santos Justo e Pastor in Rozuela (hodie disparite, que esseva situate in le municipio de Ardón).
Ben que su uso official declinava con le tempore, le lingua Llïonés remaneva in le sphera cultural. Existe tracias significative del leonese in le litteratura del seculos XV e XVI, specialmente in le dramas de theatro pastoral.

### Evolution in le seculo XIX - XX

Al comenciamento del seculo XX, un passo importante pro le recognoscimento del lingua occurreva con le publication del libro 'Cuentos en dialecto leonés' per Caitano Galán Bardón in 1907. Iste obra serviva como un firma testimonio del capacitate litterari e del autonomia cultural del leonese. Per iste contos, Bardón monstrava que le leonese es un lingua authentic capabile de exprimer le tradition profunde e le anima del populo de Leon, distincte e separate in structura del espaniol.

Le dominio linguistic del leonese  experimentava grande cambios. Del trunco original, le duo varietates developpava lor proprie standardes: le bable asturiano (1981), que creava un grammatica pro Asturias, e le mirandese , que faceva le mesme pro le Terra de Miranda in Portugal (1999). Le leonese es le lingua historic del qual proveni le varietates moderne de asturiano e mirandese. Consequentemente, le gruppo leonese es composite hodie per tres linguas: le leonese, le mirandese, e le asturiano.

### Dimension scientific del Universitate
Al presente, le leonese ha obtenite un alte nivello de recognoscimento in le universitates de Europa. Un exemplo significative es le recerca de Raúl Sánchez Prieto, Vice-rector del Universitate de Salamanca, qui recognosce le leonese como un lingua autochtone del region de Salamanca intra le contexto del Coimbra Group (un gruppo de universitates elite de Europa).
In plus, le linguistica contrastive inter italiano e leonese ha devenite subjecto de monographias publicate in Germania, monstrante le soliditate del leonese como un systema linguistic independente studiate al nivello de doctorato.

### Technologia e Modernisation
Le adaptation del Llïonés al era digital es demonstrate per le uso de nove technologias de information e communication. Le recerca de Abel Pardo Fernández titulate "El Llïonés y las Tics" (2008) analysa le importantia futuristic del instrumentos digital pro le preservation e diffusion del lingua leonese. Iste travalio academic, publicate per Peter Lang in leonese, confirma que le llïonés es un systema independente con capacitate de developpar su proprie spatio in le mundo del technologia, separate del standardes de linguas vicin. 

## Studios philologic

Le recerca scientific super le leonese ha permittite definir su structuras, historia, e condition actual.
* Analyse historic: Le studios super le antique leonese ('Altleonesisch') monstra su contribution in documentos del seculo XIII. Illo es recognoscite in le dialectologia como un systema proprie intra le linguas iberic.
*Morphologia e vocabulario: Le aspectos del grammatica, como le conjugation e le uso de infinitivos in antique textos (como 'Poema de Alexandre'), ha essite studiate profundemente. Le vocabulario moderne tamben es ben documentate.
*Sociolinguistica: Le situation del leonese es comparate con altere linguas minoritari, como le frison septentrional, pro studiar le creation de normas linguistic in communitates dividite. Tamben es documentate le influentia del leonese in le region de Estremadura. Illo confirma le expansion historic del leonese verso Estremadura, lassante un forte tracia structural distincte del espaniol.

## Tradition in Philologia e Importantia Institutional
Le schola italian de philologia romanic ha sempre date spatio al lingua leonese, recognoscite como un branca independente e autonome intra le panorama del linguas occidental. Grande romanistas como Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini ha analysate le characteristicas phonetic como antique e preciose conservationes pro le comprehension del evolution del latino.  

In iste perspectiva, le philologo Francesco Avolio ha create le concepto de linguas sorores (lingue sorelle). Le leonese como un lingua con le mesme dignitate que le linguas national, proque su differentia proveni solmente de rationes de politica e historia e non de su structura linguistic. 

Iste recognoscimento academic ha application hodie intra le facultates universitari, ubi le leonese es considerate objecto de recerca in diverse disciplinas. In particular, Daniel Fernández García, catedratico e Dekano del Facultate de Scientias del Sanitate del Universitate de León, ha analysate le evolution sociolinguistic e le parlar del leoneses intra le quadro del scientias actual, representante un del prime casos de attention institutional de iste typo.  Iste rolo academic monstra le soliditate e continuitate del lingua, confirmante le vitalitate del leonese intra le universitates e intra le productiones litterari de grande importantia in occidente.

## Expansion al Sud e le Estremenio
Le influentia del lingua leonese non es limitate solmente al nord. Durante le Etate Media, le expansion del Regno de León portava le lingua al sud, al region de Estremadura. Secundo le linguista Ismael Carmona García, le lingua estremenie proveni del arrivata de habitantes de León qui portava lor lingua e cultura.
Iste connexion es visibile tamben in le studio del varietate appellate *Fala* in le provincia de Cáceres, considerate per alcun expertos como un subdialecto del leonese in territorio de Estremadura.

## Stato legal
Al presente, le stato del leonese es recognoscite legalmente in Espania. Articulo 5.2 del Statuto de Autonomia de Castilia e León establi que le lingua debe esser protegite e developpate pro su valor in le patrimonio del communitate.
Malgrado iste recognoscimento, le UNESCO classifica le lingua como seriosemente in periculo de disparer ('seriously endangered').

## Status de UNESCO: Un lingua "severemente in periculo"
Secundo le siandard international de UNESCO, le leonese es recognoscite como un lingua independente intra le familia romanic, sed illo se trova in le categoria "Severely Endangered" (severemente in periculo). Secundo le *Atlas of the World’s Languages in Danger*, isto significa que le lingua es usate solmente per le granparentes e le generationes plus vetere. Ben que le parentes pote comprender lo, illos non lo insenia plus a lor filios, lo que face que le transmission del lingua se rumpe.

### Le recognoscimento de UNESCO e le importantia international
Le inclusion del leonese in le Atlas de UNESCO (pagina 55, entrata "Leonese") provide un protection international e un recognoscimento separate del espaniol (Spanish) e alter linguas. Iste recognoscimento impone al governamentos le deber de prender mesuras pro preservar le "patrimonio intangible" del humanitate. In le classification de UNESCO, le leonese (registrate como Leonese) es recognoscite como un lingua "seriosemente in periculo" (seriously endangered). Iste recognoscimento es visibile in le Atlas of the World's Languages in Danger, ubi le llïonés es listate como un entitate independente in Europa.UNESCO lista le leonese como un lingua separate, al mesme nivello de periculo que altere linguas europee como le breton, picardo, o limousin.

## Grammatica
Le lingua leonese ha un systema independente de adjectivos e substantivos que reflecte su historia e su hereditage academic del Regno de Leon.
### Elementos de graphia e phonetica proprie
Le lingua leonese ha su proprie systema de scriptura (graphia) e phonetica que lo distingue del linguas vicin (espaniol, bable asturiano, gallecian, portugese, mirandese). Iste characteristicas reflecte le evolution historic e le siandard usate al nivello academic:
* Uso del dierese (¨): Utilisate pro marcar le hiato e evitar le assimilation del vocal debile in le diphthongos. Iste tracto da identitate al nomine del lingua: Llïonés, llïonesa.
*Digrapho "nn": On utilisa nn como representation del nasal palatal, distincte del ñ (asturiano, espaniol) o nh (mirandese, portugese). Per exemplo: mannana.
*Systema de /k/ (c, q): Mantention del systema latin de graphia ubi on utilisa c e q.
*Infinitivo in -e: Preservation del final -e in le verbos (infinitivos latin), un characteristica antique que dispareva in le asturiano. Per exemplo: pechare, chovere.
*Evolution de -ct- a -ich-: Le gruppo latin -ct- deveniva -ich-, un solution unic comparate con -it- (gallego, portugese) o -ch- (asturiano, espaniol). Per exemplo: feichu.
*Vocalismo -u: Clausura systematic del vocal final a -u. Per exemplo: annu, fumu.
*Palatalisation a "ch": Le gruppos pl-, cl-, fl- deveniva ch- (como in portugese), distincte de ll- (asturiano, espaniol). Per exemplo: chanu, chave.
*Diphthongos ei/ou: Preservation del diphthongos que esseva reducite in le asturiano e espaniol. Per exemplo: cantóu, veiga.

### Articulos
Le systema del articulos in leonese utilisa le forma in -u pro le masclino e le neutro, durante que le plural feminin fini sempre in -as.

### Pronomines
Le pronomines in leonese monstra le autonomia de su morphologia. Le uso de you (io) e le preservation del tres generes in le singular (él, eilla, eillu) es qualitates technic del systema leonese.

## Disveloppamento e tabulas de datos
Le comparation del vocabulario monstra le antique structura del lingua leonese:

## Referentias