Toki pona

**Toki pona** es un lingua artificial e philosophic create per le traductor e linguista **Sonja Lang** (anteriormente Sonja Elen Kisa) de Toronto, qui lo publicava in 2001.

Le vocabulario de toki pona es minimal, con 14 phonemas e 123 radices, pro concentrar se sur le conceptos relativemente universal de tote le culturas. Le creator de toki pona non lo intendeva como un lingua auxiliar international mais como un maniera de adjutar le pensamento per le principios del Tao.

On appella un parlante de toki pona un **** que pote significar "persona de toki pona" o "bon communicator".

## Phonologia
Toki pona ha solmente 14 phonemas: 9 consonantes e 5 vocales. On accentua le prime syllaba.

Le structura del syllabas es similar a illo del lingua japonese. Le syllabas possibile in toki pona es:

   a   e   i   o   u
  ka  ke  ki  ko  ku
  sa  se  si  so  su
  ta  te      to  tu
  na  ne  ni  no  nu
  pa  pe  pi  po  pu
  ma  me  mi  mo  mu
  ja  je      jo  ju
  la  le  li  lo  lu
  wa  we  wi

## Systema de scriptura

Le autor officialmente usa certe litteras del alphabeto latin pro representar le lingua, con le mesme significatos que in le API: *p*, *t*, *k*, *s*, *m*, *n*, *l*, *j*, *w*, *a*, *e*, *i*, *o*, e *u*. Le litteras capital se utilisa solmente in le nomines de personas e locos e non pro significar le prime parola de un phrase. Assi illos non representa jammais le radices de toki pona, ma sempre le parolas estranier.

Existe un methodo alternative de scriber in toki pona con characteres chinese. On pote scriber in toki pona etiam per hieroglyphicos. Il ha duo systemas de hieroglyphicos officialmente recognoscite: "" (inventate per Jonathan Gabel) e "" (inventate per Sonja Lang).

Le parlantes de toki pona ha create altere methodos pro scriber le lingua in numerose alphabetos.

## Linguage de signos

Le libro *Toki Pona: The Language of Good* ("Toki pona: le lingua de lo bon") describe (inter altere cosas) un systema de communicar in toki pona con signos.

## Syntaxe
Alicun characteres del syntaxe de toki pona es:
* Le parola **li** separa le subjecto del predicato;
* Le adjectivos seque le substantivos e le adverbios seque le verbos;
* Le parola **e** precede le objecto directe e (per consequente) rende le verbo transitive;
* Le phrases de objecto directe precede le phrases prepositional in le predicato;
* Le parola **la** pote significar un relation temporal o un causalitate inter duo phrases.

Le lingua es si simple que su syntaxe pote exprimer se in dece regulas:
:1. Un *phrase* pote esser
::(a) un *interjection*
::(b) del forma [*clause subordinate*] [*vocativo*] *subjecto* *predicato*
::(c) del forma [*clause subordinate*] *vocativo* *predicato*
::(Le *interjection* pote esser **a**, **ala**, **ike**, **jaki**, **mu**, **o**, **pakala**, **pona**, o **toki**.)
:2. Un *clause subordinate* pote esser
::(a) [**taso**] *phrase* **la**
::(b) [**taso**] *phrase substantive* **la**
::("Si/dum *clause subordinate*, *clause principal*")
:3. Un *vocativo* es del forma
::[*phrase substantive*] **o**
:4. Un *subjecto* es del forma
::(a) **mi** o **sina**
::(b) altere *phrase substantive* **li**
::(**mi mute** e **sina mute** require **li** pro formar le predicato.)
:5. Un *predicato* pote esser
::(a) *phrase substantive simple* [*phrase de preposition*]*, o
::(b) *phrase de verbo* [*phrase de preposition*], o
::(c) *predicato* *conjunction* *predicato* (illo es, un predicato composite)
::(Le *conjunction* pote esser **anu** (o) o **li** (e). Iste es solmente *subjecto* **li** *predicato 1me* **li** *predicate 2nde* etc., con le prime **li** omisse si e solmente si le subjecto es **mi** o **sina**)
:6. Un *phrase substantive* pote esser
::(a) *substantivo* [*modificator*]*, o
::(b) *phrase substantive simple* **pi** (de) *substantivo* plus *modificator** (si il ha un modificator que se applica solmente al substantivo 2nde), o
::(c) *phrase substantive* *conjunction* *phrase substantive* (illo es, un phrase substantive composite)
::(Le conjunction pote esser **anu** (o) o **en** (e). Un phrase substantive "simple" es lo que non ha un conjunction.)
:7. Un *phrase de preposition* ha le forma
::*preposition* *phrase substantive*
:8. Un *phrase de verbo* pote esser
::(a) *verbal*
::(b) *modal* *verbal*
::(c) *verbal<sub>x</sub>* **ala** *verbal<sub>x</sub>* (le duo verbales es equivalente)
::(d) *modal<sub>x</sub>* **ala** *modal<sub>x</sub>* plus *verbal* (le duo modales es equivalente)
::(Le *modal* pote esser **kama** (veniente/*tempore futur*), **ken** (poter), o **wile** (vole).)
:9. Un *verbal* pote esser
::(a) *verbo* [*modificator*]* (isto es un verbo intransitive)
::(b) *verbo* [*modificator*]* plus un *objecto directe** (isto es un verbo transitive)
::(c) **lon** o **tawa** plus un *phrase substantive simple*
::(Alicun radices pote functionar solmente como verbos transitive o intransitive.)
:10. Un *objecto directe* ha le forma
::**e** *phrase substantive simple*

Alicun radices es utilisate pro functiones grammatic (per exemplo, le radices que ha parte in le precedente regulas), dum alteres ha significatos lexical. Le radices lexical non es ben definite como partes del discurso mais pote generalmente esser usate como substantivos, verbos o modificatores, dependente del contexto o lor position in un phrase. Per exemplo, **ona li moku** pote significar "illes mangiava" o "illo es un alimento."

### Pronomines

Toki pona ha le pronomines basic **mi** (persona prime), **sina** (persona secunde), e **ona** (persona tertie).

Iste parolas non specifica numero o genere. Assi, **ona** pote significar "ille", "illa", "illo", "illes", "illas" o "illos". In practica, le parlatores de toki pona usa le expression **mi mute** pro significar "nos". Minus commun es **ona mute** (illes/illas/illos) e **sina mute** (vos).

Quandocunque le subjecto de un phrase es un del pronomines non modificate **mi** o **sina**, tunc **li** non es usate pro appartar le subjecto e predicato.

Le pronomine demonstrative es **ni** (iste/ille). Isto pote functionar etiam como le conjunction *que*:
:**ona li toki e ni: toki pona li toki pona.**
:*Ille dice isto: toki pona es un bon lingua.*
:*Ille diceva que toki pona es un bon lingua.*

### Substantivos

Con un vocabulario tanto minimal de parolas radical, toki pona se remitte gravemente a phrases substantive (substantivos composite), ubi un substantivo es modificate per un radice sequente pro facer significatos plus complexe. Un exemplo typic es le combination de **jan** (persona) con **utala** (combatter) pro facer **jan utala** (soldato, milite).

Le substantivos non se declina per numero. **jan** pote significar "persona", "personas" o "le racia human" dependente del contexto.

Toki pona non usa nomines proprie isolate; in vice, le nomines proprie debe modificar un substantivo precedente. A causa de isto on los nomina "adjectivos proprie"; illos es functionalmente del mesme classe como substantivos composite. Per exemplo, le nomines de personas e locos se utilisa como modificatores del radices commun pro "persona" e "loco", p.ex. **ma Kanata** (litteralmente "pais Canada") o **jan Lisa** (litteralmente "persona Lisa").

### Modificatores
In toki pona le modificatores semper seque le parolas que illos modifica. Iste characteristica resimila le arrangiamento typic de adjectivos del linguas espaniol e arabe e contrasta con le structura del lingua anglese. Assi un **kasi kule**, litteralmente "planta de color", semper significa un specie de planta colorate (probabilemente un flor). Un **kasi kule poki**, litteralmente "planta de color de receptaculo", solmente pote esser le specie de "planta colorate" que se trova in un receptaculo, i.e. un flor plantate in un testo.

In le altere direction, le expression "testo de flor" se refere a un specie de receptaculo, assi illo debe esser rendite con le signification "receptaculo" al initio, i.e. **poki kasi** (litteralmente "testo de planta"). Un "testo de flor" esserea **poki pi kasi kule** ("testo de (planta colorate)" o "testo de flor").

In toki pona, "N A1 A2" (ubi N representa un substantivo e A1 e A2 representa modificatores) es semper intendite como ((N A1) A2), illo es, un N A1 que es A2: p.ex., **jan pona lukin** = ((jan pona) lukin), un amico spectante (**jan pona**, "amico", litteralmente "bon persona").

On pote cambiar isto con le particula **pi**, "de", que aggruppa le adjectivos sequente a un specie de adjectivo composite que se applica al substantivo initial, que conduce a **jan pi pona lukin** = (jan (pona lukin)), "persona de bon aspecto" o "persona belle".

Le pronomines demonstrative, numeros, e pronomines possessive seque le altere modificatores.

### Verbos
Es possibile omitter e implicar le verbo (le copula nulle es permittite).

Toki pona non inflecte le verbos per persona, tempore, modo o voce. Le persona se infere del subjecto del verbo; le tempore se infere del contexto o un adverbio temporal in le phrase. Le cosa le plus proxime al passivitate grammatical in toki pona es un structura como "(resultato) de (subjecto) es causate de (agente)". Alternativemente, on poterea formar un phrase passive como un active ubi le subjecto agente es incognite.

Alicun prepositiones pote esser usate como un subclasse del verbos principal.
Per exemplo, **tawa** significa "a" (dative) como un preposition o "ir" o "ir a" como un verbo; **lon** significa "in" o "a" (locative) como un preposition o "exister, star in/a" como un verbo; **kepeken** significa "per" (instrumental) como un preposition o "usar" como un verbo.
**lon** e **tawa** (mais non **kepeken**) omitte le marca de objecto directe **e** ante lor objectos: **mi tawa tomo mi** "Io va a (mi) domo."

## Vocabulario

Le vocabulario de 120 radices es concipite secundo le principio de viver simplemente sin le complicationes del civilisation moderne.
A causa del minime quantitate de radices in toki pona, le parolas de altere linguas es frequentemente traducite per un collocation de al minus duo radices, p.ex. "inseniar" per **pana e sona**, que litteralmente significa "dar cognoscentia". Ben que toki pona es generalmente describite como habente solmente 115, 118, o 120 "parolas", isto es inexacte, proque il ha multe parolas composite e phrases determinate que, como expressiones idiomatic, constitue entratas lexical independente o lexemas e consequentemente debe esser independentemente apprendite de memoria.

### Colores

Toki pona ha cinque radices de color: **pimeja** (nigre), **walo** (blanc), **loje** (rubie), **jelo** (jalne), e **laso** (blau). Cata parola representa multe tintas: **laso** se refere a colores tanto clar como blau de cyano o obscur como blau marin, etiam extendente se a tintas de glauc como cyano.

Ben que le conception simple de colores tende al exclusion de numerose colores que se exprime communmente in linguas occidental, le parlantes a vices combina iste cinque parolas pro facer descriptiones plus specific de certe colores. Per exemplo, "purpuree" pote esser representate per le combination de **laso** e **loje**. Le phrasa **laso loje** significa "un rubee tinta de blau" e **loje laso** significa "un blau tinta de rubie".

### Numeros

Toki pona ha radices que significa un (*wan*), duo (*tu*), e multe (*mute*). De plus, *ala* pote significar zero, ben que su significato le plus literal es "nulle" o "non".

Parlantes de toki pona exprime additivemente le numeros plus grande per phrases como **tu wan** pro tres, **tu tu** pro quatro, et cetera. Iste characteristica ha essite addite pro render impracticabile le communication de grande numeros.

Un vetule description del lingua usava **luka** (litteralmente "mano") pro significar "cinque". Ben que Lang ha depreciate iste function in le description official le plus recente de toki pona, su uso es ancora commun; de januario a julio 2006, illo era usate 10 vices plus frequentemente in le lista de diffusion pro toki pona como su senso original de "mano". Per exemplo, usante iste structura, "luka luka luka wan" significarea "dece-sex".

### Radices

Duo parolas ha synonymos archaic: **nena** reimplaciava **kapa** (protuberantia) tosto post le creation del lingua pro rationes incognite. Plus tarde, le pronomine **ona** reimplaciava **iki** (ille(s), illa(s), illo(s)), proque illo era a vices confundite con **ike** (mal). Similemente, **ali** esseva addite como un alternativa a **ale** (tote) pro evitar confusion con **ala** (non, nulle) inter le personas qui reduce le vocales sin accento, ben que ambe formas es utilisate hodie.

Le parolas que simplemente ha essite removite del lexico, sin reimplaciamento, include **leko** (bloco, grados), **kan** (con), e **pata** (fratre, soror, cosino, cosina).

Extra **ali**, **nena**, e **ona**, que reimplaciava radices existente, altere radices que ha essite addite al 118 original include **pan** pro cereales (grano, pan, pasta, ris, etc.), **esun** pro locos de commercio (mercato, bazar, botece, etc.), e **kipisi** pro "secar".

### Provenientia

Le radices de toki pona generalmente veni del linguas anglese, Tok Pisin, finnese, georgian, nederlandese, francese acadian, Esperanto, croate, e chinese (Mandarin e Cantonese).

Multes de iste derivationes es transparente. Per exemplo, **oko** (oculo) es identic al parola croate *oko* e simile a altere cognatos como espaniol *ojo*, italian *occhio* e anglese *ocular*; item, **toki** (linguage, lingua, communication) es simile al parola *tok* de tok pisin e su fonte anglese *talk*, durante que **pona** (bon, positive), del esperanto *bona*, reflecte le parolas romance generic *bon, buona*, etc. Totevia, le cambiamentos de pronunciation requisite del systema phonetic simple obscura le origines de altere parolas. Le parola **lape** (dormir, reposar), per exemplo, veni del hollandese *slapen* e es cognate con anglese *sleep*; **kepeken** (usar) es pauco distorte del hollandese *gebruiken*, e **akesi** de *hagedis* (lacerta) es a pena recognoscibile. [Perque **ti* non es possibile in toki pona, le nederlandese *di* se rende como *si.*]

Ben que solmente 14 radices (12%) es listate como derivate del lingua anglese, un grande numero del parolas de tok pisin, esperanto, e altere radices es transparentemente cognate con le anglese, augmentante le parte amicabile al anglese a circa 30%. Le partes del lexicon ex altere linguas es 15% de tok pisin, 14% finnese, 14% de esperanto, 12% croate, 10% acadian, 9% nederlandese, 8% georgian, 5% mandarin, 3% cantonese; un radice de cata un del linguas gallese, tongan (imprestate al anglese), Akan, e un lingua incerte (apparentemente Swahili); quatre radices phonesthetic (duo del quales se trova in anglese, un in japonese, e un inventate); e un altere radice inventate (le particula grammatic **e**).

## Litteratura
Lang ha publicate proverbios, un poco de poesia e un libro de phrases basic in toki pona.

## Recerca

Toki pona ha essite seligite pro le prime version del vocabulario pro le projecto ROILA. Le proposito de iste projecto esseva le studio del uso de un lingua artificial pro render plus exacte le recognition machinal de parolas.

## Communitate

On ha reportate que Lang diceva que al minus 100 personas parla toki pona fluentemente e estima que alcun centos de personas ha un cognoscentia basic del lingua. Le traffico sur le lista de diffusion pro toki pona e altere communitates in linea suggere que plure centos de personas ha occupate se brevemente con le lingua. Durante le Congresso International de Juventute Esperantista in Sarajevo in augusto de 2006, un session special pro parlantes de toki pona habeva loco con 12 participantes.

John Clifford, PhD, dava un presentation sur toki pona al Secunde Conferentia del Creation de Linguas, in 2007 al Universitate de California, Berkeley: "Le problemas de successo: que eveni quando un lingua construite opiniose incontra su parlantes".

Toki lili es un sito microblog simile a Twitter, specificamente concipite con le parlantes de toki pona in mente.

## Exemplos

**mama pi mi mute** (Patrenostre)
Traduction per Pije/Jopi


*mama pi mi mute o, sina lon sewi kon.*
*nimi sina li sewi.*
*ma sina o kama.*
*jan o pali e wile sina lon sewi kon en lon ma.*
*o pana e moku pi tenpo suno ni tawa mi mute.*
*o weka e pali ike mi. sama la mi weka e pali ike pi jan ante.*
*o lawa ala e mi tawa ike.*
*o lawa e mi tan ike.*
*tenpo ali la sina jo e ma e wawa e pona.*
*Amen.*


**ma tomo Pape** (Le Turre de Babel)
Traduction per jan Siwen (Stephen Pope)


jan ali li kepeken e toki sama.

jan li kama tawa nasin pi kama suno li kama tawa ma Sinale li awen lon ni.

jan li toki e ni: "o kama! mi mute o pali e kiwen. o seli e ona."

jan mute li toki e ni: "o kama! mi mute o pali e tomo mute e tomo palisa suli. sewi pi tomo palisa li lon sewi kon. nimi pi mi mute o kama suli! mi wile ala e ni: mi mute li lon ma ante mute."

jan sewi Jawe li kama anpa li lukin e ma tomo e tomo palisa.

jan sewi Jawe li toki e ni: "jan li lon ma wan li kepeken e toki sama li pali e tomo palisa. tenpo ni la ona li ken pali e ijo ike mute. mi wile tawa anpa li wile pakala e toki pi jan mute ni. mi wile e ni: jan li sona ala e toki pi jan ante."

jan sewi Jawe li kama e ni: jan li lon ma mute li ken ala pali e tomo.

nimi pi ma tomo ni li Pape tan ni: jan sewi Jawe li pakala e toki pi jan ali. jan sewi Jawe li tawa e jan tawa ma mute tan ma tomo Pape.


**wan taso** (sol)
"poesia tenebrose" de adolescentia


ijo li moku e mi.  (Alique me mangia.)
mi wile pakala. (Io vole doler me.)
pimeja li tawa insa kon mi. (Le tenebras va a in mi anima.)
jan ala li ken sona e pilin ike mi. (Nemo pote cognoscer mi dolor.)
toki musi o, sina jan pona mi wan taso. (Poesia, tu es mi sol unic amico.)
telo pimeja ni li telo loje mi, li ale mi. (Iste tinta es mi sanguine, es mi toto.)
tenpo ale la pimeja li lon. (Le tenebras semper existera.)


## Vide etiam
* Real Character and Philosophical Language

## Ligamines external
* Le sito official (in anglese)
* Minihistoria del linguas philosophic - de Aristotele al Toki Pona (un e-libro in Interlingua)
* Un sito non official del communitate in anglese 
* Information in espaniol
* Lectiones in francese
* Lectiones in italian 
* Un curso in catalan
* Lectiones in german 
* Information in russe

## Notas