Roma antique

**Roma antique** (in latino: *Rōma*), o **Civilisation roman**, designa omne characteristicas differente de un organisation assimilabile a un Stato, surgite del expansion del citate de Roma, que in su epocha de apogeo, arrivava a extender se desde Grande Britannia usque le deserto del Sahara e desde le peninsula Iberic al fluvio Euphrates. 

In principio, post su fundation (753 a.Chr.) Roma esseva un monarchia etrusc. Plus tarde (509 a.Chr.) esseva un republica latin e in 27 a.Chr. se converteva in imperio. 

Le periodo de plus grande splendor es cognoscite como *pax romana* (pace roman) pro le relative stato de harmonia que prevaleva in le regiones que esseva sub le dominio roman; un periodo de ordine e prosperitate que cognosceva le Imperio sub le dynastia del Antoninos (96-192) e etiam sub le Severos (193-235). Ille civilisation es un elemento decisive del developpamento de Occidente e, plus tarde, anque de Oriente.

## Monarchia roman

### Le prime Romanos
Le sito de Roma se situa super vias protohistoric (de) que constitueva axes de communication strategic permittente, in particular, le connexion inter Etruria e Campania. Illo representa un puncto major de passage super le Tiber al intersection inter le Via Campana e le Via Salaria (pavite per le Sabinos in le II millennio a.Chr.), connectite per le vado del insula Tiberina, favoriente le commercio de sal recoltate in le paludes salate de Ostia, e le commercio de carne proveniente del descendentia del greges in transhumantia ex le Apenninos.

Le archeologia monstra que Roma es plus vetule que lo que suggere le autores antique qui vole inscriber le origine de lor citate in un passato legendari. Le prime communitates human se stabiliva de maniera permanente in le sito de Roma, initialmente infestate per paludes e subjecte al inundationes del Tiber, in particular super le Palatino e altere collinas roman ab le 10e seculo a.Chr. (epocha del bronzo recente), sub forma de parve villages.

Le prime Romanos esseva organisate in gruppos hereditari appellate *gentes* o « clans ». Durante multe tempore, iste genere de divisiones esseva commun pro le majoritate del Indo-Europeos. Cata clan se compone de un aggregato de familias vivente sub le tutela de un patriarcha, appellate *pater* (parola latin pro « patre »). Cata gens constitue un unitate auto-governate e cata membro de un gens particular comparti le mesme derectos e responsabilitates que le altere membros. Cata clan se governa a se mesme de maniera democratic (cata membro pote votar) o aristocratic (un gruppo de senior solve le problemas). Multo ante le date traditional de le fundation de Roma, un communitate se fusionava in un confederation, con le citate de Alba Longa constituente su puncto de reunion. Tamen, post un certe tempore, le sede de iste confederation se translata a Roma.

### Fundation del citate (753 a.Chr.)

Le citate de Roma se situa al centro del peninsula Italian, al sud de Europa e in un position central del bassino mediterranee. Le sito mesme del citate, con su septe collinas e un spatio paludose al limite del Tiber, in le plano del Latio, es favorabile al intercambios commercial.

Le prime Romanos probabilemente se installava super le ripa sinistre del Tiber, a circa 20 km ab le ostio del flumine. Le prime village independente se trova certe super le Palatino. Altere villages se formava super le Quirinale, le Esquilino, le Capitolio e super le collinas del Cælio. Al summitate de cata collina se trova un citadelle que protege le habitantes.

Multo presto, iste villages effectiva un synecismo (union de casas) pro formar le citate de Roma. In torno a iste periodo, existe probabilmente extensiones verso le sud, assi como le long del ripa sinistre usque al imbuccatura del Tiber.

#### Le fundation secundo le legenda

Secundo le tradition roman, Romulo e su fratre Remo esseva le fundatores de Roma e del Senato roman. Le historiographia actual considera falsa ista tradition, fixante le origine del citate a finales del 8e seculo a.Chr.

Numitor esseva le rege de un citate del Latio nominate Alba Longa. Esseva subverse per su fratre Amulio, qui lo expelleva del citate e procedeva a occider tote le filios excepte su unic filia Rhea Silvia. Perque ille non voleva que Rhea habeva filios, ille la obligava a dedicar se al culto de Vesta, assecurante se de iste maniera que illa esserea virgine.

Rhea Silvia trovava se durmente in le rivo de un fluvio e le deo Marte se inamorava de illa, la possedeva e la lassava embarassate. Como consequentia illa faceva nascer duo geminos que nominava Romulo e Remo. Ante que le rege Amulio notava le successo, collocava a su filios in un canasta in le fluvio Tiber por que non suffreva le mesme via que lor oncles. Le canasta arenava e le parves esseva allactate per un lupa, Luperca, e plu tarde collectate per un pastor Faustulo e colite per su sposa, Acca Larentia. Se diceva que haveva essite educate en Gabio, localitate del Latio; plu tarde istos decideva fundar Roma.

Quando illos cresceva, discoperiva su origine, pro lo que regressava a Alba Longa, occideva Amulio e reponeva a su avo Numitor in the throno. Iste les delivrava territorios al nord-west del Latio. In 753 a.Chr. le duo fratres decideva fundar un citate in iste territorio in un prateria del fluvio Tiber, secundo le rito etrusc, in le precise loco in ubi arenava le canasta. Delimitava le clauso del citate (*pomoerium*) con un arate que esserea le supposite Roma quadrata del Palatino. Romulo jurava occider totes qui transpassarea le limites sin permission.

Discutente re le nomine del citate decideva que lo seligeva qui videva plu aves, prova que superava Romulo e la donava le nomine de Roma. Remo, irritate, discuteva con Romulo e borrava le sulco del limites del futura citate. Compliente le juramento, Romulo lo occideva.

Le citate esseva construite in le *pomoerium* palatine, e Romulo esseva le soverano. Creava le senato, composite per cento membros (*patres*) cuje descendentes esseva nominate patricios e divideva le population in 30 curias. Por popular le citate, Romulo acceptava tote typo de gente (*asylum*): refugiate, libertos, sclavos, fugitivos...

Romulo moriva in 717 a.Chr. Existe varie versiones de su morte, abuccate per le  celos in medie de un tempestate provocate per su patre Marte o assassinate per un senatores discrepante. In honor al data de su disparition se celebrava le festas Nonas Caprotina. Ille serea divinisate e adorate sub le nomine de Quirino. 

Poste su morte se producera un anno de interregno usque que le senato elige como rege a Numa Pompilio.

In le chronologia actual le data del fundation de Roma se fixava le 21 de april 753 a.Chr. Prendeva como puncto de referentia por datar eventos in le mundo roman. Esseva alludite como le Nascentia de Roma (200 aUC: Anno 200 ab Urbe Condita “In le anno 200 ab le Fundation del Urbe o del Nascentia de Roma”).

### Initios del Monarchia (8e e 7e seculos a.Chr.)
Le Monarchia pote esser divise in duo periodos. Le prime vide le regno del quatro prime reges legendari (Romulo/Tito Tatio, Numa Pompilio, Tullo Hostilio e Anco Marcio), a qui le annalistas attribue le fundation del institutiones politic e religiose del citate. Iste es organise in curias, e le Senato e le comitia curiata deveni official. Roma se involvi in plure guerras de conquista. In iste epoca probabilmente se fundava le porto de Ostia e se construiva le prime ponte super le Tiber.

#### Familias patrician e lor division in curias

Secunde le tradition, le antique Romanos esseva divise in tres gruppos o tribos romulane: le Tities, le Ramnes e le Luceres. Le origine e le composition de iste tribos remane un subjecto de debate pro le historicos. Le familias que appatteneva a un de iste tres grupos constituiva le prime familias patrician. Pro organisar le citate, iste familias patrician divideva Roma in unitates appelate curias, quamvis, secunde le legenda, iste organisation es attribuite al prime rege, Romulo. Cata tres tribos es divise in dece curias.

#### Creation del Senato, del ''comitia'' e del Rege de Roma
Alcuno del clanes se governava democraticamente, con cata membro possedente le derecto de votar. Altere se governava aristocraticamente, organisate intorno a un consilio de senior. Quando iste clanes se fusionava pro formar un communitate plus grande, ambes methodos esseva conservate pro governar.

Le prime Romanos se exprimeva democraticamente per medio de un *comitia* (« assemblea »). Le duo assembleas principal es cognoscite sub le nomines de *comitia curiata* e *comitia calata*. Le *comitia* representa le tendentias democratic del prime clanes. Pro respectar melio le forma de democratia directe usate per le clanes confederate, le duo comitia esseva organisate pro reflecter le divisiones tribal del citate. Ergo, le *comitia* es organisate per curias. Le membros de cata tres tribos (Ramnes, Tities e Luceres) es assignate a un curia specific, cata gruppo divise in dece curias.

Le equivalente aristocratic del assembleas assume le forma de un consilio municipal de senior. Dum le consilios de cata clan se componeva del senior del familias dirigente del clan, le consilio municipal se componeva del senior del clanes dirigente del citate, consilio que devenira le Senato. Secunde le legenda, illo se componeva de 300 senior (*patres*) veniente de cata tres tribos, constituente le prime senatores romanos.

Le *populus* e le senior recognosceva le necessitate de haber un dirigente politic unic, appellate le *rex*. Le *populus* electiva le rege, dum le senior le consilia.

### Monarchia tardive (6e seculo a.Chr.)

Le secunde periodo, plus ric in eventos que le prime, vide le regno del tres ultime reges legendari, le importante expansion del territorio roman e le disveloppamento del classe plebeie con su integration partial al structura politic del citate. Finalmente, iste secunde periodo vide le solmente reges extranger que regnava super Roma, con lor successiones basate in hereditate. Le tres reges etrusc semi-legendari initia un politica de conquesta. Sin analysar in detalio le grado de veritate de iste legendas, es multo probabile que tal conquestas vermente habeva loco al fin del Monarchia. Il deveni necessario determinar quid debe esser facite del populos conquestate.

Le prime rege etrusc de Roma, Tarquinio le Vetule, succede a Anco Marcio. On ha suggerite que Roma esseva invadite per le etruscos, quamvis isto remane improbabile proque le citate se situa in un position facilemente defendibile e su rapide expansion attrahente le populationes de tote le region. Le politica liberal del citate offere opportunitate a un dirigente competente pro ganiar le throno.

#### Apparition del classe plebeie
Le plus sovente, le habitantes de citates conquerite remane in lor citates. Lor vita quotidian e lor systema de governo remane le mesme, ma lor citates perde lor independentia verso Roma. Tamen, un certo numero veni a Roma. Pro acquirer un statuto economic viable e legal, le nove venientes debe acceptar un dependentia verso un familia patrician o verso le rege (qui es ipse un patrician); illes deveni clientes de un familia patrician. Finalmente, illes que se attachava al rege es liberate de lor dependentia. Iste constituera le prime plebeios.

Como Roma se expandiva, plus e plus soldatos es necessitate pro le conquestas. Le non-patricios appertineva al mesme curia que lor patronos. In iste tempore, le exercito es organisate secunde le curias, de sorte que le individuos dependente de familias debeva combatter. Tamen, quando illes es liberate de lor dependentia, illes quitava le curia al qual lor patrono appertineva. Illes non esseva plus obligate de combatter, ma illes perdeva tote statuto politic o economic.

Pro remaner iste plebeios in le exercito, le patricios debeva facer concessiones, le natura exacte del quales non es cognoscite. Un del consequentias es que le plebeios ora habeva le derecto de posseder lor proprie terras. Illes habeva ora toto interesse a defender le citate: si illa esseva conquerite, illes perdeva tote lor terras. Tamen, illes non recipeva poter politic. Tote iste elementos, quando se implementava, conduceva al conflicte de ordines sub le Republica.

#### Reorganisation servian del exercito
Pro remaner le plebeios in le exercito, le rege Servio Tullio aboliva le vetule sistema que organisava le exercitos secunde le curias e lo reemplaciava per un systema basate sur le proprietate de terras. Secunde le reorganisation de Servio Tullio, duo nove unitates esseva create e le  exercito esseva dividite in centurias (*centuriæ*). Futur reorganisationes basate sur le tribos esserea plus efficiente. Le centurias se congregava in un nove assemblea appellate *comitia centuriata* (comices centuriates). Al momento de su creation, iste assemblea non habeva poter politic o legislative. Illo esseva solmente usate como puncto de reunion del exercito.

### Reges mythologic
Le philologo e comparativista Georges Dumézil vide in le succession del prime reges un exemplo del functiones tripartite indo-europee: Romulo, le fundator, e le pie Numa Pompilio exerce le function soveran, al mesme tempore organisative e sacerdotal; Tullo Hostilio exerce le function belligerente; Anco Marcio exerce le function productive.

A cata rege legendari on attribue un contribution particular al nascentia e creation del institutiones roman e al disveloppamento socio-politic del citate. Le reges etrusc, Tarquinio le Vetule urbanisa Roma, Servio Tullio organisa le population citatan e militar, e Tarquinio le Superbe, per su comportamento, precipita le instauration del Republica.

## Republica roman

Le parola "republica" veni del latino res publica, que significa "le cosa public". Governar le citate es, assi, un affaire public e collective. Le lema del Republica es "Senatus populusque romanus", "le Senato e le populo roman". Illo symbolisa le union del Senato roman, ubi originalmente siede le familias patricie, e le totalitate del citatanos roman. De facto, le Romanos es dividite in duo gruppos, le patricios e le plebeios. Iste ultime forma le massa del artifices e agricultores. Illes vive foras del organisation patricie e non honora ulle ancestre particular. Le patricios es frequentemente proprietarios de vastes dominios cultivabile. Illes appertine a famas famas, le gentes. Cata *gens* ha su proprie cultos includente le culto del ancestres e lor traditiones. Illo comprende un numero plus o minus grande de clientes qui debe obedientia a lor "patrono" e recipe auxilio e assistentia in caso de necessitate.

### Advenimento del Republica (5e seculo  e principio del 4e seculo a.Chr.)
#### Fin del regnos etrusc e institution del Republica

Le historia del initios del Republica es multo obscur: excepte le discopertas archeologic, que rarmente permitte un narration del eventos, on non possede fontes contemporanee de iste periodo. Assi, on pote scriber su historia solmente a base de le relationes historic que le Romanos mesme forni, relationes frequentemente imprecise, interdum contradictorie, ubi le legenda e le rescription politic se mixtura con le memoria del eventos le plus ancian. Nonobstante, ben que il es evidente que le tradition imbelli le factos pro non attribuer a Roma un rolo negative, hodie on admite que le tradition roman se basa super factos historic, ben que il es multo difficile e sovente impossibile disentanglar le ver del fals.

Secundo le traditiones, Junius Brutus, le nepote del ultime rege Tarquin le Superbe, es le fundator legendarie del Republica roman, in 509 a.Chr. Tarquin es depellite, pois ille usa su poteres pro establir un tyrannia. Su abusos es talmente extreme que le Senato e le populo roman vident le concepto del monarchia como odios. Le Senato perde le controlo del election de nove reges sub le dinastia etrusque del Tarquins, e iste intrusion al sovereignitate del Senato, plus que un tyrannia intolerabile, incita le patricios, plus que le populo integre, a expeller le ultime rege. Tarquin le Superbe incita civitates etrusque contra le republica in le initio ma illos es superate. Porsenna, rege etrusc de Clusium, assedia alors Roma pro restaurar Tarquin, ma ille renuncia ante le obstination del Romanos. Autores moderne questiona tote le evenimentos obscur narrate per le historiographos roman, particularmente le episodio de Porsenna. Nonobstante, multe citates latin se libera del dominio etrusque al fin del 5e seculo a.Chr. Le tyranno se refugia postea a Tusculum ubi ille incita su genero Octavius Mamilius al guerra. Alleate con le Latinos, ille dirige le ultime conflicto contra Roma al laco Regillus ubi ille es vincite, postea moriente alcun annos plus tarde a Cumas ubi ille face de su hospite, le tyranno Aristodeme, su herede.

Alcun legendas suggere que le monarchia differe radicalmente del republica nascente. Il es plus probabile que il habeva un transition plus gradual. Pote esser occurreva un subversion rapide del monarchia, ma le sol cambio immediate a ille tempore es le substitution del rege per un magistratura con duo capites limitate temporalmente. Le altere cambios probabilemente occurreva plus gradualmente que lo que le tradition suggere.

#### Guerras exterior
Le battalia del Laco Regille, como etiam le fallimento de Porsenna, marca definitivemente le fin del regno del Tarquinios a Roma. In 493 a.Chr., un alliantia es signate con le Liga latin: le *[[foedus Cassianum]]*. Isto pone fin al guerra inter Romanos e Latinos e colloca Roma al par con tote le membros del Liga latin reunite. Isto crea circa Roma un parapetto contra le Volscos e Equos, pois Roma alliga se etiam con le Hernicos in 486 a.Chr. Le historia roman del 5e seculo a.Chr. es disturbate per guerras contra le Volscos e Equos e occasionalmente le Sabines, ma Roma resiste e repelle le montaneros, infligente les graves disfetas e treugas plus o minus longe, nonobstante alcun reversos.

Roma e Veies se oppone pro rationes economic. Gratias a Fidene, situate supra Roma in un guado del Tevere, Veies controlla le Via Salaria e le traffico del sale in le region. Un prime guerra, private, es conducite per le Fabios, massacrate in le batalia del Cremera. Postea, circa 435 a.Chr., Roma occupa Fidene pro le prime vice, que deveni un colonia roman, e postea definitivemente in 425 a.Chr., anno ubi un treuga de 20 annos es conciliate. In 406 a.Chr., Roma assedia Veies. Le guerra e le assedio dura dece annos, usque a 396 a.Chr., quando le citate etrusc cade in le manos del Romanos dirigite per le dictator Camillo in le anno 396 a.Chr. Iste guerra e iste captura es un evento major in le historia roman: pro le prime vice, le soldatos-agricoltores remane in le armea plus que un anno complete, sin retornar a lor casas pro le hiberno, e pro le prime vice, como compensation, illes recipe un salario extrahite de un nove imposto pagate per le proprietarios de terras, le *tributum*. Le territorio roman duplica quasi su dimension e Roma prende le ascendantia in le alliance eternal inter equalos conciliate con le Liga latin, dominante le altere citates. Assi, Roma nunquam ha essite tan forte e necun citate latin o etrusc pare capace de facer le ombra.

Ma in 390 a.Chr., un horda gallic, dirigite per Brenno, disface le armea roman. Le autoritates religiose e le objectos sacre es securisate a Caere, un alliate, ante que le Gallos occupa Roma e assedia le Capitolio, ubi le ultime defensores resiste. Si on crede le traditiones, Roma es totalmente depilliate, destruite e incendiate, solmente le Capitolio es parcite, defendite heroicamente (specialmente le episodio del ocas del Capitolio). In realitate, il pote esser que isto esseva solmente un sacco general, le Gallos depillante toto, specialmente le templos, plus que un destruction radical. Iste sacco remane a sempre un trauma pro le Republica roman, e assi le traditiones pote esser multo exaggerate. Le sacco de Roma es solmente un evento minor in un guerra inter le tyrannos de Syracusa, Dionysio le Senior al initio del 4e seculo a.Chr., alliatos del Gallos que illes usa forsan como mercenarios (hypothese del historiante Marta Sordi), e le Etruscos de Caere (Caere e Siracusa luctante pro tenir le potentia thalassocratic), que es le objectivo del attacco gallic, e que suffre graves perditas simile a Roma.

#### Institutiones primitive e lucta inter patricios et plebeios
Post le cade del monarchia, le Senato, e principalmente le duo sol magistratos, recuperava le poter supreme, transitant de un systema monarchic a un systema oligarchic. Isto cambio de governamento solo beneficia un minoritate, le nove elite: le patricios. Multe plebeios esseva profundemente debitate e subiva assi le lege del patriciato.

Le prime secession del plebe occurre in 495 a.Chr. e le plebe obtene le creation del magistratura del tribunato del plebe, interdicte al patricios, incumbite de defender lor interesse. Le tribunos del plebe es inviolabile. Illes pote opponer se a cata lege proponite per le altere magistratos: isto es le intercessio. Le tribunos del plebe gania poter gradualmente. Per le *Lex Publilia Voleronis*, le plebeios se organisa per tribu, deveniente politicamente independente del patricios.

Postea, illes demanda le scriptura del lege, per le medio del projecto del *Lex Terentilia*, circum le qual Roma luctava pro un decada, usque que un commission extraordinari, le decemviros, esseva establite pro rediger le leges scripte. Le Leges *[[Lege del Dece-duo Tabulas|Duodecim Tabularum]]* esseva scripte in duo vices. Le secunde commission de decemviros essayava mantener lor poter absolute, ma a causa del secession del plebe, retirate sur le monte Sacro, illes debeva resignar, e le lege esseva approbate per le populo romano. Secundo studio modern, le secunde decemvirate nunquam eveniva. Le Leges *Duodecim Tabularum* constitue le prime corpore de leges roman scripte. Lor redaction es le acto fundante del jure roman, del institutiones del Republica Roman e del mos maiorum.

Un serie de leges es postea votate, per le quales le plebiscitos promulgate per le comitia tributa ha fortia de lege sub le condition que le Senato le ratifica, le derecto de appellar al populo es restabilite, le sacrosanctitate e inviolabilitate del tribunos del plebe es proclamate: ille es le leges *Valeriae Horatiae*, assi como le abolition del prohibition de matrimonio inter plebeios e patricios: le *lex Canuleia*. Pro facer facie al petition que le consulato se aperi al plebeios, le Senato propone le creation del tribunato militari con poteres consulare, aperite a omnes, e con quasi toto le poteres del consulato, excepte illes date a un nove magistratura patrician, le censura. Al principio, le patricios monopolisa le nove magistratura, ma gradatim, le plebeios deveni plus numerose e accede plus e plus al tribunato militari con poteres consulare, que deveni quasi systematic, substituente le consulato.

In 376 a.Chr., un serie de leges es proponite pro meliorar le condition del plebe a Roma. Illo tracta de leges politic, economic e social, que visa dividere le poter supreme inter plebeios e patricios, luctar contra le accumulation per le patricios del terras recentemente annexite circum Roma (ager publicus) e allevar le plebe que es opprimite per debitas: le propositiones include le restablimento del consulato, con necessariemente un electe plebeio inter le duo consules, le prohibition de occupar plus que 500 jugeres del ager publicus e le deduction del capital del interesses jam pagate e le extension del repagamento del debitas sur tres annos, assi como le abolition del nexum. Le tres leges, unite in un sol pro le votation, es approbate. Le consulato plebeie implica implicitemente le accesso al dictatura e al censura. Durante tote iste periodo, le Republica Roman confronta se con multes inimicos, e es continualmente in guerra contra populos italic, frequentemente recurrendo a le election de un dictator pro facer facie a minacias exterior, e es plure vices proxime al catastrophe, como in le sacco de Roma in 390 a.Chr.

### Conquesta de Italia (4e e initio del 3e seculo a.Chr.)
Le 4e seculo a.Chr. representa un puncto de cambio major in le historia de Roma, pois illo pone le bases del expansion que porta al extension del territorio roman usque al Campania, malgrado le forte resistentia del montanieros samnita. Historicos contemporanee identifica plure factores pro explicar iste cambios: le trauma del invasiones gallic e le difficultates subsequente con su vicinos pare haber persuadite le Romanos a non plus acceptar menacias e a comenciar un expansion que a vices es qualificate de «imperialismo defensive».

#### Guerra del ordines
Le periodo post le leges licinio-sextie vide le emergentia de tendentias alarmante, como le approximation continue del tribunos e del senatores. Circa le medietate del 4e seculo a.Chr., le concilio plebeie ratifica le Lex Ovinia, que permitte al censores de decider le admission al Senato de omne magistrato recentemente eligite. Como le plebeios ja deteneva multe magistraturas, lor numero in le Senato cresce probabilmente rapidemente. Isto facilita le creation de un nove aristocratia plebeie, que se fusiona progressivemente con le vetere aristocratia patricie, creando un aristocratia combinate «patricio-plebeie».

In 287 a.Chr., le plebeios face secession. Pro terminar iste nove sedition, le leges hortensianae es adoptate, que da valor legal a resolutiones del assemblea del plebe (plebiscitos) sin necessitate de ratification senatorial. Isto priva le patricios de omne medio de opposition e pone le controlo del Stato in le manos del nove aristocratia patrician-plebeie.

#### Un armea de citatanos

Solmente citatanos proprietarios ha le deber de combatter pro le Republica. Le plus ric serve in le cavalleria (*equites*), le alteres como infanteria (*pedites*). Post le reformas de Camillo, illes forma legiones de circa 4 500 homines: *hastati* (*iuniores*, juvene e ben trainate, in prime linea), *principes* (juvene ma plus experte, in secunde linea), e *triarii* (seniores, in le ultime linea e como reserva). Le plus paupere combatte como *velites*. Existeva etiam truppas auxiliar, sin citatanitate roman, que assisteva le legiones. In le legione regnava un disciplina rigorose.

#### Historia del conquesta
In 390 a.Chr., Roma es prendite per le Gallos e suffre su prime sacco. Pro le Romanos, iste episodio es vivite como un catastropha national. Le urbe non prende multo tempore pro relevar se de iste disastro. Post alcun conflictos con su vicinos, in particular le Etruscos de Tarquinii vencite e alcun citates latinas rebelliose, e post haber facite fronte a nove incursion es gallic, Roma comencia le conquesta del Italia.

Roma habeva sapite poner fin a su divisiones social e poteva assi presentar un modello politic seductor al aristocratias del altere citates mediterranee, un atuto diplomatic non negligibile. Le diplomatia, in effecto, joca in le conquesta roman un rolo sovente negligite in favor del aspectos purmente militar. Le deditio de Capua in 343 a.Chr. constitue le melior exemplo: pro beneficiar del protection roman, le citate campanian de Capua se rende completemente a Roma, que vide su zona de action traditionalmente extendite subitemente al ric region que es Campania. Le interpenetration del élites es si importante que on parla a vices de un “Stato romano-campanian”. In omne caso, un mechanismo essential del futuras conquestas se pone in marcha: Roma se appoia super le aristocratias local, o super un parte de illos, pro extender su territorio; in cambio, illa offere a iste aristocratias le stabilitate politic e le integration valorisante in un insimul plus vaste, le accesso a un scala superior. Assi, durante le prime guerra samnitic, le Romanos interveni, in 343 a.Chr., pro proteger Capua contra le Samnitas. Iste es vencite in 341 a.Chr., ma Roma non pote exploitar su successo e debe retraer se a causa del insurrection del Latinos, que menacia directemente Roma.

Seque le guerras latinas, que oppone Roma al Liga latina, que circumfereva in parte le territorio roman. Un tentativa del populos latinos de obtener lor independentia de Roma es le causa principal del guerra. Le defaite del Latinos resulta in le dissolution del Liga latina, assi como le incorporation de su territorios in le sphera de influentia roman. In iste occasion, le Latinos recipe derectos partial e differente nivellos de citatanitate, e lor citates es transformate, o in municipes, o in colonias roman. Inter 336 e 327 a.Chr., Roma se impone plus al sud del Italia e in Campania, e stabilisa le territorios novemente conquestate.

Le fundation roman de Fregellae al frontiera samnitic e grave tensiones a Neapole provoca un reaction hostile immediate del Samnitas. Le conflicto dura quasi 40 annos. Le Romanos reporta le prime battalias, ma post plure annos de guerras de frontiera, le consules roman decide, in 321 a.Chr., de portar le guerra in territorio samnitic, un initiative que termina per le captura humilianti de duo legiones per le samnita Caius Pontius al battalia del Furcas Caudinas. Le hostilitates fini in 316 a.Chr. e le tregua es in favor del Samnitas, que obtene del Romanos le cessione del colonia roman de Fregellae. Le hostilitates recommencia in 314 a.Chr., e Roma vince un vaste coalition que include le Samnitas, le Etruscos, le Umbros, le Marsos, le Hernicos, le Pelignos e le Salentinos. In 304 a.Chr., le Marsos, le Pelignos, le Marrucinos e le Volscos es a lor vice subjugate. Le Aequos, vencite per un campania fulminante, es annexe. In 295 a.Chr., le Samnitas succede a introducer un armea in Italia del Nord, con le adjuta de lor alliate etruscos e umbros, in guerra contra Roma depost 302 a.Chr. In plus, illos profitava del presentia del Gaules, que depost 299 a.Chr. faceva incursion es regular in Italia del Nord. Le Romanos es victoriose super iste coalition, e le territorio samnitic es invadite: iste capitula in 290 a.Chr., Roma subjuga lor citates e annexa lor territorio.

Roma sortiva del guerras samnitic dominante in Italia central e in contacto directe con le citates grec que borde le costas sud del peninsula e que controla un parte del commercio mediterranee. Tarento appella al juvene rege de Epiro, Pyrrho I, pro retardar le progression roman. In 280 a.Chr. Pyrrho disimbarca in Italia e vince le Romanos. Le populationes ancora independente del Bruttium e de Lucania se allia con Pyrrho, sequite per le Samnitas, e le juvene rege reporta de novo un “victoria pyrrhic”. In medio de su campanias in Italia, Pyrrho porta su adjuta al Sicilianos contra Carthago, lo que impelle Roma a alliar se con Carthago pro proteger Sicilia del appetitos de Pyrrho. Le avantia de Pyrrho es fulminante. Totevia, Pyrrho es obligate a partir de Sicilia pro occupar se de altere asuntos in Italia meridional. In 275 a.Chr., le Romanos finalmente vince Pyrrho, que quita Italia e retorna a Epirus, lassante un garnison a Tarento.

Le Sallentinos e le Piceninos es a lor vice subjuga. In 265 e 264 a.Chr., Roma prende e destrue le citate etrusc de Volsinii, e le ultime citates etrusc ancora independente al sud del Arno es integrate in le Republica roman.

#### Economia, societate e organisation del Italia
A iste epocha, le Republica roman jam domina un grande parte del Italia e permitte al peninsula de stabilisar se e de prosperar pro le prime vice in su historia; le economia roman e italian es florente. In Roma mesme, le institutiones se consolida e se diversifica, le conflicto del ordines prende fin, e lo Stato trova se un sol e unic maestro del poter: le Senato.

Post le cadita de Tarento in 272 a.Chr., tote le terras del peninsula italian situate al sud del fluvio Arno es sub domination plus o minus directe de Roma. De tote iste populos e citates, necuno ha succedite a resister longemente al avantia roman, necun coalition bastante forte ha potite formar se pro resister al fortias roman, proque tote iste populos e citates esseva disunite in tempore de pace. Roma apporta al Italia un stabilitate al initio del 3e seculo a.Chr., al mesme tempore in que le institutiones del Republica etiam se stabilisa.

Tote le populationes e tote le citates italian esseva dividite ante que Roma se imponeva, e iste ultime succede a mantener differentias inter illos, tractante con cata urbe e cata populo sub conditiones differente e pro statutos differente. De tote le Italia central e meridional, il non remaneva plus que “le Romanos, le Latinos e le alliate italian”, le sol libere homines intra le communitate roman. Il s tracta dunque de Roma e del populos o citates que esseva totalmente integrate, del territorios semi-integrate, e del alliate de Roma, al initio per alliantias inter egales, que deveniva rapidemente pactos dominate per Roma.

Il existe duo typos de citatanitate roman: le citatanos de plen derecto, que frue de tote le derectos e de tote le deberes, in particular le derecto de votar e esser eligite, de proprietate, de reciper un solda in le armea, assi como le deber de servir sub le armas e de pagar tributos; e illes que ha le mesme derectos e deberes salvo lo de votar e de poter esser eligite magistrato. Un parte del ancianos Latinos que formava le Liga latina es incorporate a Roma con le citatanitate. Roma, de concerto con le Latinos, va fundar numerose colonias latinas in locos strategic del territorio roman. Iste systema de colonia latina, ubi le colonos non es citatinos roman, ma possede un certe numero de derectos intra le colonia quasi independente de Roma, va perdurar a longe, essente al avantage de Roma e del colonos. Finalmente, le alliatos es al base del structura administrative roman. Illes es le plus sovente ligate a Roma per un alliantia inequal, e in omne caso, iste alliatos debe fornir a Roma un certe numero de tropas e de fornimentos militar, sin que Roma debe pagar los, lo que allevia le citatanos roman.

Assi, Roma habeva sapite crear circa se, intra un mosaico de statutos, un certe equilibrio e super toto un prosperitate que Italia non habeva cognoscite antea, attenuante in parte le inequalitates intra le organisation roman.

#### Institutiones politic

Ben que al comenciamentos del Republica es le consules qui detene le poter, pauc a pauc le Senato emerge e se impone in le sino del institutiones roman. Le assemblea deveni permanente e stabili su autoritate sur le magistratos roman al fin del quarte seculo a.Chr., passante de un consilio de seniores al organo principal del poter de qui le magistratos es subordinatos. Le Senato roman es orientate essentialmente verso le politica estranier. Ben que su rolo in le conflictos armate se limita theoricamente a illo de consiliero, le Senato fini per supervisar iste conflictos. In plus, le Senato gere le administration civile intra le citate. Ben que le Senato pote influentiar le promulgation de leges, ille non face officialmente iste leges. Le assembleas legislative, considerate como le incarnation del populo de Roma, face le leges domestic que guberna le populo. Le Senato promulga decretos appellate senatus consultum. Officialmente, il se tracta de "consilios" date al magistratos, sed in practica, iste decretos es frequentemente sequite al littera per illes.

Durante tote le Republica, le citatanos es repartite in centurias pro finis militar, e in tribus pro finis civile. Ciascun del duo gruppos se assembla pro fines legislative, electoral e judiciari. Le comitios centuriate es organisate de un maniera multo aristocratic. Secundo iste organisation, le classes le plus elevate controla sufficiente centurias pro obtener le majoritate in cata voto. Solmente le comitios centuriate pote eliger le consules, pretores e censores, declarar un guerra offensive, o anque validar le censo. Le comitios tribute elige le questores, le ediles curule e le tribunos militar. Illos ha egalmente le poter de instruer casos judiciari. Le concilio plebeie non representa tote le populo, proque le patricios es excludite de illo. Le concilio plebeie elige su proprie representantes (tribunos del plebe e ediles plebeie, considerate como magistratos). In effecto, le concilio plebeie es le assemblea del tribus plebeie durante que le comitios tribute es le assemblea del tribus "patricio-plebeie".

Le magistraturas es elective e annue, excepte le censura e le dictatura. Tote le magistratos ha un certe rango de poter. Le dictatores possede plus de poteres que n'importa qual altere magistrato, sequite per le consules e le pretores, magistratos ordinari. Cata magistrato pote solmente blocar per su veto un action prendite per un magistrato de rango egal o inferior a su proprie. Per consequente, necun magistrato pote opponer se per su veto al decisiones del Senato o del assembleas. Como le tribunos del plebe e le ediles plebeie non es propiemente parlate magistratos, illes non es concernite per le repartition del "poteres major". In general, isto face de illes magistratos independente del alteres. Illes non pote vider lor actos blocate per le veto del consules. Si un magistrato, un assemblea o le Senato non se conforma al ordines de un tribuno, iste, usante le intercessio, potera blocar iste action particular. Cata magistrato republican detene certe poteres (potestas), que comprende le imperium, le coercitio e le auspicia (poteres religiose). Iste poteres es equilibrate per plure constrictiones constitutional, includente le collegialitate (collega), le derecto del citatanos de appellar al populo (provocatio) e un division constitutional del poteres (provincia). Solmente le populo de Roma (plebeios e patricios) ha le derecto de conferer iste poteres a un magistrato.

### Conquesta del Mediterraneo (3e e 2e seculos a.Chr.)
#### Conquesta del Occidente mediterranee

A partir de 264 a.Chr. comencia le grande affrontamento contra Carthago, que marca un puncto de tornata in le historia de Roma. Carthago, ancian colonia phenicie, habeva primo disveloppate factores commercial, postea bases e colonias in tote le Mediterraneo occidental, in particular al occidente de Sicilia gratias a su spirito de entreprisa. Roma se diffide del ambitiones carthaginese in Sicilia: isto es le causa del prime guerra punic, que dura quasi vinti-cinque annos. Le Carthagineses prende primo le urbe de Messina, reprendite per surprisa per le Romanos, lo que disbocca al initio del guerra. Seque vinti annos de guerras con fortunes varie: le prime victorias es roman, postea le Carthagineses se reprende e arresta le avanciata roman. Finalmente, Roma prende le controlo del mares, e le victoria naval ante le insulas Egates compelle Carthago a signar un pace humiliator. Illo abandona Sicilia, postea Sardinia e Corsica, e paga un forte tributo.

Post le prime guerra punic, Roma se expande in Illyria, post haber vincite le Ligures, le Insubres, e reducite le Gallia cisalpin in provincia roman. De su latere, Carthago se lancea al conquesta de Hispania. Iste expansion inquieta Roma, que relance le hostilitates in 219 a.C. Ma le Republica trova in facie de se un adversario reducibile: Hannibal, un genio politic e militar. Hannibal gania in le nord de Italia un serie de victorias, passa le Apenninos, e avantia verso le sud. Illac, ille distrue duo vices le exercitos roman, a Trasimeno e a Cannes. Le citates alliate a Roma in le sud de Italia (ma solmente illac) se allia con Hannibal, que se instala a Capua. Roma refusa de ceder, e gania successivemente a Nola, a Syracusa con Claudio Marcello, postea in Hispania e finalmente in Africa sub le direction de Scipione le African. Iste ultime finalmente vince Hannibal in 202 a.Chr., in le plaine de Zama, lo que pone fin al secunde guerra punic. Le victite, qui perde lor possessiones exterior, debe pagar un enorme tributo a Roma, que deveni in 202 a.Chr. le prime potentia del Mediterraneo occidental. Inter le rationes del successo roman on pote citar: le refusar del classe politic roman de se considerar jammais como vincite, mesmo si ella se divide super le strategia a adoptar (offensiva o defensiva) ; le capacitate de reclutamento, que reface sin cessation su perdas, al precio de un pression extenuante super su alliatos ; le maestria del mar ; e le fidelitate del populos alliatos circa Roma, que forni un glacis protectori e le major parte del portos del sud de Italia.

Carthago es finalmente destruite in 146 a.Chr., al fin del tertie guerra punic (149–146). Malgrado multe revoltas, Hispania remane roman. Le Occidente mediterranee es assi sub domination roman in le 2e seculo a.Chr. Solmente le future Gallia transalpin non es ancora roman, ma illa deveni provincia in 121 a.Chr., perque le conquesta de tote le terras litoral de iste latere del Mediterraneo se completa.

#### Domination super le Oriente mediterranee
Durante le secunde guerra punic, Philippo V de Macedonia se allia con Hannibal Barca. Le guerra termina sin resultato clar in 205 a.Chr., con le division inter Roma e Macedonia de un territorio minor al littore del Adriatico pro “combatter le pirateria”: Illyria. In 201 a.Chr., le secunde guerra macedone es declanchate per Roma, con le adjuta de quasi tote le mundo grec. Iste conflicto resta indecise usque al victoria roman al battalia de Cynocephales in 197 a.Chr. In 194 a.Chr., Roma declara le Grecia “libere” e se retira completemente del Balkanes. Le Liga etolian, insatisficite del territorios obtenite, “invita” Antiocho III del Imperio Seleucida a les adjutar pro liberar Grecia del “oppression roman”. Roma responde expellente le Seleucidas de Grecia e infligente les derrotas in Asia Minor, compellente Antiocho a signar le Tractato de Apamea in 188 a.Chr. 

Post le morte de Philippo V in 179 a.Chr., su filio Perseus provoca le tertie guerra macedonic. Al initio, le forças roman ha difficultates, ma in 168 a.Chr. illes schianta lor adversarios a Pydna. Macedonia es dividite in quatro republicas dirigite per marionettas roman. Roma reprime un rebellion macedonic e non se retira plus: illa forma le provincia de Macedonia, stabiliente un poter permanent super le peninsula grec. Inter 149 e 146 a.Chr., le Liga achean se revolta etiam: victoria roman, pillage e destruction de Corintho. In 133 a.Chr., le regno de Pergamo cade per hereditage a Roma, deveniente le provincia de Asia.

#### Roma e Italia in le 2e seculo a.Chr.

In 287 a.Chr., le guerra del ordines terminava con le leges hortensian, que resolveva un del grande problemas del initios del Republica. Nonobstante, il non ha modificationes politice major inter 287 e 133 a.Chr. Le leges decisive de iste periodo es sempre ratificate per le Senato. Le fin del 2e seculo a.Chr. vide un aggravamento del problemas economic pro multe plebeios: le longas campanias militar tene multe citatinos foras de lor domos, impediente les de occupar se de lor terras, lassate al abandono. Le parve agricultores falle, e convergi postea verso Roma, ubi illes amplia le rangos del assemblate popular, ubi lor stato economic les induce a votar pro le candidatos que lor promitte le melior futuro. Nasce un nove cultura de dependentia, que favorisa le ascension del conductores le plus popular.

Durante tote le secunde guerra punic, excepte alcun defectiones in le sud, le territorios latinos e alliatos remane fidel a Roma, contribuente enormemente al effortio de guerra, sia humanemente que materialmente. Totevia, le citatanitate roman es solmente limitatemente extendite, e rancores e motivos de rebellion se accumula contra le centro de poter a Roma, cec. Le organisation general del Italia non ha cambiate desde quasi duo seculos, mesmo si le territorio roman se extende ora super un grande parte del Mediterraneo. Iste blocage porta a un guerra civil terribile al initio del prime seculo a.Chr., cognoscite como le “guerra social”, inter Romanos e lor alliatos.

Le Republica se trova como sol dominator de un parte integre del Mediterraneo, ubi le territorios es florente. Le prisa de Grecia e de un parte del Asia multiplica le influxo de ricchessas in tote le Republica. Le numero de sclavos se multiplica enormemente, lor benes es acquisite per Roma. Le contribution pecuniari de tote iste guerras e territorios absorbite es extraordinari. Le sclavitude deveni le motor del societate roman post le secunde guerra punic, quando le ricos Romanos comencia a crear grande proprietates (*latifundia*) in le provincias conquestate.

Roma, deveniente dominator del Italia e specialmente del citates del Magna Grecia post le Secunde Guerra Punic, fortifica su hellenisation. Le grec deveni un secunde lingua, largemente usate in le commercio e como lingua de cultura. Le Romanos le plus ricos invia lor filios al scholas grec. Le prisa de Grecia in 146 a.Chr. non face nisi consolidar iste phenomeno. Le arte grec experimenta un ver renascentia al medietate del 2e seculo a.Chr., e su influentia super le arte italic es considerabile. Le profonde hellenisation del arte roman es deliberate e desirate per le pais dominator.

### Crises del Republica (fin del 2e e 1e seculos a.Chr.)
Le fin del Republica es marcate per le numerose guerras civil e exterior que ha incidentias considerabile super le economia e le societate roman. Le institutiones politic republican es poco a poco vacuate de lor contento in favor del general a capite de exercitos de veteranos devote a illes.

#### Guerras civil e fin del Republica
Le guerra profita specialmente al riccos. Le rangos del citatanes parve proprietarios se es rarefacte, specialmente durante le secunde guerra punic. Ergo, il ha minus agricultores. Le campanias se coperi de vastos pasturas. Le grano importate de Sicilia compete con illo del parve productores latinos que, ruinates, vende lor terras a basso precio al grande proprietarios e se move a Roma pro junger se al plebe urbane. Le grande familias se constitue assi immense domanios, le latifundia, ubi se installa colonos (agricultores non proprietarios) e numerose sclavos. Illes forma le *nobilitas*, le nobilitate que monopolisa le magistraturas e reimple le Senato. Al latere de iste nobilitate fundiari, appare un nove classe de negotiatores qui se enrichi in commercio, banca e credito. Lor ricchessa les permitte tener un rolo importante in le ordine del equites. Nobilitate e equites se accorda pro expoliar le emergente imperio, dividite in provincias. Negotiatores e magistratos de origine nobilitari se enrichi per plunderar iste provincias de maniera systematic.

In le urbe, tamen, le disoccupation cresce; le mano de obra salariate es concurrite per le massa de sclavos apportate per le conquestas. Roma deveni un urbe bigarrate con, al latere de citatanes roman, italicos, grecos e libertos de omne origines. Iste multitudine alimenta un agitation constante in le citate. A partir de 133 a.Chr., le tensiones se multiplica inter le riccos e le povres, tanto plus que le plus luxuriose excessos ha facite apparition a Roma. Un tentative de reforma appare tamen con le Gracchos, originari de un grande familia nobile. Illes pensa que un reforma agraire es necessari pro resolver le problema del plebe, ma le duo fratres es assassinate in succession, e lor reformas abandonate.

Germanos invade le Gallia e supervince plure vices le exercitos roman. Un reforma militar profunde es initiate, admitte in le rangos del exercito le proletarii, i.e. le citatanes sin proprietate, que non habeva usque tunc accesso al legiones. Un exercito de povres e sin proprietarios succede assi al exercitos de citatanes proprietarios terren, ma illo deveni un exercito professional, preste a dedicar se a su chef e a aperir le via al poter, tanto plus si ille es generose. Iste nove exercito permitte a Roma e a Marius de triumphar contra duo menacias.

Post le Gracchos, veni le tempore del ambitiose que lucta pro le poter. Gratias al reforma militar e a su victorias in Africa e in Gallia, Marius domina le vita politic, associando al su poter le chefs del parte popular. In 91 a.Chr. comencia le guerra social, que oppone le Senato al italicos que tenta obtener le citatanitate roman. Nam illes, benque parte del Republica desde longe tempore e contributores major al exercito, non habe pro le major parte le statuto de citatano e es ancora considerate como subditos. Roma succede a blocar le rebellion per conceder le citatanitate al alliantos que non se habeva revoltate, e postea a omnes que deponerea le armas. Sylla vence le ultime citates irreductibile. Al fin del guerra social, le italicos obtene assi le citatanitate roman e Italia es unificate sub un sol statuto juridic. Ma le problemas persiste. Le institutiones republican functiona mal. Equites e nobilitas se affronta pro le exploitation del provincias. Sucede guerras civil inter Sylla e Marius, massacros reciproc in Roma, e finalmente le dictatura de Sylla, qui face importante reformas politic, reforcante le poter del aristocrates e diminuente illo del tribunos del plebe. Il se retira postea del vita politic.

Rapidemente, nove revoltas produce nove expeditiones militar, favorisante le emergentia de nove generalos victoriose que se disputa le poter. Pompeo e Crasso affronta con successo le rebelliones e le inimicos de Roma. Pompeo alora se allia con Crasso e con Julio Cesar, in plena ascension politic. Le tres homines se comparti le poter e forma le Prime Triumvirato. De 58 a 51 a.Chr., Julio Cesar conquesta le Gallia independente, obtenente prestigio e ricchessa. Il pote assi consacrar se a su ambition supremo: le conquesto del poter a Roma. Il pote contar super le fidelitate de su legiones e de su supportos politic in Roma. Interim, Crasso trova le morte contra le Parthos a Carrhas in 53 a.Chr. Pompeo, profitante del absentia de Cesar, es nominate consul unic per le Senato in 52 a.Chr., pro mitter fin al agitation politic incessante in le urbe. Al fin de 50, comencio de 49 a.Chr., le nobilitate roman confide a Pompeo le mission de proteger Italia. Cesar, con tropas experimentate per 9 annos de guerra in Gallia, invade Italia e batte le exercitos de Pompeo in Hispania e postea a Pharsalo in 48 a.Chr. Le ultime partisans de Pompeo es battite in Africa in 46 a.Chr. Cesar resta le sol dominator de Roma post 4 annos de guerra.

Il organisa un monarchia que non se appella assi. Il es nominate dictatore per 10 annos, postea dictatore a vita in 44 a.Chr. Il es “eligite” consul cata anno, es censor e porta le titulo imperator, capite supremo del exercitos. Il detene etiam le inviolabilitate tribunician. Il reorganisa le Senato, aperiente lo a familias non roman originari del provincias. Il practica un politica favorabile al povres: remission de debitos, lotisation pro veteranos, grande obras pro embellir Roma. Il mori assassinate al Idus de Marte in 44 a.Chr. per un complotto dirigite per Bruto e Cassio.

Post la morte de Julio Cesar, Octaviano, su nepote e filio adoptive, Marco Antonio, su tenente e consul in exercitio, e Lepido, magistro de cavalleria del defuncto dictatore, se accorda pro divider le poter. Illes forma le Secunde Triumvirato. Lor prime objectivo es vingar la morte de Cesar. Cassio e Bruto es occidite in 42 a.Chr. al battalia de Philippi. Octaviano obtene le titulo de Imperator e plure territorios (Corsica, Sardinia…) in 38 a.Chr., benque le triumvirato de cinque annos sia renovate per le Tractato de Tarento le mesme anno. Post la destitution del triumviro Lepido per Octaviano, iste e Marco Antonio se trova facie a facie. Le conflicto es inevitabile. Marco Antonio, alliate a Cleopatra, es battite a Actium in 31 a.Chr. Octaviano prosegue methodicamente le conquesto del Oriente, usque in augusto 30 a.Chr. Quando Marco Antonio e Cleopatra se suicida, Octaviano resta le sol dominator de Roma. In ultra, le opinion public es fatigate del disordines e del guerras civil; illo demanda un regime stabile, mesmo si autoritari.

De retorno in le citate, Octaviano inaugura un nove era que se terminara solmente con le catauta de Roma in le 5e seculo.

## Imperio roman

### Alte-Imperio (1e seculo usque al initio del 3e seculo)
Le Senato confereva alora a Octaviano le titulo de Augusto. Mesmo si on lassava le functionamento del ancian magistraturas e del Senato, Augusto concentrava tote le potentias in su manos. Su successores, le imperatores julio-claudian, le flavianos e le Antoninos, portava le Imperio Roman a su apogeo. In le 2e seculo, le superficie del Imperio Roman esseva a su maxime extension, e contava inter 50 e 80 milliones de habitantes. Roma, con su superficie de 1 385 hectares e su million de habitantes, esseva le plus grande citate del mundo mediterranee.

Durante le regno de Constantino I, un lista esseva producite super le monumentos in Roma (40 arcos de triumpho; 12 foros; 28 bibliothecas; 12 basilicas; 11 grande thermas e circa 1 000 baños public; 100 templos; 3 500 statuas de bronzo de personages illustre e 160 de auro o de ebore de deos e deas, al quales se adjungeva 25 statuas equestre; 15 obeliscos egyptie; 46 lupanares; 11 aqueductos e 1 352 fontes public; 2 circos pro le corridas de carros (le plus grande, le *Circus Maximus*, poteva reciper circa 400 000 spectatores); 2 amphitheatros pro le gladiatores (le plus imponente, le Amphitheatro Flavian, con 50 000 a 70 000 placias); 4 theatros (le plus vaste, le Theatro de Pompeio, con 25 000 placias); 2 immense naumachias (lacos artificial pro spectaculos aquatic e reconstitutiones de battalias naval); e 1 stadio de 30 000 placias, le Stadio de Domitiano, pro le competitiones de athletismo). E le lista non se arrestava ibi.

#### De Augusto al fin del Severos

Auguste (Octaviano), le prime imperator de Roma, recipe le poter proconsular pro dece annos. Il divide le Imperio in provincias senatoral (pacificate) e imperial (ubi se trovava le fortes armate). Il assume le controlo absolute del exercito, del qual ille assecura le financiamiento, e es permanentemente protegite per le guarda pretorian, stationate in le *Urbs* (usque ad alora nulle tropa habeva resideva in Roma). Le Senato retine o recipe importante prerogativas in le dominios del administration civil (Roma, Italia, provincias), del financias, del justitia e del moneta. Augusto voleva que ille fosse, fronte al exercito (reformate e devenite definitivamente un exercito professional), le sol elemento civil que contava in le Stato. Sub le principato de Augusto, Roma esseva dividite in dece-quatro « regiones ». Obras esseva initiate pro stabilisar le rivas del Tiberi. Pro luctar contra le incendios, satis frequente in le capital, un corpo de vigiles esseva instaurate, e nove aqueductos esseva construite. Multe altere monumentos esseva edificate durante su regno.

A su morte, esseva su ultime filio adoptive, Tiberio — filio de un prime matrimonio de Livia — que deveniva imperator. Le Imperio prosperava e accumulava fundos que contribueva a sanear le financias, ma su regno esseva equalmente marcate per le assassinos de personalitates politic, e ille moriva odiate. Caligula, su parvo-nepote e nepote adoptive, tertie filio de Germanico, assumeva postea le poter. Durante sex menses, le Romanos poteva felicitar se de haber un imperator juste, utile e liberal, que les faceva oblidar le sinistre fin del regno de Tiberio; ma un grave maladia cambiava dramaticamente Caligula, qui deveniva un tyranno. Un conspiration lo supprimeva, e Claudio, su oncle, le succedeva. Malgrado su manco de experientia politic, Claudio se monstrava un administrator capace e un grande constructor public. Su regno videva le expansion del Imperio: cinque provincias se adjungeva al Imperio, inter illos Britannia (in 43), Lycia, Mauritania, Norico e Thracia. Ille extendeva le citatanitate roman a multe provincias, inter illas le Gallia, ubi ille esseva nate. Ma ille esseva un imperator debile, e ille moriva envenenate al instigation de Agrippina in 54, post haber, super su consilios, adoptate su filio Neron. Le prime annos del regno de Neron esseva recognoscite como exemplos de bon administration, ma numerose scandalos appareva, inter illos le grande incendio de Roma. Mal circumferite, ille prendeva mal decisiones e demandava le suicidio (le ultime de troppo) del excellente general Corbulo, provocante le rebellion de plure de su pares. Le imperator esseva destitute per le Senato e se suicidava. Isto signava le fin del Julio-Claudianos.

A la morte de Neron, le Imperio experientia un prime crisis. Generales — Galba, Othon e Vitellio — es nominate imperatores a turno per lor truppas, pro esser postea assassinate in 69.

Finalmente, le chef del exercito de Oriente, Vespasiano, un italiano, deveniva imperator, dante assi origine al dynastia flavie. Il restabili le ordine e le pace in Roma, assi como in le provincias revoltate. Pro consolidar su poter, le imperator se inspirava del modello augustee, reprendente le grande themas de su regno e monopolisante le magistraturas superior. Al scala del Imperio, ille menava un politica inter continuitate e innovation. Como su predecessores, ille multiplicava le constructiones public, in particular le Colosseo que ille initiava. In plus, ille introduceva ver innovationes in le campo financiari. Le frontieras del Imperio se stabiliva e se fortificava con le construction de un systema defensive pro vigilar le populos barbaric ultra le Rheno e le Danubio (Germanos, Dacos, Sarmates, Chattos). Su filio Tito, qui habeva jocate un grande rolo durante su regno, le succedeva, ma esseva imperator solmente duo annos. Le secunde filio de Vespasiano deveniva alora a su torno imperator. Le conquesta de Britannia per Agricola se continuava con brillantia, e Domitiano lanceava un offensive surprise contra le populo germanic del Rheno le plus potente del epoca, le Chattos, que ille venceva. Le presentia roman in Britannia e in Germania esseva seriemente reforciate. Sed multo tosto le situation se degradava super le Danubio. Le Dacos se univa, e Domitiano interveniva in persona con le guarda pretorian pro los chassar. Finalmente, post le reversos de generales romanos, Domitiano prefereva tractar e concludeva pace con le rege daco Decebalus, qui deveniva un rege cliente e recipeva subsidios. Al initio de su regno, Domitiano se monstrava liberal e juste. Ille esseva laudate pro su senso de justitia e de religion. Totevia, su natura inquiete, su tendentia a vider conspirationes ubique, su violentia e su autoritarismo obscurava le fin de su regno. Ille esseva assassinate in 96 per un conspiration de palatio.

Le Senato habeva ja previste un reimplacia in le persona de Nerva, qui dava origine al dynastia antonin. Il adoptava su successor Trajano, un romano de Hispania. Cinque imperatores remarcabile sur sex eligeva, durante lor vita, lor successores, proque illes non habeva filios; totevia, le selection se faceva sempre inter parentes proxime. Le regnos de Trajano e de su successor Hadriano correspondeva al apogeo del Imperio Roman.

Trajano, durante que ille favorisava le agricultura e meliorava le administration, conquestava Dacia, le Imperio Parthe e annexava Arabia. Le imperator promoveva etiam le romanisation del Imperio. Le conquesta del Parthia, tamen, non le superviveva. Le imperator Hadriano se dedica a ducer un politica plus defensive. Sub su regno, in plure regiones de frontiera, specialmente in Africa e Britannia, importante fortificationes se disveloppava, frequentemente appellate *limes*. In plus, Hadriano laborava pro meliorar le functionamento del Imperio. In le continuitate de un effortio jam initiate per altere imperatores, ille promoveva le integration del provincial, specialmente per le creation de colonias honorari: durante que le termino colonia designava usualmente le installation de colonos romanos, illo deveniva ora un titulo honorific concedite a un citate e que donava le citatanitate roman a tote su habitantes.

Le regno de Antonino le Pio non esseva marcate per conquestas, ma plus tosto per un voluntate de consolidar le stato actual. Es traditionalmente durante su regno que on considera que le Imperio Roman attingeva su apogeo, a causa del absentia de guerras e de revoltas major in provincia. Es tamen iste politica defensive e expectative que annunciava le difficultates financiari e militar del Imperio. Marco Aurelio e Lucio Vero succedeva a Antonino. Le secunde moriva post octo annos de regno, sin grande actos. Le prime esseva cognoscite como un imperator-philosopho stoic. Sur le plano interior, ille realisava un importante obra legislative. Ille passava dece-quinque annos super le frontiera danubian a luctar contra le Barbaros. In effecto, le Imperio entrava in un periodo multo minus favorabile: su vicinos al frontieras pareva plus potente, e le Imperio debeva affrontar difficultates agricole, fames e le epidemia del peste antonin. Marco Aurelio eligeva su filio Commodo como successore. Le assassinio de iste, qui se habeva comportate como un tyranno durante un grande parte de su regno, poneva fin al dynastia del Antoninos.

Su assassinato in decembre 192 aperiva un crisis politic, como al fin del dynastia julio-claudie. Le guarda pretorian assassinava le nove imperator Pertinax e portava al poter Didio Juliano.

Finalmente, le general del exercito del Danubio, le african Septimio Severo, prendeva le poter. Ille cumulava de beneficios le exercito, del qual ille augmentava le effectivos, e reforciava le poter imperial. Le pretorianos, qui habeva facite e disfacite tante imperatores, esseva de ora in avante recrutate inter le legiones del Danubio fidel a Septimio Severo. Ille salvava pro un tempore le Imperio ab le anarchia e initiava importante reformas politic, militar, economic e social. Le mixtura cultural portate per le Imperio se accresceva, e le religiones venite de Oriente deveniva plus popular in le Imperio, in particular le culto de Mithra inter le militares. Iste aspecto ha essite a vices exaggerate per le historicos, qui describeva le Severos como un dynastia oriental, un judicio que es hodie considerabilemente relativisate.

Ille nominava su duo filios Augusto, ma a su morte, Caracalla se hastava a occider su juvene fratre Geta. Ille es cognoscite pro haber publicate in 212 le famose edicto que porta su nomine, le qual dava a tote le homines libere del Imperio le citatanitate roman. Ille moriva assassinate in le fronte parthe per ordine del prefecto del pretorio Macrino, qui solmente pro breve tempore succedeva prender su placia. Ille nominava su proprie filio Diadumeniano Cesare e pois Augusto in 218, ma ambe esseva assassinate. Le cosino de Caracalla, Elagabal, deveniva postea imperator, ma, tote occupate per le culto del deo del mesme nomine, ille lassava le governamento a su avia Julia Maesa. Ille esseva occidite per le pretorianos, e su cosino Severo Alexandro le succedeva pro un regno de 13 annos. Post su assassinato, le Imperio cadeva in un periodo multo plus turbate, traditionalmente appellate « anarchia militar », termino tamen improprie, proque, ben que le poter imperial esseva a vices dividite, illo nunquam esseva absente.

#### Poter e culto imperial
Le imperatores porta le titulo de *imperator*, chef supreme del exercitos. Durante tote le duration del Imperio Roman, le victoria es un potente factor de consolidation del poter. Le imperator vincite vide se facilemente contestate in su poter per un altere general ambitiose. Tote le imperatores prende le habitude de facer se eliger consule pro monstrar le continuitate inter le institutiones republican e le principato. Isto etiam confere les le *imperium*, le poter de constringer e de esser obedite per omnes. Illes ha etiam le imperio proconsular, lo que les da le autoritate de governar tote le provincias. Como detentores del potentia tribunician, illes possede le intercessio, isto es, le derecto de opponer se a qualcunque decision del magistratos del Imperio. Como Julio Cesar, illes porta le titulo de grande pontifice, lo que face de illes le chefes del religion roman. Illes recipe un juramento de fidelitate personal de tote le habitantes del Imperio.

Usque al fin del Imperio Byzantin, le succession de un membro del familia al defuncte imperator non es automatic. Le poter non pertine ni a un individuo ni a un dynastia. Assi, il ha riscos importante de guerras civil a cata fin de regno. Le periodo del Antoninos, ubi le imperator eligeva su successores foras de su familia, e ubi non occurreva disturbios al accession del nove imperator, es un exception. Le Senato e le populo es penetrate per le timor de un guerra civil a cata succession. Illes dunque accepta con empressemento le idea que un descendente del principe reinante prendeva le sequite de su patre. Un del deberes de cata imperator es preparar le transmission pacific de su throno. Le election le plus logic es, mesmo pro le Romanos, designar su filio o adoptar un. In caso de crise, un general portate in triumpho per su soldatos pote per le armas attinger le poter supreme. Le guarda pretorian, incaricate de custodiar le securitate del imperatores, joca un rolo crescente in le complottos e le assassinatos que marca le periodo imperial.

Le function de grande pontifice procura al imperatores un character sacre. In ultra, in le credentias popular, Scipion le African, Mario e Silla habe un character divine. Cesare disveloppava circa se un legenda de divinitate, pretendente descender de Venus e Eneas. Le imperator Augusto instaura le culto imperial. Ille face divinisar Cesare e assi, como su herede, ille se eleva supra le humanitate. Ille se dice filio de Apollo. Ille associa etiam tote le communitate al culto del genio familiar, deveniente assi le patre de omnes, de ubi su titulo de “patre del patria”. Augusto refusa de esser divinisate in su vita. Ille tamen permitte que on construe templos dedicate a ille, specialmente in le Oriente habituate a considerar su sovranos como deos vivente, a condition que su nomine sia associate a illo de Roma divinisate. Le movimento continua post su morte. Tote le imperatores se pone sub le auspicio de un deo. Pauco a pauco, illes es assimilate a deos vivente in tote le Imperio. Post le morte illes recipe le apotheose. Le Antoninos prende Jove capitolin como deo supreme. Durante le regno de Hadriano, le divinisation del imperator vivente progresse ancora in Oriente. Le ideologia imperial assume aspectos plus philosophic. Le imperator debe su successo a su merito (Virtus) e al protection divin.

Le culto imperial es etiam un maniera de habituar le habitantes del Imperio, si dissimiles per cultura e credentias, a respectar le poter de Roma per medio de un imperator divinisate. In tote le Imperio, on restaura o construe templos dedicate al culto imperial. Ceremonias es organisate in honor del imperator. Isto es le occurrentia pro le communitate de reunir se in procession con sacrificios, bancchetes e tote sorta de spectaculos.

#### Administration imperial

In le provincias senatorial, le governator, un proconsul o un propretor, es nominate per le Senato. Iste provincias es in pace e nulle legione reside ibi permanentemente. In le provincias imperial le governator, un legato propretorio o procurator, es nominate per le imperator. Le Egypto es dirigite per un prefetto del ordine equestre, nominate per le imperator. Totevia, le imperator dispone de poter de controlo in tote le provincias. Ille pote nominar legatos extraordinari in le provincias senatorial. Ubique in le Imperio, le dominios imperial, le impostos indirecte e le minas es administrate per un procurator nominate per le imperator. Italia gode de un statuto privilegiate: illo escappa al imposto fundiari e es administrate directemente per le Senato.

Le governatores es nominate pro un duration de 4 a 6 annos. Illes mantene ligamines strictes con le poter central gratias a un correspondentia multo active. Illes debe supervider le impostos, le ordine public, le censimento, le respectos del proprietates. Illes dispone de un administration multo reducite. De facto, illes interveni in le vita del provincias specialmente pro judicar un citatano roman, reprimer disturbios importante al ordine public, resolver difficultates financial del citates. Le majoritate del questiones administrative es resolvite al nivello local intra le quadro del citate. Pro le Romanos, iste citate constitue le quadro de vita ideal. Ubi illo non existeva, specialmente in Occidente, le Romanos lo creava.

In le capital, on trova circa le sovrano organismos e homines que le adjuta a governar. Le consilio del prince, del qual ille se circumda pro prender le decisiones capital, es componite de homines eligite pro lor competentias militar, juridic o diplomatic. Le consilio deveni poco a poco permanente e prende un rolo predominante in le governamento del Imperio. Le prefetto del pretorio es le persona le plus importante del entourage imperial. Ille dirige le guarda pretorian e es le comandante secunde durante le expeditiones militar. Finalmente ille mesmo fini per menaciar le poter imperial.

#### Organisation militar

Usque al medio del 2e seculo, le exercito remane un exercito de conquestas. Augusto annexiona Illyria e tenta vanmente de subjugar Germania. Ille fixa le frontieras del Imperio al Rheno e al Danubio. Claudio face le conquesta de Britannia; Trajano, celle de Dacia e de Arabia. Ille realisa etiam le ephimere conquesta de Parthia. A partir de Hadriano, le plus importante es mantener le Imperio e non plus subjugar nove territorios. Un del prioritates de Hadriano es de enclavar le spatio roman detra un muro destinate a proteger le Imperio contra le barbaros. A ille on debe le famose Muro de Hadriano al nord de Britannia. Su successores continua su obra. Al frontieras de Germania, de Oriente e de Africa, muros es erigite. On finiva per dar les le nomine de limes, ben que in latino limes significava simplemente un via de patrulemento al frontiera. Vias strategic permitteva de transitar facilemente usque al frontieras pro defender los in caso de attacco. In total, le Romanos habeva 9 000 km de frontiera a defender. Le exercito remane stationate al frontieras. Le governatores del provincias frontalier que habeva legiones es eligite con cura per le imperator, pois que illes assume lor commandamento. In total, 400 000 homines, distribuite in 30 legiones (25 al tempore de Augusto), defendebant le frontieras.

Le exercito roman comprende circa 150 000 legionarios de citatanitate roman, engageate pro 20 annos. Illes es duplice per truppas auxiliar recrutate inter non-cittadinos, que recipeva le citatanitate roman post 25 annos de servicio militar. A partir de Hadriano, un parte del auxiliares se distingueva del exercito roman, proque illes reteneva lor armamento traditional. Le Italianos, que al prime seculo ancora esseva majoritari in le legiones, reluctava sempre plus a facer lor servicio militar. Il esseva dunque necessari cercar recrutas in le provincias que, quando illas esseva multo romanisate, anque reluctava a partir al exercito. Le soldatos esseva dunque recrutate sempre plus in le provincias minus romanisate, ben que, al secunde seculo, le guarda pretorian e le officiales (centuriones) esseva sempre recrutate inter Italianos. Italia remaneva etiam le principal loco de recruta pro le formation de nove legiones, como al etate de Marco Aurelio (*Legio III Italica*). Le exercito roman deveniva tamen un exercito professional que habeva amalgamate le varie populos del Imperio. Su unitate proveniva de un spirito de corpore date per un entrenamiento rigorose, un disciplina ferree elevate al rango de divinitate, un religion specific del campamentos circa le deos traditional romanos e le culto imperial, e un encadramento de qualitate. Al corpore del ingenieros militar on debe le construction de canales, de vias, de aqueductos e de fortification de citates. Le presentia del exercito al frontieras esseva un grande factor de disveloppamento economic pro iste zonas e un potente instrumento de romanisation.

#### Societate del Alte-Imperio
Le 80 milliones de habitantes del Imperio pertine, per nascentia o per fortuna, a differente gruppos social. On nasce sclavo, homine libere o citatano roman. Le sclavos non ha alcun derecto. Illes vive un vita multo dur in le grande dominios o in le minas. In le urbes, lor condition es plus clemente. Illes labora como domestic, artisanos, e mesmo professores o artistas pro le plus erudite. Alcunos tene boteca e versa un summa a lor domino pro poter travaliar. Assi illes pote pagar lor manumission. Le subditos del Imperio es homines libere que non es citatanos romanos. Illes pote testificar in judicio. Illes debe tamen pagar un imposto supplementari: le tributum. On deveni citatano roman per nascentia, per decreto, o post 25 annos de servicio militar. Le majoritate del citatanos exerce parve mestieros. A Roma, il existe 200 000 citatanos paupere pro qui le distributiones gratuite del annona es vital.

Le plus riccos es reunite in le ordine equestre o in le ordine senatorial per decision del imperator. In iste societate de ordines — ordine senatorial, ordine equestre, ordine decurional — le nobilitas se distingue per un recognition de origine e non per un statuto. Tamen, le nobilitas perde certe de su marcatores social. Al secunde seculo, le procession del portraitos dispare. Illo es de facto reservate de nunc solmente al funerales imperial.

Al initio del Imperio, le societate non es fixate. Le sclavos, specialmente urbanos, pote esser facilemente manumitite per lor domino. Pauco a pauco, tote le homines libere accede al cittadinia. Le edicto de Caracalla, in 212, rende tote le homines libere cittadinos romanos, lo que “fortifica le unitate moral del Imperio”. Tamen, le barbaros subjugit per le fortia, assi como le basse stratos del population egyptie, non recipe le cittadinia. Assi, a Volubilis, le paisanos isolate e le tribos semi-nomade vicin al citate remane subditos del Imperio, excepte alcun chefes recompensate assi pro lor supporto. Ma pauco a pauco, le distinction se face inter le honestiores, le potentes, e le humiliores, le humiles. Illes es tractate de maniera inegale ante le justitia: al distinction juridic inter cittadino e non-cittadino se substitue un distinction social inter ricos e pauperes.

#### Le urbe, loco del civilisation roman

In quasi tote le citates del Imperio on vive al hora roman. Secundo certe estimationes, Roma, le capital, contava plus de un million de habitantes sub le Alte Imperio (inter 600 000 e 1,2 million). Le Romanos la appella simplemente *urbs*, le citate. Illa es, con Alexandria, le plus grande citate del mundo roman. Desde le prime seculo, le citate esseva multo embellite per le imperatores. Iste numerose monumentos symbolisa le grandor de Roma e le arte de viver del Romanos. Le fora, locos de vita politic sub le Republica, deveniva insimul monumental continente basilicas, numerose templos, arcos triumphal e bibliothecas. Le colline del Palatino es occupate per le palatios imperial, le domo del Augustos. Ma Roma es supra toto, in le imagination popular, le citate del jocos. Plure monumentos extraordinari les es dedicate: le Circo Maximo inter le monte Palatino e le Aventino; le Coliseo, le plus grande amphitheatro del mundo roman, dedicate al jocos del circus, essencialmente combates de gladiatores.

Le thermas appare al fin del Republica. Le imperatores ne construe multes pro le otio del plebe roman. Pro apportar le aqua necessari al thermas e al numerose population, multe aqueductos es construite. Al prime seculo, illes poteva apportar quasi un million de metros cubos de aqua per die al citate. Roma cresceva durante le seculos de maniera disordinate: le stratas es stricte e sinuos. In 64, post le incendio de Roma, Neron face reconstruer le citate con axos large e aerate. Le plus ricos vive in vaste villas, durante que le plus modeste habita in immobiles collectivos, le insulae.

Le architectura roman flore in le citates. Le architectura imperial innova per le generalisation del volta a pleno circulo e per le uso systematic del mortero (*opus caementicium*) e postea del ladrillo (*opus latericium*), realisante monumentos sempre plus audace a Roma (Pantheon, Coliseo, fora imperial, thermas, etc.) e in le provincias (Ponte del Gard, arenas de Nemausus, etc.).

Le grande metropoles como Carthago e Antiochia reflore. Le Romanos edifica ubique in le Imperio citates con plano regular appellate plano hippodamian. Le citate se organisa circa duo axos: le cardo e le decumanus. On trova ibi tote le monumentos typic del romanitate. Le citates ha a lor capite un senato local appellate curia, recrutate inter le ricos habitantes del Imperio. Illes forma le ordine decurional. In su seno es eligite le magistratos: aediles — incaricate del policia del mercados e del vias —, duumviri — magistratos con attributiones judicial —, duumviri quinquennales — eligite cata cinque annos con functiones censorial. Le ordo decurionum debe gerer le finantias (pecunia publica) e le territorio del citate, garantir le ordine public e le relationes con le poter central.

Le decuriones, e specialmente le magistratos, finantia in grande parte ex lor proprie pecunia le construction de monumentos e templos. A summas legalmente definite e exigite, illes pote adder voluntarimente un donation personal. Iste practica appellate evergetismo occupa un placia importante in le construction e le vita del citates. Le evergetismo permitte al aristocrates del citates de manifestar lor liberalitate e lor fasto; illo pote esser un instrumento de autocelebration, supportar un strategia familiar, le monumento donate rememorante le gloria del familia trans generationes, al mesme tempore que illo funda un cohesion politic e social. Le donation del evergete pote esser concipite como un contra-don que responde al respecto monstrate per le citate e al poter politic que illa le confereva.

Festas, spectaculos e distributiones varie, sovente resultante del evergetismo, contribue in le citates al elaboration e postea al mantenentia de un cultura municipal e de un cohesion civic. Si le historiographia videva in le passato in le evergetismo un factor explicante le abandono del functiones politicas per le aristocratias local, iste hypothese non es nunc acceptate, e on non imagina plus un desertion generalisate del curiae.

In le citates del Occidente del Imperio, le latino se diffunde, durante que le Oriente remane fidel al lingua greca.

#### Prosperitate economic
In regula general, le majoritate del ricchessas producite proveni del campanias e del agricultura. Sub le Alte Imperio, le tendentia al concentration del possessiones fundiari se confirma. Le nobilitas o le templos de Oriente possede vaste dominios. Ma le plus grande proprietario del Imperio es le imperator ipse, qui amplia su possessiones per confiscar illos de su adversarios. Le centro del grande dominio o latifundium es le villa, le residentia del domino con su dependentias. Si le ideal proclamate es illo de autarchia — pois que es le patrimonio fundiari e le autosufficientia que funda le dignitate social — il existe importante regiones de culturas commercial. Le principal cultura es celle del cereales, que permitte de nutrir tote le habitantes del dominio. Le agronomos romanos recommenda reservar un parte del superficie a culturas commercial como le vinea e le olivo. Le parve proprietate non ha disparite completemente: illa remane le ideal del societate roman, ma su importantia se ha reducite. Si sub le Imperio le agricultura ha paucemente evolvite, illo ha tamen diffusite certe practicas technic. Le existentia de ganhos de productivitate non es excludite, secundo certe autores.

Le principal activitates artisanal es exercite in le campanias, ma etiam in le citates: production textile, fabrication e mantenentia de utensiles, production de ceramica. Durante multo tempore, le historicos considerava le citates antique como purmente consumitores; post discussiones importante, iste opinion es hodie multo relativisate. Importante regiones minari existeva in Hispania e in le regiones danubian. Ma ibi etiam, le progressos technic es minime. Le labor manual e le activitate mercantil es, pro le classes instruite, fonte de disprecio, reservate al classes inferior e al sclavos. Le existentia de sclavos ha forsan constituite etiam un obstaculo al disveloppamento del progresso technologic. Totevia, recenter recercas archaeologic relativisa fortemente iste judicios ancian: archaeologos e historicos concorda hodie, per exemplo, super le diffusion importante e precoce del molino a aqua in le Imperio Roman.

Le pace e le prosperitate del Alte Imperio provoca un crescimento del activitates commercial. Le Mediterraneo, al corde del Imperio Roman, cognosce un traffico intense. Le pirateria es multo reducite gratias al flottas de guerra del imperatores que patruia permanentemente. Le naves se aventura sempre plus in alto mar pro abbreviar le duration del traversiones; ma pro itinerarios breve o medie, le marinarios prefere le cabotage longo del costas. Le Mediterraneo es aperte de martio usque a octobre, isto es, le navigation ibi es autorisate; in inverno, non ha navigation. Le grande portos mediterranee es Ostia (le porto de Roma), Alexandria in Egypto e Carthago in Africa.

Le ligamines commercial attinge etiam le Baltico, le Africa nigre per caravanas trans-saharian, India e China. Assi on vide que le Imperio non es un spatio claudite. Le gusto del Romanos pro productos de luxo alimenta le grande commercio international. In iste senso, le Imperio prolonga le duo ultime seculos del Republica, ma le domination economic italian in certe campos — ceramicas de qualitate, amphoras, vinos — cede, con le tempore, al productiones provincial.

### Crise del Imperio Roman (3e seculo)

#### Origines del crise
Le historicos ancora se interroga super le causas del crise profunde que traversa le Imperio Roman al 3e seculo. Alcun causas externe al Imperio pote explicar lo. In Oriente, le Imperio Parthe in disgregation cede le loco al Imperio Sassanida in le secunde quarto del 3e seculo. Iste imperio potente, ben structurate e aggressive, exerce un pression constante super le provincias de Asia. In le nord-est de Europa, le Germanos oriental, que vive in le regiones del mar Baltico, initia un migration lente verso le Sud e le Sud-Est europee. In facer isto, illes expelle altere tribos que se trova sur le territorios que illes transversa. Iste tribos cerca refugio in le Imperio Roman, sperante trovar ibi nove terras e un ric botino. Lor incursion revela le debilitate del strategia defensive roman: le legiones es massate al frontieras, ma, un vice transversate le region frontalier, le barbaros pote devastar quasi sin impedimento le provincias. Le dispositivo militar roman e le organisation del poter imperial es etiam multo poco adaptate a un guerra simultanee sur duo frontes, in Oriente e sur le ensemble Rheno-Danubio.

Le difficultates interne es debite al distantia sempre plus grande inter le militares, preste a imponer pesante sacrificios al civiles pro proteger le Imperio del menacias de invasion, e le classe possedente, que accepta difficilemente le augmento de su cargas fiscal. Politicamente, isto se traduce per le ascension del ordine equestre, titular del grande prefecturas e sempre plus presente in le provincias como governator in loco del classe senatorial. In plus, a partir de 250, le Imperio Roman es attingite per epidemias que provoca, al minus regionalmente, un depopulation e un crise economic, que afflige principalmente le Occidente jam devastate per le incursion germanic.

Le stato plus recente del recerca relativisa tamen le character general e continu del crise. Le 3e seculo es ora plus tosto describite como marcate per alcun grande crises ben definite ab le puncto de vista chronologic: crise politic in 238; duo graves crises in le annos 250 e 260, le periodo le plus difficile pro le poter imperial. Ma on insiste etiam super le diversitate del situationes regional, le mantenentia de prosperitate in Africa, le existentia de periodos de redressamento, o super le capacitate de recuperation e de resistentia, inducente plus un periodo de mutation que un crise e un declino continu.

#### Instabilitate imperial
Le periodo inter 235 e 268 es satis mal cognoscite. Dece-septe imperatores se succedite, facite e disfascite per le fortuna del armas. Le imperatores es create per un nove gruppo, le stato-major del exercito. Illo elige le nove imperator, qui es postea avalisate per le Senato. Le rango imperial deveniva, al oculos del militares, le grado plus elevate in le hierarchia del officieros. Assi, Maximino I le Thrace es le prime militar de carriera a devenir imperator per le voluntate sol de su soldatos. Ille dispende grande energia pro securisar le frontiera contra le Dacos e le Sarmatas. Ille exige de la classe senatorial e del provincias pesante tributos pro facer fronte al despesas militar que attinge le medietate del budgeto del Stato. Iste pression fiscal provoca le fraude fiscal del senatores, cuje fortuna supera le million de sestercios, e le revolta del grande proprietarios de Africa que porta al poter Gordiano I in association con su filio Gordiano II in 238. Illes es rapidemente vincite. Maximino es occidite ante Aquileia, insimul con Pupieno e Balbinus, eligite per le Senato como noves Augustos. Al fin de 238, Gordiano III, le nepote de Gordiano I, deveni imperator. Ille periva assassinate al instigation del prefecto del pretorio, Philippo le Arabe, qui debe eliminar plure concurrentes ante esser occidite in affrontar Decius. Decio es le prime imperator occidite per barbaros, durante le grave disastro de Abritto contra le Gothos in 251. Treboniano Gallo e Emiliano se succede a ritmo rapide. Iste ultime regna solmente octo-octo dies. Le legitimitate imperial, que se basava super le victoria, es submittite a rude prova: le crise militar incoragia le usurpationes, con le exercitos que cerca un general efficace e le regiones menaciate que desira un imperator proxime pro proteger los.

Valerian regna associate a su filio Gallieno. Iste es le ultime aristocrate a attinger le Imperio. Illes debe affrontar le incursiones del Alamanni e del Francos in Gallia e le offensiva del souverano sassanida Sapor in Syria. In 260, Valerian es mesmo capturate per le Persas e termina su dies como sclavo in Iran. Gallieno, remanente sol imperator, succede a arrestar un invasion del Alamanni per vincer los in Italia del Nord. Ille abandona le Dacia, conquestate per Trajano, que deveniva troppo difficile a defender, e fixa le frontiera del Imperio super le Danubio. Ma ille debe affrontar numerose usurpationes: celle de Macriano e Quieto in Oriente, de Regaliano in Pannonia e de Postumo in Gallia, qui proclama le Imperio de Gallias.

Le successores de Gallieno es tote militares a qui le armea ha date un grande rigore e le fide in le eternitate del Imperio Roman. Le Imperio es devenite militar. A partir del reformes initiate sub Gallieno — exclusion del senatores del commando militar — le imperatores illiricos affronta le crise e reorganisa le defensa del Imperio. Aurelian reunifica le Imperio ponente fin al secessiones palmyrenian e gallic e fortifica Roma.

#### Transformationes post 260
Gallieno initia un mutation profunde del strategia militar. Il distribue in profunditate le medios de defensa per placer in le principal nodos viari de Illyria detachamentos del legiones de fronteira. Il constitue un importante cavalleria con un commando autonome. Il exclude le senatores del cargas militar e los reimplacia per equites. Il introduce in le armea barbaros vincite, initiando assi le « barbarisation » del exercito. Le armea absorbe un parte semper plus grande del ressources del Statu. Un imposto special, le annona militar, es prelevate pro su mantenentia.

Le functiones de generalissime e de duce victoriose, que le imperator tene traditionalmente, es fortificate in iste periodos de guerras incessante. In addition al appellativos habitual como felix, on associa plus e plus le termino invictus. De facto, un imperator victoriose pote sperar le fidelitate de su subjectos e de su tropas. In caso de disfacta militar, concurrentes appare inter le altere generales. Le imperatores tamen tenta trovar legitimitate per transformar le culto imperial. Aureliano es divinisate durante su vita. In su monetas, on pote leger le inscription *deus et dominus natus* (Deo e senior de nascentia).

Le difficultates del tertie seculo induce le Romanos a pensar que illes ha essite abandonate per le deos, e de isto seque un periodo ubi le citatanos que refusa participar al cultos public, como le christianos e le judeos, es persequitate. Decio, a partir de 250, e postea Valeriano, renova le obligation de sacrificios, lo que produce persecutiones contra le refractarios. In 260, su filio Gallieno publica un edicto de tolerantia que constitue le prime legitimation official del christianismo per le autoritates roman, e que es mantenite per su successores durante 40 annos.

Le opposition inter le *nobilitas* e le homo novus es plus vivace que jammais. Le Imperio passa in le manos de familias que nunquam habeva exercite le function imperial. Le emperores novi lassa a su familia le nobilitate in hereditage. Le *honestiores* del provincias occidental e le dirigentes del populos barbar vicin obtene etiam le *nobilitas*, que los incorpora in le stratos plus elevate. Concernente le nobilitate roman, illa conserva un immense prestigio social, ma perde quasi tote su autoritate politic.

### Antiquitate tardive (fin del 3e seculo usque al 5e seculo)
#### Imperatores del Basse-Imperio
Pauc menses post su advento al poter, Diocletiano comprende que ille non pote regir le Imperio sol e confide a Maximiano le carga de occupar se del Occidente in le titulo de Cesar e postea de Augustus. In 293, ille da a Maximiano un adjutante que porta le titulo de Cesar, Constantio Chloro, e se elige ipse un, Galerius. Assi, le necessitates del Imperio face nascer quasi per caso le tetrarchia, isto es, le poter a quatro. Il non ha un division territorial del Imperio Roman, ma le quatro homines se distribue le commando del tropas e le sectores ubi illes interveni. Diocletiano remane tamen al culmine. Iste nove organisation permitte eliminar le usurpatores que seminava le disturbio in Gallia e repeller le barbaros. Le victoria super le Sassanidas permitte reforciar le presentia roman in Mesopotamia con le constitution de cinque nove provincias. Le politica interior de Diocletiano se insere in le linea del imperatores del tertie seculo. Ille reforcia le divinisatio del function imperial. Ille etiam desencatena le ultime e plus violente persecution contra le christianos.

In 305, le duo Augusti abdica le mesme die pro lassar le loco a lor Cesares, Galerio e Constantio Chloro, que deveni a lor turno Augusti. Diocletiano elige duo novos Cesares, Maximino II Daia e Severo, excludente deliberatemente del succession le filios de Maximiano e de Constantio Chloro. Postea, Diocletiano se retira a Spalato.

Le secunde tetrarchia se confronta con le ambiciones de Maxentio e Constantino, filios respective de Maximiano e de Constantio Chloro. Un periodo de instabilitate seque, con usque a septe Augusti al mesme tempore.

In 313, duo imperatores remane in lucta: Constantino I, installate in Nicomedia, e Licinio. Iste ultime es vincite un prime vice in 316 e finalmente eliminate in 324. Constantino, le prime imperator que se convertiva al christianismo, remane assi le sol sovereign. In le mesme anno, ille elige le ancian colonia grec de Byzantio, situate super le ripa europee del Bosphoro, pro fundar un nove capitale que portara su nomine: Constantinopole. Construite sur le modello de Roma, illa es inaugurate in 330.

Quando Constantino moriva in 337, ille non habeva reglate su succession. Su tres filios se parte le Imperio, ma termina per disputationes. Finalmente, le Imperio es reunite sub le autoritate del secunde filio de Constantino I, Constantio II, qui nomina duo Cesares con poteres multo limitate. Le nove imperator continua le politica de su patre. Un del Cesares, Juliano, responsabile de Gallia, reporta un grande victoria super le Alamanni in 357. Su soldatos lo proclama imperator contra su voluntate a Lutetia. Constantio II mori le anno sequente. Juliano, cosino del defuncte imperator, renuncia al christianismo pro amor al pensamento grec, unde su surnomine de apostata. Ille tenta restaurar le religiones ancian per reaperir le templos e obtener numerose apostasias. Ille mori post 18 menses de regno, in 363, in un escaramuccia durante le retorno de un campania contra le Persas.

Su successores, Joviano, Valentiniano I in Occidente e Valente in Oriente, retorna a un absolute neutralitate religiose. Le imperator oriental Valente, fratre de Valentiniano I, debe gerer le difficultates causate per le presentia del Gothos ultra le Danubio. Valentiniano I lassa su poter a su duo juvene filios, Gratiano e Valentiniano II. Post le morte de Valente in le battalia de Adrianopole in 378, Gratiano se elige un nove collega pro le Oriente: Theodosio le Joven. Gratiano es assassinate in 383. Valentiniano II, le juvene fratre de Gratiano, remane alora sol *augustus* de Occidente, con al su latere le general franco Arbogaste, qui lo assassina in 392. In 394, Theodosio vincite le usurpator in le battalia del fluvio frigido, ubi le duo exercitos perde le major parte de lor fortias. Dum le periculo barbar deveni sempre plus imminente, le defension del Imperio es debilitates per interminabile guerras civil.

In 395, Theodosio le Grande mori post haber dividite le Imperio inter su duo filios: Arcadio, le major, recipe le Oriente, e Honorio le Occidente. Iste division se inscribe in le continuitate del regnos precedente. Le division se vole purmente administrative. Le unitate del Imperio debe dunque esser preservate. Ma le Occidente de Honorio es affaibilite per annos de guerras civil e contra le barbaros. Illo ha perdite un grande parte de su tropas. Le economia del Occidente remane fragile, durante que illo del Oriente es florente.

Le duo partes del Imperio se separa definitivamente.

#### Instrumentos del poter
Le crise del tertie seculo ha transformate le poter imperial, que es devenite absolute. Le Senato non ha plus alcun influentia. On ha passate del principato al dominato. Le imperatores del antiquitate tardive frue etiam de un construction ideologic que, a poc a poc, assimilava les a divinitates vivente, justificante assi lor poter absolute. Pro Constantino como pro Diocletiano, le autoritate imperial es de natura divine. Diocletiano e Galerio, su filio adoptive, pretendeva esser descendentes de Jupiter. Illes prendeva le surnomine de Joviano, durante que su collega Maximiano e su co-Cesar assumeva illo de Herculiano. Iste sacralisation del poter imperial habeva etiam pro scopo remover tote legitimitate ab eventual usurpatores, post que solmente le imperator es eligite per le deos, e solmente su successor es legittime. In 312, Constantino elige le christianismo proque illo le dava un legitimitate nove e superior a tote le alteres.

Constantino non cerca affirmar un filiation divine. Ille pretende plus tosto haber essite investite per le Deo del christianos pro governar le Imperio. Le moneta del tempore monstra un mano que emerge ab le celo e que le tende un corona. Le imperator age quasi como un clerico in su maniera de exercitar le poter. A Constantinopole, ille construye su palatio quasi como si illo esseva un ecclesia; ille affirma haber recipite un vision de Christo quasi como un apostolo; ille age como un episcopo durante le concilio de Nicea, convocate per ille mesme, ben que ille non esseva tal. Constantino affirma que ille es le representante de Deo super le terra. In su intelligentia se reflecte le intelligentia supreme. Ille se circumfere de un fasto incredibile pro exaltar le grandor del function imperial. De ora in avante, le romanitate e le religion christian es ligate. Eusebio de Caesarea, reprendente le theses de Meliton de Sardes, elabora in iste epoca le theologia del imperio christian. Pro ille, le unification politic ha permittite le unification religiose. Le imperator es in iste quadro le servitor de Deo e como le imagine del Filio de Deo, dominator del universo. Le imperator recipe etiam le mission de guiar verso le salute e le fide christian. Su crescente intervention in le questiones religiose es assi legitimisate, insimul con le cesaropapismo.

#### Organisation militar
Le numero de soldatos per legione non ha facite que decrescer depost le reforma de Mario al fin del secundo seculo a.Chr. Ille passava de 6 000 a 5 000 sub le Alte Imperio, e esseva certemente circa 2 000 al initio del regno de Diocletiano. Diocletiano augmenta le numero de militares. Ille confide a soldatos, sovente de origine barbara, le *limitanei*, le cura de defender le limes. Le legiones de manovra es de dimension plus reducite — circa 1 000 legionarios — ma plus numerose que in le periodo precedente. Illos passa de 39 a 60. Illos es incaricate de interceptar le barbaros que ha succedite a transversar un frontiera semper plus fortificate. Le necessitate de defender le Imperio justifica le abandono de Roma como residentia imperial, in favor de citates plus proxime al frontieras: Treviris, Mediolanum, Sirmium, Nicomedia. Constantino completa le transformation del armea e instaura le *comitatus*, le armea de campania. Su commando es confidite a un magister peditum pro le infanteria e a un magister equitum pro le cavalleria. In caso de necessitate, magistri militum pote esser create pro un region particular, como in Illyria. In le provincias e le dioceses plus exponite, le tropas pote esser dirigite per un comes o un dux. Iste armea es tractate con particular cura per le imperatores.

On suppone que le armea roman del 4e seculo contava inter 250 000 e 300 000 homines. Pro remediar al difficultates de reclutamento, Diocletiano impone nove regulas. Le proprietarios debe de cetero fornir recrutas al armea roman. Durante le 4e seculo, illes obtene le derecto de reimplaciar le recrutas per un summa in auro, le aurum tironicum. Iste systema es supprimite in 375, ma solmente pro le Oriente. Un numero significative de citatanos cerca fugir le enrolamento in le armea per partir in le deserto, per se mutilar (per exemple, cortar le pollice) o per devenir clerico. Le grave condemnationes contra desertores, e le hereditate del profession de soldato, non evita le difficultates de reclutamento, lo que compelle le imperatores a appellar al barbaros.

Diocletiano e Constantino I recruta auxiliares de origine barbara pro vigilar le limes. Iste ultime ha pauco a vider con le spirito roman. Le distinction inter *comitatus* e *limitanei* da origine al armea roman del Basso Imperio. Sub Theodosio, le armea se barbarisa ancora plus. Le Imperio Roman de Oriente retine le mesme dispositiones del 2e usque al 7e seculo. Le principal novitate es le substitution del systema de conscription, tanto inique, per illo del voluntariato. Pro attraher recrutas, illes recipe exemptiones fiscal super lor terras. Assi, le armea non manca plus de soldatos.

Al initio del 5e seculo, le armea de Occidente comprende theoreticamente 200 000 homines al frontieras — *limitanei* quasi tote de origine barbara — e 50 000 homines in le armea de manovra, le *comitatus*. Le paradox del armea es que le frontieras es defendite per soldatos proveniente de populos que mesme cerca invader le Imperio.

#### Administration e fiscalitate

Sub Diocletiano, le distinctiones inter provincias senatoriales e provincias imperiales es supprimite. In 297, ille divide los in entitates plus parve, faciente los passar de 47 a plus de 100. Iste nove provincias es raggruppate in 12 dioceses, dirigite per vicarios equestris que obedi directemente al imperatores. Iste multiplication de circumscriptiones e de grados administrative es considerate plus efficace pro luctar contra le males del Imperio. In 312, on conta 108 provincias, e in 425 ja 116.

Constantino divide le Imperio in grande circumscriptiones de limites fluctuant: le praefecturae regionales, con al lor testa un praefectus praetorio. Iste praefectos ha vaste prerogativas civil e judiciari. Cata nivello administrative — praefectura regional, diocesis, provincia — ha su capitale, su officios, su functionarios. Le poter imperial es assi plus presente a cata nivello, ma le massa salarial del functionarios es multiplicate per quatro, e le grande poteres que illes possede es factores de autonomia e de corruption.

Le organisation del poter central es etiam transformate. Le *praefectus praetorio* es reimplaciate per le quaestor sacri palatii, qui redacta le edictos. Iste ultime dirige le consistorium sacrum, que substitue le consilio del imperator. Le magister officiorum dirige le personal administrative, le fabricas de armas e le *scholae* del guarda; le magister militum, le infanteria e le cavalleria; le comes sacrarum largitionum, le fisc; le comes rerum privatarum, le res privata, isto es, le cassa private del imperator, su entratas personal proveniente in major parte del immense domanios imperial. Le grande novitate es tamen le forte augmento del numero de functionarios que labora in le officios central. Un multitude de notarios, de encargatos de mission e agentes secrete (agentes in rebus, etiam appellate curiosi), circa 1 000 functionarios al 5e seculo, e multe altere impiegatos, transforma le Imperio Roman in un veritabile bureaucratia. Iste administration central exuberante contribue al isolation del imperator respectu al resto del societate.

Le financias es primarimente destinate a sustener le armea. Le annona militaris esseva instaurate gradualmente a partir del dynastia del Severos. Sub Diocletiano, illo es pagate sia in natura sia in moneta. Pro facer fronte al crescent despesas, le imperator ordina que tote le ressources del Imperio — homines, bestial e altere richessas — sia recensite. Iste censimento, que occurre cata dece-quince annos, servi de base pro establir un nove imposto: le capitatio. Le fiscalitate pesa in maniera special super le habitantes del campagne. Ultra le capitatio, illes debe pagar le iugatio super le possessiones fundiari. Le senatores debe solver le collatio glebalis cata quatro annos. Sub le regno de Theodosio, le fiscalitate se indura ancora plus, provocante revoltas (como a Antiochia in 387). In theoria, le revenues del res privata debe mantener le corte e le familia imperial, ma un parte sempre plus grande de iste cassa es dedicate al immense necessitates del Statu.

#### Economia e societate
Le economia roman es fundamentalmente agricole. Le trilogia mediterranee domina le production: frumento, vite (vino), olivo (oleo). Sicilia, Africa, Egypto, le Gallias e Hispania produce le cereales que alimenta le grande citates del Imperio. Le allevamento de cavallos, indispensabile pro le ludos e pro le armea, es concentrate in Hispania, Africa, Syria, Thracia e Asia. A iste epocha, duo sectores del economia pote esser qualificate de industrial: le exploitation de minas e le production de ceramic sigillata. Iste ultime es ligate al exportation de productos agricole. Assi, in le grande regiones de production on trova le principal officinas ceramic. Circa quaranta fabricas de armas es disseminate in le Imperio. Illas pertine al industrias del Statu, insimul con le fabricas de armaturas, vestimentos pro soldatos e tinturerias.

Al 4e seculo, le prefecturas del urbe e del pretorio se adjunge al consulato como cargas que permitte entrar in le nobilitas. Constantino decide suppler le ordine equestre, cuje membros quasi omnes entra in le ordine senatorial. Le numero de senatores passa de 600 a 2 000 membros. Le Senato create a Constantinopole conta etiam 2 000 membros. Le ordine senatorial oriental es recrutate inter le notabiles del citates provincial grec. Le *nobilitas* roman se characterisa etiam per su resistentia al adoption del christianismo. Ligate al culto del ancestres, al cultura greco-roman e al philosophia, illa diffunde un abundante litteratura antichristian. Totevia, al medio del 4e seculo, le grande familias roman se converte paulatinemente al christianismo. Le invasion barbaric non impedi le aristocratia senatorial de conservar su ricchessas fundiari e su influentia usque al 8e seculo. Illa monopolisa le cargas de comes e de episcopo.

Depost le tertie seculo, le Imperio Roman se nutri del apportos barbaric. Le rolo essential del populos federate in le armea roman ha jam essite evocate. Illes etiam populava le regiones septentrional del Imperio, minacciate per despoblamento. Le decretos de Valentiniano I que prohibeva le matrimonios romano-barbar monstra que jam existeva un mixtion non negligibile a iste epocha. Le casos de officeros barbar que viveva in le Imperio e se romanisava es frequente al 4e seculo.

Le citate remane le corde del romanitate. Le locos traditional del vita roman — le thermas, le circos e le amphitheatros — es frequentate usque al fin del 6e seculo, e mesmo plus tarde in Constantinopole. Ma multe monumentos ancian se degrada, proque le financias public es insufficiente pro mantener los, tanto plus que le antiquitate tardive esseva riche in terramotos. Le citates del Imperio experimenta transformationes: illas construe murallas al 3e e 4e seculos pro se proteger. Le grande novitate architectonic es le construction de edificios christian — un basilica, un baptisterio e le domo del episcopo — del qual un parte del materiales proveniva de monumentos ancian abandonate. Le nove residentias imperial — Treviris, Mediolanum, Sirmium, Nicomedia — beneficia del presentia del tropas e del imperatores.

#### Litteratura e artes
A partir del 3e e 4e seculos, le portrettos imperial assume un aspecto colossale e imponente (como le statua de Constantino I), durante que le generalisation del inhumation da un nove impulso al arte del basso-relievo super sarcophagos, con themas decorativ dionysiac o paleochristian.

Le Romanos revolutionava le supporto scriptural del libros, donante les le forma moderne que nos cognosce hodie: illes generalisava le codex, volumine de folios ligate, plus commode e plus facile a leger que le traditional rotulo (volumen). Le libro deveniva un objecto practic, facile a transportar, a deponer, e a leger per un sol individuo. Totevia, illo restava un objecto car, ben que le numero de volumines in circulation cresceva considerabilemente. Le uso del pergamena, plus solide ma plus costose, se diffundeva al detrimento del papiro. Le transition del volumen al codex, a vices de dimension multo reducite, habeva como consequentia le perdita de un parte del textos antique que non esseva plus consultate. Le rolo del scriptura in le societate deveniva assi sempre plus importante.

A partir del 4e seculo, le fonte principal del litteratura es essencialmente christian. Le correspondentia de alcun grande spiritos del tempore, multo ben conservate, permitte haber un cognoscentia precise del mentalitates del antiquitate tardive. Le rhetorica grec es utilisate per le Patres del Ecclesia, sia pro rediger sermones, sia pro explication del textos sacre, sia pro tentar convincer le non-christianos. Le hagiographia se multiplica. In racontar le vita del sanctos al maniera de Suetonio o Plutarcho, illa se concentra super le virtutes christian del sanctos pro presentar los como exemplos al lectores. Al 6e e 7e seculos, le genere hagiographic multiplica le narrationes de miraculos, que prende le primato super le exemplo moral. Il non es dunque sorprendente que le major obra del antiquitate tardive sia un obra religiose: *Le Citate de Deo* de Augustino de Hippona, completate in 423. Illa responde in maniera magistral al detractores del christianismo que accusava le religion de esser responsabile del sacco de Roma in 410. In su theoria del duo citates, ille disveloppa le idea que Roma es un citate terrestrial e dunque mortal. Le citate del christianos es le Regno de Deo, que les attende post le morte. Illes non debe dunque ligar lor fide christian al existentia de Roma, mesmo si illes debe servir fidelmente le Imperio.

#### Expansion del christianismo

Durante multo tempore ha predominava le idea que, al comenciamento del 4e seculo, le provincias oriental era majoritariemente acquisite al christianismo. In Occidente, le provincias mediterranee esseva plus toccate per le nove religion que le alteres. Totevia, ubique in iste parte del Imperio Roman, le campania remaneva profundemente polytheiste. Hodie, le extension del christianisation del Imperio es remise in question. Il sembla que in 312, le christianos non representava plus que 4 a 5 % del population total del Imperio.

Constantino se convertiva al christianismo durante su campania contra Maxentio in 312. In 313, le Edicto de Milano proclamava le libertate de culto e previde restituir al christianos le bonios confiscate durante le grande persecution de Diocletiano. Iste conversion poneva le problema del relationes inter le Ecclesia e le poter imperial. Circumdate de episcopos, Constantino interveniva in le disputas doctrinal del Ecclesia. Un de su objectivos esseva restaurar le pace civil in le Imperio. Ille combatteva le donatismo in Africa e le arianismo in Oriente. Ille mesmo presideva le Concile de Nicea in 325, que recognosceva Christo como Deo e homine a unanimite, mesmo si Ario assenti a iste doctrina. Totevia, Ario continuava su predication e esseva excommunicate. Le arianos adoptava positiones multo favorabile al poter imperial, recognoscente le derecto del imperator a decider in questiones religiose. Constantino finiva per se converter a iste forma de christianismo e esseva baptisate super su lecto de morte per un sacerdote ariano. Iste conversion al arianismo es contestate per le Ecclesia catholic e per alcun historicos. Su filio, Constancio II, esseva un ariano fervente. Ille non hesitava a persequer le christianos nicean plus que le paganos. Malgrado su intervention in numerose concilios, ille falleva a facer adoptar un credo que satisfacia simultaneemente arianos e niceanos. Su successores, desirante mantener le pace civil, observava un neutralitate stricte inter le duo factiones. Le disastro de Adrianopoli contra le visigothos arianos permitteva al catholicos orthodoxe de prender le offensiva. Ambrosio de Milano, defendente le credo de Nicea contra le arianos, denunciava iste heresia como un duplice trahition: contra le Ecclesia e contra le Imperio.

Gratiano finalmente se orientava verso un condemnation del arianismo sub le influentia conjugate de su collega Theodosio e de Ambrosio. Le imperator oriental promulgava leges que prohibeva doctrinas opponite al fide de Nicea. In 380, con le Edicto de Thessalonica, ille faceva del christianismo la religion de Stato. Como su collega, ille promulgava leges anti-heretic. Ille convocava un concilio a Aquileia in 381, sub la direction de Ambrosio: duo episcopos arianos esseva excommunicate. Le Ecclesia Catholic jam esseva bastante forte pro resister al corte imperial. Post la morte de Gratiano, le partito ariano recuperava influentia al corte, e sub su pression, in 386 esseva promulgate un lege que prevideva le pena de morte pro quicunque opponente se al libertate de conscientia e de cultos. Ambrosio, con le appoio del populo e del aristocratia de Milano, refusava de ceder un basilica extra muros al arianos: le corte imperial esseva obligate a ceder. Gratias a homines como Ambrosio, le Ecclesia poteva emancipar se del tutela imperial, specialmente in Occidente, e mesmo reclamar le primato del poter spiritual super le temporal, rememorante al imperator su deberes de christian. Tamen, le christianos etiam habeva necessitate del fortia public pro imponer lor puncto de vista. Assi, Porphyrio de Gaza obteneva de l’imperatrice Eudoxia que su marito Arcadio claudeva le templos polytheista de Gaza.

Le imperatores concedeva numerose privilegios al membros del clero. Illes esseva dispensate del oneres fiscal imponite al citatanos. Le episcopos recipeva potestates de jurisdiction civil. Le personas perseguite per le poter imperial godeva del derecto de asylo, que permitteva los escapar del justitia imperial. Le clericos non dependeva del jurisdictiones ordinari e se trovava assi supra le derecto commun. Constantino dava al Ecclesia un personalitate juridic, que le permitteva reciper donationes e legatos. Isto accresceva su potentia material. Al 5e seculo, illa possedeva immense dominos, de quales alcunes supportava institutiones caritativ del Ecclesia. Le disveloppamento de su institutiones permitteva al Ecclesia de occupar un vacuo lassate per le systemas pagan de redistribution, interessantes se al povres como tales, e non plus solmente como citatanos o clientes.

#### Permanentia del paganismo
Durante tote le 4e seculo, le cultos polytheista traditional continuava a esser practicatos, insimul con le cultos a mysterio de origine oriental, como illos de Mithras, Cybele, Isis e Serapis, malgrado restrictiones progressive. Le textos christian que los denunciava violentemente, le dedicationes, le ex-voto, o le attestations de labor in le templos es testimonio de isto. In Egypto, Chenoute, abbate del Monasterio Blanc in Alte-Egypto e morite circa 466, relata in su obras su lucta contra le paganos, que ille appellava “le Grecos”. Le historico pagan Zosimo indica que le nove religion non era ancora diffuse in tote le Imperio Roman, pois que le paganismo se manteneva longe in le villages, mesmo post su extinction in le citates.

Constantino interveniva pauco: ille prohibeva solmente le sacrificios nocturne, le practica de sortilegio e magia, e le ritos de haruspicia private, considerate superstitio. Ille sempre cercava, mesmo post 324, a tener bon relation con le paganos. Ille conservava per su vita integre le titulo de Pontifex Maximus, lo que le faceva le capite del religion traditional, e manifestava generalmente un grande tolerantia verso tote le formas de paganismo. In veritate, le major parte de su subditos esseva ancora paganos, e ille se debeva moderar. In 356, Constancio II prohibeva tote sacrificios, de nocte como de die, claudeva templos isolate e minaciava con pena de morte tote illes qui practicava magia o divination. Le imperator Juliano, revertite al paganismo, promulgava in 361 un Edicto de Tolerantia que permitteva practicar le culto de su preferentia. Ille demandava que le christianos restitueva le tresoros del cultos paganos que illes habeva occupate. Su successores esseva tote christianos. In 379, Gratiano abandonava le carga de Pontifex Maximus. A partir de 382, sub le influentia de Ambrosio, episcopo de Milano, le Altare del Victoria, symbolo al Senato, esseva removite del Curia; le Vestales e tote le sacerdotes perdeva lor immunitates. Le 24 de februario 391, un lege de Theodosio prohibeva a qualcunque persona entrar in un templo, adorar le statuas del deos, o celebrar sacrificios, “sub pena de morte”.

In 392, Theodosio prohibeva le Jocos Olympic, ligate a Zeus e Hera, ma etiam a causa del nuditate del competitores, que le christianismo disdegnava como culto del corpore. Progressivemente, le templos abandonate cadeva in ruina. Altere esseva destruite, como le Serapeum de Alexandria in 391, o le templo de Caelestis, grande dea carthaginian e herede de Tanit, in 399.

In altere aspecte, le christianismo mesme se trovava impregnate de vetere ritos paganos. Alcun festas traditional roman continuava a esser celebrate ancora al fin del 5e seculo, como le Lupercalia, dedicate a fertilitate e al amantes. Pro eradicar la, le papa Gelasio I decideva in 495 de celebrar le festa de Sancto Valentin le 14 de februario, un die ante le Lupercalia, pro celebrar le amantes — un ver tentativa de christianisar un rito pagan.

In Africa, le population continuava a celebrar banchettos sur le tumbas in le anniversarios del mortos. Al 6e seculo, Cesario de Arelate denunciava in su sermones le practicas paganas persistente inter su fideles. Le portamento de amuletas, le cultos al arbores e fontes non habeva disparite del sud de Gallia. Le lamentationes del clericos es numerose usque al fin del Antiquitate Tardive.

## Geographia

Le territorio del civilisation roman evolveva de un citate a un imperio que se extendeva ab la Oceano Atlantic in le west, le Mar del Nord al nord, Africa del Nord in le sud e Anatolia in le est.

### Geographia physic
Le historia de Roma es fundamentalmente ligate a su geographia. Desde un parve vico presso un vado del fluvio Tiberis usque a un imperio que circumvalva le Mar Mediterranee, le ambiente physic determinava le economia, le defensa e le expansion de iste civilisation.

#### Monarchia: Origine del septe colles
In le epocha regal (753 a.Chr. – 509 a.Chr.), le geographia de Roma esseva local e circumscripte al region del Latium Vetus. Le puncto central esseva le famose Septe Colles (Palatino, Aventino, Capitolino, Quirinale, Viminale, Esquilino e Celio), que offereva protection natural contra attaccos e inundationes.
* Le Fluvio Tiber: Illo esseva vital pro le communication e le commercio. Le position de Roma esseva strategic proque se trovava in un puncto ubi le fluvio esseva facile a transversar (le Isola Tiberina).
* Le valles e paludes: Inter le colles existeva zonas basse e paludose que esseva malsan. Le construction del Cloaca Maxima esseva le prime grande obra de ingenieria pro siccar iste terras e permitter le creation del Foro Roman.
* Ressources: Le region circumvicine offereva silvas pro ligno e pasturas pro le bestial, lo que permitteva un economia de subsistentia initial.

#### Republica: expansion italic e mediterranee
Durante le Republica (509 a.Chr. – 27 a.Chr.), Roma comenciava su expansion trans le peninsula italic e ultra. Iste phase representava le incontro con diverse barrieras e opportunitates geographic.
* Le Apenninos: Iste catena montaniose, que transversa Italia de nord a sud, serviva initialmente como un barriera, ma postea le romanos construeva vias pro connectar le Mar Tyrrheno con le Mar Adriatic.
* Le Planitie Padan: Al nord, le fertilitate del valle del fluvio Pado (Gallia Cisalpina) forni de immense ressources agricole e cerealier.
* Le *[[Mar Mediterranee|Mare Nostrum]]*: Post le Guerras Punic contra Carthago, le geographia physic de Roma se extendeva a insulas como Sicilia, Sardinia e Corsica. Le controllo del Mediterraneo transformava iste mar in un "laco roman", facilitante le transporte de merchandisias e legiones.

#### Le Imperio: le dominio de tres continentes
In le epocha del Imperio (27 a.Chr. – 476 p.Chr.), specialmente sub Trajano, Roma attingeva su maxime expansion. Le geographia physic del mundo roman includeva tunc biomas multo variate, desde le desertos de Africa usque al boscas de Germania.
* Le limites natural (*Limes*): Le Imperio cercava frontieras physic stabile. Al nord, le fluvios Rheno e Danubio serviva como limites natural contra le tribos germanic. Al sud, le Deserto del Sahara formava un barriera impassabile.
* Varietate climatic: Le Imperio controlava le planities de Gallia, le montanias de Hispania (Ricos in metallos), le valles fertile del Nilo in Egypto (le "granario de Roma"), e le plateas de Anatolia.
* Le rete de vias: Roma vinceva le geographia physic per medio de un rete de stratas que superava montanias e fluvios, integrate per pontes e tunnels que assecurava que "tote le vias duceva a Roma".
Iste evolution geographic monstra como Roma sapeva adaptar se a differente terrenos, transformante obstaculos natural in avantages pro su stabilitate e grandor.

### Geographia politic
#### Del colonisation in Italia al romanisation provincial

Como habeva potite un parve potentia regional ancora al initio del quarte seculo a.Chr. devenir *caput mundi* in le curso de 500 annos? Le explication non jace solmente in le efficientia militar del legiones o in le determination politic del Senato e del populo roman. Illo esseva super toto le consenso suscitate inter le gentes non roman (italic primo e provincial postea) que rendeva stabile le dominio de Roma durante seculos e seculos. Le *socii* italic se convinceva a adherer al causa roman primemente per le partition del successo in guerra, postea (post le guerra social) per le participation effective al vita politic del Urbe. Quanto al consenso in le provincias (que, a differentia de Italia, esseva submittite a tributum), es interessante le definition de Santo Mazzarino: *Le imperio roman esseva un unitate supernational, de cultura romano-hellenistic, cuje ideal esseva le pax confidate a un armea permanente*.

Roma non poteva pensar a un occupation permanente de tote le territorios conquirite: troppo grande esseva le imperio e troppo numerose le personal necessari pro un tal designo. Il esseva per lo tanto necessari, jam in epocha republican, facer recurso al elemento local e in particular al classes elevate del citates: in cambio de un loyal collaboration (fiscal, ante toto), Roma reinfortiava ubique le poter del aristocratias urban, confidante al plus ricches le governamento del citates e del territorio.

#### Colonias roman

Un colonia roman esseva un communitate autonome, situate in un territorio conquirite per Roma in le qual citatanos roman se habeva stabilite, ligate per vinculas de eterne alliantia con le matrepatria. Le plus antique esseva Antium (hodie Nettuno e Anzio), fundate in le anno 338 a.Chr. Initialmente illas serviva como avante-posto pro controlar un territorio que serea ulteriormente colonisate: in iste senso, le rolo de Aquileia in le expansion roman verso le nord-est esseva multo importante. Verso le fin del Republica roman, le colonias serviva super toto como territorio habitabile per le proletarios o per le veteranos del armea roman: de iste modo se reduceva le pression demographic del Urbe.

Existeva duo differente typos de colonias: illos formate per citatanos roman e illos de jure latin.
* *Coloniae civium Romanorum*: Le habitantes habeva le citatanitate roman complete e un administration directemente ligate a Roma.
* *Coloniae Latinae*: Illas esseva nove entitates statal con autonomia administrative e lor proprie magistratos. Ben que illas poteva emitter monetas, illas habeva le obligation de fornir adjuta militar secundo le formula togatorum.
Le habitantes del colonias latin non esseva *Cives Romani Optimo Jure*, ma possedeva le *jus connubii* (jure de maritage) e le *jus commercii* (jure de commercio). Iste modello serviva pro limitar le diffusion del citatanitate roman e pro permitter que le communitates local ageva plus rapidemente in caso de periculo militar sin attender le ordines directe de Roma.

#### Romanisation
Le processo de romanisation, i.e. le assimilation cultural e politic del populos conquirite intra le systema roman, esseva rapide e extese, totevia, super toto in le prime seculos del Imperio. Le systema economic e bureaucratic imperial forniva, de facto, grande opportunitates de carriera non solmente al élites aristocratic, ma anque e specialmente al citatanos de rango equestre. Tal processo habeva plen successo in quanto a profunditate e durantia in Occidente (le provinciis plus romanisate esseva le Gallia Narbonense, Hispania e Africa), ubi se affirmava le lingua e le cultura latin; illo esseva del altere latere minor in Oriente, ubi le lingua grec e le cultura hellenistic representava un obstaculo insuperabile al penetration del romanitate.

Le citates esseva le instrumento principal de diffusion per medio del qual Roma exerceva ille opera de integration e de assimilation del provinciis, lo que assecurava durante alcun seculos le stabilitate e le unitate del Imperio. In le populose citates imperial residia le classes privilegiate, multo ben integrate in le systema de poter. Iste centros urban esseva le locos ubi se distribueva e consumeva le ricchessa producite in le campanias e, finalmente, illas esseva le foco de diffusion del modellos de comportamento e del cultura del societate roman. Iste rolo del citates explica pro quo le romanisation esseva tan effective: le citate non esseva solmente un centro administrative, ma un stilo de vita que le elites local voleva imitar pro ascender socialmente.

Le secreto de Roma esseva, dunque, le capacitate de assimilar le diverse culturas sur le quales illo dominava e de integrar los in un systema coherente, lo que, ben que ric in diversificationes, sapeva dar le senso de un commun pertenentia. Isto es lo que faceva que le Imperio Roman durava tanto tempore. In loco de supprimer completemente le identitates local, Roma offereva un identitate superior: le de esser roman. Per medio del jure, le architectura e le administration, populos multo differente se sentiva parte de un sol mundo unitari.

#### Provincias roman

Le termino provincia, post le amplicaciones del territorio del Republica inter le fin del 3e e 2e seculo a.Chr., passava gradualmente a significar non plus le sphera de competentia de un magistrato, ma le territorio sur le qual iste exerceva su proprie poteres.

Le organisation del nove territorios annexate al res publica roman esseva normalmente realisate per le general qui los habeva conquirite, per medio de un *lex provinciae* (lege del provincia), emanate sur le base del poteres delegate. Iste lege debeva esser ratificate per le Senato, que poteva anque inviar commissiones de legatos con poteres consultative.

Le lege stabiliva le subdivision in circumscriptiones administrative (frequentemente appellate *conventus*) e le grado de autonomia del citates existente. Le provincias esseva governate per magistratos electe (*pretores*) o per ancian consules o pretores de qui on prolongava le carga (*prorogatio imperii*: proconsules e propretores), adjutate per proquestores e altere functionarios del *cohors praetoria*.

#### Limes
Le *limes* (in latino, limite, confinio) esseva le linea artificial que marcava le frontiera del Imperio roman. Iste limites non esseva solmente muros defensiva, sed anque zonas de transito e de intense intercambio cultural e economic inter le mundo roman e le populos que habitava ultra le frontieras.

Le limites roman le plus notabile esseva:
* Muro de Hadriano – Limes Britannicus (Patrimonio del Humanitate UNESCO ID 430bis–001)
* Muro de Antonino – in Scotia (Sito de Patrimonio del Humanitate UNESCO)
* Litus Saxonicum, limes roman tarde in le sud-est de Anglaterra.
* Limes Germanicus, con le Limes de Germania Superior e Rhetia (Patrimonio del Humanitate UNESCO ID 430bis–002)
* Limes Arabicus, le frontiera del provincia roman de Arabia Petraea faciante verso le deserto.
* Limes Tripolitanus, le frontiera in le territorio del Libia moderne faciante verso le Sahara.
* Limes Alutanus, le frontiera est del provincia roman de Dacia.
* Limes Transalutanus, le frontiera in le Danubio inferior.
* Limes Moesiae, le frontiera del provincia roman de Moesia, de Singidunum (Serbia) secundo le Danubio usque a Moldova.
* Limes Norici, le frontiera del provincia roman de Noricum, del fluvio Inn secundo le Danubio usque a Cannabiaca (Zeiselmauer-Wolfpassing) in Austria.
* Limes Pannonicus, le frontiera del provincia roman de Pannonia, secundo le Danubio de Klosterneuburg (Austria) usque a Taurunum in Serbia.

## Politica

### Structura social e politic
Le prime structura social e politic del latino esseva le familia: le patre (*pater familias*), le sposa (unita al patre per le rito sacre del torta), le filios, le sposas del filios, le filios del filios e le filias non maritate. Del union de alicun familias del mesme trunco, surgeva le gens, e de un conjuncto de familias surgeva le tribos. 

Le familia esta formate per le plus proxime (*agnados*) ma, in tanto que le familia se extende, integrate per le familia complete propriemente (adnati) e per le gentiles, totos illos procedente del memes antepassato.

Como se produce le union del diverse gruppos, sia de gens o de tribos? Cata gruppo ha un puncto commun de incontro, generalmente por le culto religiose (benque non exclusivemente por tal fin), puncto que constitue le embryon del civitas (*citates*).

### Le citate

Le fundation de Roma se attribue a tres tribos: le romanos, le Titios e le Luceres. Iste tres gruppos fundava le nominate Roma Quadrata in le Monte Palatino. Altere citate fundate per altere gruppo o gruppos in le Quirinal, se univa al Roma Quadrata, surgente assi le *civitas* ("citate") nominate Roma.

Al prime citatanos roman se le nominava patritios o (*patres*) proque o esseva patres de familia (*pater familias*) o esseva filios de patres de familia vinculate al obedientia paterne (le filios no attingeva le condition de patre de familia usque le patre moriva e se independisava).

Le filios del patritios, quando compliva 17 annos (plus tarde le etate se bassarea usque 14 annos) acquireva le condition de citatanos plen (con tal motivo celebrava un festivitate in le qual lassava de vestir le *[[toga praetexta]]* proprie del garsones e se collocava le *[[toga viril]]is*, proprie del homines), ma continuava subjecte al potestate del patre usque su morte.

Al patritios corresponde le derecto plen de citatanitate: forma le populo e son de inter le habitantes lo de classe social plus elevate. Lor derectos esseva: le suffragio, le realisation de cargos public politic o religiose, le derecto a assignation de terras public, le derectos civil proprie del *gens* (tutela, succession, potestate, etc.), le derecto de maritar se con altere membros del gens, le derecto de patronato, le derecto de contratation (le unic que anque se extendeva al non patritios libere) e le derecto de facer testamento (le conjuncte de derectos constitueva le *ius quiritium* o *ius civitatis*). Como obligationes on pote citar: le servicio militar, e le deber de contribuer con certe impostos al sustenimento del Stato.

### Citates dependente de Roma
Con le initio del expansion territorial roman, multe citates passava a depender de Roma. Quando un civitate se submitteva a Roma a discretion, su citatinos remaneva con le statuto juridic de dediticii (Dediticius). Ben que le majoritate del citates subjugate a discretion lo esseva post le prime guerra punic, probabilemente le institution es anterior.

Roma reservava pro se le eminentia del souveranitate super iste citates, ma restituiva les le usufructo, con exception del ager publicus. Roma recognosceva le autonomia de qualcunque de iste citates, ma lor terras remaneva submittite al decima del recolta; in caso de exemption, iste se dava a titulo personal (per exemplo al habitantes de un civitate mesmo si illes cultivava terras in un altere civitate). Le decima esseva generalmente pagate in natura, e le beneficio permittite al collectores esseva limitate.

Le citates submittite a Roma, con lor territorio rural includite, non habeva le derecto de declarar guerra per lor conto, ma debeva facer lo obligatoriamente quando Roma lo declarava. Illes etiam habeva prohibition de facer tractatos con altere statos o citates. In ultra, illes non poteva batter moneta: solmente le moneta roman habeva curso legal in tote iste citates.

Il habeva varie typos de citates ligate a Roma:
* Citates de derecto roman: Initialmente, in le prime periodo republicane, durante le expansion de Roma in Italia, alcun citates italicas recipeva le derecto complete de citatanitate roman (*civitas optimo jure*), specialmente le ancian citates alliate del Liga Latin, le citates sabine e un grande parte del citates volsce. A istes se addeva altere colonias roman e municipios cum suffragio, que gaudiva del derecto de citatanitate, dispergite per tote le peninsula italica. Post le Guerra Social e le Lex Plautia Papiria, le citatanitate roman esseva concedite a tote le habitantes de Italia. Plus tarde, specialmente in etate imperial, le citatanitate roman comenciava a esser date a certe colonias e municipios in le territorios provincial, extra Italia.
* Citates de derecto latin: Le citates subjecte al derecto latin esseva initialmente illas del Liga Latin que non habeva recipite le citatanitate roman. Plus tarde, ancora in le prime etate republicane, le colonias de derecto latin (colonias sin derecto de suffragio e participation al vita politic) se diffundeva similarmente al colonias de derecto roman, primo in Italia e postea in provincias. In Italia iste categoria dispareva quando tote le italicos recipeva le citatanitate roman, ma se expandiva in le etate imperial a alcun territorios provincial. 
* Citates sin voto: In tertie loco esseva le citates con derecto de civitas sed sin suffragio (civitas sine suffragio), que, ben que illes poteva esser appellate citatinos, debeva supportar tote le oneres civic (reclutamento militar, tributos ordinari, servicios special) sin compensation, es dicer sin derecto de votar. Iste citates esseva administrate in asuntos judiciar per un *Praefectus* annual designate per le Pretores de Roma, e lor administration civil remaneva in manos de lor magistratos local, generalmente del aristocratia. Como le colonias de derecto latin, iste citates esseva numerose, specialmente in le provincias durante le Imperio.
* Citates confederate: Initialmente, al comencio del periodo republicane, le socii (alliate) e foederati (confederatos) esseva citates italicas sin citatanitate roman, cuje derectos esseva definite per tractatos particular. Illes forniva contingentes al exercito, organisate in le alae sociorum (tropas alliate), con lor proprie equipage a carga del civitate confederate. Illes esseva governate per magistratos local del aristocratia. Iste categoria dispareva total in le republica quando tote le italicos recipeva citatanitate roman, e esseva substitute per le categoria del auxiliares, recrutate inter le indigenas provincial sin citatanitate.

### Governamento

Al initio, Roma habeva reges, eligite ab le tribos principal. Su poter esseva forsan absolute, specialmente in le armeas e in le religion. Al latere del rege:
* Senato: consilio consultative,
* Comitia Curiata: ratificava leges,
* Comitia Calata: collegio sacerdotal pro proclamationes e calendarios.

In le Republica, le mixtura de democracia e oligarchia deveniva clar:
* Le comitia tributa votava leges e magistratos.
* Le Senato, un institution oligarchic, habeva auctoritas ma non potestate legislativ formal. Censores nominava e removeva senatores.

Magistratos esseva eligite annualmente e divideva poter (per exemplo, duo consules). In crises, se nominava un dictator temporari. Le systema esseva flexibil ma inefficace pro un imperio expandente – lo que favoriva le transition al Imperio.

In le Imperio, le emperatores manteneva le fiction del republica: illes se presentava como princeps (“prime citatino”), ma in realitate su governo deveniva autocratic. Le Senato perdeva potestate e deveniva consilio del princeps.

#### Rege
Roma esseva governate per un rege, representante del institution monarchic, al qual correspondeva tote le poter (imperium), e qui dictava le ordines (dictator). Ille esseva eligite inter le populo como capite de un grande familia politic (magister populi).

Le rege esseva assistite per le lictores, officiales que precedeva le rege con hacha e virgas. In su absentia le potestates administrativ esseva date a un delegate (*praefectus urbis*). Si le rege non designava un successor, in le interregno le citatinos eligeva un interrex pro cinque dies; postea se eligeva un nove rege o se designava un altere interrex con facultate de nominar un nove capite.

#### Senato

Ante le rege se erigeva le institution del Consilio de Ancianos (*senatus*) pro contrabalançar le institution regal. Le prime senatores esseva representantes designate per cata gens. Illes habeva character vitalici. Como le numero de gens esseva fixate, etiam le numero de senatores restava fixate.

Le senato habeva solmente character consultive, ma le rege lo convocava sovente e considerava su propositiones. Le sessiones se celebrava in le comitium (foro), in un sala appellate bule.

Division del population roman: le gens, le curiae e le tribos.

Le division del populo se faceva a partir del gens:
* 10 gens = 1 curia
* 10 curias = 1 tribu
* 10 tribos = 1 civitas

Le systema decimal regiva in multe aspectos: cata gens forniva 10 soldados de infanteria (miles), 1 de cavalleria (eques) e 1 senator. In le civitates submittite, se instituiva un Consilio de Cento Ancianos (centumviri), cata uno capite de 10 domos.

Con le tempore iste systema deveniva solmente theoretic, ma se manteneva le tradition.

Le curias se reuniva in comitios, le comitia curiata, ubi se votava duo vices al anno (24 martio e 24 majo).

Le citatinos esseva dividite in 35 tribus: 4 urban (Collina, Esquilina, Palatina, Suburana) e 31 rural, addeva gradualmente durante le expansion in Italia. Finalmente, in 241 a.Chr., se fixava le numero a 35.

#### Comitia

Le decisiones in Roma se prendeva in le comitia, le assembleas de voto. Le plus ancian esseva le comitia calata, convocata per le rege pro actos religiose. Le comitia politic esseva illos ubi le populo organisate in curiae votava. Illes decideva super election del rege, asuntos politic importante e concessiones de citatanitate.

### Lege
Le principios juridic del romanos antique ha su radices in le *[[Lege del Dece-duo Tabulas|Lex Duodecim Tabularum]]* (449 a.Chr.) e in le codification de lege ordinate per le Imperator Justiniano I circa 530 p.Chr. (*Corpus Juris Civilis*). Le lege roman, preservate in iste codices, se continuava in le Imperio Byzantin e deveniva base del codificationes juridic in Europa occidental. Illo esseva applicate in varie formas usque al fin del 17e seculo.

Le principal divisiones del lege roman, como continite in le codices theodosian e justinian, esseva:
* *Jus civile* – le corpo de lege applicabile a citatinos romanos.
* *Jus gentium* – le lege commun pro estranieros e lor relationes con citatinos romanos.
* *Jus naturale* – le lege natural, considerate commun a tote le esseres.

### Exercito

Le exercito roman primitive (circa 500 a.Chr.) esseva un militia civitan que practicava tacticas de hoplites. Illo esseva dividite in cinque classes. Le armea esseva parve e essencialmente defensive.

In le 3e seculo a.Chr., le romanos abandonava le phalanxa pro le systema de manipulos (gruppos de 120 o 60 homines). Trenta manipulos formava un legion (4,000–5,000 homines). Le legion republican esseva dividite in:
* infanteria pesante (hastati, principes, triarii),
* infanteria leve (velites),
* cavalleria (equites).

Usque al tarde periodo republican, le legionario typic esseva un fermero citatan proprietari de terra de un area rural (un adsiduus) qui serviva pro campanias particular (frequentemente annual), e qui forniva su proprie equipage. Post 200 a.Chr., le conditiones economic in areas rural deteriorava a mesura que le necessitates de mano de obra cresceva, de modo que le qualificationes de proprietate pro le servicio obligatori esseva gradualmente reducite. Comenciante in le seculo 3 a.Chr., le legionarios recipeva un stipendio. Al tempore de Augusto, le ideal del citatan-soldato habeva essite abandonate e le legiones habeva devenite plenmente professional. Al fin del Guerra Civil, Augusto reorganisava le fortias militar roman, dispensante soldatos e dissolvente legiones. Ille reteneva 28 legiones, distribuite a transverso del provincias del Imperio.

Durante le Principato, le organisation tactic del Armea continuava a evolver. Le auxilia remaneva cohortes independente, e le truppas legionario operava frequentemente como gruppos de cohortes in loco de como legiones complete. Un nove e versatile typo de unitate, le cohortes equitatae, combinava cavalleria e legionarios in un singule formation. Illos poteva esser collocate in garnisiones o avantpostas e poteva combatter per se proprie como parve fortias equilibrate o combinar se con unitates simile como un fortia plus grande del dimension de un legion. Iste augmento de flexibilitate organisational adjutava a assecurar le successo a longe termino del fortias militar roman. Le Imperator Gallieno (253–268 p.Chr.) comenciava un reorganisation que creava le ultime structura militar del Imperio tardive. Retirante alcun legionarios ab le bases fixe sur le frontiera, Gallieno creava fortias mobile (le comitatenses, o armeas de campo) e los stationava detra e a alcun distantia del frontieras como un reserva strategic. Le truppas de frontiera (limitanei) stationate in bases fixe continuava a esser le prime linea de defensa. Le unitates basic del armea de campo esseva regimental: legiones o auxilia pro infantaria e vexillationes pro cavalleria. Le fortias nominal pote haber essite 1.200 homines pro regimentos de infantaria e 600 pro cavalleria, sed le nivellos real de truppas poteva esser multo plus basse — 800 infantaros e 400 cavalleros. Multe regimentos de infantaria e cavalleria operava in pares sub le commando de un comes. Le armeas de campo includeva regimentos recrutate ab tribos alliante e cognoscite como foederati. Verso 400 p.Chr., le regimentos foederati habeva devenite unitates permanentemente stabilite del armea roman, pagate e equipate per le Imperio, ducite per un tribuno roman e usate exactemente como unitates roman. Le Imperio tamben usava gruppos de barbaros pro combatter juncto con le legiones como alliates sin integration in le armeas de campo, sub le commando general de un general roman, sed ducite per lor proprie officieros.

Le direction militar evolveva durante le curso del historia de Roma. Sub le monarchia, le armeas hoplite esseva ducite per le reges. Durante le prime e medie Republica Roman, le fortias militar esseva sub le commando de un del duo consules electe pro le anno. Durante le Republica posterior, membros del elita senatorial roman, como parte del sequentia normal de officios public electe cognoscite como le cursus honorum, serviva prime como questor (frequentemente postate como substitutos del commandantes de campo), postea como pretor. Post le fin de un mandato como pretor o consul, un senator poteva esser appunctate per le Senato como un propretor o proconsul (dependente del officio le plus alte previemente occupate) pro governar un provincia estranier. Sub Augusto, cuje prioritate politic le plus importante esseva poner le armea sub un commando permanente e unitari, le Imperator esseva le commandante legal de cata legion sed exerceva ille commando per medio de un legatus (legato) quem ille nominava ex le elita senatorial. In un provincia con un sol legion, le legato commandava le legion (*legatus legionis*) e serviva como governator provincial, durante que in un provincia con plus de un legion, cata legion esseva commandate per un legato e le legatos esseva commandate per le governator provincial (tamben un legato sed de rango plus alte).

Durante le stadios posterior del periodo imperial (comenciante forsan con Diocletiano), le modello augustee esseva abandonate. Le governatores provincial esseva private de autoritate militar, e le commando del armeas in un gruppo de provincias esseva date a generales (duces) appunctate per le Imperator. Istes non esseva plus membros del elita roman sed homines qui ascendeva per le rangos e habeva vidite multe activitate militar practic. Con frequentia crescente, iste homines tentava (alcun vices con successo) usurpar le positiones del Imperatores. Le diminuite ressources, le crescente chaos politic e le guerra civil finalmente lassava le Imperio Occidental vulnerabile al attacco e conquesta per le populos barbaro vicin.

#### Marina

On sape minus re le marina roman que re le armea roman. Ante le medie del 3e seculo a.Chr., officiales cognoscite como duumviri navales commandava un flotta de vinti naves usate principalmente pro controlar le pirateria. Iste flotta esseva abandonate in 278 p.Chr. e substituite per fortias alliante. Le Prime Guerra Punic requireva que Roma construeva grande flottas, e illo lo faceva amplemente con le assistentia e le financiamiento de alliatos. Iste dependentia de alliatos continuava usque al fin del Republica Roman. Le quinquereme esseva le nave de guerra principal in ambe lateres del Guerras Punic e remaneva le pilar principal del fortias naval roman usque al tempore de Cesare Augusto, quando illo esseva substituite per vascellos plus legier e plus manuovrabile.

In comparation con un trireme, le quinquereme permitteva le uso de un mixtura de membros de equipage experte e inexperte (un avantage pro un potentia primarimente terrestre), e su minor maneuvrabilitate permitteva al romanos adoptar e perfectionar tacticas de abordage usante un truppa de circa 40 marineros in loco del ariete. Le naves esseva commandate per un navarcho, un rango equal a un centurion, qui generalmente non esseva un citatano. Potter suggere que, proque le flotta esseva dominate per non-romanos, le marina esseva considerate non-roman e on permitteva su atrophia in tempores de pace.

Information suggere que vers le fin del Imperio (350 p.Chr.), le marina roman comprendeva plure flottas includente naves de guerra e vascellos mercante pro transportation e provision. Le naves de guerra esseva galeas de velo e de remos con tres a cinque rangos de rematores. Le bases del flotta includeva tal portos como Ravenna, Arles, Aquilea, Misenum e le bucca del fluvio Somme in le West, e Alexandria e Rhodos in le Est. Flotillas de parve imbarcationes fluvial (classes) faceva parte del limitanei (truppas de frontiera) durante iste periodo, basate in portos fluvial fortificate al longo del Rheno e del Danubio. Le facto que generales prominente commandava e armeas e flottas suggere que le fortias naval esseva tractate como auxiliares al armea e non como un servicio independente. Le detalios del structura de commando e le fortias del flottas durante iste periodo non es ben cognoscite, ben que le flottas esseva commandate per prefectos.

## Societate

Le citate imperial de Roma esseva le plus grande centro urban del imperio, con un population estimate inter 450,000 e quasi un million. Circa 20% del population sub jurisdiction de Roma antique (25–40% in Italia roman, secundo le criterios) viveva in innumerabile centros urbane con plus que 10,000 habitantes e plure settlementos militar – un grado de urbanisation multo alte pro standards pre-industrial. Le majoritate de istes habeva un forum, templos, e altere edificios similar a illos de Roma. Le expectation medie de vita in le Imperio Medio esseva circa 26–28 annos.

### Structura social

Le societate roman esseva fortemente hierarchic:
* servi (sclavos) al base,
* liberti (liberatos) supra illes,
* cives (citatinos libere) al summitate.

Le citatinos libere se subdivideva in classes. Le division le plus ancian esseva inter patricios (descendentes del 100 patriarcas fundatores) e plebeos. In le Republica posterior, iste distinction perdeva importantia: plebeos poteva devenir ric e politicamente influente, durante que patricios poteva declinar economicamente.

In ultra al citatinos plene o patricios (pater familias e su filios mascul), il habeva citatinos honorari (ex altere civitates) e clientes. Le clientes esseva principalmente sclavos liberate per patricios, qui remaneva ligate a lor patronos per tutela e servicios. Anque estrangeiros e exilatos poteva devenir clientes de un patricio o mesmo del civitate de Roma.

Un altere linea de division se basava super servicio militar e proprietate, determinate per le censores:
* Classe senatorial: dominava politica e armeas.
* Equites (cavalieros): al initio, illes que poteva mantener un cavallo; postea, un potente classe mercantil.
* Alteres classes militar, ordinate per armeamento, con le proletarii (citatinos sin proprietate, salvo lor filios) al base.

Le potentia de voto in le Republica dependeva del classe: le tribos ric habeva minus membros e poteva influentiar plus rapidemente le resultato, facente que le classes basse rarmente exprimiva lor suffragio.

Le feminas roman habeva alcun derectos basic ma non poteva votar ni participar in politica. Con le tempore, illas ganiava derectos juridic e proprietate, ma remaneva sin suffragio.

Le civitates alliate recipiva frequentemente le Derectos Latin – un stato intermedio inter citatanitate plen e condition de peregrini. Post le Guerra Social (91–88 a.Chr.), le major parte de alliate italian recipeva citatanitate plen, e in 212 p.Chr. Caracalla lo extendite a tote homines libere del imperio (con exception del dediticii e esclavos liberatos).

### Education

In le prime Republica, il non habeva scholas public, assi pueros recipeva instruction in leger e scriber per lor parentes, o per sclavos educate, appellate paedagogi, habitualmente de origine grec. Le scopo principal del education durante iste periodo esseva trainar juvenes in agricultura, guerra, traditiones roman, e affaires public. Juvene pueros apprendeva multo sur le vita civic per accompania lor patres a functiones religiose e politic, incluse le Senato pro le filios de nobiles. Le filios de nobiles esseva placiate como apprentices con un figura politic prominente al etate de 16 annos, e participava in campanias con le armea ab le etate de 17 annos. Le practicas educative esseva modificate post le conquesta del regnos hellenistic in le seculo 3 a.Chr. e le resultate influentia grec, ben que le practicas educative roman esseva ancora multo differente del grecos. Si lor parentes poteva permitter se lo, pueros e alcun pueras al etate de 7 annos esseva inviate a un schola private foras del domo appellate un ludus, ubi un instructor (appellate un litterator o un magister ludi, e frequentemente de origine grec) inseniava a illes le base de leger, scriber, arithmetica, e a vices greco, usque al etate de 11 annos.

A partir del etate de 12 annos, le studentes frequentava scholas secundari, ubi le instructor (ora appellate un grammaticus) inseniava a illes sur le litteratura grec e roman. Al etate de 16 annos, alcun studentes continuava lor studios in un schola de rhetorica (ubi le instructor, habitualmente grec, esseva appellate un rhetor). Le education a iste nivello preparava le studentes pro carrieras legal, e requireva que le studentes memorisava le leges de Roma.

### Familia

Le unitates basic del societate roman esseva le domos e le familias. Gruppos de domos connectite per le linea mascule formava un familia (gens), basate sur ligamines de sanguine, un ancestre commun o adoption. Durante le Republica, alcun familias potente, o Gentes Maiores, veniva a dominar le vita politic. Le familias esseva dirigite per lor plus vetule citatano mascule, le pater familias (patre del familia), qui teneva autoritate legal (patria potestas, potentia del patre) super sposas, filios, filias e sclavos del domo, e le ricchessa del familia.

Le expressiones extreme de iste potentia—le vender o le occider de membros del familia pro offensas moral o civil, incluse le simple disobedience—esseva multo rarmente exercite, e esseva prohibite in le era imperial. Un pater familias habeva deberes moral e legal verso tote le membros del familia. Mesmo le plus despotic pater familias esseva expectate consultar le membros senior de su domo e de su gens sur questiones que afficeva le ben-esser e le reputation del familia. Traditionalmente, tal questiones esseva considerate como foras del competentia del stato e de su magistratos; sub le imperatores, illos deveniva gradualmente subjecte al interferentia e legislation del stato.

Un vice que illes esseva acceptate in lor familia de nascentia per lor patres, le infantes esseva heredes potential. Illes non poteva esser legalmente date o vendite in sclavitude. Si le parentes esseva incapace de curar lor infante, o si su paternitate esseva in dubita, illes poteva render se al exposition de infantes (Boswell traduce isto como esser offerite al cura del deos o de estranieros). Si un neonato deforme o malade esseva patentemente inapte pro viver, occider lo esseva un deber del pater familias. Un patre citatano qui exponeva un infante san nascite libere non esseva punite, sed perdeva automaticamente su potestas super ille infante. Infantes abandonate esseva a vices adoptate; alcunos haberea essite vendite in sclavitude. Le sclavitude esseva quasi ubiquitari e quasi universalmente acceptate. In le prime Republica, le citatanos in debita poteva vender lor labor, e forsan lor filios, a lor creditor in un forma limitate de sclavitude appellate nexum, sed isto esseva abolite in le medie Republica. Le libertate esseva considerate un stato natural e proprie pro le citatanos; le sclavos poteva esser legalmente liberate, con le consentimento e supporto de lor proprietarios, e ancora servir le familia e le interesses financier de lor proprietarios como libertos o libertas. Isto esseva le base del relation cliente-patrono, un del characteristicas plus importante del economia e del societate de Roma.

In lege, un pater familias teneva potestas super su filios adulte con lor proprie domos. Isto poteva dar loco a anomalias legal, tal como filios adulte qui habeva tamben le stato de minores. Nulle viro poteva esser considerate un pater familias, ni poteva ille vermente posseder proprietate secundo le lege, durante que su proprie patre viveva. Durante le prime historia de Roma, le filias maritate passava sub le controlo (manus) del pater familias de lor sposos. Verso le fin del Republica, le majoritate del feminas maritate manteneva un connexion legal con lor familia de nascentia, ben que qualcunque infante del matrimonio pertineva al familia de su sposo. Le matre o un parente de etate avantiate frequentemente elevava tanto le pueros como le pueras. Le moralistas roman susteneva que le matrimonio e le elevation de infantes compliva un deber basic verso le familia, le gens, e le stato. Rematrimonios multiple non esseva rar. Le patres usualmente comenciava cercar sposos pro lor filias quando istes attingeva un etate inter dece-duo e dece-quatro annos, sed le majoritate del feminas del classe commun remaneva celibe usque a lor vintes, e in general pare haber essite multo plus independente que le sposas del elite. Le divorcio requireva le consentimento de un parte, insimul con le retorno de omne dote. Ambe parentes habeva potentia super lor infantes durante lor minoritate e etate adulte, sed le sposos habeva multo minus controlo super lor sposas.

Le feminas citatan roman teneva un forma restricte de citatanitate; illas non poteva votar sed esseva protegite per le lege. Illas dirigeva familias, poteva posseder e diriger interprisas, posseder e cultivar terra, scriber lor proprie testamentos, e litigar in le corte pro se ipse, o pro alteres, tote sub dispensation del cortes e le supervision nominal de un parente mascule senior. Durante le eras republican tarde e imperial, un natalitate diminuente inter le elite, e un augmento correspondente inter le gente commun esseva causa de preoccupation pro multe gentes; Augusto tentava tractar isto per medio de intervention del stato, offerente recompensas a qualcunque femina qui parturiva tres o plus infantes, e penalisante le personas sin infantes. Le secunde esseva multo resentite, e le prime habeva resultatos apparentemente negligibile. Le feminas aristocratic semblava esser de plus in plus disinclinate al procreation.

### Tempore e calendario
Le horas roman era contate ordinalmente de aurora a aurora. Assi, si le sollevamento occurreva a 6 a.m., alora 6 a 7 a.m. esseva nominate le ‘prime hora’. Le meridie esseva nominate *meridies*, e es de iste parola que le termines *a.m.* (ante meridiem) e *p.m.* (post meridiem) proveni. Le Romanos habeva horologios (*horologia*), que includeva gigante solarios public (meridiane) e horologios de aqua (*clepsydrae*).

Le septimana roman antique originale habeva octo dies, que esseva identificate per le litteras A a H, con le octavo die essente le *nundinum*, o die de mercato, un sorte de fin de septimana quando le agricultores vendeva lor productos in le stratas. Le septimana de septe dies, introducite ab le Oriente durante le primo Imperio, esseva adoptate officialmente durante le regno de Constantino. Le Romanos nominate le dies del septimana secundo corpora celeste al minus ab le 1e seculo p.Chr.

Le anno roman originale habeva decem menses ab *Martius* (Martio) usque *December*, con le periodo de inverno non includite in le calendario. Le prime quatro menses esseva nominate secundo deos (*Martius, Aprilis, Maius, Junius*) e le altere esseva numerate (*Quintilis, Sextilis, September, October, November, December*). Numa Pompilius, le secunde rege de Roma (716–673 a.Chr.), dice se haber introducite le menses de *Januarius* e *Februarius*, ambes etiam nominate secundo deos, initiante le calendario de 12 menses que ancora se usa hodie. In 44 a.Chr., le mense *Quintilis* esseva renominate *Julius* (Julio) in honore de Julio Cesar, e in 8 a.Chr., *Sextilis* esseva renominate *Augustus' (Augusto) in honore de Augusto.

Le Romanos habeva plure modos de registrar annos. Un modo commun esseva le datation consular, que identificate annos secundo le duo consules que regnava in cata anno. Un altere modo, introducite in le fin del 3e seculo p.Chr., esseva contante annos ab le *indictio*, un periodo de 15 annos basate sur le annunciamento de le distribution de victualias e altere mercantias al governamento. Un altere modo, minus popular ma plus simile al presentia, esseva *ab urbe condita*, que contava annos ab le fundation mythic de Roma in 753 a.Chr.

== Cultura ==


Le vita in le Roma antique revolveva circa le citate de Roma, situate super septe colles. Le citate habeva un grande numero de structuras monumental como le [[Colosseo]], le Foro de Trajano e le Pantheon. Illa includeva theatros, gymnasios, mercatos, systemas de cloacas functional, complexos de balneos complete con bibliothecas e botecas, e fontanas con aqua potabile fresc fornite per centenares de millas de aqueductos. Per tote le territorio sub le controlo de Roma antique, le architectura residential variava ab casas modeste usque a villas campestre.

In Roma, il habeva residencias imperial super le Collina Palatin. Le basse classes plebee e le classe equestrial medie viveva in le centro del citate, serrate in apartamentos, o insulae, que esseva quasi como moderne ghettos. Iste areas, frequentemente construite per proprietarios de classe alte pro le location, esseva sovente centrate super *collegia* o *tabernae*. Iste personas, fornite con un provision gratuite de grano e displaciate per le jocos gladiatorial, esseva inscribite como clientes de patronos inter le patricios de classe alte, cuje adjuta illes cercava e cuje interesses illes supportava.

=== Lingua ===

Le lingua native del Romanos esseva le [[latino]], un [[Linguas italic|lingua italic]] cuje grammatica dependeva poco del ordine del parolas, exprimente le signification per un systema de affixos attachate al radicales del parolas. Su alphabeto esseva basate sur le alphabeto etrusc, que a su vice esseva basate sur le [[alphabeto grec]]. Ben que le [[litteratura latin]] superstite consiste quasi totalmente de [[latino classic]], un lingua litterari artificial, multo stylisate e polite del prime seculo a.Chr., le lingua parlate in le Imperio Roman esseva le [[latino vulgar]], que differeva significativamente del latino classic in grammatica e vocabulario, e eventualmente in pronunciation. Parlatores del latino poteva comprender ambes formas usque al septime seculo, quando le latino parlate comenciava a diverger tanto que le "latino classic" o "bon latino" debeva esser apprendite como un secunde lingua.

Durante que le latino remaneva le principal lingua scribite del Imperio Roman, le grec deveniva le lingua parlate per le elite ben educate, proque le major parte del litteratura studiate per le Romanos esseva scripte in grec. Le majoritate del emperatores esseva bilingue, ma habeva un preferentia pro le latino in le sphera public pro rationes politic, un practica que comenciava durante le guerras punic. In le parte oriental del Imperio Roman (e plus tarde del [[Imperio roman de oriente|Imperio Roman Oriental]]), le latino nunquam poteva replaciar le grec, un hereditage del periodo hellenistic. [[Justiniano I|Justiniano]] esseva le ultime emperator a usar le latino in le governamento, marcante le momento in le qual le grec deveniva officialmente dominante. Le expansion del Imperio Roman diffundeva le latino per tote Europa, e le latino vulgar evolveva in multe [[linguas romanic]].

=== Religion ===


Le [[religion roman]] archaic, al minus in lo que concerne le deos, non consisteva in narrativas scribite, ma in interrelationes complexe inter deos e humanos. Divergente del mythologia grec, le deos non esseva personificate, ma esseva spirites sacre vagamente definite, appellate numina. Le Romanos credeva etiam que cata persona, loco o cosa habeva su proprie genius, o anima divine. Durante le Republica Roman, le religion esseva organisate sub un systema strict de officios sacerdotal, tenite per homines de rango senatorial. Le Collegium Pontificum esseva le organismo supremo in iste hierarchia, e su sacerdote principal, le Pontifex Maximus, esseva le capite del religion del stato. Le flamines curava le cultos de varie deos, durante que le augures esseva responsabile pro prender le auspicios. Le rex sacrorum (rege sacre) assumeva le responsabilidades religiose del reges deponite. In le Imperio Roman, emperatores defuncte qui habeva regnate ben esseva deificate per lor successores e per le Senato, e le culto imperial formal deveniva progressivemente plus prominente.

Con le augmento del contacto con le Grecos, le vetere deos roman esseva sempre plus associate con le deos grec. Sub le Imperio, le Romanos absorbeva le mythologias de lor populos subjugate, frequentemente resultante in situaciones ubi templos e sacerdotes del deos traditional italian coexisteva con illos del deos extranee.

Comenciando con le Emperador [[Neron]] in le prime seculo p.Chr., le politica official del Romanos verso le christianismo esseva negative, e a certe puncto, esser christian poteva esser punite con le morte. Sub le Emperador Diocletiano, le persecution del christianos attingeva su apice. Totevia, le christianismo deveniva un religion supportate officialmente per le stato roman sub le successor de Diocletiano, Constantino I, con le signatura del Edicto de Milano in 313, e rapidemente deveniva dominante. Tote religiones excepte le christianismo esseva prohibite in 391 p.Chr. per un edicto del Emperador Theodosio I.

=== Ethica e moralitate ===
Como multe culturas antique, le conceptos de ethica e moralitate, ben que compartente alcun similaritates con le societate moderne, differeva grandemente in plure aspectos importante. Proque civilisationes antique como Roma esseva sub constante menacia de attaccos per tribos maraudante, lor cultura esseva necessemente militaristic, con habilitates martial considerate como attributos de grande valor. Durante que societates moderne considera le compassion como un virtute, le societate roman considerava le compassion como un vicio, un defecto moral. In effecto, un del objectivos principal del jocos gladiatorial esseva de immunisar le citatanos roman contra iste debilitate. In vice, le Romanos appreciava virtutes como le corage e le conviction (*virtus*), un senso de deber verso su populo, le moderation e le evitamento del excessos (*moderatio*), le pardon e le comprension (*clementia*), le justitia firme (*severitas*), e le fidelitate (*pietas*).

Le societate roman habeva normas ben establite e restrictive in relation al sexualitate, ben que, como in multe societates, le major parte del responsabilitates cadeva super le feminas. Feminas esseva generalmente expectate a esser monogame, habente solmente un marito durante lor vita (*univira*), ben que isto esseva multo minus observate inter le elite, specialmente sub le imperio. Feminas esseva expectate a esser modeste in public, evitante apparitias provocante, e a demonstrar fidelitate absolute a lor maritos (*pudicitia*). In veritate, portar un velo esseva un expectation commun pro preservar le modestia. Le sexo extra matrimonio esseva generalmente disapprobate pro homines e feminas, e de facto esseva rendite illegal durante le periodo imperial. Totevia, le prostitution esseva un practica acceptate e regulate.

Demonstrationes public de morte, violentia, e brutalitate esseva usate como fonte de entertainmento in le communitates roman; tamen, isto esseva etiam un maniera de mantener le ordine social, demonstrar le potentia, e significar un unitate communal.

=== Arte, musica e litteratura ===

Le stilos pictoric roman monstra influentias [[Grecia antique|grec]], e le exemplos superstite es principalmente frescos usate pro decorar muros e plafones de villas rustic, ben que le litteratura roman mentiona picturas super ligno, ebore e altere materiales. Plure exemplos de pictura roman ha essite trovate in Pompeii, e ab iste exemplares, le historicos del arte divide le historia del pictura roman in quatro periodos.

Le prime stilo pictoric esseva in uso ab le initio del secundo seculo a.Chr. usque al initio o medio del prime seculo a.Chr., e consisteva principalmente in imitationes de marmore e structuras de petra, talvolta includente figuras mythologic. Le secunde stilo comenciava in le prime seculo a.Chr. e cercava representar realisticamente elementos architectonic tridimensional e paisages. Le tertie stilo emergeva sub le regno de Augusto (27 a.Chr. – 14 p.Chr.), rejectante le realismo del secunde stilo in favor de ornamentation simple: un scena architectonic, paisage, o designo abstracte esseva placiate al centro, super un fundo monochromic. Le quarte stilo, que comenciava in le prime seculo p.Chr., illustrava scenas mythologic, conservante tamen elementos architectonic e patronos abstracte.

Le sculptura de portreto usava proportiones juvene e classic, ma plus tarde evolveva in un mixtura de realismo e idealisation. Durante le periodos antonin e severan, deveniva popular le cabellos e barba ornate, con incisiones e perforationes profunde. Progressos esseva etiam facite in le sculpturas in basso-rilievo, usualmente representante victorias roman.

Le musica roman esseva fortemente basate super le musica grec e habeva un rolo importante in multe aspectos del vita roman. In le armea roman, instrumentos como le tuba (un longe trompeta) o le cornu esseva usate pro dar diversas commandos, durante que le buccina (probabilemente un trompeta o corn) e le *lituus* (probabilemente un instrumento in forma de J allongate) esseva usate in cerimonias. Musica esseva sonate in le amphitheatros roman inter le combattes e in le odea, ubi on sape usava le cornu e le hydraulis (un typo de organo a aqua). Quasi tote le ritos religiose includeva presentationes musical. Alcun historicos de musica crede que musica esseva presente in quasi omne ceremonias public.

Le graffiti, lupanares, picturas e sculpturas trovate in Pompeii e Herculaneum suggere que le cultura roman esseva saturate de sexualitate.

==== Litteratura e bibliothecas ====
Le [[litteratura latin]] esseva, ab su initio, fortemente influentiate per autores grec. Alcun del plus vetere obras existente es epopeas historic que narra le prime eventos del historia militar de Roma. Con le expansion del Republica, autores comenciava a producer poesia, comedia, historia e tragedia.

Le contributiones litterari de Roma antique es ancora recognoscite hodie, e le obras de autores roman antique esseva disponibile tanto in librerias quanto in bibliothecas public e private. Multes eruditos e homines de stato in Roma antique cultivava bibliothecas private, usate tanto como demonstrationes de cognoscentia quanto como signos de ricchessa e poter.

Ben que Julio Cesare habeva le intention de establir bibliothecas public pro consolidar Roma como un grande centro cultural, simile a Athenas e Alexandria, ille moriva ante que isto esseva realisate. Su veterano subalterne, Gaio Asinio Pollio, continuava le projecto e inaugurava le prime bibliotheca public in Roma, in le Atrium Libertatis. Imperatores como Augusto, Tiberio, Vespasiano, Domitiano e Trajano tamben fundava o expandiva bibliothecas public durante lor regnos. Isto includeva le Bibliotheca Ulpian in le Forum de Trajano e bibliothecas in le Templo de Apollo Palatinus, le Templo del Pace in le Foro Roman, e le Templo de *Divus Augustus*, que esseva dedicate a Minerva quando illo esseva reconstruite sub le ordines del Emperador Domitiano. Al tempore del cadita del Imperio Roman Occidental, le citate de Roma contava plus que duo decenas de bibliothecas public. Con le expansion del Imperio Roman, bibliothecas public esseva establite in altere importante urbes e centros cultural, includente Ephesos, Athenas e Timgad.

=== Cocina ===

Le cocina del Roma antique cambiava super le longe duration de iste civilisation. Le habitudes alimentar esseva influentiate per le cultura grec, le cambios politic del Regno al Republica e postea al Imperio, e per le expansion enormemente vaste del Imperio, que exposeva le romanos a nove habitudes provincial e technicas de cocitura. Al initio, le differentias inter le classes social esseva relativemente modeste, ma se evolveva con le expansion del Imperio. Homines e feminas bibeva vino con lor repastos.

Le dieta roman antique includeva multe elementos que es hodie basic in le culina italian moderne. Plinio le Senior describeva plus de 30 varietates de oliva, 40 typos de pira, ficus (local e importate ab Africa e le provincias oriental), e un grande varietate de legumina, includente carottas (de varie colores, ma non orange), apio, allio, bulbos de flores, brassicas como cavolo, kale e broccoli, lactuca, endivia, cepa, porro, asparago, ravanellos, napas, pastinacas, betas, pisum verde, acelga, cardo, olives e cucumbre.

Tamen, alcun alimentos hodie associate con la culina italian non esseva usate. In particular, spinacia e melongena (aubergine) esseva introducite plus tarde per le mundo arabic, e tomates, patatas, pimentos e mais (le fonte moderne del polenta) solmente appareva in Europa post le descubrimento del Nove Mundo e le Exchange Columbin. Le romanos cognosceva le ris, ma illo esseva rarissime. Citrus esseva etiam pauc.

Carnes de macellero como bove esseva un delicias rar. Le carne plus popular esseva porco, specialmente in forma de salsicias. Pisces esseva plus commun que carne, con un aquacultura sophisticate e industrias extensive dedicate al cultura de ostreas. Le romanos tamben practicava le allevamento de cochleas e larvas de querco. Alcun typos de pisces esseva multo appreciate e habeva precios elevate, como le *mullus* del piscicultura de Cosa, e medios elaborate esseva inventate pro mantener los fresc.

Traditionalmente, un jentaculo (*ientaculum*) esseva consumite al alba. Al medie die o in le prime parte del postmeridie, on mangiava le cena, le plato principal del die, e al vespere un repasto leve appellate vesperna. Con le crescent importation de alimentos exotic, le cena deveniva plus abundante e varie, e se moveva gradualmente al vespere, dum le vesperna esseva abandonate. Le repasto del medie die, prandio, deveniva un repasto leve pro mantener le fame usque al cena.

=== Moda ===
Le [[toga]], un vestimento commun durante le era de [[Julio Cesare]], esseva gradualemente abandonate per tote le classes social del [[Imperio Roman|Imperio]]. Al initio del 4e seculo, le toga esseva reducite a un vestimento portate solmente per senatores durante sessiones del [[Senato roman|Senato]] e in ceremonias official. In le 4e seculo, le toga esseva substitute per le *paenula* (un vestimento simile a un poncho) como vestimento quotidian del romanos, tanto del classes basse quanto alte.

Un altere vestimento popular inter romanos in le annos plus tarde del [[Imperio roman de occidente|Imperio Roman de Occidente]] esseva le pallium, normalmente portate per philosophos e eruditos in general. A causa de influentias externe, principalemente ab populos germanic, le romanos adoptava tunicas multo simile a illos usate per le germanos con le quales illes interageva in le ultime annos del Imperio Occidental. Illes adoptava etiam pantalones e cappellos como le *pileus pannonicus*.

Durante le basse imperio, le *paludamentum* (un typo de vestimento militar) esseva portate solmente per le imperator roman (desde le regno de Augusto, le prime imperator), durante que le *dalmatica* (tamben usate per le clero christian) comenciava a diffunder se per tote le imperio.

=== Jocos e recreation ===


Le juventute de Roma habeva varie formas de joco athletic e exercitio. Le jocos pro pueros esseva destinate a preparar los pro le servicio militar active, como saltar, luctar, pugnar e currer. In le campania, le passatempos del ricos includeva etiam le pesca e le chasse. Le romanos habeva plure typos de jocos con bolas, includente un que resembleva le balla a mano. Jocos de dados, jocos de tabula e jocos de alea esseva passatempos popular. Pro le ricos, le banchettos offereva un opportunitate pro divertimento, a vices con musica, dansa, e lectiones de poesia. Le majoritate del populo, minus benestante, poteva gauder de banchettos simile per medio de collegios o associationes, ma pro le plus parte del romanos, mangiar pro placer significava visitar tavernas. Le infantes se divertiva con jocos e jocas como le saltar super amicos (leapfrog).

Le jocos public e spectaculos esseva sponsorisate per romanos prominente qui voleva promover lor generositate e obtener favor popular; in Roma o su provincias, isto normalmente significava le imperator o su governatores. Locos specific pro le jocos public esseva construite in Roma e in le provincias. Le Colosseum de Roma esseva construite in 70 p.Chr. sub le imperator Vespasian e aperite in 80 p.Chr. pro hostar eventos e combatte de gladiatores. Le gladiatores combatteva a vices usque al morte, ma plus sovente usque a un victoria adjudicate, usualmente in accordo con le humor del multitud spectante. Spectaculos con animales exotic esseva popular in se mesme; ma a vices animales esseva collocate contra humanos, o professionales armate o criminales sin armas condamnate al morte public.

Le cursas de carros esseva extrememente popular inter tote le classes social. In Roma, iste cursas habeva loco normalmente in le Circus Maximus, que esseva construite specialmente pro cursas de carros e de cavallos e, como le plus grande spatio public de Roma, esseva usate etiam pro festivales e spectaculos con animales. Illo poteva accomodar circa 150,000 personas.

== Economia ==


Roma commandava vaste territorios con multe recursos natural e human. Le economia restava basate sur [[Agricultura roman|agricultura]] e [[commercio]]. Grano de [[Sicilia]], [[Africa]] e [[Egypto]] alimentava Roma, durante que Italia exportava vino e oleo.

Le industria esseva limitate a extraction e atelieres. Le labor servile dominava: circa 20% del population del imperio (e 40% in Roma) esseva sclavos. Con le cessation del conquestas, sclavos deveniva plus car e le labor pagate plus competitive.

Le moneta roman era ben disveloppate: cupro, bronzo, argento e auro. Antea, le cupro se pesava a massa; postea appariva le as. Le denario esseva gradual debasate sub Nero.

Le commercio terrestre e maritim connecteva tote le [[Mar Mediterranee|Mediterraneo]]. Navigation esseva 60 vices plus cheap que transporte terrestre. Un viage de Gades a Alexandria prendeva minus que un mense.

=== Etate regia ===
Al initio del etate del ferro (9e seculo a.Chr.) le economia del populos del Italia central esseva basate quasi exclusivemente super le productos del pastoralis e del agricultura. Allevamento e agricultura representava le principal activitates economic etiam durante le periodo archaic o monarchic (ab le 8e al 6e seculo a.Chr.) del historia de Roma antique. Illo esseva un economia de subsistentia: le destination del productos esseva, in effecto, le autoconsumo familiar o tribal. Roma, totevia, se disveloppava gratias a su position in un area de frontiera, cioè le via commercial inter le citates etrusc e le colonias grec del Campania lungo le directrice nord-sud, e le “via del sal” (via Salaria) inter le fauce del Tiber e le communitates sabin e umbro-sabellic del Appennino central in direction ovest-est.

Le Tiber in le antiquitate constitueva le linea de demarcation inter duo areas con differentias distincte: illo etrusc al nord e illo latin al sud. Le sito ubi in le 8e seculo a.Chr. surse Roma esseva strategic economicamente, como puncto de incontro de vias commercial que se dirigeva in plure directiones. In particular, le controlo del trafficos ligate a un producto importante como le sal, proveniente del salinas al fauce del Tiber, constitueva le prime impulso pro le disveloppamento economic de Roma: le sal transiva, in effecto, per le citate pro esser transportate verso le interior, in territorio sabin, longo le percurso del via Salaria, cioè “via del sal”.

=== Etate republican ===
Como in grande parte del societates del mundo classic, etiam le economia del [[Republica Roman]] (del 5e al 1e seculo a.Chr.) esseva essencialmente, si non exclusivemente, basate super le production e le distribution de productos agricole (ma grande parte del production esseva destinate al autoconsumo). Le classe del aristocrates (patricios), que in iste periodo correspondeva etiam al strata social plus ric, esseva formate prevalentemente per grande proprietarios fundiari, qui se occupava personalmente del gestion del empresas agricole (villae rusticae). Solo in le etate republicane tarde comenciava a affirmar se economicamente le classe social del equites, que traheva su ricchessa non del agricultura, ma del commercio, del industrias e del finantia (exaction de taxas e prestitos a interesse).

==== Monetisation ====
Quando ab le baratto on passava a un prime systema monetari, le valor del unitate monetari, consistente in un certe quantitate de cupro o bronzo (aes rude), esseva stabilite equivalente a un ove o un bove. Postea le aes rude esseva substitute per le prime moneta de bronzo, le aes grave o asse librale (assí nominate proque illo pesava circa un libra). Con le apertura de Roma al commercio externe (in particular con Magna Grecia), in le 3e seculo a.Chr. appariva le prime monetas de argento, initialmente coniate per Cuma, usque quando Roma ipse comenciava a batter moneta: monetas de argento como le Denario e le Victoriato, e de auro como le Aureo, que se adjungeva a illos de bronzo (Asse). Le Sestertio durante le Republica esseva un parve moneta de argento con valor de 1/4 de denario (post le reforma monetari de Augusto illo designava in vice un moneta de cupro, o melio de auricalco). Le monetas plus precios esseva usate pro transactiones international, le minus valente pro le economia domestic. Le coherentia del systema esseva guarantee per cambios fixate: 1 Aureo = 25 Denarios = 100 Sestertios = 400 Asses. Le Stato durante tote le Republica ageva con prudentia e sagessa in le regulation del coniationes (quantitate de monetas emittite, lor peso e titulo).

=== Etate imperial ===

In le prime duo seculos del Imperio Roman, le disveloppamento de su economia se basava essencialmente super le conquestas militar, que apportava terras a distribuir al legionarios o al senatores ricos, mercantias a commerciar e sclavos a sfruttar in labores sin costo. Pro iste motivo le economia pareva prospere (“seculo de auro”). In realitate, illa remaneva in stato de stagnation, que deveniva decadentia (declino del production agricole e contraction del grande fluxos commercial) con le fin del phase del grande guerras de conquesta (198 p.Chr., conquesta de Ctesiphon, capital del imperio parthe). Le Imperio Roman non esseva capace de realisar un disveloppamento economic endogene (non dependente del conquestas) ni de compensar le augmento del costos del spesa public (principalmente exercito e bureaucratia) con un systema fiscal plus efficiente que oppressivo. Le grave crisi consequente portava gradualmente a decadentia, usque al cassa del parte occidental in le 5e seculo per obra del populos germanic.

In le prime etate imperial, le impulso date per forte urbanisation e le securitate del lineas de traffico favoriva le expansion del commercio terrestre e maritim: a Roma, per exemplo, se multiplicava botecas, empresas commercial a grande e parve scala, depositos, magazinos, corporationes de artesanos e transportatores. Le trafficos commercial attingeva le costas del Baltico, Arabia, India e China pro importar productos de luxo e prestigio a precios astronemic (al valor del mercantia se adjungeva le costos del transporto e un longe serie de taxas e pedaggios). Existiva un ligamine constante de importation via caravanas e commercio maritim con le regiones oriental, specialmente India e peninsula Arabic, unde veniva incenso, perfumes, perlas, gemmas, species, setas, carnes e pisces rare, fructos exotic, ebano, unguentos. Totevia, le effluxo de moneta in metallo precios pro iste productos de luxo habeva in le seculos sequente graves consequentias in le balancia commercial.

==== Aerarium militare e monetisation imperial ====
Le gigantesc apparato imperial comportava costos sempre plus alte. Augusto divideva le Imperio in provincias senatorie, cuje tributos entrava in le erario (antique cassa del Stato), e in provincias imperial, cuje entratas alimentava le fisco, cassa private del imperator, qui portava le oneros plus grave: exercito, bureaucratia e subsidios al plebe urban (distribution de frumento o moneta) pro evitar revoltas. Sub le successores de Augusto se creava confusione inter erario e fisco, a advantage de iste ultime. In ultra, pro le exercito on reservava un cassa special, le erario militare, ubi se accumulava fundos pro le pagamento del indemnitate al soldatos congedate. Le costo del exercito esseva aggravate ancora per le uso, a partir de Claudio, de dar donativa al soldatos pro garantir lor fidelitate al momento del accession al throno. Addite al spesas inevitabile, le spreco del corte rendeva le finantias precari. Le decision de Augusto de consolidar le Imperio, con limites natural e secur, in vice de extender lo, dependeva etiam del conscientia que le ressources esseva limitate e incapace de sustener excessive esforços expansionistic. Le successores, excepte Trajano, non se allontanava multo del linea augustee. Trajano portava le Imperio a su maximo extension etiam pro attinger le minas de auro del Dacia e le controlo del vias caravaniere del Oriente: le beneficio esseva tamen solmente temporanee. A longe termino, le fin del politica expansionistic, le diminution del moneta circulante (minas produceva minus metallo que le demanda), le rarefication e consequentemente augmento de precio del sclavos, rendeva le spesas sempre plus insupportabile, durante que le pression fiscal se revelava inefficace. Le Stato cognosceva un sol medio de intervention que non augmentava le pression fiscal: le svalutation del moneta, per reduction del peso del monetas (Neron esseva le prime a facer isto pro sustener su politica de prestigio e grande spesas). Le consequentia, evidente in le Tardo Imperio, esseva un inflation galoppante.

== Technologia ==

Roma antique possedeva impressionante realisationes technologic, utilisante multe inventiones que se perdeva durante le [[Medievo]] e non esseva rivalisate usque al 19e e 20e seculos. Un exemplo de isto es le vitros isolate, que non esseva reinventate usque al annos 1930. Multe innovationes practic del romanos esseva adoptate ab designos plus ancian del grecos. Le progressos esseva frequentemente dividite e basate super artesanias, e le artifexes protegava lor technicas como secretos de mestiero.

Le ingenieria civil e militar roman formava un parte major del superioritate e hereditage technologic de Roma, e contribuiva al construction de centos de stratas, pontes, aqueductos, thermae public, theatros e arenas. Multe monumentos, tal como le [[Colosseo]], le Pont du Gard e le Panteon, remane hodie como testeminios del ingenieria e cultura roman.

Le romanos esseva renominate pro lor architectura, que es groupate con le traditiones grecas sub le titulo de architectura classic. Ben que multe differentias existeva inter architectura grec e roman, Roma mutuava multo de Grecia in su adhesion a designos strictemente formulari e proportionate. A parte de duo nove ordines de columnas – composite e tuscan – e del cupola, derivate del arc etrusc, Roma habeva relativemente poche innovationes architectonic usque al fin del Republica.

In le prime seculo a.Chr., le romanos comenciava a usar largemente le concreto roman. Le concreto esseva inventate in le fin del 3e seculo a.Chr. Illo era un cemento potente derivate del puteolano, e rapidemente supplanteva le marmore como principal material de construction roman, permittente formas architectonic audace. In le mesme periodo, [[Vitruvio]] scribeba *De architectura*, forsan le prime tractato complete super architectura in le historia.

Le romanos etiam construeva multo con [[ligno]], lo que causava un rapide declino del silvas circa [[Roma]]. Le prime evidentias de commercio de ligno a longe distantia proveni del discoperta de tabulas de ligno, taliate inter 40 e 60 p.Chr., in le montes Jura in nord-est de [[Francia]], que finiva plus que 1,700 km lontan, in le fundationes de un portico luxuriose in un villa patrician in Roma central. On suppone que iste traves, circa 4 metros de longitude, esseva transportate via le [[Rheno]] e le Saona, trans le [[Mar Mediterranee|Mediterraneo]], e per le Tiber usque a Roma.



Con solidas fundationes e bon escolamento, le stratas roman esseva cognoscite pro lor durabilitate, e multe segmentos del systema stradal roman esseva ancora in uso mille annos post le cadita de Roma. Le construction de un vasta e efficiente rete de vias in tote le Imperio augmentava dramaticamente le potentia e influentia de Roma. Illas permitteva al legiones roman de mover se rapidemente, con tempos de marcha predictibile inter punctos clave del imperio, sin reguardo al saison. Iste vias habeva etiam enorme importantia economic, consolidante Roma como un cruciamento mercantil – le origine del dicto “tote le vias duce a Roma”. Le governamento roman manteneva un systema de stationes de reposo, cognoscite como *cursus publicus*, e un systema de relaias a cavallo, permittente que messagerias poteva viagiar usque a 80 km per die.

Le romanos construiva numerose [[Aqueducto|aqueductos]] pro fornir aqua a citates, locos industrial e al agricultura. Per le tertie seculo, le urbe de Roma esseva fornite per 11 aqueductos con un longitude total de 450 km. Le romanos faceva etiam major progressos in sanitation. Illes esseva particularimente renominate pro lor thermas public, usate tanto pro hygienic como pro scopo social. Multe domos roman habeva latrinas con fluxo de aqua e tubatura interior, e un complexe systema de cloacas, le Cloaca Maxima, esseva usate pro exhaurir paludes e portar residuos al Tiber. Alcun historicos ha speculate que le tubos de plumb in le systemas de cloaca e tubatura causava un envenenamento largemente diffuse que contribuiva al caduida de Roma; tamen, le contento real de plumb probabilemente esseva minimal.

== Vide etiam ==
* *Ab Urbe condita* (historia de Roma per [[Tito Livio]])



== Bibliographia ==
=== Fontes antique ===
Un numero satis importante de textos historic del Antiquitate, redigite in latino o in greco antique, nos ha pervenite per le intermediario de copias. Ben que lor contento es frequentemente questionabile, illos es un fonte major de information sur le historia politic del Roma antique. On pote citar, inter illos de quales le de sujecto es le plus general:
* Tito Livio, *Historia roman*
:: Iste es un ovra monumental que retracia le historia de Roma depost su comenciamento usque al morte de Druso in le anno 9 a.Chr. Tamen, il nos resta solmente le prime libros, usque al guerras samnite, e depost le secunde guerra punic usque al battalia de Pydna in 168 a.Chr. Pro le periodos le plus antique, Tito Livio admitte que ille non pote distinguer inter le legenda e le realitate, sed ille es un fonte multo fidel a partir del 4e seculo a.Chr.
* Ciceron, *Re le Republica*
:: Iste es un tractato in sex libros del philosopho roman que tracta super le institutiones e le governamento del Republica roman ante le crise del 1e seculo a.Chr. 
* Polybio, *Historia general*
:: Fonte preciose sur le guerras punic e exposition del institutiones roman.
* Dio Cassio, *Historia roman*
:: Ovra que retracia le historia de Roma depost le comenciamentos usque al anno 229 p.Chr., sed excepte fragmentos sur le comenciamentos del Republica, il nos resta solmente le ultime medietate, fidel, que tracta del guerras civile roman e del Imperio.
* Suetonio, *Vita del Dece-duo Cesares*
:: Il se tracta del biographias del dece-duo prime imperatores de Roma, de Julio Cesar a Domitiano. Su ovra es satis fidel ben que ille se monstra a vices pauc critic e non hesita a colportar rumores e calumnias.
* Tacito, *Historias* e *Annales*
:: Le Annales va de 14 a 68 e es in parte perdite. Le Historias va theoricamente de 68 a 96, sed solmente le parte que tracta del annos 69 e 70 es conservate.
Altere textos dona informationes preciose sur eventos precise. In plus, le litteratura latin, del qual on ha conservate numerose textos, forni numerose informationes sur le mentalitate e le historia cultural de Roma.

==== Obras general ====
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

==== Monarchia e Republica ====
* 
* 
* 
* 
* 
* 

==== Imperio Roman ====
* 
* 
* 
* 

==== Antiquitate tardive ====
* 
* 
* 
* 
* 

==== Societate roman ====
* 
* 
* 
* 
* 
* 

==== Institutiones politic ====
* 
* 
* 
* 
* 

==== Altere obras usate ====
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* [[Livy]]. *The Rise of Rome, Books 1–5,'' translated from Latin by T.J. Luce, 1998. Oxford World's Classics. Oxford: Oxford University Press. .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ligamines externe

*  Cultura classic (Vicente Costalago)