Colpo de stato iranian de 1953

Le 19 de augusto 1953, le Prime Ministro de Iran Mohammad Mosaddegh esseva deponite in un colpo de stato que reinfortiava le governamento de Mohammad Reza Pahlavi, le shah de Iran. Illo esseva instigate per le Regno Unite (MI6), sub le nomine Operation Boot, e le Statos Unite (CIA), sub le nomine Projecto TP-AJAX o Operation Ajax. Un motivo clave esseva proteger le interesses petroliere britannic in Iran post que Mosaddegh nationalisava le industria de petroleo del pais.

Mosaddegh habeva cercate auditar le documentos del Anglo-Iranian Oil Company (AIOC), un corporation britannic (ora parte de BP), pro verificar que AIOC pagava le regalitias contractate a Iran, e pro limitar le controlo del compania sur le reservas de petroleo iranian. Post le refusa de AIOC de cooperar con le governamento iranian, le parlamento (Majlis) votava pro nationalisar le industria de petroleo de Iran e pro expeller le representantes de companias estranier del pais. Post iste voto, Grande Britannia instigava un boycott mundial del petroleo iranian pro pressar Iran economicamente. Initialmente, Grande Britannia mobilisava su fortias militar pro prender le controlo del raffineria de petroleo de Abadan, tunc le plus grande del mundo, ma le Prime Ministro Clement Attlee optava in su loco pro ringer le boycott economic durante que ille usava agentes iranian pro subverter le governamento de Mosaddegh. Judicante Mosaddegh como poco cooperative e temente le influentia crescente del Tudeh communista, le prime ministro britannic Winston Churchill e le administration Eisenhower decideva al initio de 1953 de deponer le governamento de Iran. Le administration precedente de Truman habeva opponite un colpo de stato, temente le precedente que le implication del Central Intelligence Agency (CIA) establirea, e le governamento del Statos Unite habeva considerate un action unilateral (sin appoio del Regno Unite) pro assister le governamento de Mosaddegh usque tarde in 1952. Le conclusiones del officiales de intelligentia britannic e le solicitationes del governamento del Regno Unite al Statos Unite esseva instrumental in initiar e planificar le colpo.

Post le colpo de stato, un governamento sub le General Fazlollah Zahedi esseva formate, le qual permitteva a Mohammad Reza Pahlavi, le shah de Iran (persa pro rege), regnar plus firmemente como monarcha. Ille dependeva multo del appoio del Statos Unite pro mantener se in le poter. Secundo le documentos e registros declassificate del CIA, alcun del plus timite delinquentes de Teheran esseva empleate per le CIA pro organisar tumultos pro-shah le 19 de augusto. Altere homines pagate per le CIA esseva portate a Teheran in autobuses e camiones e occupava le stratas del citate. Inter 200 e 300 personas esseva occidite a causa del conflicto. Mosaddegh esseva arrestate, judicate e condemnate pro traition per le corte militar del Shah. Le 21 de decembre 1953, ille esseva sententiate a tres annos de prision, e postea ille esseva placiate sub arresto domiciliari durante le resto de su vita. Altere partisanos de Mosaddegh esseva imprisionate, e plure recipeva le pena de morte. Le colpo de stato reinfortiava le autoritate del Shah, e ille continuava a regnar in Iran durante le proxime 26 annos como un monarcha pro-occidental usque ille esseva deponite in le Revolution Iranian in 1979.

In augusto 2013, le governamento del Statos Unite recognosceva formalmente le rolo de su pais in le colpo de stato per publicar un grande quantitate de documentos governamental previemente classificate que monstra que illo esseva responsabile de ambe le planification e le execution del colpo. Secundo le jornalista statounitese Stephen Kinzer, le operation includeva attaccos de false bandiera, manifestantes pagate, provocationes, le subornation de politicos iranian e de officiales de alte rango del securitate e del armea, ultra propaganda pro-colpo. On cita le CIA recognoscente que le colpo de stato esseva facite sub su direction e como un acto del politica externe del Statos Unite, concipite e approvate al nivellos le plus alte del governamento. In 2023, le CIA assumeva le responsabilitate pro le colpo, un facto con le qual alcun academicos non es de accordo, ben que alteres concorda que le Statos Unite e Grande Britannia orchestrava le colpo.