Phonetica

Le **phonetica** [fo-né-ti-ka] es le branca del linguistica que se occupa o tracta del sonos.

## Exegese
Le **phonetica** es le branca del linguistica que studia le
production, natura physic e perception del sonos de un lingua.
Su principal brancas son: phonetica experimental, phonetica
articulatori, phonematica o phonetica acustica.

### Phonetica experimental
Le **phonetica experimental** studia le sonos oral desde le puncto de
vista physic, uniente e quantificante le datos super
le emission e le production del undas sonor que configura le
sono articulate. Le scientia del phonetica experimental usa
instrumentos como le radios X e le chimographo, que tracia le
curvas de intensitate. Le insimul del datos analysate al
metir le sonos depende unicamente del precision instrumental
e de altere cognoscentias connexe. Tamben ha essite
discoperite differentias importante in cata sono oral.

### Phonetica articulatori
Le **phonetica articulatori** studia le sonos de un lingua
desde le puncto de vista physiologic, o melio dicite,
describe qual organos oral interveni in su production, in
qual position illos se trova e como ille positiones varia
le distincte camminos que le aere pote sequer sortiente
per le bucca, naso, o gorga, pro que se produce sonos
differente. Illo non se occupa de tote le activitates que
interveni in le production de un sono,
ma solmente del que tracta del loco e le forma de
articulation. Le symbolos phonetic e su definitiones
articulatori es le descriptiones abbreviate de tal
activitates. Le symbolos phonetic que on usa plus
frequentemente es le adoptate per le Association Phonetic International in le alphabeto phonetic international
(A.P.I.) que se scribe inter /lineas oblique/.

Le organos que interveni in le articulation del sonos es
mobile o fixe. Es mobile le labios, le mandibula,
le lingua e le chordas vocal, que a vices recipe le nomine
de organos articulatori. Con lor adjuta le parlante modifica
le sortita del aere que procede del pulmones. Es fixe le
dentes, le alveolos, le palato dur e le palato molle.
Le sonos se produce quando se pone in contacto duo organos
articulatori: per exemplo le *bilabial* de /p/, que exige le
contacto inter le duo labios; tamben quando se pone in
contacto un organo fixe e un altere organo articulatori,
e le sono se nomina con le organos que produce le junctura,
o puncto de articulation, como per exemplo le sono *labiodental*
que exige le contacto inter le labio inferior e le dentes
incisive superior. Quando le organo mobile es le lingua,
il non es referite a illo in le denomination del sono,
assi le sono /t/ que se produce quando le lingua tocca le
parte posterior del dentes incisive superior se appella *dental*.

Le modo de articulation se determina per le disposition del
organos mobile in le cavitate del bucca e como illos impedi
o lassa libere le passo del aere. Iste action pote consister
in le interruption instantanee e complete del passo del aere
pro le consonantes implosive; in lassar aperte le passo nasal
ma interrumpite le passo oral pro le sonos nasal; in producer
un contacto con le lingua ma lassar libere le passo del aere a
un e altere latere pro le consonantes lateral; in producer un
leve interruption primo e lassar le passo libere depost pro
le consonantes affricate; in permitter le passo del aere per
un passo stricte per le qual le aere race pro le fricativas,
e in permitter le passo libere del aere per le centro del
lingua sin friction alcun pro le vocales.

Il se emitte differente classes de vocales secundo le variation del position
del lingua, tanto desde su axe vertical (alto, medie e basse).
Le positiones que mantene le lingua pro emitter le vocales *u*,
*i* e *a* constitue le vertices del nominate schema vocalic *uai*.

#### loco de articulation
Fonte: Loco de articulation – Artikulationsort (deutsch)

### Phonematica

Le *phonematica* es le studio del sonos in le discurso, isto es, del
phonemas que son le unitates minime distinctive.

### Phonetica acustic

Le *phonetica acustic* studia le unda sonor como le sortita de un resonator
qualcunque; il es, equipa le systema de phonation con qualque altere
systema de emission e reproduction de sonos. In le communication, le
undas sonor ha un interesse plus grande que le articulation o production del
sonos, pro un determinate auditorio recipe e discodifica le impression
malgrado que illo esseva emittite per medio de un articulation oral, o
per medio de un determinate apparato emissor de sonos.

Pro recordar le characteristicas plus significative del undas sonor
e pro determinar le resultato del distincte activitates articulatori
se pote emplear le spectrographo. De forma experimental, pro poter
arrivar a saper quales es le characteristicas necessari e sufficiente
que identifica le sonos del lingua, se supprimeva partes del recordation
del unda sonor e se reproduceva alteres.

## Historia del phonetica

Le prime studios del phonetica se realisava ante plus de 2000 annos
e lo studiava inter alteres le grammatico Pāṇini qui se occuppava del
articulation phonetic pro establir le pronunciation inalterabile del
libros sacrate in le ceremonias e le ritos. Le prime phonetico del
mundo moderne esseva le danese J. Matthias, autor del Tractato
De Litteris (1586). Le mathematico anglese John Wallis,
qui esseva professor del surdemutes, esseva qui primo classificava
le vocales secundo lor puncto de articulation (1653). Le germano
C. F. Hellwag inventava le triangulo vocalic in 1781.
Dece annos plus tarde le physico austriac Wolfgang von Kempelen
inventava un machina que produceva sonos. Le medico german
Hermann Helmholtz, qui scribeva *Sensationes del tono* (1863),
inaugurava le studio del phonetica acustic; le abbate francese
Jean Perre Rousselot esseva le prime investigator del phonetica
experimental e scribeva *Principes de phonetique experimentale*
que esseva publicate inter le annos 1897-1908. Tamben
in le seculo XIX, le phonetica comenciava a esser studiate desde altere
angulo e le theoria del phonema esseva delineate per Jan Baudouin de Courtenay,
e le formula le fundator del schola structuralistic le suisso,
Ferdinand de Saussure. In le schola del phonetica descriptive e
articulatori labora le espaniol Tomas Navarro Tomas qui scribe
*Manual de pronunciation espaniol*, su discipulo Samol Gili Gaya
publica in 1961 le *Elementos de phonetica general*. In
le Statos Unite le linguista Leonard Bloomfeld e le
anthropologo Edward Sapir
contribue de forma decisive al theoria phonetic, durante que le
creator del Circulo de Praga, Roman Jakobson, disveloppava le
theoria del characteristicas universal de tote le systemas.