Grammatica de interlingua

Le **grammatica de [[interlingua]]** es un grammatica anglo-romance simplificate. Illo es plus simple que le grammatica anglese o le grammatica del linguas romance, germanic e slave. Le intention del IALA esseva, que interlingua sia, essentialmente, regular, simple a apprender e inseniar e le "medio" del principal linguas romance de origine europee.

Parolas (terminos) essential son: *[[tempore (grammatica)|tempore]], [[genere (grammatica)|genere]], [[numero (grammatica)|numero]], [[persona  (grammatica)|persona]], [[modo (grammatica)|modo]]*, *[[morphema]]*, *partes del phrase*, *[[syntaxe]]*, *[[semantica]]*, *[[phonema]]*, *[[phonetica]], [[phonologia]]*. Illos non son explicate hic.

## Pronomine

### Introduction
Un **[[pronomine]]** (pronunciate pronomine) es un parola que es usate in vice de un substantivo *o* pro repeter un persona o cosa *o* pro concretisar le persona o le cosa (p.ex. le demonstrativos e le indefinitivos usate como adjectivos).

Ultra isto il ha altere, minus usate pronomines como: 

* *yo* = io,
* *ego* = io, 
* *il* = ille, 
* *illi* = illes,
* *uno* = on. 

*Ego* proveni ab parolas como *egoismo*, *egoista*, *yo*, *il* e *illi* es probabilemente prestate ab occidental.

### Pronomines il e on
Le pronomine impersonal *il* es ustate in constructiones impersonal. Exemplos es:

* *Il ha un problema.*
* *Il pluve.*
* *Il ha quatro saisones in le anno.*
* *Il es ver que si tu caleface aqua, illo ferve.*
Le pronomine indefinite *on* es usate pro referer a personas indefinite. Exemplos es:
* *In Francia on parla francese.*
* *Amar uno es respicer uno.*

### Pronomines possesive
Le pronomines possesive curtate es usate ante substantivos dum illos non es precedite per le articulo. Ultra isto le versiones longe es usate. Exemplos:

* *Mi amico.*
* *Mi casa.*
* *Le mie casa.*
* *Mi auto es plus rapide que le tue.*
* *Deo mie!*
* *Isto es *'tu** camisa. Iste es le **tue**. Le **mie** es ibi, detra le muro.'' 

Le pronomines pessesive es adjectivos e como omne adjectivos pote esser usate como pronomines e nomines:

* ''Isto es **tu** libros. Illos es le **tues**. Le **mies** es ibi.''

=== Pronomines reflexive ===
In disveloppamento. 

=== Pronomine demonstrative ===


:**Nota:** Iste schema non es conforme al explication de ''[[Interlingua - dictionario basic]]'' ([[Thomas Breinstrup]], [[Italo Notarstefano]], [[UMI]] 2011 (vide pagina 100), que explica ''isto'' como pronomine ver; ''iste'' como adjectivo solmente. On cognosce le genere grammatical del subjecto per le significantia del subjecto, si illo es un persona masculin, feminin, un cosa o un animal. ''Iste'' sempre besonia un substantivo sequente.

=== Pronomines indefinite ===
:Exemplos: ''alicuno/alcuno'', ''alique/qualcosa'', ''altere'', ''cata'', ''certe'', ''mesme'', ''multe'', ''multo'', ''necun'', ''necuno'', ''nemo'', ''nihil'', ''nulle'', ''omne'', ''on'', ''plure'', ''poc'', ''poco'', ''qualcosa'', ''quecunque'', ''quicunque'', ''tal'', ''tote'', ''ulle'', ''uno'', ''una''

==== Pronomines interrogative e relative ====
***qui***... pro personas e ***que***...? pro cosas: ''a qui, pro qui, con qui, de qui''

***cuje*** (adjective), genitivo; pronomine relative: ''cuje''; cerca [https://ia.wikipedia.org/w/index.php?search=cuje&title=Special:Recerca&go=Va&searchToken=d7sq8ikixpdhb1kwbbhl62r9w 'cuje' in le Wikipedia]

***qual*** (adjective); como pronomine relative: ''le qual'', plural: ''le quales''

== Articulo ==
Le [[articulo (grammatica)|articulo]] indefinite es in omne casos ''un'', e le articulo definite es in omne casos ''le''. Illo exhibi nulle accordo in forma con le substantivo sequente (non cambia con le numero - sia singular, sia plural - o con le genere).



== Substantivo ==

=== Genere ===
Le grande majoritate del [[substantivo]]s fini in un del vocales **-a** (''pagin**a***), '''-e''' (''libertat'''e***) e frequentemente **-o** (*fruct*'o***). Quando le termination '''-o''' occurre in un parola que designa un esser '''masculin''', le correspondente '''feminin''' pote esser representate per le mesme parola con le termination substituite per '''-a'''. Exemplos: 

* ''amico -> amica,'' 
* ''maestro ->  maestra,'' 
* ''italiano -> italiana.''
Le substantivo feminin es a vices create per le suffixo -''essa'':
* ''tigre'' -> ''tigressa,'' 
* ''duce'' -> ''duchessa''. 

=== Numero ===
Le '''plural''' es formate per le addition de ''-s''. Si le substantivo fini in un consonante, le desinentia es ''-es''; e si iste consonante es ''-c'', le desinentia es ''-hes'' (pro mantener le pronunciation de [k]):


Parolas prestate ab altere linguas forma le plural in le modo irregular: 

* ''film'' -> ''films'', 
* ''club'' -> ''clubs'', 
* ''chef'' -> ''chefs''. 

== Adjectivo ==
Le grande majoritate del [[adjectivo]]s fini in le vocal "-e" (''delicate, parve''), o in un del consonantes -l, -n, -r, -c (''natural, equal, american, par, cyclic''). Adjectivos placiate immediatemente presso un substantivo '''seque''' le substantivo (isto es le normal e le plus frequente). Adjectivos multo usate sovente se trova '''ante''' le substantivo: ''un bon homine, le bon infantes, le belle flor, belle flores''. Si il ha duo adjectivos que ha relation con le substantivo, un de illos es placiate '''ante''' le substantivo, le altere '''post''' le substantivo: ''le recente publication extraordinari''.

Le adjectivo ha nulle '''inflexion''' o '''accordo''' adjectival (exemplos: ''Le parve femina es'' '''belle'''. ''Parve femina***s** ''es'' **belle**). Grados de comparation de adjectivos es exprimite per le adverbios ''plus'' e ''minus''. Quatro adjectivos ha synonymos parallel de su grados regular de comparation.





== Adverbio ==
Un **adverbio** es un parola, que da plus de informationes de un verbo, un adjectivo o un altere adverbio. Pro formar adverbios ''-mente'' es addite al adjectivo:
* ''normal - normal***mente*', *recente - recente***mente**
Si le ultime littera del parola es un *-c*, on adde *-amente*:
* *public – public*'amente**, ric – ricc**amente**'' 
Exemplos de adverbios in interlingua: ''ubi?, hic, ibi, la, illac; quando?: ora, nunc, tosto, postea, antea, pois, heri, hodie, deman, jammais, olim, quandocunque, frequentemente, sovente, rarmente, intertanto, nunquam, non jammais; como?: assi, si, altere, tal(mente), ben, quanto?: tanto, multo, poco, pauco, aliquanto, plus, minus; tamen, dunque''

==== Adverbio interrogative ====
Exemplos: ''ubi, quando, quanto, como, proque, perque''

== Verbo ==

=== Conjugation ===
In interlingua il ha 3 conjugationes. Illos es -ar, -er, e -ir. Le conjugationes es independente del persona grammatical, genere e numero. Le verbos depende solmente del tempore grammatical. Tote le formas del verbo pro tote le pronomines personal (''io, tu, ille,'' etc''.'') es identic intra un conjugation intra un tempore grammatical. 

Le verbos in Interlingua fini in -ar, -er o -ir in le infinitivo, e con -**a**, -**e**, o -**i** in le presente. Le passato simple, futuro e [[modo conditional]] se forma per suffixos al forma presente − respectivemente -**va**, **-ra** e **-rea** (**-ra** e **-rea** sempre accentuate como indicate per le sublineamento ci).

Le duo participios etiam se forma con suffixos. Le participio presente se forma con le suffixo -**nte** (o -**ente** si le verbo fini **-ir**). Le participio passate se forma con le suffixo  -**te** (ma con verbos in **-er** le termination cambia ab ''-ete'' a **-ite**).

Pro le tres typos de verbos – ''parlar'' (-ar), ''vider'' (-er), ''audir'' (-ir) – le septe formas essential pro le modos e tempores simple + le duo participios es:



=== Tempores composite ===
Pro cata forma del tempores del verbo, hic pro le modello ''crear'' (un verbo in -ar), vide le formas sequente:


Le tempore perfecte (passate composite) ha le mesme signification como le passato simple.

=== Altere tempores ===
Altere formas del verbos include:
*Gerundio: Le infinitivo pote esser usate como un substantivo. Quando il es appropriate, le gerundio pote esser pluralisate. Exemplo: ''Le rimar es difficile, quando on non es un poeta. Iste lamentar eterne me enoia.''
*Imperativo: Il ha duo formas del imperativo. Le forma presente es plus directe, e le infinitivo es plus impersonal. Exemplos: ''Non fuma in iste local! Non fumar!''
*Cohortativo: Un tempore que suggere un action e es plus dulce que le imperativo. Le verbo usa le forma presente e le phrase comencia con ''que''. Exemplo: ''Que nos compra gelatos!''

Le participio presente es usate como un adjectivo o un verbo in un proposition participial. Le participio passate es usate como un adjectivo, un verbo in un proposition participial e pro formar tempores composite.

=== Passivo ===
Le [[passivo]] (o voce passive) es formate per **esser** in le tempore pertinente, le participio passate del verbo pertinente, e le preposition **per** pro indicar le agente del action. Concernente le altere formas de passivo, vide: ''[[Novial#Voce passive|Formas del passivo, comparation inter Interlingua e Novial]]''



=== Accusativus cum infinitivo ===
Interlingua como latino, anglese e linguas romanic permitte le uso del ''accusativus cum infinitivo'' (lat. accusativo con infinitivo) i.e. un construction ubi infinitivo sta insimul con accusativo. Exemplos es:  

: Le matre faceva le doctor venir.  
: Le matre faceva venir le doctor.   
: Io senti le nausea montar.  
: Io audi le venir. 
: Io le audi venir. 
: Owen la reguarda vader.  

Etc.

== Verbos irregular == 
=== Formas irregular de tres verbos ===

Tres verbos in interlingua: esser, haber, vader ha prevalente formas simplificate: 

* ''es'' = esse, 
* ''ha'' = habe, 
* ''va'' = vade. 

Le majoritate del usatores de interlingua usa iste formas. Ultra isto ''esser'' e ''vader'' ha altere, minus popular formas irregular. Le formas irregular de esser es: 

* ''ser'' = esser, 
* ''so'' = (io) es,
* ''son'' = (nos, vos, illes etc.) es,
* ''somos'' = (nos) es,
* ''era'' = (io, tu etc.) esseva, 
* ''sera'' = (io, tu etc.) essera. 


Ultra illo ''sia'' es imperativo e subjunctivo de ''esser''. Le subjunctivo es usate in secundari propositiones pro indicar que le declaration es incerte o hypothetic. Exemplos: 

* Sia felice! 
* ''Que on sia caute!'' 
* ''Ille interveniva a fin que iste falta sia impedite.''
* Io non crede que ille sia folle.

Le formas irregular de vader es:  

* van = (nos, vos, illes etc.) va,
* vamos = (nos) va. 

=== Participios presente irregular ===
Alcun rar verbos finiente con ''-er'' ha participios presente irregular finiente con -''iente'' in vice de regular -''ente''. Illos es ''facer'', ''saper'', ''caper'', lor compositiones, e tote verbos terminante se con -''ciper'', -''ficer'', -''jicer'', -''spicer''. Exemplos: 

* ''caper'' -> ''capiente'',
* ''facer'' -> ''faciente'',
* ''saper'' -> ''sapiente'',
* ''calefacer'' -> ''calefaciente'',
* ''reciper'' -> ''recipiente'',
* ''sufficer'' -> ''sufficiente''.

== Verbos con duo themas ==
In disveloppamento. 

== Numeral ==
Un **numeral** es un parola, que indica le [[quantitate]] o le ordine de qualcosa. Il ha numerales pro le [[numero]]s cardinal e alteres, per exemplo pro le numeros ordinal, iterative, multiplicative, distributive, ...

=== Numeral cardinal ===
Numerales principal cardinal e ordinal es in le sequente tabula. 

''Novem'' e ''nove'' ambes es variantes popular in interlingua.  

Numerales major que 10 e minor que 100 es scribite con un tracto. Exemplos:  

* 11 = dece-un, 
* 12 = dece-duo, 
* 13 = dece-tres, 
* 21 = vinti-un, 
* 22 = vinti-duo, 
* 76 = septanta-sex.  

=== Numeral ordinal ===
Le numerales ordinal principal es listate in le sequente tabula:

=== Altere numerales ===
Per exemplo: ''un toto, un medie parte, **1/3** un tertio, **1/4** un quarto, **1/5** un quinto, **1/6** un sexto, **1/7** un septimo, **1/8** un octavo, **3/8** tres octavos, **1/10** un d<u>e</u>cimo, **7/10** septe d<u>e</u>cimos, **1/100** un centesimo;''

''simple, duple, triple, qu<u>a</u>druple, qu<u>i</u>ntuple, s<u>e</u>xtuple, s<u>e</u>ptuple, <u>o</u>ctuple, n<u>o</u>nuple, d<u>e</u>cuple, c<u>e</u>ntuple;''

''decena, dozena, vintena, centena.''

== Preposition ==
Un **preposition*' es un parola, que es usate ante un substantivo o pronomine pro crear un relation con altere parolas (personas o cosas abstracte o concrete).

Per exemplo: *a, ab, ante, apud, a causa de, circum, concernente, con, contra, de, desde, detra, dum, durante, ex, excepte, extra, foras, in, infra, inter, intra, juxta, malgrado, per, post, presso, preter, pro, re, salvo, secundo, sin, sub, super, sur, trans, a transverso (de), ultra, usque, verso, via,* ...

== Conjunction ==
Un conjunction es un parola que connecte duo parolas o duo partes de un phrase. Conjunctiones es a vices describite como "parolas connectente".

Per exemplo: *ante que, assi que, ben que, como, como si, depost que, desde, durante que, dum, durante que, e, e ... e, esque* (particula interrogative)*, intertanto, ma, malgrado que, de maniera que, a mesura que, de modo que, nam, ni ... ni, nonobstante (que), o, o ... o, post que, proque, quando, quandocunque, que, sed, si, si, de sorta que, tanto … quanto, in tanto que, tanto plus que, tanto que, vice que, viste que, ...*

| 
| 
| 
| 
| 
| 

| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| de maniera que
| a mesura que
| de modo que
| 
| 
| 

| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| de sorta que
| 
| viste que

== Interjection ==
Per exemplo: *adjuta!, oh!, ah!, gratias!, si!, no!, certo!, ecce!, ab!, pfui!*

== Syntaxe ==
Le ordine del parolas generalmente es: [[subjecto (grammatica)|subjecto]] – [[predicato]] – [[objecto (grammatica)|objecto]]. Per exemplo:
* *Illes vide le libros*.

Si le objecto es un pronomine personal, on usa le ordine: subjecto – objecto – predicato verbal. Per exemplo:
* *Illes nos videva.*

Con verbo modal plus infinitivo le objecto appare post le infinitivo:
* *Illes poteva vider nos.*

== Construction de parolas ==

=== Introduction ===
Le Dictionario e le Grammatica de interlingua permitte creation de nove parolas mesmo si illos non occurre in le linguas fontal a 2 conditiones: 

* illo applica prefixos e suffixos in modo logic, 
* le nove formationes es comprehensibile e utile. 

Formation de nove parolas in interlingua es dividite in le Grammatica in *derivation* e *composition*. Derivation es ligamento de suffixos, composition es ligamento de prefixos. Derivation in torno pote esser dividite in derivation ab substantivos, adjectivos e verbos. 

=== Derivation ab verbos ===
Suffixos es addite o al *prime thema* o al *secunde thema*. Prime thema es simplemente le verbo sin le termination -ar/-er/-ir, pro exemplo:  

* cantar –> cant, 
* scriber –> scrib. 

Secunde thema es o regular o irregular. Regular secunde thema es le prime thema plus le termination -at (pro verbos in -ar) o -it (pro verbos in -er e -ir). Exemplos:  

* cantar –> cantat,
* scriber –> scribit. 

Irregular secunde themas es listate in le IED juxta le verbos. 

Il ha 15 suffixos postverbal in interlingua. Illos es:   

: -ada, -age, -eria, -nte, -ntia, -mento, -bile,   

: -ion, -ive, -ura, -or, -rice, -ori, -orio, -e.   

Le prime 7 (-ada, -age, -eria, -nte, -ntia, -mento, -bile) es attaccate al prime thema. Le ultime 8 (-ion, -ive, -ura, -or, -rice, -ori, -orio, -e) es attaccate al secunde thema. Le suffixo -bile, que es normalmente attaccate al prime thema pote esser attachate al secunde thema quando illo se termina in -pt, -st, -s, -ss, o -x.  

Un parte del suffixos ligate al prime thema (-nte, -ntia, -mento, -bile) require un elemento transitional e hinc ha duo o tres variantes dependente de suffixo e conjugation. Pro exemplo le suffixo -*mento* require le elemento transitional -a- pro verbos terminante se in -ar, e -i- pro verbos terminante se in -er o -ir. Alora illo ha duo variantes: -*amento* e -*imento* appendite al prime thema.     

Le altere tres suffixos (-ada, -age, -eria) require nulle elemento transitional e alora ha solmente un variante.    

Tote verbos in interlingua pote esser tractate como regular. Isto duce a pares pro verbos irregular como     

: facitor = factor,     

: agitor = actor,     

etc.

Multe suffixos postverbal ha o signification identic (como -*ion* e -*mento*) o multo simile (como -*ada*, -*age*). Le uso de un suffixo particular es in grande mesura un question de tradition. 

=== Exceptiones ===
Il ha verbos in le IED sin secunde thema listate que comporta como si illos habeva un secunde thema irregular. Un exemplo es le verbo *depler* que comporta quasi que illo habeva le alternation depl-/deplet- proque illo crea derivativos como       

: *depler* –> *depletive*, *depletion* 

in vice de regular      

: *depler* –> **deplitive*, **deplition.*
Un subcategoria de tal verbos in interlingua es verbos sin secunde thema irregular que comporta quasi que illos habeva un secunde thema equal a lor prime thema. Exemplos es   

* rebellar -> rebellion in vice de *rebellation,
* opinar -> opinion in vice de *opination.

=== Lista de suffixos postverbal ===


== Bibliographia ==
* 

== Referentias ==


== Vide etiam ==
* [[Derivation de parolas in interlingua]]
* [[Formation de parolas derivate regularmente in interlingua]]
* *Facile a leger in interlingua'' (pro trovar textos sufficientemente facile)
* Quadro Europee Commun de Referentia re Linguas, scala e nivellos de capabilitate del acquisition del lingua

## Ligamines externe
* Grammatica de interlingua (in le pagina del UMI, www.interlingua.com)
* Breve Grammatica de Interlingua
*  Aspetti fondamentali della grammatica dell'Interlingua (per Paolo Castellina)