Theoria de conspiration

Un **theoria de conspiration** es un explication pro un evento o situation que assere le existentia de un conspiration (generalmente per gruppos potente e sinistre, sovente con motivation politic), quando altere explicationes es plus probabile. Le termino generalmente ha un connotation negative, proque illo pote sovente basar se in prejudicio, conviction emotional, evidentia insufficiente o paranoia. Un theoria de conspiration es distincte de un conspiration; illo se refere a un conspiration hypothetisate con characteristicas specific, includente ma non limitate al opposition al consenso general inter illes qui es qualificate pro evaluar su accuratessa, tal como scientistas o historicos. Como tal, le theorias de conspiration es identificate como theorias laic.

Theorias de conspiration es generalmente designate pro resister al falsification sia per evidentia contra illos sia per un manco de evidentia pro illos. Illos es reinfortiate per un raciocinio circular: tanto le evidentia contra le conspiration *como* le absentia de evidentia pro illo es misinterpretate como prova de su veritate. Le psychologo Stephan Lewandowsky observa que "quanto plus forte es le evidentia contra un conspiration, tanto plus le conspiratores debe voler que le gente crede in lor version del eventos." Como consequentia, le conspiration deveni un question de fide plus tosto que alique que pote esser provate o refutate. Studios ha ligate le credentia in theorias de conspiration al diffidentia del autoritate e al cynismo politic. Alcun cercatores suggere que le **ideation conspiracista**—le credentia in theorias de conspiration—pote esser psychologicamente damnose o pathologic. Tal credentia es correlate con le projection psychologic, le paranoia, e le machiavellismo.

Le credentia in un sol theoria de conspiration es sovente associate con le credentia in altere theorias de conspiration. Psychologos generalmente attribue le credentia in theorias de conspiration a un numero de conditiones psychopathologic tal como paranoia, schizotypia, narcissismo, e attaccamento insecur, o a un forma de prejudicio cognitive appellate "perception de patronos illusori". Illo ha etiam essite ligate al typos de personalitate del assi-nominate Triade obscur, de qui le tracto commun es le manco de empathia. Tamen, un articulo de revista de 2020 trovava que le majoritate del scientistas cognitive considera le theorisation conspirative como typicamente non-pathologic, dato que le credentia infundate in conspirationes es commun in culturas tanto historic como contemporanee, e pote originar se de tendentias human innate verso le commatrage, le cohesion de gruppo, e le religion. Un revista historic de theorias de conspiration concludeva que "Le evidentia suggere que le sentimentos aversive que le gente experimenta quando es in crise—timor, incertitude, e le sentimento de esser foras de controlo—stimula un motivation pro dar senso al situation, augmentante le probabilitate de perciper conspirationes in situationes social."

Historicamente, le theorias de conspiration ha essite strictemente ligate al prejudicio, al propaganda, al chassa al magas, al guerras, e al genocidios. Illos es sovente credite fortemente per le perpetratores de attacos terrorista, e esseva usate como justification per Timothy McVeigh e Anders Breivik, assi como per governamentos tal como le Germania Nazi, le Statos Unite, le Union Sovietic, e Turchia. Le negationismo del SIDA per le governamento de Africa del Sud, motivate per theorias de conspiration, causava un stimation de 330.000 mortes per SIDA. QAnon e le negationismo super le resultatos del election presidential del Statos Unite de 2020 duce al attaco al Capitolio del Statos Unite del 6 de januario, e le credentia in theorias de conspiration super alimentos geneticamente modificate duce le governamento de Zambia a rejectar adjuta alimentari durante un famine, in un momento quando tres milliones de personas in le pais suffreva de fame. Theorias de conspiration es un obstaculo significante pro meliorationes in le sanitate public, incoragiante le opposition a mesuras de sanitate public tal como le vaccination e le fluoridation del aqua. Illos ha essite ligate a eruptiones de maladias prevenibile per vaccination. Altere effectos de theorias de conspiration include un fiducia reducite in le evidentia scientific, radicalisation e reinfortiamento ideologic de gruppos extremista, e consequentias negative pro le economia.

Theorias de conspiration que olim esseva limitate a audientias marginal ha devenite commun in le Internet e le medios social, emergente como un phenomeno cultural del fin del seculo 20 e initio del seculo 21. Illos es extense in tote le mundo e es sovente credite amplemente, a vices mesmo per le majoritate del population. Interventiones pro reducer le occurrentia de credentias conspirative include mantener un societate aperte, incoragiar le gente a usar le pensamento analytic, e reducer sentimentos de incertitude, anxietate, o impotentia.

## Origine e uso
Le *[[Oxford English Dictionary]]* defini *theoria de conspiration* como "le theoria que un evento o phenomeno occurre como resultato de un conspiration inter partes interessate; *spec.* un credentia que alcun agentia oculte ma influential (typicamente con motivation politic e intention oppressive) es responsabile pro un evento non explicate". Le exemplo de uso le plus antique que illo cita es un articulo de 1909 in *[[The American Historical Review]]*, ben que le phrase appareva in imprimate plure decennios antea.

Le uso cognoscite le plus antique esseva per le autor american Charles Astor Bristed, in un littera al editor publicate in *[[The New York Times]]* le 11 de januario 1863. Ille lo usava pro referer se a pretensiones que aristocratas britannic esseva intentionalmente debilitante le Statos Unite durante le Guerra Civil American pro avantiar lor interesses financiari.

Le termino es etiam usate como un modo de discreditar analyses dissidente. Robert Blaskiewicz commenta que exemplos del termino esseva usate ja in le seculo dece-novem e declara que su uso ha essite sempre derogatori. Secundo un studio per Andrew McKenzie-McHarg, in contrasto, in le seculo dece-novem le termino *theoria de conspiration* simplemente "suggere un postulate plausibile de un conspiration" e "non portava, in iste stadio, alcun connotation, ni negative ni positive", ben que a vices un postulate assi etiquettate esseva criticate. Le autor e activista George Monbiot argumentava que le terminos "theoria de conspiration" e "conspiracista" es ingannose, proque conspirationes vermente existe e le theorias es "explicationes rational subjecte a refutation". In su loco, ille proponeva le terminos "fiction de conspiration" e "fantasista de conspiration".

Theorias involvente plure conspiratores que es provate como correcte, tal como le scandalo Watergate, es usualmente appellate jornalismo de investigation o analyse historic plus tosto que theoria de conspiration. Bjerg (2016) scribe: "le modo in que nos usa normalmente le termino theoria de conspiration exclude instantias ubi le theoria ha essite generalmente acceptate como ver. Le scandalo Watergate servi como le referentia standard." Per contrasto, le termino "theoria de conspiration de Watergate" es usate pro referer se a un varietate de hypotheses in le quales illes qui esseva condemnate in le conspiration esseva de facto le victimas de un conspiration plus profunde. Il ha tamben tentativas de analysar le theoria del theorias de conspiration (theoria de theoria de conspiration) pro assecurar que le termino "theoria de conspiration" es usate pro referer se a narrationes que ha essite refutate per expertos, plus tosto que como un rejection generalisate.

Le theoristas de conspiration es differente del jornalistas de investigation in que le jornalistas se appoia sur evidentia de fontes verificate e aborda le investigationes libere de prejudicio, plus tosto que creder que le theoria es un facto.

### Allegate origines del CIA

Le termino "theoria de conspiration" es ipse le subjecto de un theoria de conspiration, le qual postula que le termino esseva popularisate per le CIA pro discreditar credentes conspiratorial, particularmente criticos del Commission Warren, facente de illes un objectivo de ridiculo. In su libro de 2013 *Conspiracy Theory in America*, le scientista politic Lance deHaven-Smith scribeva que le termino entrava in le linguage quotidian in le Statos Unite post 1964, le anno in le qual le Commission Warren publicava su conclusiones sur le assassinato de John F. Kennedy, con *The New York Times* publicante cinque articulos ille anno usante le termino.

Michael Butter, un professor de Historia Litterari e Cultural American al Universitate de Tübingen, scribeva in 2020 que le documento del CIA *Concerning Criticism of the Warren Report*, le qual le proponentes del theoria usa como evidentia de motivo e intention del CIA, non contine le phrase "theoria de conspiration" in le singular, e solmente usa le termino "theorias de conspiration" un vice, in le phrase: "Theorias de conspiration ha frequentemente jectate suspicion sur nostre organisation, per exemplo, per allegar falsemente que Lee Harvey Oswald travaliava pro nos."

Le uso registrate del phrase "theoria de conspiration" data de al minus 1863, e illo esseva notabilemente invocate in reportos post le tiroteo de 1881 del tunc presidente James A. Garfield, plus de 60 annos ante que le CIA esseva establite. Un revista academic del bibliotheca digital JSTOR trovava que le termino "theorista de conspiration" habeva essite publicate al minus in le anno ante le morte de Kennedy.

## Differentia de conspiration
Un theoria de conspiration non es simplemente un conspiration, que se refere a qualcunque plano secrete involvente duo o plus personas. In contrasto, le termino "theoria de conspiration" se refere a conspirationes *hypothetisate* que ha characteristicas specific. Per exemplo, credentias conspirationista invariabilemente se oppone al consenso general inter ille personas qui es qualificate pro evaluar lor accuratessa, tal como scientistas o historicos. Theoristas de conspiration se vide como habente accesso privilegiate a cognoscentia socialmente persequite o un modo de pensar stigmatisate que los separa del massas qui crede le version official. Michael Barkun describe un theoria de conspiration como un "modello imponite super le mundo pro dar le apparentia de ordine al eventos".

Conspirationes real, mesmo illos multo simple, es difficile a celar e regularmente experimenta problemas inexpectate. In contrasto, theorias de conspiration suggere que le conspirationes es unrealisticamente succedite e que gruppos de conspiratores, tal como burocratias, pote ager con competentia e secreto quasi perfecte. Le causas de eventos o situationes es simplificate pro excluder factores complexe o interactante, assi como le rolo del hasardo e consequentias non intendite. Quasi tote le observationes es explicate como habente essite deliberate mente planificate per le allegate conspiratores.

In theorias de conspiration, on affirma habitualmente que le conspiratores age con malitia extreme. Como describite per Robert Brotherton:

Le intention malivole assumite per le majoritate del theorias de conspiration va multo ultra le complottos quotidian nascite de interesse proprie, corruption, crudelitate, e criminalitate. Le conspiratores postulate non es mermente personas con agendas egoista o valores differente. Al contrario, theorias de conspiration postulate un mundo in nigre e blanc in le qual le ben lucta contra le mal. Le publico general es presentate como le victima de persecution organisate, e le motivos del allegate conspiratores frequentemente avicina le pur mal maniacal. Al minus, on dice que le conspiratores ha un despecto quasi inhuman pro le libertate basic e le benesser del population general. Theorias de conspiration plus grandiose pinge le conspiratores como essente le Mal Incarnate: de haber causate tote le males de que nos suffre, committente actos abominabile de crudelitate impensabile de forma routinari, e effortiante se ultimemente a subverter o destruer toto lo que nos ama.