Historia de China

Le **historia de China** se extende super plure millennios e un vaste area geographic. Cata region que hodie es considerate como parte del mundo chinese ha experientiate periodos de unitate, fractura, prosperitate e conflictos. Le civilisation chinese emergeva in le valle del Fluvio Jalne, que insimul con le basin del Yangtze constitue le nucleo geographic del sphera cultural chinese. China mantene un ric diversitate de gruppos ethnic e linguistic. 

Le perspectiva traditional super le historia chinese es le cyclo dynastic: dynastias imperial se leva e cade, e a cata uno es attribuite certe realisationes. Iste puncto de vista suppone que le civilisation chinese es un filo ininterrumpite, facente de illo un del cunas de civilisation. A diverse epocas, statos representative del cultura chinese dominante controlava regiones que se extendeva usque al montanias Tian Shan, le Bassin de Tarim e le Himalayas in le occidente, usque al montanias Sayan in nord, e usque al delta del Fluvio Rubie in sud.

Le periodo Neolithic videva le emergentia de societates plus complexe proxime al fluvios Jalne e Yangtze. Le cultura Erlitou in le planas central es a vices identificate con le dynastia Xia (3e millennio a.Chr.), secundo le historiographia traditional. Le plus ancian scriptura chinese supervivente data de circa 1250 a.Chr., consistente in divinationes incise super ossos oracular. Inscriptiones de bronzo, textos ritual dedicate a ancestres, forma un altere grande corpus de scriptura primitive. Le stratos le plus ancian del litteratura chinese include poesia, divination e registros de discursos official. On crede que China es un del rar locos ubi le scriptura esseva inventate independentemente, e le plus ancian documentos demonstra ja un lingua scribite mature. Le cultura representate in le litteratura le plus ancian es illo del dynastia Zhou (c. 1046–256 a.Chr.), le Etate Axial de China, durante le qual le Mandato del Celo esseva introducite, e le bases esseva ponite pro le philosophia chinese, como Confucianismo, Taoismo, Legalismo e Wuxing.

Sub Qin Shi Huang (221 a.Chr.), China esseva unificate pro le prime vice in un sol stato imperial. Le systema de scriptura, pesos, mesuras e leges esseva tote standardisate. Poco postea, China entrava in su era classic con le dynastia Han (202 a.Chr. – 220 p.Chr.). Hodie, un termino pro le lingua chinese es "Lingua Han", e le majoritate del population es cognoscite como le populo Han. Durante iste dynastia, le imperio chinese attingeva uno de su extensiones geographic le plus distante. Confucianismo esseva officialmente sancite e su textos fundamental esseva finalisate. Le ric familias de proprietarios de terra, independente del vetere aristocratia, comenciava a ganiar poter. Le technologia de Han esseva comparabile al del Imperio Roman: le production de papiro in massa favoriva le diffusion de documentos scribite, e le lingua scribite de iste epocha esseva usate durante millennios postea. China deveniva internationalmente famose pro su sericicultura. Quando le ordine del imperial Han finalmente collabeva post quatro seculos, China entrava in un periodo tanto longe de disunitate, durante le qual le Buddhismo comenciava a exercer un forte influentia cultural, durante que le calligraphia, le arte, le historiographia e le narration floreva. In alcun casos, le poter se dislocava del governo central a ric familias. Le valle del Fluvio Yangtze esseva incorporate in le sphera cultural dominante.

Un nove periodo de unitate comenciava in 581 con le dynastia Sui, que tosto cedeva le loco al longe dynastia Tang (608–907), considerate un altere etate auree chinese. Le dynastia Tang videva un florescentia in scientia, technologia, poesia, economia e influentia geographic. Le unic imperatrice officialmente recognoscite de China, Wu Zetian, regnava in le prime seculo del dynastia. "Populo Tang" es ancora un ethnonymo commun pro le gruppo Han. 

Post le cadite del Tang, le dynastia Song (960–1279) attingeva le maxime extension del cosmopolitanismo imperial chinese. Le impression mechanic esseva introducite, e multe del plus ancian textos supervivente es impressiones a blocos de ligno de iste era. Le scientia de Song duceva le mundo, e le systema de examines imperial dava structura al burocratia politic. Confucianismo e Taoismo esseva plenmente integrate in le Neo-Confucianismo.

Finalmente, le Imperio Mongol conquireva tote China e establiva le dynastia Yuan in 1271. Le contacto con Europa comenciava a augmentar durante iste tempore. Le sequente dynastia Ming (1368–1644) realisava explorationes global, produceva porcelana de alte qualitate, e creava multe obras public que existe ancora hodie, como le restauration del Grande Canal e del Grande Mur. Tres del Quatro Romanos Classic chinese esseva scribite durante le Ming.

Le dynastia Qing que succedeva le Ming esseva governate per le populo Manchu. Le imperator Qianlong (1735–1796) commissionava un encyclopedia comprehensive del bibliothecas imperial. Le China imperial attingeva su plus grande extension territorial sub le Qing, ma entrava in conflictos crescente con poteres europee, culiminante in le Guerras del Opio e le subsequent tractatos inegale.

Le Revolution Xinhai de 1911, guidate per Sun Yat-sen, creava le Republica de China (ROC). De 1927 a 1949, un costose guerra civil se disveloppava inter le governamento del ROC, sub Chiang Kai-shek e le Armea Rubie communista. Iste guerra esseva interrumpite per le invasion del Imperio de Japon, usque a su disfacta in le Secunde Guerra Mundial.

Post le victoria communista, Mao Zedong proclamava in 1949 le creation del Republica Popular de China (RPC), e le ROC se retirava a Taiwan. Ambe governamentos ancora le soveranitate super le territorio continental. Le RPC ha gradualmente ganiate le majoritate del recognition diplomatic, e le statuto de Taiwan remane disputate. 

De 1966 a 1976, le Revolution Cultural in le continente consolidava le poter de Mao al fin de su vita. Post su morte, le governamento initiava reformas economic sub Deng Xiaoping e faceva de China le economia con le plus rapide crescimento del mundo. China habeva essite le nation le plus populate del mundo durante decennios post 1949, usque quando illo esseva superate per India in 2023.

## Prehistoria
### Paleolithic
Le specie de humano archaic *[[Homo erectus]]* arrivava in Eurasia alicun tempore inter 1,3 e 1,8 milliones de annos retro (Ma) e numerose restos de su subspecies ha essite trovate in lo que es ora China. Le plus antique de istes es le Homine de Yuanmou del sud-west (; in Yunnan), datate a  1,7 Ma, que viveva in un ambiente mixte de boscage e foreste insimul con chalicotherios, cervos, le elephante *[[Stegodon]]*, rhinocerotes, bovinos, porcos, e le hyena gigante de facie curte. Le melio cognoscite Homine de Peking (; presso Beijing) de 700.000–400.000 AP, esseva discoperite in le caverna de Zhoukoudian insimul con raspatores, choppers, e, datate legiermente plus tarde, punctas, buriles, e subulas. Altere fossiles de *Homo erectus* ha essite trovate amplemente in tote le region, includente le Homine de Lantian del nord-west in Shaanxi, assi como specimens minor in le nord-est de Liaoning e le sud de Guangdong. Le datas de le majoritate del sitos paleolithic esseva longemente debattite sed ha essite stabilite de forma plus fidedigne a base de magnetostratigraphia moderne: Majuangou a 1,66–1,55 Ma, Lanpo a 1,6 Ma, Xiaochangliang a 1,36 Ma, Xiantai a 1,36 Ma, Banshan a 1,32 Ma, Feiliang a 1,2 Ma e Donggutuo a 1,1 Ma. Evidentia del uso de foco per *Homo erectus* occurreva inter 1–1,8&nbsp;milliones de annos AP in le sito archeologic de Xihoudu, provincia de Shanxi.

Le circumstantias circum le evolution de *Homo erectus* al contemporanee *[[H. sapiens]]* es debattite; le tres theorias principal include le dominante theoria "Ex Africa" (OOA), le modelo de continuitate regional e le variante de admixtion del hypothese OOA. Independentemente, le prime humanos moderne ha essite datate in China a 120.000–80.000 BP a base de dentes fossilisate discoperite in le Caverna Fuyan de Contato Dao, Hunan. Le animales plus grande que viveva insimul con iste humanos include le extincte panda *[[Ailuropoda baconi]]*, le hyena *[[Crocuta|Crocuta ultima]]*, le *Stegodon*, e le tapir gigante. Evidentia de technologia Levallois del Paleolithico Medie ha essite trovate in le assemblage lithic del sito del Caverna Guanyindong in le sud-west de China, datate a approximatemente 170.000–80.000 annos retro.

### Neolithic
Le Etate Neolithic in China es considerate haber comenciate circa 10.000 annos retro.[8] Proque le Neolithic es conventionalmente definite per le presentia del agricultura, il seque que illo comenciava a differente tempos in le varie regiones de lo que es hodie China. Le agricultura in China se developpava gradualmente: le prime domesticamento de alcun cereales e animales se expandiva a lo longe de millennios con le addition de multe alteres.[9] Le plus ancian evidentia de ris cultivates, trovate presso le Fluvio Yangtze, ha essite datate per carbonio a circa 8.000 annos retro.[10] Le prime signos de agricultura de panizo in le valle del Fluvio Flavie ha essite datate per radiocarbonio a circa 7000 a.Chr.[11] Le sito de Jiahu es un del villages agricole le melio preservate (7000–5800 a.Chr.). A Damaidi in Ningxia, 3.172 gravuras rupestre datante de 6000–5000 a.Chr. ha essite discoperite, “representante 8.453 characteres individual como le sol, luna, stellas, deos e scenas de chassa o pastura”, secundo le recercator Li Xiangshi. Symbolos scripte, a vices appellate proto-scriptura, ha essite trovate in Jiahu (circa 7000 a.Chr.), in Damaidi (circa 6000 a.Chr.), in Dadiwan (5800–5400 a.Chr.),[13] e in Banpo (5e millennio a.Chr.).

Con le agricultura veniva un augmento del population, le capacitate de immagazinar e redistribuer messes, e le potentialitate de mantener artifexes e administratores specialisate, que poteva exister in le sitos neolithic tardive como Taosi e le cultura Liangzhu in le delta del Yangtze.[10] Le culturas del medio e tarde Neolithic in le valle central del Fluvio Flavie es cognoscite como le cultura Yangshao (5000–3000 a.Chr.) e le cultura Longshan (3000–2000 a.Chr.). Porcos e canes esseva le prime animales domestic in le region, e post circa 3000 a.Chr. bovinos e oves domestic arrivava ab Asia Occidental. Frumento etiam arrivava in iste periodo, ma remaneva un mess minor. Fructos como persicas, cerasellos e orangos, assi como gallinas e varie legumines, esseva etiam domestic in China neolithic.[9]

### Etate del bronzo
Artefactos de bronzo ha essite trovate in le sito del cultura Majiayao (inter 3100 e 2700 a.Chr.).[14][15] Le Etate del Bronzo es etiam representate in le cultura Xiajiadian Inferior (2200–1600 a.Chr.)[16] in le nordest de China. Sanxingdui, situate in lo que es hodie Sichuan, es credite esser le loco de un major urbe ancian, de un cultura del Etate del Bronzo antea incognite (inter 2000 e 1200 a.Chr.). Le sito esseva primemente discoperite in 1929 e re-discoperite in 1986. Archaeologos chinese ha identificate le cultura Sanxingdui como parte del stato de Shu, ligante le artefactos trovate ibi a su prime reges legendarie.[17][18] Le sepulturas a Mogou revelava un alte nivello de violentia in le cultura Qijia.[19]

Le metallurgia ferrose comenciava apparer al fin del 6e seculo a.Chr. in le valle del Yangtze.[20] Un hacha de bronzo con un lamina de ferro meteoritic, excavate presso le citate de Gaocheng in Shijiazhuang (hodie Hebei), ha essite datate al 14e seculo a.Chr. Un cultura del Etate del Ferro del Plateau Tibetan ha essite tentativemente associate con le cultura Zhang Zhung, describite in le prime scripturas tibetan.[21]

## China antique
Historicos chinese in periodos posterior se habituava al notion de un dynastia succedente a un altere, ma le situation politic in le prime China esseva multo plus complicate. Assi, como alcun studiosos de China suggere, le Xia e le Shang pote referer a entitates politic que existeva simultaneemente, justo como le prime Zhou coexisteva con le Shang.[21] Isto porta similitates con le maniera in que China, sia in le antiquitate sia plus tarde, esseva dividite in statos que non formava un sol region, ni legalmente ni culturalmente.[22]

Le periodo le plus ancian un vice considerate historic esseva le era legendarie del sage-imperatores Yao, Shun e Yu. Traditionalmente, le systema de abdication esseva prominente in iste periodo,[23] con Yao cedente su throno a Shun, qui abdicava a Yu, qui fundava le dynastia Xia.

### Dynastia Xia (c. 2070 – c. 1600 a.Chr.)
Le dynastia Xia (circa 2070 – circa 1600 a.Chr.) es le plus ancian del tres dynastias describite in le historiographia traditional multo plus tarde, que include le Annales de Bambú e le Shiji de Sima Qian (circa 91 a.Chr.). Le Xia es generalmente considerate mythic per studiosos occidental, ma in China illo es usualmente associate con le prime sito del Etate del Bronzo a Erlitou (1900–1500 a.Chr.) in Henan, excavate in 1959. Proque nulle scriptura ha essite trovate a Erlitou ni in alcun altere sito contemporanee, il non existe sufficient evidentia pro demonstrar si le dynastia Xia vermente existeva. Alcun archaeologos affirma que le sito de Erlitou esseva le capital del Xia.[24] In omne caso, le sito de Erlitou habeva un nivello de organisation politic que non es incompatibile con le legendas del Xia registrate in textos posterior.[25] Plus important, le sito de Erlitou contine le plus ancian evidentia de un elite que exerceva ritos usante vasos de bronzo fusite, un practica que plus tarde esseva adoptate per le Shang e le Zhou.[26]

### Dynastia Shang (c. 1600 – c. 1046 a.Chr.)
Tanto le evidentia archaeologic, como ossos oracular e bronzos, como etiam le textos transmittite, attesta le existentia historic del dynastia Shang (c. 1600 – c. 1046 a.Chr.). Le descubrimentos del periodo plus ancian del Shang veni de excavationes a Erligang (le moderne Zhengzhou). Altere excavationes ha essite trovate a Yinxu (vicino al moderne Anyang, Henan), le sito del ultime capital del Shang durante le periodo Tarde del Shang (c. 1250–1050 a.Chr.). Le trovos a Anyang include le plus ancian registro scribite del chino fin ora discoperite: inscriptiones de registros de divination in scriptura chinese ancian super ossos o testas de animales — le ossos oracular — datante de c. 1250 – c. 1046 a.Chr.

Un serie de al minus vinti-nove reges regnava super le dynastia Shang. Durante lor regnos, secundo le Shiji, le citate capital esseva movite sex vices. Le ultime e plus importante relocation esseva a Yin durante le regno de Wu Ding, circa 1250 a.Chr. Le termino “dynastia Yin” ha essite synonymo con le dynastia Shang in le historia, ben que recentemente illo ha essite usate pro referer se specificamente al secunde medietate del dynastia Shang.

Ben que le registros scribite trovate a Anyang confirma le existentia del dynastia Shang, eruditos occidental sovente es hesitante a associar le asentamentos contemporanee con Anyang al dynastia Shang. Per exemplo, le descubrimentos archaeologic a Sanxingdui suggere un civilisation technologicamente avantiate ma culturalmente differente de Anyang. Le evidentia non es concludente pro provar quanto longe le regno del Shang se extendeva a partir de Anyang. Le hypothesis principal es que Anyang, regite per le mesme Shang del historia official, coexisteva e commerciava con numerose altere asentamentos culturalmente diverse in le region que hodie es appellate le China proprie.

### Dynastia Zhou (1046–256 a.Chr.)
Le dynastia Zhou (1046 a.Chr. usque circa 256 a.Chr.) es le dynastia plus longevi in le historia chinese, ben que su poter declinava constantemente durante le quasi octo seculos de su existentia. In le fin del 2e millennio a.Chr., le dynastia Zhou emergeva in le valle del fluvio Wei, in le occidente del hodierne provincia Shaanxi, ubi illes esseva nominate Protectores Occidental per le Shang. Un coalition guidate per le rege del Zhou, Rege Wu, superava le Shang in le Battalia de Muye. Illes prendeva controlo de major parte del valle central e inferior del Fluvio Flave e infeudava lor parentes e alliatos in statos semi-independente trans le region. Plure de iste statos deveniva eventual-mente plus potente que le reges Zhou.

Le reges Zhou invocava le concepto del Mandato del Celio pro legitimar lor regno, un concepto que habeva influentia super quasi omne dynastia successive. Como Shangdi, le Celio (tian) regnava super tote le altere deos, e illo decideva qui deberea regnar in China. On credeva que un regente perdeva le Mandato del Celio quando un grande numero de disastros natural occurreva, e quando, plus realisticamente, le sovrano pareva haber perdite su cura pro le populo. In responsa, le casa real esseva deponite, e un nove casa assumeva le regno, habente recipite le Mandato del Celio.

Le Zhou establiva duo capitales: Zongzhou (vicino al moderne Xi’an) e Chengzhou (Luoyang), con le corte real movente se regularmente inter illos. Le alliantia Zhou se expandiva gradualmente verso oriente in Shandong, verso sud-oriente in le valle del Fluvio Huai, e verso sud in le valle del Fluvio Yangtze.

#### Periodo de Primavera e Autumno (722–476 a.Chr.)
In 771 a.Chr., Rege You e su forzas esseva superate in le Battalia de Monte Li per statos rebelle e barbaros Quanrong. Le aristocratia rebelle installava un nove regente, Rege Ping, in Luoyang, initiando le secunde major phase del dynastia Zhou: le periodo Zhou Oriental, que es dividite in le periodos de Primavera e Autumno e del Statos Bellic. Le prime periodo prende su nomine del famose Annales de Primavera e Autumno. Le autoritate politic fortemente reducite del casa real lassava un vacuo de poter al centro del sphera cultural Zhou. Le reges Zhou habeva delegate le autoritate politic local a centos de statos-asentamentos, alcunos de illos non plus grande que un citate murate con terras circumjacent. Iste statos comenciava a combatter inter se e a rivalisar pro hegemonia. Le statos plus potente tendeva a subjugar e incorporar le plus debile, assi que le numero de statos declinava con le tempore. Per le 6e seculo a.Chr., le major parte del micre statos habeva disparite per annexation, e solmente alcun grande e potente principatos remaneva. Alcun statos meridional, como Chu e Wu, declarava independentia del Zhou, qui menava guerras contra alcunos de illos (Wu e Yue). Durante iste periodo multe nove citates esseva fundate, e le societate gradualmente deveniva plus urbanisate e commercialisate. Multe figuras celebre, como Laozi, Confucio e Sunzi, viveva in iste periodo caotic.

Conflictos in iste tempore occurreva tanto inter statos como intra illos. Le guerras inter statos obligava le supervivente statos a desarrollar melior administrationes pro mobilisar plus de soldados e recursos. Intra le statos, il habeva jockeying constante inter familias del elita. Per exemplo, le tres familias plus potente in le stato de Jin — Zhao, Wei e Han — finalmente deponiva le familia regente e partitionava le stato inter illos.

Le Cent Scholas de Pensamento del philosophia chinese classic comenciava a florir durante iste periodo e le subsequente periodo del Statos Bellic. Tal movimentos intellectual influente como Confucianismo, Taoismo, Legalismo e Mohismo nasceva, in parte como responsa al mundo politic in transformation. Le duo prime pensamentos philosophic habeva un influentia enorme super le cultura chinese.

#### Periodo del Statios Combatente (476–221 a.Chr.)
Post ulterior consolidationes politic, septe statos prominente remaneva durante le 5e seculo a.Chr. Le annos in que iste statos combatteva inter se es cognoscite como le Periodo del Statos Bellic. Ben que le rege Zhou nominalmente restava in titulo usque al anno 256 a.Chr., ille esseva in grande parte un figura symbolic sin ver poter.

Numerose progressos esseva facite durante iste periodo in le areas de cultura e mathematica — inter illos le Zuo Zhuan intra le Annales de Primavera e Autumno (un obra litterari que resume le periodo precedente), e le fasciculo de 21 tabulettas de bambu del collection Tsinghua, datate al anno 305 a.Chr. — le plus ancian exemplo cognoscite in le mundo de un tabula de multiplication a duo cifras in base 10. Le collection Tsinghua indica que un arithmetica commercial sophisticate ja esseva establite in iste periodo.

Quando territorios vicin al septe statos esseva annexit (includente regiones del hodierne Sichuan e Liaoning), illos esseva administrate sub un systema de commandarias e prefecturas. Iste systema habeva essite in uso in altere locos depost le periodo de Primavera e Autumno, e su influentia in le administration se monstrava resiliente — su terminologia es ancora recognoscibile in le contemporanee sheng e xian (“provincias” e “comtatos”) de China hodierne.

Le stato de Qin deveniva dominante in le ultime decadas del periodo del Statos Bellic, subjugante le capital Shu de Jinsha in le planura de Chengdu, e finalmente expellente Chu de su position in le valle del Fluvio Han. Qin imitava le reformas administrative del altere statos, deveniente assi un potente centro politic. Su expansion final comenciava durante le regno de Ying Zheng, qui finalmente unificava le altere sex potentias regional e se proclamava como le prime imperator de China — cognoscite in le historia como Qin Shi Huang.

## Era imperial
### Tosto China imperial
#### Dynastia Qin (221–206 a.Chr.)
Le instauration per Ying Zheng del dynastia Qin (秦朝) in 221 a.Chr. formalmente transformava le region in un ver imperio pro le prime vice in le historia chinese, plus tosto que simplemente un stato, e su rolo pivotal probabilemente faceva que “Qin” (秦) se evolveva postea in le termino occidental “China”. Pro sublinear su regno unic, Zheng se proclamava Shi Huangdi (始皇帝; “Prime Imperator”); le titulo Huangdi, derivate del mythologia chinese, deveniva le standard pro regentes subsequente. Con base in Xianyang, le imperio esseva un monarchia bureaucratic centralisate, un systema de governo que dominava le futuro del China Imperial. Pro emendar lo que esseva considerate como fallimentos del Zhou, iste systema consisteva de plus que 36 commandarias (郡; jun), formate de comtatos (县; xian) e divisiones ancora plus micre, cata qual con un dirigente local.

Mult aspectos del societate esseva informate per le Legalismo, un ideologia statal promovite per le imperator e su cancellero Li Si, que habeva essite introducite anteriormente per Shang Yang. In materias legal, iste philosophia enfatizava responsabilitate mutual in disputas e punitiones severissime pro crimine, durante que in practica economic illo favoriva generalmente le agricultura e reprimeva le commercio. Reformationes esseva introducite in pesos e medidas, stilos de scriptura (scriptura sigillar) e moneta metallic (Ban Liang), tote los normalisate. Traditionalmente, Qin Shi Huang es considerate como haber ordinate un combustion massival de libros e le sepultura vivente de studiosos sub le justification de Legalismo, ben que eruditos contemporanee exprime multe dubitas re le historicitate de iste evento. Malgrado su importantia, le Legalismo esseva probabilemente completate, in materias non politic, per le Confucianismo pro le valores social e moral e per le theorias del cinque elementos Wuxing (五行) pro le pensamento cosmologic.

Le administration Qin teneva registros exhaustive super su population, colligente informationes re sexo, etate, stato social e residentia. Le commun populatores, qui componeva plus que 90% del population, “suffreva tractamento durissime” secundo le historica Patricia Buckley Ebrey, pois que illes esseva sovente conscribite a labor forzate in le projectos constructional del imperio. Isto includeva un immense systema de stratas imperial construite in 220 a.Chr., que attingeva circa 6,840 km in total. Altere projectos major esseva assignate al general Meng Tian, qui simultaneemente menava un campania victoriose contra le populos Xiongnu septentrional (210s a.Chr.), reportatemente con 300,000 soldatos. Sub le ordine de Qin Shi Huang, Meng supervisionava le combination de numerose muros ancian in lo que deveniva cognoscite como le Grande Muro de China e dirigeva le construction de un strata recte de circa 800 km inter le China septentrional e meridional. Le imperator etiam supervisionava le construction de su mausoleo monumental, que include le celebre Exercito de Terracotta.

Post le morte de Qin Shi Huang, le governamento Qin drasticamente se deteriorava e finalmente cedeva in 207 a.Chr. post que le capital Qin esseva capturate e saccheate per rebelles — un evento que finalmente conduceva al instauration del Imperio Han.

#### Dynastia Han (206 a.Chr.– 220 p.Chr.)
##### Han occidental
Le dynastia Han esseva fundate per Liu Bang, qui emergeva como victor in le Contention Chu–Han que sequeva le cadita del dynastia Qin. Considerate un etate de auro in le historia chinese, le dynastia Han, con su longe periodo de stabilitate e prosperitate, consolidava le fundamento de China como un stato unificate sub un bureaucratia imperial central, que haberea a durar intermittentemente pro le major parte del duo millennios sequente. Durante le dynastia Han, le territorio de China se extendeva a quasi tote le China proprie e etiam a regiones multo al occidente. Le Confucianismo esseva officialmente elevate al stato orthodoxe e habeva a formar le civilisation chinese subsequente. Arte, cultura e scientia tote prosperava a altitudes sin precedente. Con le influentias profunde e persistente de iste periodo, le nomine del dynastia “Han” esseva prendite como le nomine del populo chinese, hodie le gruppo ethnic dominante in le China moderne, e esseva usate communmente pro designar le lingua chinese e su characteres scribite.

Post le politicas initial de laissez-faire del Imperatores Wen e Jing, le ambiti ose Imperator Wu portava le imperio a su apogeo. Pro consolidar su poter, ille privava le majoritate del parentes imperial de lor privilegios, nominante governatores militar pro controlar lor previe terras. Como un ulterior passo, ille extendeva patronato al Confucianismo, que pone emphase super stabilitate e ordine in un societate ben structurate. Universitates Imperial esseva establite pro sustener su studio. Nonobstante, sub le consilios de su consultatores legalista, ille etiam fortificava le structura fiscal del dynastia con monopolios gubernamental.

Grande campanias militar esseva lanciate pro debilitar le Imperio nomade Xiongnu, limitante lor influentia al nord del Grande Muro. Junto con le effortios diplomatic de Zhang Qian, le sphera de influentia del Imperio Han se extendeva al statos del Bassino de Tarim, aperiva le Via de Seta que connecteva China con le occidente, e stimulava commercio bilateral e intercambio cultural. Al sud, varie micre regnos multo ultra le Valle del Fluvio Yangtze esseva formalmente incorporate in le imperio.

Le Imperator Wu etiam mandava un serie de campanias militar contra le tribos Baiyue. Le Han annexeva Minyue in 135 a.Chr. e 111 a.Chr., Nanyue in 111 a.Chr., e Dian in 109 a.Chr. Migration e expeditiones militar conduceva al assimilation cultural del sud. Isto etiam portava le Han in contacto con regnos del Asia Sud-Oriental, introducente diplomatia e commercio.

Post le regno del Imperator Wu, le imperio cadeva gradualmente in stagnation e declino. Economicamente, le tresor statal esseva extenuate per campanias e projectos excessive, durante que le acquisitiones de terra per familias del elita gradualmente exhausteva le base fiscal. Varie familias de consortes real exerceva un controlo crescente super un serie de imperatores incompetente, e finalmente le dynastia esseva temporarimente interrompite per le usurpation de Wang Mang.

#### Dynastia Xin
In le anno 9 d.C., le usurpator Wang Mang declarava que le Mandato del Celio demandava le fin del dynastia Han e le elevation de su proprie, e ille fundava le breve dynastia Xin. Wang Mang initiava un programma extensissime de reformas agrari e economic, includente le prohibition de sclavitude e le nationalisation e redistribution del terras. Iste programmas, tamen, nunquam habeva le supporto del familias proprietari de terras, pois que illos favoriva le paysanos. Le instabilitate del poter causava caos, rebellion e perdita de territorios. Isto esseva aggravate per massivas inundationes del Fluvio Flave; le accumulation de limo causava su division in duo canales e displaciava grande numeros de agricultores. Wang Mang esseva finalmente occidite in le Palatio Weiyang per un turba furiose de paysanos in le anno 23 d.C.

#### Han oriental
Le Imperator Guangwu restabiliava le dynastia Han con le supporto del familias proprietari de terras e mercantiles a Luoyang, a oriente del previe capital Xi’an. Assi, iste nove era es appellate le dynastia Han Oriental. Con le administrationes capace del Imperatores Ming e Zhang, le ancian glorias del dynastia esseva recuperate, con brillante successos militar e cultural. Le Imperio Xiongnu esseva decisivemente derrotate. Le diplomate e general Ban Chao ampliava ulteriormente le conquestas trans le Pamir usque al litore del Mar Caspio, reaperiente assi le Via de Seta e apportante commercio, culturas estrange, e mesmo le arrivata del Buddhismo. Gratias a iste contactos extensissime con le occidente, le prime de plure ambassadas roman al China esseva registrate in fontes chinese, veniente per le via maritim in 166 d.C., e un secunde in 284 d.C.

Le dynastia Han Oriental esseva un del plus prolific epocas de scientia e technologia in le antiquitate chinese, notabilemente per le invention historic del fabrication de papiro per Cai Lun, e per le numerose contributiones scientific e mathematic del celebre polymath Zhang Heng.

### Sex Dynastias
#### Tres Regnos (220–280 EC)
Per le 2e seculo, le imperio declinava sub le pression de acquisitiones de terras, invasion e conflictos inter familias de consortes e eunuchos. Le Rebellion del Turbans Jalne erumpeva in 184 d.C., marcante le initio de un era de seniores de guerra. In le tumulto sequente, tres statos emergeva, cata un tentando attinger predominio e reunificar le territorio, lo que dava a iste periodo su nomine. Le romance historic classic Romance del Tres Regnos dramatisa le eventos de iste epoca.

Le senior de guerra Cao Cao reunificava le nord in 208, e in 220 su filio acceptava le abdication del Imperator Xian del Han, initiando assi le dynastia Wei. Brevemente postea, le rivales de Wei, Shu e Wu, proclamava lor independentia. Iste periodo esseva characterisate per un gradual decentralisation del stato que habeva existite durante le dynastias Qin e Han, e per un augmento del poter del grande familias.

In 266, le dynastia Jin deponiva le Wei e plus tarde reunificava le pais in 280, ma iste union esseva de breve duration.

#### Dynastia Jin (266–420 EC)
Le dynastia Jin reuniva le China proprie pro le prime vice desde le fin del dynastia Han, terminante le era del Tres Regnos. Totevia, le dynastia Jin esseva gravemente debilitated per le Guerra del Octo Principes e perdeva le controlo del China septentrional post que colonos non-Han se rebellava e capturava Luoyang e Chang’an. In 317, le principe Jin Sima Rui, basate in le moderne Nanjing, deveniva imperator e continuava le dynastia, ora cognoscite como le Jin Oriental, que manteneva le China meridional pro un altere seculo. Ante iste movimento, le historiadores refere al dynastia Jin como le Jin Occidental.

#### Dece-sex Regnos (304–439 EC)
Le China septentrional se fragmentava in un serie de estados independente cognoscite como le Dece-sexe Regnos, le majoritate del quales esseva fundate per governatores Xiongnu, Xianbei, Jie, Di e Qiang. Iste populos non-Han esseva ancestres del Turcos, Mongoles e Tibetanes. Multes habeva, in un certe mesura, essite “sinicisate” ben ante lor ascension al poter. In facto, alcunos de illes, in particular le Qiang e le Xiongnu, habeva ja essite permittite viver in le regiones de fronteira intra le Grande Muraglia desde le tempore del Han tardive. Durante iste periodo, le guerras devastava le nord e incitava un migration de grande scala del Han Chinese verso le sud, al Bassino e Delta del Fluvio Yangtze.

#### Dynastias Septentrional e Meridional (420–589 EC)
Al comenciamento del 5e seculo, China entrava in un periodo cognoscite como le Dynastias Septentrional e Meridional, in le qual regimos parallele governava le mitates septentrional e meridional del pais. In le sud, le Jin Oriental cedeva al Liu Song, Qi Meridional, Liang e finalmente Chen. Cata un de iste dynastias meridional esseva guidate per familias regnante Han Chinese e usava Jiankang (le moderne Nanjing) como capital. Illes resisteva le attaccos ab le nord e preservava multe aspectos del civilisation chinese, durante que le regimos barbaric septentrional comenciava a sinicisar se.

In le nord, le ultime del Dece-sexe Regnos esseva extinguite in 439 per le Wei Septentrional, un regno fundate per le Xianbei, un populo nomadic que unificava le China septentrional. Le Wei Septentrional finalmente se divideva in le Wei Oriental e Occidental, que postea deveniva le Qi Septentrional e Zhou Septentrional. Iste regimos esseva dominate per Xianbei o Han Chinese que habeva maritate in familias Xianbei. Durante iste periodo, le major parte del populo Xianbei adoptava nomines de familia Han, resultante finalmente in un assimilation complete in le Han.

Malgrado le division del pais, le buddhismo se diffundeva trans le terra. In le China meridional, debates intense super si le buddhismo deberea esser permittite occurreva frequentemente inter le curia real e le nobilitate. Al fin del era, buddhistas e taoistas se habeva devenite multo plus tolerant le un verso le altere.

### China medio-imperial
#### Dynastia Sui (581–618)
Le breve dynastia Sui esseva un periodo pivotal in le historia chinese. Fundate per le Imperator Wen in 581, como successore del Zhou Septentrional, le Sui in 589 conquistava le Chen Meridional pro reunificar China, terminante tres seculos de division politic. Le Sui inaugurava multe nove institutiones, inter illos le systema governamental de Tres Departamentos e Sex Ministerios, e le examinationes imperial pro seliger officiales inter le gente commun; illes etiam meliorava le systema fubing de conscription militar e le systema de campos equal pro distribution de terra. Iste politicas, adoptate per dynastias posterior, apportava un enorme crescimento demografic e accumulava excessive ricchessa pro le stato. Moneta standardisate esseva imponite in tote le imperio reunificate. Le buddhismo se radicava como un religione prominente e recipeva supporto official.

Le China del Sui esseva cognoscite pro su numerose projectos de mega-construction. Pro le transporte de grano e le movemento de tropas, le Grande Canale esseva construite, connectente le capitales Daxing (Chang’an) e Luoyang con le ric sud-oriente, e, per un altere itinere, con le fronte nord-oriental. Le Grande Muraglia esseva etiam expandite, dum series de conquestas militar e manovras diplomatic ulteriormente pacificava su frontieras. Totevia, le massic invasion del Peninsula Corean durante le Guerra Goguryeo–Sui falleva disastrosemente, provocante revoltas generalisate que conduceva al cadita del dynastia.

#### Dynastia Tang (618–907)
Le dynastia Tang esseva un etate auree del civilisation chinese, un periodo prospere, stabile e creative con importantissime developpamentos in cultura, arte, litteratura—particularmente poesia—e technologia. Le buddhismo deveniva le religione predominante inter le populo. Chang’an (le moderne Xi’an), le capital national, esseva le plus grande urbe del mundo in su tempore.

Le prime imperator, Gaozu, ascendeva al throno le 18 de junio 618, post esser ponite ibi per su filio Li Shimin, qui deveniva le secunde imperator, Taizong, uno del plus grande imperatores in le historia chinese. Conquestas militar e manovras diplomatic reducieva le menacias del tribos de Asia Central, extendebat le frontiera e integrava statos vicin in un systema tributari. Le victorias in le Bassino de Tarim manteneva le Rota de Seta aperte, connectente Chang’an con Asia Central e regiones distante in occidente. In le sud, routes lucrative de commercio maritim ab urbes portuarie como Guangzhou connecteva con paises lontan, e mercantes estrange se establiva in China, promovente un cultura cosmopolita. Le cultura e systemas social del Tang esseva observate e adaptate per statos vicin, in particular Japon. Al interior, le Grande Canale ligava le centro politic in Chang’an con le centros agricultural e economic in le partes oriental e meridional del imperio. Xuanzang, monacho buddhista chinese, erudito, viagiator e traductor, viagiava sol a India e retornava con “plus de sexcento textos Mahayana e Hinayana, septe statuas del Buddha e plus de cento reliquias sarira.”

Le prosperitate del prime Tang esseva supportate per un burocratia centralisate. Le governamento esseva organisate in “Tres Departamentos e Sex Ministerios” pro rediger, revisar e implementar politicas. Istes esseva initialmente regite per membros del familia imperial e aristocratia terratenente, ma plus tarde scholar-officiales seligite per examinationes imperial prendeva lor placia, stabiliente patronos pro dynastias posterior.

Secundo le “systema de campos equal” del Tang, tote le terra esseva proprietate del Imperator e distribute a cata familia secundo su dimension. Homines qui recipeva terra esseva etiam conscriptos pro servicio militar durante un periodo fixate cata anno—un politica militar cognoscite como fubing. Iste politicas stimulava un crescimento rapid de productivitate e un exercito significative sin grande carga super le tresoreria. Ma al medio del dynastia, exercitos permanente substitueva le conscription, e le terra passava progressivemente al manos de proprietarios private e institutiones religiose exemptate.

Influentias de Asia Central pote etiam esser vidite in le forma de cupas e in le depictiones numerose de estranieros in le ceramicas Tang sancai e picturas mural. Un exemplo es un jarro de argento dorate del periodo Tang, modelate sur un sacca de cuoio de nomades septentrional, decorate con un cavallo dansante con un cupa de vino in su bucca, como le cavallos del imperator Xuanzong esseva trainate a facer.

Le dynastia continuava a florer sub le governo de l’Imperatrice Wu Zetian, le sol official imperatrice reinante in le historia chinese, e attingeva su apice sub le longe regno del imperator Xuanzong, qui regiva un imperio extendente ab le Pacifico usque al Mar de Aral con al minus 50 milliones de habitantes. Ibi floresceva creationes artistic e cultural, includente le obras del plus grande poetas chinese, Li Bai e Du Fu.

Al apice del prosperitate, le Rebellione de An Lushan (755–763) esseva un evento de inflexion. Guerra, morbo e disorganisation economic devastava le population e debilitava drasticamente le governamento imperial central. Post le suppression del rebellione, governatores militar regional, cognoscite como jiedushi, ganiava stato sempre plus autonome, durante que le centro perdeva su capacitate de controlar illes. Con le reduction del entradas fiscal del terra, le governamento imperial se appoiava fortemente super le monopolio del sal. Externemente, statos anteriormente submissos pillava le imperio, e vaste territorios de fronteira se perdeva pro seculos. Nondum, le societate civil se recuperava e prosperava malgrado le burocratia imperial debilitata.

In le ultime Tang, le imperio esseva extenuate per revoltas recurrente de governatores militar regional, durante que scholar-officiales se engageva in conflictos factional e eunuchos corrompite accumulava immense poter. Catastrophicamente, le Rebellione de Huang Chao (874–884) devastava le integre imperio durante un decennio. Le sacco del porto meridional Guangzhou in 879 esseva sequite per un massacre del major parte de su habitantes, specialmente le grande communitates de mercantes estrange. Per 881, ambe capitales, Luoyang e Chang’an, cadeva successivemente. Le dependentia del imperio super seniores de guerra Han e Turcos pro suppressar le rebellione augmentava lor poter e influentia. Consequently, le cadita del dynastia post le usurpation per Zhu Wen conduceva a un nove era de division.

In 808, 30.000 Shatuo sub Zhuye Jinzhong defecteva del Tibetanes verso le China Tang, e le Tibetanes lo puniva occidente lo persequente e occidente lo occidendo. Le Uigures etiam combatteva contra un alliantia de Shatuo e Tibetanes a Beshbalik. Le Turcos Shatuo sub Zhuye Chixin (Li Guochang) serviva le Tang in luctar contra altere populos turcic in le Khaganato Uigur. In 839, quando le general del Khaganato Uigur Jueluowu se rebellava contra le Khan Zhangxin, ille demandava assistentia de Zhuye Chixin, donante le 300 cavallos; insimul illes venceva Zhangxin Khan, qui committeva suicidio, causante le collapse del khaganato. In annos sequente, quando remanentes uigure tentava incursionar le frontieras Tang, le Shatuo participava extensivemente in le contrattaccos, insimul con altere tribos fidel al Tang. In 843, Zhuye Chixin, sub le commando del official Han Shi Xiong, con tropas Tuyuhun, Tangut e Han, participava in un incursion contra le Uigures a monte Shahu que resultava in lor massacre.

#### Cinque Dynastias e Dece Regnos (907–960)
Le periodo de disunion politic inter le Tang e le Song, cognoscite como le periodo del Cinque Dynastias e Dece Regnos, durava ab 907 usque 960. Durante iste medie seculo, China esseva in omne respectos un systema multistatal. Cinque regimenes, nominatemente (Posterior) Liang, Tang, Jin, Han e Zhou, se succedeva rapidemente in le controlo del traditonal core imperial in le nord de China. Inter iste regimenes, le reges de (Posterior) Tang, Jin e Han esseva Shatuo Turcos sinicisate, qui regnava super un majoritate ethnic de Han Chinese in le nord. Regimenes plus stabile e plus parve, regite majormente per Han ethnicos, coexisteva in le sud e in le oeste de China durante iste periodo, constituente in su insimul le “Dece Regnos”.

In medio del chaos politic in le nord, le strategicamente importante “Sedecim Prefecturas” (le region juxta le actual Muro Magne) esseva cedit al emergente dynastia Khitan Liao, lo que debilitava drasticamente le defension del China proprie contra imperios nomadic septentrional. Al sud, Vietnam ganiava independentia permanente post haber essite un prefectura chinese per multe seculos. Con guerras predominante in le China septentrional, il habeva migrationes massive verso le sud, lo que ancora plus promoveva le displaciamento del centros cultural e economic de China verso le sud. Le era terminava con le colpo de stato del general de Posterior Zhou, Zhao Kuangyin, e le fundation del dynastia Song in 960, que finalmente annihilava le restos del “Dece Regnos” e reunificava China.

### China tarde-imperial
#### Dynastias Song, Liao, Jin e Xia occidental (960–1279)
In 960, le dynastia Song esseva fundate per le Imperator Taizu, con su capitale establite in Kaifeng (alora cognoscite como Bianjing). In 979, le dynastia Song reunificava le major parte de China proprie, durante que grande partes del territorios exterior esseva occupate per imperios nomadic sinicisate. Le dynastia Khitan Liao, que durava ab 907 usque 1125, regnava super Manchuria, Mongolia e partes del China septentrional. Interim, in lo que hodie es le provincias nord-occidental chinese de Gansu, Shaanxi e Ningxia, le tribos Tangut fundava le dynastia Xia Occidental ab 1032 usque 1227.

Con le objectivo de recuperar le strategicamente importante sedecim prefecturas perdite sub le dynastia precedente, campanias esseva lanciate contra le dynastia Liao durante le prime periodo Song, ma totes finiva in fracaso. In 1004, le cavalleria Liao se diffundeva super le exposte Planitia del China del Nord e attingeva le suburbios de Kaifeng, forzante le submission del Song e postea su accordo al Tractato de Chanyuan, que imponeva pesante tributos annual ex le tresoreria del Song. Iste tractato esseva un reverso significative del dominantia chinese in le systema traditional de tributos. Totevia, le fluxo annual de argento del Song verso le Liao esseva compensate per le compra de mercantias e productos chinese, lo que expandiva le economia Song e replenava su tresoreria. Isto reduceva le motivation del Song de continuar campanias contra le Liao. Interim, iste commercio e contactos transfrontier promoveva plus sinicisation intra le imperio Liao, al detrimento de su potentia militar que esseva basate super un stilo de vita nomadic. Tractatos e consequentias socio-economic simile occurreva in le relationes del Song con le dynastia Jin.

Intra le imperio Liao, le tribos Jurchen se revoltava contra lor dominatores pro establir le dynastia Jin in 1115. In 1125, le devastante cataphracta Jin annihilava le dynastia Liao, durante que restos del curte Liao fugiva verso Asia Central pro fundar le imperio Qara Khitai (dynastia Liao Occidental). Le invasion del dynastia Song per le Jin sequeva rapidemente. In 1127, Kaifeng esseva devastate, un catastrofe massive cognoscite como le Incidentia Jingkang, que terminava le dynastia Song Septentrional. Plus tarde, tote le nord de China esseva conquistate. Le membros supervivente del curte Song se reorganisava in le nove capitale Hangzhou, e initiava le dynastia Song Meridional, que regnava le territorios al sud del Fluvio Huai. In le annos sequente, le territorio e population de China esseva dividite inter le dynastia Song, le dynastia Jin e le dynastia Xia Occidental. Le era terminava con le conquestas mongolic, pois que Xia Occidental cadeva in 1227, le dynastia Jin in 1234, e finalmente le dynastia Song Meridional in 1279.

Malgrado su debilitate militar, le dynastia Song es generalmente considerate como le culmine del civilisation chinese classic. Le economia Song, facilitate per progressos technologic, attingeva un grado de sophistication probabilemente sin precedente in le historia mundial ante illo. Le population cresceva a plus de 100 milliones, e le standards de vita del populo commun se meliorava enormemente gratias a melioramentos in le cultivation del ris e al ampla disponibilitate de carbon pro le production. Le capitales Kaifeng e postea Hangzhou esseva, a lor tempore, le plus populose citates del mundo, e promoveva societates civil vibrante sin par in dynastias chinese precedente. Ben que le routes commercial terrestre verso le extremo occidente esseva blocate per imperios nomadic, il habeva commercio maritime extende con statos vicin, como in Asia sud-oriental, que facilitava le uso del moneta Song como facto moneta de cambio. Gigantic naves de ligno equipate con compasses viagiava trans le mares chinese e le oceano indian septentrional. Le concepto de “assurantia” esseva practicata per mercantes pro mitigar le riscos de tal expeditiones maritime longe. Con activitates economic prospere, le prime uso historic de moneta de papiro emergeva in le citate occidental de Chengdu, como supplemento minus costose al monetas de cupro existente.

Le dynastia Song esseva considerate como le etate auree del grande progressos scientific e technologic de China, gratias a officiales-scholarios innovative como Su Song (1020–1101) e Shen Kuo (1031–1095). Invention como le horologio astronomic hydro-mechanic, le prime catena continue de transmission de energia, le impression a xylographia e le moneta de papiro esseva omnes introducite durante le dynastia Song, cementante ancora plus su prestigio.

Intrigas de corte emergeva inter reformatores politic e conservatores, guidate respectivemente per le cancellieros Wang Anshi e Sima Guang. Per le medio usque le fin del seculo XIII, le Chinese adoptava le doctrina del philosophia Neo-Confucian formulate per Zhu Xi. Opere litterari enorme esseva compilate durante le dynastia Song, como le narration historic innovative Zizhi Tongjian (“Speculo comprehensive pro assister in governamento”). Le invention del impression a typo mobil ancora plus facilitava le diffusion del cognoscentia. Cultura e artes floreva, con grandiose obras como Al longo del Fluvio durante le Festa Qingming e Dece-octo cantos de un flauta nomadic, insimul con grande pictores buddhista como le prolifice Lin Tinggui.

Le dynastia Song esseva etiam un periodo de major innovation in le historia del guerra. Le pulvere explosive, benque inventate sub le dynastia Tang, esseva pro le prime vice ponite in uso practic sur le campo de battalia per le armata Song, inspirante un succession de nove designos de armas de foco e machinas de assedio. Durante le dynastia Song Meridional, pois que su superviventia dependeva decisivemente del defension del Fluvios Yangtze e Huai contra le forcas de cavalleria ab le nord, le prime marina permanente de China esseva constituite in 1132, con le quartier general de su admiral establite in Dinghai. Naves de guerra a rota de palettas, equipate con trebuchettos, poteva jectar bombas incendiari composte de pulvere explosive e calce con grande effecto, como esseva registrate in le victoria Song super le forcas Jin invasor in le Battalia de Tangdao in le Mar de China Oriental, e in le Battalia de Caishi super le Fluvio Yangtze in 1161.

Le progressos de civilisation durante le dynastia Song terminava bruscamente post le devastante conquestas mongolic del nord e subsequente de altere partes del imperio, durante le qual le population se reduceva drasticamente, con un contraction marcate del economia. Malgrado haber arrestate ferocemente le avances mongolic per plus de tres decennios, le capitale Song Meridional, Hangzhou, cadeva in 1276, sequite per le annihilation final del marina permanente Song in le Battalia de Yamen in 1279.

#### Dynastia Yuan (1271–1368)
Le dynastia Yuan esseva formalmente proclamate in 1271, quando le Gran Khan del Mongolos, Kublai Khan, un del nepotes de Genghis Khan, assumeva le titulo additional de Imperator de China e considerava su hereditate del imperio mongolic como un dynastia chinese. In le decennios precedente, le Mongolos habeva conquistate le dynastia Jin in le China septentrional, e le dynastia Song Meridional cadeva in 1279 post un guerra prolongate e sanguinose. Le dynastia Mongol Yuan deveniva le prime dynastia de conquestas in le historia de China a regnar super le integre territorio de China proprie e su population como minoritate ethnic. Le dynastia regnava etiam directemente super le cor mongolic e altere regiones, hereditante le parte le plus grande del territorio del imperio mongolic oriental, que approximativemente coincide con le area moderne de China e su regiones vicin in Asia Oriental. Ulterior expansion del imperio esseva stoppate post derrotas in le invasion de Japon e Vietnam. Seque al dynastia Jin precedente, le capitale del dynastia Yuan esseva establite in Khanbaliq (conosciute etiam como Dadu, hodie Beijing). Le Gran Canal esseva reconstruite pro connecter le capitale remote con le active centros economic in le sud de China, ponente le precedente e le fundamento pro que Beijing remaneva in grande parte le capitale del regimes successiv del China unificate.

Un serie de guerras civil mongolic in le fin del seculo XIII duceva al division del imperio mongolic. In 1304, le imperatores del dynastia Yuan esseva upholdite como nominal Khagan super le khanatos occidental (le Khanato Chagatai, le Horde Auree e le Ilkhanato), que tamen remaneva de facto autonome. Le era esseva cognoscite como Pax Mongolica, quando grande parte del continente asiatic esseva regite per le Mongolos. Pro le prime e solmente vice in le historia, le Route de Seta esseva totalmente sub le controlo de un sol stato, facilitante le fluxo de personas, commercio e cambios cultural. Un rete de routes e un systema postal esseva establite pro connecter le vaste imperio. Le lucrative commercio maritime, hereditar del dynastia Song, continuava a florer, con Quanzhou e Hangzhou emergente como le plus grande portos del mundo. Viagiatores aventurose del occidente lontan, in particular le venetian Marco Polo, se establiva in China per decennios. Al su retorno, su detaliose chronica de viages inspirava generationes de europanos medieval con le splendores del Extremo Oriente. Le dynastia Yuan esseva le prime economia antique ubi moneta de papiro, cognoscite alora como Jiaochao, esseva usate como medio predominante de cambio. Su emission illimitate in le ultime periodo Yuan causava hyperinflation, lo que finalmente apportava al cadita del dynastia.

Ben que le regentes mongolic del dynastia Yuan se adaptava in grande parte al cultura chinese, lor sinicisation esseva de minor extension in comparation con dynastias de conquestas precedente. Pro preservar le superioritate racial como classe dominant, le traditiones nomadic e le hereditage del Steppe Mongolic esseva tenite in alte consideration. In altere aspecto, le reges mongolic adoptava flexibilemente un varietate de culturas ab multe civilisations avantiate intra le vaste imperio. Le structura social e cultural traditional de China subiva transformationes immense durante le dominantia mongolic. Grande gruppos de immigrantes estrange se establiva in China, qui godeva statuto social elevate super le majoritate Han Chinese, durante que illos arrichiva le cultura chinese con elementos estranier. Le classe de officiales-scholarios e intellectuales, traditional portatores del cultura elite chinese, perdeva substantial statuto social. Isto stimulava le disveloppamento de un cultura del populo commun. Iste periodo videva prolific obras in spectaculos de varietate zaju e cantos litterari (sanqu), scripte in un stilo poetic distincte cognoscite como qu. Romanos in stilo vernacular ganiava prestigio e popularitate sin precedente.

Ante le invasion mongolic, dynastias chinese reportava circa 120 milliones de habitantes; post le completion del conquestas in 1279, le censu de 1300 registrava circa 60 milliones. Iste declino major non es necessarimente debite solmente a occisiones mongolic. Studiosos como Frederick W. Mote argueva que le cadita reflecteva plus tosto un fiasco administrativ de registration que un reduction real; alteres, como Timothy Brook, sustene que le Mongolos creava un systema de servitude inter un immense parte del population chinese, causante que multe “dispareva” del censu; altere historicos, como William McNeill e David Morgan, considera que le peste esseva le factor principal del declino demografic durante iste periodo. In le seculo XIV, China subiva ulteriores depredationes ab epidemias de peste, estimate a haber occidite circa un quarto del population del pais.

Durante tote le dynastia Yuan, il habeva un sentiment general inter le population contra le dominantia mongolic. Totevia, plus que un causa nationalista, esseva catena de disastros natural e governantia incompetente e corrupta que scatenava large revoltas paysan ab le 1340s. Post le massive battalia naval al Lago Poyang, Zhu Yuanzhang prevaleva super altere forcas rebel in le sud. Il se proclamava imperator e fundava le dynastia Ming in 1368. Le mesme anno, su armata de expedition septentrional capturava le capitale Khanbaliq. Le restos del Yuan fugiva retro in Mongolia e manteneva un regime, ma le periodo de dominantia Yuan esseva de facto finite. Altere Khanatos mongolic in Asia Central continuava a exister post le cadita del dynastia Yuan in China.

#### Dynastia Ming (1368–1644)
Le dynastia Ming esseva fundate per Zhu Yuanzhang in 1368, qui se proclamava como le Imperator Hongwu. Le capitale esseva initialmente fixate in Nanjing, e plus tarde transferite a Beijing ab le regno del Imperator Yongle.

Le urbanisation cresceva con le augmento del population e le division del labor que deveniva plus complexe. Grande centros urban, como Nanjing e Beijing, contribuiva etiam al expansion del industria private. In particular, industrias a scala parve se disveloppava, sovente specialisate in papiro, seta, coton e porcelana. In grande parte tamen, centros urban relativamente parve con mercatos proliferava trans le pais. Le mercatos de citates principalmente commerciava in alimentos, con alcun productos necessari como pins o oleo.

Malgrado le xenophobia e le introspection intellectual characteristic del nove schola popular de neo-confucianismo, China sub le prime Ming non esseva isolate. Le commercio externe e altere contactos con le mundo exterior, in particular con Japon, cresceva considerabilemente. Mercatores chinese explorava tote le Oceano Indian, attingente Africa Oriental con le viages de Zheng He.

Le Imperator Hongwu, essente le sol fundador de un dynastia chinese que habeva origine paysan, poneva le fundamento de un stato que se basava fundamentalmente in agricultura. Le commercio e le traffico, que habeva florite sub le dynastias Song e Yuan, esseva minus emphatisate. Le possessiones neo-feudal del periodos Song e Mongol esseva expropriate per le reges Ming. Le proprietates fundiari esseva confiscate per le governamento, fragmentate e affittate. Le sclavitude private esseva prohibite. In consequentia, post le morte del Imperator Yongle, le proprietarios paysan independente predominava in agricultura chinese. Iste leges poteva haber pavate le via pro remover le plus grave miseria del regimes precedente. In le eras plus tarde del dynastia Ming, con le declino del controlo governamental, commercio, traffico e industrias private revivisceva.

Le dynastia habeva un governamento central forte e complexe que unificava e controlava le imperio. Le rolo del imperator deveniva plus autocratic, benque le Imperator Hongwu continuava necessariemente a usar lo que ille appellava le Secretariato Grandiose pro assister con le immensa paperwork del bureaucratia, includente memoriales (petitiones e recommendationes al throno), edictos imperial in responsa, reportos de varie typos e registros fiscal. Esseva iste mesme bureaucratia que postea impediva al governamento Ming de adaptar se al cambios social, lo que finalmente conduceva a su declino.

Le Imperator Yongle se esforciava vigorosamente de extender le influentia chinese ultra su frontieras per demandar que altere reges mandava ambasciatores a China pro presentar tributos. Un grande marina esseva construite, includente naves a quatro mastos con un displaciamento de 1.500 toneladas. Un armata permanente de un million de soldatos esseva create. Le armatas chinese conquistava e occupava Vietnam per circa 20 annos, durante que le flotta chinese navigava le mares chinese e le Oceano Indian, attingente mesmo le costa oriental de Africa. Le Chinese ganiava influentia in Moghulistan oriental. Plure nationes maritim asiatic mandava enviados con tributos al imperator chinese. Domesticamente, le Gran Canal esseva expandite e deveniva un stimulo al commercio interne. Plus de 100.000 toneladas de ferro per anno esseva producite. Multe libros esseva imprimite con typo mobile. Le palatio imperial in le Citate Prohibite de Beijing attingeva su splendore actual. Esseva etiam durante iste seculos que le potential del sud de China esseva plenmente explotate. Nove culturas esseva largemente cultivate, e industrias como illos de porcelana e de textiles floriva.

In 1449, Esen Tayisi guidava un invasion de Mongolos Oirat in le China septentrional que culminava con le captura del Imperator Zhengtong a Tumu. Desde alora, le Ming esseva sur le defensive al fronteira septentrional, lo que conduceva al construction del Grande Muro Ming. Major parte del muro que remane hodie esseva construite o reparate per le Ming. Le obra de ladrillos e granito esseva expandite, le turres de guarda redesignate, e cannones esseva placiate longo su extension.

Al mare, le Ming deveniva gradualmente isolationista post le morte del Imperator Yongle. Le viages de thesauro que navigava le Oceano Indian esseva discontinue, e le leges de prohibition maritime esseva imponite, prohibente le Chinese de navigar foras. Mercatores europee qui attingeva China in le medio del etate del Discoperimentos esseva repetitemente repelitos in lor requestas de commercio, con le portugeses repulsate per le marina Ming a Tuen Mun in 1521 e de novo in 1522. Le demandas domestic e extran pro commercio maritime, considerate illegal per le stato, duceva a vaste pirateria wokou que attaccava le costa sud-oriental durante le regno del Imperator Jiajing (1507–1567). Isto se calmava solmente post le apertura de portos in Guangdong e Fujian e multe repression militar. In addition al incursiones ab Japon per le wokou, incursiones ab Taiwan e le Philippinas per le Pisheye etiam devastava le costas meridional. Le portugeses esseva permittite stabilir se in Macau in 1557 pro commercio, que remaneva sub controlo portugese usque 1999. Post le invasion espaniol del Philippinas, le commercio con le espanioles a Manila importava grande quantitates de argento mexican e peruvian del Americas espaniol a China. Le ingresso del nederlandeses in le mares chinese esseva etiam incontrate con forte resistentia, con le nederlandeses chassate del insulas Penghu in le conflictos sino-nederlandese de 1622–1624 e obligate a stabilir se in Taiwan. Le nederlandeses in Taiwan combatteva con le Ming in le Battalia de la Baia Liaoluo in 1633 e perdeva, e finalmente se rendeva al loyalista Ming Koxinga in 1662, post le cadita del dynastia Ming.

In 1556, durante le regno del Imperator Jiajing, le terremoto de Shaanxi occideva circa 830.000 personas, le plus mortal de tote le historia.

Le dynastia Ming interveniva fortemente in le invasion japones de Corea (1592–1598), que terminava con le retrahimento de tote le forcas japones in Corea, e le restauration del dynastia Joseon, su traditional alliate e stato tributari. Le hegemonia regional del Ming esseva preservate a costo de su recursos. Al mesme tempore, con le declino del controlo Ming in Manchuria, le tribos Manchu (Jurchen), sub lor capite Nurhaci, se separava del dominio Ming e emergeva como un stato potente e unificate, que plus tarde esseva proclamate como le dynastia Qing. Illos subjugava Corea debilitata como stato tributari, conquistava Mongolia, e expandiva su territorio usque al margines del Grande Muro. Le plus elite armata del Ming esseva stationate al Passo Shanhai pro custodiar le ultime fortaleza contra le Manchus, lo que debilitava su capabilitate de reprimer le revoltas paysan interne.

#### Dynastia Qing (1644–1912)
Le dynastia Qing (1644–1912) esseva le ultime dynastia imperial in China. Fundate per le Manchus, illo esseva le secunde dynastia de conquista que regiva tote le China proprie, e approximativemente duplicava le territorio sub controlo del Ming. Le Manchus esseva anteriormente cognoscite como Jurchens, habitante in le parte nord-oriental del territorio Ming, foras del Grande Muro. Illes emergeva como le major menacia al ultime dynastia Ming post que Nurhaci univa tote le tribos Jurchen e su filio, Hong Taiji, declarava le fundation del dynastia Qing in 1636. Le dynastia Qing instaurava le systema del Oto Vexillos que provideva le quadro fundamental pro le conquista militar Qing. Le rebellion paysan de Li Zicheng capturava Beijing in 1644, e le Imperator Chongzhen, le ultime imperator Ming, committeva suicidio. Le Manchus se aliante con le general Ming Wu Sangui pro prender Beijing, que esseva facite le capitale del Qing, e postea subjuga le restos Ming in le sud. Durante le transition Ming-Qing, quando le dynastia Ming e plus tarde le Ming meridional, le emergente Qing, e plure altere factiones como le dynastias Shun e Xi fundate per capites paysan se combatteva inter illos, insimul con innumerabile disastros natural como los causate per le Parve Etate Glacial e epidemias como le Grande Peste del ultime decennio del Ming, causava un perdita immense de vitas e graves damnos economic. In total, iste decennas videva le morte de usque a 25 million personas, ma le Qing pareva restaurar le potentia imperial chinese e inaugurar un nove florescentia del artes. Le prime imperatores Manchu combinava traditiones del regno asiatic interior con normas confucian de governamento traditional chinese e esseva considerate un dynastia chinese.

Le Manchus imponeva un “ordine de queue”, forzante homines Han a adoptar le coiffura Manchu queue. Officiales esseva requirite a portar vestimentos de stilo Manchu (changshan, vestimento de vexilliferos, e tangzhuang), ma civis Han ordinari esseva permittite a portar vestimentos Han traditional. Le vexilliferos non poteva facer commercio o labor manual; illes debeva peticionar pro esser removite de lor statuto. Illes esseva considerate aristocratia e recipieva pensiones annual, terra e allotmentos de panno. Le Imperator Kangxi ordinava le creation del Dictionario Kangxi, le dictionario plus complete de characteres chinese jam compilate.

Durante le proxime medie seculo, tote le areas anterior sub le Ming esseva consolidate sub le Qing. Conquestas in Asia Central in le seculo XVIII expandiva le controlo territorial. Inter 1673 e 1681, le Imperator Kangxi reprimeva le Revolta del Tres Feudatorios, un insurrection de tres generales in le sud de China que habeva essite negate hereditari dominio de grande feudos. In 1683, le Qing lanciava un attacco amphibie contra Taiwan meridional, abattente le regno rebelde de Tungning, que habeva essite fundate per le loyalista Ming Koxinga (Zheng Chenggong) in 1662 post le cadita del Ming meridional, e que habeva servite como base pro resistentia Ming in le sud de China. Le Qing etiam venceva le russos a Albazin, resultante in le Tractato de Nerchinsk.

Per le fin del longe regno del Imperator Qianlong in 1796, le Imperio Qing esseva a su apice. Le Qing regiva plus que un tertio del population mundial, e habeva le plus grande economia del mundo. Per superficie illo esseva un del plus grande imperios jam existite.

In le seculo XIX, le imperio esseva internemente agitate e externemente menaciate per le potentias occidental. Le disfacta per le Imperio Britannic in le Prime Guerra del Opio (1840) conduceva al Tractato de Nanking (1842), sub le qual Hong Kong esseva cedite a Britannia e le importation de opio (produite in territorios britannic) esseva permittite. Le consumo de opio continuava a crescer in China, afficente negativemente le stabilitate social. Disfactas militar subsequent e tractatos inequitate con altere potentias occidental continuava mesmo post le cadita del dynastia Qing.

Internemente, le Rebellion Taiping (1851–1864), un movimento religiose christian guidate per le “Rege Celeste” Hong Xiuquan, partiva del sud pro establir le Regno Celeste Taiping e controlava approximativemente un tertio de China proprie per plus de un decennio. Le corte, in desperation, dava potentia a officiales Han como Zeng Guofan pro altiar armatas local. Post disfactas initial, Zeng supprimeva le rebelles in le Tertie Battalia de Nanjing in 1864. Isto esseva un del plus grande guerras del seculo XIX per numero de tropas; con un morte total de circa 20 milliones. Un serie de disturbios civil sequeva, includente le Guerras de Clanes Punti–Hakka, le Rebellion Nian, le Revolta Dungan e le Rebellion Panthay. Tote esseva finalmente reprimitas, ma al precio enorme de milliones de mortes, debilitante severemente le autoritate central imperial. China jammais reconstruiva un armata central forte, e multe officiales local usava lor potentia militar pro regir de facto independentemente in lor provincias.

Tamen le dynastia pareva recuperar se durante le Restoration Tongzhi (1860–1872), guidate per reformatores del familia real Manchu e officiales Han como Zeng Guofan e su protegitos Li Hongzhang e Zuo Zongtang. Lor Movimento de Auto-Fortification introduceva reformulas institutional, fabricas occidental e technologia de communication, con emphase sur le fortification del armata. Totevia, le reforma esseva minate per rivalitates official, cynismo, e querelas intra le familia imperial. Le disfacta del “Flotta Beiyang” modernisate de Yuan Shikai in le Prime Guerra Sino-Japonese (1894–1895) conduceva al formation del Nove Exercito. Le Imperator Guangxu, consiliate per Kang Youwei, lanciava postea un efforto de reforma comprehensive, le Reforma del Cento Dies (1898). Totevia, le Imperatrice Dowager Cixi timeva que cambios precipitose ducerea a opposition bureaucratic e intervention extran, e lo reprimeva rapidemente.

In le estate de 1900, le Insurrection Boxer opposeva influentia extran e occideva christianos chinese e missionarios extran. Quando le Boxers entrava Beijing, le governamento Qing ordinava a tote le extranjeros a partir, ma illes e multe christianos chinese esseva assediatos in le quartier del legationes. Un Alliance de Oto Nationes mandava le Expedition Seymour de tropas japones, russos, britannicos, italianos, germanos, francese, americanos e austriacos pro liberar le assedio, ma illes esseva battite e forzate a retraer se per tropas Boxer e Qing al Battalia de Langfang. Post le attacco del Alliance al Fortificationes Dagu, le corte declarava guerra al Alliance e authorisava le Boxers a unir se con le armatas imperial. Post aspre lucta a Tianjin, le Alliance formava un secunde Expedition Gaselee multo plus grande e finalmente attingeva Beijing; le Imperatrice Dowager fugiva a Xi’an. Le Protocol Boxer terminava le guerra, imponente un enorme indemnitate.

Le corte Qing introduceva postea reformas administrative e legal cognoscite como le reformas tarde Qing, includente le abolition del systema de examination. Sed officiales juvene, officiarios militar e studentes debatteva reformulas, forsan un monarchia constitutional, o le deposition del dynastia e le creation de un republica. Illes esseva inspirate per un opinion public emergente formate per intellectuales como Liang Qichao e le ideas revolutionari de Sun Yat-sen. Un insurrection militar localisate, le Revolta de Wuchang, comenciava le 10 de octobre 1911 in Wuchang (hodie parte de Wuhan), e se diffundeva rapidemente. Le Republica de China esseva proclamate le 1 de januario 1912, terminante 2.000 annos de regno dynastic.

## China moderne
### Republica de China (ab 1912)
Le governamento provisional del Republica de China esseva formate in Nanjing le 12 martio 1912. Sun Yat-sen deveniva Presidente del Republica de China, ma ille transferiva le poter a Yuan Shikai, qui commandava le Nove Exercito. Durante le annos sequente, Yuan procede a abolir le assembleas national e provincial, e declarava se imperator del Imperio de China a fin de 1915, in le stilo de un monarchia absolute. Le ambitiones imperial de Yuan esseva fortemente opponite per su subordinatos; facie al perspectiva crescente de rebellion violente, ille abdicava in martio 1916 e moriva de causas natural in junio.

Le morte de Yuan in 1916 lassava un vacuo de poter; le governamento republican (que habeva quasi essite destruite per su politicas) esseva quasi ruinate. Isto aperiva le via al Era de Seniores de Guerra, durante le qual multo de China esseva regite per coalitiones fluctuante de chefes militar provincial e le governamento Beiyang, inaugurante un breve periodo de incertitude. Intellectuales, disillusionate per le fracasso del Republica, lanceava le Movimento de Nove Cultura.

In 1919, le Movimento del Quarte de Maio comenciava como responsa al terminos pro-japonese imponite a China per le Tractato de Versailles post le Prime Guerra Mundial. Illo rapidemente deveniva un movimento de protestas national. Le protestas esseva un successo moral pois le gabinete cadeva e China refusava signar le Tractato de Versailles, que habeva attribuite le possessiones german de Shandong a Japon. Le memoria del maltractamento a Versailles alimenta rancor usque al seculo XXI.

Durante le annos 1920 e 1930, le agitation politic e intellectual cresceva fortemente. Secundo Patricia Ebrey:
: *Nationalismo, patriotismo, progresso, scientia, democratia, e libertate esseva le objectivos; imperialismo, feudalismo, seniorismo de guerra, autocratia, patriarcha, e adherence cec a tradition esseva le inimicos. Intellectuales luctava con como esser forte e moderne e tamen chinese, como preservar China como un entitate politic in le mundo de nationes concorrente.*

In le annos 1920, Sun Yat-sen stabiliva un base revolutionari in Guangzhou e se poneva a unificar le nation fragmentate. Ille acceptava assistentia del Union Sovietic (frescamente ab le revolution communista de Lenin) e entrava in un alliantia con le emergente Partito Communista Chinese (PCC). Post le morte de Sun de cancer in 1925, un de su protegitos, Chiang Kai-shek, prendeva controlo del Partito Nationalista (KMT) e succedeva in portar le major parte del sud e centro de China sub su regno con le Expedition del Nord (1926–1927). Post haber subjuguate per forza le seniores de guerra in sud e centro de China, Chiang poteva assecurar le obedientia nominal del seniores in le nord e establir le governamento nationalista in Nanjing. In 1927, Chiang se retournava contra le PCC e relentlessmente purgava le elementos communista de su NRA. In 1934, expellite de lor bases montaniose como le Republica Sovietic Chinese, le fortias PCC comenciava le Long Marcia trans le plus desolate regiones de China verso le nord-occidente, un facto transformate in legenda, ubi illes establiva un base guerrillera a Yan’an in Shaanxi. Durante le Long Marcia, le communistas se reorganisava sub un nove leader, Mao Zedong (Mao Tse-tung).

Le amar Guerra Civil Chinese inter le Nationalistas e le Communistas continuava, apertemente o clandestinemente, durante le occupation japonese de partes del pais (1931–1945). Le duo partidos chinese formava nominalmente un Frente Unite pro resister al japoneses in 1937, durante le Secunde Guerra Sino-Japonese (1937–1945), que deveniva parte del Secunde Guerra Mundial, ben que le alliantia esseva multo fragile e le dissensiones inter lor fortias, a vices violente, esseva commun. Le tropas japonese committeva numerose atrocitates contra le population civil, includente guerra biologic (vide Unitate 731) e le Politica del Tres Totales (Sankō Sakusen): “Occide Toto, Brula Toto, Roba Toto”. Durante le guerra, China esseva recognoscite como un del Big Quatro del Declaration per Nationes Unite, in honor a su resistentia persistente contra le invasion japonese. China esseva un del quatuor grande Alliate del Secunde Guerra Mundial, e postea esseva considerate un del principales vencedores del guerra.

Post le disfacta de Japon in 1945, le guerra inter le governamento Nationalista e le PCC reprendeva, post tentativas fallite de reconciliation. Per 1949, le PCC habeva stabilite controlo super le major parte del pais. Odd Arne Westad dice que le Communistas ganiava le Guerra Civil perque illes faceva minus errores militar que Chiang, e perque in su recerca de un governamento centralisate potente, Chiang antagonisava trop multe gruppos de interesse in China. Su partito esseva etiam debilitante in le guerra contra Japon. Interim, le Communistas diceva a differente gruppos, como paysanos, exactemente lo que illes voleva audir, e se presentava sub le velo del nationalismo chinese.

Durante le guerra civil, tanto le Nationalistas como le Communistas committeva atrocitates massive, con milliones de non-combatentes occidite per ambe latos, includente mortes per conscription forciate e massacres.

Le Nationalistas esseva lentemente expellite verso le sud. Quando le fortias Nationalista esseva finalmente disfacte per le PCC in le continente in 1949, le governamento Nationalista fugiva a Taiwan con su fortias, Chiang, e un grande numero de supportatores; le governamento Nationalista habeva prendite controlo effective de Taiwan al fin del Secunde Guerra Mundial, quando le tropas japonese in Taiwan se rendeva al tropas del Republica de China.

Usque al comenciamento del annos 1970, le ROC esseva recognoscite como le sol governamento legitime de China per le Nationes Unite, le Statos Unite e le majoritate del nationes occidental, refusante recognoscer le RPC a causa de su statuto communista durante le Guerra Frigide. Isto cambiava in 1971 quando le RPC esseva admittite in le ONU, reimplaciando le ROC. Le KMT regiva Taiwan sub lege martial usque 1987, con le objectivo declarate de restar vigilante contra infiltration communista e preparar se pro reconquistar le continente. Dunque, dissentimento politic non esseva tolerate durante ille periodo, e repressiones contra dissidentes esseva commun.

In le annos 1990, le ROC subiva un major reforma democratic, comenciante con le resignation in 1991 del membros del Yuan Legislativ e del Assemblea National eligite in 1947. Iste organismos esseva originalemente create pro representar le circumscriptos continental. Etiam esseva levate le restrictiones sur le uso de linguas taiwanese in medios de communication e in scholas. In 1996, le ROC habeva su prime election presidential directe, e le presidente incumbente, le candidato KMT Lee Teng-hui, esseva eligite. In 2000, le statuto del KMT como partito dominante terminava quando le DPP prendeva le poter, solo pro recuperar su position in le election de 2008 con Ma Ying-jeou.

A causa del natura controversiate del statuto politic de Taiwan, le ROC es actualmente recognoscite per solmente 12 estados membros del ONU e le Sancte Sede, a 2024, como le governamento legitime de “China”.

### Republica Popular de China (ab 1949)
Le major combattes del Guerra Civil Chinese terminava in 1949 con le KMT retirante se del continente; le governamento se transferiva a Taipei e manteneva controlo solmente super alcun insulas. Le PCC restava in controlo del continente. Le 1 de octobre 1949, Mao Zedong proclamava le Republica Popular de China (RPC). “China Communista” e “China Rubie” esseva duo nomines commun pro le RPC.

Le RPC esseva formate per un serie de campanias e planos quinquennal. Le Grande Salto Avante, un campania radical que includeva numerose tentativas de reformas economic e social, resultava in decenas de milliones de mortes. Le governamento de Mao executava massivamente proprietarios de terras, instaurava le collectivisation e implementava le systema de campos Laogai. Executiones, mortes per labor forciate e altere atrocitates resultava in milliones de mortes sub Mao. In 1966 Mao e su alligatos lanceava le Revolution Cultural, que continuava usque a su morte un decennio plus tarde. Le Revolution Cultural, motivate per luctas de poter intra le Partito e un timor del Union Sovietic, causava un major uphevalo in le societate chinese.

Post le ruptura sino-sovietic e per timor de invasion del URSS o del Statos Unite, China initiava le Campania del Tertie Fronte pro disveloppar defension national e infrastructura industrial in su interior montaniose. Per su distribution de infrastructura, industria e capital human per tote le pais, le Tertie Fronte creava conditiones favorabile pro le disveloppamento subsequent del mercato e del enterprise private.

In 1972, al culmine del ruptura sino-sovietic, Mao e Zhou Enlai incontrava le presidente american Richard Nixon in Beijing pro establir relationes con le SUA. In le mesme anno, le RPC esseva admitite al Nationes Unite in loco del Republica de China, con membro permanente del Consilio de Securitate.

Un lucta de poter sequeva al morte de Mao in 1976. Le Banda de Quatro esseva arrestate e accusate del excessos del Revolution Cultural, marcante le fin de un era politic turbulente. Deng Xiaoping superava le successor designate de Mao, Hua Guofeng, e gradualmente emergeva como le leader de facto durante le annos sequente.

Deng Xiaoping esseva le Leader Paramount de China de 1978 a 1992, ben que ille nunquam deveniva capite formal del partito o del stato. Su influentia in le PCC menava le pais verso reformas economic significative. Le governamento relaxava su controlo super le vita personal del citatanos, dissolveva le communas, e multos de paysanos recipeva concessiones multiple de terras, lo que fortemente augmentava le production agricole. In addition, plure zonas de mercato libere esseva aperite; le plus succedite esseva Shenzhen, in Guangdong, que ancora hodie es un area fiscalmente privilegiate. Isto marcava le transition de China ab un economia planificate a un economia mixto con ambiente de mercato plus aperte — un systema appellate per alcunos “socialismo de mercato”, e officialmente per le PCC “Socialismo con characteristic chinese”. Le RPC adoptava su constitution actual le 4 de decembre 1982.

In 1989, le morte del ex-secretario general Hu Yaobang inspirava le protestos del Placia Tian’anmen, durante le qual studentes e alteres demandava reformas politicas, democratia e libertate de expression. Post plure menses de manifestationes, le armata reprimeva le protestas le 4 de junio con uso de vehiculos e fortia, causante multe mortes. Isto esseva largemente reportate e resultava in condemnation international e sanctiones contra le governamento communista.

Le secretario general del PCC e presidente de RPC Jiang Zemin, insimul con le premier Zhu Rongji (ambo ex-maires de Shanghai), duceva le pais in le annos 1990 post Tian’anmen. Sub lor administration decennal, le economia del RPC extrahiva circa 150 milliones de paysanos del paupertate e manteneva un taxa medie annual de crescimento de 11,2%. Le pais formalmente adheriva al Organisation Mundial del Comercio in 2001. In 1997 e 1999, le ex-colonias europee de Hong Kong (britannic) e Macau (portugese) deveniva regiones administrative special del RPC.

Ben que le RPC besoniava crescimento economic, le governamento comenciava preoccupar se del degradation de recursos natural e ambiente. Un altere problema esseva le inegal beneficio del disveloppamento, como le lacuna inter regiones urbane e rural. Sub le administration de Hu Jintao e Wen Jiabao, le RPC initiava politicas pro distribution plus equitabile de ressources, ma le resultatos non esseva clare in 2014. Plus de 40 milliones de agricultores esseva private de lor terras, frequentemente pro projectos economic, causante circa 87.000 protestas e tumultos in 2005. Pro grande parte del population, le standardes de vita se meliorava multo, e libertates personal cresceva, ma le controlo politic remaneva strict e le regiones rural remaneva paupere.

Secundo le Departmento de Defensa del SUA, usque a tres milliones de Uighures e altere minoritates musulmane esseva detenite in campos de internamento in Xinjiang, frequentemente appellate per le medios occidental “campos de concentration”. Iste campos esseva establite in le fin del annos 2010 sub Xi Jinping. Human Rights Watch dice que illos esseva usate pro indoctrinar Uighures e altere musulmanes desde 2017 como parte de un “guerra popular contra le terrorismo”, un politica annunciate in 2014. Le uso de iste centros pareva finir in 2019 post pression international; studios universitari suggeriva que lor clausura esseva etiam motivate per le custos troppo alte de operation. China ha negate repetitemente le accusationes, dicente que le Occidente nunquam ha fornite evidentia satelite digne de fide. Jurnalistas trovava alcun de iste sitos convertite o abandonate, usate pro quarantena de coronavirus, scholas de professores, o scholas professional. Amnesty International in 2023 reportava detentiones arbitrarie crescente, ma multos del arrestatos esseva transferite al systema carceral formal.

Le nove coronavirus SARS-CoV-2, que causa le morbo COVID-19, esseva primemente identificate in Wuhan, Hubei in 2019, e duceva a un pandemia global, causante que le major parte del mundo entrava in clausura durante al minus un anno.

## Referentias