Papiamento

**Papiamento** (o **Papiamentu**) es un lingua official de le insulas Caribe que esseva colonias de Nederland: Aruba, Bonair, Curasau, e San Marten. Illo es un lingua creol que es derivate del linguas portugese e espaniol, con contributiones delingua nederlandese, lingua anglese, linguas arahuac, e linguas de Africa Occidental. Le nomine del lingua es de *papear* ("confabular", "confabulation") de portugese.

Papiamento ha duo systemas de orthographia. In Aruba, on usa un orthographia que es plus proxime al orthographia original in portugese, espaniol, o nederlandese. In le altere insulas, on usa un orthographia plus proxime al pronunciation. Pro iste ration, on dice "papiamentu" in loco de "papiamento". Hic, le exemplos usa le secunde orthographia. 

### Vocales
* A - [ɑ] como A in interlingua; multo curte ante L e U.
* E - [e] como E in interlingua; [ɪ] como I in anglese "in" ante X.
* È - [æ] como A in anglese "cat"
* I - [i] como I in interlingua; como I in anglese "in" in alcun parolas de nederlandese; [j] como Y in anglese "yes" in diphthongos (ia, ie, io, iu, ai, ei, oi).
* O - [o] como O in interlingua.
* Ò - [ɒ] como O in anglese "not".
* U - [u] como U in interlingua; [w] como W in anglese "when" in diphthongos (ua, ue, ui, uo, au, eu, ou).

### Consonantes
* B - [b] como B in interlingua.
* C - ante I o E, [s] como S; [k] como C in interlingua in altere casos.
** CH - [tʃ] como CH in anglese o espaniol.
** CI ante altere vocales - [ʃ] como CH in *charme* in interlingua.
* D - [d] como D in interlingua.
** DJ - [dʒ] como J in anglese *John*.
* G - ante I o E, [h] como H in anglese; [g] como G in interlingua in altere casos.
** GU ante I o E, [g] como G in interlingua.
* H - [h] como H in anglese.
* J - [j] como I in *io* in interlingua.
* K - [k] como K in interlingua.
* L - [l] como L in interlingua.
* M - [m] como M in interlingua.
* N - [n] como N in interlingua; [ŋ] como NG in anglese al fin de un syllaba o parola.
* Ñ - [ɲ] como Ñ in espaniol o NI in interlingua.
* P - [p] como P in interlingua.
* Q - [k] como C; solmente usate ante I o E; ma le uso de K es preferite.
* R - [ɾ] como R in anglese.
* S - [s] como S in interlingua.
** SH - [ʃ] como X como CH in *charme* in interlingua.
** SI ante altere vocales - [ʃ] como como CH in *charme* in interlingua in alcun casos.
* T - [t] como T in interlingua.
* V - [f] como F in interlingua in alcun parolas de nederlandese; [b] como B in interlingua in alcun parolas de espaniol; como V in interlingua in alcun parola de anglese.
* W - [w] como W in anglese.
* X - [ks] como X in interlingua.
* Y - [j] como Y in *io* in interlingua.
* Z - [z] como Z in interlingua.
** ZJ - [ʒ] como J in interlingua.

### Accento
* In parolas que fini in un vocal, le accento es al syllaba ante le ultime syllaba.
* In parolas que fini in un consonante, le accento es al ultime syllaba, excepte pro alcun parolas de espaniol que fini in *-er* in papiamento, ma fini in *-re* in espaniol. In iste casos, le accento es al syllaba ante le ultime syllaba.
* Si un parola non seque iste regulas, le vocal accentuate es indicate per un accento (´).
* Parolas interrogative ha sempre un accento.
* Verbos de duo syllabas non ha un accento clar.

### Substantivos
* Papiamento ha duo articulos, que precede le substantivo:
** **E** - le
** **Un** - un
* Illo ha etiam multe altere determinantes, que son identic al pronomines in basso.

* Le plural es indicate per le suffixo **-nan** al substantivo.
** On debe notar que **-nan** non es usate in omne caso, ma solmente quando on ha besonio de acclarar le plural.

* Generalmente, si on vole indicar le sexo de un persona o animal, on junge le parolas pro "homine" e "femina" post le substantivo:
** **Yiu muhé** - filia
** **Yiu homber** - filio
** **Mucha muhé** - infante feminin
** **Mucha homber** - infante masculin

### Pronomines
* **Mi** - io
* **Bo** - tu 
* **É** - ille, illa, illo
* **Nos** - nos 
* **Boso** - vos 
* **Nan** - illes, illas, illos

* Le pronomines non cambia quando on usa los como un objecto o post un preposition. Ma, pro indicar le "objecto indirecte" (dative), le pronomine es suffixate al verbo:
** **Mi ta dunabo** - Io da a te
** **Bo ta bisami** - Tu dice a me
* Le pronomine **é**, quando on usate lo como un objecto "directe" (accusativo), es etiam suffixate al verbo:
** **Me ta tum'é** - Io prende lo 
** **Me ta cumpr'é** - Io compra lo 
* Le duo regulas precedente pote esser combinate: 
** **É ta dunam'é** - Ille da lo a me
** **É ta duna'élé** - Ille da lo a illa 
* sub accento, **mi** deveni **ami**, e **bo** deveni **abo**.
* **É** non es usate como un pronomine indefinite:
** **Ta yobi hopi** - Il pluve multo 

* Le pronomines reflexive son le identic como le pronomines simple, o on pote junger **mes** :
** **mi mes, bo mes,... nan mes** - io mesme, tu mesme,... se mesme
* Pro indicar mutualitate, usa **otro**:
** **Nan ta odio otro** - Illos odia le un le altere 

### Possession
* Le determinantes de possession son identic parolas como le pronomines, juncte ante le objecto possedite, excepte que on usa **su** in loco de **é**.
* **Señor su, Señora su** - usate pro politessa in loco de *su* simple.
* Le pronomines de possession son **di** plus le pronomine: 
** **É ta di mi** - Illo es le mie
* Pro **di é**, on usa **di djé**.

### Pronomines interrogative
* Pronomines interrogative include:
** **cuá** - qual 
** **kí** - que
** **kén, kénde** - qui 
** **cón** - como
** **únda** - ubi
** **cuántu** - quante 
** **pakíko** - proque

* Iste pronomines normalmente comencia le phrase.

* Papiamento non ha un sol parola pro "quando". In su loco, illo usa expressiones plus exacte:
** **kí ora**? - que hora?
** **kí dia**? - que die?
** **kí tempu**? - que tempore?
** **kí aña**? - que anno?

* Si un question non ha un pronomine interrogative, le ordine es identic como phrases affirmante:
** **Bo ta bai cas.** - Tu vade a casa.
** **Bo ta bai cas?** - Tu vade a casa?

### Adjectivos
* Adjectivos non cambia, e illos generalmente seque le substantivo.

* Le comparation de adjectivos es simple:
** **bunita** - belle 
** **mas bunita** - plus belle 
*** **É ta mas bunita cu mi** - Illa es plus belle que me
** **di mas bunita** - le plus belle 
** **mashá bunita** - multo belle
** **casi bunita** - quasi belle

### Negation
* Negation in papiamento es indicate per **no**, ponite ante le parola negate.
* Papiamento permitte le uso de negationes duple:
** **Me no tin nada** - Me habe nihil.

### Adverbios
* Adverbios seque le verbos que illos altera, ma precede le adjectivos que illos altera.
* Exemplos de adverbios de tempore:
** **awor, awe, ayera, paden,** etc.
* Exemplos de adverbios de modo:
** **bon, malu, mihó, pió,** etc.
* Exemplos de adverbios de quantitate:
** **muchu, poco, basta, mas, menos,** etc.

### Prepositiones
* Formulas de preposition seque communmente le parolas que illos altera. Exemplos de prepositiones:
** **di** - de
** **cu** - con; etiam usate pro "e" con personas, e pro "que" e "qual".
** **na** - a (un cosa)
** **cerca** - a (un persona)
** **den** - in
** **pa** - pro
** **for** - de (al externe)
** **dilanti** - ante
** **tras** - post

## Ligamines externe
*  Papiamentu Web Translator  Traductor papiamentu - anglese e vice versa
* ''Papiamento, un Interlingua Creol''  per Leland Yeager, Ph.D., in *Confluentes. Le Periodico Circular del Societate American pro Interlingua*, volumine 2, numero 3, julio - septembre 2003 (.pdf)