Australia

**Australia** es un grande pais in le sud-west del Oceano Pacific in Oceania. Su capital es Canberra con 323 645 habitantes in 2004. Grande urbes es Sydney, Melbourne, Adelaide, Perth e Brisbane.

Australia es le continente le plus parve, solmente 3 700 kilometros del nord al sud e 4 000 kilometros del est al west. Illo anque es le continente de plus sic; circa un tertie es designate deserto. 

Australia es dividite per le *Great Dividing Range* (Rango Grande Dividente), un catena de montes in le Est que traversa inter le peninsula Cape York in Queensland e Melbourne in Victoria. In ille catena Monte Kosciusko es le plus alte monte del pais a 2 229 metros. Al west del rango le terrano es primarimente platte con un poco de rangos basse tal que le rangos Flinders in Australia del Sud e le rangos MacDonnell vicin a Alice Springs. 
 
Circa 80% del population de Australia vive in le est e al costas del continente, perque le centro es primarimente deserto. In Australia del Sud es lacos salin massive. Frequentemente, istos es sec pro longe periodos. Un grande systema de rivieras porta aqua pro centos de kilometros a plenir iste lacos. In 1994, le plus grande del lacos, Lake Eyre, esseva plenite pro le prime vice in plus que un decennio.

## Historia

### Prehistoria indigene

Le Australianos Indigenes comprende duo grupos largemente:
* Australianos Aborigenes, que es le diverse populos indigenes del continente australian e multe de su insulas, includente Tasmania
* Insularios del Estrecho Torres, que es un populo melanesian distincte del insulas del Estrecho Torres

Le habitation human del continente australian es estimate haber comenciate inter 50,000 e 65,000 annos retro, con migrationes per pontes terrestrial e travalios breve de mar ab le actual Asia Sud-Oriental. Es incerto quante ondate de immigration pote haber contribuite a iste ascendentes del australianos aborigenes moderne. Le shelter de petra Madjedbebe in Arnhem Land es possiblement le sito le plus vetule que monstra le praesentia de humanos in Australia. Le plus vetule resto human trovate es le resto del Lago Mungo, datate a circa 42,000 annos retro.

Le cultura aborigene australian es un del culturas continuate le plus vetule in le mundo. Al momento del prime contacto europee, le australianos aborigenes pertineva a un vasta varietate de societates, con economias diverse repartite in al minus 250 gruppos linguistic. Le estimatas del population aborigene ante le colonisation britannic varia de 300,000 a 3 milliones. Le culturas aborigenes australian esseva (e ancora es) profundemente connectite con le terra e le ambiente, con historias de Le Sonio mantenite per tradition oral, cantos, ballos e pitturas. Certes grupos se occupava de agricultura con bastones de foco, pisciculture, e construiva habitationes semi-permanente. Iste practicas ha essite characterize diverse como "hunter-gatherer", "agricultural", "cultivation natural" e "intensification".

Le populo insular del Estrecho Torres se installava in lor insulas al minus 2,500 annos retro. Culturalmente e linguisticamente distincte del populos aborigenes del continente, illes esseva navegatores e obteneva lor sustentamento per horticultura seasonal e le recursos de lor recifes e mares. Agricultura tamben se developpava in alcun insulas e villages appariva a partir del 1300. A medio del 18me seculo in le nord de Australia, le contacto, commercio e interaction cultural esseva establishite inter grupos aborigenes local e trepangeros Makassan, que veniva ab le actual Indonesia.

### Exploration e colonisation europee

Le navie del Companhia Holandese India Oriental, Duyfken, captanate per Willem Janszoon, faceva le prime atterrage documentate europese in Australia in 1606. Postea in iste anno, Luís Vaz de Torres navigava al nord de Australia per le Estrecho Torres, longe le costa meridional de Nova Guinea. Le voyage de Abel Tasman in 1642 esseva le prime expedition europee cognoscite a attinger le Terra de Van Diemen. Durante su secunde voyage in 1644, ille mappava le costa nord de Australia sub Nova Guinea. Post le voyages de Tasman, le Holandese poteva facer mapas quasi complete del costas nord e occidental de Australia e multe del costas meridional e sud-oriental de Tasmania. Illes nomina le continente Nova Holanda.

In 1770, le Capitan James Cook navigava e mappava le costa oriental, que ille nomina Nova Gales del Sud e revendicava pro le Grande Britannia. In 1786, le governamento britannic annuntiava su intento de establir un colonia penal in Nova Gales del Sud. Le 26 de januario 1788, le Prima Flotta sub le commandamento del Capitan Arthur Phillip arrivava in Sydney Cove, Port Jackson. Un campo esseva establishite e le Union Flag levate. Iste date deveniva le dies national de Australia.

La majoritate del prime colonos esseva convictos, transportate pro peccatos minores e assignate como laboratores o servitores a "colonos libere" (immigrantes voluntari). Post liberation, le convictos tendeva a integrar se in le societate colonial. Resistenta aborigene, rebellion de convictos e bushranging esseva talora reprimate sub le lege martial. Le Rebellion del Rum de 1808, realisate per officientes del New South Wales Corp, conduceva a un junta militar temporari. Durante le duo decadas sequente, reformes social e economic, junto con le establishmento de un Consilio Legislative e Supremo Tribunal, faceva que le colonia penal se transformava in un societate civil.

Le population indigene declinava per 150 annos post le colonisation europee, principalmente a causa de morbos infectious. Le autoritates colonial britannic non firmava alcun tractatos con grupos aborigenes. Con le expansion del colonisation, decenas de millia de indigene e millia de colonos esseva tuate in conflictes frontaliere, que multe historicos considera includer actos de genocidio per parte del colonos. Le colonos depriveva le indigene sobrevivente de la major parte de lor terras.

### Expansion colonial
In 1803, un settlemento esseva establishite in Terra de Van Diemen (actual Tasmania), e in 1813, Gregory Blaxland, William Lawson e William Wentworth transpassava le Montagnes Blue al west de Sydney, aperturante le interior pro colonisation europee. Le revendication britannic extendeva a tote le continente australian in 1827 quando Major Edmund Lockyer establishiva un settlemento in King George Sound (actual Albany). Le Colonia del Rive Swan (actual Perth) esseva establishite in 1829, deveniente le plus grande colonia australian per area, Australia Occidental. Colonias separate esseva create ab Nova Gales del Sud: Tasmania in 1825, Australia del Sud in 1836, Victoria in 1851, e Queensland in 1859. Australia del Sud e Victoria esseva fundate como colonias libere — illes nunca acceptava convictos transportate. Le opposition al systema del convictos cresceva e culminava in lor abolition in le colonias oriental a partire del 1850. Australia Occidental, initialmente colonia libere, acceptava convictos del 1850 al 1868.

Le sex colonias individualmente obteneva governamento responsable inter 1855 e 1890, gestionante la major parte de lor affares mentre remanente parte del Imperio Britannic. Le Officio Colonial in Londra retineva control de alcun materias, specialmente affares externe. Le parlamentes colonial gradualmente extendeva le derectos de voto a omines adulte ab 1856, con suffragio feminine a terminos equal secundo le decadas de 1890 e 1900. Alcun colonias introduceva restrictiones racial in le voto ab 1885.

A medio del 19me seculo, exploratores como Burke e Wills mappava le interior de Australia. Un serie de rushes de aurum comenciava in le prime 1850, inducente un influxo de nove migrantes ab China, America del Nord e Europa continental, assi como outbreaks de bushranging e disturbios civil; illos culminava in 1854 con le rebellion Eureka in Ballarat contra taxas de licentia de aurum. Le annos 1860 videva le auge del blackbirding, ubi insularios del Mar del Sud esseva coacte o abducte in labores indenturate, principalmente per colonos de Queensland.

Ab 1886, le governamentos colonial australian comenciava a remover multe infantes aborigenes de lor familias e communitates, justificate con rationes de protection infantile e politicas de assimilation forzate. Le Secunde Guerra Boer (1899–1902) marcava le plus grande deployment transmarin del fortias colonial australian.

### Federation al Guerres Mundial

Le 1 de januario 1901, le federation del colonias esseva realisate post un decada de planification, convention constitutionale e referendum, resultante in le establishmento del Commonwealth de Australia como un nation sub le nove Constitution australian.

Ab 1901, Australia esseva un dominio auto-governate intra le Imperio Britannic. Illa esseva un del membros fundatores del Liga de Nationes in 1920 e del Nationes Unite in 1945. Le Statute de Westminster de 1931 terminateva le capacitate del Regno Unite de legislar pro Australia a nivel federal sin le consentimento australian. Australia adoptava lo in 1942, ma lo retrodata a 1939 pro confirmar le validitate del legislation passate durante le Secunde Guerra Mundial.

Le Territorio del Capital Australian esseva formate in 1911 como le loco pro le futura capital federal Canberra. Durante su construction, Melbourne serviva como capital temporari ab 1901 a 1927. Le Territorio del Nord esseva transferite del control de Australia del Sud al Commonwealth in 1911. Australia prendeva le administration del Territorio de Papua (antea colonia britannic) in 1905 e del Territorio de Nova Guinea (ex-Germania Nova Guinea) in 1920. Iste duo esseva unite como Territorio de Papua e Nova Guinea in 1949 e obteneva independentia ab Australia in 1975.

### Prime e Secunde Guerra Mundial
In 1914, Australia se adjungeva al Aliates in le Prime Guerra Mundial, e participava in combatimentos in diverse frontes. De 324,000 homines que serviva ultra-mar, circa 60,000 moriva e 152,000 esseva ferite. Multos australianos considera le defeat del ANZAC in Gallipoli in 1915 como le "baptismo de foco" que formava le identitate del nove nation. Le initio de iste campania es commemorate annue in le Die Anzac, que compete con le Die Australia como le plus importante die national.

Ab 1939 a 1945, Australia se adjungeva al Aliates in le Secunde Guerra Mundial. Le fortias armate australian combatteva in le theatros del Pacifico, Europa, Mediterraneo e Medio Oriente. Le choc del defeat britannic in Singapore in 1942, sequite per le bombardamento de Darwin e altere attaccos japponese in su territorio, conduceva a un crese belief in Australia que un invasion japponese esseva imminent, e a un shift del Regno Unite al Statos Unite como le principal alleate e socio de securitate. Ab 1951, Australia esseva alleate con le Statos Unite sub le pacto ANZUS.

### Era post-guerra e contemporanee

In le tres decades post le Secunde Guerra Mundial, Australia experimentava un incremento significative in standard de vita, tempore de ocio e developpamento suburban. Le governamentos encourageava un grande ondata de immigration ab Europa e appelava iste migrantes "Nove Australianos". Immigration alte esseva justificate con le slogan "populate o perir," e ab le 1960 le politica de Australia albi gradualmen relaxava.

Como membro del Bloc Occidental durante le Guerra Fredde, Australia participava in le Guerra de Corea e le Emergencia Malayana durante le annos 1950 e le Guerra de Vietnam ab 1962 a 1973. Tensioness super le influentia communista in societate conduceva a tentativas fallite del Governamento Menzies de prohiber le Partido Communista de Australia, e a un ruptura amar in le Partido Laborista in 1955.

Post un referendum de 1967, le governamento federal obteneva le potentia de legislar concernente le australianos aborigenes, e illes esseva plenemente incluse in le census. Le interesses territoriale pre-colonial (appelate titlo native in Australia) esseva recognoscite legalmente pro le prime vice quando le Supremo Tribunal de Australia declarava in Mabo v Queensland (No 2) que Australia non esseva terra nullius al momento del colonisation europee.

Post le abolition del ultime vestigios del politica de Australia albi in 1973, le demographia e cultura australiane se transformava a causa de un grande e continue ondata de immigration non-europee, principalmente ab Asia. Le fin del 20me seculo videva un crescente foco super le ligamines de politica externe con altere nationes del Asia-Pacifico. Le Australia Acts de 1986 recideva le ultime ligamines constitutional inter Australia e le Regno Unite, durante que le monarcha remaneva in su capacitate independente como Regina de Australia. In un referendum constitutional de 1999, 55% del electores rejeptava abolir le monarchia e devenir un republica.

Post le attaccos del 11 de septembre in le Statos Unite, Australia se adjungeva al Statos Unite in le guerras de Afghanistan (2001–2021) e Iraq (2003–2009). Le relationes commercial de Australia deveniva sempre plus orientate verso Asia del Este in le 21me seculo, con China deveniente le plus grande socio commercial del nation per un grande marge.

In responsa al pandemia COVID-19, ab marzo 2020 blocages e altere restrictiones super rassemblementos public e movementos trans le frontieras national e provincial esseva implementate per le governamentos federal, provincial e territorial. Post le distribution del vaccinos in 2021, iste restrictiones esseva gradualmen relaxate. In octobre 2023, Australia declarava que COVID-19 non era plus un incidente de malatia communicabile de significantia national.

## Organisation territorial
Australia include 6 statos e 2 territorios. Al est, le insulas Norfolk e Lord Howe es governate de Australia, como anque un region antarctic centrate a Mawson.

## Vide etiam
* Germaine Greer