Prehistoria in le Peninsula Iberic

Le prehistoria in le peninsula iberic comencia con le arrivata del prime representantes del genere *[[Homo]]* ab Africa, lo que pote variar de  1,5 milliones de annos (Ma) retro a  1,25 Ma retro, dependente del technica de datation empleate, assi que on lo fixa a  1,3 Ma retro pro convenientia.

Le fin del prehistoria iberic coincide con le prime entrata del armea roman in le peninsula, in 218 a.Chr., lo que duceva al dissolution progressive del populos preroman in le cultura roman. Iste data final es anque conventional, post que le systemas de scriptura preroman pote esser traciate usque al 5e seculo a.Chr.

## Panorama general
Le prehistoria in Iberia occupa circa 60 pro cento del Quaternario, con le historia scripte occupante a pena 0,08 pro cento. Durante le altere 40 pro cento, illo esseva inhabitate per humanos. Le Pleistoceno, prime epocha del Quaternario, se characterisava per oscillationes climatic inter etates de glacie e periodos interglacial que produceva cambios significative in le orographia de Iberia. Le prime e le plus grande periodo in le prehistoria de Iberia es le Paleolithico, que comencia  1,3 Ma e fini quasi coincidente con le fin del Pleistoceno,  11.500 annos retro (11,5 ka). Evidentia significative de un occupation extense de Iberia durante iste periodo per *[[Homo neanderthalensis]]* ha essite discoperite. Le prime restos de *[[Homo sapiens]]* ha essite datate verso le fin del Paleolithico. Durante un tempore, circa 5 ka, ambe species coexisteva, usque le prime esseva finalmente ducite al extinction.

Le Holoceno sequeva le Pleistoceno con un clima plus homogenee e humide, e le presentia exclusive de *Homo sapiens*. Illo include le Mesolithico ( 11,5 ka retro - 5,6 ka a.Chr.), le Neolithico ( 5,6 - 3,2 ka a.Chr.) e le Etates del Metallos: Chalcolithico o Etate de Cupre ( 3,2 - 1,9 ka a.Chr.), Etate de Bronzo ( 1,9 ka - 750 a.Chr.) e Etate de Ferro ( 750 - 218 a.Chr.). Le Mesolithico e le Chalcolithico es periodos de transition, ubi on pote trovar characteristicas de ambe etates, le precedente e le sequente. Le Holoceno albergava plure transformationes progressive: differentiation territorial e cultural inter le gruppos de *Homo sapiens*, nascentia de nove organisationes social e economias, transition del chassa-recollection al agricultura e elevamento de animales, e arrivata de nove populos ab le Mar Mediterranee e Europa central, con le fundation de colonias.

Il ha restos prehistoric spergite per tote le peninsula. De importantia notabile es le archaeological site of Atapuerca, in le nord de Espania, que contine un millon de annos de evolution human e esseva declarate Patrimonio del Humanitate per le UNESCO in 2000.

## Paleolithico

### Paleolithico inferior
Le Paleolithico inferior comencia in Iberia con le prime habitation human  1,3 Ma retro, e fini conventionalmente 128 ka retro, lo que lo face le periodo le plus longe del Paleolithico de Iberia. Illo es studiate principalmente a partir del fossiles human e instrumentos de petra trovate in sitos archeologic, del quales Atapuerca es de importantia significative. Illo contine multe fossiles de animales e de *[[Homo antecessor]]* que monstra signos de manipulation con instrumentos de petra pro attinger le medulla spinal, lo que constitue le prime evidentia de cannibalismo inter *Homo*.

In le Sima de los Huesos, le archeologos ha trovate fossiles de *[[Homo heidelbergensis]]*, datate  430 ka retro, correspondente a circa 30 individuos e sin evidentia de habitation ni de un evento catastrophic, essente assi hypothetisate como le prime evidentia de sepultura de *Homo*. Le analyse de DNA de iste fossiles suggere anque un processo de hybridisation continue inter le species de *Homo* durante iste periodo, usque le arrivata final de *Homo neanderthalensis*.

### Paleolithico medie
Le Paleolithico medie ( 128 – 40 ka retro) es dominate per un occupation extense de Iberia per *Homo neanderthalensis* o, plus popularmente, *Neanderthales*, qui habeva un corpore plus pesante, un major volumine pulmonar e un cerebro plus grande que *Homo sapiens*. Le caverna de Gorham (Gibraltar) contine arte rupestre neanderthal, lo que suggere que illes habeva major capacitates de pensamento symbolic de lo que on supponeva anteriormente. Iste periodo, como le precedente, es studiate principalmente a partir de fossiles e instrumentos de petra, que evolve verso le Modo 3 o Musteriense. Non existe un uso extense de osso o cornos pro le fabrication de instrumentos, e remane multo pauc evidentia del uso de ligno a causa del decomposition.

In contrasto con le Paleolithico inferior, quando le habitation esseva usualmente al aere libere e le cavernas se usava circumstantialmente (sepultura, fabrication de instrumentos, carniceria), durante iste periodo le cavernas se usa de plus in plus pro le habitation, con restos de archaic conditionamento domestic. Le cultura Chatelperroniense, trovate principalmente in le sud de Francia, es contemporanee al periodo de tempore in que ambe *Homo neanderthalensis* e *Homo sapiens* coexisteva in Europa, e assi al initio illo esseva attribuite a iste ultime, sed le discoperta de un skeleto complete del prime cambiava su attribution a *Homo neanderthalensis*. Alcun academicos prefere nominar lo Musteriense tardive, e existe un debaite sur si on debe considerar lo o un industria proprie o un transitional, post que chronologicamente illo pertine al Paleolithico medie sed monstra characteristicas del industrias del Paleolithico superior.

### Paleolithico superior

Le Paleolithico superior ( 40 - 11,5 ka retro) comencia con le cultura Aurignaciense, que se trova principalmente in le nord de Iberia (actual Asturias, Cantabria, Pais Basco e Catalonia) al initio, e es le obra de *Homo sapiens*. Postea illo se expande per tote le peninsula iberic e es sequite per le Gravetiense. In Cantabria, le major parte del restos gravetiense se trova miscite con technologia aurignaciense, per lo que illo es considerate "intrusive", in contrasto con le area mediterranee, ubi illo probabilemente significa un colonisation real. Le prime indicationes de colonisation human moderne del interior e del west del peninsula se trova solmente in iste phase cultural.

A causa del ultime maximo glacial, Europa occidental esseva isolate e developpava le cultura Solutrense, que monstra su prime apparitiones in Les Mallaetes (Valencia), con un data de radiocarbon de 20.890 BP. In le nord de Iberia existe duo tendentias marcatemente differente in Asturias e le area Vasco-Cantabric. Sitos importante es Altamira e Santimamiñe. Le proxime phase es le Magdaleniense, mesmo si in le area mediterranee le influentia gravetiense es ancora persistente. In Portugal ha habite alcun discopertas al nord de Lisbona (Casa da Moura, Lapa do Suão).

### Arte

Iberia es sede de impressionante arte rupestre e de caverna paleolithic. Le caverna de Altamira es le exemplo le plus cognoscite del prime, essente un Patrimonio del Humanitate desde 1985. Le Valle del Côa, in Portugal, e Siega Verde, in Espania, formate circa tributarios del Douro, contine le arte rupestre le plus ben preservate, formante insimul un altere Patrimonio del Humanitate desde 1998. Le manifestation artistic se trova plus importantemente in le area cantabric del nord, ubi le manifestationes le plus antique, per exemplo le Cavernas de Monte Castillo, es tan antique como le epochas aurignaciense. Le practica de iste arte mural augmenta in frequentia in le periodo solutrense, quando le prime animales es deliniate, sed il non es usque le phase cultural magdaleniense quando illo deveni vermente extense, trovante se in quasi omne caverna.

Le major parte del representationes es de animales (bisontes, cavallos, cervos, tauros, renos, capras, ursos, mammuthes, alces) e es pingite in colores ochre e nigre, sed existe exceptiones e formas humanoides assi como designos abstracte que anque appare in alcun sitos. In le areas mediterranee e del interior, le presentia de arte mural non es tan abundante sed existe equalmente desde le Solutrense. Le monumental Valle del Côa ha petroglyphos que data de usque a 22.000 annos retro. Istos documenta un occupation human continue desde le fin del Etate Paleolithic. Altere exemplos include Chimachias, Los Casares o La Pasiega, o, in general, le cavernas principalmente in Cantabria (in Espania).


File:Teverga 06.jpg|Sculptura paleolithic
File:Teverga 08.jpg|Sculptura paleolithic


## Epipaleolithico e Mesolithico

Circa 10.000 a.Chr., occurreva un deglaciation interstadial appellate le Oscillation de Allerød, debilitante le conditiones rigorose del ultime etate de glacie. Iste cambio climatic representa anque le fin del periodo Paleolithico superior, initiante le Epipaleolithico. Dependente del terminologia preferite per qualcunque fonte particular, le Mesolithico comencia post le Epipaleolithico, o lo include. Si le Epipaleolithico non es includite in illo, le Mesolithico es un periodo relativemente breve in Iberia.

A mesura que le clima deveniva plus calide, le populos magdaleniense tardive de Iberia modificava lor technologia e cultura. Le principal cambio techno-cultural es le processo de microlithisation: le reduction del dimension del instrumentos de petra e osso, anque trovate in altere partes del mundo. Anque le sanctuarios in cavernas pare esser abandonate e le arte deveni plus rar e facite principalmente sur objectos portabile, tal como calculos o instrumentos.

Illo implica anque cambios in le dieta, post que le megafauna virtualmente dispare quando le steppa se transforma in boscos. In iste periodo, le animales chassate es de dimension plus parve, typicamente cervos o capras salvage, e le fructos de mar deveni un parte importante del dieta ubi illos es disponibile.

### Aziliense e Asturiense
Le prime cultura epipaleolithic es le Aziliense, anque cognoscite como *microlithismo microlaminar* in le Mediterraneo. Iste cultura es le evolution local del Magdaleniense, parallel a altere derivatos regional trovate in Europa Central e del Nord. Originalmente trovate in le ancian territorio magdaleniense de Vasco-Cantabria e le plus ample region franco-cantabric, le cultura de stylo aziliense eventualmente se expandeva anque a partes del Iberia mediterranee. Illo reflecteva un clima multo plus calide, ducente a boscos dense, e le substitution de grande animales de grege per habitante de boscage plus parve e elusive.

Un sito aziliense archetypic in le peninsula iberic es Zatoya (Navarra), ubi es difficile discerner le elementos aziliense antique de illos del Magdaleniense tardive (iste transition es datate a 11.760 BP). Le Aziliense plen in le mesme sito es datate a 8.150 BP, sequite per le apparition de elementos geometric a un data posterior, que continua usque le arrivata del ceramica (stadio subneolithic).

In le area mediterranee, virtualmente iste mesme cultura material es sovente nominate *microlithismo microlaminar* proque illo care del industria de osso typic del Aziliense franco-cantabric. On lo trova in partes de Catalonia, le Comunitate Valencian, Murcia e Andalusia mediterranee. Illo ha essite datate in Les Mallaetes a 10.370 BP.

Le cultura asturiense esseva un successor del Aziliense, movite legiermente verso le west, cuje instrumento distinctive esseva un picco pro recolliger lepadis del roccas.

### Microlithismo geometric

In le phases tardive del Epipaleolithico un nove tendentia arriva del nord: le microlithismo geometric, directemente ligate al culturas Sauveterriense e Tardenoisiense del region Rheno-Danubio.

Dum in le region franco-cantabric illo ha un impacto minor, sin alterar le cultura aziliense substantialmente, in le Iberia mediterranee e Portugal su arrivata es plus notabile. Le microlithismo geometric mediterranee ha duo facies:
* Le facies Filador es directemente ligate al Sauveterriense francese e se trova in Catalonia, al nord del fluvio Ebro.
* Le facies Cocina es plus extense e, in multe sitos (Málaga, Espania), monstra un forte dependentia del pisca e del recollection de fructos de mar. Le sitos portuguese (al sud del Tajo, *gruppo Muge*) ha date datas de circa 7350 BP.

### Arte

Le arte rupestre trovate in plus de 700 sitos al longo del latere oriental de Iberia es le plus avantiate e extense que supervive de iste periodo, certemente in Europa, e possibilemente in le mundo. Illo es marcatemente differente del arte del Paleolithico superior trovate al longo del costa del nord, con scenas narrative con grande numeros de parve figuras human pingite de forma schematic, in loco del figuras animal individual superbemente observate que characterisa le periodo anterior.

Quando illo appare in le mesme scena que le animales, le figura human curre verso illos. Le scenas le plus commun es, de longe, de chassa, e existe scenas de battalia e dansa, e possibilemente de tascas agricole e de gestion de animales domesticate. In alcun scenas on monstra le recollection de melle, le plus famosemente in le Cuevas de la Araña in Bicorp (illustrate infra). Le humanos es nude del cinctura in alto, sed le feminas ha faldettas e le homines a vices faldettas o gamberas o pantalones de alcun typo, e on vide a vices adornamentos de capite e mascaras, lo que pote indicar rango o stato.

## Neolithico

In le sexte millennio a.Chr., Andalusia experientia le arrivata del prime agricultores. Lor origine es incerte, sed illes arriva con culturas jam developpate (cereales e leguminosas). Le presentia de animales domestic, in cambio, es improbabile, post que solmente restos de porco e conilio ha essite trovate e istos poterea pertiner a animales salvage. Illes anque consumeva grande quantitates de olivas sed es incerte anque si iste arbore esseva cultivate o mermente recolligite in su forma salvage. Lor artefacto typic es le ceramica de stylo La Almagra, multo variate.

Le Neolithico andaluse anque influentiava altere areas, notabilemente le sud de Portugal, ubi, pauc post le arrivata del agricultura, le prime tumbas de dolmen comencia a esser construite circa 4800 a.Chr., essente possibilemente le plus antique de lor typo in omne parte.

Circa 5700 a.Chr. le cultura neolithic del ceramica cardial (anque cognoscite como *Neolithico mediterranee*) arriva al est de Iberia. Ben que alcun restos de iste cultura ha essite trovate tan al west como Portugal, su distribution es fundamentalmente mediterranee (Catalonia, region valencian, valle del Ebro, insulas Balear).

Le interior e le areas costere del nord remane largemente marginal in iste processo de diffusion del agricultura. In le major parte del casos illo arrivarea solmente in un phase multo tardive o mesmo jam in le etate chalcolithic, insimul con le megalithismo.

On pensa que le location de Perdigões, in Reguengos de Monsaraz, esseva un loco importante. Vinti parve statuas de ebore datante de 4.500 annos BP ha essite discoperite ibi desde 2011. Illo ha constructiones que data de circa 5.500 annos. Illo ha un necropolis. Foras del location existe un cromlech. Le sito del Cromlech de Almendres, in Évora, ha megalithos del final del sexte al initio del tertie millennio a.Chr. Le Anta Grande do Zambujeiro, anque in Évora, es datate inter 4000 e 3000 a.Chr. Le Dolmenes de Antequera data de post circa 3700 a.Chr. Le Dolmen of Cunha Baixa, in le municipio de Mangualde, es datate inter 3000 e 2500 a.Chr. Le Caverna de Salemas esseva usate como un loco de sepultura durante le Neolithico.


File:Cromeleque dos Almendres - Portugal (4073246028).jpg|Almendres Cromlech, Portugal, 6000-4000 a.Chr.
File:Dolmen de Soto de Trigueros (48732082068).jpg|Dolmen de Soto, Espania, c. 3000 a.Chr.
File:Vas amb decoració cardial impresa, Museu de Prehistòria de València.JPG|Ceramica cardial, Espania, c. 5500 a.Chr.
File:Fragmento de cerámica impresa de pinta. Cova de l´Or.jpg|Fragmento de ceramica cardial
File:Callais necklace, 99+9.jpg|Joieles de Callaïs del sud-west de Iberia, trovate in Carnac in le nord-west de Francia. c. 4500 a.Chr.
File:Venus de Gavà.jpg|Venus de Gavà, cultura del Sepulcros de Fossa


## Chalcolithico

Le Chalcolithico o Etate de Cupre es le phase le plus antique del metallurgia. Le cupre, le argento e le auro comenciava a esser laborate tunc, ben que iste metallos molle a pena poteva substituer le instrumentos de petra pro le major parte del propositos. Le Chalcolithico es anque un periodo de major complexitate e stratification social e, in le caso de Iberia, illo del surgimento del prime civilisationes e de extense retes de intercambio que arrivarea usque al Mar Baltic e Africa.

Le data conventional pro le initio del Chalcolithico in Iberia es circa 3200 a.Chr. In le seculos sequente, specialmente in le sud del peninsula, le benes de metallo, sovente decorative o ritual, deveni de plus in plus commun. Additionalmente existe un major evidentia de intercambios con areas multo distante: succino del Baltico e productos de ebore e de ovo de struz del Africa del Nord. Un exemplo notabile in iste respecto es le Dama de Ebore del Tholos de Montelirio.

Le cultura campaniforme esseva presente in Iberia durante le Chalcolithico.
Gordon Childe interpretava le presentia de su artefacto characteristic como le intrusion de "missionarios" expandente se ab Iberia al longo del costa atlantic, diffundente le cognoscentia del metallurgia del cupre mediterranee.
Stephen Shennan interpretava lor artefactos como pertinente a un elite cultural mobile imponente se sur le populationes de substrato indigene. Similemente, Sangmeister (1972) interpretava le "populo campaniforme" (Glockenbecherleute) como parve gruppos de commerciantes e artesanos multo mobile. Christian Strahm (1995) usava le termino "phenomeno campaniforme" (Glockenbecher-Phänomen) como un compromisso pro evitar le termino "cultura".

Le artefactos campaniforme, al minus in lor phase initial, non es distribuite a transverso de un area contigue como es usual pro le culturas archeologic, sed se trova in concentrationes insular spergite per Europa. Lor presentia non es associate con un typo characteristic de architectura o de costumes de sepultura. Tamen, le cultura campaniforme pare coalescer in un cultura archeologic coherente in su phase posterior.

Analyses plus recente del "phenomeno campaniforme", publicate desde le annos 2000, ha persistite in describer le origine del "phenomeno campaniforme" como surgente de un synthese de elementos, representante "un idea e stylo uniente differente regiones con differente traditiones cultural e antecedentes."
Studios de archeogenetica del annos 2010 ha potite resolver le question "migrationista vs. diffusionista" usque a certe puncto. Le studio per Olalde et al. (2017) trovava solmente un "affinitate genetic limitate" inter individuos associate con le complexo campaniforme in Iberia e in Europa Central, suggerente que le migration jocava un rolo limitate in su diffusion initial ab Iberia. Tamen, le mesme studio trovava que le ulterior dissemination del complexo campaniforme matur esseva multo fortemente ligate al migration. Le diffusion e fluiditate del cultura campaniforme de retro e a vante inter le Rheno e su fonte de origine in le peninsula pote haber introducite nivellos alte de ascendentia ligate al steppa, resultante in un transformation quasi complete del patrimonio genetic local in pauc seculos, usque al puncto de substitution de circa 90% del lineages patrilineal mesolithic-neolithic local.

Le origine del artefacto "campaniforme" ipse ha essite traciate al initio del tertie millennio. Le exemplos le plus antique del designo campaniforme "maritime" ha essite trovate in le estuario del Tajo in Portugal, datate per radiocarbon a circa le 28e seculo a.Chr. On argue que le inspiration pro le vaso campaniforme maritime esseva le vasos Copoz, plus parve e antique, que ha decoration imprimite e que se trova amplemente circa le estuario del Tajo in Portugal. Turek ha registrate precursores neolithic tardive in le Africa del nord, arguente que le stylo maritime emergeva como resultato de contactos per mar inter Iberia e Marocco in le prime medietate del tertie millennio a.Chr. In solmente pauc seculos de su expansion maritime, verso 2600 a.Chr., illos habeva attingite le ric estuario del Rheno inferior e plus in alto verso Bohemia e ultra le Elbe ubi illos se fusionava con le cultura del ceramica cordate, como anque in le costa francese de Provence e in alto del Rhone verso le Alpes e le Danubio.

Sitos chalcolithic importante in Iberia include Valencina de la Concepción, Marroquíes Bajos e Los Millares.

Un sito archeologic chalcolithic significative in Portugal es le Castro of Vila Nova de São Pedro. Altere colonias de iste periodo include Pedra do Ouro e le Castro of Zambujal. Megalithos esseva create durante iste periodo, habente comenciate plus ad ante, durante le final del quinte millennio, e durate usque le initio del secunde millennio a.Chr. Le Castelo Velho de Freixo de Numão, in le municipio de Vila Nova de Foz Côa, esseva populate de circa 3000 a 1300 a.Chr. Le Cerro do Castelo de Santa Justa, in Alcoutim, es datate al tertie millennio a.Chr., inter 2400 e 1900 a.Chr.

Illo es anque le periodo del grande expansion del megalithismo, con su practicas associate de sepultura collective. In le periodo chalcolithic antique iste phenomeno cultural, forsan de matices religiose, se expande al longo del regiones atlantic e anque a transverso del sud del peninsula (additionalmente on lo trova anque in virtualmente tote le regiones atlantic europee). In contrasto, le major parte del interior e del regiones mediterranee remane refractari a iste phenomeno.