open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monumento de Ames

Le **Monumento de Ames** es un monumento del stilo de un pyramide construite in 1882 del ferrovia Union Pacific al honor de duo fratres, Oakes e Oliver Ames, le quales contribueva al labor de un ferrovia trans le Statos Unite.

Le pyramide esseva designate del architecto statounitese Henry Hobson Richardson (1838-1886). Le exterior del pyramide ha grande relievos del fratres, create per le sculptor Augustus Saint-Gaudens.

Le piramide esseva intendite a esser visibile al gente viagiante per le ferrovia. Totevia le compania del ferrovia postea removeva le railes al sud, e le piramide ora sta sol.

Le piramide ha un altitude de 60 pedes (18 metros). Illo esseva claudite, totevia in 2010 poc historicos esseva permittite a in illo. Simile al piramides de Egypto, iste piramide ha un corridor circum le perimetro. Il ha un parve camera in illo, con le grande parte del interior vacue. 

Le monumento ora es un loco historic del Stato de Wyoming.

## Referentias

https://cowboystatedaily.com/2023/08/19/what-the-heck-is-that-60-foot-pyramid-in-the-middle-of-nowhere-off-i-80/

https://wyoparks.wyo.gov/index.php/at-list-spht/65-historic-sites/ames-monument-historic-site/900-about-ames-monument-historic-site-content

https://wyoparks.wyo.gov/index.php/places-to-go/ames-monument
Congresso Universal de Esperanto

Le **Congresso Universal de Esperanto** (Esperanto: **Universala Kongreso de Esperanto**, abbreviamento: **UK**) es un incontro international del communitate esperantista, organisate per le Association Universal de Esperanto (Esperanto: Universala Esperanto-Asocio, abbreviamento: UEA). Illo es un festa cultural, un forum pro tote le movimento de Esperanto, un festa turistic, e un reunion de travalio pro le organos del UEA e de altere organisationes de Esperanto. Usque le 8e congresso (1912), on lo appellava "International", e depost le 9e (1913) "Universal".

Le UEA organisa le congresso cata anno in un differente pais, tentante respectar le distribution geographic e le fortias organisational del movimento.

## Historia
Post un incontro in 1904 in Dover e Calais, le advocato Alfred Michaux organisava le prime Congresso Universal in Boulogne-sur-Mer in 1905.

Le UK ha essite cancellate solmente duo vices in su historia: in 1914, a causa del Prime Guerra Mundial, e in 2020 a causa del pandemia de coronavirus. In altere occasiones, illo esseva relocate o non realisate del toto. In 1967, a causa del conflicto inter Israel e le paises vicin, le UK se moveva de Tel-Aviv a Rotterdam. Israel finalmente deveniva le hospite del UK solmente in le anno 2000. Inter le annos 1916-1919 e 1940-1946, nulle UK occurreva.

## Lista de Congressos Universal
Thomas A. Joseph, Sr., Thomas J. Joseph, et al. v. Scranton Times, et al. (2002)

Thomas A. Joseph, Sr., Thomas J. Joseph, et al. v. Scranton Times, et al., No. 3816‑C of 2002.

Le querela comenciava in le anno 2002 quando Thomas A. Joseph, Sr., su filio, Thomas J. Joseph, e lor firmas de affari, presentava un action contra le jornal The Scranton Times (publicate per The Scranton Times, L.P.) e duo de su jornalistas. Le Josephs affirmava que un serie de articulos publicate in le anno 2001 les diffamava, per suggerer que les esseva sub un investigation federal de crimine organisate e le perquisition de lor domo e de lor affari, per implicar  que illes esseva connectite a activitates criminal, e ben que illes nunquam esseva accusate de crimine. 

## Referentias
Baclava

Le **baclav<u>a</u>** o **pachl<u>a</u>va** es un dulce typic del Oriente Medie e de Europa oriental, composte per stratos subtil de pasta phyllo replite con nuces, irrorate de syropo o melle, e post taliate in varie formas como cubos, rhombos, o triangulos.

## Etymologia

Le parola baclava ha origine in le linguas turcic. Su forma actual veni del turco ottoman بقلاوة (baklava), que a su vice probabilemente deriva de un radice verbal turcic *bakhla-* ("plicar" o "involver"), in referentia al methodo de preparation a stratos del dulce. Le termino passava in plure linguas del region est-mediterranee durante le Imperio Ottoman, e le prime attestation in linguas europee occidental appare in le seculo XVII.

Alicun exemplos del diffusion de iste vivanda include:
turco: *baklava*, russo: баклавá, dacoromano: *baclava*, greco: μπακλαβάς *mpaklavás*, armenio: բակլավա *paklava*, azero: *paxlava,* georgiano: ფახლავა *pakhlava*.
Association Universal de Esperanto

Le **Association Universal de Esperanto** (Esperanto: **Universala Esperanto-Asocio**, abbreviamento: **UEA**), fundate le 28 de april 1908, es le plus grande organisation international non-governamental de parlatores de Esperanto. Illo es situate a Nieuwe Binnenweg 176, 3015 BJ Rotterdam, in Pais Basse.

## Historia
Al fin de 1907, Hector Hodler e altere esperantistas comenciava a construer un organisation pro avantiar Esperanto per servicios practic. Le 28 de april 1908, illes obteneva supportos sufficiente pro fundar le "Universala Esperanto-Asocio", e iste die es considerate como le die de nascentia del UEA.

## Ligamines Externe

* Sito official de UEA
* Statuto de UEA
* Regulas de UEA
* Servicio de libros de UEA
Conto de fees

Un **conto de fees** esse un parve historia fictive que appertine al genere del folklore. Normalmente, in iste contos il compare le magia, incantamentos e creaturas mythic vel imaginari. In le majoritate del culturas il non habe ulle differentia inter le mythos e le contos de natura folkloric, quod illos ambe esse parte del tradition oral de un civilisation. Alicun elementos popular in contos de fees esse le dracones, nanos, elfes, fees, gnomos, gryphos, sirenas, monstros, animales loquente, strigas, magos, le magia e le incantamentos. 

Le contos pote esser vel oral vel scripte, e multes se ha evolute ex historias narrate per le gente etiam per plure seculos in le mundo integre. Nam solo le forma scripte succede in superviver, le historia de iste contos esse aliquanto difficile a traciar. Non obstante hoc, secundo le universitates de Durham e Lisbona, illos pote haber anque millenas de annos, con alicunes que provenirea mesmo ab le Etate del Bronzo.

Le contos de fee – e cetere tal obras – es scripte etiam hodie.

## Referentias
Brigantage post-unitari italian

Con **brigantage post-unitari italian**, in le linguage historiographic o risorgimental on identifica un forma de brigantage (spesso associate con phenomenos de brigantage armate e organisate) que esseva active in le territorios del Mezzogiorno italian previemente administrate per le Regno del Duos Sicilias. Ben que illo ja esseva presente in le statos italian pre-unitari, le brigantage meridional assumeva characteres typic durante le Risorgimento, specialmente a partir del realisation del Unitate de Italia.

Il es a notar que le brigantage post-unitari interessava quasi exclusivemente le territorios meridional continental ex-borbonic, durante que in practica illo non occurreva in le territorios de tote le altere statos pre-unitari italian annexe al Regno de Sardinia sabaude pro formar le Italia unite durante le Risorgimento; tal differentia de evenimentos e conductas es symptomatic del profunde differentias, ja existente in 1861, inter le nord e le centro del peninsula de un latere e le sud del altere. Iste divario esseva postea compendiate in le locution "questione meridional", fonte de discussion e de debate ancora hodie, non definite unanimemente in su causas per le historicos e studiosos, e ancora subjecto de debate in le interpretationes revisionistic del Risorgimento.
Romance (litteratura)

Un **romance** esse un obra de fiction narrative de longor considerabile, generalmente scripte in prosa e publicate qua un libro.
Secundo Margaret Doody, le romance habe “un historia continue e comprehensive de circa duo milles annos”, con su origines in le romance roman e grec, in le litteratura cavalleresc medieval e in le tradition del novella del Renascentia. Le forma del romance antique esseva resuscitate per le romanticismo, in le romances historic per Walter Scott e le romance gothic.

## Romance moderne
Herede del epopeia, le romance moderne esse typicamente un genere narrative, assi como le novella e le conto.

Le distinction inter romance e novella non esse clar, sed on sole definir que in le romance il habe un parallelo de varie actiones; in le novella, in vice, il habe un concatenation de actiones individualisate. In le romance, un personage pote esser introducte in le medio del historia e evanescer post complir su function. Un altere distinction importante esse que in le romance le final esse un debilitation de un combination e ligamine de elementos heterogenee, e non lor culmination. On debe etiam notar que le romance deveniva le genere preferite solo a partir ab le romantismo, e pro hoc le termino “romance” esse adhuc associate a isto.

*[[Don Quixote de La Mancha]]*, scripte in le principio del seculo XVII, esse generalmente considerate ut le precursor del romance moderne. In le essayo de parodiar le romance cavalleresc, Miguel de Cervantes non scribeva solmente un del magne classicos del litteratura, sed etiam ille adjuvava a establir le genere que velle reimplaciar le epopeia, le qual, jam agonisante, evanescerea in le seculo XVIII con le advento del revolution industrial. Le romance esse, secundo Hegel, le epopeia burgese moderne. 

In 1936, le Statos Unite viveva le epocha classic del cinema sonor. Ante que le cinema incipeva a influentiar le romance, il esseva romances que soleva influentiar films. Dum le decades 1930 e 1940, le industria cinematographic privilegiava films narrative, e plure romanceros importante esseva contractate per studios cinematographic pro scriber scenarios. Scott Fitzgerald esseva le prime scriptor a perciper que le romance esseva in le processo de esser supplantate per le cinema, quamquam ille continuava credente que, sicut le arte, le romance velle semper esser superior.

## Vide etiam
* Romance de amor
* Fantasy
* Litteratura infantil
* Manga

## Referentias
Sterilisation de Jean Whitehorse (vetulo Navajo)

Jean Whitehorse es un vetulo de un tribo in le SUA. Le **mal conducta medic que rendeva Whitehorse infecunde**, es un exemplo del politicas coercive de sterilisation del Servicio de Sanitate pro Indigenes (IHS) que afficeva milles de feminas indigene in le seculos 20 e 21, e es le subjecto por filmes documentari, articulos de novas e actiones legislative. Le sterilisation fortiate de feminas indigene durante le annos 1960 e 1970 esseva parte de un politica plus large de controlo reproductive federal, frequentemente effectuate sin supervision independent ni consentimento informate, specialmente in contextos de paupertate, dependendentia de servicios public, o durante chirurgias post-parto – le context del experientia de Dama Whitehorse. Dama Whitehorse ha essite sterilisate per le Servicio Sanitate de Indigenes in le annos 1970 in Gallup, Nove Mexico. Whitehorse non cedeva consentimento informate pro le procedura, e solo plus tarde in su vita comprendeva plen in le que le procedura ha essite – la rendeva non poter haber infantes. Illa ha essite le vetulo residente al Program for Native American Studies de West Virginia University super le documentario AMÁ. Discussiones global sur sterilisation coercive es suscitante ab monstrationes de AMÁ in festivales de cinema international. Le experientia de vetulo Whitehorse non esseva un phenomeno isolate ma parte de un programma federal motivate per ideas de controlo demografic e prejudicios racial, que vedeva le nascita de infantes indigene como un onere economic pro le stato.

## Referentias

## Vide etiam
*Sterilisation obligatori de feminas indigene in le Statos Unite de America
Prece

Un **prece**, sive **oration**, esse un invocation a un deo, al spirito de un progenitor o un altere entitate metaphysic – subinde obsecrante les pro acquirer alique – o un essayo de establir un connexion inter le individuo e le objecto de su veneration trans le communication. In senso late, un prece pote etiam esser un petito a qualcunque figura de autoritate e, in alicun religiones, illo esse strictemente ligate a formas de expression spiritual, sicut le meditation, amuletos e incantamentos. Le prece pote prehender formas differente: illo pote appertiner a costumes liturgic e ritualistic specific, o pote esser un action facte per un homine sol.

Hodie, le majoritate del religiones habe lor modo de facer e practicar lor activitates precative: alicunes sole ritualisar los e exige de sequer comportamentos vel restrictiones particular; alteres, in vice, affirma que le prece pote esser practicate spontaneemente per quemcunque quandocunque ille voler.

## Etymologia
Le termino “prece” deriva directemente ab le latino *prex* (id esse “prece”); “oration”, in vice, proveni ab *oratio*, un vocabulo latin utilisate in le Vulgata pro traducer le grec προσευχή, significante exactemente “prece” o “loco ubi on preca”.

## Origine

Anthropologicamente, le concepto de prece esse ligate a le de rendition e supplication. Le postura precative traditional in Europa medieval esse un geniculate o supine con manos juncte e elevate, quamquam le pre-christian e pagan esseva stante, con le oculos revolute verso le celo, le brachios distense e le capite discoperte. Le position geniculate con manos juncte parerea un interpretation de un gesto de homage feudal, primo introducte in le Medievo.

Le prece in su senso litteral non esse usate in le animismo, quamquam le communication con le mundo del spiritos sia alique vital in le approche animistic. Altere modos pro perciper le messages del spiritos esse trans le uso del astrologia vel le interpellation de vel un augure vel un curator.

In le polytheismo antique, le veneration de progenitores esse indistinguibile ab le veneration theistic. Vestigios de iste practica adhuc supervive, plus o minus, in traditiones religiose moderne site ubicunque in le mundo integre, supertoto in le Shinto e in le religiones popular de China.

Le preces e le sacrificios roman esseva concepte qua un sorta de contracto legal inter le deitate e le venerator. Le tractatos re agricultura de Caton le Vetere contine exemplos de preces traditional preservate; in un, un fermero adressa un deitate incognite o forsan un silva sacrate, e sacrifica un porco pro appaciar le deo o le dea del loco petente su permission pro abater alicun arbores del silva.

Le religiones celtic, germanic e slave esseva registrate multo plus tardemente e esse considerabilemente plus fragmentari quam les del Antiquitate classic. Tamen, al minus in le caso de les germanic, le practica del prece esse fidelmente attestate, quamquam il habe nulle liturgia ver que ha essite registrate de su prime periodo.

## Referentias

## Ligamines interne
* Mantra
* Meditation

## Ligamines externe
* Index precum Catholicorum 
* De oratione in Catechismus Catholicae Ecclesiae
Protestos nepalese de Gen Z in 2025

In septembre 2025, protestos e demonstrationes a grande scala occurreva trans Nepal, organisate predominantemente per studentes del Generation Z e juvene citatanos. Etiam cognoscite como **le protestos del Generation Z**, illos comenciava post un prohibition national de numerose platformas de medias social, sed habeva lor origine in le frustration del publico con le corruption e le monstration de ricchessa per officiales del governamento e lor familias, assi como le malgestion de fundos public.

Le 9 de septembre 2025, le Prime Ministro K. P. Sharma Oli, insimul con pauc ministros del governamento, resignava e Sushila Karki esseva appunctate como Prime Ministro interim de Nepal. Le 13 de septembre 2025, le protestos habeva cessate.
Elle Fanning

**Mary Elle Fanning** (natal le 9 april 1998) es un actrice american, modelo e productor de film. Illa es famose pro jocar Aurora Princesa/Beltate dormiente in films de fantasia Maleficent(2014).
Sydney Sweeney

**Sydney Bernice Sweeney** (natal le 12 septembre 1997) es un actrice american, modelo e productor. Illa es cognoscite pro su rolo in le serie drama HBO "Euphoria" (2019 presente) e in le prime season del serie anthology The White Lotus (2021), Illa ha essite nominate pro duo premios Emmy.
Lexington Insurance Company v. Baltimore Gas and Electric Company (1997)

Lexington Insurance Company v. Baltimore Gas and Electric Company (979 F. Supp. 360, D. Md. 1997) es un caso juridic american. Lexington v. BGE (1997) reguarda question de responsabilitate e obligationes in le contexto de contractos de assecurantia. Lexington v. BGE (1997) establava le precedente de Maryland in le qual le partito de assecurantia pote solmente recuperar le quantitate lo ha pagate – al cliente – ab le partito responsible.

## Referentias
Spiro Agnew

**Spiro Agnew** (1918-1996) esseva un governator de Maryland e un vicepresidente del Statos Unite (1996-1973), totevia ille debeva demitter se pro un crimine.

Le nomine de familia de Agnew esseva Anagnostopoulos, totevia su patre, Theodore, abbreviave le nomine a Agnew. Ille nasceva in Baltimore, Maryland e studiava le lege in le Universitate de Baltimore. Ille esseva un officiero in le armea. Ille practicava le lege la e deveniva le governator in 1967. Ille deveniva famose como un parlator bon e laborava pro derectos equal pro statouniteses african e contra le Guerra de Vietnam, communismo e pollution ecologic. Le candidato del presidentia del partito Republican, Richard Nixon, le selegeva como su vicepresidente.

Durante le termino del vicepresidentia in 1973, Agnew esseva accusate de non pagar su taxas quando ille esseva le governator de Maryland. Al prime vice ille refusava le accusation, totevia post discursos inter advocatos e un judico federal, ille declarava *nolo contendere* e se demitteva ab le vicepresidentia. Ille debeva pagar un mulcta de $10 000.

Agnew continuava a laborar in commercio usque su morte in 1996.

## Referentias

https://bioguide.congress.gov/search/bio/a000059

https://www.britannica.com/biography/Spiro-Agnew

https://msa.maryland.gov/megafile/msa/speccol/sc5300/sc5339/000030/000000/000003/unrestricted/vpagnew.html

https://www.nga.org/governor/spiro-theodore-agnew/
Yu Menglong

**Yu Menglong** (in chinese: 于朦胧; in pinyin: Yú Ménglóng; nascite le 15 de junio 1988, morte le 11 de septembre 2025) era un actor e cantator chinese. Ille nasceva in Ürümqi, Xinjiang, e studiava al schola medie del Academia de Musica Moderne de Beijing (in chinese: 北京现代音乐研修学院附中) ante de graduar se al Collegio de Formation pro le Artes de Representation in Beijing (in chinese: 北京演艺专修学院).

In 2007, Yu participava in le programma de television "My Show" de Dragon Television. Ille anque participava in "Super Boy 2010" de Hunan Television, e postea deveniva un practicante del banda masculin "Happy Boy Group 8090". Ille retornava al concurso de "Super Boy" in 2013, ubi ille attingeva le decime position nationalmente. Isto lo conduceva a signar un contracto con EE-Media. Su obras representative include le drama "Go Princess Go" (2015) e le drama de phantasia historic "Eternal Love" (2017). In addition a su carriera de actor, ille ha publicate plure projectos musical.  

## Morte
Le 11 de septembre 2025, reportos divulgate in le medios de communication chinese affirmava que un homine suspectate de esser Yu Menglong habeva cadite a su morte in un communitate residential in le districto de Chaoyang, Beijing, plus tosto ille matino. Le administration del proprietate del communitate confirmava postea que un cadita mortal habeva de facto occurrite, ben que le identitate del persona morte non esseva confirmate. Al 18:44 de ille mesme die, le studio de Yu, que habeva essite disregistrate in julio 2025, confirmava in un declaration official su morte e notava que le policia jam habeva excludite un implication criminal.

Le publico dubita largemente del causa del morte de Yu Menglong, proque le investigatores non ha publicate detalios super si le morte esseva accidental, le resultato de un condition medical, o connectite a ulle altere factor. Le 16 de septembre, su studio publicava un declaration in nomine de su matre, confirmante que ille habeva morite post un cadita accidental. Su fanes demanda justitia e veritate, sed le discussiones relationate ha essite limitate e mesmo removite in le medios de communication chinese. Weibo annunciava que illo removeva plus de dece milles de contento relationate e banniva plus de 600 contos a causa de lor implication in le "creation de theorias de conspiration" e altere actiones illegal o contra regulationes.

Le 21 de septembre, le policia de Beijing emitteva un declaration official super le incidente de Yu Menglong, confirmante que ille habeva cadite accidentalmente post haber bibite e que le suspicion de un caso criminal habeva essite excludite. Le policia anque sublineava que illo investigarea legalmente le diffusion de rumores in linea e que mesuras coercitive habeva essite prendite contra plure personas implicate.

## Referentias
Malioboro

Jalan Malioboro es le via plus famose in Yogyakarta, Indonesia. Ibi tu trova tote: botecas, hoteles, restaurantes, venditores ambulante e artistas de strata. In le die, le trottoires es plenate de gente que compra souvenires; in le nocte, le atmosfera deveni ancora plus vivace con musica, lesehan (restaurantes a celo aperte) e spectaculos artistic.

Malioboro ha etiam un grande valor cultural: illo se extende in linea recte inter le Kraton (palatio del sultan) e le Monte Merapi. Pro multe personas de Yogyakarta, isto non es solo geographia, ma un symbolo spiritual.

Le historia del via es longe. In le passato il habeva traffico a duo sensos, ma hodie le circulation va solo in un direction, ab le station ferroviari usque al mercato Beringharjo. Al fin nord tu pote vider le vetere Hotel Garuda (hodie Grand Inna Malioboro), e proxime le ancian kepatihan e le fortalessa nederlandese Vredeburg.

Si tu visita Yogyakarta in le tempore del Festival Nocturne de Malioboro, tu va trovar musica in directo, percussion ethnic, moda, arte traditional e multe  divertimentos in le strata.

Pro arrivar, il es facile: tres stationes de autobus Trans Jogja se trova directemente sur Malioboro, e le Station de ferrovia de Yogyakarta es multo proxime al extremo nord.
Amtrak

**Amtrak** (le parola es un abbreviation de "railes american") es le compania federal de ferrovia de passageros del Statos Unite. 

Con le popularitate de automobiles, camiones e omnibuses, companias de ferrovia in le Statos Unite non poteva ganiar profito per lor servicios pro passageros e non poteva continuar los. Le congresso federal considerava un servicio de passageros importante. Illo establiva Amtrak in 1970. Le poc servicios remanente de passageros esseva combinate a un servicio. Ante le anno 2000 le governamento contribueva milliones de dollares al compania pro comenciar lo. Amtrak essayava de connecter non simplemente servicios de ferrovia sed anque stationes de buses e aeroportos.  

Pro le manco de profito, multe membros del congresso menaciava a dissovler le compania. Con reorganisation in le annos 1990, post le anno 2000 le compania al fin ganiava profito. 

Amtrak establiva anque le Expresso Acela, un traino rapide electric que vade inter Washington, D.C. e Boston in 2000.

## Ligamine

https://www.amtrak.com

## Referentias

https://www.britannica.com/money/Amtrak 

https://hubcityrrmuseum.org 

https://www.railpac.org/2014/10/22/history-of-amtrak-and-what-has-happened-since-1971/ 

https://www.trains.com/trn/railroads/history/amtraks-creation-story-a-nitty-gritty-narrative-about-the-origins-of-the-national-passenger-railroad-corp/
Citate de Yogyakarta

**Yogyakarta** (tamben nominate Yogya o Jogja) es un citate in Indonesia, e le capital del provincia del Region Special de Yogyakarta. Le citate es un centro cultural e traditional del region Java.

## Historia e cultura
Le nomine “Yogyakarta” veni del duo vocabulos sanscrito: Ayodhya (que significa “pace” o “non bellicose”) e Karta (“ben”). Le citate esseva fundate formalmente le 7 de octobre 1756, quando le construction del palatio (‘Keraton’) esseva finite. Durante le periodo colonial, Yogyakarta obteneva un statuto de autonomia special. 
Yogyakarta ha conservate fortemente le tradition e cultura javana. Le citate es actualmente le residentia del Sultan (Keraton Ngayogyakarta Hadiningrat) e del principato Pakualaman, que in le passato esseva etiam lor sede politic.”

## Geographia e clima
Yogyakarta es traversate per tres rivieras: Winongo, Gajahwong e Code. Illo ha un clima tropical monsonic, con un saison pluviose (novembre–april) e un saison sic secc (maio –octobre).

## Governamento e division administrative
Le citate es subdividite in 14 kemantren (districtos) e 45 kelurahan (sub-districtos). Le maestro del citate es le “wali kota”, e existe un consilio local elegite democraticemente.

## Demographia e social
Le majoritate de le population practica Islam (≈ 83,76 %) . Le linguas principal es le bahasa Indonesia e le lingua Jawa. Yogyakarta es etiam cognoscite como le “citate de studentes”, proque illo ha multe universitates e centros de education.

## Identitate simbolic
Le planta symbolo del citate es le coco ebore (in indonesiano appellate kelapa gading), e le fauna es le ave tekukur (columba). Le motto local (“Memayu hayuning bawana”) significar “imbellir le mundo”. 

## Attraciones turistic
Yogyakarta offere multe attractiones cultural: le Keraton (palatio), Taman Sari, le via famosa Malioboro, museos e festivales traditional.
Salt Gully virus

**Salt Gully virus** o **virus de Salt Gully** es le nomine consuete de un nove specie de **', differente del , discoperite in 2025 in  ([[Australia]]) in [[urina]] del "[[Pteropus|vulpe volante]]" **'. Su nomine binomial non es ancora definite.

Hendra e Nipah virus son *Pteropus*-portate viruses cognite pro esser responsabile de grave zoonotic epidemias. Ma le Salt Gully virus, plus proxime del Angavokely virus, non utilisa ephrina receptores pro penetrar in cellulas e su zoonotic potential non es cognite.

## Original publication
* Barr J, Caruso S, Edwards SJ, Todd S, Smith I, Tachedjian M, et al. Novel Henipavirus, Salt Gully Virus, Isolated from Pteropid Bats, Australia. Emerg Infect Dis. 2025;31(9):1824-1828.
Polymycovirus aspergilli

***Polymycovirus aspergilli*** es un specie de virus infectante le fungo pathogene **.

Su variante M pote aggravar le pathogenicitate de su hospite. Illo permitte le surexpression del gene BrlA que confere al fungo melior  e resistantia al stress.
Conception de It's Pat (film 1994)

It’s Pat es un film de comedia american basate super le parodia del personage androgynic del Saturday Night Live. Le character, Pat, esseva popular in le emission de television pro su identitate de genere ambiguose, e le film de 1994 esseva conceptualisate como un expansion de iste parodia, con le scopo de crear un comedia eccentric e surrealisate. Le equipa de production voleva capturar le humor del parodia original It’s Pat, ma con un format plus extendite. Julia Sweeney, qui interpretava le androgyne titulate, participava directemente in le script.

Secundo le productores, le scopo de It's Pat esseva explorar limites de identitate in un maniera satiric. Por le expansion al parodia televisive, illos addeva un persona altere tamben de identitate ambigue, e un romance comic inter le duo – Pat e Chris. Prender lo a film tamen incontrava obstaculos proque le materia, ben con Pat in segmentos breve de SNL, demonstrava esser difficile mantener in un narration de duration prolongate. Le humor depende exclusivemente del incapacitate del altere personas a discerner su genere, un scherzo que perde rapidemente su efficacia quando extendite ab SNL a film.

Iste adaptation cinematic remane un exemplo de como le comedia televisive pote incontrar difficultates in isto, perque le reception critic esseva generalmente negative, e It’s Pat deveniva notabile pro su insuccesso commercial. In facto, multe recensiones criticava le character Pat como monotone, e le film es frequentemente citate como un del major fiascos de Hollywood del annos 1990. Le adaptation es tanto, que isto ha un punctation sur Rotten Tomatoes le plus rar – 0% – basate super 11 recensiones.

## Referentias
Brian E. Drake

**Brian E. Drake** - nascite in 1957 (Lawrence, Kansas) un scriptor idista contemporanee. Ille apprendeva plure linguas. Interessate in linguas auxiliar, ille apprendeva esperanto depost 2002, ma ille percipe ido como plus belle e plus rational e ille lo apprendeva depost 2008. 

Brian Drake ede numerose litteratura original e anque trducite in ido. Ille es le plus importante autor de ido post le anno 2000. 

## Bibliographia

### Operas original
* Nokto-gardeno ed altra rakonti, 2012, revidite in 2018,
* Sencesa bruiso, 2014, un romance, revidite in 2018 sub le titulo La Aboyanta Lando
* La Krulo di la domo di le Usher, 2018, drama
* Poemeti por puereti, 2018, un poema
* Pagini trovita en fango, 2018, un novella
* Astoneso, 2018, un poema
* Sen kordeti, 2019, un romance
* La Kano-tranchero, 2019, un drama modellate super le drama japonese Ashikari da Zeami
* La Fantomo vivanta, 2019, un drama modellate super  le drama japonese Kanawa
* Kurez, kurez, ocidero, 2019, un ramance policiari
* La Odiinda komedio di Karnobrises Testosteronides, 2019, 
* Tu, un poema
* La Viro de la nivo, un longe poema narrative

### Traducite (un selection)

* La marveloza sorcisto di Oz de L. Frank Baum (corrigite e revidite in 2019). 
* Gotika Noveli, novellas de 1773 - 1835
* Salome de Oscar Wilde
* La Milito dil Mondi de H. G. Wells
* Novellas de Kafka
* La Stranja kazo di doktoro Jekyll e sioro Hyde de Robert Louis Stevenson
* La Tempo-Mashino de H.G. Wells
* La Tragedio di Iulius Caesar, de William Shakespeare
* La Princino di Marso, de Edgar Rice Burroughs
* La Granda Gatsby, de F. Scott Fitzgerald
Henipavirus cedarense

***Henipavirus cedarense*** o **virus de Cedar** (CedV) es un specie de **',  isolate in 2009 in urina mixte de **' e **' in , [[Australia]]. Non es cognite como responsabile de [[epidemia]].

Iste virus utilisa, pro penetrar in [[Cellula (biologia)|cellulas]], un repertorio de [[receptor]]es proprie, con un receptor de [[ephrina]] B2 como le henipaviros zoonotic, ma tanben con ephrina B1 e sin ephrina B3.

Non possede le proteinas V e W pro antagonisar le immun responsa del [[interferon]]es de typo 1, ma un proteina C cuje homologe ha le mesme effecto in NiV. Iste virus pote establir un infection (autolimitate) in le hamster **'.

## Original publication
* Marsh GA, de Jong C, Barr JA, Tachedjian M, Smith C, Middleton D, et al. (2012) Cedar Virus: A Novel Henipavirus Isolated from Australian Bats. PLoS Pathogens 8(8): e1002836.
Gentefication (mexicoamericano)

Gentefication es un forma de requalification urbane ubi membros del communitate  mexicoamericano retornan a bairros traditionalmente pro investir, renovar e stabilir negocios. In contrasto con gentrification, ubi le influxo de residentes e investitores externos resulta in displacemento del habitantes original, gentefication pretende, in theoria, revitalisar le communitate sin expeller su populo.

## Referentias
Andreas Juste

**Andreas Juste** (1918 - 1998) esseva un advocato in Charleroi, Belgica. Ille discoperiva ido e adhereva a illo enthusiasticamente circa le fin del annos 1940e. Depost, usque su morte ille practicava ido con passion. Ille considerava ido como su lingua de expression pro ideas e sentimentos. Isto esseva anque su lingua de creation. 

Juste esseva un autor de numerose textos preciose. Ille creava un corpore enorme in ido: poemas original, odes e cantos poetic, essayos in le campo de linguistica e interlinguisitica, contos original, publicationes popular pro le parlatores de francese e anque traductiones del magne poetas europee. Ille anque traduceva ad ido poemas del linguas diverse, le quales ille colligeva in le obra *Bunta garbo e Voci di saji*. 

Juste appendeva le interlinguistica, esseva un membro del Union pro le Lingua International Ido e International Language IDO Society of Great-Britain e recipeva in 1971 e in 1972 le medalia auree e le *Prix de poesie de l'Europe Unie*. 

De plus ille redigeva un grande numero de sempre interessante articulos pro le principal revista de ido (Progreso) e pro altere periodicos. Gratias a studio profunde del textos fundamental del pioneros, specialmente de Couturat, ille deveniva un experto del lingua ido e su opinion esseva sempre ascoltate con attention. 

52 cassas con correspondentia, manuscriptos, revistas e documentos re cursos e anque le bibliotheca private de Juste continente plus que 200 operas re le thema se trova nunc in le archivo del Museo pro Linguas Planate. 

## Operas (un selection)

* A Couturat. Odo por l'aniversario di lua morto, 1914-1964, 1966. 
* La serchado, un comic poema heroic, 1972,
* Antologio dil Idolinguo 1908-1928, 1973,
* La renkontro, 1985,
* Idala foliumi, 1998.
Concurso international de piano Frédéric Chopin

Le **Concurso international de piano Frédéric Chopin** es un del plus vetere e prestigiose concursos musical in tote le mundo in piano, habente loco cata 5 annos in Varsovia. Illo es un del rar concursos monographic, proque in tote su stadios solmente operas de un compositor (Frederic Chopin) es representate. Le concurso ha essite initiate in 1927 per un pianista polonese, prof. Jerzy Żurawlew, gratias a garantias financiari per Henryk Rewkiewicz. Al presente, solmente personas in le etate de 16 a 30 annos pote participar. Le laureatos ha le possibilitate practicamente garantite de manifestar se in le scena international pianista e derecto de apparer in le plus grande salas de concertos e pro registrar albumes musical in editores renominate.

## Initios
Le interesse in le musica de Frederic Chopin in le initio del XXe seculo constitueva pro pianistas e musicologos un enigma de interpretation. Jerzy Waldorff cita un serie de phenomenos, le quales contribueva al emergentia de dubitas sur le stilo in le qual representar Chopin: opiniones sur su arte como "ex conservatorio e insalubre"; activitate de apprentisses de Chopin, qui in lor representationes comenciava introducer elementos de "rubato hysteric" e reducer lo a un "insignia del captivitate national ligate per un banda nigre de lucto"; le activitate del theoreticos e compositores polonese (inter alteres Jan Kleczyński o Władysław Żeleński), le quales in lor obras characterisava alcun operas como "bizarre" e "abortate". Post le Prime Guerra Mundial in le musica mundial cursos neoclassic appareva - con Igor Strawiński e Sergey Prokofyeyev al fronte - e le interesse in le musica romantic comenciava a subsider. 

Le objectivo primordial de fundar un concurso esseva tunc - per le intention del initiator, prof. Jerzy Żurawlew, un studente del pianista Aleksander Michałowski, le qual tamben dava un incentivo pro organisar un grande foro - un discussion sur como representar Chopin. Le obstaculos esseva: le manco del Ministerio de Cultura in Polonia e disinteresse in le arte per le autoritate. In iste situation difficile Henryk Rewkiewicz, un interpenditor, amator de musica, un membro del consilio del Societate Musical in Varsovia, veniva con adjuta, spondente pagar con su proprie moneta tote le deficit eventual del concurso. Post annos Jerzy Żurawlew diceva: 

: *Mi amico, Henryk Rewkiewicz, un director del Monopolio de [[Flammifero|Flammiferos]], adjutava me multo impartiente al concurso un summa non parve tunc de 15,000 zł.*   

Ultimatemente un cambio del autoritate e le patronato del novemente eligite presidente de Polonia - Ignacy Mościcki - decideva re le continuation del concurso. Le presidente assecurava que ille assumerea un patronato honorific. 

## Laureatos
Plu Glosa Nota

***Plu Glosa Nota*** (PGN) esseva le jornal official de Glosa. Illo habeva quatro editiones publicate per anno. Illo esseva distribuite internationalmente, con tarifas de subscription publicate e distribution global.

Le ultime edition, numero 97, esseva publicate in 2014.

## Contento e formato
Le articulos in PGN include discussiones linguistic, essayos, traductiones, expansiones de vocabulario, articulos pro studentes, e novas super le communitate de Glosa.

Le jornal usava historicamente un formato imprimite (editiones in papiro).

## Significantia in le communitate de Glosa
PGN esseva un del principal medios imprimite pro parlatores e studentes de Glosa: un maniera de compartir, promover, e desarrollar le lingua.

Illo supportava tanto le comenciantes como le usatores avantiate in le exposition a textos e scriptura in Glosa.

Mesmo post le cessation de su publication imprimite, le editiones de PGN remane un archivo importante del uso, desenvolvimento, e historia communitari de Glosa.

## Referentias
Henipavirus angavokelyense

***Henipavirus angavokelyense*** o **virus de Angavokely** es un specie de **', discoperite in annos 2010 in , un [[montania]] de [[Madagascar]], in [[urina]] del [[vespertilion]] [[frugivore]] **'.

Iste virus serea un ancestral henipavirus de vespertilion que non utilisa ephrina receptores pro penetrar in cellulas contrarimente al quatro henipaviros pathogene. Nonobstante, le presentia in su genoma del proteinas V e W indica que un risco de zoonose non pote esser excludite.

## Original publication
* Madera S, Kistler A, Ranaivoson HC, Ahyong V, Andrianiaina A, Andry S, Raharinosy V, Randriambolamanantsoa TH, Ravelomanantsoa NAF, Tato CM, DeRisi JL, Aguilar HC, Lacoste V, Dussart P, Heraud J, Brook CE. 2022. Discovery and Genomic Characterization of a Novel Henipavirus, Angavokely Virus, from Fruit Bats in Madagascar. J Virol 96:e00921-22.
Steampunk

***Steampunk***, etiam cognite ut **punk vaporic**, esse un subgenere del scientia fictive vel del fiction speculative que acquireva fama in le fin del annos 1980 e in le initio del annos 1990. Il se tracta de obras ambientate in le passato, in le qual le paradigmas technologic moderne eveni plus cito quam in le historia real, quamquam illos esseva obtente per medio del scientia jam disponibile in celle epocha – sicut, per exemplo, computatores de ligno e aviones mote a vapor. Illo esse un stilo normalmente associate al *[[cyberpunk]]* futuristic e, assi como isto, illo habe un base de fans simile, sed distincte.

Dum le scientia fictive moderne se inspira al viages spatial e al contacto extraterrestre, le stilo *steampunk* esse marcate per le uso de un technologia plus robuste, sicut machinas a vapor, fabricationes in ligno, cupro e bronzo, e le ample uso de ingranages; sicut illo esseva un explosion technologic pre-digital. Le ambientation principal de iste genere esse le Revolution industrial, e su personages subinde indue vestimentos victorian.

Le genere *steampunk* pote esser explicate in un maniera vermente simple, comparante lo al litteratura que dava origine a illo. Basate in un universo de scientia fictive create per autores eminente sicut Jules Verne in le fin del seculo XIX, illo monstra un realitate spatio-temporal in le qual le technologia mechanic a vapor se haberea evolute usque a nivellos impossibile – o al minus improbabile – sicut automobiles, aviones e mesmo robots mote a vapor jam in celle epocha.

## Vide etiam
* Scientia fictive
* Uchronia

## Referentias
MiSimpliBio

***MiSimpliBio*** es un projecto (blog e canal de YouTube) centrate super contento in le lingua construite Glosa. Illo presenta articulos de blog, commentarios linguistic, essays, e videos in Glosa, con le objectivo de promover le lingua e fomentar su communitate.

## Projecto
Le projecto comenciava in 2025.

Le blog ha articulos concernente principalmente Glosa, ma il es expectate que illo includera articulos super altere themas.

Le canal de YouTube presenta breve videos de usque a 5 minutas super linguas construite.

## Signification
*MiSimpliBio* face parte del recente unda emergente de contento digital in Glosa, que supplementa materiales plus vetere imprimite o de communitate (revistas, bulletinos, foros).

Le canal e le blog forni nove medios pro apprendente e parlatores, contribuente al exposition, practica, e cultura evolutiva del uso de Glosa.

## Ligamines externe
* YouTube
* Blog
Baltimore

**Baltimore**, Maryland, SUA esseva establite in 1729, nominate pro lord Baltimore de Irlanda. Illo esseva un porto de tabaco e granas de cereales. Durante le Revolution American le citate deveniva un porto del armea de mar del Statos Unite.

Durante le Guerra American de 1812, britannos essayava de capturar Baltimore, attacante le fortalessa proxime McHenry. Il esseva un victoria significante pro le statouniteses. Un statounitese, Francis Scott Key, qui videva le attacco, scribeva un poema, "Le bandiera stella-scintillante [The Star-Spangled Banner]" in 1814, le qual deveniva le patriotic canto official del Statos Unite in 1931.

In 1904 un grande incendio destrueva un grande parte del citate. Baltimore continuava esser un porto importante durante le duo guerras mundial pro le construction e reparationes de naves. A iste die illo es un porto de commercio, e le citate ha fabricas, multe ecclesias, museos e universitates, specialmente le Universitate de John Hopkins.

Gente popular de Baltimore es Edgar Allan Poe, un autor de litteratura "obscur", e Babe Ruth, un jocator de baseball.

## Referentias

https://isss.umbc.edu/history-of-baltimore-arbutus-catonsville/

https://msa.maryland.gov/msa/mdmanual/36loc/bcity/chron/html/bcitychron18.html

https://www.britannica.com/place/Baltimore

https://www.mdhistory.org/lost-city-baltimore-town/
Manuel Noriega

**Manuel Noriega** (moriva 2017) esseva un chef del armea de Panama, qui esseva imprisionate pro assassinato e commercio illegal de narcoticos.

Le genitores de Noriega esseva de Colombia. Quando un juvene ille recipeva un bursa a un academia militar in Peru. Como un locotenente in Panama, ille adjutava un capitano Omar Torrijos obteneva le governamento ab Arnulfo Arias in 1968. Pro su adjuta Torrijos le promoveva al chef de intelligentia militar, ubi ille habeva contacto con le intelligentia del Statos Unite. Noriega adjutava que le Statos Unite liberar prisioneros ab Cuba, totevia le SUA sapeva que ille negotiava in narcoticos illegal. Torrijos moriva in 1981. Noriega essayava de controlar le armea e in 1983 ille se declarava le chef del armea. Il es credite, que ille assassinava un opponente political, Hugo Spadafora. In 1989 ille stoppava le electiones de presidente e reimplaciava membros del governamento con gente de su proprie election.

Le Statos Unite sub le presidente George H.W. Bush attacava Noriega e le conduceva a Florida in 1990. In 1992 un corte le inviava a un prision pro narcoticos. Quando ille completava le annos la, ille esseva inviate a un prision in Francia pro accusationes in 2010. Le anno sequente, Francia le inviava a Panama, ubi ille esseva accusate al assissinato de Spadafora. Ille moriva in un prision in 2017.

## Referentias
https://www.britannica.com/topic/Panama-Canal

https://www.ebsco/com/research-starters/history/manuel-noriega

https://www.history.com/this-day-in-history/january-3/noriega-surrenders-to-u-s

https://www.thoughtco.com/manuel-noriega-4766576
U Glosa Jurnali

***U Glosa Jurnali*** es un jornal redactate per Vicente Costalago in Glosa. Illo esseva publicate pro le prime vice in Maio 2025.

## Sectiones
Le jornal contine le sectiones sequente:
* Le parolas del redactores
* Un angulo de litteratura
* Citationes
* Un angulo de interlinguistica
* Le libros importante de nostre mundo (a partir del numero 3)
* Un historia curiose

## Ligamines externe
* Numera 1
* Numera 2
* Numera 3
* Numera 4
Deitate

Un **deitate** o deo es un ente supernatural considerate sacre e digne de adoration per su autoritate super alcun aspecto del universo o del vita. C. Scott Littleton defini un deitate como “un ente con potentias plus grande que illos del humanos ordinari, ma que interage con humanos, positive- o negativemente, in manieras que porta le humanitate a nove nivellos de conscientia, ultra le preoccupationes mundan del vita ordinari”.

Le religiones pote esser classificate secundo le numero de deitates que illos adora. Le religiones monotheistic accepta solmente un deitate (generalmente appellate “Deo”), durante que le religiones polytheistic accepta plure deitates. Le religiones henotheistic recognosce un deitate supreme sin negar le existentia de alteres, considerante los como aspectos del mesme principio divin. Le religiones non theistic non accepta alcun creator eterne e supreme, ma pote recognoscer un pantheon de deitates que vive, mori e renasce como altere esseres.

Ben que le major parte del religiones monotheistic tradi­tionalmente imagina lor Deo como omnipotente, omnipresente, omnisciente, omnibenevolente e eterne, necun de iste qualitates es essential al definition de “deitate”; diverse culturas ha conceptualisate lor deitates de altere manieras. Le religiones monotheistic generalmente se refere a lor Deo in terminos masculin, durante que altere religiones se refere a lor deitates como masculin, feminin, hermaphroditic o sin genere.

Plure culturas — inter alteres le antique mesopotamianos, egyptios, grecos, romanos e populos germanic — ha personificate phenomenos natural, considerante los como causas o effectos intentionate. Alcun deitates avestanic e vedic esseva concipite como conceptos ethic. In le religiones de India, le deitates es vidite como manifestante se intra le templo del corpore de cata esser vivente, representate per le organos sensorial e per le mente. Le deitates es etiam concipite como un forma de existentia (Saṃsāra) post le renascentia: humanos qui gania merito per un vita ethic pote devenir deitates protectores e viver felicemente in le celo, ma illos es totevia subjecte al morte quando lor merito se perde.
Agglutination

: *Pro le agglutination in senso lexicologic, vide [[Parola-valise]].*

In linguistica, **agglutination** es un processo morphologic per le qual le parolas se forma per ligar morphemas (partes de parola), e cata morphema corresponde a un sol characteristica syntactic. Le linguas que usa extensemente le agglutination se appella linguas agglutinative.
Per exemplo, in turco, un lingua agglutinative, le parola  (“ab vostre casas”) consiste del morphemas ev-ler-i-n-iz-den.

Le linguas agglutinative es frequentemente contrastate con le linguas isolante, in le quales le parolas es monomorphemic, e con le linguas fusionante, in le quales le parolas pote esser complexe, ma le morphemas pote corresponder a plure characteristicas simultaneemente.
Maria Bianca Cita

**Maria Bianca Cita** (12 septembre 1924 – 12 augusto 2024) esseva un geologista e paleontologista italian.

## Biographia
Ella nasceva in Milano e se laureava in geologia al Universitate de Milano in 1946. Illa doceva ibi micropaleontologia, geographia physic, geologia de ingenieria, geologia e stratigrafia. In 1973, illa deveniva professor plen, docente successivemente de micropaleontologia, geologia e geologia marin. De 1982 a 1988, illa esseva directrice del departamento de scientias del terra al Universitate de Milano.

In 1992, illa esseva presidente del comitato scientific del European Science Foundation pro le Ocean Drilling Program. Illa esseva presidente del Societate Geologic Italian (*Società geologica italiana*) de 1989 a 1990, le prime femina a tener iste position. De 1994 a 1997, illa esseva presidente del Association Italian pro Recerca Quaternari (AIQUA).

Cita participava al exploration del 1970 del fundo del Mar Mediterraneo a bordo del nave de recerca *[[Glomar Challenger]]*, que colligeba datos super le crise de salinitate messinian.

Illa publicava plus de 200 articulos in varie revistas super micropaleontologia, stratigrafia, paleoclimatologia, paleoceanographia e geologia marin. Illa serviava in le consilios editorial de revistas in le campos de micropaleontologia, geologia, oceanographia e stratigrafia.

In 1986, illa recipeva le Premio Feltrinelli del Accademia dei Lincei. Cita esseva nominate membro honorari del Geological Society of America in 1987. In 1996, illa esseva premiate con le Francis P. Shepard Medal for Marine Geology.

Cita moriva le 12 augusto 2024, a etate de 99 annos.