open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rapiditate

In physica, **rapiditate** (denotate *v*) es le magnitude del velocitate. Rapiditate es un specie de scalar quantitate physic.
Le *rapiditate medie* de un objecto in un intervallo temporal es le distantia propagate del objecto dividite per le duration del intervallo.
Le rapiditate instantanee es le limite del rapiditate medie como le duration del intervallo temporal approcha zero.
Como velocitate, rapiditate ha le dimensiones de longitude dividite per tempore.

## Unitates

Unitates de rapiditate include:
* Metros per secunda (symbolo m&nbsp;s-1 o m/s), le unitate derivate del SI;
* Kilometros per hora (symbolo km/h);
* Millias per hora (symbolo mph);
* Millias nautic per hora, (symbolo kn or kt);
* Pedes per secunda (symbolo fps or ft/s);
* Mach Numero, rapiditate dividite per le rapiditate sonic;

## Rapiditate de lumine
Le rapiditate de lumine in un vacuo (symbolo *c*) equala 299.792.458&nbsp;m/s exactemente; *c* es un unitate natural.
Conforme al theoria de relativitate special, *c* es le rapiditate rapidissime del motion de information o energia. 
Un corpore con non-zero massa pote non attinger le rapiditate de lumine, perque lo necessitarea energia infinite.
Le rapiditate de lumine in un material, pro exemplo aqua o vitro, equala *c* dividite per le indice de refraction *n* del material.

## Altere exemplos de rapiditate
* Rapiditate de un limace = 0,001 m/s; 0,004 km/h; 0,002 mph (1 millimetro per secunda).
* Un promenada rapide = 1,7 m/s; 6,1 km/h; 3,8 mph (5,5 pedes per secunda).
* Rapiditate sonic in aer sic a pression de nivello del mar e temperatura 20&nbsp;°C = 343&nbsp;ms-1; 1235&nbsp;km/h; 768&nbsp;mph ( = Mach 1 per definition).
* Volo rapidissime (official) per avion = 980 m/s; 3.530 km/h; 2.194 mph.
* Velocitate de escappata del Terra: 11,2 km/s; 40.000 km/h; 25.000 mph.
* Rapiditate orbital (medie) del Terra = 29.783 m/s; 107.218 km/h; 66.623 mph.

## Vide etiam
* Velocitate
* Velocimetro
* Velocitate de lumine
* Rapiditate aeree
* Rapiditate terrestre
* Rapiditate sonic

## Referentias
* Richard P. Feynman, Robert B. Leighton, Matthew Sands. The Feynman Lectures on Physics, Volume I, Section 8-2. Addison-Wesley, Reading, Massachusetts (1963). . (in anglese)
Bartitsu

Le ***bartitsu*** es un arte martial mixte e un methodo de defensa personal disveloppate originalmente in Anglaterra durante le annos 1898-1902. In 1901 esseva immortalisate (como "baritsu") per sir Arthur Conan Doyle, autor de *[[Le aventuras de Sherlock Holmes]]*. Malgrado haber restate in le oblido durante le major parte del seculo XX, le bartitsu ha experimentate un resurgimento desde le anno 2002.

## Historia
In 1898, Edward William Barton-Wright, un ingeniero britannic que habeva passate le tres annos anterior vivente in le Imperio de Japon, tornava a Anglaterra e annunciava le creation de un "nove arte de defensa personal". Iste arte, ille susteneva, combinava le melior elementos de un gamma de stilos de combatto in un ensemble unificate, que ille habeva nominate bartitsu. Le parola esseva un contraction de su nomine de familia e de "jujitsu", que Barton-Wright affirmava significar "defensa personal in tote su formas".

Como detaliate in un serie de articulos que Barton-Wright componeva pro le *Pearson's Magazine* inter 1899 e 1901, le bartitsu esseva extracto in grande parte del schola Shinden Fudo del ''koryu'' ("classic") jujitsu e del Kodokan judo, que ille habeva studiate ambe durante su habitation in Japon. Quando se consolidava in London, le arte se extendeva pro incorporar technicas de combatto del scholas Tenjin Shinyo, Fusen e Daito del jujitsu tanto como le boxa britannic, le *[[schwingen]]* switze, le savate francese e un stilo defensive con le *canne* (baston de combatto) que habeva essite perfectionate per Pierre Vigny de Suissa. Le bartitsu tamben includeva un systema complete de trainamento del cultura physic.

In 1902, Barton-Wright scribeva:

In le bartitsu es includite le boxa, o le uso del pugno como medio pro colpar, le uso del pedes e un senso offensive e defensive, le uso del baston de promenar como medio de defensa personal. Judo e jujitsu, que son stilos secrete de lucta japonese, on poterea nominar action proxime, como applicate al defensa personal. 

A fin de fixar usque a il esseva possibile le immunitate contra le feritas in attaccos coarde o querelas, illos debe intender le boxa pro appreciar a fundo le periculo e le rapiditate de un colpo ben dirigite, e le particular partes del corpore que esseva attaccate scientificamente. Le mesme, naturalmente, se applicava al uso del pede o del baston. 

Le judo e le jujitsu non esseva pensate como medios primari de attacco e defensa contra un boxator o un homine qui colpa te con le pede, ma solmente debeva esser usate post haber arrivate a distantia proxime, e pro arrivar a distantia proxime esseva aboslutemente necessari intender le boxa e le uso del pede.

## Referentias
Copertura

**Copertura** pote referer a:
* Copertura (mathematica): un copertura de un insimul *X* es un collection *C* del subinsimules de *X* del quales le union es *X*. 
* Copertura (technica de combatto): un movimento de defensa.
Copertura (technica de combatto)

In sportes de combatto como scherma, boxa, karate, etc., le **copertura** es un movimento defensive permittente de se proteger contra colpos per placiar un arma o qualcunque parte del corpore como le pugno, antebracio, cubito, bracio o spatula ante le scopo mirate per attacco. 

Iste forma de defensa, si-nominate "passive", differentia se del blocage o parata que son considerate como "active". Le copertura es synonymic a "protection" in particular in boxa quando un combattente leva su bracio pro proteger su facie o testa contra un eventual attacco.

On utilisa copertura:
:* de maniera anticipante in caso de attacco del adversario, in particular pro proteger su proprie avantiamento (exemplo: levar le spatula ante le maxilla, se coperir con le bracio e le guanto)
:* de maniera instantanee quando le attacco del adversario es lanceate.

## In boxa e [[boxe pieds-poings]]
Le copertura in boxa es un forma de defensa communmente usate in le situationes de corpore a corpore e quando le combattente suffre per un multitude de colpos.


Image:couverture_high.jpg|*Copertura lateral per le guanto durante un attacco de [[colpo de pede circular]] *
Image:Outside Crescent kick.jpg|*Copertura lateral per le bracio e le guanto durante un attacco de [[colpo de pede in crescente]] *
Image:Drop0.jpg|* Copertura si-nominate "tecto del casa" durante un attacco de [[colpo de pugno descendente|overcut]] *
Image:bloc_épaule1.jpg|*Copertura per le spatula sur un attacco de [[colpo de pugno directe a grande curso|cross]] del bracio posterior *


## Fontes
* Georges Blanchet, *Boxe et sports de combat en éducation physique*, Ed. Chiron, Paris, 1947
* Alain Delmas, 1. *Lexique de la boxe et des autres boxes* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. *Lexique de combatique* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Toulouse, 1975-1980.
* Jack Dempsey, *Championship fighting*, Ed. Jack Cuddy, 1950
* Gabrielle & Roland Habersetzer, *Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient*, Ed. Amphora, Paris, 2000
* Louis Lerda, J.C. Casteyre, *Sachons boxer*, Ed. Vigot, Paris, 1944
* Marcel Petit, *Boxe: technique et entraînement*, Paris, Ed. Amphora, Paris, 1972

## Ligamines externe
*  Antenna WKA-Francia - Lexico del *[[boxe pieds-poings|boxes pieds-poings]]* (Rubrica "Formations", onglet "Ceinture noire")
*  Lexico de Netboxe.com 
*  Folios practic de Netboxe.com 
*  BoxRec Boxing Encyclopaedia
Rugby

**Rugby** se refere a plure sports, affin ma distincte le un del altere:
* rugby a 15 o rugby union
* rugby a 13 o rugby league

* rugby a 9, un adaptation de rugby a 13
* rugby a 7, un adaptation de rugby a 15

Le cifras in le nomines de iste sports se refere al numero de jocatores per equipa, ma isto non es le differentia unic o mesmo le plus importante inter illos.

Tote iste sports tene lor origine in le varietate de football practicate a Rugby School in Warwickshire (Anglaterra) e codificate in 1845.
SSC Napoli

**Società Sportiva Calcio Napoli** es un club de football de Napoli, Italia.

Esseva fundate in 1926 e refundate in 2004. Su palmarés comprende 4 campionatos italian, 6 Copas Italia, 3 Supercopas italian e un Coppa UEFA.

## Referentias
Lingua croate

Le **lingua croate** o **croato** es un forma standardisate del diasystema linguistic serbo-croate, comprehendente le dialectos parlate in Croatia e per croatos alterubi. Es un lingua sud-slave, parlate per 6,2 milliones de personas, basate in le dialecto shtokavie que es anque le base del linguas standard serbe, bosniac e montenegrin.

## Galeria

File:Bascanska ploca.jpg|Lingua croate 1000-1100.
File:Vinodol.jpg|Lingua croate (codice) 1200.
File:Novak.jpg|Lingua croate (missal) 1368.
File:Vatican Croatian Prayer Book.jpg|Lingua croate 1380-1400.


## Ligamines externe
* Instituto de lingua croate  
* Academia del lingua croate
Crochetage (technica de combatto)

Le **crochetage** es un termino francese que concerne differente technicas de combatto:

:1 - Action de controlo del parte del corpore del adversario e in particular de un membro. Illo basa sur le incircular le parte del corpore del adversario per un croc formate per le flexion del articulation como genu e cubito. Le controlo pote se effectuar essente super su gambas o sur le solo. Per extension, on trova altere frenos differente.

:2 - Action de disequilibrar (o de projection) consistente:
::. o a incircular le parte del corpore del adversario a fin de prohibir le utilisation de iste parte o pro effectuar un puncto de appoio pro favorar un disequilibrar (de typo "balanciatoria")
::. o a remover le appoio sur le solo a fortia de un movimento de projection (si-nominate falcator) o de un colpo de pede. 

Generalmente, un falcatura se realisa al nivello del coxa del adversario, ma illo pote esser realisate plus basse sur le gamba o plus alte sur le hanca. Iste movimento es a se differentiar de un scopage que on realisa plus basse (sur le pede o le basse del sura).


Image: crochetage6.jpg |*Technica de crochetage al interior del appoios aqui in boxa "sportive"*
Image: crochetage5.jpg |*Technica de crochetage al exterior del appoios aqui in boxa "sportive" *
Image: balayage_crocheté.jpg |*Scopage de typo [[colpo de pede de croc]] aqui in boxa "sportive"*


## Fontes
* Alain Delmas, 1. *Lexique de la boxe et des autres boxes (Document fédéral de formation d’entraîneur)*, Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. *Lexique de combatique (Document fédéral de formation d’entraîneur)*, Toulouse, 1975-1980.
* Gabrielle & Roland Habersetzer, *Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient*, Ed. Amphora, Paris, 2000
Aeroporto International Lien Khuong

**Aeroporto International Lien Khuong** (vietnamese: Sân bay Liên Khương, Cảng hành không Liên Khương) es aeroporto de Da Lat, province Lam Dong, Vietnam. Da Lat es servite de Aerporto Lam Dong. Exista voles frequente quotidian (no voles nocturne) inter Da Lat e Ho Chi Minh City, Hanoi, Da Nang, si le meteorologic tempore permitte.
Bronisław Komorowski

**Bronisław Maria Komorowski** esseva le presidente del parlamento del Polonia desde 2007 e desde le 10 de april 2010 tamben principal del stato post le morte del presedente Lech Kaczyński.

Desde le 6 de augusto 2010 Komorowski es officialmente le presidente del stato. Ille ganiava le election officialmente in le 4 de julio 2010.

Ille ha nascite le 4 de junio 1952 in Oborniki Śląskie). Ille studiava historia in Varsovia.

Ille essseva un membro del partito liberal Platforma Obywatelska (*Platteforma cititane*).

Ille es maritate e habe cinque infantes.

## Referentias
Aeroporto Chu Lai

**Aerporto Chu Lai** (Lingua vietnamese: Sân bay Chu Lai, Cảng hành không Chu Lai) es le aeroporto de Tam Ky, province Quang Nam, Vietnam. Il ha volos frequente quotidian (ma non nocturne) inter Chu Lai e Ho Chi Minh City, Hanoi, si le tempore permite.
Defensa active

**Defensa active** es un termino usate in le sportes de combatto pro indicar un activitate tornate a blocar le offensiva del adversario e utilisar lo a proprie favor, diversemente del defensa "classic", del qual scopo unic es illo de defender. Per exemplo, "A" bloca su adversario que se approcha con un colpo de arresto. In le defensa classic, "A" haberea simplemente blocate o evitate le colpo.

Como le adjectivo indica, le defensa se traduce in un activitate dirigite al offensiva del adversario. Utilisante iste typo de technica, on face in modo que le offensiva causa le minor damno possibile e on utilisa le activitate del adversario pro completar un contraattacco efficace. 

Le prime objectivo es limitar le damnos e le traumatismos possibile durante le defensa: blocage "absorbente" (absorption de colpo) e deviation del arma de attacco. 

Le secunde objectivo es prender avantage del attacco del adversario. 

Il ha previste duo modalitates:
* Un defensa que permitte de completar un contraattacco. Per exemplo, absorber le colpo e contraattaccar o deviar le arma e disequilibrar le adversario al mesme tempore pro contraattaccar avantagiosemente, 
* Un defensa que permitte de attacar, in altere parolas passar al offensiva durante le initiativa del adversario, o in le avantiamento del opponente o in su attacco propriemente si-nominate. In iste caso, le strategia es simile al colpo de contra. Per exemplo, disturbar le adversario in se approchar o in disveloppar su attacco, a fortia de un colpo in le axe directe.

## Illustration in [[boxa]]

Image: neutraliser1.jpg |*"A" es venite a se adherer contra le opponente pro disturbar de se disinrolar*
Image:Contre_plongeant_lethwei.jpg|*[[Absorption de colpo|Absorption]] de un [[colpo de pede basse]] (*low kick*) associate con un [[contra]] in directe mergente*
Image: crochet2.jpg |*"A" ha rumpite le distantia pro disturbar le disveloppamento del [[croc (boxa)|croc]] del adversario*
Image:direct_pistonnée.jpg|*[[Arresto|Colpo de arresto]] durante le avantiamento del adversario*
Ludwig Mies van der Rohe

**Ludwig Mies van der Rohe** (27 de martio 1886, Aquisgrano (Aachen) – 17 de augusto 1969, Chicago) esseva un architecto.
Aeroporto Pleiku

**Aeroporto Pleiku** (vietnamese: Sân bay Pleiku, Cảng hành không Pleiku) es le aeroporto de Pleiku, provincia Gia Lai, Vietnam. Il ha volos frequente quotidian (ma non nocturne) inter Pleiku e Ho Chi Minh City, Hanoi, Da Nang, si le tempore permite.
Aeroporto Phu Cat

**Aeroporto Phu Cat** (Lingua vietnamese: Sân bay Phu Cat, Cảng hành không Phu Cat) es un aeroporto que servi Quy Nhon, provincia Binh Dinh, Vietnam. Il ha volos frequente quotidian (ma non nocturne) inter Pleiku e Ho Chi Minh City, Hanoi, Da Nang, si le tempore permitte.
Corbin Bleu

**Corbin Bleu Reivers** (New York, 21 de februario 1989) es un cantator e dansator statounitese.

## Discographia
### Albumes
* Another Side (2007)
* Speed of Light (2009)

### Singles
* 2006-High School Musical Soundtrack
* 2007-Jump In! Soundtrack
* 2007-High School Musical 2 Soundtrack
* 2007-Disneymania 5
* 2007-Disney Channel Holiday
* 2008-High School Musical 3: Senior Year soundtrack
* 2008-Radio Disney Jams 10
* 2008-Minutemen Soundtrack
* 2009-Hannah Montana 3
* 2009-Disney Channel Playlist
Incontro Nordic de Interlingua 2010

Le 12nde Incontro Nordic de Interlingua esseva in Kalmar, Svedia le 28 de julio al 1 de augusto 2010

Le quatro organisationes nordic de interlingua in Svedia, Norvega, Danmark e Finlandia comencia ora un battalia amical pro obtener le optime resultatos e assi batter le "concurrentes" pro esser le melior a facer interlingua cognoscite e usate.

Le Societate Svedese pro Interlingua es le organisator principal del 12nde incontro nordic de interlingua con cursos e essera multo interessate in saper, qui ha le intention participar.

Un grande demonstration pro interlingua in via del castello historic de Kalmar verso le urbe.

Kalmar es situate in le provincia Småland, le region de Astrid Lindgren, le famose scriptor svedese cognoscite in tote le mundo. Le Castello de Kalmar esseva le centro, quando Danmark, Svedia e Norvega se univa sub le regina danese Margarita I in 1397. Le castello remane intacte hodie.

In commun le incontro ha inviate un resolution al ministros nordic de education, le portavoces del partitos politic in le parlamentos e al organisation le Consilio Nordic pro facer les introducer interlingua in le scholas primari in cinque paises nordic. 

Le quatro organisationes de interlingua va mesme laborar pro persuader plus de infantes e juvenes a usar le lingua, on debe informar plus e plus vastemente, nove materiales pro le inseniamento es in via, le sitos nordic in Internet debe esser fortificate etc.

Le 12nde incontro nordic de interlingua esseva arrangiate in Collegio pro adultos de Högalid (Högalids Folkhögskola) in Kalmar. 

Primo il habeva tres dies con un curso intensive pro comenciantes e un curso de conversation pro le plus avantiates. Pois sequeva 44 horas con excambio de experientias e ideas. 

Le incontros es arrangiate omne duo annos (in annos par), le prime esseva in le urbe universitari Lund in 1988. Le ex-presidente islandese e presente ambassador de linguas pro UNESCO, Vígdis Finnbogadóttir, ha essite protector pro le incontros.

## Ligamines
* Pagina official
* Information sur le incontro
Conferentia International de Interlingua 2009

Le 18-e Conferentia International de Interlingua esseva in Kirchheimbolanden, Germania in 2009.

## Referentias
Hippie

Un **hippie**, **hippy**, o **filio del flores**, es un participator al movimento juvenil pacifista e contracultural manifestate in le annos 1960, habente su radices in le Beat generation.
Incontro Nordic de Interlingua 2006

Le 10-me Incontro Nordic de Interlingua habeva loco le 26-30 de julio, 2006 in Vadstena in Svedia, vicin al laco Vättern in le urbe medieval. 

Vadstena Folkhögskola esseva le centro de un curso intensive de interlingua le 26-28 e le incontro le 28-30. 

Como sempre le incontro esseva organisate per le quatro organisationes nordic de interlingua in Svedia, Danmark, Norvega e Finlandia.

## Ligamines
* http://www.interlingua.com/node/17
Evasion al latere

Le **evasion al latere** (in francese *désaxage*) in sport es un sortita del linea principal de action. Illo es realisate de maniera partial o total (in altere parolas con un portion o le totalitate del corpore).

In sport de opposition, le evasion al latere es un action offensive o defensive que basa sur le discentrar se del linea directe de affrontamento (axe directe essentialmente indirecte).

Illo pote esser realisate: 
:- sin displaciamento del appoios sur le solo illo a fortia de un movimento lateral de busto (retiro de busto). 
:- con un displaciamento del appoios sur le solo. On parlara aqui plus precisemente de displaciamento. Exemplo in boxa: displaciamento pro trovar un angulo de attacco sur le scopos del adversario. 

## In [[sport de combatto|sportes de combatto]]
In sportes de combatto como activitates pugilistic o scherma, illo basa sur le realisar un discentration del busto del axe directe de affrontamento sin displaciamento del appoios sur le solo. Illo realisa se in situation defensive como offensive. Iste activitate es necessari pro evitar de esser attingite in le axe directe per le adversario in tres casos: 
:- in le offensiva del adversario in le axe directe (defensa per evitation lateral del trunco);
:- in un contraoffensiva personal (controlo, colpo de arresto, colpo de contra o contraattacco);
:- in un offensiva personal.

Il existe differente manieras de inclinar se lateralmente: 
:- in guardante le trunco affrontante al opponente;
:- in procedente a un torsion del busto de un quarto de torno (environ), le sterno o le dorso levemente orientate verso axe directe de affrontamento.

## Illustration in [[boxa]]

Image: drop3.jpg|*Attacco de [[colpo de pugno directe longe|cross]] con inclination lateral*
Image: bolo1.jpg |*[[Colpo de contra]] in [[bolo-punch]] del bracio de avante con deportar del trunco in un attacco de [[jab]] al facie*
Image: direct_corps1.jpg|* [[Colpo de contra]] in [[directe (boxa)]] al corpore con un inclination lateral in un attacco de [[colpo de pugno directe longe|cross]] al facie*


## Fontes

* Alain Delmas, 1. *Lexique de la boxe et des autres boxes* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. *Lexique de combatique* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Toulouse, 1975-1980.
* Jack Dempsey, *Championship fighting*, Ed. Jack Cuddy, 1950
* Gabrielle & Roland Habersetzer, *Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient*, Ed. Amphora, Paris, 2000
* Louis Lerda, J.C. Casteyre, *Sachons boxer*, Ed. Vigot, Paris, 1944

## Ligamines externe
*  WKA-Francia - Lexico del boxes pieds-poings (onglet "formations", preparation CN1°)
*  Netboxe - Lexico del boxa
*  Netboxe - Folios practic del boxa
*  BoxRec - Boxing Encyclopedia
Tonga

**Tonga** (pronunciate  in tongano) es un regno independente in le Oceano Pacific del sud, comprenente 170 insulas in tres archipelagos. Le medietate del population habita le insula de Tongatapu, ubi se situa le capital, Nukuʻalofa.

Tonga esseva un vice un protectorato britannic (1900-1970), ma su institutiones e monarchia son ben plus ancian. Illo es le unic regno polynesian habente survivite al colonialismo (a contrastar Hawaiʻi, Nove Zelanda, Tahiti...). Depost le seculo 10 e usque le seculo 15, Tonga esseva le centro del Imperio Tuʻi Tonga, qui dominava tote le region sud-pacific. James Cook visitava le insulas in 1773 e 1777 e los nominava le «Insulas Amic» (*Friendly Islands*) in ration de su hospitabile reception. Le dynastia actual se fondava in 1845. Le prime rege, Tāufaʻāhau, stabliva le nove ordine: ille dedicava Tonga al christianismo in 1839, promulgava le prime constitution in 1875 (quando illo adoptava le nomine e titulo «rege Jiaoji Tupou I»), aboliva servage, fixava Nukuʻalofa como le capital, etc. Durante le protectorato britannic, le plus alte representante del poter britannic esseva un consule; on laxava affaires interne al tonganos. Depost le independentia de Tonga in 1970, pressiones in favor de reformas democratic del systema politic cresce. Le rege actual, Siaosi Tupou V (r. 2006–&nbsp;&nbsp;) ha consentite in 2008 al transformation del pais in un monarchia constitutional democratic. On attende nove electiones in 2010 pro crystallisar iste processo.

Le lingua tongan es practicate per 98% del tonganos e es un lingua official, ben que le anglese (equalmente official) sia dominante in le medias scripte e uso governamental.

Le grande majoritate del tonganos es christian, de confession methodista (37%), mormon (17%), catholic (16%) o altere (27%, essentialmente protestante). Tote iste tres denominationes se stabliva in Tonga in le seculo 19. Post christianismo, le communitate bahai (1%) constitue le plus grand religion. Secundo le Ecclesia de Jesus Christo del Sanctos del Ultime Dies (ecclesia mormon), Tonga ha le proportion de mormones le plus elevate de tote le paises del mundo.

Le sport national de Tonga es rugby a 15. Su equipa national es assatis forte, e multe tonganos ha jocate rugby professional in altere paises (Jonah Lomu, Toutai Kefu, Willy Ofahengaue Isitolo Maka e George Smith, inter alteres). Jocatores de rugby tongan performa un dansa martial polynesian, le *sipi tau* (equivalente al *haka* neo-zelandese), ante tote lor matches international. Le equipa tongan de rugby a 13 ha equalmente cognite un certe successo. In 2006, Tonga ha ganiate le Cuppa del Mundo de hitball (un nove sport del annos 2000) e tunc le derecto de organisar le proxime Cuppa del Mundo, que habeva loco in 2008.

Kava es un biberage popular in Tonga; illo es un sedativo legier e non alcoholic. A Tongapatu, on bibe kava normalmente le mercuridi e sabbato; durante que on lo consumma, on canta cantos de amor o ben de hymnos e a vices reguarda matches de rugby.

## Referentias
Lingua tongan

Le **lingua tongan** es un lingua polynesian parlate in le Insulas Tonga in le Oceano Pacific e equalmente per tonganos in altere paises (Australia, Nove Zelanda, le Statos Unite, Canada, etc.). Tongano es, con anglese, un del duo linguas official de Tonga.

Como altere linguas polynesian, Tonga possede assatis pauc de phonemas. Illo es orthographiate phonemicamente in le alphabeto latin. Le alphabeto tongan ha solmente 17 litteras.

Le digraphe *ng* (scripte simplemente como *g* usque 1943) representa le phonema . Le ultime littera del alphabeto tongan (&nbsp;*ʻ*&nbsp;) es le *fakauʻa*, le version tongan del *ʻokina*, que representa un colpo de glotta . Le cinque vocales recipe un macron (*toloi*) pro indicar longitude (dunque *ā ē ī ō ū*). Si, pro rationes technic, iste symbolos non son disponibile, on pote substitue un apostrophe pro le *fakauʻa* e un dierese pro le *toloi* (pro exemplo *Fä'imata* in loco de *Fāʻimata*), ma iste practica es substandard. Le vocales pote anque reciper un accento acute pro indicar irregularitates tonic (dunque *á é í ó ú*). Ante 1943, on utilisava anque le litteras *b* (in loco de *p*) e *j* (pro un phonema  que ha convergite con ).

Le lexico del tongano es multo similabile al wallisiano (86% de parolas), samoano (66%) e malagasy (61%).

Le tongano es un lingua insulante, i.e. sin conjugation ni declination. Tote le parolas (salvo nomines proprie e demonstrativos) son combinabile assi ben con determinantes nominal como con marcatores verbal. Dunque, on non pote distinguer le verbo del nomine lexicamente. Nonobstante, iste distinction existe syntacticamente.

Le phrases tongan son constructe secundo le patrono *Verbo + Subjecto + Objecto*. Le pronomine tongan distingue tres numeros (singular, dual e plural) e quatro personas (prime inclusive, prime exclusive, secunde e tertie). Articulos distingue tres grados de definitate (indefinite, semi-definite e definite).

Le lingua tongan es parlate per 98% del tonganos e es un lingua official. Nonobstante, le uso del tongano es principalmente oral. Solo traductiones del Biblia e del Libro de Mormon e un pauc de altere libros ha essite impresse in tongano. Nulle jornal quotidian appare in tongano, ma il ha plure jornales septimanal:
* *Ko e Kalonikali ʻo Tonga*
* *Ko e Keleʻa*
* *Taimi ʻo Tonga*
* *Talaki*
* *Ko e Tauʻatāina*
In addition, plure ecclesias publica jornales mensual:
* *Taumuʻa lelei* (catholic)
* *Tohi fanongonongo* (wesleyan)
* *Liahona* (mormon)
* *Tonga Star* (tokaikolo)
In governamento e education, le duo linguas es sovente usate quasi indifferentemente. Totevia, le version anglese domina in forma scripte (pro exemplo, parlamentarios pote debatter in tongano, ma lor discurso es transcripte in un traduction anglese).

Le parola tongan le plus recognite es «tabu» (actualmente scripte como *tapu*), devenite un parola international trans le scriptos del capitano James Cook.
Calendario gregorian

Le **calendario gregorian** es un legier modification del calendario julian introducite per Julio Cesare in le anno 45 ante nostre era. Le calendario gregorian differe del julian solmente in su calculation de annos bissextil. Le accumulation de dies bissextil observate secundo le calendario julian habeva totevia facite un discrepantia de dece dies (in 1582 – le discrepantia es ancora plus magne hodie). Papa Gregorio XIII introduceva le calendario gregorian per un bulla, *Inter gravissimas*, le 24 de februario 1582. Le facto que un papa catholic autorisava le cambiamento calendari faceva de sorta que communitates protestante e orthodoxe resisteva al nove calendario. Le prime paises a adoptar lo esseva Austria, Espania, Francia, Italia, Luxemburgo, le Paises Basse, Polonia-Lituania, Portugal, Savoia e le statos catholic de Switza e Germania (1582-1583). Le adoptation del calendario gregorian tardava in Europa del Est; le URSS lo adoptava solmente in 1922, Grecia in 1923 e Turchia in 1926. Illo ha devenite hodie le calendario civil acceptate quasi universalmente in le mundo.

Le calendarios gregorian e julian accorda in lor uso de dece-duo menses, con le nomines que seque:

Le prime die del anno es normalmente le 1 de januario in le duo calendarios, ma il habeva multe exceptiones a iste regula durante le medievo.

Depois longe tempore, on usa un septimana de septe dies in ambe calendarios (le dies de qual se appella lunedi, martedi, mercuridi, jovedi, venerdi, sabbato e dominica).

Le era usual in ambe calendarios es le Era Vulgar, cognite anque como le Era Commun o era Anno Domini, que comencia in le anno calculate per Dionysio Exiguo como illo del incarnation de Jesus Christo. Iste era non es totalmente universal in paises utilisante le calendario gregorian. Pro exemplo, in Japon on nota datas equalmente per le era regnal del imperator (1989 del Era Commun es dunque Heisei 1).

On ha proponite plure schemas pro reformar le calendario gregorian, sin multe successo:
* calendario holocen
* calendario fixate international
* calendario mundial
* calendario mundial a stationes
* calendarios a septimanas bissextil
Seculo 19

Le **seculo 19** o le **seculo XIX** es un seculo passate, in accordo con le calendario gregorian. Illo comenciava le 1 de januario 1801, e finiva le 31 de decembre 1900. In le uso popular, iste periodo vade del 1 de januario 1800 a 31 de decembre 1899.

Le seculo 19 es cello del industrialisation de Europa e America del Nord; communication e transporte de massas comenciava con le disveloppamento del ferrovia, steamer, e telegrapho. Education e le distribution de jornales se extendeva al massas. Politicamente, le effectos del Revolution francese continuava a jocar un grande rolo. Isto es le seculo per excellentia del liberalismo (tanto economic como politic). Movimentos del sinistra (anarchismo, socialismo, communismo, syndicalismo) nasceva e floriva. Iste seculo videva anque le triumpho del ultramontanismo al interno del Ecclesia Catholic. Nationalismo se diffuseva e cambiava definitivemente le conceptiones existente de appartenentia national. Le statos latinoamerican attingeva independentia. Imperialismo europee se imponeva in multe areas de Africa, Asia e le Pacifico.

Il habeva multe avantias in scientia: Charles Darwin publicava su obras sur evolution, Louis Pasteur creava le prime vaccination contra rabie, Thomas Edison inventeva le prime practic ampulla electric, etc. Se organiva le sports moderne de football, rugby (tanto union como league), baseball, basketball e tennis. Romantismo dominava e musica e le artes visual, al minus usque le emergentia de realismo e impressionismo. Importante philosophos del seculo include Hegel, Kant, Schopenhauer, Nietzsche, Kierkegaard, e Marx. Le Fide Bahá'í, le movimento Ahmadiyya, e le Ecclesia de Jesus Christo del Sanctos del Ultime Dies esseva fundate in le seculo 19.
Battage (technica de combatto)

Le **battage**  es un termino francese que in sport de combatto presenta como un technica offensive o de neutralisation (in altere parolas un defensa anticipate) mittente in difficultate le initiativa del adversario. Illo basa sur le intervenir sur le arma del adversario, in le controlante pro le disturbar de ager. Pro iste ultime strategia, illo responde al proverbio "le melior defensa es le attacco".

In le artes martial, iste technica es usate in le formas animal de controlo del adversario e de manovra del adversario. On trova iste typo de strategia apud le animales a pluma: aquila, aves de agros de ris (grue e hairon de palude), etc.

## Illustration in [[boxa]]
Illo es un colpo sec date sur le bracio del adversario pro disturbar su uso o pro trovar un passage liberate verso le scopo. A non confunder con un movimento defensive que illo resimila appellate deviation (o ancianmente in francese, *parade-chassée*).


Image:devie_panthere1.jpg|*Colpo de pede pro aperir le guarda (aqui technica de typo "panthera" in [[bando (arte martial)|bando]])*
Image:devie_genou.jpg|*Colpo de genu de battage pro se liberar ab le gamba levate*


## Notas
Seculo 18

Le **seculo 18** o le **seculo XVIII** es un seculo passate, in accordo con le calendario gregorian. Illo comenciava le 1 de januario 1701, e finiva le 31 de decembre 1800. In le uso popular, iste periodo extende del 1 de januario 1700 a 31 de decembre 1799.

Le seculo 18 es cello del Illuminismo per excellentia. Le nove ideas nate in iste grande unde intellectual conduceva al Revolutiones american, francese e haitian. Politicamente, Grande Britannia e Francia esseva le poteres global maxime e crescente, durante que multe altere imperios reteneva importantia in lor spheras respective; vamos notar Russia, le Imperios Mughal e Maratha, China (directe alora per le dynastia Qing, e notabilemente per le imperator Qianlong), Espania e Portugal. Numerose guerras inter le poteres europee provocava conflictos anque in le Americas e Asia.

Le stilos baroc, rococo e neoclassic dominava le artes visual e musica. Le plus grande compositores del seculo include Bach, Haendel, Haydn, Mozart, Vivaldi e Gluck.

Importante philosophos del seculo include Voltaire, Rousseau, Hume e Kant. Inter le innovationes religiose del seculo era Judaismo hasidic (create per le Baal Shem Tov), le mysticismo de Swedenborg e Blake, e le elaboration del wahhabismo.

Le explorationes de James Cook habeva loco in iste seculo. Lavoisier establiva le fundationes del chimia moderne, e Carl von Linné scribeva obras seminal sur taxonomia e botania. Le ameliorationes del machina a vapor per James Watt rendeva possibile le comenciamento del Revolution industrial in Anglaterra verso le fin del seculo.
Era commun

Le **era commun** (abbreviate in **EC**, con su contrario **ante era commun**, **aEC**), cognite anque como le **era vulgar** (**EV**) o **era** «***anno Domini***», es le era le plus utilisate in le mundo, secundo le qual le anno actual es . Le prime anno de iste era esseva seligite per Dionysio Exiguo pro representar le incarnation de Jesus Christo; iste evento deberea totevia haber advenite plure annos antea, secundo multe commentatores biblic. Il ha nulle anno 0 in iste computation; le anno ante 1 es simplemente le anno 1 ante le Era Commun. Datationes *anno Domini* deveniva plus commun post lor utilisation per Beda le Venerabile.

In anglese, le utilisation del notationes «CE» (pro *Common Era*) o «AD», e del correspondente «BCE» (*before the Common Era*) o «BC» (*before Christ*), es subjecte a polemicas. Alcunes utilisa le notation «CE» pro evitar un referentia christologic, alteres precisemente como «un rememoration del preeminentia de Christo e Su evangelio in le historia del mundo». In altere linguas, iste controversia non existe. In francese, polonese, hungaro, inter alia, on se servi currentemente de locutiones equivalente a «de nostre era» e «ante nostre era». Un uso analogic in germano (*unserer Zeitrechnung* e *vor unserer Zeitrechnung*) es politicamente contestate.

Le abbreviation EC pro «era commun» pote equalmente esser explicate como «era christian» o «era currente».
Blocage de colpo

In sports de combatto, le **blocage** o **blocamento** es un movimento defensive permittente de attenuar le colpo del adversario. Iste movimento defensive se basa sur le arresto de un colpo, interponente un parte del corpore (o le guanto) inter le scopo mirate e le arma del adversario. Illo pote esser effectuate con numerose partes del corpore: manos, tibia, antebracio, planta del pedes, etc.

On distingue tres formas principal: 
* le blocage si-nominate "neutre" que incassa le colpo, 
* le blocage que va contra le colpo (con un effecto nominate le "telescopar" del arma), 
* e le blocage que accompania le choc del adversario (absorption del arma del adversario). Illo es executate le plus frequentemente con le antebracio o le bracio. Vide equalmente absorption, copertura e parata. Pro alcun formas de blocage, on parla equalmente de parata blocante (vocabulario originate in scherma).


Image:blocage1.jpg|*Blocage frontal del duo antebracios durante un attacco de [[jab]] al corpore*
Image:stick-kick3.jpg|*Blocage lateral par un bracio durante un attacco de [[colpo de pede in baston]]*
Image:circulaire15.jpg|*Blocage lateral par le tibia durante un attacco de [[colpo de pede circular]]*


## Le factores de successo de un blocage
# Le movimento debe esser perfectemente automatisate pro evitar un choc in combatto (on se arresta pro essayar de reflecter al technica). Illo debe esser tamben perfectemente maestrate. Nulle question de lancear se in un combatto sin maestrar su subjecto. Le mediocritate del maestria solmente poterea resultar al perdita del combatto.
# Le realisation debe preferibilemente esser accompaniate de un activitate de displaciamento (accompaniamento, absorption del choc...) dunque nulle question de restar glaciate (particularmente pro le sports de plen contacto sin protectiones). Le displaciamento debe esser fluide e rapide, un rigiditate pote traher un disequilibrar (un colpo potente trahe necessarimente un disequilibrar) e assi le possibilitates de contraattacco essera violate. 
# Le induramento del differente partes del corpore susceptibile de blocar debe esser un prioritate pro le combatto, sub pena de se retrovar con un tibia o antebracio rumpite durante le realisation del movimento de parata. 

## Fontes
* Georges Blanchet, *Boxe et sports de combat en éducation physique*, Ed. Chiron, Paris, 1947
* Alain Delmas, 1. *Lexique de la boxe et des autres boxes* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Aix-en-Provence, 1981-2005 - 2. *Lexique de combatique* (Document fédéral de formation d’entraîneur), Toulouse, 1975-1980.
* Jack Dempsey, *Championship fighting*, Ed. Jack Cuddy, 1950
* Gabrielle & Roland Habersetzer, *Encyclopédie des arts martiaux de l'Extrême-Orient*, Ed. Amphora, Paris, 2000
* Louis Lerda, J.C. Casteyre, *Sachons boxer*, Ed. Vigot, Paris, 1944
* Marcel Petit, *Boxe: technique et entraînement*, Paris, Ed. Amphora, Paris, 1972

## Ligamines externe
*  Antenna WKA-Francia - Lexico del *[[boxe pieds-poings|boxes pieds-poings]]* (Rubrica "Formations", onglet "Ceinture noire")
*  Lexico de Netboxe.com 
*  Folios practic de Netboxe.com 
*  BoxRec Boxing Encyclopaedia
Evitation per displaciamento

Un **displaciamento**, in boxa e altere typos de combatto sportive, significa un placiamento del corpore foras del axe de attacco del adversario a fortia de un displaciamento lateral. Iste typo de action es in francese appellate *décalage*. On parla equalmente de "passo de diagonal" quando le displaciamento se effectua sur un axe oblique. 

Alcun expertos de sportes de combatto differentia le "displaciamento" del "disbordamento": 
:- **Displaciamento**: un pede in for del corridor de affrontamento directe.
:- **Disbordamento**: sortita del duo appoios del corridor de affrontamento directe (Lalès, 2005). E **disgagiamento**: sortita de un imprisonamento in un angulo o contra le cordas (Delmas, 1981).

## In sportes de combatto
In sportes de combatto (activitates pugilistic e de typo scherma), illo se executa in situation defensive como offensive. Iste activitate es necessari pro evitar de esser attingite in le axe directe per le adversario in tres casos: 
:- in un offensiva del adversario in le axe directe (defensa per evitation lateral del trunco);
:- in un contraoffensiva personal (controlo, colpo de arresto, colpo de contra o contraattacco);
:- in un offensiva personal.

## Illustration in [[boxa]]

Image: devie1.jpg |*(B) evita le [[colpo de pugno directe longe|cross]] del adversario gratia a un appoio exterior de displaciamento*
Image: uppercut5.jpg |*Post un appoio exterior de displaciamento, (B) contraattacca con [[uppercut]]*
Image: circulaire4.jpg |*Post un disbordamento del adversario, (B) contraattacca con [[colpo de pede circular]] del gamba exterior*
Image: degagement1.jpg |*Post un imprisonamento contra le cordas, (B) effectua un sortita lateral*
Colpo de arresto

In sports de combatto, le **colpo de arresto** es un action portate sur le attacco del adversario destinate a neutralisar lo. 

## In sports de combatto
In boxa, illo ha duo objectivos:
* sur avantiamento del adversario, limitar le progression del adversario (defensa active)
* attenuar le attacco del adversario ab su lancear (defensa active). Exemplo: portar un jab pro stoppar toto le progression del adversario.

Le plus frequentemente, le arresto es un colpo "pesante" e profunde que ha sufficientemente de potentia pro mitter in fin de curso le displaciamento del adversario. Illo es portate le bracio tense in passante le spatula e le hanca que on da del potentia. Dunque, un colpo "sec" non sempre suffice pro stoppar le inertia del adversario. In "boxa educative" o "boxa assalto", (in francese: *assaut*) le potentia de frappar es prohibite, assi le realisation del colpo de arresto necessita un agile dosage del inertia del pugno. Assi, illo es realisate le plus frequentemente in tendente le bracio, cubito erecte in fin de curso.

Ultra su rolo defensive, quando illo es portate con vigor e in un spirito offensive illo se approcha del colpo de contra.

## In sports de combatto de prehension
In lucta, illo ha per objectivo de blocar subitemente le attacco del adversario per un movimento de barrage e in su continuitate permitter de completar un contraattacco (contraprisa).


Image:jab7.jpg|*Colpo de pugno de arresto in un avantiamento del adversario*
Image:side-kick1.jpg|*Colpo de pede de arresto durante un lancear de attacco*
Colpo de pugno montante

Un **colpo de pugno montante**, nominate **uppercut** (ab anglese: *upper-* - "alte"; *cut* - "colpo", "secatura") in le boxa, es un colpo, qual usualmente habe como scopo le mento del adversario e dunque illo es cognoscite in le lingua vulgar tamben como **croc al mento** (per exemplo in germano: *Kinnhaken*).

In le lingua technic on non usa le expression "croc al mento", proque in principio on appella un "croc" (colpo de pugno crociforme curte) un colpo ab le latere con le mano anterior e quasi sempre le mento es le scopo de colpos.

## Objectivo

Le colpo de pugno montante deveni frequentemente usate, pro comenciar o clauder un combination de colpos.

## Execution
Le colpo de pugno montante es ducite ab le region de umbilico in un movimento montante, dunque le forma de croc resta, ante que le pugno arriva al visage o al corpore del adversario. Altere variantes, per exemplo in le boxa thailandese, non son colpate ab le region de stomacho. In loco de isto le boxator abassa le pugno ab le copertura solmente assi longe extra, como es necessari pro tirar con sufficiente impeto. Dismontar le pugno al stomacho extende le cammino, cresce le tempore necessitate e le chance del opponente a usar le copertura aperite in su favor pro un colpo.

Un colpo de pugno montante es optimemente executate in le proximitate, alora a mesura que le distantia al adversario cresce, le chance a non colpar lo surge. Un colpo de pugno montante causa in principio le plus grande damno, si illo arriva al mento del adversario, ma tamben torso, naso e oculos son scopos typic.

Illo pertine pro iste ration al technicas de combatto in proximo (angl. *infight*).

Quasi sempre il se tracta apud colpos de pugno montante del mano posterior, ma il ha (o il habeva) tamben boxatores como Aaron Pryor e Ricardo López, qui extra le normal spectaculo regularmente colpava un sinistre colpo de pugno montante. Michel Trabant succedeva con un sinistre colpo de pugno montante un knock-out de singule colpo contra le salvagemente attaccante Marc Waelkens.

## Usator illustre
Inter alteres, Joe Louis esseva cognoscite pro su colpo de pugno montante.
SS Lazio

**Società Sportiva Lazio** es le plus ancian club de football de Roma, le capital de Italia.

## Referentias
Epidemiologia

Le **epidemiologia** es le studio scientific del occurrentia e diffusion de maladias inter le population. Le epidemiologia non se occupa del diagnose e tractamento, ma essaya determinar qui pote esser attingite per un maladia e qual factores (supertoto social o ambiental) causa isto (etate, sexo, fontes de infection, nutrition, etc.). Le analyse statistic de grande bases de datos es un importante instrumento pro iste typo de recerca.
Antiquitate

Le **etate antique**, **epocha antique** o **antiquitate** es le periodo del historia inter le nascentia del scriptura e le cadita del imperio roman in 476, que marca le initio del Medievo. Illo es, dunque, le prime periodo propriemente historic.
## Introduction
Le disveloppamento variava multissimo in function del region studiate, ma a grande tractos pote characterisar se como le epocha del specialisation social, del nascentia del majoritate de scientias e artes actual e de un enorme expansion demographic que apportava a crear grande imperios. Il debe non oblidar que in le mesme datas un populo pote viver totevia in le prehistoria (o protohistoria) e altere pote haber evolvite multo.

Le regime politic plus abundante es le monarchia. Surge le commercio generalmente, con le apparition del moneta e del grande routes de intercambio. 
## Duo epochas
Le Antiquitate contine duo epochas: 
# Oriente Antique, con le apogeo del prime civilisationes al Oriente Extreme (China, India) e al Oriente Proxime (Mesopotamia, Egypto).
# Antiquitate Classic, con le predominantia del Grecia Antique e Roma.

### Oriente Antique
Al Oriente Antique es ubi surgeva le scriptura e, con illo, le historia propriemente nominate. Le cultura se centrava super toto in le valles del grande fluvios del Asia (como per exemplo le Fluvio Jalne, le Gange, le Tigris e le Euphrates) e al Nilo.

Tanto le paises del Oriente Extreme (India, Tibet, China) como illos del Proxime Oriente (Egypto, Imperio Persian, Mesopotamia) disveloppava un grande varietate de culturas, con multe linguas (e systemas de scriptura), religiones, systemas politic, etc.

### Antiquitate classic
Le antiquitate classic o Mundo Grecoroman significava le origine de Occidente, in contraposition al Oriente que habeva prevalite usque alora. Le grecos e le romanos recipeva le influentias del populos plus antique e elaborava los pro facer un creation original (super toto le grecos). 

Benque le cultura grec comenciava anteriormente, le importantia politic del Grecia Antique es resultato del victoria super le Imperio Persian in le Guerras de Medos. Plus tarde, con le conquestas de Alexandro Magne, le cultura grec se dispersava a in grande parte del Oriente Proxime, e mesmo influeva pauco super le paises del Oriente Extreme. Depost, le romanos conquireva Grecia e le costa mediterranee del Oriente Proxime, de plus de nove territorios al nord del Alpes.

## Fontes de studio
Le prime documentos son restos multo preciose pro le studio de iste etate. Le archeologia, ma, es le fonte principal, durante que le scriptura non esseva extendite no mesmo plus in avante e non recolligeva tote le aspectos del vita de ille tempore. Discopertas importante son le pyramides de Egypto o le citate de Pompeia, inter alteres.
Epidemia

In epidemiologia, un **epidemia** (greco: epi- "super", "supra"; -dem- "gente") occurre quando nove casos de un certe maladia, in un certe population human, e durante un certe periodo, substantialmente excede lo que es expectate a base del experientia recente. Le maladia non es necessarimente communicabile.

Exemplos de epidemias es le influenza H2N1 , e le peste nigre del medievo. Un epidemia pote occurrer in un certe region, in un area plus general, o mesmo in tote le mundo, in le qual caso illo es appellate un pandemia.

Alcun pauc casos de un maladia multo rar pote esser classificate como epidemia, ben que multe casos de un maladia commun (como le frigido commun) non porta iste classification.
## Referentia
*Un articulo de epidemia ex Encyclopaedia Britannica