open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ամանոր եւ Կաղանդ Պապուկի հետ կապուած աւանդութիւններ

**Կաղանդ Պապա**, Կաղանդի գիշեր մեծ ուրախութեամբ կը բանաս կաղանդի ծառին տակ շարուած նուէրները։ Սակայն ուրկէ՞ կու գայ նուէրներ բաժնելու այս սովորութիւնը։

Արդէն Ք.Ա. յոյները իրարու նուէրներ կը բաժնէին տարուան ամէնէն կարճ օրը՝ 21 կամ 22 Դեկտեմբերին։

Հռոմի մէջ Դեկտեմբերին տեղի կ'ունենային սատուռնեան տօները։ Ի պատիւ Սթրենիա աստուածուհիին, հռոմէացիները կը փոխանակէին ոսկիէ կամ արծաթէ առարկաներ, մաղթելու համար հարստութիւն. կը փոխանակէին նաեւ մեղր, իբրեւ մեղմութեան նշան։
 
Առասպելները շատ են նաեւ հիւսիսային Եւրոպայի մէջ։ Օրինակի համար, կը պատմեն թէ Օտէն աստուած հոյակապ ձիու մը վրայ նստած տունէ տուն կ'երթար եւ նուէրներ կը բաժնէր բարի պզտիկներուն։
 
Նորվեկիոյ անտառներուն մէջ բնակող երեւակայական թզուկներ ամէն ձմեռ կ'ելլէին իրենց քարայրներէն, նուէրներ բաժնելու համար։
 
Սակայն կամաց-կամաց քրիստոնեայ սուրբերը առին հեթանոս չաստուածներու տեղը։
 
Այս ձեւով, սպանացիները կը մտածէին, թէ սրբուհի Քաթրին օդին մէջ կը տեղափոխուէր մեծ անիւով մը եւ 25 Նոյեմբերին պատուհաններուն ծայրը նուէրներ կը զետեղէր պզտիկներուն համար։ Մինչ Աւստրիոյ մէջ սրբուհի Պարպ նուէրներ կը բաժնէր 4 Դեկտեմբերին:
 
Այս կրօնական հաւատալիքներէն քանի մը հատը տակաւին մինչեւ այսօր գոյութիւն ունին։ Ասոնցմէ ծնած է նաեւ նշանաւոր սուրբ Նիքոլան:

Պելճիքայի, Աւստրիոյ, Հոլանտայի եւ Ֆրանսայի մէջ կը պատմեն, թէ սուրբ Նիքոլա կու գայ Սպանիայէն, նարիջներով եւ նուէրներով լեցուն նաւով մը, 5 Դեկտեմբերի գիշերը։ Անոր կ'ընկերակցի իր օգնականը՝ Սեւ Փիեռը, որուն երեսը ծածկուած է մուրով։
 
Երկուքը միասին նուէրներ կը զետեղեն կրակարաններուն կամ դուռերուն առջեւ դրուած կողովի մը մէջ։
 
Քրիստոնեայ սուրբերու նկատմամբ հաւատքը շատ զօրաւոր մնացած է դարերու ընթացքին, սակայն անոնց կու գան միանալու նաեւ առասպելներուն բարի կամ չար վհուկները, պարիկները, թզուկները:
 
Այս ձեւով, կը պատմեն, թէ Ֆուէթար (ծեծող) պապան խարազաններ կը զետեղէր ծոյլ պզտիկներու տուներուն մէջ։ Մինչ Արիէ մօրաքոյրը ունէր երկաթէ ակռաներ եւ սազի ոտքեր։ Իշու մը վրայ նստած, ան կը շրջէր եւ նուէրներ կը բաժնէր պզտիկներուն։ Իսկ Զուիցերիոյ մէջ չար պզտիկները գետը կը նետէր։
 
Վերջապէս կը հասնի Կաղանդ Պապան...
 
1822 թուականին Նիւ Եորքի մէջ առաջին անգամ կը յայտնուի Կաղանդ Պապան, որ այդ ժամանակ, կը կոչուէր Սանթա Քլաուս։
 
Այդ տարին պատուելի մը՝ Քլեմըն Քլարք Մուր բանաստեղծութիւն մը կը յօրինէ իր պզտիկներուն համար։ Սուրբ Նիքոլան կը ներկայացուի իբրեւ ծեր, զուարթ եւ գիրուկ թզուկ մը, կարմիր քիթով եւ ճերմակ մօրուքով։ Այդ շրջանի գծագրիչները զինք կը ներկայացնեն կարմիր կարճ բաճկոնակ մը եւ փակած տաբատ մը հագած։ Բանաստեղծութիւնը յաջորդ տարին կը տպուի թերթի մը մէջ եւ մեծ յաջողութիւն կը գտնէ։
 
Ժամանակի ընթացքին Կաղանդ Պապան շատ ժողովրդական կը դառնայ եւ իւրաքանչիւր երկրի մէջ կը ստանայ տարբերակ անուն մը՝ Ֆատըր Քրիսմըս, Պապօ Նաթալ, Սանթա Քլաուս, Վէյնախթման:
 
Ան Եւրոպա կը հասնի 20ական թուականներուն։ Այդ շրջանին առաջին անգամ ըլլալով հսկայական լուսաւորուած եղեւիններ կը զետեղուին քաղաքներու փողոցներուն մէջ։ Կաղանդ Պապաներ կ'երեւին մեծ խանութներուն մէջ, ուր կ'ընդունին երեխաներուն ապսպրանքները։
 
Ամերիկայէն եկած այս Կաղանդ Պապան անմիջապէս կ'առնէ տեղը սուրբ Նիքոլային կամ Յիսուս Մանուկին, որ արդէն նուէրներ կը բաժնէր կարգ մը շրջաններու մէջ։

## Աղբիւրներ
* Ազդակ օրաթերթ, 1996- բացառիկ, Պէյրութ։

Ստորոգութիւն:Տօներ
Ամանորը Աւստրիոյ Մէջ

250px|frameless|աջից
**Ամանորը Աւստրիոյ մէջ** տօն: Անիկա կը նշուի 31 Դեկտեմբեր-ի գիշերէն մինչեւ 1 Յունուար։ Տօնը Աւստրիոյ մէջ առաջին անգամ նշուած է 1961 թուականին Ինոքենտիա Գ. Պապի հրամանով։

## Տօնի Նկարագրութիւնը
Նոր տարին Աւստրիոյ մէջ կը կոչուի Սուրբ Սիլւեստթրի օր: Այդ սուրբի պատիւին աւստրիացիները կը պատրաստեն տարչինով, շաքարաւազով եւ կարմիր գինիով փունջ։ Կէս գիշերին կը հնչեցնեն շեփորներ եւ ամբողջ աշխարհին կը յայտնեն, որ սկսած է Նոր Տարին, իսկ տօնական հրավառութեան ձայներով կը վտարեն հին տարուան չար ոգիները։

## Ամանորեան Ընթրիք
Աւստրիացիներու ամանորեայ գլխաւոր ճաշատեսակը կաթնակեր խոզուկնէ, որ նոր տարուան յաջողութեան խորհրդանիշն է։ Որպէսզի յաջողութիւնը ուղեկցի ամբողջ տարին պէտք է այդ ճաշատեսակէն առնուազն մէկ կտոր ճաշակել։ Սեղանը կը զարդարեն մարցիպանէ, տուրմէ եւ խմորէ պատրաստուած խոզուկներով։ «Երջանիկ ճաշատեսակներէն» մէկն ալ կանաչ ոլոռն է։

## Խաղեր Եւ Ժամանց
Տօնական ժամանցի ձեւերէն մէկը հալած կապարով գուշակութիւնն է։ Կապարը կը հալեցնեն, կը լեցնեն սառը ջուրին մէջ եւ ըստ այն տեսքի, որ ինք կ'ընդունի, կը գուշակեն, թէ ինչ կը սպասուի տուեալ մարդուն նոր տարուան ընթացքին։ Վատ նախանշաններ են 13 թիւը եւ տարիքով կնոջ կերպարը։ Իսկ արեւը եւ սրածայր գլխարկը կը խորհրդանշեն ընտանիքի առողջութիւնն ու հարստութիւնը։

Իսկ ինչպէս պատկերացնել Աւստրիան առանց երաժշտութեան եւ Պարահանդէսներու: Տարիներ շարունակ 31 Դեկտեմբեր-ին եւ 1 Յունուար-ին Վիեննական օփերային մէջ կը բեմադրուի Եոհան Շտրաուսի «Չղջիկ» օփերան։

## Նուէրներ
1 Յունուար-ի առաւօտեան երեխաները կը շրջին տուներով, կ'երգեն եւ ատոր փոխարէն կը ստանան նուէրներ՝ քաղցրաուենիքի տեսքով։ Մարդիկ իրար կը նուիրեն փոքրիկ տուրմէ կամ մարցիպանէ յուշանուէրներ՝ խոզուկներու եւ ոսկիէ դրամներու տեսքով։

## Տէս Նաեւ
* Ամանոր
* Աւստրիա

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ամանորը Աւստրիոյ մէջ

Ստորոգութիւն:Տօներ
Վասիլի Ամաշուքելի

**Վասիլի Ամաշուքելի** (), վրացի կինոբեմադրիչ։ Վրացական կինոարուեստի առաջին գործիչներէն մէկը։ Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ (1974)։

## Կենսագրութիւն
Քութայիսի մէջ սորված է Վասիլ Թամարաշվիլիի Արուեստի դպրոցին մէջ։ 1908 թուականին Մոսկուայի մէջ աւարտած է ֆրանսական «Գոմոն» կինոընկերութեան կազմակերպած դասընթացը։ Առաջինն է, որ Վրաստանի նկարահանած է վաւերագրական ֆիլմեր։

Վասիլի Ամաշուքելին որպէս կինոմեխանիկ, աշխատած է Պաքուի մէջ։ 1907 թուականին Վասիլի Ամաշուքելի, Պաքուի մէջ նկարահանած է նաւթի արդիւնաբերութիւնը եւ նուիրած քանի մը ֆիլմեր՝ «Ածխի տեղափոխումը», «Աշխատանքը նաւթահորերուն մէջ» եւ «Նաւթի հանումը»։ Նոյն թուականին ան նկարահանած է նաեւ «Պաքուի շուկաներու տիպերը» վավերագրական կարճ ֆիլմն ու «Ծովափին զբոսնելիս» ֆիլմը (չէ պահպանուած)։ Պահպանուած է 15 Մայիս 1908-ով թուագրուած փաստաթուղթ մը, որով տպարանի տնօրէնը կը դիմէ Ամաշուքելիի՝ խնդրելով տպարանի աշխատողներուն թոյլ տալ անվճար ներկայ գտնուիլ կինոցուցադրութիւններուն։ Այդ օրը կը նշուի որպէս Վրաստանի կինեմատոգրաֆիայի «ծննդեան օր»։

1900-1912 թուականներուն Վասիլի Ամուշաքելին նկարահանած է շարք մը ֆիլմեր՝ «Nakhet tqveni sakhe», «Քութայիսի բնապատկերներ», «Քութայիսի այգին» (1911 թուական) եւ «Ակակի Ծերեթելիի ճամփորդութիւնը դէպի Ռաճա-Լեչխ» (1912 թուական)։ Վերջինս Վասիլի Ամաշուքելիի նկարահանած միակ լիամետրաժ ֆիլմն է։ Անոր մէջ, կը ներկայացուի Ակակի Ծերեթելիի ճանապարհորդութիւնը դէպի Իմերեթի լեռնային շրջանները։ Կան վկայութիւններ, որ Ծերեթելին գործուն մասնակցութիւն ունեցած է ֆիլմի ստեղծման մէջ եւ բարձր գնահատած է զայն։ Ֆիլմի՝ 1500 մեթր երկարութիւն ունեցող կինոժապաւէնէն՝ պահպանուած է միայն 400 մեթրը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:14 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1 Դեկտեմբերի մահեր
Ամառ

մինի|Ամառ
**Ամառ**, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Գարնան՝ յաջորդող, իսկ աշնան՝ նախորդող եղանակը։ Եղանակներէն ամէնէն տաքը։

Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին ամառը կը սկսի Յունիս 21–ին եւ կը վերջանայ Սեպտեմբեր 21–ին (Յունիս, Յուլիս, Օգոստոս)։ Իսկ հարաւային կիսագունդի տարածքին՝ կը սկսի Դեկտեմբեր 22–ին եւ կը վերջանայ Մարտի 21–ին (Դեկտեմբեր, Յունուար, Փետրուար)։

Ամրան ամիսներուն կը կատարուի արտերը հերկելու գործընթացը, հացահատիկի բերքահաւաքը եւ պտուղներուն հասունացումը։ Հին հայկական նշանաւոր տօներէն մէկը՝ Նաւասարդը կը տօնէին Օգոստոսի 11-ին, որ կը նկատուէր նաեւ Նոր տարուան սկիզբը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Atlantic Ocean shoreline in Myrtle Beach, South Carolina.jpg
Պատկեր:Fig Tree Bay.jpg
Պատկեր:Corfu Gouvia Beach R02.jpg
Պատկեր:Praia de Silgar. Sanxenxo. Galiza SX-7.jpg
Պատկեր:VistaPlayaLaPerla.jpg
Պատկեր:Steinhuder Meer, Skulptur Tanz der Winde (1).jpg
Պատկեր:Summer Fruits (7774255636).jpg
Պատկեր:Bleuets & Coquelicots 0002.jpg
Պատկեր:Tournesols Tourtoirac.JPG
Պատկեր:Champs DSC01354.JPG
Պատկեր:Champ de lavande.JPG
Պատկեր:Rapsfeld 2007.jpg
Պատկեր:Champ de lavande,France.jpg
Պատկեր:Champ de lavande à Valensole (2).jpg
Պատկեր:Champ de lavandes et borie.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տարուան եղանակներ
Ամասիա (անձնանուն)

**Ամասիա**, հայկական արական եւ իգական անուն։

Որպէս արական անուն պատշաճեցուած է Խորենացիի կողմէ՝ բացատրելու համար Մասիս լերան անուան ստուգաբանութիւնը, կը համեմատուին հրեական Ամասիա թագաւորի անուան հետ։ Ամասիան Յուդայի 8-րդ թագաւորն էր։ Գահակալած է Ք․ Ա․ 838 - Ք․ Ա․ 809 թուականներուն։ Պարտութեան մատնուած է Իսրայէլի Յովաս թագաւորի կողմէ եւ մարդասպաններու ձեռքով սպանուած։ Այս անձնանունին եբրայերէն ձեւն է *Amaşyāh*, որ կազմուած է *amş*` զօրաւոր եւ *Yāh*` Եհովա բառերէն եւ կը նշանակէ «Աստուածազօր կամ զօրութիւն Աստուծոյ»։ Տառադարձուած է յունարէն Αμασίας բառէն, որմէ ալ հայերէն Ամասիա:

Որպէս իգական անուն կարճ ձեւն է *Ամաս*։ Առաջացած է համասփիւռ ծաղիկի անունէն։

## Գործածութիւններ
* Ամասիա, որդի Արմայիսի, նահապետ Հայկազանց (Ք․ Ա․ 1940 - Ք․ Ա․ 1908), նստաւ Արմաւիր, ունեցաւ 3 որդի՝ Գեղամ, Փառոխ եւ Ցոլակ։ Վերջին երկուքի համար գնաց շինեց *Փառախոտ* եւ *Ցոլակերտ* աւանները, լեռը կոչեց իր անունով՝ Մասիս։ Կեանքի մնացեալ մասը անցուց Արմաւիր։
* Ամաս, որդի Հազրպէկի:
* Ամասիա, կին Խոփեարի եւ մայր տէր Մեսրոպի, որուն աղջիկն ալ կը կոչուի Ամաս:
* Ամաս, կին Փոխանի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Գարեգին Ամատեան

**Ամատեան Գարեգին** (), հայ բժիշկ, բանասէր եւ ազգային-հասարակական գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Նախնական ուսումը մեծ մասամբ ստացած է Երզնկա: Երկրորդական ուսումը՝ Պէրպէրեռն եւ յետոյ Վենետիկի Մ. Ռափայէլեան վարժարաններուն մէջ, երկուքէն ալ շրջանաւարտ ըլլալով:

1903-1913 բժշկութիւն կ'ուսանի Լօզան եւ յաջողութեամբ կ'աւարտէ Համալսարանի ընթացքը: 1914-էն 1913 Լօզանի նահանգային մտային հիւանդանոցին մէջ կ'աշխատի եւ ձեռք կը բերէ մըտային եւ ջղային հիւան դութեանց մասնագիտութիւն: Այդ տեղ կը գնահատուի իր պաշտօնավարութեան մէջ եւ իր այդ մասնագիտական ճիւղերուն «*շէֆ տը ֆլինիք»*ի տիտղոսը կը ստանայ:

1919-ին կ'անցնի Կիլիկիա, իբրեւ անդամ Ազգային Պատուրակութեան կողմէ հոն զրկուած բժշկական առաքելութեան: Ապա կը մկնի Իզմիր, ուր կը հաստատուի իբրեւ բժղիկ (1919-22) եւ կը մնայ մինչեւ քաղաքին Յոյներու կողմէ պարպումը:

Պէյրութ անցնելով ՀԲԸ Միութիւեան որբանոցներուն բժիշկ եւ տնօրէն կրկնակ պաշտօնները կը վարէ, 1928-30, կարճ շրջան մը Կիպրոսի մէջ բժկութեամբ պարապելէ ետք կ'անցնի Փարիզ ուր երեք տարիէն աւելի կը նուիրուի ներքին եւ ընդհանուր բժշկութեան կատարելագործումին եւ նոր մասնագիտութիւններ ձեռք կը բերէ:

1934-ին կը հաստատուի Գահիրէ իբրեւեւ բժիշկ: Տոքթ․ Ամատեան կանուխէն ունեցած է գիտական գրական եւ ազգային Հասարակական գործունէութիւն իբրեւ գիտական գործ՝ յիշատակենք «*Ալգոլամոլները այլասերուածնե՞ր են»* ուսումնասիրութիւնը ֆրանսերէն լեզուով հրատարակուած փրոֆ. Պրայսիկի հետ հոգեվերլուծումը, հայերէն հրատարակութիւն բազմաթիւ հայ թերթերու մէջ բժշկական, առողջապահական եւ բժշկա-մանկավարժական նիւթերու շուրջ օգտաշահ ուսումնասիրութիւններ եւ քրոնիկներ հրատարակած է։ Բոլոր այն վայրերուն մէջ ուր գտնուած է բժշկա-առողջապահական նիւթերու շուրջ բանախօսութիւններ կատարող է։

Գրական մարզին մէջ՝ հրատարակած է այլ եւ այլ թերթերու մէջ՝ քերթուածներ։ Ազգային հասարակական մարզին մէջ՝ Եւրոպա գտնուած միջոցին հայկական դատի եւ մշակոյթի վրայ ֆրանսերէն լեզուով բանախօսութիւնները կատարած է եւ աշխատակցած է Զուիցերիական բազմաթիւ թերթերու։ Հրատարակած է թերթերդու մէջ Հայկ. խնդրին պատմութիւնը եւ այլ նիւթերու շուրջ։ Աշխատակցած է գլխաւորաբար «Gazette de Lausann» եւ «Tribune de Gen ve» թերթերդու մէջ, բացի վերոյիշեալ գիտական յօդուածներէն՝ գրած է նաեւ բազմաթիւ ազգային հասարական հրատապ խնդիրներու մասին յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ։ Եղած է անդամ Իզմիրի ուսումնական խորհուրդին եւ հոգաբարձու վարժարաններու, Նիկոսիա եւ Գահիրէ։

Ինքն է որ առաջին անգամ Հայոց մէջ «Ֆրոյտիզմ»ը ծանօթացուցած է իր հրատարակութիւններով։ Տոքթ. Ամատեան սահուն կերպով կը խօսէր եւ կը գրէր ֆրանսերէն, եւ այս լեզուով հրատարակած է բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ։ Հայ թերթերէն գլխաւորաաբար աշխատակցած է *ՀՕԿ*-ի Փարիզի թերթերուն, *Արեւ*ի, *Հ. Կոչնակ*ի, *Լիբանան*ի, *Արեւելեան Մամուլ*ի, *Արաքս*ի եւ բազմաթիւ այլ թերթերու։

Ան կը մահանայ 1982 թուականին, Երեւան։

## Աղբիւրներ

* «Հայ Հանրագիտակ», Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 122-123։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:25 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:24 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Զարեհ Ամատունի

**Զարեհ Ամատունի**, (), բնիկ Եոզղատցի, հօր անունը Համբարձում, մօրը՝ Վարդենի։ Ծնած Եոզղատ, 1879-ին։ Շրջանաւարտ՝ Պէյրութի Ֆրանսական Բժշկական Համալսարանէն, 1903-ին։ Շրջանաւարտ ըլլալէ յետոյ կ'երթայ Փարիզ մասնագիտութեան համար։ Ապա կը վերադառնայ Պէյրութ, ուրկէ կ'անցնի Ատանա, յետոյ Պոլիս, ուր կը նշանակուի Քարանթինայի պետական բժիշկ 
(Մէտրսէս Քարանթընէր): Դարձեալ կու գայ Պէյրութ, ուր կ'ամուսնանայ եւ կ'անցնի քամարան (Կարմիր Ծով): Հոն երկար տարիներ կը պաշտօնավարէ յաճախ գալով Պէյրութ: Պատերազմի բերմամբ (1914) կ'անցնի Եէմէն (Հօդէյտա), ուր պատերազմի ընթացքին կղզիացած է եւ ապա գերի ինկած՝ անգլիացիներուն ձեռքը 1918-ին։ Հօդէյտայի մէջ, զուրկ՝ ընտանեկան խնամքէ, թանջքէ կը բռնուի, որ մեծապէս կե հիւծէ իր մարմինը, ի վերջոյ իր մահուան պատճառ ըլլալով։ 1920-ին կը վերադառնայ Պէյրութ եւ անմիջապէս Ֆրանսական իշխանութեանց կողմէ Սանճագի Մէտըսէն Քարանթընէր կը նշանակուի։ Հոն կը պաշտօնավարէ մինչեւ իր մահը՝ 1935: Կը մեռնի Պէյրութ, գերմանական հիւանդանոցը։ Տօքթ. Ամատունիի զաւակներն են.- Եգուարդ, Զաւէն, Սեպուհ, Նուարդ եւ Ալիս:

## Ծանօթագրութիւններ
Նափոլէոն Ամատունի

**Նափոլէոն Ամատունի** (), հայոց թատրոնի ծաղկման եւ զարգացման նուիրուած գործիչ, երդուեալ հաւատարմատար եւ Թիֆլիսի վարկի ընկերութեան նախագահ։

Ամատունի 1879-1881 թուականներուն Թիֆլիսի մէջ թատերական խումբեր կազմած է. այդ խումբերուն մաս կազմած են Պետրոս Ադամեան, Աստղիկ, Սիրանոյշ Պետրոսեան եւ ուրիշներ։

## Աշխատանքային գործունէութիւն

* 1879-1882 թուականներուն՝ Թիֆլիսի հայկական թատերական կոմիտէի նախագահ։
* 1883-1893 թուականներուն՝ Թիֆլիսի հայկական թատերախաղի (դրամատիկական) ակումբի նախագահ։
* Մահացած է 1899 թուականի Փետրուար 13-ին, Թիֆլիսի մէջ։

## Ընտանիքը
Նափոլէոն Ամատունիի կնոջ անունը անյայտ է։ Ունեցած է երեք դուստր.

* Ելենա Ամատունի
* Ատելաիտա Ամատունի
* Եւգենեայ Ամատունի, որ ամուսնացած էր իր ազգականին՝ Նիկոդիմոս Ամատունիի հետ։

## Բեմադրութիւններ

* Շէյքսփիր՝ «Համլէթ»
* Օսթրովսքի՝ «Եկամտաբեր պաշտօն»
* Կրիպոյետով՝ «Խելքէն պատուհաս»

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ով ով է.հայեր(կենսագրական հանրագիտարան։ Երկու հատորով), ՀՀ խմբ. հանձնաժողով՝ Հ. Մ. Այվազեան (գլխ. խմբագիր) եւ ուրիշներ, Երեւան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Հ.1, Աբալեան-Ղուշչեան, 2005:
Ամէր Շաֆի

**Ամէր Շաֆի Մուհամետ Սապպահ** (‎‎), Ամման, Յորդանան, յորդանանցի ֆութպոլիստ, Յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի եւ «Ալ- Վիխդատ» ֆութպոլային ակումբի դարպասապահ։

## Վաղ տարիներ
Ամէր Շաֆի մեծցած է Ճապալ ալ-Հաշմի Ալ-Շամալիի մէջ, ուր ան յաճախած է դպրոց, ապրած է իր երիտասարդութեան տարիները, եւ ֆութպոլ խաղացած ֆութպոլիստներու հետ, ինչպիսին էր Ռամի Էլ-Հինտին։

## Ակումբային աշխատանք
Ամեր Շաֆին սկսած է իր ֆութպոլային աշխատանքը որպէս կիսապաշտպան, իսկ յետոյ դարձած է դարպասապահ: «Ալ-Եարմուք» ակումբին մէջ քանի մը տարի խաղալէ ետք ընտրուած է Յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի դարպասապահ: 2004, 2011 եւ 2015 թուականներուն Ասիոյ բաժակի մրցաշարքերուն իր յաջող խաղերէն ետք ան կը ցանկար երթալ Եւրոպա, սակայն ընտանեկան պայմանները թոյլ չեն տուած հեռանալ Յորդանանէն։

## Միջազգային աշխատանք
Ամեր Շաֆին իր առաջին միջազգային խաղը խաղացած է Յորդանանի Ազգային Հաւաքականին հետ, 17 Օգոստոս 2002-ին՝ Քենիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի հետ եղած ընկերական հանդիպումին ժամանակ, որ աւարտած է սպիտակ հաւասարութեամբ: Յորդանանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի կազմին մէջ իր անցուցած խաղերուն (136 խաղ) քանակը կը համարուի մրցանիշ։

## Վիճակագրութիւնը հաւաքականին մէջ՝ 17 Յունիս 2017-ի դրութեամբ

## Նուաճումներ
 **«Ալ- Ֆայսալ»**
* Ասիոյ ֆութպոլի դաշնութեան բաժակակիր**(1)**: 2005
* Յորդանանի բաժակակիր**(1)**: 2005

**«Ալ- Վիխդատ»**
* Յորդանանի ախոյեան**(6)**: (2007, 2009, 2011, 2014, 2015, 2016)
* Յորդանանի բաժակակիր **(4)**: 2009, 2010, 2011, 2014
* Յորդանանի FA Shield յաղթող **(2)**: 2008, 2010
* Յորդանանի առաջնակարգ բաժակակիր**(5)**: 2008, 2009, 2010, 2011, 2014

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* http://www.kooora.com/?player=11129
Ամերիկայի Հայ Իրաւանց Խորհուրդ

**Ամերիկայի Հայ Իրաւանց Խորհուրդ** (), ՌԱԿի քաղաքական թևը։ նպատակն է քարոզչական, դաստիարակչական, ընկերային միջոցներով Քալիֆորնիայի պետական շրջանակներուն եւ օտար ազգերուն ծանօթացնել Հայ դատին, բացահայտել Թուրքիոյ հակահայկական գործունէութիւնը, հաւաքելու տարածել Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստաթղթեր, ստեղծել օտար լրագրողներու հետ յարաբերութիւններ, քաջալերել հայանպաստ յօդուածներ եւ այլն։

## Մասնաճյուղերը
Մասնաճյուղներ՝

* Լոս Անճելես
* Փասատինա
* Սան Ֆերնանտօ
* Սան Ֆրանսիսքօ
* Ֆրեզնօ

## Արտաքին յղումներ

* http://www.keghart.com/Chankalian_Arara 

Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Ամերիկայի Հայկական Թանգարան

**Ամերիկայի հայկական թանգարան** (), Հայաստանի պատմութեան թանգարանէն եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութեան թանգարանէն ետք հայկական թանգարանային ամենակարեւոր հավաքածոն է։ Հիմնադրուած է 1971 թուականին։

## Պատմութիւն
Թանգարանը նախապէս կոչուած է Ամերիկայի հայկական գրադարան եւ թանգարան (անգլ.՝ Armenian Library and Museum of America, ALMA)։ 2013 թուականին թանգարանը վերանուանուած է եւ ներկայիս կը կոչուի Ամերիկայի հայկական թանգարան՝որպէսզի անցնի խոշոր թանգարաններու կարգավիճակին եւ որպէս այդպիսին ճանչցուի։ Թանգարանի նպատակն է հաւաքել եւ պահպանել հայկական մշակութային արժէքները, ապահովել անոնց փոխանցումը յաջորդ սերունդներուն։ Ամերիկայի հայկական գրադարանի եւ թանգարանի պատմութիւնը սկսած է 1971 թուականին, երբ խումբ մը հայեր նախաձեռնեցին հայերէն գիրքերու ու հայկական եկեղեցիին պատկանող տարբեր իրերու հաւաքագրումը Մասաչուսէթս նահանգի Պելմոնտ քաղաքին մէջ։ 1985 թուականին, երբ արդէն հաւաքուած էր հարուստ հավաքածոյ մը, ներկայացուեցաւ հանրութեան։ Թանգարանը 1988 թուականին տեղափոխուած է քաղաքի կեդոնը գտնուող քառայարկ շէնք մը՝ ի յիշատակ Ստեփան Բաբգէն Մուպարի եւ անոր կնոջ՝ Մարիամ Մուգարի։

## Թանգարան
Թանգարանը ունի շուրջ 20 հազար նմոյշ (որոնց կարգին 5000 հնադարեան եւ միջնադարեան հայկական մետաղադրամներ, ազգային տարազներ, աւելի քան 3000 ձեռագործ, 180 հայկական գորգեր, ուրարտական եւ կրօնական նմուշներու ընդարձակ հաւաքածոներ, ձեռագրեր, նոթաներ, քարտէսներ, լուսանկարներ)։ Թանգարանի հաւաքածոն յարատեւ կ'ընդլայնի։ Թանգարանը բազմաթիւ հաւաքածոներ ձեռք բերած է Պետուքայեան ընտանիքէն, մեծ թիւով նշագրուած հայկական գորգեր՝ Արթիւր Կրէկորեանէն, Ղարաբեան ընտանիքէն՝ Կիւթախիոյ խեցեգործական ապրանքներ։ Թանգարանը ձեռք բերած է լուսանկարիչ Եուսոֆ Քարշի հաւաքածոն, Նորթան Դոձի հաւաքածոյէն յետխորհրդային շրջանի նկարներ եւ շատ այլ ցուցանմոյշներ։

## Գրադարան
Մեսրոպ Պոյաճեանի անուան հետազօտական գրադարանին մէջ կան է շուրջ 27 հազար՝ գիրքեր՝ հայերէն, անգլերէն եւ այլ լեզուներով, պարբերականներ, պաստառներ, փաստաթուղթեր եւ քարտէսներ։ Գրադարանի հպարտութիւնը եւ ամէնէն նշանակալից նմոյշը 1915-ի Մեծ Եղեռնէն փրկուած հայորդիներու պատմածներու ձայնագրութեան հաւաքածոնն է։։

## Նախաձեռնութիւններ
Թանգարանը ստեղծած է շարժական շարք մը ցուցահանդէսներ, որոնցմէ հիմնական երեքը կը կրեն «Ովքեր են հայերը», «Կամաւոր» եւ «Հայոց շարունակուող ցեղասպանութիւն. մահ, հերքում եւ պղծում» անուանումները։

## Ծանօթագրութիւններ
Ամէլ Պենթ

**Ամէլ Պենթ** (, ) ֆրանսացի երգչուհի, որ նշանաւոր դարձաւ երբ կիսաւարտականին հասաւ Ֆրանսական հեռատեսիլի «Նոր Աստղ» յայտագիրին մէջ:

## Կենսագրութիւն
Ամէլ Պենթ մեծցած է Լա Քուրնովի մէջ իր Ալճերիացի հօր եւ Մարոքցի մօր հետ: Ան եղբայր եւ քոյր ունի: Իր երգի ընթացքը սկսաւ երբ ինք կիսաաւարտականի անցաւ հեռատեսիլի Նոր Աստղի 2-րդ յայտագիրին մէջ։ Նոյնիսկ ինք աւարտականին չի հասաւ բայց տնօրէները իրմով հիացած էին. իր ձայնին եւ մէկ տարի ետք իրեն յատուկ ալպոմ հանեցին, որու անունն էր «Un Jour d'été» (Ամառուայ Օր մը) արձակուեցաւ այս ալպոմը 2004-ի վերջերը: Ալպոմը ծախուեցաւ աւելի քան 550000 օրինակ միայն Ֆրանսայի մէջ, ալպոմի յաջող «Ma Philosophie» (Իմ Փիլիսոփաս) երգն էր, որ ծախուեցաւ աւելի քան 500000 օրինակ, ըլլալով առաջինը Ֆրանսայի մէջ աւելի քան 6 շաբաթ: «Dancing with the Stars» (Պարել Աստղերու հետ) յայտագիրին մասնակցեցաւ եւ երկրորդ դիրքը գրաւեց իր ընկերակիցին հետ Քրիսթոֆր Լիսադա:

«je reste» (Ես Հանգչիմ) երգին մէջ 2011-ին, Մեդա Հըրլենդ Քրոնիքլ Գարլ Լենտեր դերասանին հետ ունեցաւ իր տեսերիզը:

## Տիսքօկրաֆի
### Ալպոմներ
մինի|աջից|Ամէլ Պենթ 2008

### Երգերը
մինի|աջից| Ամէլ Պենթ Ողիմեական ելոյթի ատեն (Փարիզ) 2011

## Մրցանակներ
* 2005: Պաշտօնակարգուած է «MTV Europe Music Awards» ՄԹՎ Եւրոպական Երաժշտութեան մրցանակին Ամենալաւ ֆրանսական դերին
* 2006: Պաշտօնակարգուած է «NRJ Music Award» ՆՐՃ Երաժշտութեան մրցանակը
* 2006: Կը շահի Եւրոպական Պարգեւը ամենալաւ Ֆրանսական դերը
* 2006: Կը շահի Եւրոպական երաժշտութեան մրցանակ
* 2008: Պաշտօնակարգուած է ՆՐՃ Երաժշտութեան մրցանակին Աղջիկ արուեստագէտը տարուան
* 2010: Պաշտօնակարգուած է ՆՐՃ Երաժշտութեան Մրցանակին ինչպէս Տարուան Արուեստագէտ Աղջիկը
* 2013: Պաշտօնակարգուած է ՆՐՃ Երաժշտութեան Մրցանակին ինչպէս Տարուան Արուեստագէտ Աղջիկը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ
Ամբողջ թիւ

կենտրոն|480px
**Ամբողջ թիւ**՝ այն թիւն է, որ կրնայ ներկայացուի առանց կոտորակային բաղադրիչի: Այսպէս, 37-ը, 5-ը, 0-ն, -161-ը ամբողջ թիւեր են, երբ 13.71-ը,  -ը կամ \sqrt{2}-ը՝ ոչ: Ամբողջ թիւերու բազմութիւն իր մէջ կը ներառէ դրական բնական թիւերը՝ 1, 2, 3..., անոնց բացսական արժէքները՝ -1, -2, -3... եւ զերոն:

## Նշանակում
աջից|60px
Կը նշանակուէ թաւ Z-ով ("") կամ գրատախտակի թաւ տէսքով \mathbb{Z} (Unicode U+2124 ℤ) որ գերմաներէն Zahlen «թուեր» բառէն եկած է:

## Տես նաեւ
* Բնական թիւ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամբողջ թիւեր
Ամիր Վարդ (անձնանուն)

**Ամիր Վարդ**, հայկական արական անուն։ Կազմուած է արաբերէն *أمير*, *amīr*՝ իշխան եւ հայերէն *վարդ* բառերէն։ Գործածուած է 16-րդ դարուն։

## Գործածութիւններ
* Ամիր Վարդ, Մկրտիչի որդին եւ եղբայրը Մարգարէ երեցի, որ Տանձիկավանքի մէջ օրինակեց Ձեռնադրութեան Մաշտոցը։
* Ամիր Վարդ, յիշատակված է Վենետիկի ձեռագիրներէն թուականը այայտ յիշատակարանի մը մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ամիուն

**Ամյուն** (արաբ.՝ أميون, *Amyūn,* յուն.՝ Αμιούν), քաղաք Լիբանանի հիւսիս-արեւմտեան մասին մէջ, Քուրա (χώρα, յունարէնով կը նշանակէ «երկիր») շրջանին մէջ։ Կը գտնուի Պէյրութէն մօտ 78 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Կը կոչուէր «Ումայյա» մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակին եւ բնակեցուած էր յոյն ուղղափառներո։ Հոն կը գտնուին փիւնիկեան եւ հռոմէական յուշարձաններ, եւ անոր կարեւորագոյն յուշարձաններէն են Սուրբ Գէորգ եկեղեցին, որ կառուցուած է հռոմէական տաճարի աւերակներուն վրայ եւ Սուրբ Ֆոկա վանքի շէնքը, որ կառուցուած է խաչակիրներու ժամանակաշրջանին։ Քաղաքին մէջ մեծամասնութիւն են յոյն ուղղափառները։ Քաղաքը հիմնուած է փիւնիկեցիներու օրով։

1953 թուականին, Ամյունի բնակչութիւնն էր 2,673, իսկ այսօր ունի գրեթէ 10,658 բնակչութիւն։

Ամյունը հանրածանօթ է իր ձիթենիներով եւ բարձրորակ ձիթաիւղով։

## Անուանումը
Ամիուն բառը արամեական ծագում ունի եւ կ'ենթադրուի, որ անիկա անուանուաղ է «Am Yuan», որ կը նշանակէ «յունական բնակավայր»: Թերեւս անուանման մէկ այլ արմատ կայ, որ կը նշանակէ «ամրացուած քաղաք», քանի որ անիկա ամրացուած է հռոմէական տաճարներով: Ամիուն քաղաքը կը գտնուի հին բլուրի գագաթին, որ կը թուագրուի մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակէն առաջ եւ այդ ժամանակաշրջանին քաղաքը կը կոչուէր «Ումմայա»: Ամիյա բառին կը հանդիպինք Tell el-Amarna տառերուն մէջ, որոնք մ.թ.ա. տասնչորրորդ դարուն տեղական կառավարիչներն ուղարկած են իրենց տէրերուն՝ Եգիպտոսի փարաւոններուն։ Լիբանանի քաղաքներու եւ գիւղերու անուններու ստուգաբանական ուսումնասիրութեան ժամանակ, պատմաբան Անիս Ֆրեյհան հաստատեց, որ Ումիան ինքնին առաջացած է սեմական Էմուն բառէն, որ կը նշանակէ «ուժեղ ամրացուած» կամ «անառիկ ամրոց»։

## Նշանաւոր հնութիւններ

* Սուրբ Գէորգ տաճար. կառուցուած է նախկին հռոմէական տաճարի գագաթին ամէնաբարձր բնակեցուած տարածքին մէջ, ինչպէս կ'ըսուի շրջաբերականին մէջ, որ գրուած է Լիբանանի հանրակրթական դպրոցներու պատմութեան ուսուցիչ Շուքրալա Ալ-Նապութի կողմէ:

* Սուրբ Յովհաննես Աւետարանիչ եկեղեցի. կը բարձրանայ ժայռոտ լանջի վրայ, ժայռի հարավւ-արեւելեան ճակատի շարք մը կամարներու վերեւը: Կը պարունակէ խաչակիրներու եկեղեցիի եռապատիկ (մ.թ. 1099-1100 թթ.) եւ անոր տակ՝ ժայռի մէջ փորագրուած 28 համայնապատկերային դամբարաններ, որոնք փորագրուած են ճակատին եւ որոնց ածխածնային թուագրումը ցոյց կու տայ (15,000-24,000 տարի):

Ամյուն քաղաքը յայտնի է որպէս Ամյունի ճակատամարտի վայր՝ մ.թ. 694 թուականին բիւզանդական զօրքերու միջեւ՝ Մավրիկի եւ Մավրիկիանի գլխաւորութեամբ եւ մոնոթելիտական ​​աղանդի որոշ հետեւորդներու միջեւ:

## Տե՛ս նաեւ

* Լիբանան
* Պէյրութ
* Պիպլոս
* Պալամանտ Համալսարան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հռոմէական գաղութներ
Բեկլար Ամիրջան

**Բեկլար Ամիրջան(եան)** (), հայ երգիչ (պարիթոն)։

### կենսագրութիւն
Ծնած է Տփխիս (Թիֆլիս)։ Կրթութիւնը ստացած է Ներսէսեանի մէջ՝ 1879–էն 1885, աւարտելէ ետք կ՛երթայ Փեթերսպուրկ ու 1886–ին կը մտնէ երաժշտանոց (Կոնսերուադուար)։ Այնտեղ կ'աշակերտէ էվերարդիին, Գաբելին եւ ուրիշներու, մինչեւ 1889։ Սակայն օդի վատ ազդեցութենէն ստիպուած կը ձգէ Փեթերսպուրկը եւ 1890–ին կ'անցնի Իտալիոյ Միլանօ քաղաքը, ուր նոյնպէս երաժշտանոց կը մտնէ եւ մինչեւ 1894 թուական կը զբաղի իտալական ուղղութեամբ։ Իսկ նոյն տարուան՝ Յունիս 21–ին, կ'աւարտէ առաջին մրցանակով եւ Սեպտեմբեր 11–ին բեմ կը բարձրանայ Վենետիկի մէջ՝ Ռոսինի թատրոնին մէջ, կատարելով Ֆաուսթի մէջ Վալենդինի դերը։ Տասնչորս ամիս խաղալով եւ երգելով Իտալիոյ մէջ՝ 1895–ին կ'անցնի Ռուսաստան՝ Մոսկուա ու կը սկսի խաղալ իտալական խումբի մը մէջ։ 5 Ապրիլ 1896–ին կը հրաւիրուի արքունիք թատրոնի վարչութեան կողմէն երեք տարի պայմանագրով եւ այնուհետեւ կը սկսի երգել (քիչ բացառութեամբ միայն) արքունական թատրոններու մէջ, այցելելով Ռուսաստանի, Լեհաստանի, Սիպերիոյ եւ այլ կողմերու մեծ եւ փոքր քաղաքները։

1902–ին կը հրաւիրուի՝ Աստրախանի Արքունի Երաժշտական ուսումնարանի վարչութեան կողմէ, ուր աշակերտներուն եւ ուսուցիչներուն պատրաստելով՝ իր մասնակցութեամբ կը ներկայացնէ Դեմոն, Եւգենի Անգին, ֆաուսթ եւ Ռիգոլեթօ։ 1903–ի Յուլիսէն կը պայմանաւորուի Ֆիկների հետ եւ անոր խումբի հետ կ՛երթայ Ն. Նովկորոտի Եարմրկա մինչեւ Սեպտեմբերի 1-ը։ Ապա կը վերադառնայ Տփխիս, ուր կ'անցընէ ձմրան երգաշրջանը։

#### Ամիրջանի երգացանկը
Ամիրջանը տուած է համերգներ եւ մասնակցած է այլեւայլ բարեգործական երեկոյթներու, միայն Ռոստովի եւ Տփխիսի մէջ, երգելով նաեւ հայերէն երգեր։ Անոր ռուսերէն երգացանկն էր՝ Դեմոն, Օնեգին, Ռումշան, Իշխան Իկոր, Յուղա, Քալաշնիքով, Գրիգ, Գրեազնրիյ, Գրաֆ Տօմսկիյ, Տրօեկուրով, Վեազոմսկիյ, Իշխ. Կուրլեատեւ, Եանուշ, Մուցիօ, Պորիս Գոդունով, Իշխան Ելեցկի, եւ այլն։ Օտար լեզուներով՝ Ամոնասրօ, Նելուսկօ, Էսկամիլիօ, Մեֆիստոֆէլ, Վալենդին, Րիգօլետտօ, Բարնարա, Եագօ, Թոնիօ, վոլ Ֆրամ, Ֆիկարօ, Բեպպօ, Մարսէլ, Նիլականտա, Րենատօ, Կարլ Ե., Մերկուցիօ, Քապուլեթ, Ջիանշիոտտօ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ամլութիւն Անպտղութիւն

**Ամլութեան** մասին պէտք է մտածել, երբ ամուսինները կ’ունենան բնական սեռային յարաբերութիւն եւ երեխայ ունենալու ցանկութիւնը, սակայն կինը չի յղանար մինչեւ մէկ տարի:

Ամլութեան պատճառները կրնան ի ծնէ ըլլալ կամ յառաջացած տարբեր հիւանդութիւններէ, ինչպէս նաեւ նախորդ յղութիւններէն ետք: Ամլութեան պատճառ կրնան ըլլալ թէ՛ այր մարդը, թէ՛ կինը: Պատճառները յայտնաբերելու նպատակով պէտք է դիմել մասնագէտ բժիշկի եւ կատարել ֆիզիքական ու յատուկ քննութիւններ:

Սկիզբը կը կատարուի սերմի քննութիւն, որ աւելի դիւրին է, ապա կնոջ ամլութեան պատճառները յայտնաբերող քննութիւնները (Laboratory Findings):

Սերմի քննութիւն կատարելէ առաջ, անձը 2-3 օր պարտաւոր է սեռային յարաբերութիւն չունենալ: Քննութիւնը կը կատարուի սերմի արտադրութենէն ետք մինչեւ 2 ժամ: Սերմի բնական չափանիշներն են` ծաւալը 2-5մլ, քանակը 30-200 միլիոն/մլ, շարժուն սերմնաբջիջներու քանակը` 60-70 տոկոսէն ոչ պակաս:

Այր մարդու ամլութեան (infertility) պատճառները կրնան ըլլալ` սեռային անկարողութիւնը (impotency), գաղտնամորձութիւնը (cryptorchidism), փոշտի երակներու լայնացումը (varicocele), մանկական տարիքին հանդիպող խոզուկ (mumps) հիւանդութենէն ետք յառաջացած բարդութիւնները, ինչպէս նաեւ երիտասարդ տարիներու ունեցած վեներական կամ կարգ մը բորբոքային հիւանդութիւններ: Ամուլ այր մարդուն մօտ առնականութիւնը պահպանուած կ’ըլլայ եւ ան կը շարունակէ բնականոն կերպով յարաբերիլ:

Ամլութիւն կը յառաջանայ սերմնաբջիջներու հետ կապուած. Aspermia` երբ ընդհանրապէս սերմ չ’արտադրուիր, azospermia` երբ սերմի մէջ սերմնաբջիջ չկայ, oligospermia` երբ սերմնաբջիջներ կան, բայց անոնց քանակը բեղմնաւորման համար բաւարար չէ եւ այլն:

Կնոջ ամլութեան պատճառները բազմազան են. անոնք կրնան ըլլալ սեռային օրկաններու ի ծնէ եղած արատներ, վեներական կամ այլ բնոյթի բորբոքումներ, հորմոններու անբաւարարութիւն, ձուազատման (ovulation) հետ կապուած խանգարումներ, ուռեր, կնոջ անբաւարար սնուցում:

Երբեմն ամլութիւն կը պատահի նաեւ առողջ զոյգերու մօտ, երբ սերմնաբջիջի եւ ձուաբջիջի միջեւ տեղի ունեցող հակազդեցութիւնները կամ կնոջ օրկանիզմին մէջ առկայ հակամարմինները (antibody), անհնար կը դարձնեն բեղմնաւորումը, որոնք պատճառ կըլլան, որ երկար տարիներ միասին ապրած առողջ ամուսիններ զաւակ չունենան: Սակայն, բաժանումէն ետք անոնք առանձին-առանձին ընտանիք կազմելով երկուքն ալ զաւակ կ’ունենան:

Համապատասխան բուժումէ ետք, երբ կինը չի յղանար, կարելի է դիմել արհեստական բեղմնաւորման նորագոյն մեթոտներու, որոնց օգնութեամբ երջանկացած են բազմաթիւ ընտանիքներ: Աւելի քան քառորդ դար անցած է առաջին փորձանօթային (test-tube) մանուկին ծնունդէն: Արհեստական բեղմնաւորման համար կնոջ ձուարաններէն առնուած հասուն ձուաբջիջը տարրալուծարանին մէջ կը բեղմնաւորուի այր մարդու սերմին հետ, ապա կը տեղադրուի կնոջ արգանդին մէջ եւ յղութիւնը կը շարունակուի բնական ընթացքով:

Կը կիրառուի նաեւ արհեստական յղացման մէկ այլ մեթոտ. երբ արական սերմը, որ կրնայ ըլլալ ինչպէս ամուսինին, այնպէս ալ մէկ այլ այր մարդու (donor), յատուկ յարմարանքներու միջոցով կը ներարկուի արգանդին վզիկէն ներս եւ տեղի կ’ունենայ բնական բեղմնաւորում եւ յղութիւն:

Արհեստական բեղմնաւորման պարագային յղութիւններուն 5-25 տոկոսը բազմասաղմ կ’ըլլան:

## Աղբիւրներ
"Զգոյշ", Առողջապահական նախազգուշական պարբերաթերթ, Բ. տարի, թիւ 2(6), էջ 14-15

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ

**Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ**, յաճախ նաեւ **Միացեալ Նահանգներ** կամ պարզապէս **Ամերիկա** (), դաշնային սահմանադրական հանրապետութիւն Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, որ բաղկացած է որոշակի ինքնավարութիւն ունեցող 50 նահանգներէ, որոնք իրականութեան մէջ կիսանկախ պետութիւններ են (ինչ որ արտայայտուած է իրենց պաշտոնական անուններուն մէջ․ օրինակ՝ Քալիֆորնիան իրականութեան մէջ կը կոչուի Քալիֆորնիա Հանրապետութիւն), և դաշնային նշանակութեան Քըլամպիա Շրջանը։
## Աշխարհագրական դիրք
ԱՄՆ-ի գրեթէ ողջ տարածքը կը գտնուի Հյուսիսային Ամերիկայում, բաղկացած է երեք մասէ՝ ԱՄՆ-ի բուն տարածքէն, Ալասքա նահանգէն եւ Հաուայեան կղզիներէն (Խաղաղ ովկիանոսին մէջ)։ ԱՄՆ-ը գաղութատէր պետութիւն է։ Անոր տիրապետութիւններն են Փուերթօ Րիքոն եւ Վիրճինեան կղզիները՝ Քարիպեան ծովին մէջ, Արեւելեան Սամոան, Կուամը եւ շարք մը փոքր կղզիներ՝ Խաղաղ ովկիանոսին մէջ։ Ատոնց մէջ տեղաբաշխուած են ԱՄՆ-ի ռազմաօդային եւ ռազմածովային յենակէտեր։ ԱՄՆ-ի արեւելեան ափերը կ՛ողողեն Աթլանթեան, իսկ արեւեւմտյանը՝ Խաղաղ, Ալասքայի հիւսիսը՝ Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսներու ջուրերը։

### Կենդանական Աշխարհ

Կենդանական աշխարհի վրայ խիստ ազդած է մարդուն գործունէութիւնը. տափաստաններու եւ անապատներու կենդանիներու շատ տեսակներ ոչնչացած են։ Կը հանդիպին՝ եղանաեղջիւրներ, անթիլոփներ, կոյար, փրերիներու աղուէսներ, ամերիկեան փորսուղ, մարգագետնային շուն, շառաչող օձ, թունաւոր մողէզ եւ այլն։ Անտառային գօտիին բնորոշ են՝ քանատական եղջերուն, որմգդեղը, գորշ արջը, կզաքիսը, լուսանը, կարմիր սկիւռը, վիրճինեան եղջերուն, մոխրագոյն աղուէսը, վայրի հնդուհաւը, քարոլինեան թութակը։ Քորտիլիերեան անտառներուն մէջ պահպանուած են ձիւնային այծը, հաստեղջիւր ոչխարը, մոխրագոյն հսկայ արջը, լեռնային ոչխարը եւ այլն։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Mesa Verde National Park - Cliff Palace.jpg
Պատկեր:Declaration independenceFXD.jpg
Պատկեր:Grand Canyon Hopi Point with rainbow 2013.jpg
Պատկեր:Grand Canyon South Rim at Sunset.jpg
Պատկեր:Lower Manhattan from Jersey City September 2020 panorama.jpg
Պատկեր:Skyline de Chicago desde el centro, Illinois, Estados Unidos, 2012-10-20, DD 06.jpg
Պատկեր:Seattle Center as night falls.jpg
Պատկեր:Statue of Abraham Lincoln, Lincoln Memorial (2024)-L1005507.jpg
Պատկեր:1600 Pennsylvania Avenue.jpg
Պատկեր:LA Skyline Mountains2.jpg
Պատկեր:Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg
Պատկեր:Disney World, Orlando Florida.jpg
Պատկեր:Image-Disney Concert Hall by Carol Highsmith edit.jpg


## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ԱՄՆ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ամունտսընի Ծով

**Ամունտսընի ծով** (), ծով մըն է՝ Հարաւային Ովկիանոսին մէջ, Անթարքթիքա մայրցամաքի ափերուն մօտ:
## Տեղը
Տարածուած է Մերի Պերտի երկրի կղզիին կից. սահմանափակուած է արեւելքէն Թերսթընի կղզիով, իսկ արեւմուտքէն՝ Տարթի հրուանդանով: Վերջինէն արեւմուտք կը ձգուի Անթարքթիքայի խաղաղական ովկիանոսային ափը: Ծայրամասային ծով մըն է: Տարածքը 98.000 քառակուսի քմ է, միջին խորութիւնը 286 մեթր, իսկ առաւելագոյնը՝ 585 մեթր::
thumb|300 px|Թուեթս սառցադաշտի սահմանը
## Ընդհանուր ակնարկ
Ծովն իր անունն ստացած է նորվեկիացի բեւեռախոյզ Ռոալտ Ամունտսընի պատուին:
## Պատմութիւն
Ամունտսընի ծովը շատ խիստ եղանակային պայմաններով, դժուարամատչելի եւ քիչ այցելուող ծովերէն է: Ոչ մէկ նաւ չէ յաջողած մօտենալ անոր ծովափին, քանի որ ան շրջափակուած է խաղաղական ովկիանոսային սառոյցէ լեռնազանգուածով: Ճիշդ այս տեղը, 1774 թուականին, անյաջողութեամբ աւարտած է Ճէյմզ Քուքի արշաւախումբը, երբ կը ցանկար հետազօտել Անթարքթիքան: Թերսթոն թերակղզիին համեմատաբար մօտ հասած է ամերիկեան «Կլեթչըր» եւ «Պերթըն Այլընտ» սառցահատուածները (1960 թուականին), ինչպէս նաեւ «Ն. Փալմերը» (1993 թուականին): Ափերն ամբողջովին սառոյցներէն են:

## Բնութենական Պայմաններ
Ամբողջ տարուայ ընթացքին ծովուն վրայ կը փչէ մայրցամաքային սառն օդը: Ամունտսընի ծովը ամբողջ տարին պատուած է սառոյցով:

Ձմռան՝ ծովուն վրայ օդի ջերմաստիճանը վրայ շատ ցած է: Ամէնապաղ ամիսներն են՝ Յունիսը, Յուլիսը եւ Օգոստոսը: Միջին ամսական ջերմաստիճանը Յուլիսին կը կազմէ -18-էն -28: Այստեղ օդի ջերմաստիճանը կախուած է քամիի ուղղութենէն եւ արագութենէն: Փոթորիկներու ժամանակ հարաւային հատուածներու ջերմաստիճանը կը նուազի մինչեւ -30էն -35 աստիճանը, իսկ հիւսիսային հատուածին՝ -40էն -50: Հիւսիսային քամիները քիչ մը կը ջերմացնեն օդը, քանի որ կը փչեն բարեխառն գօտիէն:

Ամառնային տաքացումները կարճատեւ են եւ քիչ: Համեմատաբար ջերմ ամիսներն են՝ Դեկտեմբերը, Յունուարը եւ Փետրուարը:

Ամունտսընի ծովուն ջուրերուն մէջ տարածուած են ձուկերը, որոնք որպէս կեր կը ծառայեն փենկվիններու եւ ալպաթրոսներու համար: Սառոյցներուն վրայ կ'երեւան ծովաշուներ եւ ծովառիւծներ: Այս ծովուն ամէնատարածուած կետը փոքր զոլաւորն է:
## Ծանօթագրութիւններ
Ամսթերտամի Ծաղիկի Շուկայ

thumb|300px|Ամսթերտամի ծաղիկի լողացող շուկան։
**Ամսթերտամի ծաղիկի շուկայ** (հոլ.՝ *Bloemenmarkt*), աշխարհի միակ լողացող շուկան եւ Ամսթերտամի տեսարժան վայրերէն մէկը։

Այստեղ ծաղիկներ սկսած են վաճառուիլ 17-րդ դարուն, երբ առեւտրականները իրենց նաւակներով կ'անցնէին քաղաքին փողոցին երկայնքով լողալով եւ կը վաճառէին ծաղիկներ։ Մինչեւ 1862 շուկան կը գտնուէր Սինթ Լիւսիենուալի մէջ (հոլ.՝ Sint-Luciënwal)` քաղաքին նախկին փոսային հատուածին մէջ։ Երբ փոսը ծածկելու ծրագիրը սկսաւ իրականացուիլ (1889), շուկան տեղափոխուեցաւ իր ներկայի վայրը։ 1862-էն սկսեալ շուկան կը գտնուի Ամսթերտամի Սինկել ջրանցքին մէջ՝ ոչ հեռու Տամ հրապարակէն։

Ծաղիկի խանութները տեղադրուած են ծփացող տաղաւարներու վրայ՝ ծովու ափին։ Մինչեւ 1960-ականները շուկային մէջ վաճառուած գրեթէ բոլոր ծաղիկները թաղարներով էին, իսկ այսօր գլխաւորաբար կը ծախուին քաղուած ծաղիկներ։ Ներկայիս շուկան կը ծառայէ նաեւ իբրեւ զբօսաշրջային տեսարժան վայր։ Այնտեղ կարելի է տեսնել տեղական եւ օտար ծաղիկներ ու բոյսեր, ինչպէս նաեւ՝ գնել յուշանուէրներ։ Շուկային մէջ առատօրէն ցուցադրուած են վարդակակաչները։ Սոխուկները կը վաճառուին փաթեթաւորուած եւ կշիռքով, իսկ տասը հատին գինը միջինը 3-5 եուրօ է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Amsterdam- Floating Tulip Shop.jpg
Պատկեր:Bloemenmarkt 2008.jpg
Պատկեր:Bloemenmarkt 2006 (1).jpg
Պատկեր:SingelBloemenmarkt.jpg
Պատկեր:Bloemenmarkt 2008 (4).jpg
Պատկեր:Bloemenmarkt Roses.jpg
Պատկեր:Bloemenmarkt 2008 (2).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամսթերտամ
Ամսթերտամի Սխիփհոլ Օդակայան

**Ամսթերտամի Սխիփհոլ Օդակայան** (,  ԻԱԹԱ AMS ԻՍԱՕ EHAM), Նեթերլանտներու գլխաւոր օդակայանն է: Տեղակայուած Ամսթերտամէն դէպի հարաւ-արեւմուտք ինը քիլոմեթրի վրայ, Հարլեմմերմեր տարածքին: Եւրոպայի երրորդ ամենազբաղած օդակայանն է: Օդակայանը կառուցուած է մեկ թերմինալի սկզբունքով՝ մեկ մեծ թերմինալը երեք ընդարձակ սպասասրահներու բաժնուած է:

Սխիփհոլը KLM-ի գործունէութեան կեդրոնն է: 
Բացուած է 16 Սեպտեմբեր 1916-ին որպէս ռազմական հենակայան: Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի վերջին Սխիփհոլը նաեւ սկսաւ օգտագործուիլ քաղաքացիական նպատակներով: 1940-ին մօտ օդակայանն ուներ չորս ասփաղտեայ վազքուղիներ: Յոյն թուականին օդակայանը զաւթեցին գերմանացի զօրայինները: Օդակայանը աւերած էր ռմբահարութենէ, սակայն պատերազմի աւարտին արագ կերպով վերակառուցուած է: 1949-ին որոշուած է, որ Սխիփհոլը պիտի դառնայ Նեթերլանտներու առաջնային օդակայանը:

## Բնութագրող Ցուցանիշները
Սխիփհոլ օդակայանը կարեւոր եւրոպական օդակայան մըն է, աշխարհամասի երրորդն է իր զբաղուածութեամբ եւ աշխարհիս տասներկուերորդը՝ 2016-ին (14րդը՝ 2015-ին, 2014-ին եւ 2013-ին եւ 16րդը՝ 2012-ին): Անիկա նաեւ կը դասուէ որպէս աշխարհիս հինգերորդը ըստ ուղեւորներու հոսքի եւ տանվեցերորդը բեռնափախադրումներու թոննաժով:  63 625 664 ուղեւորներ հատած են օդակայանը 2016-ին: 
2010-ին, ճամբորդներու 65.9%-ը օդակայանն օգտագործած են դէպի Եւրոպա կամ հոնկէ թռչելու համար,11.7%-ը՝ դէպի Ամերիկա կամ հոնկէ եւ 8.8%-ը՝ դէպի Ասիա կամ հոնկէ: Բեռնափախադրումներու ծաւալը գլխաւորապէս (45%) եղած է Սխիփհոլի եւ Ասիոյ միջեւ եւ Հիւսիսային Ամերիկայի (17%).
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամսթերտամ
Ամրտոլու Վանք

**Ամրտոլու վանք**, վանք Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի մէջ, Բաղէշ (Պիթլիս) քաղաքի հարաւային ծայրամասին մէջ։

## Անունը

Ըստ աւանդութեան՝ անուանումը ստացած է վանքը նորոգած եղբայրներ՝ Ամիրի եւ Տոլուի անուններէն։

## Պատմութիւն

Հիմնադրման ժամանակն անորոշ է։ 14-րդ դարէն յիշուած են հայ եպիսկոպոսներ։ 15-րդ դարէն եղած է գրչութեան խոշոր կեդրոն։ Նոյն դարուն Գրիգոր Տաթեւացիի աշակերտ Դանիէլ վարդապետը Ամրտոլու վանքին մէջ հիմնած է հոգեւոր դպրոց։ Դասաւանդած են կրօնագիտութիւն, աստուածաբանութիւն եւ տրամաբանութիւն։ Կրթական գործը շարունակած են Յովհաննէս Համշէնցին, Գրիգոր Արճիշեցին, Ներսէս Մատաղը, Ներսէս Բաղիշեցին, Ներսէս Ամկեցին, Յովհաննէս Տարօնեցին։ Բարսեղ Աղբակեցին վերծանած է վանքի մատենադարանի իմաստասիրական գիրքերը, ընդարձակած՝ դասատունը, բարեփոխած՝ ուսումնական ծրագրերը, դասաւանդուող առարկաներուն աւելացուցած է իմաստասիրութիւնը, ճարտասանութիւնը, քերականութիւնը։ Դպրոցը մեծ համբաւ ձեռք բերած է Ներսէս Մոկացիի ժամանակ։ Այստեղ սորվելու եկած են Հայաստանի տարբեր շրջաններէն։ Ամրտոլու վանքը ծաղկած է յատկապէս 18-րդ դարու պատմիչ-գիտնական Վարդան վարդապետ Բաղիշեցիի 42 տարիներու արգասաւոր առաջնորդութեան ժամանակաշրջանին։ Անոր օրով սկսած են դասաւանդել նաեւ հայ մատենագրութիւն, մանրանկարչութիւն, որմնանկարչութիւն եւ վանքի դպրոցը վերածուած է համալսարանի։ Վարդան Բաղիշեցիի վախճանելէն ետք (1704) Ամրտոլու վանքի դպրոցը չէ գործած։ Վանքին մէջ բարձր մակարդակի հասած է գրչութեան արուեստը, ձեռք բերուած են հին ձեռագրեր, որոնք նորոգուած են։ Այդտեղ ընդօրինակուած են Փաւստոս Բիւզանդի, Կորիւնի, Ղազար Փարպեցիի, Սեբէոսի, Ղեւոնդ Երէցի, Ասողիկի, Արիստակէս Լաստիւերցիի, Թովմա Մեծոփեցիի եւ այլոց երկերը։ Մեծ հռչակ վայելած է Ամրտոլու վանքի մեծարժէք մատենադարանը։ Պահպանուած է Վարդան Բաղիշեցու կազմած վանքի գրացուցակը։ Ամրտոլու վանքի նշանաւոր սաներէն են Կ․ Պոլսոյ պատրիարք Յովհաննէս Կոլոտ Բաղիշեցին, Երուսաղէմի պատրիարք Գրիգոր Շղթայակիրը եւ այլք։ Ամրտոլու վանքի եկեղեցիին մէջ ամփոփուած են Բարսեղ վարդապետի, Վարդան վարդապետ Բաղիշեցիի եւ այլ նուիրեալներու աճիւնները։ Ամրտոլու վանքն աւիրուած եւ ամայացած է 1915-ին․ ձեռագրերէն մաս մը եւ ունեցուածքը կողոպտած են թուրքերը։

## Ճարտարապետութիւն
Ունեցած է երեք եկեղեցի՝ Ս․ Աստուածածին, Ս․ Յովհաննէս, Ս․ Ստեփանոս։ Համալիրին մէջ մտած են նաեւ քանի մը օժանդակ շինութիւններ։

## Գրականութիւն
* Ակինեան Ն․, Բաղեշի դպրոցը, Վեն․, 1952:
* 

Ստորոգութիւն:Վանքեր
Ստորոգութիւն:Վանքեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պատմական Հայաստանի վանքեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտահայաստանի վանքեր
Այաս

**Այաս**, *Այեաս*, Ճիհուն (Ճէյհան-Ceyhan,Jihun) գետին մօտ, Ալեքսանդրեան ծովածոցի վրայ հաստատուած նաւահանգիստ։ Հնագոյն ժամանակներուն մերթ կոչուած է Եգէ, կամ Եգէաս։ Այաս անունը Եգէասի կրճատուած ու աղաւաղուած մէկ ձեւը կը ներկայացնէ։

Հայկական հին ու պատմական յիշատակներով լի քաղաք, որուն նախկին ամրութեանց եւ այլ շէնքերու աւերակները միայն մնացած են։ Ծովային Կիլիկիոյ այս հայաքաղաքը եւրոպացիներուն կողմէ ժամանակաշրջան մը «Նաւահանգիստ Հայոց Թագաւորութեան» կոչուած է։ Ռուբինեանց թագաւորութեան օրով, արդարեւ, աշխարհահռչակ քաղաք-նաւահանգիստ մը։ Անիկա, ծովային ու ցամաքային առեւտուրներու ու ամէն կարգի հաղորդակցութեանց կենդրոն մը եղած էր կիլիկեան հայ աշխարհին եւ եւրոպայի, Իտալիոյ, Սպանիոյ, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ ու Անգլիոյ, ինչպէս նաեւ Ասիական երկիրներու, Պարսկաստանի, Հնդկաստանի ու Չինաաստանի միջեւ։ Տպուած են նաեւ հայկական դրամներ, Կիլիկեան մեր թագաւորութեան կողմէ։ Սակայն, Այաս իր փայլուն, պանծալի վիճակէն ինկաւ, երբ Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւնը կործանեցաւ, յատկապէս երբ մտաւ թրքական տիրապետութեան տակ։

Վերջին ժամանակաշրջանին, Այասի բնակչութիւնը կը հաշուէր մօտ 5000 մարդ՝ թուրք, հայ, յոյն, եւրոպացի եւ այլն։ Ատանայի նահանգին այն նաւահանգիստ-քաղաքն ունէր բաւական առեւտուր, արտածում ու ներմուծում։

1915-ին հայերու թիւը, Այասի մէջ, կը հասնէր մօտ 2000-ի (տեղահանութենէն առաջ)։ Ունէին եկեղեցի մը, դպրոց մը եւ տնտեսական գոհացուցիչ վիճակ։ Այս բոլորը կորուստի մատնուեցան՝ տեղահանութեան միջոցին։ Իսկ տեղահանութենէն ժամանակ մը ետք, Միջին Արեւելքի եւ Եւրոպայի կարգ մը երկիրներուն մէջ հաւաքուեցան՝ Կիլիկիայէն գաղթած հայեր, որոնք սկիզբները բաւական դժուարութեանց հանդիպեցան, իրենց գոյութիւնը պահպանելու համար։

## Բնակչութիւն

## Աղբիւրներ
* Հայր Մ․ Վարդ․ Պոտուրեան, Հայ Հանրագիտակ, 1938 Պուրքէշ, Հատոր Ա․, էջ 137։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Կիլիկիոյ հայաբնակ բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Նաւահանգիստներ
Այբուբեն

**Այբուբեն**, տւեալ լեզուն սպասարկող տառերու (գիրերու) կայուն յաջորդական կարգ է։ Այբուբենի տառերը կ'արտասանուին իրենց անուններով:

Հայերէն այբուբենի անուանումը կազմուած է իր առաջին երկու տառերուն՝ ա-ի՝ այբ եւ բ-ի՝ բեն անուններէն։ Լեզուի ուսուցումը կը սկսի այբուբենէ, որուն ուսուցումը կը կատարուի այբբենարանի միջոցով:

## Հայերէնի Այբուբեն
Հայերէնի այբուբենն ունի 38 տառ, որոնցմէ 36-ը ստեղծած է Մեսրոպ Մաշտոցը 405 թուականին, իսկ Օ եւ Ֆ տառերը այբուբենին մէջ մտցուած են 12-13-րդ դարերուն:

## Այլ Լեզուներու Այբուբեններ
Եւրոպական լեզուներու մեծ մասի այբուբենները հիմնուած են լատինական գիրերուն վրայ: Լատինական գիրերով ստեղծուած տարբեր լեզուներու այբուբեններու մէջ յաճախ նոյն լատինական տառերը կը կրէն տարբեր անուններ: Այսպէս, այբուբենի առաջին A, B, C, D... տառերը անգլերէնի այբուբենի մէջ կը հնչէն՝ էյ, պի, սի, տի..., իսկ ֆրանսերէնի այբուբենի մէջ՝ ա, պէ, սէ, տէ...:
Լայնօրէն տարածուած են նաեւ կիւրեղեան գիրերը:
* յունարէնի այբուբեն, 
* եբրայերէնի այբուբեն, 
* վրացերէնի այբուբեն
* արաբական գիրերով ստեղծուած՝
** արաբերէնի այբուբեն
** պարսկերէնի այբուբեն
** ույղուրերէնի այբուբեն
* քորէերէնի այբուբեն` հանկըլ, 
* կիւրեղեան գիրերու հիմքով ստեղծուած՝
** սլավոնական լեզուներ՝
*** ուքրաիներէնի
*** պելառուսերէնի այբուբեն
*** պուլքարերէնի այբուբեն
*** ռուսերէնի այբուբեն
*** սերպերէնի այբուբեն
** իրանական լեզուներ՝
*** ովսերենի այբուբեն
*** թաճիքերէնի այբուբէն
* թիւրքական լեզուներ՝
** ղազախերէնի այբուբեն
** ղրղզերէնի այբուբեն
** պաշքիրերէնի այբուբեն
** այլ լեզուներ՝
*** չեչեներէնի այբուբեն
*** մոնկոլերէնի այբուբեն
* լատինական գիրերու հիմքով՝
** հնդեւրոպական լեզուներ՝
*** ռոմանական լեզուներու այբուբեններ
*** գերմանական լեզուներու այբուբեններ
*** սլավոնական լեզուներու այբուբեններ՝
**** չեխերէնի այբուբեն
**** լեհերէնի այբուբեն
**** սլովաքերէնի այբուբեն
**** սլովեներէնի այբուբեն
** թուրքական լեզուներ
*** ազրպէյճաներէնի այբուբեն
*** թուրքերէնի այբուբեն
*** ուզպեքերէնի այբուբեն
** ուկորա-ֆիննական լեզուներ՝
*** հունկարերէնի այբուբեն
*** ֆիններէնի այբուբեն
*** էսթոներէնի այբուբեն
**** այլ լեզուներ՝
***** վիեթնամերէնի այբուբեն
***** պասքերէնի այբուբեն

## Արտաքին Յղումներ
* Մայքլ Էւերսընի Եւրոպայի այբուբենները 
* Այբուբենի թանգարան http://www.jaars.org/museum/alphabet/index.htm  

Ստորոգութիւն:Լեզուներ
Ստորոգութիւն:Տառեր
Գրիգոր Այգունի (Հաճնլեան)

**Գրիգոր Այգունի** (), երգահան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Տարսոն 1886 թուականին, որդի Սարգիս Հաճընլեանի։ Նախ տեղւոյն նախակրտարանը յաճախելէ ետք՝ տասը տարեկան հասակին կը մտնէ Տարսոնի Գոլէճին նախակրթարանը, եւ ինը տարի ուսանելէ ետքը, 1905 թուականին ընթացաւարտ կ'ըլլայ գօլէճէն, ուր 3 տարի ուսուցչութեամր կը զբազի՝ գրլխաւորաբար երաժչտութեան եւ մարմնամարզի ճիւզերուն մէջ։ Կանուխ տարիքէն մասնաւոր հակում մը ցոյց կու տայ երաժչտութեան, որով յետոյ յաջողութեամբ կը վարէ գոլէճին 25 հոգինոց նուագախումբը։ Կը փորձէ նաեւ եղանակներ չարադրալ եւ ղաչնաւորել։

1909 թուականին, Կիլիկիոյ աղէտին, երբ Հայաստանէն ետքը կիլիկիոյ Հայութիւնն ալ կու տար Տիկին Մարիամի հետ՝ կ'ապաստանի Տարսոնի գոլէճը իբրեւեւ ամերիկեան հաստատութիւն։

Այգունի մօրը խորհրդով 1909 թուականին կը մեկնի Ամերիկա ու չիտակ Օպըրլին՝ հետեւելու երաժչտութեան, ուսկից 1912 թուականին ընթացաւարտ կ'ըլլայ, 1914 թուականին իբրեւեւ ջութակի ուսուցիչ կը հաստատուի Սիրէկիւզ Ն. Ե., ուր հետժետէ ղիրք կը չինէ, կ'ունենայ բազմաթիւ աչակերտնետ։ Նոյն ատէն 8 տարի կը պաչտօնավարէ տեղւոյն «Music Seltlement School»-ին մէջ, ձեռնհասօրէն վարելով նաեւ դպրոցին օրքէսթրան, կու տայ պարբերական նուագահանդէսներ ու կը գնահատուի՝ իբրեւեւ վարիչ, ջութակի ուսուցիչ եւ երաժշտագէտ։ Մահացած է 1925 Նոյեմբեր 28-ին։

Այգունիի գործերն են Հայրենի Երգեր, զոր կազմեց Կ. Հ. Փայէլեանի ընկերակցութեամբ, ունեցաւ բարեփոխեալ երկրորդ տբագրութիւնը, հեղինակած է նաեւ «Practical Method for the Young Violinist» ջութակի մեթոտը՝ որ մեծ սպառում ունեցած է։ Ունի բազմաթիւ հեղինակու ջութակի մեթոտ որ մեծ սպառում ունեցած է, ունի նաեւ բազմաթիւ հեղինակութիւններ։

## Աղբիւրներ
* Գր. Հ. Գալուստեան՝ Հ. Կոչնակ 1929 էջ 787։
* Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարտ, Պոտուրեան, 1938, Պուքրեշ, Ա. հատոր, էջ 72։

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Այդա Աղախանեան

**Այդա  Աղախանեան**, կրտսեր դուստրը Մելիք եւ Արփիկ Աղախանեաններու, ծնած է Թեհրան: Նախակրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Հայ Կոյսեր-Մարիամեան դպրոցին մէջ, ուր սորված է հայերէն, պարսկերէն ու ֆրանսերէն լեզուները եւ վկայուած՝ 1976-ին։ Սորված է նաեւ անգլերէն լեզուն, մասնաւոր դպրոցի մը մէջ։

1976-ին ընտանիքին հետ կը փոխադրուի Նիւ Եորք եւ կ'ուսանի Քուինզ Քոլէճին մէջ։ Երկու տարի ետք, կը տեղափոխուի Թալսա-օքլահոմա եւ 1983-ին «Նորման Օքլահոմա» համալսարանի հոգեբանական ճիւղէն կը վկայուի, գերազանց նիշերով։

Նոյն տարին կ'ամուսնանայ իր համալսարանաւարտ ընկերներէն՝ Հայկ Իսայեանի հետ։ Տարի մը ետք Այդա զոհ կ'երթայ քաղցկեղին, խոր սուգի մատնելով հարազատները։

Այդա Աղախանեան դաշնակի հետեւած էր 10 տարեկանէն սկսեալ։ Գրել սկսած էր 9 տարեկանին։ Ունի հայերէն, պարսկերէն իւ ֆրանսերէն արձակ եւ չափածոյ բանաստեղծութիւններ, որոնք հոգեվերլուծական բնոյթ կը կրեն։

Կը սիրէր դասաւանդել փոքրիկներուն եւ օգնել որբերուն։ Դասախօսն էր Օքլահոմա Սիթի-ի Հայ Մշակութային Միութեան |շաբաթօրեայ դասարաններու ուսանողութեան։

Արուեստագէտի ինքնատիպ հոգիով օժտուած՝ վաղամեռիկ տարաբախտ քերթողուհին մեզի կը թողու բանաստեղծութիւններու գողտրիկ փնջիկ մը։ Զգայուն եւ թախծոտ հոգիի մը հարազատ ապրումներն են անոնք, որոնք կը տպաւորեն մեզ իրենց ինքնատպութեամբ, քնքշութեամբ եւ խորունկ իմաստով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Այզընսթատ

**Այզընսթատ** (, , , ), քաղաք Աւստրիոյ արեւելեան մասը, Պուրկենլանտ երկրամասի մէջ։ Այն Պուրկենլանտի նահանգի կեդրոնն է։ Ըստ 2007-ին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն, քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ 12 367 մարդ, իսկ տարածքը՝ 42,91&nbsp;մ²։

## Բնակչութիւն

## Քոյր քաղաքներ
*  Քոլմար (Ֆրանսա)
*  Վիեննա (Աւստրիա)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աւստրիոյ քաղաքներ
Այլաբանութիւն

մինի|աջից|Երաժշտութեան այլաբանութիւն, Ֆիլիփփօ Լիբբի (1475 - 1500)
**Այլաբանութիւն** **ալեկորիա** (հին յունարէն՝ ἀλληγορία` այլաբանութիւն), փոխակերպութեան տեսակներէն մէկը, որով իրականութեան որեւէ կողմի, երեւոյթի, առարկայի մասին գաղափար կը տրուի ո՛չ թէ ուղղակի նկարագրութեամբ, այլ գեղարուեստական յստակ պատկերի, խօսքի ուրոյն կառուցման միջոցով։

Այլաբանութիւնը լայնօրէն կը գործածուի առակներու եւ հէքեաթներու մէջ: Կենդանիներու, բոյսերու, անշունչ` առարկաներու եւ այլ բնական երեւոյթներու անձնաւորման միջոցով կը պատկերացուին մարդիկ, անոնց բնաւորութեան դրական կամ բացասական գիծերը` դաստիարակելու, թերութիւնները քննադատելու ուղղելու նպատակով: Օրինակ` առակներու մէջ աղուէսի միջոցով կ’ակնարկուի խորամանկ եւ հնարամիտ մարդոց, գայլի միջոցով` կը ծաղրուի մարդոց ագահութիւնը եւ դաժանութիւնը, ճպուռի միջոցով` ծուլութիւնը, կրիայի միջոցով` դանդաղութիւնը: Առակներու մէջ բնաւորութեան դրական գիծեր կը ներկայացնեն գառնուկը, մեղուն, մրջիւնը, աղաւնին, ձին եւ այլն:

Այլաբանական բնոյթի գրուածք մըն է Ղազարոս Աղայեանի «Յիշողութիւն» բանաստեղծութիւնը, որ գրած է ցարական կառավարութեան կողմէ հայկական դպրոցներու փակման առնչութեամբ: Հեղինակը կարելիութիւն չունենալով բացայայտ կերպով արտայայտելու իր միտքերը, դիմած է խօսքի այլաբանական ձեւին: Ոտանաւորին մէջ շարունակ բոյն շինող եւ նորոգող ծիծեռնակը կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդը, անոր շինարար ոգին, բռնութիւններուն դիմանալու անոր կամքը: Իսկ արիւնարբու թշնամին կը ներկայացնէ բռնակալութիւնը:

## Ծանօթագրութիւն
Այծեմնիկ (անձնանուն)

**Այծեմնիկ**, հայկական իգական անուն։ Գործածուած է որպէս օտար անուան թարգմանութիւն։ Բուն բառը ասորերէն *țbītã*, եբրայերէն *șbi, șəbāim*, ասուրերէն *șabītu* բառն է, որ կը նշանակէ այծեամ։ Այժմ կը գործածուի անուան Այծեմնիկ տարբերակը, որուն փաղաքշական ձեւն է *Այծիկ*։

## Գործածութիւններ
* Եւ ի Յոպպէ էր կին ոմն աշակերտեալ անուն Տաբիթա, որ թարգմանեալ կոչի Այծեմնիկ․․․ ցուցանէին զձորձս եւ զհանդերձս, որչափ առնէր նոցա Այծեմնիկն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Իգական անձնանուններ