open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տիրայր Արք. Փանոսեան

**Տիրայր Արք. Փանոսեան** (ծն.՝1937 Հալէպ, Սուրիա- Վախճանած՝ 18 Մարտ 2020, Անթիլիաս, Լիբանան) Կիլիկեան Աթոռի անմոռանալի ու երէց միաբաններէն: Վարած է ուսուցչական պաշտօն դպրեվանքէն,զանազան վարժարաններէ ներս: Վարած է Հայ Եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ վարժարաններու վարիչ-տնօրէնի պաշտօնը եւ հինգ տարի հրատարակած է «Դրազարկ» տարեգիրքը։

## Կենսագրութիւն

Տիրայր Արք. Փանոսեան,աւազանի անունով Փանոս։ Ծնած է Հալէպ, Սուրիա, 1937 թուականին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Հալէպի Կրթասիրաց ազգային վարժարանին մէջ, ապա 1961 թուականին՝ ընդունուած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանքը։ 1963 թուականին ձեռնադրուած է սարկաւագ եւ 1965 թուականին՝ աբեղայ, վերակոչուելով Տ. Տիրայր։

1967 թուականին ստացած է վարդապետական աստիճան, որպէս աւարտաճառ ներկայացնելով «Համառօտ պատմութիւն հայ-լատինական յարաբերութեանց սկիզբէն մինչեւ 1382 թուական», որ ապա հրատարակուած է։ Համալսարանական ուսումը ստացած է Անգլիոյ մէջ, 1968-1970 թուականներուն, ստացած է Leader of Christian Education վկայագիրը։ 1995 թուականին ստացած է ծայրագոյն վարդապետութեան աստիճան։ Եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն եւ օծում ստացած է 1997 թուականին, իսկ արքութեան տիտղոս՝ 2010 թուականին։

1965-1972 թուականներու միջեւ վարած է Մայրավանքի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր տաճարի լուսարարապետի պաշտօնը։

1972-1979 թուականներուն ծառայած է Ատրպատականի թեմէն ներս՝ իբրեւ կաթողիկոսական փոխանորդ։

Վարած է ուսուցչական պաշտօն դպրեվանքէն եւ զանազան վարժարաններէ ներս։ 1966-1972 թուականներուն վարած է Հայ Եկեղեցւոյ կիրակնօրեայ վարժարաններու վարիչ-տնօրէնի պաշտօնը եւ հինգ տարի հրատարակած է «Դրազարկ» տարեգիրքը։ Մայրավանքին մէջ զանազան պաշտօններու կողքին ստանձնած է մատենադարանապետի պաշտօնը 1984-1997 թուականներուն եւ նոյն պաշտօնը վերստանձնած՝ 2005-2019 թուականներուն։ 1998 թուականին վարած է Կաթողիկոսարանի տպարանի տեսուչի, իսկ 1999-2000 թուականներուն՝ «Թռչնոց բոյն»ի տեսչութեան պաշտօնները։

Հանգուցեալ սրբազանը եղած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հաւատարիմ, նուիրեալ եւ աշխատունակ միաբաններէն մէկը։ Գիրն ու գրականութիւնը, յատկապէս գեղանկարչութիւնը մնայուն ներկայութիւն դարձած են իր կեանքին մէջ։

Հոգելոյս  Տ. Տիրայր Արք. Փանոսեանի Վերջին օծման ու թաղման կարգի յուզումնախառն արարողութիւնները կատարուեցաւ Ուրբաթ, 20 Մարտ 2020-ին, առաւօտեան ժամը 10-ին, Անթիլիասի Մայրավանքին մէջ՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսի նախագահութեամ, եւ ապա, սրբազան հօր մարմինը ամփոփուեցաւ Մայրավանքի միաբանական դամբարանին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* ԱՆԹԻԼԻԱՍԻ ՄԷՋ ՀՐԱԺԵՇՏ

Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Միաբանութեան երէց անդամներէն
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Անթիլիաս վախճանածներէն
Մարաղա (գիւղ)

**Մարաղա** (նախկին՝ մինչեւ 1954-ը *Մարգուշեւան*, այնուհետեւ *Լենինաւան*), անբնակ գիւղ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան մէջ։ Ներկայիս գիւղին մէջ կը բնակի 100 ազրպէյճանցի։ Կը ծրագրեն Մարաղայի մէջ կառուցել մեջիթ։

1980-ի դրութեամբ կը զբաղուէր խաղողագործութեամբ, բանջարաբուծութեամբ եւ հացահատիկի մշակութեամբ, անասնապահութեամբ։ Մարաղայի մէջ կը գործէր խաղողի նախնական վերամշակման գործարան, կենցաղսպասարկման կոմբինատ, Ղարաբաղի (գիւղատնտեսական թեքումով) զոնալ փորձակայանի մասնաճիւղը։ Ունէր 2 միջնակարգ դպրոց, 3 գրադարան, մշակոյթի պալատ, կապի բաժանմունք, հիւանդանոց, մսուր-մանկապարտէզ։

10 Ապրիլ 1992-ին ազրպէյճանական միլիցիայի յատուկ նշանակութեան ջոկատը հրկիզած է գիւղը եւ կոտորած բնակչութիւնը։ Մարաղան մինչեւ հիմա կը շարունակէ մնալ Ազրպէյճանի հսկողութեան տակ։ Մարաղայի ողբերգական դէպքերու ընթացքին սպանուած հայերու թիւը կը տատանի 80-100-ի միջեւ։ Աւելի քան 40 մարդ վիրաւորուած է, 63-ը՝ գերի վերցուած։ Սպանդը շարունակուած է 22-23 Ապրիլին, երբ կենդանի մնացած մարաղացիները վերադարձած էին մահացածներուն հողին յանձնելու համար։ Տուեալները հաստատուած են Հելսինկի Ուոչ միջազգային իրաւապահ կազմակերպութեան կողմէ։

Մարաղայի կոտորածը ղարաբաղեան կողմէ կը գնահատուի իբրեւ ցեղասպանութիւն։

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շրջանի գիւղեր
Վարդգէս Եղիայեան

Փաստաբան **Վարդգէս Եղիայեան** (Մահացած՝ 30 Սեպտեմբեր 2017, Լոս Անճըլըս): Ան Հայոց Ցեղասպանութեան ժառանգորդներուն անունով ապահովագրական ընկերութեանց դէմ բացուած դատի փաստաբաններէն էր:

### Գործունէութիւն

Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան իր պաշտօնակիցներ Պրայան Քապաթեքի եւ Մարք Կիրակոսի հետ նախաձեռնած էր Ցեղասպանութեան զոհերու վնասուց հատուցումներու գանձումի գործին՝ «Նիւ Եորք Լայֆ»ի, «Աքսա»ի եւ ապահովագրական այլ ընկերութիւններու դէմ դատեր բանալով:

### Հրատարակութիւններ՝ փաստագրական գիրքերու հեղինակ
Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան նաեւ հեղինակ էր շարք մը հատորներու եւ մինչեւ իր անհանգստութիւնը կ՛աշխատէր քանի մը վէպերու վրայ:

«Հայերը եւ Օխրանան. 1907-1915» վերնագրով հատորը, ուր ամփոփուած են 20-րդ դարու սկիզբին ռուսական ցարական շրջանի արխիւներէն թարգմանուած աւելի քան 50 վաւերաթուղթեր, որոնք կ՚առընչուին հայկական յեղափոխական կազմակերպութիւններուն։

«Սողոմոն Թեհլիրեանի, Միսաք Թոռլաքեանի եւ Արշաւիր Շիրակեանի դատավարութիւններ» հատորը:

### “Ինճիրլիքի տարածքը հայերուն պատկանող հող է” Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան
Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան բա­ցա­յայ­տած է, որ Օս­մա­նեան ­Թուր­քիոյ մէջ հա­զա­րա­ւոր հա­յեր մին­չեւ 1915 թո­ւա­կան օգ­տո­ւած են շարք մը ա­պա­հո­վագ­րա­կան ըն­կե­րու­թեանց ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րէն: Այդ ըն­կե­րու­թիւն­նե­րը, սա­կայն, հրա­ժա­րած են ջար­դե­րէն մա­զա­պուրծ ըն­տա­նիք­նե­րէն շա­տե­րուն յատ­կաց­նե­լէ ի­րենց հաս­նե­լիք գու­մար­նե­րը:

Խօ­սե­լով ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման ըն­թաց­քին մա­սին` Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան ը­սած է, որ

## Աղբիւրներ
* Իր Մահկանացուն Կնքած Է Փաստաբան Վարդգէս Եղիայեան
* Վարդգէս Եղիայեան. “Ինճիրլիքի տարածքը հայերուն պատկանող հող է”
* Գերմանիան եւս Թուրքերուն հետ մեղսակից է. Վարդգէս Եղիայեան
* ԲՈԼՈՐ ԿՈՂՄԵՐԸ ՊԷՏՔ Է ԲԱՑԱՅԱՅՏԵՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՓՈԽՀԱՏՈՒՑՈՒՄՆԵՐՈՒ ԲԱՇԽՄԱՆ ՊԱՏԿԵՐԸ
* Հարցազրոյց իրաւաբան եւ փաստագրական գիրքերու հեղինակ Վարդգէս Եղիայեանի հետ
* [Այս դատին միջոցաւ պիտի տամ իմ պատասխանս. Վարդգէս Եղիայեան (Տեսանիւթ)](http://www.arevelk.am/am/content/2/1870/%D4%B1%D5%B5%D5%BD-%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%AB%D5%B6--%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%B8%D6%81%D5%A1%D6%82-%D5%BA%D5%AB%D5%BF%D5%AB-%D5%BF%D5%A1%D5%B4-%D5%AB%D5%B4-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%BD.-%D5%8E%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A3%D5%A7%D5%BD-%D4%B5%D5%B2%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D5%A1%D5%B6-(%D5%8F%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D6%82%D5%A9).html) 
* Դրամի միւս երեսը Վարդգէս Եղիայեան
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եթովպիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ փաստաբաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկա մահեր
Շիրակ տպարան-հրատարակչատուն

**Շիրակ տպարան-հրատարակչատուն**, հրատարակչատուն եւ տպարան, Պէյրութ։  

## Պատմական Ակնարկ
Շիրակ տպարան-հրատարակչատուն հիմնուած է 1952-ին, Պէյրութի մէջ, Կարապետ Հաննէսեանի կողմէ։ 1956-ին անոր կը միանայ կրտսեր եղբայրը Յովհաննէս Հաննէսեան եւ միասին կը ծաւալեն հրատարակչական լայն աշխատանք, գրական, մշակութային, միութենական պատուէրներու կողքին. անշուշտ բոլորն ալ հայերէն լեզուով։

Տարիներու ընթացքին Շիրակ անունը հոմանիշ դարձած է Շիրակ Երգարաններու: Մինչեւ 1984 Հաննէսեան եղբայրները մեծ թիւով գրպանի երգարաններ, 6 հատոր ձայնագրեալ երգարաններ, ինչպէս նաեւ դպրոցական երգարաններ կը հրատարակեն։ Հաննէսեան եղբայրներուն ներդրումը առանցքային եղած է հայ երգի տարածման մէջ ի սփիւռս աշխարհի։ Երգարաններու կողքին Հաննէսեան եղբայրները հրատարակած են Հայ լեզուի բառարաններ, Գործնական Բառարան Հայերէն-Ֆրանսերէն, զրուցատրութեան գիրքեր, գրավարժութեան տետրակներ, մանկական հեքիաթներ եւ գրական գործեր, ինչպէս՝ Պարոյր Սեւակ, Յովհաննէս Շիրազ, Զապէլ Եսայեան եւ այլն.

## Շիրակ գրատան բացումը
1971-ին մեծ շուքով բացումը կը կատարուի Շիրակ գրատան։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին պատճառով, 1984-ին Յովհաննէս Հաննէսեան Լոս Անճելըս կը փոխադրուի, ուր կը հիմնէ տպարան գրատուն մը, դարձեալ Շիրակ անունով, որուն գործունէութիւնը կը տեւէ մօտաւորապէս երկու տասնամեակ։ 1986-ին Շիրակ զոհ կ’երթայ քաղաքացիական պատերազմին եւ Օգոստոս ամսուն տպարանը հրոյ ճարակ կը դառնայ։

## Շիրակ տպարան-հրատարակչատան վերաբացումը
1993-ին եօթը տարի ընդմիջումէ ետք, Շիրակ տպարան-հրատարակչատունը կը վերսկսի գործել իր նոր կեդրոնատեղիէն՝ Պուրճ Համուտէն ներս։ Տպարանի տնօրէնութիւնը կը ստանձնէ Կարապետ Հաննէսեանի կրտսեր որդին Վիգէնը, որ  թափ կու տայ առեւտրական տպագրութեան բաժնին, իսկ հայր ու որդի կը շարունակեն հրատարակչական աշխատանքը, հրատարակելով նոր երգարաններ, գրական գործեր եւ այժմէականացնելով բառարաններու շարքը։

Գրատուն Շիրակ կը շարունակէ գործել իր սկզբնական վայրէն, պատասխանատու ունենալով Կարապետ Հաննէսեանի անդրանիկ որդին՝ Յակոբը։

Շիրակ տպարան-հրատարակչատան հրատարակութիւններէն են․

* Երազային Հալէպը: Նոր բովանդակութիւն / Անդրանիկ Թորոս Ծառուկեան 1913-1989 - Պէյրութ: Շիրակ տպարան-հրատարակչատուն, 1996
* Տասնաբանեայ պատուիրաններ, մտածումներ սրամտութիւներ: [Ժողովածու] / Յակոբ Պարոնեանէն 1843-1891, Յարութիւն Ալփիարէն 1864-1919, Լեռ Կամսարէն 1888-1965; Խմբագիր՝ Կարապետ Հաննէսեան.Պէյրութ: Շիրակ տպարան-հրատարակչատուն, 1995
* Գրականութեան ճամբուն վրայ / Պէպօ Տ. Սիմոնեան; Կազմեց, խմբագրեց եւ յառաջաբանը գրեց՝ Ե. Տէր-Խաչատուրեան. Պէյրութ: Շիրակ տպարան-հրատարակչատուն, 2016։

## Վկայութիւններ

##### Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէի նախագահ՝ Վարդգէս Համազասպեանի վերջին ելոյթը, Շիրակ գրատան բացման առիթով

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ձայնագրեալ Շիրակ երգարան Լիբանան, Հաննէսեան Եղբայրներու, 1963-<1979>
* Շիրակ հրատարակչատուն
* Շիրակ հրատարակչատուն : Ցուցակ տպուած գիրքերուն
* Ցուցակ տպուած գիրքերուն  Շիրակ հրատարակչատուն

## Տե՛ս նաեւ
* Շիրակ Երգարան
* Կարապետ Հաննէսեան

Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Ստորոգութիւն:Պէյրութ
Ստորոգութիւն:1952
Ստորոգութիւն:Տպարաններ
Ռաթիքա Սիթսապեսան

**Ռաթիքա Սիթսապեսան** (), քանատացի քաղաքական գործիչ՝ սրի լանքացի ծագումով։ 

## Կենսագրութիւն
Ռաթիքա 5 տարեկանին ընտանիքին հետ Քանատա գաղթած է։ 2004-էն սկսեալ քաղաքական ասպարէզ նետուած է: 2011-էն ի վեր երեսփոխանի պաշտօն կը վարէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Էտուարտօ Էռնէկեան

**Էտուարտօ Էռնէկեան** () Արժանթինահայ գործարար, Հայաստանի ազգային հերոս։ Արժանթինահայ գործարար Էտուարտօ Էռնէկեան Հարաւային Ամերիկայի ամէնէն հարուստ անձերէն մէկն է: Կը համարուի ամենայաջող ձեռներեցներէն մէկը Լատինական Ամերիկայի մէջ։ Իր ընկերութիւնները կը զբաղուին ենթակառուցուածքային գործունէութեամբ, գիւղատնտեսութեամբ, ուժաբանութեամբ, մանրածախ առեւտրով եւ դրամատունի գործունէութեամբ։ 21 Սեպտեմբեր 2017-ին, անոր շնորհուած է Հայաստանի Հանրապետութեան ազգային հերոսի կոչում։

## Կենսագրութիւն
Էտուարտօ Էռնէկեանը ծնած է 4 Դեկտեմբեր 1932-ին Պուէնոս Այրես, Արժանթին, հայ գաղթականներու ընտանիքի մէջ։ Էռնէկեանները ընտանիքը հիմներ է textile հիւսուածեղէն ձեռնարկութիւնը։ Ան Երբեք ամուսնացած չէ եղած, երեխաներ չունի։ Իր հետ կ'աշխատին մահացած եղբօր՝ Ալպերթոյի զաւակները. Մարթին եւ Ուկօ։ Էռնէկեանի կարողութիւնը 2013 թուականին կը հաշուուի 1, 8 միլիարտ ԱՄՆ տոլար։ Արժանթինի ամենահարուստ մարդկանց ցանկին մէջ 80-ամեայ գործարարը կը գտնուի երկրորդ տեղը ։ Ներկայ դրութեամբ Էռնէկեանի հսկողութեան տակ կը գտնուին 49 օդանաւակայաններ տարբեր երկիրներու մէջ (Արժանթին, Իտալիա, Հայաստան, Էկուատոր, Փերու, Պրազիլ, Ուրուկուէյ), եւ ունի աւելի քան 1000 քմ2 հողամաս։ Էտուարտօ Էռնէկեանը ամենէն յայտնի ձեռնարկութիւններն են՝ «Aeropuertos Argentina 2000» եւ «Քորփորասիոն Ամերիկա» ընկերութիւնները։ Գործարարին նաեւ կը պատկանին «America TV» հեռուստացանցը, 4 ռատիոկայան եւ «El Cronista» ֆինանսական ամսագիրը։

## Գործունէութիւնը Հայաստանի մէջ
17 Դեկտեմբեր 2001ին Էտուարտօ Էռնէկեանի «Քորփորասիոն Ամերիկա» ընկերութեանը կը պատկանի «Արմենիա միջազգային օդանաւակայաններ» ընկերութիւնը՝ Հայաստանի խոշորագոյն «Զուարթնոց» միջազգային օդանաւակայանի հետ միասին։

2006 թուականին ձեռք բերած է Հայաստաին մէջ մեծութեամբ երրորդ՝ «Քոնվերս Պանք» ՓԲԸ-ն բաժնետոմսերու 95%-ը։

2012 թուականին յայտարարուեցաւ, որ գործարարը կը պատրաստուի տեղեկատուական գիտաճարտարուեստներու գործարան հիմնել Երեւանի մէջ։

Գործարարը նաեւ խոշոր ներդրումներ  կ'իրականացնէ գիւղատնտեսութեան ոլորտին մէջ։
 
## Պարգեւներ
* 1995 - Արժանթինի տարուայ ձեռնարկատեր
* 1991 - «Leonardo» մրցանակ՝ «լաւագոյն արտասահմանեան գործարար» անուանակարգ (Իտալիա)
* 2001 - Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի կարգ
* 2011 - Սուրբ Էջմիածնի ասպետ
* 2012 - «Business for Peace» մրցանակ (Նորվեկիա)
* 2017 - Հայաստանի ազգային հերոս։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Էտուարտօ Էռնէկեանի պաշտօնական կայք    
*«Քորփորասիոն Ամերիկա» 
*Էտուարտօ Էռնէկեանի ալիքը ԵուԹյուպ կայքը
*Էտուարտօ Էռնէկեան Linkedin կայքը
*էռնէկեան Կ՛ընդարձակէ Իր Գործառնութիւնը
*Էռնէկեան 250 Հազար Տոլար Կը Նուիրէ Հայաստանին
*Էռնէկեան 250 Հազար տոլար Պիտի Տրամադրէ ՀՀ Կառավարութեան «Քորոնա» Ժահրին Դէմ Պայքարի Համար

Ստորոգութիւն:Արժենթինահայ գործարարներ
Ստորոգութիւն:Արժենթինահայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի ազգային հերոսներ
Տորոթիա Լանժ

** Տորոթիա Լանժ** (, ի ծնե` *Dorothea Margaretta Nutzhorn*, ), ամերիկացի լուսանկարիչ եւ ֆօթօ-լրագրող, Վաւերագրական լուսանկարչութեան նշանաւոր ներկայացուցիչ։

## Կենսագրութիւն
thumb|left|Տորոթիա Լանժ: Աղքատ մայրը եւ երևեխաները ճգնաժամի ժամանակաշրջանին
Եօթ տարեկան հասակին հիւանդացեր է Փոլիոմիելիթով, որ ազդեր է անոր հետագայ առողջութեան վրայ: Լուսանկարչութեան սկսած է Նիւ Եորքի մէջ, սորվելով  Քլարենս Ուայթի մօտ: 1915 թուականին ամուսնացեր է նկարիչ Մեյնարտ Տիքսոնի հետ: Յետոյ տեղափոխուեր է Սան Ֆրանսիսքօ (1918), այնտեղ բացած է լուսանկարչական տաղաւար. առաւել յայտնի է Մեծ ճգնաժամիժամանակաշրջանի լուսանկարներով (1935 թուականէն յետոյ):

1935 թուականին ամուսնալուծուեր է Տիքսոնէն եւ ամուսնացեր տնտեսագիտութեան Փրոֆեսոր Փօլ Թէյլորի հետ: 1941 թուականի Ճափոնիայի յարձակումէն յետոյ նկարահանուեր է «Փերլ Հարպոր»-ի մէջ։ 1952 թուականին դարձեր է *Aperture* ֆօթօ ամսագրի հիմնադիրներէն մէկը: 1953-1954 թուականներուն յատուկ «Life» ամսագրի համար սկսեր է աշխատիլ «Երեք մորմոնական քաղաքներ» լուսանկարներու շարքի վրայ։ 1958 թուականէն իր երկրորդ ամուսնոյն՝ Փօլ Թեյլորի հետ մեկներ է համաշխարհային ճանապարհորդութեան: Շատ հիւանդացեր է եւ մահացեր՝ որկորի քաղցկեղէն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Lange-MigrantMother02.jpg|Ֆլորենս Օուենս Թոմփսոն՝ գաղթական մայրը, որուն Տորոթիա Լանժը նկարած է Մեծ ճգնաժամի տարիներուն
Պատկեր:JapaneseAmericansChildrenPledgingAllegiance1942.jpg|Սան Ֆրանսիսքօի Ուեիլ հանրային դպրոցի երեխաները 1942 թուականին Երդում ԱՄՆ-ի դրօշին արարողութեան ժամանակ։
Պատկեր:JapaneseAmericanGrocer1942.jpg|Խանութի ճափոն-ամերիկացի տէրը այս պաստառը տեղադրեր է Փերլ-Հարպորի վրայ յարձակման յաջորդ օրը։ Լանժը այն նկարեր է 1942 թուականին։
Պատկեր:Manzanar Relocation Center, Manzanar, California. Grandfather and grandson of Japanese ancestry at . . . - NARA - 537994.jpg|Մեծ հայրը եւ թոռնիկը Մանզանարի տեղափոխման կեդրոնը:


## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Partridge E. Restless spirit: the life and work of Dorothea Lange. New York: Viking, 1998
* Spirn A.W. Daring to look: Dorothea Lange’s photographs and reports from the field. Chicago: University of Chicago Press, 2008
* Gordon L. Dorothea Lange: a life beyond limits. London; New York: W.W. Norton & Co., 2009

 

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կին լուսանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կին լրագրողներ
Ստորոգութիւն:20-րդ դարու նկարչուհիներ
Ստորոգութիւն:Քոլումպիայի համալսարանի շրջանաւարտներ
Յակոբ Թէրզան

**Փրոֆ. դոկտ. Յակոբ Սրկ. Թերզեան**  (), աշխարհահռչակ ֆրանսահայ աստղագէտ, ֆրանսական աստղագիտութեան կարեւոր դէմքերէն մէկը։ 

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1927-ին, Պոլիս: Աւարտած է Պոլսոյ համալսարանը (1945-ին ուսողութիւն, 1949-ին աստղագիտութեան մագիստրոս) եւ իբրեւ ուսողութեան ուսուցիչ աշխատած է Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ: 

1956-ին տեղափոխուած է Ֆրանսա: 1967-1998-ին աշխատած է Լիոնի աստղադիտարանին մէջ, 1982-1983-ին եղած է այդ աստղադիտարանին տնօրէնի տեղակալը: 1965-ին Լիոնի համալսարանին կողմէ արժանացած է ուսողութեան գիտութիւններու դոկտորի, 1980-ին` փրոֆեսորի տիտղոսներուն: 

Թէրզան յայտնաբերած է եւ իր անունով կոչուած են բազմաթիւ աստղակոյտեր: Ան իր բազմամեայ գործունէութեամբ եւ կարեւոր արդիւնքներով լուրջ աւանդ ունեցած է դիտողական աստղագիտութեան մէջ: Հրատարակած է 100-է աւելի գիտական յօդուածներ՝ կարեւորագոյն աստղագիտական հանդէսներու մէջ:

Ան եղած էր առաջին ուսանողը, որ այդ երկու ճիւղերէն միաժամանակ վկայուած էր՝  առաջնութեան աստիճանով։ Աւելի վերջ հաստատուած էր Ֆրանսա, ուր իր գիտական գործունէութեան ամենաբեղուն շրջանը բոլորած էր Լիոնի մէջ։ Ֆրանսայի Աստղագիտութեան ընկերակցութեան եւ Համաշխարհային աստղագիտութեան միութեան կ՚անդամակցէր։ 

Ան դասընկերն էր՝ երանաշնորհ Գարեգին Բ. Պատրիարքին, որու գահակալութեան շրջանին (1990-1998) վերահաստատած էր իր կապը՝ ծննդավայրին հետ։ 

Աշխատած է Բիւրականի աստղադիտարանին մէջ, Վիքտոր Համբարձումեանի հետ։

Տարիքի բերումով հանգստեան կոչուած է Լիոնի բնակարանին մէջ, ուր իր կեանքը բոլորած է։

## Պարգեւներ, կոչումներ եւ տիտղոսներ
Ունեցած է ակադեմական եւ այլ բազմաթիւ կոչումներ, տիտղոսներ։ Եղած է սարկաւագ։ Արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու․ 

* 2013-ին Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի հրամանագիրով պարգեւատրուած է Անանիա Շիրակացիի շքանշանով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աստղագէտներ
Ժան Գազանճեան

**Ժան Գազանճեան** (), հայ գեղանկարիչ:

Գազանճեան ծնած է Պէյրութ։  Ընտանիքը 1915 թուականին՝ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, Թուրքիայէն հեռացած ու հաստատուած է Եթովպիա, իսկ 1933 թուականէն՝ Լիբանան։ Ժան ընտանիքի հինգ զաւակներէն երրորդն է։

1962-ին տիրացած է Պէյրութի Սըրսոք թանգարանի մրցանակին: 1970-ին կը կայանայ անոր առաջին անհատական ցուցահանդէսը, որմէ ետք անոր գործերը կը ցուցադրուին Լիբանանի, ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու, Գերմանիոյ, Անգլիոյ, Հայաստանի եւ այլ երկիրներու միջազգային համբաւ վայելող ցուցասրահներու մէջ: 

Հաստատուած է Փարիզ տասնամեակներէ ի վեր եւ կը շարունակէ ստեղծագործել: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Մոսկուայի Կորքիի անուան զբօսայգի

մինի|Մոսկուայի Կորգի այգին
**Մոսկուայի Կորգիի այգին անուան մշակոյթի եւ հանգիստի կեդրոնական զբօսայգի** (), կեդրոնական զբօսայգի Մոսկուայի մէջ, որը Մաքսիմ Կորգիի անունը կը  կրէ: 2018 թուականի Օգոստոսին նշուեր է զբօսայգիի 90-ամեակը։

Կորգիի զբօսայգին, որը կը գտնուի Քրիմսքի Վալի մէջ` Մոսկուայ գետի կողմը,  բացուեր  է 1928 թուականին: Հին Կոլիցինի հիւանդանոցի (աւերակ) եւ Նեսքուչնի պալատի ընդարձակ պարտէզները, գետի երկայնքով կը ընդգրկեն 300 հա տարածք (120 հա):

## Պատմութիւն
thumb|Լճակ Կորքիի մշակոյթի եւ  ժամանցի կեդրոնական այգիին մէջ, 1982
Այգին կառուցուեր է խորհրդային յառաջապահ եւ շինարարութեան ճարտարապետ Քոնսթանթին Մելնիքովի յատակագիծով, որը միաւորած է հին հսկայական այգիները, Կոլիցինի հիւանդանոցը եւ Նեսքուչի պալատը` գետի երկայնքով ծածկելով 300 հեքթար տարածք (120 հա):

Նեսկուչնիի պարտէզի պատմութիւնը կարելի է յիշատակել 1753 թուականէն, երբ այն ի յայտ եկեր է Մոսկուայի գետի կողքին գտնուող Քալուժխայեայ Զասթավայի եւ Թրուպեցքոյ կալուածքի միջեւ  ինկած տարածքին մէջ: Հարեւան տարածքը դէպի Նեսքուչնիի պարտէզը ( Քրիմսկի Վալէն մինչեւ Նեսքուչնիի պարտէզ), մինչեւ 1920-ականները քիչ ուշադրութիւն գրաւեր է: Սկիզբը այն պատուած է եղեր հարեւան կալուածներո սեփականատէրերուն պատկանող այգիներու, մարգագետիններու եւ բանջարեղէնի այգիներով, իսկ 19-րդ դարու վերջը դարձեր է անապատ եւ պահպանուեր  որպէս աղբանոց:

Գիւղատնտեսական եւ արհեստագործական արդիւնաբերութեան առաջին համահայկական ցուցահանդէսը բացուեր է 1923 թուականին անապատներու վրայ, որոնք մաքրուեր էին կոմունիստական համայնքի աշխատանքային օրերուն: Ցուցահանդէսի բացման համար ծրագիր ընդունուեր է 1922 թուականի 19 Հոկտեմբեր-ին, իսկ ցուցահանդէսը բացուեր է մէկ ու կէս տարի անց՝ 1923 թուականի 19 Մայիսի 19-ին: Ցուցահանդէսի կազմակերպման նախագիծը ներկայացնելէն յետոյ, որը կ'առաջարկէր չորս տարբերակ՝ Սոքոլ, Խոտինսքոյէ Բեւեռ կամ Ծայր, Փեթրովսքօ-Ռազումովսքի զբօսայգի եւ Քոմսքիի կամուրջի մօտ գտնուող գետի տարածքները, նախընտրութիւնը կը տրուի վերջին տարբերակին:

## Վերափոխում
thumb|Կորքի զբօսայգի Ռոլըր Քոսթըր (2011)
2011 թուականին Կորքի զբօսայգին հիմնանորոգուեր է: Մշակոյթի եւ ժամանցի կեդրոնական զբօսայգիի նոր տնօրէն Սերկէյ Քափքովը քանդեր է մօտ 100 տեսարժան վայրեր եւ ապօրինի մասեր: Քանդուած առարկաներու  տեղը ստեղծուեր է աւելի քան երկու հազար քառակուսի մեթր նոր ասֆալթապատ  ճանապարհ, իսկ յետոյ 1.9 հա նոր սիզամարգեր եւ ծաղկեփունջեր  տեղադրուեր են։

Բոլոր զուարճանքները, երկու տախտակամած կարուսելը հանուեր են, որպէսզի տեղը վերածուի զուարճանքի գօտիի ։ 
Ընթացքին մաքրուեր են լքուած շէնքերը, սայլերը, վրանները, գովազդային կառոյցները եւ տեսարժան վայրերը: Սկսած է յուշարձաններու  վերանորոգումը, լճակներու մաքրումը եւ հողի եւ խոտի կիզահողի  առաքումը: 
Քանի մը ամիս անց Կորքի զբօսայգին վերափոխուեր է՝ դառնալով առաջին ռուսական զբօսայգին, որն այժմ կարող էր մրցիլ աշխարհի առաջատար այգիներու հետ: 15,000 քառակուսի մեթր սառցադաշտ, երեխաներու համար առանձին գօտիներ, հոքէյ, պար եւ ընդհանուր սահադաշտ։ Պաշտօնապէս բացուեր է 2011 թուականի Դեկտեմբերին ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Official Gorky Park website 
*A photo gallery
*Summer Education program in Gorky Park
*The woman behind Gorky Park’s rebirth

Ստորոգութիւն:Այգիներ
Իտա Պրուն

**Ատելաիտէ Քարոլին Եոհան Պրուն** (յայտնի իբրեւ **Իտա Պրուն** եւ աւելի ուշ որպէս  Իտա (տե) Պոմպելես, ), Դանիացի երգչուհի, պարուհի եւ դասական մնջախաղի դերասան ժանրի մը, որը յայտնի է որպէս մնջախաղի արուեստ կամ «կեցուածք»: Գրականագէտ Հեննինկ Ֆենկերը (1921–1985) Պրունին բնութագրած է որպէս «նորաոճ, դասական շիկահեր, որու մնջախաղի արուեստը հրապուրեց Եւրոպան»:

## Կենսագրութիւն

Իտա Պրունը ծնած է 1792 թուականին Սոֆիէնհոլմի մէջ, Լինկպիի մէջ գտնուող ընտանեկան կալուածքին մէջ: Ան հարուստ առեւտրական, հեղինակ եւ սրահի տէր Քոնսթանթին Ֆրետերիք Պրունի ամենաերիտասարդ դուստրն էր: Ան հինգ երեխաներէն մէկն էր. Իր քոյրերն ու եղբայրներն էին ՝ Քարլ Ֆրիտրիխ Պալթասար Պրունը (1784–1869), Շառլոթ Պրունը (ծն. 1788) եւ Օկոսթա (Կուսթ) Պրունը (ծն. 1790): Վաղ տարինի ան ցուցադրեր է որպէս երգչուհի եւ պարող հանդէս գալու ունակութիւն՝ շնորհիւ իր մօր քաջալերանքին, որը տպաւորուած էր լեյտի Էմմա Հեմիլթոնի կողմէն մշակուած «կեցուածքներով» (կամ «կենդանի քանդակներով»), որուն ան տեսեր էր Նիափոլի մէջ 1796 թուականին: Իր մօր հետ միասին, Իտան 1801 թուականէն մինչեւ 1810 թուականը ճամբորդեր է Գերմանիա, Զուիցերիա եւ Իտալիա: Ուր ալ գացեր է, ան ուսաներ է երգի, երաժշտութեան եւ պարի լաւագոյն հաւանական ուսուցիչներու մօտ, որոնք արդէն այդ կը կատարէին 1803 թուականին Ենայի մէջ 11 տարեկան Կէոթէի համար: Իր ներկայացումներուն մէջ ան նրբօրէն կը տեղափոխուէր իւրաքանչիւր դիրքի՝ քանի մը վայրկեան քարանալով, նախքան նրբագեղօրէն իր երիզներու ծալքերու քողարկումը, որպէսզի ներկայացնէ այնպիսի դասական գործիչներու, ինչպիսիք են Իֆիկենիան, Կալաթեան, Եւրիտիքեսը, Տիանան, Աւրորան եւ Ալթեան: Իր կեցուածքները պատկերուեր են գերմանացի Քրիսթոֆ Հայնրիխ Քնիէփի նկարներուն մէջ եւ Ալֆոնս տը Լամարթինի բանաստեղծութիւններուն մէջ, ինչպէս նաեւ մօր նամակագրութեան մէջ եւ 1824 թուականի իր կենսագրութեան մէջ՝ Idas ästhetische Entwickelung (Իտայի գեղագիտական զարգացումը):
200px|մինի|ձախէն|Սոֆիէնհոլմը ըստ Հ.Գ.Ֆ. Հոլմի (1826–1828)
200px|մինի|ձախէն|''Իտա Պրունը կեցուածք ներկայացուցած պահուն'', Ք.Հ. Քնիէփ (մօտ 1815)

## Վերարտադրութիւն
200px|մինի|աջից|Իտա Պրունի քանդակը՝ արուած Պերթել Թորվալտսենի կողմէն
200px|մինի|աջից|''Իտա Պրունը մօր կիսանդրիի հետ'', իւղանկար, Պ.Ֆ. ֆոն Հեթչ (1803)
Թորվալտսենը պարտաւորուեր էր նկարչական դասեր տալ Իտա Պրունին, բայց կը նախընտրէր, որ ան երգէ, երբ ան կը նուագակցէր իր կիթառի վրայ: Խորապէս տպաւորուած Պրունի գեղեցկութեամբ եւ շնորհով, 1810 թուականին Թորվալտսենը պատրաստած է Պրունի կիսանդրին կաղապարը կամ նախատիպը: Բնօրինակը տեղադրուած է Թորվալտսենի թանգարանին մէջ, իսկ Պաքքեհուսեթ քաղաքին մէջ կայ վերարտադրութիւնը, այն վերարտադրուեր է 1851 թուականին: Սթաէլը՝ Պրունի մօր ընկերը, Թորվալտսենի կիսանդրի մասին նշեր է իր L'Allemagne աշխատանքին մէջ

## Գրականութիւն
*
*

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* "Ida's Aesthetic Development" by Frederike Brun

Ստորոգութիւն:Դանիացի կին երաժիշտներ
Քուանտային մեգանիկ

մինի|200x200փքս|Յայտնի զօրութեան մակարդակներուն (դեպի վար բազմանալով: ն=1,2,3,...) եւ անկիւնային կէտերուն  (դեպի աջ բազմանալով: ս, բ, տ, եւլն) ջրածինի(hydrojen) հիւլէն ելեկտրոնին ալիգային պաշտոններն է: Աւելի փայլուն էղող տարածներու ելեկտրոնին  կէցուածգի համար աւելի բարձր հաւանականութեան լայնութիւնը ցոյց կուտայ:
**Քուանտային մեգանիկ**' Նիւթ եւ լոյսի, հիւլէ եւ ենթահիւլէական մակարդակներու վերաբերմունքները ուսումնասիրող գիտութեան ճիւղ: Նոյնիսկ **ալիքային մեգանիկ** անունով ալ կը կոչուի: Քուանտային մեգանիկը' մոլեքիւլներուն, բրոթոն, նէուդրոն, գուառգ, կլուօնի նման մասնիկներու յատկութիւնները բացատրելու կ'աշխատի: Աշխատավայրն է, մասնիկներու զիրար եւ լոյսի հէտ, x ճառագայթի, (γ)կամա ճառագայթի նման  ելեկտրամագնիսական շողաւորումներով ունեցած յարաբերութիւնները կ'ընդգրկէ:

Անգլերէնը *quantum*, Լատիներէն *quantus «մեծութեան քանակը» բառէն կուգայ* եւ տեսութեան յայտնի ֆիզիքական քանակին համար գործածուող միաորները կ'ակնարկէ: Անգլերէն 'mechanics' *բառը «բանի մը գործածման հիմքը» կը նշանակէ:* Քուանտային մեգանիկայի հիմքը Ի. դարու առաջին կիսուն Մագս Բլէնգ, Ալպերթ Այնշթայն, Նէյլս Պօր, Վէրնըր Հայզնպէօրկ, Էրվին Շէօրտփնկէր, Մաքս Պօրն, Ճոն Վոն Նէօրման, Բօլ Տինագ, Վոլֆկանկ Բօլիյի նման գիտնականներ զբաղուած են: Անորոշութեան սկզբունքը, Եակա նիւթ, Պլանկի հաստատուն, Բացարձակ սեւ մարմին, Ալիքի սկզբունք, Դաշտի քուանտային տեսութեան նման հասկացողութիւն եւ սկզբունքներ այս գիտնաճիւղին զարգացած եւ դասական ֆիզիգայի ցնցուելու եւ փոխուելու պատճառ եղած է:

## Պատմութիւն
Դասական մեգանիկան շատ յաջող ըլլալով հանդերձ, 1800ական տարիներու վերջերը, Բացարձակ սեւ մարմին, Սպեկտրալ գիծերը, Ֆոթօ ըֆեքթի նման կարգ մը դէպքերը բացատրելու համար բաւական չէր: Սխալ բացատրութիւնները, գիտնականներու անբաւարարութիւնը չէր, այլ դասական մեքանիկայի անբաւարարութիւնն էր: Ամէնապարզ ձեւով դասական մեքանիկան տիեզերքը «տեւականութիւն» ըլլալով կը տիպարեր:Կարգ մը փորձնական տեսութիւններ բացատրելու համար 1900 թուականին Մագս Բլէնգ էնէրժիի, իսկ 1905-ին Ալպերթ Այնշթայն լոյսի տուփիկներէ յառաջ գալը, այսինքն «անտեւականութիւն » ցոյց տալու տեսութիւնը գործածելու պայմանաւորուած կ'ըլլան: Գիտնականները հեռաւոր ժամկէտի մէջ, անյարատեւութեան կարծիքները Դասական մեգանիկայի տեսութիւններէն ածանցելու համար աշխատեցաւ: Նորէն այդ տարիներուն, հիւլէի ներքին կազմի մասին կատարուող փորձերը, իրականութիւնը յայտնուեցաւ. Էռնեստ Ռեզերֆորդ իր կատարած փորձով հիւլէին պզտիկ կորիզ մը ունենալը յայտնաբերեց:

Իր գոյութենէն աւելի առաջ, 1897-ին Ջ. Ջ. Թոմսոնի կողմէ ապացուցուած է: Այս պարագային, եթէ պակաս չէր ունեցող էլեկտրոնները, առաւել փէր ունեցող կորիզի շուրջ բոլորաձեւ կը շարժի, պահ մը վերջ էլեկտրոնի : Ասոր պատճառը, Էլեկտրամագնիսական տեսութեան հետ կրնանք բացատրել՝ երագուող փէրերը ճառագայթում կը կատարեն, բոլորաձեւ շարժումն ալ երագուող շարժում մը ըլլալուն համար, էլեկտրոնը այս  ճառագայթումով  ուժ պիտի կորսնցնէ ու կորիզի մէջ պիտի իյնար: Արեւային դրութեան նման դասական տիպարը պիտի չյաջողեր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնագիտութիւն
Հուտա Սարարի

**Հուտա Սարարի** (), լիպիացի բանաստեղծ, լրագրող եւ փաստաբան։

Սարարին ծնած է Լիպիա, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնն ու բարձրագոյն ուսումը։ 2003-ին ամուսնացած է լիպիացի լրագրող եւ գրող Մուճահէտ Ալ-Պուսիֆիին հետ։ 

## Ծանօթագրութիւն


Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ
Քարոլին Ռաֆայէլեան

**Քերոլին Ռաֆայէլեան** (), ամերիկահայ բարերար, ոսկերչական արտադրութեանց ձեւաւորող, աշխարհի ամենահարուստ հայ կինը։

## Կենսագրութիւն
Ռաֆայէլեան ծնած է 1966-ին Փրովիտընսի մէջ` Ռոտ Այլընտ։ Ան ամուսնացած է եւ ունի երեք զաւակներ։

Ան 2004-ին, իր հօր հիմնադրած ոսկերչական գործարանը զարգացնելով, հիմնած է «Ալեքս էնտ Անի» ոսկերչական ընկերութիւնը, Ռոտ Այլընտի մէջ: Ընկերութիւնը նշանաւոր է առաւելաբար իր ապարանջաններով:

## Գործունէութիւն
«Ալեքս էնտ Անի» ոսկերչական ընկերութիւնը Քարոլինը հիմնած է 2004- ին։ Ամերիկեան «Ալեքս եւ Անի» ընկերութեան հիմնադիր Քերոլին Ռաֆայէլեանի կարողութիւնը, ըստ «Ֆորպզ»ի, 1 միլիառ տոլար է:

Ցեղասպանութեան մասին պատմող «Խոստումը» ժապաւէնին նիւթով հայ գործատիրուհին ապարանջաններ պատրաստած է` «Քիփ տը փրոմիս» (պահէ խոստումը) գրութեամբ: Ըստ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամին, ապարանջաններուն վաճառքէն գոյացած հասոյթը տրամադրուած է հայ կարիքաւոր ընտանիքներուն: Քարոլին յաճախ գործակցած է «Հայաստան» հիմնադրամին հետ. ան տարբեր ծրագրերու իրագործման համար իր սիրայօժար մասնակցութիւնը բերած է:

2015-էն սկսեալ «Ալեքս էնտ Անի» ընկերութիւնը հրապարակ իջեցուցած է «Քեմփ Հայաստան» ապարանջաններ, որոնց վաճառքէն գոյացած եկամուտը յատկացուցած է Միացեալ Նահանգներու հայ երեխաներու համար կրթական ճամբարներու կազմակերպման:

Ամերիկեան «Ֆորպս» թերթի 2016 թուականի Յունիսի թիւին կողքը նուիրուած էր Քարոլին Ռաֆայէլեանին: «Ֆորպս»-ի նշեալ թիւը յատկացուած էր ինքնուրոյն կայացած ամենահարուստ կիներուն, իսկ Ռաֆայէլեանը ցուցակին 2-րդ դիրքը կը գրաւէր:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Ազդարար, 02 Յունիս 2017, էջ 14։
* Ազդարար, 07 Յուլիս 2017, էջ 16։
Սինանեան նուագախումբ

մինի|258x258փքս|Սինանեան Նուագախումբ
'''Սինանեան նուագախումբ''', «Հայկական նուագախումբ», (1861,  Կոստանդնուպոլիս): 

Սինանեաններու նախաձեռնութեամբ կազմուած այս նուագախումբը սկզբնական շրջանին համոյթային էր՝ երկու ջութակ, կրկնակի թաւջութակ (քոնթրապաս), սրինգ, աւագասրինգ (clarinet), երկու թրոմպոն։  

Աւելի ուշ թիւը հասած 15-ի, իսկ 1888-էն՝ 40 երաժիշտներէ բաղկացած նուագախումբի, խմբավար ունենալով Յարութիւն Սինանեանը։ 

Նուագախումբը հայկական առաջին մեծ համանուագային խումբն է (թէեւ ժամանակագրական առումով հայ, մասնաւորապէս՝ պոլսահայ իրականութեան մէջ անոր նախորդած է Կարապետ Փափազեանի նուագախումբը, որ, սակայն, սպասարկելով «Արամեան թատրոնին», ունեցած է իր նուագացանկային եւ կատարողական իւրայատկութիւնը)։ 

Սինանեան նուագախումբը լուսաւորական լայն գործունէութիւն ծաւալած է։ 

Նուագացանկը ընդգրկած է հատուածներ իտալական օփերաներէ եւ ֆրանսական օփերեթներէ, հայկական, յունական, թրքական երգերու ու պարեղանակներու նուագախմբային փոխադրումներ, հետագային նաեւ՝ Պեթհովէնի եւ Մոցարթի, ինչպէս նաեւ Տիգրան Չուխաճեանի եւ Յ․ Սինանեանի համանուագային երկեր։ 

Նուագախումբը գոյատեւած է մինչեւ 1896 թուական։

Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն

## Տե՛ս նաեւ
Սինանեաններ
Միննի Հաուք

**Ամալիա Մինիոն Հաուք**, «Միննի» Հաուք (), ամերիկացի օփերային սոփրանօ։

## Վաղ կեանք
Ծնած է Նիւ Եորքի մէջ 16 Նոյեմբեր 1851-ին․ գերմանացի ներգաղթեալ Ֆրանսիս Հաուքի եւ վերջինիս ամերիկուհի կնոջ միակ զաւակն էր։ Միննիի ծնելէն ետքք Հաուքերը կը տեղափոխուին Փրովիտընս (Ռոտ Այլընտ), որմէ ետք ալ 1857 թուականին՝ Սամներ շրջան (Քանզաս)։ Տարածուած սխալ կարծիք կար, թէ Հաուքը օփերայի մեծ երկրպագու, ֆինանսիսթ Լէոնարտ Ճերոմի դուստրն էր։

## Ասպարէզ
1865-ին ձայնամարզութեան դասեր կը ստանայ Արչիլ Էրրանիի հետ, որ Մաքս Մերեցեք իտալական շրջիկ օփերային թատերախումբին մէջ իրեն համար տեղ կ'ապահովէ։ Տասնչորս տարեկանին իբրեւ օփերային երգչուհի սկզբնական նախափորձ կը կատարէ Պրուքլինի մէջ՝ «Լուսնոտը» օփերային մէջ կատարելով Ամինայի դերը։ Մէկ ամիս ետք՝ Նոյեմբեր 1866-ին տեղի կ'ոունենայ է իր Նիւ Եորքեան նախափորձը «L'étoile du nord» օփերայէն Փրասքովինայի դերով։ Կունոյի «Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ» օփերայի ամերիկեան առաջին ներկայացման ժամանակ՝ 15 Նոյեմբեր 1867-ին կը խաղայ Ժիւլիէթի դերը։

Եւրոպայի մէջ առաջին անգամ կ'երգէ Լոնտոնի Քովենթ Կարտընի մէջ, 26 Հոկտեմբեր 1868-ին, իսկ 1869-ին հանդէս կու գայ Փարիզի մէջ։ Հետագային հանդէս կու գայ Վիեննայի Կրանտ օփերայի մէջ (1870–1874) եւ Եւրոպայի այլ օփերային դահլիճներու մէջ։ Ճորճ Պիզէի սկիզբը ձախողած «Քարմէն» օփերայի գլխաւոր հերոսուհիի դերակատարման իր նոր մեկնաբանութեամբ հանդէս կու գայ 2 Յունուար 1878-ին, Պելճիքայի մայրաքաղաք Պրիւքսելի (Brussels) մէջ։ Հսկայական յաջողութիւնը օփերայի համար յարատեւ համբաւ կ'ապահովէ։ Ապա, ան այդ դերը կը խաղայ օփերայի բրիտանական եւ ամերիկեան 1878-ի առաջին ներկայացումներու ժամանակ։ 1885-ին Մանոնի դերերով հանդէս կու գայ համանուն օփերայի ամերիկեան առաջին ներկայացման ժամանակ։ Ձայնը սոփրանոյէն կը դառնայ մեծ ուժգնութիւն ու խորութիւն ունեցող մեցցօ-սոփրանօ։ 1893-ի վերջաւորութեան կը դադրի օփերային շրջագայութիւններէ․ երգացանկին մէջ ունի մօտաւորապէս հարիւր դերեր, որոնցմէ «Քարմէն»-ը կատարած է չորս լեզուներով։

## Հետագայ կեանք եւ մահ
1878-ին կ'ամուսնանայ աւստրիա-ամերիկացի գրող եւ ճանապարհորդ Էռնսթ վոն Հեսսէ-Վարթէկկի (Ernst von Hesse-Wartegg) հետ։ Հարստութեան մեծ մասը կը կորսնցնէ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն։ Կը նկատուի, որ մինչեւ 1920 կ'աղքատանայ ու գրեթէ կը կորսնցնէ տեսողութիւնը։ Կը մահանայ Զուիցերիոյ իր տան մէջ, Լիւցեռն քաղաքի մօտ 1929-ին։

## Գրականութիւն
*Edward T. James, Janet Wilson James, Paul S. Boyer, *Notable American women, 1607–1950*. Radcliffe College, 1971.
*Andreas Dutz and Elisabeth Dutz: *Ernst von Hesse-Wartegg. Reiseschriftsteller, Wissenschaftler, Lebemann.* Böhlau-Verlag, Vienna 2017. (comprehensive biography of Minnie Hauk and her husband Ernst von Hesse-Wartegg) 

## Ծանօթագրութիւններ
Փիրկոս

**Փիրկոս** (՝ «աշտարակ»), Փելոփոնես թերակղզու հարաւը գտնուող յունական քաղաք, համանուն համայնքի վարչական կեդրոն եւ Արեւմտեան Յունաստանի ծայրամասային միաւոր: Կը գտնուի ծովի մակարդակէն 15 մեթր բարձրութեան վրայ, Քիփարիսիաքոս ծովածոցի (Ionian Sea) Յոնիական ծովի ափէն 4 քմ, Հին Օլիմփիայէն (Olympia) 19 քմ դեպի արեւմուտք, Աթէնքէն 315 քմ դէպի արեւմուտք հեռաւորութեան վրայ: Քաղաքի նաւահանգիստը Քաթաքոլոնն է: Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի՝ քաղաքը կը կազմուէր 24359 բնակիչ, մինչդեռ քաղաքային ընդհանուր բնակչութիւնը կը կազմէր 47955 մարդ։ Քաթաքոլոն նաւահանգիստի առկայութիւնը Փիրկոսը դարձուցած է տարածաշրջանի զարգացած առեւտրային կեդրոն:

## Պատմութիւն
մինի|Քաղաքային շուկայի շէնքը, 1890, ճարտարապետը Էռնսթ Ցիլերն է: 2005 թուականէն՝ Փիրկոսի Հնագիտական թանգարան
Փիրկոսը առաջին անգամ յիշատակուեր է 1778 թուականին: Կը համարուի, որ այն իր անունը ստացեր է 1512 թուականին Կիորկիոս (Յովհաննէս) Ցերնոթասի կառուցած աշտարակէն (Γεώργιος ή Ιωάννης Τσερνωτάς, ум. 1535(, ум. 1535):) 1821 թուականի յեղափոխութեան ժամանակ Փիրկոսը կարեւոր դեր խաղցեր է Յունաստանի անկախութեան համար մղուող ազգային պայքարին մէջ։ Այս առաջին յունական քաղաքն էր, որը աւերուած էր Օսմանեան զաւթիչներէն։

## Տեսարժան վայրեր
«Փիրկոս» երկաթուղային կայանի շէնքը կառուցուեր է 1880-1890 թուականներուն նիոդասականութեան ոճով, կղմինտրեայ տանիքով:

Քաղաքի կենդրոնը 1890 թուականին Էռնսթ Զիլերի նախագիծով կառուցուած նիոդասականութեան շէնքին մէջ կը գտնուի հնագիտական թանգարանը: Նախապէս շէնքին մէջ կը գտնուէր Քաղաքային շուկան: Թանգարանը բացուեր է 2005 թուականին: Քաղաքի կեդրոնը կը գտնուի նաեւ նիոդասականութեան ոճով «Ափալոն» հանրային թատրոնը, որը կառուցուեր է 19-րդ դարու վերջին քառորդը:

## Փոխադրութիւն
«Փիրկոս» կայանը կը սպասարկէ Քատաքոլոն-Օլիմպիա երկաթուղային գիծը: Փաթրաս-Քիփարիսիա երկաթուղային գիծը փակուեր է 2011 թուականին։

## Փիրկոս համայնք
Փիրկոս համայնքը հիմնադրուեր է 2001 թուականին:

Փիրկոսի տեղական համայնքին մէջ կը մտնէ հինգ բնակավայր։ Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի՝ բնակչութեան թիւը կը կազմէ 25180 բնակիչ: Տարածքը 45,483 քմ²:

## Գրականութիւն
Բրոքհաուզի եւ Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր եւ 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանթ Փեթերսպուրկ։ 1890–1907

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ
Մուհարրաք (կղզի)

**Մուհարրաք** կղզի (‎‎), Պահրէյն պետութեան երկրորդ մեծ կղզին, Պահրէյն կղզիէն յետոյ: Վարչականօրէն կը պատկանի մուհաֆազէ նահանգին:

## Նկարագրութիւն
Հին ժամանակ կղզին անուանուած էր Մուհարրաք: 19-րդ դարէն մինչեւ 1923 թուականը կղզին եղեր է Ալ Խալիֆա հարստութեան կամ թագաւորութեան նստավայրը:

Կղզիին երկարութիւնը 18 քմ, լայնութիւնը 5,5 քմ, մակերեսը կը կազմէ մօտաւոր 56 քմ քառակուսի եւ կը շարունակէ մեծնալ: Ափամերձ գօտիին երկարութիւնը մօտաւոր 50 քմ, բարձր կէտը կը գտնուի ծովի մակերեսէն 10 մեթր բարձրութեան վրայ: Բնակչութիւնը 120 000 մարդ: Կղզիին մէջ տեղակայուած է երկրի գլխաւոր օդանաւակայանը, որուն մօտ կը գտնուի ռազմաբազան: Կղզիիէն քիչ մը հեռու հիւսիս-արեւելք կը գտնուի արհեստական «Ամուաճ  արշիպեղագոսը» կամ կղզեխումբը: Աւելի դէպի հիւսիս  կը գտնուի  նոյնպէս արհեստական «արշիպեղագոս Տիար-ալ-Մուհարրաք»ը: «Մեծ կղզի»ին կը միանայ երեք կամուրջներով , որոնցմէ մեծը՝ Shaikh Isa Causeway է:

**Կղզիի բնակավայրերը**

* Մուհարրաք (176 583 բնակիչ, 2012 թուականի մարդահամարով)
* Ալ-Տէյր Al Dair
* Արատ (նախապէս համարուած է առանձին կղզի)
* Պուսայթին Busaiteen
* Ալ Հիտ (Պահրէյն) Al Hidd
* Կալալի Galali 
* Հալաթ-Պու-Մահեր Halat Bu Maher
* Սամահիճ Samaheej

BahrainInternationalAirport01.jpeg|Պահրէյնի օդանաւակայանը
Bahrain17.JPG|Shaikh Isa Causeway կամուրջ
AradFort.jpg|Արատա բերդ


## Ծանօթագրութիւններ
Գարա Տէրվիշ

**Գարա Տէրվիշ** (Յակոբ Գենջեան, ), բանաստեղծ, արձակագիր:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ստավրոպոլ: 1893-ին աւարտած է Նոր Նախիջեւանի թեմական դպրոցը: Եղած է գրագիր եւ ուսուցիչ: Գրած է բանաստեղծութիւններ, պատմուածքներ եւ վիպակներ: 1910-ական թուականներուն տարուած է ապագայապաշտութեամբ (futurism), փորձած է այդ ուղղութիւնը արմատաւորել հայ քնարերգութեան մէջ: «Երուանդ Գոշ» (1911) վիպակին մէջ համատեղած է լուսաւորականութիւնն ու քրիստոնէութիւնը, տուրք տալով ժամանակի անհատապաշտական ու յուսահատական տրամադրութիւններուն: Գրողին «Կեանքի ջութակը» (1917) վիպակին մէջ կը գերիշխեն բնապաշտական տեսարանները: «Օրերից առաջ» (1928) երկը փորձ մըն է` իմաստաւորելու նախայեղափոխական մտաւորականութեան կեանքը: Թարգմանութիւններ ըրած է Ուոլթ Ուիթմենէն: Հայերէնէ ռուսերէնի թարգմանած է Ալեքսանդր Շիրվանզադէի, Լեւոն Շանթի եւ Աւետիս Ահարոնեանի առանձին ստեղծագործութիւնները։

Գարան` հիւթեղ շապիկներով խիզախ «թափառականը», որ գրականութիւնը սենեակէն փողոց կը հանէ, կը ծախէր իր բացիկները, կը զարմացնէր, կը զայրացնէր ու կը զմայլեցնէր մարդիկը:

Անոր «Ինչ է ֆութուրիզմը» գրքոյկին մէջ այսպիսի տողեր կան.Եւ զարմանալի է` մենք էլ ունենք գրականութիւն եւ գեղարուեստ իբր թէ, բայց նա միշտ հնաւանդների եւ փոշակալածների կողմից պահպանուել է արտաքին «վնասակար» ազդեցութիւններից:Մահացած է Թիֆլիս, 16 Դեկտեմբեր 1932-ին:

## «Կեանքի ջութակը» վիպակին մէջ նշուող գլխաւոր միտքերէն
«Ես ֆութուրիստ եմ- հպարտ ու գոռոզ կուռքերու փշրողն եմ, հաստատուն պատուանդանների գլորողը, նուիրական արձաններու ջարդող վանդալը:
Ես խելառ սիրահար եմ- բոցավառ համբոյրներ եմ դրոշմում գեղեցկուհու կուրծքին եւ կատաղի թեւերով սեղմում բուռն, փոթորկոտ եւ տարփալից գրկումս:
Ես ամէն ինչ եմ եւ ոչինչ եմ:
Ես Գարա-Տէրվիշն եմ»:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1872 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1932 մահեր
Ստորոգութիւն:7 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Պենիթօ Փերեզ Կալտոս

**Պենիթօ Փերեզ Կալտոս** (), սպանացի իրապաշտ գրող, սպանական գրականութեան մէջ քննասատական իրապաշտութեան ներկայացուցիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Պենիթօ ծնած է Լաս Փալմաս տը Կրան, Սպանիա։ Եղած է Թագաւորական ակադեմիայի անդամ (1897)։ Մօտ 80 վէպերու եւ պատմուածքներու հեղինակ է:

## Երկեր
«Ոսկեայ շատրուան» (1870), «Կտրիճը» (1871) վէպերուն մէջ պատմած է 19-րդ դարու սպանական առաջին յեղափոխութիւններուն մասին։ 

1873-1912 թուականին գրուած վէպերը ամփոփուած են «Ազգային դրուագներ» (հ․ 1-46) հերոսապատումին մէջ եւ նուիրուած են Սպանիոյ պատմութեան՝ Թրաֆալկարի ճակատամարտէն (1805) մինչեւ (1868-74) յեղափոխութեան պարտութիւնը։ 

«Տոնիա Փեր-ֆեքթա» (1876) եւ այլ վէպերու առանցքը կը կազմեն կալուածատիրական ուժերու քննադատութիւնը, միջնադարեան բարքերը։

## Փերեզ Կալտոսի գրական ոճը
Փերեզ սկզբնաւորած է սպանական ընկերային դրաման («Էլեքթրա», 1901)։ Իր ոճին առանձնայատուկ գծերէն է՝ հրապարակախօսական սրութիւնը։ Նշանակալի ազդեցութիւն ունեցած է սպանական իրապաշտ վէպի զարգացման վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ռուբէն Շուկարեան

**Ռուբէն Շուկարեան** (),«Թաֆթս» համալսարանի դասախօս,«Ֆլեթչեր» դպրոցի իրաւաբանութեան եւ դիւանագիտութեան դասախօս,:Ան եղած էր Ուաշինկթընի մօտ Հայաստանի դեսպան, Հայաստանի արտաքին գործոց փոխ-նախարար: Դիւանագիտական գործունէութիւնը արժանաւորապէս կատարելու առընթեր, Ռուբէն Շուկարեան Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի շահերը պաշտպանած էր իր յետագայ դասախօսական եւ գիտական-վերլուծական աշխատանքներուն մէջ։ 

Հայկական դիւանագիտական աշխարհի յայտնի անուններէն դեսպան Ռուբէն Շուկարեան իր մահկանացուն կնքեց՝ 58 տարեկան հասակին։

## Կրթութիւն
*1980-1985 թուականներուն ան ուսանած էր Երեւանի «Վալերի Պրիւսով» օտար լեզուներու պետական համալսարանէն ներս՝ ռուսաց լեզուի, անգլերէնի, անգլիական, ռուսական եւ ամերիկեան գրականութեան վրայ։ 
*1985-1989 թուականներուն ուսանած էր Երեւանի Պետական համալսարանի Փիլիսոփայութեան ֆաքիւլթէին մէջ։ Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Արեւելագիտութեան կաճառէն ներս ստացած էր թեկնածուի աստիճան՝ համաշխարհային պատմութեան եւ միջազգային յարաբերութիւններու գծով։

## Ասպարէզ
Հայաստանի առաջին նախագահ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի պաշտօնավարութեան շրջանին նախագահական աշխատակազմէն ներս զբաղեցուցած էր կարեւոր պաշտօններ։ *1993-1999 թուականներուն Ուաշինկթընի մօտ Հայաստանի դեսպանը եղած էր։ 
*Վերադառնալով Երեւան՝ 1999-2005 թուականներուն եղած էր Հայաստանի արտաքին գործոց փոխ-նախարար։ 
*2005-2008 թուականներուն համատեղութեան կարգով Հայաստանի դեսպանը եղած էր Իտալիոյ, Սպանիոյ եւ Փորթուգալի մօտ (նստավայրը՝ Հռոմ)։ 
*2008-ին դիւանագիտական ծառայութենէ ազատուելէ վերջ Ռուբէն Շուկարեան հաստատուած էր ԱՄՆ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*է ՀՀ Նախկին Դեսպան Ռուբէն Շուկարեան
*Մահացած է Ռուբէն Շուկարեան
*ԵՒՍ Է ԴԵՍՊԱՆ ՌՈՒԲԷՆ ՇՈՒԿԱՐԵԱՆ
* — Ambassador Rouben Shougarian passed away on April 21 after a stroke, his family reported.
*Assembly of America
*https://naasr.org/blogs/news/in-memoriam-rouben-In Memoriam: Rouben Shougarian

Ստորոգութիւն:Հայեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Եռագոյն դրօշ պատմական Անիի դիմաց

Հայոց ցեղասպանութեան 105-րդ տարելիցի օրը հայ-թրքական սահմանին՝  պատմական Անիին շատ մօտ, տեղադրուեր է եռագոյն դրօշն  ու խաչքար:  21 մեթր բարձրութեան վրայ տեղադրուած դրօշն ունի 10 մեթր երկարութիւն եւ 5 մ լայնք: Տեղադրուած  խաչքարն օծուեր է:

Խորհրդանշական արարողութեանը մասնակցեր են Շիրակի մարզպետ Տիգրան Պետրոսեանը, Գիւմրիի քաղաքապետ Սամուէլ Պալասանեանը, պաշտօնատար այլ անձինք, հիւրեր: 

Դրօշը Հայաստանի մէջ տեղադրուած ամենամեծ դրօշներէն է, որը  շատ յստակ կ՛երեւի սահմանէն այն կողմ: 

«Անշուշտ, շատ յուզիչ ու խորհրդանշական էր: Դրօշը վեր խոյացեր է անմիջապէս Անի մայրաքաղաքի դիմաց  ու խորհրդանշական ՝ Ապրիլի 24-ին,  որն իր մէջ կ՛ամփոփէ կարեւոր միտք մը՝ եղեր ենք, կանք ու կը լինենք։ Իսկ սահմաններն ու սահմանային բնակավայրերը պէտք է հայու շունչով լեցուին եւ առաւել ամուր ըլլան»,-իր խօսքին մէջ նշած է Շիրակի մարզպետ Տիգրան Պետրոսեանը:

Նախաձեռնութիւնը կարելի դարձած է շնորհիւ ռուսաստաբնակ Ասլանեան, Խռանեան եւ Գրիգորեան ընտանիքներու աջակցութեան։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Պատմական Անիին դիմաց 21 մեթր բարձունքէն կը ծածանի Հայոց Եռագոյնը
*Նշան յիշատակի ու կեանքի շարունակութեան. «Պատմական Անիի դիմաց կը ծածանուի հայոց եռագոյնը»

Ստորոգութիւն:Եռագոյն դրօշ
Ստորոգութիւն:պատմական Անի
Վորթիցիզմ

Վորթիցիզմ (անգլ.՝ Vorticism), 20-րդ դարու ավանկարտիսթական արուեստի ուղղութիւն, որը ծագեր է Մեծ Բրիտանիոյ մէջ, մօտ է ֆութուրիզմին:

## Պատմութիւն
Վորթիցիզմը բացառապէս անգլիական մշակութային երեւոյթ է, մոտեռնիզմի անգլիական ճիւղ եւ հակազդեր է ինչպէս իմփրեսիոնիզմին, այնպէս ալ` դասական ուղղութիւն քլասիցիզմի գեղանկարչութեան աւանդոյթներուն: Վորթիցիզմի նախակարապետը եղեր է նկարիչ Ռոճըր Ֆրայը, որը ոճի ներկայացուցիչներու համար ճանապարհ հարթեր է իր «Մանէն եւ փոսթիմփրեսիոնիսթները»»» (1910) եւ «Անգլիացի, ֆրանսացի եւ ռուս նկարիչներու երկրորդ փոսթիմփրեսիոնիսթական ցուցահանդէս» (1912 տարի) ցուցահանդէսներով:

Վորթիցիզմի ձեւաւորման վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցեր է իտալական ֆութուրիզմը: 1910 թուականին Լոնտոն եկեր է Ֆիլիփօ Մարինեթթին եւ դասախօսութիւններ  կարդացեր է ֆութուրիզմի մասին կանանց Լայսիըմ ակումբին մէջ (Lyceum Club for Women), իսկ 1912 թուականին լոնտոնեան Սաքուիլ պատկերասրահը դարձեր է երկրորդ վայրը, ուր ցուցադրուեր է ֆութուրիստական մեծ շարժական ցուցահանդէսը:

1914 թուականին որոշ անգլիացի նկարիչներ, որոնցմէ յիշատակելի են հետեւեալները՝  Ուինտհըմ Լուիսը (Wyndham Lewis), Լօրենս Աթքինսոնը (Lawrence Atkinson), Տէյվիտ Պոմբերկը (David Bomberg) եւ բանաստեղծ Էզրա Փաունտը (Ezra Pound), ստեղծեր են գեղարուեստական միաւորում, որը հիմնուած էր ճարտարարուեստական ծաղկման եւ մեծ քաղաքներու (megapolis)` հետագային եւրոպական քաղաքակրթութեան վրայ ունենալիք վճռորոշ ազդեցութեան հասկացութեան վրայ: Այս գեղարուեստական ուղղութեան տպագիր օրկան դարձեր է Լուիսի կողմէն թողարկուող «Blast» ամսագիրը, որը գոյութիւն  ունեցեր է երկու տարի եւ թողարկուեր է երկու անգամ, 1914 թուականի Յուլիսին եւ 1915 թուականի Յուլիսին: Փաունտը շարժման գաղափարական ոգեշնչողն էր:

Վորթիցիզմը կը պայքարէր գեղանկարչութեան մեջ իրապաշտութեան (realism) աւանդոյթներու դէմ, կը ժխտէր արուեստի բարոյական երեւոյթը եւ կը պնդէր, որ գեղարուեստական իւրաքանչիւր արարում ինքնուրոյն է: Դրանից բացի, վորթիցիսթները ֆրանսական գեղարուեստական դպրոցի հակառակորդներն էին եւ իրենց կը համարէին անգլիական նորտիական արուեստի ներկայացուցիչներ: Ըստ անոնց, ժամանակակից ոգիին մէջ յատուկ ռիթմ կը զգացուէր, որը ծնած է փոփոխութիւններու փոթորիկէն: Միեւնոյն ժամանակ, վորթիցիսթները համընդհանուր առաջընթաց կը տեսնէին ոչ թէ նոր ինքնաշարժներու կամ օդանաւներու արագութեան չափումներուն մէջ, այլ` գործառութային կառուցուածքներու եւ հասարակութեան ներքին կազմակերպման փոփոխութիւններուն մէջ: Իրենց աշխատանքները վորթիցիզմի ներկայացուցիչները դիտարկեր են որպէս վէճ` ժամանակակից ճարտարարուեստական քաղաքակրթութեան դէմ, ուր մարդն իրեն մեծ քաղաքներու եւ զանգուածային արդիւնաբերութիւններու գերի կը զգայ: Իտալացի ֆութուրիսթներու կողմէն մեքենական շարժման առջեւ խոնարհումը վորթիցիսթները մերժեր են` համարելով այն զգացական ռոմանթիզմ: Վորթիցիզմը որպէս գեղարուեստական ուղղութիւն մարեր է Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին:

## Առաւել յայտնի վորթիցիսթ նկարիչներ
Տէյվիտ Պոմպերկ

Ճեսիքա Տիսմոր

Ճէյքըպ Էփսթայն

Անրի Կօտիէ Պժեսքա

Էլվին Քոպուրն (լուսանկարիչ)

Ուինտհամ Լուիս

Էզրա Փաունտ

Ուիլիամ Ռոպըրթս

Էտուարտ Ուուսվորթ

Տորոթի Շէքսփիր

## Գրականութիւն
* 
* Sylvia Martin «Futurismus», Köln 2005
* Susanne Kappeler «Der Vortizismus in der englischen Avantgarde zwischen 1913 und 1915», Bern 1986.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ֆրանսեսք Քամպօ

**Ֆրանսեսք Քամպօ** (), Քաթալոնիոյ սպանացի քաղաքական գործիչ, Ինքնավար Կուսակցութեան հիմնադիր: Սպանիոյ խորհրդարանի երեսփոխան: Աջակից շարք մը գեղարուեստական եւ մշակութային նպատակներու, մասնաւորապէս, յունարէն եւ լատիներէն դասական նիւթերու թարգմանութիւն՝ քաթալաներէնի:

Քամպօ ծնած էր 1876-ին, Վերկէս (Կիրոնա նահանգին մէջ): 

Քամպոյի ջանքերով 1901-ին Ունիա Քաթալանիսթա եւ Սենթէր Նասիոնալ Քաթալա կազմակերպութիւնները միացած են եւ կազմած Լիկա Ռեկիոնալիսթա տէ Քաթալունիան: Հիմնադիր անդամներ են Էնրիկ Փրաթ տէ լա Ռիպա, Սեպասթիա Թորրէս, Ալպէրթ Ռուսինիոլ, Պարթոմէօ Ռոպէրթ, Լուիս Տոմէնչ, Ակուսթի Ռիերա, Խուան Վենթոսա եւ Ռամոն տ՛Ապատալ:

Լիկա Ռեկիոնալիսթա տէ Քաթալունիա, ազգայնական, պահպանողական, քրիստոնեայ եւ թագաւորական սկզբունքներով եւ Մեծ Սպանիոյ (Փեր լ՛Էսփանիա Կրան) տեսլականով, Քաթալոնիոյ քաղաքական ամէնէն ազդեցիկ ուժը եղած է: իսկ 1899-ին հիմնուած «Լա Վէու տէ Քաթալունիա» թերթը եղած է Կուսակցութեան օրկանը:

Ֆրանսեսք Քամպօ առաջին անձերէն եղած է, որ Քաթալոնիոյ համար ինքնավար կառավարութիւն նախատեսած է, բայց հանգրուանային կերպով: Ան քանի մը անգամ Սպանիոյ խորհրդարանին երեսփոխան ընտրուած է, եւ վարած նախարարական պաշտօններ:

Քամպօ քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն (1936-1939) միացած է ազգայնականներուն այն հիմնաւորումով, որ հանրապետականներու յաղթանակի պարագային Սպանիա Խորհրդային Միութեան արբանեակ երկրի պիտի վերածուի:

Քամպօ հեղինակ է շարք մը աշխատութիւններու: 

Ֆրանսեսք Քամպօ մահացած է 1947-ին, Արժանթինի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Սուրիոյ Հայկական Մամուլ

Լոյս տեսած են աւելի քան 120 թերթեր, որուն մեծաւ մասամբ հրատարակուած են Հալէպ: 
 
### Սուրիոյ առաջին թերթը եւ այլ
*Սուրիոյ առաջին թերթը «Ֆըռաթ», լոյս տեսած է Հալէպի մէջ 27 Մայիս 1867-ին, արաբերէն ու օսմաներէն լեզուներով: 6 Յունիս 1868-ին, 50-րդ թիւէն սկսեալ աւելցուած է հայատառ թրքերէն բաժին մը՝ մինչեւ 1869, 100-րդ թիւը:

*1912-ին, Հալէպի մէջ Միհրան Նաճարեանի խմբագրութեամբ լոյս տեսած է «Աղբիւր» խմորատիպ թերթը, որ դադրած է 1914-ին:
*1916-ին, հրատարակուիլ սկսած է «Փորձանք» թերթը, 
*1918-ին՝ լրատու գործակալութեանց թերթեր «Աժանս Ռէօյթըր» (թարգմանաբար) եւ «Հեռագրալուրեր»ը,
*1919-ին՝ «Հայ Քնար», 
*1921-ին՝ «Ուսանող» ամսաթերթը:

### Հալէպի մէջ լոյս տեսած է հայերէն անդրանիկ օրաթերթը
*Հալէպի մէջ լոյս տեսած է հայերէն անդրանիկ օրաթերթը՝ «Հայ ձայն» (1918-1919, խմբագիր՝ Սեդրակ Կեպենլեան):
*«Տարագիր» (1918-1919, խմբագիր՝ Բենիամին Միլտոնեան), 
*«Եփրատ» երկօրեայ թերթը (1919), 
*«Սուրիական սուրհանդակ» (1919-1922, խմբագիր՝ Հայր Պօղոս Գուշակճի), 
*«Սուրիական մամուլ» (1922-1927),
*«Եփրատ» օրաթերթ (1927-1947, խմբագիրներէն եղած են Խաչիկ Ք. Քարտաշ, Արիս Շաքլեան, Սեդրակ Կեպենլեան),
*«Սուրիա» օրաթերթ (1946-1960, խմբագիր՝ Յովհաննէս Եազըճեան), 
*«Արեւելք» օրաթերթ (1946-1963, խմբագիրներ եղած են Մինաս Թէլէօլեան, Միհրան Հերարդեան, Գէորգ Տօնապետեան). «Արեւելք»ի հետ միաժամանակ 1948-ին լոյս տեսած է համանուն տարեգիրքը, եւ 1956-ին ունեցած է պատանեկան յաւելուած՝ «Վահագն», եւ 1957-էն սկսեալ մարզական յաւելուած՝ «Արեւելք Մարզաշխարհ» (խմբագիր՝ Զաւէն Սապուճեան):

### Մամուլի կողքին համայնքը հրատարակած է նաեւ տարեգիրքեր
*«Սուրիահայ տարեցոյց»ը (1924-1926), 
*Ազգ. Առաջնորդարանի Պաշտօնաթերթ «Տաթեւ»ը (1925-1930, խմբագիր՝ Առաջնորդ Արտաւազդ Արք. Սիւրմէեան), 
*«Սուրիական ալպոմ»ը (1927-1929), 
*«Տարօն»ը (1949), 
*«Հայ տարեգիրք»ը (1956), 
*«Գեղարդ»ը (1975-2000, լոյս տեսած են միայ վեց թիւեր. խմբագիրներ՝ Հայկ Պարիկեան, բժիշկ Ռոպէր Ճէպէճեան): 

### Ամսագիրներէն
*«Նայիրի»ն  (1941-1949, խմբագիր՝ Անդրանիկ Ծառուկեան), 
*Մանկապատանեկան երկամսեայ «Բուրաստան»ը (1950-1958, խմբագիրներ՝ Ռուբէն Տիրարեան եւ Հայկ Պարիկեան):
1950-ական թուականներէն մինչեւ այսօր յատկանշական տեղ կը գրաւեն աշակերտական եւ ուսանողական թերթերը եւս:

### Բերիոյ Թեմի Ազգ. Առաջնորդարանի «Օշական» պաշտօնաթերթը՝ վերանուանուած «Գանձասար» շաբաթաթերթ
Իբրեւ պարբերաթերթ լոյս տեսած է 1978-էն: 
*1989-991, վերածուած է երկամսեայի (խմբագիր՝ Խաչիկ Շահինեան), ապա դարձած է երկշաբաթաթերթ եւ վերանուանուած է «Գանձասար» (խմբագիր՝ Խաչիկ Շահինեան), իսկ 
*1993- Ապրիլին վերածուած է շաբաթաթերթի եւ անխափան կը շարունակէ լոյս տեսնել՝ հանդիսանալով Սուրիոյ միակ հայ թերթը, շաբաթաթերթին հերթաբար խմբագիրներ եղած են Խաժակ Մկրտիչեան, Մարի Մերտխանեան, Խաչիկ Շահինեան, այժմու խմբագիր՝ Զարմիկ Չիլաբոշեան-Պօղիկեան): 
*2003 հոկտեմբերին «Գանձասար» Բերիոյ թեմի կայքէջքին մէջ ունեցաւ յատուկ բաժին, ապա յատուկ իր կայքէջը ինչպէս նաեւ դիմատետրի (Facebook) վրայ յատուկ էջ մը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հալէպի մամուլ