Մշոյ Սուրբ Առաքելոց Վանք

350px|մինի|աջից|Մշոյ Սուրբ Առաքելոց Վանք

**Մշոյ Սուրբ Առաքելոց Վանք**, Սուրբ Ղազարի Վանք, Տիրինկատարի վանք, Սուրբ Թադէոս, Թարգմանչաց վանք, միջնադարեան հայկական վանքային համալիր պատմական Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Տարօն գաւառին մէջ (ներկայիս Թուրքիոյ Մշոյ գաւառի տարածքին, Մուշ քաղաքէն 5 քմ դէպի հարաւ-արեւելք)։

## Պատմութիւն
Ըստ աւանդութեան հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչը, առաքեալներու՝ Հռոմէն բերուած մասունքներու վրայ։ Յայտնի դարձած է 11-րդ դարէն, բարգաւաճած՝ 12-րդ դարուն։ Ըստ վանքի խաչքարերէն մէկու արձանագրութեան, այն նորոգուած է 1125 թուականին։

14-րդ դարու վերջին խիստ աւերուած է Լենկթիմուրի արշաւանքներու ժամանակ։ 15– 16-րդ դարերուն դարձած է գրչութեան նշանաւոր եւ գործուն կեդրոն։

1614 թուականին վանքը վերստին նորոգուած է, իսկ 1663 թուականին վերակառուցուած է գլխաւոր եկեղեցիի գմբէթը։ Համալիրի շէնքերն աւերուած են 1895 թուականին եւ Մեծ Եղեռնի ժամանակ։

Վանքը Մեծ Եղեռնի հետեւանքով լքուած է եւ աստիճանաբար ոչնչացուած։ Ներկայիս պահպանուած են միայն աւերակները։ Փայտի նրբաճաշակ փորագրման գլուխգործոց է Մշոյ Առաքելոց եկեղեցւոյ դուռը, որ 1921-ին Թիֆլիսէն Երեւան փոխադրած է հնագէտ Աշխարհբեկ Քալանթարը։

## Առաքելոց Վանքի Կռիւ
Հայ ֆետայական նշանաւոր կռիւներէն մէկը կապուած է Մշոյ Առաքելոց վանքին հետ։ 1901 թուականի Նոյեմբերի սկզբը զօրավար Անդրանիկը եւ Գէորգ Չաւուշը 25-27 հայդուկային խումբով կը պաշարուին վանքին մէջ, նպատակ ունենալով գրաւել օտարեկրացիներու ուշադրութիւնը։ Մի քանի օր պայքարելէ ետք հայդուկները, սպիտակ սաւաններու օգնութեամբ, աննկատ կը ճեղքեն վանքի պաշարումը եւ կը հեռանան։

## Ճարտարապետութիւն
Գլխաւոր՝ Ս․ Առաքելոց եկեղեցին (11-րդ դար), ամբողջովին աղիւսաշէն է, ունի ներքուստ խաչաձեւ՝ չորս անկիւններուն երկհարկ, թաղակապ աւանդատուներով, արտաքուստ ուղղանկիւն յօրինուածք։ Գմբէթն ունեցած է դուրսէն ութանիստ, ներսէն բուրգաձեւ թմբուկ։ Միակ՝ արեւմտեան դուռը կը բացուի դէպի կից, քարաշէն, չորս յենակներով, ուղղանկիւն յատակագիծով գաւիթը (1555), որն ըստ արձանագրութեան կառուցուած է վանահայր Կարապետ Բաղիշեցին։

Գաւիթի արեւմտեան մուտքին առջեւ Յովհաննէս վարդապետը 1791 թուականին կառուցած է եռահարկ զանգակատուն՝ ութ բոլորաձեւ սիւն։ Մշոյ Առաքելոց եկեղեցիին հարաւէն կից է 1663 թուականին կառուցուած (14-րդ դարու աւերուած շէնքի հիմքերուն վրայ) Սուրբ Ստեփանոս միանաւ, կամարաձեւ, քարաշէն եկեղեցին, իսկ հիւսիսէն կից Սուրբ Գէորգ եկեղեցիի միայն հետքերը կը նշմարուին։

Համալիրի արեւելյեան կողմըում կայ 11-րդ դարու արձանագրութիւններով, նրբահիւս զարդաքանդակներով 9 խաչքար։ Վանքը շրջապատուած եղած է պարսպով (1791)։ Հիմնական յուշարձանախումբէն մօտ 300 մ արեւելք կանգուն է համեմատաբար լաւ պահպանուած Ս․ Թադէոս (11–12-րդ դարեր) գմբեթաւոր ո՛չ մեծ եկեղեցին։ Գմբէթի տակի քառակուսիէն անցումը դէպի ութանիստ թմբուկով գմբէթն իրականացուած է կամարներով։ Եզակի է կառուցողական կազմածքը՝ եկեղեցւոյ պատերուն արտաքին երեսները շարուած են սրբատաշ տուֆի քարերէն, իսկ ներսը՝ աղիւսէն։

Միջնադարեան Հայաստանի կիրառական արուեստի լաւագոյն նմուշներէն է Մշոյ Առաքելոց վանքի փայտէ դուռը (1134, քանդակազարդող վարպետ՝ Ղուկաս)։ Անոր փեղկերը ծածկուած են երկրաչափական, շրջանակի կողերը՝ կենդանակերպ զարդանախշերով, իսկ բարաւորը (ճակատաքար)՝ հեծեալներու բարձրարուեստ հարթաքանդակներով։

## Նշանաւոր Անձանց Գերեզմաններ
Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի տարածքին թաղուած են.
* Մովսէս Խորենացին
* Ղազար Փարպեցին
* Դաւիթ Անյաղթը
* Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Arakelots12.jpg|Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի աւերակները
|Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի ընդհանուր տեսքը
|Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի յատակագիծը


## Արտաքին Յղումներ
* Մշոյ Սուրբ Առաքելոց հայկական վանքը եւ Սուրբ Թադէի վանքը
* Թաթուլ Յակոբեան, Առաքելոց վանքը. Տարօնի հայկական անցեալի անխօս, խոնարհուող վկան 

## Գրականութիւն
* Thierry I․ М․, le couvent des Saints-Apotres de Mus, «ՀԱ*, 1976, № 1 – 12

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի եկեղեցիներ