open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խորէն Գալընեան

**Խորէն Գալընեան** (Գալիեան, ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1880 թուականին, Խարբերդի նահանգի կեդրոն, Խարբերդ քաղաքի մէջ՝ պատուելիի ընտանիքի մէջ։ Թուրքերը հօրն սպանած են՝ Խարբերդի իր տան տանիքը, իսկ մօրը՝ Բամբիշ Ալմաստին եւ մանուկ Խորէնին տարած եւ թուրքացուցած են՝ վերջինիս տալով Խայրուլլա անունը։ Մայրն իր խնայած 60 ոսկին տուած է որդիին բժշկական կրթութեան համար։ 1904 թուականին աւարտած է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Խարբերդի թուրքերու շրջապատէն ներս եղած է յարգուած բժիշկ Խայրուլլա։ Օսմանեան բանակին մէջ ծառայած է որպէս զինուորական բժիշկ եւ դեղագործ։ Պաշտօնի բերումով շրջած է Արեւմտեան Հայաստանի բոլոր նահանգները։

1915 թուականին՝ իրենց բնօրրաններէն տեղահանուած հայ գաղթականներու հետ, հասած է մինչեւ ՏԷր Զօր, ուր տեսած է, թէ ինչպէս շատերուն շարած ու շարքով մորթած են։ Աքսորեալները դիմած են բժիշկի օգնութեան եւ ան՝ իր ուժերու ներած չափով, գաղտնի կերպով օգնած է անոնց ու ազատած Եաթաղանէն։ Խարբերդի մէջ, թուրքերը անոր վրայ պահակ դրած են, որ ան հայերուն բժշկական օգնութիւն չցուցաբերէ։ Սակայն, այնուամենայնիւ, հնարաւորութեան ժամանակ՝ միշտ եւ ամենատարբեր հարցերով, օգնած է ազգակիցներուն։ Յետագային, զգալով իր գլխուն կուտակուող մութ ամպերը, իր ընտանիքի բեռները գաղտնի ճանապարհով ուղարկած է Հալէպ եւ օր մըն ալ վերադառնալով Կ. Պոլսէն, հաւաքած է ընտանիքը ու ծածուկ հեռացած՝ Խարբերդէն։ Այդպէս գաղթելով՝ հասած են Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր), Մարտին, Հալէպ, Պէյրութ, Եգիպտոս։

1948 թուականին ընտանիքով հայրենադարձուած է Խորհրդային Հայաստան։

## Կենսագրութիւն
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
*Սվազլեան Վերժինէ, Հայոց ցեղասպանութիւն։ Ականատես վերապրողների վկայութիւններ, Երեւան, 2000։

## Աղբիւրներ
*
*Վերոբերեալը բանահաւաք Վերժինէ Սվազլեանին պատմած է բժիշկ Խորէնի որդին՝ Ռոպէր Գալընեանը։
1912 թ., Խարբերդում)։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Մուշեղ Գալշոյեան

**Մուշեղ Գալշոյեան** (բուն անունով՝ Մուշեղ Մանուկեան, ), հայ արձակագիր:

## Կենսագրութիւն
* Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւան, Գիւղատնտեսական հիմնարկ, որ կ'աւարտէ 1957-ին։ Այս մարզին մէջ կը գործէ քանի մը տարի։
* Կ'անցնի հրապարակագրութեան ու գրականութեան։ Մաս կը կազմէ թերթերը խմբագրման (վերջինը՝ «Գարուն»): Կը ստանայ գնահատուած աշխատակցութիւն՝ գրական մամուլին։
* 1969-1971, Մոսկուա, կը հետեւի գրականութեան դասընթացքներու։ Միաժամանակ՝ կը սկսի հրատարակուիլ հատորներով. «Կռունկ» (1969), «Ծաղկած Քարեր» (1973), «Բովտուն» (1974, պետական մրցանակ):
* 1975էն սկսեալ կը ստանցնէ պատասխանատուի պաշտօն «Հայաստան» պետական հրատարակչականին մէջ։
* Կը մահանայ 1980-ին։
* «Մարութայ Սարի Ամպերը» պետական մրցանակը կը ստանայ յետ մահու։

### Ուրիշ Գործեր
* «Ձորի Միրօն»
* «Ընծայագիր»

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Երկրորդական Բաժին (Բ. եւ Գ. տարիներ), Յարութիւն Քիւրքճեան, էջ 210:



Ստորոգութիւն:13 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:15 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գալուստ Ա. Քհնյ. Էքմէքճեան

**Տ.Գալուստ Ա.Քհնյ.Էքմէքճեան** (1930-1996), Աւաղանի անունով Պերճ, որդի Գրիգորի եւ Աննայի, ծնած է այնթապցի ծնողքէ, Հալէպի մէջ, 1930 թուականին։

Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ազգ. Զաւարեան վարժարանէն ներս, որուն հիմնադիրներէն մին ու երկար տարիներու տնօրէնը եղած է իր հայրը։

Ան դպրոցէն շրջանաւարտ եղած է 1942 թուականին։ Ահա՝ երկու տարի Մխիթարեան վարժարան յաճախած է։ Իսկ ուսումը շարունակելու հեռանկարով մեկնած է Կիպրոս եւ մէկ տարի Մելգոնեան վարժարանը յաճախելէ ետք, վերադարձած է Հալէպ 1945 թուականին1

Մտած է կրթական ասպարէզ եւ հինգ-վեց տարի կրօն դասաւանդած է նախ Զաւարեան եւ ապա Լ. Նաճարեան վարժարաններուն մէջ։ Ապագային 'այլուն տնտեսական վիճակ մը ունենալու հեռանկարով, հեռացած է կրթական կեանքէն եւ մտած է ազատ ասպարէզ։

Ան տարիներու աշխատանքով որոշ գումար մը խնայելէ ետք, յաջողած է նպարավաճառի անձնական խանութ մը ունենալ։ Ապա, տարիներու իր աշխատանքին վաստակով պատրաստուած է ընտանիք կազմել։

Պերճ իր կեանքի ընկերը ընտրած է օրդ. Մարի Մարաշլեանը, որուն հետ պսակուած է Ս. Քառասնից Մանկաց։

Իր գործակիցները եղած են Տ. Խաչատուր քհնյ.Գարեգին քհնյ. Քիրադեանը։ Տ. Գարեգին հարիւր յիսուն ընտանիք փոխանցած է տէր հոր, որպէսզի հովուէ։

1966-1970, ան չորս տարի պաշտոնավարած է նոյն եկեղեցւոյ մէջ, ապրելով նիւթական համեստ պայմաններու մէջ եւ շրջապատին հետ ունենալով դժուարութիւններ։ Իր հեռանկարը այնթապցի հայրենակիցներուն ծխատէր քահանայ դառնալն էր։

Երբ Ս. Աստուծածին ետեղեցւոյ երկու երիցագոյն քահանաները՝ Տ. Կարապետն ու Տ. Բարսեղը անկարող կ'ըլլան հիւանդութեան պատճառով քահանայագործելու, թաղականութիւնն ու այնթապցի պատասխանատու հայրենակիցներ կջրջշեն տնօրէնի զաւակ Տ. Գալուստը Ս. Աստուածածին տեղափոխել։ Անոնք կը դիմեն թեմի Առաջնորդին, որ պարտն ու պատշաճ տնօրինումը կատարելէ ետք, ընթացք կու տայ թաղականութեան փափաքին։ 1970 թուականին տէր հայրը կը տեղաթոխուի Ս. Աստուածածին եկեղեցի, իրեն գործակից ունենալով Տ. Զարմայր քհնյ. Հինտոյեանը։ Այնուհետեւ, իրեն կը փոխանցուին Տ. Կարապետի եւ Տ. Բարսեղի բոլոր ծուխերը, որոնց շնորհիւ իր նիւթական վիճակը կը բարելաւուի ու կ'ապրի բարեկեցիկ կեանք մը։

1972 թուականին, երբ Ս.Աստուածածին եկեղեցւոյ թաղականութինն ու Այնթապցիներու Հայրենակցական Միութիւնը համագործակցաբար կը ձեռնարկեն Վիլլաներու թաղամասին մէջ նոր ու շքեղ եկեղեցիի մը կառուցման ծանր աշխատանքին, Տ. Գալուստ երկար ժամանակ երկար ժամանակ կարեւոր դեր կ'ունենայ շինարարական նախանիւթերու ապահովման դըժուարին գործին մէջ։ Ան Տ. Զրմայրին ու շինարարական յանձնախումբին հետ մամագործակցաբար հետապնդած է եկեղեցւոյ շինութեան գործերը՝ մինչեւ անոր լրումը։

## Ծանօթագրութիւններ
Գալուստ Խանենց

**Գալուստ Խանենց** (Լեւոն Խանեան, ), իրանահայ գրող։

## Կենսագրութիւն
Նախնական ու միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Ֆրանսական ու պարսկական վարժարաններու մէջ։ 1928-էն սկսեալ իրանահայ եւ արտասահման պարբերակներուն հետ աշխատակցած է՝ ինքնագիր քերթողներու գործերէն թարգմանութիւններով։

1957-1974 անջատ ութ հատորներով հրատարակուած են իր բանաստեղծութունները՝ «Ամբողջ Սրտով» (1957) , «Հրաշալի Զօրութիւն» «1972), «Բարեւ Քեզ, Մարդ» (1974), «Հայ Ժողովրդի Վերածնունդը»։ Պարսկերէնի թարգմանուած են՝ «Հրաշալի Զօրութիւն» եւ «Բարեւ Քեզ Մարդ» հատորները:

Իմաստասիրական հակումներու տրամադիր, լեզուական-արտայայտչական ժուժկալութեամբ ուշագրաւ՝ իր բանաստեղծութիւնները մարդկայնական խորք եւ շունչ ունին, կը բարձրանան ընթացքէն վեր եւ երբեմն կը հասնին թելադրական ներուժութեան։

Գալուստ Խանենց, իրանհայ կեանքի 1920-1980 վաթսունամեայ տեւողութեան մէջ՝ քերթողական, թէ՝ արձակ գրական ստեղծագործութիւններու հասարակաց լարը բննութիւնն է, սէրը, ազգային թախիծը եւ գաւառիկ հայրենասիրութիւնը։ Տասնամեակները ոչինչ փոխած են ապրումի, մտածման, զգացական թէ իմաստասիրական այն լածումներուն մէջ, որոնք կ՝առնչուին մարդուն կեանքին, եւ առնուազն իրենց արտայայտութեան ձեւին հետ որոշ անձնատպութիւն կը բերեն։ Քիչ անուններ կան, որոնք յանդգնութիւնն ունեցած են կամ ունին թանձր ռոմանթիզմի խոզակը պատռելու եւ խորքի թէ՛ ձեւի ինքնութեամբ մը՝ հասնելու բանաստեղծական որակի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Գալուստ Խանենցի գործերէն armenian-poetry.blogspot.com կայքի մէջ։

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:1910 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:25 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թեհրան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1998 մահեր
Ստորոգութիւն:4 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Թեհրան մահեր
Ստորոգութիւն:Իրանահայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գալուստ Կիւլպէնկեան Երկրորդական Վարժարան (Այնճար)

**Գալուստ Կիւլպէնկեան Երկրորդական Վարժարանը**, Այնճարի կրթական այս հաստատութիւնը ծնունդ կ'առնէ շարունակելու համար Ազգային «Յառաջ» նախակրթարանի առաքելութիւնը, որ 1965 թուականէն արդէն կ'ունենար իր երկրորդականի շրջանաւարտները եւ անհրաժեշտաբար կարիքը կ'ունենար, առանձին շէնքի մը, որ համախմբէր միջնակարգի եւ երկրորդականի աշակերտութիւնը։

Արդարեւ քառասուն տարիներու պատմութիւն ունեցող այս կրթօճախը անքակտելիօրէն կապուած է Այնճարի պատմութեան հետ։

Երկար տարիներ անընդմէջ կը գործէ Ազգային Գ. Կիւլպէնկեան երկրորդական վարժարանը եւ հայ ժողովուրդին կու տայ շրջանաւարտ իր հունձքերը, որոնք արդէն պատկառելի թիւ մը կը կազմեն եւ կը յատկանշուին իրենց հայեցի դաստիարակութեամբ ու նուիրական իտէալներով։

Ժամանակին հետ քայլ պահելով, վարժարանը օժտուած է բոլոր յարմարութիւններով՝ տարրալուծարան, գրադարան, համակարգչային դասարան, ջերմացման արդիական միջոցներ ... վերածուելով արդիական յարմարութիւններով օժտուած կրթօճախի մը։

Հակառակ Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի ոլորապտոյտ մթնոլորտին, վարժարանը գործեց բնականոն կերպով եւ անխափանօրէն՝ պատսպարելով նոյնիսկ գաղթականներ որոշ ժամանակի մը համար։

Այսպիսով վարժարանը կանգուն մնաց իր առաքելութեան մէջ Ազգային ուսումնական խորհուրդին, Հ.Յ.Դ. «Կարմիր Լեռ» կոմիտէին, Ս. Պօղոս եկեղեցւոյ թաղականութեան, հոգաբարձական կազմերուն, տնօրէնութեան եւ ուսուցչական կազմերու ջանքերով։

## Աղբիւրներ
* Գալուստ Կիւլպէնկեան Երկրորդական Վարժարանի պաշտօնական կայքէջ՝ http://haratch-gulbengian.org/
* Ազգ. «Յառաջ-Գ. Կիւլպէնկեան» քոլեճ

## Տե՛ս նաեւ
* Ազգային Եղիշէ Մանուկեան Քոլէճ
* Մ. եւ Հ. Արսլանեան Ճեմարան
* Հայ Աւետարանական Շամլեան Թաթիկեան երկրորդական վարժարան
* Ազգային Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Քոլէճ
Քարլ Գալուստ

**Քարլ Գալուստ** (), հայ նկարիչ։

Ծնած է Կ. Պոլսոյ մէջ, ուր ստացած է կրթութիւնը։ Ապա մեկնած է Եւրոպա, հետեւած նկարչութեան։ Կազմակերպած է ցուցահանդէսներ Վիեննա, Սոֆիա, Աթէնք եւ այլ քաղաքներու մէջ։ 1916-ին մեկնած է ԱՄՆ, շարունակած նկարչութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Արշակ Գալուստեան

**Արշակ Գալուստեան** (), Պէյրութ եկած է 1901-ին եւ 1905-ին հայրենիք վերադարձած։ Ապա յաճախ եկած ու գացած է Պէյրութ եւ երկար ժամանակ ապրած է հոն, ազգային կեանքին մէջ կարեւոր դեր ունենալով։ Գալուստեան հայթայթեց կարեւոր տեղեկութիւն այդ շրջանի պէյրութահայ ազգային կեանքին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Հայկազուն Գալուստեան

**Հայկազուն Գալուստեան** (), Պոլսոյ մէջ աւելի քան քառորդ դար տեւող գրական գործունէութիւն ունեցած է, աշխատակցելով թերթերու, պարբերականներու եւ հանդէսներու, ապա՝ 1965-ին տեղափոխուած է Հայաստան։

Բացի իր բանաստեղծութիւններէն, տուած է քանի մը պատմուածք, գրական յօդուածներ ու տոմսակներ։ 1942-ին իր գրչեղբօր Կ. Ճանճիկեանի հետ հրատարակած է թրքերէն «Պալքսըս» անունով բանաստեղծութիւններու հաւաքածոյ մը։ Իր բանաստեղծութիւններէն մաս մը ամփոփուած են երկու գրքոյկներու մէջ. «ՔԱՐԻՒՂԻ ԼԱՄԲԱՐԸ» (1948) եւ «ԳՈՐԾԻՍ ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱՅ» (1962): Գործածած է *Ա. Երէցեան, Անդրանիկ Սարգսեան, Տիգրան Կարապետեան* եւ *Գանձիչ* գրչանունները։

Հայկազուն Գալուստեան ծնած է Պոլիս։ Իր նախակրթութիւնը ստացած է Կէտիկ Փաշա Թաղին Ս. Մեսրոպեան վարժարանին մէջ։ Յետոյ երկու տարի յաճախած է Ազգ. Կեդրոնական վարժարան: Ստիպուած եղած է հեռանալ դպրոցէն, ընտանիքին ապրուստը հոգալու համար։ Տարիներ ետք, ինքնաշխատութեամբ շարունակած է իր ուսումը եւ ստացած է է լիսէի վկայական։

1960-ին պաշտօն ստանձնած է Գարակէօզեան Որբանոցին մէջ, միեւնոյն ատեն հետեւելով Իսթանպուլի Համալսարանի Գրական Ֆաքիւլթէի դասընթացքներուն։ 1964-ին վկայուած է Փիլիսոփայութեան ճիւղէն։

Յաջորդ տարի մեկնած է Հայաստան եւ Երեւանի համալսարանին մէջ հետեւած՝ Մարքսիզմի։ Այնուհետեւ պաշտօնի կոչուած է Հայաստանի ՍՍՀ Գիտութիւններու Ակադեմիայի Արեւելագիտութեան բաժնին մէջ։

Իր մահկանացուն կնքած է հայրենիքի մէջ, ժառանգ թողելով բազմաթիւ անտիպ գործեր եւ գիտական ուսումնասիրութիւններ։

Հայկազուն Գալուստեանի բանաստեղծութիւնները պարզ են, բայց խորիմաստ եւ ազդու։ Ան պաշտպանն է զրկեալին ու խոնարհին։ Ինքնատիպ, յստակ եւ տպաւորիչ ոճով կը նկարագրէ մարդկային տկարութիւնները։

## Աղբիւրներ

* 

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Յարութիւն Գալուստեան

**Յարութիւն Գալուստեան** (), Պէյրութ հաստատուած է 1897-ին։ Պետրոս Աղաճանեանի հետ ընկերովի վաճառական էր։ Երբեմն եղած է թաղական եւ հոգաբարձու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ վաճառականներ
Շնորհք արք. Գալուստեան

**Շնորհք արք. Գալուստեան** (1913-1990), Բուն անունով՝ Արշակ Գալուստեան։ Ծնած է Եոզղատի Իյտէլի գիւղը եւ մահացած՝ Ս. էջմիածին։ Պոլսոյ Հայոց 83-րդ պատրիարք, հասարակական եւ հոգեւոր-մշակութային գործիչ, մտաւորական ու գրող։

## Կենսագրութիւն
Յաճախած է Թալասի Ամերիկեան, Նահր Իպրահիմի, Շքիպէյլի, Սայտայի (Լիբանան) եւ Նազարէթի (Պաղեստին) Ամերիկեան որբանոցները, Երուսաղէմի ժառանգաւորաց վարժարանը եւ ապա՝ ընծայարանը։

Ուսուցչագործած է Երուսաղէմի վանքի Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանին մէջ եւ տեսուչ կարգուած՝ Անթիլիասի Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի դպրեվանքին։ Ծառայած է իբրեւ հոգեւոր հովիւ եւ աոաջնորդ՝ Պաղեստինի, Անգլիոյ, Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ իբրեւ լուսարարապետ Երուսաղէմի պատրիարքական աթոռին։ Գահակալած է իբրեւ Կ. Պոլսոյ Պատրիարք (1961-1990)։

Աշխատակցած է իսթանպուլահայ թէ սփիւռւքահայ մամուլին՝ յատկապէս *Մարմարա*յին եւ *Սիոն*ին։ Խմբագրած է Երուսաղէմի պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ՝ «Սիոն» ամսագիրը (1956-1960)։ ԱՄՆի մէջ պաշտօնավարած ատեն, խմբագրած է «Կանթեղ» եւ «Հայաստանեայց Եկեղեցի» կրօնական թերթերը։ Ունի անտիպ կրօնաբարոյական ուսումնասիրութիւններ՝ *Յինանց Կիրակիներ*, *Գիրք Սաղմոսաց*, *Ապաշխարութեան Սաղմոսները*։

Օգտագործած է Շնորհք Արքեպիսկոպոս եւ Շ.Ա.Գ. գրչանունները։

## Հրատարակած Գործեր
- *Քննական մօտեցում Երուսաղէմի պատրիարքական աթոռի տագնապին. Տէրտէրեանի անօրէնութիւնները* - Փարիզ, 1961։ - *Աւետարան ըստ Մատթէոսի* (վերածում) - Իսթանպուլ, 1966։- *Աւետարան ըստ Մարկոսի* (վերածում)– Իսթանպուլ, 1966։ - *Աւետարան ըստ Ղուկասի* (վերածրսմ)֊ Իսթանպուլ, 1966։ - *Աւետարան ըստ Յովհաննէսի* (վերածում) - Իսթանպուլ, 1966։ - *Ձեոագրերու գողութեան գայթակղութիւնը* - Իսթանպուլ, 1969։ - *Նկատողութիւններ Երուսաղէմի յանձնաժողովի տեղեկագրի մասին* - Իսթանպուլ, 1970։ - *Մեծ Պահքի Կիրակիներու ոսկի շղթան* - Իսթանպուլ, 1971։ - *Գունագեղ Կիրակիներ Եւ Հոգեգալուստ* - Իսթանպուլ, 1972։ - *Միութիւնը եւ միասնութիւնը կը կազմեն եկեղեցիի էութիւնը* - Իսթանպուլ, 1973։ - *Ներսէս Շնորհալիի Ընդհանրական Թուղթ* (վերածում) - 1973։ - *Ներսէս Շնորհալիի Գիրք որ կը կոչուի Ցիսուս Որդի* (վերածում) - Իսթանպուլ, 1974։ - *Աւագ Շաբաթ* – Պէյրութ, 1974։ Նիւ Եորք, 1990։ - *Տաղաւար Տօներ* - Երուսաղէմ, 1976։

## Արտաքին յղումներ

* Շնորհք պատրիարք Գալուստյանի 90-ամյակի առթիվ
* Անուններ.com Շնորհք Գալուստյան
* Պոլսո Հայոց պատրիարքության կազմակերպած հոգևոր երաժշտության համերգ` նվիրված Շնորհք պատրիարքի 100-ամյակին (լուսանկարներ)
* Ակունք «Շնորհք պատրիարքի վախճանման 20-րդ տարելիցի առթիվ»
* Շնորհք. արք. Գալուստյան «Պահքի մասին ընդհանրապես»
* Շնորհք արք. Գալուստյան «Մեծ պահքի կիրակիների ոսկե շղթան» (բեռնել, pdf) 
* Շնորհք Պատրիարքի ծննդյան 103-ամյակին

## Տես նաեւ

* Պոլսո Հայոց Պատրիարքների ցանկ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1990 մահեր
Ստորոգութիւն:1913 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Եոզկաթ ծնածներ
Ստորոգութիւն:7 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրի (Երեւան)

**Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրի**, կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքին մէջ՝ Կիւլպէնկեան-Խաչատրեան փողոցներու խաչմերուկին յարակից տարածքին վրայ։

## Պատմութիւն
Հայ մեծ բարերար Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրին տեղադրուած է 2014 թուականի Հոկտեմբեր 4-ին։ Յուշարձանի բացման հանդիսութեան մասնակցած են Երեւանի քաղաքապետ՝ Տարօն Մարգարեան, Արաբկիր վարչական շրջանի ղեկավար՝ Հրայր Անտոնեան, «Գեղագիտութեան ազգային կենտրոն» ՊՓԲԸ գլխաւոր տնօրէն, ճարտարապետ՝ Լեւոն Իգիթեան, կիսանդրիի հեղինակ, քանդակագործ՝ Գարեգին Դաւթեան, ՀՀ սփիւռքի նախարարի խորհրդական՝ Ստեփան Պետրոսեան, նախարարութեան աշխատակազմի համահայկական, միջազգային եւ եկեղեցական կառոյցներու հետ կապերու վարչութեան պետ՝ Կամօ Սարգսեան, պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններու ներկայացուցիչներ, մշակութային գործիչներ եւ համայնքի ներկայացուցիչներ։

ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան նախաձեռնութեամբ 2012 թուականին Երեւանի Օղակաձեւ զբօսայգի 4-րդ հատուածին մէջ հիմնուած է «Հայ Բարերարների Ճեմուղի», ուր տեղադրուած են Պօղոս Նուպարի, Ալեքսանդր Մանթաշեանցի, Ալեք Մանուկեանի, Միքայէլ Արամեանցի, Յովհաննէս Լազարեանի, Գալուստ Կիւլպէնկեանի յուշարձանները, ինչպէս նաեւ բարերարութեան հաւաքական կերպարը խորհրդանշող յուշակոթողը։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Գարեգին Դաւթեան

## Պատկերասրահ

Galust Gyulbenkyan bust 12.jpg
Galust Gyulbenkyan bust 15.jpg
Galust Gyulbenkyan bust 13.jpg
Galust Gyulbenkyan bust 1.jpg
Galust Gyulbenkyan bust 11.jpg

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ
Մատթէոս Գալպեան

**Մատթէոս Գալպեան**
## Կենսագրութիուն
Մատթէոս Գալպեան ծնած է Տիգրանակերտ, 1904-ին։ Պէյրութ եկած 1913-ին՝ որպէս ուսանող Ամերիկեան Համալսարանի։ Երկու տարի հետեւած՝ սոյն համալսարանի Դեղագործական ճիւղին, ապա կ'ընտրէ Ատամնաբուժութիւնը, որմէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1925-ին։ Առանց իսկ դարմանատուն բանալու, նախասիրութիւնն ունենալով առեւտուրի, կը զբաղի գորգի վաճառականութեամբ, գործ մը զոր մինչեւ այժմ կը շարունակէ։

Կը բերէ իր մասնակցութիւնը ազգային գործերու։

1943-45 պէյրութահայ, համակուսակցական համերաշխական ատենապետ՝ Տնտեսական խորհուրդի եւ վարչական Հ.Բ.Ը.Մ.ի Տեղական մասնաժողովին։

Այս համերաշխական մթնոլորտին մէջ իր եւ իր ընկերներուն գործունէութիւնը կու տայ լաւագոյն արդիւնքը:

## Ծանօթագրութիւններ
Վահան Գալպեան

**Վահան Գալպեան**, 1887-ին ծնած է Տիգրանակերտ: 

1914-ին շրջանաւարտ եղած է Ամերիկեան Համալսարանի Բժշկական Վարժարանէն։ Հաստատուած է Երուսաղէմ, ուր կարեւոր պաշտօններ վարած է զանազան հիւանդանոցներու մէջ։ Եղած է Պաղեստինի Բարձր Կոմիսարներու անձնական բժիշկը։ 

Եղած է նախագահ՝ Երուսաղէմի Միջազգային Բժշկական Ընկերութեան, փոխ նախագահ՝ Երուսաղէմի Արաբական Բժշկական Միութեան, խմբագիրներէն՝ Արաբական Բժշկական Պաշտօնաթերթին, Ատենապետ Հ.Բ.Ը.Մ.ի Երուսաղէմի մասնաճիւղին, երկար ժամանակ Նախագահ՝ Վասպուրական եւ Արարատեան որբանոցներու խնամատար Մարմինին, եւլն. եւլն.: Վերջապէս Տօքթ. Գալպեան հանդիսացած է կարեւոր դէմք մը թէ՛ ազգային եւ թէ օտար շրջանակներու մէջ։ 

Այժմ կը գտնուի Երուսաղէմի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Տիգրան Գալպեան

**Տիգրան Գալէմքէրեան** -Բնիկ Տիգրանակերտցի, ծնած 1875-ին։ Պէյրութ հաստատուած 1896-ին։ Նախ եղած է գրագիր վաճառական Նազարէթ պաղտասարեանի մօտ, ապա իր խանութը բացած է եւ ըրած ներածումի եւ արտածումի գործ, ընդհանրապէս կտաւեղէնի վրայ։ 1915-ին ձերբակալուած՝ Սբ. Նշան վանքի տեսուչ Սահակ վարդապետի, Սամուել Գրիգորեանի եւ Միհրան Ճիյէրճեանի (Վեհունի ) հետ ու աքսորուած եւ սպանուած՝ Տիգրանակերտի ճամբուն վրայ։ Իր զաւակը Պրն. Վահէ այժմ Անգլիա կը գտնուի, իսկ դուստրը Տիկ. Կազմարարեան՝ Կիպրոս:

## Ծանօթագրութիւններ
Կարապետ Գալստեան

**Կարապետ Գէորգի Գալստեան** (1924, Լենինական), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրութիւն
Մասնակցած է Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1960 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկը։ Գործերէն են՝ «Յովհաննէս Այվազովսկի», «Անուրջներ», «Աղջկայ դիմաքանդակ» եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնածներ
Ստորոգութիւն:1924 ծնունդներ
Միհրան Գալֆայեան

**Միհրան Յակոբ Գալֆայեան** (1891, Կ. Պոլիս - 14 Փետրուար 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1891 թուականին՝ Կ. Պոլիս։ Ծառայած է որպէս՝ Օսմանեան բանակի գործաւորական Բ․ գումարտակի զինուորական բժիշկ։

Մահացած է 1915թ. փետրուար 14-ին, ժանտախտէ՝ 24 տարեկան հասակին։

Հայկ Ս. Բիւրատը անոր յիշատակին ձօնած է իր մի գիրքը։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1891 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:14 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահեր
Յարութիւն Գալֆայեան

**Յարութիւն Գալֆայեան** (1870, Թալաս-1915), յայտնի յեղափոխական գործիչ, Դաշնակցական։

Գալֆայեան Պոլսոյ մէջ վկայուած է իրաւաբանական համալսարանէն։ 1896-ին մեկնած է Պուլկարիա, ուրկէ վտարուած է կառավարութեան կողմէ յեղափոխական այլ գործիչներու հետ։ Երկար տարիներ կ'ապրի Եգիպտոս եւ Ժընեւ։ Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք կ'անցնի Թուրքիա եւ կը մնայ Իզմիր, որպէս հասարակական գործիչ։ Պոլիս վերադարձին քաղաքապետական քննիչ կը նշանակուի, ապա կը վարէ Մագրիքէոյի թաղապետութեան նախագահի պաշտօնը մինչեւ իր արտաքսումը։

## Աղբիւր
* Թէոդիկ, «Յուշարձան Ապրիլ 11-ի», տպ. Օ. Արզուման, 1919, Կ. Պոլիս, էջ 34 :

Ստորոգութիւն:Թալաս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ
Գալֆայեան Վարժարան (Սկիւտար)

**Գալֆայեան Վարժարան** (Սկիւտար), Պոլսոյ մէջ գտնուող հայ վարժարան՝ նախակրդարան-միջնակարգ: Վարժարանը հիմնադրուած է 1866-ին՝ Ներսէս վարժապետի եւ Սրբուհի Գալֆայեան մայրապետի ջանքերով։

Վարժարանը մինչեւ 1900 ծառայած է որբերու պատսպարան ու ձեռական աշխատութիւններու դպրոց։

1900-էն մինչեւ 1928 թուական իր երդիքին տակ պատսպարած է որբուհիներ՝ զանոնք խնամելով մինչեւ իրենց ամուսնութիւնը։

1928-ին գիշերօթիկ վարժարանի վերածուելով շարունակած է իր գոյութիւնը։

Հալըճըօղլուի մէջ կառուցուած վարժարանը 1971-ին Վոսփորի առաջին կամուրջի շինութեան առթիւ շրջանային ճանապարհներու բացման պատճառաւ ապասեփականացուելով կը փլցուի։ Վարժարանը կը փոխադրուի Սկիւտար։

Ներկայիս վարժարանի Սկիւտարի շէնքը կը ծառայէ որպէս ննջարան Գալֆայեանի աշակերտութեան։ Գալֆայեան Վարժարանը կը գործէ Սկիւտարի Սէմէրճեան-Ճեմարան Վարժարանի շէնքին մէջ նախակրթութեան ու միջնակարգի բաժիններով։ Որ կը մնան եւ կ'ուսանին որբ կամ նեղ կացութեամբ մեծաւ մասամբ աղջիկները:

Այժմ վարժարանի Սկիւտարի շէնքը կը ծառայէ իբրեւ ննջարան Գալֆայեանի աշակերտութեան։ Իսկ Գալֆայեան Վարժարանը կը գործէ Սկիւտարի Սէմէրճեան-Ճեմարան Վարժարանի շէնքին մէջ նախակրթարանի եւ միջնակարգի բաժիններով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Գալֆայեան Վարժարանի Կայքէջ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական հաստատութիւններ
Ստորոգութիւն:Պոլսոյ հայկական կրթական հաստատութիւններ
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ ըստ վայրի
Գահիրէ

thumb|right|Գահիրէ Նեղոսի ափին

**Գահիրէ** (, al-Qāhira - «յաղթական», )։ Եգիպտոսի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Ափրիկէի մեծագոյն քաղաք։

Բուն քաղաքի բնակչութիւնը աւելի քան 7 միլիոն է, իսկ Մեծ Գահիրէն կ'ընդգրկէ 16 միլիոնէն աւելի բնակչութիւն։ Գահիրէն կը գտնուի Նեղոս գետի ափին եւ կղզիներու վրայ՝ Նեղոս Տելթայէն քիչ մը աւելի հարաւ։

Ունեցած է հայ գաղութ, եկեղեցի, մարզական եւ մշակութային ակումբներ։

Գահիրէն Եգիպտոսի մեծագոյն արդիւնաբերական կեդրոններէն մէկն է եւ կու տայ Եգիպտոսի արտադրութեան 1/4-ը։ Արդիւնաբերութիւնը բազմաճիւղ է, սակայն առաջատարերն են մեքենաշինութիւնը, թեքսթիլը, քիմիական ու սնունդի արդիւնաբերութիւնը։ Շրջապատի շարք մը քաղաքներով՝ Կիզայի, Շուպրա Էլ Ղէյմայի եւ Հելուանի հետ ստեղծուած է հսկայական քաղաքային զանգուած՝ Մեծ Գահիրէ, 16 միլիոն բնակչութեամբ։

## Բնակչութիւն

## Քոյր քաղաքներ
*  Աքհիսար, Թուրքիա
*  Ալեքսանդրիա (), Եգիպտոս
*  Ալճերիա (), Ալժիր
*  Ամման (), Յորդանան
*  Ամսթրտամ (), Նիտըլանտներ
*  Աթէնք (), Յունաստան
*  Պաղտատ (), Իրաք
*  Պէյրութ (), Լիբանան
*  Պուէնոս Այրէս (), Արժանթին
*  Քոլոմպիա (), ԱՄՆ
*  Դամասկոս (), Սուրիա
*  Ճիտտա (), Սէուտական Արաբիա
*  Սպահան (), Իրան
*  Լիմա (), Փերու
*  Լիզպոն (), Փորթուկալ
*  Լոնտոն (), Մեծ Բրիտանիա
*  Մատրիտ (), Սպանիա
*  Մոսկուա, Ռուսաստան
*  Նոր-Եորք (), ԱՄՆ
*  Փեքին (), Չինաստան (1990 Հոկտեմբերի 28)
*  Պրահա (), Չեխիա
*  Ռապաթ (), Մարոք
*  Սան Փաուլօ (), Պրազիլ
*  Սէուլ (), Հարաւային Քորիա (1997)
*  Սթանպուլ (), Թուրքիա
*  Տաշքենդ (), Ուզպեքիստան
*  Թոքիօ (), Ճափոն
*  Թորոնթօ (), Քանատա
*  Թունիս (), Թունուզ
*  Խարթում (), Սուտան
*  Շթութկարտ (), Գերմանիա (1979)
*  Երեւան (), Հայաստան (2013)

## Տե՛ս նաեւ
* Գահիրէի Հայերը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գահիրէ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի քաղաքներ
Գահիրէի Հայերը

250px|մինի|աջից|'''Խան Ալ Խալիլի շուկան'''
**Գահիրէի հայերը** սկսած են հաստատուիլ քաղաքի հիմնադրման ժամանակներէն։ Եգիպտական արքունիքին մէջ ծառայող հայ երեսփոխանները խրախուսած են հայերուն մուտքը Գահիրէ, օժանդակել անոնց առեւտրական գործունէութիւնը, հովանաւորել արհեստաւորներուն ու վարպետներուն։ Քաղաքի հիւսիսային դարպասի շինարարութեան ժամանակ (1074-94 թթ.), ծագումով հայ երեսփոխան Պատր ալ Ճամալիի նախաձեռնութեամբ, Եդեսիայէն հրաւիրուած են հայ ճարտարապետ եղբայրներ։ 13-րդ դարուն Գահիրէի մէջ յայտնի եղած է շինարար, ճարտարապետ Պահաա Ատ Տին Գարագուշը, որ կառուցած է Կիզայի նշանաւոր կամուրջը, քաղաքի միջին պարիսպը եւ այլ շինութիւններ։ Քաղաքին մէջ անոր անունով հրապարակ կոչուած է։ 14-րդ դարուն Գահիրէի մէջ եղած է հայկական երեք թաղամաս։ Գահիրէի ամէնայայտնի Խան ալ Խալխի շուկային մէջ ներկայիս պահպանուած են հայ ոսկերիչներու արհեստանոցները։

## Հայ գաղութը Մուհամմետ Ալիի կառավարման տարիներուն
Հայ գաղութը բուռն ծաղկում ապրած է Եգիպտոսի փաշա Մուհամմետ Ալիի կառավարման տարիներուն։ Կառուցուած են Սուրբ Աստուածածին (1839 թ.), Սուրբ Մինաս (1843 թ.) եկեղեցիները, Ս. Կոյս Մարիամի մատուռը։ Բացուած է առաջին՝ Գալուստեան (Եղիազարեան) ազգային վարժարանը, ինչպէս նաեւ՝ հիւանդանոց եւ հիւրանոց։ 1865-էն Գահիրէի մէջ սկսած են հրատարակել եգիպտահայ առաջին՝ «Արմաւենի» պարբերականը։ 1880-84-ին գործած է Ուսումնասիրաց ընկերութիւնը։

## Համայնքի ղեկավարումը
20-րդ դարու սկիզբը Գահիրէի մէջ ապրած է 5607 հայ, եղած է երեք դպրոց, գործած են տարբեր բնոյթի ազգային ընկերութիւններ եւ միութիւններ։ 1954-ին հայերու թիւը կազմած է արդէն 22-23 հազար, գործած է 6 դպրոց։ 2003-ին Գահիրէի մէջ կը բնակէր մօտ 5 հազար հայ։ Համայնքի կեանքը կը ղեկավարէ Գահիրէի հայոց թեմական ժողովը եւ ազգային իշխանութիւնը։ Կը շարունակեն գործել հայկական եկեղեցիներն ու ազգային վարժարանները։ Հայապահպան գործունէութիւն կ'իրականեցնեն Հ.Յ.Դ., Ռ.Ա.Կ., Ս.Դ.Հ.Կ. տեղական կազմակերպութիւնները, Հ.Բ.Ը.Մ.ի Գահիրէի մասնաճիւղը, Հայ Գեղարուեստասիրաց Միութիւնը, հայկական ընթերցասրահը, Կոկանեան ակումբը, Համազգային Կրթական եւ Մշակութային Միութիւնը, Նոր Սերունդ Երիտասարդական Մշակութային Միութիւնը, Յուսաբեր Մշակութային Ընկերակցութիւնը եւ ակումբը, Հայ Կարմիր Խաչը, Հայ Մշակոյթի Բարեկամներու Միութիւնը, Հայ Ազգային Հիմնադրամը, Հ.Մ.Ը.Մ. «Արարատ», «Նուպար» մարզական ակումբները։

## Պարբերականները
1994-ի Յունուարին բացուած է հայկական մատենադարան (գրուած է հայ երգարուեստի երախտաւոր Մարգարիտ-Պայծառ Յակոբեանի անունը)։ Լոյս կը տեսնեն «Արեւ», «Յուսաբեր», «Ջահակիր» պարբերականները։ 1954-ից Համազգային մշակութային միութեան նախաձեռնութեամբ կը գործէ ամէնօրեայ մէկ ժամնոց հայկական ռատիօժամ։ Գահիրէն հայ մշակոյթի կեդրոններէն մէկն է։ Այստեղ ստեղծագործած են անուանի գրողներ, դերասաններ, նկարիչներ, ճարտարապետներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Գաղափարական սեռ

**Գաղափարագրական Սեռի Երկեր**, բնոյթով ոչ-գեղարուեստական սեռ։ Այս սեռին բնորոշ հիմնական ու միակը գիծը ի տարբերութիւն միւս սեռերուն։

Գաղափարագրական կը կոչենք, այն երկերը, որոնք իրենց նիւթը կ՝ առնեն գրականութենէ, արուեստներէ, մշակոյթէ, ինչպէս եւ երբեմն ընկերա-քաղաքական մարզերէ, կը ներկայացնեն երեւոյթներ, կ՝ընեն հարցադրումներ՝ ցուցաբերելով մտաւորական որոշ որակ։

Իրենց ընդհանրական նիւթով, կամ մարզով, գաղափարագրական երկերը կրնան վերաբերիլ.
* Արուեստի գործերու գրականութեան կամ այլ արուեստի
* Գրական-գեղարուեստւսկան երեւոյթներու՝ ընդհանրապէս
* Մշակութային-մտածողական երեւոյթներու ընդհանրապէս
* Ընկերա-քաղաքական երեւոյթներու եւն.։

Իրենց եղանակով կամ խորացման աստիճանով, գաղափարագրական երկերը կրնան ըլլալ՝
* Պարզապէս ներկայացնող
* Փաստարկող-բանավիճող
* Մեկնաբանող-վերլուծող
Իրենց ձեւով, Անոնք կրնան ըլլալ, օրինակ՝ տոմս, հրապարակագրական յօդուած, փորձ կամ ուսումնասիրութիւն։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Գաղատիա

։*Նոր քաղաքին համար, տես՝ [[Անքարա]]*

**Գաղատիա (Անգարա)**, Անկիւրիա կամ Էնկիւրի, հին երեւելի ու պատմական քաղաք, ներկայիս (1938) մայրաքաղաք Թուրքիոյ, ինչպէս ժամանակին մայրաքաղաք եղած է Գաղատիա գաւառին, Փոքր Ասիոյ մէջ:

Գաղատիա նշանաւոր եղած է իբրեւ քրիստոնեայ քաղաք. Ս. Պօղոս գնաց քարոզելու Աւետարանը անթիւ կուռքերով լի քաղաքին մէջ եւ քրիստոնէական ճշմարիտ կրօնքը հոն ունեցաւ իր աղանդաւորները: Չորրորդ դարու առաջին կիսուն, Ս. Յուլիս քահանայապետը Գաղատիոյ եկեղեցին առաքելական եկեղեցիներու կարգին դասեց: Հոս գումարուած են շատ ժողովներ եւ ոմանց կանոնները եւս հասած են մեզի:

Անգարա հեռուէն հիանալի եւ նկարչական դիրք ունի, ամփիթատրոնի ձեւով տարածուած է, 120 մեթր դաշտէն եւ 920 մեթր ծովու մակերեւոյթէն բարձր բլուրի մը՝ արեւելեան, հարաւային եւ արեւմտեան կողմերը, որուն գագաթին վրայ հանգչած է մեծատարած եռապարիսպ բերդը: Գաղատիոյ հնութեանց մէջ առաջինը կը համարուի հռչակաւոր Օգոստոսի տաճարը, որ ոչ միայն մասամբ կանգուն մնացած որմերու սրբատաշ եւ հաւասարաչափ սարմարիոն քարերով, ճարտարապետական ձեւովը եւ զարդերով, այլեւ ընդարձակ արձանագրութիւններովը յոյժ հետաքրքրական եւ թանկագին մնացորդ մըն է հնութեանց, յաչս հնախօսներու եւ պատմաբաններու: Թուրքերը այս տաճարին Հաճի Պէյրամ անունը կու տան մերձակայ համանուն մզկիթի անուամբ, որուն մէջ է Հաճի Պէյրամի շիրիմը եւ դագաղը: Հին արձաններ, խոյակեր, սիւներ եւ ուրիշ հնութեանց մնացորդներ կը գտնուին քաղաքին զանազան կողմերը:

ԺԹ. դարուն սկիզբը Գաղատիոյ բնակչութիւնը 40000-50000 էր. իսկ 1900-ին 30-35 հազար: Մեծամասնութիւն կը կազմէին թուրքերը, որոնք ընդհանրապէս պետական գործերով կը զբաղէին: 

Բազմութեան կողմէն երկրորդ կու գային հայ կաթողիկէները, որոնց թիւը 10000-ի կը հասնէր, եւ 1850 թուականէն ի վեր ունեցած էին իրենց եպիսկոպոս առաջնորդներ, որոնց մէջ նշանաւոր եղած է Գեր. Անտոն եպ. Շիշմանեան (1850-1862), որուն դամբանը կը գտնուէր մայր եկեղեցւոյ աւագ խորանին կռնակը. այդ եպիսկոպոսին օրով բացուած է վանք մը, որուն մասին Գէորգ Փէրոյ Գաղիացի ուղեւորը գովեստով կը խօսի: 

Հին ատեն բոլոր հայերը թրքերէն կը խօսէին. այս վանքի աշակերտները կ'ըլլան ամբողջ քաղաքի հայ հասարակութեան մէջ հայերէն լեզուն մշակողն ու խօսողը: Կաթողիկէ հայերը չորս եկեղեցի ունէին. Ս. Աստուածածին՝ որ մայր եկեղեցին էր, որուն մօտ կը գտնուէին տարրական դպրոցներ: Աւելի կանուխ կար նաեւ գաղիացի Եգինէոս Պօրէէն հաստատուած լեզուաց դպրոց մը: 

1883-1884 տարիներուն Յակոբ Գըրմըզեան քահանայի ջանքով բացուեցաւ Որդին Յիսուսի կամ Քառասնից կոչուած վարժարան մը, որ յետոյ պարագաներու բերմամբ ժամանակ մը փակ մնաց:

Լուսաւորչական հայոց սեփականութիւնն էր Գաղատիոյ հիւսիսակողմը գտնուող Ս. Աստուածածին վանքը, քաղաքէն կէս ժամ հեռու. հոս կը նստէր քաղաքին առաջնորդը, երկու կամ երեք վարդապետներով:

Գաղատիա ընդհ. պատերազմէն ետք Աթաթիւրք Քէմալ փաշայի, նոր Թուրքիոյ մայրաքաղաքն եղաւ: 

1926-ի մարդահամարի մը համաձայն, 122,700 բնակիչ ունէր, որոնց 239 հայ մեծ մասամբ կաթողիկէ, 6 հոգի միայն «կրիկօրիէն» (առաքելական) արձանագրուած:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Գ., էջ 451:
Գաղթ (յուշարձան, Նիւ Եորք)

մինի
**Գաղթ**, Հայ ժողովուրդի գոյատեւման, ուժն ու ճկունութիւնը խորհրդանշող կոթող ԱՄՆ-ի Նիւ Եորք քաղաքի Սուրբ Վարդան եկեղեցւոյ բակին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձան-քանդակը նուիրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին, ստեղծուած է ԱՄՆ-ի հայկական եկեղեցւոյ արեւելեան թեմին համար։ Տեղադրուած է 6 Հոկտեմբեր 2015-ին՝ Նիւ Եորքի Սուրբ Վարդան եկեղեցւոյ բակին մէջ:։ Կոթողը օծած է ԱՄՆ-ի Արեւմտեան թեմի առաջնորդ՝ Արքեպիսկոպոս Խաժակ Պարսամեանը։

## Տուեալներ
Կոթողին հեղինակը ոգեշնչուած է հայկական խաչքարի տեսքով։ 10 ոտնաչափ բարձրութեամբ պողպատեայ կոթողի խոցուած, բաց հատուածէն վեր կը յառնին հազարաւոր պրոնզաձոյլ կռունկներ, լքած իրենց պատմական հայրենիքը, որոնք սակայն, ըստ քանդակագործին, միշտ կը գտնեն իրենց տան ճանապարհը:

## Պատկերասրահ

Migrations sculpture (2).jpg
Migrations sculpture (6).jpg
Migrations sculpture (Michael Aram).jpg


## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Մայքըլ Արամ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Migrations
* Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին բացուած է «Գաղթ» քանդակը
* Wings and the Prayer: "Migrations" Rises at St. Vartan Cathedral

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Քեմփ Ռոգ

**«Քեմփ Ռոգ: երաժշտական արձակուրդներ»** (անգլ.՝ Camp Rock) երիտասարդական ֆիլմ։ ԱՄՆ-ի առաջնախաղ ներկայացումը տեղի ունեցաւ Յունիս 20, 2008-ին։ Ռուսիոյ առաջնախաղ ներկայացումը տեղի ունեցաւ 25 Դեկտեմբեր 2010-ին։

## Նիւթ
Միտչի Թորրեսը կը փափաքի յաճախել Ռոք ճամբար, ուր կը մնան հարուստ ծնողներու երեխաները։ Դժբախտաբար իր ծնողքը չէր կարողանար զինք ղրկել ճամբար։ Վերջապէս Միտչիի մայրը կը գտնէ աղջկան օգնելու հնարաւոր միջոցը։ Ան այնտեղ կ'աշխատի որպէս խոհարարուհի եւ Միտչին իր հետ կը տանի։ Ճամբար հասած՝ Միտչին կը հանդիպի իր նոր ընկերուհի՝ Գէյդլինի եւ ճամբարի «սքանչելի» Թեսին։ Չցանկալով բոլորի կողմէն անտեսուած ըլլալ, Միտչին Թեսին կ'ըսէ, որ իր մայրը հարուստ գործարար կին է եւ աղջիկները կ'ընդունին զինք իրենց շրջապատին մէջ։ Բայց հիմա Միտչին ստիպուած է գաղտնիքը պահել, որ իր մայրը ճամբարին խոհարարուհին է։

## Դերերը
* Միտչի Թորրես - Տեմի Լովաթօ
* Շեյն Կրեյ - Ճո Ճոնաս
* Նեյդ Կրեյ - Նիգ Ճոնաս
* Ճեյսըն Կրեյ - Քեւըն Ճոնաս
* Գոնի Թորրես - Մարիա Գանալես- Պարերա
* Գէյթլին Գելար - Ալիսըն Սթոունըր
* Թեսս Դայլըր - Մեկան Ճեթ Մարդըն
* Բէկի Ուարպըրդըն - Ճազմին Րիջարծ
* Էլլա Բատոր - Աննա Մարիա Բերեզ Տե Դակլէ
* Սանտըր Լոուրեն - Ռոշոն Ֆէկան
* Պարըն Ճէյմզ - Ճորտան Ֆրանսիս
* Լօլա Սգոթ - Արին Տօյլ
* Պրաուն Սեզարիօ - Տանիել Ֆատըրզ
* Տի Լա Տիւք - Ճիւլի Պրաուն

Ստորոգութիւն:Շարժարուեստ
Գրիգոր Գամպուրեան

**Գրիգոր Գամպուրեան** (1880 թուական, Կոստանդնուպոլիս), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Կ. Պոլ­սոյ Օսմանեան դեղագործական վարժարանը եւ աշխատած դեղագործ-քիմիագէտ։ 1914 թուականին Թուրքիոյ Գեմլիկ քաղաքին մէջ ունեցած է սեփական դեղատուն։ 1915 թուականին Մեծ Եղեռնի ժամանակ, Պրուսա քաղաքին մօտակայ Ատըրնազ գիւղին մէջ, սպանուած է 35 տարեկանին, իսկ մարմինը այրած։ Այլ տուեալով՝ սպանուած կամ մահացած է 1916 թուականին՝ Պրուսա։

## Գրականութիւն
* Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1940։
* Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Գաղափարախօսութիւն

**Գաղափարախօսութիւն** (յուն․՝ ιδεολογία, ծագած է ιδεα - «նախատիպ», «գաղափար» եւ λογος - «բառ», «միտք», «ուսուցում» բառերէն), գաղափարներու եւ հայեացքներու համակարգ, կ՛արտացոլէ հասարակութեան տարբեր խաւերու, խումբերու վերաբերմունքը իրականութեան հանդէպ, կ՛արտայայտէ անոնց արմատական շահերը, մտայնութիւնը եւ պահանջները։

## Հասկացութեան պատմութիւն
«Գաղափարախօսութիւն» եզրը սկսած է կիրառուիլ Ֆրանսայի մէջ 18-րդ դարու վերջը Տեսդուդ տէ Թրանսիի կողմէ, որ Էթիէն Պոննոթ տը Քոնտիլլաքի հետ միասին կը փորձէր ստեղծել գիտութիւն մը՝ գաղափարներու ձեւաւորման ընդհանուր սկզբունքներու ու մարդկային գիտակցութեան հիմքերու մասին։ Իբրեւ Ջոն Լոքի զգացական իմացաբանութեան հետեւորդ՝ տէ Թրանսի գործածութեան մէջ դրաւ այս եզրը՝ գաղափարներու մասին ուսմունքը բնորոշելու համար։ Ան գաղափարախօսութիւնը կը բնորոշէր իբրեւ զգայական փորձէն առաջացած գաղափարներու ծագման ընդհանուր օրինաչափութիւններու մասին ուսմունք։ Այս ուսմունքը պէտք է հանդէս գար գիտական եւ հասարակական կեանքի մէջ՝ իբրեւ կողմնորոշման հիմնական սկզբունք։ Այդ պատճառով տէ Թրանսին գաղափարախօսութեան մէջ կը տեսնէր բարոյականութեան հիմունքներու, քաղաքականութեան, իրաւունքի մասին գիտելիքներու համակարգ։

Տեսդուդ տէ Թրանսի ու Քոնտիլեաք կը փորձէին ազդել Նափոլէոնի վարած քաղաքականութեան վրայ։ Նափոլէոնի պատճառով «գաղափարախօսութիւն» բառը ձեռք բերաւ նուաստացնող իմաստ, որ կարծրացած է մինչեւ մեր օրերը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն
Ստորոգութիւն:Հասարակագիտութիւն
Ստորոգութիւն:Քաղաքականութիւն
Անտոն Գամպուրեան

**Անտոն Գամպուրեան** (1886, Կ. Պոլիս - անյայտ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1886 թուականին ԿոստանդնուպոլսոյԳաղատիա (Կալկաթա) թաղամասին մէջ։ Աւարտած է Գաղատիա թաղամասի՝ ֆրանսական, Գաըըգիւղ թաղամասի՝ Մխիթարեան եւ Վենետիկի՝ Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանները։ Աւարտած է Ֆրանսայի Լիոն քաղաքի բժշկական համալսարանը։ Վերադարձած է Կ. Պոլիս։

1914-18 թուականներուն՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժշկապետ ծառայած՝ հարիւրապետի աստիճանով։

Պատերազմի ընթացքին գերի ընկած է անգլիացիներու ձեռքը եւ 13 ամիս՝ Եգիպտոսի մէջ, անցուցած է բանտի մէջ։ 1918 թուականին՝ պատերազմն աւարտելէ ետք, վերադարձած է Թուրքիա եւ նշանակաուած՝ Կ. Պոլսոյ կաթոլիկ հայերու Սուրբ Յակոբ հիւանդանոցի բժշկապետ։ 1922 թուականին տեղափոխուած է Հունգարիա եւ հաստատաուած Պուտափեշտ մայրաքաղաքին մէջ։ 1938 թուականին անոր բնակութեան հասցէն էր՝ Graf Tisaza utca 12, Budapest (Hongrie)։

## Գրականութիւն
* Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Գայթակղութիւն (հեռուստաշար)

***Scandal***-ը Ամերիկեան քաղաքական զգայացունց հեռուստաշար մըն է որու գլխաւոր դերասանը Քէրի Ուաշինկթընն է։ Ստեղծուած է Շոնտա Ռայմզի կողմէ եւ թողարկուած է առաջին անգամ ABC-ի վրայ, 5 Ապրիլ 2012-ին: Քէրի Ուաշինկթընի կերպարը, Օլիվիա Փոփ, մասամբ հիմնուած է Ճորճ Պուշի նախորդ տնօրինութեան մամլոյ պատասխանատու Ճուտի Սմիթի վրայ, ով նաեւ կիսարտադրիչ է հեռուստաշարի պատրաստման:

Հեռուստաշարը տեղի կ'ունենայ Ուաշինկթըն Ամերիկեան նահանգին մէջ եւ կը կեդրոնանայ տագնապ լուծող հաստատութեան՝ Օլիվիա Փոփ եւ Ընկերակիցներ (Olivia Pope & Associates) հաստատութեան վրայ, ինչպէս նաեւ Սպիտակ Տան աշխատակիցներուն վրայ, մասնաւորապէս Նախագահ Ֆիթծճերըլտ Կրէնթ III, Առաջին Կին Մէլի Կրէնթ, Պաշտօնավար Սայրըս Պին, Մամլոյ Պատասխանատու Ապիկէյլ Ուիլըն, Ընդհանուր Փաստաբան եւ Դատախազ Տէյտիվ Ռոզըն եւ փոխ նախագահի պաշտօնավար Էլիզապէթ Նորթ եւ այլ կերպարներուն վրայ։

[մինի|ձախից|[Քէրի Ուաշինկթըն՝ հեռուստաշարի գլխաւոր դերասանուհին.]]
Քէրի Ուաշինկթընի ընկերակից Օ.Փ.Ը. հաստատութեան մաս կը կազմեն Քէյթի Լոուզ եւ Կիլէրմո Տիազ, Թոնի Կոլտուին իբրեւ նախագահ, Պէլըմի Եանկ իբրեւ նախորդ Առաջին Կին եւ սենաթոր, Ճէֆ Փէրի իբրեւ պաշտօնավար, Տարպի Շթանչֆիլտ իբրեւ մամլոյ պատասխանատու եւ ներկայ պաշտօնավար, Ճաշուա Մալինա իբրեւ կառավարութեան Ընդհանուր Փաստաբան եւ Դատախազ, Սքոթ Ֆոլի իբրեւ NSA-ի տնօրէն, Փորշա Տը Ռոսի իբրեւ փոխ նախագահի պաշտօնավար, Քորնիլիըս Սմիթ իբրեւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան եւ Օ.Փ.Ը. հաստատութեան աշխատաւոր եւ Ճո Մորթըն իբրեւ Օլիվիայի հայր ու տնօրէն գաղտնի հետախուզական վարչութեան մը։

## Տե՛ս Նաեւ
* Քէրի Ուաշինկթըն
* Հենրի Այըն Քուսիք
* Քոլամպըս Շորթ
* Տարպի Սթանչֆիլտ
* Քէյթի Լոուզ
* Կիլէրմո Տիազ
* Ճէֆ Փէրի
* Թոնի Կոլտուին
* Պէլըմի Եանկ
* Ճաշուա Մալինա
* Սքոթ Ֆոլի
* Փորշա Տը Ռոսի
* Քորնիլիըս Սմիթ
* Ճո Մորթըն

## Ծանօթագրութիւններ
Հայկ Գամպուրեան

**Հայկ Գամպուրեան** (), հայ դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1888 թուականին՝ Կարնոյ նահանգի, Երզնկայի գաւառի կեդրոն Երզնկա քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Երզնկայի ազգային վարժարանին մէջ։ 1906 թ. մեկնած է Զմիւռնիա եւ քարափէն ուղղակի բանտ առաջնորդուած։ Մէկ ամիս բանտին մէջ մնալէ ետք աքսորուած է Տրապիզոն։ 1907 թուականին մեկնած է Կ. Պո­լիս։ 1908-11 թուականներուն ուսանած է դեղագործական համալսարանէն ներս։

1911 թ. Բրուսա քաղաքի մոտակա Մխալիճ գյուղում բացել է սեփական դեղատուն։ Իտալա-թուրքական (1911) եւ Բալկանյան (1912-1913) պատերազմների ժամանակ զորակոչվել է օսմանյան բանակ եւ զինվորական դեղագործի առաջին տեղակալ ծառայել։

1915 թուականին՝ Մեծ Եղեռնի ժամանակ աքսորուած է, սակայն ձեւով մը կարցած է ապաստանիլ՝ Քութինայի մէջ եւ մի քանի ամիս ձրի աշխատած՝ տեղի հիւանդանոցէն ներս։ Այնուհետեւ մեկնած է Կ. Պոլիս եւ ծառայութեան անցած՝ Օսմանեան բանակին մէջ։ Երեք ամիս ծառայելով՝ վերապատրաստուած է Կ. Պոլսոյ Կիւլխանէի հիւանդանոցէն ներս։ Այնուհետեւ, որպէս թնդանոթաձիգներու բժիշկ, բանակի հետ ուղարկուած է Պաղտատի ռազմաճակատ։ 1918 թուականի վերջերը, ծառայած է Մուսուլ քաղաքի զինուորական հիւանդանոցին մէջ։ Ծառայութեան ընթացքին նիւթապէս եւ բարոյապէս օգնած է հայ գաղթականներուն։ Այնուհետեւ ապաստանած է Պաղտատի մէջ եւ անգլիական քաղաքային հիւանդանոցի մէջ (Civil Hospital) դեղագործ աշխատած։ Յետագայում վերադարձած է Կ. Պոլիս եւ մեկնած՝ Փարիզ։

1921 թ. Պրուսայի մէջ՝ Քիրմասլի մէջ բացած է սեփական դեղատուն։ 1922 թ. տեղափոխուած է Յունաստան, հաստատուած՝ Տրամա քաղաքը եւ բացած՝ սեփական դեղատուն։ 1938 թուականին աքնոր հասցէն էր՝ Pharmacie H. Kambourian, Megas Alexandros, Drama (Grece)։

## Կենսագրութիւն
*Պոտուրեան Մկրտիչ., Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։

## Աղբիւրներ
*
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Գ․ հատոր, էջ 454։

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Աստղիկ Գանթարճեան

**Աստղիկ Գանթարճեան** (), անդրանիկ հայ դերասանուհի։ Զաւակն էր Սահակ Գանթարճեանի, որ Կ. Պոլսոյ մէջ կառքերու գործարան ունէր, եւ քոյրը՝ հռչակաւոր դերասանուհի Սիրանոյշի։

Ծնած է Կ. Պոլիս, Բերա թաղին մէջ։ 1871-ին աւարտելով իր թաղի Օրիորդաց վարժարանը 16 տարեկան հասակով բեմ կը բարձրանայ Վերդեանի խումբին մէջ եւ առաջին անգամ կը խաղայ Մոլիէռի «Տօն Ժուան»ի մէջ, երկրորդ կնոջ դերը։ Իսկ երկրորդ թատերաշրջանի Մաղաքեանի թատերախումբը կը մտնէ, որուն խնամեալն էր Յակոբ Պալեան։ Կը սկսի խաղալ Միջագիւղի թատրոնին մէջ։ 1879-ին Սիրանոյշի հետ Տփխիս (Թիֆլիս) կը հրաւիրուի, խաղալով  իշխան Ամատունիի խումբին մէջ։ Երկու տարի ետք, 1880-ի վերջերը կը վերադառնայ Կ. Պոլիս եւ կը սկսի խաղալ տեղական թատերախումբերուն մէջ։ Դերեր կատարած է Տփխիս, Զմիւռնիա, Պրուսա, Ատրիանուպոլիս, Սալոնիկ եւ այլ հայաբնակ գաւառաքաղաքներ։

Մահացած է Կ. Պոլիս, 16 Մայիս 1884-ին ստամոքսի հիւանդութեամբ եւ թաղուած՝ Բերայի գերեզմանատան մէջ։

## Աղբիւրներ
* Թատերական Դէմքեր, Նշան Պէշիկթաշլեան,  Խմբ.՝ Պ. Սնապեան, Անթիլիաս-Լիբանան, 1969, էջ 609։

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Կիրակոս Գանձակեցի

**Կիրակոս Գանձակեցի** (1203, Գանձակի շրջան - 1271), հայ պատմիչ եւ եկեղեցական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է «յաշխարհն Գանձակայ», ոչ թէ բուն Գանձակին մէջ. «աշխարհն Գանձակայ» տարածքային-վարչական շատ ընդարձակ բաժանում մըն էր, որ իր մէջ կ'ընդգրկէր նաեւ Արցախի քանի մը գաւառներ։

Մանուկ հասակէն, 1209-1212-ին հաւանաբար, ուսումնառութիւնը սկսած է Մխիթար Գոշի՝ Նոր Գետիկի դպրոցին մէջ։ Կիրակոս Գանձակեցի հոն մնացած է, ըստ երեւոյթին, մինչեւ 1215-1216 թուականները։ Այնուհետեւ մեկնած է Խորանաշատ վանքի դպրոցը, զոր հիմնած էր Գոշի աշակերտ՝ Յովհաննէս Վանականը։

1225-ին Խորեզմի սուլթան Ջալալէդդինը կ'ասպատակէ նաեւ Տաւուշը, ուր կը գտնուէր Խորանաշատ վանքը։ Այս մէկէն ետք հնարաւոր չ'ըլլար այնտեղ շարունակել կրթութեան գործը։ Յովհաննէս Վանականը իր աշակերտներուն հետ կը տեղափոխուի Լորուտ գիւղին մօտ փորել տուած քարայրը եւ կը շարունակէ ուսուցանել աշակերտները։ Սակայն 1236-ին մոնկոլ Մոլար Նուինիի հրոսակները կը հասնին մինչեւ Տաւուշ, կը գրաւեն զայն եւ կը կողոպտեն քարայր-դպրոցն ու հոն ապաստանած ժողովուրդը։ Ուսուցչապետ Յովհաննէս Վանականն ու անոր աշակերտներէն քանի մը հոգի գերի կը բռնուին։ Քանի մը ամիս ետք Յովհաննէս Վանական կ'ազատի, իսկ Գանձակեցի անմիջապէս փախուստի կը դիմէ։ Գերեւարութեան ատեն ան կը ծանօթանայ մոնկոլ-թաթարական սովորոյթներուն, նաեւ անոնց լեզուին, որոնց վերաբերեալ, աւելի ուշ՝ բաւական նիւթ կը հաղորդէ «Պատմութիւն Հայոց» աշխատութեան մէջ։

1236-ին կը հաստատուի  Նոր Գետիկի վանքին մէջ։ Հոն կը մնայ երկար ատեն։ 1260-ին ան հաւանաբար հոն էր. այդ մէկը կը վկայէ վանքին վիմագիր արձանագրութիւնը։

Գանձակեցի պարբերաբար եղած է մերձակայ կեդրոնական վանքերուն մէջ, այդ թուականին եւ Հաղբատի մէջ, Վարդան Արեւելցի խնդրած է գրել «Մեկնութիւն Երգոց երգոյն» աշխատութիւնը։

Կիրակոս Գանձակեցի մինչեւ կեանքին վերջը զբաղած է մատենագիտական աշխատանքով։ Մահացած է 1271-ի աշնան, հաւանաբար Նոր Գետիկի վանքին մէջ, ուր թաղուած է։:

## Գործերը
Կիրակոս Գանձակեցիի անունով մեզի հասած են երեք գործեր, որոնց մէջ կարեւորագոյնը «Պատմութիւն Հայոց»ն է։ «Պատմութիւն»ն ունի անգլերէն, վրացերէն թարգմանութիւններ։ Միւս գործերն են «Վարք Պօղոս եպիսկոպոսի» եւ «Տօնացոյց»։

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ.- Կը սկսի Գրիգոր Լուսաւորիչէն։ Իր գործը սկզբնական շրջանին կը ծանրանայ եկեղեցական դէմքերու եւ դէպքերու վրայ, ապա կը սկսի գրել քաղաքական դէպքերու մասին։ Իր պատմութեան կարեւորագոյն մասը կը սկսի գրել իրեն ժամանակակից անձերու մասին, որոնք 1195-1265 թուականներու միջեւ են։ Այս շրջանի պատմութեան աղբիւրներն են այդ օրերու կարեւոր դէմքեր ինչպէս՝ Հեթում Ա. թագաւոր, Պռօշ իշխան, եւ այլն։ Գանձակեցիի պատմութիւնը մեզի շատ կարեւոր տեղեկութուններ կու տայ յատկապէս Զաքարեան եղբայրներու, Կիլիկիոյ հայոց թագաւորութեան առաջին շրջանի եւ թաթարներու մասին։ Գանձակեցիի գործին մէջ կան նաեւ կարեւոր թիւով եւ արժէքով գիրեր, թուղթեր, նախորդ հեղինակներու կողմէ գրուած՝ ինչպէս Ներսէս Շնորհալիի խոստովանութեան գիրը։

## Աշխատութիւններ
* Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց, աշխատասիրութեամբ Կ. Մելիք-Օհանջանեանի, Երեւան, 1961:

## Գրականութիւն
* [Առաքելեան Վ. Դ., Կիրակոս Գանձակեցի (Մահուան 700-ամեակի համար).- «Պատմա-բանասիրական հանդէս», 1972, № 1 . էջ 48-62։](http://hpj.asj-oa.am/1778/1/1972-1(48).pdf) 
* John Andrew Boyle, Kirakos of Ganjak on the mongols,- Central Asiatic Journal, 1963, vol. 3. no. 3, pp. 200-214.

## Ծանթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Գանձակի Ինքնապաշտպանութիւն (1988)

**Գանձակի ինքնապաշտպանութիւն**, (նաեւ՝ ***Կիրովապատի ինքնապաշտպանութիւն***), 1988 թ․-ի Նոյեմբեր 21-էն Դեկտեմբեր 10-ը Գանձակի հայ բնակչութեան ինքնապաշտպանական զինուած գործողութիւններ Ազրպէյճանական ջարդարարներու դէմ։

## Իրադարձութիւններու ընթացքը
1905-1907 թթ․–ի եւ 1918–1920 թթ․-ի հայ-թաթարական ընդհարումներէն ետք հայկական հինաւուրց Գանձակ քաղաքը բաժնուած էր հայկական եւ Ազրպէյճանական թաղամասերու։ 1988 թ․-ին հայաթափուած քաղաքում բնակւում էր 230000 ազրպէյճանցի եւ 45000 հայ, որից 13000–ը՝ Ազրպէյճանական թաղամասում։ 1988 թ․-ի փետրուարի 28-ին երկաթէ ձողերով զինուած Ազրպէյճանական ամբոխը հակահայկական կոչերով ներխուժեց քաղաքի հայկական մասը, սակայն, հանդիպելով հայերի դիմադրութեանը, նահանջեց։

Պետական մակարդակով մանրազնին նախապատրաստութիւնից յետոյ՝ 1988 թ․-ի նոյեմբերի 21-ից ազրպէյճանի բոլոր հայաբնակ շրջաններուն մէջ, այդ թուականին՝ Գանձակի մէջ, գործի կը դրուի զանգուածային հայաթափման ծրագիրը: Կը սկսին հայերու էթնիկական զտումները, թալանն ու ջարդերը։ Այդ ընթացքում կը գրանցուին բազմաթիւ աղէտալի դէպքեր։ Ազրպէյճանական ջարդարարները, ներխուժելով Գանձակի տարեցներու տուները, պատանդ կը վերցնեն եւ դաժանօրէն կը սպանեն այնտեղ ապաստանած հայազգի 12 ծերերը, որոնց մասնատուած դիակները յայտնաբերուած են 1990 թ․-ի ամռանը՝ Գանձակի մատոյցներուն մէջ։ Սումկայիթեան դէպքերու կրկնութիւնը Գանձակի մէջ բացառելու նպատակով Նոյեմբեր 21-ի գիշերը հայերը կը ստեղծեն «Գանձակ» կոմիտէն՝ որպէս ինքնապաշտպանութեան ղեկավար մարմին։ Կոմիտէի ղեկավար կազմին մէջ կ'ընդգրկուին Տէր Սահակ Սահակեանը, Գրիշայ Օգանեզովը, Խ.Սարգսեանը, Ս. Յակոբեանը, Ն. Մինասեանը, Ջիւլետայ Վերդեանը, Կ. Խաչատրեանը, Ալ. Բալասանեանը, Վ. Ասրեանը, Մ. Եսաեանը, Վ. Բայտալովը եւ ուրիշներ։ «Գանձակ»ի կոմիտէն կարճ ժամանակահատուածի մէջ հայկական թաղամասերու մէջ կը ստեղծէ պահակակէտեր, կը կազմակերպէ Ազրպէյճանական թաղամասերու մէջ եւ քաղաքի յարակից գիւղերու բնակուող հայերու տարհանումն ու փոխադրումը հայերու վերահսկողութեան գօտի, վերջիններուս ապահովելով առաջին անհրաժեշտութեան միջոցներով: Կը սկսի բանակցութիւններ վարել քաղաքային իշխանութիւններու, ոստիկանութեան եւ զինուած ուժերու պաշտօնատար անձերու հետ, կազմակերպելով շուրջօրեայ հանրահաւաքներ:

Կը կազմակերպեն ինքնապաշտպանական շրջաններ, որոնք կը ղեկավարէին ԱՅ. Շահնազարեանը, Ջ. Զայ Քարեանը, Վ. Մաթեւոսեանը, Իւ. Դաշեանը, Տ. Բաեանդուրեանը, Զ. Շահինեանը եւ ուրիշներ: Ամենօրեայ ընդհարումներու ժամանակ հայկական ինքնապաշտպանական ուժերը տուած են 3 զոհ, իսկ Ազրպէյճանական ջարդարարները` 27: Երկու կողմէ վիրաւորներու թուաքանակը կ'անցնի մի քանի հարիւրը։

Գանձակի ինքնապաշտպանութիւնը դադրած է Դեկտեմբեր 10-էն՝ խորհրդային զինուորներու կողմէ հայկական թաղամասը շրջափակելու պատճառով։ 1988 թ․-ի Դեկտեմբեր 14-էն մինչեւ 1989 թ․-ի Փետրուար ամիսը «Գանձակ» կոմիտէն գործած է ընդյատակի միջոցաւ։ Կիրովապատի ինքնապաշպանութեան շնորհիւ Գանձակի հայ բնակչութեան գերակշիռ մասը փրկուած է ֆիզիքական բնաջնջումէն, իսկ յարակից հայկական գիւղերու բնակիչները հնարաւորութիւն ստացած են անվտանգ տեղափոխուած են հայաստան եւ Արցախ:

## Տե՛ս նաեւ
* Արցախեան ազատամարտ
* Սումգայիթի Հայոց ցեղասպանութիւն
* Գանձակի ջարդեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:1988
Գանձակի Ջարդեր

**Գանձակի ջարդերը** (***Կիրովապատի ջարդերը*** ) 1988 թ. Նոյեմբերին Ազրպէյճանի կողմէ կատարուած ջարդեր էին ուղղուած Ազրպէյճանական ԽՍՀի Կիրովապատ (Գանձակ) քաղաքին մէջ ապրող հայերու նկատմամբ։
## Ջարդեր
Նոյեմբեր 23-ին Կիրովապատի մէջ ռազմական իրադրութիւն յայտարարուեցաւ։ Հայ բնակիչներուն վայրենի ամբոխէն պաշտպանելու ժամանակ երեք զինուոր զոհուեցան, 67-ը վիրավորուեցան։
Կիրովապատում ջարդարարները կը ներխուժեն ծերանոց, 12 անօգնական հայ ծեր կանանց եւ տղամարդկանց կը տանին քաղաքէն դուրս եւ գազանաբար կը սպանեն։

## Տե՛ս նաեւ
* Գանձակի ինքնապաշտպանութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:1988
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ
Գառմէն

**Գառմէն** (նախկին Տաճատ Վրդ. Մելքոնեան, Էջմիածնական), (1880 - 1915 թթ.): Վարդապետ ձեռնադրուած 1904-ին։
 
Դաշնակցական, իբրեւեւ հասարակական գործիչ՝ կը ստիպուի սքեմը հանել եւ գաւառի մէջ վարել կրթական պաշտօններ։ Մուշ գտնուած ատեն՝ տխրահռչակ Մուսա պէյի դրդումով կը հալածուի կառավարութենէն եւ ձմեռ եղանակին կ'ապաստանի Վան, ուր կ'ամուսնանայ պոլսեցի ուսուցչուհի ու գրագիտուհի Իսկուհի Զիթճեանի հետ ( Օր. Նինի) եւ միասին կը շարունակէ պաշտօնավարել նաեւ Մուշ եւ թալաս, մինչեւ 1915։ Հալէպ կը տարագրուի կնոջը հետ, որմէ բաժնուելէ ետք... ցարդ կը մնայ անյայտ։

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ տասնմէկի, Թէոդիկ, Կ. Պոլիս,1911, «Արզուման» հրատարակչութիւն։

Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Գառնիկ (անձնանուն)

**Գառնիկ**, հայկական արական անուն։ Հայերէն *գառն* բառի փաղաքշական ձեւն է։ Կայ նաեւ Գառնուկ ձեւը։ Գառնիկ անձնանունը կը գործածուէր մինչեւ 6-րդ դար, այնուհետեւ դուրս եկած է գործածութենէ եւ կրկին վերականգնուած 19-րդ դարուն:

## Գործածութիւններ
* Գառնիկ, թոռը Գեղամ նահապետի։ Իր անունով կոչուած է Գառնի աւանը։
* Գառնիկ, թարգմանիչ, աշակերտ Սահակի եւ Մեսրոպի, ընկեր Եզնիկի եւ այլն։
* Գառնիկ, ճգնաւոր Բասենի Յօրնկայ գիւղէն։ Իր ձեռքին մէջ յայտնուելով Գրիգոր Լուսաւորչի նշխարները՝ բերաւ Թորդան 328 թուականին:
* Գառնիկ, եպիսկոպոս, երկրորդ առաջնորդ Ցուրտաւի, յաջորդեց Ափոցի շուրջ 490 թուականին։
* Գառնիկ, եպիսկոպոս Ամարասի, ժամանակակից Վաչագան Գ.-ի։
* Գառնուկ, հայր մղտեսի Սահակի, որ 1427 թուականին Աստուածատուր քահանայէն գնեց Աւետարան մը 24 փլորինով եւ նուիրեց Ամասիոյ Ղազալա գիւղի Ս․ Սարգիս եկեղեցիին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ