Պնդութիւն

**Պնդութիւն,** տեղի կ'ունենայ երկու ձեւերով՝ սուր (acute) պնդութիւն, որ կը պատահի անակնկալօրէն եւ կը տեւէ քանի մը օր եւ մնայուն (chronic) պնդութիւն, որ երկարատեւ է եւ տեղի կ'ունենայ ընդհատումներով:
 
## Սուր (acute) պնդութիւն

Սուր պնդութիւնը կը յառաջանայ աղիքային անակնկալ մասնակի կամ ամբողջական խցումով, որուն պատճառներն են՝

* Հաստ աղիքի մկաններու անակնկալ եւ սուր կծկում ու պրկում.
* Սուր աղեթափութիւն (hernia).
* Գլխու, ուղեղի եւ ողնահարի հարուած-վնաս.
* Որովայնամաշկի բորբոքում (peritonitis).
* Ընդհանուր զգայազրկում (general anasthesia).
* Ճամբորդութիւն.
* Սուր ջրանուազում (dehydration).

## Մնայուն (chronic) պնդութիւն

Երկարատեւ-մնայուն պնդութիւնը կը յառաջանայ հետեւեալ հիւանդագին երեւոյթներով՝
### Հաստ աղիքներու հանգրուանին
Հաստ աղիքի մկաններու կծկումներու եւ շարժումներու երկարատեւ դանդաղում եւ տկարացում: Ան կը տեսնուի որեւէ տարիքի, առաւելաբար՝
* Տարեցներու մօտ.
* Անկողինի դատապարտուած հիւանդներու մօտ.
* Նստակեացներու եւ անշարժներու մօտ.
### Դեղեր
Որոշ դեղերու գործածութիւն, ինչպէս՝
* Ցաւազրկումի (analgesic), զգայազրկումի (anasthetic) դեղեր՝ morphine codeine.
* Հակա-թթուութեան դեղեր (antacids), որոնք կը պարունակեն aluminium եւ կիր.
* Հակաընկճուածութեան (antidepressant) եւ հակացնցումի (anticonvulsive) դեղեր
* Մեծ քանակութեամբ բուժական (medical) երկաթի գործածութիւն.
* Լուծողականներու երկարատեւ գործածութիւն.
### Զանազան
Մարմնական զանազան հիւանդութիւններ,
*Ենթաւահանագեղձութիւն (hypothyroidism).
*Գերկիրութիւն (hypercalcemia).
* Երիկամներու աշխատանքի երկարատեւ տկարութիւն (uremia).
* Ուղեղա-ողնահարային խանգարումներ.
* Շաքարախտ.
* Երկարատեւ աղեթափութիւն.
* Աղիքներու ծուլութիւն եւ ջղագրգիռ հաստ աղիք (spastic colon).
* Աղիքներու ծոցակաբորբ (diverticulosis).
* Հաստ աղիքի խլիրդ.
### Յետվիրաբուժական աղիքներ
Յետվիրաբուժական աղիքներու սպիացում (scaring), փակչում (adhesions) եւ նեղացում (strictures).
### Յօռի սննդառութիւն (malnutrition)
*Քիչ բնաթել (fiber) պարունակող սննդեղէններու սպառում.
*Մեծ քանակութեամբ ճարպ պարունակող սննդանիւթերու սպառում.

### Երկարատեւ-մնայուն ջրազրկում
*Ջուրի եւ այլ տեսակ հեղուկներու բնականէն նուազ սպառում.
*Ալքոլի, սուրճի եւ Cola զովացուցիներու առատ սպառում.

### Զանազան
*Հոգեբանական հիւանդութիւններ.
*Կղկղումի անբնական սովորութիւն.

Պնդութեան ամէնէն յաճախակի պատճառներն են՝ յոռի սննդառութիւն, նստակեաց կեանք-անշարժութիւն, ջուրի անբաւարար սպառում եւ կարգ մը դեղերու երկարատեւ գործածութիւն:

## Ախտաճանաչում
Պնդութենէ տառապող հիւանդը պէտք է ենթարկուի բժշկական մանրակրկիտ քննութիւններու, որպէսզի կարելի ըլլայ գիտնալ անոր հիմնական ախտապատճառը: Այս քննութիւններէն կարելի է յիշել՝
* Մարմնական բժշկական ընդհանուր քննութիւն.
* Ուղիղ աղիքի մատնաքննութիւն (rectal digital examination).
* Որովայնի (abdomen) եւ աղիքներու Ք ճառաքայթային նկարահանում, համակարգչային նկարահանում (CT-Scan) եւ մագնիսարձականգային նկարահանում (MRI).
* Հաստ աղիքի դիտակում (colo-noscopy).
* Արեան եւ կղկղանքի տարրալուծարանային քննութիւններ.

Սուր պնդութիւնը կը կարօտի անմիջական արժեւորումի, մանաւանդ՝ երբ անոր կ'ուղեկցին նաեւ նախաղիի զօրաւոր արիւնահոսում, որովայնային սուր ցաւ եւ պրկումներ, նողկանք ու փսխունք:

Մնայուն-երկարատեւ պնդութեան պարագային յարկ է որ կատարուի բժշկական ամբողջական եւ մանրամասն քննութիւններ:

## Դարմանում
Պնդութեան դարմանումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով՝
* Առողջ սննդականոն՝ ուտել առատ բնաթել պարունակող սննդանիւթեր, այսինքն՝ պտուղներ եւ կանաչեղէններ.
* Ամէնօրիայ օրինաւոր մարզանք.
* Առատ ջուրի սպառում.
* Դեղամիջոցներ՝
# Կղկղանքը կակուղցնող-լուծողական դեղեր.
# Նախաղիի ներդրումներ եւ գրեխ.
# Հաստ աղիքի մկաններու կծկում յառաջացնող դեղեր.
* Կուտակուած-թխմուած կղ-կղանքի մատներով արտահանում (finger disimpaction).
* Հիմնական հիւանդութեան դարմանում՝ դեղերով եւ կամ վիրաբուժական գործողութիններով:

## Այլ Ախտանշաններ
Պնդութիւն ունեցող անձը միաժամանակ կրնայ ունենալ այլ ախտանշաններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
* Մերթ ընդ մերթ փորհարութիւն.
* Փորի ուռուածութիւն,
* Անմարսողութիւն,
* Ախորժակի կորուստ.
* Նախաղիի արիւնահոսութիւն:

## Բարդութիւններ
Սուր եւ երկարատեւ պնդութեան հետեւանքով կրնան պատահիլ կարգ մը բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
* Սրբանի վիրաւորում-պատրուածք եւ Ճեղք (fissure), որոնք կը պատճառեն զօրաւոր ցաւ.
* Ուղիղ աղիքի արտանկում (prolapse).
* Հաստ աղիքի ծոցակ (diverticulosis), որ կը պատահի ընդհանրապէս երկարատեւ պնդութեան պարագային.
* Աղիքներու ամբողջական եւ կամ մասնակի խցում.
* Թութք (hemorrhoids).
* Աղեթափութիւն.
* Հաստ աղիքի բորբոքում, գրգռութիւն եւ պրկուածութիւն.

## Կանխարգիլել պնդութիւնը

Անշուշտ որ կարելի է որոշ չափով եւ այդ հետեւեալ կանխացգուշութիւններով՝
* Հակապնդութեան դեղեր շատ չգործածել.
* Մարմնամարզանքի հետեւիլ ամէն օր.
* Առատ ջուր խմել.
* Հետեւիլ առողջապահական սննդականոնի՝ ուտել առատ բնաթել պարունակող կանանչեղէններ եւ պտուղներ, ինչպէս՝ թուզ եւ սալոր.
* Ունենալ կղկղանցումի օրինաւոր ժամանակացոյց.

## Պարագաներ
Պնդութենէ տառապող հիւանդը բժիշկին պէտք է դիմէ անյապաղ հետեւեալ պարագաներուն՝
* Պնդութիւնը անակնկալօրէն կը պատահի որոշ դեղի մը գործածութենէն ետք.
* Պնդութեան կ'ուղեկցին հետեւեալները՝
#Նախաղիի ուժգին արիւնհոսում.
# Բարձր ջերմ.
# Սուր փորի ցաւ, փսխունք եւ նողկանք.
# Թարախոտ կղկղանք.
* Որեւէ մէկ փոփոխութիւն կղկղանքի կազմաւորման, ծաւալի, գոյնի եւ կղկղանցումի յաճախկանութեան.
## Տե'ս Նաեւ
*Ականջ
*Փայծաղ
*Ականջային Արիւնահոսութիւն
*Գլխապտոյտ
*Մանկական Անդամալուծութիւն
*Ողնայարի Կողմնածռութիւն
*Ջղային Անախորժակութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, 9 Սեպտեմբեր, 2011:

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով