Վիեննա

**Վիեննա** (), Աւստրիոյ մայրաքաղաքը, միաժամանակ 9 նահանգներէն մէկը։ Կը գտնուի Տանուպի ափին, Ալպեան լեռներու Վիեննական անտառ լեռնազանգուածի ստորոտը։

Ունի փոխադրամիջոցային մեծ հանգոյց մը, գետային նաւահանգիստ, միջազգային օդակայան (Շուէախաթ)։ Մեքենաշինութեան, նաւթի վերամշակման, քիմիական, երաժշտութեան, հիւսուածեղէնի եւ սնունդի արդիւնաբերական կեդրոն մըն է։ Կը հանդիսանայ աւելի քան 40 միջազգային կազմակերպութիւններու նստավայր, ինչպէս Միջազգային Հիւլէական Ուժի Գործակալութիւնը (IAEA), ԵԱՀԿ-ը (OSCE) եւ Միացեալ Նահանգներու Վիեննայի գրասենեակը (UNOV):

## Ստուգաբանութիւն
Վիեննայի անուան ծագումը կու գայ Վիեննա գետէն: Կելտական ցեղեր այս գետին շրջակայքը հիմնած են գիւղեր եւ գետը անուանած են «Վենիա»: Իսկ «Վինտոպոնան» այս շրջանին մէջ գտնուող հռոմէական զինուորական բանակատեղիին անունն է: Այս անուանումը ժամանակի ընթացքին հնչիւնափոխութիւններու հետեւանքով դարձած է Վիեննա (գերմ. Wien; հայ. հնչում՝ Վին)։

## Աշխարհագրութիւն

### Դիրք եւ տարածութիւն
Վիեննա կը գտնուի միջին Եւրոպայի մէջտեղը, Աւստրիոյ եւ ալպեան լեռնաշղթային հիւսիս արեւելքը: Անիկա շրջապատուած է ստորին Աւստրիա նահանգէն:

Վիեննայի տարածքը 414,87 քմ. ք. է:

### Բուսականութիւն
Վիեննա աշխարհի ամէնէն կանաչ քաղաքն է: Քաղաքին 51% կը բաղկանայ կանաչութենէ, որմէ 34,1% կամ 141,32 քմ. ք. պահպանուած վայրեր են եւ հանրութեան մատչելի են: Վիեննա անտառը, Լօպաուը, Տանուպ կղզին, հողագործութեան եւ տասնեակ հանրային պարտէզներ մաս կը կազմեն Վիեննայի բուսականութեան մեծ պաշարին:

Վիեննա 2019-ին ունէր 92406 ծառ եւ աւելի քան 30 ծառատեսակ:

### Գետեր եւ լիճեր
Վիեննայի մէջ կը հոսին 4 գետեր՝ Տանուպ, Տանուպի ջրանցք, Լիզինկ եւ Վիեննա գետ: Ատկէ զատ կան նաեւ տասնեակ փոքր ակեր, որոնք մեծամասնութեամբ գետնին տակէն կը հոսին:

Վիեննայի մէջ կան փոքր լիճեր եւ լճակներ, ինչպէս՝ Ասփըրնի լիճը, Հիրշդէթընի, Կոստանդինի եւ Վինըրպէրկի լճակները:

### Կլիմայ
Վիեննայի կլիման բարեխառն է: Ձմեռը բաղդատած  Աւստրիոյ այլ նահանգներուն՝ չոր է, իսկ ամառը՝ տաք: Վիեննայի ամէնէն բարձր արձանագրուած աստիճանը Ներքին Քաղաքին օդերեւութաբանական կայանը կ'արձանագրէ 8 Օգոստոս 2013-ին՝ 39,5 աստիճան, իսկ ամէնէն ցածը՝ 2 Յունուար1905-ին -37,4 աստիճան: 

## Քաղաքի բաժանում

Վիեննա 1954-էն սկսեալ բաժնուած է 23 թաղամասերու (գերմ.՝ Bezirk, «Պէցիրք»): Մարդիկ այս թաղամասերը կամ իրենց անունով (օրինակ՝ «Եոզէֆշթաթ») կամ իրենց թիւով (օրինակ «8-րդ» կամ «8-րդ թաղամաս») կը կոչեն: Թաղամասերու թիւերը կը գտնուին բոլոր փողոցներուն անուններուն նշաններուն առջեւ (օրինակ՝ «8., Tigergasse») ինչպէս նաեւ նամակային հասցէի օրինագիրերու մէջ (1010 առաջին թաղամաս եւ 1230 23-րդ թաղամաս):

### Թաղամասեր
Թաղամասերը ընդհանրապէս իրարմէ բաժնուած են կարեւոր ճամբաներէ կամ բնական սահմաններէ, օրինակ 2, 11, 19, 20, 21, 22 թաղամասերու միջեւ կը հոսի Տանուպ գետը:

## Ժողովրդագրութիւն

### Բնակչութեան զարգացում
Վիեննա միշտ եղած է մեծ բնակչութեան մը բնակավայրը: Աւստրօ-Հունգարական կայսրութեան անկումէն ետք բնակչութեան թիւը հետզհետէ կը պակսի: Համաշխարհային երկրորդ պատերազմէն ետք բնակչութեան թիւը կը շարունակուի նուազիլ, սակայն այլ երկիրներէ գաղթողներու շնորհիւ թիւը կը վերսկսի աճ արձանագրել: Կը նախատեսուի, թէ 2028-ին բնակչութեան թիւը պիտի անցնի 2 միլիոնը:

### Բնակչութեան ծագում
Վիեննայի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ աւստրիացի է (1209529, 63.3%): 14.1% (269647) կու գան Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ 22.6% (432015) այլ երկիրներէ: 2002-էն ի վեր աւստրիացիներուն թիւը շատ քիչ փոխուած է, սակայն օտար երկիրներէ եկող բնակչութիւնը միշտ կը շատնայ:

### Բնակչութեան տարիք
Վիեննա Աւստրիոյ ամէնէն երիտասարդ բնակչութիւնը ունի: Վիեննայի միջին տարիքը՝ 41 տարեկան է, իսկ Աւստրիոյ միջինը՝ 46.3 տարեկան:

### Կրօնք
2019-ի «Statista»-ի համաձայն, Վիեննայի բնակիչները կը դաւանին՝

* 32,2% – Կաթողիկէ
* 10,3% – Իսլամ
* 3,7% – Ուղղափառ
* 2,7% – Աւետարանական
* 0,4% – Հրեայ
* 0,4% – Այլ կրօններ
* 50,3% – Ապակրօն կամ առանց տուեալներու

Վիեննայի մէջ նաեւ կը գործեն Հայ Առաքելական Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցին եւ Հայ Կաթողիկէ Մխիթարեան Միաբանութիւնը:

## Պատմութիւն
Հնագիտական գիւտեր կը փաստեն, թէ քարէ դար շրջանէն ի վեր մարդիկ Վիեննայի մէջ բնակած են: Մինչեւ հռոմէացիներու գրաւումը, Վիեննա կը բնակէին յատկապէս քելտական ցեղեր:

### Հռոմէացիներ
Ա. դարուն հռոմէացիները այսօրուան Վիեննայի տարածքին շինած են բանակատեղիներ, «Փանոնիա» նահանգը պաշտպանելու համար: Այս բանակատեղիներուն մէջ կը սկսի բնակչութիւնը բազմանալ եւ Վիեննան (այն ատեն «Վինտօպոնա») առաջին անգամ ըլլալով կը ստանայ քաղաքի կոչում: Մինչեւ այսօր Ներքին Քաղաքին մէջ կը գտնուին այդ օրերէն ճամբաներու եւ պարիսպներու մնացորդներ: Հռոմէացիները մինչեւ Ե. դար Վիեննայի տէրերն էին, անկէ ետք Վիեննա կը գաղթեն գերմանական ցեղեր:

### Աւստրօ-Հունգարիոյ Կայսրութիւն
250px|մինի|աջից|Վիեննայի օփերայի շէնքը, 1870
18-20-րդ դարերուն Վիեննա կը դառնայ համաշխարհային երաժշտական մշակոյթի կեդրոն:

1805 եւ 1809 թուականներուն Վիեննա կը մտնեն Նափոլէոնի զօրքերը: 1814 թուականին քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենայ Վիեննայի վեհաժողովը, որ կը ստիպէ վերանայիլ Եւրոպայի քարտէսը:

19-րդ դարու առաջին կիսուն ի յայտ կու գայ պիտերմայեր ոճը, որու հիմնադիրները եղած են վիեննացի նշանաւոր նկարիչներ, երգահաններ, թատերական գործիչներ: Վիեննան կը դառնայ համաեւրոպական մշակոյթի կեդրոն: Պիտերմայեր ոճի դարաշրջանը կ'աւարտի 1848 թուականի յեղափոխութեամբ, որուն քաղաքի բնակիչները աշխոյժ մասնակցութիւն կ'ունենան:

19-րդ դարու վերջը մշակոյթը, գիտութիւնն ու կրթութիւնը Վիեննայի մէջ կը շարունակեն զարգանալ: Համաշխարհային համբաւ ձեռք կը բերեն Վիեննայի համալսարանն ու գիտութիւններու ակադեմիան:

250px|մինի|Տեսարան Վիեննայէն, 1900
20-րդ դարու սկիզբը Վիեննան աւելի քան 2 միլիոն բնակչութեամբ կը դառնայ Եւրոպայի խոշորագոյն բնակավայրերէն մէկը:

### Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին Վիեննան շատ չվնասուեցաւ, սակայն ուտելիքի պակասութեան պատճառով քաղաքը սովի մէջ էր: Ամեն օր հարիւր հազարաւոր Վիեննացիներ երկար շարքերու մէջ կը սպասէին իրենց հացի, կաթի, եւ հաւկիթի բաժինը ստանալու: Այս շարքերը հաճախ կը վերածուէին կառավարութեան դէմ բողոքներու: Աւստրո-Հունգարիայի պարտութեան հետեւանքը կայսրութեան անկումը եղաւ, եւ այդ պատճառով Վիեննան կը կորսնցնէ իր ազդեցութիւնը: 1918 Հոկտեմբեր 30-ին հռչակուեցաւ Գերմանա-Աւստրիան:

### Աւստրիոյ Առաջին Հանրապետութիւն
1918 Նոյեմբեր 11-ին Կայսր Քարլ I. հռչակեց իր իրաւաթողութիւնը եւ նոյն օրը թողեց Վիեննայի Շօէնպրուն ամրոցը: Յաջորդ օրը առժամեայ խորհուրդ մը յանցն կ'առնէ երկրի կառավարութիւնը: Խորհուրդի նպատակներէն մէկը Գերմանիոյ միանալ էր, սակայն այդ մէկը չյաջողեցաւ:

Վիեննա եւ Ստորին Աւստրիա մէկ նահանգ էին:1920 նոյեմբեր 10-ին վաւերացուեցաւ Աւստրիոյ օրինագիրքը, եւ Վիեննա հռչակուեցաւ նահանգ: Այսպիսով Վիեննայի քաղաքական ներկայացուցչական ուժերը (քաղաքապետ, խորհուրդ) թէ՛ քաղաքի եւ թէ՛ նահանգի դերը կը խաղայ: Ստորին Աւստրիան եւ Վիեննան իրարմէ բաժնելը քաղաքական պատճառ ունէր՝ Վիեննայի Սոցեալ Դեմոկրատներու վախը, թէ Ստորին Աւստրիան - որուն տիրապետած էին քրիստոնեայ պահպանողականները - խորհրդարանի մէջ շատ աւելի զօրաւոր կ'ըլլայ:

Առաջին հանրապետութեան ընթացքին Վիեննայի ընտրութիւնները միշտ կը յաղթէին Սոցեալ Դեմոկրատները, անոր համար Վիեննա ստացաւ «Կարմիր Վիեննա» անունը: Այդ ժամանակ Վիեննա շինուեցան ընկերային բնակարաններ, ամենէ հռչակաւորը՝ Քարլ Մարքս գաւիթը, եւ քաղաքը բոլոր աշխարհի ընկերվարականներու համար օրինակ դարձաւ:

Սակայն երկրի քաղաքական կեանքը շատ անկայուն էր: Ատոր կը նպաստեն նաեւ գնաճը եւ ընկերվարականներու ու պահպանողականներու պայքարը: 1927 Յուլիս 15 թուականին Վիեննայի մէջ կը սկսին զանգուածային անկարգութիւններ, որու հետեւանքով 89 մարդ կը զոհուի եւ արդարութեան պալատը հրդեհի պատճառով։ Աջակողմեան կուսակցութիւններ եւ զինուած ուժեր այս պատահարէն ետք կը զօրանան: 
մինի|Տօլֆուս ճառ կու տայ «Հայրենական Ճակատ»-ի կազմակերպած միջոցարումի ընթացքին, Վիեննա 1933

### Աւստրօ-Ֆաշիզմի շրջան 1934 - 1938
1934 Փետրուար 12-ին Աւստրիոյ վարչապետ Էնկըլպէրթ Տօլֆուս Սոցիալ-Դեմոկրատ կուսակցութիւնը եւ Աւստրիա կը հռչակէ իբր դասակարգային երկիր՝ այսինքն խորհրդարանը եւ այլ ժողովրդավար ատեանները իրենց քաղաքական ուժը կը կորսնցնեն եւ վարչապետը կը դառնայ մենակալ: Մինչեւ Փետրուար 15 տեղի ունեցաւ քաղաքային պատերազմ Սոցեալ-Դեմոկրատական «Հանրապետական պաշտպանողական դաշինքի» եւ Աւստրիոյ բանակի միջեւ: Կռիւները ընդհանրապէս Վիեննայի, Շթայըրմարքի եւ Վերին Աւստրիոյ մէջտեղի ունեցան: Բանակի ուժը շատ աւելի մեծ էր եւ նոյնիսկ հրետանիներով կը հարուածէին իրենց հակառակորդներուն, եւ այդպիսով անոնք Տօլֆուսի բռնատիրութիւնը կ'երաշխաւորեն:

Յուլիս 25-ին ազգային-ընկերվարական ուժեր՝ իբր զինուոր եւ ոստիկան ծպտուած, գրաւեցին Վիեննայի մէջ գտնուող վարչապետարանը եւ յաջողեցան վարչապետ Տօլֆուսի սպաննել: Սակայն պետական հարուածը չի յաջողեցաւ եւ բոլոր անոր մասնակցողները կը ձերբակալուին:

Տօլֆուսի յաջորդեց Քուրդ Շուշնիկկ եւ ան բռնակալօրէն իշխեց Աւստրիոյ վրայ մինչեւ 1938: Ան փորձեց Աւստրիան իբր «աւելի լաւ Գերմանիա» մը դարձնել, սակայն չյաջողեցաւ: Այս ժամանակ Աւստրիոյ մէջ քաղաքական բանտարկեալներու թիւը հասաւ 16000:

### Գերմանիոյ հետ միացում
1938-ի սկիզբը Ատոլֆ Հիթլեր Շուշնիկկի ստիպեց ստորաքրել «Պէրխդէսկատէնըրի դաշնագիրը»: Այս դաշնագիրով Աւստրիոյ մէջ ազգային-ընկերվարական ուժերը աւելի իրաւունքներ ստացան եւ Արթիւր Սայս-Ինքուարդի (ազգային-ընկերվար) նշել ներքին գործոց նախարար:

Գերմանիոյ երրորդ կայսրութեան կառավարութիւնը հետզհետէ կը ճնշեր Շուշնիկկի, որպէսզի Աւստրիան միացնեն Գերմանիոյ: Սակայն Շուշնիկկ Փետրուար 24-ին ճառի մը ընթացքին ըսաւ «Մինչեւ մահ, կարմիր ճերմակ կարմիր, Աւստրիա»: Ան Մարտ 9-ին յայտարարեց թէ Մարտ 13-ին հանրաքուէ տեղի պիտի ունենայ Աւստրիոյ ճակատագիրը որոշելու համար՝ միանալ Գերմանիոյ կամ ոչ: Վախնալով թէ ժողովուրդը Աւստրիոյ անկախութեան համար ընտրէ, Գերմանիոյ կառավարիչները Շուշնիկկի ղրկեցին վերջնագիր մը՝ հանրաքուէն չեղարկել եւ վարչապետի պաշտօնէն հրաժարիլ, որպէսզի Գերմանիան Աւստրիա չմտնէ: Մարտ 11-ին Շուշնիկկ ձայնասփիւռէն յայտարարեց իր հրաժարականը («Աստուած պահէ Աւստրիան»): Միեւնոյն ատեն Աւստրիոյ բոլոր նահանգներու մայրաքաղաքներու մէջ (նաեւ Վիեննա) ազգային-ընկերվարականներ յանցն արին կառավարական կեդրոններ: Հիդլըր Մարտ 12-ին «ընկերութիւն Օթթօ» ծածկանունի տակ հրամանը տուաւ 65 հազար զինուորներու Աւստրիա արշաւել: Նոյն օրուայ գիշերը Վիեննա կը մտնեն գերմանական զօրքերը: Մարտ 15-ին Հիդլըր Հէլտընբլաց հրապարակի վրայ 250000 հոգու առջեւ հռչակեց Աւստրիոյ միացումը Գերմանիոյ հետ:

Միացումէն արդեն իսկ մի քանի օր վերջ կը ձերբակալուին 70000 անձեր, մեծամասնութեամբ հրեաներ եւ քաղաքական հակառակորդներ: 1938 Նոյեմբեր 9-ին տեղի ունեցան Նոյեմբերեան Ջարդերը, որուն ընթացքին 92 հրէական տաճարներ քանդուեցան:

### Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ
Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի ընթացքին Վիեննա մինչեւ 1943 մնաց անվնաս: 1944 Մարտ 17-էն սկսեալ դաշնակից երկիրներու կողմէ Վիեննայի վրայ եղան 52 օդային յարձակումներ, որուն ընթացքին կարեւոր վայրեր՝ Օփերայի շէնքը, Ս. Ստեփան տաճարը եւ «Պուրկ» Թատրոնը քանդուեցան: Ընդհանուր քաղաքին մէկ հինգերորդը կործանուեցաւ: Ութօրեայ ճակատամարտէ մը ետք, խորհրդային միութեան զօրքերը 1945 Ապրիլ 13-ին գրաւեցին քաղաքը:

### Հետ պատերազմի գրաւուած Վիեննա
250px|մինի|աջից|Գրաւուած Վիեննայի տարածքները, 1945-19551945 թուականի Յուլիսին կը ստորագրուի քաղաքի գրաւման պայմանագիրը, որու համաձայն քաղաքը կը բաժնուի չորս տիրապետութիւններու` խորհրդային, ամերիկեան, անգլիական եւ ֆրանսական: Քառլ Ռեները կը ստեղծէ աւստրիական ժամանակաւոր կառավարութիւն, որ կը ղեկավարէր Գերմանիայի բաժանմունքէն:

15 Մայիս 1955-ին Վիեննայի մէջ ստորագրուեցաւ Աւստրիոյ անկախութեան հրչակագիրը, եւ Աւստրիա դառնաւ անկախ պետութիւն: Վերջին Խորհրդային եւ դաշնակից զինուորները Աւստրիան կը լքեն 26 Հոկտեմբեր 1955 թուականին: Այս օրը մինչեւ այսօր իբր անկախութեան տօն կը նշուի:

### Աւստրիոյ Երկրորդ Հանրապետութիւն
1950-ական թուականներու երկրորդ կիսուն Վիեննայի մէջ դարձեալ կը սկսի զարգանալ բնակարանաշինութիւնը: 1960 թուականին կ'աւարտի Սուրբ Ստեփանոսի տաճարի վերականգնումը: 1955 թուականին կը վերաբացուին օփերային թատրոնն ու «Պուրկթատրոնը» (Burgtheater):1970-1980 թուականներուն լրջօրէն կը վերակառուցուի քաղաքի կեդրոնը, որու շնորհիւ քաղաքը կը փրկուի պրիւքսէլութիւնէն: Ժամանակակից Վիեննայի մէջ իրենց կեդրոնները ունին Հիւլէական ուժի միջազգային գործակալութիւնը, ՄԱԿ-ի արդիւնաբերական զարգացման կազմակերպութիւնը, Նաւթ արտահանող երկիրներու կազմակերպութիւնը եւ շարք մը այլ միջազգային կազմակերպութիւններ:

## Քաղաքականութիւն
Վիեննա թէ քաղաք եւ թէ նահանգ է, անոր համար ունի յատուկ կառավարական ձեւ մը:

### Պատմութիւն
1907-էն սկսեալ չափահաս տղամարդիկ իրաւունք ունէին քուէ տալու, սակայն միայն «Ռայխսռադ»-ին (Reichsrat, կայսրութեան խորհրդարան) մէջ եւ ոչ Վիեննայի քաղաքապետարանի մէջ: Այս մէկը 1918 կը փոխուի եւ իգական սէրն ալ կը ստանայ քուէ տալու իրաւունքներ: Վիեննայի առաջին քաղաքապետարանի քուէները տեղի կ'ունենան 1919-ին, եւ այդ ժամանակուընէ ի վեր (բացի 1934-1945) քուէները Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւնը յաղթած են եւ անոնք նշած են քաղաքապետը եւ քաղաքապետարանի անդամներու մեծամասնութիւնը:

1920-ին երկրի սահմանադրութիւնը կը փոխուի՝ Վիեննա կը դառնայ նահանգ եւ կը բաժնուի Ստորին Աւստրիայէն: Այսպիսով Վիեննայի քաղաքապետարանը կը սկսի միեւնոյն ժամանակ իբր Վիեննա նահանգի խորհրդարան գործել եւ քաղաքապետը կը ստանայ նաեւ նահանգի «Լանտէսհաուփթման»-ի (Landeshauptmann, Նահանգապետ) պաշտօնները:

1934-1945 Աւստրո-ֆաշիզմի եւ ազգային ընկերվարականութեան պատճառով ժողովրդավար ընտրութիւններ չունեցան:

### Վիեննայի քաղաքապետարանի եւ խորհուրդի ընտրութիւն 2025

Այլ կուսակցութիւններ որոնք մասնակցեցան բայց քաղաքապետարանի մէջ աթոռ չկրցան առնել՝

* Աւստրիոյ Համայնավար  Կուսակցութիւն՝ 4,06%
* Թիմ Հ.Ք. Շթրախէ - Աւստրիոյ համար Դաշնակցութիւն՝ 1,1%
* Ապագայի Ընկերային Աւստրիա՝ 0,84%
* Այլ՝ 0,1%

## Ենթակառուցուածք

### Փոխադրամիջոցմներու ենթակառուցուածք
Վիեննայի մէջ հեծիքով կամ հանրային փոխադրամիջոցներով ճամբորդելը աւելի սիրուած է գան ինքնաշարժը: 2019-ին Վիեննայի ժողովուրդի 38% քաղաքի մէջ շարժելու համար գործածած է հանրային փոխադրամիջոցներ, 28%՝ հեծիք, իսկ 27%՝ ինքնաշարժ:
մինի|170x170փքս|A23 Ճեպուղին

#### Ճանապարհացանց
Վիեննայի ճանապարհացանցը ներկայիս ունի 2788 քմ. երկարութիւն: Հին պատմական հանրուղիներ մինչեւ այսօր կը կրեն իրենց պատմական նպատակի անունը (օրինակ՝ Լինցի պողոտայ (Linzerstraße/Լինցըրշթրասէ) - Լինց, Փրակի պողոտայ (Pragerstraße/Փրակըրշդրասէ) - Փրակ եւն.): Նոյնպէս ճեպուղիները՝ A1 Արեւմտեան ճեպուղի (Westautobahn), A2 Հարաւային ճեպուղի (Südautobahn), A4 Արեւելեան ճեպուղի (Ostautobahn) եւ A22 Տանուպի Ափի ճեպուղի (Donauuferautobahn):

A23 Վիեննայի հարաւ-արեւելեան շօշափագիծը (Wiener Südosttangente) Աւստրիոյ ամենէ խճողուած ճեպուղին է: Անոր բեռնաթափելու համար ծրագրուած է S1 Դրսի մատանիի հանրուղին (Außenring-Schnellstraße): Որովհետեւ այս մէկը իրականացնելու համար փապուղի մը պէտք է որ Տանուպի մարգագետնի զբօսայգիի տակէն կ'անցնի, ծրագիրը շատ քննադատութիւն ստացաւ բնութիւնը արհամարելու համար:
մինի|171x171փքս|Վիեննայի հանրային փոխադրամիջոցներու ցանց, 2018

#### Հանրային փոխադրամիջոցներ
Վիեննա ունի շատ մեծ հանրային փոխադրամիջոցներու ցանց մը: Այստեղ կը գործեն «Աւստրիոյ Երկաթուղիներու» (ÖBB) պատկանող առագ-երկաթուղիներ (Schnell-Bahn), Պատընի երկաթուղին (Badner Bahn), «Քաղաքի Օդակայանի երկաթուղին» (City Airport Train) եւ «Վիեննայի Գիծերու» լայն ցանցը, փաղկացած գետնուղիներու, թրամուէյներու ու հանրակարքերու գիծերով: Վիեննայի Գիծերը 2019-ին ունէին 954,2 միլիոն ճամբորդներ: Քաղաքը ունի նաեւ գիշերային գործող հանրակարգի եւ գետնուղիներու գիծեր: Ատկէ զատ, քաղաքին ծայրերը կը գործեն հանրակարգի անձնական ընկերութիւններ, սակայն Վիեննայի Գիծերու գործակցութեամբ:

Վիեննա, Ստորին Աւստրիոյ եւ Պուրկընլանտի փոխադրամիջոցները կը պատկանին «Փոխադրամիջոցներու ընկերակցութիւն - Արեւելեան շրջան»-ին (Verkehrsverbund Ost-Region, VOR):
ձախից|մինի|«Քաղաքի հեծիք»-ի կայան, Շօէնպրունի կամուրճ

#### Հեծիք
Վիեննայի ժողովուրդը իբր փոխադրամիջոց հաճախ կը գործածէ հեծիքը: 2020-ին Պսակաձեւ ժահրի պատճառով հեծանիւ գշողներու թիւը 12 % բարձրացաւ: Քաղաքին մէջ 2020 թուականին 1654 քմ հեծիքի հարմար ճամբաներ կային ինչպէս նաեւ 50700 հանրային կառատեղեր:

2003-է ի վեր «Քաղաքի հեծիքը» (Citybike) 1500 հեծիքներ կը տրամադրէ քաղաքին շուրջ: Զանազան տեղեր կը գտնուին 120 հատուկ կայաններ, ուրտեղ մարդիկ կրնան հեծիք վարցել՝ առաջին ժամը ձրի, իսկ անկէ հետո ամեն ժամ 1€: Հեծիքները սակայն պէտք է ետ վերադարցնել հատուկ կայանի մը:

#### Երկաթուղի
Պատմութեան ընթացքին Վիեննայի մէջ քանի հատ անել կայաններ (երկաթուղիներու վերջին կայաններ) շինուած են: Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի ընթացքին բոլոր մեծ կայանները իրենց ռազմագիտական կարեւորութեան պատճառով վնասուած էին: Արեւմտեան կայանը (Westbahnhof) 1951-ին նորոգուեցաւ,1956-ին Հարաւային եւ Արեւելեան կայանները նորոգուեցան եւ միացուեցան, Հիւսիսային կայանը քանդուեցաւ, որովհետեւ ան Աւստրօ-Հունկարիայի կայսրութեան անկումէ ետք եւ «Երկաթէ Վարագոյրի» պատճառով իր կարեւորութիւնը կորսնցուց: 2015 Դեկտեմբեր 13-ին Վիեննայի Գլխաւոր կայարանը փոխարինեց Հարաւային կայանը, եւ այստեղէն սկսան քշել Վիեննայի չորս կողմէն (ոչ միայն հարաւէն եւ արեւելքէն) եկող երկաթուղիներու գիծեր:

Այսօր Վիեննայի մէջ կը գործեն երկու անել կայաններ՝

* Արեւմտեան կայան (Wien Westbahnhof)՝ պատմական ելակէտ Արեւմտեան երկաթուղիին
* Ֆրանց Յօզէֆի կայան (Wien Franz-Josefs-Bahnhof)՝ պատմական ելակէտ Ֆրանց Յօզէֆ երկաթուղիին
մինի|169x169փքս|Երկաթուղիներու գիծեր, որոնք Վիեննայի մէջէն կ'անձնին
Միջանցք կայաններ՝

* Գլխաւոր կայան (Wien Hauptbahnhof)՝ բոլոր կողմերէ հեռաւոր երթեւեկներու գլխաւոր կայան
* Մայտլինկ կայան (Wien Meidling)
* Վիեննայի կեդրոն կայան (Wien Mitte)՝ Քաղաքի Օդակայանի երկաթուղիի (City Airport Train) գլխաւոր կայան
* Փրաթըրշթէրն կայան (Wien Pratestern)՝ Հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան երկաթուղիներու ելակէտ
* Ֆլօռիտստօրֆ կայան (Wien Floridsdorf)
* Հիւթընլտօրֆ կայան (Wien Hütteldorf)
* Հայլիկընշթաթ կայան (Wien Heiligenstadt)
* Շթատլաու կայան (Wien Stadtlau)

Վիեննայի արագ երկաթուղին ալ կարեւոր դեր կը խաղայ քաղաքի փոխադրամիջոցներու մէջ: Ան բաղդատած միւս հեռաւոր երթեւեկներու երկաթուղիներուն կը կենայ նաեւ փոքր կայարաններու:

Ապրանքաշրջանառութեան համար կարեւոր են Լայնցի փապուղին, Տանուպի երկու երկաթուղիները եւ Քլէտըրինկի երկաթուղիներու տեղաշարժման կեդրոնական կայանը:
մինի|171x171փքս|Վիեննայի միջազգային օդակայան

#### Օդակայան
Վիեննայի Օդակայանը կը գտնուի քաղաքէն 16 քմ հերու Ստորին Աւստրիոյ Շվէխաթ քաղաքի մէջ: 2019-ին օդակայանը իր մրցանիշը կտրեց՝ 31.662.183 ճամբորդներ (+17,1%) գործածեցին օդակայանը: Սակայն 2020-ին Պսակաձեւ ժահրի պատճառած համաճարակի պատճառով այս թիւը իջաւ 7.812.938 (-75,3%):
մինի|171x171փքս|«Դուին Սիդի Լայնըր» Շվէտընփլացի նաւահանգիստը

#### Ջրային
Վիեննայի մէջէն հոսող Տանուպ գէտը քաղաքին կը կապէ Եւրոպայի լայն ջրային ցանցին: Տանուպի վրայէն արեւելեան Եւրոպական երկիրներու հետ, մինչեւ Սեւ ծով, եւ Ռայն-Մայն-Տանուպ ջրանցքի միջոցաւ Գերմանիոյ եւ Նետըրլանտի հետ, մինչեւ Ատլանտական ովկիանոս, ջրային կապերու կարողութիւններ կան:

Մարդոց նաւագնացութիւնը միայն զբօսաշրջիկային կարեւորութիւն ունի: 2006-է ի վեր «Դուին Սիդի Լայնըր»-ը կը գործէ Վիեննայի եւ Պրադիսլաւայի միչեւ տանուպ գէտի վրայ:

### Ապահովութեան ենթակառուցուածք

#### Ոստիկանութիւն
Աւստրիոյ բոլոր ապահովական վարչութիւնները կ'իյնան Աւստրիոյ ներքին նախարարութեան լիազօրութեան տակ: Վիեննա նահանգի ոստիկանութեան տնօրէնութեան նիստը կը գտնուի ներքին քաղաքի մէջ Շօթընռինկ 7-9: Վիեննա կան 98 ոստիկանատուներ, 4000 ոստիկաններ, 630 ինքնաշարժներ եւ 11 շարժանաւակներ:

Յատկապէս վտանգաւոր գործողութիւններու համար կան ՎԷԿԱ-ի եւ Կոբրայի յատուկ միաւորները:

Ոստիկանութեան շտապ թիւը՝ 133:
մինի|174x174փքս|Հրշէջներու կեդրոնը՝ Ամ Հօֆ

#### '''Հրշէջներ'''
Վիեննայի հրշէջներու միութիւնը հիմնուած է 1686-ին, ըլլալով աշխարհի ամենէն հինը: Անոնք կը պատկանին 68-րդ քաղաքային խորհուրդի բաժանմունքին եւ իրենց կեդրոնը կը գտնուի ներքին քաղաքին մէջ, Ամ Հօֆ 7-10: Քաղաքը բաժնուած է 9 հրշէջներու բաժանմունքներու, եւ ամեն մէկ բաժանմունք ունի իր յատուկ պարտականութիւնները եւ հագուստները: Կան 22 հրշէջներու կայարաններ, որոնք քաղաքին շուրջ այդպէս մը տարածուած են, որ գործողութեան վայր մը 5 վայրկեան միջինով կարելի ըլլայ հասնիլը: 2019-ին Վիեննայի մէջ կը գործէին 1610 հրշէջներ:

Հրշէջներու շտապ թիւը՝ 122:

## Կրթութիւն
[մինի|Շթիֆթկասէի Նախակրդարան, [Նոիպաու]]

### Դպրոցներ
Վիեննայի մէջ կան՝

* 350 Մանկապարտէզներ
*283 Նախակրթարաններ (1-4 դասարան, 217 հանրային)
* 120 Երկրորդական վարժարաններ (որոնցմէ 96 հանրային) 
* 46 մասնայատուկ վարժարաններ (որոնցմէ 40 հանրային)
* 95 բարձրագոյն վարժարաններ (9-12րդ դասարան. 67 հանրային)
* 28 գործի մասնագիտական դպրոցներ (որոնցմէ 25 հանրային), օրինակ ելեկտրականութեան կամ զբօսաշրջիկութեան ճիւղերուն մէջ:

Նաեւ կան միջազգային վարժարաններ՝

* Տանուպ միջազգային դպրոց 
* Ֆրանսական երկրորդական վարժարան - Վիեննա
* Ձայնի չափագիտութեան գոլէճ - Վիեննա (SAE Vienna)
* Լաուտըր Տնտեսական դպրոց
* Վիեննա Քրիստոնէական դպրոց
* Ամերիկեան միջազգային դպրոց
* Վիեննայի Ճափոնական դպրոց
* Ամատէուս միջազգային դպրոց
մինի|Վիեննայի Համալսարան

### Համալսարաններ
Վիեննայի մէջ 2019/2020 տարեշրջանին կ'ուսանէին մօտ 190.000 ուսանողներ, գերմանախօս երկիրներու մէջ ամէնէն շատը: Վիեննայի մէջ կան հետեւեալ համալսարանները՝

* Վիեննայի Համալսարան
* Գեղարուեստից ճեմարան - Վիեննա
* Կեդրոնական Եւրոպայի Համալսարան 
* Վիեննայի Դիւանագիտական ճեմարան
* Վիեննայի Բուժական Համալսարան
* PEF Անձնական Տեսչութեան Համալսարան - Վիեննա
* Կիրառական Գիտութեան «Քամբուս» Համալսարան - Վիեննա
* Կիրառական Գիտութեան «Դեխնիքում» Համալսարան - Վիեննա
* Կիրառական Արուեստներու Համալսարան - Վիեննա
* Երաժշտութեան եւ Հանդիսական Արուեստներու Համալսարան - Վիեննա
* Անասնաբուժական Համալսարան - Վիեննա
* Վիեննա Տնտեսութեան եւ Առեւտուրի Համալսարան
* Բնական Հարստութիւններու եւ Կեանքի Գիտութիւններու Համալսարան - Վիեննա
* Արուեստագիտութեան Համալսարան - Վիեննա
* Ուէմսթըր Համալսարան - Վիեննա
* Սիկմունտ Ֆրէոյտ Համալսարան - Վիեննա

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Wien-Volksgarten-16-Stauden-Burgtheater-2008-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Zentralfriedhof-Karl-Borromaeus-Kirche-10-russische Soldatengraeber-2008-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Zentralfriedhof-Karl-Borromaeus-Kirche-42-unten-2008-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Skodagasse-44-Eckhaus-2007-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Himmelpfortgasse-06-Winterpalais Prinz Eugen-2013-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Jerusalemstiege-02-2009-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Hoher Markt-06-Vermaehlungsbrunnen-2009-gje.jpg
Պատկեր:Wien-Volksgarten-10-Theseus-Tempel-2008-gje.jpg
Պատկեր:Giant Ferris Wheel Vienna from W on 2010-09-20.jpg


## Տես նաեւ

* Սուրբ Հրիփսիմէ Եկեղեցի (Վիեննա)

## Արտաքին յղումներ

# Վիեննա քաղաքի պաշտօնական էջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աւստրիոյ քաղաքներ