Արծիւ

**Արծիւները** (), ճուռակներու ընտանիքին պատկանող գիշատիչ թռչուններ են։

Աչքի կը զարնեն լաւ զարգացած մագիլներով, որ թոյլ կու տայ որսալ մկնակերպ կրծողներէն մինչեւ նապաստակներ։

## Նկարագրութիւն
Թեւերուն բացուածքը 43–53 սմ է  (գաճաճ արծիւ) իսկ մինչեւ 2,5&nbsp;մ է (սպիտակապոչ արծիւ), կենդանի զանգուածը՝ 700 գ-էն (գաճաճ արծիւ) մինչեւ 6,5 քկ (սպիտակապոչ արծիւ)։ Ոտքերը փետուրաւորուած են մինչեւ կռնակը։ Մատները ուժեղ են՝ զարգացած մագիլներով։ Ունին սուր տեսողութիւն։ Էգը եւ արուն միագոյն են։

## Բնադիր
Կը բնադրեն անտառներու մէջ, ժայռերուն կամ գետնին վրայ։ Էգերը կը դնեն 1–3 սպիտակ, երբեմն՝ կարմրագորշաւուն պուտերով ձու։ Թուխսի կը նստի թէ՛ էգը, թէ՛ արուն։ Արծիւները զոյգեր կը կազմեն եւ երկար տարիներ անդաւաճան կը զուգաւորուին։ Կը սնուին փոքր եւ միջին մեծութեան ողնաշարաւող կենդանիներով, նաեւ լաշով։

Արծիւները շատ զգոյշ են եւ շատ քիչ մարդոց կ'երեւին։ Միայն աշնանամուտին, երբ ձագերը արդէն մեծցած կ'ըլլան, երբեմն կարելի է տեսնել, թէ ինչպէս բարձր երկնքին մէջ կը ճախրեն ամբողջ արծուաընտանիքով։ Օձակեր, տափաստանային, սպիտակապոչ արծիւները եւ ջրարծիւը գրանցուած են ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։

## Անուան ստուգաբանութիւն
Արծիւի անունը սլաւոնական լեզուներու մէջ (ռուս.՝ **орёл**, ուքրաներէն՝ **оре́л**, հին սլաւոներէն՝ **орьлъ**, պուլկարերէն՝ **оре́л**, սերբախորուաթերէն՝ **о̀рао**, սլովեներէն՝ **órel**, չեխերէն՝ **orel**, սլովաքերէն՝ **orol**, լեհերէն՝ **orzeł**) ունի նախասլաւոնական արմատ: Նոյն արմատէն յառաջացած են նաեւ լիթուաներէն՝ **erẽlis**, լատիշերէն՝ **ḕrglis**, գոթերէն՝ **ara**, հին անգլերէն՝ **earn**, հին վերին գերմաներէն՝ **aro, arn**, հին հիւսիսային գերմաներէն՝ **orn**: Նախակելտական **eriro-** արմատէն սերած են միջին իռլանտերէն՝ **irar**, միջին ուալտերէն՝ **eryr**, միջին պրեթոներէն՝ **erer**, ինչպէս նաեւ քորնական եւ պրեթոնական **er** ձեւերը: Խեթերէնի մէջ այն կը հանդիպի որպէս **haraš**:

Այս բոլոր բառերը, ինչպէս նաեւ հին յունարէն՝ **ὄρνῑς** (թռչուն), հայերէն՝ **օրօր** (ուրուր, ճայ) եւ **արծիւ** բառերը, կը վերադառնան հնդեւրոպական ***Hor-/*Her-** (**ar, er**) արմատին: Հնդեւրոպացիներուն համար արծիւը առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունեցած է: Լատիներէնի մէջ եւս գոյութիւն ունէր արծիւի հնդեվրոպական անուանումը, որը սակայն փոխարինուեցաւ **aquila** բառով. վերջինս կապուած է **aqua** (ջուր) բառին հետ:

## Տարածուածութիւնը եւ բնակութեան վայրերը
Յայտնի է արծիւներու 12 տեսակ, որոնք տարածուած են Եւրոպայի, Ասիոյ, Ափրիկէի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ։ ՀՀ մէջ տարածուած է 9 տեսակ՝ քարարծիւ, գաճաճ արծիւ, փոքր շահնարծիւ, տափաստանային արծիւ, ջրարծիւ, օձակեր արծիւ, գերեզմանաարծիւ, սպիտակապոչ արծիւ։ Արծիւները կը բնակին լեռնատափաստաններուն, գիւղատնտեսական հողատարածքներուն (տափաստանային արծիւ), անտառներուն տափաստանային հատուածներուն (գաճաճ արծիւ), ծառահատուած անտառներուն (փոքր շահնարծիւ), խոր ձորերուն մէջ (քարարծիւ), լեռներուն եւ կիսաանապատային նախալեռներուն վրայ (օձակեր արծիւ), ափամերձ ժայռերով գետերուն, լիճերուն, լճակներուն (ջրարծիւ)եւ ձկնաբուծական աւազաններուն մէջ (սպիտակապոչ արծիւ)։ Բացառութեամբ քարարծիւը (նստակեաց է) եւ սպիտակապոչ արծիւի միւս տեսակները բնադրող են, քիչ տարածուած։

## Արծիւը որպէս պետական խորհրդանիշ

File:Stema e Mbretnisë Shqiptare.png|Ալպանական թագավորութեան զինանշանը
File:US-GreatSeal-Obverse.svg|Միացեալ նահանգներուն զինանշանը
File:Austria_Bundesadler.svg|Աւստրիայի զինանշանը
File:Device_of_the_Palaiologos_Dynasty.svg|Բիւզիանդիոնի զինանշանը
File:Coat_of_Arms_of_Germany.svg‎|Գերմանիայի զինանշանը
File:Coat_of_arms_of_Egypt_(Official).svg|Եգիպտոսի զինանշանը
File:Herb Polski.svg|Լեհաստանի զինանշանը
File:Coat of arms of Artsakh.svg|Լեռնային Ղարաբաղի զինանշանը
File:Seal_of_Karnataka.svg|Հնդկաստանի Կանարտակա նահանգի էմբլեման
File:Coat_of_arms_of_Armenia.svg|Հայաստանի Հանրապետութեան զինանշանը
File:Coat_of_arms_of_Mexico.svg|Մեխիկոյի զինանշանը
File:Aigle-napoleonienne-p1030180.jpg|Նապոլեոնեան արծիւ
File:Coat of arms Berg en Terblijt.png|Նիդերլանդներու Բերխ են Թապայթ գիւղի զինանշանը.
File:Wappen_Deutsches_Reich_-_Reichsadler_1889.svg|Ռայխսադլերը՝ Սրբազան հռոմեական կայսրութեան եւ Գերմանական կասրութեան (1871-1918) խորհրդանիշը։
File:Stema Mihai Viteazul.jpg|Ռումանական իշխանութիւններուն զինանշանը 1600 թ.
File:Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg|Ռուսաստանի զինանշանը
File:Coat of arms of Serbia small.svg|Սերպիայի զինանշանը
File:Lesser_Coat_of_Arms_of_Russian_Empire.svg|Ցարական Ռուսիոյ զինանշանը


## Աղբիւր
* Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք I, Արծիվներ 

## Արտաքին յղումներ
* PBS Nature: Eagles 
* PBS Video Episode: American Eagle
* Eagle photos

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ճուռակներ