Շաքար

մինի|319x319px
**Շաքար**, Քաղցր եւ ախորժելի համով նիւթ, զոր կը հանեն զանազան բոյսերէ, մանաւանդ շաքարեղէգէն ու ճակնդեղէն, եւ գործարաններուն մէջ մշակելով, կը վերածեն սպիտակ կարծր բիւրեղային վիճակի եւ յաճախ կը վաճառեն իբրեւ աւազ։

## Ստուգաբանութիւն
մինի|Մրջիւնը կը սնանի շաքարի բիւրեղներով։
Հայերէն «շաքար» բառը ծագած է միջին հայերէն «շաքար (šakʻar)» բառէն, որ կու գայ գրաբար «շաքար (šakʻar)»էն: Գրաբարի բառը փոխառուած է պահլաւերէնի «škl (šakar)»էն: Պահլաւերէն բառը իր հերթին ծագած է գանդհարի «𐨭𐨐𐨪 (śakara)» բառէն, որ կու գայ սանսկրիդի «शर्करा (śárkarā)» բառէն: Մանիքէական  պահլաւերէնի մէջ ալ կը գտնենք «šqr (šakar)» ձեւը:

Շա­­­քար բա­­­ռին հայ­­­կա­­­­­­­կան հնա­­­գոյն բա­­­ցատ­­­րութիւննե­­­րէն մէ­­­կը կարելի է գտնել միջ­­­նա­­­­­­­դարեան բժշկա­­­րանի մը մէջ.

Այս նրբա­­­մար­­­մին ար­­­մա­­­­­­­տը Ալաշ­­­կերտի մէջ «շա­­­կար» էր, Հա­­­ճընի մէջ՝ «շա­­­քօյ», իսկ զէյ­­­թունցի­­­ներու մօտ՝ «շան­­­քօյ, շան­­­քոր»։ 

Մօ­­­տաւո­­­րապէս Է. դա­­­րուն, հայերը կը սկսին գործածել «շա­­­քար» բա­­­ռը:

## Պատմութիւն
Մոլորակին հեռաւոր անկիւններուն մէջ է, որ մարդ արարածը սկսած է մշակել շաքարեղէգը` Խաղաղական ովկիանոսին Նիւ Կինէայի եւ զայն շրջապատող կղզիներուն մէջ: Ապա ան կը հասնի Հնդկաստան: Հոնկէ է, որ կու գայ շաքարին անունը. հնդիկներուն սանսկրիտ լեզուով անոր անունը սարքարա է:

Երբ Քրիս­­­տո­­­­­­­սէ առաջ 326 թո­­­ւակա­­­նին Մեծն Աղեք­­­սանտրի փա­­­ղանգնե­­­րը կը հա­­­սնին Հնդկաս­­­տան, զի­­­նուոր­­­նե­­­­­­­րը կը տե­­­սնեն, թէ տե­­­ղացի­­­ները Ին­­­տուս գե­­­տի մօտ անու­­­շա­­­­­­­համ եղէգ մը կը մշա­­­կեն: Այդ բոյ­­­սը Յու­­­նաստան կը հասնի Մա­­­կեդո­­­նացի­­­ներու նա­­­հան­­­ջող բա­­­նակին հետ ու հա­­­զար տա­­­րի հոն պաշտպա­­­նուած կը մնայ ազ­­­նո­­­­­­­ւական­­­նե­­­­­­­րու եւ մե­­­ծահա­­­րուստնե­­­րու կող­­­մէ։ 

Հին­­­գե­­­­­­­րորդ դա­­­րուն արե­­­ւել­­­քի մէջ կը յա­­­ջողին անոր հիւ­­­թը բիւ­­­րե­­­­­­­ղաց­­­նել ու հա­­­տիկ­­­նե­­­­­­­րու վե­­­րածել։ Հե­­­ռաւոր արե­­­ւել­­­քի կղզի­­­ներու մէջ զայն կ'անո­­­ւանէ «սաք­­­խա­­­­­­­րա», իսկ Հնդկաս­­­տա­­­­­­­նի մէջ՝ «սար­­­քա­­­­­­­րա», սանսկրիտ բառ, որ կը նշա­­­նակէ՝ «խիճ, մեծ աւազ»։ Եղէ­­­գը իր անու­­­նին հետ, ար­­­տադրու­­­թեան եւ փո­­­խադ­­­րութեան նոր մի­­­ջոց­­­նե­­­­­­­րու շնոր­­­հիւ, դուրս կ'ելլէ Հնդկաս­­­տա­­­­­­­նի սահ­­­մաննե­­­րէն։ Ուստի, «շա­­­քար» բա­­­ռի հա­­­մաշ­­­խարհայ­­­նա­­­­­­­ցու­­­մը զու­­­գա­­­­­­­հեռ է նիւ­­­թի ար­­­տածման հետ։ 

Շա­­­քարը խո­­­հանո­­­ցէ խո­­­հանոց կը սկսի տա­­­րածո­­­ւիլ ու ամ­­­բողջ աշ­­­խարհին համ տալ։ Նախ կը հա­­­սնի Պարսկաս­­­տան ու կը դառ­­­նայ «շա­­­քար» կամ «շաք­­­քար», Հա­­­յաս­­­տա­­­­­­­նի մէջ՝ «շա­­­քար», Յու­­­նաստա­­­նի մէջ նախ «սաք­­­հա­­­­­­­րիս», այժմ «զա­­­խարի», Մի­­­ջագետ­­­քէն հա­­­րաւ՝ «շէ­­­քիր», «աս-սու­­­քար», «շէ­­­քար» եւ «շէ­­­քէր», Կով­­­կա­­­­­­­սէն հիւ­­­սիս՝ «շա­­­քարի»։ 

ԺԲ. դա­­­րուն, ար­­­կա­­­­­­­ծախնդրա­­­կան բա­­­նակի մը ար­­­շա­­­­­­­ւանքնե­­­րը պատ­­­ճառ կ'ըլլան, որ բա­­­ռը նո­­­ւաճէ նոր եր­­­կիրներ եւ նոր քիմ­­­քեր- խա­­­չակիր­­­ներն էին անոնք, որոնք ու­­­տե­­­­­­­լիք­­­նե­­­­­­­րը եւ խմե­­­լիք­­­նե­­­­­­­րը քաղցրաց­­­նե­­­­­­­լու հա­­­մար վարժ էին մեղ­­­րը գոր­­­ծա­­­­­­­ծելու։ Անոնք երբ Սուրբ Եր­­­կիր կը հա­­­սնին, կը տե­­­սնեն կա­­­րաւան­­­նե­­­­­­­րու վրայ փո­­­խադ­­­րուող «քաղցր աւա­­­զը»։ «Շա­­­քար» բա­­­ռը անոնց հետ կը հա­­­սնի լա­­­տինա­­­ցի լե­­­զու­­­ներ խօ­­­սող եր­­­կիրներ։ Այդ եր­­­կիրնե­­­րու մէջ «շա­­­քար»ին հա­­­մը կը փո­­­խուի. իր «շ» նա­­­խաձայ­­­նը կը դառնայ «զ»- իտ­­­ալե­­­­­­­րէն՝ «զուքքէ­­­րօ», ֆրան­­­սե­­­­­­­րէն՝ «զուքրէ»։ Սպա­­­ներէն «ազու­­­քար» եւ փոր­­­թուկա­­­լերէն «ասու­­­քար» բա­­­ռերը փո­­­խառու­­­թիւններ են արա­­­բերէ­­­նէ եւ կը պա­­­հեն անոր որո­­­շիչ յօ­­­դը։

Այս շա­­­հաբեր արտադրութիւնը Վե­­­նետի­­­կի եւ Ճէ­­­նովա­­­յի առա­­­գաս­­­տա­­­­­­­նաւե­­­րու վրայ ճամ­­­բորդե­­­լով՝ կը հա­­­սնի նաեւ հիւ­­­սի­­­­­­­սային լե­­­զու­­­ներ. գեր­­­մա­­­­­­­ներէն՝ «զու­­­քեր», անգլե­­­րէն՝ «շու­­­կըր», ուր վերստին կը տի­­­րանայ իր «շ» նա­­­խաձայ­­­նին։

Ժամանակի ընթացքին եւ հետախուզական արշաւանքներուն միջոցով, շաքարեղէգը կը շրջի ամբողջ աշխարհի տարածքին: Հին ժամանակներուն, երբ շաքարը եւ մեղրը միակ ծանօթ աղբիւրներն էին քաղցր համը ստանալու համար, ան կը ներկայացուի իբրեւ`«եղէգը, որ մեղր կ'արտադրէ առանց մեղուներու օգնութեան»:

ԺԶ. դարուն, երկրագործութեան մասնագէտ Օլիվիէ տը Սեր առաջին անգամ չի յաջողիր շաքար արտադրել ճակնդեղի հիւթին շնորհիւ: Սակայն ԺԸ. դարուն է միայն, որ քիմիագէտ մը կը փաստէ, որ շաքարեղէգէն եւ ճակնդեղէն ստացուած շաքարը նոյնն է: 

Շաքարի առեւտուրը շատ դրամ կը բերէ: Շաքարին պատճառով տեղի կ'ունենան պատերազմներ: Պատերազմներ` երկիրներու միջեւ, որոնք կ'ուզեն իրենց իշխանութեան տակ պահել այն շրջանները, ուր կը մշակուի շաքարեղէգը:

Ներկայիս շաքար ստանալը շատ աւելի դիւրին դարձած է: Անիկա սուղ չէ եւ, հետեւաբար, շատ գործածուած:

## Շաքարի օգտագործում
ձախից|մինի
Հակառակ այն իրողութեան, որ շաքարը շատ յաճախ կ'անուանեն «Սպիտակ մահ», այնուամենայնիւ այս սննդամթերքը առկայ է խոհարարական բաղադրատոմսերու գրեթէ մեծ մասին մէջ, զորս մարդիկ կ'օգտագործեն ամէնօրեայ սնունդ պատրաստելու համար:

Ըստ համաշխարհային առողջապահական կազմակերպութեան զեկուցման, առողջ կերակրականոնը օրական պէտք է պարունակէ ոչ աւելի քան 10% շաքար, քանի որ 10%-էն աւելի սպառումը կրնայ պատճառ դառնալ գիրութեան, քրոնիկ հիւանդութիւններու եւ յատկապէս՝ շաքարախտի:

Առողջութեան միջազգային կազմակերպութիւնը (OMS) կը յանձնարարէ օրական 50 կրամէն աւելի շաքար չսպառել: 50 կրամ շաքարը համապատասխան է 10 կտոր շաքարի: Դժբախտաբար շատեր օրական 100 կրամ շաքարի սահմանները կ'անցնին: 

Ի. դարու սկիզբը անձ մը տարեկան մօտաւորապէս 1 քիլօ շաքար կը սպառէր: Այժմ ան կը սպառէ մօտաւորապէս 35 քիլօ:

### Շաքարի օգտագործումը հայոց մօտ
Մօ­­­տաւո­­­րապէս Է. դա­­­րուն, հայերը կը սկսին ցա­­­նել եղէգ­­­նա­­­­­­­շաքար, պատ­­­րաստել շա­­­քարե­­­ղէն­­­ներ եւ շա­­­քարա­­­ման­­­ներ շի­­­նել։ Կ'ու­­­նե­­­­­­­նան նաեւ շա­­­քարա­­­գործ մշակ­­­ներ, շա­­­քարա­­­բերան հռե­­­տոր­­­ներ, շա­­­քարա­­­շուրթն եր­­­գիչներ, շա­­­քարա­­­լեզու շա­­­քարա­­­վաճառ­­­ներ եւ տօ­­­նական շա­­­քարա­­­նուշներ։ 

## Շաքարի առկայութիւնը
Իր բնական կերպարանքին տակ ան կը գտնուի պտուղներուն մէջ, սակայն նաեւ` բանջարեղէններուն մէջ: Իսկ իբրեւ աւելցուած շաքար` ան ներկայ է շուկան ծախուած 10 պատրաստ ուտելիքներէն 7-ին մէջ: 

Այդ ուտելիքներուն մէջ անիկա կը գտնուի տարբեր անուններու տակ` կլիւքոզ, ֆրիւքթոզ, մեղր, եգիպտացորենի օշարակ, տեքթրոզ, մալթոտեքսթրին եւ այլն: 
մինի
Շաքարը սուղ չէ եւ ունի բազմաթիւ առաւելութիւններ: Ան կարելիութիւնը կու տայ ուտելիքները աւելի լաւ պահելու, որովհետեւ ան կը նուազեցնէ մանրէներուն աշխատանքը ուտելիքներու ջուրին մէջ: Շաքարը կը ծածկէ նաեւ այն համերը, որոնք տհաճ կրնան թուիլ, ինչպէս` լեղին, թթուն կամ շատ աղին: Բազմաթիւ պատրաստի ճաշերու մէջ, անիկա կը բերէ աւելորդ քաղցրութիւն մը, որ մարդը կը մղէ այդ ուտելիքները գնելու: Շաքարը կրնայ նաեւ ուտելիք մը աւելի գեղեցիկ ցոյց տալ, երբ անոր վրայ քսուի, զայն փայլուն եւ ախորժաբեր դարձնելով:

### Ուտելիքներու մէջ
**Չոր Պտուղները**

Ծիրան, չամիչ, սալոր, թուզ, հայթայթող եւ անօթութիւնը «սանձող» այս պտուղները մեծ քանակութեամբ շաքար կը պարունակեն, մինչդեռ թարմ վիճակի մէջ համեմատութիւնը նոյնը չէ: Թելադրելի է, որ անոնց սպառումը փոքրիկ ափի մը սահմանը չանցնի:

**«Սուշի»ն**

«Սուշի»ին եւ «համպըրկըր»ին ջերմուժի քանակը գրեթէ նոյնն է: 

Ամէն անգամ, որ պատառիկը թաթխուի թացանին մէջ, բրինձը կը ծծէ զայն եւ կարեւոր քանակութեամբ շաքար կը մտնէ մարմինին մէջ թէ՛ ճերմակ բրինձին, եւ թէ՛ քաղցր թացանին ճամբով:

**Հացահատիկի ցպիկները**

Ասոնք 0.4-էն մինչեւ 20 կրամ շաքար կրնան պարունակել: Այս պարագային եւս պէտք է ուշադիր կարդալ պիտակը եւ հրաժարիլ 5.5 կրամ շաքար պարունակողէն տարբեր տեսականին: 5.5 կրամ շաքարը համազօր է շուրջ մէկ կտոր շաքարի:

**Պահածոյ բանջարեղէնները**

Բանջարեղէնները բոլոր տեսակի սննդականոններու լաւագոյն ուտելիքներն են, սակայն պէտք է ճիշդ ընտրութիւն կատարել: Պահածոյացուած բանջարեղէններուն համը պահպանելու համար յաւելեալ շաքար կ'աւելցուի: Թելադրելի է հրաժարիլ պահածոյացուած ոլոռնէն, ստեպղինէն, լուբիայէն եւ այլն:

**Բրինձով Շոթերը**

Իբրեւ անօթութիւնը սանձող` բրինձով շոթերը եւս մեծ ընդունելութիւն գտած են. մինչդեռ անոնք կը պարունակեն նոյնքան շաքար, որքան «փէն տը մի»ն (ֆրանսական քառակուսի հացը): Հետեւաբար պէտք է չափաւորել անոնց սպառումը:

**Խեչափառի ցպիկները**

Անվնաս համարուած խեչափառի ցպիկները (քրապ սթիքս), այդքան ալ անմեղ ուտելիքներ չեն: Արուեստական ձեւով պատրաստուած խեչափառի ցպիկներուն մէջ կան շաքարով հարուստ պահպանիչներ:

**Տաշուած ստեպղինը**

Կ'ենթադրուի, թէ տաշուած ստեպղինի աղցան մը կրնայ փոխարինել ճաշի ժում մը` հայթայթելով այլազան կենսանիւթեր եւ հանքայիններ: Ասիկա ճիշդ է այն պարագային, երբ տունը տաշուած եւ պատրաստուած է, առանց շաքարով հարուստ թացան կամ պահպանիչ օգտագործելու: Մինչդեռ պատրաստի վաճառուող տեսակները յաւելեալ շաքար կը պարունակեն:

**Պաղ թէյերը**

Տունը պատրաստուած թէյըօժտուա ծ է թէյին բոլոր լաւ յատկութիւններով, մինչդեռ շուկայէն գնուածները մեծ քանակութեամբ սոտա եւ բնականաբար շաքար կը պարունակեն:

**Հացահատիկները**

Ասոնք ո՛չ միայն վնասակար են մարմինին այլ նաեւ` ակռաներուն, քանի որ մեծ քանակութեամբ շաքար կը պարունակեն: Գնելու ժամանակ պէտք չէ խաբուիլ անոնց տեսքէն, այլ պէտք է ուշադիր կարդալ պիտակը:

###### Կաթ պարունակող ուտելիքները եւ քաղցրեղէնները
Կաթ պարունակող ուտելիքները եւ քաղցրեղէնները յաճախ շատ շաքարոտ կ'ըլլան: Թեթեւ («Լայթ») ուտելիքներուն մէջ «կեղծ» շաքար կը դրուի, որ ունի շաքարին համը, սակայն շաքար չի պարունակեր: Շաքարի այս պակասին փոխարէն` կեղծ շաքարը կը պարունակէ իւղոտ նիւթեր: 

Երկար ժամանակի վրայ «կեղծ» շաքար գործածելուն հետեւանքները կրնան վտանգաւոր ըլլալ:

նախաճաշի թէյին կամ տաք ըմպելիքներու շաքարին փոխարէն՝ հարկ է օգտագործել բնական մեղր:

## Շաքարին պատճառած հիւանդութիւնները
ձախից|մինի|Շաքարեղէգ

###### Շաքարը գիրութիւն կը պատճառէ
Գէր անձերու թիւի աճը դարձած է համաշխարհային աղէտ, որուն մեղաւորներէն առաջինը կը համարուի շաքարը կամ քաղցր ըմպելիքները, ինչպէս՝ սոտան, պտղահիւթերը, քաղցր թէյերը, որոնք յագեցած են ֆրուքթոզով, որ շաքարի պարզ ձեւերէն մէկն է: Առատ ֆրուքթոզի սպառման պարագային կ'աճի ուտելիքի ցանկութիւնը եւ անօթութեան զգացողութիւնը. դեռ աւելին՝ կը պատճառէ լեպթինի դիմադրութիւն. հորմոն մը, որ կը կարգաւորէ անօթութեան կեդրոնը եւ մարմինին կը փոխանցէ ուտելու կամ չուտելու հրահանգը:

Բացի գիրութենէն, քաղցր ըմպելիքներու օգտագործումը կը պատճառէ նաեւ ընդերային ճարպի կուտակում՝ այսինքն փորի խորունկ ճարպերու յաւելում, որ սերտօրէն կապուած է շաքարախտի եւ սիրտի հիւանդութիւններու հետ:

###### Շաքարը սիրտի հիւանդութիւններ կը պատճառէ
Աշխարհի տարածքին մահերու թիւին մէկ պատճառը սրտային հիւանդութիւններն են, որոնք սերտօրէն կապուած են շաքարային սննդակարգին հետ:

Բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ եւ վկայութիւններ ցոյց կու տան, որ շաքարը կը յառաջացնէ բորբոքում, բարձր թրիկլիսերիտ, արեան բարձր գերճնշում, շաքարախտ եւ աթերսքլերոզ (երակներու խցանում):

**Շաքարը** **բշտիկներ** **կը** **պատճառէ**

Շաքարային սնունդը կրնայ ունենալ բարձր կլիսեմիք կամ ցած կլիսեմիք ինտեքս:

Բարձր կլիսեմիք ինտեքսով շաքարները շատ աւելի արագ կը բարձրացնեն կլուքոզը, քան ցած կլիսեմիք ինտեքսով սնունդը: Արեան շաքարի բարձրացման հետ կը բարձրանայ նաեւ ինսուլինը, որուն հետեւանքով կը բարձրանայ անտրոժեն հորմոնի արտադրութիւնը, իւղի գոյացումը եւ բորբոքումի յառաջացումը: Այս բոլորը կը յանգեցնեն բշտիկի զարգացման: Ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուած են, որ ցած կլիսեմիք ինտեքս ունեցող սնունդը նուազ վտանգ է բշտիկի յառաջացման գործընթացին:

###### Շաքարը շաքարախտ կը պատճառէ
Վերջին 30 տարիներուն, շաքարախտով հիւանդներուն թիւը կրկնապատկուած է:

Թէեւ այլ պատճառներ կան, սակայն շատ յստակ կապ գոյութիւն ունի շաքարի սպառման եւ շաքարախտին միջեւ:

Շաքարախտի զարգացման ամէնէն զօրաւոր գործօնը գիրութիւնն է, որ շատ յաճախ կապուած է առատ շաքարի ընդունման հետ: Իսկ շաքարի երկարատեւ օգտագործումը կը յանգեցնէ ինսուլինի դիմադրութեան, հորմոն մը, որ կ'արտադրուի ենթաստամոքսային գեղձին (pancreas)ի կողմէ եւ որ կը կարգաւորէ արեան շաքարի մակարդակը: Ինսուլինի դիմադրութեան պատճառով, կը բարձրանայ արեան շաքարի մակարդակը եւ հետեւաբար՝ շաքարախտի վտանգը:

Մարդոց վրայ կատարուած ուսումնասիրութիւն մը պարզած է, որ օրական 1 թիթեղ սոտա խմելու պարագային շաքարախտ ունենալու վտանգը կ'աւելնայ 1.1 տոկոսով:

###### Շաքարը կը բարձրացնէ քաղցկեղի վտանգը
Չափազանցուած քանակներով շաքար ուտելը կը բարձրացնէ քաղցկեղէ տառապելու վտանգը: Շաքարը կը պատճառէ գիրութիւն, ինսուլինի դիմադրութիւն, բորբոքումներ, որոնք, իրենց կարգին, կը պատճառեն տարբեր տեսակի քաղցկեղներ:

Շաքարի եւ քաղցկեղի միջեւ կապը դեռ եւս ուսումնասիրութեան մէջ է եւ լիովին հասկնալու համար այս բարդ յարաբերութիւնը անհրաժեշտ են յաւելեալ հետազօտութիւններ:

**Շաքարը ընկճուածութիւն կը պատճառէ**

Առողջ սննդականոնը պէտք է բարելաւէ տրամադութիւնը, մինչդեռ շաքարի եւ վերամշակուած պատրաստի ուտելիքներու օգտագործումը (կարկանդակներ, շաքարային խմիչքներ) կը բարձրացնեն ընկճուածութեան վտանգը:

Ըստ հետազօտութիւններու, արեան շաքարի մնայուն տատանումները եւ բորբոքումներու առկայութիւնը կրնան պատճառ դառնալ հոգեկան առողջութեան վատթարացման եւ զարգացնել ընկճուածութիւն թէ՛ տղամարդոց, եւ թէ կիներուն մօտ:

###### Շաքարը մորթի ծերացում կը պատճառէ
Կնճիռները ծերացման բնական նշան են: Աղքատ սնունդը կրնայ արագացնել կնճիռներու յառաջացումը եւ ծերացման գործընթացը: Կլիքաթիոնը բաղադրիչ մըն է, որ կը ձեւաւորուի մարմինին մէջ շաքարի եւ սպիտակուցի փոխազդեցութեան ընթացքին եւ առանցքային մեծ դեր կը խաղայ ծերացման գործընթացին մէջ: Հետեւաբար, ածխաջուրերու եւ շաքարի օգտագործումը կ'առաջնորդէ կլիքաթիոնի արտադրման եւ բնականաբար`վաղաժամ ծերացման: Կլիքաթիոնը կը վնասէ քոլաժենին ու էլասթինին, եւ մորթը կը կորսնցնէ իր ամրութիւնն ու երիտասարդութիւնը:

**Շաքարը** **բջիջային** **ծերացում** **կը** **պատճառէ**

Թելոմերները, քրոմոզոմներու ծայրը գտնուող կառոյցներ են, որոնք մաս կը կազմեն ծինային համակարգին: Անոնք հանդէս կու գան իբրեւ պաշտպանիչ գլխարկներ, կանխելով քրոմոզոմներու միաձուլումը:

Թէեւ տարիքի հետ թելոմերներու կրճատումը բնական գործընթաց է, սակայն վատառողջ ապրելակերպը կրնայ արագացնել այս բջիջներու ծերացումը:

Մեծ քանակութեամբ շաքարի սպառումը կրնայ արագացնել թելոմերներու կրճատումը, հետեւաբար կը զարգանայ վաղաժամ բջիջային ծերացում:

###### Շաքարը  ժամանակաւոր ջերմուժ կը հայթայթէ
Շաքարային սննդամթերքները արագօրէն կը բարձրացնեն արեան շաքարի եւ ինսուլինի մակարդակը, որոնք իրենց կարգին, կը յանգեցնեն ջերմուժի արագ բարձրացման: Սակայն ջերմուժի այս արագ աւելացումը կարճ թռիչք մըն է, որուն կը յաջորդէ արեան մէջ շաքարի մակարդակի կտրուկ անկում: Ջերմուժի տատանումներէն խուսափելու եւ ջերմուժի  մակարդակը պահելու համար, անհրաժեշտ է ընտրել ուտելիքներ, որոնք աղքատ են շաքարով բայց հարուստ են մանրաթելերով (fibers), սպիտակուցներով եւ ճարպերով: Օրինակ՝  խնձոր մը եւ ափ մը նուշը հիանալի խորտիկ են երկար եւ հետեւողական ջերմուժ ապահովելու համար:

**Շաքարը** **կը** **պատճառէ** **լեարդի** **ճարպակալում**

Ֆրուքթոզի հետեւողական ընդունումը կապուած է լեարդի ճարպակալման եւ վտանգին հետ: Ի տարբերութիւն շաքարի այլ տեսակներուն, որոնք կը ներծծուին մարմինի բազմաթիւ բջիջներուն կողմէ, ֆրուքթոզի ճեղքումը բացառաբար տեղի կ'ունենայ լեարդին մէջ, ուր ֆրուքթոզը կը վերածուի կլիքոժենի, եւ որոշ քանակ մը կը պահուի իբրեւ ջերմուժ, իսկ մնացածը կը վերածուի ճարպի:

Ֆրուքթոզի տեսքով մեծ քանակութեամբ շաքարը կը ծանրաբեռնէ լեարդը եւ կը յառաջացնէ լեարդի ճարպակալում՝ պայմանաւորուած աւելորդ իւղերով:

**Շաքարը** **կը** **պատճառէ** **երիկամներու** **հիւանդութիւն**

Երկարատեւ արեան շաքարի բարձր մակարդակը կրնայ վնասել երիկամներու արեան նուրբ անօթները եւ բարձրացնել երիկամային հիւանդութեան վտանգը:

**Շաքարը** **ակռաներու** **վատառողջութիւն կը պատճառէ**

Չափէն աւելի շաքար ուտելը կրնայ յառաջացնել ակռաներու խոռոչներ. բերանի մանրէները կը կերակրուին շաքարով եւ կ'արտադրեն թթուներ, որոնք կը փճացնեն ակռաները:

**Շաքարը** **յօդատապ (gout) կը պատճառէ**

Յօդատապը բորբոքային վիճակ է, որ կը բնորոշուի յօդերու ցաւով: Շաքարը կը բարձրացնէ արեան միզաթթուի (uric acid) մակարդակը, ուստի կը բարձրացնէ նաեւ յօդատապի վտանգը:

**Շաքարը** **ճանաչողական** **յատկութիւններու** **անկում կը պատճառէ** 

Առատ շաքարային սննդականոնը կրնայ զարգացնել յիշողութեան կորուստ եւ մտագարութիւն (dimentia):

**Շաքարը մարմինին դիմադրողականութիւնը կը տկարացնէ**

Բժշկական հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ շաքարի պարբերաբար օգտագործումը մարմինին դիմադրողականութիւնը կը տկարացնէ 17 անգամ:

### Ի՛նչպէս նուազեցնել շաքարի սպառումը

* Փոխարինել սոտան, ջերմուժային խմիչքները, հիւթերը, քաղցր թէյերը՝ ջուրով:
* Սուրճը խմել սեւ, առանց շաքարի:
* Քաղցր մածունը փոխարինել պարզ մածուն-պտուղներով:
* Պտղահիւթերը փոխարինել պտուղներով:
* Պատրաստի քաղցր թացանները (sauce) փոխարինել ձիթապտուղի ձէթով եւ քացախով:
* Գնել թացաններ, թթուաշներ, «քեչափ», կարագ՝ առանց աւելցուած շաքարի:
* Փոխարինել առաւօտեան հացահատիկային (cereals) նախաճաշը ձուածեղով, թարմ պտուղներով, թարմ կանաչիներով:
* Խուսափիլ ալքոհոլային խմիչքներէ:
* Ուտել թարմ սնունդ:
* Լաւագոյն ձեւը՝ տունը պատրաստել թարմ եւ առողջ ուտելիք:

### Շաքարին համեմատութիւնը՝ ուտելիքներու մէջ
Քաղցր ըմպելիքներու շարքին կը դասուին բոլոր այն հիւթերն ու խմիչքները, որոնց մէջ աւելցած են շաքար կամ տարբեր քաղցրացուցիչներ. անոնց կարգին կը դասուին՝ քաղցր «կազաւոր» հիւթերը, պաղ թէյերը, զովացուցիչները («Քոլա»), ջերմուժային ըմպելիքները, մրգային ըմպելիքները, կիտրոնի հիւթերը, եւ այլն: Այսպէս՝ 
* Խնձոր մը = 3 կտոր շաքարի

* Պանան մը = 4,5 կտոր շաքարի
* «Էմ. էնտ Էմ.» պզտիկ տոպրակ մը = 5 կտոր շաքարի
* Քեչափի փոքրիկ (մէկ անձի) տոպրակ մը = 1 կտոր շաքարի
* Դգալ մը նիւթելլա = 2 կտոր շաքարի
* Դգալ մը անուշ = 2 կտոր շաքարի
* *Պաղ թէյ (Այս թի)* = 4,5 կտոր շաքարի
* 1 թիթեղ զովացուցիչ (Սոտա խմիչք մը) = 7 կտոր շաքարի, շուրջ՝ 10 թէյի դգալ շաքար, որ կը կազմէ օրուան քալորիներու ընդունման չափին 10 տոկոսը (2000 քալ/ օր չափանիշով), ինչ որ կը նշանակէ, թէ 1 թիթեղով օրուան թելադրելի քանակին արդէն հասած է:
* Ջերմուժային ըմպելիքի մէկ շիշը = շուրջ 16 թէյի դգալ շաքար
* Մէկ *[[Մարս (տուրմէ սալիկ)|Մարս]]* տուրմ = 6 կտոր շաքարի
Բոլոր տեսակի ըմպելիքներու եւ սննդամթերքի նման, շաքար պարունակող զովացուցիչ ըմպելիքները կարելի է խմել չափաւոր, զանոնք ներառելով հաւասարակշռուած ապրելակերպի մէջ, եթէ անոնք չեն չարաշահուիր: 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Sa brownsugar.jpg|Սրճագոյն շաքարի հատիկներ
Պատկեր:Vollrohrzucker Dattelpalme.JPG|Արմաւի շաքար
Պատկեր:Vollrohrzucker grau.JPG|Շաքարեղէգէ յառաջացած շաքար
Պատկեր:Vollrohrzucker braun.JPG|Շաքարեղէգէ յառաջացած սրճագոյն շաքար
Պատկեր:Sugarcubes.jpg|Շաքարի կտորներ.
Պատկեր:Café con leche.jpg|Փոշի շաքար.
Պատկեր:Würfelzucker -- 2018 -- 3564.jpg|Շաքարի կտորներ.
Պատկեր:Azúcar blanca.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սննդամթերք
Ստորոգութիւն:Սնունդ

## Տե՛ս նաեւ

* Շաքարախտ
* Շաքարախտի Դէմ Պայքարի Համաշխարհային Օր