open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ախթէրի

**Ախթէրի (Յակոբ Նշանեան)** (Ծն. 1859, Սիլիվրի), աշուղ, յետոյ՝ Տէր Ներսէս քահանայ Նշանեան:

## Կենսագրութիւն
Աշխարհական անունն էր Յակոբ: Ժամանակ մը Պոլսոյ մէջ ատաղձագործութիւն կ'ընէ, երբ կը հանդիպի հայազգի աշըք Միհրիի ( Չմշկածազգի Ղուկաս): Անիկա թուրք աշուղութեան ասպարէզին մէջ մարզուելով եւ շնորհիւ իր բնատուր ձիրքերուն ու փափագին, հետզհետէ յառաջդիմելով՝ Ախթէրի (աստղային) ծածկանունին կ'արժանանայ Սէրվէրի (հռչակաւոր Պրուսացի Գրիգոր աշուղ) աշուղին կողմէ, հաւանութեամբ՝ իր վարպետին Միհրիի: Ախթէրիի երաժշտական գործիքը սազն էր։ Անիկա կ'արտադրէր՝ ինքներգութիւններ, միշտ թրքերէն լեզուով:

Ախթէրի կ'ամուսնանայ Չորլուի աւագերէց Տ. Ներսէս քհ.ի աղջկան հետ, շարունակելով դարձեալ իր աշուղական գործը:

Յակոբ Նշանեան (Ախթէրի) 1893-ին Արմաշի դպրեվանքը կ'երթայ՝ քահանայ ձեռնադրուելու համար: Տարուան մը մէջ եկեղեցական կարգն ու կանոնները, երգեցողութիւն եւ մանաւանդ հայերէն կ'ուսանի: 1894-ին Արմաշի մէջ քահանայ կը ձեռնադրուի իր ծննդավայրի եկեղեցւոյն համար, Տ Ներսէս կոչուելով: Յաջորդաբար պաշտօններ կը վարէ Սիլիվրի, Էտիրնէ, Կիւմիւլճինա եւ Տէմոթիքա. Իսկ Թրակիոյ պարպումէն ետք Տէտէ Աղած, իբր հոգեւոր հովիւ: Ախթէրի 1928-9-ին հրապարակ հանեց իր սազերգութիւնը (թրքերէն) Գ. Կառվարենցի յառաջաբանով եւ մասնակի հայերէն թարգմանութեամբ:

## Աղբիւրներ
Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Հայ Հանրագիտակ, 1938 Պուքրէշ, Էջ 75-76
Գէորգ Ախվերդեան

**Գէորգ Ախվերդեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Տփխիս (Թիֆլիս), 1830 թուականին կը ղրկուի Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանը, ուր 1834 թուականին ուսումը աւարտելով կը մտնէ տեղւոյն համալսարանի բժշկական կաճառը (ակադեմիան)։ Համալսարանին մէջ նիւթական նեղութիւններ կրելով 1839 թուականին կ'աւարտէ եւ Տփխիս կը վերադառնայ, ուր զինուորական բժիշկի պաշտօն կը ստանայ։ Զինուորական նախարար Չերնիշեւը, որ շատ լաւ կը ճանչնար Գէորգ Ախվերդեանին, 1842 թուականին անոր իր քով կը հրաւիրէ անձնական բժիշկի պաշտօնով. սակայն Գէորգ Ախվերդեան մտադրած էր գործել իր հայրենի Տփխիս (Թիֆլիս) քաղաքին մէջ։

1846-ին ան կը վերադառնայ Տփխիս եւ իր հետ կը բերէ հայերէն գիրքերու հարուստ ժողովածու մը, որ պատահմամբ ձեռք բերած էր Մոսկուայի մէջ։ Տփխիսի մէջ ան կը հետեւի իր տոհմական գրականութեան պատմութեան, կը զբաղի ձեռնագիրներով, որուն մէկ հարուստ ժողովածուն կը գտնուէր Հ. եւ Ա. Էֆէնջեաններու մատենադարանին մէջ։ Ան առանձնապէս իր ուշադրութիւնը կը դարձնէ հայոց ժողովրդական բանահիւսութեան վրայ եւ 1852-ին կը հրատարակէ Մոսկուայի մէջ Սայեաթ-Նովայի նշանաւոր երգիչի բանաստեղծութիւներու ժողովածուն։ Կը մահանայ Տփխիսի մէջ ծանր հիւանդութենէ ետք 17 Նոյեմբեր 1861-ին։

## Աղբիւր
* Բառարան Հայ Կենսագրութեանց, Հայկ ՏԷր-Աստուածատուրեանց, Ա. հատոր, Թիֆլիս 1904, էջ 59:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:17 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Լազարեան ճեմարանի սաներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ թաղուածներ
Ակաթա Քրիսթիի Յուշահամալիր

**Ակաթա Քրիսթիի Յուշահամալիր** (անգլ.՝ *Agatha Christie Memorial*), գրող, թատերագիր Ակաթա Քրիսթիին նուիրուած յուշահամալիր Լոնտոնի մէջ, Մեծ Բրիտանիա՝ Կրենպուրն եւ Կրէյթ Նիւփորթ փողոցներու խաչմերուկին վրայ, Քովենթ Կարտէնի կից: Տեղակայուած է Լոնտոնի թատերական թաղամասի սրտին մէջ: Այս վայրը ընտրուած է թատրոնի մէջ Ակաթա Քրիսթիի արած ներդրումներուն համար. անոր «Թակարդ» քրէական-հետախուզական թատերախաղը աշխարհի ամենաշատ ներկայացուած թատերախաղն է։ Քրիսթի առաջին կին թատերագիրն էր, որուն երեք թատերախաղերը միաժամանակ ցուցադրուած են Լոնտոնի Ուեսթ Էնտի մէջ:

Յուշարձանը ունի գիրքի տեսք, որուն կեդրոնը պատկերուած է Ակաթա Քրիսթիի դիմաքանդակը: 2,4 մեթր բարձրութեամբ յուշարձանը պատրաստուած է պրոնզէ: Այն կը լուսաւորուի վարի եւ ներսի հատուածներէն: Յուշարձանի դիմացի մասը փորագրուած է: Յուշարձանի հեղինակը քանդակագործ Պէն Թուիսթոն-Տէյվիսն է:

1994-էն ի վեր յուշարձանի ստեղծման գաղափարը մշակած եւ իրականացուցած է Ակաթա Քրիսթիի թոռը՝ Մէթյու Պրիչարտը, «Թակարդ» թատերախաղի բեմադրիչ Սթիւէն Ուելի-Քոենի հետ: Ուէսթմինսթըրի քաղաքային խորհուրդը պաշտօնական համաձայնութիւն տուած է եւ առաջարկութիւններ ըրած՝ յուշահամալիրի շինարարութեան վերաբերեալ: Ըստ քանդակագործ Թուիսթօն-Տէյվիսի՝ այս Քրիսթիի նուիրուած առաջին յուշարձանն է Լոնտոնի մէջ, թէեւ Քրիսթիի կիսանդրին արդէն տեղադրուած էր Անգլիայի Տեւոն մարզի Տորքի քաղաքին մէջ: Յուշարձանին բացումը տեղի ունեցած է 25 Նոյեմբեր 2012-ին՝ «Թակարդ» թատրերգութեան 60-ամեակին առթիւ:

Յուշահամալիրին վրայ անգլերէնով զետեղուած են Քրիսթիի ամենայայտնի գիրքերու եւ թատրերգութիւններու վերնագիրները, ինչպէս նաեւ այն լեզուներով, որոնցմով թարգմանուած են անոր ստեղծագործութիւնները: Վերնագիրները մրցոյթի միջոցով ընտրած են Քրիսթիի երկրպագուները: Գրառումներու մանրամասները կարելի է տեսնել պաշտօնական կայքին մէջ:

## Պատկերասրահ

Agatha Christie at Great Newport Street.jpg
Agatha Christie Memorial 1 (42828690911).jpg
Agatha Christie memorial, central London.jpg
Agatha Christie on Great Newport Street With the Statue (14451989306).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* West End to get Agatha Christie memorial (8 August 2012), BBC
* Agatha Christie memorial to be erected by Alison Flood (10 August 2012), *The Guardian*
Ստորոգութիւն:Յուշահամալիրներ
Ստորոգութիւն:Լոնտոնի ճարտարապետութիւն
Ստորոգութիւն:Լոնտոնի յուշահամալիրներ
Ստորոգութիւն:Մեծն Բրիտանիոյ յուշահամալիրներ
Ակակիուս

**Ակակիուս** (), հայազգի հռոմէական փոխ հիւպատոսլ Առաջին Հայքի մէջ (լատ.՝ Armenia Prima) մօտ 536-539 թթ-ին Հուստինիանոս I կայսրին օրով։ Կենսագրութեան հիմնական աղբիւրը Պրոկոպիոս Կեսարացին է

## Կենսագրութիւն
### Վաղ շրջան
Պրոկոպիոս Կեսարացին Ակակիուսին եւ անոր տղուն Ադոլիուսին կը համարէ հայ

Ակակիուսը առաջին անգամ կը յիշուի, երբ դավաճանութեան մէջ մեղադրեց իր ընկեր Համազասպին։ Շուտով Հուստինիանոսի կարգադրանքով Ակակիուսը սպանեց վերջինիս։

### Առաջին Հայքի ղեկավար
14 Մարտ 536-ին, Հուստինիանոսի նոր օրէնքներու համաձայն տեղի ունեցաւ Հռոմէական Հայաստանի վարչական բաժանման փոփոխութիւն։ Հաւանաբար Ակակիուսը արդէն Ներքին Հայքի կառավարիչն էր եւ կ՝ ենթադրուի, որ ան կրած է Արմենիա Մագնայի (Ներքին Հայք) կոնսուլարիս տիտղոսը։ Համաձայն նոր օրէնքներու Ակակիուսը դարձաւ Առաջին Հայքի ղեկավար եւ ստացաւ պրոկոնսուլի տիտղոս։ 536 թ-ին Ակակիուսը պաշտօնական փաստաթուղթի լատիներէն տարբերակին մէջ կը նշուի որպէս Առաջին Հայքի պրոկոնսուլ, իսկ յունական տարբերակին մէջ Հայաստանի անտիպաթոս (յուն.՝ ἀνθύπατος ΄Αρμενίας)։ Այս օրէնքները հիմանականին ուղղուած էին խարխլելու հայ ազնուականութեան դիրքերը Հռոմէական Հայաստանի մէջ եւ հայ ժողովուրդի մօտ մեծացրեցին հակակրանքը դէպի Արհեւելահռոմէական կայսրութիւնը։

## Մահ
Իր դաժանութեան եւ ագահութեան համար Ակակիուսը սիրուած չէր նահանգի հայ բնակչութեան կողմէն։ Շուտով կայսրութեան հայաբնակ տարածքներուն մէջ սկսաւ հայկական ապստամբութիւն, որուն ընթացքին Ակակիուսը սպաննուեցաւ 538 կամ 539 թթ-ին։ Ըստ Պրոկոպիոսի, անոնց սպանեց հայ ազնուական Արտաուանը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* 
*
Ածանցաւոր բառեր

**Ածանց** կը կոչուի այն մասնիկը, որ կը դրուելով բառի մը կամ արմատի մը վրայ (սկիզբը կամ վերջը)՝ ուրիշ իմաստով նոր բառ մը կը կազմէ անոնցմէ։ Ուստի ածանցները երկու տեսակ են՝ նախածանցներ եւ վերջածանցներ։ Իսկ Ածանց ունեցող բառերը կը կոչուին՝ **ածանցաւոր բառեր**։

«*Արան*» մասնիկը դնելով *դաս, վարժ, սառն* արմատներուն վերջը կը ստանանք *դասարան, վարժարան, սառնարան* ածանցաւոր բառերը։ «*Ան*» մասնիկը աւելցնելով *տուն, գիր, երեւոյթ, հեռանկար* արմատներուն կամ բառերուն սկիզբը կը կազմենք *անտուն, անգին, աներեւոյթ, անհեռանկար* ածանցաւոր բառեր։

Ինչպէս վերի օրինակներուն մէջ կը տեսնենք, ածանցները կամ բառի մասնիկները կրնան դրուիլ թէ՛ արմատի (*դաս, վարժ, սառն, տուն, դիր*), թէ՛ անծանցաւոր (*երեւոյթ*) եւ թէ բարդ բառերուն (*հեռանկար*) վրայ։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Բառագիտութիւն
Ախուրեան (գետ)

**Ախուրեան**, Հայաստանի գետերէն, որ սկիզբ կ'առնէ Աշոցքի սարահարթի Արփի լիճէն։ 

Ջրառատութեամբ, անիկա հանրապետութեան երրորդ գետն է։ 

Վերին հոսանքը կ'անցնի ճահճապատ ափերով, այնուհետեւ իր մէջ կ'առնէ քանի մը մանր վտակներ, ապա իբրեւ ջրառատ գետ, կը մտնէ Շիրակի դաշտ։ Հոս՝ Ախուրեանին կը միանան Արագածի լանջերէն սկիզբ առնող քանի մը գետակներ, որոնցմէ ամէնէն մեծը Մանթաշն է։

Աղին կայարանէն դէպի հիւսիս, Կարսագետը իրեն միանելէ ետք, Ախուրեան կը կտրէ Արագածի արեւմտեան փէշերը եւ խորացնելով իր հունը, քարքարոտ ափերու մէջ կը շարունակէ հոսիլ մինչեւ Արաքսին միանալը։ 

Ախուրեանը ունի 205 քիլոմեթր երկարութիւն։ 

Գետին ձախ ափին Գիւմրին է, իսկ աջին՝ Հայաստանի հին մայրաքաղաք Անին (ամբողջովին աւերուած)։ 

Ախուրեանի ջուրերը օգտագործելու համար, 1922-ին, սկսած է Շիրակի ջրանցքին շինարարութիւնը, որ կը ղեկավարէր անուանի երկրաչափ Հ. Ա. Տէր-Աստուածատեանը։

Ջրանցքը շահագործման յանձնուած է 1925-ին, որ զգալիօրէն դիւրացուցած է հողամասերու ոռոգումը։ 

Ջրանցքին բացման ներկայ եղած է նաեւ նորվեկիացի ականաւոր գիտնական եւ աշխարհահռչակ բեւեռախոյզ Ֆրիտիոֆ Նանսէնը։

Ախուրեան գետը եւ հին կամուրջի մը փլատակները բնական սահման կը գծեն` հայ-թրքական տագնապալի յարաբերութիւնները պատկերելով: 

## Պատկերասարահ

Պատկեր:Ախուրյան_գետը.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%A3%D5%A5%D5%BF%D5%A8.jpg|alt=Ախուրյան գետը
Պատկեր:Հայելի.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D5%AC%D5%AB.jpg|alt=Ախուրյանը Մարմաշենի վանքի մոտ
Պատկեր:Ախուրյան_գետը_միջին_հոսանքում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%A3%D5%A5%D5%BF%D5%A8_%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%B8%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|alt=Ախուրյան գետը միջին հոսանքում
Պատկեր:Ախուրյանի_կիրճը.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%AF%D5%AB%D6%80%D5%B3%D5%A8.jpg|alt=Ախուրյանի կիրճը
Պատկեր:Ախուրյան_գետը_Վահրամաբերդի_տարածքում.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AD%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%A3%D5%A5%D5%BF%D5%A8_%D5%8E%D5%A1%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%A4%D5%AB_%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AE%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%B4.jpg|alt=Ախուրյան գետը Վահրամաբերդի տարածքում
Պատկեր:Akhurian_River.webm


## Աղբիւրներ
* Երեւանի Համալսարանական Հրատարակչութիւն, Երեւան 1970

Ստորոգութիւն:Հայաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Արաքս գետի վտակներ
Ստորոգութիւն:Կասպից ծովու աւազանի գետեր
Ստեփան Ակայեան

**Ստեփան Ակայեան** (), հայ մանրանկարիչ, ճարտարապետ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի հայկական դպրոցէն ներս, ապա շարունակած Գեղարուեստներու վարժարանին մէջ, զոր աւարտած է 1891-ին։ Պաշտօնավարած է երկաթուղային վարչութեան մէջ ու միեւնոյն ժամանակ զբաղած՝ նկարչութեամբ։ Անոր «Մեծն Աղեքսանդրի գերեզմանի նմանագրութիւնը» ուղարկուած է Փարիզի ցուցահանդէս եւ մետալի արժանացած է։

Թուրքական կառավարութենէն նաեւ ստացած է «Արուեստի ոսկէ մետալ»։ Գերազանցապէս ուշագրաւ եղած է մանրանկարչութեամբ։ Նամականիշի մեծութեամբ եւ գունաւոր նկարած է հայ նշանաւոր դէմքերու նկարները, որոնք ժամանակին արժանացած են ջերմ ընդունելութեան։ Նկարազարդած է Թէոդիկի տարեցոյցները եւ այլ գիրքեր։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Պուքրէշ, 1938, էջ 79։

Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Ակաբենոր

**Ակաբենոր** (), հին յունական դիցաբանութեան կերպար։ Անկէյի եւ Յոտիդի որդին։ Արքադացիներու առաջնորդ։ Թեգէի արքայ։ Հեղինէի փեսացուն։ Ֆեգէի որդիները զինք ստրկութեան կը յանձնեն Արսինոյին։ Անոր տան մէջ Ալկմէոնի որդիները սպաննած են Ֆեգէյի որդիներուն։

Տրոյայի մօտ բերած է 60 նաւ (կամ 7)։ «Իլիական»-ի մէջ կը յիշատակուի միայն մէկ անգամ։ Մասնակցած է Աքիլլէսի պատուին կազմակերպուած ցատկի մրցումներուն։ Եղած է Տրոյական ձիու մեջ։

Մինչ ան Տրոյայի մէջ էր, Արկատիայի մէջ եղնիկ բռնած են։ Տրոյայի վերադառնալէն յետոյ բնակութիւն հաստատած է Կիպրոսի մէջ։ Վերադառնալու ժամանակ արկադացիներու նաւերը քշուած են Կիպրոս, այնտեղ Ագաբենորը կառուցած է Պաֆոսը եւ Հին Պաֆոսի մէջ կանգնեցուցած է Աֆրոտիթէի տաճարը։ Տուն չէ վերադարձած։

## Գրականություն
* Фриц Граф ։ . Agapenor В։ Новый Поли (ДНП). Том 1, Metzler, Штутгарт 1996 года, ISBN 3-476-01471-1, Sp. 231-м
* Георг Кнаак ։ Agapenor . В։ Поли Realencyclopädie классической археологии (RE). Том I, 1, Штутгарт 1893, Sp. 733 ф.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հին Հունական դիցաբանություն
Ստորոգութիւն:Տրոյական պատերազմ
Ստորոգութիւն:Հին հունական առասպելներ
Նուպար Ակիշեան

**Նուպար Ակիշեան**, (), ծնած է Գրըք Խանի մէջ (Իսկէնտերուն): Յաճախած է Հալէպի «Մեսրոպեան» վարժարանը, որուն նախակրթարանային դասընթացքը չլրացուցած, նիւթական անձկութիւններու հետեւանքով հարկադրուած է նետուիլ շուկայ, աշխատանքի լծուելով Հալէպի հիւսուածեղէնի գործարաններուն մէջ։ Պատանի տարիքէն գիրի եւ կրթութեան ծարաւի՝ մխրճուած է ընթերցումի մէջ եւ 1949-ին յաջողած է մեկնիլ Կիպրոս, ուր հետեւած է Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան վեցամեայ դասընթացքներուն։ Ուսանողական սեղաններու վրայ գրական իր նախափորձերով, գրաւած է ուշադրութիւնը իր ուսուցիչին՝ Ներսէս Թամամեանի, որուն քաջալերանքով իր պատմուածքներէն մէկ քանին հրատարակուած են Հաստատութեան «Այգ» պարբերաթերթին մէջ։ նոյն տարիներուն սկսած է աշխատակցիլ նաեւ Գահիրէի «Արեւ» օրաթերթին եւ Փարիզի «Հայ Միտք» գրական պարբերականին։

1955-ին, ընթացաւարտ՝ Մելգոնեանէն, օգնական խմբագրի պաշտօն ստանձնած է «Արեւ»ի մէջ, շարունակելով գրական իր աշխատանքները եւ աշխատակցելով նաեւ «Շիրակ» ամսագրին ու «Պայքար» տարեգիրքին՝ Շահան Շահէ գրչանունով: 1957-ին եկած է Միաց. Նահանգներ ու հետեւած է Գալիֆորնիոյ համալսարանի բնագիտութեան ճիւղին, ապա նաեւ Պոստընի Նորթիսթըրն համալսարանի կորիզային բնագիտութեան դասընթացքներուն, այս երկու հաստատութիւններէն ստանալով պսակաւոր արուեստից եւ մագիստրոս գիտութեան տիտղոսները: Ուսանողական իր աշխատանքներուն առընթեր՝ աշխատակցած է Գալիֆորնիոյ «Նոր Օր» ու Պոսթընի «Պայքար»-ին, շրջան մը վարելով նաեւ այս վերջին հաստատութեան վարիչի պաշտօնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Քրիսթինա Ակիլերա

thumb|Քրիսթինա Ակիլերա (2006)
**Քրիստինա Ակիլերա** (), ամերիկացի երգչուհի-երգահան եւ դերասանուհի, որ նաեւ ունի իրլանտական եւ էքուատորական արմատներ։ Ան համաշխարհային ճանաչում ունեցած է «Christina Aguilera» ալպոմի հրապարակումէն ետք։

Իր երաժշտական ասպարէզի ընթացքին Քրիսթինան ստացած է չորս Կրեմմի, մէկ Լատինական Կրեմմի եւ շարք մը այլ երաժշտական մրցանակներ։ Ան դարձած է տասնամեակի ամէնայաջողակ երգչուհիներէն մէկը, որ վաճառած է աւելի քան 42 միլիոն ալպոմներ ամբողջ աշխարհի տարածքին:

## Կենսագրութիւն
### Երիտասարդ տարիները
Քրիստինա Մարիա Ակիլերան ծնած է 18 Դեկտեմբեր 1980-ին Նիւ Եորք քաղաքին մէջ, ԱՄՆ զինուած ուժերու սերժանտ Ֆաուստո Վակներ Խավիերի ու սպաներէնի ուսուցչուհի Շելլի Լորէյն Ֆիտլըրի ընտանիքին մէջ։ Քրիսթինայի մայրը ազգութեամբ իրլանտուհի է. ան ահեստավարժ ջութակահար է ու դաշնակահար, ելոյթ է ունեցած է Youth Symphony Orchestra կազմին մէջ։ Քրիսթինայի ընտանիքը յաճախ տեղէ տեղ կըտեղափոխուէր։ Քրիսթինան ունի կրտսեր քոյր՝ Ռեյչըլը (ծնած 1986-ին)։ Երբ կը լրանայ Քրիսթինայի 7 տարին, անոր ծնողները կ'ամուսանլուծուին. Շելլին կ'երթայ մօր մօտ՝ հայրենի քաղաք Ուեկսֆորտ (Փիցպուրկի արուարձան), յետոյ կ'ամուսնանայ երկրորդ անգամ։

Քրիստինա նն իր երաժշտական ասպարէզը կը սկսի 8 տարեկանին։ Այդ ժամանակ ան ելոյթ կ'ունենայ երիտասարդ տաղանդներու Star Search մրցոյթին մէջ, ուր կը ներկայացնէ Ուիթնի Հյուսթոնի «The Greatest Love of All» երգը եւ կը գրաւէ երկրորդ տեղը։ Երեք տարի ետք զայն կը հրաւիրեն Փիցպուրկ (ուր ան կ'ապրէր այդ ժամանակ) անցկացուող մարզական խաղերու ժամանակ կատարելու ԱՄՆ քայլերգը։ 1992-ին կը բացուի «Միքի Մաուսի Ակումբ» հաղորդումը, եւ Քրիսթինան կը դանրայ մասանկիցներէն մէկը։ Այստեղ ան կը հանդիպի Պրիթնի Սփիրզի ու երաժշտութեան այլ աստղերու հետ, որոնցմէ է՝ Ճեսիքա Սիմփսոն, ինչպէս նաեւ Ճասթըն Թիմպըրլէյք եւ JC Chasez, որոնք հետագային դարձան ’N Sync խումբի անդամ։ Այսպիսով՝ Քրիսթինան երաժշտութեամբ կը սկսի զբաղուիլ դեռ դպրոցական տարիներէն ու այնքան յաջող կը սկսի իրասպարէզը, որ 8-րդ դասարանէն կը ձգէ դպրոցը ու կրթութիւնը ավարտում հեռակա կարգով։

## Սկավառակագրութիւն
### Աշխատանոցային ալպոմներ
* 1999: Christina Aguilera
* 2000: Mi Reflejo
* 2000: My Kind of Christmas
* 2002: Stripped
* 2006: Back to Basics
* 2010: Bionic
* 2012: Lotus

## Շրջագայութիւններ
* Christina Aguilera in Concert (2000-2001)
* Justified & Stripped Tour (2003)
* The Stripped Tour (2003)
* Back to Basics Tour (2006-2007)

## Ծանոթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօանկան կայք 

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Փոփ երգչուհիներ
Գրիգոր Ակներցի

**Գրիգոր Ակներցին**, 13-րդ դարու հայ պատմիչ։

## Կենսագրութիւն
Ակներցիի ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են։ 1665 կամ 1666 թուականին ան Արեւելեան Հայաստանէն գացած է Կիլիկիա եւ եղած՝ Ակներ վանքի միաբան։

## Գործեր
1273 թուականին, ընդօրինակած է Միքայէլ Ասորիի ժամանակագրութիւնը, որուն որպէս շարունակութիւն գրած է «Պատմութիւն Ազգին Նետողաց»  կամ «Պատմութիւն Թաթարաց» երկը, որ մեծ արժէք կը ներկայացէ։ Այս երկով Ակներցի կը ներկայացնէ ՝1220-էն մինչեւ 1273 թուականներու, մոնկոլական ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձութիւնները։ Կարեւոր տեղեկութիւններ կու տայ այդ ժամանակաշրջանին Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած մոնկոլական տիրապետութեան թէ՛ քաղաքական եւ թէ՛ տնտեսական բազմաթիւ հարցերու մասին։ Ան հետաքրքրական տեղեկութիւններ կու տայ նաեւ մոնկոլներու կրօնական հաւատալիքներու, կենցաղի եւ սովորութիւններու մասին։ 

Միջնադարեան պատմիչներուն մէջ ան եղած է միակը, որուն գործը մեզի հասած է իր ձեռագիրով։ Որոշ շրջան մը այս գործը սխալմամբ վերագրուած է Վարդան Արեւելցիին կամ Մաղաքիա Աբեղային։ Սակայն, ճշդուելէ ետք՝ երկին հեղինակին անձը, անոր ֆրանսերէն, վրացերէն եւ թուրքերէն թարգմանութիւնները լոյս տեսած են բուն հեղինակին՝ Գրիգոր Ակներցիի անունով։

## Գրականութիւն

* Federico Alpi, The History of the Archers by Grigor of Akner: The Modes of Narration, - «Բազմավէպ», 2010 (3-4) Archived 2016-03-06 at the Wayback Machine.
* Bayarsaikhan Dashdondog, The Mongols and the Armenians (1220-1335), Brill, 2011, p. 15-17.
* Francis Woodman Cleaves, The Mongolian Names and Terms in The History of The Nation of The Archers by Grigor of Akancͺ, - Harvard Journal of Asiatic Studies, Vol. 12, No. 3/4 (Dec., 1949), pp. 400-443.
* Mariès Louis, De Małak'ia, moine, Histoire concernant la nation des archers, - Revue des Études Arméniennes, 2012, Vol. 34, pp. 119-167.

## Աշխատութիւններ

* Գրիգոր վրդ. Ակներցի, Պատմութիւն թաթարաց։
* Robert P. Blake and Richard N. Frye, History of the Nation of the Archers (The Mongols) by Grigor of Akancͺ Hitherto Ascribed to Matakͺia The Monk։ The Armenian Text Edited with an English Translation and Notes, - Harvard Journal of Asiatic Studies, Vol. 12, No. 3/4 (Dec., 1949), pp. 269–399.
* Գրիգոր Ակներցի, Պատմություն նետաձիգների ազգի մասին, արեւելահայերէն թարգմանութիւնը, առաջաբանը եւ ծանօթագրութիւնները՝ Գուրգէն Խաչատրեանի եւ Վանօ Եղիազարեանի, Երեւան, 2011։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Ստորոգութիւն:13-րդ դարու պատմիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ակոբ Ակոբով

**Ակոբ Ակոբով** (), հայ քանդակագործ, արձանագործ եւ մետալագործ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած 1904-ին Սլիվէնի (Պուլկարիա) մէջ ու յետոյ Վառնա հաստատուած ուր կը հետեւի պետական կիմնազիոնին եւ յետոյ կ'անցնի Ռումանիա, Հռոմ եւ Փարիզ հետեւելու համար արձանագործութեան եւ նկարչութեան: 1929-ին կը մեկնի Ամերիկա եւ կ'ընդունուի Նիւ Եորքի Գեղարուեստական Ակադեմիոյ մէջ, նշանաւոր փրոֆ. Ջարլս Քէքի մօտ: Լաւագոյն վկայականով կ'աւարտէ Ակադեմեան 1931-ին եւ փրոֆ. Քէքի օգնական կը նշանակուի Ակոբ Ակոբովի ամէնէն կարեւոր ստեղծագործութիւններն են` «Սեւ կալանաւորը Արուեստը եւ մահը», «Ակադեմիան»: Ակոբ Ակոբով դեռ Ամերիկա չգացած` Ռումանիոյ նախարարապետ Աւերեսքուի կիսանդրին շինած է, որ նախարարապետական պաշտօնական մէջ զետեղուած է: Ամերիկայի մէջ 1935-1936 տարիներու ընթացքին Ակոբով Ակոբ շինած բազմաթիւ կիսանդրիներէն նշանաւոր են նաեւ Ֆիրտուսիի, Ուիլ Րաճըրսի (տաղանդաւոր երգիծաբան) նաեւ հայ անձնաւորութեանց կիսանդրիները: Երիտասարդ արուեստագէտը մեծ ապագայ կը խոստանայ. ո՛չ թէ միայն Հայազգը այլեւ Պուլկարները կը պարծին իրմով:

Ակոբով Ս. երկրորդ քարտուղար Խորհուրդային Հայաստանի Կեդրոնական Կոմիտէի, շնորհազուրկ եղած 1937-ին։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Պուքրէշ 1938, Էջ 32:

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:15 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:12 Մայիսի մահեր
Ակոբովիջ

**Ակոբովիջ**

Այս ընտանիքը Լվուվ գաղթած է Սուչավայէն, Լվուվի մէջ կ’ապրէր հարուստ վաճառական մը 1475-ին, Ակոբչա կոչուած, որ իր ծախքովը Սուչավայի մէջ Հայոց համար եկեղեցի մը շինել տուաւ, քաղքէ դուրս, վանատան կից: Այդ եկեղեցւոյն մէջ նոյնին տապանագիրը կը գտնուի լեհերէն լեզուով «Աստ հանգչի Ակոբչա, հիմնադիր, եկեղեցւոյս այսօրիկ, յամի ՏՆ.1551»:

Սուչավայէն Ակորչա Վարդանովիչ կոչուած մէկը իր երկու զաւակները Վարդան եւ Սահակ,Լվուվ կը ղրկէ 1594-ին, հոն ուսմունքնին ընելու նպատակաւ: Այդ երկու զաւակները Լվուվի մէջ կը սկսին իրենց հօրը անուամբ Ակոբովիչ կոչուիլ: Լվուվի քաղաքատան դիւանատանը մէջ կը պահուին անոնց վերաբերեալ վաւերաթուղթերը:

Վերոյիչեալ ընտանիքէն ուրիշ շառաւիղ մը, որ աղնուականութեան տիտղոս ստացած է ի Պուքովինա տէ Հասսօ յարանունով: Այդ յարանունը իրենց նախկին մականունն եղած է: Կնքանաչաննին կը ներկայացնէր չափեզազոյն երեսի վրայ երկու օձեր ոլորեալ 8 թիւի ձեւով եւ ոսկեգոյն խաչ մը ի միջի: Վահանին վրայ,պսակին մէջ անձ մը, հայրենքն նշանակող, որ աջ ձեռքին մատը ի նշան լռութեան բերնին վրայ բռնած է։ Ձախ ձեռքին մէջ ղափնեպսակ մը։ 1740-ի միջոցները Պուքովինայի մէջ կ’ապրէր ազատազնեայն Վազերիանոս Հասսօ, որ երկու զաւակ ունէր։ Յակոբ եւ Մանուկ։ Յակոբի զաւակները իրենց հօրը անունէն Ակոբովիչ մականունը առին, պահելով միշտ հին ընտանական մականուննին։ Եաշի (Եասսի?) քաղաքին մէջ Մարտ 1812-ին հաստատուեցաւ իրենց ազնուականութիւնը եւ ապա Կալիցիայի ազնուականաց կարգը անցան 1814-ին, քաղաքացիութիւն ստանալով։ Ատոնցմէ ոմանք վաճառականներ էին, մեծագոյն մասը խոշոր հողային կալուածներ գնեցին Սթանիսլավուվի եւ Գօլօմիայի մօտերը։ Մանուկին զաւակներն ալ Հասսօ Մանուկիէվիչ կոչուեցան միեւնոյն ընտանեկան կընքանչանով։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, էջ 82, Ա.հատոր:
Անդրէաս Ակոլութ

**Անդրէաս Ակոլութ** (), Գերմանիոյ մէջ գերման արեւելագէտ եւ հայագէտ։ Սկիզբ դրած՝ հայագիտութեան-հայկաբանութեան, Եւրոպայի մէջ։

Ծնած է Պերնշթատթ () քաղաքին մէջ 6 Մարտ, 1654 թուականին։ Տակաւին 6 տարեկան կը սկսիլ սորվիլ եբրայերէն եւ կ'աշակերտէ՝ նշանաւոր արեւելագէտ, Աւգոստոս Ֆայֆերին։ Ակոլութը ժամանակի ընթացքին կը հմտանայ հայ եւ հին եգիպտական լեզուներուն։ Առ հասարակ կը փորձէ ապացուցանել, որ հայ լեզուն եգիպտական ծագում ունի, սակայն այդ կարծիքը կը մնայ անընդունելի։ Հայոց լեզուի վերաբերեալ իր աշխատութիւնը տպելու համար մեծ ծախսով հայերէն նշանագրեր ձուլել կու տայ։

Իր գրական վաստակէն կարելի է յիշել De aquis zelotypiae amaris 1682–ին եւ «Քառալեզու Կուրանք» (Specimen alcorani quadrilinguis) տպուած 1701–ին։ Իսկ իր «Արդի Հայերէն»ի գիրքին մէջ (1675) կը խօսի հայ լեզուի ուսման մասին, մէջբերելով Աբդիու մարգարէութեան հայերէն թարգմանութիւնը, իր կատարած լատին թարգմանութեան հետ։ Բացի այս կու տայ տեղեկութիւններ հայոց լեզուի քերականութեան վերաբերեալ։

Մահկանացուն կնքած է 4 Նոյեմբեր, 1704–ին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:16 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:4 Նոյեմբերի մահեր
Ակրա

**Ակրա** ( - , *Ակրա*), քաղաք Հնդկաստանի հիւսիսը, Ութար-Բրատէշ նահանգին, Ջամնա գետի (Կանկէսի վտակի) ափին։ Այստեղ գտնուած է հռչակաւոր Թաճ Մահալ դամբարանը։ Բնակչութիւնը՝ ։ Ակրան մայրաքաղաք Նոր Տելհիի հետ կապուած է արագընթաց երկաթագիծով։ Ակրան երկաթուղային հանգոյց է, տնայնագործական արտադրութեան կեդրոն։ Ակրայի Համալսարանը հիմնադրուած է 1927-ին։

## Պատմութիւն
Զարգացած է որպէս ամրոց XV դարուն, իսկ իբր քաղաք՝ XVI դարու սկիզբները։ XVI-XVII-րդ դարերուն եղած է Մեծ Մոնկոլներու կայսրութեան մայրաքաղաքը։ Այն ժամանակ հարուստ եղած է ճարտարապետական յուշարձաններով (ինչպէս Ակրա ամրոցը (1564-1574 թթ.), Մարգարտեայ մզկիթը (1646-1653 թթ.))։

## Ակրայի հայ համայնքը
Ակրայի հայ համայնքը հիմնուած է մոնկոլների ժամանակ։ Աքպար թագաւորի օրով հայերուն հող յատկացուած է, կառուցուած է հայկական եկեղեցի (1562)։ Առեւտրականներուն արտօնուած է առանց տուրքի առեւտուր ընել։ Ակրայի հայերը առեւտրական գործարքներ կնքած են եւրոպացիներուն հետ։ 

Հայերուն վստահուած են պետական կարեւոր պաշտօններ, ծագումով հայ Սըր Ատըլը եղած է երկրի բարձրագոյն դատաւորը, հայուհի Հուլիանան՝ պալատական բժշկուհի։ Հայուհի եղած է նաեւ Աքպարի կիներէն մէկը՝ Մարիամ Զագանի Բեկում անունով։ Ակրայի մէջ բնակած է հասարակական-քաղաքական գործիչ, բանաստեղծ եւ երգահան Միրզա Ալեքսանդր Ճուլղարնայնը (Զուլ-Ղառնայն)։ Ակրահայերն ունեցած են իջեւանատուն, ուր քննարկած են համայնքի ներքին կեանքին վերաբերող հարցեր, կնքած՝ գործարքներ եւ պայմանագրեր եւրոպացիներուն հետ։ Համայնքը ստուարացած է Իրանի շահ Աբբաս I-ի բռնագաղթէն (XVI դարու վերջ-XVII դ. սկիզբ) յետոյ, երբ շատ հայեր Իրանէն գաղթած են Հնդկաստան։ Մողոլներու կայսրութեան անկումով (XVIII դարու վերջ) իր կարեւորութիւնը կորսնցուցած է նաեւ Ակրան։ Շատ ակրահայեր հեռացած են քաղաքէն եւ հաստատուած՝ Հնդկաստանի այլ բնակավայրերուն մէջ։ Ակրայի գերեզմանատան մէջ պահպանուած են հայագիր տապանաքարեր, ցայսօր կանգուն է Սուրբ Մարտիրոս մատուռը։

Համայնքը ստուարացած է Աբբաս Ա. Մեծի որոշած բռնագաղթէն ետք, յատկապէս՝ ԺԹ. դարուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի քաղաքներ
Ակնայ լիճ

**Ակնայ լիճ**, հրաբխային ծագում ունեցող լիճ Հայաստանի մէջ։ Կը գտնուի Գեղամայ լեռներու մերձգագաթային սարաւանդին  վրայ։ Բարձրութիւնը ծովու մակերեւոյթէն՝ 3030 մ. է լիճին մակերեսը՝ 0.5 քկմ: Լիճը կը սնանի  ձիւնհալքի եւ աղբիւրներու  ջուրերով։ Նշանաւոր է երիտասարդհրաբխային կոներով եւ ալբեան հրաշագեղ մարգագետիններով։ Անոր ջուրըպարզ է, անուշահամ։ Լիճին հայելիին մէջ կ'արտացոլան շրջակ այ լեռները եւերկինքի կապոյտը։ Ակնայ լիճէն սկսող խողովակաշար առուներու ցանցը կը ջրարբիացնէընդարձակ արօտավայրեր։

400px|frameless|կենտրոն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի լիճեր
Ակրիճենթօ

**Ակրիճենթօ**, (), քաղաք Իտալիոյ Սիսիլիա կղզիի մէջ։ Բնակչութիւնը՝ ։

Նախապէս կոչուած է՝ Ագրակաս կամ Ակրիկենթում (, )։ Հիմնադրուած է մ.թ.ա. 582 թուականին։ Ակրիճենթօն, Համաշխարհային ժառանգութեան ցուցակին մաս կը կազմէ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Ակօս (թերթ)

**Ակօս** (), 1996 թուականէն Պոլսոյ մէջ հրատարակուող երկլեզու հայ շաբաթաթերթ է։ Կը տպուի հայերէնով եւ թրքերէնով։

Հիմնուած է 1996 թուականին Հրանդ Տինքի եւ Աննա Թուրայի,Լուիզ եւ Տիրան Պաքարներու հետ, Մեսրոպ Պատրիարքին մեծ աջակցութեամբ, թուրքիաբնակ հայերու խնդիրները հասարակութեան փոխանցելու նպատակով։ «Ակօս» Հանրապետութեան շրջանի առաջին հայերէն-թուրքերէն երկլեզու լրագիրն է։ Ժողովրդավարութիւնը, փոքրամասնութիւններու իրաւունքները, անցեալի հետ առերեսումը, Թուրքիայէն ներս բազմազանութեան պահպանումը եւ զարգացումը հրատարակութեան գլխաւոր նախադրեալներն են։ Թուրքիոյ հայ հասարակութեան ծոցէն եկող թերթը մտադիր է Թուրքիոյ եւ համաշխարհային խնդիրներուն աւելի շատ տեղ տալ իր էջերուն մէջ։ Թուրքիոյ մէջ հետզհետէ կը նօսրանայ անկախ լրատուութեան եւ խօսքի ազատութեան տարածքը։ «Ակօս»ը այդ տարածքին վրայ ազատ երկխօսութեան գործօն մըն է։

Ներկայիս խմբագիրը՝ Եդուարդ Տանձիկեանն է։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Թօմոն: Հարցազրոյց Պոլսոյ «Արաս» հրատարակչատան հիմնադիրներէն` Եդուարդ Թովմասեանին հետ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ մամուլ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Ակօսիկ

**Ակօսիկ** Իսթանպուլ (Պոլիս) լոյս տեսնող «Ակօս» երկլեզու շաբաթաթերթի հայկական բաժինի մանկապատանեկան էջ եւ ապա ներդիր՝ «Ակօս Գիրք» երկլեզու յաւելուածին: 
Մանկապատանեկան այս էջը առաջին անգամ լոյս տեսած է «Ակօս»-ի թիւ 5 համարով (3 Մայիս 1996-ին): Թիւ 29 համարէն (18 Հոկտեմբեր 1996) սկսեալ, «Ակօսիկ» լոյս կը տեսնէ ամսական դրութեամբ: 1998 Օգոստոսէն սկսեալ կը հրատարակուի շաբաթական դրութեամբ, թերթին գրեթէ իւրաքանչիւր համարին մէջ։ Թիւ 326 (28 Յունիս 2002) համարէն սկսեալ կը վերածուի կէս էջ ծաւալի, որուն վերջին համարը լոյս կը տեսնէ 12 Սեպտեմբեր 2003-ին: Երկար դադարէ մը ետք, Յուլիս 2010-ին, «Ակօսիկ»-ը կը վերածուի ներդիր յաւելուածի, գունաւոր 4 էջ ծաւալով: Յաւելուածը լոյս կը տեսնէ 8 համար, վերջինը՝ Մարտ 2011-ին:
«Ակօսիկ» մանկապատանեկան էջը սկիզբէն խմբագրուած է Սարգիս Սերովբեանի կողմէ, զանազան թուականներու՝ աշխատակցութեամբ Ծովինար Լօքամակէօզեանի, Սիպիլ Ճամճըօղլուի, Սելին Էօզօնուրի, Թալին Չորթան-Կարիպկիւնի, իսկ ներդիրի պարագային՝ Մարալ Ուսթայի եւ Էմինէ Պորայի:
Այլազան ենթախորագիրներու տակ՝ այս էջը կը պարունակէ հայ ժողովրդական հեքիաթներ, գիտական բաժին, հանելուկներ, «Չարաճճին Առօրեայէն» խորագրին տակ երգիծական բաժին, ձեր գրածներէն, նամակներ, հետաքրքրական հարցում մը, եկէ՜ք խաղանք միասին, պատմուածքներ, ձեռային աշխատանքներ:

## Աղբիւր
*«ՓԹԻԹ», Մանկապատանեկան Պարբերաթերթ, թիւ 9, էջ 29
Ակն

**Ակն** (այժմ՝ *Քեմալիէ*, ), քաղաքը կը գտնուի Թուրքիոյ կեդրոնական մասին, Երզնկա նահանգին մէջ, Արեւմտեան Եփրատ գետի աջ ափին։

Անցեալին եղած է Արեւմտեան Հայաստանի եւ Խարբերդ վիլայէթի կազմին մէջ։ Ակնը կը գտնուի Տաւրոսեան եւ Անդիտաւրոսեան լեռնաշղթաներու միջեւ, ծառազարդ դաշտավայրի մէջ, բարձր աւելի քան 1000 մ.։ Բնակչութիւնը՝ ։

Ակնը հիմնած են Սեբաստիա տեղափոխուած Արծրունիները 1022-ին։ Սկզբիը կոչուած է Մարընտունիկ։ Ակն անունը հաւանաբար ծագած է քաղաքի մէջտեղ հոսող Ակնաղբիւրի անունէն։ ԺԱ. դարուն Արծրունիներն Ակնին մէջ կառուցած են Նարեկայ (Ռշտունիքի Նարեկայ վանքի անունով), իսկ աւելի ուշ՝ Սուրբ Նշան վանք (Վասպուրականի Վարագայ Սուրբ Նշան վանքի անունով)։

1300–1321-ին Անիէն այստեղ գաղթած հայերը հիմնադրած են իրենց թաղամասը՝ Ս. Յակոբ եկեղեցիով։ Ակնի մէջ եղած է նաեւ Անի անունով բերդ մը։ ԺԶ. դարու սկիզբին Ակնը կը գրաւուի թուրքերու կողմէ։ 1880-ին Ակն ունէր շուրջ 10 հազար բնակիչ, որուն մօտ 5500-ը հայեր էին։ Տուները քարաշէն էին, 2-4 յարկանի։ Քաղաքը մաքուր էր, բարեկարգ, սալայատակուած փողոցներով։ Ակնցիք վարպետ արհեստաւորներ եւ առեւտրականներ էին։

ԺԹ. դարու վերջերը Ակնի մէջ կը գործէին երկսեռ դպրոցներ՝ (Նարեկեան եւ Ներսէսեան), եկեղեցիներ՝ (Ս. Աստուածածին եւ Ս. Գէորգ), ազգային ընկերութիւններ՝ (Ազգասիրական, Ուսումնասիրական, Արամեան եւ Նարեկեան)։ 1870-ին Ակնի մէջ լոյս տեսած են՝ «Ծաղիկ», «Եփրատ», «Մտրակ» թերթերը։ 1873-ին այդտեղ ներկայացուած է «Սուրբ Մեծն Ներսէս» փիեսը։

3-4 Սեպտեմբեր, 1896-ին թուրք հրոսակները կը յարձակին Ակնի վրայ, իսկ քիւրտերը՝ շրջակայ հայ գիւղերուն վրայ՝ (Լիճք, Բինկեան, Զմարա, Կասմա, Ապուշեխ, Կամարակապ եւ այլ գիւղեր), կը կոտորեն բնակիչներուն, կը կողոպտեն ու կը հրդեհեն տուները։ Ականատեսի վկայութեամբ, զոհերուն թիւը կը հասնի 3000-ի։ Հետագայ երկու տասնամեակներուն հայերը կը վերաշինեն քաղաքը։ Ակնի մէջ կեանքը նորէն կ'աշխուժանայ։

Մեծ Եղեռնին Ակնը եւ շրջակայ գիւղերը կը դատարկուին հայերէ, որոնց մեծ մասը շուտով զոհ կ՛երթայ գաղթի ճանապարհին։

Ակնցիները տուած են գրչի ու մտքի բազմաթիւ ականաւոր մշակներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, արուեստագէտներ, իրաւաբաններ, ազգային եւ հոգեւոր գործիչներ։ Ակնէն կը սեռին Արփիար Արփիարեանը, Միսաք Մեծարենցը, Գրիգոր Զօհրապը, Սիամանթօն, Արշակ Չօպանեանը, Մինաս Չերազը եւ Ն. Գալանտերեանը։

Ակնը մօտ 200 տարի ամիրական նշանաւոր գերդաստաններ տուած է Կ. Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ՝ (Տատեան, Ճեզայիրլեան եւ ուրիշներ) մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայր Մ․ Վարդ․ Պոտուրեան, Հայ Հանրագիտակ, 1938 Պուքրէշ, Հատոր Ա․, էջ 81-82

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Ահարոն Տատուրեան

**Ահարոն Տատուրեան** (), արեւմտահայ բանաստեղծ։

Ծնած է Պոլիս։ Ուսումը ստացած է Պոլսոյ (Գատըգիւղ) Մխիթարեան վարժարանին մէջ (1904-1907), ապա Վենետիկի Մխիթարեան վարժարաններուն մէջ։ 1908-ին դառնալով Պոլիս՝ մասնակցած է գրական շարժումին ու բանաստեղծութիւններով աշխատակցած «Ազդակ» եւ «Ազատամարտ» թերթերուն, ապա գործակցած է Զարեան-Օշական-Վարուժան խմբակին կողմէ նախաձեռնուած «Մեհեան» թերթին։ 1915-ին աքսորուած է։ 1919-ին վերադարձած է Պոլիս եւ քանի մը տարի կրկին հոն ապրելով՝ դարձեալ զբաղած է ուսուցչութեամբ։

1922-ին վերջնականապէս մեկնած է Պոլիսէն եւ Փրակայի համալսարանին մէջ հետեւած՝ գրականութեան (1923-1928)։ Ապա անցած է Փարիզ, ուր շարունակած է ուսուցչական գործով զբաղիլ։ 1938-ին սկսած է հրատարակել իր բանաստեղծութիւնները առանձին հատորներով։

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 235:

Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ահարոն (անձնանուն)

**Ահարոն**, հայկական արական անուն։ Ըստ «Հայկազեան բառարան»ի առաջացած է եբրայերէն՝ լեռնական, ուսուցանող կամ գիտցող բառերէն, որմէ եկած է Ահարոնեան մականունը։ Իսկ կրճատ ձեւն է Հարոնը։ Այսօր եւս օգտագործուող անուն է։

## Ահարոն անունը կրող յայտնի անձնաւորութիւններ
* Ահարոն Ադիբեկեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Գերսամ Ահարոնեան

**Գերսամ Ահարոնեան** (), լիբանանահայ խմբագիր, հրապարակագիր, մանկավարժ, ազգային-քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Գերսամ Փանոսի Ահարոնեան ծնած է 9 Նոյեմբեր 1916-ին, Մարաշ, զէյթունցի ընտանիքի մէջ։ Եղբայրն է Միջին Արեւելքի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Միութեան նախագահ Վեր. Յովհաննէս Ահարոնեանի։ Ան յաճախ կը շեշտէր իր զէյթունցի ըլլալը, որովհետեւ կ՛ուզէր իր անունը կապել Կիլիկիոյ հայութեան ազգային-ազատագրական պայքարի մէջ իր հայրենակիցներունՙ զէյթունցի ազատամարտիկներու հայրենասիրութեան:

Կիլիկիոյ պարպումէն ետք, ընտանեօք կ՚ապաստանին նախ Ատանա, ապա՝ Ալէքսանտրէթ, ուրկէ կը տեղափոխուին Հալէպ։ Նախակրթութիւնը կը ստանայ Հալէպի Հայ Աւետարանական Բեթէլ վարժարանին, իսկ երկրորդականը՝ Ալեփփօ Գոլէճին մէջ 1929-էն 1935։ 1935-էն 1937 կ՚ուսանի Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան Վարժապետանոցի բաժինին մէջ, տեսուչ ունենալով Վահան Թէքէեանը, իսկ տնօրէն՝ Դոկտ. Յակոբ Թոփճեանը։ Աւարտելէն ետք, մինչեւ 1942 կը դասաւանդէ նոյն Հաստատութեան մէջ։

Պէյրութ վերադառնալով, ան կը դառնայ British Mission-ի մամլոյ կցորդ, միեւնոյն ժամանակ Միջազգային եւ Հայոց Պատմութիւն կը դասաւանդէ ՀԲԸՄ-ի Դարուհի Յակոբեան եւ Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարաններուն մէջ, գրեթէ 30 տարի։ 1966-էն կը դասաւանդէ ՀԲԸՄ-ի Երուանդ Հիւսիսեան Հայագիտական Հիմնարկէն ներս, աւանդելով Հայոց Պատմութիւն եւ Հայաստանի Պատմական Աշխարհագրութիւն։

1948-ին կը ստանձնէ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան «Զարթօնք» պաշտօնաթերթին խմբագրապետի պաշտօնը, որ կը վարէ մինչեւ մահը՝ 1981։

1969-ին Նիւ Եորքի Միջազգային Ակադեմիան, Գ. Ահարոնեանին կը շնորհէ Պատուակալ Դոկտորի կոչում։

Գերսամ Ահարոնեան կը մահանայ 1981 Յունուար 20-ին, Պէյրութի մէջ։

## Ազգային գործունէութիւն
1942-ին, Գերսամ Ահարոնեան կ՚անդամակցի Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան։ Տարբեր տարիներու եւ տարբեր հանգամանքներով անդամակցած է ՌԱԿ Լիբանանի Շրջանային Վարչութեան եւ Կեդրոնական Վարչութեան։

Ահարոնեան հիմնադիրներէն է նաեւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան (1947)։

Անդամակցած է նաեւ ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի Կրթական Յանձնախումբին, որուն ատենադպիրը եղած է երկար տարիներ։ 1961-ին կ’արժանանայ «ՀԲԸՄ-ի Վեթերան»ի վկայականին։

## Հեղինակութիւններ
* «Մեծ Երազի Ճամբուն Վրայ» 1964
* «Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի 1915-1965» (խմբագրակից Նազարէթ Թօփալեան) 1965, 1987
* «Հայկական Հարցի Արաբ Ժողովուրդի Հանրային Կարծիքին Առջեւ» (Արաբերէն) 1965
* «Խոհեր Յիսնամեակի Աւարտին (Զարթօնքի Խմբագրականներու Շարք» 1966
* «ՌԱԿ-ի Խօսքը» 1971
* «Հատընտիր Խմբագրականներու» կազմեց՝ Անդրանիկ Տագէսեան, 1996

## Աղբիւրներ
* Ահարոնեան եւ Հայ Դատ
* ՄԵԾ ԵՐԱԶԻ ՃԱՄԲՈՒՆ ՈՒՂԵՒՈՐՆԵՐԸ. ԳԵՐՍԱՄ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ ՅԱԿՈԲ ՎԱՐԴԻՎԱՌԵԱՆ, Նիւ Ճըրզի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:20 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ահեկան (գրական հանդէս)

**«Ահեկան»** մշակութային եռամսեայ հանդէս։ Հրատարակուած է Պէյրութ, 1966-1970 թուականներուն (երկրորդ թիւը հրատարակուած է «Նաւասարդ-66» անունով)։

Խմբագիրն էր Գրիգոր Շահինեան։ Խմբագրական աշխատանքներուն մասնակցած են Փիեռ Ադդարեան, Վազգէն Ալեքսանեան, Սիլվիա Աճեմեան, Ժան Գարագաշեան։

Լուսաբանած է երիտասարդական եւ ժամանակակից մշակութային ձգտումները, հայութիւնը յուզող խնդիրները, արտացոլած՝ սփիւռքահայ, յատկապէս լիբանանահայ մշակութային կեանքը։ Հրատարակած է արձակ եւ չափածոյ գեղարուեստական ստեղծագործութիւններ, լիբանանեան արաբագիր եւ ֆրանսագիր հեղինակներու գործերէն թարգմանութիւններ, գրականագիտական, բանասիրական ուսումնասիրութիւններ։ Անդրադարձած է հայկական եւ միջազգային շարժարուեստին, թատրոնին, նկարչութեան, երաժշտութեան, ճարտարապետութեան։

Աշխատակիցներու շարքին էին՝ Յարութիւն Քիւրքճեան, Գրիգոր Պըլտեան, Գառնիկ Ադդարեան, Արմէն Դարեան, Գէորգ Աճեմեան, Վահէ Օշական, Յարութիւն Թորոսեան, Պօղոս Ճելալեան, Գրիգոր Տիշ, Պեպօ Սիմոնեան, Զօհրապ Գիրեճեան, Ռաֆֆի Սեթեան, Կարօ եւ Յարութիւն Արմէնեան, Յովհաննէս Փիլիկեան, Թալին Ոսկերիչեան, Նիկողոս Սարաֆեան, Ժագ Յակոբեան, Զահրատ, Զարեհ Խրախունի, Ռոպեր Հատտեճեան, Մարկ Նշանեան եւ ուրիշներ։ «Ահեկան» հրատարակած է նաեւ հայաստանեան հեղինակներու գործեր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Աղ Դրուած Վարունգ

300px|մինի|Աղ դրուած վարունգ
**Աղ դրուած վարունգ**, վարունգէ եւ տարատեսակ համեմունքներէ պատրաստուած ուտեստ: Սլաւոնական եւ գերմանական (*Salzgurken*) խոհանոցներու աւանդական ուտեստներէն մեկն է:

## Աղել
Աղելու համար վարունգները կը տեսակաւորուին ըստ մեծութեան, հասած ըլլալու եւ տեսակի: Աղ դնելու համար աւելի յարմար են սեւ բշտիկներով վարունգները, սպիտակ բշտիկներով վարունգները կ՛օգտագործուին թարմ վիճակի մէջ։ Առանձնայատուկ նրբախորտիկ կը համարուի մատղաշ, աղի վարունգը, որու կեղեւը բարակ եւ ձիգ է՝ առանց փուչ եւ փափկած տեղերու:
մինի|ձախից|Թեթեւ աղ դրուած վարունգներ
Պատրաստումը տեղի կ՛ունենայ հետեւեալ ձեւով. վարունգները կը տեղափոխուին աղաջուրի մէջ եւ փայտեայ տակառներու մէջ կը պահեն քանի մը շաբաթէ մինչեւ քանի մը ամիս: Բացի կերակուրի աղէն աղաջուրի մէջ կ'աւելցնեն համային յաւելումներ, որոնք կը փոխուին՝ կախուած բաղադրատոմսէն՝ սխտոր, սամիթ, սեւ պղպեղ, սեւ հաղարջի, բալի, կաղնի, սովորական կծուիչի եւ այլ տերեւներ:

Վարունգները, որոնք դեռ նոր հասած են աղիանալ, կը կոչուին թեթեւ աղ դրուած: Աւելի երկար աղման պարագային տեղի կ՛ունենայ խմորում՝ կաթնաթթուի ձեւաւորման գործընթաց:

## Պահպանում եւ պահածոյացում
Գրեթէ մինչեւ 20-րդ դարու վերջը վարունգը ձմրան համար կը պահպանէին փայտեայ տակառներու մէջ, որոնք քանի մը փութ տարողունակ էին: Մեր օրերուն վարունգը կը պահածոյացուին ապակեայ սափորներու մէջ՝ 1-էն մինչեւ 5 լիթր տարողութեամբ:

## Կիրառում
Աղ դրուած վարունգը կարելի է ուտել առանց լրացուցիչ մշակման: Այն կ՛ուտեն ինչպէս ամբողջութեամբ, այնպէս ալ կտրտած վիճակով տարբեր ուտեստներուն՝ աղցաններուն, ապուրներուն, ջղաղաց աւելցնելով:

Տարածուած կարծիքի եւ կարծրատիպի համաձայն՝ կը հանդիսանան աւանդական ռուսական ակրատ՝ օղիի համար:
մինի|Աղի վարունգ
Վարունգի աղաջուրը նաեւ կը կիրառուի ուտեստներ պատրաստելէ: Այն կալեայի հիմքն է, կ'աւելացուի աղ դրուած վարունգով ապուրի՝ աղապուրի մէջ՝ որպէս բաղադրատոմսի անքակտելի մաս, ինչպէս նաեւ քանի մը ջղաղացներու մէջ։ Անոր հիման վրայ կը պատրաստեն սոուսներ եւ աղցանային ամոքունքներ: Ռուսական եւ ուքրանական կենցաղին մէջ գոյութիւն ունի աւանդոյթ՝ խնճոյքէն ետք աղաջուրը օգտագործել որպէս խումարէն դուրս գալու միջոց, որ կը նպաստէ օրգանիզմէն հեռացնել ալքհոլային թունաւորման արգասիքները:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* http://www.hajany.com/clanky/recepty/rychlokvasky---kvasaky---mocaky.html 
* http://www.dobra-kucharka.cz/kucharka.4/okurky-kvasaky-recept.9416.html 
* http://www.zenax.cz/recept_kvasaky_698.htm
* http://jakuvarit.cz/kvasaky/

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Առնոլտ Աղապապով

**Արնոլտ Աղապապով** (), հայ բեմադրիչ, սենարիստ։

## Կենսագրութիւն
Արնոլտ Աղապապով, ծնած է 1929 թուականին Պաքուի մէջ։ 1947-1949 թուականներուն աշխատած է որպէս տպագրիչ, այնուհետեւ մինչեւ 1952 թուականը ծառայած է Խորհրդային բանակին մէջ։ Բանակէն վերադառնալէն ետք՝ 1953-1957 թուականներուն աշխատած է որպէս Ներքին գործերու շրջանային բաժանմունքի պետ։ 1962 թուականին աւարտած է Մոսկուայի Բեմադրիչի եւ սցենարիստի բարձրագոյն դասընթացները (Միքայէլ ՊլԷյմանի եւ Վալերի Սոլովեովի արուեստանոցը)։ 1967 թուականէն հանդես եկած է որպէս բեմադրիչ։

## Ֆիլմեր
### Բեմադրիչի աշխատանքներ

### Որպէս սցենարիստ

## Նշումներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:7 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:29 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ
Աղազար Լազարեան

**Աղազար Նազարեթի Լազարեան** (), հայ հասարակական գործիչ է, վաճառական։ Լազարեաններու տոհմի հիմնադիրն է Աղազար։ Եղած է Նոր Ջուղայի կառավարիչը։ Յարութիւն եւ Մանուկ եղբայրներու հետ 1741 թուականին կը հիմնէ ընկերութիւն մը եւ առեւտրական աշխատանքներ կը սկսի Ռուսաստանի հետ։ 1747 թուականէն ետք կը հաստատուին Աստրախանի մէջ, իսկ 1749 թուականին կը տեղափոխուին Մոսկուա, ուր կը գտնեն եւ կը մեծցնեն Ֆրիւնովի մետաքսագործական գործա-ընկերութիւնը։ 1774 թուականին Եկատէրինայ II-ի հրամանով Լազարեաններուն կը շնորհուի ռուս ժառանգական ազնուականներու տիտղոսը։ Աղազար Լազարեանը 1779 թուականին Մոսկուայի մէջ կը կառուցէ հայոց Սուրբ Խաչ եկեղեցին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:3 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Եդուարդ Աղամեան

**Եդուարդ Աղամեան**, ծնած է Իսթանպուլ եւ մահացած՝ Երեւան։ Յաճախած է Մեսրոպեան, Պէզճեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։

Աշխատակցած է իսթանպուլահայ եւ ֆրանսահայ մամուլին՝ բանաստեղծութիւններով եւ արձակ գրութիւններով։ Ունի ֆրանսերէնէ անտիպ թարգմանութիւններ։ Անդամ եղած է Ֆրանսահայ Գրողներու Ընկերակցութեան։

1950-ին հաստատուած է Փարիզ, իսկ 1975-ին Երեւան։

## Ծանօթագրութիւններ
Ֆրանչիսկոս Աղաճանեան

**Ֆրանչիսկոս Աղաճանեան**, (), եպիսկոպոս, ծնած Ախալցխա (Վրաստան) 1894, ծննդավայրին մէջ նախնական ուսումը ստանալէ ետք՝ փոքր հասակին Հռոմի Ուրբանեան վարճաանը կը ղրկուի, ուր փայլուն շրջան մը բոլորելէ ետք՝ համալսարանական ընթացքը կ՚աւարտէ ստանալով փիլիսոփայութեան, աստուածաբանութեան եւ Երկուց իրաւանց վարդապետական աստիճանը։ 1917-ին Ռուսիոյ թեմին վրայ քահանայ կը ձերնադրուի, համաշխարհային պատերազմէն ետք կրցած է երդալ Թիֆլիս, ուր ժողովրրդական պաշտօն վարելով՝ կարճ ժամանակի մէջ ամբողջ ժողովրդեան համակրանքը վայելած է։ Յետոյ 1920-ին Հռոմ կանչուած է Ուրբանեան համալսարանին մէջ փիլիսոփայութեան դասատուի պաշտօնով եւ միեւնոյն ատեն կը վարէ Լեւոնեան դպրեվանքի (ուր միայն հայ կղերականներ կը պատրաստուին) Փոխան-Մեծաւորի պաշտօնը։ Գեր. Աղաճանեան փիլիսոփայական շրջանէն անցած է Աստուածաբանութեան կաճարի դասատուութեան, որով մինչեւ օրս (1937) կ՚ուսուցանէ հոն ամէն ազգի համալսարանականնէրուն՝ *Յաղագս խորհրդոյ* մասնաճիւղը։ 1932-ին Արհ. Տէր Աբրահամեանի կը յաջորդէ Լեւոնեան դպրեվանքի մեծաւորութեան պաշտօնով զոր կը վարէ ցայսօր (1937)։ Տեղեակ է լատիերէն, իտալերէն, անգլիերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն եւ վրացերէն լեզուներու։

Ս. Աթորը իբրեւ գնահատանքի ցոյց այս կարող հայազգի հոգեւորականը բարձրացուցած է եպիսկոպոսութեան՝ իբրեւ տիտղոսաւոր Կոմոնայի Հայոց եւ 1935 Յուլիս 21-ին տեղի ունեցած է եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւնը։ Գեր. Ֆր. Աղաճանեան 1929-ին Տէր Կոմիտաս Քէօմիւրճեանի Երանուցման առթիւ իր աշխատանքի մեծ բաժինը բերած է։

## Աղբիւրներ
* Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, էջ 93-94։

Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Աղանդեր

մինի|Աղանդեր
**Աղանդեր** (), սեղանին մատուցուող աւարտական ուտեստ: Նախատեսուած է, որ համտեսողը ստանայ հաճելի զգացումներ ճաշէն կամ ընթրիքէն ետք: Աղանդերը հիմնականին քաղցր խորտիկ է (ո՛չ միրգերը):

Աղանդերը կը հրամցուի հիմնականին յատուկ ափսէներով եւ որպէս կանոն կ՛ուտուի յատուկ դգալներով: Վերջիններուն չափերը կը տատանին ճաշի դգալի եւ թէյի դգալի չափերուն միջեւ: Աղանդերներու սեղանի բաղկացուցիչ մասերէն կը համարուին նաեւ աղանդերային դանակն ու պատառաքաղը։

## Պատմութիւն
մինի|Շառլոթքա
մինի|Ֆլամպէ
մինի|Ֆրանսական Պաղպաղակ
մինի|Շոքոլադապատ միրգեր
մինի|Ֆալուտէ անանուխի տերեւներով
Հիմնական ճաշատեսակներէն ետք, քաղցր ուտելիքներ ճաշակելու սովորութիւնը լայն տարածում գտած է Եւրոպայի մէջ միայն 19-րդ դարուն, երբ լայն տարածում գտաւ շաքարի արտադրութիւնը: Մինչ այդ, շաքարի լայն տարածումէն միայն հարուստ ընտանիքներու ներկայացուցիչները  կ՛օգտուէին: Միջին կամ ցած խաւի սեղաններուն  միայն տօնական օրերուն քաղցրաւենիք կը յայտնուէր: Այս փաստը հիմք հանդիսացաւ, որպէսզի աղանդերը այդքան գեղեցիկ ու տօնական կերպով զարդարուի:

## Նկարագիր
Աղանդերը, որպէս կանոն, քաղցր ուտեստ կը համարուի (օրինակ՝ պաղպաղակը կամ կարկանդակը): Սակայն, կան նաեւ ոչ քաղցր տարատեսակներ, որոնք պատրաստուած են միրգերէն, զանազան ընկոյզներէն, պանիրներէն, ու կրկին ոչ քաղցր հրուշակեղէնէն: Բացի այդ, ոչ բոլոր քաղցր ուտեստները կը համարուին աղանդեր: Օրինակ, չինական խոհանոցին մէջ կան քաղցր մսային ճաշատեսակներ, որոնք երբեք աղանդեր չեն համարուիր, ինչպէս եւ վանաշաքարներ՝ պատրաստուած պղպեղով եւ կոճապղպեղով, որոնք նոյնպէս աղանդեր չեն համարուիր: Կեդրոնական Ամերիկայի բնիկները մինչեւ քոլումպոսեան ժամանակաշրջանը կը պատրաստէին ըմպելիք քաքաոյի հատիկներով, որուն կը կոչէին շոքոլատ: Շաքարաւազի փոխարէն անոնք նոյնպէս կ՛օգտագործէին պղպեղ եւ այլ համեմունքներ: Ռուսական խոհանոցին մէջ հանդիպող սեւ ձկնկիթը կը հանդիսանայ ոչ քաղցր աղանդեր: Իսկ Ֆրանսայի մէջ ամենատարածուած եւ դասական աղանդերը պանիրն է:

## Տեսակներ
Հրամցնելու ջերմաստիճանէն կախուած աղանդերները կ՛ըլլան տաք եւ պաղ:

Որպէս աղանդեր կրնան հրամցուիլ հետեւեալ սննդամթերքները.
* հրուշակեղէնէն՝ կարկանդակներ, զանազան տեսակներու թխուածքաբլիթներ, քաքարներ, թխուածքներ
* տարբեր տեսակի ու համի քաղցրաւենիքներ
* հարած սերուցքով ուտեստներ
* պաղպաղակներ եւ պաղպաղակէ պատրաստած աղանդեր
* քաղցր մրգահատապտղային խառնուրդներ՝ մրգային աղցաններ, մրգային մածուններ, սնիկերոսով աղցան

Ըմպելիքներ՝
* տաք ըմպելիքներէն՝ թէյ, քաքաօ, սուրճ, պաղպաղակով սուրճ (café glacé)
* թոյլալքոլային ըմպելիքներ՝ աղանդերային գինիներ, տաք գլինտուէյն
* անալքոլ ըմպելիքներ՝ հիւթեր, կազաւորուած ըմպելիքներ, քոմբոտներ, կիսելներ
* քաղցր կաթնային աղանդեր, շոքոլայով եւ մրգահատապտղային մուսեր, քրէմներ, դոնդողներ, անուշներ
* խիւսեր (խնձորապուր)
## Աղանդերային ազգային ուտեստներ
* Չակ-չակ
* Փուտինկ
* Թիրամիսու
* Հալուա
* Կրիլիաժ
* Չիզքէյք
* Էկլեր
* Մուրապա
* Դիմսամ՝ կը հրամցուի հիմնականին թէյախմութեան ժամանակ
* Պրալինէ
* Ցիմես
* Քաղցր հաց (չորահաց, տապակած հաց)
* Մացեպրա
* Պրոֆիտրոլի
* Պաննա կոտտա
* Ֆալուտէ
* Իտալական սառոյց՝ սառեցուած օշարակ եւ մրգախիւս
* Կրանիտա
* Պաստեղ
* Փախլաւա
* Շարլոտքա
* Շտրուտել
* Քլաֆուտի
* Շոտօ
* Քանոլի
* Փարֆէ
* Շոքմանժէ
* Պլանմանժէ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Ղազարոս Աղայեան

**Ղազարոս Աղայեան** (), հայ գրող։

## Կենսագրութիւն
Մանկագիր, բանաստեղծ, վիպասան, մանկավարժ եւ հրապարակախօս։

Աղայեանը ամենայայտնի հայ հեքիաթագիրներէն է։ Անոր գրած հեքիաթներէն շատերը հիմնուած են ժողովրդական աւանդութիւններու վրայ։

Ծնած է Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսի մօտ գտնուող Խաչէն գիւղը։ Տասներեք տարեկանին կը յաճախէ Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանը, բայց նիւթական պատճառներու հետեւանքով կիսատ կը ձգէ։ Կը սորվի գրաշարութիւնը եւ կը մեկնի Ռուսաստան` աշխատելու։ Մոսկուայի մէջ ինքնազարգացումի միջոցով մեծապէս կը հարստացնէ իր գիտելիքները։  
                                                                         
1867-ին կը վերադառնայ Թիֆլիս, նախ կ՛աշխատի որպէս խմբագիր, ապա՝ կը նուիրուի ուսուցչութեան։

Աղայեան գրած «է Արութին Եւ Մանուէլ» եւ «Երեք Քոյր» վէպերը։ Իր գլխաւոր գործերը կը նկատուին իր հեքիաթները, որոնց նիւթը քաղած է մեր ժողովրդական բանահիւսութենէն, ինչպես նաեւ մանուկներու համար գրած իր բանաստեղծութիւնները։ Որպէս մանկավարժ պատրաստած է «Մայրենի Լեզու» դասագիրքերու շարքը։

### Գործերը
* «Արութին եւ Մանուէլ» (1867)
* «Երկու Քոյր» (1872)
* «Քէօրօղլին» (1893)
* «Բաժանութիւն» (1890)
* «Սէրը Արտաքսուած» (1889)

## Ընտանիք
* Հայր՝ Ստեփան Աղայեան (1806/1807-4 Հոկտեմբեր 1882)
* Մայր՝ Հռիփսիմէ Յովհաննիսեան (1815/1816-1 Յունիս 1876)
* Դուստր՝ Լուսիկ Սարեան (Աղայեան) (3 Յունիս 1893-1974), նկարիչ Մարտիրոս Սարեանի (1880-1972) կինը
* Որդի՝ Մուշեղ Աղայեան (5 Նոյեմբեր 1883 կամ 1888-11 Սեպտեմբեր 1966), յայտնի երգահան, երգիչ։

## Աղայեանի մասին

## Արտաքին յղումներ
* Ղազարոս Աղայեան (1840¬1911).Հայ ժողովուրդի անզուգական մանկագիրն ու մեծարժէք Ուսուցիչը։ 
* Յիշողութիւն։
* ԻՄ ԳՐԱԴԱՐԱՆԸ: ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԵԱՆ ԷԼ. ԳԻՐՔ (դասական ուղղագրութիւն)։ 

Ստորոգութիւն:5 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:20 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ
Ստորոգութիւն:Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ թաղուածներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Աղաջան Աւետիքեան

**Աղաճան Աւետիքեան,** Պարսկաստանցի հայ վաճառական։

Աղաճան Աւետիքեան 1687-ին առեւտուրի համար Աստրախանի ճամբով Մոսկուա գացած է։ 1689-ին՝ ռուսական ապրանքով հայրենիք վերադարձած է։ Կրկին Ռուսիա գացած ժամանակ, բաց ճանապարհին՝ Մոսկուայի մօտ, ռուս գիւղացիներ զինք կողոպտած են։ Ուստի դեսպանական ատեանի միջոցով, հրովարտակով մը, պատժել տուած է աւազակներուն եւ վերագրաւած ապրանքին մեծ մասը։

Արխանկելսկէն Շուէտ անցած եւ 1695-ին, հոնկէ եգիպտական ապրանքով վերադարձացած է հայրենիք։

Ստորոգութիւն:Հայ վաճառականներ
Յակոբ Աղասեան

**Յակոբ Աղասեան** (), յօդուածագիր եւ ուսուցիչ։

Նախնական ուսումը առնելէ ետք Վենետիկ երթալով՝ Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանի շրջանը աւարտած է 1907-ին, ստանալով վկայաական։

Գրել սկսած է Զմիւռնիոյ «Աշխատանք» թերթին (1910-1914), Պոլսոյ «Ազատամարտ»ին մէջ՝ թարգմանութիւններ ընելով Տ՝Անունցիոյէն եւ Գառտաչչիէն։

Առանձին հատորով հրատարակած է Մածծինիի *Մարդկային պարտականութիւններ*ը (տպ. իզմիր 1931-ին) եւ Օվիտիոսի Սերելու արուեստը գիրքը։ Գարլոյ կոլտոնիէն թարգմանած է **Միրանտօլինա** թատերախաղը։ Ունի ինքնագիր պատմուածքներ, Հրատարակուած Ազատ Խօսք«»ին, «Փարոս»ին եւ «Հայրենիք» ամսագրին մէջ դրուած՝ գրական-քննադատական եւ երաժշտական յօդուածներ։ Պոլսոյ մէջ հասցուցած է ջութակահար եւ ուսուցիչ․ ունի բազմաթիւ աշակերտներ․ 1932-էն ի վեր Փլովտիւի (Պուլկարիա) Պուլկար Ազգային Թատրոնի նուագապխումբին վարիչն էր։

Վերջին գործն է «Ադրիանապոլսոյ հայ գաղութը» ազգագրական եւ տեղեկագրական երկը, տպուած 1937-ին։ Մահացած է 1938 թուականին։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ Հատոր, էջ 99։

Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Պերճ Աղասեան

**Պերճ Կարապետ Աղասեան** (25 Դեկտեմբեր 1908, Չորլու, Թուրքիա), հայ քիմիագէտ։ Քիմիական գիտութիւններու մասնագէտ, բժիշկ (1968) եւ ուսուցչապետ (1970)։

## Կենսագրութիւն
1929 թուականին աւարտած է ԵՊՀ-ի գիւղատնտեսական ճիւղը։ Մինչեւ 1935 թուական աշխատած է Երեւանի մէջ, 1940 թուականէն՝ ՄՊՀ վերլուծական քիմիագիտութիւն ուսումի կեդրոնին մէջ։
Աշխատանքները կը վերաբերին վերլուծական ելեկտրաքիմիական եղանակներու մշակման։ Պերճ Աղասեան ԽՍՀՄ-ի մէջ ժամանակակից կուլոնաչափութեան եղանակի հիմնադիրն է։

= Երկեր =
* Кулонометрический метод анализа, М., 1984 (համահեղինակ), (ռուսերէն)
* Основы электрохимических методов анализа, М., 1986 (համահեղինակ), (ռուսերէն)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քիմիագէտներ
Ստորոգութիւն:25 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ