open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Աւօ Ուվէզեան

**Աւօ Ուվէզեան** (, 22 Մարտ 1926, Պէյրութ, Լիբանան - 24 Մարտ 2017, Օրլանտօ, Միացեալ նահանգներ) հայազգի հանրայայտ ճազ դաշնակահար եւ աշխարհին վրայ յառաջատար դիրքեր զբաղեցնող թան­կար­ժէք «AVO» մակ­նի­շի սի­կառ­նե­րու հիմ­նա­դիրը։

## Կենսագրութիւն
Աւօ Ուվէզեանը ծնած է 1926 թուականին Պէյրութի մէջ, Լիբանան երաժիշտներու ընտանիքի մէջ։

Հայրը Լայպցիկի սիմֆոնիկ նուագախումբի ղեկավար էր։ Մայրը եւ կրտսեր քոյրը եւս բարձրորակ երաժիշտներ են։ Ընտանիքը տեղափոխուած է Լիբանան, իր հօրը ծննդավայրը:

16 տարեկանին Աւօն կը ստեղծէ ճազ խումբ։ Խումբը կը նուագէ Լիբանանի մէջ, այնուհետեւ իրենց կը հրաւիրեն Պաղտատ եւ Թեհրան։ Մէկ օր պալատին մէջ նուագելէ ետք իրեն կը նկատէ շահ Ռեզա Փեհլեւին։ Վերջինիս շնորհիւ Աւօն կո մեկնի ԱՄՆ, ուր կ'ընդունուի Նիւ Եորքի Ճուլիարտ յայտնի երաժշտական դպրոցը։ Այնտեղ ալ Աւօ Ուվէզեանը կ'ամուսնանայ։

## Աւօ Ուվէզեան Եւ Ֆրենք Սինատրա
1958 թուականին Լաս Վեկասի մէջ Աւօ Ուվէզեանի աները իրեն կը ծանօթացնեն հանրայայտ երաժիշտ Ֆրենք Սինատրայի հետ։ Հանդիպելով Ֆրենք Սինատրայի հետ՝ Աւօն կ'ըսէ, որ ատիկա իր կեանքի ամենալաւ օրն է, քանի որ հանդիպած է մեծագոյն երգիչի հետ։ Այդ ժամանակահատուածը Ֆրենք Սինատրայի համար այդքան ալ յաջող չէր, եւ կը թուէր, թէ իր ասպարէզը կը մօտենար աւարտին։ Սինատրայի համար շատ հաճելի էր լսել, որ իրեն կը կոչէին մեծագոյն երգիչ, եւ որոշ ժամանակ ետք անոր ասպարէզը սկսաւ վերելք ապրիլ՝ այս անգամ արդէն շարժապատկերի բնագաւառին մէջ։

Մի քանի տարի ետք Աւօն իր երաժշտական գործերէն մէկը՝ Կոտրուած Կիթառ (Broken guitar) անունով, կը ներկայացնէ Ֆրենք Սինատրային։ Վերջինիս շատ հաճելի կու գայ երաժշտութիւնը, բայց կ'որոշէ փոխել ատոր բառերը։ Այսպէս կը ծնի աշխարհահռչակ Strangers in the Night երգը։ 

## Աւօ Ուվէզեան Եւ Սիկարներ
Մեկնելով Փերթօ Ռիքօ՝ Աւօն երկրորդ անգամ կ'ամուսնանայ։ Այնտեղ ան կը ստեղծէ խումբ, որուն հետ կը նուագէր կուրորտային ճաշարաններուն մէջ։ Օր մը նուագելու ընթացքին ան կը հանդիպի զուիցերիահայ Ժաք Մելքոնեանին, որ միտք կը յայտնէ զբաղիլ սիկարներու արտադրութեամբ։

Սկզբնական ժամանակները Աւօն սիկարներ կը պատրաստէր իր եւ իր ընկերներուն համար։ Այնուհետեւ 1988-ին ան 10 տուփ իր սիկարներէն կ'ուղարկէ աշխարհահռչակ Davidoff ընկերութիւն։ Սիկարները շատ արագ կը վաճառուին, եւ ընկերութիւնը նոր պատուէր կ'ընէ։ Ատկէ ետք Աւօ Ուվէզեանը եւ Davidoff-ը անբաժան են։ 1996-ին Davidoff ընկերութիւնը 10 միլիոն տոլարով կը գնէ AVO սիկարային վաճառանիշի իրաւունքները։ AVO վաճառանիշի հեղինակն է յայտնի անգլիացի յարդարող Տառել Այրլենտը։

2000-ին Աւօ Ուվէզեանը կը ստեղծէ Աւօ Մատուրօ (Avo Maduro) սիկարները, որոնք իւրայատուկ են իրենց քաղցր համով։ Աւօ Ուվէզեանը երբեք չի բաժանուիր երաժշտութենէն։ Ան բեմ ելած ու նուագած է այնպիսի երաժիշտներու հետ, ինչպիսիք են Ռէյ Չարլզը, Ճէյմս Պրաունը, Թաժ Մահալը եւ ուրիշներ։ Անոր կուռքերն են Տիւք Էլլինկթոնը, Օսքար Փիթերսոնը, Չիք Քորէան։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Աւօ Ուվէզեանը www.people.am կայքի վրայ 

Ստորոգութիւն:Լիբանանի Հայերը
Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Ստորոգութիւն:1926 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:22 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2017 մահեր
Ստորոգութիւն:24 Մարտի մահեր
Ուրթ (գետ)

**Ուրթ** (ֆր.՝ *Ourthe*), 165 կիլոմեթր երկարութիւն ունեցող գետ Պելճիքայի Թագաւորութեան Վալոնիա երկրամասին մէջ, Արտէնեան լեռնաշղթային մէջ: Կ՛առաջանայ Արեւմտեան Ուրթ եւ Արեւելեան Ուրթտ գետերու միախառնումով: Մաաս գետի աջակողմեան վտակներէն է:

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Արեւմտեան Ուրթի ակունքը կը գտնուի պելճիքական Լիւքսեմպուրկ նահանգին մէջ՝ Լիպրամոնդ-Չեւինյի քաղաքէն ոչ հեռու: Արեւելեան Ուրթի ակունքը նոյնպէս Լիւքսեմպուրկ նահանգին մէջ է, Լիւքսեմպուրկ պետութեան հետ սահմանէն ոչ հեռու, Կուվէ քաղաքին մօտակայքը: Նիսրամոնտ քաղաքին մօտ Ուրթի երկու հատուածերը կը միանան, որմէ ետք գետը նախ կը հոսի հիւսիսարեւմտեան ուղղութեամբ, ապա՝ դէպի Հիւսիս: Նուասօ քաղաքին մօտ Ուրթ գետը կարճ տարածութեան վրայ կը հոսի Նամիւր նահանգով, Տիւրպուա համայնքը անցնելէ ետք մուտք կը գործէ Լիէժ նահանգ եւ այդ նահանգին կեդրոնը՝ Լիէժ քաղաքին մէջ  կը միանայ Մաասին:

Ուրթ գետի կարեւոր վտակներէն են Ամփլեվի եւ Ֆեստրոմ: Գետին ափերուն գտնուող համեմատաբար մեծ քաղաքներն են Ուֆալիզ, Լա Ռոշ ան Արտէն, Հոտտօն, Տիւրպուա, Ամուար, Էսնեու:

Լիէժ նահանգին մէջ (Անկլեր) 1991-2001 տարիներուն կատարուած են Ուրթի ջրահոսքի չափումներ, որոնց արդիւնքով պարզ դարձած է, որ գետին հունով իւրաքանչիւր վայրկեան կը հոսի միջին հաշուով 241 խորանարդ մեթր ջուր: Վարարումներու ժամանակ այդ ցուցանիշը հասած է վայրկեանը 310,5 խորանարդ մեթրի, իսկ աւելի երաշտ տարիներուն կազմած է 110,4 խորանարդ մեթր մէկ վայրկեանի մէջ: 
. 
 :

  
### Ուրթը շարժանկարներու մէջ
Ուրթ գետի եւ անոր հովիտի մասին շարժապատկերի բեմադրիչ Ժան Տելար 1953-ին նկարահանած է «Ուրթի գետահովիտը» (*La vallée de l'Ourthe*) փաստավաւերագրական կարճամեթրաժ ժապաւէնը (տեւողութիւնը՝ 20 վայրկեան):

## Պատկերասրահ

File:NisramontPanorama.jpg 
File:La Roche-en-Ardenne 090529 (7).JPG 
File:Hotton JPG01.jpg 
File:20110829 durbuy06.jpg 


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Contrat Rivière Ourthe
*Carte
*Le Parc naturel des deux Ourthes
*Maison du Tourisme Ourthe-Amblève
*L'épopée du Canal de Meuse et Moselle 
*Le canal de l'Ourthe
*Les bassins hydrographiques wallons - Codification et superficie
Ուրախ թիւ

**Ուրախ թիւ**՝ հետեւեալ կերպ բնորոշուող թիւ մըն է՝ կ'որոշուի անոր նիշերու քառակուսիներու գումարը, նույն ձեւով կ'որոշուի յաջորդը, ապա յաջորդը եւ այդ գործողութիւնը կը կատարուի այնքան ժամանակ, մինչեւ որ թիւը կը կամ դառնայ 1 եւ այդ պարագային նախնական թիւը կը համարուի «ուրախ» կամ գործողութիւնը 1 չպարունակող անվերջ շրջանի մը մէջ պիտի յայտնուէ: Երկրորդ պայմանի պարագային նախնական թիւը կը համարուի «տխուր»:
## Յատկութիւններ
Եթէ թիւն ուրախ է, ապա անոր յաջորդողները նոյնպէս ուրախ են, նոյնը պիտի ըսուէ տխուր թիւերու մասին:
Զորօրինակ՝ 19-ը ուրախ թիւ է, քանի որ անոր համապատասխան յաջորդականութիւնը հետեւեալն է՝

: 12 + 92 = 82
: 82 + 22 = 68
: 62 + 82 = 100
: 12 + 02 + 02 = 1.
Ուրախ թիւերու  յաջորդականութեան սկիզբն է՝

: 1, 7, 10, 13, 19, 23, 28, 31, 32, 44, 49, 68, 70, 79, 82, 86, 91, 94, 97, 100, 103, 109, 129, 130, 133, 139, 167, 176, 188, 190, 192, 193, 203, 208, 219, 226, 230, 236 ... 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիւեր
Ուրտ

**Ուրտ** (), 165 քիլօմեթր երկարութեամբ գետ Պելճիքայի Թագավորութեան Վալոնիա երկրամասին, Արտեններ լեռնայամակարգին մէջ: Կ՛առաջանայ Արեւմտեան Ուրտ եւ Արեւելեան Ուրտ գետերի միախառնումով: Մաաս գետի աջակողմեան  վտակներէն է:

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Արեւմտեան Ուրտի ակունքը կը գտնվի Պելճիքայի Լյուքսեմպուրկ փրովինսին մէջ՝ Լիպրամոնթ-Չեւինյի քաղաքէն ոչ հեռու: Արեւելեան Ուրտին ակունքը նոյնպէս Լյուքսեմպուրկ փրովինսին մէջ է, Լյուքսեմպուրկ պետութեան հետ սահմանէն ոչ հեռու, Կուվե քաղաքին մերձակայքը: Նիսրամոնտ քաղաքին մօտ այս երկու Ուրտերը կը միախառնվին, որմէ ետքը գետը կը հոսէ նախ՝ հիւսիսարեւմտեան ուղղութեամբ, այնուհետեւ՝ դէպի հյուսիս: Նուասո քաղաքին մերձակայքը Ուրտը կարճ տարածք մը կը հոսէ Նամիւուր փրովինսէն, Տիւրպուա յամայնքն անցնելէն ետքը մուտք կը գործէ Լիեժին փրովինսը եւ հենց այդ փրովինսին կեդրոնին՝ Լիեժ քաղաքին մէջ կը միանայ Մաասին:

Ուրտ գետին կարեւոր վտակներէն են Ամպլեւի եւ Ֆեստրոմ: Գետի ափերին գտնվող յամեմատաբար խոշօր քաղաքներէն են Ուֆալիզ, Լա Ռոշ ան Արտեն, Հոտտոնը, Տյուրպուայ, Ամուար, Էսնեու:
 
Լիեժի փրովինսին մէջ՝ Անկլեր բնակավայրին մօտ 1992-2001 թթ. կատարված են Ուրտի ջրահոսքի չափումներ, որոնց արդիւնքում պարզ է դարձած, որ գետի յունով իւրաքանչիւր վայրկեան կը հոսի միջին յաշիվով 241 խորանարդ մեթր ջուր: Վարարումներու ընթացքին այդ ցուցանիշը հասած է վայրկեանին մէջ 310,5 խորանարդ մեթրի, իսկ սակաւաջուր տարիներին կազմած է 110,4 խորանարդ մեթր մեկ վայրկեանին մէջ:         
. 
 :

##### Ուրտը շարժանկարին մէջ
Ուրտ գետի եւ անոր հովիտին մասին շարժանկարներու բեմադրիչ Ժան Տելար 1953 թվականին նկարահանած է «Ուրտի գետահովիտը» (La vallée de l'Ourthe) փաստավաւերագրական կարճամեթրաժ շարժանկար՝ 20 րոպէ տեւողութեամբ:

## Պատկերասրահ

File:NisramontPanorama.jpg 
File:La Roche-en-Ardenne 090529 (7).JPG 
File:Hotton JPG01.jpg 
File:20110829 durbuy06.jpg 


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Contrat Rivière Ourthe
*Carte
*Le Parc naturel des deux Ourthes
*Maison du Tourisme Ourthe-Amblève
*L'épopée du Canal de Meuse et Moselle 
*Le canal de l'Ourthe
*Les bassins hydrographiques wallons - Codification et superficie
Ուփսալայի Համալսարան

**Ուփսալայի համալսարան** ()՝ Շուէտին մէջ տակաւին գործող հնագոյն համալսարան է, հիմնուած է 1477-ին: Դասակարգուած է աշխարհի 100 լաւագոյն համալսարաններու քանի մը ցանկերուն մէջ։ ARWU դասակարգումով աշխարհի 63րդ համալսարանն է:
## Պատմութիւն

Համալսարանն իր զարգացումն ապրած է 16րդ դարուն վերջին Շուէտի հզօրացման հետ միասին եւ հարաբերական ֆինանսական կայունութիւն ստացած է Կուսթաւ Ատոլֆ թագաւորի խոշոր դրամաշնորհի շնորհիվ: Ուփսալան նաեւ կարեւոր պատմական տեղ ունեցած է Շուէտի ազգային մշակոյթի, նոյնականացման եւ պետութեան կայացման մէջ։ 
Համալսարանն ունի 44 000 գրանցուած ուսանող եւ 2 300 տոքթորական ուսանողներ: Ունի դասախօսական կազմի 1 800 անդամ ընդհանուր 6 900 աշխատողներէն: 716 փրոֆեսորներուն քսանութ տոկոսը կանայք են: 2016-ի ծախսերը կազմած են 6.6 միլիար շուէտական քրուն՝ մօտաւորապէս $ 755 միլիոն:
## Համալսարանին Հետ Կապ Ունեցած Նշանաւոր Անձինք

մինի|ձախից|160px|
Ուփսալայի համալսարանին անունը կապ ունի տասնմեկ Նոպէլեան Մրցանակի արժանացած անձերուն հետ եւ բազմաթիւ թագաւորականներու, աքատեմիքոսներու եւ հանրային մարդերուն հետ:
Քանի մը դարերուն Շուէտի գլխաւոր աքատեմիական հաստատութիւն ըլլալով, Ուփսալայի համալսարանը եղած է Շուէտի քաղաքական եւ գիտական յայտնի դէմքերու կրթութեան օրրանը: Անոնցմէ յայտնիներէն են Միաւորուած ազգերու գլխաւոր քարտուղար Տակ Համարխեոլտը , որ 1961-ին յետմահու Խաղաղութեան Նոպէլեան Մրցանակ ստացած է եւ շուէտ դիւանագէտ Հանս Պլիքսը , որ եղած է Միջազգային աթոմային էնըրճիի գործակալութեան գլխաւորը 1981–1997-ին: Համարխեոլտը եւ Պլիքսը Ուփսալայի Իրաւագիտութեան ֆաքուլթիէն աստիճան ստացած են, անանկ, ինչպէս Շուէտի Արտաքին գործերու նախարար Աննա Լինտը , որ սպաննուեցաւ 2003-ին:
## Մշակոյթի Մէջ
Լունտի հետ միասին, Ուփսալան Շուէտի պատմական եւ աւանդական աքատեմիական կեանքի կեդրոն կը հանդիսանայ, դառնալով յիշատակուող առարկայ մը շուէտական գրականութեան, արուեստի եւ շարժագրութեան մէջ։ Յատկապէս, Ուփսալաի համալսարանը կարեւորաբար երեւցած է Սթիկ Լարսընի  Män som hatar kvinnor «Վիշապի դաջուածքով աղջիկը»   ժապաւէնին մէջ:
Նորվեկացի փոփ երգչուհի Քիրսթի Սփարպոէն  1969-ին թողարկեցաւ Ուփսալայի համալսարանին նուիրուած երգ մը՝ «Ուփսալայի ուսանողուհին»  անունով:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Շուէտ
Ուղեղ

[մինի|[Շեմփանզէն|Շէմփանզէի ուղեղ]]
**Ուղեղ** (լատիներէն՝ cerebrum, հին յունարէն՝ ἐγκέφαλος), կեդրոնական նեարդային համակարգի անդամ։  

Տեղադրուած է գանկի խոռոչին մէջ, անոր զանգուածը կը տատանի 1300-1400 կ․ սահմաններուն մէջ։ 

Յատուկ պարագաներու անիկա կրնայ ունենալ 1100-2000 կ․ զանգուած։ 

Ուղեղին կապուած են 12 զոյգ գանկուղեղային նեարդեր, որոնցմէ է ներքին անդամներու աշխատանքը կարգաւորող թափառող նեարդը։ 
[մինի|200px| '''1.''' '''Ուղեղ'''''' 2. '''[ԿՆՀ **3.** Ողնուղեղ]]
Մարդու գլխուղեղը՝ սաղմնային շրջանին ու կեանքին մէջ, առաջին տարիներուն ուժգնօրէն կ'աճի եւ 20 տարեկան հասակին կը հասնի իր վերջնական մեծութեան։ 

Ուղեղին մէջ ջղաբջիջներու մարմինները կը յառաջացնեն գորշ նիւթ մը, որ կը գտնուի՝ ինչպէս գլխուղեղի մակերեսին, ձեւաւորելով կեղեւ մը, այնպէս ալ գլխուղեղին ներսը՝ սպիտակ նիւթի մէջ, կորիզներու ձեւով։ 

Սպիտակ նիւթը կազմուած է ջղաբջիջներու երկար ելուստներէն։ 

###### Կազմութիւն
Գլխուղեղը կազմուած է հետեւեալ բաժիններէն՝ 

* երկարաւուն ուղեղ, 
* կամուրջ, 
* միջին ուղեղ, 
* միջանկեալ ուղեղ, 
* ուղեղիկ 
* մեծ կիսագունդեր (ծայրային ուղեղ)։ 

Ասոնք կը կազմեն ուղեղաբունը։

## Ուղեղը
Ուղեղը մարմինին մնացած բաժիններուն կապուած է ջիղերուն միջոցով. երկար թելերու նման ջիղերն են, որոնք կարելիութիւնը կու տան տեղեկութիւններուն` հասնելու մինչեւ ուղեղ:

Ուղեղը կը ստանայ եւ կը վերլուծէ այն տեղեկութիւնները, որոնք կու գան մարմինին գործարաններէն, ինչպէս` աչքերէն, մորթէն, քիթէն, ականջներէն, եւ այլն: Ապա ան որոշումներ կու տայ եւ մարմինին կը հրահանգէ շարժումներ կատարել: 

Ուղեղը նոյնիսկ կ'աշխատցնէ կարգ մը գործարաններ` առանց մարդուն մտածելուն. այս ձեւով է, որ ան սիրտը կ'աշխատցնէ եւ թոքերուն շնչել կու տայ:

### Անասուններուն ուղեղը
Կարգ մը անասուններ, ինչպէս` ծովամայրերը եւ ծովաստղերը, ուղեղ չունին: Անոր փոխարէն` անոնք ունին յատուկ բջիջներ, որոնք անոնց մարմինին մէջ սփռուած են: Սակայն, անասուններուն մեծ մասը ունի գլուխ մը, որ ուղեղը կը պարունակէ: Այդ ուղեղին մեծութիւնը կը տարբերի` ըստ անասուններուն: Օրինակի համար, միջատները մանր ուղեղ մը ունին:

### Հետաքրքրական տեղեկութիւններ

* Ուղեղը կ'արտադրէ լամբ մը վառելու կարող բաւարար ելեկտրականութիւն:
* Ամէն վայրկեան մօտաւորապէս 750 միլիլիթր (կամ կազային խմիչքի 2 թիթեղէ շիշ) արիւն կ'անցնի ուղեղին մէջէն:
* Տուրմ ուտելը ուղեղին մէջ կ'արձակէ յատուկ քիմիական նիւթեր, որոնք ուրախութեան զգացում կը հայթայթեն:
* Մարզանք ընելը ուղեղը աւելի գործօն կը դարձնէ:
* Ուղեղին մէջի բջիջները հաշուելը կը կարօտի մօտաւորապէս 3000 տարուան:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կեդրոնական նեարդային համակարգ
Ուքրաներէն

300px|մինի
**Ուքրաներէն** (ինքնանուանում՝ українська мова [ukrɑˈjinʲsʲkɑ ˈmɔwɑ]), հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի արեւելա-սլաւոնական լեզուախումբի լեզու։ Ուքրաներէն կը խօսին աշխարհին մէջ 41 միլիոն հոգի։ Ուքրանիոյ պետական լեզուն է։ Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման, խօսողներու թիւով 26-րդն է։

## Ընդհանուր տեղեկութիուններ

* **Խոսողներու թիւ** - 45 միլիոն
* **Լեզուի քոտ** - uk
* **Անուանում** - uk - українська мова (ukrains’ka mova); en - Ukrainian; eo - Ukraina
* **Տառատեսակ** - Կիրիլիցա

## Պետական կարգավիճակ

Պետական լեզու է։
## Աշխարհագրական տարածում

Ուքրաներէնը տարածուած է Ուքրանիոյ, Պելառուսիոյ, Ռուսիոյ եւ անոնց հարակից շրջաններուն մէջ, Քուպանի, Լեհաստանի, Սլովաքիոյ, ինչպէս նաեւ Քանատայի, ԱՄՆ-ի, Արժանթինի եւ Աւստրալիոյ մէջ։

### Այբուբեն եւ գիր

## Բառապաշար

* Բարի օր/Բարեւ/Ողջոյն - Добрий день (Dobri den); Привіт (Pryvit)
* Բարի լոյս - Доброго ранку (Dobroho ranku)
* Բարի երեկոյ - Добрий вечір (Dobryy̆ vechir)
* Ինչպէ՞ս էք - як ви поживаєте? (yak vy pozhyvayete?)
* Ինչպէ՞ս ես - як поживаєш? (yak pozhyvayesh?)
* Բարի գալուստ - Ласкаво просимо (Laskavo prosymo); Вітаємо (Vitaemo)
* Ինչպէ՞ս են Ձեր գործերը - Як у вас справи? (Yak u vas spravy?)
* Շնորհակալութիւն - Дякую (Dyakuyu); Спасибі (Spasybi)
* Այո | Ոչ - Так | Ні (Tak / Ni)
* Խնդրեմ - Будь ласка (Bud' laska); Прошу (Proshu)
* Ցտեսութիւն/Յաջողութիւն - До побачення (Do pobachennya)

**Թիւեր**

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* GeoNames
* Ethnologue
Չագալճըգ

**Չագալճըգ** () գիւղը կը գտնուի Սուրիո Չինարճըգ գիւղէն մօտ 1 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ Ան կազմուած է 2 թաղերէ՝ գլխաւոր թաղը եւ Մաթըսլէք (բուն թաղէն հարաւ-արեւելք)։

## Հակիրճ պատմութիւն
XIX դարու սկիզբը գիւղը եղած էր Թրթռեան գերդաստանի բնակիչներուն կալուածը։ Ժամանակ մը ետք, ուրիշ թաղ մը կը կազմուի Մաթոսեան գերդաստանի բնակիչներուն հաստատումով Մաթըսլէք շրջանի մէջ։

1911-ի մարդահամարին երկու թաղերը կ՛ապրին 25 ընտանիք կամ 143 անձ։

1915-ի տարագրութեան ատեն կը զոհուին մօտաւորապէս բնակչութեան կէսը։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 50 անձ, 27 այլ գիւղացիներ մնալով շրջանէն դուրս (Հալէպ, Պէյրութ)։

1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 29 անձ։ 1955-ի գիւղի բնակչութեան թիւը կը հասնի 38 անձի։

1993-ի տուեալներով գիւղը ունէր 48 անձ հայ բնակիչ կամ 13 տուն։ Կան նաեւ Հալէպէն հայեր, որ ունին իրենց անձնական տուներն ու կալուածները։

## Բնորոշիչ Կառոյցներ
250px|մինի|Քէօրքիւնէ եւ հեռուն Չագալճըք

Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝

# Հսկայ սօսի ծառը որ Չագալճըգի աղբիւրին մօտ տնկուած է 1880-ական թուականներուն։
# Ունեցած է մէկ դպրոց՝ Աւետարանական վարժարանը (1910-1934)։
# Մաթըսլէք թաղի աղբիւրը։

## Մատենագիտութիւն
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Ա. հատոր, Հալէպ, 1995
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», Երեւան, 2014
# Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm 
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
# Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
# Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- Պէյրութ, 1955
# Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011
Չախոխպիլի

**Չախոխպիլի** (), թռչունի միսով, վրացական ազգային ուտեստ։

Սկիզբը կը պատրաստէին փասիանի (վրաց.՝ ხოხობი) միսով, բայց ներկայիս կ՝ օգտագործեն ցանկացած թռչունի, հատկապէս հաւու, միս։

Ուտեստը կը պատրաստեն կտրտած, լոլիկի սուսի մէջ շոգեխաշած թռչունի միով, որուն կ՝ աւելցնեն համեմունքներ եւ սխտոր։ Չախոխպիլիի բնորոշ առանձնահյատկութիւնը նախապէս (մինչեւ շոգեխաշելը) 15 վարկեան թռչունի, այսպէս կոչուած, չոր տապկելն է առանց որեւէ տեսակի իւղ աւելցնելու։

Երբեմն այս ուտեստի պատրաստման ժամանակ ջուր չեն աւելցներ, հեղուկի համար կ՝ ռգտագործուի բանջարեղէն, առաւելապէս սոխ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Չախոխպիլիի բաղադրատոմսը ''«Путешествие в страну Кулинария»'' կայքին մէջ
* Բաղադրատոմսը նկարներով
Աբրահամ Չամուրեան

**Չամուրեան Աբրահամեան**, բնիկ կեսարեցի, վաճառական կտաւեղէնի, Կիլիկիոյ հետ կ'աշխատէր։ 1916-ին թուրքերը Սբ. Նշան եկեղեցին կը փլցնեն ճամբայ բանալու պատրուակով։ Զինադադարին, Հաճի Փաշա, Միհրան եւ Լեւոն Քէհեաեան, Հազարապետեաններ, Աբրահամ Չամուրեան եւ այլ կարգ մը հարուստներ ձեռնարկեցին եկեղեցիին շինութեան, որուն ի մէջ այլոց Չամուրեան 60 եգիպտ. ոսկիով մասնակցեցաւ։ Իր ժամանակին համար շատ կարեւոր գումար մըն էր այս:
## Ծանօթագրութիւններ
Ուֆա

**Ուֆա** (), Պաշքորտոստանի մայրաքաղաքն է, Ռուսիա։ Բնակչութիւնը՝ ։

Քաղաքը կը գտնուի Պելայա եւ Ուֆա գետերուն հոսանքակցութեան տեղը, Պաշքորթոսթանի կեդրոնական հիւսիսային մասը, Ուֆայի սարահարթը կազմող բլուրներուն վրայ՝ հարաւային Ուրալեան Լեռներուն արեւմուտքը։ Ուֆան Ռուսիոյ տասներորդ ամէնաշատ բնակեցուած քաղաքն է եւ Ուոլկայի Դաշնային Շրջանի չորրորդ ամէնաշատ բնակեցուած քաղաքը։

Քաղաքը հիմնուած է 1574 թուին, երբ Ահեղ Իոհանի հրամանով տեղը կառուցուեցաւ ամրոց մը։ Ուֆան 1865 թուին դարձաւ Ուֆայի Նահանգապետութեան մայրաքաղաքը, երբ նահանգապետութիւնը բաժնուեցաւ Օրէնպուրկի Նահանգապետութենէն։ Ուֆայի բնակչութիւնը աճեցաւ 20-րդ դարու սկիզբը։

Այսօր Ուֆայի տնտեսութիւնը կը բաղկանայ գլխաւորաբար նաւթազտումի, քիմիական եւ մեքենաշինութեան արդիւնաբերութիւններէն. «Պաշնեֆթ» նաւթային ընկերութիւնը եւ անոր ենթակայ ձեռնարկութիւններէն քանի մը հատին գլխաւոր գրասենեակները կը գտնուին Ուֆայի մէջ։ Ուֆան բազմազգ քաղաք մըն է, ուր կայ մեծ թիւով էթնիկ պաշքիրներ եւ թաթարներ, իսկ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը կազմեն էթնիկ ռուսերը։ Ուֆայի մէջ կը գտնուին քանի մը կրթական հաստատութիւններ, ներառեալ՝ Պաշքիրի Պետական Համալսարանը, Ուֆայի Պետական Աւիացիոն Տեխնիկական Համալսարանը, Ուֆայի Պետական Նաւթա-Տեխնոլոգիական Համալսարանը եւ Ուրալեան Պետական Իրաւագիտական Համալսարանը։ Քաղաքը հիւրընկալեց BRICS խումբը, ինչպէս նաեւ Շանհայի Համագործակցութեան Կազմակերպութեան գագաթնաժողովները 2015 թուին։

## Բնակչութիւն

## Պատկերասրահ

Ufa prokudin.jpg|1910 թ.
Уфа 2013.jpg|Քաղաքապետարան
BashkirWhiteHouse.jpg|Հանրապետութեան տուն
Конгресс-холл.jpg|Քօնկրես-հօլ
Заводоуправление Гутмана И.И. (вид слева).JPG
UfaCentralDepartment.jpg|Կեդրոնական խանութ
National Bank in Ufa.jpg|Պաշքորտոստանի Ազգային Բանկ
Железнодорожный вокзал Уфы.jpg|Կայարան
Ufa Airport Osokin-1.jpg|Օդակայան
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Սալավատ Եոուլաեւի հուշարձան


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Չառլի Ուէպըր

**Չառլզ Ալան «Չառլի» Ուէպըր** (, ծնած 20 Սեպտեմբեր, 1978, Ճէֆըրսըն Սիթի, Միզուրի, ԱՄՆ), ամերիկացի դերասան մըն է: 2014-ին ան ստանձնեց Ֆրէնք Տէլֆինոյի գլխաւոր դերը ABC կայանի ոճրագործական տրամա *[[How to Get Away with Murder]]* հեռուստաշարին մէջ:

## Վաղ Կեանք
Չառլի Ուէպըր ծնած է իբրեւ Չառլզ Ալան «Չառլի» Ուէպըր, Ճէֆըրսըն Սիթի, Միզուրի, ԱՄՆ: Ուէպըրը ձգեց համալսարանական ուսումը սկսելէ մէկ տարի ետք եւ փոխադրուեցաւ Նիւ Եորք, ԱՄՆ, երբ ան 19 տարեկան էր։ 1998-ի Կաղանդի Abercrombie & Fitch հագուստի ընկերութեան ցուցադրութեան պարբերաթերթին մէջ ունեցաւ նկարահանումներ երբ նկարիչ Պրուս Ուէպըր տեսաւ իր գեղեցկութիւնը նկարահանումներու մէջ:

## Ասպարեզ
Ուէպըրի առաջին ֆիլմի դերը եղաւ 2000-ին *[[The Broken Hearts Club: A Romantic Comedy]]* ֆիլմին մէջ։ Նոյն տարին ան երկրորդական դեր մը ստանձնեց Պէնի դերը *[[Buffy the Vampire Slayer]]* հեռուստաշարին մէջ, եւ ունեցաւ այդ դերը 14 դրուագներու մէջ՝ 2000-էն 2001: Ան հիւր դերասան դարձաւ հետեւեալ հեռուստաշարերուն մէջ՝ *[[The Drew Carey Show]]*, *[[Charmed]]*, *[[Veronica Mars]]*, *[[House (հեռուստաշար)|House]]*, *[[Burn Notice]]*, *[[Bones (Tհեռուստաշար)|Bones]]*, *[[Warehouse 13]]* եւ **:

2003-էն 2004, Ուէպըր ունեցաւ տարբեր տեսակի առիթներ ֆիլմերու մէջ, ինչպէս *[[Gacy (ֆիլմ)|Gacy]]*, *[[The Kiss (2003 ֆիլմ)|The Kiss]]* եւ *[[Cruel Intentions 3]]*: 2010-ին, ան գլխաւոր դեր մը ստանձնեց կատակերգական *[[Vampires Suck]]*: 2003-էն 2004 ան Ճէյի երկրորդական դերը ստանձնեց The WB ընկերութեան տրամա *[[Everwood]]* հեռուստաշարին մէջ։ 2012-էն 2013 ան հիւր դերասան էր MTV կայանի կատակերգական եւ տրամա *[[Underemployed (հեռուստաշար)|Underemployed]]* հեռուստաշարին մէջ, որմէ ետք ան ունեցաւ երկրորդական դեր մը The CW ընկերութեան տրամա *[[90210 (հեռուստաշար)|90210]]* հեռուստաշարի 5րդ եղանակին մէջ:

2014-ին, Ուէպըր ստանձնեց գլխաւոր դեր մը իբրեւ Ֆրէնք Տէլֆինօ ABC կայանի ոճռագործական տրամա *[[How to Get Away with Murder]]* հեռուստաշարին մէջ, արտադրուած Շոնտա Ռայմզի կողմէ: Ան հեռուստաշարին մէջ աշխատակիցներէն մէկն է Վայոլա Տէյվիսի:

## Դերեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1978 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:20 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Չասարի բազմանիստ

**Չասարի բազմանիստ** ()՝ երկրաչափութեան մէջ տեղայնաբանօրէն թորակերպ, ոչ ուռուցիկ բազմանիստ է:
## Նկարագրութիւն
Չասարի բազմանիստն ունի 14 եռանկիւն նիստ: Չունի անկիւնագիծեր, գագաթներու իւրաքանչիւր զոյգը միացուած է կողի միջոցաւ: Չասարի բազմանիստի գագաթներէն ստացուող 35 հնարաւոր եռանկիւնիներէն միայն 14-ը նիստեր կը հանդիսանան:

Քառանիստը եւ Չասարի բազմանիստը անկիւնագիծեր չունեցող միակն են, թէեւ կան այլ բազմանիստեր, ինչպիսին Շէօնհարտթի բազմանիստն է, որ ներսի անկիւնագիծերը բոլորը դուրսի են:Սա բազմանիստն իր անունն ստացած է հունգար տեղայնաբան Աքոշ Չասարէն , որ զայն 1949 թուականին գտած է:

## Լրիւ Կրաֆ (Complete graph)
Չորսանիստը (tetrahedron) եւ Քասարի (Császár) բազմանիստը ծանօթ միակ երկու բազմանիստերն են (որոնք ունին բազմաձեւ/manifold սահմանագիծ), որոնք զուրկ են որեւէ անկիւնագիծէ․ բազմանկեան ամէն երկու գագաթներ միացած են կողով մը, հետեւաբար չկայ գագաթներու միջեւ այնպիսի հատուած մը, որ չի գտնուիր բազմանիստի սահմանագծին վրայ։ Այսինքն՝ Քասարի բազմանիստի գագաթներն ու կողերը կը կազմեն **լրիւ** **կրաֆ**։

Այս բազմանիստի համակցական (combinatorial) նկարագրութիւնը աւելի կանուխ տրուած է Մէօպիուսի (Möbius) կողմէ։ Այս տիպի լրացուցիչ երեք տարբեր բազմանիստեր կարելի է գտնել Պոքովսքիի եւ Էկերթի (Bokowski & Eggert, 1991) աշխատութեան մէջ։

## Տես նաեւ
* Սիլաշիի բազմանիստ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Կարապետ Չատըրեան

**Կարապետ Ջատըրեան**
## Կենսագրութիւն
Երիտասարդ երգիչը ծնած է Պէյրութ, 1939-ին։ Երրորդական ուսումը առած է Հ.Բ.Ը.Մ.ի Յովակիմեան-Մանուկեան Երկրդ. վարժարանին մէջ։ Ապա իր երաժշտական ծարաւը-ը յագեցնելու համար 1960 թուականին մեկնսւծ է Երեւան եւ աշակերտած է Կոմիտասի անուան պետական երաժշաանոցին՝ մինչեւ 1963 թուականը։

### Ասպարէզ
1963 թուականէն մինչեւ 1967 զինք կը գտնենք Պուքրէշի պետական երաժշտանոցը, ուրկէ կր վկայուի օփերայի բամանմունքէն։ 1967-ի Յունիսին Պրազիլիոյ Ռիօ տը Ժանէյրօ քաղաքին մէջ կազմակերմուած միջազգային երաժշտտկան ֆեսթիվալին մասնակցած է եւ բարձրօրէն գնահատուած է դատական կողմին կողմէ։ Հոն դարձեալ լիբանանեան դեսպանատան հովանաւորութեամբ տուած է երգահանդէս մր, սրտափուխ ծափահարութիւններ խլելով լիբանանցի թէ օտար հասարակութենէն։

Պարիթոն Կ. Չատըրեան վերջերս Բարիզի մէջ եւս սարքսծ է երգահանդէս մը՝ Հայ Ուոտնոգական Միութեան հրաւէրին ընդառաջ երթալով։ Հոս եւս հայ անունը պանծացուցած է բեմին վրայէն։

Աւելցնենք նաեւ թէ Կարապետ Ջատըրեան երգարուեստի կալուածի մեջ՝ «լիտէր»ներու (գերմանական երգեր) եւ
օբերայի մասնագիտացած է»:

«Կարապետ Չատըրեան հապուագիւտ այն պարիթոններէն է որոնք կրնան Կոմիտաս մեկնաբանել այնքան հարազատօրէն: Ան դիացաւ իրեն յատուկ ոճով երգել Կոմիտասի երգերը արժանանալով ջերմ ծափերու»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Մկրտիչ Չատըրճեան

**Ջատըրճեան Մկրտիչ**, ծնած է 1870 թուականին։ Նախնական ուսումը ստացած է ծննդավայրին մէջ, ուր փայլուն աշակերտ մը ըլլալուն վալին զինք կոչած է «ղէքի» այսինքն ուշիմ: Գիտէր հայերէն, թրքերէն, արաբերէն եւ պարսկերէն։ Ըլլալով միակ զաւակը իր ընտանիքին, 25 տարեկան հասակին 1895-ի ջարդին պատճառաւ կը հեռանայ իր ծննդավայրէն, ուր այլեւս կեանքի եւ ինչքի ապահովութիւն չկար։ Կը հաստատուի Պէյրութ, ուր պետական պաշտօնեայ կ'ըլլայ, երկար ժամանակ պաշտօնավարելով Հանրային Պարտուց բաժնին մէջ։ 1905 թուականին կ'ամուսնանայ եւ կ'ունենայ չորս մանչ եւ աղջիկ մը։

1926 թուականին, Պրն. Ջատըրճեան տարիքի բերմամբ հանգստեան կը կոչուի, 30 երկար տարիներ զոհողութեամբ ու հաւատարմութեամբ աշխատելէ եւ պատասխանատու պաշտօններ վարելէ յետոյ, որոնցմէ վերջինը՝ Տնօրէն Հանրային Պարտուց բաժնի, Պէքայի շրջանին, հաստատուած Զահլէ։
1921 թուականէն ետք, երբ Կիլիկիոյ պարպումով հայերը կը սկսին հաստատուիլ Լիբանան, երեք տարի յաջորդաբար Տիգրանակերտի Հայրենակցական Միութեան Նախագահ Ընտրուէցաւ։ Հանգստեան կոչուելէ յետոյ պարապեցաւ ընթերցանութեամբ եւ գրականութեամբ։ Կանոնաւոր կերպով աշխատակցեցաւ «Ազդակ»ին, յօդուածներ գրելով բարոյական եւ ընկերային նիւթերու շուրջ, ինչպէս նաեւ տալով թարգմանութիւններ արաբական ու ֆրանսական գրական երկերէն, որոնք հաճոյքով կարդացուեցան ընթերցողներու կողմէ։ Այս շրջանին է որ այս գիրքիս պատրասութեան առնչութեամբ հաճոյքը ունեցայ անձամբ ճանչնալու Մկրտիչ Ջատըրճեանը, որ համակրելի, կրօնասէր զուարթախօս, ընտանիքի լաւ հայր մը է, հին սերունդի տիպար ներկայացուցիչ մըն էր։ Մեռաւ 25 Մարտ 1937 թուականին, Պէյրութ, 67 տարեկանին։

Ինչպէս ըսինք, Մկրտիչ Ջատըրճիան ունեցաւ չորս զաւակ։ 

Պրն. Ֆուատ, ծնած է 1906 թուականին, այժմ կը գրաւէ բարձր գիրք մը Լիբանանի պետական շրջանակներուն մէջ: Երկար տարիներ Լիբանանի Մաքսային Տնօրէն էր, շատ պատասխանատու պաշտօն մը՝ զոր ձեռնհասութեամբ կատարեց։ Իսկ վերջերս բարձրացուեցաւ աւելի կարեւոր դիրքի մը՝ Հասարակաց Շահերու բաժնին մէջ։

Պրն Ժոզէֆ, ծնած՝ 1907 թուականին։ Նախնական ուսումը առած ֆրէրներու գոլէճը, ուրկէ շրջանաւարտ փիլիսոփայութեան դասարանէն, իսկ 1928 թուականին շրջանաւարտ՝ Պէյրութի ֆրանսական իրաւաբանական վարժարանէն: Դասարանին առաջինը հանդիսանալով, 1928 թուականէն ի վեր որպէս իրաւաբանական վարժարանէն, դասարանին առաջինը հանդիսանալով,1928 թուականէն ի վեր որպէս իրաւաբան կ'աշխատի Պէյրութի մէջ, մասնագէտ՝ հանրային եւ առեւտրական հարցերու։ Եղած է «ֆալանժ» կամ արաբերէն՝ «քէթայիպ» կոչուած լիբանանեան երիտասարդական կարեւոր կազմակերպութեան առաջին շարքայիններէն, որուն աճման եւ զարգացումին մէջ շատ կարեւոր դեր ունեցած է։ Այդ կազմակերպութեան Ընդհ. Քարտուղարն է 1937 թուականէն ի վեր, եւ այդ՝ բարձր շրջանակներուն մէջ կը հանդիսանայ շատ կարեւոր անձնաւորութիւն մը։ 1947 թուականի ընտրութեանց քէթայիպները զինք ներկայացուցին որպէս երեսփոխան փոքրամասնութեանց։ Ամուսնացած՝ օր. Ա. Քէհեանեանի հետ, ունի 3 զաւակ։ Մեթր Ժօզէֆ հանրային անձնաւորութեան մը բոլոր լաւ յատկութիւնները ունի.համեստ է, ճկուն, նպատակները յամառօրէն հետապնդող, կը սիրէ ամբոխէն հեռու, առանց աղմուկի աշխատիլ, սակայն գործ արտադրել։ Ունի դէպքերը տեսնելու, դասաւորելու կարողութիւն։ 

Պրն. Միշէլ Մաքսատան քննիչ է։

Մարին ամուսնացած է երկրաչափ Պրն. Վահէ Աշճեանին հետ։

Իսկ Ճորճը, ծնած՝ 1920 թուականին, փաստաբան խմբագիր է «Աքսիոն» ֆրանսատառ շաբաթաթերթին, որ քէթայիպներու պաշտօնաթերթն է:

## Ծանօթագրութիւններ
Չարենցաւան

**Չարենցաւան**, քաղաք Հայաստանի Կոտայքի մարզի մէջ, մարզկեդրոնէն 12 ք․մ․ հարաւ-արեւմուտք։

Հիմնադրուած է 1947 թուականի Փետրուար 23-ին, որպէս աւան «Լուսաւան» անուանամբ։ 1961 թուականին ստացած է քաղաքի կարգավիճակ, իսկ 1967 թուականի Սեպտեմբեր 23-ին վերանուանուած՝ Չարենցաւան, ի յիշատակ բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի։

Քաղաքը կը գտնուի Հրազդան գետի ափին, Երեւանէն 25 ք․մ․ հիւսիս։ Քաղաքի մօտակայքէն կ՛անցնի երկաթագիծ, ինչպէս եւ M4 մայրուղին, զոր կը միացնէ Երեւանը Կոտայքի եւ Գեղարքունիքի մարզերուն հետ։

## Բնակչութիւն
Չարենցաւանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Տնտեսութիւն
Արդիւնաբերական կեդրոն է։ Բնակիչներուն մէկ մասը կը զբաղի մեքենաշինութեամբ, հանքային ջրերու, գործիքներու արտադրութեամբ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Չարենցաւանի շրջակայքը կը գտնուի՝ քարէ դարու, Աշելեան ժամանակաշրջանի կայան։ Այնտեղ կը գտնուի նաեւ Եղիշէ Չարենցի արձանը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Կայք Չարենցաւանի մասին։ 

Ստորոգութիւն:Հայաստանի քաղաքներ
Չանտրա Ուիլսըն

**Չանտրա Տանէթ Ուիլսըն** (, ), Հիուսթըն, Թէքսըս, ԱՄՆ) Ամերիկացի դերասանուհի մըն է, ճանչցուած իր Դկ. Միրանտա Պէյլիի դերով ABC կայանի բժշկական տրամա եւ կատակերգութիւն *[[Grey's Anatomy]]* հեռուստաշարին մէջ 2005էն ի վեր: Ան բեմական դերասան դարձաւ 1991-ին, որմէ ետք սկսաւ տարբեր տեսակի հեռուստաշարներու մէջ ըլլալ: Ան նաեւ մեծ դեր մը ունեցաւ 1993-ի *[[Philadelphia (ֆիլմ)|Philadelphia]]* ֆիլմին մէջ:

## Վաղ Կեանք
Ուիլսընը ծնած եւ մեծցած է Հիուսթըն, Թէքսըս, ԱՄՆ-ի մէջ։ Ան սկսաւ թատերական ասպարեզը երբ ան մասնակից դարձաւ Հիուսթընի թատերական խմբագկներէն Theatre Under the Stars (TUTS) խոգմբին միյայն երբ հինգ տարեկան էր։ ԱՆ յաճախած է Houston's High School for the Performing and Visual Arts, որմէ ետք ալ շարունակած է ուսումը Tisch School of the Arts ուսումնաբաժամունքին մէջ՝ New York University, ուր ան ստացաւ իր BFA-ի վկայականը տրամայի ու թատրեականութեան: Անոր մայրը, նամակափաշխ մը, կ'ուզէր միշտ Չանտրան աշխոյժօրէն մասնակից դառնայ շրջանակի պատահուածքներուն մէջ։ Երկուշաբթի, Չորեքշաբթի եւ Ուրբաթ օրերը կը յաճախէր թատերական դպրոց իր պարզ դպրոցէն ետք, Երեքշաբթի ու Հինգշաբթի կը յաճախէր պարի դասընթացքներու, իսկ Շաբաթ օրերն ալ իգական գալուածք ու վարուելակերպ սորվելու:

## Դերեր
### Ֆիլմեր

### Հեռուստաշարներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:27 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ
Չարենցի Կամար (յուշարձան)

**Չարենցի կամար յուշարձանը**, Արարատի կամար, կը գտնուի Կոտայքի մարզի Ողջաբերդ գիւղին մէջ, Երեւան-Գառնի ճամբուն աջ կողմը, 1500 մեթր բարձրութեան վրայ։ Ընդգրկուած է Ողջաբերդի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։
## Պատմութիւն
Յուշակոթողը հիմնուած է 1957 թուականին, ճարտարապետ Ռաֆայէլ Իսրայէլեանի կողմէ։ Այս դիրքէն պիպլիական լեռը՝ Արարատը, տեսանելի է օրուան բոլոր ժամերուն։ Կամարի երկայնքով փորագրուած են հայ մեծանուն բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծութեան տողերը։

Այս պատճառով յուշակոթողը ժողովուրդին աւելի յայտնի է «Չարենցի կամար» անուանումով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Արարատը Չարենցի կամարից.jpg|Արարատը Չարենցի կամարից
Պատկեր:Չարենցի կամար5.JPG
Պատկեր:Arc-tcharents.JPG
Պատկեր:Charents Arc 15.jpg
Պատկեր:Charents Arc 16.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Չարթըր

**Չարթըր** () քաղաք Ֆրանսայի հիւսիսը։ Ան կը գտնուի Փարիզէն 96 քմ հեռաւորութեան վրայ՝ «Էր» գետի ափին։ Բնակչութիւնը 40361 մար կը հաշուէ, քաղաքամերձ տարածքներով՝ 87 800 բնակիչ (1999)։ Քաղաքին մէջ զարգացած է մեքենաշինութիւնը, քիմիական եւ սնունդի արտադրութիւնը։

Քաղաքը 9–րդ դարուն, բազմաթիւ անգամ ենթարկուած է Վիքինկներու յարձակումներուն։

1594 թուականին Չարթըրի մէջ թագադրուած է Պուրպոնների հարստութեան թագաւոր Հենրիխ 4–րդը։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի քաղաքներ
Չաքափուլի

**Չաքափուլի** () վրացական ազգային ճաշատեսակ, որ կը ներկայացնէ թարմ միս՝ շոգեխաշած կանաչիով եւ համեմներով։ Առաւել յաճախ կ՝օգտագործուի ոչխարի միս (բայց նաեւ խոզի եւ այլ միս), իսկ տօնական տարբերակի համար՝ գառան միս։ Ուտեստին իւրայատուկ կծուութիւն կը հաղորդէ թարմ թարխունը, ինչպէս նաեւ յաճախ կ՝օգտագործուի սալոր։ Այս բաղադրիչները միսին կը հաղորդեն քիչ մը թթուութիւն եւ նուրբ բուրմունք։ Չաքափուլին կը մատուցեն որպէս առանձին ուտեստ գինիի, կանաչիի եւ հացի հետ միասին, կ՝ուտեն միայն տաք եղանակներուն։

Վրաստանի մէջ Չաքափուլին կը պատրաստեն հիմնականին ուշ գարնանը եւ ամրան սկիզբը, քանի որ այդ ժամանակահատուածին մէջ կան անոր համար անհրաժեշտ մթերքները։ Յաճախ զայն կը պատրաստեն Զատկին կամ եկեղեցական այլ տօներու ժամանակ, ինչպէս նաեւ Կիորկոպայի տօնին (Սուրբ Գէորգ զօրավարի օրը), որ կը նշուի Մայիսի սկզբը եւ կը համարուի Վրաստանի մէջ նշուող առաւել կարեւոր եկեղեցական տօներէն մէկը։ Այդպիսի տօներուն ընդունուած է այցելել քաղաքէն հեռու գտնուող սուրբ վայրեր, այդ պատճառով ալ Չաքափուլի կ՝եփեն՝ խարոյկի վրայ մեծ կաթսաներով, այդպէս ուտելիքը կը ստանայ իւրատեսակ համ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վրացական խոհանոց
Յարութիւն Չաքմաքճեան

**Յարութիւն Չաքմաքճեան** (), հայ գրող եւ խմբագիր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած Ատանա, ուրկէ գացած է Կիպրոս 1901-ին, ու Միացեալ Նահանգներ գաղթած 1904-ին։

Սիամանթոյի խմբագրական պարտականութիւնները իր վրայ առնելով՝ 1908-1912 թուականներուն Չաքմաքճեան «Հայրենիք»ի խմբագրութիւնը կատարած է։

Համալսարանական ուսման մէջ հետեւած է տարրաբանութեան ճիւղին, զոր քանի մը տասնամեակ դասաւանդած է Թաֆց Քոլէճին մէջ, մինչեւ 65 տարիքը։

Չաքմաքճեան հեղինակն է հայոց պատմութեան ստուարածաւալ հատորի մը եւ նոյնքան բարձրորակ անգլերէն-հայերէն բառարանի մը։ Վերջին տարիներու Չաքմաքճեան գրեթէ կորսնցուցած էր տեսողութիւնը եւ բարեկամներն ու ընկերները ընթերցումներ կը կատարէին իրեն։

Երաժշտագէտ-երգահան Ալան Յովհաննէս Յարութիւն Չաքմաքճեանի միակ զաւակն է։

Յարութիւն Չաքմաքճեան կը մահանայ 1973 Մայիս 21-ին։

## Աշխատասիրութիւններ եւ հրատարակութիւններ
1917-ին, Պոսթընի մէջ կը հրատարակէ «Ընդարձակ Պատմութիւն Հայոց» ծաւալուն աշխատասիրութիւնը (692) էջ, որ կ՛արժանանայ մէկէ աւելի հրատարակութեանց:

Իր գրչին կը պատկանի նաեւ «Ընդարձակ Բառարան Հայերէնէ Անգլերէն» երկասիրութիւնը (1424) էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ-Հայերէն, Փրոֆեսօր Յարութիւն Յովհաննէս Չաքմագճեան։ Երան Գրատուն, Պոսթըն, 1922։

Ստորոգութիւն:21 Մայիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Անդրէաս Չաքրեան Պէյ

**Չաքրեան Անդրէաս Պէյ Գրիգորի** (1870 թուականին, Դամասկոս), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտաւորապէս 1870 թուականին, Դամասկոս։ 1896 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլսոյ Օս­մա­նեան կայ­սե­րա­կան բժշկական վարժարանը։ Ռո­տոս­թո­յի հիւանդանոցի մէջ որպէս բժիշկ աշխատած է։ Մահացած է 1915 թուականի Փետրուար 17-ին, ժանտախտէ՝ մօտ 45 տարեկան հասակին։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Չելսիի Ֆութպոլիստներու Ցանկ (100 եւ աւելի խաղեր)

[thumb|right|upright|[Ճորճ Հիլտսոնը. «Չելսի ՖԱ»-ի առաջին խաղացողը որ հարուածած է 100 կոլ։]]

**Այս ցուցակին մէջ ընգրկուած են «[[Չելսի ՖԱ|Չելսիի»]] կազմին մէջ 100 եւ աւելի խաղեր խաղացած խաղացողները**։

«Չելսիի» այլ խաղացողներու (անկախ խաղերու քանակութենէն) անուանացանկը տեսնելու համար այցելեք այս Ստորոգութիւն։ Իսկ ներկայ կազմը տեսնելու համար այցելէք ակումբի մասին հիմնական յոդուած։

Ցուցակին մէջ խաղացողները դասաւորուած են ըստ ակումբի հետ առաջին մասնագիտական պայմանագիր կնքելու ժամանակի։ Ցուցակին մէջ հաշուի առնուած են միայն պաշտոնական խաղերը։

## Խաղացողներու ցուցակ
[thumb|right|upright|[Վիվյեն Վուդուարդը - Օլիմբիական խաղերուն շահած է երկու ոսկէ մետալ, «Չելսի ՖԱ»-ի կազմին մէջ խաղացած է 116 խաղ եւ հարուածած է 34 կոլ։]]

[thumb|right|upright|[Ռայ Ուիլկինսը - «Չելսիի» ամենաերիտասարդ աւագը. 1973-1979 թուականներուն խաղացած է 198 խաղ եւ հարուածած 34 կոլ]]
[thumb|right|upright|[Ճանֆրանքո Ձոլա - «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 312 խաղ եւ հարուածած 80 կոլ]]
[thumb|right|upright|[Կրեմ Լէ Սո - պաշտպան, «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 312 խաղ եւ հարուածած 16 կոլ]]
[thumb|right|upright|[Դուրէ Անտրէ Ֆլու - «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 163 խաղ եւ հարուածած 50 կոլ]]
[thumb|right|upright|[Կուստաւո Բոյետ - «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 145 խաղ եւ հարուածած 49 կոլ]]
[thumb|right|upright|[Ճոն Դերի - պաշտպան եւ «Չելսիի» ներկայիս աւագը]]
[thumb|right|upright|[Ֆրենք Լամբարտ - «Չելսիի» պատմութեան մէջ ամենատաղանդաւոր կիսապաշտպաններէն մէկը]]
[thumb|right|upright|[Բիթր Չէք - մէկ մրցաշրջանի ամենաշատ «չոր» կամ դարպասը անառիկ պահած խաղեր ունեցած դարպասապահը - 28 խաղ]]
[thumb|right|upright|[Տիտիէ Տրոկպա - 2006-07 եւ 2009-10 Բրիմիոր Լիկայի մրցաշրջաններու ռմբարկու. «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 294 խաղ, եւ հարուածած 141 կոլ]]
[thumb|right|upright|[Նիքոլա Անելքա - 2008-09 թուականներուն Բրիմիոր Լիկայի ռմբարկու. «Չելսիի» կազմին մէջ խաղացած է 159 խաղ եւ հարուածած 58 կոլ]]
[thumb|right|upright|Պաշտպան [Պրանիսլաւ Իւանովիչը]]
; Նկարագրութիւն
* ԴՊ - Դարպասապահ
* ՊՇ - Պաշտպան
* ՖԲ - Ֆուլբեք
* ԱՊ - Աջ պաշտպան
* ՁՊ - Ձախ պաշտպան
* ԿՊՇ - կեդրոնական պաշտպան
* ՀԲ - Հաֆբեք
* ԿՊ - Կիսապաշտպան
* ԿԿՊ - կեդրոնական կիսապաշտպան
* Վ - Վինգեր
* ՀՁ - Հարձակող

*Թարմացուած է մայիս 19-ին, 2012 թուական:*
}|| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |||ԿՊ||2012-ներկա||168||33
|-
|align="left"||| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |||ԿՊ||2012-ներկա||186||49
|-
|align="left"||| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |||ՊՇ||2012-ներկա||153||2
|-
|align="left"||| style="background:#FFDAB9; color:black" align="left" |||ԿՊ||2013-ներկա||113||15
|}

## Տարուայ խաղացող

## Խաղացողներու Տարուայ խաղացող

## Տարուայ կոլ

## յայտնի աւագներ

## Ծանօթագրութիւններ

## Օգտագործուած գրականութիւն
* 
* 
* 
* 
## Արտաքին յղումներ
* «Չելսիի» տուեալներու բազա  
* «Չելսիի» խաղացողները
Չեխիոյ Հայերը

մինի|աջից|Չեխիոյ դրօշակ
**Չեխիոյ Հայերը** (), Չեխիոյ Հանրապետութեան ազգային փոքրամասնութիւններէն մէկը, Հայկական սփիւռքի մասը։ Չեխահայ համայնքը կը պատկանի Եւրոպայի ձեւաւորուած նորաստեղծ հայկական համայնքներուն։

Համաձայն Չեխիոյ Հանրապետութեան վիճակագրական գրասենեակի 2009 թուականի տուեալներուն՝ Չեխիոյ մէջ կը բնակի 2025 հայ, մինչդեռ համաձայն նոյն գրասենեակի 2005 թուականի տուեալներուն՝ երկրին մէջ կը բնակէին 1046 հայ։ Համաձայն Չեխիայի մէջ Հայաստանի դեսպանութեան 2010 թուականի պաշտօնական տուեալներուն, երկրին մէջ կը բնակի աւելի քան 3500 հայազգի անձ, որոնցմէ մշտական բնակութեան թոյլտուութիւն կը ստանայ աւելի քան 2 հազար մարդ, եւս 1,500-ը արձանագրուած է որպէս ժամանակաւոր բնակող։ Ոչ պաշտօնական տուեալներով Չեխիոյ մէջ կը բնակի 12.000 հայ։ Կը գործէ 2 հայկական եկեղեցի։

## Պատմութիւն
Համայնքին մէջ գլխաւորաբար երիտասարդ մասնագէտներ են՝ ճարտարագէտներ, նկարիչներ, լրագրողներ, երաժիշտներ, շինարարներ, բանուորներ, փոքր թիւ կը կազմեն գործարարները։ Ներկայիս Չեխիոյ մէջ (գլխաւորաբար՝ Պրահա) կը բնակի շուրջ 10-12 հզ. հայ (ոչ պաշտօնական տուեալներով)։ 1999 թ-էն Պրահայի մէջ կը հրատարակուի ՕՐԵՐ համաեւրոպական անկախ ամսագիրը։

## Տե՛ս նաեւ
* Օրեր (ամսագիր)

## Արտաքին Յղումներ
* Հայոց դեսպանութեան պաշտօնական կայք

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերը Չեխիոյ մէջ
Նուպար Չարխուտեան

**Նուպար Չարխուտեան**, սփիւռքահայ գրող։

Ծնած է Մարաշ (Կիլիկիա), 1920-ին։

Նախակրթութիւնը առաջին երեք տարիները Հալէպի մէջ բոլորելէ ետք, 1929-ին ընտանիքին հետ կը հաստատուի Դամասկոս։ Ֆրանսացի կրօնաւորներու երկրորդական վարժարանի դասընթացքը աւարտելէ վերջ 1936-ին, հօրը մահուան հետեւանքով հարկադրաբար կ'ընդմիջէ ուսումը։ Մինչեւ 1949 ուսուցչական, հաշուապահական եւ շրջուն քննիչի պաշտօններ վարելէ ետք Սուրիոյ զանազան շրջաններու մէջ, գրականագիտական պատրաստութիւն կը ստանայ Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ եւ Լիոնի համալսարաններէն։

Միջնակարգ ուսման տարիներուն, գրական իր առաջին փորձերը կատարած է ֆրանսերէնով։ Երկար ատեն ֆրանսերէնը եղած է գրական իր լեզուն, որովհետեւ տարրական քանի մը տարիներու ընթացքին սորված հայերէնը գրեթէ մոռցած էր, երբ ընթացաւարտ կ'ըլլար ֆրանսական երկրորդական վարժարանէն։

Երկրորդ Աշխարհամարտի ընթացքին Պէյրութի մէջ կը հրատարակէ ֆրանսերէն բանաստեղծութիւններու իր առաջին հատորը՝ Poemes, 1949-ին երկրորդը՝ Salome, իսկ 1953-ին՝ Berceuses pour les cadavres:

1952-ին, հայերէնով իր թարգմանածոյ եւ ինքնագիր պատմուածքները, բանաստեղծութիւններն ու գրական յօդուածները կը սկսին երեւիլ նախ Ա. Ծառուկեանի «Նայիրի» շաբաթաթերթին, ապա սփիւռքեան պարբերական եւ առօրեայ մամուլին մէջ։

Ֆրանսերէն եւ ֆրանսական գրականութիւն դասաւանդած է հայ թէ օտար վարժարաններու, ինչպէս նաեւ Անթիլիասի եւ Զմմառի դպրեվանքերուն մէջ։ Հայերէնով իր քերթողական ու արձակ ստեղծագործութիւններուն կարեւոր մէկ մասը հրատարակած է հետեւեալ հատորներով. «Կայէն՝ անմեղը», «Օրօր՝ դիակներու վրայ», «Արդարներու ոճիրը», «Ունայնութեան ափերը», «Աստղերն ալ կը մեռնին» եւ «Քաղաքը՝ ուր Նարեկ չկայ»։:
## Ծանօթագրութիւններ
Թովմաս Չարշաֆճեան

**Թովմաս Չարշաֆճեան** (), հայ խմբագիր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1872-ին։ Յաճախած է տեղւոյն վարժարանը, Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանը, Րոպըրթս Քոլէճը առանց աւարտելու անցած է Լոնտոն հետեւելու բժշկութեան։ Նիւթական դժուար կացութեան պատճառով կը լքէ ուսումը։ 1895-ին կը Ամերիկա մեկնի, ուր մեծ թիւով գաղթած Արեւմտահայերու զանգուած մը կ՚ապրէր։

Ամերիկա հասնելէն ետք ան փնտռած է թերթ մը, որուն կարենար աշխատակցիլ: Ամերիկայի հայ լրագրութեան հայրը եղած է Հայկակ Էկինեան, որ յաջորդաբար սկսած է հրատարակել զանազան թերթեր՝ «Արեգակ», «Սուրհանդակ», «Ազատութիւն»: Էկինեանի թերթը եղած է նաեւ «Տիգրիս»ը, որուն կապուած է նաեւ Չարշաֆճեան։ Չարշաֆճեան եւ ուրիշներ շատ սուր կարիքը կը զգան «Հայրենիք»ի նման թերթի մը։

Չարշաֆճեան «Հայրենիք»ը խմբագրած է 1899 Մայիս 1-էն մինչեւ 1900-ի Մարտ 30-ը։

Վերջին 10-15 տարիներուն «Հայրենիք»ի առաջին խմբագիր Չարշաֆճեանը հիւանդ կեանք մը կ՛ապրի ու 1 Յունուար 1954-ին իր մահկանացուն կը կնքէ՝ Ֆրեզնոյի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Չեչէներէն

**Չեչէներեն** ()՝ նախական լեզուներէն մեկն է։ Տարածուած է Չեչնիոյ մէջ, Ինկուշիոյ, Տակեստանի Խասաւիւրթի շրջանին եւ Վրաստանի Ախմեթի համայնքին։ 2010 թուականի մարդահամարի տուեալներուն համաձայն, Ռուսիոյ մէջ չեչեներէն խօսողներուն թիւն է 1 354 705։ Չեչէներէնը Չեչնիոյ պաշտօնական (ռուսերէնին հետ միասին) եւ Տակեստանի գրական լեզուներէն մեկն է։

## Գրային Համակարգ
Իսլամի տարածման հետ Չեչնիոյ հաստատուած է արաբական գրային համակարգը, որը կը կիրառուէր մինչեւ 1926 թուականը։ 1925-ին չեչէներէնի համար տեղայնացուած է լատինական գիրը, իսկ 1938-ին՝ կիւրեղեան։
1992 թուականին Իչքերիոյ Չեչէնական Հանրապետութեան խորհրդարանը օրինականացրած է չեչէներէնը լատինական գիրերու հիման վրայ։ Նոր այբուբենի անցկացման նախագիծը ատանկ ալ չիրականացուեցաւ 1994 թուականի վերջին սկսուած ռազմական գործողութիւններու պատճառաւ։ Այժմ Չեչնիոյ մէջ լատինատառ այբուբենը չի գործածուեր։

## Բառապաշար
Բառապաշարին մեծ մասն անցած է Հիւսիսարեւելեան Կովկասեան լեզուաընտանիքի Նախեան ճիւղէն, թէեւ կան բառերու նշանակալի փոքրամասնութիւններ, փոխառնուած արաբերէնէ (իսլամական բառեզրեր, ինչպէս՝ իման, իլմա), աւելի փոքր մաս կը կազմեն թուրքական լեզուներէ (շիշ) եւ առաւել մեծամասնութիւնը՝ ռուսերէնէ (ժամանակէն բառեզրեր՝ քամփութար՝ համակարգիչ, թելվիտէնի՝ հեռատեսիլ, թելվիզար՝ հեռացոյց, մեթրոյ, իսփիսքա` ցանկ (-էն) եւ այլն

## Թիւերու Ներկայացում
Չեչէներէնով թիւերը կը ներկայացուեն քսանեակներով: Օրինակ, 30-ը ունի այս տեսքը՝ «20 եւ 10» («ткъе итт»), 40-ը՝ «երկու անգամ քսան» («шозза ткъа»), 50-ը «երկու անգամ 20 եւ 10» («шовзткъе итт»):

## Ողջոյնի Խօսքեր
**Մարշալլա** կամ **մարշալլա խաթար**՝ ավանդական չեչէնական ողջոյնի խօսքերն են, լեզուային էթիկետի մի մասը։ Ի տարբերութիւն չեչէնական միջավայրին միայն էրիկ մարդոց գործածուող «Ասսալամ եալայքում» (Ассалам Іалайкум) բառակապակցութենէ, «մարշալլան» ունի համընդհանուր տարածում ինչպէս էրիկ մարդոց, այդպէս ալ կիներուն քով։
* Маршалла ду хьоьга՝ Բարեւ
* Маршалла ду шуьга՝ Բարեւ ձեզ
* Марша догIийла (բառացի՝ «Եկուր որպէս ազատ»)՝ Բարով եկար (հիւր եկածին)
* Марша гIойла (բառացի՝ «Գնա որպէս ազատ»)՝ Բարով երթաս
* Марша Iойла (բառացի՝ «Մնա որպէս ազատ»)՝ Բարով մնաս
* Iуьйре дика хуьлда хьан՝ Բարի լոյս
* Де дика хуьлда хьан՝ Բարի օր
* Суьйре дика хуьлда хьан՝ Բարի երեկոյ
* Могушалла муха ю хьан?՝ Ինչպէս ե՞ք (առողջութիւնը)
* Муха ду гIуллакхаш?՝ Ինչպէս ե՞ք (գործերը) 

## Ծանօթագրութիւններ
Չեսթըրֆիլտ

150px|մինի|Սուրբ Մարիայի եւ Բոլոր Սուրբերի եկեղեցու տեքը
**Չեսթըրֆիլտ** (), քաղաք Մեծ Բրիտանիայում։ Բնակչութիւնը՝ 

## Աշխարհագրութիւն
Չեսթըրֆիլտ քաղաքը կը գտնուի Անգլիաի կեդրոնական մասին մէջ, Տըրպշայր կոմսութեան տարածքին վրայ, Իսթ-Միտլենտզ շրջանին մէջ,Շեֆիլտի հարաւ, Հիպեր եւ Ռոտեր գետերի հատման վայրին շուրջ։

## Պատմութիւն
1204 թուականին անգլիացի թագաւոր Ճոն Լեկլենտը տուաւ Չեստըրֆիլտին շուկայական իրաւունք։ XIX դարին Չեստըրֆիլտը արագօրէն կը վերածուի է մեծ քաղաքի, հատկապէս այն բանէն յետոյ, երբ Ճորճ Ստեֆընսոնը կը կառուցէ Լիտս-Տըրպի երկաթագիծը՝ անցնող Չեստըրֆիլտի միջով։

Քաղաքի խորհրդանիշը Սենթ-Մերի եւ Բոլոր սուրբերու եկեղեցու զանգակատան վերի մասն է՝ թեքուած կառոյցի հորիզոնական գծէն 9 ֆուտ չափով (մոտաւորապէս 3 մեթր)։ Այս հետաքրքիր կառոյցի հետ կապուած են տեղական զրոյցներ եւ լեգենդներ։

## Գործընկեր քաղաքները
*  Դարմշտադտ, Գերմանիա։
*  Տրուա, Ֆրանսիա
*  Յանցուան, Չինաստան
*  Ցումեբ, Նամիպիա

## Ծանօթագրութիւններ
Վահան Չերազ

**Վահան Չերազ** (), յայտնի հայ մարզիկ, Պոլսոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան սկաուտական շարժման հիմնադիրներէն մէկն էր:

## Կենսագրութիւն
Վահան Չերազը եղբօրորդին է յայտնի հասարակական-քաղաքական գործիչ, մտաւորական, խմբագիր եւ գրող Մինաս Չերազի։ Ան հիմնադիրներէն եղաւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտական շարժման։ Առաջինն էր, որ ֆութպոլը բերաւ Օսմանեան Կայսրութիւն. հիմնեց ֆութպոլի խումբեր եւ կազմակերպեց խաղեր։ 1920 թուականին, անսալով Հայաստանի Հանրապետութեան Կրթութեան նախարար Նիկոլ Աղբալեանի կոչին՝ Պոլիսէն փոխադրուեցաւ Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գիւմրի), հայրենիքի մէջ մարզական կեանքին զարկ տալու համար։ Այդ շրջանին, Ցեղասպանութենէն վերապրած որբերու մէկ մասը Ալեքսանդրապոլ կեդրոնացած էր։

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, մինչ իր ընկերներէն շատեր կը փախչէին, ան նախընտրեց մնալ հայրենիք, իր սկաուտներուն մօտ, արհամարհելով իրեն սպառնացող վտանգը եւ ծանօթներու զգուշացումները։ Հակառակ որ Վահան Չերազ շարքային դաշնակցական չէր, 1927 թուականին՝ զինք այդպէս զրպարտելով, Թիֆլիսի մէջ Բերիան անձամբ սպաննեց զինք։

Չերազի կինը՝ Վարդանուշ Չերազը գնդակահարուեցաւ 1937 թուականին։ Վարդգէս Անդրէասեան՝ Վարդանուշի եղբայրը, որդեգրեց անոնց որբ մնացած դուստրը՝ Բիւրակնը։ Վախնալով հետապնդումներէ, ան փոխեց աղջկան ազգանունը, դարձնելով Անդրէասեան։ Բանասէր Բիւրակն Անդրէասեան-Չերազ այժմ կը բնակի Երեւանի մէջ։

## Նշումներ

## Գրականութիւն
* Վազգէն Անդրէասեան «Վահան Չերազ եւ իր երգն Հայաստանի», 1977, Պէյրութ, տպ. Սեւան

Ստորոգութիւն:Հայ մարզիկներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Չերքասի

**Չերքասի** (), կեդրոնական քաղաք Ուքրանիաի մէջ։ Չերքասիի մարզի վարչական կեդրոնն է։ Քաղաքը կը գտնուի մայրաքաղաք Քիեւէն 200 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Քաղաքին բնակչութիւնը կը հաշուէ 269,836 հոգի (2022-ի տուեալներով):

Չերքասին Ուքրանիոյ Կեդրոնական տնտեսական շրջանի, ինչպէս նաեւ Չերքասիի մարզին մշակութային, կրթական եւ ճարտարարուեստական կեդրոնն է: Ծանօթ ըլլալով ԺԳ. (13-րդ) դարէն ի վեր՝ Չերքասին մեծ դերակատարութիւն ունեցած է Ուքրանիոյ պատմութեան մէջ: Քաղաքը եղած է Քոզաքներու (Կազակներու) երկրի կեդրոնը. անոր քաղաքացիները մասնակցած են Խմելնիցքիի եւ Քոլիիվշչինայի քոզաքական ու գիւղացիական ապստամբութիւններուն:

Քաղաքը կը գտնուի Տնեփր գետի աջ ափին, երկրի մայրաքաղաք Քիեւէն մօտաւորապէս 200 քմ. (124 մղոն) դէպի հարաւ: 2011 Յունիսին, քաղաքը նշեց իր հիմնադրութեան 725-ամեակը:

## Ծանօթագրութիւններ
Յովհաննէս Չեքիճեան

**Յովհաննէս Չեքիճեան** (), Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ։

## Կենսագրութիւն
### Ուսում
1951-ին աւարտած է Սթամպուլի երաժշտական հիմնարկը, 1953-ին Փարիզի «Էքոլ-Նորմալը», ուր երաժշտական դասերեւ հետեւած է Ֆուրնէի մօտ, իսկ 1961 թուականին՝ Սթամպուլի կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան։ 1946-60 թթ. (1951-1954 ընդմիջմամբ) Սթամպուլի պետ. երգչախմբի գլխ. խմբավարի տեղակալն էր, միաժամանակ 1958-61 թթ. Սթամպուլի օփերայի երաժշտական ղեկավարը։

### Գործունէութիւն
1961-էն կ՛ապրի Հայաստան ու կը ղեկավարէ ՀԽՍՀ պետական ակադեմիական երգչախմբը (նոյն թուականէն սկսեալ)։ Անոր ղեկավարութեամբ՝ խումբը, մեծ վարպետութեյամբ կը կատարէ դասական եւ ժամանակակից հայ երգահաններու ստեղծագործութիւնները, հայկական ժողովրդական երգեր, օփերաներէ հատուածներ։ Կը ղեկավարէ նաեւ սինֆոնիք համերգներ, ելոյթ կ՛ունենայ ԽՍՀՄ խոշորագոյն նուագախումբերու հետ։ Հեղինակ է երաժշտական ստեղծագործութիւններու, ինչպէս՝ «Գարնանային Անուրջներ», «Տօնական Ձօն» վոքալ-սինֆոնիք պոէմներու։ 1973-77 թթ. դասաւանդած է Երեւանի Ռ. Մելիքեանի անուան ուսումնարանէն ներս, 1975-էն Երեւանի «կոնսերվատորիա»յին մէջ (1982 թուականէն փրոֆէսոր է)։ ՀԽՍՀ պետ. մրցանակ (1970), ԽՍՀՄ պետ. մրցանակ (1975)։

1 Օգոստոս 2014-ին, Արամ Խաչատրեանի անուան համերգասրահին մէջ կը նշուի մեծն արուեստագէտի 85 ամեակը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան։

Ստորոգութիւն:23 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Ստորոգութիւն:1929 ծնունդներ
Վերա Չըքընօղլու

**Վերա  Չըքընօղլու**, ծնած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Անարատ Յղութեան Քոյրերու եւ ապա՝ ֆրանսական Սէն Պէնուա վարժարանները։ Վկայուած է Իսթանպուլի Պողազիչի համալսարանի համակարգիչի ճիւղէն, մագիստրոսի վկայականով։ Կ'ուսուցչագործէ իսթանպուլահայ զանազան վարժարաններու մէջ, իբրեւ համակարգիչի դասատու։

Աշխատակցած եւ մաս կազմած է «Նոր Սան» հանդէսի խմբագրական կազմին։

## Ծանօթագրութիւններ
Չէքիճում

**Չէքիճումը,** Ուրֆայի ամէնէն ժողովրդական խաղերէն է, որ խորքին մէջ բաւական կոշտ խաղ մըն է եւ կը խաղցուի այր մարդոց կողմէ։

Խաղցողներէն մէկը կորաքամակ կը չոքի, ձեռքերը սրունքներուն վրայ դրած։ Այս անձը «պառկող»ն է։ Խաղընկերները մէկ առ մէկ վրայէն պիտի ցատկեն եւ իւրաքանչիւրը իրաւունք ունի ցատկած պահուն իր ափով ամուր զարնել - «շափլամա» մը տալու - «պառկող»ին կռնակին։ Ասկէ ետք, նոյն խաղընկերները դարձեալ մէկ առ մէկ «պառկողին» վրայ կը նետուին։ Առաջին նետուողը պէտք է փորձէ ոտքերը գետին չդնել, չիյնալ, եւ մինչեւ նախապէս ճշդուած ժամանակ մը այդ դիրքով մնալ «պառկող»ին վրայ։ Եթէ չյաջողի, ապա ինք կը դառնայ «պառկող»։ Եթէ յաջողի, ապա կարգը կու գայ յաջորդ խաղընկերոջ նետուելու «պառկող»ին վրայ։ Իսկ եթէ պատահի որ «պառկող»ը ընդհանրապէս չդիմանայ եւ իր վրայի բեռան տակ տապալի, այն ատեն պարտուած կը հռչակուի։

## Ծանօթագրութիւններ