open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Աղաւնի (անձնանուն)

**Աղաւնի**, հայկական իգական անուն։ Վերցուած է թռչունի համանուն անունէն, որ Սուրբ Հոգիի խորհրդանշանն է։ Իտալացիները եւս ունին *Colomba* անունը, որ կը նշանակէ «աղաւնի»։ Առաջին անգամ յիշատակուած է 17-րդ դարու վերջաւորութեան։ Արեւմտահայերէնի մէջ տարածուած անուն է, ուր կը գործածուի նաեւ անուան կարճ տարբերակը՝ *Աղաւ*։ Կը կիրառուի նաեւ պարսկահայերու մէջ, ուր ստացած է փաղաքշական *Աղունիկ* ձեւը:

## Գործածութիւններ
* Աղաւնի դուստր, նահատակ Կոմիտաս քահանայի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Գրիգոր Աղափիրեան

**Աղափիրեան Գրիգոր Եպիսկոպոս** (26 Յունիս 1827, Աստրախան - 1897, Ագուլիս), ուսուցիչ, թարգմանիչ։

Ծնած՝ Աստրախան 1827 26 Յունիսի-ին։ Կրթութիւն ստացած է Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանին մէջ եւ յետոյ Ագաֆոն Ակիմեանի միջնորդութեամբ կ՛երթայ Դոպատ եւ 1849 թուականի Սեպտեմբերին կը մտնէ համալսարան՝ «Աստուածաբանութիւն» ուսանելու համար։ Մի քանի տարի մնալով Դորպատ կ՛անցնի Նոր Նախիջեւան, ապա Մոսկուա եւ 1857-ին Լազարեան ճեմարանի մէջ կը վարէ ուսուցչի պաշտօն։ 1858-ին երթալով Էջմիածին՝ աբեղայ ձեռնադրուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանքի վանահայր։ Գաբրիէլ վ․ Այվազովսկին, որ նոյն թեմի փոխանորդ էր՝ կը մերժէ զինք եւ Աղափիրեան պետական հրամանին յամաձայն կ՛երթայ Էջմիածին։ 1872 26 Մարտ-ին՝ Գէորգ Դ․ կաթողիկոսը զինք եպիսկոպոս կը ձեռնադրէ։ Ուսուչութիւն ընելով Թէոդոսիոյ (այսօր՝ Ֆէոտոսիա) Խալիպեան դպրոցին եւ Գէորգեան ճեմարանի մէջ, 1879-ին Հին Ղրիմի Սուրբ Խաչ վանքի վանահայր էր արդէն եւ վերջն ալ երկար ժամանակ Աստրախանի Թեմական առաջնորդ։ Մակար կաթողիկոս ծերութեան պատճառով իրեն հանգստութիւն շնորհեց նշանակելով զինք Ագուլիսի Սուրբ Թովմա առաքեալի անուան վանքի վանահայր, ուր եւ վախճանեցաւ 1897-ին։

Աշխատակցած է՝ «Արարատ»-ին տալով կրօնաբարոյական խորհրդածութիւններ վերնագրով քարոզներու ամբողջական հաւաքածոյ մը, որոնք լոյս տեսան առանձին գիրքերով (վադ, 1887 եւ 1897)։ Այդ քարոզները տպուած են «Արարատ»-ի մէջ թարգմանուած են նաեւ գերմաներէնի։ Անոր թարգմանած է նաեւ՝ «Մերթ խօսակցիս, մերթ լուռ  կու  գաս» ոտանաւորը (Քնար հայկական)։

Ստորոգութիւն:Եպիսկոպոսներ
Աղբիւր

thumb|Աղբիւր
**Աղբիւր**, ստորերկրեայ ջուրի բնական ելքը Երկրի մակերեւոյթ՝ պայմանաւորուած տեղանքի երկրաբանական կառուցուածքով, կտրտուածութեամբ, ջրատար շերտերու դասաւորութեամբ։

## Բնութագիր
Աղբիւր կը յառաջանայ, երբ ռելիէֆի բացասական ձեւերը կը հատեն ջրատար հորիզոնները։ Աղբիւրը կը սնուի տարբեր եեսակներու ստորերկրեայ ջուրերէմ եւ կը կոչուի անոնց անունով (օրինակ, արտեզեան ջուրեր, գետնաջրեր, եւ այլն)։ Կարստային շրջաններու մէջ կ'ըլլան մեծ ելք ունեցող աղբիւրներ (վոկլիւզներ), երիտասարդ հրաբխականութեան շրջաններուն մէջ՝ տաք աղբիւրներ եւ կեյզերներ։

Աղբիւրները կը ստորաբաժանուին ըստ՝
* ջուրի ելքի բնոյթի (վերընթաց, վարընթաց),
* ջերմաստիճանի (պաղ, գոլ, տաք, գերտաք),
* ջուրի քանակի փոփոխականութեան (մշտական, ժամանակաւոր),
* հանքայնացման (քաղցրահամ, հանքային)։

Յաւերժական սառցոյթի շրջաններուն մէջ կը հանդիպինք սեզոնային, տեղաշարժուող սառը աղբիւրներ, երիտասարդ հրաբխականութեան շրջաններու մէջ՝ տաք աղբիւրները եւ կեյզերներ։

## Հայաստանի մէջ
մինի|ձախից|Շաքիի ջրվեժ
Աղբիւրներով առաւել հարուստ են ՀՀ լեռնային շրջանները։ Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի եւ միջլեռնային գոգաւորութիւններու մէջ բազմաթիւ են մեծ ծախս (0, 1 -2, 5 հզ․ լ/վ) ունեցող աղբիւրները։ Հայաստանի մէջ կը հաշուենք մօտ 10 000 աղբիւր։

Անոնցմէ են Մեծամորի, Աշոցք-Զոյգաղբիւրի, Ապարանի, Նազրեւան-Բազմաղբիւրի, Արզնու, Ակունքի, Արգելի, Արզականի, Սոլակի, Մաքրականի, Սարուխանի, Հացառատի, Գառնի-Գողթի, Ջերմուկի, Շաքիի եւ այլ աղբիւրներ, որոնց գումարային ծախսը (առանց Մեծամորի աղբիւրախումբի) կը գերազանցէ 45-46 հզ․ լ/վ։

Կ'օգտագործուին կենցաղային, արդիւնաբերական ջրամատակարարման, ոռոգման նպատակներով։ ՀՀ հարուստ է նաեւ հանքային աղբիւրներով։

ՀԽՍՀի մէջ կը հաշուենք շուրջ 10 հազար աղբիւրներ, որոնք կ'օգտագործուին կենցաղային եւ արդիւնաբերական ջրամատակարարման, ինչպէս նաեւ ոռոգման եւ բուժական նպատակներով։

Ստորոգութիւն:Ջրագրություն
Աղբիւրի Մօտ (նկար)

**«Աղբիւրի Մօտ»**, ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ Արփենիկ Նալպանտեանի 1957-ին ստեղծած կտաւը, որ կը գտնուի Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահին մէջ: Նկարը աչքի կը զարնէ սուր դիտողականութեամբ եւ նուրբ քնարականութեամբ:

Նկարի չափերն են՝ 63x85 սմ, նիւթը՝ կտաւ, իւղաներկ:

## Պատմութիւն
Արփենիկ Նալպանտեանի ստեղծագործական նիւթին մէջ մեծ տեղ կը զբաղեցնէ խորհրդային կեանքը, հասարակ ժողովուրդի առօրեան: Անոր ստեղծագործական կեանքի երկրորդ շրջանին կտաւները կը դառնան աւելի կենսալի եւ գեղարուեստական ձեւի առումով աւելի հասուն:

«Աղբիւրի Մօտ» կտաւը հեղինակը ստեղծած է տարուած ըլլալով Բջնիի բնաշխարհով եւ ծանօթանալով տեղի բնակչութեան կեանքին ու առօրեային: Բջնիի մէջ կատարուած աշխատանքներուն մէջ կ'ամբողջանան Նալպանտեանի ստեղծագործական որոնումները եւ նկատելի կը դառնան նկարչուհիի արուեստի զարգացման յետագայ ուղիները:

## Նկարագրութիւն
«Աղբիւրի Մօտ» կտաւը լի է լուսաւոր գոյնով, հարուստ երանգներով, օդառատ է: Ծրագիրը պատկերելու համար Նալպանտեանը առանձին որոնումներ չէ կատարած, այլ պատկերած է այն, ինչ տեսած է: Արտաքինէն չերեւցող, բայց մտածուած դասաւորութիւնները, իմաստաւորուած կապը, միջավայրի աշխոյժ օգտագործումը կենսական համոզչականութիւն կը հաղորդեն աշխատանքին:

## Տես նաեւ
* Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ

## Գրականութիւն
* Արփենիկ Նալպանտեանի ստեղծագործութիւններու ցուցահանդէսի գրացուցակ (Նախաբան` Ե. Մարտիկեան, խմբագիր` Ե. Կուրդոյեան) – Ե., 1948
* Հայաստանի Պետական պատկերասրահ – գրացուցակ, Ե., 1965, էջ 137
* կատալոգ 100 (Հեղինակ` Հ. Բադալեան) – գրացուցակ, Ե., 2016

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ 
Ստորոգութիւն:Գեղանկարչութիւն
Ստորոգութիւն:Գեղանկարչական ստեղծագործութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական գեղանկարչութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներու գործեր
Ստորոգութիւն:Նկարներ այբբենական կարգով
Կարապետ Աղաջանեան

**Կարապետ Աղաջանեան** (), հայազգի բժիշկ, մանկավարժ։ Բժշկական գիտութիւններու դոկտոր (1904), փրոֆէսոր (1912)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է քահանայ հօրմէ։ Աւարտած է ծննդավայրին կիմնազիան յետոյ անցած է Սեն Փեթերսպուրկ, ուր 1901-ին զինուորական բժշկական ակադեմիան աւարտելէ եւ մրցանակ շահելէ ետք՝ կը հրաւիրուի Ակադեմիայէն կատարելագործուելու համար: Իբրեւ մասնագիտութիւն՝ ընտրած է ջղային եւ հոգեկան հիւանդութիւնները, եւ աշխատած է աշխարհահռչակ Փրոֆ. Բեխտերեւի տնօրէնութեան ներքեւ, եւ 1904-ին ներկայացնելով Թեզը՝ ուղեղային կեղեւի տեսողութեան կեդրոնը, ստացած է բժշկապետի տիտղոսը: Ակադեմիի եւ ռուս կառավարութեան կողմէ գիտական նպատակով արտասահման կ’ուղարկուի, ուր մասնաւորապէս աշխատած է Պերլինի ջղային եւ հոգեկան հիւանդութեանց քլինիքին մէջ, Փրոֆ. Ցիհինի եւ Օպենհայմի մօտ, Փրոֆ. Սալկովսկիի, Ցունցի եւ Եակոբսոին աշխատանոցներուն մէջ։ Փրոֆ. Սալկովսկիի մօտ կատարած ուսումնասիրութիւնը տպագրուած է Biochemische ZeitSchrift թերթին մէջ, իսկ Փրոֆ. Եակոբսոնի մօտ կատարած ուսումնասիրութիւնը հրատարակուած է Պերլինի գիտութեանց Ակադեմիի կողմէն:
1911-ին ռուս կառավարութիւնը զինքը կրկին արտասահման ղրկեց, ուր ծանօթանալով մասնաւորապէս ուղեղային սիֆիլիզի բժշկութեան վիճակի հետ, իր յայտնի զեկուցումը տուած է Փեթերսպուրկի ջլախտաբաններու ժողովին, որը կանգնելով մեր հայրենակիցին տուած հիմունքներուն վրայ՝ իր գիտական որոշումը տուած է այդ ծանր հիւանդութեան դէմ կռուելու միջոցներու մասին:

1912-ին հրաւիրուած է իբր տեսուչ հոգեջլախտաբանական Էնսդիդիւի քլինիքին մէջ։ Միեւնոյն մասնագիտութեան մասին դասախօսելու հրաւիրուեցաւ 1913-ին Վարշավայի համալսարանին կողմէ: Երբ Վարշավան Գերմանաց ձեռք անցաւ՝ Կ. Աղաջանեան համալսարանի հետ Ռոստով փոխադրուեցաւ եւ Ռուսիոյ Կարմիր Խաչի եւ Զինուորական կառավարութեան կողմէ Կովկասի բանակի ջղային եւ ուղեղային հիւանդութեանց բժշկական կազմակերպութիւնները հիմնաւորելու պաշտօն ստացաւ:

Փրոֆ. Աղաջանեան 1920-ին Ռուսաստանէն Պոլիս անցաւ ուր երկու տարի միայն մնաց: Երբ Դաշնակիցները Պոլիսէն մեկնեցան՝ ինքն ալ Պուլկարիա անցաւ եւ Սօֆիայի համալսարանին մէջ մէկ տարի դասախօսեց եւ անկից ալ Բարիզ մեկնեցաւ, ուր ձեռք բերելով բժշկական բոլոր արտօնութիւնները կ’աշխատի համալսարանին մէջ ջղային եւ հոգեկան հիւանդութեանց շուրջ:

Բարիզի մէջ հրատարակեց իր հետազօտութիւնը՝ ջղային սիստեմի ուռեցքներու վերաբերեալ, որը բժշկական ֆաքիւլդէի կողմէ մեծ ուշադրութեան արժանացած է: Օ. Մարիի հետ հրատարակած է «Լեզուի քայքայումներու եւ պապանձման մասին» իր գրած աշխատութիւնը:
Աղաջանեան անձնապէս եւ իր տնօրէնութեան տակ գտնուող բժիշկներու միջոցաւ հրատարակած է բազմաթիւ աշխատութիւններ, ռուսերէն եւ ուրիշ կարեւոր եւրոպականլեզուներով, ուղեղի կազմի գործունէութեան վերաբերեալ, հոգեկան եւ ջղային հիւանդութիւններու շուրջ եւ քրէական պատասխանատուութեանց մասին: Գարագաշ «Պարսկահայ Տարեցոյց» 1903:

Փրոֆ. Աղաջանեան 1937-ին միաձայնութեամբ նախագահ ընտրուեցաւ Ֆրանսայի Ռուս Բժիշկներու Միութեան: Աղաջանեան այնքան հռչակ հանած է՝ որ 1937-ին Միացեալ Նահանգներու բժշկները զինքը Նիւ Եօրք հրաւիրեցին Ամերիկացի հիւանդի մը շուրջ խորհրդակցութիւններ կատարելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, հատոր Ա․, էջ 98:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:15 Դեկտեմբերի մահեր
Նոնա Աղաջանովա

**Նոնա Ռաֆայէլ Աղաջանովա** (), հայ բեմադրիչ, սենարիստ, արտադրող։

## Կենսագրութիւն
Նոնա Աղաջանովան ծնած է 1960 թուականին Թբիլիսի քաղաքին մէջ։ Կինոյով կը սկսի հետաքրքրուիլ դեռ մանուկ հասակէն, որուն մեջ մեծ դեր կը խաղայ քեռին՝ Կառլեն Աղաջանովը, որ Մոսֆիլմին մէջ լեգենդար մարդ էր եւ կ'աշխատէր այնպիսի յայտնի մարդկանց հետ, որոնցմէ են Ակիրա Կուրասաւան, Միքայէլ Բոնդարչուկը, Էլդար Ռյազանովը, Գրիգորի Չուխրայը։ Կառլենը «Երգիծական եւ երաժշտական ֆիլմերու» միաւորման տնօրէնն էր, որուն գեղարուեստական ղեկավարը Գեորգ Դանելիան էր։

1981 թուականին կ'աւարտէ Մոսկուայի մշակոյթի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետը՝ Գրիգորի Ռոշալի արուեստանոցը։ Աշխատանքային գործունէութիւնն կը սկսի «Մոսֆիլէն», որուն մէջ 1982-1999 թուականներուն կ'աշխատի որպէս բեմադրիչ։ Աղաջանովան կինոստուդիայի մէջ միակ բեմադրիչի օգնականն էր, որ բարձրագոյն կրթութիւն ունէր։

Շուտով կինեմատոգրաֆէն Նոնան տեղափոխեց հեռուստատեսութիւն։ НТВ, ТВ-6, ТВС հեռուստաալիքներուն պրոդոյսերուն տեղակալն էր, այնուհետեւ գլխաւոր պրոդոյսերը։

Թուիստ ստուդիայի («TVист») հիմնադիրն ու ղեկավարն է, որ տարեկան կը նկարահանէ 5 ֆիլմ։

## Ֆիլմագրութիւն
### Բեմադրիչ

### Սենարիստ

### Արտադրող

### Դերեր

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* От "Райских яблочек" до "Вкуса граната" ։

Ստորոգութիւն:19 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ
Աղեակ (անձնանուն)

**Աղեակ**, հայկական իգական եւ արական անուն։ Յառաջացած է միջին հայերէն *աղեակ*, որ իր կարգին գաւառական *աղէկ*՝ «լաւ» բառէն։ 10-րդ դարուն արական անուն էր, իսկ 15-րդ դարուն՝ իգական։ Այս անունէն ալ յառաջացած է Աղէկեան (Աղեկեան) մականունը։

## Գործածութիւններ
* Աղեակ քահանայ, գրիչ կամ Աւետարանի պատուիրատու։
* Աղէկ, կին Սիմէոնի եւ մայր տէր Ստեփանոսի, որ գնեց հին Աւետարան մը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

**Աղեքսանդր Ա․ Ջուղայեցի** ()։ Ամենայն հայոց կաթողիկոս, յաջորդած՝ Նահապետ Ա. Եդեսացիին, նկար՝ ։

## Կենսագրութիւն
Հայոց կաթողիկոս՝ 1706 թուականէն։ Նախ եղած է՝ Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանքի, առաջնորդ (1697-1706), պաշտպանած՝ հայ եկեղեցւոյ դաւանական սկզբունքները, ընդդէմ Նոր Ջուղայի կաթոլիկ քարոզիչներուն եւ այդ առթիւ 1682 թուականին շարադրած իր «Գիրք Ատենական, Որ Ասի Վիճաբանական» գործը (հրտ. 1687)։ Հալածած է կաթոլիկութիւն ընդունած հայերը։ Ունի տպագիր ու անտիպ աշխատութիւններ ու նամակներ։ Կարեւոր են Կղեմէս ԺԱ. պապին եւ Պետրոս Մեծ-ին ուղղուած նամակները։

Ռուս կայսրին ուղղուած նամակը ցոյց կու տայ թէ՝ Աղեքսանդր Ջուղայեցին յարած է Իսրայէլ Օրիի ազատագրական գաղափարներուն, ունեցած՝ ռուսական կողմնորոշում։

Հմուտ՝ վանական կարգերուն, կաթողիկոս դառնալէն անմիջապէս ետք վերանորոգութիւններու ձեռնամուխ ըլլալով շինած է ձմրան սեղանատուն, վանքը հարստացուցածկահ-կարասիով, անօթներով, սպասներով եւ ձեռք բերած է կալուածներ։ Այս բոլորին կողքին, իբրեւ գրագիտութեան սիրահար, դպրոցներ բացած է եւ ջերմապէս ջատագոված մայր եկեղեցին։ Վախճանած է 22 Նոյեմբեր 1714-ին եւ թաղուած՝ Մայր Տաճարի արեւմտեան դրան աջ կողմը՝ զանգակատան տակ։

## Աղբիւրներ

* «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան», հ.1, էջ 253

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Ստորոգութիւն:Ամենայն հայոց կաթողիկոսներ
Ստորոգութիւն:22 Նոյեմբերի մահեր
Աղեքսանդր Բ Բիւզանդացի

**Աղեքսանդր Բ. Բիւզանդացի** նաեւ *Աղեքսանդր Պոլսեցի՝ Ղարաղաշ*, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, ընտրուած է Մինաս Ա. Ակնեցիէն ետք, իբր յաջորդ Էջմիածնի Ս. Աթոռին 1753 թուին։

Ան բազմամեայ բազմապաշտ միաբաններէն եղած է, որ մէկ ու կէս տարի ծառայելէն ետք վածճանած է՝ 11 Նոյեմբեր 1755-ին, թաղուեած՝ Մայր Տաճարի արեւմտեան դրան հարաւային կողմը, զանգակատան տակ։

Ստորոգութիւն:Ամենայն հայոց կաթողիկոսներ
Յովսէփ Աղեքսանդրեան

** Յովսէփ Աղեքսանդրեան**, (), հայ թուաբանագէտ (մաթեմաթիքոս):

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Լազարեան ճեմարանը եւ Մոսկուայի համալսարանին մէջ մաթեմաթիքական գիտութիւնները։ Մահացած է 1832-ին։ Ռուսահայոց մէջ ինք առաջին անգամ կազմեց թուաբանութեան դասագիրք, տպուած Մոսկուա՝ 1823 թուականին։
Աղհան

**Աղհան**, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Տարօն գաւառին մէջ, Մուշ քաղաքէն մօտաւորապէս 14 քմ հիւսիս, Արածանի գետի ձախ կողմը, Արգաւանդ հարթավայրը։

20-րդ դարու սկիզբը ուներ 68 տուն հայ բնակիչ, որոնք կը զբաղէին այգեգործութեամբ, բանջարաբուծութեամբ ու անասնապահութեամբ։ Գիւղին մէջ կար Եկեղեցի եւ ուսումնարան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Աղհանն քանդուեցաւ ու ամայացաւ։ Բնակչութեան մէկ մասը զոհուեցաւ, իսկ փոքր մասն ալ ապաստանեցաւ Արեւելեան Հայաստանի մէջ։
## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

## Տե՛ս նաեւ
* Պիթլիսի Նահանգի Հայաբնակ Բնակավայրեր
* Պիթլիս

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մշոյ գաւառի բնակավայրեր
Աղեքսանդրիոյ Փարոսը

[250փքս|մինի|աջից|Աղեքսանդրիոյ Փարոսը [1909-ին]]
**Աղեքսանդրիոյ Փարոսը**, Պտղոմէոս Բ. թագաւորը (304-247 Ն. Ք.) կանգնել տուաւ, անոր նաւահանգիստին մէջ, հսկայական փարոս մը, որ շատ հեռուներէն տեսանելի ըլլար: Յոյները կ'ըսեն, թէ փարոսին բարձրութիւնը 272 մեթր էր, ինչ որ գրեթէ անհաւատալի կը թուի:

Երբ արաբները Եգիպտոս մտան, շուրջ 1000 տարի ետք, անոնք գտան այդ փարոսին մնացորդները, որոնք տակաւին 116 մեթր բարձրութիւն ունէին:

Աշխարհի աւանդական 7 հրաշալիքներէն վեցը՝ Բաբելոնի կախուած պարտէզները, Ողիմպոսի Զեւսի արձանը, Եփեսոսի Արտեմիսի մեհեանը, Հալիքարնասի շիրիմը, Ռոտոսի Քոլոսը եւ Աղեքսանդրիոյ փարոսը անհետացած են: Ներկայիս կը շարունակեն գոյութիւն ունենալ միայն Եգիպտոսի բուրգերը:

## Պատմութիւն
Քաղաքը հիմնադրուած է մ.թ.ա 332 թուականին Ալեքսանդր Մակեդոնացիի կողմէ։ Այս քաղաքի ստեղծումը եղաւ անոր ամէնամեծ գործը, որ ան հասաւ իրագործել իր յաղթարշաւի ընթացքին՝ Եգիպտոսի մէջ յայտնուած շրջանին։ Քաղաքը չափազանց յարմար դիրք ունէր՝ Միջերկրական ծովի ափին, խիստ յարմար նաւահանգստի տեղ ունէր։ Մակեդոնացին չէր ալ կրնար պատկերացնել, որ քաղաք-նաւահանգիստը կրնար դառնալ հելլենիստական մշակոյթի կեդրոն։ Մակեդոնացին քաղաքի կառավարումը յանձնեց Պտղոմէոսին, որու հետ ուսում ստացած էր Արիսթոթէլի մօտ։

Անթիք աշխարհի մէջ մեծ համբաւ կը վայելէր Աղեքսանդրիայի գրադարանը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աշխարհի եօթ հրաշալիքներ
Գրիգորիս Աղուանեան

**Գրիգորիս Աղուանեան** (), Վանի առաջնորդ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վանի մէջ 1827 թուականին (ըստ Կ․ Պոլսոյ Ս․ Փրկչեան Օրացոյցի 1832)։ Ժամանակի ալֆաներուն քով եկեղեցական գիրքերը բերանացի սորվելով սկսաւ եկեղեցիին մէջ դպրութիւն ընել։ 1862  թուականին աբեղայ ձեռնադրուեցաւ, իսկ 1879 Ապրիլ 13-ին եպիսկոպոս։ 

1874-ին հրաժարած է եւ իբրեւ փոխանորդ՝ անոր յաջորդած է Լիմ անապատի միաբան Թադէոս վարդապետ: 

Ինչպէս տաճկահայքի, այնպէս ալ ռուսահայքի մէջ վարած է պաշտօններ եւ ամէն տեղ ալ ձգած՝ փառաւոր գործունէութեան հետքեր։ 

Վախճանած է 1893 Դեկտեմբեր 8-ին Հին Ջուղայի մէջ։

= ԳՐԻԳՈՐԻՍ ԱՂՈՒԱՆԻՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ՆՇԽԱՐՆԵՐՈՒ ԳԻՒՏԻ ԵՒ Ս. ՀԱՅՐԵՐ ԹԱԹՈՒԼԻ, ՎԱՐՈՍԻ, ԹՈՒՄԱՍԻ, ԱՆՏՈՆԻ, ԿՐՈՆԻԴԷՍԻ ԵՒ ԻՆՆԱԿՆԵԱՅ ՎԱՆՔԻ ԵՕԹ ԽՈՏԱՃԱՐԱԿ ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐՈՒ ՏՕՆԸ =

* 16 Հոկտեմբեր 2017 թ.

Գրիգորիս հայրապետի նշխարներու գիւտը տեղի ունեցաւ անոր մահէն 147 տարի յետոյ` 489 թ.: Հայոց Վահան Մամիկոնեանի մարզպանութեան ժամանակ, երբ Զենոն կայսրը կը թագաւորէր յոյներուն վրայ, իսկ աղուաններու վրայ կ'իշխէր հայկազեան տոհմէն բարեպաշտ Վաչագան թագաւորը, վերջինս բացի իր աշխարհական գործերէն միտքը դրաւ գտնել նաեւ Ս. Գրիգորիսի նշխարները: Ան երէցներու օգնութեամբ փորել տուաւ գերեզմանը եւ երբ գտան նշխարները, թագաւորը նստեցաւ գերեզմանին եզերքը` հողին վրայ եւ հրամայեց բերել արքունի սպասները: Արկղիկն իր գիրկը դրած` կը սպասէր ընդունիլ նշխարները եւ երէցները սուրբի մասունքները երկիւղածութեամբ կը հաւաքէին արկղիկի մեջ:

Բացի Ս. Գրիգորիսի նշխարներէն` դագաղին մէջ կա­յին նաեւ երկու ապակեայ անօթներ, որոնցմէ մէկուն մեջ կային Զաքարիայի` Յովհաննէս Կարապետի հօր, իսկ միւսին մէջ` Պանդալէոն բժիշկի նշխարները, որ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը տուած էր իր թոռան` Ս. Գրիգորիսին: Գրիգորիսը Վրթանէս հայրապետի անդրանիկ որդին էր: Ան հարեւան հեթանոս ազգերու շրջանակին մէջ քրիստոնէութիւնը տարածելու մեծ ջանքեր կը թափէ: Կը նահատակուի Մազքթաց Սանեսան թագաւորի հրամանով: Գրիգորիս եպիսկոպոսի մարմինը իր սարկաւագներու ձեռքով կը թաղուի Փոքր Արցախի Ամարաս աւանին մէջ:

489 թ.` Աղուաններու Վաչագան թագաւորի օրօք, Ս. Գրիգորիսի նշխարներուն վրայ կը կառուցուի Ս. Գրիգոր եկեղեցին:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Եպիսկոպոսներ
Աղուանք

**Աղուանք**, Աղբանիա կան Աշխարհ Առանայ. աշխարհ եւ ազգ, սահմանակից Հայաստանի, սահմաններն են, արեւելքէն՝ Կասպից ծով. հիւսիսէն՝ Դարբանդէն մինչեւ Ալազան երկնցած հին պարիսպը, արեւմուտքէն՝ Ալազան եւ Խրամ գետակները, հարաւէն՝ Կայէնի լեռները, Գարդման, Գանձակ, Արցախ եւ Երասխի ձախ ափերը։ Այս սահմաններուն միջեւ տարածուած երկիրը մեր մատենագիրներէն Աղուանք կամ Աշխարհ Առանայ կը կոչուի, Խորենացիէն՝ նաեւ Խորին Հայք։

## Ծագում եւ աւանդութիւն
Աղուանից ազգը ծագած կը համարուի մեր Հայկազն Սիսակ նահապետէն, որ իր հօր Գեղամայ երկիրները ժառանգելէն եւ իր անունով այդ աշխարհը Սիսական կամ Սիւնիք կոչելէ ետք, կ'ընդարձակէ իր երկիրը մինչեւ Հունարակերտ քաղաքը։

Սիսակ իր քաղցր եւ անուշ բնաւորութեան համար կը կոչուէր նաեւ Աղու, եւ կը կարծուի, թէ այդ պատճառով իր տիրած աշխարհին այս մասը կոչուած ըլլայ Աղուանք։ Արամ Հայկազն նահապետը ըստ աւանդական պատմութեան, Քրիստոսէ 1830 տարի առաջ կը նուաճէ արեւելեան կողմերը, ուր էր նաեւ Աղուանից երկիրը։ Քրիստոսէ վեց դար առաջ Տիգրան Հայկազեանը Աժդակահայ դէմ պատերազմելու համար իր զօրքերը կը տանի վրաց եւ Աղուանից ընտիր զօրքերը։ Կը հետեւի թէ Աղուանք Արամի ժամանակէն հայոց հպատակ եղած են եւ այդ տեւած է մինչեւ Վաղարշակ Ա. (149-127 ն. ք. ա.), որ Սիսակայ ցեղէն քաջ Առանը կը կարգէ կուսակալ Աղուանից (ըստ Մ. Խորենացիի եւ Մ. Կաղանկատուացիի), Փրկչական Ա. դարուն երբ Ալանները միացած բոլոր լեռնականներու հետ Դարբանդի դռնէն Աղուանից երկիրը կը խուժեն, մեր Արտաշէսը կը վանէ յարձակողները։ Բ. Դարուն, երբ Խազրաց եւ Բասլաց միաբանեալ զօրքերը նոյն Դարբանդի դռնէն Աղուանից երկրին վրայ կը յարձակին՝ Վաղարշ թագաւորը երկիրը թշնամիներէն կ'ազատէ։ Ե. Դարուն Պարսիկները կը տիրեն Աղուանից երկիրին, կ'աւերեն եւ շատերն ալ կրակապաշտ կ'ըլլան։ Վերջապէս քաղաքականապէս Աղուանից երկիրը կը ծաղկի եւ կը միանայ Հայաստանի։

Աղուանից երկիրը ստորին, վերին եւ միջին մասերու բաժնուած է, որոնք 15 գաւառներու կը ստորաբաժանուին։ Աղուանները մշակութային եւ կրօնական տեսակէտով սերտ կապեր  ունեցած են Հայերուն հետ. քրիստոնէութիւնը հոն մուտ գործած է Հայաստանի մէջ պետական կրօնք հռչակուած ատեն։ Մեսրոպ Մաշտոց Հայոց գիրերը գտնելէն ետք անոնց ալ նոր նշանագրեր կը հնարէ։ Անոնց կաթողիկոսները ատեն մը հպատակած են հայոց կաթողիկոսներուն։ Վերջապէս Աղուանից երկիրը Հայասատանի նահանգներէն մին համարուած է։

## Այժմու իրավիճակ
Այժմ Աղուանից ազգի մնացորդք կը համարուին Նուխի դռնի Նիժ, Վարդաշէն, Սուլթան Նուխի եւ այլ գիւղերու մէջ բնակող այն հայերը, որոնք Ուտէացիք կը կոչուին եւ կը խօսին Ուտերէն։ Նոյնպէս Աղուանից մնացորդներ են Շամախւոյ Մատրաստ գիւղի Հայերը եւ Ղուբայի դռնի Խաչմաս եւ Քիլվար գիւղերու հայ բնակիչները։ Հայ գրականութեան մէջ լայն տեղ ունին Աղուանք: Բարխուդարեանց Մակար Եպս. գրած է առանձին գիրք մը՝ «Աղուանք», Ալիշան նոյնպէս (ձեռագիր), Սմբատեանց եպս. Նկարագիր Շամախւոյ Թեմի գիրքին մէջ ընդարձակօրէն գրած է Աղուանից մասին. Մովսէս Կաղանկատուացին «Պատմութիւն Աղուանից»ը գրած է, որ 1860-ին Փարիզի մէջ տպուած է։

Վերջին տարիներուն Աղուանից երկիրը Զանտահարայ աշխարհ կոչուած է, 1772-ին հոն կ'իշխէ Մահմուտ՝ Միւրվէիզի որդին, որ Աղուաններու գլուխն անցած Սպահանի վրայ կը յարձակի, մօտը բնակող Նոր Ջուղայի Հայեր մեծ կորուստներու կ'ենթարկուին (Չամաչ. Գ. 779)։


Պատկեր:Caucasus 300 map alt de.png
Պատկեր:Aghuank.jpg


## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 108:

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Աղուդիի Մահարձան

**Աղուդիի Մահարձան** (Աղիտուի կոթող-մահարձան), 7-րդ դարու հայկական միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձան, Սիւնիքի մարզի Աղուդի գիւղին մօտ։
մինի|450x450փքս|Աղուդիի Կոթողը
Սիսեանի շրջանի Աղուդի գիւղին մօտ կը բարձրանայ հոյակապ մահարձան մը, որ կառուցուած է 6-րդ դարու վերջերուն կամ 7-րդ դարու սկիզբներուն: Կը գտնուի Սիսեան քաղաքէն 4 քմ. դէպի արեւելք:

## Պատմութիւն
Իշխանանիստ գիւղ եղած է Աղուդին: Աւանդութիւնը կ՛ըսէ, որ պարսիկներու մարզպանը իր մօտ կը կանչէ Սիւնեաց երեք իշխանները` նպատակ ունենալով ձերբակալել զանոնք: Սակայն հայ իշխանները կը նախազգան մարզպանին մտադրութիւնը եւ կը մերժեն:

Մարզպանը մեծաթիւ զօրքով կը հասնի Աղուդի: Հայերը կը յաղթեն, բայց կռուի ընթացքին զոհ կ՛երթան երեք հայ իշխանները: Աղուդցիները կը կառուցեն գեղեցիկ դամբարանատուն մը, ուր կ'ամփոփուին հայրենասէր իշխաններուն աճիւնները: Սակայն անոնց փառքը յաւերժացնելու համար գետնափոր դամբարանատունը ճոքր կ՛երեւի աղուդցիներու աչքին:

Հողը կրնայ ծածկել դամբարանատունը, կը մտածեն անոնք, իսկ հայրենի երկրի համար զոհուածներու յիշատակը պէտք է հասցնել սերունդներուն:

Դամբարանատան վրայ կը կառուցուի երկյարկ, աշտարակաձեւ մահարձան մը: Երկրորդ յարկի երեք գեղեցիկ կամարները կը խորհրդանշէին այն, որ դամբարանատան մէջ թաղուած է երեք մարդ:

Յետագային մահարձանի երկրորդ յարկի կամարները փուլ կու գան, եւ կը մնան միայն կողասիւները: Բայց այդ վիճակին մէջ ալ Աղուդիի մահարձանը սքանչելի է: Ան հին հայկական ճարտարապետութեան բարձրարժէք կոթողներէն է:

Սիւնեաց հայրենասէր իշխաններուն անունները չեն գրուած կոթողին վրայ։ Ճիշդ է, անցորդը այսօր կրնայ մահարձանին վրայ կարդալ քանի մը տողեր` շրջակայքի մէջ կատարուած շինարարութեան մասին: Սակայն այդ տողերը քանդակուած են յետագային եւ նշանաւոր դամբարանատան հետ առնչութիւն չունին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Աղուոր (անձնանուն)

Գործածուած է 13-17-րդ դարերուն, այնուհետեւ դուրս եկած է գործածութենէ:

## Գործածութիւններ
* Աղուոր Խարբերդցի, նուիրատու Կապոսի Ս․ Լուսաւորիչ վանքի:
* Աղուոր տիկին, մայր Կոստանդին Պեհեսնեցի եպիսկոպոսի, այն որ առաջնորդ էր Սկեւռայ վանէն եւ գրել տուաւ Առակք Սողոմոնի, Սիրաք եւ Յոբ:
* Աղուոր, կին Պաղտասարի եւ մայր Խանտէրի, կնոջ Մարսուանցի մահտեսի Նորհատի, այն որ Սեբաստիոյ մէջ Աւետարան մը գրել տուաւ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Աղջիկ Երեխաներու Միջազգային Օր

200px|մինի|աջից|Համպուրկի մէջ «planetarium» շէնքերը, լուսաւորուած է վարդագոյնով՝ աշխարհի ուշադրութիւնը հրաւիրելու աղջիկ երեխաներուն վրայ

**Աղջիկ երեխաներու միջազգային օր**, Հոկտեմբեր 11-ը ՄԱԿ-ի կողմէ յայտարարուած է *Աղջիկ Երեխաներու Միջազգային Օր*: Շատերու կը մտածեն, թէ՝ ինչո՛ւ ՄԱԿ-ը որոշեց առանձնացնել աղջիկ երեխաները: Նպատակը այն էր՝ հրաւիրել միջազգային հանրութեան ուշադրութիւնը այն յատուկ խնդիրներուն, որոնց աղջիկները կը հանդիպին՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին:

Օրը պաշտօնապէս առաջարկուած է՝ որպէս որոշում, Քանատայի ՄԱԿ-ի Գլխաւոր վեհաժողովին կողմէ: Ռոնա Ամպրոզ, Քանատայի Կանանց կարգավիճակի Նախարար, աջակցած է որոշոիմին. կանանց եւ աղջիկներու պատուիրակութիւն մը իրենց աջակցութիւնը ներկայացուցին նախաձեռնութեան ընթացքին ՄԱԿ-ի 55-րդ վեհաժողովին՝ Կանանց կարգավիճակներու առնչութեամբ։ 2011 թուականի Դեկտեմբեր 19-ին, ՄԱԿ-ի Ընդհանուր Ժողովի կողմէ քուէարկութիւն կատարուեցաւ՝ որոշում ընդունելու, Հոկտեմբեր 11 2012-ը, որպէս Աղջիկ երեխաներու անդրանիկ միջազգային օր:

## Օրուան թեմաներ
### 2012-ի ընտրուած թեման
[200px|մինի|[Ֆինլանտայի դահլիճը, Հելսինքի, Ֆինլանտա. Լուսաւորուած է վարդագոյնով՝ իբրեւ աջակցութիւն Աղջիկ երեխաներու միջազգային օրուան, Հոկտեմբեր 11-ին]]
Աղջիկ երեխաներու միջազգային օրը առաջին անգամ նշուած է 2012 թուականին, իսկ օրուան թեման ընտրուած էր՝ աղջիկներու վաղ ամուսնութիւններու դէմ պայքարը:
### 2013-ի ընտրուած թեման
Այս օրուան թեման ընտրուած էր «Նորարարութիւնները աղջիկներու կրթութեան համար» խորագրով:
### 2014-ի ընտրուած թեման
Այս օրուան թեման ընտրուած էր «Ընդլայնել աղջիկներու իրաւունքներն ու հնարաւորուիւնները՝ վերջ տալ բռնութեան շրջապտոյտին»:
### 2015-ի ընտրուած թեման
Այս օրուան թեման ընտրուած էր «Դեռահաս աղջիկներուն ոյժը. 2030 թուականի տեսլականը» կարգախօսով: Օրուան խորհուրդն անմիջականօրէն կապուած էր միեւնոյն տարուան Սեպտեմբերին միջազգային հանրութեան կողմէն ընդունուած կայուն զարգացման նպատակներու նոր օրակարգի հետ, որ կը նախատտեսէ իրականացնել մինչեւ 2030 թուականը: Այդ կը նշանակէ, որ 2015-ին ծնած աղջիկներու սերունդը դեռահաս կը դառնայ ուղիղ այդ ժամանակ ՝ 15 տարի ետք:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Այսօր՝ հոկտեմբերի 11-ին, Աղջիկ երեխաների միջազգային օրն է:
* Աղջիկ-երեխայի միջազգային օրն է. «Աղջիկ-երեխայի արժէքը պէտք է հասցնել տղա երեխայի արժէքին»:
* Աղջիկ երեխաների միջազգային օր. մտահոգող վիճակագրութիւն 
* Այսօր Աղջիկ երեխաների միջազգային օրն է։

Ստորոգութիւն:Միջազգային տօներ
Աղձնիքի Այր Մարդոց Տարազներ

**Աղձնիքի Այր Մարդոց Տարազներ**, Հայաստանի Աղձնիք շրջանի տղամարդոց հագուկապին ամբողջութիւնն է։

Աղձնիքի մէջ այր մարդոց ներքնազգեստին համար կը գործածէին ճերմակ կտաւ։ Շալվարը (շըլուար) կը կարէին բուրդ կերպասէ եւ սեւ կը ներկէին։ Կար շալվարի յատուկ տեսակ՝ մատանի շալվարը, որուն փողքաբերանները եւ կողքի կարերը կը զարդարէին ասեղնագործութեամբ։

Ելակը եւ ապան կ'ամբողջացնէին Աղձնիքի արական տարազը։

## Գօտի
Կը կապէին պարզ եւ մետաքսաթելէ հիւսուած գօտի։ Վերջինս կը կապէին նշանուած եւ ամուսնացած այր մարդիկ։ Գօտին Աղձնիքի մէջ բազմատեսակ նշանակութիւն ունէր։ Տարեց մարդիկ գօտիէն կը կախէին ծխախոտի տոպրակը, ինչպէս նաեւ ծխամորճը։ Աւելի երիտասարդները գօտիի ձախ կողքէն կը կախէին ճերմակ բռնակապով կեռ դաշոյնը։

## Գլխարկ
Աղձնիքի այրերը կը գործածէին գլխարկի  երկու տեսակ՝ գդակ եւ քոլոզ, որուն շուրջ փուշի կը փաթթէին։

## Գրականութիւն
* «Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգայինի Վահէ Սէթեան հրատարակչութիւն, էջ 27-28։
Աղցան

**Աղցան** (, կը նշանակէ «աղային» պաղ ուտեստ), ժամանակակից խոհանոցը ունի նաեւ կարգ մը տաք աղցաններ։ Աղցանը կը պատրաստուի տարբեր տեսակի բանջարեղէններէ, պտուղներէ, իսկ որպէս համեմներ կարելի է օգտագործել՝ աղ, պղպեղ, ձէթ, կիտրոնի հիւթ, կամ համեմունքային քացախ, ինչպէս նաեւ մայոնէզ, թթուասեր եւ կամ իւրայատուկ աղցանային համեմունքներ։

Երբեմն տապկուած մսով կը հրամցուի, իսկ յաճախ ալ նախաուտեստի ձեւով։ Աղցանները հիմնականօրէն կը պատրաստուին նախքան հիւրասիրելը։

## Պատկերասրահ

Cold meat salad.jpg|Սառ միսով աղցան
Khauk swe thoke.jpg|Պուրմական ոճի թեթեւ աղցան
Salát s kuřecím masem a vajíčkama na tvrdo.jpg|Աղցան հաւու միսով եւ եփած ձուով
Tuna salad Tonnikalasalaatti H8875 C.jpg|Թիւնոս Աղցան
Fruit salad2.jpg|Միրգերով աղցան


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պաղ ուտեստներ
Աղքատութեան Վերացման Միջազգային Օր

300px|մինի|աջից
**Աղքատութեան վերացման միջազգային օր** (անգլերէն՝ International Day for the Eradication of Poverty), Հոկտեմբեր 17-ին կը յիշատակուի Աղքատութեան վերացման միջազգային օրը:

## Պատմութիւն
Այս օրուան պատմութիւնը կապուած է 1987 թուականի Հոկտեմբեր 17-ի հետ, երբ այդ օրն հաւաքուած են աւելի քան հարիւր հազարաւոր մարդ՝ Փարիզի Թրոքատերոյի Մարդկային իրաւանց հրապարակին վրայ, ուր 1948 թուականին ստորագրուած էր Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրը՝ որպէս յարգանքի տուրք ծայրահեղ աղքատութեան, բռնութեան ու սովի մատնուած մարդոցց:

ՄԱԿ-ը 1992 թուականի Դեկտեմբեր 22-ին ընդունուած իր հռչակագիրով Հոկտեմբեր 17-ը հռչակած է Աղքատութեան վերացման դէմ պայքարի միջազգային օր ու կոչ ուղղած բոլոր պետութիւններուն այս օրը աղքատութեան դէմ պայքարելու:1993-էն ի վեր (բանաձեւ 47/196) տարբեր դասակարգերու, համոզմունքներու եւ ընկերային տարբեր շերտերու պատկանող մարդիկ ամէն տարի Հոկտեմբեր 17-ին կը հաւաքուին՝ հաստատելու իրենց դիրքորոշման անփոփոխութիւնը եւ չքաւորներուն ցոյց տալու իրենց համերաշխութիւնը, յիշատակելու *Աղքատութեան վերացման միջազգային օրը*:

2000 թուականին կայացած ՄԱԿ-ի ընդհանուր ժողովին, բազմաթիւ երկիրներու առաջնորդներ վճռած են մինչեի 2015 թուական մասամբ մը կրճատել ծայրայեղ աղքատութեան մէջ ապրող մարդոց թիւը: Իրադրութիւնը յատկապէս մտահոգիչ է քիչ զարգացած երկրներու պարագային:
 
Այսօր գրեթէ մէկ միլիարդ մարդ սովի մատնուած է: Մոլորակի բնակչութեան 80 տոկոսը ընկերային պաշտպանութիւն չունի, որ կ՛օգներ յաղթահարել կենսական վտանգները:

## Աղքատութեան Սահմանումը
Աղքատութիւնը, գլխաւորապէս, տնտեսական ու հասարակական երեւոյթ է, բայց ունի նաեւ հոգեւոր-մշակութային եւ քաղաքական արմատներ: Բացի այդ, տարբեր ժամանակաշրջաններու եւ տարբեր պայմաններու մէջ աղքատութեան տարատեսակ դրսեւորումներուհետ մարդիկ բախուն ունեցած են, զոր մեծ ազդեցութիւն ունեցած է անոնց հոգեկան ներաշխարհին վրայ: Միաւորուած ազգերու կրթութեան, գիտութեան եւ մշակույթի կազմակերպութեան` ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի սահմանմամբ, աղքատութիւնը մարդոց եկամուտի, ինքնագնահատականի, կրթութեան ու հասարակական որոշումներուն մասնակցութեան հնարաւորութեան լիովին կամ մասնակի բացակայութիւնն է: Իսկ որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով, աղքատութիւնը մարդկային հիմնական կարիքներու զրկուածութիւնն է: Այս հիմնական կարիքներուն մէջ կը մտնեն բաւարար քանակի ուտելիքի ու ջուրի հասանելիութիւնը, համապատասխան բնակարանի ու խնամքի պայմաններու ապահովուածութիւնը անհատին ու անոր ընտանիքին համար, հասարակական զբաղուածութիւնը:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:India Exposure 134 (3233260583).jpg
Պատկեր:Beautiful and underprivileged in Pakistan.jpg
Պատկեր:Poverty in Valhalla Park (8516538799).jpg
Պատկեր:SouthAfricaTownship1989.jpg
Պատկեր:Marginacion mexico04.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Հրաչեայ Աճառեան

**Հրաչեայ  Աճառեան** (), լեզուաբան եւ բառարանագիր։

## Կենսագրութիւն
Հրաչեայ Աճառեան, Ծնած է Սամաթիա, Կոստանդնուպոլիս՝ 8 Մարտ 1876-ին։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Սահակեան Նունեան վարժարանէն, ապա իր ուսումը կը շարունակէ Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1893-ին։ Նոյն տարին պաշտօնավարելու կը սկսի Գատըգիւղի Արամեան վարժարանին (1893) եւ Կարնոյ Սանասարեան վարժարանին (1894) մէջ։

1895-ին կը մեկնի Փարիզ՝ բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու «Սորպոն»ի համալսարանին մէջ, ուր կ'աշակերտէ Անթուան Մէյէին, իսկ 1898-ին Սթրազպուրկի մէջ Հ. Հիւպշմանին։ Երկար տարիներ ուսուցչութեան պաշտօն կը վարէ Էջմիածինի, Շուշիի, Նոր Պայազիտի, Նոր Նախիջեւանի, Թեհրանի, Թաւրիզի եւ Կարնոյ մէջ (1898)։ Աճառեան, Կարնոյ մէջ կը կազմէ Սանասարեան վարժարանի ձեռագրերու ցուցակ՝ կորուստէ փրկելով հայ մշակոյթի որոշ արժէքներ։

1923ին կը հրաւիրուի Երեւանի Պետական Համալսարան, ուր մինչեւ իր կեանքին վերջը կ'աշխատի իբրեւ դասախօս, նաեւ ամպիոնի վարիչ։

Աճառեան կը շրջի Պատմական Հայաստանի շատ վայրեր, կ'ուսումնասիրէ մագաղաթներ, յուշարձաններ՝ յատկապէս խորանալով շարք մը բարբառներու հետազօտութեան մէջ եւ զանազան նիւթեր կը հաւաքէ հայագիտութեան տարբեր ճիւղերու համար։ Գաւառական ուսուցիչի թափառական դրութիւնը Աճառեանին արգելք կը հանդիսանայ հրապարակելու իր կարեւոր աշխատութիւնները։ Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Աճառեան կը նշանակուի Պետական Համալսարանի դասախօս, եւ ամբողջապէս կը նուիրուի գիտական ու մանկավարժական աշխատանքներու եւ յաջորդաբար լոյս կ'ընծայէ բազմաթիւ գիտական աշխատութիւններ։

Ստալինեան խռովութիւններու հետեւանքով 1937 թուականին խորհրդային իշխանութիւնները Երեւանի մէջ անհիմնօրէն կը ձերբակալեն եւ մեղադրանք կ'առաջադրեն «հակայեղափոխական, հակախորհրդային, ազգայնամոլական գործունէութիւն» ծաւալելու համար: Աճառեան երկու տարի կը մնայ աքսորավայրին մէջ: 1939 թուականին արդար համարուելով ազատ կ'արձակուի եւ կը վերադառնայ Երեւան:

Իր կեանքի վերջին տարիներուն Աճառեան կը նուիրուի «Լիակատար քերականութիւն հայոց լեզուի» մեծածաւալ աշխատութեան՝ կազմուած 12 հատորներէ, ուր կը քննարկուի հայոց լեզուի քերականութիւնը եւ պատմական զարգացումը 562 լեզուներու համեմատութեամբ։ Բացի նշուած աշխատութիւններէն, Աճառեան շուրջ քառասուն տարի կ'աշխատակցի հայ բազմաթիւ պարբերականներու, տասնեակ մը յօդուածներ կը գրէ թէ՛ հասարակական հարցերու, եւ թէ՛ գիտական-լեզուաբանական ուղղութեամբ։ 1935 թուականին անոր կը շնորհեն Գիտական վաստակաւոր գործիչի կոչում, իսկ 1943 թուականին ան կ'ընտրուի Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի անդամ։


## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 110-112։
* [ Հրաչեայ Աճառեան (1876-1953) Հայկեան Հանճարին Լեզուաբանական Ճառագայթումը Հրապարակագիր [Նազարէթ Պէրպէրեան]]

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:8 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Գէորգ Աճեմեան

**Գէորգ Աճեմեան** (), հայ գրող, հրապարակախօս եւ Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բանակի հիմնադիրներէն մին։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սուրիա, Եղեռնէն մազապուրծ եղած սասունցիներու ընտանիքի մը մէջ։ Նախակրթութիւնը ստանալէ ետք Հալէպի Հայկազեան եւ Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ, միջնակարգ եւ երկրորդական ուսման հետեւած է Հալէպի ամերիկեան «Ալեփփօ Գոլէճ»ի մէջ։ Մասնագիտական պատրաստութիւնը ստացած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանին մէջ, 1958-ին վկայուելով իբրեւ պսակաւոր արուեստից։

## Գրական վաստակ
Աշխատակցած է Միջին Արեւելքի առօրեայ թէ պարբերական մամուլին, ու Սիմոն Սիմոնեանէն ետք խմբագիր եղած է «Սփիւռք» շաբաթաթերթին։ Ան գրական իր արձակին, գրադատական թէ քննական տեսութիւններու, ինչպէս նաեւ հրապարակագրային բնոյթ ունեցող յօդուածներու մէջ անկախ դատումի եւ աննախապաշար արժեւորումի տրամադիր գրչի մարդն եղած է։

### Պատմուածքներն եւ վէպեր
1956-1983-ին անջատ հատորներով հրատարակուած են իր պատմուածքներն ու վէպերը՝

* «Անկարելի պատմութիւն»՝ 1956,
* «Օրերէն ետք»՝ 1958,
* «Անորոշութեամբ եւ մասամբ նորին»՝ 1959,
* «Անապահովութեան փողոցներ»՝ 1964,
* «Պիտի չարչարեմ բառերը»՝ 1967,
* «Ակամայ ծաղրածուն եւ այլ դերասաններ»՝ 1968,
* «Յաւերժական ճանապարհ»՝ 1975,
* «Ապագայի հետքերով»՝ 1982,
* «Յարդագողի ժառանգորդները»՝ 1983։

### Քննադատական եւ գրական-վերլուծական տեսութիւններ
Քննադատական եւ գրական-վերլուծական իր տեսութիւնները երկու հատորներով հրատարակուած են 1962-ին եւ 1980-ին՝ «Տեսական-քննադատական փորձեր» անունին տակ։

### Հրապարակագրական հատորներ
Հրատարակած է հրապարակագրական երեք հատորներ՝ «Միակ լուծումը» (1972), «Քաղաքական իրապաշտութի՞ւն, թէ անձնատուութեան պատրաստութիւն» (1992), «Պիտի յիշե՞նք երբեւէ Արեւմտեան Հայաստանը» (1998)։

### Անգլերէն հատորներ
Լոյս ընծայած է նաեւ չորս հատոր անգլերէնով՝ "Symphony in Discord" (1962), "The Fallacy of Modern Politics" (1966), "A Time of Terror" (1997), "Ruling over the Ruins" (1998)։

Սփիւռքահայ գրականութեան նշանաւոր դեմքերէն է։
## Գրականութիւն
* «Պիտի Յիշենք Երբեւիցէ Արեւմտեան Հայաստանը», Պէյրութ, 1998։
* Rulling over the Ruins, USA, 1999։
* A Time for Terror, USA, 2000։

## Աղբիւրներ
* Դար Մը Գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ 1977, էջ 487-488:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Աճեմեանի գիրքերը Amazon.com–ի մէջ:
* ԳԷՈՐԳ ԱՃԵՄԵԱՆԻ ՄՈՒՏՔԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆ... 

Ստորոգութիւն:23 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Իրմա Աճէմեան

**Իրմա  Աճէմեան** (), բանաստեղծ, կրթական մշակ։

## Կենսագրութիւն
Աւարտելէ ետք Էսաեան Վարժարանը, Իրմա Թոքաթ-Աճէմեան հետեւած է Պոլսոյ համալսարանի մանկավարժական եւ հոգեբանական ճիւղերուն։ Աշակերտական տարիքէն բանաստեղծական ու արձակ փորձեր կատարած է։ Աշխատակցած է օրուան թերթերուն եւ յատկապէս «Մարմարա» օրաթերթին, ուր շրջան մը վարած է նաեւ անոր խմբագրութիւնը:

Աճէմեանի զբաղած է ուսուցչութեամբ։ 1966-1976-ին վարած է Գատըգիւղի Արամեան-Ունճեան վարժարանի տնօրէնութիւնը։

1966-ին խմբագրած է «Կամար» պարբերականը:

1975-ին աւելի քան 130 քերթուածներ մէկտեղած է իր առաջին հաւաքածոյին մէջ՝ «Տալ միայն»։ Անոնք բերած են դէպի աշխարհ բացուելու ընդունակ մտքի մը անժխտելի վկայութիւնը:

Իրմա Աճէմեան իր ստեղծագործութիւններուն մէջ յաճախ կ'անդրադառնայ սիրոյ, բնութեան, մարդու ներաշխարհին եւ ազգային թեմաներուն։ 

Արրժանացած է Սարգիս Պօղոսեանի հաստատած «Իսթանպուլահայ Բանաստեղծներ» մրցանակին: 

1984-էն սկսեալ տառապած է անբուժելի հիւանդութենէ:

Ամուսինը՝ Գէորգ Աճէմօղլուն, բացի առեւտրային իրաւունքի փորձագէտ ըլլալէ, 1960-ականներուն Հրահանգի հռչակագրի ստորագրողներէր էր։ Ան մայրն էր Նոպէլեան մրցանակակիր Տարօն Աճեմօղլուի (Աճէմեան)։ 

## Աշխատութիւններ
Անոր գործերէն են՝ 

* «Տալ Միայն» 1975 - Իրմա Աճէմեանի «Տալ Միայն» գիրքը հայ գրականութեան մեջ նշանակալի տեղ կը զբաղեցնէ եւ կ'արտայայտէ հեղինակային իւրահատուկ ոճը։ Այս գիրքը կը ներառէ բանաստեղծութիւններ, որոնք կ'ուսումնասիրեն սիրոյ, կորուստի, ինքնագիտակցութեան եւ մարդկային յարաբերութիւններու թեմաները։ Աճէմեանի լեզուն պարզ, բայց խորազգացմունքային է, ինչ որ թոյլ կու տայ ընթերցողին դիւրութեամբ կապուիլ բանաստեղծութիւններուն։ «Տալ Միայն» գիրքին մէջ յաճախ կը հանդիպինք խորհրդանշական պատկերներու, որոնք կը բացայայտեն աւելի խոր իմաստներ եւ զգացմունքային շերտեր։  Գիրքը կրնայ հետաքրքրել այն մարդոց, որոնք կը փնտռեն զգացական եւ մտածողութեան խորութիւն, ինչպես նաեւ անոնց, որոնք կ'ուզեն հասկնալ մարդու ներաշխարհը եւ անոր զգացմունքներու բարդութիւնը։
* «Իմ Տողերս» 1985 - Իրմա Աճէմեանի «Իմ Տողերս» գիրքը հայ գրականութեան մեջ կ'առանձնանայ իր խորութեամբ եւ զգացմունքային բովանդակութեամբ։ Գիրքը կը ներկայացնէ հեղինակային բանաստեղծութիւններ, որոնք կ'արտայայտեն սիրային, ընկերային եւ անձնական թեմաներ։ Աճէմեանի ոճը պարզ է, բայց ազդեցիկ լեզուով, որ թոյլ կըւ տայ ընթերցողին զգալ բանաստեղծութիւններու զգացական ծանրութիւնը։   «Իմ Տողերս» գիրքը միաժամանակ նաեւ ինքնազգացողութեան որոնման, ինքնաիմաստաւորման եւ ներաշխարհի ուսումնասիրութեան մասին է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ կրթական մշակներ
Վարդան Աճէմեան

**Վարդան Աճեմեան** (), հայ անուանի դատերական Խմբավար, թատերական գործիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ (1965), Ընկերաբանական Աշխատանքի Հերոս (1975), Ստալինեան 3-րդ աստիճանի մրցանակակիր (1951)։

Ան սորված է Երեւանի եւ Մոսկուայի մէջ։ 1928-ին հայկական երկրորդ պետութեան դատրոնը հիմնած է (Կիւմրի պետական դատրոն), 1939-ին տեղափոխուած է Երեւանի Սունտուքեան անուան դատրոնին եւ դարձած է անոր գեղարուեստական ղեկավարը։ Ան ղեկավարած է Ալեքսանդր Շիրուանզատէ «պատուոյ համար» (1939), Ուիլիըմ Սարոյեանի «Իմ սիրտը լեռներուն վրայ է» (1961), Փափազեանի «ժայռ» (1944), Նայիրի Զարեանի «Արա Գեղեցիկ» (1946), քանի մը երաժշտական ներկայացումներ։ ԽՍՀՄ Պետական (1951) եւ Հայկական ԽՍՀ (1971) մրցանակից։

## Մրցանակներ
* 24 Նոյեմբեր 1945՝ Պատուոյ Նշանի Կարգը,
* 1951՝ ԽՍՀՄ Պետական 3-րդ մրցանակակիր
* 27 Յունիս 1956՝ Լենինին հրահանգը,
* 1970՝ Հայկական Պետական Մրցանակ ԽՍՀ,
* 8 Դեկտեմբեր 1975՝ ընկերաբանական աշխատանք հերոսի եւ Լենինի հրահանգի մրցանակով «Մուրճ եւ Մանգաղ» եւ այլն։

## Աղբիւրներ
* "Ajemian" stamp

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:15 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:24 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Բարունակ Աճէմեան

**Բարունակ Աճէմեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Բարունակ Աճէմեան ծնած է 1875 թուականին Պրուսա քաղաքին մէջ։ 1896 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլսոյ Օսմանեան դեղագործական վարժարանը, Պրուսայի Սեթ պաշը թաղամասին մէջ բացած է սեփական դեղատուն։ Պանտրմա քաղաքի մէջ եւս զբաղած է դեղագործութեամբ։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս՝ զինուորական դեղագործ ծառայած։ 1915 թուականի Օգոստոսի 29-ին, 45 տարեկանին, զինք կախաղան է բարձրացուցած են՝ Պանտրմայի մէջ։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* «Հայ բժշկութեան տուած զոհերը», ցուցակագրուած վաւերական փաստերով», Կ. Պոլիս, 1919:
* Գերսամ Ահարոնեան «Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965)», Պէյրութ, 1965:
* Թէոդիկ «Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան», Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985:
* Հայրապետեան Վանիկ «Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից», Երեւան, 1990:
* Յարման Արսէն «Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մեջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի» (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:29 Օգոստոսի մահեր
Թովմաս Աճէմեան

**Թովմաս Աճէմեան** (), սպայ, ռումանական բանակի, գրող։

Աճէմեան նախնական ուսումը առած է տեղւոյն ազգային վարժարանին մէջ, Տէր Ներսէս Արք. Խուտավերքեանի առաջնորդութեան օրով, յետոյ Նոր Նախիջեւանի թեմական դպրոցը աւարտելէ ետք 1914-ին, Օտեսայի թնդանօթաձիգ ռուսական վարժարանը կը մտնէ եւ 1915-ին, համաշխարհային պատերազմի երկրորդ տարին, Նոյեմբերի մէջ իբրեւ սպայ ռուսական բանակի, կը մասնակցի բոլոր կռիւներուն տարբեր ճակատներու վրայ, մինչեւ 1918: Կը ստանայ սպայի երկու աստիճանները եւ չորս ռազմական շքանշաններ: 13 տարի իբր թղթակից կ'աշխատակցի ռուսական թերթերուն, հայ պատմութեան ու մշակոյթի մասին զանազան յօդուածներ գրելով, մամուլի մէջ հասարակ թղթակիցէն մինչեւ դեր-խմբագիր ու պատասխանատու խմբագիր ըլլալով: 1927-ին ռումանական բանակի սպայ կ'անուանուի: 1922-1923 Քիշնեւի հայ որբերու կոմիտէի օգնութեան քարտուղար կ'ըլլայ, իսկ 1922-ին Քիշնեւի պատգամաւոր՝ ռումանահայ թեմականի, կը մասնակցի ժողովներուն:

Պ. Թ. Աճէմեան քանի մը տարի առաջ ռումանական լեզուով ու գիրերով Ն. Վ. Կաբոլոս Թգ.ի եւ իշխան Միհայ Վոյվոտի դէմքերը առանձին հրատարակեց, այնպէս որ ընթերցողը երբ վերոյիշեալներու կենսագրութիւնը կը կարդայ, միեւնոյն ատեն այդ կենսագրութեան տառերով գծուած դէմքը իր առջեւ կ'ունենայ: Ռումանական կառավարութիւնը գնահատեց Պ. Աճէմեանի այս գործը, նիւթապէս վարձատրեց եւ հրամայեց որ պաշտօնական վայրերու մէջ դրուին անոնք:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, էջ 113-114։

Ստորոգութիւն:Հայ սպաներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Յարութիւն Աճէմեան

**Յարութիւն (Արիէլ) Ստեփան Աճէմեան** (), նկարիչ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պրուսա (Թուրքիա)։ Ութը տարեկանին կ'ուղարկուի Վենետիկ, ուր Մխիթարեան միաբանութեան մէջ կը ստանայ նախնական կրթութիւնը։ Զինադադարի (1919) յաջորդ երեք տարիներուն, Վենետիկի Մ. Ռափայէլեան վարժարանին կ'աշակերտէ եւ այդ շրջանին է որ, ցոյց տուած ըլլալով անսովոր կարողութիւն եւ ձիրքեր գծագրութեան-նկարչութեան. Արժանացած է վարժարանին վարչութեան գնահատանքին, որուն առաջարկութեան վրայ Մխիթարեան Ուխտի վարչութիւնն ալ քաջալերած է տաղանդաւոր պատանին եւ յատուկ թռչակով զինք դրած է Վենետիկի Արուեստի Բարձրագոյն հաստատութեան մէջ։ Քսանմէկ տարեկանին 1926-ին աւարտած է Ակադեմիի ընթացքը «Maestro d’Arte»ի վկայականով եւ ոսկի մետալով շրջանաւարտ, եւ երկու տարի ետք՝ 1928-ին, պետական փայլուն քննութենէ մը ետք, հռչակուած է ուսուցչապետ նկարչութեան՝ Իտալիոյ պետական դասախօսի իրաւունքով:

## Ստեղծագործական կեանք
Աճեմեան ստեղծած է ազգային թեմաներով պատկերներ, բնանկարներ, դիմանկարներ, հոգեւոր ու աշխարհիկ թեմաներով որմնանկարներ՝ Ֆրանսայի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հայկական եւ օտար եկեղեցիներու ու վարժարաններու համար։ Պատկերազարդած է գիրքեր․

* «Շարական»
* «Ջարդը»
* «Հայկական Պանթէոն»
* «Ազգային դաստիարակություն»
* «Հայաստանի փառքը»

Դիմանկարներ ունի՝ «Կանացի դիմանկարը» եւ «Հայ մամիկը» (երկուքն ալ՝ 1938 թուականէն), որոնք կը պահուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ։ Պատկերազարդած է գիրքեր։ Մահացած է Նոյեմբեր 28, 1963-ին, Նիւ Եորքի մէջ։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Գիրք Բ., Թիւ 2, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1938, էջ 115։

Ստորոգութիւն:18 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:28 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Վարուժան Աճէմեան

**Վարուժան Աճէմեան** ( - 2005, Պուէնոս Այրէս), հայ գրագէտ, արձակագիր, թատերագիր։

## Կենսագրութիւն
Վարուժան Աճէմեան ծնած է Պոլիս: Ուսումը ստացած է Մխիթարեան վարժարանին մէջ, զոր աւարտելէ ետք ընդգրկած է հաշուակալութեան ասպարէզը։

Կանուխէն հետեւած է գրականութեան։ Իր առաջին գրութիւնը՝ պատմուածք մը, լոյս տեսած է 1935-ին Պոլսոյ «Ժամանակ» թերթին մէջ։

1956-ին սկսեալ ընտանեօք հաստատուած է Պուէնոս Այրէս: Վեց տարի պաշտօնավարած է տեղւոյն Մխիթարեան վարժարանին մէջ, որպէս հայերէնի ուսուցիչ։ Ապա պաշտօնավարած է Հ.Բ.Ը.Մ. Մարի Մանուկեան եւ Դերձակեան երկրորդական վարժարաններուն մէջ:

Հրատարակուած գործերն են.

# «Քովնտի փողոց», պատմուածքներ (Պոլիս, 1945):
# «Պատուհանը բաց չեն թողուր» եւ «Ամէն մարդ իր թուղթը ունի» (Պոլիս 1957, «Սան» ամսագիր), թատերախաղեր:
# «Կեանքի մը վրայ նայիլ» (Պուէնոս Այրէս, 1964), թատերգութիւն։
# «Լռութենէն անդին» (Պուէնոս Այրէս, 1993), թատերգութիւններ եւ պատմուածքներ։

Առաջին երկուքը ներկայացուած են Պոլսոյ Մխիթարեան Սանուց Միութեան մէջ. իսկ երրորդը՝ Պուէնոս Այրէսի մէջ։ Մխիթարեան Սանուց Միութեան բեմին վրայ ներկայացուած է նաեւ «Ներսէն ու դուրսէն» թատերախաղը, որ ցարդ չէ տպագրուած։ Վ. Աճէմեան ունի նաեւ այլ անտիպ թատերգութիւններ։ 

Աշխատակցած է Պոլսոյ գրեթէ բոլոր թերթերուն եւ հանդէսներուն։ Տուած է հանրածանօթ մտաւորականներու երգիծական դիմանկարները Բագարատ Թեւեանի «Երջանիկ» տարեգիրքին մէջ (1946, 1949): Խմբագրած է Պուէնոս Այրէսի «Շարժում» եւ «Սարտարապատ» շաբաթաթերթերը։

## Գործեր
1967-էն սկսեալ մշակած է նաեւ բանաստեղծութեան արուեստը, տալով համամարդկային զգացումներով տոգորուած գողտրիկ քերթուածներ։

Վարուժան Աճէմեան գիտէ պարզ նիւթ մը շահեկան դարձնել, ինքնատիպ յղացումներով եւ հաճելի սրամտութիւններով համեմելով զայն։ Վարպետօրէն կը ներկայացնէ իր ստեղծած հերոսները, տալով անոնց ինքնուրոյն դիմագիծ եւ նկարագիր։ Առհասարակ անոնք ժողովուրդին խոնարհ խաւէն սերած տիպարներ են, կլանուած՝ իրենց առօրեայ հոգերով։ Ոճը անսեթեւեթ է ու վճիտ, նրբամիտ ու գունագեղ է։ 

1992 Մարտին, Վարուժան Աճէմեան՝ իր ծննդեան 75ամեակին առթիւ, Սփիւռքի հետ Մշակութային Կապի Կոմիտէի Նախագահ՝ Հրաչիկ Սիմոնեանէն ստացած է շնորհաւորագիր մը, որպէս գրող եւ հասարակական ու մշակութային գործիչ։ Իսկ անկէ առաջ, իբրեւ հիւր Մայր Հայրենիք գտնուած շրջանին, հայրենի գրողներու կողմէ պատրաստուած էր իր կեանքին ու գործերուն նուիրուած մէկ ժամնոց տեսերիզ մը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* ԵՐԲ ԽԱՌՆՒՈՒՄ ԵՆ ՏԱՐՈՒԱՅ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ :

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Տիրան Աճէմեան

**Տիրան Աճէմեան** (), դերասան, երգիծանկարիչ:

Առաջին օրերէն իսկ իր ուշագրաւ գծագրութիւնները քաջալերուած են իր գերմանացի ուսուցիչէն, այնպէս որ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով Հալէպ հասած երաժիշտ Բարսեղ Կանաչեան, բանաստեղծ Գէորգ Կառվարենց եւ բեմադրիչ Աշոտ Մատաթեան կը դառնան պատանիին երգիծանկարներուն անուանի դէմքերը։ Գերմանիա իր ուսումը շարունակելու ծրագիրը կը խանգարուի երբ Պոլիս կը հասնի, իր հօրը յանկարծակի մահուամբ։ Հալէպ վերադառնալէ առաջ արդէն պատանի գծագրիչին տաղանդը կը նուիրագործուի երբ Երուանդ Թոլոյեան իր համբաւաւոր «Կավռօշ» երգիծաթերթին մէջ մնայուն տեղ կու տայ անոր գործերուն։

Պոլսոյ մէջ շուտով երեւան կու գայ Տիրանի ուրիշ մէկ շնորհքը – թատերական արուեստը։ Այս առումով ան կը դրսեւորուի իբրեւ ամբողջական արուեստագէտ, որուն ներսիդին գծագրութեան հանդէպ ջերմ սիրոյն համազօր է փարումը թատրոնին։ Պոլսոյ մէջ Մատաթեան զինք 16 տարեկանին բեմ կը հանէ։ Հալէպ դարձին՝ կը կազմէ Երիտասարդաց Միութեան Թատերախումբը։ Հալէպի մէջ իր թատերական կեանքին մաս կը կազմէ Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ»-ուն բեմադրութիւնը։ Վերջին անգամ Պէյրութի մէջ, արդէն 55 տարեկան, կը բեմադրէ Ալեքսանտր Տիւմայի (Հայր) «Քին» գործը։ Իր մէկ ինքնաերգիծանկարը զինք կը պատկերէ փութկոտ՝ իր աշխատանքի ճամբուն վրայ, բայց նաեւ կլանուած՝ Եակոյի դերը սորվելով։ Խորքի պատին՝ Օթէլլոյի ներկայացման որմազդը։ Իր թատերական կեանքին մէկ բնական դրսեւորումն է իր «Քաջ Նազար»ի հրատարակութեան առթիւ Պէյրութի մէջ կազմակերպուած ձեռնարկին, իբրեւ շնորհակալական խօսք Թումանեանի «Անոյշ»էն հատուածի մը արտասանութիւնը։

Կը բեմադրէ զանազան թատերախաղեր՝«Կործանուածը», «Աւերակներու վրայ», «Պատուի համար», «Արցունքի հովիտը», եւ այլն:

Աճէմեան օժանդակած է Հալէպ այցելող դերասաններուն. 1922-ին՝ Շահան Սարեանին եւ Օննիկ Վոլգէրի, 1924-ին՝ «Եգիպտահայ Գոմէտիի խումբ»ին: 1923-ին կը կազմէ «Հալէպի Ամադէօրներու Տրամադիկ թատերախումբ»ը եւ ներկայացումներ կու տայ մինչեւ Բարսեղ Աբովեանի Հալէպ ժամանումը, որուն հետ եւս կը խաղայ պատասխանատու դերեր ստանձնելով: Ֆիլիփ Արփիարեան դերասան-ծաղրանկարիչը կը թելադրէ Տիրանին ամբողջովին նուիրուիլ ծաղրանկարչութեան:

1925-ին տեղափոխուած է Պէյրութ ու ծաղրանկարներով հանդէս եկած է հայկական, ֆրանսական եւ արաբական մամուլին մէջ։ Իր գծագրութիւնները ներկայ են տեղական երգիծաթերթերու մէջ, ինչպէս՝ «Ատ-Տապպուր», «Աս-Սայատ», կամ ֆրանսատառ օրաթերթերու մէջ, ի միջի այլոց՝ «Լ՛Օրիան», «Լը Սուար»։ Լիբանանի անկախութենէն ասդին (1943), իր երգիծանկարները պատմութիւնն են այդ երկրին եւ քաղաքական ղեկավարներու բարքերուն եւ դէմքերուն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Հատոր Ա․, էջ 116:

Ստորոգութիւն:21 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ ծաղրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ամալ Նասէր

**Ամալ Նասէր** (անգլ.՝ Amal Taher Mohamed Naseer, 9 Սեպտեմբեր, 1959, Իրպիտ, Յորդանան), յորդանանցի գրող, գրական քննադատ եւ ակադեմիկոս: Յորդանանի Համալսարանին մէջ պաշտպանած է գրականութեան ու քննադատութեան նուիրուած դոկտորական աշխատանք: Ան Յորդանանի մէջ առաջին կինն է, ով Յորդանանի Համալսարանին մէջ գրած է այս ոլորտին նուիրուած դոկտորական աշխատանք:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Նասէր ծնած է 9 Սեպտեմբեր 1959-ին, Յորդանանի Իրպիտ քաղաքը: Միջնակարգ դպրոցը աւարտած է նոյն քաղաքին մէջ, 1977-ին: 1982-ին ստացած է արաբերէն լեզուի եւ գրականութեան Պսակաւոր Արուստից (BA) վկայական՝ Եարմուք համալսարանէն: 1987-ին ստացած է մագիստրոսական աստիճան, իսկ 1995-ին Յորդանանի Համալսարանին մէջ պաշտպանած է իր դոկտորական աշխատանքը: Աշխատած է Ալժերիայի Մոստեղանեմիի համալսարանին մէջ, ուր նաեւ եղած է համալսարանին Կիրառական գիտութիւններու հոգաբարձուներու խորհուրդին անդամ: Անդամ է Յորդանանի Գրողներու Միութեան, ինչպէս նաեւ Իրպիտի Մշակութային Ֆորումին: Անդամ է Ամմանի Կիներու Ուսումնասիրութիւններու Կեդրոնին եւ Լիբանանի Արաբական Լեզուներու Միջազգային Խորհուրդին: 23 Մայիս 2016-ին Եարմուք համալսարանի նախագահ դոկտոր Ռիֆատ Ֆաըուրին Նասէրին նշանակած է իր օգնականը, ինչպէս նաեւ՝ Լեզուներու կեդրոնի տնօրէն: 2010-ին Նասէր պարգեւատրուած է «Կնոջ Կերպար» կոչումով՝ Արաբ Արտադրողներու Միութեան կողմէ` ՄԱԿ-ի Բնակչութեան Հիմնադրամի հետ համագործակցութեամբ իրականացուցած հեռուստատեսային աշխատանքին համար: Նոյն տարին ան արժանացած է «Կատարեալ Արաբ Մայր» տիտղոսին` Քուէյթի պետութեան կողմէ: 5 Սեպտեմբեր 2016-ին Լոս Անճելըսի քաղաքապետը Նասէրին պարգեւատրած է Յորդանանի կրթութեան ոլորտին մէջ անոր ունեցած ներդրումներն ու ջանքերը գնահատող վկայականով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրագէտներ
Ստորոգութիւն:Արաբ Գրողներ
Ստորոգութիւն:Յորդանանի գրողներ
Ստորոգութիւն:1959 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:9 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով