open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նարինջ

մինի
**Նարինջ**, Նարինջը հիւթալի ու զովացուցիչ պտուղ մըն է, որ մեծ տարածում ունի ամբողջ աշխարհին մէջ։ 

Ունի կլորաւուն ձեւ, մաքուր բոյր եւ բաց կամ մութ գոյնի կեղեւ։ 

### Նարինջին բուժիչ յատկութիւններէն
Առողջ սննդակարգը եւ կարգ մը ուտելիքներու կանոնաւոր օգտագործումը կրնան կանխել կարգ մը հիւանդութիւններ, որոնց կարգին նաեւ` քաղցկեղը:

«Հելթի Ֆուտ Սթար» կը գրէ, որ քաղցկեղէ պաշտպանուելու եւ քաղցկեղային բջիջներուն աճը կանխելու համար կայ բնական միջոց մը. զայն պատրաստելու համար անհրաժեշտ է երկու հիմնական բաղադրիչ` նարինջ եւ կարմիր կաղամբ:

Պատրաստելու համար պէտք է քամել 6 նարինջ, մանր կտրատել կարմիր կաղամբի մէկ չորրորդը, աւելցնել 2 բաժակ ջուր եւ հարիչէ անցընել: Ստացուած հիւթը պէտք է խմել պարապ ստամոքսով, օրական մէկ բաժակ:

Ըստ «Հելթի Ֆուտ Սթար»-ի գաղտնիքը նարինջի եւ կարմիր կաղամբի համադրութեան մէջ է: Անոնք մեծ քանակութեամբ *անթիօքսիտան*ներ կը պարունակեն, իսկ վերջիններուն պակասը կրնայ քաղցկեղ յառաջացնել:

Կարգ մը կենսանիւթեր եւ հանքանիւթեր շատ կարեւոր են զօրացնելու մարմինին դիմադրողականութիւնը: Անոնցմէ են A, B-6 եւ C կենսանիւթերը, Omega-3-ը, զինքը, երկաթը եւ այլն։ Այս կենսանիւթերով հարուստ են՝ նարինջը, լիմոնը, կրիֆոնը եւ պղպեղը, որոնք կը պարունակեն նաեւ հակաօքսիտանդներ:

### Նարինջի բարիքներէն
ձախից|մինի
Բացի ուտելէ եւ անոր հիւթը խմելէ` նարինջը կարելի է օգտագործել.

ա.- Մրջիւններէն ձերբազատելու համար հարիչէ անցընել նարինջի մը կեղեւները եւ բաժակ մը գաղջ ջուրը: Ստացուած խիւսը տարածել հոն, ուրկէ մրջիւնները կ'ելլեն, եւ հոն, ուր ընդհանրապէս մրջիւն կը տեսնուի:

բ.- Կատուները քշելու համար նարինջի կեղեւին սուրճի մրուր խառնել եւ ստացուած խառնուրդը դնել հոն` ուրկէ կատու մուտք կը գործէ:

գ.- Տան մթնոլորտը թարմացնելու համար սենեակներուն բոլոր դուռերը բանալ, ապա խոհանոցը, ալիւմինիոմ կաթսայի մը մէջ, թեթեւ կրակի վրայ, 2 բաժակ ջուրի մէջ  եռացնել 2-3 նարինջի եւ կիտրոնի կեղեւ: Տեւաբար աւելցնել շոգինալու պարագային: 

### Նարինջով աղցան
*Բաղադրութիւն*

* Քառորդ կարմիր կաղամբ,
* Երկու նարինջ,
* Քառասուն կրամ խոշոր դդումի սերմ,
* Երկու սուրճի դգալ ձէթ
* Մէկ սուրճի դգալ խնձորի քացախ
* Աղ

*Պատրաստութիւն.-*

Կարմիր կաղամբը լուալ, ցամքեցնել եւ անոր մէկ չորրորդ մասը շատ բարակ շերտել:

Նարինջները նոյնպէս կեղուել, մաքրել շերտերուն վրայի բարակ մաշկը եւ իւրաքանչիւր շերտ 2 կամ 3 մասի բաժնել:

Խոշոր դդումի սերմերը տապակի մէջ, առանց իւղի խարկել:

Խորունկ ամանի մը յատակին լեցնել քացախը, ձէթը, աղը եւ խառնել: Աւելցնել մանրուած կաղամբը եւ կրկին խառնել:

Հրամցնելու ատեն աղցանը զարդարել նարինջի կտորներով եւ խարկուած սերմերով:

## Պատկերասրահ

File:Orange Blossom.JPG
File:Orange tree fruiting.jpg
File:OrangeBloss wb.jpg
File:Laranxeira Naranjo GFDL.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Նարինջով աղցան

Ստորոգութիւն: Պտուղներ
Ստորոգութիւն:Օգտակար հիւթեր
Ստորոգութիւն:Կենսանիւթեր
Փայլաթիթեղ

մինի
**Փայլաթիթեղը** ալիւմինումէ համընդհանուր կենցաղային նիւթ մըն է, որ կ'օգտագործուի խոհարարութեան, ճաշերու պահպանման եւ այլ ծրագիրներու համար:

## Գործածութիւն

* Կարելի է փայլաթիթեղով ձագար ձեւաւորել:
* Փայլաթիթեղը դնել հագուստին տակ եւ հագուստը արդուկել. միաժամանակ երկու կողմերն ալ կը հարթուին:
* Մկրատին շեղբերը սրելու համար 7-10 կտոր փայլաթիթեղ կտրտել:
* Եթէ մարտկոցներու օգտագործման ժամկէտը աւարտած է, անոնց գլուխներուն կտոր մը փայլաթիթեղ դնելով` կարելի է անոնց կեանքը երկարել:
ձախից|մինի
* Արծաթեայ Իրերը Մաքրելու համար, լուացարանին յատակին փայլաթիթեղ փռել, վրան աւելցնել սոտա, աղ եւ եռացած ջուր: Իրերը մխրճել ջուրին մէջ եւ պահել որոշ ժամանակ մը:
* Տապակը այրելէ պաշտպանելու համար, Տապակին յատակին փայլաթիթեղ փռել, ապա տապկել հաւկիթ, սմբուկ եւ այլն:
* Փայլաթիթեղով կարելի է կրկնեփի որեւէ կաղապար պատրաստել, նոյնիսկ` շուկան չվաճառուող տեսակներ:
* Փայլաթիթեղով կարելի է շատ արագ մաքրել սոսինձով զէնքին գլուխը, ուր սոսինձը քարացած կ'ըլլայ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ալիւմինում
Կարմիր Կաղամբ

մինի
**Կարմիր կաղամբը** կարմիրէն մանիշակագոյն տարաբնոյթ երանգներով բանջարեղէն մըն է։ 

Կը պատկանի կաղամբի ընտանիքին (Brassica oleracea) ու իր կազմով շատ կը նմանի սովորական ճերմակ կաղամբին, սակայն սննդարար պարունակութիւնը տարբեր է։

Անիկա հարուստ է C եւ K կենսանիւթերով, մանրաթելերով եւ հակաօքսիդանտներով։ 

Կարմիր գոյնը պայմանաւորուած է «անդոսիանին» (Anthocyanin) կոչուող բնական գոյնանիւթով, որ նաեւ օգտակար է առողջութեան համար։

Կարմիր կաղամբը կը գործածուի թարմ աղցաններու, թթուաշներու եւ եփած ուտեստներու մէջ։ Իր գոյնը երբեմն կը փոխուի ըստ կաթիլ մը ջուրի թթուային կամ հիմնային բնոյթին՝ օրինակ, քացախի մէջ մանիշակագոյն կ'ըլլայ, իսկ սոտային հետ՝ կապոյտ։

### Կարմիր Կաղամբով Աղցան
*Բաղադրութիւն*

* 700 կրամ կարմիր կաղամբ
* 1 ստեպղին
* 1 կանաչ խնձոր
* 2 ապուրի դգալ խնձորի քացախ
* 2 ապուրի դգալ նարինջի հիւթ
* 3 ապուրի դգալ կիտրոնի հիւթ
* 1 ապուրի դգալ ձէթ
* 1/2 ապուրի դգալ քիմիոն

*Պատրաստութիւն*

Կաղամբը շատ մանր ջարդել, ստեպղինը կեղուել եւ բարակ ցպիկներու վերածել եւ կամ քերոցէ անցընել:

Բանջարեղէնները աղցանի ամանի մը մէջ փոխադրել, վրան քացախը աւելցնել եւ քառորդ ժամ սպասել:

Մինչ այդ փոս ամանի մը մէջ խառնել կիտրոնի եւ նարինջի հիւթերը, աւելցնել ձէթն ու քիմիոնը եւ 2 ապուրի դգալ սովորական ջուր:

Խնձորները կեղուել եւ, ըստ ճաշակի, կտրտել եւ աւելցել կաղամբին եւ ստեպղինին վրայ:

Թացանը աւելցնել եւ միատեղ խառնել ու հրամցնել:

## Պատկերասրահ

Red cabbage.jpg|Կաղամբի գլուխը կտրուած
Red cabbage 20151112 115917257 (22863573043).jpg|Կարմիր կաղամբով թարմ աղցան 
Kaninchen Rotkohl Kloesse 004.JPG|Նապաստակի տապկուած ֆիլէ՝ գետնախնձորով եւ խաշած կարմիր կաղամբով
Solæg rødkål2.JPG| Հաւկիթ՝ ներկուած կարմիր կաղամբով

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանջարեղէն
Ստորոգութիւն:Ուտեստ եւ ըմպելիք
Ստորոգութիւն:Սնունդ
Էլ Նինիօ օդերեւութաբանական երեւոյթ

մինի
**Էլ Նինիօ օդերեւութաբանական երեւոյթ** **մը,** որ տեղի կ'ունենայ ամէն 5-6 տարին անգամ մը, Կաղանդի շրջանին, հարաւամերիկեան ափերուն մօտակայքը:

## Կազմութիւն
Էլ Նինիօ քամիներու եւ ծովային հոսանքներու հետ կապուած է: 

Բնական օդին, հովերը արեւելքէն արեւմուտք կը փչեն Խաղաղական ովկիանոսին վրայ: Անոնք կը տաքցնեն մակերեսի ջուրերը եւ կը հրեն դէպի Ինտոնեզիոյ (Ասիա) ափերը, դէպի արեւելք: Հոն տաք ջուրը կը շոգիանայ եւ ամպեր կը կազմէ: Ասիոյ մէջ անձրեւներու եղանակը կը սկսի: Խորերը գտնուող պաղ ջուրը կը բարձրանայ  Հարաւային Ամերիկայի ափերուն մօտ` հետը բերելով չոր օդ, ձուկերուն համար ուտելիք եւ, հետեւաբար, առատ ձուկ եւ յաջող ձկնորսութիւն:

Սակայն երբ Էլ Նինիօ կը յայտնուի, ամէն ինչ կը շրջուի հարաւամերիկեան ափերուն անձրեւներ եւ ողողումներ տեղի կ'ունենան: Խաղաղական ովկիանոսին կեդրոնը, հոն, ուր տաք եւ պաղ ջուրերը իրարու կը հանդիպին, տեղի կ'ունենան փոթորիկներ, ուժեղ պտուտահողմեր:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւադարձային օդերեւութաբանութիւն 
Ստորոգութիւն:Սպաներէն բառեր եւ արտայայտութիւններ 
Ստորոգութիւն:Ֆիզիքական ովկիանոսագիտութիւն
Օտար լեզուները Հայաստանում (հանդէս)

**Օտար լեզուները Հայաստանում**, հանդէսը կոչուած է իրականացնելու գիտական, մեթոդական եւ տեղեկատուական գործունէութիւն՝ ուշադրութեան կեդրոնը  պահելով կրթական բարեփոխումները, լեզուաբանութիւնը եւ դասաւանդումը, ընդհանուր եւ ռոմանագերմանական բանասիրութիւնը, օտար լեզուի դասաւանդման մեթոդիկան եւ այլն։

## Աղբիւր

* Գիտական տեղեկատվական վերլուծության և մոնիթորինգի կենտրոն, Հայաստանում հրատարակվող գիտական պարբերականների ցանկ 
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Օրագիր Կ․ Պոլսոյ

«**Օրագիր Կ․ Պոլսոյ**», քաղաքական, ազգային-առեւտրային օրաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1868-1878 թուականներուն Կ. Պոլսոյ մէջ՝ հայերէն եւ հայատառ թրքերէն (1868 թուականին կոչուած է «Օրագիր», 1876 թուականին՝ «Նորագիր», 1877-1878 թուականներուն՝ «Նոր դար»)։ Եղած է «Ծիլն Աւարայրի» (1866–1867) եւ «Օրագիր Ծիլն Աւարայրի» (1868, երկուքն ալ՝ խմբագիր՝ Մարկոս Աղաբեկեան) թերթերու շարունակութիւնը։

Խմբագիր-տնօրէնները եղած են Օգսէն Խոճասարեանը, Յակոբ Խանճեանը։

Պարբերականը դաւանած է սահմանադրական-միապետական սկզբունքներ, սպասուելիք ազատութեան բարեփոխումներու շրջանին մեծ տեղ յատկացուցած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ քրիստոնեայ ժողովուրդներու վիճակի բարելաւման, ներքին ինքնորոշման եւ կառավարման մեթոդներու կարգաւորման հարցերուն։ Պարբերականը ներկայացուցած է արեւմտահայութեան ծանր կացութիւնը, անոր վիճակի բարւօքումը կապած թրքական կառավարութեան բարենորոգիչ ձեռնարկներու եւ երկրագործական ընկերութիւններու գործունէութեան հետ։ Անդրադարձած է արեւմտահայերու սահմանադրական ժողովներու ընթացքին, որու շուրջ բանավիճած է «Մանզումէի Էֆքեարի», «Մեղուի», «Թատրոնի» հետ։ Պաշտպանած է Թուրքիոյ մէջ սահմանադրական միապետութիւն հաստատելու, ժողովուրդներուն սահմանադրական ազատութիւններ շնորհելու գաղափարը։

«Նոր դար» պարբերականը հայ ժողովուրդի ապահովութիւնը պայմանաւորած է միապետներու մարդասիրական քաղաքականութեամբ եւ այդ պատճառով դրուատանքի խօսքեր ուղղեած է Ռուսաստանի կայսրին՝ ճորտատիրութեան վերացման կապակցութեամբ։

Տպագրած է նաեւ բանասիրական նիւթեր ու հաղորդագրութիւններ, անդրադարձած է ազգային եւ եւրոպական գրականութեան նորութիւններուն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական լրատուական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Օրակարգ (թերթ)

**«Օրակարգ»**, տնտեսական օրաթերթ։

Հիմնադիր-հրատարակիչ՝ Սիւիլիթաս հիմնադրամ։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 2011 թուականէն Երեւանի մէջ։

Գլխաւոր խմբագիր՝ Կարէն Յարութիւնեան։

Կը լուսաբանէ Հայաստանի տնտեսութեան զարգացման ու անոր հիմնահարցերուն վերաբերող խնդիրներ, կ՚անդրադառնայ Հայաստանին եւ հայութեան առնչուող քաղաքական, սոցիալական, մշակութային հարցերուն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Ոնոփրիոս Անոփեան

**Ոնոփրիոս Անոփեան** (), հայ բանաստեղծ եւ թարգմանիչ։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նոր Նախիջեւանի: Նախնական կրթութիւնը ստացեր է Ռոստովի մէջ, ապա յաճախած է Նոր Նախիջեւանի վարժարանը:

Պատանի տարիքէն սկասած է գրել: Առաջին բանաստեղծութիւնը, «Ձմեռ», լոյս տեսած է «Հանդէս Ամսօրեայ»ի մէջ, 1891-ին (Վիեննա):

Աշխատակցած է «Աղբիւր-Տարազ»ին, «Բանբեր»ին, «Գեղարուեստ»ին, եւ բազմաթիւ ուրիշ ամսագիրներու, հրատարակելով քնարերգական ոտանաւորներ:

Թարգմանած է նաեւ Լերմոնտովը, Բրիւսովը, Միցկեւիչը, եւ Բլոկը եւ եւրոպացի բանաստեղծներ:

Իր գործերուն եւ թարգմանութիւններուն մէկ մասը անտիպ մնացած են:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ե․ տարի, 1935, էջ 120։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1935(5)_ocr.pdf)
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Աւստրիոյ հայերը

**Աւստրիոյ հայերը**, հայերը առաջին անգամ Աւստրիա սկսած են մուտք գործել 17-րդ դարուն: Հաստատուած առաջին հայերը եղած են պոլսահայ վաճառականներ: Յովհաննէս Աստուածատուրեան հիմնած է 17 Յունուար 1685-ին առաջին սրճարանը, իսկ Երեւանէն Իսահակ Ղուկասեան՝ առաջին սուրճի գործարանը։ 

## Պատմութիւն
19-րդ դարու սկիզբը, հայերու հոծ բազմութիւն մը սկսած է հաստատուիլ Վիեննա, երբ Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութենէն անջատուած կղերականներ փոխադրուելով Վիեննա՝ հիմնած են Վիեննական Մխիթարեան Միաբանութիւնը (1810)։ Այդ շրջանին հայութեան թիւը սկսած է աճիլ, մեծ թիւով հայեր սկսած են յաճախել Վիեննայի համալսարաններն ու նշանաւոր երաժշտանոցները։

19-րդ դարու վերջաւորութեան, Աւստրիա կը բնակէին շուրջ 200 հայեր, մեծամասնութեամբ` Վիեննա քաղաքը:

1810-ին վիեննական Մխիթարեաններու հաստատուիլը մեծ դեր ունեցած է հայագիտական տարբեր բնագաւառներու եւ հայոց եկեղեցւոյ պատմութեան ուսումնասիրութեան ասպարէզին համար: Վանքը եղած է հայագիտական ճանչցուած կեդրոն:

Ա․ աշխարհամարտէն ետք, Թուրքիայէն եւ Արեւմտեան Հայաստանէն ապաստան գտած են քանի մը տասնեակ հայ ընտանիքներ, սակայն հայերու մեծ հոսքը տեղի ունեցած է 1970ական թուականներու կէսերուն, երբ Վիեննա տեղափոխուած են հայեր Լիբանանէն եւ Իրանէն, այդ երկիրներու քաղաքական անկայուն վիճակին պատճառով: 1960-1980 թուականներուն Վիեննայի հայ ուսանողներու թիւը աւելցած է, երբ հայ երիտասարդներ Լիբանանէն, Իրանէն ու Եգիպտոսէն եկած են ուսանելու Վիեննայի  համալսարաններուն մէջ, որոնցմէ շատերը ուսումը աւարտելէն ետք չեն վերադարձած իրենց քաղաքները, ինչպէս նաեւ բաւական մեծ թիւով հայեր մայր հայրենիքէն գալով 90ականներու սկիզբը հաստատուած են Վիեննա: Այդ շրջանին Աւստրիոյ մէջ բնակող հայերու թիւը կը հաշուէր շուրջ 3000: Ներկայիս, Սուրիայէն մեծ թիւով հայեր ապաստան գտած են Աւստրիոյ մէջ։ 

1910-ին հիմնուած է Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը (ՀԲԸՄ), վերականգնուած՝ 26 Ապրիլ 1960-ին։ ՀԲԸՄ նիւթապէս եւ բարոյապէս օգտակար հանդիսացած է հայ համայնքի կարօտեալներուն, ուսանող երիտասարդներուն, ինչպէս նաեւ 70ական թուականներուն Մ․ Նահանգներ տեղափոխուած լիբանանահայերուն ու պարսկահայերուն:

1965-1968 կառուցուած է Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցին եւ օծուած՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգէն Ա.ի ձեռքով: Եկեղեցիին կողքին կառուցուած է «Ազգային Տուն»ը եւ սրահ մը՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան անունով: Նոյն շէնքին մէջ կը գտնուին Յովհաննէս Շիրազ շաբաթօրեայ դպրոցը, Աւստրօ-Հայկական Մշակութային Ընկերութեան, Հայ Ուսանողական ու Երիտասարդական Միութեան, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան (ՀԲԸՄ) եւ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան (ՀՄԸՄ) ակումբները:

18 Սեպտեմբեր 1975-ին Վիեննա այցելած է ՀԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդի Նախագահութեան նախագահ Բաբգէն Սարգիսով, Շուշիի ծնունդ, որուն ի պատիւ տրուած է ընդունելութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ երկիրի
Ստեփաննոս Արք․ Յովակիմեան

**Ստեփաննոս արք․ Յովակիմեան** (ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով՝ Սուրէն,  ), հայ հոգեւորական, Նիկոմիդիոյ առաջնորդ, Պուլկարիոյ Առաջնորդ տեղապահ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նիկոմիդիա: Ուսումը ստացած է Արմաշի վանքին մէջ, նախ դարձած է դառնայ տիրացու: 23 տարեկան հասակին անցած է Պոլիս եւ յաճախած է Մայր վարժարանը: 

## Գործունէութիւն
Դասախօսած է Շահնազարեան դպրոցին մէջ: Դարձած է Ներսէս եպիսկ. Վարժապետեանի քարտուղարը եւ ձեռնադրուած է սարկաւագ:

1873-ին  վարդապետած է Իզմիրի մէջ, ուր նշանաւոր դարձած է իր շինարար գործունէութեամբ: 1874-ին Ատափազարի մէջ կառուցանել տուած է աղջկանց առաջին վարժարանը: Զբաղած է նաեւ ժողովուրդին առողջապահական վիճակով:

Շինել տուած է եկեղեցիներ, աղբիւրներ, բազմաթիւ բնակարաններ, բաղնիք մը, դառնալով ժողովրդական դէմք մը:

1880-ին միայն Երեսփոխանական Ժողովին միաձայնութեամբ, Ստեփաննոս վարդ. Յովակիմեան Նիկոմիդիոյ առաջնորդ հռչակուիած է: Իր քարոզներուն ու տուած օրինակներուն ազդեցութեան տակ 1881-ին հիմնուած է Պարտիզակի Հայոց դպրոցը: Այս դպրոցի տեսչութիւնը ատեն մը վարած է Եղիշէ արք. Դուրեան:

1873 եւ 1915 Յուլիս, իր պաշտօնավարութեան միջոցին շինած է երկու գիւղ Խանդէկի մէջ «Հայոց» եւ «Հովիւ» անուններով, Խանտըսայի մէջ «Գեղամ» եւ «Արամ» գիւղերը, Օվաճըգի լեռներուն մէջ «Ժամավայր »գիւղը, Սապունճայի լերան մէջ «Նոր Գիւղ»ը, «Կապուտիկ» գիւղը:

1922-ին անցած է Վառնա, ուրկէ մեկնած է Ռուսճուք:

1926-ին փոխադրուած է Սոֆիա, իբրեւ Պուլկարահայոց Առաջնորդ տեղապահ:

15 Յունիս 1930-ին, Յարութիւն Փափազեանի նախաձեռնութեամբ, կատարուած է իր յոբելեանը. այդ առթիւ հաւաքուած 110,000 լեւայի մօտ գումարը, տոկոսներով միասին յատկացուած է վարժարանի շինութեան: Այդ առթիւ դպրոցը «Արամեան»էն վերանուանուած է «Յովակիմեան»։

1931 թուականին Գէորգ Մեսրոպի հեղինակութեամբ հրատարակուած է «Յոբելինական մատեան Ստեփաննոս Արքեպիսկոպոս Յովակիմեան»ի աշխատութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ե․ տարի, 1935, էջ 120-121։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1935(5)_ocr.pdf)
Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Վասիլի Ղորղանեան

**Վասիլի Ղորղանեան** (), հայ երաժշտագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս: Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Լէնինկրատի Զին․ Ճարտարագիտական վարժարանին մէջ, ապա հետեւած է Պերլինի համալսարանին:

Մտերմութիւն հաստատած է մեծ երաժշտագէտներու հետ՝ Անտոն Ռուպինշթայն, Չայկովսկի, Պրամս, Վէրտի, Մասընէ, Թոմա, Սէն-Սանս, Հանսլիկ:

Ուսումնասիրելով Կովկասեան երաժշտութիւնը, Ղորղանեան, 1904-ին, Պերլինի միջազգային երաժշտական համաժողովին մէջ կարդացած է զեկոյց մը՝ Կովկասեան երաժշտութեան մասին:

Երբ 1905-ին Պերլինի մէջ կազմուած է «Միջազգային Երաժշտական Ընկերութիւն»ը, Ղորղանեան ընտրուած է այդ Ընկերութեան Կովկասեան ճիւղի վարիչ:

Ռուսական յեղափոխութենէն վերջ Ղորղանեան նշանակուած է Թիֆլիսի Պետական Օփերայի վարիչ:

Ղորղանեանի գլխաւոր աշխատութիւններն են ընդարձակ ուսումնասիրութիւն մը Պէթհովէնի մասին (1000 էջ), Մոցարտի մասին (500 էջ):

Գործերէն է նաեւ․

* «Երաժշտական կրթութիւնը Ռուսաստանում»,
* «Պուշկինը երաժշտութեան մէջ»,
* «Պէթհովէնի ընտիր նամակները»,
* «Շիլլէրը երաժշտութեան մէջ»,
* «Կովկասի երաժշտութիւնը»: 

Ան ունեցած է հարուստ գրադարան մը, գեղարուեստական մասը նուիրած է Թիֆլիսի Երաժշտանոցին, մնացածը՝ Հայաստանի Հանրային Մատենադարանին: Ասոնց մէջ է Ղորղանեանի մէկ հազուագիւտ հաւաքածոն:

1925-ին Ղորղանեան տեղափոխուած է Երեւան, հինգ տարի վարած է Հանրային Մատենադարանի փոխտնօրէնի պաշտօնը: Վերջին երկու տարիներուն, պաշտօնավարած է Երեւանի Երաժշտանոցին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ե․ տարի, 1935, էջ 120-121։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1935(5)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Յովհաննէս Գայաեան

**Յովհաննէս Գայաեան** (), հայ բառարանագիր եւ մանկավարժ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մարզուանի Հաճի Քէօյ աւանը: Իր անունը սերտօրէն կապուած է Մարզուանի Անաթոլիա գոլէճին: Եղած այն յեղափոխականներէն, որոնք մահուան դատապարտուած են Էնկիւրիի ծանօթ դատավարութեան հետեւանքով, սակայն անգլիական դեսպանատան միջամտութեամբ, կրցած է ազատ արձակուիլ եւ հեռանալ արտասահման:

## Գործունէութիւն
Գայաեան եղած է արդիւնաւոր ուսուցիչ եւ հեղինակ դասագրքերու: Հանրային կեանքի մէջ ալ համարում վայելէած է, իբրեւ պարկեշտ մարդ:

Բողոքական էր, սակայն իր կեանքին մեծ մասը անցուցած է ազգային շրջանակներու մէջ: Եւրոպայի մէջ նախ հետեւեած է Էտինպըրկի անգլիական համալսարանին:

Իրն է հայ լեզուի դասագրքերու շարքը, որ լոյս տեսած է Պոլսոյ մէջ «Մխիթար Պոնտացի» ծածկանունով:

Իր կեանքին վերջին քսան տարիները անցուցած է Եգիպտոս: 

## Աշխատութիւններ
Գայաեան 1889ին լոյս ընծայած է «Առաջին Մրմունջք» բանաստեղծական հատորը: Հոն աչքի կը զարնեն Եղիա Տէմիրճիպաշեանի ձօնուած «Ի Դալկահարն», տիկին Տ. 3. Պէրպէրեանի նուիրուած «Ի վաղամեռիկ Գեղանոյշ Աննիկ» ոտանաւորները, ինչպէս նաեւ «Տասնաբանեայ»ն:

1912-ին կը հրատարակէ «Մի մոռնար զիս» քառեակներու սիրուն հատորը, տարուան ամէն մէկ օրուան մէկ քառեակ ձօնուած:

1918-ին Գահիրէի մէջ, ուսուցչապետ-բանաստեղծ Յովհաննէս Սէթեանի հետ պատրաստած է հայերէն լեզուի եւ քերականութեան դասագիրք մը: Հայերէնի թարգմանած է Հէրի Էմըրսըն Ֆոստիքի Աղօթքի նշանակութիւնը (306 էջ), Պոլիս տպուած:

Առաւել կարեւոր է «ԱՌԱՐԱՆ ԳԱՆՁԱՐԱՆ ՀԱՅԵՐԷՆ ԼԵԶՈՒԻ» հոմանիշներու բառարանը (հրտ. 1938), որուն վրայ աշխատած է 18 տարի, ինչպէս նաեւ «Ի խաչ հան զնա» գրքոյկը, աշխատակցութեամբ Միհրան Գալփաքճեանի։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ե․ տարի, 1935, էջ 123-124։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1935(5)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Օրէնք Եւ Իրականութիւն (հանդէս)

**Օրէնք եւ իրականութիւն**, միջազգային իրաւաբանական գիտական հանդէս։

## Աղբիւր

* Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանում հրատարակվող գիտական պարբերականների ցանկ 
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Ռէյմոն Փուանքարէ

**Ռէյմոն Փուանքարէ** (, ), Ֆրանսայի նախագահ, վարչապետ, անդամ Ֆրանսական ակադեմիային (1909)։ Մասնագիտութեամբ՝ փաստաբան, միեւնոյն ատեն՝ գրող։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պառ լը Տիւքի մէջ: Դպրոցին մէջ նախասիրած ճիւղը եղած է գրականութիւնը։ 1880-ին եղած է փաստաբան։ Ունի բազմաթիւ հեղինակութիւներ եւ յուշագրեր։

## Գործունէութիւն
Վարած է բազմաթիւ պաշտօններ․

* 1887-1903 թուականներուն՝ խորհրդարանի անդամ,
* 1903-1913 թուականներուն եւ 1920 թուականէն՝ ծերակոյտի անդամ,
* 1912-1913 թուականներուն՝ վարչապետ եւ արտաքին գործերու նախարար,
* 1913-1920 թուականներուն՝ Ֆրանսայի նախագահ,
* 1922-1924 թուականներուն եւ 1926-1929 թուականներուն՝ վերստին վարչապետ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ե․ տարի, 1935, էջ 128։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1935(5)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Մաքսիմ Կորքի

**Մաքսիմ Կորքի** (, Ալէքսէյ Մաքսիմովիչ Փիշքով, ), ռուս խորհրդային գրող, արձակագիր, թատերագիր։ ԽՍՀՄ Գրողներու միութեան ստեղծման նախաձեռնող եւ այդ միութեան վարչութեան առաջին նախագահ։ Աշխարհի տարածքին նշանակալի եւ յայտնի ռուս գրողներէն եւ մտածողներէն մէկը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նիժնի Նովկորոտ, խեղճ ու թշուառ ընտանիքէ մը: Շատ պզզտիկուց կորսնցուցած է իր ծնողքը եւ մնացած՝ ցարական նախկին սպայ իր մեծ հօրը քով, որ Սիպերիոյ աքսորն ու տաժանքը ճաշակած, ջղային դարձած մէկն էր: 

Հազիւ տասը տարեկան, հնակարկատի մը քով աշկերտութեան մտաած է: Տարի մը վերջ փոխած է արհեստը եւ սուրբերու պատկերներ նկարողի մը քով աշխատած է:

Խառնուածքով անհանդարտ ու յեղափոխական այս տղան, չկարենալով դիմանալ մեծ հօրը ՄԱՔՍԻՄ ԿՈՐՔԻ ծեծին, գլուխը առած եւ գնացած է Վոլկայի ափին աշխատող նաւավարներու մէջ: Հոս նաւու մը խոհարարին մօտ օգնական դարձած է: Գործ մը՝ որ ճակատագրական դեր խաղացած է ապագայ մեծ գրագէտին, յեղափոխականին եւ ընկերվարականին վրայ։

Դառնութեան եւ յուսահատութեան երկար տարիներ անցուցած է: Փորձած է գրեթէ ամէն արհեստ ու գործ, զրկանքներու մէջ, այնպէս որ 19 տարեկանին փորձած է անձնասպան ըլլալ:

Գրել սկսած է 1892-ին: Դարձած է մարքսիստ: Հալածուած ու բանտարկուած է: Ի վերջոյ գործակցած է Լենինի, որմէ բաժնուած է 1917-ին:

1928-ին կրկին Ռուսիա վերադարձած է:

Մաքսիմ Կորքի ոչ միայն յեղափոախկան գրագէտ մը եղած է, այլ ժամանակակից միջազգային գրականութեան մէկ մեծ ներկայացուցիչը:

Իր երկերը թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներու, ինչպէս նաեւ հայերէնի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Զ, տարի, թիւ 7, 1936, էջ 207։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1936(7)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Թատերագիրներ
Արմնկակալ

**Արմնկակալ**‘ մաս մըն է աթոռի մը, ուր մարդ կրնայ իր բազուկները հանգստացնել։ Արմնկակալները շինուած են աթոռի մեծ տեսակներու ձեւով, ինչպիսիք են ինքնաշարժի աթոռները, բազկաթոռները, օդանաւի նստատեղերը, բազմոցները եւ ուրիշ շատ բաներ։ Փոփոխելի արմնկակալները սովորաբար գոյութիւն ունին եռանդուն գրասենեակի աթոռներուն ու խաղային աթոռներուն մէջ։

## Ինքնաշարժներու մէջ

Արմնկակալը գոյութիւն ունեցող բան մըն է շատ արդի ինքնաշարժներուն մէջ, որուն վրայ ուղեւորները կրնան հանգստացնել իրենց բազուկները։ Արմնկակալները սովորաբար դրուած են դիմացի մեքենայի նստատեղերուն միջեւ վարողին ու ուղեւորին կողքին։ Երբեմն մէկ կամ երկու արմնկակալ կրնայ ըլլալ ամէն մէկ նստատեղի վրայ, գոյութիւն ունեցող բան մը մինիվեններու մէջ (MPV-ներ) ու քանի մը SUV-ներու մէջ։

Շատ մեծ մեքենաներ ալ ունին լայն արմնկակալ մեքենայի ետեւի նստատեղերուն միջեւ, որ կրնայ ծալլուիլ երբ կեդրոնական (երրորդ) նստելու տեղը պէտք չէ։ Քանի մը ձեւերու մէջ, ուր ուղեւորին ապահովութիւնը շեշտուած է, ներառեալ քանի մը Volvo մոտելներ, արմնկակալը կ'օգտագործուի իբրեւ մանուկի նստատեղ, լման կարգաւորելի նստատեղի գօտիով։

Արմնկակալները քանի մը մեքենաներու մէջ կրնան ներկայացնել յաւելեալ պատրաստութիւններ, ինչպէս գաւաթ պահողներ, մեքենայի ձայնասփիւռը եւ օդորակիչները, ինչպէս այլ պահպանման բաժիններ։

## Ծանօթագրութիւններ
Canary Wharf

**Canary Wharf** (Քանարի Ուորֆ)․ Լոնտոն, Անգլիա, Միացեալ Թագաւորութիւն։ Տնտեսական յատուկ շրջան, որ կը գտնուի Լոնտոնի «Համլեց աշտարակ»ի (Tower Hamlets) «Լոնտոն Պարոուի» (London Borough) «Այսլ օֆ Տօկս» (Isle of Dogs) թաղամասին մէջ։: Մեծ Լոնտոնի վարիչ մարմինը զայն սահմանած է իբրեւ Լոնտոնի առեւուրի կեդրոնական շրջանի մաս, Կեդրոնական Լոնտոնին հետ միասին: 

Լոնտոն Սիթիի եւ Ուեսթ Էնտի հետ միասին, Միացեալ Թագաւորութեան եւ աշխարհի հիմնական տնտեսական կեդրոններէն մէկն է, ուր տեղակայուած են համաշխարհային ծաւալով բազմաթիւ հսկայ ընկերութիւններու եւ դրամատուներու գլխաւոր գրասենեակները եւ բարձրայարկ շէնքեր, ինչպէս օրինակ՝ Միացեալ Թագաւորութեան երրորդ ամենաբարձր շէնքը՝ Ուան Քանատա Սքուեր (One Canada Square):

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Cabot Square, Canary Wharf - June 2008.jpg|Canary Wharf․ երեք ամենաբարձր շէնքերը Cabot Square հրապարակէն նկարուած  
Պատկեր:Pan Peninsula London.jpg|Pan Peninsula, Canary Wharf, Լոնտոն
Պատկեր:Pan Peninsula - Isle of Dogs - panoramio.jpg|Pan Peninsula - Isle of Dogs
Պատկեր:Greenwich and Canary Wharf (3) - 2022-04-24.jpg|Greenwich եւ Canary Wharf
Պատկեր:Londres 097..jpg|One Canada Square Tower
Պատկեր:Landmark Pinnacle geograph-6678817-by-Stephen-Richards.jpg|Landmark Pinnacle
Պատկեր:Canary Wharf from Rotherhithe Crop - Newfoundland.jpg|Newfoundland․ 220 մ․ բարձրութիւն
Պատկեր:Aspen at Consort Place (Previously Alpha Square) under construction October 2023 - Ground West view.jpg|Aspen, Consort Place
Պատկեր:South Quay Plaza 1 (November 2023).jpg|South Quay Plaza 1
Պատկեր:One Park Drive, Canary Wharf.jpg|One Park Drive
Պատկեր:Harcourt Gardens (SQP 4) - May 2024 (2).jpg|Harcourt Gardens
Պատկեր:The Madison.png|The Madison (2019-ի նկար)
Պատկեր:40 Bank Street Heron Quay London.jpg|40 Bank Street Heron Quay, Լոնտոն
Պատկեր:Cropped image of Baltimore Tower - 30435639090 bf141ef3b1 o.jpg|Baltimore Tower, Millwall Dock
Պատկեր:Pan Peninsula London.jpg|Pan Peninsula, Լոնտոն
Պատկեր:One and Five Bank Street, Canary Wharf (West Face).jpg|One and Five Bank Street, Canary Wharf (West Face)
Պատկեր:Harbour Central Block C.jpg|Harbour Central Block C, Լոնտոն
Պատկեր:Dollar Bay Tower E14 9BX.jpg|Dollar Bay Tower 
Պատկեր:Canary Wharf Crossrail at night.jpg|Canary Wharf Crossrail, իրիկունը նկարուած
Պատկեր:Canary Wharf - London, England 2023-10-27 (08).jpg|Canary Wharf, իրիկունը


    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լոնտոնի տնտեսական-առեւտրական կեդրոն
Ստորոգութիւն:Անգլիոյ տնտեսական-առեւտրական կեդրոններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի տնտեսական-առեւտրական կեդրոններ
Ստորոգութիւն:Տնտեսական-առեւտրական կեդրոններ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Տնտեսական-առեւտրական կեդրոններ
Ճորճ Մարթին

**Ճորճ Ռէյմոնտ Ռիչըրտ Մարթին** (), ամերիկացի ժամանակակից գրող:

1970-1980-ականներուն հանրածանօթ դարձած է շնորհիւ իր երեւակայական գեղարուեստական սեռով գրուած պատմուածքներուն եւ երկերուն։ 

Աւելի հանրաճանաչ դարձած է 1996-ին լոյս տեսած իր «Սառոյցի եւ կրակի երգ» վիպաշարքով, որ իբրեւ դիպաշար «HBO» հեռատեսիլի ընկերութեան կողմէ «Գահերու խաղ» անունով սկսած է սփռուիլ։

Այս գիրքերուն շնորհիւ, Մարթին քննադատներու կողմէ անուանուած է «Ամերիկեան Թոլքին»։ 

2011-ին «Time's» ամսագիրը Ճորճ Մարթինին կը ներառէ աշխարհի ամէնէն ազդեցիկ մարդոց ցանկին մէջ։

## Պարգեւներ եւ Առաջադրումներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ֆարմա (հանդէս)

«**Ֆարմա**», գիտագործնական եռամսեայ հանդէս, Հայաստանի դեղարտադրողներու եւ ներմուծողներու միութեան հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Պարբերականը լոյս կը տեսնէ 2011 թուականէն Երեւանի մէջ։ Գլխաւոր խմբագիրն Արամ Ղազարեանն է, պատասխանատու խմբագիրը՝ Պետրոս Ղազարեան։

Կը տպագրէ դեղագործութեան, գործնական առողջապահութեան եւ բժշկագիտութեան այլ ոլորտներու վերաբերեալ գիտական եւ գործնական ուսումնասիրութիւններ՝ հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն (ամփոփումներով)։ Կ՚անդրադառնայ նաեւ առողջապահական եւ դեղագործական նորագոյն յայտնագործութիւններուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Ֆերմեր (թերթ)

«**Ֆերմեր**», գիւղատնտեսական ամսաթերթ։ Տաւուշի գիւղատնտեսութեան աջակցութեան մարզային կեդրոնի հրատարակութիւնն է։

## Պատմութիւն
«Ֆերմեր» պարբերականը լոյս կը տեսնէ 2000 թուականէն Իջեւանի մէջ։ Խմբագիրը Վահան Կարապետեանն է, տնօրէնը՝ Տաթեւիկ Նազինեանը։

Պարբերականն կ՚անդրադառնայ մարզի գիւղատնտեսական աշխատանքներուն, ֆերմերային տնտեսութիւններու առօրեային ու խնդիրներուն, կը տպագրէ խորհրդատուական, ուսուցողական, մասնագիտական յօդուածներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական լրատուական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական պարբերականներ
Պիթարթրէյթ

մինի
**Պիթարթրէյթ,** **(Bitartrate)** քիմիական միացութիւն մըն է, որ սովորաբար կը յառաջանայ թարթրաթթուին աղային ձեւով։ 

Անիկա լայնօրէն կը գործածուի սնունդի, դեղորայքի եւ երբեմն ալ գինեգործութեան մէջ։ 

Պիթարթրէյթը կը յայտնուի տարբեր ձեւերով, ինչպէս օրինակ՝ քալսիումի պիթարթրէյթ կամ քոլինի պիթարթրէյթ։

### Ընդհանուր բնութագիր

* Քիմիական բնոյթ՝ Պիթարթրէյթը թարթրաթթուի (tartaric acid) աղ մըն է, եւ ունի թթուոտ-աղային համ։
* Քիմիական բանաձեւ՝ Ճշգրիտ բանաձեւը կախեալ է անոր կազմին մէջ եղող իոնէն։ Օրինակ՝
** Քալսիումի պիթարթրէյթ՝ Ca(C₄H₄O₆)
** Քոլինի պիթարթրէյթ՝ C₉H₁₉NO₈

## Օգտագործում

#### Դեղորայքի մէջ

* Քոլինի պիթարթրէյթը (Choline bitartrate) կը գործածուի իբրեւ սննդային յաւելում։ Քոլինը անհրաժեշտ է ուղեղի առողջ գործառութեան։
* Կը գտնուի յիշողութիւնը եւ ուղեղային գործառութիւնը խթանող դեղերու մէջ։

#### Սնունդի մէջ

* Կը գործածուի իբրեւ թթուացուցիչ, կարգաւորիչ կամ կայունացուցիչ որոշ ըմպելիքներու եւ քաղցրեղէններու մէջ։
* Գինեգործութեան մէջ՝ քալսիումի պիթարթրէյթը կը ստեղծէ բիւրեղներ, որոնք երբեմն կը կոչուին «գինիի ադամանդներ»։

#### Տարրալուծարանին մէջ

* Կը գործածուի իբրեւ բաղադրիչ տարբեր քիմիական գործընթացներու եւ վերլուծութիւններու ատեն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:թարթրաթթուներ
Չիր

մինի
**Չիր,** չորցած պտուղ: 

Բնական կամ արուեստական կերպով չորցած պտուղներ՝ ջուրը հեռացնելու եւ զայն աւելի երկար պահելու նպատակով։ 

Չիրերը համեղ եւ օգտակար են՝ հարուստ կենսանիւթերով, հանքանիւթերով եւ բնական շաքարով։

Հայկական խոհանոցին մէջ չիրերը առանձնակի տեղ կը գրաւեն։ 
ձախից|մինի 

Սիրուած տեսակներէն են՝

* Ծիրանաչիր (չորցած ծիրան)
* Սալորաչիր (չորցած սալոր)
* Չամիչ (չորցած խաղող)
* Թուզ
* Արմաւ
* տանձ
* պանան
* սեխ
* դեղձ
* թուզ
* մանկա
* արքայախնձոր

Խոհարարութեան մէջ չիրերը կ'օգտագործուին խմորեղէններու, մրգային հացի, չոր նախաճաշերու, քաղցրաւենիքի եւ մրգաջուրերու պատրաստման համար։ 

Չորացման ընթացքին, կը կորսնցնէ բնական խոնաւութեան մեծ մասը՝ պտուղին սկզբնական ծաւալին 80 տոկոսը:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Pastegh.jpg|alt=Fruit leather
Պատկեր:Sweeties_-_Geghard._-_Armenia_(2910349398).jpg|alt=Dried fruit and fruit leather
Պատկեր:Armenia_-_Terrestrial_Paradise%3F_(2908023124).jpg|alt=Dried fruits for sale at a market
Պատկեր:2014_Prowincja_Kotajk,_Stragany_z_jedzeniem_przed_klasztorem_Geghard_(04).jpg|alt=Dried fruits for sale
Պատկեր:Alla_presenting_her_dried_fruits.jpg|alt=A dry fruit seller in Armenia
Պատկեր:Jablka,_gruszki,_sliwki_suszone_z_Wandalina.jpg|alt=Dried apples, pears and plums – a traditional product of Poland, used, for example, to prepare Christmas compote


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Քոնեակ

մինի
**Քոնեակ,** (ֆր.՝ cognac), թունդ ալքոհոլային խմիչք, որ կ'արտադրուի խաղողի որոշ տեսակներու թորման եւ հնեցման յատուկ միջոցներով։ 

Անունը ստացած է Ֆրանսայի Փուաթու տարածաշրջանի Քոնեակ քաղաքին անունէն։ 

Քոնեակը կ'արտադրուի նաեւ Հայաստանի մէջ։

### Քոնեակին յատկութիւնները
ձախից|մինի
Քոնեակը պատրաստուած է ճերմակ խաղողի տեսակներէ։ 

Խաղողը կը խմորուի, ապա կը թորուի կրկնակի ընթացքով, եւ վերջապէս կը հիննայ կաղնիի տակառներուն մէջ, նուազագոյնը՝ երկու տարի։ 

Բարձր որակի քոնեակները կրնան հինցած ըլլալ մինչեւ տասը կամ երեսուն տարի։

Թորիչները, որոնք սերունդէ սերունդ անցած հմտութիւններ կը փոխանցեն, մեծ ուշադրութիւն կը դարձնեն յատկապէս հնացման գործընթացին։ 

Կաղնիի տակառները, որոնց մէջ քոնեակը կը հանգչի, կը զօրացնեն ըմպելիքին համը՝ անոր տալով մեղմութիւն, խորութիւն, վանիլլայի, շօշափելի փայտի, երբեմն ալ չոր պտուղներու երանգներ։
ձախից|մինի
Քոնեակը միշտ առնչուած է դարերու բարձրաճաշակ աւանդութիւններուն։ Ան եղած է արքայական սեղաններու, դիւանագիտական հանդիպումներու եւ արուեստագէտներու ներշնչման ընկերակից։

Քոնեակը ունի սովորաբար 40% ալքոհոլային պարունակութիւն, ինչ որ իտէալական է համն ու բուրմունքը պարզ արտայայտելու համար՝ առանց այրելու զգացողութեան։

Կը մատուցուի դանդաղօրէն՝ փոքր գաւաթով, մարմինի ջերմութեամբ:

Քոնեակը աւանդաբար կը մատուցուի փոքր քանակով՝ մէկ գաւաթին մէջ շուրջ 30-50 միլիլիթր (մէկ կամ երկու կում):

###### Հրեշտակներու Բաժինը
Քոնեակին հնացման ընթացքին, անիկա տարեկան կը կորսնցնէ մօտաւորապէս 2% իր ծաւալէն՝ գոլորշիի ձեւով։ Այս կորուստը կոչուած է *«հրեշտակներու բաժին»*՝ բանաստեղծական ձեւով ակնարկելով, թէ գոլորշին կը բարձրանայ դէպի երկինք։
Ստորոգութիւն:Ոգելից ըմպելիներ

## Ծանօթագրութիւններ
Հիւսիս-Արեւմտեան Հնդկաստան

մինի
**Հիւսիս-Արեւմտեան Հնդկաստան,** կը գտնուի Հնդկաստանի հիւսիսային եւ արեւմտեան ծայրամասին մէջ։ Կ'ընդգրկէ հետեւեալ նահանգները՝

* Փունճապ
* Հարիանա
* Հիմաչալ Փրատեշ
* Ճամմու եւ Քաշմիր
* Ռաճասթան *(մասամբ)*
* Չանտիկար *(կեդրոնական վարչական միաւոր)*

Տարածքը սահմանակից է Փաքիստանի՝ արեւմուտքէն եւ Թիպեթի՝ հիւսիսէն, ինչպէս նաեւ հարաւէն կը միանայ Հնդկաստանի այլ նահանգներուն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնդկասատան
Տաճիկիստան

**Տաճիկիստան,** երկիր Կեդրոնական Ասիոյ մէջ: 

Հիւսիսէն սահմանակից է Խրխզիստանի, արեւելքէն՝ Չինաստանի, հարաւէն՝ Աֆղանիստանի, իսկ արեւմուտքէն եւ հիւսիսարեւմուտքէն՝ Ուզպեքիստանի։

Մայրաքաղաքն է Տուշանպէն:

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ

* Տարածութիւնն է՝ 143.100 քառ. քմ:

* Բնակչութիւնը՝ շուրջ 10 միլիոն (ըստ 2024-ի տուեալներուն):
* Պաշտօնական Լեզուն՝ Տաճիկերէն:
* Արտարժոյթ՝ Տաճիկական սոմոնին (TJS):
* Քաղաքական համակարգ՝ Նախագահական Հանրապետութիւն:
* Կրօն՝ Իսլամութիւն (գլխաւորաբար՝ սիւննի):
* Տաճիկիստանը լեռնային երկիր մըն է. անոր շուրջ 93 տոկոսը՝ լեռներու մէջ է:
* Ունի խիստ ցամաքային կլիմայ՝ ցուրտ ձմեռներով եւ տաք ամառներով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաճիկիստան
Չամիչ

մինի|աջից
մինի
**Չամիչը** չորցած խաղող է։ 

Բնական կամ արհեստական միջոցներով չորցուելով՝ խաղողը կը վերածուի քաղցր եւ սննդարար պտուղի։

Չամիչը կը պատրաստուի խաղողը արեւուն տակ կամ ջերմային մեքենաներու միջոցով չորցնելով։ 

Արեւային չորացումը բնական եւ աւանդական միջոց մըն է, որ կը պահէ խաղողին համն ու սննդարար բովանդակութիւնը։

### Տեսակները
Չամիչին տեսակները այլազան են եւ կախեալ՝ խաղողին տեսակէն եւ պատրաստութեան եղանակէն.

* Սեւ կամ մութ գոյնի՝ պատրաստուած մութ գոյնի խաղողէն։
* Ոսկեգոյն՝ պատրաստուած ոսկեգոյն կամ բաց գոյն խաղողէն, երբեմն ծծմբաթթուով մշակուած՝ գոյնը պահելու համար։
* Առանց կորիզի՝ փոքր ու քաղցր հատիկներով։

### Բարիքները

* Մարսողական համակարգի բարելաւում,
* Չամիչին մէջ գտնուող երկաթը անհրաժեշտ է հեմոկլոպին ստեղծելու։ Յատկապէս երկաթի պակաս ունեցող անձերու համար, չամիչը բնական միջոց մըն է՝ անեմիան կանխարգիլելու։
* Կ'օգնէ նուազեցնելու վնասակար քոլեսթերոլի քանակը։
* Կրնայ պաշտպանել լինտերը եւ ակռաները բորբոքումներէ կամ վարակներէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հատապտուղներ
Ստորոգութիւն:Միրգեր
Ստորոգութիւն:Չիրեր
Ֆիլմ (թերթ)

**«Ֆիլմ»**, Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան կինեմատոգրաֆիայի պետական կոմիտէի կողմէ տպագրուած տասնօրեայ թերթ։

Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1969 թուականին, Երեւանի մէջ, խմբագիր՝ Ռ․ Մաթոսեան։

Գովազդած է հայ եւ խորհրդային կինոյի յաջողութիւնները համամիութենական եւ միջազգային փառատօներուն։ «Երկխօսութիւն երրորդի համար», «Վարք մեծաց», «Ռեժիսոր, օպերատոր, սցենարիստ» մշտական խորագրերու տակ ներկայացուցած են սուվետահայ նշանաւոր արուեստագէտներու նկատառումներն ու տեսակէտները տուեալ ժամանակի հայկական կինոյի, անոր զարգացման հեռանկարներու մասին։

Թերթին մէջ հանդէս եկած են նաեւ խորհրդային կինոյի ճանչցուած գործիչներ Նիկիտա Միխալկովը, Ստանիսլաւ Ռոստոցկին, Եուրի Իւանի Սեմէոնովը, Գ․ Ռայշը, Վ․ Նէադէոնովան եւ ուրիշներ։ Տպագրած է կինոսցենարներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական ԽՍՀ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ֆութպոլ 365

«**Ֆուտբոլ 365**», հայկական մարզական շաբաթաթերթ։ Լոյս կը տեսնէ 2005 թուականէն Երեւանի մէջ։ Հիմնադիր-խմբագիրը Գէորգ Բուռնուզեանն է։

Պարբերականը կը տպագրէ բացառապէս ֆութպոլին առնչուող նիւթեր։ Կը ներկայացնէ Հայաստանի, Անգլիոյ, Սպանիոյ, Իտալիոյ, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ ֆութպոլի առաջնութիւններու վիճակագրական տուեալները, կը պատմէ յայտնի ֆութպոլիստներու մարզական ուղիի մասին։ Աշխարհի եւ Եւրոպայի առաջնութիւններու ընթացքին լոյս կ՚ընծայէ օրացոյց-յաւելուածներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մարզական պարբերականներ
Ս. Յակոբ Եկեղեցի (Ամասիա)

**Սուրբ Յակոբ եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցի՝ պատմական Պոնտոսի մէջ, Սեբաստիոյ վիլայէթի Ամասիոյ գաւառի կեդրոն Ամասիա քաղաքին մէջ։ Ներկայիս կը գտնուի Թուրքիոյ Ամասիոյ մարզին համանուն կենդրոնը։

## Պատմութիւն
Սուրբ Յակոբ եկեղեցին կառուցուած է 1255 թուականին Ամասիա քաղաքի հայ բնակիչներուն կողմէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Միրոսլաւ Քրլէժա

**Միրոսլաւ Քրլէժա** (Miroslav Krleža, ), խրուաթ բանաստեղծ, արձակագիր եւ թատերագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Զակրեպ։ Եղած Է Հակառակորդը արդի քազաքակթութեան բարոյական սկզբունքներուն, եւ ջանացած Է զանոնք փոփոխութեան ենթարկել:

Եղած Է սպայ Աւստրո-Հունգարական բանակին մէջ: Պատերազմէն ետք մասնակցած է յեղափոխական շարժումներու, նոյն ատեն ինքզէնք պարտադրելով գրական շրջանակներուն, իր բանաստեղծութիւններով։

Ասոնց յաջորդած են վէպեր, թատերգութիւններ, ուսումնասիրութիւններ եւ քննադատական յօդուածներ։ Ուժգնութեամբ, ինքնատպութեամբ ան քանդած է ընկերային առասպելները։

«Կլամպէները» վէպին մէջ նկարագրած է ազնուական դասակարգին պատկանող ընտանիքի մը անկումը, ընտանիք որ դարերով կեղեքած է թշուառ ժողովուրդը։ Իր ճոխութեամբ, քնարերգական շունչով, ան խորունկ ազդեցութիւն ունեցած է Ժամանակակից գրականութեան վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Գինեքար

մինի
**Գինեքար,** քարացած բնական նիւթ մը, որ կը ձեւաւորուի գինիի հնացման ընթացքին։

Իր կազմով եւ արտաքինով՝ յաճախ աղանման զանգուածի կը նմանի եւ կը նկատուի իբրեւ բնական արտադրանք մը՝ գինիի  երկարաժամկէտ պահպանման հետեւանքով։

#### Յատկութիւններ

* Գինեքարային թթուն կը ստացուի միայն խաղողէն:
* Գոյն՝ թափանցիկէն մինչեւ ճերմակ կամ երբեմն նարնջագոյն երանգներով։
* Ձեւ՝ մանր բիւրեղներու նման, երբեմն՝ փոշիի կամ հատիկներու ձեւով։
* Համ՝ թթու, կ'օգտագործուի սննդամթերքի մէջ՝ իբրեւ թթուութիւն կայունացնող նիւթ (*E336*)։
* Գինեքարը  բնական նշան մըն է, որ գինին երկար պահուած, ճիշդ ձեւով մշակուած եւ հինցած է:
* Կ'օգտագործուի հրուշակեղէնի եւ շաքարեղէնի մէջ։
* Գինեքարը կարելի է փակ եւ զով տեղ գրեթէ ընդմիշտ պահպանել. օգտագործման ժամկէտ չունի։

Երբեմն գինեքարը կը հեռացուի՝ գինիին արտաքին տեսքը բարելաւելու նպատակով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գինի
Ստորոգութիւն:Գինեգործութիւն
Ստորոգութիւն:Սննդային յաւելումներ
Ռուպ

մինի
**Ռուպ,** եփած մրգահիւթ:

Անիկա խաղողի հիւթով պատրաստուող ու եփող քաղցրն է:

## Աւանդութիւն
Հին օրե­րէն ի վեր գիւ­ղե­րուն մէջ, եւ մին­չեւ օրս Քե­սա­պի մէջ, ըն­տա­նիք­ներ մի­աս­նա­բար կը հա­ւաք­ուին եւ քա­նի մը օր­ուան տե­ւո­ղու­թեան՝ եր­գով, պա­րով ու մա­նա­ւանդ եր­կար աշ­խա­տան­քով կը պատ­րաս­տեն ամ­բողջ ձմ­րան հա­մար խա­ղո­ղի ռու­պը:

Անոնք ճոխ եր­գե­րով բո­լո­րը մի­աս­նա­բար կը սկ­սին քա­ղել քաղց­րա­համ խա­ղող­նե­րու ող­կոյզ­նե­րը:
ձախից|մինի|«Հա­ւու­րա»յին պար­տա­կա­նու­թիւնն է հիւ­թը թթ­ուե­լէ պաշտ­պա­նել եւ զտել բո­լոր տե­սա­կի ման­րա­փո­շի­նե­րէ ու հո­ղա­մա­ղե­րէ:
Երե­կոյ­եան զո­վու­թեան, հա­ւաք­ուած բեր­քը կը լեց­ուի լայն եւ խո­րունկ կա­րաս­նե­րու մէջ երի­տա­սարդ­նե­րը կը սկ­սին ոտ­քե­րով ճզ­մել, ապա հիւ­թը կը հա­ւաք­ուի ու ան­մի­ջա­պէս անոր կ'աւելց­ուի «սպի­տակ հո­ղը», որ «Հա­ւու­րա» կը կոչ­ուի: Անոր պար­տա­կա­նու­թիւնն է հիւ­թը թթ­ուե­լէ պաշտ­պա­նել եւ զտել բո­լոր տե­սա­կի ման­րա­փո­շի­նե­րէ ու հո­ղա­մա­ղե­րէ:
մինի
մինի
Զու­լալ հե­ղու­կը կը տե­ղադր­ուի պղին­ձէ կաթսաներու մէջ ու կը սկ­սի եփիլ հան­դարտ կրա­կի վրայ: Ամ­բողջ գի­շե­րը տղա­քը հեր­թա­պա­հու­թեամբ կը հս­կեն կրա­կը ու կը հե­տե­ւին եռա­ցող հե­ղու­կին, որ քիչ-քիչ պն­դա­նա­լով կը դառ­նայ ոս­կե­գոյն: Կրա­կին շուրջ կը ստեղծ­ուի ըն­կե­րա­յին մթ­նո­լորտ ու մար­դիկ բարձր տրա­մադ­րու­թեամբ կ'եր­գեն ազ­գա­յին ու հայ­րե­նա­սի­րա­կան եր­գեր:

մինի|Փրփուրը՝ դափնիի տերեւով
ձախից|մինի|Դդումի շերեփը
Հե­ղու­կէն մաս մը ու­րիշ ամա­նի մէջ փո­խադ­րե­լով կը յա­ռա­ջա­նայ փր­փու­րը եւ բո­լո­րը կը համ­տե­սեն այդ փր­փու­րէն դափնիի տե­րեւ­նե­րը դգա­լա­ձեւ ծա­լե­լով ու հրճ­ուած այդ քաղց­րա­համ ռու­պէն կ'եր­գեն.

## Ռուպի պատրաստութիւնը՝ Դպրեվանքին մէջ
Ռուպի պատրաստութիւնը Դպրեվանքի ամէնէն գեղեցիկ աւանդութիւններէն մէկն է, որ տեղի կ'ունենայ ամէն տարի Սեպտեմբեր ամսուան ընթացքին։ Ամէն տարի, Սեպտեմբեր ամսուան առաջին շաբաթը, Դպրեվանքի Ընծայարան բաժինի ուսանողները, հաւաքուելով Սուրբ Աստուածածին Վանքի մէջ հաստատուած ռուպի պատրաստութեան յատուկ աշխատավայրը՝ աղօթքներով եւ երգերով կը պատրաստեն խաղողի հիւթէն պարտասուող ռուպը:

## Ծանօթագրութիւններ
Լիճ

մինի
**Լիճը,** բնական կամ արհեստական ջուրի մեծ կուտակում մը: 

Լիճը կը սնանի անձրեւէն, ձիւնահալէն, գետերէ կամ ստորգետնեայ ջուրերէ։

Լիճի ջուրը կրնայ ըլլալ քաղցրահամ կամ աղի՝ ըստ իր գտնուած վայրին եւ ջուրի ելեւմուտի պայմաններէն։

Լիճերը կարեւոր են բնութեան, մարդոց եւ կենդանիներու համար։ Անոնք կը ծառայեն՝

* ջրամատակարարման,
* ոռոգման,
* ձկնորսութեան,
* հանգիստի եւ զբօսաշրջութեան։

[ձախից|մինի|[Սեւանայ Լիճ|Սեւանայ լիճը]]
Լիճերը կ'ունենան բազմազան ծագում. կարգ մը լիճեր ստեղծուած են սառցեայ շարժումներու, հրաբուխներու կամ երկրաշարժերու միջոցով, իսկ ուրիշները ալ՝ մարդոց կողմէ, ինչպէս ջրամբարները կամ արհեստական լիճերը։

## Տե՛ս նաեւ
* Սեւանայ լիճ
* Վանայ լիճ
* Ուրմիոյ լիճ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ջրային պաշարներ
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ստորոգութիւն:Ջուրեր
Նենեթցները

մինի
**Նենեթցները,** Ռուսիոյ հիւսիսը, թունտրային մէջ, միակ թափառաշրջիկ ցեղը: 

Ըստ Ռուսիոյ վերջին մարդահամարի տուեալներուն՝ Նենեցներու ընդհանուր թիւը կը կազմէ շուրջ 45.000 հոգի։ Անոնց մեծ մասը կը բնակի բեւեռային եւ խիստ կլիմայական գօտիներուն մէջ, ուր դարերէ ի վեր ապրած են իբրեւ քոչուոր եղջերուապահներ։ 
ձախից|մինի|1862
Ցուրտ շրջաններու ժողովուրդներէն նենեթցները ամէնէն շատ պահած են իրենց կեանքի աւանդական կենսակերպը: 

Անոնք իրենց բանակավայրը կը տեղափոխեն մօտաւորապէս ամէն հինգ օր: Ամէն անգամ անոնք կը քակեն իրենց վրանները` չումաները, որոնց մէջ անոնք կ'ապրին եւ զանոնք կը փոխադրեն եղջերուներով քաշուող սահնակներով: 

Անոնք կրնան տարեկան մինչեւ հազար քիլոմեթր կտրել` գտնելու համար իրենց եղջերուներուն յատուկ ուտելիքի տեսակը: Իւրաքանչիւր նենեթց ընտանիք ունի եղջերու մը, եւ իրաւունք չունի զայն սպաննելու. եղջերուն նոյնիսկ կրնայ մտնել ընտանիքին չումային մէջ: 

Նենեթցները երբեմն կ'երթան ծախելու իրենց որսացած ձուկերը շուկաներուն մէջ, եւ հոն կը գնեն թէյ եւ իրենց առօրեային համար պէտք եղած առարկաներ: 
### Լեզուն
մինի|Նենեթցներ, 2000-ին
Նենեթցները կը խօսին նենեթցերէն լեզուով, որ կը պատկանի ուրալեան լեզուախումբին:
### Կրօն եւ հաւատալիք
Նենեթցները մինչեւ այսօր պահած են հին բնապաշտական եւ շամանական հաւատալիքները։ Անոնք կը հաւատան բնական ոգիներու, լեռներէ, գետերէ եւ եղջերուներէ եկող ուժերու։ Շամանը կը կատարէ ծէսեր, բուժումներ եւ կապ կը հաստատէ հոգեւոր աշխարհին հետ։ 

Քրիստոնէութիւնը տարածուած է որոշ շրջաններու մէջ ռուսական ազդեցութեամբ, սակայն բնիկ հաւատքը տակաւին կենսունակ է։

### Մշակոյթ եւ Արհեստներ
ձախից|մինի
Նենեցական մշակոյթը խորը կապ ունի բնութեան եւ եղջերուին հետ։ Անոնց հագուստները պատրաստուած են եղջերուի մորթէ՝ յարմար խիստ կլիմային։

Իրենց թեւաւոր կօշիկները, գլխարկները եւ փետրազարդ շապիկները կը զարդարուին ձեռագործ նախշերով։

Փայտի փորագրութիւնը կը փոխանցուի սերունդէ սերունդ։ 

Արձանիկներ, կաշիէ իրեր եւ գործածական ամաններ կը գործեն։

Կարգ մը նենեթց փոքրիկներ քաղաքներուն մէջ դպրոց կ'երթան եւ իրենց ծնողները կը տեսնեն միայն դպրոցական արձակուրդներուն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուսիոյ ցեղեր
Ստորոգութիւն:Թափառաշրջիկ ցեղեր
Չուքչիները

մինի|Չուքչիները ներկայացնող նկար՝ 1816
**Չուքչիները** կ'ապրին Սիպերիոյ հիւսիսը, Ռուսիոյ մէջ: 

Ըստ ժամանակակից վիճակագրութեան, Չուքչիներուն թիւը շուրջ 16.000-17.000 է, որոնց մեծամասնութիւնը կը բնակի Չուքոտքայի Ինքնավար Շրջանին մէջ։

Չուքչիներու աւանդական կեանքը սերտօրէն կապուած է բնութեան հետ։ Անոնք աւանդաբար կը զբաղին հիւսիսային եղջերուներու հովուութեամբ, որսորդութեամբ եւ ձկնորսութեամբ (Անոնք փոկեր եւ կէտեր կ'որսան, եւ եղջերուներ կը պահեն)։

Չուքչիներու զգեստները պատրաստուած են եղջերուներու կամ  արջերու կաշիէն, որոնք կը յարմարին կլիմայական խիստ պայմաններուն։ 
ձախից|մինի|Ի. դարու զինուորական զգեստ
Անոնց հաւատքը շամանիստական է. կը հաւատան բնութեան ոգիներու, կենդանիներու, ինչպէս նաեւ՝ փոթորիկի եւ ձիւնի ոգիներուն։ Շամանները կը կատարեն արարողութիւններ եւ բուժումներ։

Անոնք իրենց սովորութիւնները կորսնցուցած են Ի. դարուն, երբ նստակեաց դարձած են եւ իրենց զաւակները ստիպուած եղած են ռուսերէն սորվիլ դպրոցը:

Ներկայիս անոնց լեզուն գրեթէ չի խօսուիր: Սակայն անոնք կ'ուզեն վերագտնել իրենց սովորութիւնները, եւ կարգ մը չուքչիներ կը լքեն իրենց տուները` դարձեալ իրենց պապերուն նման թափառաշրջիկ դառնալու համար եւ ապրելու իրենց ժողովուրդին աւանդական վրաններուն` եարանկաներուն մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուս ցեղախումբեր
Ստորոգութիւն:Հին ցեղեր
Եաքութները

մինի
**Եաքութները**, **կը կոչուին նաեւ սաքհա**, ձիեր, կովեր, եղջերուներ բուծանողներ են, որոնք կ'ապրին Սաքհայի (կամ Եաքութի) մէջ, Ռուսիոյ ինքնավար հանրապետութիւններէն մէկը: 

Անոնք կը ներկայացնեն Ռուսաստանի մեծագոյն բնիկ ժողովուրդներէն մէկը։ Անոնց բնակութեան տարածքը կը գտնուի Կեդրոնական եւ Հիւսիսային Սիպերիոյ մէջ՝ յատկապէս Լենա գետի հովիտին: 

Անոնք բնիկ թրքախօս ժողովուրդ մըն են: 
ձախից|մինի
Ցուրտ շրջաններու միւս բոլոր ժողովուրդներուն նման, անոնք շատ կապուած են իրենց սովորութիւններուն եւ իրենց մշակոյթին, իրենց լեզուին:

Անոնց Ճարտարապետութիւնը, ապրելակերպն ու մշակոյթը ձևաւորուած են կլիմայական խիստ պայմաններու ազդեցութեամբ։
Անոնց կրօնական աշխարհահայեացքին մէջ կարեւոր տեղ ունի շամանական հաւատքը, թէեւ այսօր շատերը քրիստոնեայ դարձած են։
Անոնք նշանաւոր ձիաբուծութեամբ, հովուական տնտեսութեամբ եւ եզակի ձեռագործ ստեղծագործութիւններով, ներառեալ արծաթագործութիւնը եւ փայտի փորագրութիւնը։

Սախայի Հանրապետութիւնը ունի իր համալսարանը, թատրոնները, գրադարանները եւ լրատուամիջոցները, որոնք կը նպաստեն մշակոյթին շարունակականութեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուսիոյ ազգեր
Ստորոգութիւն:Մոնկոլներ
Վլատիմիր Նազոր

**Վլատիմիր Նազոր** (, ), խրուաթ բանաստեղծ, գրող, պետական եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Տալմացիոյ Պրաչ կղզիին մէջ։

Իր հսկայածաւալ գործը ներշնչուած է սլաւ դիցարանութենէն, եւ իր երկիրին պատմական եւ ընկերային անցեալէն։ Ան հեռացած է ժամանակակից յոռետես մտայնութենէն եւ իր բանաստեղծութեանց եւ վէպերուն մէջ, երգած է ապրելու երջանկութիւնը, աշխարհի գեղեցկութիւնը, երիտասարդութիւնը, հաւատքը իր ժողովուրդին արժէքներուն մէջ։

1942-ին, հակառակ իր յառաջացած տարիքին, միացած է փարթիզաններուն՝ իր հայրենիքէն ազատագրման համար։

1943 թուականին ընտրուած է Խրոիաթիոյ ազատագրման հակաֆաշիստական երկրամասային «վեչէի» նախագահի առաջին տեղակալ, 1945 թուականին՝ Խրուաթիոյ Ժողովրդական ժողովի նախագահութեան նախագահ։

## Աշխատութիւններ
Իր առաջին գործը բանաստեղծութեան գիրք մըն Է՝« Լիրիքա», ունի նաեւ դիւցազներգութիւններ՝ «Խրուաթ Թագաւորները» (1912)։

Ունի վէպեր եւ վիպակներ․

* «Ժոզա հսկան»,
* «Առքուն»,
* «Պատմութիւն կղզիին, քաղաքին եւ Լեոներունուն (1927), 
* « Լոտա հովիւը»։

Թարգմանած է նաեւ Տանթէէն, Հիւկոյէն, Հայնէէն , եւ Լէոփարտիէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Փրեժիհով Վորանց

**Փրեժիհով Վորանց** (, ), սլովաք գրող, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրական գխծեր
Եղած է աղքատ գիւղացիի մը զաւակը։ Հազիւ դպրոց տեսած, զարգացած է ինքնաշխատութեամբ։ Հակառակ որ պատկանած է գործաւոր դասակարգին, աւելի երգած է գիւղացիները։

Վորանց առարկայական գրող մը եղած է եւ պատկանած՝ իրապաշտ դպրոցին։

Իր աոաջին վէպը՝ «Պատմութիւններ»ը, աննշմար անցած է։

Տասը տարի ետք, միայն իր «Փոզիրավնիքի ճակատամարտը» վէպը յայտնութիւն մը եղած է․ այս աշխատութիւնը, 1982-ին, Ֆիլիմի վերածուած է՝ նոյն անունով։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ձերբակալուած է՝ Գերմանացիներուն կողմէ։ Պատերազմէն ետք հրատարակած է այլ վէպեր։ 

Գաղափարով համայնավար եղած է եւ իր գործերուն մէջ արտայայտած է դասակարգային պայքարը` գիւղացիներուն եւ դրամատէրերուն միջեւ։ Սակայն իր կերպարները կաղապարուած չեն իրենց գաղափարներով, անոնք կ'ապրին, եւ hակառակ իրենց թշուառութեան՝ կը հետապնդեն մարդկային երջանկութեան իրականացումը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին» ամսսահիր, Ե․ տարի, Յունիս 1966, թիւ 6, Պէյրութ, էջ 39-40։

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ֆրանս-Արմէնի (թերթ)

«**Ֆրանս-Արմէնի**» («France-Arménie» – «Ֆրանսա-Հայաստան»), երկշաբաթաթերթ։ Հրատարակիչը Հայ դատի պաշտպանութեան կոմիտէն է։։

## Պատմութիւն
Պարբերականը լոյս կը տեսնէ 1982 թուականէն Լիոնի մէջ՝ ֆրանսերէն. 2002 թուականէն 8 էջ-ը կը տպագրուի հայերէն։

Հիմնադիր-տնօրէնը եղած է Մ. Անթապլեանը, տնօրէն՝ Միքայէլ Ղազարեանը, խմբագիրներ՝ Վ. Մուրատեանը, Գ. Քեփենէկեանը, Ժ. Մարտիրոսեանը, Վարուժան Մարտիկեանը։

«Ֆրանս-Արմէնի» թերթը ֆրանսական հանրութեան կը ծանօթացնէ Հայկական հարցի պատմութեան, կ՚անդրադառնայ Հայ դատին, Հայաստանին եւ Սփիւռքին առնչուող պատմական իրադարձութիւններուն, կը տպագրէ գրական, գեղարուեստական մեկնաբանութիւններ, գրախօսութիւններ եւ այլն։ Ունի սեփական թղթակից Հայաստանի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայք 

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ֆրանսահայ Տարեգիրք

«**Ֆրանսահայ տարեգիրք**», լոյս կը տեսնէ 1926-1927 թուականներուն Փարիզի մէջ (2 գիրք)։ Հարուստ նիւթ կը պարունակէ անցեալի հայ-ֆրանսական կապերու, ֆրանսահայ գաղթավայրի կազմաւորման վերաբերեալ։ Արժեքաւոր են Մեծ եղեռնէն փրկուած եւ Ֆրանսայի մէջ ապաստանած հայերու մասին յօդուածները, վիճակագրական տուեալները։ Անդրադարձած է Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական եւ մշակութային կեանքին, հայկական տարբեր գաղթավայրերու առօրեային։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայկական պարբերականներ