Քիրինի, Լիպիա

**Քիրինի** (հին յուն․՝ Κυρήνη, արաբ․՝ شحات - լատինացուած՝ *Shaḥāt*)․ հիւսիսային Ափրիկէի հին յունական գաղթօճախ։ Հիմնուած է Ք․Ա․630-ին Թիրիացիներէն (Սանթորինիի բնակիչներէն)։ 1982-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Քիրինի կը գտնուի հիւսիսային Ափրիկէ, Լիպիոյ Ճեպել Աքտար (*Jebel Akhdar*) հովիտին մէջ եւ իր անունով՝ Քիրինայիքի (Cyrenaica), կը կոչուի Լիպիոյ արեւելեան շրջանը։

Քաղաքը հիմնած են Սանթորինիի բնակիչները՝ Թիրիացիները, որոնց առաջնորդը եղած է Վաթոս Արիսթոթելիս կամ Վաթոս Ա․։ Իսկ անունը առած է Քիրի աղբիւրէն որ Ափոլոնաս աստուծոյ նուիրուած էր։ Քիրինի արագօրէն կը զարգանայ եւ հիւսիսային Ափրիկէի յունական մշակոյթի կեդրոնը կը դառնայ։ Ք․Ա․3-րդ դարուն Սոկրատին աշակերտներէն Արիսթիփոս կը հիմնէ Քիրինիոյ փիլիսոփայութեան դպրոցը։

Եղած է Էրաթոսթենիսի* ծննդավայրը, իսկ քաղաքին հետ կապ ունեցած են հին Յունաստանի փիլիսոբաներ՝ Արիսթիփոս, Քալիմահոս, Քորնէատիս եւ Սինեսիոս, ինչպէս նաեւ Պտողեմէոս արքեպիսքոպոսը։

*<u>Էրաթոսթենիս կամ Էրաթոսթենիս Քիրինեցին</u> (Ք․Ա․276 - Ք․Ա․194)․յոյն թուաբանագէտ, աշխարհագէտ, աստղագէտ, երկրաբաշխիչ, երաժիշտ, բանասէր եւ գրագէտ։*

## Պատմական ակնարկ

### Յունական ժամանակաշրջան
Իրոտոթոս իր «Իսթորիէ» (Պատմութիւն) Դ․ գիրքին մէջ արձանագրած է թէ Քիրինի կը հիմնուի իբրեւ Սանթորինիի գաղթօճախ։
մինի|Մաղաս, Քիրինիի թագաւոր
Եղած է հին Լիպիոյ գլխաւոր քաղաքը եւ առեւտրական կապեր պահպանած է յունական քաղաքներու հետ։

Ք․Ա․460-ին Ժողովրդավարական քաղաք-պետութիւն կը դառնայ, իսկ Մեծն Աղեքսանտրի մահէն ետէ մաս կը կազմէ Պտողեմէոսեան Հարստութեան։ Ք․Ա․322-ին Օֆելաս (Մեծն Աղեքսանտրի բանակին զինուորականներէն) քաղաքը Պտողեմէոսէն կը գրաւէ, իսկ անոր մահէն ետք Պտողեմէոսին զաւակը՝ Մաղաս, Ք․Ա․276-ին Քիրինիին կը տիրանայ եւ քաղաքը կ՛անկախացնէ։ Սակայն անոր մահէն ետք, Քիրինի կրկին կը գտնուի Պտողեմէոսեան Հարստութեան հսկողութեան տակ։
ձախից|մինի|Ափոլոնաս կիթառահար, հռոմէական արուեստ 2-րդ դար
Քիրինայիքի Պտողեմէոսեան Կայսրութեան մաս կը կազմէ ունենալով վարչական կեդրոն Աղեքսանտրիան եւ Ք․Ա․74-ին հռոմէական նահանգ կը դառնայ Կրետէի եւ Քիրինիոյ (Κρήτης και Κυρηναϊκής) անունով։ Անոր մայրաքաղաքն էր Ղորթինա (Կրետէ)։

### Հռոմէական ժամանակաշրջան
Քիրինիոյ անկումը կը յառաջանայ երբ կը դադրի գլխաւոր առեւտրական կեդրոն ըլլալէ։ Զայն կը մրցակցին Կարթագէնը եւ Աղեքսանտրիան։ 262-ի երկրաշարժը մեծ աւերներ կը գործէ քաղաքի նաւահանգիստին՝ Ափոլոնիա եւ Տիմիթրայի ու Փերսեֆոնիի տաճարներուն։  Քլուտիոս կայրս (*Claudius Gothicus*) քաղաքը վերաշինել կու տայ սակայն տնտեսական անկումը, իրարայաջորդ բնական աւերներն եւ 365-ի երկրաշարժը չեն օգներ քաղաքի տնտեսութեան վերականգման։ 643-ին արաբները զայն կը գրաւեն։

## Հնաբանական յայտնաբերումներ
Քաղաքին մէջ յայտնաբերուած ու պահպանուած են բաւական հին յուշարձաններ՝ Ափոլոնասին տաճարը Ք․Ա․7-րդ դար, Տիմիթրային տաճարը, Էքաթիին եւ Տիոսքուրիներուն տաճարը, ինչպէս նաեւ կարեւոր յուշարձաններով եւ դամբանասիւներով հին գերեզմանատունը։ Զեւսին նուիրուած տաճարին մէկ մասը կը կործանուի Մուամար Քատաֆիի հրամանով 1978-ին։

Քիրինիոյ մօտերը յայտնաբերուած է ծովէն դուրս եկող Աֆրոտիթիին արձանը (կը գտնուի Հռոմի Հնաբանական Թանգարանը։ 2005-ին Իտալիոյ Ուրպինօ համալսարանի հնաբաններ 375-ի երկրաշարժէն տաճարի մը փլած պատին տակէն կը յայտնաբերեն 2-րդ դարու հռոմէական 76 անեղծ արձաններ։

## Պատկերարահ

Պատկեր:Cirene - panoramio.jpg|Քիրինի․ համայնապատկեր
Պատկեր:CireneTempioZeus1999.jpg|Զեւսին տաճարը
Պատկեր:CirenePorticoErme.jpg|Էրմիսին պատշգամը
Պատկեր:CireneGinnasio1999.jpg|Մարզարանը
Պատկեր:Archaeological Site of Cyrene-109024.jpg|Զեւսին տաճարը
Պատկեր:CireneStrategheion1999.jpg
Պատկեր:Archaeological Site of Cyrene-109022.jpg
Պատկեր:CireneNecropoli03.jpg|Գերեզմանատունէն նկար մը
Պատկեր:CireneMonumento.jpg
Պատկեր:CireneAgoràMonVittoriaNavale1999.jpg
Պատկեր:CireneNecropoli01.jpg|Գերոզմանատան մէջ դամբան մը
Պատկեր:Cyrene3.jpg|հին թատրոնի աւերակները
Պատկեր:CireneTempioApollo.jpg|Ափոլոնասի տաճարը
Պատկեր:CireneSantDemetraKore1999.jpg|Տիմիթրային տաճարը
Պատկեր:CireneInsulaGiasoneMagno03 1999.jpg
Պատկեր:CireneInsulaGiasoneMagno01 1999.jpg
Պատկեր:Ruins of Cyrene.jpg
Պատկեր:Archaeological Site of Cyrene-109023.jpg

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Հին քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Լիպիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունական գաղթօճախներ Ափրիկէի տարածքին
Ստորոգութիւն:Յունական գաղթօճախներ
Ստորոգութիւն:Միջերկրականի աւազանի յունական հին քաղաքներ