open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թաթխան

մինի
**Թաթխան**, բոված ու ծեծած սիսեռի համեմներով պատրաստուած ուտելիք:

Թաթխանը հացը մէջը թաթխելու համար նախատեսուած թացան է:

Այս իւրայատուկ ուտելիքը կը պատրաստուէր սերմերէ, հատիկեղէններէ, ընկուզեղէններէ եւ զանազան համեմունքներէ: 

Թաթխանը տարածուած էր յատկապէս Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ:

Բերքահաւաքէն ետք հայ ընտանիքներու տատիկները կը չորցնէին, ապա կը բովէին կուտեղէնը` դդումի, արեւածաղիկի, սեխի, ձմերուկի, յետոյ կ'աղէին: Օգտագործելու ատեն վրան ձէթ կը լեցնէին եւ հացը մէջը թաթխելով կ'ուտէին:

## Բաղադրութիւն

* Կէս գաւաթ ձիթապտուղի ձէթ
* 2 ապուրի դգալ պալսամիք քացախ
* 1 թէյի դգալ չոր ռեհան
* 1 թէյի դգալ չոր խնկածաղիկ (օրեկանը)
* 1 պճեղ ճզմուած սխտոր
* Կէս թէյի դգալ կարմիր կծու պղպեղի փաթիլներ
* Աղ`ըստ քիմքի
* Մանրուած թարմ ազատքեղ կամ ռեհան`զարդարանքի համար
* Խրթխրթան հաց կամ չիփս` հետը մատուցելու համար:

## Պատրաստութիւն
Փոս ամանի մը մէջ խառնել ձիթապտուղի  ձէթն ու պալսամիք քացախը:

Աւելցնել մնացեալ բաղադրիչները եւ շատ լաւ խառնել` միատարր թացան մը ստանալու համար:

Ձգել, որ խառնուրդը լաւ լուծուի` առնուազն 15 վայրկեան: Մատուցման պահուն թացանը անգամ մը եւս խառնել, փոխադրել ներկայանալի ամանի մը մէջ եւ երեսը զարդարել մանրուած ազատքեղով կամ ռեհանով:

Այս համեղ թաթխանին կողքին կարելի է մատուցել ֆրանսական պակեթ հացի շերտեր, տարբեր տեսակի խրթխրթան հացեր կամ չիփս:
Ստորոգութիւն:Թացաններ
## Ծանօթագրութիւններ
Սուրճի Մրուրը

մինի
**Սուրճի մրուրը** մութ գոյնի մնացորդն է, որ կը գոյանայ սուրճը եփելէն կամ զտելէն ետք։ 

Անիկա սուրճի աղացած հատիկներու եփելէն ետք գոյացած խոնաւ խառնուածքը՝ մրուրն է։ 

Կ'օգտագործուի տան, այգեգործութեան, գեղեցկագիտական եւ այլ բնագաւառներու մէջ։

### Գեղեցկագիտական նպատակներու համար

* Միջոց է «սելիւլիթ»ը  դարմանելու համար: Երկու ապուրի դգալ սուրճի մրուրին մէկ ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ աւելցնել եւ այդ խառնուրդով մարձել ազդրերուն վնասուած հատուածները:
* Կը ձերբազատէ մորթը` մեռած բջիջներէն: Դարձեալ անոր քիչ մը ձէթ աւելցնելով եւ շրջանաձեւ մարձումներով  կարելի է մաքրել դէմքի (բայց նաեւ`մարմինի այլ հատուածներու) մեռած բջիջները:
* Սուրճի մրուրին քիչ մը մածուն եւ քանի մը կաթիլ կիտրոնի հիւթ աւելցնելով` կարելի է դարմանել աչքերուն տակի մութ գոյնի արատները: Շաբաթական երեք անգամ, քառորդ ժամ, խառնուրդը օգտագործելով` գոհացուցիչ արդիւնք կարելի է ստանալ:
* Սուրճի մրուրը նաեւ մազերուն փայլք կու տայ, բայց նախընտրելի է օգտագործել մութ շագանակագոյն կամ սեւ մազերու պարագային: Սուրճի մրուրը տարածել  մազերուն վրայ, աւելցնել սովորական «քոնտիշընըր»ը, ապա առատօրէն ցօղուել մազերը:

### Խոհանոցին մէջ
Մաքրել այրած տապակներուն յատակը: Սպունգին վրայ առատօրէն տարածել զայն, ապա ամուր շփել այրած հատուածները:

Սուրճի մրուրը նաեւ կը մաքրէ ճարպերը: Եթէ կազօճախին, տապակին կամ պատին վրայ իւղի, ձէթի հետքեր կան, զանոնք շփել սուրճի մրուրով:

Սուրճի մրուրը արդիւնաւէտ ձեւով կը կլանէ տհաճ հոտերը, զայն օգտագործել սառնարանին մէջ, ինչպէս նաեւ` խոհանոցի լուացարանին եւ անոր խողովակին մէջ: 

Մրուրը նաեւ կ'օգնէ խցուած խողովակը բանալու:
մինի

### Պարտէզը
ձախից|մինի
Սուրճին մրուրը ազդու միջոց է պարտէզին բոյսերը խխունջներէն, մրջիւններէն եւ կատուներէն պաշտպանելու համար: Զայն տարածել հողին շուրջ վնասակար միջատներն ու որդերը վանելու համար:

Սուրճին մրուրը արդիւնաւէտ միջոց է թաղարներուն հողը աւելի թեթեւ, փխրուն եւ օդաւէտ դարձնելու համար:

### Այլ օգտագործումներ
Սուրճի մրուրով կարելի է ներկել նաեւ գործուածքներու որոշ տեսակներ: Եռացնել մրուրը եւ կտորը թրջել որոշ ժամանակ մը, որպէսզի անիկա շագանակագոյն դառնայ:

Սուրճի մրուրը այրելով` կը վանեն մժեղներն ու ճանճերը: Փոս ամանի մը մէջ սուրճի մրուր լեցնել (խոնաւ պէտք չէ ըլլայ) եւ այրել: Կարելի է խնկունիի շիւղ մը կամ դափնիի տերեւ մըն ալ աւելցնել:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սուրճ
Լոգանք

մինի|Նորպլինի լոգանքը
**Լոգանք,** լուացուելու գործողութիւն, երբ մարդ  ջուրով կը լուայ իր մարմինը՝ սովորաբար լոգարանին մէջ։

### Պաղ Լոգանքին Առաւելութիւնները

* Կը բարելաւէ արեան շրջագայութիւնը,
* Կը խթանէ ջղային համակարգը եւ կը կազդուրէ,
* Կը նուազեցնէ քորթիզոլը` ընկճախտի հորմոնը,
* Կ'ամրապնդէ մտային կարողութիւնը, կը բարձրացնէ արթնութիւնը,
* Կը բարելաւէ կեդրոնացումը,
* Կը խթանէ դիմադրողական համակարգը,
* Մազերուն եւ մորթին թարմ տեսք կը հաղորդէ,
* Կը բարելաւէ տրամադրութիւնը,
* Կ'արագացնէ նիւթափոխանակութիւնը,
* Կը նպաստէ խոր եւ վերականգնող քունին:

### Տաք Լոգանքին Առաւելութիւնները

* Կը խթանէ էնտորֆինի արտադրութիւնը, որուն շնորհիւ մարմինը կը թուլնայ եւ կը հանգստանայ,
* Կը թեթեւցնէ մկանային եւ այլ ցաւեր,
* Կը բարելաւէ քունին որակը,
* Կը մաքրէ մորթը, կ'ընդլայնէ ծակտիկները, կը ձերբազատէ սեւ կէտերէն,
* Կը բարելաւէ արեան շրջագայութիւնը, կը կարգաւորէ արեան ճնշումը,
* Կ'օգնէ բարձրացնելու երջանկութեան հորմոնի` «սերոթոնին»ին մակարդակը,
* Կ'օգնէ ջերմուժ այրելու,
* Կ'ազդէ շնչառութեան վրայ եւ կը բանայ շնչուղիները,
* Կը թեթեւցնէ մրսածութիւնն ու հազը,
* Կ'ամրացնէ դիմադրողական համակարգը:
## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ցեխի լոգանք
Քաղցր գետնախնձորով աղցան

մինի
**Քաղցր գետնախնձորով աղցան,** քաղցր համով եւ բնական նրբութիւններով հարստացած գունաւոր աղցան: Հաճելի եւ առողջարար ընտրութիւն մը՝ օրուան իւրաքանչիւր ճաշացանկի համար։ 
## Քաղցր գետնախնձորով աղցանին յատկութիւնները

* Հարուստ է սննդանիւթերով` Ա. եւ Սէ. կենսանիւթեր, երկաթ, բուսական սպիտակուց, բնաթել եւ այլն:
* Հակաբորբոքային է. քաղցր գետնախնձորը եւ շոմինը ծանօթ են իրենց հակաբորբոքային յատկութիւններով:
* Օգտակար է սիրտին. ոսպը եւ ձիթապտուղի ձէթը կը նպաստեն սիրտի առողջութեան բարելաւման:
* Կ'օգնէ մարսողութեան. բնաթելերու բարձր պարունակութիւնը կը նպաստէ աղիքներու առողջ գործունէութեան եւ առհասարակ` մարսողութեան գործընթացին:
* Կենսունակութեան. ածխաջուրերու, բնասպիտներու եւ առողջ ճարպերու հաւասարակշռուած խառնուրդը կայուն կը պահէ կենսունակութիւնը:

### Բաղադրիչներ

* 2 միջին չափի քաղցր գետնախնձոր,
* 1 գաւաթ խաշած ոսպ,
* 2 գաւաթ թարմ շոմինի տերեւներ,
* 2 ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ,
* 1/4 գաւաթ փշրուած ֆեթա պանիր:

### Թացանին համար

* 3 ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ,
* 2 ապուպի դգալ կիտրոնի հիւթ,
* 1 ապուրի դգալ մանանեխ,
* 1 պճեղ ճզմուած սխտոր,
* 1 թէյի դգալ մեղր,
* Աղ, պղպեղ:

### Պատրաստութիւն
Քաղցր գետնախնձորները խորանարդաձեւ կտրատել, ձիթապտուղի ձէթով, աղով եւ սեւ պղպեղով համեմել եւ նախապէս տաքցուած փուռի մէջ 20-25 վայրկեան խորովել, մինչեւ որ փափկանան:

Մինչ այդ փոս ամանի մը մէջ պատրաստել թացանը` վերը նշուած բաղադրիչները խառնելով:

Մատուցման ամանին մէջ լեցնել տաք քաղցր գետնախնձորները, եփած ոսպը եւ թարմ շոմինի տերեւները: Աւելցնել թացանը եւ զգուշութեամբ խառնել: Սեղան բերելէ առաջ երեսը զարդարել փշրուած ֆեթա պանիրով:

Կարելի է ի հարկին շոմինը փոխարինել կաղամբով, քաղցր գետնախնձորը` մեղրադդումով կամ ստեպղինով:
## Ծանօթագրութիւններ
Իխնէ (Միջագետք)

**Իխնէ** (յուն․՝ Ίχναι)․ Միջագետքի հին քաղաք։ Կառուցուած է՝  Մակեդոնացի թագաւոր Անտիղոնոս Ա․ Միականիին կողմէն, Ք․Ա․ 309-ին։ Կը գտնուէր Էդեսա եւ Նիքիֆորիոն քաղաքներուն միջեւ, Եփրատ գետի ափին։

Բաբելոնեան պատերազմի վերջաւորութեան, Անտիղոնոս Ա․ Միականին կը հիմնէ քաղաքը։ Հաւանաբար Իխնէ կառուցուած ըլլայ հիմնուելով կեդրոնական կազմակերպական պաշտպանողական ծրագրի մը։ Նպատակն էր լաւագոյն ձեւով սահմանները պաշտպանել Սելեւկեաններուն դէմ։

Իխնէ կը գրաւէ  հռոմէացի Մարկոս Կրասոս Ք․Ա․53-ին, պարթեւներուն դէմ արշաւանքին ընթացքին։

## Տե՛ս նաեւ

* Քիրոս
* Իխնէ
* Էլիմիա
* Հին Բելա
* Էորդէա
* Լիկիսթիդա
* Անօ Քլինես
* Թրոբէուհոս
* Մելիթի
* Վոթիէա
* Բելա
* Միեզա
* Աթալանտի( Վոթիէա)
* Քիրոս (Մակեդոնիա)
* Իխնէ
* Ալորոս
* Եւրոբոս
* Եւրոբոսի գուրոս
* Սքիդրա
* Էդեսա
* Էդեսա (Միջագետք)
* Վերղինա
* Հին Էղես
## Ծանօթագրութիւններ

   


Ստորոգութիւն:Միջագետքի հին յունական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Միջագետքի հին քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հին քաղաքներ ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Հին քաղաքներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հին քաղաքներ
Եւրոբոս

**Եւրոբոս** (յուն․՝ Ευρωπός)․ Կեդրոնական Մակդոնիոյ բնակավայր, Յունաստան։

Եւրոբոս կը գտնուի Բելա Շրջանային Միաւորին հարաւ-արեւմուտքը (սահամանը), Աքսիոս գետին արեւմուտքը։ Ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն է 80 մ․։ Հեռաւորութիւնը Բելայէն 59 քլ (հիւսիս) է, Քիլքիսէն՝ 21 քլ (արեւմուտք), Բոլիքասթրոսէին՝ 15 քլ (հարաւ) եւ Թեսաղոնիկէէն՝ 59 քլ․ (հիւսիս-արեւմուտք)։ Բնակչութեան թիւ 1 412 է։

Եւրոբոս ծննդավայրն է Մեծ Աղեքսանտրի զօրավարներէն եւ Սելեւկեան հարստութեան հիմնադիր Սելեւկոս Ա․ Նիկատորին։ Ան, ի յիշատակ մակեդոնական Եւրոբոսին, Սուրիոյ մէջ կը հիմնէ Եւրոբոս քաղաքը (Գարքեմիշ), Պարսկաստանի մէջ Եւրոբոս քաղաքը, այժմ Թեհրանի մէկ արուարձանը, ինչպէս նաեւ Միջագետքի Եւրոբոս քաղաքը։

Քաղաքին հնաբանական վայրին մէջ գտնուած է Մակեդոնական միակ գուրոսը։ Այժմ կը հիւրասիրուի Քիլքիսի Հնաբանական թանգարանին մէջ։

   
## Տե՛ս նաեւ

* Վոթիէա
* Էլիմիա
* Հին Բելա
* Էորդէա
* Լիկիսթիդա
* Անօ Քլինես
* Թրոբէուհոս
* Մելիթի
* Ալորոս
* Բելա
* Միեզա
* Աթալանտի( Վոթիէա)
* Քիրոս (Մակեդոնիա)
* Քիրոս 
* Իխնէ
* Իխնէ (Միջագետք)
* Եւրոբոսի գուրոս
* Սքիդրա
* Էդեսա
* Էդեսա (Միջագետք)
* Վերղինա
* Հին Էղես
* Սքիդրա
* Էդեսա
## Ծանօթագրութիւններ

*

Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Յունաստանի քաղաքներ
Սքիդրա

**Սքիդրա** (յուն․՝ Σκύδρα)․ Կեդրոնական Մակեդոնիոյ բնակավայր, Բելա նահանգ, Յունաստան։ Ըստ 2021-ի մարդահամարի, բնակչութեան թիւ 5 686 է։ Քաղաքը կը գտնուի բարեբեր դաշտահովիտի մը մէջտեղ, եւ նահանգին մայրաքաղաքն՝ Էդեսայէն հեռաւորութիւնը 15 քլ է։

## Հակիրճ պատմական տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Սքիդրա քաղաքապետութիւն․ դիրքը
Օսմանեան բռնիշխանութեան շրջանին եւ մինչեւ 1926, քաղաքը «Վերթիքոբ» կը կոչուէր։ 

Ք․Ա․5րդ դարուն, Մակեդոնիան կ՛իյնայ պարսիկներուն ձեռքը։ Յայտնաբերուած արձանագրութիւնները կը վկայեն թէ Հռոմէական կայսրութեան ժամանակաշրջանի Ա․ եւ Գ․ դարերու միջեւ, Սքիդրա կը բարգաւաճի։ 

Մակեդոնական պայքարի ժամանակին, Սքիդրայի բնակիչներն ալ ազատութեան համար կը պայքարին։ Պալքանեան պատերազմներուն ընթացքին, 17 Հոկտեմբեր 1912-ին յունական բանակին օգնութեամբ Սքիդրա կ՛ազատագրուի։

   
## Տե՛ս նաեւ

* Վոթիէա
* Էլիմիա
* Հին Բելա
* Էորդէա
* Լիկիսթիդա
* Անօ Քլինես
* Թրոբէուհոս
* Մելիթի
* Ալորոս
* Բելա
* Միեզա
* Աթալանտի( Վոթիէա)
* Քիրոս (Մակեդոնիա)
* Քիրոս
* Իխնէ
* Իխնէ (Միջագետք)
* Եւրոբոս
* Եւրոբոսի գուրոս
* Էդեսա
* Էդեսա (Միջագետք)
* Վերղինա
* Հին Էղես

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Յունաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներու ցանկեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի
Եւրոբոսի գուրոս

**Եւրոբոսի գուրոս** (յուն․՝ Κούρος της Ευρωπού)․ հին յունական արուեստի գործ, Եւրոբոս, Մակեդոնիա, Յունաստան։ 

Եւրոբոս քաղաքին հնաբանական վայրին մէջ գտնուած է Մակեդոնական միակ գուրոսը։Կառուցուած է Քիքլատեան մարմարէ։ Կը գտնուի Քիլքիսին հնաբանական թանգարանին մէջ։ Մակեդոնիոյ տարածքին մէջ գտնուած միակ գուրոսն է։

  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մակեդոնական արուեստ
Ստորոգութիւն:Յունական մշակոյթ
Էդեսա (Միջագետք)

**Էդեսա** (յուն․՝Έδεσσα )․ Միջագետքի հին քաղաք։ Անոր տեղը այսօր կը գտնուի Ուրֆա քաղաքը, Թուրքիա։ Կառուցուած է՝  Մակեդոնացի զօրավար Սելեւկոս Ա․ Նիկատորին կողմէն։ 

Հին քաղաքը կառուցուած էր հնադարեան Օրխօի կամ Օսրօի քաղաքին տեղը։ Հելլենիստական քաղաքը Օսրօինի սատրապութեան կեդրոնը եղած է եւ անոր առաջին դրամը շրջագայած է Ք․Ա․ 280-ին Անտիոհոս Ա․ Փրկիչի թագաւորութեան ընթացքին։

Անտիոհոս Դ․ Էփիֆանիս, ըստ պատմիչ Բլինիուսին, քաղաքը «Անտիոհիա Գալիրօի» *Αντιόχεια Καλλιρρόη* կը վերանուանէ (Ք․Ա․165/4)։ Յայտնաբերուած դրամներուն արձանագրութիւնները այդ կը վկայեն՝ «*ΑΝΤΙΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΕΠΙ ΚΑΛΛΙΡΡΟΗ*»։

Սելեւկեան կայսրութեան քայքայումէն ետք, Էդեսա կ՛ենթարկուի Օսրօինի թագաւորութեան (Ք․Ա․132 - 214)։ Այդ թագաւորութիւն հիմնուած էր արաբական ցեղերէ, եւ ունեցած էր 28 ազնուականներ, որոնք իրենք զիրենք (իրենց դրամներուն վրայ) «թագաւոր» կ՛անուանէին։ 
մինի|Քարտէս Վերին Միջագետքի
ձախից|մինի|Էդեսա․ արծաթեայ թեթրադրախմոս, Մակրինուս կայսրի ժամանակ, 217-218
Քաղաքը պարթեւներու գերիշխանութենէն ետք, կ՛իյնայ Մեծն Տիգրանի կայսրութեան սահմաններուն մէջ եւ ապա, Պոմպէոս զօրավարի արշաւանքի ընթացքին հռոմէացիներուն ձեռքը։ 

Բիւզանդիոնի կայսրին՝ Յուստինոս Ա․ օրերուն Էդեսա կը վերակառուցուի եւ կ՛անուանուի Յուստինոբոլիս։ 609-ին, Սասանեաններու Խոսրով Բ․ քաղաքը կը գրաւէ, սակայն վճռական կռիւներէ ետք Էդեսային կը վերատիրանան բիւզանդացիները՝ Հերակլ Ա․ (627/8)։

Խաչակիրներու Ա․ արշաւանքին, Էդեսա համանուն պետութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ 

1144-ին թուրքերը Էդեսան կը գրաւեն։ Քաղաքին այսօրուան անունը Ուրֆա է։

    

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Քիրոս
* Իխնէ
Ճափոնական Քինցուկի

մինի
**Ճափոնական Քինցուկի,** ճաքերը վերականգնելու ճափոնական արուեստ:

Ճափոնի մէջ յաճախ կոտրած իրերը կը նորոգեն` ճաքերը ոսկիով լեցնելով: Անոնք թերութիւնը կը դիտարկեն իբրեւ իրի պատմութեան իւրայատուկ տարր, առանձնայատկութիւն մը, որ անոր յաւելեալ գեղեցկութիւն կը շնորհէ:

Այս արուեստը ունի աւելի քան 500 տարուան պատմութիւն։ Անիկա ծագած է ԺԵ. դարու վերջին։
ձախից|մինի
Գինձուկին կը թարգմանուի իբրեւ «ոսկիով միացում»։ Այս արուեստը ոչ միայն վերանորոգման արհեստ է, այլ խոր փիլիսոփայութիւն, որ կը խրախուսէ նկատել գեղեցկութիւնը անկատարութեան, ճաքերուն եւ անցեալի վէրքերուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճափոն
Ստորոգութիւն:Ճափոնական արուեստ
Ռոքոքօ ոճ

[մինի|Ռոքոքօ ոճի առաջին օրինակներէն՝ [Փորթուկալ]]
**Ռոքոքօ** (ֆր.՝ rococo, rocaille), ոճ արուեստի մէջ, որ ծագած է Ֆրանսայի մէջ, ԺԸ. դարու առաջին կէսին, պարոքքօ ոճի զարգացման իբրեւ արդիւնք։ Ռոքոքոյի բնորոշ գիծերն են՝ շքեղութիւնը եւ ներքին յարդարանքները:

### '''Անուան ծագումը'''
Անունը ծագած է ֆրանսերէն «rocaille» բառէն, որ կը նշանակէ «պատի զարդարանք»։

### Գլխաւոր յատկանիշները
* Բազմաշերտ եւ նուրբ զարդարանքներ,
* Օգտագործում  ծաղկային նախշերու,
* Նուրբ գոյներ՝ բաց վարդագոյն, մեղմ կանաչ, շաքարագոյն, ոսկեգոյն։
* Շեշտը դրուած է լոյսի, թեթեւութեան ու հիւրընկալ մթնոլորտի վրայ։
* Շարունակութիւն է պարոքքօ ոճին, սակայն աւելի թեթեւ ու գեղեցիկ։

Image:Nymphenburg Amalienburg-1.jpg|Միւնխէն
Image:Potsdam chinesisches haus 1.jpg|Ֆրիտերեան ռոքոքօ. Չինական տնակ Փոթստամի մէջ
File:КИТАЙСКИЙ ДВОРЕЦ. ЗОЛОТОЙ КАБИНЕТ.jpg|Չինական պալատի ռոքոքօ ներքնամաս
File:Basilika Vierzehnheiligen 005.JPG|Պաւարիօ ռոքոքօ
Image:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg|Փորթուկալական ռոքոքօ Օուրու

### Արուեստի ձեւ
Ռոքոքօ ոճը կը տարածուի ոչ միայն ճարտարապետութեան, այլեւ՝

* Նկարչութեան (օրինակ՝ Ժան Անթուան Ուաթթօ, Ֆրանսուա Պուշէ),
* Քանդակագործութեան (օրինակ՝ Էթիէն Մորիս Ֆալքոնէ),
* Ներքին ձեւաւորում,
* Կահոյք,
* Նորաձեւութիւն։

### Գլխաւոր ներկայացուցիչներ

* Անթուան Ուաթթօ կը ստեղծէ «fête galante» ոճը (ազնուականներու պարգեւատրումներ, վայելքներ)։
* Ֆրանսուա Պուշէ՝ սիրավէպ, նուրբ ենթամասերով։
* Ժան-Օնoրէ Ֆրակոնար՝ «The Swing» Ռոքոքոյի խորհրդանիշ։

### Քննադատութիւն եւ անկում
Ռոքոքքօ ոճը ժամանակի ընթացքին կը քննադատուի իբրեւ շատ խեթ եւ գերզարդարանքներով լեցուն։

1770-ականներուն ի յայտ եկած նոր դասականութիւն)ը յատուկ կարեւորութիւն կու տայ յստակութեան եւ լրջութեան՝ ի տարբերութիւն ռոքոքոյի նրբակերտ վայելքներուն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսական արուեստ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետութիւն
Ստորոգութիւն:Գեղանկարչութիւն
Հայոց Մարդասիրական Ճեմարան (Կալկաթա)

**Հայոց Մարդասիրական Ճեմարան**, կրթական հաստատութիւն Հնդկաստանի Արեւմտեան Պենկալիա նահանգի վարչական կեդրոն Կալկաթայի մէջ։

Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարանը հայկական սփիւռքի հայեցի կրթութեան եւ դաստիարակութեան օրրաններէն եւ ամէնէն ազդեցիկ կրթական հաստատութիւններէն մէկն է:

## Պատմութիւն
Ճեմարանը հիմնադրուած է 1821 թուականին, Ս. Նազարէթ հայկական եկեղեցւոյ մերձակայքը՝ հնդկահայ համայնքի եւ հայազգի բարերարներ Աստուածատուր Մուրատխանեանի եւ Մնացական Վարդանեանի նախաձեռնութեամբ: 1825 թուականին ճեմարանին միացուած է Կալկաթայի Գալուցեան հայկական դպրոցը, իսկ 1949 թուականին՝ 1922-ին հիմնադրուած Կալկաթայի Դաւիթեան օրիորդաց հայկական դպրոցը:

Մինչեւ 1870 թուականը ճեմարանը ունեցած է իր ինքնուրոյն կրթական ծրագիրը, սակայն յետագային անիկա համապատասխանեցուած է Կալկաթայի համալսարանի քննութիւններու պահանջքներուն:

1883-ին հաստատութիւնը պաշտօնապէս ճանչցուած է որպէս միջնակարգ դպրոց, իսկ 1888-ին դասուած է Կալկաթայի համալսարանի քոլէճներու շարքը:

1888-1891 թուականներուն ճեմարանին կից գործած են յատուկ դասընթացքներ՝ Կալկաթայի համալսարանի արուեստի ճիւղին համար դիմորդներ պատրաստելու:

Ճեմարանը ունի ընդարձակ հողատարածութիւններ, բուժարան, տղոց եւ աղջիկներու համար նախատեսուած զատ կացարաններ:

1828-ին ճեմարանին կից հիմնադրուած է «Արարատեան» գրադարանը, որ ունեցած է ամենամեծ հայկական գիրքերու եւ ձեռագրերու հաւաքածոներէն մէկը աշխարհի մէջ:

1824-ին հիմնադրուած է տպարանը, որ գործած է շուրջ յիսուն տարի:

Ճեմարանին մէջ դասաւանդած են անուանի մտաւորականներ. օրինակ՝ Յարութիւն Գալուցեան, Մեսրոպ Թաղիադեան եւ այլք:

1999-ին Կալկաթայի Գերագոյն ատեանի որոշմամբ Հայոց մարդասիրական ճեմարանը յանձնուած է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի խնամակալութեան: Նոյն դատավճիռով Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին վերապահուած է ճեմարանի գործունէութիւնը տնօրինելու իրաւունքը: Կը վերահսկուին ուսումնական ծրագիրները, աշխատողներու նշանակումներն ու փոփոխութիւնները, դպրոցին վիճակն ու խնամքը:

Ներկայիս հաստատութենէն ներս ուսանող աշակերտներուն մեծամասնութիւնը Հայաստանէն է (տարեկան 10-15 աշակերտ), կ՚ուսանին նաեւ հայ աշակերտներ Հնդկաստանէն, Իրանէն, Իրաքէն, Սուրիայէն եւ այլ երկիրներէ:

Սաներուն եւ ուսուցիչներուն կեցութեան, գրենական պիտոյքներուն, ուսման վարձին եւ ամսականներուն ծախսերը ամբողջովին կը հոգայ ճեմարանը: Ուսուցման հիմնական լեզուն անգլերէնն է: Ճեմարանին մէջ, բացի հայագիտական եւ բնագիտական առարկաներէն, աշակերտները կը սորվին նաեւ հնդկերէն, ռուսերէն, պարսկերէն, արաբերէն: Բարձր յառաջադիմութիւն ունեցող աշակերտներուն հնարաւորութիւն կը տրուի ուսումը շարունակել Հնդկաստանի եւ աշխարհի զանազան բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններէն ներս:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Համալսարաններ
Քրիստոնեայ Հայաստան (թերթ)

**«Քրիստօնեայ Հայաստան»**, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի կրօնական, մշակութային, լրատուական երկշաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 1997 թուականէն Էջմիածինի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Կարէն Մաթեւոսեան, Աստղիկ Ստամբոլցեան (2000 թուականէն)։

ԿԸ տպագրէ կրօնական թեմաներով նիւթեր, նաեւ պատմական, հայագիտական, արուեստին վերաբերող յօդուածներ, գրական էջեր, Մայր աթոռի տեղեկատուութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական կրօնական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական լրատուական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Օշական (թերթ)

**«Օշական»**, կրօնական, ազգային, մշակութային պարբերաթերթ։

## Պատմութիւն
Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Հալէպի թեմի ազգային առաջնորդարանի հրատարակութիւն։

Լոյս տեսեած է 1981–1989 թուականներուն Հալէպի մէջ։

Խմբագիր՝ Խաչիկ Շահինեան։

Լուսաբանած է թեմի առօրեան, սուրիահայութեան կեանքը, անդրադարձած է է Հայ առաքելական եկեղեցւոյ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի, Արցախի Հանրապետութիւններուն, Սփիւռքի մէջ տեղի ունեցող կարեւոր իրադարձութիւնները։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրօնական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հալէպի թեմ
Օշական (հանդէս)

**«Օշական»**, գրական-գեղարուեստական պատկերազարդ կիսամսեայ հանդէս։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1920–1921 թուականներուն Փարիզի մէջ (7 համար)։

Տնօրէն-խմբագիր՝ Արտաշէս Յովհաննիսեան։

Տպագրած է Մինաս Չերազի, Արշակ Չօպանեանի, Աւետիք Իսահակեանի, Ռուբէն Զարդարեանի գործերիէն, նաեւ գրախօսութիւններ, թատրոնին ու կերպարուեստին նուիրուած նիւթեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական պարբերականներ
Վերղինա

**Վերղինա** (յուն․՝ Βεργίνα)․ գիւղաքաղաք, Մակեդոնիա, Յունաստան։ Կը գտնուի Վերիային հարաւ-արեւելքը եւ Թեսաղոնիկէին հարաւ-արեւմուտքը։ Վերղինա կը գտնուի հին Էղեսի (եղած է Մակեդոնական թագաւորութեան մայրաքաղաք), տեղը։ Հանրածանօթ եղաւ 1977-ին երբ Թեսաղոնիկէի Արիստոթելեան Համալսարանի ուսանողներ հնաբանութեան դասախօսին՝ Մանոլիս Անդրոնիքոսին հովանավարութեամբ, իրենց կատարած պեղումներուն ընթացքին կը յայնաբերեն Մակեդոնացի թագաւորներուն թաղման վայրը։ Անոնց մէջն էր նաեւ դամբան-յուշարձան մը, որ ըստ  Մանոլիս Անդրոնիքոսին, կը պատկանէր Փիլիպոս Բ․ թագաւորին՝ Մեծն Աղեքսանտրի հօր։ 

Գիւղաքաղաքին բնակչութեան թիւը 2 000 է։ Վերղինա կը գտնուի ծովու մակերեսէն 120մ․ բարձրութեան վրայ։
ձախից|մինի|Վերղինային Իլիոս (արեւ)
Արձանագրուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան (780 թիւ):

## Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ

### Հնադար
(*տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Հին Էղես|Էղես)]]*
մինի|Հնաբանական վայրին մուտքը
Ք․Ա․650-ին, Արղէադեսները (հին յունական թագաւորական գերդաստան) Արղոսէն կը մեկնին դէպի հիւսիս եւ կը հիմնեն Էղես եւ Մակեդոնիոյ թագաւորութիւնը։ Անոնք Էղեսէն կը տարածուին կեդրոնական Մակեդոնիա։ Կը տեղահանեն Բիերիային տեղւոյն բնակչութիւնը։ Ք․Ա․550-էն ետք, մակեդոնացիներ հոն կը հաստատուին եւ Արխելաոս Ա․ (Ք․Ա․413-Ք․Ա․399) Մակեդոնիոյ մայրաքաղաքը Բելային հիւսիսը կը փոխադրէ։ 

Բիերիա եւ Վոթիէա եղած էին Մակեդոնիոյ պետութեան կեդրոնը։ Ք․Ա․ 479-ին, Մակեդոնացի թագաւոր Աղեքսանտր Ա․ պարսիկներուն կը յաղթէ եւ պետութիւնը կ՛ազատագրէ։ Այդ ժամանակաշրջանին, Մակեդոնիոյ մայրաքաղաքը Էղեսն էր (կը նոյնանայ այսօրուան Վերղինային)։Ք․Ա․ 413-ին Արխելաոս Ա․ մայրաքաղաքը Բելա կը փոխադրէ։ 

### Նորագոյն շրջան
Վերղինա գիւղաքաղաքը հիմնուած է 1922 եւ հոն կը հաստատուին 121 յունական ընտանիքներ Պուլկարիայէն եւ Փոքր Ասիայէն (Լոզանի դաշնագիր)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:MakVergina01.jpg|Վերղինայի հնաբանական վայրը
Պատկեր:20160517 008 vergina.jpg|Վերղինա գիւղաքաղաքը
Պատկեր:20160517 019 vergina.jpg
Պատկեր:20160517 027 vergina.jpg


    
## Տե՛ս նաեւ

* Վոթիէա
* Էլիմիա
* Էորդէա
* Լիկիսթիդա
* Անօ Քլինես
* Թրոբէուհոս
* Մելիթի
* Վոթիէա
* Ալորոս
* Բելա
* Հին Բելա
* Հին էղես
* Միեզա
* Աթալանտի( Վոթիէա)
* Քիրոս (Մակեդոնիա)
* Իխնէ
* Եւրոբոս
* Սքիդրա
* Էդեսա
## Ծանօթագրութիւններ
ՊՐԻՔՍ

«**ՊՐԻՔՍ»** (, անդամ երկիրներու՝ Պրազիլ, Ռուսիա, Հնդկաստան, Չինաստան եւ Հարաւային Ափրիկէի Հանրապետութիւն, անուններու յապաւում), հինգ երկրներու խումբ, որոնց անդամ են Պրազիլը Ռուսիան, Հնդկաստանը, Չինաստանը եւ Հարաւային Ափրիկէի Հանրապետութիւնը։

Խումբւ հիմնադրուած է 2006 թուականին Պրազիլի, Ռուսիոյ, Հնդկաստանի եւ Չինաստանի կողմէ, իսկ Հարաւային Ափրիկէն միացած է 2011 թուականին: 

21 Յուլիս 2015-ին «ՊՐԻՔՍ»-ի անդամ երկիրները ստեղծած են իրենց սեփական «Միջազգային դրամական ֆոնտ»-ը` 100 միլիառ տոլարի ծաւալով: Ելեւմտական այս կառոյցը ստեղծուած է անդամ երկիրներու դրամական պահեստներէն: 41 միլիառ տոլարի տրամադրման պարտաւորութիւնը ստանձնած է Չինաստանը: Պրազիլը, Հնդկաստանն ու Ռուսիան իւրաքանչիւրը 18 միլիառ տոլար տրամադրած են, իսկ Հարաւային Ափրիկէի Հանրապետութիւնը` 5 միլիառ տոլար:

1 Յունուար 2024-ին Եգիպտոսը, Իրանը, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները, Սէուտական Արաբիան եւ Եթովպիան դարձած են խումբի լիիրաւ անդամներ:

## Ծանօթագրութիւններ
Արցախի գորգերը

մինի
**Արցախի գորգերը**, ինչպէս նաեւ Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ կարպետներն ու գորգերը վաճառքի համար չէին պատրաստուեր, անոնք կը համարուէին կենցաղային իրեր եւ ընտանեկան մասունքներ:

## Ընդունուած օրէնքներ

* ձախից|մինի|Արցախի գորգերու գործարանԳորգը տունէն դուրս հանելը կը համարուէր վատ նախանշան: 
* Մասունք համարուող գորգերը պաշտպանական նշանակութիւն ունէին եւ յաճախ բերրիութիւն կը խորհրդանշէին: 
* Գորգը հանդիսացած է լաւագոյն եւ թանկագին նուէր բարեկամներուն, ընկերներուն, նոյնիսկ` դրացի երկիրներու թագաւորներուն նուիրելու համար:
* Արցախի գորգերը իրենց նախշերով ծանօթ են իբրեւ «Վիշապագորգեր», «Օձագորգեր», «Արեւագորգեր», «Արծուագորգեր»:
* Երկար տարիներ ազրպէյճանցի գորգահաւաքներ Արցախի գիւղերէն հաւաքած են հին` հարիւրաւոր տարիներու պատմութիւն ունեցող գորգերը, որոնք ներկայիս ցուցադրուած են Պաքուի թանգարաններուն մէջ` որպէս «ազրպէյճանական հին գորգեր»:
* ԺԹ. եւ Ի. դարերուն, Շուշիի գորգերը իբրեւ լաւագոյնները ճանչցուած էին շրջանին մէջ եւ կը վաճառուէին հարեւան քաղաքներուն մէջ:
* Հիմնական գոյները, որոնք կ'օգտագործուին ղարաբաղեան գորգերու պատրաստութեան մէջ կարմիրի, կապոյտի եւ շագանակագոյնի մութ երանգներն են:
## Պատկերասրահ

Պատկեր: Karabakh-carpet-malibayli-1813.jpg
Պատկեր:Bahmnali-rug.jpg
Պատկեր:«Шабалыт бута».jpg
Պատկեր:Armenian rug Gohar-2.jpg



## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Շուշիի Գորգերու Թանգարան
Ստորոգութիւն:Հայկական ընկերութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական գորգեր
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան տնտեսութիւն
Գաբրիէլ Նորատունկեան

**Գաբրիէլ Նորատունկեան** (), հայ դիւանագէտ, Ազգային Պատուիրակութեան  նախագահ։ Օսմանեան կայսրութեան ազգութեամբ հայ մեծ քաղաքական գործիչներէն մին։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սկիւտար։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է իր տան, յետոյ Գատըգիւղի ֆրանսական Ֆրէրներու վարժարանին մէջ, աւարտած է 1869-ին։

Նախ առեւտրական ասպարէզը մտած է, սակայն, 1870 Օգոստոսին, հօրը մահէն ետք, իբրեւ օժանդակ պաշտօնեայ մտած է Բ. Դուռ՝ արտաքին գործերու նախարարութեան դիւանական արձանագրութեանց գրասենեակ։

Քանի մը ամիս ետք, նոյն նախարարութեան արտաքին թղթակցութեանց դիւանի անդամ անուանուած է։ Այդտեղ երկար չէ մնացած եւ դիւանագիտական ասպարէզին պատրաստուելու համար Փարիզ ղրկուած է, ուր մինչեւ 1875-ի վերջը ուսումը կատարելագործած է՝ հետեւելով «Քոլէժ տը Ֆրանս»ի, Սորպոնի եւ «Էքոլ տէ Սիանս Փոլիթիք»ի դասընթացքներուն ու աւարտած է իրաւաբանական վարժարանը

Ուսանող եղած ատեն, 3 Սեպտեմբեր 1873-էն սկսեալ, Օսմանեան դեսպանատան պատուակալ կցորդի տիտղոս ստացած է։

1875 թուականի Դեկտեմբերին Փարիզի դեսպան Ալի փաշայի հետ վերադարձած է Պոլիս, ուր արտաքին գործերու նախարար Ռաշիտ փաշա արտաքին թղթակցութեանց դիւանին քարտուղար կարգած է զինք, Միւթէմայինի աստիճանով։

1877-78-ի ռուս եւ թուրք պատերազմէն վերջ Առաջին քարտուղար նշանակուած է այն Միջազգային Յանձնաժողովին, որ պաշտօն ունեցած է ճշդելու թուրք եւ սերպ սահմանները։

Օսմանեան Բ. պատուիրակ կարգուաշ է Արապ-Թապիայի խնդիրին առթիւ կազմուած խառն յանձնաժողովին, որ գումարուած է Սիլիսթրէի մէջ. ետքը նաեւ անդամ՝ ռուս եւ թուրք սահմանագծման միջազգային յանձնախումբին: Այս երեք պաշտօններուն պատճառաւ 1878 Հոկտեմբերէն մինչեւ 1881 Մարտ Ռումէլի եւ Անատոլու մնացած է։

## Ծանօթագրութիւններ
Հայ Մամուլի Օր

**Հայ Մամուլի օր,** այս օրը նշանաւորուած է Մատրասի մէջ հայկական առաջին «Ազդարար» տպագիր պարբերականի հրատարակութեամբ:

Հայաստանի կառավարութեան 2004-ի Ապրիլ 22-ի որոշումով Հոկտեմբեր 16-ը կը նշուէր իբրեւ «Մամուլի աշխատակիցի օր», սակայն յետագային անիկա վերանուանուեցաւ եւ դարձաւ Հայ մամուլի օր:

1794 թուականի այս օրը հրատարակուած է հայկական առաջին «Ազդարար» տպագիր պարբերականը (հիմնադիր՝ Յարութիւն Շմաւոնեան):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի տօներ
Հայաստանի Մանուկներ Բարեգործական Հիմնադրամ

**«Հայաստանի մանուկներ» բարեգործական հիմնադրամը** (ՔՈԱՖ) հիմնադրուած է 2000 թուականին Նիւ Եորքի մէջ Կարօ Արմէնի կողմէ:

Հիմնադրամի գործունէութիւնը միտուած է Հայաստանի կարիքաւոր գիւղական բնակավայրերու մէջ երեխաներու համար բարեկեցիկ ապագայ կառուցելուն:

## Ծանօթագրութիւններ
Գրիգոր Պետրոս Ը. Տէր Աստուածատուրեան

**Գրիգոր Պետրոս Ը. Տէր Աստուածատուրեան** (), Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց ութերորդ կաթողիկոս պատրիարքը։ 

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ան ստանձնածէ Կիլիկիոյ պատրիարքութեան պաշտօնը՝ 1843 թուականին, եւ շարունակած է պաշտօնավարել մինչեւ իր մահը՝ 1866 թուական։

Իր պատրիարքութեան շրջանին ձեռք ձգուած կրօնական ազատութեան շնորհիւ ան նորանոր թեմեր բացած է, կառուցած է 15 եկեղեցիներ, բազմաթիւ մատուռներ, ի վերջոյ 15 եպիսկոպոս ձեռնադրած է:

Դպրեվանքի ուսման մակարդակը բարձրացուցած է, վերամշակած է կանոնագիրքը, հրատարակած է գրքոյկներ, կատարած է թարգմանութիւններ եւ ճոխացուցած է վանքին գրադարանը:  

1855-ին, Զմմառի մէջ գումարած է Հայ Կաթողիկէ պատրիարքութեան առաջին Ազգային Սիւնհոդոսը, որուն ընթացքին եկեղեցական, կանոնական, վարչական, հովուական ու ծիսական բարենորոգումներ կատարած է:

Բարեկամական յարաբերութիւններ մշակեց երկրին եկեղեցական եւ քաղաքական իշխանաւորներուն հետ: Լիբանանի հայազգի կուսակալ Տաուտ Արթին փաշային հետ իր բարեկամութիւնը հանրածանօթ էր:

Գրիգոր Ը. Տէր Աստուածատուրեանով վերջ գտած է «լիբանանցի» Պատրիարքներուն շարքը ու Աթոռը թոխադրուած է Պոլիս:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ պատրիարքներ
Յակոբ Պետրոս Է. Հոլասեան

**Յակոբ Պետրոս Է. Հոլասեան** (), Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց վեցերորդ կաթողիկոս պատրիարքը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Անկիւրա (Օսմանեան կայսրութիւն): Ամդամ՝ Անտոնեան Միաբանութեան: Պատրիարքութեան ամենակարճ շրջանը վարած է, մէկ տարի ու եօթը ամիս, զորս անցուցած է տառապագին վիճակի մէջ:

Ան իր կեանքին մեծագոյն մասը անցուցած է, իբրեւ նախորդ Պատրիարքներուն տեղապահ, Պատրիարքութեան մատակարար ու խոհեմ խորհրդատու:

Ան եղած է նաեւ Էմիր Պէշիր Բ.-ի խորհրդականը: Արդարեւ, Էմիր Պաշիր. Բ. ամուսնանալով ոչ-քրիստոնեայ չերքեզուհիի մը հետ, զայն քրիստոնէական կրօնին ու մկրտութեան պատրաստելու համար՝ դիմած է Գրիգոր Զ. սրբակեաց Պատրիարքին, որ իր տեղապահ Յակոբ Եպիսկոպոսը նշանակած է այդ առաքելութեան:

Այս հայ հոգեւորականին մասին խօսելով, Էմիր Պէշիր Բ. ըսած է.Ան տէրութեանս սիւնն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ պատրիարքներ
Անտոն Պետրոս Թ. Հասունեան

**Անտոն Պետրոս Թ. Հասունեան** (), նախագահ Եպիսկոպոս Պոլսոյ հայ կաթողիկէներուն։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոլիս: Կրթութիւնը ստացած է Հռոմ։

Գրիգոր Ը.ի վախճանումով 1866-ին, Ս. Աթոռի համար Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին մէկ գլխու տակ միացնելու ժամը հնչած էր ու Պոլսոյ Արքեպիսկոպոս Անտոն Հասունեան յաջորդած է Գրիգոր Ը.-ին պատրիարքական Աթոռին վրայ: Այս միացումով, Պոլսոյ Արքեպիսկոպոսական Աթոռը ջնջուած է, անոր թեմերը կցուեած են Կիլիկիոյ Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան, պատրիարքութեան Աթոռն ալ Կայսրութեան մայրաքաղաք Պոլիս փոխադրուած է:

Հայ կաթողիկէներու պատրիարք ընտրուեցաւ Անտոն Պետրոս Թ. Հասունեան անունով, եւ Պոլիսը աթոռանիստ դարձաւ Զմմառի փոխարէն: Հասունեան ապա կարտինալութեան տիտղոսին արժանացաւ:

Անտոն Թ. Պատրիարքը, ի սէր խաղաղութեան, 1879-ին հրաժարականը ներկայացուց ու Հռոմ քաշուեցաւ, ուր անոր անձնական կարողութիւններուն, Եկեղեցիին ու Ազգին մատուցած բազմապիսի ծառայութիւններուն որպէս գնահատանք (ինք հիմնած է Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրերու Միաբանութիւնը), Հայոց մէջ առաջինը ըլլալով, կարդինալական աստիճանի բարձրացուած է Լեւոն Ժ. Պապին կողմէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կաթողիկէ եկեղեցի
Պօղոս Պետրոս ԺԱ․ Էմմանուէլեան

**Պօղոս Պետրոս ԺԱ․ Էմմանուէլեան** (), Զմմառու Աթոռին Միաբան, Կեսարիոյ Եպիսկոպոս։

Պօղոս Պետրոս ԺԱ. հեռու մնացած է քաղաքական ու ազգային տենդոտ կեանքէն ու Զմմառի պատրիարքներու ոճով՝ հովուական կեանքին նուիրուած հայրապետ մը եղած է։

Ան եղած է բազմալեզու մտաւորական, հմուտ աստուածաբան ու հեղինակ իմաստասիրութեան երկհատոր հայերէն դասագիրքերու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կաթողիկէ եկեղեցի
Հմայեակ Պետրոս ԺԷ. Կէտիկեան

**Հմայեակ Պետրոս ԺԷ. Կէտիկեան** (), հայ կաթողիկէ համայնքի պատրիարք։ Աբբահայր Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պարտիզակ: Քահանայ է ձեռնադրուած է 1930 թուականին։

Ան փայլած է իր ունեցած բազմակողմանի հմտութեամբ, իրաւագիտական մասնագիտութեամբ, իր խոհեմ ու իմաստուն դիրքորոշումներով ու կրօնական անբասիր կեանքով:

Կէտիկեան իր պատրիարքութեան ամբողջ շրջանը անցուց ած է ռումբերու տակ, Լիբանանի պատերազմի ահաւոր օրերուն, նախընտրելով ռումբերու տակ պատրիարք մնալ, իր ժողովուրդին ու կղերուն մօտ, քան թէ ապաստանիլ ապահով վայր մը, ինչ որ իր պաշտօնն ու յառաջացած տարիքը կը թոյլատրէին իրեն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կաթողիկէ եկեղեցի
Իգնատիոս Պետրոս ԺԶ․ Պաթանեան

**Իգնատիոս Պետրոս ԺԶ․ Պաթանեան** (), Կաթողիկոս-պատրիարքի Տանն Կիլիկիոյ: Փիլիսոփայ եւ Աստուածաբան։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մարտին (Օսմանեան կայսրութիւն)։ Շատ կանուխէն իր ծննդավայրէն հեռանալով Կ. Պոլիս Վեղարաւոր Հայրերու կղերանոցին մէջ ուսման նախնական ընթացքը բոլորելէ ետք անցած է Հռոմ, ուր ուշիմութեամբ եւ ժրաջանութեամբ արժանի կարժանացած է հռչակուելու՝ Վարդապետ Փիլիսոփայութեան եւ Աստուածաբանութեան: Քահանայ ձեռնադրուելով՝ 1921 Յունիս 29ին կառաքուի Եգիպտոս, ուր եռուն գործունէութիւն կունենայ: 

1929-ին հրաւիրուած է Պաղտատ: Արփիարեան ծերունի Կաթողիկոսը գնահատելով Անոր կարողութիւնները եւ կարճ ժամանակի մէջ յայտաբերած վաստակն ու հունձքը, զինք  20 Հոկտեմբեր 1933-ին Մարտինի արքեպիսկոպոս ձեռնադրած է:

Հինգ տարի յետոյ Գերերջանիկ Աղաճանեան Կաթողիկոսը զինքը Պէյրութ կարեւոր պաշտօնի մը կոչած է՝ ընտրելով իբրեւ իր ժամանակաւոր Փոխանորդը եւ մեծապէս գոհ մնալով Անոր խորհուրդներէն ու անձնանուիրումէն՝ նոյնին մէջ հաստատած է 1940-ին:

Գերերջանիկ  Պատրիարք-Կաթողիկոսը շատ լաւ յարաբերութեան մէջ եղած է ազգային եւ լիբանանեան պետական մարմիններու հետ: Տիրապետած է քանի մը լեզուի: Հմուտ եղած է լատիներէնի, արաբերէնի եւ ֆրանսերէնի:

Ան լրջօրէն զբաղած է մանուկներու դաստիարակութեան, երիտասարդներու շարժումներու եւ ընտանեկան յարկերու համերաշխութեան ու վերելքի յօգուտ Ս. Եկեղեցւոյ եւ ի բարգաւաճումը մեր Ազգին եւ անոր գոյատեւման:

Ան եղած է շինարար Կաթողիկոս: Ան կառուցած է Զմմառի նոր կղերանոցը ու Այնճարի մանչերու որբանոցը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Պատրիարքներ Կաթողիկէ Հայոց (անուանացանկ)
* [ՀԱՆԴԷՍ ԱՄՍՕՐԵԱՅ, Վիեննա, 1962։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Handesamsorya/1962(9-12)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Կաթողիկէ եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Աւետիս Սանճեան

**Աւետիս Սանճեան** (), ամերիկահայ բանասէր, հայագէտ։ Հեղինակութիւն մը Մերձաւոր արեւելեան պատմութեան եւ լեզուներու ասպարէզին մէջ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մարաշ։ Պսակաւոր արուեստից տիտղոսը ստացած է 1949-ին Պէյրութի ամերիկեան համալսարանէն, իսկ մագիստրոս արուեստից եւ տոքթոր փիլիսոփայութեան տիտղոսները, 1950- 1956-ին, Միշիկընի եւ Էնն Արպըրի համալսարաններէն: Ամերիկեան պատմութիւն դասաւանդած է Հարվըրտ համալսարանին մէջ:

Հեղինակն է «Հայաստանի կտակը» հատորին, որ շուտով լոյս տեսած տեսնէ Ամերիկայի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Բերդիքաս Ա․ Մակեդոնացին

**Բերդիքաս Ա․** (յուն․՝ Περδίκκας Α΄ της Μακεδονίας)․ Մակեդոնիոյ թագաւոր։ Ապրած է Ք․Ա․ 7-րդ դարուն։ Ըստ Իրոդոթոսին, եղած է Մակեդոնիոյ պետութեան հիմնադիրը, ինչպէս նաեւ Արղէադոն հարստութեան։   

Իրոդոթոս իր «Իսթորիէ» աաշխատանքին մէջ հետեւեալը արձանագրած է․-*Από το Άργος έφθασαν στους Ιλλυριούς τρία αδέλφια, απόγονοι των Τημενιδών, ο Γαυάνης, ο Αέροπος και ο Περδίκκας. Και αφού πέρασαν από τους Ιλλυριούς, στο ανώτερο τμήμα της Μακεδονίας έφθασαν στην πόλη της Λεβαίας.* 

*(«<nowiki/>[[Արղոս|Արղոսէն]] Իլիրիա հասան երեք եղբայրներ, [[Արղէադոն հարստութիւն|Արղէադոններուն]] սերունդէն՝ Ղուանիս, Աէրոբոս եւ Բերդիքաս։ Եւ երբ Իլիրեացիներէն անցան, [[Մակեդոնիա (շրջան)|Մակեդոնիոյ]] վերին մասը, հասան Լեվէա քաղաքը։»)*Առասպելը որ Իրոդոթոս նկարագրած է Աղեքսանտր Ա․ (Բերդիքասին շառաւիղէն) եւ Մակեդոնացիներուն ծագումին համար, կը պատմէ թէ երեք եղբայրները վարձուած էին թագաւորին ծառայելու համար։ Մէկը ձիերը յանձն առած էր, երկրորդը՝ կովերը, իսկ Բերդիքաս կրտսսեր ըլլալով, մատղաշ արջառները։ 

Թագաւորին կողակիցը, նկատած էր թէ պաշտօնեաներուն հացը որ Բերդիքաս կը պատրաստէր, միշտ երկու անգամ աւելի կ՛ուռէր իր բնական չափէն։ Թագաւորին կ՛ըսէ եւ ան կը համարէ թէ աստուածային նշան մըն է։ Մարդ կը ղրկէ, որպէսզի երեք բանուորներուն գտնեն եւ անոնց կը հրամայէ իր շրջանէն մեկնին։

Երեք եղբայրները կը համաձայնին։ Սակայն Բերդիքաս, որ իր գրպանին մէջ ունեցած դաշոյնով, սրահին յատակին, ուր լոյսը կ՛իյնար, նշան մը կ՛ընէ եւ թագաւորին վճարումը կ՛ընդունի։

Երբ կը մեկնին, մէկը թագաւորին կը տեղեկացնէ Բերդիքասին ըրածին համար, հասկցնելով թէ պատճառ մը ունէր ընդունելու համար յատուկ «աշխատավարձը»։ Թագաւորը կը զայրանայ եւ հեծեալներ կը ղրկէ երեք եղբայրներուն ետեւէն անոնց սպաննելու համար։ Սակայն, հեծեալները չէին կրնար գետէն անցնիլ, որովհետեւ ջուրերը բարձրացած էին։ Այսպէս եղբայրները կ՛ապաստանին Մակեդոնիոյ «Միդասին պարտէզները, Ղորդիոսին զաւակին» *οι κήποι του Μίδα, γιου του Γόρδιου*։ Իրոդոթոս շարունակելով, կը պատմէ թէ հոն վարդերը մինակնին կը բուսնին, եւ իւրաքանչիւր կը պարունակէ վաթսուն թերթիկ։ Պարտէզներուն վերեւ կը գտնուի Վերմիօ լեռը։

Այդ շրջանէն, եղբայրները աստիճանաբար կը գրաւեն ամբողջ Մակեդոնիան։

Ըստ Յուսթին (պատմաբանին), Բերդիքասն է որ որոշած է Մակեդոնացի թագաւորներուն գերեզմանատունը ըլլայ Էղեսի վայրը։ Ան հրամայած է թէ հոն պիտի թաղուին ինք եւ իր ժառանգները։ Պատմաբանը կը նշէ նաեւ Բերդիքասին մէկ գուշակութիւնը՝ «որքան որ անոնց աճիւնները հոն կը գտնուին, գաւազանը պիտի մնայ անոր Տան մէջ» (*όσο οι στάχτες τους βρίσκονταν εκεί, το σκήπτρο θα παρέμενε στον οίκο του)*։

Բերդիքասին կը յաջորդէ որդին՝ Արղէոս Ա․։

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մակեդոնիոյ թագաւորներ
Ստորոգութիւն:Մակեդոնական թագաւորութիւն
Ստորոգութիւն:Մակեդոնացիներ
Ստորոգութիւն:Հին Յունաստանի թագաւորներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի թագաւորներ
Ստորոգութիւն:Հնադարի թագաւորներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հնադարի թագաւորներ
Արբակ Մխիթարեան

**Արբակ Մխիթարեան** (), հայ եգիպտաբան, Հին աշխարհի արոըեստներու եւ կրօններու տեսաբան, պատմաբան, հնագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Եգիպտոս։ Շատ կանուխէն գացած է Պրիւսէլ, իր ծնողքին հետ, եւ իր ըրած նախնական ու երկրորդական ուսումը ստացած է Պելճիքայի մայրուքաղաքին մէջ,

Մասնաւոր Հակում մը դէպի ծննդավայրի անցեալը, մղած է եգիպտաբանութեան, եւ առաջնորդած՝ զինք համալսարան: Հոն բախտը ունեցած է աշակերտելու հմուտ եգիպտաբանին՝ Գաբարին:

Պրոֆ․ Գաբար իր մէջ տեսած է ուշիմ եւ լուրջ աշխատողը եւ հովանաւորած է, իր համալսարանական ուսումը, առած է գայն իբրեւ քարտուղար եւ ապա՝ իբրեւ աշխատակից, Պրիւսէլի Էլիզապէթ Թագուհիի անուան՝ Եգիպտաբանական հաստատութեան  մէջ։

Այս հաստատութիւնը Եւրոպայի եգիպտաբանութեան կարեււոր կեդրոնն է, իր շէնքով, մատենադարանով, թանգարանով եւ գիտնականներով։

## յիշատակ
Պրիւսէլի մէջ կը գործէ «Արբակ Մխիթարեան» հասարակական կեդրոնը։

## Երկեր

* Introduction a L'Egypte, Bruxelles et Neouchatel, 1956 (վերահրատարակվել է 2004).
* Religions du Monde, L'Egypte, P. 1964.
* Tresos du Patriarcal Armenien de Je'rusalem, Je'rusalem (Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքարանի գանձերը), 1969.
* Les Arts de L'Islam, Bruxelles, 1976.
* La Peinture egyptienne, Geneve, 1954 (2 me e'd., P., 1979).
* Miniatures armeniennes d'Ispahan (Avec S., Der Nersessian), Bruxelles, 1986.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ տասաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ս. Երրորդութիւն Եկեղեցի (Մալաթիա)

**Ս. Երրորդութիւն Եկեղեցի** (Թաշխորան), հայ պատմական տաճար, ուր Մալաթիոյ շրջանի հայերը իրենց պաշտամունքը կատարած են։ Այժմ՝ «Թաշխորան» անուանեալ պատմական սրբավայրը, մշակոյթի կեդրոնի կարգավիճակ ստացած է։

## Պատմական ակնարկ
Մալաթիոյ Սուրբ Երրորդութիւն Հայ Եկեղեցւոյ շինութիւնը 1878-ին յոյն ճարտարապետի մը եւ Հայ քարագործներուն աշխատութեամբ սկսած է։ Շինութիւնը 1893-ին աւարտած է։

1893-ի երկրաշարժին եկեղեցւոյ գմբեթը փլած է։

1905-1907 տարիներուն միջեւ  եկեղեցին կը վերանորոգուի։ 1915-էն ետք եկեղեցին, իբրեւ զօրանոց եւ բանտ կը գործածուի։ 1969-ի հրդեհին` եկեղեցւոյ գմբէթը կ'այրի։ Եկեղեցին երկար ժամանակ աւերակ կը մնայ։

2010-ին Մալաթիոյ Կուսակալ  Ուլվի Սարանի հրահանգով եկեղեցւոյ վերանորոգումը կը ծրագրուի։ 2012-ին եկեղեցւոյ շինութիւնը կը սկսի։ Գիտարուեստական հարցերուն եւ պիւտճէի անկարողութեան պատճառաւ շինութիւնը  կանգ կ'առնէ։
2021-ին Մալաթիոյ Քաղաքապետը  Սելահաթթին Կիւրքանի առաջնորդութեամբ  վերանորոգումը կ'աւարտի։ Մալաթիոյ «ՀԱՅՏԵՐ» միութիւնը, վերանորոգումի ընթացքին պաշտօն կը ստանձնէ։ «ՀԱՅՏԵՐ» միութիւնը եկեղեցւոյ խորանի եւ մկրտարանի վերանորոգումին նիւթական նեցուկ կը կանգնի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Գրիգոր Պետրոս Զ. Ճերանեան

**Գրիգոր Պետրոս Զ. Ճերանեան** (), Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ Հայոց վեցերորդ կաթողիկոս պատրիարքը։ Աստուածաբան եւ իրաւագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Եղած է Անտոնեան միաբանութենէն: Զարգացած անձնաւորութիւն մը, աստուածաբան, իրաւագէտ, տիրապետած է արաբերէնի, թրքերէնի, լատիներէնի, իտալերէնի եւ բնական է նաեւ հայերէնի:

Մեծ քարոզիչ, եռանդուն հովիւ, սուրբի համբաւ շահած հոգեւորական: Իր ողջութեան եւ իր մահէն ետք գործած հրաշքներուն համբաւը տարածուած է ժողովուրդին մօտ: Իր մահէն երկու տարի ետք, անոր դամբանը բացուելով, մարմինը գտնուած է անապական վիճակի մէջ:

## Իր կեանքը  երկու ծանր եղելութիւնները
Առաջինը, 1828-1830 տարիներու ահաւոր հալածանքները, որոնք փորձած են վերջ դնել հայ կաթողիկէութեան, սկսելով Պոլիսէն ու տարածուելով գաւառները: Բոլոր կողմերէն խոյս տուած շուրջ 26 հայ կաթողիկէ քահանաներ վանք ապաստանած են ու ընդունուած են Հայրապետին կողմէ․ սակայն այս եղելութիւնը ծանր իրավիճակի մատնած է  վանքին տնտեսական կացութիւնը: Վանքը հարկադրուած եղած է դպրեվանքի աշակերտութիւնը տուն ճամբել ու դպրեվանքը փակ պահել տարի մը:

Եւրոպական միջամտութեան շնորհիւ, հալածանքները դադրած եմ եւ սուլթան Մահմուտ Բ.-ի 1830-ի հրովարտակով, հայ կաթողիկէները ազատ միլլէթ ճանչցուած են: Գրիգոր Զ. կարծած է, թէ Պոլսոյ եւ իր շրջանի հայ կաթողիկէ նորանկախ թեմերն ու հաւատացեալները իր իշխանութեան տակ պիտի կեդրոնանան: Սակայն Հռոմ նախընտրած է առժամաբար հետեւիլ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ մէջ ի զօրու եղող Պոլսոյ եւ Սսոյ Աթոռներուն իրաւասութիւններուն զանազանումին:

Գրիգոր Զ. Ճերանեանի կեանքի երկրորդ դառնութիւնը Լիբանանի ժողովուրդին տառապանքը եղած է: Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշայի զօրքերը Քեսրուան մտած են: Պատրիարքը, գէթ Քեսրուանը ազատելու համար, դիմած է Իպրահիմ փաշայի զինակից ու իր բարեկամ էմիր Պեշիր Բ.-ին, անոր պաշտպանութիւնը խնդրելով Քեսրուանի վանքերուն եւ եկեղեցիներուն համար: Պէյրութը եւ Թրիփոլին ռմբակոծուած են, օսմանեան զօրքերը Ճիւնի ցամաքահանում կատարած են ու հետապնդելու համար Իպրահիմի զօրքերը, երկիրը քարուքանդ ըրած են (1840), արիւն խլելով Հայրապետին սրտէն եւ զայն մահուան դուռը հասցուցած են:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Թովմաս Հարտի

**Թովմաս Հարտի** (, ), անգլիացի  վիպասան եւ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Տորչեսթըր: Մանկութիւնը անցուցած է իր գիւղը։ 16 տարեկանին Հարտի աշակերտած է տեղական ճարտարապետի մը:

22 տարեկանին գացած է Լոնտոն եւ 23 տարեկանին ճարտարապետ-նկարչական ազգային մրցումներու առթիւ երկու պարգեւներ շահած է։

Ճարատրապետութիւնը խորապէս ուսումնասիրելով հանդերձ, սկսած է կարդալ յունարէն ու լատիներէն դասականները, չահագրդռուած է գիտութեամբ, որ յանկարծ մտաւորական աշխարհին մէջ կարեւորութիւն ստացած է Տարուինի գործերուն շնորհիւ:

## Գործոինէութիւն
Իր գրական գործունէութիւնը սկսած է բանաստեղծութեամբ: Իր ծեր տարիքին մէջ, ան կը պաշտպանէր Կարտինալ Նիումանի եւ ուրիշներու հետ, թէ բանաստեղծութիւն գրելը գլխաւոր մարզանքն է արձակագրութեան համար։

27 տարեկանին գրած է իր առաջին նորավէպը՝ «Աղքատ մարդը եւ Տիկինը» վերնագրով: Այս գիրքը յարձակում մըն է Լոնտոնի ընկերութեան վրայ:

Հարտի 1871-ին գրած է «Յուսահատ դարմաններ» վէպը: 1872-ին «Կրինվուտ ծառին ներքեւ»ը. եւ այսպէս չարունակուած է իր գրական գործունէութիւնը։

Իր միւս գործերէն է․

* «Բնիկին վերադարձը» (1878),
* «Լաոտիկեան մը» (1881),
* «Անտարբերը» (1881),
* «Երկու հոգի աշտարակի մը վրայ» (1882),
* «Կասդերբրիջի քաղաքապետը» (1886), եւ այլ աշխատութիւններ:

1891-ին հրատարակուեցաւ Հարտիի ամենէն հոչակաւոր վէպը «Tess of the d'ubervilles», որ ողբերդական եւ մեծապէս իրական պատմուածք մըն է։

Հրատարակած է պատմուածքներու 4 եւ բանաստեղծական 8 ժողովածոյ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«Հայրենիք» օրաթերթ, 14 Յունուար 1925, էջ 1։](https://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1928/1928(4774)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ ըստ իրենց ազգութեան
Ստորոգութիւն:Անգլիացի բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Անգլիացի վիպասաններ
Պօղոս Պետրոս ԺԲ․ Սապպաղեան

**Պօղոս Պետրոս ԺԲ․ Սապպաղեան** (), Զմմառու Աթոռի Միաբան, Եպիսկոպոս Աղեքսանդրիոյ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հալէպ:  Եղած է մեծահարուստ գերդաստանի զաւակ, բայց աւելի հարուստ իր հոգիին բարեգթութեամբ: 

28 Օգոստոս 1901-ինն նշանակուած է Եգիպտոսի Ալեքսանդրիոյ թեմի եպիսկոպոս։

Պոլսոյ Ս. Յակոբ հիւանդանոցին եկամտաբեր շէնքերը բազմացուցած է:

Հրատարակած է Զմմառեան կանոնագիրքը եւ ուրիշ ծիսական գիրքեր:

Օժանդակած է գաւառներու չքաւորներուն, ուր արդէն սկսած էին ցեղասպան արարքները:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Ոսկրածուծ

մինի
**Ոսկրածուծը** հիւսուածք մըն է, որ մարդու մարմինին ոսկրային խոռոչները կը լեցնէ։ Ան արիւն արտադրող կամ արիւնաստեղծ հիմնական անդամն է. անոր մէջ կ'արտադրուին արեան կարմիր գնդիկները, սպիտակ գնդիկները եւ թիթեղիկները (platelets), որոնք բոլորը կը զարգանան ոսկրածուծի արիւնաստեղծ ցօղունային բջիջներէ (stem cells)։ Այս ցօղունային բջիջները ընդհանրապէս կ'ապրին ոսկրածուծին մէջ, բայց անոնցմէ պզտիկ մաս մը, ձգելով ոսկրածուծը, կը մտնէ արեան շրջագայութեան մէջ։ 
մինի
Բնական պայմաններու մէջ, ոսկրածուծը շարունակ կ'արտադրէ որոշ քանակութեամբ արեան ամէն տեսակի տարրերը. արիւնահոսութեան պարագային, ոսկրածուծի արիւնաստեղծման աշխատանքը զգալիօրէն կ'արագանայ՝ վերականգնելու համար արեան կորսուած բջիջներու քանակը։ 

Մարդկային ոսկրածուծը կը ձեւաւորուի սաղմնային կեանքի 7- 8-րդ շաբաթներուն եւ կը սկսի գործել ներարգանդային կեանքի 4-րդ ամսուն։ 

Ան շատ զգայուն է որոշ ներգործութիւններու, ինչպէս՝ շողարձակումի, Քէ. ճառագայթներու, կարգ մը դեղերու եւ քիմիական նիւթերու։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արիւն
Սպիտակարիւնութիւն

մինի
**Սպիտակարիւնութիւն,** ոսկրածուծի արիւնաստեղծ ցօղունային սպիտակ գնդիկներու անբնական բազմացում եւ անբնական սպիտակ գնդիկներու յայտնաբերում, որոնք կը կոչուին «լիւքիմիք բջիջներ». անոնք կը սահմանափակեն ոսկրածուծի բնական արիւնաստեղծումը եւ կը փոխարինեն ոսկրածուծի բնական բջիջները։ 

Այս անբնական բջիջները կը լքեն ոսկրածուծը եւ կը մտնեն արեան շրջագայութեան մէջ, ապա կը կեդրոնանան փայծաղի, աւշագեղձերու, լեարդի եւ մարմնի զանազան անդամներու մէջ։

Ան փոխանցիկ հիւանդութիւն մը չէ եւ կը պատահի աւելի տղամարդոց մօտ։

***Սպիտակարիւնութեան ախտապատճառները***

Սպիտակարիւնութեան ախտապատճառը ընդհանրապէս հաւանական չէ գիտնալ. սակայն բազմաթիւ ազդակներ նկատուած են հաւանական ախտապատճառներ. ասոնցմէ կարելի է յիշել՝ 

* ծինային (genetic) անբնական կազմաւորում, 
* միջավայրային փոփոխութիւններ եւ ազդեցութիւններ, ինչպէս՝ կարգ մը քիմիական նիւթեր, 
* շողարձակում, հակախլիրդային դեղեր եւ որոշ ժահրեր։ 

###### ''Տեւողութիւն''
Այս հիւանդութիւնը կրնայ ըլլալ սուր-կարճատեւ եւ կամ մնայուն-երկարատեւ։ 

Անչափահասներու եւ երիտասարդներու մօտ ընդհանրացած տեսակը սուր-կարճատեւ սպիտակարիւնութիւնն է, որ կը սկսի անակնկալօրէն եւ սուր. հիւանդներուն մեծամասնութիւնը կ'ապրի, ախտաճանաչումէն ետք, 4-6 ամիս, երբ տեղի չ'ունենար արդի դարմանումի միջոցառումները. իսկ տարեցներու մօտ ան կ'ունենայ մնայուն-երկարատեւ ընթացք, որ կը սկսի ծածուկ եւ կը յառաջանայ շրջան մը շատ դանդաղ, առանց որեւէ մէկ ախտանշանի. հիւանդները ախտաճանաչումէն ետք կ'ապրին 2-10 տարի՝ առանց արդի դարմանումի միջոցառումներու։

###### ''Սպիտակարիւնութեան ախտաճանաչում''
Սպիտակարիւնութեան ախտաճանաչումը տեղի կ'ունենայ հիմնականօրէն արեան, ոսկրածուծի եւ աւշագեղձերու (lymph nodes) յատուկ քննութիւններով, որոնց միջոցով կը յայտնաբերուին անբնական սպիտակ գնդիկներու անբնական թուային աճ եւ զանազան անբնական երեւոյթներ, ինչպէս նաեւ անարիւնութիւն եւ արեան թիթեղիկներու նուազում։ Ընդհանրացած ախտանշանները հետեւեալներն են՝

* սակաւարիւնութիւն,
* յոգնածութիւն,
* հիւծում,
* սիրտի արագ տրոփում,
* շնչարգելութիւն,
* փայծաղի եւ լեարդի ծաւալում,
* ախորժակի նուազում,
* ջերմութիւն,
* աւշագեղձերու անբնական յայտնաբերում եւ ծաւալում,
* կրծոսկրի (sternum) ցաւ,
* մորթային կապուտակ բշտիկներ,
* ոսկրային ցաւ եւ կոտրուածք,
* արիւնամիզութիւն,
* խլութիւն եւ տեսողական խանգարումներ։

###### ''Դարմանում''
Սպիտակարիւնութիւնը անցեալին հիմնական բուժում չունէր. զանազան միջոցառումներով, ինչպէս՝ շողարձակում, հակախլիրդային դեղեր, արեան փոխներարկում, սննդարար կերակուրներ եւ մարմնական-ֆիզիքական հանգիստ, կ'երկարաձգուէր հիւանդին կեանքը որոշ շրջան մը եւ կը նուազէր հիւանդին ցաւը. սակայն այսօր ոսկրածուծի փոխպատուաստումով, երբ նախ ոսկրածուծի բոլոր չարաղէտ բջիջները ամբողջութեամբ կը բնաջնջուին շողարձակումով եւ կամ որոշ հակախլիրդային դեղերով, կը կատարուի այս հիւանդներուն դարմանումը։ Այս հիւանդները, շնորհիւ ոսկրածուծի փոխպատուաստումի, կ'ապրին շատ աւելի երկար եւ կ'ունենան ընդունելի հանգստաւէտ կեանք. անոնց մեծամասնութիւնը կը գործէ, կ'աշխատի եւ կը դառնայ արտադրող անհատ՝ ընկերութեան մէջ, ինչպէս նաեւ կ'ունենայ առողջ ընտանեկան եւ ընկերային կեանք։

## Գրականութիւն
* ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ, «ԲԺԻՇԿԻՆ Բ. ԽՕՍՔԸ», Անթիլիաս, 2011
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Հոճքընս հիւանդութիւն

մինի
**Հոճքընս-ի հիւանդութիւնը (Hodjkens disease)**, չարաղէտ հիւանդութիւն մը, որ կը յատկանշուի աւշագեղձերու անբնական յայտնաբերումով՝ մարմինի զանազան մասերուն մէջ, ի մասնաւորի՝ վիզի, կրծքավանդակի, թոքերու, լեարդի, ոսկորներու, ողնածուծի եւ ուղեղի մէջ, ինչպէս նաեւ՝ արեան սպիտակ բջիջներու բազմացումով ու սակաւարիւնութեամբ։ 

## Ընթացք
Հոճքընս-ի հիւանդութեան սկզբնաւորութեան հիւանդը ոչ մէկ գանգատ կ'ունենայ. հիւանդութիւնը ընդհանրապէս կը յառաջանայ ծածուկ եւ դանդաղ, բայց երբեմն՝ շատ արագ եւ քանդիչ ձեւով։ 

Ախտանշանները կ'ըլլան՝ 
* չափազաց քերուըտուք, 
* ջերմութիւն, 
* գիշերային քրտինք, 
* հիւծում, 
* յոգնածութիւն, 
* ոսկրային ցաւ եւ կոտրուածք, 
* խռպոտութիւն, 
* մասնակի կամ ամբողջական միակողմանի եւ կամ երկկողմանի անդամալուծութիւն, 
* դեղնութիւն, 
* շնչարգելութիւն, 
* թոքային հիւանդութիւններ, 
* դիմադրողականութեան նուազում եւ մահացու բորբոքումներ։ 

## Դարմանում
Հոճքընս-ի հիւանդութիւնը անցեալին կը դարմանուէր մասնակիօրէն հակախըլիրդային դեղերով եւ շողարձակումով։ Այսօր ոսկրածուծի փոխ-պատուաստումը լաւագոյն ձեւն է՝ դարմանելու այս հիւանդութիւնը, այլ միջոցառումներու կողքին։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Պօղոս Պետրոս ԺԳ. Թէրզեան

**Պօղոս Պետրոս ԺԳ. Թէրզեան** (), Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ Հայոց տասներրորդ կաթողիկոս պատրիարքը:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Քէօթահիացի: Իր պատրիարքութեան յաջորդ տարին իսկ, Հռոմի մէջ 1911-ին Ազգային Սիւնհոդոսը գումարած է, որուն ընթացքին յստակեցուած է Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցիէն ներս հաւատալիքները, իրաւասութիւնները, եկեղեցական խորհուրդները, անոնց մատակարարումը, ծիսական կանոնները, տօնացոյցը, կոչումներու պատրաստութիւնը, ժողովրդապետութեանց կազմակերպութիւնը, եկեղեցական ատեանի օրէնքները, թեմերու բարւոք մատակարարումը:

75 տարեկան դառնալէ ետք, պատրիարքը թոշակի անցած է եւ մինչեւ իր մահը եղած է Կիլիկիոյ պատրիարքը։

1911-1928 թուականներուն զբաղեցուցած է նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ արքեպիսկոպոսի պաշտօնը։

## Մեծ Եղեռն
Սինոդական Հայրերը՝ իրենց թեմերը դառնալէն քանի մը տարի ետք զոհը գացած են 1915-ի Եղեռնի, տեղահանութեան, ջարդերուն: 19 թեմեր, 156 եկեղեցիներ, 110 առաքելութիւններ, 148 դպրոցներ, 32 վանքեր, 6 դպրեվանքեր, 300 քահանաներ, 270 կրօնաւոր-կրօնաւորուհիներ ու հազարաւոր հաւատացեալներ, Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան 200 տարիներու վաստակը, հայ ժողովուրդին հետ քանդուեցան, տեղահան եղան, նահատակուեցան:

Եղեռնէն ետք տասանորդուած Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին վարակազմակերպելու եւ անթեմ մնացած Եպիսկոպոսներուն վիճակ մը որոշելու նպատակով, 1928-ին, Հռոմի Եպիսկոպոսաց Բանակցական Ժողով մը գումարուած է, որուն ընթացքին, ի մէջ այլոց, որոշում առնուած է Պէյրութը հռչակել Պատրիարքական Թեմ (ամբողջ Լիբանանը ընբռնող) եւ Զմմառ վերադարձնել պատրիարքական Աթոռը, որ նոյն տեղէն մեկնած էր շուրջ 60 տարիներ առաջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի