open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պարտէզ (ամսագիր, Պոլիս)

«**Պարտէզ»**, մանկապատանեկան պատկերազարդ ամսաթերթ։ Լոյս տեսած է 1946-1967 թուականներուն, Պոլիս։ Խմբագիրներ՝ Ատրինէ Տատրեան, Արմենուհի Էօզեր։

Տպագրած է հայ գրողներու (Աթաբէկ Խնկոյեան, Հայրապետ Հայրապետեան, Ստեփան Զօրեան, Արշաւիր Դարբնի եւ ուրիշներ) մանկական ստեղծագործութիւնները, ինչպէս նաեւ ռուս, թուրք, արեւմտաեւրոպացի հեղինակներու գործերը։ 

«Մեծ մարդիկ», «Նշանաւոր մարդիկ» խորագիրներով պատմած է անուանի երգահաններու, նկարիչներու, գիտնականներու ու մանկավարժներու մասին։ Լուսաբանած է խորհրդահայ արուեստն ու մշակոյթը։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 891-892։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Նէա Քամենի

**Նէա Քամենի** (յուն․՝Νέα Καμένη Θήρας), «**հրաբուխը**» (το ηφαίστειο) տեղացիներուն համար․ Սանթորինիի հրաբերանին կեդրոնը գտնուող հրաբխային կղզի 127 մ․ բարձրութեամբ․ Էգէական ծով, Քիքլատես, Յունաստան։  

Սկսած է ստեղծուիլ 1570-ին․ Միջերկրական ծովուն ցամաքամասի նորագոյն ստեղծումն է։ Տարածութիւնն է 3,4 քլ²։   

Մաս կը կազմէ Թիրայի քաղաքապետութեան։  

Բնապահպանման շրջան յայտարարուած է եւ արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000։ 
[մինի|[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինիին հրաբերանը]]
Կղզին հնադարէն մինչեւ մեր ժամանակաշրջանը, ենթակայ եղած է ու է հրաբխային յաճախակի ժայթքումներու․- 

* 1570, հրաբխային կղզիակի ստեղծում․
* 23 Մայիս 1707- 14 Սեպտեմբեր 1711, կը ստեղծուին հրաբխային երկու կղզիակներ, որոնք շուտով իրարու կը միանան եւ Նէա Քամենին կը կազմեն․
** 18 Մայիս 1707,
** 21 Մայիս 1707,
** 23 Մայիս 1707,
** 23 Մայիս 1707 - 14 Յունիս 1707,
** 5 Յունիս 1707․
** 12 Յունիս 1707՝ երկու կղզիակներուն միացում․
* 26 Յունուար 1866 - 15 Հոկտեմբեր 1870, կ՛եռապատկուի Նէա Քամենին․,
* 11 Օգոստոս 1925 - 17 Մարտ 1928, կը ստեղծուի Տաֆնի կղզիակը որ կը միանայ Նէա Քամենիին․
* 20 Օգոստոս 1939 - Յուլիս 1941, կը ստեղծուին հրաբխային գմբէթաւոր կազմութիւններ՝ Թրիթոնաս, Քթենաս, Ֆուքէ  (Fouqué), Նիքի, Ռեք (Reck) եւ Սմիթ (Smith)․ 
* 10 Յունուար 1950 - 2 Փետրուար 1950, կը ստեղծուի Լիացիքաս հրաբխային գմբէթաւոր կազմութիւնը։

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի ժայռակղզիներ
Ստորոգութիւն:Էգէականի ժայռակղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի ժայռակղզիներ
Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ժայռակղզիակներ ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Հրաբխային կղզիակներ
Ստորոգութիւն:Հրաբերաններ
Պարտիզակ (հանդէս)

**«Պարտիզակ»**, կիսամեայ հանդէս, բողոքականներու Պարտիզակի գիշերօթիկ բարձրագոյն վարժարանի հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1909-1912 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագիրը՝ Յովսէփ Տէր Մինասեան։

## Ուղղուածութիւն
Անդրադարձած է համիտեան տիրապետութեան շրջանին հայ ժողովուրդի արեւմտեան հատուածի ճակատագիրին, ներկայացուցած է ազգային-ազատագրական պայքարի դրուագներ։ Ջատագոված է աշխոյժ եւ կազմակերպուած պայքարի գաղափարը, յեղափոխական շարժումները դիտել իբրեւ բնականոն երեւոյթ կեղեքման դէմ, քննադատած է դէպի Միացեալ Նահանգներ արեւմտահայութեան գաղթը։

Գրական-բանասիրական հարցերու մէջ պաշտպանած է ինքնուրոյն, ազգային իրապաշտ գրականութեան զարգացման անհրաժեշտութիւնը։ Լուսաբանած է վարժարանի առօրեան։ Աշխատակցած են յատկապէս վարժարանի սաներն ու ուսուցիչները։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 892։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Պարտէզ (թերթ)

«**Պարտեզ**», գրական-մանկավարժական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1903-1904 թուականներուն, Աղեքսանտրիա։ Խմբագիր-տնօրէն՝ Միհրան Ասքանազ։

Ծանօթացուցած է մանկավարժութեան յառաջադիմական մեթոտները, «Մանկապարտէզ եւ ծաղկոց» խորագիրի տակ տպագրած է նիւթեր՝ նուիրուած հայերէն բանաւոր ու գրաւոր խօսքի ուսուցման բարելաւման համար, սորվեցուցած է խաղեր ու վարժութիւններ։

«Պարտէզ»-ի գրական բաժինին մէջ զետեղուած են հայ եւ օտար հեղինակներու ստեղծագործութիւններ։ Արձագանքած է միջազգային քաղաքական իրադարձութիւններուն, համակրանք արտայայտած է Ռուսաստանի յեղափոխական շարժումներու նկատմամբ, տպագրած է հաղորդագրութիւն ՌՍԴԲԿ-ի (Ռուսաստանի Սոցիալ Դեմոկրատական Բանուորական Կուսակցութիւն) 2-րդ համագումարի վերաբերեալ։

## Աղբիւրներ
«Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 891։
Փունջ (թերթ)

**«Փունջ»**, պատանեկան գրական պատկերազարդ երկշաբաթաթերթ, 1940 թուականէն՝ ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1925-1946 թուականներուն Աղեքսանտրիա, ապա՝ Գահիրէ։ Խմբագիրներ՝ Մելքոն Քարամեան, Լեւոն Աճէմեան։ Նպատակն էր «հայ մանուկին ընթերցանութեան համար նիւթեր մատակարարել»։

Ներկայացուցած է հիմնականօրէն արեւելահայ դասականները՝ արեւմտահայերէնով, տպագրած է թարգմանութիւններ։ Անդրադարձած է Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական, մշակութային կեանքին, պատմել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին հայ մարտիկներու սխրանքներուն մասին։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 1093։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Փունջ (շաբաթաթերթ)

«**Փունջ**», եռօրեայ, ապա՝ շաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Լույս է տեսել 1866–1907 թուականներին Կոստանդնուպոլսում։ Տնօրէն-խմբագիրներ՝ Համբարձում Ալաճաճեան, Սիմոնիկ Ալաճաճեան, Սիմոն Չէօմլեքճեան։

Ունեցած է պահպանողական ուղղուածութիւն, ազգի հարատեւման հիմք համարած է լեզուն, կրօնը եւ պատմութիւնը։

Ներկայացուցած է արեւմտահայութեան կեանքը, պատրիարքարանի գործունէութիւնը, քննադատած է թրքական իշխանութիւններուն քաղաքականութիւնը եւ քիւրտ վերնախաւի դաժանութիւնները հայերու նկատմամբ։

1880-ական թուականներու սկզբը, ապտուլհամիտեան գրաքննութեան խստացման պայմաններու հետեւանքով, «Փունջ»ի հասարակական-քաղաքական նիւթերուն փոխարէն տպագրուած են կենցաղային, կրօնական, բարոյախօսական թեմաներով յօդուածներ եւ թարգմանութիւններ։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 1093

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Փարիզ (թերթ)

«**Փարիզ**», ֆրանսահայ շաբաթական, ապա կիսամսեայ լրատու պարբերական։ Լոյս տեսած է 1860-1863 թուականներուն, Փարիզ։  «Հայրենասէր» պարբերականի շարունակութիւնն է: Խմբագիր-տնօրէն՝ Աբրահամ Մուրատեան, պատասխանատու հրատարակիչ՝ Վիքթոր Լանկլուա։

Տարածուած է Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիոյ մեծ քաղաքները, Մերձաւոր Արեւելքի, Հնդկաստանի, Ռուսաստանի, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու եւ այլ երկիրներու մէջ։

Հիմնականօրէն անդրադարձած է արեւմտահայ հասարակական, տնտեսաական եւ առեւտրական կեանքի հարցերուն։ Կարեւորած է Ազգային սահմանադրութեան մշակման անհրաժեշտութիւնը։

Հանդէս եկած է երկրագործութիւնը, յատկապէս բամպակի մշակումը, զարգացնելու առաջարկով եւ, իբրեւ ժողովուրդի կենսամակարդակի բարձրացման ուղի՝ ջատագոված է առեւտուրը այլ երկիրներու հետ։

Առանձին թիւեր նուիրած է Արեւմտեան Հայաստանի ներքին կացութեան, լուրեր հաղորդել թուրքական բռնութիւններու դէմ հայերու ինքնապաշտպանական ելոյթներու վերաբերեալ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 1083։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թերթեր
Ֆրու-ֆրու (շաբաթաթերթ)

«**Ֆրու-Ֆրու**», ազգային, գրական եւ երգիծական շաբաթաթերթ, տնօրէն-խմբագիր՝ Վահան Փափազեան։

Լոյս տեսած է 1908-1909 թուականներուն Կ․ Պոլիս։ «Զիկ-զակ» երգիծաթերթի (1908, Կ․ Պոլիս) շարունակութիւնը։ Թերթի տնօրէնն ու խմբագիրն էր Վահան Փափազեանը։ Հանդէս եկած է արեւմտահայութեան կեանքին եւ կայքին ապահովութեան, անոնց իրաւունքներուն պաշտպանութեան վերաբերեալ յօդուածներով։

Պարբերականը ծաղրած է արկածախնդիր «յեղափոխական գործիչները», ծանակած է պոլսահայ քաղքենի առեւտրական վերնախաւը։

Աշխատակցած են Ա․ Թէոդիկը, Մաննիկ Պէրպէրեանը, Տիգրան Չէօկիւրեանը, Ռուտոլֆ Սամիկեանը, Ս․ Նուպարեանը, Տ․ Չիթանին, Լեւոն Էսաճանեանը եւ ուրիշներ։ Աչքի ինկած է դիպուկ ծաղրանկարներով։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 1117։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Շեշտ (ամսագիր)

**«Շեշտ»**, խորհրդային շրջանի հայկական երգիծական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1923 թուականին, Երեւան (3 հթիւ։ Խմբագիր՝ Վահան Թոթովենց։ Հանդիսացած է հայ խորհրդային անդրանիկ երգիծական պարբերականը։

«Դեսից դենից», «Դէմքեր ու դէպքեր» բաժիններուն մէջ թերթօնի, թեւաւոր խօսքի, ժողովրդական իմաստութեան, վճռաբանութեան, եզոպոսեան լեզուի եւ այլ միջոցներով քննադատած է նոր հասարակարգին խորթ բարքերը, սնապարծութիւնը, տգիտութիւնը։

«Շեշտ» երգիծանքի սուր սլաքը ուղղած է նաեւ նոր կեանքի կառուցման թերութիւններուն դէմ։ Սուր ծաղրի ենթարկած է կրօնն ու անոր սպասաւորները։ Աշխատակցած են Խոջիկը, Լեռ Կամսարը եւ ուրիշներ։

2018 թուականին լոյս տեսած է Համօ Սուքիասեանին եւ Նարինէ Երանոսեանին հեղինակած «Խորհրդային Հայաստանի երգիծական մամուլը 1920-ական թուականներուն» գիրքը։ Անիկա նուիրուած է «Շեշտ», «Զուռնա», «Կարմիր մոծակ» երգիծաթերթերու հիմնադրման, ընթացքին, գրաքննական հալածանքի արդիւնքով անոնց հրատարակութեան դադարեցմումի հանգամանքներուն բացանայտումին։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Մաննիկ Պէրպէրեան

**Մաննիկ Պէրպէրեան** (), հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր, թարգմանչուհի։

Ռեթէոս Պէրպէրեանի դուստրը, քոյրը՝ Շահան եւ Օննիկ Պէպէրեաններու։

## Մատենագիտութիւն

### Գիրքեր

* «Արձակ Երգեր», Կ. Պոլիս, 1911, 87 էջ։
* «Արեւոտ Ճամբան», Փարիզ, 94 էջ։
* «Երեք Վիպակներ», Աղեքսանտրիա, 1945, 48 էջ։

### Մամուլ

* «Հայ կին», 1919, № 1:

### Թարգմանութիւն

* Օսքար Ուայլտ, Սալոմէ (ողբերգութիւն մէկ արարով), տպ. Օ. Արզուման, 1922, 64 էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներշ

* «Հայրենիք» օրաթերթ, Մաննիկ Պէրպէրեան, 3 Դեկտեմբեր 1960, էջ 1-2։https://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1960/1960(14778).pdf

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ապտակ (ամսագիր)

«**Ապտակ»**, Երգիծաբանական, քաղաքական հանդէս։ Հնչակեան կուսակցութեան պաշտօնական հանդէսը։ Լոյս տեսած է 1894-1897 թուականներուն Աթէնք, ապա՝ Լոնտոն, 4 էջ (43 x 29 սմ. )։ Խմբագիրներ՝ Աւետիս Նազարբէկ, Պետրոս Մարիմեան։

## Գործունէութիւն
Արծարծած է արեւմտահայերու քաղաքական ազատագրութեան խնդիրները։ Դատապարտած է թուրք կառավարութեան հայաջինջ քաղաքականութիւնը,  քննադատած է ազատագրական շարժումներուն անտարբեր հայ հարուստներն ու կղերը։

Տպագրած է երգիծական բանաստեղծութիւններ, թերթօններ, ծաղրանկարներ։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 99։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Սափրիչ (հանդէս)

**«Սափրիչ»**, գրական-երգիծական պատկերազարդ հանդէս (ամսօրեայ)։ Լոյս տեսած է 1906-1907 թուականներուն, Փեթերսպուրկ (12 թիւ)։ Խմբագիր՝ Բ․ Գալստեան, հրատարակիչ․՝ Դ․ Օբրոյեան։

Քննադատած է կովկասեան իշխանութիւններու ռուսականացման քաղաքականութիւնը, հանդէս եկած է արեւմտահայերու նկատմամբ թուրքական ոստիկանական կամայականութիւններու դէմ։

Թերթօններով ու ծաղրանկարներով երգիծած է հայ հոգեւորականութեան անտարբերութիւնը՝ ազգի նտահոգութիւններուն նկատմամբ, քննադատած է ազգային կուսակցութիւնները։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Քաջ Նազար (ամսագիր)

**«Քաջ Նազար»**, երգիծական ամսաթերթ. մասնաuոր, անկախ։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1970 թուականին, Լոս Անճելըս՝ հայերթն, անգլերթն։ Խմբագիր՝ Յովհաննէս Պալայեան, որ քառասուն տարիներ ան իր անհատական ջանքերով հրատարակած է երգիծաթերթը։

«Քաջ Նազար»-ի էջերուն վրայ Պալայեան հրատարակած է ոչ միայն երգիծական ու ազգային յոռի փառքերը խարազանող գրութիւններ ու ծաղրանկարներ, այլ նաեւ Պարսկաստանի եւ Լոս Անճելըսի հայկական կեանքի մասին կարեւոր տեղեկութիւններ ու յօդուածներ:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 1096։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Սադայէլ (պարբերաթերթ)

**«Սադայէլ»**, երգիծական պարբերաթերթ։ Լոյս տեսած է 1923-1924 թուականներուն, Նիւ Եորք, 1926-1929 թուականներուն՝ Եունիըն Սիթի։ Հրատարակիչ-խմբագիր՝ Տիրան Վարժապետեան։

Երգիծած է ամերիկահայ ազգային-հասարակական կեանքին բացասական կողմերը, ծաղրած է ազգային կուսակցութիւններուն քաղաքական տեսակէտները։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Խոյր

մինի
**Խոյրը**, գլխու պսակաձեւ գլխանոց է։ Անցեալին կրած են արքաները, իշխաններն ու բարձրաստիճան հոգեւորականները՝ տօնական եւ ծիսական արարողութիւններու ատեն։ Կը խորհրդանշէ իշխանութիւն (սկիզբը՝ նաեւ աշխարհիկ, հետագային՝ միայն հոգեւոր)։

## Պատմութիւն
Մինչեւ Զ. դար խոյրերը եղած են միաերանգ, այնուհետեւ՝ զարդանախշուած են գլխաւորաբար ասեղնագործ տէրունական պատկերներով, ընդելուզուած՝ թանկագին քարերով եւ ոսկեթելով (անոնք կը համարուին ասեղնագործութեան բարձրագոյն նմուշներ)։ 

ԺԲ. դարէն խոյրերուն տեսքը դարձած է որոշակի կոնաձեւ, գագաթին կ'ամրացուի փոքրիկ խաչ մը։ Հայ հոգեւորականներու այժմեան խոյրերուն ձեւը, որ փոխ առնուած է կաթոլիկ եկեղեցիէն, սկիզբը գործածած են Կիլիկիոյ հայկական պետութեան հոգեւորականները։ Այժմ կը կրեն եպիսկոպոսները եւ կաթողիկոսները։

Խոյր կը կրեն նաեւ ծայրագոյն վարդապետները, եթէ թեմակալ առաջնորդ են, միայն իրենց թեմին մէջ։

Հայ եկեղեցւոյ մէջ խոյրը (թագը) սկսած են օգտագործել ԺԲ. դարու վերջաւորութեան կամ ալ ԺԳ. դարու սկիզբին, Գրիգոր Զ. Ապիրատ կաթողիկոսին (1194-1203) ժամանակներէն։
## Ծանօթագրութիւններ
Սեւ Կատու (շաբաթաթերթ)

«**Սեւ կատու**», գրական-երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1912-1913 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագրապետ՝ Երուանդ Օտեան, արտօնատէր՝ Գալֆայեան։

«Կատուներու վեհաժողովը» այլաբանական թերթօնին մէջ (N2, 1912) պոլշեւիկեան գաղափարախօսութեան դիրքերէն քննադատած է եւրոպական դիւանագիտութեան դիրքը՝ հայոց հարցի շուրջ։ Ծաղրած է հայոց պատրիարքարանի գործունէութիւնը։

Շաբաթաթերթին թիրախը եղած է երիտասարդութեան մէջ առկայ օտարամոլութիւնը եւ այլ «վատ բարքեր»ը։ Պարբերականին մէջ հիմնականօրէն տեղ գտած են Օտեանի երգիծական գործերը։

Աշխատակցած են Ակայեանը, Ա․ Անտոնեանը, Թէքէեանը, Պարսամեանը, Կիւրճեանը։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թերթեր
Հայ Շարժում (պարբերաթերթ)

**«Հայ շարժում»** (“Hye Sharzhoom” - “Armenian Action”), պարբերաթերթ։ Կը հրատարակուի 1979 թուականէն, Ֆրեզնօ, անգլերէն՝ Քալիֆորնիոյ նահանգային համալսարանի հայագիտական ծրագիրի եւ Հայ ուսանողական միութեան նախաձեռնութեամբ։ Խմբագիր՝ Ս. Թաթէոսեան։

Կ'անդրադառնայ ամերիկահայ ուսանողութիւնը յուզող ու հետաքրքրող հարցերու, կը տպագրէ անոնց տեսակէտները հայաստանեան իրադարձութիւններու մասին, կը լուսաբանէ Հայ ուսանողական միութեան գործունէութիւնը։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Նիքուրիա

**Նիքուրիա** (յուն․՝ Νικούρια Αμοργού), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Ամորղոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Ամորղոսին Էղեալի ծոցին դիմացը։

Կղզիին երկարութիւնն է 4,5 քլ եւ լայնութիւնը՝ 1 քլ։    

Կղզին ծածկուած է ցած թուփերով եւ Էգէականի ծովային թռչուններուն հաւկիթ ածելու վայրն է։  

Կղզիին վրայ կը գտնուի մատուռ մը նուիրուած Մայր Աստուածածնին։ Հոն, 1893-ին յայտնաբերուած է Գ․ դարու արձանագրութիւն մը, ծանօթ որպէս Նիքուրիայի որոշում, ուր կը նշուի Կղզեցիներուն Դաշնակցութեան (Κοινό των Νησιωτών - League of the Islanders) որոշումը՝ պաշտօնապէս մասնակիլ Պտողեմէոս Ա․ Սոթիրոսի յիշատակին նուիրուած տօնակատարութիւններուն։ 

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ռեւմաթոնիսի, Քիքլատես

**Ռեւմաթոնիսի** (յուն․՝ Ρευματονήσι Αντιπάρου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Անտիփարոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Անտիփարոսին հիւսիս-արեւելքը։ 

Կղզիին Ղուլանտրիս ընտանիքին սեփականութիւնն է։ 

    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Կարի մեքենայ

մինի|Կարի մեքենայ
ձախից|մինի|1935
**Կարի մեքենայ**, կը կիրարկուի  կարի, հիւսուածեղէնի, կօշիկի, ինչպես նաեւ առօրեայ կեանքին մէջ։ 

Կարի մեքենաները կ'ըլլան *սովորական կարի*, *շրջակարի*, *գաղտնակարի*, *կոճակի,* եւ այլն։  

1790-ին, կարի մեքենաները յայտնագործուած են հագուստի ընկերութիւններուն մէջ, ձեռքով կարի աշխատանքներու ծաւալը նուազեցնելու համար: 

Պատմութիւնը կը սկսի 1755-ին, Լոնտոնի մէջ, երբ գերմանացի ներգաղթող Չարլզ Ուէյզընթըլ (Charles Weisenthal) արտօնագիր կը ստանայ ասեղ մը հնարելու, որ պիտի օգտագործուէր կարի համար: Սակայն անոր հնարած մեքենային մասին յիշատակութիւն չկայ: 
ձախից|մինի|Արդիական կարի մեքենայ 

Առաջին կարի մեքենային գիւտարարը կը համարուի անգլիացի Թովմաս Սեյնթը: 

Տնային կարի մեքենաները նախատեսուած են մէկ անձի համար, որպէսզի կարէ առանձին իրեր՝ միաժամանակ օգտագործելով մէկ կարի տեսակ: 

Աւելի ուշ, 1810-ին, Գերմանիոյ մէջ, Պալթասար Քրեմզ (Balthasar Krems) ստեղծած է գլխարկներ կարող մեքենայ մը: 
մինի|1880 թուականի կարի մեքենայ 

ժամանակակից մեքենայի բոլոր հիմնական տարրերը կը միաւորուին 1844-ի սկիզբին, երբ անգլիացի Ճոն Ֆիշըր կը յայտնագործէ մեքենայ մը, որ թէեւ նախատեսուած էր ժանեակի արտադրութեան համար, բայց ըստ էութեան անիկա բանող կարի մեքենայ էր:  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մեքենաներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկեան յայտնագործութիւններ
Սերիֆոփուլա

**Սերիֆոփուլա** (յուն․՝ Σεριφοπούλα Σερίφου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Սերիֆոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սերիֆոսին հիւսիս-արեւելքը։ 

Տարածութիւնն է 1,75 քլ²։ Կղզիին հողը հարուստ է մետաղի տեսակներով․ երկաթ, մանգան եւ մանգանի երկաթ։ Սերիֆոփուլային վրայ կը գտնուի Աստուածածին վանքը, որ ունի ջրամբար մը։ Ժամանակին կղզիակին վրայ արմտիք կը մշակուէր եւ նաեւ կղզիակը կը վարձուէր որպէս արօտավայր։  

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Փիւնիկ (թերթ, Պոսթըն)

**«Փիւնիկ»**, գրական-գեղարուեստական ամսաթերթ։ Ամերիկահայ հրատարակչական ընկերութեան պարբերական։ Լոյս տեսած է 1918-1920 թուականներին, Պոսթըն։ Խմբագրական կազմը՝ Շահան Նաթալի, Նշան Տէստէկիւլ եւ Եղիա Մելիքեան։

Գրական բաժինին մէջ ներկայացուցած է հայ եւ օտար գրականութեան նմուշներ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Շանթ (թերթ)

**«Շանթ»**, գրական, հասարակական ամսաթերթ։ Լոյս է տեսել 1910 թուականին, Պոսթըն (5 թիւ)։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ Շահան Նաթալի։

Անդրադարձած է Միացեալ Նահանգներու եւ այլ երկիրներու մէջ ընթացող ընկերվարական շարժումներուն, «Ընկերվարական լուրեր» բաժինին մէջ տպագրած է տեղեկութիւններ գործադուլներու, Եւրոպայի ընկերվարական կուսակցութիւններու վերաբերեալ։

Գրական բաժինին մէջ տեղ գտած են երիտասարդ գրողներու գործերը, ինչպէս նաեւ նմուշներ ռուս եւ արեւմտա-եւրոպական հեղինակներու ստեղծագործութիւններէն։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Փալէա Քամենի

**Փալէա Քամենի** (յուն․՝Παλαιά Καμένη Θήρας), Սանթորինիի հրաբերանին կեդրոնը գտնուող հրաբխային կղզի 98,5 մ․ բարձրութեամբ․ Էգէական ծով, Քիքլատես, Յունաստան։

Սկսած է ստեղծուիլ 46-47 թուականներուն։ Տարածութիւնն է 0,525 քլ²։
ձախից|մինի|Այիոս Նիքոլաոս, Փալէա Քամենի
Ծովեզրին երկայնքին կան բազմաթիւ ջերմուկ աղբիւրներ, եւ այդ պատճառով ամառուան ամիսներուն զբօսաշրջիկներու մեծ թիւ մը կղզին կ՛այցելէ, որպէսզի լողայ անոր դեղին՝ ծծումբին պատճառով, ջուրերուն մէջ։ Այիոս Նիքոլաոս գլխաւոր ջերմուկ աղբիւրն է։

Մաս կը կազմէ Թիրայի քաղաքապետութեան։

Նէա Քամենիին նման, բնապահպանման շրջան յայտարարուած է եւ արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000։
[մինի|[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինիին հրաբերանը]]
Ենթակայ եղած է հրաբխային յաճախակի ժայթքումներու․-

* 46-47․ ցունամին որ կը ստեղծուի կը հասնի մինչեւ Կրետէի ափերուն, իսկ հրաբխային չեչաքարը՝ մինչեւ Փոքր Ասիոյ ափերուն, Լեզվոս եւ հիւսիսային Յունաստան։
* 726․ 
* 1457-ին, կղզինն մէկ մասը կը խորտակուի,
* 1954։

    

## Ծանօթագրութիւններ
Կիւրինի Յուշ

**«Կիւրինի Յուշ»**, գրական, ազգագրական եւ պատմական պարբերաթերթ։ Կիւրինի Հայրենակցական Միութեան պարբերաթերթը։ Հրատարակված է 1930-1933 թուականներուն, Նիւ Եորք (7 թիւ)։

Ներկայացուցած է Կիւրինի հայ համայնքի ստեղծման պատմութիւնը, աւանդութիւնները, տպագրած է նիւթեր հայ-թուրքական յարաբերութիւններու, ազգային, մշակութային եւ կրօնական կեանքին վերաբերեալ։

Լուսաբանած է Կիւրինի հայրենակցական ընդհանուր միութեան (ԿՀԸՄ) եւ անոր մասնաճիւղերուն գործունէութիւնը, հրատարակած է միութեան ծրագիր-կանոնագիրքը (1933, թիւ 7)։

Աջակցած է ներգաղթին, կոչ ուղղած է հայրենադարձ կիւրինցիներուն Խորհրդային Հայաստանի մէջ Նոր Կիւրին աւան մը հիմնելու։

Տպագրած է ասացուածքներ, հանելուկներ, երգեր, անտունիներ (Կիւրինի բարբառով), ինչպէս նաեւ կիւրինցի նշանաւոր գործիչներու (Նահապետ Ապտալեան, Խորէն եպս․Դիմաքսեան եւ ուրիշներ) կենսագրականներ։

Ունեցած է «Կեն օ կօ» խորագրով գրական-զաւեշտական յաւելուած մը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Կամար (հանդէս)

**«Կամար»**, գրականութեան եւ մշակոյթի անկախ պարբերաթերթ։

Լոյս տեսած է 2005 թուկանէմ, Պէյրութ։ Հիմադիր-խմբագիր՝ Ժիրայր Դանիէլան։ Կը լուսաբանէ Սփւռքի, յատկապէս՝ լիբանանահայ գրական եւ մշակութային կեանքը, կը ներկայացնէ նոր անուններ, նոր գիրքեր, կ'անդրադառնայ հայ դասական գրական ժառանգութեան, Հայաստանի Հանրապետութեան մշակութային եւ գրական աշխարհի ուշագրաւ իրադարձութիւններուն։

«Կամար»-ի մէջ լոյս ընծայուած բոլոր գրութիւնները անտիպ են:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 500։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Վակաս

**Վակաս**, *վարշամակ*, Պատարագիչի ուսնոց, որ կիսաբոլորակ ձեւով կը պատէ քահանային պարանոցը՝ թիկունքին կողմէն։ Վակասին վրայ ընդհանրապէս ձուլուած կամ ասեղնագործուած կ'ըլլան 12 առաքեալներուն պատկերները, իսկ անոնց մէջտեղը՝ Յիսուսի՝ Գառն Աստուծոյ պատկերը։ Վակասը վերցուած է Հին ուխտէն։ Կը խորհրդանշէ մոլորեալ ոչխարը, հիմա՝ մոլորեալ մարդկութիւնը, զորս Քրիստոս իր ուսերուն վրայ առնելով՝ դէպի փրկութիւն եւ յաւիտենական կեանք առաջնորդեց։ Վակասը միաժամանակ հաւատացեալներուն կը յիշեցնէ Յիսուս Փրկիչին քաղցր լուծը եւ թեթեւ բեռը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Եկեղեցական զգեստներ
Ստորոգութիւն: Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցի
Խաչվառ

**Խաչվառ**, կտաւի կամ վահանի վրայ նկարուած խաչ,  Քրիստոսի կամ Աստուածածնայ պատկերով։

Գոյութիւն ունին նաեւ եկեղեցւոյ անունը կրող սուրբի պատկերով խաչվառներ։

Խաչվառին օգտագործումը Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ մէջ շատ տարածուած է։

Զայն թափօրին առջեւը կը բռնեն։

Խաչվառը յաղթանակի խորհրդանիշ է:

Խաչվառը նաեւ արծաթէ կամ մետաղէ շինուած մեծ խաչ մըն է, ձողի մը վրայ բարձրացուած եւ երկար կտորով մը ծածկուած, որ թափօրներու առջեւէն կը քալէ, որմէ կ՚առնէ Թափօրի Խաչ անուանումը։ Խաչվառը այսօր կը գործածուի Ս. Պատարագի խնկարկութեան, թափօրներու եւ շատ մը եկեղեցիներու մէջ անդաստաններու ժամանակ։ Անցեալին Խաչվառ կը տանէին նաեւ ննջեցեալներու յուղարկաւորութեան առջեւէն, ինչ որ այսօր թէեւ կորած է այդ սովորութիւնը, սակայն կաթողիկոսներու կամ մեծ մարդոց յուղարկաւորութեանց ընթացքին գործածութեան կը դրուի։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներու զգեստ
Ստորոգութիւն:Եկեղեցական զգեստներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցի
Նոր Այնթապ (հանդէս)

**«Նոր Այնթապ»**, պատկերազարդ հանդէս։ Ամերիկաբնակ (1982 թուականէն՝ լիբանանաբնակ) այնթապցիներու Հայրենակցական Միութեան հրատարակութիւն։ Լոյս կը տեսնէ 1960 թուականէն (ընդհատումներով), մինչեւ 1971 թուական՝ «Հայ Անթապ»։ 

Առաջին 6 թիւերը հրատարակուած են Պոսթըն (ԱՄՆ), 1962 թուականէն՝ Պէյրութ։ Խմբագիրներ՝ Գրիգոր Պողարեան, Երուանդ Պապայեան, Վարդան եպս․ Տէմիրճեան, Լեւոն Վարդան եւ Թորոս Թորանեան։

Կը լուսաբանէ հայ գաղթավայրերու կեանքը, Հայաստանի անցուդարձը, առանձնայատուկ տեղ կը յատկացնէ Այնթապ աւանին ու անոր առօրեային։ Արտատպումներ կը կատարէ հայաստանեան մամուլէն։ Ունի գրական-բանասիրական բաժին։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 808։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Սէր (հանդէս)

**«Սէր»**, մանկավարժական, քաղաքական հանդէս։ Լոյս տեսած է 1860-1864 թուականներուն, Կ․ Պոլիս, անկանոն պարբերականութեամբ։ Պաշտօնական պատասխանատու (խմբագիր)՝ Ա․ Ճէվահիրճեան, տնօրէն՝ Պ․ Պառնասեան։

Ազգային-հասարակական կեանքի յառաջընթացի գրաւականը համարած է ուսման, առեւտուրի, երկրագործութեան զարգացումը, ազգերու համագործակցութիւնը եւ բարի դրացիական յարաբերութիւնները։ Համակրանք յայտնած է եւրոպական երկիրներուն մէջ ազգային-ազատագրման, յատկապէս Կարիպալտեան շարժման նկատմամբ։ Քննադատած է «ազգային երեսփոխաններու ու այլ գործիչներու ապաշնորհութիւնը»։

«Նկարագիր երեւելի մարդկանց» խորագիրով պարբերաբար ներկայացուցած է համաշխարհային նշանաւոր դէմքերը։ «Սէր»ը կարեւոր նկատուող վիճակագրական տեղեկութիւններ հրապարակած է՝ ժամանակի առեւտրական յարաբերութիւններու, հումքի համաշխարհային արտահանոյթի վերաբերեալ։

Լուրեր հաղորդած է նաեւ Մուրատ Ռափայէլեան, Վիեննայի Մխիթարեան եւ այլ վարժարաններու գործունէութեան մասին, տպագրած է գրական ստեղծագործութիւններ, զուարճալի պատմութիւններ, հայ տարարութիւններ, մամուլի տեսութիւններ։

## Ծանոթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Շուրջառ

մինի|300x300փքս
**Շուրջառ**, փիլոնաձեւ, անթեւ եւ գեղեցկահիւս վերարկու, որ  առջեւէն՝ կուրծքին վրայ կ'ամրանայ մետաղէ զոյգ ճարմանդով։ 

Շուրջառը կը ծածկէ հոգեւորականին ամբողջ մարմինը՝ տարածուելով մինչեւ գետին՝ խորհրդանշելով անոր վրայ ի վերուստ իջնող եւ պարուրող շնորհքն ու զօրութիւնը, որ կը պահպանէ եւ կ'աջակցի անոր խորհրդակատարութեան ընթացքին:

Այս զգեստը կ'օգտագործուի ոչ միայն Ս. Պատարագի, այլեւ՝ սրբազան խորհուրդներու, Աւետարան ընթերցելու, նախատօնակի եւ թափօրներու ընթացքին:

Կը խորհրդանշէ աստուածային շնորհներու այն զրահը, որմով պատարագիչը կը պատսպարուի չարի նետերէն եւ յարձակումներէն։

Անիկա աչքի կը զարնէ իր խորհրդաւոր պայծառութեամբ եւ գեղեցկութեամբ՝ ի տարբերութիւն միւս զգեստներուն:

Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցին գոյնի կանոն չունի, ուստի անիկա կը պատրաստուի բոլոր գույներով: Շուրջառին համար կանոն է, որ թիկունքին ունենայ երեւցող խաչ մը:

Շուրջառ կը կրեն ե՛ւ քահանան, ե՛ւ վարդապետը, ե՛ւ եպիսկոպոսը, ե՛ւ կաթողիկոսը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Եկեղեցական զգեստներ
Ստորոգութիւն: Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցի
Ուրար

մինի

**Ուրար**, նեղ ու երկար, շուրջ 3 մ երկարութեամբ եւ 10-12 սմ լայնքով գունաւոր եւ ծաղկաւոր երիզ, զոր ուրարակիրն ու սարկաւագը կը կրեն իրենց ձախ ուսին վրայ։ Ուրարը յունարէն «օրարիօն» բառն է, որ կը նշանակէ ոսկիով գործուած: Ուրարը սովորաբար կ'ունենայ երեք խաչ. մէկը՝ ուսին վրայ, մէջտեղը, միւս երկուքը՝ ետեւէն ու առջեւէն։ 

Ուրարը կը տրուի օրհնութեամբ եւ ձեռնադրութեամբ: Անիկա սարկաւագին զգեստաւորման անհրաժեշտ մասը կը կազմէ:

Ուրարը կը խորհրդանշէ հրեշտակի թեւերը, որովհետեւ սարկաւագը կը կատարէ հրեշտակի պաշտօն: Ձախ ուսին ուրար կրելը նշան է, որ այդ կրօնաւորը Քրիստոս Աստուծոյ լուծը միայն կիսաչափ իր վրայ կը կրէ եւ տակաւին կարողութիւն չունի ամբողջութեամբ ստանձնելու։

Տօնական եւ հանդիսաւոր օրերուն կ'օգտագործուին երեք մարդու հասակով երկայնք ունեցող եւ երեքի փոխարէն հինգ խաչ ունեցող ուրարներ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներու զգեստ
Ոստան (հանդէս)

«**Ոստան»**, գրականութեան, արուեստի եւ գիտութեան եռամսեայ, վերջը՝ կիսամսեայ պարբերագիր։ Լոյս տեսած է 1911-1912, 1919-1922 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Հիմնադիր-խմբագիրներ՝ Միքայիլ Շամտանճեան, Տիգրան Չէօկուրեան։

Տպագրած է Երուխանի, Զապէլ Եսայեանի, Երուանդ Օտեանի, Յակոբ Մնձուրիի, Յակոբ Օշականի եւ ուրիշներու գործերը, թարգմանաբար ներկայացուցած է օտար հեղինակներ։

Լեզուաբանական, հոգեբանական, պատմագիտական յօդուածներու հեղինակներ են Հրաչեայ Աճառեանը, Յակոբ Սիրունին, Եղիա Տէմիրճիպաշեանը եւ ուրիշնել։

«Տեղեկութեանց բաժին»ը ծանօթացուցած է հայ եւ համաշխարհային գրականութեան ընթացքը։ Գրախօսականներ տպագրած է հայ գրողներու եւ բանասէրներու ստեղծագործութիւններուն վերաբերեալ։

Ներկայացուցած է հայ ժողովրդական երգն ու հայ գաղթավայրերու մշակութային կեանքը, արուեստի հայ երախտաւորներուն։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Աւետաբեր (շաբաթաթերթ)

**«Աւետաբեր»**, կրօնական, ուսումնական, ընտանեկան եւ քաղաքական շաբաթաթերթ (հայերէն եւ հայատառ, թրքատառ)։

## Պատմութիւն
Ամերիկեան միսիոնարներու ընկերութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1855–1915 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս (1855-1865 թուականներուն՝ «Աւետաբեր եւ շտեմարան պիտանի գիտելեաց»)։ Խմբագիրներ՝ Միքայէլ Մինասեան, Յակոբ Ճեճիզեան, Յովհաննէս Գրիգորեան, Սամուէլ Յարութիւնեան եւ ուրիշներ (ունեցած է նաեւ ամերիկացի խմբագիրներ)։

Նպատակը արեւմտահայութեան մէջ բողոքականութիւնը եւ ամերիկեան ազդեցութիւնը տարածելն էր։

Կրօնաբարոյախօսական նիւթերէն բացի՝ տպագրած է նաեւ հայագիտական եւ գեղեղարուեստական գործեր։

1872–1915 թուականներուն լոյս տեսած են «Աւետաբեր»ի «Աւետաբեր տղայոց համար», «Աւետաբեր մանկանց» եւ «Աւետաբեր չոճուքլար իչիւն» (հայատառ, թուրքատառ) յաւելուած-հանդէսները։

Ըլլալով արեւմտահայկական աշխարհաբարով առաջին պարբերականներէն՝ «Աւետաբեր» նպաստած է անոր զարգացման։

Աշխատակցած են Երուանդ Քասունին, Յովհաննէս Պուճիգանեանը, Գէորգ Մեսրոպը, Յարութիւն Մրմրեանը։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 130։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Աւետագիր (ամսագիր)

**«Աւետագիր»**, կրօնական ամսագիր, հայ աւետարանչական միությեան հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1945-1947 թուականներուն Նիւ Եորք՝ հայերէն եւ անգլերէն։ Տնօրէն՝ Մարի Գալայճեան, խմբագիր՝ Անդրանիկ Պետիկեան։

Տպագրած է է Աստուածաշունչի տարբեր հատուածները մեկնաբանող աստուածաբանական, կրօնաբարոյական յօդուածներ, լուրեր Սփիւռքի, յատկապէս՝ ամերիկահայ աւետարանականներու կեանքէն։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 130։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Հայոց Աշխարհ (թերթ)

**«Հայոց աշխարհ»**, հասարակական-քաղաքական օրաթերթ, որ լոյս տեսած է Երեւան, 1997-2018 թուականներուն։

## Պատմութիւն
Սկսած է լոյս տեսնել 1997 թուականէն, Երեւան։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ Գագիկ Մկրտչեան։

Տպագրած է Հայաստանի ներքին եւ արտաքին քաղաքականութեան, ընկերային-տնտեսական, կրթամշակութային, հոգեւոր կեանքին վերաբերող տեղեկատուական, վերլուծական յօդուածներ, անդրադարձած է Արցախի, Սփիւռքի եւ աշխարհի մէջ տեղի ունեցող կարեւոր իրադարձութիւններուն։

2018 թուականի Դեկտեմբերի 27-ին լոյս տեսած է թերթի վերջին թիւը։ Անիկա փակուած է նիւթական օժանդակութեան բացակայութեան պատճառով։

## Ծանոթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 587։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Պեգասեան Թռչնիկ (հանդէս)

«**Պեգասեան թռչնիկ»**, oրագիր հնգետասանօրեայ, ապա՝ տասնօրեայ հասարակական հանդէս։ Հրատարակուած է 1863-1866 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագիր-տնօրէն՝ Գրիգոր Վ. Ալէաթճեան։

Լուսաբանած է արեւմտահայութեան առօրեան, մշակութային եւ ներազգային կեանքը, հայ մամուլի վիճակը, դպրոցական եւ դաստիարակութեան խնդիրները։ Պաշտպանած է յառաջադիմական պարբերականներու դիրքորոշումը յետ-սահմանադրական պայքարի ընթացքին։ Բացայայտած է հոգեւոր դասի ստուերոտ կողմերը, տպագրած՝ արեւմտահայութեան ընկերային, տնտեսական թշուառ վիճակը ներկայացնող նիւթեր։

Ազգային վերածնութեան կարեւոր պայման նկատած է գիտութեան զարգացումը, «Բնագիտական հարցմանց պատասխաններ», «Գիտութեան եւ մտքի մշակութեան օգտակարութիւնը» յօդուածներով շեշտած է երկրագործութեան զարգացման կարեւորութիւնը։

Անդրադարձած է նաեւ կենցաղային հարցերու։ Թարգմանաբար զետեղած է արեւմտաեւրոպական գրողներու ստեղծագործութիւններ։ Նիւթերու որոշ մասը հայատառ թուրքերէն են։

## Ծանոթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Աւետաբեր Վերելք (պարբերաթերթ)

**«Ավետաբեր Վերելք»** (“Avedaper Verelk”), կրօնական, ազգային եւ մշակութային պարբերաթերթ։  Լոյս կը տեսնէ 2000 թուականէն, Կլենտէլ (Քալիֆորնիա) ՝ հայերէն եւ անգլերէն։

Միացեալ Նահանգներու արեւմտեան հատուածի հայ կաթոլիկ համայնքի պաշտօնաթերթ։ Խմբագիր՝ Հայր Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան։

Ստեղուած է Լոս Անճելըսի մէջ հրատարակուող «Վերելք» (1982-1999 թուականներ, խմբագիր՝ Հայր Բարսեղ Ֆերհաթեան) եւ «Աւետաբեր» (1985 թուականէն, խմբագիրներ՝ Հայր Մեսրոպ վրդ. Թոփալեան, Հայր Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան) հայ կաթոլիկ պարբերաթերթերու միաւորումով։

Կը բովանդակէ կրօնական, եկեղեցական, ազգային, մշակութային, դաստիարակչական նիւթեր։ 

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Փող Արեւելեան (թերթ)

«**Փող արեւելեան**», քաղաքական, ազգային, բանասիրական եւ առեւտրական օրաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1870-1873 թուականներուն, Կ. Պոլիս։ 1870-1871 թուականներուն կոչուած է «Փող Առաւօտեան» (խմբագիր՝ Յակոբ Պարոնեան), 1873 թուականին՝ «Արեւելեան փող»)։ Տնօրէն-խմբագիրներ՝ Կարապետ Մինաս Երզնկանլեան, Գ. Շիշմանեան, Բարթող Սուր։

Լուսաբանած է Թուրքիոյ ներքին եւ արտաքին քաղաքականութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի իրավիճակը, Կ. Պոլսոյ հայկական սահմանադրական մարմիններու գործունէութիւնը։ Պաշտպանած է Կ. Պոլսոյ պատրիարքարանի (պատրիարք՝ Մկրտիչ Խրիմեան) դիրքորոշումը սուլթանական կառավարութեան հայահալած քաղաքականութեան դէմ, արծարծեած՝ կրօնաբարոյախօսական հարցեր։ Տպագրած է նաեւ հայատառ թրքերեն նիւթեր։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015, էջ 1090։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Սհինոնիսի

**Սհինոնիսի** (յուն․՝ Σχινονήσι Σύρου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Սիրոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սիրոս կղզիին հարաւ-արեւմուտքը։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, անբնակ կղզի է․ 2001-ին ունէր 18 բնակիչ։

Սհինոնիսի կը պատկանի Սիրոսի Փոսիտոնիա քաղաքապետութեան։ Կղզիակը յայտարարուած է բնական գեղեցկութեամբ վայր։ Ունի փոքր աւազոտ ծովափ մը։ Անոր մօտ կը գտնուի Սթրոկիլօ անբնակ կղզիակը։

Կղզիին վրայ յայտնաբերուած են Ք․Ա․2800 - 1500 բնակութեան հետքեր։ Այսօր սակայն անոր միակ բնակիչներն են նապաստակներն ու ծիծեռնակները։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սուրիա (թերթ)

«**Սուրիս**», օրաթերթ։ Լոյս տեսած է 1946-1960 թուականներուն, Հալէպ։ Արտօնատէր խմբագիր՝ Յովհաննէս Եազըճեան, խմբագիրներ՝ Մատթէոս Երէցեան, Ֆիրուզ Խանզատեան, Յարութիւն․ Տէր Ղազարեան։

Հրատարակուած է իբրեւ անկախ, քաղաքական եւ գրական պարբերական։ Տպագրած է յօդուածներ, լուրեր եւ այլ նիւթեր խորհրդային Հայաստանի առօրեայի վերաբերեալ, ներկայացուղած է անոր տնտեսութեան, մշակոյթի վերելքը։ Անդրադարձած է ներգաղթին, խորհրդային քարոզչութեան դիրքերէն հանդէս եկած է դաշնակցութեան դէմ։

Ծանօթացուցած է միջազգային, յատկապէս Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքական իրադարձութիւններուն։ Թերթօններու ձեւով հրապարակած է հայ սովետական եւ օտար հեղինակներու գրական ստեղծագործութիւնները։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 955։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Քարտիոթիսա

**Քարտիոթիսա** (յուն․՝ Καρδιώτισσα Σικίνου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Սիքինոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սիքինոս կղզիին հարաւ-արեւմուտքը եւ Ֆոլեղանտրոսին արեւելքը։։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, անբնակ կղզի է։

ձախից|մինի|Տուփիկին մէջ Քարթիոթիսային դիրքը
Տարածութիւնն է 1,3 քլ²։

Քարտիոթիսա կը պատկանի Սիքինոս քաղաքապետութեան՝ Թիրա Շրջանային Միաւոր, Հարաւային Էգէական։ 

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ազատ Մակազին (հանդէս)

**«Ազատ մակազին»** («Azad Magazine»–«Ազատ ամսագիր»), եռամսեայ պատկերազարդ հանդէս։ Կրենոպլի հայ մշակույթի տան հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 1977 թոըականէն Կրենոպլի մէջ (Ֆրանսա)՝ ֆրանսերէն, 2 էջ՝ հայերէն։

Խմբագիր՝ Գրիգոր (Կրեկուար) Ադամեան։

Կը լուսաբանէ մշակույթի տան գործունէութիւնը, Ֆրանսայի, յատկապէս՝ Կրենոպլի հայկական համայնքի կեանքը։

Կ'անդրադառնայ Հայաստանի եւ Ղարաբաղի կարեւոր իրադարձութիւններուն։ Ունի մարզական, մշակութային եւ տեղեկատվական բաժիններ։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 25։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Զանգու (թերթ)

**«Զանգու»**, հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ, որը լոյս տեսած է Փարիզ, 1935–1937 թուականներուն։ Խմբագիր՝ Միսաք Մանուշեան։ Ֆրանսահայ համայնավարներու թերթը։

## Պատմութիւն
Պաշտպանած է հայ գաղութի աշխատաւորներուն շահերը, օգնած՝ բարձրացնելու անոնց դասակարգային գիտակցութիւնը եւ համախմբելու հայ աշխատաւորներուն երկրի բանուորական կազմակերպութիւններու հետ։

Մեծ դեր է խաղացած է գաղութի եւ Խորհրդային Հայաստանի կապերը ամրապնդելու գործին մէջ։ Լայնօրէն լուսաբանած է Խորհրդային Հայաստանի կեանքը, անոր նուաճումները, օգնած՝ հայրենադարձութեան գործին, ՀՕԿ-ի եւ յառաջադիմական կազմակերպութիւններու աշխատանքներուն։

Թերթը ձգտած է տեղեակ պահել իր ընթերցողներուն միջազգային քաղաքական իրադարձութիւններուն մասին, քարոզչութիւն ծաւալած է ֆաշիզմի եւ պատերազմի օրէ օր սպառնացող վտանգի դէմ։

Թերթին աշխատակցած են Գ. Թահմազեանը, Դ. Դաւիթեանը, Տ. Զաւէնը, Հ. Գալճեանը, Զարեհ Որբունին, Երուանդ Թոլայեանը, Ա. Կոթիկեանը, Ե. Քոչարը եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Սուրիական Մամուլ (թերթ)

«**Սուրիական մամուլ»**, սկիզբը օրաթերթ, ապա՝ երկօրեայ թերթ։ Հնչակեան կուսակցութեան Սուրիոյ շրջանակի պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1922-1927 թուականներուն, Հալէպ։ Արտօնատէր խմբագիր՝ Հայկ Թորոսեան, խմբագիրներ՝ Վարդ Մեխակ (Վարդավառ Գարանֆիլեան), Սարգիս Տխրունի (Քէտէրեան)։

Տպագրած է յօդուածներ Հայկական հարցի, Լոզանի համաժողովի արդիւնքներուն, հայ որբերու եւ գաղթականութեան վիճակի մասին։ Անդրադարձած է նաեւ միջազգային քաղաքական կացութեան, ՀՕԿ-ի եւ այլ հասարակական կազմակերպութիւններու աշխատանքներուն։

Թերթը հանդէս եկած է դաշնակցութեան եւ անոր մամուլի դէմ, զգալի տեղ յատկացուցած է Սովետական Հայաստանի տնտեսական նուաճումներուն եւ մշակոյթի վերելքին։

1925-1926 թուականներուն «Մ․ մ․» հրատարակած է նոյնանուն ուսանողական ամսաթերթ յաւելուած է (14 թիւ), ուր տպագրուած են հանրամատչելի յօդուածներ, գրական ստեղծագործութիւններ, արուեստի հարցերուն նուիրուած նիւթեր։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 995։
Սուրհանդակ (թերթ, Կ. Պոլիս)

**«Սուրհանդակ»**, ազգային-քաղաքական, տնտեսական, գրական օրաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1899–1908 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագիրներ՝ Զայրմայր (Կեզիւրեան), Տիգրան Արփիարեան, Տիգրան Զաւէն, Ենովք Արմէն։

Հանդէս եկած է Օսմանեան կայսրութեան վարած հայահալած քաղաքականութեան դէմ, անդրադարձած է արեւմտահայութիւնը յուզող ազգային, տնտեսական հարցերուն, միջազգային քաղաքական իրավիճակին։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 996։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Քամալ Ուտ-Տին Սպահանցի

**Քամալ Ուտ-Տին Սպահանցի** (պարսկերէն՝ كمال الدين اصفهانى) կամ **Քամալ Ուտ-Տին Իսմայիլ** (պարսկերէն՝ كمال الدين اسماعيل) (), Պարսիկ բանաստեղծ։ Քամալ Ուտ-Տին Սպահանցին ըլլալով մէկ ուրիշ պարսիկ բանաստեղծի՝ Ճամալ Ուտ-Տին Սպահանիցիին որդին, գերազանցած է հօրը։ Գրած է Գասիտաներ (պարսկերէն՝ قصيده) եւ բանաստեղծութեան այլ ձեւեր։ Քամալ Ուտ-Տինը կը սպաննուի Մոնկոլներու արշաւանքներուն ժամանակ, ու կը թաղուի անպաճոյճ գերեզմանի մը մէջ։ Անոր շիրիմը կը գտնուի Սպահանի Ճույպարէհ (պարսկերէն՝ جویباره) շրջանին մէջ։

## Աղբիւրներ

* Durand-Guédy, David (2010). "Kamāl-al-Din Eṣfahāni". In Yarshater, Ehsan (Էհսան Եարշաթէր) (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume XV/4: Kafir Kala–Ḵamsa of Jamāli. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 415–417. .
* Durand-Guédy, David (2018). "Kamāl al-Dīn Iṣfahānī". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN .

## Ծանօթագրութիւններ
Քիթրիանի

**Քիթրիանի** (յուն․՝ Κιτριανή Σίφνου), Էգէական ծովու անբնակ կղզիակ, Սիֆնոս, Քիքլատես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սիֆնոսին հարաւային ափերուն շատ մօտիկ։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, անբնակ կղզի է։
Տարածութիւնն է 0,937 քլ²։

Կղզիին հարաւային Աքրոթիրի հրուանդանին դիմացը գտնուող կղզիակին վրայ կայ Աստուածածնին նուիրուած Փանաղեա Քիթրիանի եկեղեցին, որ Սիֆնոսին հնագոյն եկեղեցական յուշարձանն է (ԺԱ․ դար)։ 

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սուրիահայ Տարեցոյց (տարեգիրք)

«**Սուրիահայ տարեցոյց**», պատկերազարդ տարեգիրք։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1924 թուականին Գահիրէ, 1925 թուականին Հալէպ (2 գիրք)։ Կազմողներ՝ Միհրան Աճէմեան, Միսաք Սիսեռեան, Եդուարդ Ոսկերչեան։

Տպագրած է ազգային, գրական-գեղագիտական, գիտական, բժշկական, պատմական, կրօնական, վիճակագրական, մարզական թեմաներով նիւթեր։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 955։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Սուրհանդակ (թերթ, Թիֆլիս)

**Սուրհանդակ**, գրական, քաղաքական-հասարակական, առեւտրա-արդիւնաբերական օրաթերթ (մինչեւ 1910 թուականի Դեկտեմբերը՝ երկօրեայ)։ Լոյս տեսած է 1909-1912 թուականներուն, Թիֆլիս։ Խմբագիր՝ Աստուածատուր Երիցեան։

## Նպատակը
Պարզելով թերթի նպատակները առաջին տարուան առաջին թիւին մէջ խմբագիրը յայտարարած է, որ թերթը հեռու պիտի ըլլայ «կուսակցական կռիւներէն եւ անձնական հաշիւներէն»։

## Բաժինները
«Սուրհանդակ»ի բաժիններն էին՝ «Ներքին տեսութիւն», «Գաւառային կեանք», «Թղթակցութիւններ», «Առեւտրա֊արդիւնաբերական», «Արտաքին տեսութիւն» եւ այլն։

Նախորդ հասարակական-քաղաքական պարբերականներէն ոչ մէկը ունեցած է «Առեւտրա-արդիւնաբերական» բաժին։ Այդ մասին թերթը գրած է.Աւետիք Արասխանեան, ողջունելով «Սուրհանդակ»ի լոյս ընծայումը, գրած է.

## Աշխատակիցներ
«Սուրհանդակ»ին աշխատակցած են Աւետիք Արասխանեանը, Ղազարոս Աղայեանը, Ջաւադ Բալուղեանը, Գրիգորի Երզնկեանը, Գարեգին Լեւոնեանը, ՀայկՀամբարձումեանը, Սեդրակ Մանդինեանը, Մեսրոպ Մելեանը, Նար-Դոսը, Խ. Սամուէլեանը, Յարութիւն Սոլովեանը, Խ. Տէր Ենոքեանը, Մուշեղ Բագրատունին (Խ. Նարիմեան) եւ ուրիշներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Կավռոշ (թերթ)

**«Կավռոշ»**, քաղաքական, կենցաղային պատկերազարդ երգիծական օրաթերթ, երկօրեայ, այնուհետեւ՝ շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է Կ. Պոլիս՝ 1908-1926 թուականներուն եւ Փարիզ՝ 1926-1936 թուականներուն։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Երուանդ Թօլայեան, խմբագիրներ՝ Մկրտիչ Կապրաշ, Արշակ Ալպօյաճեան, Արտապետ Մուպահեաճեան։

Փորձած է արտացոլել սփիւռքահայութեան առօրեան։ Տպագրած է ծաղրանկարներ, թռուցիկներ ու թերթօններ, վերհանած է հասարակական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքի ենթադրեալ թերութիւնները։

Կարեւոր տեղ յատկացուցած թատրոնի (յատկապէս ֆրանսահայ) իրադարձութիւններուն, անդրադարձած է Վահրամ Փափազեանի, Յովհաննէս Զարիֆեանի, Սուրաբեաններու եւ ուրիշ դերասաններու բեմական գործունէութեան։

«Կավռոշ»ին աշխատակցած են Գրիգոր Թորոսեանը, Գրիգոր Համբիկեանը, Մ․ Էքմեքչեանը, Ա. Քեչեանը, Վ. Տատրեանը, նկարիչներ Երուանդ Քոչարը, Մ. Հովիկեանը եւ ուրիշներ։

Երուանդ Թոլայեան 1910-1933 թուականներուն (ընդհատումներով) լոյս ընծայած է նաեւ «Կավռոշին տարեցոյցը»։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Արծուի Վասպուրական (հանդէս)

«**Արծուի Վասպուրական»ը** միամսեայ, ապա՝ երկամսեայ հանդէս։ Ամերիկայի Վասպուրական միութեան հրատարակութիւն։ Լոյս տեսած է 1940-1945 թուականներուն, Պոսթըն, 1951-1967 թուականներուն՝ Ֆրեզնօ։ Խմբագիրներ՝ Ե. Մկրտիչեան, Ա. Հիւսեան, Մ. Տէր Մարկոսեան, Ա. Աւետեան։

Տպագրած է յօդուածներ Վասպուրականի պատմութեան, աշխարհագրութեան, կենցաղին, կրթական կեանքին վերաբերեալ։ «Գրական մշակներ» բաժինին մէջ ներկայացուցած է Վասպուրականի մշակութային եւ գրական գործիչները, առանձին ստեղծագործութիւններ հրատարակախ է Վանի բարբառով։

Հանդէսին աշխատակցած են Գարեգին Յովսեփէանը, Տիգրան Չիթունին, Կարապետ Սիտալը եւ ուրիշներ։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Կառափնատ (թերթ)

**«Կառափնատ»**, թրքահայ քաղաքական-երգիծական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1909—10 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագիրներ՝ Արամ Անտոնեան եւ Երուանդ Օտեան։

Հրապարակախօսութեան եւ երգիծանքի ժանրեու միջոցներով «Կառափնատ»ը պայքարած է հայ հասարակական կեանքին մէջ՝ ազգային կուսակցութիւններու դէմ։

Կոչ ըրած է ձերբազատուելու ներկուսակցական կռիւներէն։ «Պատրիարքարանի որջերը» խորագրով յօդուածներ եւ ծաղրանկարներ զետեղած է հայ հոգեւորականութեան վերնախաւին դէմ։ Սուր քննադատութեան ենթարկած է Ազգային սահմանադրութեան դրոյթները եւ Ազգային ժողովին ու անոր վարչութեան գործունէութիւնը։

Տպագրած է Օտեանի «Ժողովրդական պատմութիւն գազեզ «Արթին ամիրայի» («Կառափնատ»-ի յաւելուած), «Ճուղուպրիսթ եւ Ընկ.» (թերթօն), «Պրոպագանդիստը» եւ այլ գործեր, ինչպթս նաեւ Արփիար Արփիարեանի յօդուածներն ու նամակները՝ ուղղուած Երուանդ Օտեանին։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ազդարար (թերթ)

**«Ազդարար»**, հասարակական-քաղաքական, մշակութային շաբաթաթերթ, 1953 թուականէն՝ օրաթերթ։ Լոյս տեսած է 1942-1955 թուականներուն։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ Մանուկ Ասլանեան։ Սկզբնական շրջանում թերթի տէրն ու տնօրէնը եղած է Յակոբ Տալեանը։ Մ. Ասլանեանի մահիէն ետք (1944), խմբագիրներ եղած են Օննիկ (Յովհաննէս) Թոփուզեանը, Խոսրով Թիւթիւնճեանը եւ Զարեհ Զարգունը։ 1950 թուականին թերթը գնած ու շարունակած է հրատարակել Оննիկ Թոփուզեանը։

Հրապարակած է լիբանանեան, հայկական եւ միջազգային քաղաքական լուրեր, հայերէն եւ թարգմանական գրականութիւն, արտատպումներ կատարած է հայաստանեան հեղինակներու հրատարակվուած գործերէն, ունեցած է բժշկական բաժին։

Մեծ տեղ է յատկացուցած է Թուրքիոյ քաղաքական անցուդարձին։ Արտայայտած տեսակէտները մօտ եղած են ՀՅԴ դիրքորոշումներուն։

Աշխատակցած են Նիկոլ Աղբալեանը, Արշամ Խոնդկարեանը, Սիրան Սեզան, Նշան Պէշիկթաշլեանը, Խորէն Գաբիկեանը, Բիւզանդ Եղիայեանը, Եդուարդ Տարօնեան, Վազգէն Այգունին (Գէորգ Պաղճեան), Շաքէ Տէր Մելքոնեանը եւ ուրիշներ։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Արեգ (թերթ, Մարսէյլ)

**«Արեգ»**, քաղաքական եւ տնտեսական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1932-1933 թուականներուն, Մարսէյլ։ Տնօրէն-խմբագիր՝ Թ. Խաչիկեան։

Համայնավար գաղափարախօսութեան դիրքերէն տպագրած է նիւթեր ու հաղորդագրութիւններ միջազգային կեանքին, ֆրանս-խորհրդային յարաբերութիւններուն, դրամատէր երկրներու տնտեսական ճգնաժամին ու անոր հետեւանքներուն մասին։

Մեծ տեղ տուած է Մարսէյլի ու շրջակայքի հայ գաղութի կեանքին, Սովետական Հայաստանի անցուդարձի լուսաբանման, հանդէս եկած է յօգուտ սփիւռք-հայրենիք կապերու ամրապնդման։

Ըլլալով ներգաղթի եռանդուն կողմնակից՝ պաշտպանած է ՀՕԿ-ի, հայրենակցական-վերաշինաց միութիւններու գործունէութիւնը։

## Ծանոթագրութիւններ
Հայ Սիրտ (թերթ, Մարսէյլ)

«**Հայ սիրտ**», ազգային, հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1925–1938 թուականներուն Մարսէյլի մէջ։ Խմբագիր-արտօնատէր՝ Եղիշէ Թորոսեան։

Լուսաբանած է ՀՕԿ-ի գործունէութիւնը, անդրադարձած է ներգաղթի կազմակերպման հարցերուն, ֆրանսահայութեան առօրեային, Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող կարեւոր իրադարձութիւններուն, միջազգային քաղաքական անցուդարձին։

Տպագրած է նաեւ գրական-գեղարուեստական գործեր, պատմական թեմաներով ուսումնասիրութիւններ։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 561։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ասթաքիդա

**Ասթաքիդա** (յուն․՝ Αστακίδα), Էգէականի անբնակ կղզի, Քարփաթիօ ծով, Տոտեքանիսա, Յունաստան։

## Տեղեկութիւններ
Տարածութիւնն է 0,984 քլ․² եւ կը ներփակէ Ասթաքիդոփուլօ, Ֆոքա եւ Նիմօ կղզիակները։ Կը գտնուի Քասոսին հիւսիսը եւ Քարփաթոսին հիւսիս-արեւմուտքը։ 

## Բնապահպանում
Ասթաքիդա 2004-ին, յայտարարուած է "Natura 2000" բնապահպանման գօտի (GR4210011)։  

  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Արեգ (թերթ, Վիեննա)

**«Արեգ»**, գրական, գիտական, հասարակական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1922-1924 թուականներուն (1924 թուականի Յունուար-Յունիսին՝ երկշաբաթաթերթ), Վիեննայի, Պերլինի, ապա դարձեալ՝ Վիեննայի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Սիմէոն Յակոբեան։

«Արեգ»-ը հիմնականին մէջ տպագրած է հայ գրողներու ստեղծագործութիւններ, թարգմանութիւններ ռուս եւ եւրոպական հեղինակներէն, գրական-քննադատական ուսումնասիրութիւններ։ Լուսաբանած է Հայաստանի եւ ընդհանրապես Անդրկովկասի տնտեսական, հասարակական ու մշակութային կեանքի յառաջընթացը։

Ջատագոված է Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան գաղփարները եւ փորձած է նպաստել հայրենիքի հետ սփիւռքի կապերու ամրապնդման։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ասթաքիդոփուլօ

**Ասթաքիդոփուլօ** (յուն․՝ Αστακιδόπουλο Καρπάθου), Էգէականի անբնակ ժայռակղզի, Քարփաթիօ ծով, Տոտեքանիսա, Յունաստան։

## Տեղեկութիւններ
Տարածութիւնն է 0,136 քլ․² եւ մեծութեամբ Ասթաքիդոնիսիա կղզեխումբին (Ասթաքիդոփուլօ, Ֆոքա եւ Նիմօ կղզիակներ) երկրորդն է։ Կը գտնուի Քասոսին հիւսիսը եւ Քարփաթոսին հիւսիս-արեւմուտքը։ Կը պատկանի Քարփաթոս կղզիին Օլիմպոս քաղաքապետութեան։

## Բնապահպանում
Ասթաքիդոփուլօ, Ասթաքիդոնիսիայի մնացեալ կղզիներուն հետ 2004-ին, յայտարարուած են "Natura 2000" բնապահպանման գօտի (GR4210011)։

  

## Ծանօթագրութիւններ
Ասթաքիդոնիսիա

**Ասթաքիդոնիսիա** (յուն․՝ Αστακιδονήσια), չորս կղզիակներէ եւ ժայռակղզիակներէ բաղկացած կղզեխումբ․ Քարփաթիօ ծով, Տոտեքանիսա, Էգէական ծով, Յունաստան։

## Տեղեկութիւններ
Կղզեխումբը կը գտնուի Քասոսին հիւսիսը եւ Քարփաթոսին հիւսիս-արեւմուտքը։ Կը ներփակէ Ասէաքիդա, Ասթաքիդոփուլօ, Ֆոքա եւ Նիմօ (կամ Հթենի) կղզիակներ-ժայռակղզիակները։ Կը պատկանի Քարփաթոսի Օլիմպոս քաղաքապետութան։

## Բնապահպանում
Ասթաքիդոփուլօ, Ասթաքիդոնիսիայի մնացեալ կղզիներուն հետ 2004-ին, յայտարարուած են "Natura 2000" բնապահպանման գօտի (GR4210011)։

   

## Ծանօթագրութիւններ
Արծուի Վասպուրական (թերթ)

«**Արծուի Վասպուրական**», ամսագիր, ապա՝ շաբաթաթերթ։ Հրատարակուած է Կ. Պոլսոյ մէջ 1855-1856 ու 1873-1874 թուականներուն եւ Վարագայ վանք մէջ 1858-64 թուականներուն։ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին հրատարակուող առաջին պարբերականը։

Խմբագիրները եղած են Մկրտիչ Խրիմեան եւ Մ. Անանեան։ «Արծուի Վասպուրական»-ի բովանդակութիւնը ընդգրկած է հինգ բաժին. 

* Հանդէս աստուածապաշտութեան, 
* Հանդիսարան հայրենաշէն առաքինեաց հայոց,
* Տեսարանք հայրենի աշխարհաց, 
* Բուրաստան բարոյական առաքինութեանց ,
* Թանգարան հայկազնեան դպրութեանց:

Լուսաբանած է եկեղեցական կեանքի. Հայաստանի պատմութեան, կրթութեան, բարոյական դաստիարակութեան խնդիրներ։ Մեծ տեղ յատկացուցած է հայ մշակոյթի գործիչներու՝ Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթեւի, Մովսէս Խորենացիի, Եղիշէի, Դաւիթ Անյաղթի եւ այլոց կեանքին ու գործունէութեան, մատնանշած անոնց դերը եւ ներդրումը հայ ժողովրդի ինքնութեան պահպանման գործին մէջ։

Թերթին խմբագիրը Մկրտիչ վարդապետն էր. օգնական եւ փոխանորդ` Մանուէլ վարժապետ Արտամետցեան, որ կը գրէր «Տեսարանք հայրենի աշխարհաց» բաժինի յօդուածները, ներկայացնելով Վասպուրականի գիւղերու, աւաններու եւ վանքերու տեղագրութիւնն ու պատմութիւնը:

Ուսուցիչ աշխատակիցները եղած ոն` Նահապետ Փիրղամէլեան, Մարտիրոս Փափազեան եւ Տիգրան Գալփակճեան: Աշակերտ աշխատակիցը եղած են` Գարեգին Սրուանձտեանց, Արսէն Թոխմախեան, Արամ Բժիշկ-Յակոբեան, Արշաւիր Փոխանեան, Արշամ Գրիգորեան, Հրաչեայ Սեւիկեան, Եղիշէ Տէր Մեսրովբեան եւ Միհրդատ Յարութիւնեան:

«Արծուի Վասպուրական»-ի աշխատակից եղած են աշուղ եւ բանաստեղծ Պետրոս Տէր Յովսէփեան-Մադաթեան Շամախեցի, որ Կովկասէն աշուղական ոտանաւորներ ուղարկած է, ինչպէս նաեւ «Հայկազուն օրիորդներ»:

«Արծուի Վասպուրական» բաժանորդներ ունեցած է նաեւ Ռուսաստանի մէջ:

«Արծուի Վասպուրականը» լոյս տեսած է գրաբարախառն աշխարհաբարով։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Սեսքլիա

**Սեսքլիա** կամ Սեսքլի (յուն․՝ Σεσκλί Σύμης), Էգէականի անբնակ կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։

## Տեղեկութիւններ
Տարածութիւնն է 1,8 քլ․²։ Սիմիին մօտական կղզիակ, կը գտնուի անոր հարաւը։ Կը պատկանի Սիմի քաղաքապետութեան։

Հնադարաին կղզին Թեւթլուսա անուանուած է։

## Հնաբանութիւն
Սեսքլիա, ինչպէս նաեւ Սիմի ու անոր շրջակայքը, յայտարարուած են հնաբանական վայր։ Հնադարին, Սեսքլիային ջուրերուն մէջ տեղի ունեցած է Աթենացիներուն եւ Սփարթացիներուն միջեւ նաւամարտ։ 

     

## Ծանօթագրութիւններ