Ճէյմս Պաղեան

**Ճէյմս Ֆիլիփ Պաղեան** (անգլերէն՝ James Philipp Bagian, ), Ամերիկահայ երկրաչափ, մարզիկ, բժշկագէտ, առաջին հայ տիեզերագնացը։

## Կենսագրութիւն
### Ծագում
Ճէյմս Ֆիլիփ Պաղեան ծնած է 22 Փետրուար 1952-ին, ԱՄՆ-ի Փենսիլվենիա նահանգինՖիլատելֆիա քաղաքին մէջ։ Նախնիներուն մականունը եղած է Կունտեպաղեան, բայց ԱՄՆ-ի ներգաղթային ծառայութեան աշխատակիցները կրճատած են եւ դարձուցած՝ Պաղեան։

Ճէյմս Պաղեանի հօր մեծ հայրը՝ Նազարէթ Կունտեպաղեան, Միացեալ Նահանգներ գաղթած է 1913-ին Արաբկիրէն։ Ամուսնացած է ԱՄՆ-ի Մալատիա նահանգին մէջ, աւելի շուտ՝ (1908-ին), գաղթած Սաթենիկին հետ։ Ճէյմս Պաղեանի հայրը՝ Ֆիլիփը, ինչպէս նաեւ անոր եղբայրներն ու քոյրերը հարիւր տոկոսով հայ են, ծնած ԱՄՆ-ի մէջ։ Ճէյմսին մայրը Գերմանուհի է։ 

Հայրը օդաչու եղած է։

### Կրթութիւն
Յաճախած է Ֆիլատելֆիոյ կեդրոնական միջնակարգ դպրոցը։

1969-1973 թուականներուն ուսած է «Drexel» համալսարանին մէջ՝ ստանալով երկրաչափի դիրքը։ Ապա ուսումը շարունակած է «Thomas Jefferson» համալսարանին մէջ եւ 1977-ին, ստացած է բժշկական գիտութիւններու բժիշկի կոչումը։

### Աշխատանքային գործունէութիւն

* 1974-1978 թուականներուն մասնակած է բազմաթիւ մրցոյթներու, իսկ 1982-ին ներառուած է ԱՄՆ-ի տիեզերագնացներու խումբին կազմին մէջ։
* 1973-ին իբրեւ երկրաչափ աշխատանքի անցած է Պրիսթոլ քաղաքի «3Մ» գործարանին մէջ։
* 1976-1978 թուականներուն ԱՄՆ ռազմածովային փորձարարական կեդրոնին (Մերիլենտ նահանգ) երկրաչափը եղած է։
* 1978-ին իբրեւ վիրաբուժ եւ բժիշկ, աշխատած է Լէոնիտ Ճեքսընի անուան կեդրոնին մէջ՝ միաժամանակ ուսանելով ԱՄՆ Ռազմական ուժերու թռիչքային վիրաբուժութեան եւ ԱՄՆ Ռազմական ուժերու տիեզերական բժշկութեան դպրոցներուն մէջ։
* 1986-ին ստացած է մասնագիտական երկրաչափի դիրքը, իսկ 1987-ին՝ տիեզերանաւի բժիշկի դիրքը։
* Յուլիս 1980-ին, իբրեւ տիեզերագնաց սկսած է աշխատիլ ՆԱՍԱ-ին մէջ (Ամերիկեան ազգային տիեզերական գործակալութիւն)։
* Պաղեան ունեցած է տիեզերական բժշկութեան տիտղոսը, եղած է ՆԱՍԱ-ի Օդաչու-վիրաբուժներու միութեան, Ամերիկացի երկրաչափ միութեան, Ալֆա եւ օմեկա Տիեզերագնացներուն եւ այլ կազմակերպութիւններու անդամ։

### Թռիչք տիեզերանաւով
13-18 մարտ 1989-ին, որպէս բժշկակենսաբանական մասնագէտ, առաջին անգամ թռիչք կատարած է ամերիկեան տիեզերանաւով։ Ան մարդկային գործօններու, շրջակայ միջավայրի եւ տիեզերանաւորդներու բժշկութեան վերաբերեալ բազմաթիւ աշխատութիւններու հեղինակ է։

Ճէյմս 337 ժամ անցուցած է տիեզերքի մէջ։

Այժմ Պաղեանը կը զբաղի կենսաբժշկական աշխատանքներով եւ կը ղեկավարէ «բուսակերներու առողջութեան պահպանման» ազգային կեդրոնը։

### '''Փորձառութիւն'''
Պաղեանը աշխատած է իբրեւ գործընթացներու ճարտարագէտ **«3M» Ընկերութեան** համար՝ Փենսիլվանիոյ Բրիսթոլ քաղաքի մէջ, 1973 թուականին, իսկ յետոյ իբրեւ մեքենայական ճարտարագէտ՝ ԱՄՆ Ռազմածովային **Օդային Փորձարկման Կեդրոնին** (Naval Air Test Center) մէջ՝ Մերիլենտ նահանգի Փաթըքսընթ Ռիվըր քաղաքի մէջ, 1976-էն մինչեւ 1978 թուականը, եւ միաժամանակ կը հետապնդէր իր բժշկական կրթութիւնը։

Թովմաս Ճեֆերսընի Համալսարանը 1977-ին աւարտելէ ետք, Պաղեանը մէկ տարի ընդհանուր վիրաբուժութեան ռեզիտենս (residency) լրացուց Փենսիլվանիոյ Տէնվիլ քաղաքի **«Geisinger» Բժշկական Կեդրոնին** մէջ։

Անիկա յետագային անցաւ աշխատանքի իբրեւ **Թռիչքի Վիրաբոյժ** (flight surgeon) եւ **Հետազօտական Բժշկական Պաշտօնեայ**՝ **Լինտըն Պի. Ճոնսընի Տիեզերական Կեդրոնին** մէջ 1978 թուականին, միաժամանակ լրացնելով ուսումը Թեքսաս նահանգի Սան Անթոնիոյի **ԱՄՆ Ռազմաօդային Ուժերու Տիեզերական Բժշկութեան Դպրոցին** մէջ, ուր աւարտեց առաջինը իր թռիչքի վիրաբոյժներու դասարանէն։ Անիկա կը լրացնէր **Անեսթեզիոլոգիայի** ռեզիտենսը **Փենսիլվանիոյ Համալսարանին** մէջ, երբ «ՆԱՍԱ»-ի կողմէ տեղեկացուեցաւ տիեզերագնացի թեկնածուի ծրագրի համար իր ընտրութեան մասին։

Պաղեանը ստացաւ իր **Մասնագիտացած Ճարտարագէտի Հաւաստագիրը** (Professional Engineers Certification) 1986 թուականին եւ 1987-ին **Ամերիկեան Կանխարգելիչ Բժշկութեան Քոլեճի** կողմէ ստացաւ տիեզերական բժշկութեան խորհուրդի հաւաստագիր (board-certified)։

1981 թուականէն ի վեր, Պաղեանը գործուն է **լեռնային փրկարարական** համայնքին մէջ եւ ծառայած է իբրեւ անդամ **Տենալիի Բժշկական Հետազօտութեան Ծրագրին** մէջ՝ **Տենալիի** (Denali) վրայ։ Անիկա այս ժամանակաշրջանին եղած է ձիւնի եւ սառցի փրկարարական տեխնիքներու հրահանգիչ՝ **Հուտ Լեռան** (Mount Hood) վրայ։ Պաղեանը **գնդապետ** է **ԱՄՆ Ռազմաօդային Ուժերու Պահեստազօրի** մէջ եւ պարափրկարարական թռիչքի վիրաբոյժ է **939-րդ Օդային Փրկարարական Թեւի** համար։ Անիկա ԱՄՆ ՌՕՈՒ-ի կողմէ որակաւորուած **ազատ անկումով պարաշիւթիստ** է, ունի անձնական օդաչուի արտօնագիր եւ գրանցած է աւելի քան 1,500 ժամ թռիչքի ժամանակ՝ **շարժիչաւոր** եւ **րէաքթիւ օդանաւերով**, **ուղղաթիռներով** եւ **սաւառնակներով**։

### Ընտանիք
Հայ տիեզերագնացը ամուսնացած է ամերիկացի Տանթ Պենսընին հետ։ Ունին չորս զաւակ։

### Պարգեւներ

* Իր գործունէութեան համար Պաղեան պարգեւատրուած է ՆԱՍԱ-ի մետալով,
* տիեզերագնացութեան միջազգային վկայականով,
* տիեզերական հիւանդութիւններու բուժման ձեւերու մշակման մետալով,
* 1989 եւ 1991 թուականներուն դէպի տիեզերք կատարած թռիչքներուն համար՝ ՆԱՍԱ-ի մրցանակներով։

[մինի|ձախից|[Պատկեր:Sts-29-patch.png|20px|«Դիսքաւերի» (STS-29) «Տիսքաւըրի» (STS-29),(ձախէն-աջ՝) Ճէյմս Պաղեան (Թռիչքի ծրագիրին թիւ 1 մասնագէտ), Ճ. Պլահա, Ռ. Սփինկըր, Մ. Քոուտս եւ Ճ. Փակլի]]
## [[Պատկեր:Sts-29-patch.png|50px|«Դիսքավերի» (STS-29)]] «Տիսքաւըրի» (STS-29)
Թռիչք՝ 13 Մարտ, 1989-ին, 14։57։00 UTCՎայրէջք՝ 18 Մարտ, 1989-ին 14։35։51 UTC

**Անձնակազմ**
*  (ՆԱՍԱ)։ Մայքլ Քոուտս (2) - հրամանատար,
*  (ՆԱՍԱ)։ Ճոն Պլահա (1) - օդաչու,
*  (ՆԱՍԱ)։ Ճէյմս Պաղեան (1) - թռիչքին ծրագիրին մասնագէտ - թիւ 1,
*  (ՆԱՍԱ)։ Ճէյմս Պակլի (3) - թռիչքին ծրագիրին մասնագէտ - թիւ 2,
*  (ՆԱՍԱ)։ Ռոպuրթ Սպինկեր (1) -թռիչքին ծրագրի մասնագէտ -թիւ 3:
STS-29 ի անձնակազմը լրիւ յանձնուած էր 61-H արշաւախումբի կազմին, բայց 1988-ին, թռիչքին ծրագիրին թիւ 1 մասնագէտը կը նշանակուի Ճէյմս Պաղեանը։

## [[Պատկեր:Sts-40-patch.png|50px|«Կոլումպիա» (STS-40)]] «Քոլումպիա» (STS-40)
[մինի|ձախից|[Պատկեր:Sts-40-patch.png|20px|«Քոլումպիա» (STS-40) «Քոլումպիա» (STS-40),(ձախէն-աջ՝) Է, Կեֆֆնի, Պ. Օ' Քոննոր, Մ. Հիւզ-Ֆուլֆորտ, Թ. Ճերնիգան, Մ. Սետտոն, Ս. Քուտիերրես եւ Ճէյմս Պաղեան]]
Թռիչք՝ 5 Յունիս, 1991-ին 13։24։51 UTCՎայրէջք՝14 Յունիս, 1991-ին 15։39։11 UTC

**Անձնակազմ**
* (ՆԱՍԱ)։ Պրայըն Օ' Քոննըր (2) - հրամանատար,
* (ՆԱՍԱ)։ Սիտնի Քուտիերրես (1) - օդաչու,
*  (ՆԱՍԱ)։ Ճէյմս Պաղեան (2) - թռիչքի ծրագիրի մասնագէտ - թիւ 1,
*  (ՆԱՍԱ)։ Թամարա Ճերնիգան (1) - թռիչքի ծրագիրի մասնագէտ - թիւ 2,
* (ՆԱՍԱ)։ Մարկարեդ Սետտոն (2) - թռիչքի ծրագիրի մասնագէտ - թիւ 3,
*  (ՆԱՍԱ)։ Էնտրիւ Կեֆֆնի (1) - օգտակար բեռներու մասնագէտ - թիւ 1,
* (ՆԱՍԱ)։ Միլլի Հիւզ-Ֆուլֆորտ (1) - օգտակար բեռներու մասնագէտ - թիւ 2:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ճէյմս Պաղեանին կենսագրութիւնը 
* ՆԱՍԱ-ի պաշտօնական կայք. կենսագրութիւն 

Ստորոգութիւն:1952 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի տիեզերագնացներ
Ստորոգութիւն:22 Փետրուարի ծնածներ‎
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ մարզիկներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Ֆիլատելֆիա ծնածներ