open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թաթուլ Ալթունեան

**Թաթուլ Ալթունեան** (), երաժիշտ, խմբավար ու մանկավարժ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ատանա։ Երաժշտական նախնական գիտելիքները ստացած է հօրմէն սրինգ նուագելով: Եղեռնի օրերուն պատանի Թաթուլը կորսնցուցած է հայրը ու մօր, քրոջ եւ երեք եղբայրներուն հետ, գաղթականներու խումբով տարուած է Վան, ուրկէ ալ Երեւան:

Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական դպրոցէն ներս, ապա ուսումը շարունակած՝ Լենինկրատի երաժշտանոցին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1928 թուականին:

Ուսումը աւարտելէ ետք հաստատուած է Հայաստան: Երեւանի Երաժշտանոցէն ներս վարած է ուսուցչական պաշտօն՝ 1934 թուականէն սկսեալ, միաժամանակ վարելով երաժշտանոցի երգչախումբի ղեկավարի պաշտօնը:

Երաժիշտը եղած է Հայաստանի Պետական երգչախումբի ղեկավար՝ 1947-1949 թուականներուն: Գլխաւորած է նաեւ Հայկական ժողովրդական երգի-պարի համոյթը, որ 1974-ին մկրտուած է Ալթունեանի անուամբ:

Ալթունեան ղեկավարած է Հայաստանի երգչախմբային ընկերութեան երգչախումբը՝ 1966-1969 թուականներուն եւ եղած է անոր նախագահը՝ 1958-1973 թուականներու միջեւ:

Ալթունեանի ղեկավարութեամբ երաժշտասէր հանրութեան ներկայացուած է Կոմիտասի «Գարուն»ը, «Սօնա եար»ը, «Անձրեւ եկաւ»ն ու այլ գոհարներ, որոնցմէ են Կարա Մուրզայի, Ս. Մելիքեանի եւ այլ երաժիշտներու ստեղծագործութիւնները:

## Կոչումներ

* 1945 թուականին Ալթունեան արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի Ժողովրդական արուեստագէտի կոչման,
* 1950 թուականին տիրացած է Խորհրդային Հայաստանի Պետական մրցանակին:

Ալթունեանի անունով կոչուած են Հայաստանի եւ Եգիպտոսի մէջ գործող երաժշտական համոյթներ: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Հայկ Ասատրեան

**Հայկ Ասատրեան** (), հասարակական եւ քաղաքական գործիչ, խմբագիր, փիլիսոփայ։

## Կեսագրական գիծեր
Ծնած է Ալաշկերտի գաւառի Երից գիւղին մէջ: Սկզբնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին եւ Երեւանի թեմական դպրոցին մէջ, ապա՝ ընդունուած է Պերլինի բարձրագոյն քաղաքական դպրոց, որմէ ետք ուսանած է նաեւ Փրակի համալսարանի փիլիսոփայութեան բաժինը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1930 թուականին եւ ստացած է փիլիսոփայական գիտութիւններու տոքթորի կոչում:

Համալսարանական աշակերտութեան տարիներուն՝ 1918-1919 թուականներուն Երեւանի մէջ սկսած է հրատարակել «Շանթ» թերթը:

Ասատրեան 1921 թուականին մասնակցած է Փետրուարեան ապստամբութիւններուն եւ ձերբակալումէ ազատելու համար Նժդեհի հետ միասին մեկնած է Թաւրիզ, Եւրոպա եւ ապա անցած է Պուլկարիա, ուր եղած է Սոֆիայի Գէորգ-Մեսրոպ ճեմարանի ուսուցիչ:

Սոֆիայի մէջ Ասատրեանի ջանքերով լոյս տեսած է «Խռովք» գիտական ամսագիրը: Ասատրեան եղած է նաեւ «Ռազմիկ» շաբաթաթերթի հիմնադիր-խմբագիր, ինչպէս նաեւ Նժդեհի հետ միասին հրատարակած է «Ցեղ եւ հայրենիք» ամսագիրը:

## Աշխատութիւններ
Ասատրեան իր մտածումներն ու ըմբռնումները հրատարակած է առանձին հատորներով. անոր առաջին գործը՝ «Մտածումներ հայկական ճգնաժամի, հայ յեղափոխութեան եւ Մայիս 28-ի մասին» աշխատութիւնը առաջին անգամ լոյս տեսած է 1933 թուականին, որուն յաջորդած են «Արթնացի՛ր, հայ մարդ», «Ցեղանենգ շէյթանը» եւ այլ աշխատութիւններ:

Իր գիրքերուն մէջ Ասատրեան փորձած է փաստել, թէ հայերը ոչ թէ հնդեւրոպական (արիական), այլ սեմական ծագում ունին եւ անոր մասին հրատարակած է «Հայաստան-Արիական նախադիրք առաջաւոր Ասիայում» գիրքը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Կարապետ Տէր Մկրտչեան

**Կարապետ Տէր Մկրտչեան** (), Աստուածաբան, պատմաբան, բանասէր, փիլիսոփայ եւ եկեղեցական գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նախիջեւանի Ցղնայ գիւղին մէջ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանէն ներս եւ ապա ընդունուած՝ Զաքաթալայի գաւառական դպրոցը:

Կարապետ իր մօրեղբօր՝ Յովհան Աւագ Վարդապետի միջնորդութեամբ 1880 թուականին ընդունուած է Սուրբ Էջմիածնի Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1888 թուականին:

Ուսումը աւարտելէ ետք ուսուցչութեան պաշտօն վարած է Գէորգեան ճեմարանէն ներս, միաժամանակ վարելով մատենադարանապետի պաշտօնը:

Կարապետ Տէր Մկրտչեան 1889 թուականին Գէորգ Զ. Չորեքճեանի եւ Գարեգին Ա. Յովսէփեանի հետ օծուած է կուսակրօն. այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Լայփցիկի եւ Պերլինի բարձրագոյն ուսումնարաններուն մէջ, հետեւած է Փարիզի Սորպոնի համալսարանի եւ Մարպուրկի բողոքական աստուածաբանական հիմնարկի ուսուցումներուն: Նոյն տարիներուն գիտական յօդուածներով աշխատակցած է գերմանական յայտնի կրօնական հանդէսներուն:

Ուսումէն ետք վերադարձած է Սուրբ Էջմիածին եւ նշանակուած՝ Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանի տեսուչի օգնական եւ կրօնական առարկաներու ուսուցիչ, իսկ 1899-ին նշանակուած է Գէորգեան ճեմարանի տեսուչ:

Բանասէրը 1902-1906 թուականներուն եղած է «Արարատ» հանդէսի կրօնական բաժնի պատասխանատու եւ ապա հանդէսի ընդհանուր խմբագիր:

Տէր Մկրտչեան 1907 թուականին ընտրուած է Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ եւ այդտեղ հրատարակած է «Առաւօտ» շաբաթաթերթը, իսկ 1910-1912 թուականներուն խմբագրած է «Թաւրիզի Յայտարարութիւններ» թերթը:

Հեղինակ է բազմաթիւ գիտական, Աստուածաբանական եւ փիլիսոփայական ուսումնասիրութիւններու եւ յօդուածներու։ 1902-1903 թուականներուն Կաթողիկոսի հրամանով ձեռնարկած է Աստուածաշունչի հրատարակման՝ աշխատանքներ համեմատելով եօթ տարբեր ձեռագրերու, սակայն ներքին անհամաձայնութիւններու պատճառով չէ հասած իր աւարտին:

Ուսումնասիրած է բազմաթիւ ձեռագրեր եւ հրատարակած է զանոնք «Արարատ» հանդէսի մէջ, ինչպէս «Գիրք Թղթոց»ը եւ այլն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Շիրակ (հանդէս)

**Շիրակ (հանդէս)**, գրական, քաղաքական եւ հասարակական հանդէս (կիսամսեայ, ամէնամսեայ, շաբաթական)։ Լոյս տեսած է 1905—1907, 1909 թուականներուն, Աղեքսանտրիայի մէջ (1905—1906), Գահիրէի մէջ (1906—1907), Կոստանդնուպոլսոյ մէջ (1909)։ Խմբագիր-տնօրէններ՝ Վահան Թէքէեան, Միքայէլ Կիւրճեան, խմբագիր՝ Արփիար Արփիարեան։

Նիւթեր տպագրած է համիտեան կոտորածներու հետեւանքներու, հայութեան, անոր գրականութեան ու մշակոյթի վիճակի, Թուրքիոյ ներքին կացութեան, հայ-ռուսական յարաբերութիւններու եւ այլ հարցերու մասին։ Յիշարժան են Վ․ Թէքէեանի «Թուրքիան կրնայ՝ բարեկարգուիլ», Ա․ Արփիարեանի Հայաստան եւ Ռուսիա» (1905), «Ռուսիոյ հետ» (1906) յօդուածները։ Գրական բաժնին մէջ տեղ գտած են արեւմտահայ, արեւելահայ, ռուս եւ եւրոպական գրողներու ստեղծագործութիւններ, գրախօսական-քննադատական յօդուածներ, մամուլի տեսութիւններ։ Աշխատակցած են Գրիգոր Զօհրապը, Երուանդ Օտեանը, Դանիէլ Վարուժանը, Լեւոն Բաշալեանը, Մ․ Տամատեանը, Ա. Ալպոյաճեանը, Ա․ Ղազիկեանը, Պ․ Հինդլեանը եւ ուրիշներ։

Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի հայկական հանդէսներ
Աւետիք (հանդէս)

**«Աւետիք»**, կրօնաբանասիրական հանդէս։ Հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1932-1971 թուականներուն իբրեւ ամսաթերթ, խմբագրութեամբ Մեսրոպ եպիսկոպոս Թերգեանի եւ Վարդան վարդապետ Թէքէեանի։ 1983-ին վերահրատարակուած է իբրեւ եռամսեայ, 1994-էն՝ քառամսեայ։ Նոր շրջանին խմբագրական աշխատանքները կատարած են Մեսրոպ վարդապետ Ճուրեանը, Մանուէլ եպիսկոպոս Պաթագեանը, Վարդան Զորենցը (Վարդան եպիսկոպոս Աշգարեան), Կոմիտաս վարդապետ Պէօճիւքեանը, Գէորգ վարդապետ Եդիայեանը եւ Յովսէփ վարդապետ Քելեկեանը։ Կը լուսաբանէ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ դերն ու գործունէութիւնը սփիւռքի մէջ, իսկ ԽՍՀՄ-ի մէջ վերակառուցման տարիներէն եւ Հայաստանի վերանկախացումէն ետք՝ նաեւ հայրենիքին մէջ։ Կը հրատարակէ հայ ժոդովուրդի, յատկապէս՝ հայ կաթողիկէ համայնքի պատմութեան, հայ մշակոյթի տարբեր ճիւղերուն նուիրուած գիտական, գիտահանրամատչելի եւ բարոյագիտական բնոյթի յօդուածներ։

Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Զուարթնոց (հանդէս)

**Զուարթնոց**, կրօնական հանդէս, հայ կաթողիկէ Զմմառեան միաբանութեան հրատարակութիւն։ Լոյս կը տեսնէ Ապրիլ 1980-էն, առաջին համարը՝ «Զմմառեանք ի սփիւռս աշխարհի» անունով։ Մինչեւ 1999 լոյս տեսած է ընդամէնը 19 համար։ Խմբագիրներ՝ Մանուէլ ծայրագոյն վարդապետ Պաթագեան, Անդրանիկ վարդապետ Կոանեան, Մեսրոպ վարդապետ Ճուրեան, Յովսէփ վարդապետ Քելեկեան, Պօղոս վարդապետ Գազանճեան, Եդիա վարդապետ Եդիայեան, Ղեւոնդ վարդապետ Քենտիրճեան, Գէորգ ծայրագոյն վարդապետ Խազումեան, Յովհաննէս վարդապետ Թէյրուզեան եւ Անդրանիկ վարդապետ Ադամեան։ Կը լուսաբանէ հայ կաթողիկէ Զմմառեան միաբանութեան գործունէութիւնը, լոյս կ՜ընծայէ հայոց պատմութեան ու մշակոյթին վերաբերող յօդուածներ։
Քրիստոֆ Փենտերեցքի

**Քրիստոֆ Փենտերեցքի** (), լեհ երաժիշտ։  The Guardian-ը զինք անուանած է լեհ ժամանակակից մեծագոյն կոմպոզիտոր։ Իր ամէնայայտնի գործերէն են *Հոգեհանգստեան պատարագ Հիրոշիմայի զոհերու յիշատակին*, *Սբ․ Ղուկասի չարչարանքները*, *Լեհական ռեքվիեմ*, *Անակլասիս* ստեղծագործութիւնները։ Ան հեղինակած է չորս օփերա, ութ սիմֆոնիա եւ այլ նուագախմբային բիեսներ, բազում գործիքային կոնսերդներ, երգչախմբային ստեղծագործութիւններ՝ գլխաւորաբար կրօնական թեքսթերով, ինչպէս նաեւ գամերային եւ գործիքային ստեղծագործութիւններ։

## Կենսագրութիւն
Փենտերեցքին ծնած է Լեհաստան։ Մեծ մայրը Իսֆահանցի հայ եղած է։ Աշխարհահռչակ երաժշտագէտը, մանուկ հասակին, մեծ մօր հետ ամէն կիրակի յաճախած է Քրաքովի հայոց եկեղեցի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Աքրոնաֆփլիա

ձախից|մինի|Աքրոնաֆփլիա բերդ
**Աքրոնաֆփլիա բերդ** (յուն․՝ Ακροναυπλία)․ կը գտնուի Նաֆփլիօ, Պելոպոնես, Յունաստան։  Բերդը կ՛ իշխէ Նաֆփլիոյի վրան։  Հնադարին Նաֆփլիոյի աքրոփոլիսը եղած է։

## Տեղեկութիւններ

### Աշխարհագրութիւն
ժայռոտ թերակղզի, կը գտնուի Պուրծիին դիմացը եւ Նաֆփլիոյի արեւելեան ծայրամասը։  Հասանելի է միայն հիւսիսէն՝ պատմական Արվանիթիա կիրճէն։  Ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն է 45 մեթր, իսկ երկանքը արեւելքէն արեւմուտք 900 մեթր է եւ լայնութիւնը մօտաւորաապէս 400 մեթր։  

### Նկարագրութիւն
մինի|Աքրոնաֆփլիայի ամրութիւններէն
Աքրոնաֆփլիա բերդը ժայռին երկայնքին իրարայաջորդ երեք բաժիններէ բաղկացած է․ «Յոյներուն բերդը» (արեւմտեան ծայրամաս), «Ֆրանքներու բերդը» (կեդրոն) եւ «Դորօ բերդը» (արեւելք)։  Բերդին պարիսպներուն քանի մը մասերը կիկլոփեան են․ անոնք հետագայի ամրութիւններու յենարան եղած են։

## Պատմական ակնարկ
ձախից|մինի|Աքրոնաֆփլիա․ ԺԶ․ դարու քարտէս
Աքրոնաֆփլիային պատմութիւնը Նաֆփլիոյի պատմութեան կը հետեւի․ Ք․Ա․ 628-ին կը գտնուի դրացի Արղոսին իշխանութեան տակ եւ դար մը ետք՝ Սփարթիին։  Ք․Ա․ 233-ին Ախայիա Դաշնակցութեան կը միանայ եւ Ք․Ա․ 146-ին կ՛ իյնայ Հռոմէացիներուն ձեռքը։  Բ․ դարուն (Փաֆսանիաս աշխարհագէտ-շրջագայողին ժամանակ), Աքրոնաֆփլիա ամայացած է։  Յաջորդաբար Նաֆփլիօ կ՛ իյնայ Բիւզանդացիներուն, Ֆրանքներուն, Վենետիկցիներուն եւ Օսմանցիներուն ձեռքը․ ԺԶ․ դարէն մինչեւ 1715-ին Աքրոնաֆփլիա մերթ ընդ մերթ կը գտնուի վենետիկցիներուն եւ օսմանցիներուն իշխանութեան տակ։
մինի|Աքրոնաֆփլիա․ Դորօ բերդը նկարուած ''Porta di Terraferma''-էն
30 Նոյեմբեր 1822-ին յոյները Փալամիտին կը գրաւեն, անոր թնդանօթներով Աքրոնաֆփլիան կը ռմբակոծեն եւ երեք (3) օր ետք թուրքերը բերդը կը յանձնեն յոյն զօրավար Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիսին, որ Աքրոնաֆփլիային բարձրագոյն կէտին ազատութեան դրօշը կը պարզէ։ 

1835-ին կը վերանորոգուին Աքրոնաֆփլիային ամրութիւնները եւ մարտկոցները եւ բերդը կ՛ օժտուի արդի թնդանօթներով։  ԺԹ․ դարավերջին Աքրոնաֆփլիա Պելոպոնեսի զինուորագրման (զինուորական ծառայութեան) կեդրոնը կը դառնայ։  Բերդին մէջ կը կառուցուին յունական բանակի հետեւակին զօրանոցը, զինուորական բանտեր եւ հողին տակը անձրեւի ջուրերու ջրամբար։

1937-ին Աքրոնաֆփլիա կը վերածուի համայնավար այլախոհներու աքսորավայր։  Իսկ 1941-ին գերմանացիներու գրաւման տարիներուն, բերդին մէջ, վատ պայմաններու տակ 600 հոգի բանտարկուած էին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:View of the Argolic Gulf from the Akronafplia on March 30, 2019.jpg|Արղոլիքոս ծոցը նկարուած Աքրոնաֆփլիայէն
Պատկեր:View of the Castle of Palamidi, the Akronafplia and the town of Nafplio from the Argolic Gulf on 30 March 2019.jpg|ձախին՝ Փալամիտի եւ աջին՝ Աքրոնաֆփլիա
Պատկեր:Ακροναυπλία-θέα απο παλαμήδι.jpg
Պատկեր:20090728 palamidi66.jpg
Պատկեր:Τhe castles of Akronafplia and Bourtzi from the Castle of Palamidi on 30 March 2019.jpg|Աքրոնագփլիա, նկարուած Փալամիտիէն
Պատկեր:Ακροναυπλία 7779.jpg|Աքրոնաֆփլիայէն դիտուած տեսարան

      

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Փաֆսանիաս աշխարհագէտ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի բերդեր
Ստորոգութիւն:Բերդեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Բերդեր
Էտմոնտ Աւետեան

**Էտմոնտ Աւետեան** (), հայ լեզուաբան եւ փիլիսոփայ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ուզպեքիստանի Անտիժան քաղաքին մէջ: Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական բաժնին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1956 թուականին:

Ուսումը աւարտելէ ետք 1956-1961 թուականներուն Երեւանի Պետական համալսարանի մէջ ստանձնած է ռուսաց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցչութեան պաշտօն:

### Ձերբակալութիւն
1982 թուականին ձերբակալուած է իբրեւ այլախոհ եւ մեղադրուած՝ ռուս գրող Ալեքսանդր Սոլժենիցինի հետ ունեցած նամակագրութեան եւ արգիլուած գրականութիւն պահելու մեղադրանքով։ Ձերբակալութեան տարիները անցուցած է հոգեբուժարանի մէջ, ուրկէ ազատ արձակուած է 1984 թուականին:

Ազատ արձակուելէ ետք շարունակած է ուսուցչութեան պաշտօնը Երեւանի Պետական համալսարանէն ներս, իսկ 1994 թուականին եղած է նոյն համալսարանի ընդհանուր լեզուաբանութեան ամպիոնի վարիչ:

## Աշխատութիւններ
Աւետեանի ստեղծագործական աշխատութիւնները կը վերաբերին լեզուաբանութեան, իմաստի եւ արտայայտութեան, որոնց մասին կատարած է բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ․

* «Լեզուական նշանի բնոյթը» (ռուսերէն, 1968),
* «Իմաստ եւ նշանակութիւն» (ռուսերէն, 1979),
* «Նշանագիտութիւն եւ լեզուաբանութիւն» (ռուսերէն, 1989), 
* «Վերադարձի օղակ» (1998, վերահրտ.՝ 2003) փիլիսոփայական խոհեր,
* «Բանտային բանաստեղծութիւններ» (ռուսերէն, 2002) ժողովածու։

Լեզուաբանը իր առաջին աշխատութիւնով իսկ յաջողած է հետաքրքրութիւն յառաջացնել թէ՛ Հայաստանի եւ թէ Խորհրդային Միութեան սահմաններէն ներս։

Երկար տարիներ տուած է լեզուաբանութեան, լեզուի փիլիսոփայութեան պատմութեան, գեղարուեստական թարգմանութեան տեսութեան եւ այլ առարկաներու մասին դասախօսութիւններ: Ան իր գործերուն մեծամասնութիւնը գրած է ռուսերէն լեզուով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Մուշեղ Բագրատունի

**Մուշեղ Բագրատունի** (), երգիծաբան, լրագրող, հրապարակախօս եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արագածոտնի մարզի Կարբի գիւղը։ Բագրատունի իր նախնական կրթութիւնը սկսած է ստանալ ծննդավայրի ծխական դպրոցին մէջ, սակայն շատ ժամանակ չանցած ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Շամախ, ուր իբրեւ աշակերտ ընդունուած է տեղի քառամեայ դպրոցը:

Բագրատունի Շամախի դպրոցը եւս չէ կրցած շարունակել, հօր մահուան պատճառաւ՝ անխնամ ձգելով վեց երեխայ, որոնց աւագն էր Մուշեղ:

Երգիծաբանը դուրս գալով դպրոցէն ստանձնած է անոնց խնամքը՝ սկսելով զբաղուիլ ժամագործութեամբ:

Որոշ ժամանակ ետք Բագրատունի իր ընտանիքի անդամներուն հետ տեղափոխուած է Երեւան, ուր սկսած է զբաղիլ յեղափոխական գործունէութեամբ, մաս կազմելով Հնչակեան կուսակցութեան, որուն պատճառով 1904 թուականին ձերբակալուելով բանտարկուած է մինչեւ 1905 թուականը՝ արգիլուած գրականութիւն տարածելու պատրուակով:

Բագրատունի դուրս գալով Հնչակեան կուսակցութեան շարքերէն, 1905-ին մաս կազմած է Պոլշեւիկեան կուսակցութեան եւ տարի մը ետք՝ 1906 թուականին ընտրուած է Երեւանի կոմիտէի անդամ, միաժամանակ աշխատակցած է Պաքուի եւ Թիֆլիսի մէջ հրատարակուող «Կայծ», «Նոր Խօսք» եւ «Օրեր» թերթերուն:

## Աշխատութիւններ
Բազրատունի իր գրութիւնները հրատարակած է «Նար», «Նարեմեան», «Մէ-Բունի», «Մար-Տօ», «Կար-Դան», «Ջաննիկ», «Փալադուզ Մկօ», «Անցւորական» եւ «Լուկուլլոս» գրչանուններով:

Բագրատունի 1911 թուականի Նոյեմբերին Երեւանի մէջ հրատարակած է «Կռան» հասարակական, տնտեսական, գրական եւ գեղարուեստական շաբաթաթերթը, որ իր տեսակին մէջ Երեւանի առաջին երգիծական թերթը եղած է (հրատարակուած է մինչեւ 1912 թուական):

Տարի մը ետք սկսած է հրատարակել «Նոր Մամուլ»ը, որ շարունակութիւնն էր առաջին «Կռան» թերթին: Զանազան յօդուածներով աշխատակցած է նաեւ «Պայքար», «Խօսք» եւ «Պահակ», «Մոծակ», «Աշխատանք», «Մաճկալ» եւ «Խորհրդային Հայաստան» պարբերականներուն:

Հրապարակախօսը 1920 թուականին դարձեալ ձերբակալուելով աքսորուած է Բաշ-Գառնի, ուրկէ անցած է Պարսկաստան եւ խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք վերադարձած է Հայաստան:

Բագրատունիի երգիծական պատմուածքներու ժողովածուն՝ «Կրօնի թոյնը» հրատարակուած է 1930 թուականին. հրատարակած է նաեւ «Շնագայլերը» անունով վէպ մը: Համօ Բեկնազարեանը, 1926 թուականին նկարահանած է Բագրատունիի «Շորն ու շորշորը» գրութեան ժապաւէնը:

## Մահ
Մուշեղ Բագրատունիի մահուան թուականը անյայտ է. 15 նոյեմբեր 1937-ին ձերբակալուած է եւ մինչեւ անյայտ թուականի մը գնդակահարուած. զաւակները մահուան ծանուցագիրը ստացած են 1945-ին։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգիծաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Աշխարհբէկ Քալանթար

**Աշխարհբէկ Քալանթար** (),  հայ հայագէտ, հնագէտ եւ պատմաբան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Լոռիի մարզի Արդվի գիւղը։ նախնական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1907 թուականին եւ ընդունուած՝ տեղի մարմնակրթական ուսումնարանը:

Բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած է Սեն Փեթերսպուրկ եւ հետեւած՝ տեղի համալսարանի պատմական եւ լեզուաբանական բաժիններու դասընթացքներուն, ուրկէ գերազանցութեան վկայականով շրջանաւարտ եղած է 1911 թուականին: Սեն Փեթերսպուրկ գտնուած ժամանակ աշակերտած է վրացի արեւելագէտ, հայագէտ ու լեզուաբան Նիկողայոս Մառին, որուն հետ տակաւին աշակերտական տարիներէն մասնակցած է Անիի պեղումներուն:

Քալանթար 1938 թուականին Ստալինեան բռնութեան ժամանակ ձերբակալուած եւ աքսորուած է. ենթադրաբար մահացած է 1942 թուականին:

## Գործունէութիւն
Քալանթար 1912 թուականին դարձած է Սեն Փեթերսպուրկի Հնագիտական հիմնարկի, իսկ 1914-ին Կայսերական հնագիտական ընկերութեան անդամ: Նոյն տարին նշանակուած է Սեն Փեթերսպուրկի Ասիական թանգարանի գիտական աւանդապահ: Նիկողայոս Մառ բացակայութեան ժամանակ Քալանթարի վստահած է Անիի պեղումներու հսկողութիւնն ու ղեկավարութիւնը:

Հայաստանի Առաջին հանրապետութեան ազգային խորհուրդի նախագահ Աւետիս Ահարոնեանի յանձնառութեամբ Քալանթար ստանձնած է Անիէն Հայաստան փոխադրութիւնը աւելի քան 6000 իրերու, որոնք այսօր կը պահպանուին Հայաստանի Պատմութեան  պետական թանգարանին մէջ։

1921 թուականին Քալանթար Թիֆլիսէն Երեւան փոխադրած է Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի նշանաւոր դուռը, ինչպէս նաեւ Անիի հնադարեան դրամի ժողովածուն եւ բազմաթիւ ձեռագրեր:

Քալանթար 1917 թուականին պատմաբան ու բանասէր Նիկողայոս Ադոնցի հետ միասին կազմակերպած է Վանի հնագիտական երկրորդ արշաւախումբը:

Ուսուցչական պաշտօն ստանձնած է Թիֆլիսի Անդրկովկասեան համալսարանէն ներս, ուր ստացած է ուսուցչապետի կոչում:

Համաշխարհային Ա. պատերազմին Քալանթար փոխ-գնդապետի կոչումով եղած է զօրավար Անդրանիկի թարգմանիչ-խորհրդականը:

## Աշխատութիւններ
Քալանթար իր արկածախնդրական կեանքը գրի առած է օրագիրին մէջ, որ առաջին անգամ լոյս տեսած է 1994-ին՝ անգլերէն լեզուով, իսկ 2007 թուականին հայերէն լեզուով:

Ան եղած է առաջին հայերէն հնագիտութեան դասագիրքի հեղինակ։ 

Ան հեղինակ է աւելի քան 70 աշխատութիւններու, որոնցմէ են «Անիի պեղումները», «Ազգային թանգարանի հարցը», «Ն. Մառի պեղումները Անիի մէջ», «Վիշապներու դարաշրջանի ջրաբաշխական համակարգը» եւ այլ աշխատութիւններ:

## Երեւանի համալսարանի եւ Հնութիւններու պահպանութոան կոմիտէի հիմնադրումթիւնը
Աշխարհբէկ Քալանթար եղած է Երեւանի Պետական համալսարանի եօթ հիմնադիր-դասախօսներէն մին. անոր ջանքերով հիմնուած է հնագիտութեան եւ արեւելագիտութեան ամպիոնները։

Քալանթար ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանի եւ նկարիչ Մարտիրոս Սարեանի հետ միասին 1919 թուականին հիմնած է Հնութիւններու պահպանման կոմիտէն։

1935 թուականին նշանակուած է Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու ակադեմիայի հայկական բաժանմունքի գիտական խորհուրդի անդամ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Քիմ Պաքշի

**Քիմ Պաքշի** (, ), ռուս հայագէտ եւ գրող։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մոսկուա։ Մայրը ռուս էր, իսկ հայրը կարայիմներու փոքր ազգութենէն, որուն մասին ան պարզաբանած է, որ թրքալեզու ժողովուրդ մըն է, որ յուդայականութիւն ընդունած է: Պաքշի ինքն ալ ինքզինք կարայիմ կը նկատէր, սակայն հաւատքով ուղղափառ եղած է, մեծ սէր եւ ակնածանք ունեցած է քրիստոնէական ժառանգութեան հանդէպ:

Համալսարանին մէջ, լրագրութեան մասնագիտութիւն ստանալէ ետք, ան անմիջապէս գիւղ մեկնած է եւ հողագործութեամբ զբաղած, վարած հողը մշակող ինքնաշարժներ, այդտեղէն ալ թղթակցած է թերթերուն եւ ամսագիրներուն: Լրագրող դառնալու որոշումին վրայ ազդած է թերեւս իր հօրը օրինակը, որ նոյնպէս թերթի մէջ աշխատած էր:

Պաքշի ռուսական ամսագրերուն եւ թերթերուն մէջ յօդուածներ գրած է հայ ժողովուրդի, հայկական մշակոյթի եւ հայոց պատմութեան մասին։ Այդ յօդուածները, թարգմանուելով, տպագրուած են նաեւ Հայաստանի մամուլին մէջ: 

Հայութեան մէջ Քիմ Պաքշին աւելի ծանօթ է իբրեւ Մատենադարանի վերաբերեալ քսան մասերէ բաղկացած հեռատեսիլային ժապաւէնի բեմագիր եւ համահեղինակ: «Մատենադարան» խորագրով այս շարժապատկերային շարքին բեմադրիչը Հովիկ Հախվերտեանն է եւ իբրեւ բեմագիր ան ընտրած էր Քիմ Պաքշին:

Պաքշի բազմաթիւ գիրքեր գրած է հայկական նիւթերով՝ «Արծիւն ու սուրը», «Ճակատագիրն ու քարը», «Սուրբ Ղազարոսի յարութիւնը», «Մենաստանէն՝ սիրոյ մասին», «Մեր աշխարհը անիւի կը նմանի», «Սառեցուած ժամանակը» եւ այլն:

Պաքշիի վերջին գիրքերէն մէկը «Արցախի հոգեւոր գանձերը» գիրքն է։

Այդ գիրքերուն մէկ մասը թարգմանուած է հայերէնի, բայց ընդհանրապէս, տարածուած է Ռուսաստանի մէջ եւ հետաքրքրութեան արժանացած։

## Հայերէն Հրապարակումներ

### Մամուլ

* **«Իմ Գլխաւոր Սէրը Հայաստանն Է»**։ «Գարուն», 1988, թիւ 11, էջ 9։

### Գիրքեր

* **«Արծիւ Եւ Սուր»** (Орел и меч), 1970 թ.։
* **«Ճակատագիր Եւ Քար»**, էսսէներ (Судьба и камень), 1983 թ.։
* **«Սուրբ Ղազարի Յարութիւնը»** (Воскрешение святого Лазаря), 1960 թ.։
* **«Մենաստանէն՝ Սիրով»** (Из монастыря — о любви), 2000 թ.։
* **«Մեր Աշխարհը Նման Է Անիւի»** (Наш мир подобен колесу), 2003 թ.։
* **«Սառած Ժամանակը»** (Замороженное время), 2006 թ.։
* **«Կապոյտ Երկնքի Տակ»** (Под синевой небес), 2007 թ.։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Արշաւիր Շահխաթունի

**Արշաւիր Շահխաթունի** (բուն անունով՝ Արշաւիր Շահխաթունեան, ), դերասան, բեմադրիչ եւ համր ժապաւէնի դիմայարդար։ Շահխաթունի եղած է համր ժապաւէնի հայ առաջին դերասանը:

Արշաւիր զաւակն է դերասան եւ թատերական գործիչ Վաղարշակ Շահխաթունեանի:

## Կենսագրայան գիծեր
Ծանծ է Կիւմրի։ Ան իր նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա մեկնած է Թիֆլիս, ուսումը շարունակելու տեղի զինուորական ուսումնարանէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք անցած է Պաքու, կատարելու համար իր զինուորական ծառայութիւնը:

### Թատերական գործունէութիւն
Շահխաթունիի թատերական գործունէութիւնը սկիզբ առած է 1905 թուականին, Պաքուի մէջ, ուր ստանձնած է փոքր դերեր: Ապա անցած է ծննդավայր Կիւմրի, ուր փայլած է դերասանական շնորհը։

1908-1909 թուականներուն եղած է Թիֆլիսի Հայոց թատերական ընկերութեան եւ ապա Պաքուի Մշակութային միութեան թատերախումբի անդամ: Մինչեւ 1913 թուականը զանազան թատերախումբերու հետ ելոյթներ ունեցած է:

Շահխաթունի 1913 թուականին ընդունուած է Մոսկուայի Գեղարուեստական թատրոն, ուր ստանձնած է դերեր. նոյն ընթացքին սկսած է դերեր ստանձնել ժապաւէններու մէջ։

### Նկարահանումներ
1913-1914 թուականներուն նկարահանուած է՝

* «Բելա», 
* «Մեր ժամանակներու հերոսները», 
* «Կովկասի նուաճումը», 
* «Խանդ», 
* «Փոթորիկ», 
* «Իսմայիլ պէյ» եւ տարբեր ժապաւէններու մէջ:

### Համաշխարհային Ա. պատերազմէն ետք
Համաշխարհային Ա. պատերազմի ընթացքին Շահխաթունի ձգելով բեմական կեանքը վերադարձած է բանակ եւ որպէս սպայ մասնակցած է կովկասեան ճակատումներուն: Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հաստատումէն ետք նշանակուած է Երեւանի զինուորական հրամանատար եւ պաշտօնավարած է մինչեւ 1920 թուականը՝ մինչեւ խորհրդային կարգերու հաստատում:

Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Շահխաթունի որոշ ժամանակ ապրած է Պոլսոյ մէջ եւ մասնակցած է թատերական ներկայացումներու, ապա տեղափոխուած է Պուլկարիա, ուրկէ անցած է Փարիզ:

Փարիզի մէջ դերեր ստանձնած է՝

* «Միշել Ստրոկով», 
* «Նափոլէոն», 
* «Մարդը Սպանիոյ նաւից» եւ այլ ժապաւէններու մէջ: 

Ֆրանսահայ թատերախումբերու մաս կազմելով ներկայացուցած է Շիրվանզատէի «Նամուս»ը, Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ»ը եւ այլ թատրերգութիւններ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Վաղարշ Վաղարշեան

**Վաղարշ Վաղարշեան** (), դերասան, բեմադրիչ, թատերագիր, թատերական գործիչ, Խորհրդային Հայաստանի Ժողովրդային արուեստագէտ, Խորհրդային Միութեան Պետական մրցանակի դափնեկիր եւ 1939 թուականին Խորհրդային Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ։

## Գրական անուն
Վաղարշեան արձակագիր եւ թարգմանիչ Արազիի խորհուրդով (Մովսէս Յարութիւնեան) Վաղարշակ անունը դարձուցած է Վաղարշ եւ իբրեւ գրական անուն ընդունած է Վաղարշ Վաղարշեան անունը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Շուշի։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի տեղական դպրոցին մէջ, ապա 1906 թուականին մեկնած է Թիֆլիս, ընդունուելու Ներսիսեան վարժարան, սակայն չյաջողելով, ընդունուած է Թիֆլիսի առեւտրական ուսումնարան:

Վաղարշեան իր առաջին ստեղծագործութիւնները՝ «Բարեգործութիւնից յետոյ»ն եւ «Փող եւ տաղանդ»ը գրած է 1911-1912 թուականներուն: Նոյն միջոցին սիրողական խումբի մը հետ մեկնած է Գանձակ, ուր ունեցած է իր առաջին բեմական ներկայացումը:

Նոյն տարին բեմադրիչ եւ թատերական գործիչ Ամօ Խարազեանի խումբը առաջին անգամ ըլլալով ներկայացուցած է Վաղարշեանի «Փող եւ տաղանդ» թատրերգութիւնը, որուն ներկայ եղած են նաեւ Յովհաննէս Թումանեանն ու դերասան Կարապետ Գալֆայեանը:

Տարի մը ետք՝ 1913 թուականին Վաղարշեան դարձած է Յովհաննէս Թումանեանի կողմէ հիմնադրուած Կովկասեան հայ գրողներու ընկերութեան առընթեր ստեղծուած սկսնակ գրողներու միութեան անդամ:
[մինի|[Արա Սարգսեան|Արա Սարգսեան, Մարտիրոս Սարեան, Հայկանոյշ Դանիէլեան, Ս. Մարտիրոսեան, Աւետիք Իսահակեան, Վաղարշ Վաղարշեան (1945 թուական)։]]
link=|մինի

Որոշ ժամանակ Վաղարշեան հեռանալով թատերական կեանքէն, եղած է ուսուցիչ Արտանուշի շրջանի Տանձուտ գիւղին մէջ. որոշ ժամանակ աշխատած է նաեւ Պաքուի նաւթի արդիւնաբերութեան խորհուրդին մէջ:

Վաղարշեան Պաքուի մէջ հիմնուած թատերախումբին հետ սկսած է ներկայացումներ ունենալ Կովկասի զանազան շրջաններուն մէջ. սկիզբը ստանձնած է աննշան դերեր եւ կամաց-կամաց բարձրանալով արժանացած՝ մեծ դերերու:

Սիրողական թատրոնէն դուրս գալով Վաղարշեան 1923 թուականին հաստատուած է Երեւան եւ եղած՝ Երեւանի առաջին պետական թատրոնի դերասան, ուր դարձած է թատրոնի ամէնէն յայտնի գործիչներէն մին:

Դերասանութեան կողքին դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ. ինչպէս՝

* «Խուսփուշ», 
* «Լեռնային արշաւ», 
* «Առաջին սիրոյ երգ» եւ ուրիշներ:

Վաղարշեան 1941-1949 թուականներուն գեղարուեստական ղեկավարը եղած է Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան տրամաթիքական թատրոնին, ուր բեմադրած է Տիգրան Հախումեանի «Թշնամին», Ալեքսանդր Ֆատիեւի «Ջարդը», Մաքսիմ Կորքիի «Թոստիկեաւ եւ ուրիշներ»ն ու այլ ներկայացումներ:

Մահացած է Մոսկուա, իսկ աճիւնը տեղափոխուած է Երեւան։

## Շքանշաններ եւ կոչումներ

* «Աշխատանքային կարմիր դրօշ» եւ «Լենինի» շքանշաններ
* 1954 թուականին Խորհրդային Միութեան Ժողովրդական արուեստագէտի կոչում

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Իսահակ Ալիխանեան

**Իսահակ Ալիխանեան** (), դերասան, բեմադրիչ, թատերական գործիչ եւ Վրաստանի ժողովրդական արուեստագէտ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Վրաստանի Տուշեթի քաղաքը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանէն, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1896 թուականին: Տակաւին աշակերտական տարիներէն մեծ սէր ունեցած է բեմի նկատմամբ եւ դպրոցը աւարտելէ ետք ընդունուած է դերասան Գրիգոր Աւետեանի խումբը, ուր ունեցած է իր դերասանական նախափորձերը եւ փայլուն արդիւնքներու հասած: Այնուհետեւ դերասանը սկսած է զանազան հայկական թատերախումբերու հետ շրջիլ Կովկասի զանազան շրջաններ եւ ներկայացումներ ունենալ, ընկերակցութեամբ ժամանակի յայտնի դերասաններ Սիրանոյշի (Մերոպէ Գանթարճեան), Ալեքսանդր Աբէլեանի, Հայկանոյշ Թրեանցի եւ ուրիշներու հետ:

Ալիխանեան հիմնականին մէջ բեմ բարձրացած է Թիֆլիսի մէջ, սակայն ելոյթներ ունեցած է նաեւ Երեւանի, Պաքուի, Նոր Նախիջեւանի, Մոսկուայի մէջ, ուր սիրուած եւ եղած է ճանաչելի թատերական դէմք մը:

Եղած է հիմնադիրներէն մին «Գաբրիէլ Սունդուկեան» ազգային թատրոնի, ուր ինք եւս ստանձնած է դերեր եւ կատարած բեմադրութիւններ, բեմադրելով Սունդուկեանի «Պէպօ»ն, Հենրիխ Իփսենի «Ուրուականները», Մաքսիմ Կորքիի «Յատակումը» եւ այլ ներկայացումներ: 

Ալիխանեան բեմադրած է աւելի քան 25 ներկայացումներ:

## Կոչում
1941 թուականին Խորհրդային Վրաստանի կողմէ արժանացած է Ժողովրդային արուեստագէտ կոչումին։

Վրաստանի ամենէն հին փողոցներէն Հաւապարի փողոցը մինչեւ օրս կը կոչուի Իսահակ Ալիխանեանի անունով:

Մահացած է 14 մարտ 1946 թուականին, Թիֆլիսի մէջ եւ թաղուած է Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ թաղուածներ
Լեւոն Երամեան

**Լեւոն Երամեան** (), հայ դերասան եւ բեմադրիչ։ 

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին Ներսիսեան վարժարանէն, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1909 թուականին: Երամեանի դերասանական կեանքը սկիզբ առած է 1910 թուականին.։ Ան բեմ բարձրացած է Ամօ Խարազեանի, Արմէն Արմենեանի եւ Օվի Սեւումեանի խումբերուն հետ միասին:

Այնուհետեւ ընդունուած է «Նոր Տրամա» թատրոն, միաժամանակ աշխատելով իբրեւ հաշուապահ եւ ապա ուսուցիչ Զանգեզուրի, Էրզրումի եւ Սարիղամիշի մէջ:

Երամեան իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած է Սեն Փեթերսպուրկ՝ 1916 թուականին, իսկ 1926 թուականին մեկնած է Փարիզ:

Դերասանը 1928-1938 թուականներուն մաս կազմած է Պաքուի հայկական թատրոնին, որ դերասանի մահէն ետք ստացած է անոր անունը: Երամեան եղած է նաեւ Պետրոս Ադամեանի անուան թատերախումբի հիմնադիրներէն մին:

### Դերեր
Երամեան ներկայացուցած է բազմաթիւ դերեր, որոնցմէ են՝

* Շիրվանզադէի «Նամուս»ի Սէյրանի,
* Դ. Դեմիրճեանի «Դատաստանի» Թովմասի, 
* Գ. Սունդուկեանի «Պէպօ»ի Պէպոյի, 
* Նար-Դոսի «Սպաննուած Աղաւնի»ի դուսեանի դերերը եւ բազմաթիւ ուրիշներ: 

### Թարգմանութիւններ
Դերասանութեան կողքին զբաղուած է նաեւ թարգմանութեամբ, հայերէնի վերածելով օտար գրողներու թատրերգութիւններ, որոնք իր բեմադրութեամբ կեանքի կոչուած են:

### Բեմադրութիւններ
Դերասանութեան կողքին Երամեան կատարած է բազմաթիւ բեմադրութիւններ, ներկայացնելով Սենկեւիչի «Հո՞ երթաս»ը, Սումպատովի «Դաւաճանութիւնը» եւ ուրիշներ:

Շնորհ

## Կոչում
Երամեան արժանացած է Ազրպէյճանի ժողովրդական արուեստագէտի կոչումին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Գէորգ Չմշկեան

**Գէորգ Չմշկեան** (), հայ դերասան, բեմադրիչ եւ թատերական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցէն եւ ապա ընդունուած է Ռուսական երկրաչափական ուսումնարան:

### Թատերական գործունէութիւն
Չմշկեանի թատերական գործունէութիւնը սկիզբ առած է 1863 թուականին։ 1864 թուականին ստեղծած է հայկական առաջին անկախ դերասանական ընկերութիւնը։

Եղած է «Մշակ» թերթի եւ Թիֆլիսի թատերական ընկերութեան հիմնադիրներէն մին եւ որոշ ժամանակ վարած է վերջինին քարտուղարի պաշտօնը։

1908 թուականին Չմշկեան դարձած է Հայոց Տրամաթիքական ընկերութեան պատուաւոր անդամ: 1864-1890 թուականներուն յաջողած է իր մօտ խմբել ժամանակուան լաւագոյն դերասանները, որոնցմէ են դերասան, բանաստեղծ եւ աշխարհի մեծագոյն ողբերգակ դերասան Պետրոս Ադամեանն ու հայ բեմի տաղանդաւոր դէմքերէն Սիրանոյշը: Բեմադրիչը իր կազմած խումբով ներկայացումներ ունեցած է Երեւանի, Կիւմրիի, Պաքուի, Շուշիի եւ Վրաստանի տարբեր քաղաքներէն ներս:

Չմշկեան ունեցած է աշակերտներ, որոնց սորվեցուած է դերասանական ասպարէզը. անոնցմէ շատեր դարձած են ապագայի յայտնի դերասաններ: Չմշկեան առաւելաբար յայտնի դարձած է Սունդուկեանի թատրերգութեան ներկայացումներով. ան եղած է Սունդուկեանի գործերը ներկայացնող առաջին թատերական գործիչը:

### Թարգմանական գործունէութիւն
Բեմական գործունէութեան կողքին Չմշկեան զբաղած է նաեւ օտար թատրերգութիւններու թարգմանութեամբ։ Թարգմանած, բեմադրած եւ հանրութեան ներկայացուցած է աւելի քան քսան օտար թատերական գործեր, որոնցմէ են․

* Շէյքսփիրի «Թիմոն Աթենացին»,
* «Վենետիկի վաճառականը»,
* «Օթելլօ»ն, Վիքթոր Հիւկոյի եւ այլ մեծերու գործեր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Գե­ղամ Գրի­գո­րեան

**Գեղամ Գրիգորեան** (), հայ անուանի օփերայի երգիչ (թենոր) եւ բեմադրիչ, Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար, Լիթուական վաստակաւոր արուեստագէտ (1982), Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ (1985)։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան: Աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը` Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ, Փրոֆ. Սէրկէյ Դանիէլեանի դասարանը:

Գրիգորեան առաջին անգամ մեծ բեմի վրայ հանդէս եկած է 1971 թուականին, քսան տարեկանին, 1972 թուականին մենահամերգներով մեկնած է արեւմտեան Պերլին:

1975 թուականին կայացած է անոր ելոյթը Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոնին մէջ` Էտկարի դերերգով, Տոնիցեթիի «Լուչիա տի Լամերմուր» օփերային մէջ: Այնուհետեւ Սարօն (Արմէն Տիգրանեանի «Անոյշ»), Տիրիթը (Տիգրան Չուխաճեանի «Արշակ Բ.»), Սայաթ Նովա (Ալեքսանդր Յարութիւնեանի «Սայաթ Նովա»), Կոմս Ալմաւիւա (Ռոսսինի «Սեւիլեան սափրիչ»), Ֆաուստ (Կունոյի «Ֆաուստ»): 

1970-ականներուն Գրիգորեան յայտնի մեներգիչ եղած է ողջ Խորհրդային Միութեան մէջ:

1978 թուականին մասնակցած է Միլանոյի «Լա Սքալա» թատրոնի Գեղարուեստական կատարելագործման դպրոցի մրցոյթին (Scuola di Perfizionamento Artistico) եւ ընդգրկուած է այն չորս երգիչներու կազմին մէջ, որոնք հրաւիրուած են աշխատանքային փորձ կատարելու «Լա Սքալա»ի մէջ:

## «Լա Սքալա»ի համերգը
Այդ տարիներուն Իտալիոյ մէջ Գեղամ Գրիգորեան ունեցած է շարք մը համերգներ: «Լա Սքալա»ի մէջ հանդէս եկած է Պինկերթոնի դերով (Փուչինիի «Մատամ Պաթըրֆլայ» օփերա): Այս ելոյթէն յետոյ ան «Լա Սքալա»ի թատրոնին հետ ստորագրած է պայմանագիր այնտեղ «Պորիս Կոտունով» եւ «Թոսքա» օփերային ներկայացումներուն գլխաւոր դերերով հանդէս գալու համար՝ խմբավար Քլաուտիօ Ապպաթոյի ղեկավարումով, որ այն ժամանակ «Լա Սքալա»ի գլխաւոր խմբավարը եղած է:

## Մետալներ

* Սպենդիարեանի անուան մրցոյթի դափնեկիր (1973),
* Անդրկովկասեան հանրապետութիւններու երգիչներու մրցոյթի դափնեկիր (1975)
* «Մովսէս Խորենացի» մետալ (2006),
* Հայասնի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ մետալ (2006),
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» առաջին աստիճանի մետալ (2011)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gegham Grigoryan's Monument (2).jpg
Պատկեր:Gegham Grigoryan's Monument (1).jpg
Պատկեր:Gegham Grigoryan's Monument (3).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ռուզան Քիւրճեան

**Ռուզան Մալխասեան-Քիւրճեան** (), քանդակագործուհի եւ Խորհրդային Միութեան Նկարիչներու միութեան անդամ։

Կինն է Հայաստանի վաստակաւոր ճարտարապետ Ստեփան Քիւրքճեանին։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քրասնոտար։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի մէջ եւ ապա բարձրագոյն ուսումը ստացած՝ Երեւանի Գեղարուեստական եւ թատերական կաճառին մէջ: Ռուզանի մօտ քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան տարրերը սկսած են երեւան գալ 1960-ական թուականներուն:

Ռուզան Քիւրքճեանի ստեղծագործութիւններէն շատեր այսօր կը զարդարեն Երեւանի փողոցները: Անոր ստեղծագործութիւններէն են․

* Կոմիտասի անուան պանթէոնի գլխաւոր յուշապատը,
* Երեւանի կենդրոնական այգիներէն մէկուն մէջ տեղադրուած «Վերածնունդ» քանդակը,
* Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին մէջ ի պահ դրուած «Վարպետ Օհան»ը,
* Երեւանի փողոցներէն մէկուն վրայ տեղադրուած Թորոս Թորամանեանի նուիրուած յուշարձանը,
* Երիտասարդականի կայարանի պատին վրայ տեղադրուած «Երիտասարդութիւն» աշխատութիւնը:

Անոր այլ յայտնի գործերէն են Կոմիտաս Վարդապետի դիմաքանդակն ու Գէորգ Բաշինջաղեանի յուշարձանը:

## Մեջբերումներ Ռուզան Քիւրքչեանի մասին

## Պատկերասրահ

Պատկեր:«Վերածնունդ».JPG
Պատկեր:Երիտասարդություն.JPG|«Երիտասարդութիւն» 1981, Երիտասարդական մեթրոյի կայարանի պատի պրոնզէ քանդակը
Պատկեր:Toros Toramanyan's monument (2).jpg|Թորոս Թորամանեանին նուիրուած յուշարձան, 1985, Երևան, Պուշկինի փողոց
Պատկեր:Komitas Pantheon Yerevan 07.JPG|Կոմիտասի անուան պանթէոնի գլխաւոր յուշապատ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Յարութիւն Զաքիեւ

**Յարութիւն Զաքիեւ** (բուն անունով Յարութիւն Զաքեան, ), ճարտարապետ եւ Հայաստանի Ճարտարապետութեան միութեան անդամ (1935 )։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նոր Նախիջեւան: Իր ճարտարապետական ուսումը ստացած է Ռիկայի բազմարուեստեան դպորցին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1908 թուականին:

Նոյն տարին՝ 1908-ին, Ռիկայի մէջ նախագծած եւ կառուցած է Պլիւմի անուան դպրոցն ու «Եղբայրական օգնութիւն» ընկերութեան տունը:

Զաքիեւ 1928-ին վերադարձած է հայրենիք եւ 1928-1930 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի Պետական համալսարանին մէջ, վարելով համալսարանի շինարարական կաճառի վարիչի պաշտօնը։ 1930 թուականին եղած է «Երքաղշինհսկողութիւն» կազմակերպութեան նախագահ, իսկ 1930-1932 թուականներուն եղած է Ալեքսանդր Թամանեանի օգնականը եւ մասնակցած՝ Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի շինութեան, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ շէնքերու շինութեան:

Զաքիեւի ճարտարապետութեամբ կառուցուած են․

* Նոր Նախիջեւանի եւ Տոնի Ռոստով շրջաններուն՝ Առեւտուրի աշխատողներու ակումբը (1912-1915 - այժմ Սպայի տուն),
* «Աշխատասիրութիւն» ընկերութեան շէնքը,
* «Փալաս Հոթել»ն ու «Ինթերնասիոնալ»ը,
* Սարգիս Կիստովի եկամտաբեր տունը (այժմ համալսարան) եւ բազմաթիւ այլ շինութիւններ:

Զաքիեւի ճարտարապետութեամբ կառուցուած է նաեւ Երեւանի թիւ 3 հիւանդանոցն ու Ռուսաստանի մէջ Շիրիմեանի եկամտաբեր տունը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Նուպար Թէրզեան

**Նուպար Թէրզեան** (), պոլսահայ դերասան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ Պէզազեան վարժարանէն ներս: Փոքր տարիքէն դերեր ստանձնած է Պոլսոյ հայկական թատերախումբերուն մէջ, իսկ 1926-ին միացած է «Երիտասարդաց թատերախումբ»ին եւ դերեր ստանձնած է Սաղաթէլի դերով՝ Շիրվանզատէի «Պատուի համար», Պոլոնիուսի դերով՝ Շէյքսփիրի «Համլեթ», Ճգնաւորի դերով՝ Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ» ներկայացումներուն:

Հայկական ներկայացումներու դէմ դրուած արգելքէն ետք 1940 թուականին անդամագրուած է «Թուրք-երիտասարդական թատերախումբ»ին եւ սկսած է բեմ բարձրանալ:

Որոշ ժամանակ թրքական բեմի վրայ դերասանութիւն ընելէ ետք 1949 թուականին «Կախարդիչ հայր» թրքական ժապաւէնին մէջ ստանձնած է իր առաջին դերը, որուն շնորհիւ սկսած է աւելիով սիրուիլ ու ճանչցուիլ թուրք հանդիսատեսի կողմէ:

Թէրզեան դեր ստանձնած է աւելի քան 450 ժապաւէնի մէջ: Առաւելաբար ճանչցուած է «Ծովէն եկող աղջիկ» ժապաւէնի մէջ ստանձնած ձկնորսի դերով։

Նուպար Թէրզեան մեծաւ մասամբ հանդէս եկած է բարի հայրիկի դերով. աշխատակցած է թրքական ամենէն յայտնի դերասաններուն ու բեմադրիչներուն հետ: Թէրզեան թրքական աշխարհի մէջ յաճախ հանդէս եկած է Նուպար Ալեանաքզիա բեմական անունով:

Թէրզեան ամուսնացած է 1936 թուականին եւ ունեցած մանչ զաւակ մը՝ Պերճ Թէրզեան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ռուզաննա Վարդանեան

**Ռուզաննա Վարդանեան** (), դերասանուհի եւ ժողովրդական արուեստագէտ (1945)։

Վարդանեան քոյրն է բեմադրիչ եւ դերասան Վաւիկ Վարդանեանի եւ կինը գեղանկարիչ Խաչատուր Եսայեանի:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Շամախ, սակայն փոքր տարիքէն փոխադրուած Տերպենտ՝ Ղազախիստան, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը, տեղի ռուսական ուսումնարանէն ներս։

1915 թուականին աւարտելէ ետք ուսումնարանը դարձած է ռուսերէն լեզուի եւ գրականութեան ուսուցչուհի: Վարդանեանի դերասանական կեանքը սկիզբ առած է իր բեմադրիչ եղբօր շնորհիւ, որ սիրողական թատրոններ կը կազմակերպէր ու կը ներկայացնէր։ Եղբայրը բազմաթիւ պնդումներէ ետք յաջողած է համոզել Ռուզաննան, որպէսզի ինք եւս մաս կազմէ թատրոնին: Այսպիսով Ռուզաննա առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1921 թուականին եւ ստանձնած փոքր դերեր:

Վարդանեան այնքան սիրած է թատրերգութիւնը, որ եղբօր ճամբորդութենէն ետք վեց տարի ինք ստանձնած է թատրոնի բեմադրութիւնը եւ ժամանակի ընթացքին դարձած է խումբի առաջնակարգ դերասանուհին:

Վարդանեանի դերասանութեան եւ ասմունքի կարողութեան գովքը այնքան կը մեծնայ, որ 1927 թուականին կը հրաւիրուի Երեւանի առաջին պետական թատրոն, ուր բեմ կը բարձրանայ Շիրվանզատէի «Նամուս» թատրերգութեան Սուսաննայի, «Պատուի համար» թատրերգութեան Մարգարիտայի, Պռոշեանի «Հացի խնդիր»ի՝ Հերքինայի, Շէյքսփիրի «Համլէթ»ի՝ Օֆելիայի եւ այլ բազմաթիւ դերերով:

Ռուզաննա Վարդանեան մահացած է բեմի վրայ, Սունդուկեանի անուան թատերասրահի բեմին վրայ՝ Աւետիք Իսահակեանի «Բինգեոլ» բանաստեղծութիւնը արտասանած պահուն:

## Ծանօթագրութիւններ
Արքատի Պետրոսեան

**Արքատի Պետրոսեան** (), հայ գեղանկարիչ եւ արուեստագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սիւնիքի մարզի Բռնակոթ գիւղը: Ան 1951 թուականին ընդունուած է Փանոս Թերլեմեզեանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանը, ուր աշակերտած է Հայաստանի վաստակաւոր նկարիչ Մկրտիչ Քամալեանին:

Տարի մը ետք, 1952-1955 թուականներուն ծառայած է խորհրդային բանակէն ներս:

Բանակէն վերադառնալով, 1960 թուականին ընդունուած է Երեւանի Գեղարուեստի եւ թատերական հիմնարկի նկարչութեան բաժին, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1965 թուականին։

1970 թուականին եղած է Հայաստանի Նկարիչներու միութեան անդամ, իսկ 1980-1984 թուականներուն նոյն միութեան փոխ-նախագահը։ Երկար տարիներ վարած է ուսուցչութեան պաշտօն Երեւանի Գեղարուեստի պետական ակադեմիայի մէջ:

## Գեղանկարներ
Պետրոսեան հեղինակ է բազմաթիւ դիմանկարներու եւ գեղանկարներու, որոնք շատ անգամ հրատարակուած են մամուլի էջերուն մէջ. անոնցմէ է «Հազարան բլբուլ» հեքիաթի նկարազարդումը, որ լոյս տեսած է «Արուեստ» ամսագիրի մէջ:

Անոր յայտնի գործերէն են.

* «Տարբեր ներկայացումներ»ը (1974), 
* «Դարեր շարունակ» նկարաշարը (1985), 
* «Հանդիպում»ը (1989), 
* «Հաւատքի ճանապարհին» (2001) եւ այլ գործեր:

## Ցուցահանդէսներ
Պետրոսեան բազմաթիւ անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի, Լիզպոնի, Գերմանիոյ, Էսթոնիոյ, Ռուսաստանի, Իտալիոյ, Ուքրանիայի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ այլուր:

## Պարգեւներ
Նկարիչը արժանացած է․

* Սայաթ Նովայի 250-ամեակին նուիրուած ցուցահանդէսի առաջին մրցանակին՝ 1959 թուականին,
* 2003 թուականին «Վահագն Յովնանեան»ի մրցանակաբաշխութեան առաջին մրցանակին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Այգ (թերթ, Պէյրութ)

**«Այգ»**, հասարակական քաղաքական օրաթերթ։ Լոյս տեսած է 1953-1975 թուականներուն։ Հրատարակիչ-տնօրէններ՝ Տիգրան եւ Լիւսի Թոսպաթ։ Խմբագիրներ՝ Երուանդ Կոպէլեան, Եղիա Նաճարեան, Մինաս Թէօլէօլեան, Նազարէթ Պէրթիզլեան, Շահանդուխտ (Սանդուխտ Պէրթիզլեան)։ Տպագրած է լիբանանեան, հայկական եւ միջազգային քաղաքական, տնտեսական, մշակութային եւ մարզական լուրեր, գրական էջեր ու յօդուածներ։ Աշխատակցած են Խորէն Գաբիկեանը, Մուշեղ Իշխանը, Տիրան Աճէմեանը, Գրիգոր Շահինեանը, Շաւարշ Նարդունին, Նշան Պէշիկթաշլեանը, Զարուհի Պահրին, Յակոբ Մնձուրին, Միքայէլ Կիւրճեանը, Լեւոն Քէշիշեանը, Լեւոն Մինասեանը, Պարոյր Մասիկեանը, Ստեփան Շահպազը, Մանասէ Սեւակը, Ճորճ Մարտիկեանը։ Փակուած է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով։ Հրատարակիչները յետագային գաղթած են ԱՄՆ, վաճառած օրաթերթի հրատարակութեան արտօնագիրը։ Տիգրան Թոսպաթը միաժամանակ Պէյրութի մէջ 1947-էն լոյս ընծայած է «Լը Սուար» ֆրանսերէն օրաթերթը։

Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Արարատ (թերթ)

**«Արարատ»**, ազգային, քաղաքական եւ գրական երկօրեայ, յետագային՝ օրաթերթ, Լիբանանահայ օրաթերթ եւ պաշտօնական օրկան Լիբանանի Սոցիալ դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութեան (Ս.Դ.Հ.Կ.-ի)։ Հիմնադրուած է Նոյեմբեր 1937-ին Պէյրութի մէջ (Լիբանան)։ Ունեցած է քաղաքական, լրատուական, մշակութային եւ մարզական հարուստ բովանդակութիւն։ Կարեւոր եւ ազդեցիկ դեր ունեցած է Լիբանահայ կեանքին մէջ։

Յունիս 2001-էն կը շարունակէ լոյս տեսնել որպէս շաբաթաթերթ։ Արտօնատէրեր՝ Գրիգոր Հաճընլեան, 1992-էն՝ «Մասիս» հրատարակչական ընկերութիւն։ Պատասխանատու տնօրէններ՝ Օննիկ Ճամպուլեան, 1992-95-ին՝ Ժիրայր Նայիրի (Թոսունեան) եւ 1995-էն՝ Հրանա Գանգրունի (Աբիսալոմ Գրըշըքեան)։ Խմբագիրներ՝ Արմենակ Էլոյեան, Արսէն Կիտուր, Միհրան Սեֆերեան, Արմէն Դարիպ, Վահան Տօնապետեան, Յովսէփ Ճիռեան, Ասատուր Էլճանեան, Հրանա Գանգրունի, Ժիրայր Նայիրի, Ահարոն Շխրտմեան, Աւետիս Փոշօղլեան։

## Նիւթեր
Կը տպագրէ նիւթեր Հնչակեան կուսակցութեան պատմութեան եւ արդի գործունէութեան վերաբերեալ, կ՚անդրադառնայ արեւմտահայութեան պատմական ճակատագրի հարցերուն։ Կը լուսաբանէ հայկական, լիբանանեան եւ միջազգային քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, գիտական եւ մարզական անցուդարձը։ Նոր տարուան առիթով կը հրատարակէ բացառիկ համարներ։ Յատուկ համարներ հրատարակած է նաեւ Եղեռնի 50-ամեակի եւ արաբերէնով՝ 80-ամեակի առիթով։ Տարբեր ժամանակներու լոյս ընծայած է «Արարատ շաբաթօրեակ» (1949-54, խմբագիր՝ Յակոբ Պարսումեան), «Արարատ գրական» (1956-65, խմբագիր՝ Յակոբ Նորաշխարհեան), «Արարատ մարզական» (1956-58, խմբագիր՝ Գէորգ Տարօնի. վերահրատարակուած է 1992-ին, խմբագիրներ՝ Գրիգոր Քէօշկերեան, Կարօ Գոճաւագեան, Աւետիս Փոշօղլեան) եւ «Արարատ երիտասարդական» (1985-92, խմբագիրներ՝ Եղիկ Ճէրէճեան, Աւետիս Փոշօղլեան) յաւելուածները։

## Նշումներ

* Kevork Yazdjian, Lebanese-Armenian press in 2002, Yerevan, 2004, 47 p.&nbsp;ISBN 99930-4-293-5

## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայքէջը

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
20 Դեկտեմբեր

**20 Դեկտեմբեր**, տարուան 356-րդ օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 10 օր

## Դէպքեր

## Ծնունդներ
1948․ Ապտուլրազաք Կըրնա (*Abdulrazak Gurnah*) գրագէտ։ 2021-ի գրականութեան Նոպելեան մրցանակի դափնեկիր

## Մահեր

## Տօներ
Ժասմեն

**Ժասմեն** (բուն անունով Մարիամ Գրիգորեան, ), հսյ դերասանուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս, աղքատ ընտանիքի մէջ եւ նիւթական պատճառներով չէ կրցած շարունակել ուսումը՝ ընդունուած է Հայ Բարեսիրական ընկերութեան ուսումնարան, ուր ի յայտ եկած են անոր դերասանական ու երգելու շնորհները:

Ան առաջին անգամ երգած է Ռոմանոս Մելիքեանի եւ ապա Կոմիտաս Վարդապետի քառաձայն երգչախումբէն ներս: Ընթացքին, Ժասմեն դերասանութեամբ սկսած է հանդէս գալ սիրողական ներկայացումներու։ Անոր առաջին ներկայացումը եղած է «Էտիպ Արքայ»ն, որուն մէջ դեր ստանձնած է նաեւ դերասան ու թատերական գործիչ Ամօ Խարազեան:

1909-1910 թուականներուն Ժասմեն սկսած է դերեր ստանձնել Թիֆլիսի արուեստի թատրոնէն ներս, բեմ բարձրանալով հայ անուանի դերասաններու հետ:

1912-1913 թուականներուն մեկնած է Մոսկուա, դառնալու Մոսկուայի Գեղարուեստական թատրոնի ազատ ունկնդիր: Վերադառնալով Թիֆլիս ընդունուած է «Հայոց Տրամաթիքական ընկերութեան թատերախումբ», ուր սկսած է ստանձնել առաջին կարգի դերեր. ինչպէս՝ Շիրվանզատէի «Պատուի համար»ի Մարգարիտի դերը, Շէյքսփիրի «Օթելլօ»ի Տեզտեմոնայի դերը եւ բազմաթիւ ուրիշներ: Ժասմեն առաւելաբար յիշուած է «Պատուի համար» ներկայացման Մարգարիտի դերով, որ ներկայացուցած է աւելի քան տասնամեակ մը:

Դերասանուհին 1925-1949 թուականներուն եղած է Պաքուի Հայկական թատրոնի առաջին դերասանուհին, որուն փակուելուն պատճառով որոշ ժամանակ Ժասմեն հեռացած է բեմերէն:

Թատրերգութեան կողքին Ժասմեն դերեր ստանձնած է նաեւ ժապաւէններու մէջ, մարմնաւորելով դերեր «Սեւիլ», «Կիմը հերթապահ» եւ «Մեքսիքական տիպլոմաներ» ժապաւէններուն մէջ:

Ի յիշատակ դերասանուհիին, թատերագէտ Վահրամ Թէրզիպաշեան 1959 թուականին հրատարակած է «Ժասմեն» աշխատութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Աննա Լազարեան

**Աննա Աբամելիք Լազարեան** (), հայ թարգմանիչ իշխանուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սեն Փեթերսպուրկի: Ան եղած է Աբամելիք Լազարեաններու ազնուական տոհմէն՝ Ռուսական բանակի հրամանատար Դաւիթ Աբամելիքի դուստրը

Փոխանցուած տեղեկութիւններու համաձայն՝ Աննա եղած է Սեն Փեթերսպուրկի առաջին գեղեցկուհին եւ նշանակուած է կայսրուհիին օգնական։ Ամուսնացած է Քազանի նահանգապետ, բանաստեղծ Եւգինէ Պարաթինսքիի եղբօր՝ Իրակլի Պարաթինսքիի հետ:

## Թարգմանութիւներ
Աննա Լազարեան բացի հայերէն եւ ռուսերէն լեզուներէ, լաւապէս տիրապետած է անգլերէն, ֆրանսերէն եւ գերմաներէն լեզուներուն: Այդ լեզուներով թարգմանած եւ Եւրոպայի մէջ հրատարակած է Ալեքսանտր Փուշքինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Ա. Թոլոսթոյի, Ն. Նեքրասովի եւ այլ անուանի գրողներու գործերը:

Եւրոպական գրողներու գործերէն ռուսերէնի թարգմանած է Հայնրիխ Հայենի, Ֆ. Շիլլերի, Թոմաս Մորիի, Կօթէի եւ ալ հեղինակներու գործերը:

Աննա Լազարեան մտերիմ յարաբերութիւն ունեցած է ռուս բանաստեղծ եւ գրող Ալեքսանտր Փուշքինի հետ։ Վերջինս Աննա Լազարեանին ձօնած է բանաստեղծութիւններ: Անոր մասին բանաստեղծութիւն գրած է նաեւ գերմանացի ճանապարհորդ Ֆրիտիրիխ Կակերն:

Լազարեանի գեղեցկութիւնը նկարած են յայտնի գեղանկարիչներ՝ Ալեքսանտր Փրուլով (1830), Օսոքին (1831), Աֆանասի Օրլով (1856) եւ տասնեակ մը անյայտ նկարիչներ:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:A.D. Abamelik-Lazareva.jpg|Աննա Աբամելիք Լազարեան (1830-ական)
Պատկեր:A.D. Abamelik.jpg|Աննա Աբամելիք Պարատինսքի, հեղինակ՝ Ալեքսանդր Պրիւլով (1830-ական)
Պատկեր:Abamelek Anna.jpg|Աննա Պարատինսքի, անյայտ հեղինակ (1830-ական)
Պատկեր:Anna Abamelek 2.jpg|Ա․Դ․ Աբամելեքը Զարեմայի հագուստով, անյայտ նկարիչ, (1831)
Պատկեր:Anna Abamelek1.jpg|Աննա Պարատինսքի, անհայտ հեղինակ (1850-ական)
Պատկեր:Anna Abamelek.jpg|Աննա Աբամելիք, հեղինակ՝ Աֆանասի Օրլով (1856 թ․)
Պատկեր:Anna Abamelek2.jpg|Աննա Աբամելեք, հեղինակ՝ Աֆանասի Օրլով (1856)
Պատկեր:Anna Abamelek Baratynskay.jpg|Աննա Աբամելեք Պարատինսքի (1860-ական)


## Ծանօթագրութիւններ
Տա­թե­ւիկ Սա­զան­դա­րեա­ն

**Տաթեւիկ Սազանդարեան** (), օփերային երգչուհի։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Խնձորեսկի մէջ։ Մանկութիւնը անցած է Պաքու: 1929 թուականին տեղափոխուած է Մոսկուա, երգած՝ Արեւելեան ինքնագործ խումբին մէջ։

Ուսանած է Մոսկուայի Հայ մշակոյթի տան երաժշտական եւ տրամաթիքական աշխատանոցին մէջ։ Երեւան գալով եղած է Երեւանի Օփերայի եւ պալէի թատրոնի մեներգչուհի։

1939 թուականին Մոսկուայի մէջ՝ Հայ արուեստի տասնօրեակին, հանդէս եկած է Ալմաստի (Սպենդիարեանի «Ալմաստ») դերերգով եւ արժանացած՝ համընդհանուր ճանաչման։

Երգչուհիի մեկնաբանմամբ Փառանձեմի (Տիգրան Չուխաճեանի «Արշակ Բ․»), Թամարի (Արմէն Տիգրանեանի «Դաւիթ Բէկ») եւ Ալմաստի դերերգերը հայկական օփերայի կատարողական արուեստի գոհարներէն են:

Յատուկ անոր համար գրուած են Թամարի, Շուշանի՝

* Պապաեւի «Արծուաբերդ», 
* Նազելիի՝ Ստեփանեանի «Հերոսուհին», 
* Պերպերոյի՝ Տէր-Ղեւոնդեանի «Արեւի ցոլքերում» դերերգները։ 

Լաւագոյն կատարումներէն եղած են նաեւ Քարմէնի՝

* Պիզէի «Քարմէն», 
* Ամներիսի՝ Վերտիի «Աիտա», 
* Իոքաստէի՝ Սթրավինսքիի «Էտիփ արքայ», 
* Լիւպաշայի՝ Ռիմսքի-Քորսաքովի «Թագաւորի հարսնացուն», 
* Օլկայի՝ Չայքովսկիի «Եւկենի Օնեկին» եւ այլ դերերգներ։ 

Հանդէս եկած է նաեւ իբրեւ քամերային երգչուհի։ Կատարած է հայ, ռուս եւ եւրոպացի յօրինողներու շուրջ 450 ստեղծագործութիւններ ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ