open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արմենի (Ռեթիմնօ)

**Արմենի** (յուն․՝Αρμένοι)․ գիւղ, արեւմտեան Կրետէ, Յունաստան։ Ռեթիմնօ քաղաքապետութեան համանուն համայնքին կեդրոնն է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Արմենի ունի 416 բնակիչ։ 

## Դիրք
Արմենի գիւղը կը գտնուի Ռեթիմնոյէն 10,5 քլ հարաւ եւ ծովու մակերեսէն 380 մեթր բարձրութեամբ հովիտի մը մէջ (Վրիսինաս լերան արեւմուտքը)՝ ծանօթ իբրեւ Արմենոքամպոս, այսինքն՝ հայերու դաշտավայրը։ Հոն կը մշակուին որթատունկի այգիներ, ձիթենիներ եւ զանազան պտղատու ծառեր, ինչպէս նաեւ գետնախնձոր եւ կաղնիներ։

## Տեղեկութիւններ
մինի|Արմենի, Ռեթիմնօ․ Յետ-մինոասեան գերեզմաննոցին մուտքը
Գիւղին կից, դէպի հարաւ, տարածուած է Կրետէին մեծագոյն եւ հանրածանօթ յետ-Մինոասեան գերեզմանատունը։ Այդ պատահմամբ յայտնաբերուած է 1969-ին, երբ Սոմաթա գիւղին աշակերտներ, մօտակայ հողատարածքի մը վրայ նկատած են ցիր ու ցան անօթներ։ Շրջանը այդ օրէն սկսեալ հնաբանական վայր յայտարարուած է եւ մինչեւ այսօր հնաբանական պեղումներ կը կատարուին։ Յայտնաբերուած են յետ-մինոասեան ժամանակաշրջանի (Ք․Ա․1425 - Ք․Ա․1210) ընտանեկան 231 դամբաններ, անվնաս վիճակի մէջ։ 

Սթերիոս Սբանաքիս հնաբանը կը նշէ թէ Արմենի տեղանունը յառաջ եկած է հոն հաստատւոած հայ զինուորներէն, երբ Բիւզանդիոնի կայսր՝ Նիքիֆորոս Ֆոքաս, Կրետէն կ՛ազատագրէ (961) եւ անոր բանակին մէջ ծառայող մեծ թիւով հայ զինուորներուն կ՛արտօնէ հոն հաստատուիլ։  
ձախից|մինի
Վենետիկեան իշխանութեան ընթացքին, Արմենի երկու գիւղերու բաժնուած էր․ Աբանօ եւ Քաթօ Արմենի։ Այդպէս ալ նշած է Ֆրանչեսքօ Պարոցի (*Francesco Barozzi)*, ԺԶ․ դարու իտալացի թուաբանագէտ եւ գիտնական, 1577-ի իր արձանագրութիւններուն *Armenus Cato* եւ *Armenus Apano (*Վարի Արմենուս եւ Վերի Արմենուս)։ Բեթրոս Քասթրոֆիլաքաս, 1583-ին վենետիկեան մարդահամարին արձանագրութիւններուն մէջ, կը նշէ թէ Քաթօ Արմենուս ունէր 155 բնակիչներ եւ Աբանօ Արմենուս՝ 228 բանկիչներ։ 1630-ին, երկու գիւղերը նոյն անունով կը նշէ իր արձանագրութիւններուն մէջ ԺԷ․ դարու քարտէսագրող եւ ճարտարագէտ Ֆրանչեսքօ Պազիլիքաթա (*Francesco Basilicata*)։մինի|Արմենի, Ռեթիմնօ․ համայնապատկերԱբանօ Արմենի բնակավայրին մէջ թուրքեր հաստատուած են, սակայն Օսմանեան դարաշրջանին ըստ 1834-ի եգիպտական մարդահամարինն գիւղէն հեռացած են։ 1881-ի մարդահամարին, Արմենի գիւղին մէջ կը բնակէին 348 քրիստոնեայ եւ 142 թուրք բանկիչներ։ 

1900-ի մարդահամարին, գիւղը կը պատկանէր Վրիսինես քաղաքապետութեան եւ ունէր 424 բանկիչներ։ 1925-ին, Արմենի գիւղը կ՛ընդրկուի Ռեթիմնօ գաւառին մէջ։

Ստորեւ բնակչութեան ժողովրդագրութիւնը 1900-էն մինչեւ 2021 ըստ կատարուած մարդահամարներուն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Armeni - Charme des Morbiden.jpg|Armenoi xeimonas.jpg
Պատկեր:Armenoi xeimonas.jpg
Պատկեր:Κρήνη και Φάμπρικα, Αρμένοι Ρεθύμνου 4936.jpg|Աղբիւր մը եւ ձէթի հին գործարան
Պատկեր:Ναός Σωτήρος, Αρμένοι Ρεθύμνου 4955.jpg|Այիոս Սոթիրաս եկեղեցի
Պատկեր:Armenoi Rethymo, entrance.JPG|Արմենի գիւղին մուտքը
     
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիին գիւղեր
Ստորոգութիւն:Վաղեմի հայկական գիւղեր Կրետէի մէջ
Ստորոգութիւն:Վաղեմի հայկական գիւղեր Յունաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Լուսին Ամարա

**Լուսին Ամարա** (բուն անունով՝ Թագուհի Արմաղանեան, , ), Նիւ Եորքի Մեթրոփոլիթըն օփերայի երգչուհի:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քոնեքթիքըթի Հարթֆըրտ քաղաքին մէջ, ապա ընտանիքին հետ փոխադրուած է Տիթրոյիթ (Միշիկըն): Ան հասակ առած է Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ, ուր իր Էվերեկցի հայրը ունեցած է կօշիկի նորոգութեանց խանութ մը:

Ամարա իր ներշնչումը առած է Սթելլա Էյզնըր Էյնէ, որ քաջալերած է զինք երգի դասեր առնելու: Նախապէս Լուսին հետեւած է ջութակի դասերու եւ իբրեւ ջութակահարուհի բազմաթիւ ելոյթներ ունեցած: 

## Իբրեւ երգչուհի
Երգչուհիի իր ասպարէզին մէջ նետուած է 1945-46-ին, երբ մուտք գործած է Սան Ֆրանսիսքոյի օփերայի խումբին մէջ․

Սթելլա Էյզնըր Էյի քաջալերութիւններուն իբրեւ հետեւանք սկսած է երգի դասեր առնել, երբ 18 տարեկան էր: Սկսած է երգել 1947-ին եւ այդ առթիւ արժանացած է ութ շաբթուայ կրթաթոշակի, Սանթա Պարպարայի Երաժշտական Կաճառին մէջ մասնագիտանալու համար:

1949-ին համաամերիկեան մրցակցութեան մը ընթացքին, որուն մասնակցած եմ 1500-է աւելի երգչուհիներ, Լուսին շահած է «Աթուաթըր-Քէնթ» մրցանակը: Այս մրցանակով իրաւունք ձեռք բերած է համերգ մը տալ Հոլիվուտ Պովլի մէջ Էօժէն Օրմանտիի ղեկավարութեան տակ, ինչպէս Նաեւ սկզբնական ելոյթ մը ունենալ Սան Ֆրանսիսքոյի սիմֆոնիք նուագախումբին հետ՝ Փիէռ Մոնթէոյի ղեկավարութեան տակ: 

Իր փրոֆեսիոնալ մուտքէն հինգ տարի ետք, 1950-ին, Ամարա մուտք կը զործած է Մեթրոփոլիթըն Օփերայի մէջ, բեմին ետեւէն երգելով Վերտիի «Տոն Քարլօ»ն: Այդ թուականէն ետք, երգչուհին  վայելած է մեծ յաջողութիւն եւ երգած է առաջնորդող կարեւոր դերերու մէջ:

Լուսին Ամարա գլխաւոր դերը վերցուցած Մոցարթի օփերաներէն մէկուն մէջ, 1 Յունուար 1962, Մնթրոփոլիթըն Օփերայի մէջ, ան երգած է Ֆէօրտիլիճի դերը:

Հայազգի Սոփրանօն յաջորդող 14 եղանակներուն ընթացքին հանդիսացած է Մեթրոփոլիթըն Օփերայի գլխաւոր աստղերէն մէկը: 

1964-ին ան խաղացած է իր 36-րդ դերը Կունոյի «Ֆոուսթ»ին մէջ Մարկըրիթի դերով: 

## Շրջապտոյտներ
Ամարա իր առաջին եւրոպական շրջապտոյտը կատարած է 1954-ին, երբ ելոյթներ ունեցած է Հռոմի եւ Սթոքհոլմի մէջ եւ աւելի ետք երգած է Էտիմ պուրկի, Օլինտէնպուրկի եւ Սկովտիոյ տարեկան փառատօներուն: 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ՀԱՅՐԵՆԻՔ» օրաթերթ, Ուրբաթ, 19 Յունուար 1962, ԱՍԿԷ ԱՆԿԷ, էջ 3։](https://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1962/1962(15119)_ocr.pdfhttps://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1962/1962(15119)_ocr.pdf)
* «ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՀԱՅՈՒՀԻ», Հոկտեմբեր, թիւ 10, 1965, էջ 22-23։
Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Տանիէլ Պիլալեան

**Տանիէլ Պիլալեան** (1947, Փարիզ - 14 Մայիս 2025, Նուիլլը-սիւր-Սեն) ֆրանսահայ լրագրող եւ *հեռուստահաղորդավար*: Ան յայտնի էր իբրեւ Ֆրանսայի հեռատեսիլի խորհրդանշական դէմքերէն մէկը, որ աւելի քան 40 տարի աշխատած է ֆրանսական *հեռուստաընկերութիւններուն* մէջ:

## Կենսագրութիւն

### Մանկութիւն եւ ընտանիք
Տանիէլ Պիլալեան ծնած է 1947-ին Փարիզ, Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրող Գրիգոր Պիլալեանի որդին: Անոր հայկական արմատները ազդեցութիւն ունեցած են իր կեանքին վրայ, եւ յետագային ան դարձած է Հայ դատի ջադակով մը:

### Մասնագիտական կեանք
Պիլալեան իր մասնագիտական ասպարէզը սկսած է Ռեմսի «L'Union» թերթին մէջ: Այնուհետեւ, ան աշխատած է ORTF-ի (Office de Radiodiffusion-Télévision Française) մէջ, որմէ ետք տեղափոխուած է Antenne 2 (այժմ՝ France 2), ուր դարձած է *հաղորդավար*:

Անոր երկարատեւ մասնագիտական կեանքին կարեւորագոյն հանգրուանները եղած են՝

* 1980-1990-ական թուականներուն՝ Antenne 2/France 2-ի լրատուութեան *հաղորդավար*
* 2005-2016՝ France Télévisions-ի մարզական բաժինի ղեկավար
* 2006-2016՝ Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւններու մեկնաբան

Անոր գործունէութիւնը ունեցած է որոշ վերիվայրումներ, մանաւանդ մարզական խմբագրութեան իր ղեկավարման ոճին վերաբերեալ: 2016-ին ան պաշտօնապէս հանգստեան կոչուած է:

### Հասարակական գործունէութիւն
Պիլալեան եղած է Հայ դատի ջադակով մը եւ կանոնաւորապէս մասնակցած է CCAF-ի (Ֆրանսայի հայկական կազմակերպութիւններու համակարգող խորհուրդ) ընթրիքներուն: Ան նաեւ Նուիլլը-սիւր-Սենի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ էր:

## Մահ
Մահացած է 14 Մայիս 2025-ին, իր բնակարանին մէջ Նուիլլը-սիւր-Սենի մէջ, 78 տարեկան հասակին:

## Ծանօթագրութիւններ
Արմենի (Խանիա)

**Արմենի** (յուն․՝Αρμένοι)․ գիւղ, հիւսիս-արեւմտեան Կրետէ, Յունաստան։ Աբոքորոնաս քաղաքապետութեան համանուն համայնքին կեդրոնն է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Արմենի ունի 411 բնակիչ։ Խանիայէն 21քլ հեռու է։ Կը գտնուի ծովու մակերեսէն 50 մեթր բարձրութեան վրայ, Քսիդէ գետին ափերուն եւ ունի բազմաթիւ աղբիւրներ։ Ջրառատ շրջան ըլլալուն պատճառով, գիւղը ունի բազմաթիւ ջրաղացներ։

## Տեղեկութիւններ
Արմենի տեղանունը ինքնին կը վկայէ հայերու ներկայութիւնը շրջանին մէջ․ յունարէն լեզուին մէջ կը գործածուի յոգնակիով՝ հայեր։ Բիւզանդիոնի կայսր՝ Նիքիֆորոս Ֆոքաս, երբ Կրետէն կ՛ազատագրէ (961), անոր բանակին մէջ ծառայող մեծ թիւով հայ զինուորներ հոն կը հաստատուին։ Գիւղին մէջ դեռ մնացած են հետքեր այդ շրջանէն, ինչպէս օրինակ Բանայիային (Սուրբ Աստուածածին) նուիրուած հին եկեղեցին։ 

Ֆրանչեսքօ Պարոցի (*Francesco Barozzi)*, ԺԶ․ դարու իտալացի թուաբանագէտ եւ գիտնական, 1577-ի իր արձանագրութիւններուն մէջ նշած է գիւղին անունը իբրեւ *Armenus* (Արմենուս)*,* Աբոքորոնաս գաւառի։ Բեթրոս Քասթրոֆիլաքաս, 1583-ին վենետիկեան մարդահամարին արձանագրութիւններուն մէջ, գիւղը կը նշէ իբրեւ *Armenus,* 233 բնակիչներով։ 1630-ին, նոյն անունով գիւղը կը նշէ իր արձանագրութիւններուն մէջ ԺԷ․ դարու քարտէսագրող եւ ճարտարագէտ Ֆրանչեսքօ Պազիլիքաթա (*Francesco Basilicata*)։

Յունաստանի Ապստամբութեան (1821) ընթացքին, Արմենի կը դառնայ Կրետէի ժամանակաւոր յեղափոխական կառավարութեան կեդրոնը եւ 22 Մայիս, 1822-ին կրետացի ապստամբողները հոն կը ստորագրեն Էբիդաւրոսին Սահմանադրութիւնը։ Իսկ Կրետական ապստամբութեան ընթացքին (1895-1898)՝ Յունիս 26, 1897-ին, Յեղափոխական Առաջին Խորհրդաժողովը  տեղի կ՛ունենայ Արմենի գիւղին մէջ։

Ըստ Եգիպտական մարդահամարին՝ 1834, Արմենի գիւղին մէջ կը բնակէին 60 քիրստոնիայ եւ 15 մահմետական ընտանիքներ։ 1881-ին Արմենի ունեցած է 679 բնակիչ (595 քրիստոնիայ եւ 84 մահմետական)։ Ստորեւ բնակչութեան ժողովրդագրութիւնը 1900-էն մինչեւ 2021 ըստ կատարուած մարդահամարներուն։

     
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիին գիւղեր
Ստորոգութիւն:Վաղեմի հայկական գիւղեր Կրետէի մէջ
Ստորոգութիւն:Վաղեմի հայկական գիւղեր Յունաստանի մէջ
Արմենի (Լասիթի)

**Արմենի** (յուն․՝Αρμένοι)․ գիւղ, հիւսիս-արեւելեան Կրետէ, Յունաստան։ Սիթիա քաղաքապետութեան համանուն համայնքին կեդրոնն է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Արմենի ունի 245 բնակիչ։ Կը գտնուի Սիթիայէն 28,7քլ հարաւ եւ ծովու մակերեսէն 560 մեթր բարձրութեան վրայ։

## Տեղեկութիւններ
Արմենի տեղանունը յունարէն լեզուին մէջ կը գործածուի յոգնակիով՝ հայեր, եւ ինքնին կը վկայէ հայերու ներկայութիւնը շրջանին մէջ։ Բիւզանդիոնի կայսր՝ Նիքիֆորոս Ֆոքաս, երբ Կրետէն կ՛ազատագրէ (961), անոր բանակին մէջ ծառայող մեծ թիւով հայ զինուորներ հոն կը հաստատուին։ 

Ֆրանչեսքօ Պարոցի (*Francesco Barozzi)*, ԺԶ․ դարու իտալացի թուաբանագէտ եւ գիտնական, 1577-ի իր արձանագրութիւններուն մէջ նշած է գիւղին անունը իբրեւ *Armenus* (Արմենուս)*,* Սիթիա գաւառի։ Բեթրոս Քասթրոֆիլաքաս, 1583-ին վենետիկեան մարդահամարին արձանագրութիւններուն մէջ, գիւղը կը նշէ իբրեւ *Armenus,* 428 բնակիչներով։ 1630-ին, նոյն անունով գիւղը կը նշուի ԺԷ․ դարու քարտէսագրող եւ ճարտարագէտ Ֆրանչեսքօ Պազիլիքաթայի (*Francesco Basilicata*) արձանագրութիւններուն մէջ, ինչպէս նաեւ 1671-ի թրքական արձանագրութիւններու մէջ։

Ըստ Եգիպտական մարդահամարին՝ 1834, Արմենի գիւղին մէջ կը բնակէին 20 քիրստոնիայ եւ 8 թուրք ընտանիքներ։ 1856-ին պատահած երկրաշարժին գիւղը կը քանդուի։ 1881-ին Արմենի ունեցած է 246 բնակիչ (բոլորը քրիստոնիայ)։ Ստորեւ բնակչութեան ժողովրդագրութիւնը 1900-էն մինչեւ 2021 ըստ կատարուած մարդահամարներուն։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Հնադարեան հայկական գիւղեր Յունաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Վաղեմի հայկական գիւղեր Կրետէի մէջ
Ստորոգութիւն:Վաղեմի հայկական գիւղեր Յունաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Արմենիօ (Լարիսա)

**Արմենիօ** (յուն․՝Αρμένιο Λάρισας), տեղացիներուն համար՝ Արմենի (*Αρμένι)*․ Յունաստանի կեդրոնական ցամաքամասին' Թեսալիա տարածքաշրջանի գիւղ։ Համանուն համայնքին կեդրոնն է։ 2021-ի մարդահամարին, Արմենի ունի 688 մնայուն բնակիչ։ 

## Տեղեկութիւններ
Ըստ Ստրապոնի, անունը առած է Արղոնաւթիս Արմենոսէն։ Հին քաղաքին վայրը Բեթրան է, Վիվիիդա (Βοιβηίδα) լիճը, ուր նշմարելի են հին պարիսպներու հետքեր (Բեթրա լիճին ջուրերուն մէջ խորտակուած է)։ Գերմանացի պատմաբան Միլոյիսիչ, կը համարէ որ Արմենիու քաղաքն է եւ հետեւեալը արձանագրած է՝  

Բլուրը, որուն վրայ կը գտնուէր Արմենիոն, ունի երեք գագաթ։ Ամենաբարձր գագաթին վրայ յայտնաբերուած են միկինեան քաղաքակրթութեան տուներու պատեր եւ անօթներ։ Անոնց տակ յայտնաբերուած են նախորդող քաղաքակրթութեան՝ մասնաւորապէս միջյունական քաղաքակրթութեան անօթներ, որ զարգացած է  Ք․Ա 2000-Ք․Ա․2600 թուականներուն։ … Նաեւ, յայտնաբերուած են «խորանարդաձեւ դամբարաններ՝ կողքերին սալիկներով, մարդկային ոսկորներով եւ բազմաթիւ անօթներով։ «*Ο λόφος επί του οποίου έκειτο το Αρμένιο, έχει τρεις κορυφάς. Εις την υψηλοτέραν ευρέθησαν τείχη οικιών και αγγεία του Μυκηναϊκού Πολιτισμού. Κάτω από αυτά ευρέθησαν αγγεία του προηγουμένου από αυτόν πολιτισμού, ήτοι του Μεσελλαδικού, όστις ανεπτύχθη το 2.000 – 2.600 π.Χ. … Ακόμη ευρέθησαν τάφοι «κυβοειδείς εκ πλακών εις τας πλευράς, οστά ανθρώπων και άφθονα αγγεία*»

    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անունով Յունաստանի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Յունաստանի վաղեմի հայկական գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Արմենօ (Իտալիա)

**Արմենօ** (իտալերէն՝ *Armeno*), Հիւսիս-արեւմտեան Իտալիոյ քաղաքապետութիւն, Նովարա գաւառ, Բիէմոնթէ շրջան։ Կը գտնուի Թորինոյին հիւսիս-արեւելքը (մօտաւորապէս 100 քլ) եւ Նովարային հիւսիս-արեւմուտքը (45 քլ)։   
ձախից|մինի|Արմենօ քաղաքապետութեան քարտէս․ Նովարա գաւառԱրմենօ համաշխարհային ճանաչում ունի իր խոհարարներով եւ սպասարկուներով։ Մասնագիտութիւնը առնուազն չորս հարիւր տարուան պատմութիւն ունի։ Արձանագրութիւնները կը վկայեն թէ «armeniesi»ները  Սպանիոյ թագաւորի արքունիքին խոհարարներն էին։   

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Armeno parrocchiale.jpg|Արմենօ ծխական համայնք
Պատկեր:Armeno - Chiesa parrocchiale di Santa Maria Assunta bucolica.jpg
Պատկեր:Armeno (IT) municipio.jpg|Արմենօ, քաղաքապետարանը
Պատկեր:Casa Valle.jpg|Valle առանձնատուն
Պատկեր:Casa Típica Villarejo del Valle.jpg
Պատկեր:Armeno - Oratorio di Santa Maria Annunziata e Colonna della Peste, Coiromonte.jpg|Սանթա Մարիա Անունսիաթա աղօթատուն եւ Ժանտախտի սիւնը
Պատկեր:Armeno Chiesa di San Rocco.jpg|San Rocco եկեղեցի
Պատկեր:Armeno Chiesa di San Sebastiano.jpg|Սան Սեպասթիանօ եկեղեցի
Պատկեր:Armeno Chiesa di Sant'Anna.jpg|Sant'Anna եկեղեցի
Պատկեր:Coiromonte (Armeno) Oratorio di San Giuseppe.jpg|San Giuseppe աղօթատուն
  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի քաղաքներ
Րաֆֆի Աճէմեան

**Րաֆֆի Աճէմեան** գրող, ճարտարագէտ, թարգմանիչ։ Ծնած Պէյրութ, Լիբանան։ 1987-ին հաստատուած է Մոնթրէալ, Գանատա։

## Կրթութիւն
Րաֆֆի Աճէմեան աւարտած է Մոնթրէալի Գոնգորտիա համալսարանը, որպէս ճարտարագէտ։ Հետեւած է նաեւ նոյն համալսարանի իմաստասիրութեան դասընթացքներուն։

## Գրական Գործունէութիւն
Րաֆֆի Աճէմեանի առաջին գրութիւնները լոյս տեսած են «Հորիզոն» շաբաթաթերթի գրական յաւելուածին մէջ, 1994-էն սկսեալ։ Մաս կազմած է նաեւ անոր խմբագրական կազմին, ինչպէս նաեւ Լոս Անճելըսի «Բաց նամակ» պարբերականին։

Աճէմեանաշխատակցած է զանազան գրական ամսագրերու եւ թերթերու՝

* «Բագին»
* «Յառաջ»
* «Ինքնագիր»
* Մարկ Նշանեանի «Կամ» հանդէս

## Ծանօթագրութիւններ
Արամ Սաթեան

**Արամ Սաթեան** (23 Մայիս 1947, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ կոմպոզիտոր, երգահան, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2011), Հայաստանի կոմպոզիտորներու միութեան նախագահ։

## Կենսագրութիւն
Արամ Սաթեանը ծնած է 23 Մայիս 1947-ին, Երեւան։ 1961 թուականին աւարտած է Երեւանի Սպենդիարեանի անուան երաժշտական դպրոցը եւ մասնագիտական առաջին քայլերը առած է Երեւանի Ռ. Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ։ 1970 թուականին աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական կոնսերուատորիայի ստեղծագործական բաժինը, որմէ ետք կատարելագործուած է Մոսկուայի մէջ։ 1969 թուականին Մոսկուայի երիտասարդ կոմպոզիտորներու համամիութենական ստուգաքննութեան «Սիմֆոնիկ Վարիացիաներ» ստեղծագործութեան համար ստացած է առաջին մրցանակը։ 1970 թուականէն եղել է ԽՍՀՄ կոմպոզիտորներու միութեան անդամ։

1973-1980 թուականներուն աշխատած է ՀԽՍՀ հեռուստառատիոպետկոմի մէջ՝ որպէս երաժշտական խմբագիր, իսկ 1980-1986 թուականներուն՝ Երեւանի Պապաջանեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ՝ որպէս երաժշտութեան տեսութեան բաժինի վարիչ։ 1981-1984 թուականներուն ուսանած է Երեւանի կոնսերուատորիայի ասպիրանտուրայի մէջ եւ հրաւիրուած է դասաւանդելու ստեղծագործական բաժինին մէջ։ 1990-1994 թուականներուն եղած է Երեւանի Կամերային նուագախումբի գեղարուեստական ղեկավարը, 1994-1997 թուականներուն՝ Հայաստանի հեռուստառատիոյի պետական վարչութեան երաժշտական ծրագրերու եւ խումբերու տնօրէնը ու գեղարուեստական ղեկավարը։ Երեւանի կոնսերուատորիայի փրոֆեսոր է։ 2013 թուականին ընտրուած է Հայաստանի կոմպոզիտորներու միութեան նախագահ։

Արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու տարբեր հանրապետական մրցոյթներու մէջ. 1981 թուականին՝ ՀԽՍՀ կոմերիտմիութեան Պետական մրցանակ, 1976 թուականին՝ «Առաջին Սիրոյ Հեքիաթն Իմ», 1985 թուականին՝ «Արդեօք Յիշում Ես», 1991 թուականին՝ «Յուսոյ Աղօթք» երգերը՝ «Լաւագոյն Երգ»։ Գրած է «Լիլիթ», «Փոքրիկ Ցախեսը», «Մանեկեն» փոփ օփերաները, «Մենք Դաշնամուր Ենք Նուագում» պալետը, երեք սիմֆոնիա, շարք մը կոնցերտներ, բազմաթիւ սիմֆոնիկ եւ կամերային ստեղծագործութիւններ, աւելի քան 300 երգեր եւ ռոմանսներ, երաժշտութիւններ կինոյի եւ թատրոնի համար։ «Լիլիթը» գրուած է 1983 թուականին եւ կը համարուի այդ ժանրին մէջ գրուած առաջին հայկական ստեղծագործութիւնը։

Արամ Սաթեանը արձակած է բազմաթիւ ձայնապնակներ եւ ձայներիզներ՝ Հայաստանի, Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսայի եւ Արժանդինի մէջ: Ունի ֆոնդային ձայնագրութիւններ։ 

## Սաթեան Երաժշտական Տոհմ
Հայրը՝ Արամ Սաթունցը,  հօրեղբայրը՝ Աշոտ Սաթեանը, եւս նշանաւոր կոմպոզիտորներ եղած են.-

* Աշոտ Սաթեան (1906-1958)
* Արամ Սաթունց (Սաթեան, 1913-1990)
* Արամ Սաթեան (1947)
* Աշոտ Սաթեան կրտսեր (1965)
* Արթուր Սաթեան (1973)
* Դաւիթ Սաթեան (1979)
* Լիլիթ Սաթեան (1981)
* Ռուբէն Սաթեան (1982)

## Պարգեւներ Եւ Կոչումներ

* Մովսէս Խորենացիի մետալ, 2022 ։
* Առաջին աստիճանի մետալ (Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար) (2017)։ 
* Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2011)։ 
* Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ մետալ (2007)։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին Յղումներ

* Արամ Սաթեան - Հայաստանի կոմպոզիտորներու միութիւն
Պահակ (թերթ, Թիֆլիս)

**Պահակ**, կիսաօրինական օրաթերթ, ՌԿ(բ) կ Կովկասեան երկրային կոմիտէի օրգան։ Հրատարակուած է 1920 թուականին (23 համար, առաջինը՝ 1 Յունուար, 1920, 23-րդը՝ 23 Յունուար 1920), Թիֆլիսի մէջ։

Խմբագիր հրատարակիչներ՝ Դ․ Տէր-Սիմոնեան, Վ․ Երեմեան։ Հայ աշխատաւորական զանգուածներու շրջանին գովազդած է Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը, անոնց կոչ առած է հետեւիլ Ռուսաստանի բանուոր դասակարգի ու աշխատաւոր գիւղացիութեան օրինակին եւ ազատագրութեան յոյսերը կապել պոլշեւիկներու, խորհրդային Ռուսաստանի ու կարմիր բանակի հետ։ «Հայաստանի դաշնակցական կառավարութիւնը եւ հայ աշխատաւորութիւնը», «Դաշնակցութիւնը «դժգոհ» է Գերագոյն խորհուրդիէն», «Ովքե՜ր են մէնշեւիկները», «Բթամտութիւն թէ քծնանք» եւ այլ յօդուածներու մէջ թերթը թշնամականօրէն դէմ արտայայտուած է դաշնակցութեան քաղաքականութիւնը։

Տպագրուած են Մաքսիմ Կորքիի, Յակոբ Յակոբեանի ստեղծագործութիւնները, գրախօսականներ Ալեքսանտր Պլոկի եւ Ալեքսանդր Գերցենի գործերու մասին։

Ունեցած է «Խորհրդային Ռուսաստանում», «Քաղաքացիական պատերազմ», «Մամուլ», «Բանուորական կեանք» կայուն խորագրերը։ Աշխատակցաց են Սէյրին (Ա․ Գուլոյեան), Հ․ Ազիզեանը, Ս․ Խանոյեանը, Շ․ Ամիրխանեանը եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վրաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Պայքար (թերթ, Թիֆլիս)

**«Պայքար»**, գրական, հասարակական, քաղաքական եւ տնտեսական իրաւական շաբաթաթերթ (յետագային՝ օրաթերթ)։ Հրատարակած է 1915–1919 թուականներուն, Թիֆլիսի մէջ։ Սոցիալ–դեմոկրատական թերթ էր, որու խմբագրութեան մէջ սկիզբի կը մտնեն երկու պոլշեւիկ (Ասքանազ Մռաւեան եւ Սարգիս Խանոյեան) եւ երկու մենշեւիկ (Արամայիս Երզնկեան եւ Հայկ Ազատեան)։ Մինչեւ 100 համարը փաստէրէն կը գտնուէր պոլշեւիկներու ձեռքին։ Աշխատակցած են Ստեփան Շահումեանը, Արսէն Ամիրեանը, Անաստաս Միկոյեանը, Մելիք Մելիքեանը, Յակոբ Յակոբեանը, Արտաշես Կարինեանը, Յակոբ Կամարին, Գուրգէն Հայկունին, Ա․ Վարդանեանը, Սիմակը եւ ուրիշներ։

Թերթը հետապնդած է Ռուսաստանի ցարական իշխանութիւններու կողմէ, խիստ գրաքննութեան պատճառով յաճախ լոյս տեսած դատարկ սիւնակներով։ Դրութիւնը փոխած է 1917 թուականի Փետրուարեան յեղափոխութենէն ետք։ Թերթը դրական արտայայտուած է ցարական կառավարութեան տապալման հանդէպ եւ կոչ ըրած է ամրապնդել բանուորներու ու զինուորներու միջոցառումներու խորհրդայինները։

Մեծ տեղ յատկացուցած է գրականութեան ու արուեստի հարցերուն, տպագրուած են Մաքսիմ Կորքիի, Յակոբ Յակոբեանի, Ազատ Վշտունիի, Արազիի եւ ուրիշներու երկերը։ Երկրի յետագայ զարգացման, քաղաքական իրադրութիւններու գնահատման հարցերուն մէջ շուտով դրսեւորուեցան լուրջ տարաձայնութիւններ «Պայքար»-ի խմբագրական կազմին մէջ, որ միատարր չէր։

Պոլշեւիկները մենշեւիկներու հետ ունեցած տարաձայնութիւններու պատճառով հեռացած են թերթի խմբագրութենէն՝ յետագային ստեղծելով իրենց օրգանը՝ «Բանուորի կռիւը» (Թիֆլիս)։ 101-րդ համարէն «Պայքար»-ն ամբողջապէս ձեռք բերած է մենշեւիկեան ուղղուածութիւն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վրաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Պատկեր (թերթ)

**«Պատկեր»**, կինոարուեստին նուիրուած հայկական առաջին պարբերական, ապա՝ գրական, երգիծային, գեղարուեստական շաբաթաթերթ, վերջը՝ կիսամսեայ հանդէս։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1927 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Արտօնատէր՝ Երմոգ Գույումճեան, պատկերասրահի տնօրէն՝ Նուպար Խաչատուրեան։

9-րդ համարէն միացած է «Անուշապուր» (Կոստանդնուպոլիս, 1926–1927 թուականներ) շաբաթաթերթին եւ, պահպանելով համարակալումը, տպագրուած «Անուշապուր-Պատկեր» անունով (1927–1928 թուականներ)։ Խմբագրապետ՝ Բագարատ Թեւեան, արտօնատէր եւ պատկերասրահի տնօրէն՝ Երուանդ Պարոնեան։

1931–1945 թուականներուն շարունակած է լոյս տեսնել ընդհատումներով։ Խմբագիր՝ Ժիրայր Վարժապետեան, 1932 թուականէն արտօնատէր՝ Երմոգ Գոյումճեան, վարիչ-խմբագիր՝ Աւետիս Ալիքսանեան։

1944–1945 թուականներուն հրատարակուած է որպէս ստամպուլահայ նոր գրողներու պարբերական։ Լուսաբանած է ստամպուլահայ համայնքի կեանքը, անդրադարձած է համաշխարհային մշակոյթին եւ գիտութեան, սոցիալ-հասարակական վերափոխումներուն։

Առաջին տարիներու նիւթերը հիմնականին նուիրուած են կինոյի նորութիւններուն, ժամանակի նշանաւոր դերասաններուն։ Գրական բաժինին մէջ տեղ գտած են հայ գրողներու եւ համաշխարհային դասականներու (Օսկար Ուայլտ, Միխայիլ Լերմոնտով, Ստեֆան Ցուայգ) ստեղծագործութիւններ։

Ունեցած է նաեւ գիտութեան, երգիծանքի բաժիններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Պատկեր (հանդէս)

**«Պատկեր»**, կրօնական, գիտական, գրական-բանասիրական կիսամսեայ հանդէս։

Կոստանդնուպոլիսի հայ կաթողիկէ պատրիարքարանի հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1890–1899 թուականներուն Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Արտօնատէր՝ Յովսէփ Շեհրէան, խմբագիր՝ Ե. Նազարէթեան։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Պատմաբանասիրական Հանդէս

**Պատմաբանասիրական հանդէս** (անգլ.՝ Historical-Philological Journal), ՀՀ ԳԱԱ կողմէ հրատարակուող գիտական հանդէս։ Կը լուսաբանէ հայ ժողովուրդի պատմութեան, գրականութեան, փիլիսոփայութեան, լեզուի, արուեստի եւ մշակոյթի հարցերը, ընդհանուր բանասիրութեան եւ հայագիտութեան տեսական խնդիրները, հայ ժողովուրդի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կապերը միւս ժողւուրդներու հետ։

## Պատմութիւն
Հայագիտական այս հանդէսը հիմնադրուած 1958 թուականին, հիմնադիր խմբագիրը եղած է ակադէմիկոս Մկրտիչ Ներսիսեանը, որու մահէն ետք 1999 թուականին անոր փոխարինած է ակադեմիկոս Վարդգէս Միքայէլեանը։ 2006 թուականէն հանդէսի գլխաւոր խմբագիրն է ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր Սարգիս Յարութիւնեանը։

Տպագրուած յօդուածները, եթէ հարկ կը նկատուի, կ՚ուղարկուին մասնագէտներու գրախօսութեան։ Տպագրուող բոլոր յօդուածները վերջնականապէս կը քննարկուին խմբագրական խորհուրդի նիստին եւ կը յանձնուին տպագրութեան։ Հանդէսին մէջ տպագրուած յօդուածները եռալեզու են՝ հայերէն, ռուսերէն եւ անգլերէն։ Հանդէսը սկզբնական տարիներուն կը տպագրուէր տարեկան չորս համար, իւրաքանչիւրը աւելի քան 300 մեծադիր տպագրական էջ, իսկ 1999 թուականէն ի վեր կը տպագրուի տարեկան 3 համար։

## Աշխատակազմ

### Գլխաւոր խմբագիրներ

* Մկրտիչ Ներսիսեան (1958-1999)
* Վարդգէս Միքայէլեան (1999-2006)
* Սարգիս Յարութիւնեան (2006-2019)

Գլխաւոր խմբագրի ներկայ տեղակալ եւ պատասխանատու քարտուղարն է բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր Անուշաւան Զաքարեանը։

### Խմբագրական խորհուրդ
Խմբագրական խորհուրդը բաղկացած է հետեւեալ անդամներէն՝

* ակադեմիկոս Սուրէն Արեւշատեան,
* ակադեմիկոս Հրաչ Բարթիկեան,
* ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Արամ Քալանթարեան,
* ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Հենրիկ Յովհաննիսեան,
* բ.գ.դ. Աելիտա Դոլուխանեան,
* բ.գ.դ. Լաւրենտի Յովհաննիսեան,
* բ.գ.դ. Սամուած Մուրատեան,
* բ.գ.դ. Ազատ Եղիազարեան,
* պ.գ.դ. Պաւել Չոպանեան։

## Արտաքին յղումներ

* Հայաստանի մէջ հրատարակվող գիտական պարբերականներու ցանկ  // Գիտական տեղեկատվական վերլուծության և մոնիթորինգի կենտրոն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ գիտական պարբերականներ
Արմենոխորի, Խանիա

**Արմենոխորի** (յուն․՝ Αρμενοχώρι,պաշտօնական անուանումը՝ *Αρμενοχώριον)․* Քիսամոս քաղաքապետութիւն, Խանիա Շրջանային Միաւոր, Կրետէ, Յունաստան։ Կիսալեռնային բնակավայր, որ կը գտնուի Խանիայէն 41 քլ դէպի հարա-արեւմուտք։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 210 մեթր է։ Արմենոխորի տեղանունը՝ (արեմենի + խորիօ, այսինքն հայերու գիւղ) ինքնին կը վկայէ հայերու ներկայութիւնը շրջանին մէջ։ Բիւզանդիոնի կայսր՝ Նիքիֆորոս Ֆոքաս, երբ Կրետէն կ՛ազատագրէ (961), անոր բանակին մէջ ծառայող մեծ թիւով հայ զինուորներ հոն կը հաստատուին։ Այդ պատճառով, Կրետէի մէջ կը հանդիպինք «հայկական գիւղերու»․ Արմենի (Խանիա), Արմենի (Լասիթի), Արմենի (Ռեթիմնօ)։

Բնակավայրը պետական ճանաչում կը ստանայ 1925-ին եւ մազ կը կազմէ Խանիա նահանգին Մալաթիրու համայնքին, իսկ 1929-ին՝ Սֆաքոբիղադի համայնքին։ 1997-ին եւ 2010-ին Յունաստանի տարածքին տեղի ունեցած աշխարհագրական վարչական փոփոխութիւններով, յաջորդաբար մաս կը կազմէ Մեթիմնի քաղաքապետութեան եւ ապա՝ Քիսամոս քաղաքապետութեան։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, բնակչութեան թիւը 27 է։ Վերջին տասնամեակներուն մնայուն բնակչութեան թիւը, հետզհետէ կը նուազի․ ստորեւ ցուցակը։

       
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի վաղեմի հայկական համայնքներ
Ստորոգութիւն:Կրետէի համայնքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի վաղեմի հայկական համայնքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հայկական համայնքներ
Ստորոգութիւն:Կրետէի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Թանգարաններու Միջազգային Օր

**Թանգարաններու Միջազգային Օր**, ամէն տարի 18 Մայիսին յիշատակուող տօն:

## '''Նկարագրութիւն'''
Թանգարաններու միջազգային օրը ամէն տարի կը յիշատակուի 18 Մայիսին: Հռչակուած է Թանգարաններու Միջազգային Խորհուրդին (ICOM - The International Council of Museums) որոշմամբ 18 Մայիս 1977-ին (ICOM)-ի 11-րդ գլխաւոր համագումարի ընթացքին՝ ռուսական պատուիրակութեան առաջարկութեամբ։

1978-էն ի վեր իւրաքանչիւր տարի այս օրը կը նշէ աշխարհի աւելի քան 150 երկիրներ, որոնց կարգին նաեւ Հայաստանը։

1992 թուականէն սկսեալ իւրաքանչիւր Թանգարանային Միջազգային Օր կ'ունենայ թեմայ եւ (ICOM)-ը կը հրապարակէ տուեալ թեմային հետ կապուած միջոցառումները։ Այս օրը թանգարաններու այցելուները ո՛չ միայն կրնան այցելել թանգարանները, այլեւ կրնան մասնակցիլ տարաբնոյթ մշակութային միջոցառումներու։

Նոյն օրերուն, «Թանգարաններու Գիշեր» ծրագիրն ալ տեղի կ'ունենայ 2005-էն սկսեալ՝ Ֆրանսայի մշակոյթի եւ հաղորդակցութեան նախարարութեան նախաձեռնութեամբ` (ICOM)-ի, (UNESCO)-ի եւ Եւրախորհուրդի հովանաւորութեամբ: Հայաստանը «Թանգարաններու Գիշեր» համաեւրոպական միջոցառումին միացած է 2005-էն սկսեալ: Հայաստանի մէջ այս օրը թանգարանները իրենց դռները բաց կը պահեն մինչեւ ժամը 24։00, եւ այդպիսով ամէն ոք կրնայ անվճար այցելել թանգարան:

## '''Թանգարաններու Միջազգային Օրուան Թեմաներ'''
Տարիներու ընթացքին Թանգարաններու Միջազգային Օրուան խորագրերը.-

1992 թ.՝ «Թանգարանները եւ շրջակայ միջավայրը»

1997-1998 թթ.՝ «Մշակութային արժէքներու անօրինական տեղափոխման դէմ պայքար»

2000 թ.՝ «Թանգարանները յանուն հասարակութեան համերաշխութեան եւ ներդաշնակութեան»

2005 թ.՝ «Թանգարանը որպէս կամուրջ մշակոյթներու միջեւ»

2008 թ.՝ «Թանգարանները որպէս սոցիալական փոփոխութիւններու եւ զարգազման գործօն»

2009 թ.՝ «Թանգարանները եւ դուրիզմը»

2010 թ.՝ «Թանգարանները յանուն սոցիալական ներդաշնակութեան»

2013 թ.՝ «Թանգարանը որպէս ոչ ֆորմալ կրթութեան միջավայր»

2014 թ.՝ «Թանգարանները կը միաւորեն մեզ»

2015 թ.՝ «Թանգարանները յանուն կայուն զարգացման»  

2016 թ.՝ «Թանգարանները եւ մշակութային լանդշաֆտները» 

2017 թ.՝ «Ցաւոտ պատմութիւններ. դժուար պատմելի թանգարաններուն մէջ»

2018 թ.՝ «Գերհաղորդակցուող թանգարաններ․ նոր մօտեցումներ, նոր հասարակութիւն»

2019 թ.՝ «Թանգարանները՝ որպէս մշակութային հանգոյցներ. աւանդոյթի ապագան»

2020 թ.՝ «Թանգարանները յանուն հաւասարութեան. բազմազանութիւն եւ ներառականութիւն»

2021 թ.՝ «Թանգարաններու ապագան. վերականգնել եւ վերաիմաստաւորել»

2022 թ.՝ **«**Թանգարաններու ուժը»

2023 թ.՝ «Թանգարաններ, կայունութիւն եւ բարեկեցութիւն»

2024 թ.՝ «Թանգարաններ, կրթութիւն եւ հետազօտութիւն»

2025 թ.՝ «Թանգարաններու ապագան արագ փոփոխուող համայնքներուն մէջ» 

## '''Պատկերասրահ'''

Պատկեր:Daumier galerie tableaux.jpg|Թանգարաններու Միջազգային Օր
Պատկեր:International Museum Day 2022 Poster for banner.png|ICOM
Պատկեր:Μουσεία Βατικανού.jpg|Թանգարաններու Միջազգային Օր
Պատկեր:Ara Sargsyan cucasrak 4.jpg|Արա Սարգսեան ցուցասրահ
Պայքար (թերթ, Ստեփանակերտ)

**«Պայքար»** (ընդհատակեայ հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերական)։ ՀՅԴ Արցախի կոմիտէի (չբացայայտուած, Հայոց Ընկերուարական Արցախական կուսակցութիւն ընդհատակեայ անուանումով) ամէնամսեայ պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է Ստեփանակերտի մէջ՝ 1989-1993 թթ. (ապա՝ «Ապառաժ», ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական Կոմիտէի պաշտօնաթերթ)։

## Պատմութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8A%D5%A1%D5%B5%D6%84%D5%A1%D6%80_%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9-%D5%B6%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AF.jpg|մինի|ՀՅԴ Մամլոյ եւ տեղեկատու կեդրոնի Երեւանի գրասենեակի շնորհաւորական նամակը՝ թերթի առաջին համարի լոյսընծայման կապակցութեամբ։
Սկզբնական շրջանին (1989) հրատարակած է պրոշիւրատիպ՝ «Վերածնունդ» անուանումով (խմբագիր՝ Յակոբ Խաչատրեան)։ ՀԽՍՀ տարածքին ՀՅԴ-ի բացայայտուելէն ետք, Օգոստոս 1990-էն, «Վերածնունդ»-ը տպագրած է «Պայքար» անուանումով (խմբագիր՝ Դաւիթ Ջրաբերդ), ընդհատակեայ, պարբերականութիւնը՝ ամիսը 1 համար (A 3 չափի)։

Թերթի հիմնական թղթակիցները հանդէս եկած են նաեւ Արցախի մէջ ընդհատակեայ գործող «Ազատ Արցախ» ռատիոկայանի եթերին մէջ։

Թերթի տպագրութեանը անմիջականօրէն մասնակցած են նաեւ Սերգէյ Շահուերդեանը, Մաքսիմ Միրզոյեանը, Լէով Աւանեսեանը։ Թերթի գլխագրի հեղինակը նկարիչ Արմէն Ղուկասեանն է, նկարչական յետագայ ձեւաւորումները իրականացուցած է նկարիչ Սերգէյ Առուստամեանը։

## Գործունէութիւնը
Թերթի հիմնական նպատակն էր նպաստել Հայ դատի իրագործման, ժողովուրդի պատմական յիշողութեան պահպանման։ Լուսաբանած է արցախահայութեան պայքարը, տպագրած է Հայաստանի եւ Սփիւռքի հասարակական-քաղաքական կեանքը ներկայացնող յօդուածներ, գրական-մշակութային հայրենասիրական գործեր։

1991-ի Հոկտեմբեր-Նոյեմբերին ՀՅԴ մամլոյ եւ տեղեկատու կեդրոնի Երեւանի գրասենեակը հրատարակած է «Պայքարի շաբաթուայ լուրեր» տեղեկագրի 5 համար։

## Թղթակիցներ

* Դաւիթ Ջրաբերդ (Արիս Արսենի Գրիգորեան)
* Գոռ Գնունի (Արիս Արսենի Գրիգորեան)
* Վրէժ Արարատեան (Արմէն Ռոզէնբլատի Դանիէլեան)
* Սարգիս (Սերգէյ Նարիկի Շահուերդեան)
* Մանուկ (Լեւոն Գրիգորի Աւանեսեան)
* Սեթօ (Լեւոն Հրանդի Մելիք-Շահնազարեան)
* Արգօ (Հրանդ Մահմուդի Ալեքսանեան ), ուրիշներ

## Հիմնական խորագրերը

* «Խմբագրական»
* «Մեկնաբանի սիւնակ»
* «Դարասկիզբ»
* «Դեմքեր ՀՅԴ 100-ամեայ պատմութիւնից»
* «Դեսից-դէնից»
* «Երգիծական հեռատիպ»
* «Ժառանգութիւն»
* «Մտածումներ»
* «Պատգամ»
* «Քաղաքական բառարան» եւ այլն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Արցախի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական լրատուական պարբերականներ
Պատանեկան Արձագանգ

**«Պատանեկան արձագանք»**, մանկապատանեկան ամսաթերթ (1951-1971), երիտասարդական երկշաբաթաթերթ (1972), պատանեկան ամսաթերթ (1973)։ Մերձաւոր Արեւելքի հայ աւետարանական եկեղեցիներու միութեան սեփականութիւն եւ հայ աւետարանական քրիստոնէական Ջանից ընկերակցութեան հրատարակութիւն։

Լոյս կը տեսնէ Դեկտեմբեր 1936-էն (ընդհատումներով)։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ վերապատուելի Մանասէ Շնորհօքեան։ Խմբագիրներ՝ Լ. Ա. Սիմոնեան, վերապատուելի Պարգեւ Տարագճեան, Ժանէթ Քասունի, Փօլ Ներսեսեան, Արամ Սարգիսեան, Տիգրան Եումուշաքեան, Երուանդ Քասունի (1993 թուականէն)։

Լոյս կ՚ընծայէ հոգեւոր, հայկական, միջազգային, պատմական, գիտական, մարզական, մշակութային, երաժշտական եւ այլ լուրեր ու յօդուածներ։ Լայն տեղ կը յատկացնէ նաեւ պատանիներու հեղինակած կամ անոնց համար գրուած հայագիր եւ թարգմանական, արձակ ու չափածոյ գրական ստեղծագործութիւններուն։ Սփիւռքահայ ամէնաերկարակեաց եւ հետեւալական մանկապատանեկան պարբերաթերթն է։

1940-1942 թուականներուն ունեցած է «Կիրակնօրեայ դպրոցի դասեր» յաւելուածը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մանկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ
Արմենոխորի, Ֆլորինա

**Արմենոխորի** (յուն․՝ Αρμενοχώρι)*․* Ֆլորինա նահանգի դաշտային գիւղ, Հիւսիսային Յունաստան։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 670 մեթր է։ Արմենոխորի տեղանունը՝ (արեմենի + խորիօ, այսինքն հայերու գիւղ) ինքնին կը վկայէ հայերու ներկայութիւնը շրջանին մէջ։ Գիւղին հին անումը եղած է Արմենորօ կամ՝ Արմենոր (Αρμένορο, Άρμενορ)։

## Հայերու վաղեմի բնակութիւնը շրջանին մէջ
Հայերը առաջին անգամ հոն կը հաստատուին Զ․ դարավերջը։ Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի միջեւ պատերազմի աւարտին, Հայաստանի մեծ մասը՝ արեւմտեան, կ՛իյնայ բիւզանդական իշխանութեան ձեռքը։ Մորիկ կայսր (582-602), հայերու գերիշխանութիւնը ջնջելու, անհետացնելու համար, իր բանակին հայկական գունդերը կը փոխադրէ կայսրութեան հեռաւոր շրջաններ։ Այսպէս, Զ․ դարավերջէն մինչեւ Է․ դարասկիզբին, մօտաւորապէս 30 000 հայ զինուորներ Մակեդոնիա եւ Թրակիա կը հաստատուին։

## Նորագոյն շրջան
Ըստ 2021-ի մարդահամարին, բնակչութեան թիւը 846 է, եւ կը բաղկանայ բնիկ Մակեդոնացիներէ եւ Պոնտոսի գաղթականներէ։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ կը զբաղի։

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի վաղեմի հայկական համայնքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Պարսկահայք

մինի|323x323փքս|Պարսկահայք՝ Մեծ Հայքի Նահանգներէն

**Պարսկահայք**, նահանգ Մեծ Հայքի կազմին մէջ:
Կ'ընդգրկէր Կապուտան լիճի հիւսիսային եւ արեւմտեան առափնեայ շրջանները։ Սահմանակից էր Կորճայք եւ Վասպուրական նահանգներուն։ Արշակունիներու թագաւորութեան օրօք կը կազմէր Նոր Շիրական բդեշխութեան հիմնական մասը։

## Պատմութիւն
Պարսկահայք անունը առաջին անգամ յիշատակուած է «Աշխարհացոյց»-ին մէջ, իսկ անոր Հեր եւ Զարեւանդ գաւառները կը յիշատակուին հին ժամանակներէն եւ շատ յաճախ։ Պարսկահայքը գրաւած է Ուրմիոյ լիճի արեւմտեան եւ հիւսիսային առափնեայ շրջանները։ Նահանգը շրջապատուած էր Ուրմիա լիճով եւ Կորճէք ու Վասպուրական «աշխարհ»-ներով։ Պարսկահայքի մէջ շատ տարածուած էին ցիռը եւ այծեամը։ Պարսկահայքի Հեր եւ Զարեւանդ քաղաքներու բնակչութեան ճնշող մասը կը կազմէին հայերը, իսկ հարաւային մնացած գաւառներուն մէջ բաւական թիւ կը կազմէին նաեւ ատրպատականցիները։

Պարսկահայքը թէ՛ Արտաշէսեաններու եւ թէ՛ Արշակունիներու թագաւորութեան շրջանին միացուած էր Հայկական պետութեան։ Հայաստանի առաջին բաժանումի ժամանակ (387 թուական) Պարսկահայքը միացաւ Ատրպատականին եւ անոր կազմին մէջ մնաց մինչեւ վերջ, բացառութեամբ Հեր, Զարեհաւան եւ Զարեւանդ գաւառներու ու քանի մը այլ շրջաններու, որոնք 9-11-րդ դարերուն կը մտնէին Վասպուրականի թագաւորութեան մէջ։

## Վարչական բաժանում
Ըստ «Աշխարհացոյց»-ին, Պարսկահայքը կազմուած էր 9 գաւառներէ.-
* Այլի կը կոչուէր նաեւ Կուռիճան- կեդրոնը՝ Այլի
* Մարի գաւառ- կեդրոնը՝ Մարի
* Թրաբի- կեդրոնը՝ Նախճաւան
* Արասխ կը կոչուէր նաեւ Ովիա (Արիսի)- կեդրոնը՝ Շնաւհ
* Առնա կը կոչուէր նաեւ Ըռնա- կեդրոնը՝ Առնա
* Տամբեր- կեդրոնը՝ Տամբեր
* Զարեհաւան- կեդրոնը՝ Զարեհաւան
* Զարեւանդ (Զարաւանդ)- կեդրոնը՝ Զարեւանդ (Զարաւանդ)
* Հեր- կեդրոնը՝ Հեր

## Գրականութիւն
* Թադէոս (Թադիկ) Յակոբեան, «Հայաստանի Պատմական Աշխարհագրութիւն», Երեւան, 2007։
* «Հայաստանի Ազգային Ատլաս», հատոր Բ., Երեւան, 2008։
* Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան, հատոր 1-5, Երեւան, 1986-2001։

## Արտաքին Յղումներ
* «Հայաստանի Ազգային Ատլաս», հատոր Բ., Երեւան, 2008։

## Ծանօթագրութիւններ
Պատմութիւն Եւ Մշակոյթ (հանդէս)

«**Պատմութիւն** **Եւ Մշակոյթ**», հայագիտական կիսամեայ հանդէս։ Երեւանի պետական համալսարանի հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 2010 թուականէն (առաջին պրակը՝ 2005 թուականին՝ «Տարեգիրք») Երեւանի մէջ։ Գլխաւոր խմբագիր՝ Էդիկ Մինասեան, պատմական խմբագիր՝ Յակոբ Պետրոսեան։

Կը լուսաբանէ ՀՀ բուհերու հայագիտութեան բնագաւառին մէջ կատարուած աշխատանքները, կը տպագրէ յօդուածներ, հաղորդումներ, պատմական ակնարկներ, յուշագրութիւններ, գրախօսութիւններ, Հայաստանի եւ հարակից երկիրներու պատմութեան, համաշխարհային պատմութեան չլուսաբանուած հարցերուն վերաբերող սկզբնաղբիւրներ, գրքաշուկայի նորութիւնները եւ այլն։

Նիւթերը կը տպագրուին հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն (ամփոփումներով)։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Պատմութիւն Մեղուաց

**«Պատմութիւն** **Մեղուաց»**, ֆրանսիացի բնագէտներ Պիւֆոնի եւ Պոմարի երկը։ Ֆրանսերէնէն թարգմնութիւն՝ Խոճամալ Սաֆարի։

## Պատմութիւն
Տպագրուած է 1796 թուականին Մատրասի մէջ՝ Յարութիւն Շմաւոնեան Շիրազեցիի տպարանին մէջ։ Տիտղոսաթերթին՝ «Յամառօտ պատմութիւն մեղուաց. արտահանեալ ի բնազննական պատմութենէ Մօնսիւ Պիւֆոնի եւ Մօնսիւ Պօմարի քաջ բնազննաց գաղղիացւոց»։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Պատմագիրք Հայոց (մատենաշար)

**«Պատմագիրք** **Հայոց»**, մատենաշար։

## Պատմութիւն
Տպագրուած է Թիֆլիսի եւ Վաղարշապատի մէջ՝ Սուքիաս Պարզեանի նիւթական օժանդակութեամբ։

Ի սկզբանէ նախատեսուած էր հրատարակել հայ հին եւ նոր պատմագիրներու լիակատար ժողովածուներու՝ 5 հատորով (իւրաքանչիւրը՝ քանի մը գիրքով, շուրջ 50 հեղինակի աշխատութիւն), սակայն լոյս ընծայած է միայն 3 գիրք՝ Ղազար Փարպեցիի «Պատմութիւն Հայոց եւ Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան» (1904 թուական, Թիֆլիս, Մնացական Մարտիրոսեանի տպարան), Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց» (1909, նոյն տպարան) եւ Մովսէս Խորենացիի «Պատմութիւն Հայոց» (1913, համար 1, նոյն տպարան, համար 2, Վաղարշապատ, Սուրբ Էջմիածինի տպարան)։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Պետութիւն Եւ Իրաւունք

**Պետութիւն** **Եւ Իրաւունք**, ընդգրկուած է Հայաստանի բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովի (ՀՀ ԲՈՀ) սահմանած դոկտորական եւ թեկնածուական ատենախօսութիւններու հիմնական արդիւնքներու եւ դրոյթներու հրատարակման համար ընդունելի պարբերական գիտական հրատարակութիւններու ցուցակին մէջ։

## Աղբիւր

* Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանի մէջ հրատարակուող գիտական պարբերականներու ցանկ 
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Մաասթրիխթ

**Մաասթրիխթ** (Լիմպուրկերէն՝ Mestreech [məˈstʀeːx]; Ֆրանսերէն՝ Maestricht ; Սպաներէն՝ Mastrique ) քաղաք Նիտըրլենտի հարաւ-արեւելգը: Ան Լիմպուրկ նահանգի մայրաքաղաքն է եւ կը գտնուի Մաաս գետի ափին: Մաասթրիխթ բակած է Պելճիքայի սահմանին եւ մաս կը կազմէ Մաաս-Ռայն Եւրօնահանքին, 3.9 միլիոն բնակիչներէ բաղկացած նահանք մը որ կը պարունակէ նաեւ Աախըն, Լիեժ, եւ Հասսելթ քաղաքները

Մաասթրիխթ հռոմէեական բնակարանէ (լատ.՝ *Trajectum ad Mosam*) միջնադարեան արեւտուրի եւ կրոնական կենդրոն դարձաւ: 19րդ դարուն ան դարձաւ արհեստներու կեդրոն: Այսօր, քաղաքը մշակոյթային եւ կրօնական կեդրոն է, եւ ճանչցուած է Մաասթրիխթ պայմանագրով եւ իբր Եւրօ-ի ծննդավայրի: Մաասթրիխթ ունի 1677 ազգային ժարանգութեան շենքեր (հոլ.՝ *rijksmonumenten*), երկրորդ ամենաբարձրը Ամսթերտամէն ետք: 

## Աշխարհագրութիւն

### Թաղամասեր
Մաասթրիխթ կը բաղկանայ եօթը տարածքներէ (հոլ.՝ ) եւ 44 թաղամասերէ:

# Մաասթրիխթ կեդրոն՝ Ներքին քաղաք (Binnenstad, կամ Պիննընսդատ), Եէքերքվարթիր, Քոմմըլքվարթիր, Սդադընքվարթիր, Պոշսդրաադքվարթիր, Սուրբ Մարտիրոսի նաւահանգիստ (Սինդ Մաարդընսբորդ), Վիսք-Քերամիք:
# Հարաւ-արեւմուտք՝ Վիլլա պարտեզ (Villapark, կամ Վիլլաբարք), Եէքըրտալ, Պիզլանտ, Քամբանյ, Վոլտըր, Սուրբ Պետրոս (Սինթ Փիթըր, Sint Pieter):
# Արեւմուտք՝ Պրիւքսելեան նաւահանգիստ (Պրիւքսելսբոր Brusselsepoort), Մարիապերկ, Պելֆորդ, Փոթընպերկ, Մարբերդիուս, Քապերկ, Մալպերկ, Տուսպերկ-Տացընտանս, Տաալհոֆ:
# Հիւսիս-արեւմուտք՝ Պոշի նաւահանգիստ (Boschpoort), Պոսշերվելտ, Ֆրոնդընքվարթիր, Պելվետեր, Լանաքերֆելտ:
# Հիւսիս-արեւելք՝ Պեադրիքսի նաւահանգիստ (Beatrixhaven), Պորկհարըն, Իթերըն, Մեերսընհոֆըն:
# Արեւելք՝ Վայքըր Նաւահանգիստ (Wyckerpoort), Վիթեֆրաուվընֆելտ, Նազարեթ, Լիմմըլ, Ամպի, Շառն, Հոեկեմըրֆելտ:
# Հարաւ-արեւելք՝ Ռանտվայք, Հոեկեմ, Հեեր, Տէ Հեեկ, Վրոէնտաալ:

### Սահման
Մաասթրիխթ կը գտնուի Պելճիքայի սահմանի վրայ, մեծամասնութիւնը Պելճիքայի Ֆլեմական շրջանի վրայ, բայց փոքր մաս մըն ալ Ֆրանսական Վալոնիա շրջանի հետ: Որովհետեւ Նիտըրլենտ եւ Պելճիքա մաս կը կազմէն Շենկեն գոտիի իրենց մէջ սահմանը բաց է առանց ոեւէ ստուգողներու:

### Կլիմայ

## Բնակչութիւն

### Բնակիչներու հպատակութիւնը

### Բնակիչներու ծննդավայրը

### Լեզուներ
Մաասթրիխթ բազմասան լեզուներու քաղաք է իր աշխարհագրական վայրի եւ միջազգային ուսանողներու բնակչութեան պատճառաւ:

### Կրոնք
 
2010–2014 թուական, Մաասթրիխթի բնակչութեան 69.8% կրօնասէր էին: 60.4% Հռոմէական կաթողիկէ եկեղեցւոյ կը հետեւէին, եւ 13.9% ամենաքիչը 1 անգամ կրոնական պատարագի կը մասնակցէին:

## Ծանօթագրութիւններ
Ֆավորիթըն

**Ֆավորիթըն** Վիեննայի **Վիեննայի** **Տասերորդ թաղամաս**ն է: Ան կը գտնուի ներքին թաղամասերու հարաւը եւ 212 հազար բնակիչներով երկրորդ ամէնաբնակ թաղամասն է: Այստեղ կ'ապրին Վիեննայի բնակչութեան 11,0 %ը:

## Ժողովրդագրութիւն

### Բնակչութեան զարգացում
Ֆավորիթըն 1869-ին կը բնակէին 22340 բնակիչներ: Մինչեւ 1910, բնակչութեան թիւը բարձրացաւ մինչեւ 159241 բնակիչներու, աշխատաւորներու ներգաղթի պատճառաւ: Ինչպէս ամէն Վիեննայի թաղամասերը, այստեղ ալ համաշխարհային պատերազմներուն բնակչութիւնը նուազեցաւ, սակայն պատերազմէն անմիջապէս ետք ետ բարձրացաւ, որովհետեւ նոր շենքեր սկսան կառուցուիլ թաղամասի զանազան շրջաններուն մէջ: Ատկէ ետք, բնակչութեան թիւը հետզհետէ կը պակսէր: 2001-ին միայն 22572 անձեր կ'ապրէին: Այս նուազումի բուն պատճառը բնակատարածքի պակասն էր: 2022 Ֆավորիթընի մէջ կ'ապրէր 212.255 մարդ:

## Ծանօթագրութիւններ
Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցի (Վիեննա)

**Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցի**, հայ առաքելական եկեղեցի Աւստրիոյ Վիեննա քաղաքի 3-րդ թաղամասի Քոլոնիցկասէ 11 (Kolonitzgasse 11) փողոցի վրայ։ Կը համարուի Կենտրոնական Եվրոպայի հայրապետական պատուիրակութեան եւ միաժամանակ Աւստրիոյ հոգեւոր հովիվութեան առաջնորդարանը։ Եկեղեցւոյ օծման արարողութիւնը կատարած է Վազգեն Առաջին ամենայն հայոց կաթողիկոսը։ Եկեղեցին կառուցուած է 1968 թուականին, սակայն պաշտօնական բացումը տեղի ունեցած է 1972 դեկտեմբեր 12-ին։  

## Պատմութիւն
մինի|Եկեղեցիէն ներս
1964 թուականին Քոլոնիցկասէի հասցէի ձեռք է բերվել եկեղեցու տարածքը։ Հայ ճարտարապետ Էտուարտ Սարապեանը նախագծած է եկեղեցին հայկական ճարտարապետութեանը համահունչ։ Եկեղեցին կառուցած է ճարտարապետ Վալթըր Տուշմէյտը։ 1968 Ապրիլ 21-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինը եկեղեցու օծման արարողութիւնը կատարեց։
մինի|Սուրբ Հռիփսիմէի սրբապատկերը եկեղեցւոյ պատին վրայ
Եկեղեցին կը գտնուի շենքերի բակէն ներս։ Եկեղեցւոյ մուտքի վերը կը գտնուի յետեւեալ արձանագրութիւնը՝

Եկեղեցու ներքին եւ արտաքին հարդարանքներու աչքի կը զարնէ քարէ երիզի վրայ փորագրիւած խաղողի ողկույզով տարածուող զարդանախշը, պատի ներքեւը ամրացուած Էջմիածինէն բերուած փոքրիկ խաչքարը և Սուրբ Հռիփսիմէի սրբապատկերը։ Սրբի գլխուն վրայ նահատակության պսակն է, ձեռքին՝ մեծ խաչ, վերը՝ Սուրբ հոգու աղավնին, ոտքերուն տակ՝ Տրդատ Գ. արքան։

Եկեղեցու բակը կը գտնուի յուշարձան` նուիրված Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։

## Հայկական հրապարակ
մինի|Արմենիըրբլաց (Armenierplatz), Հայերու հրապարակ
մինի|Հայկական խաչգար՝ յիշատակելով Հայաստանի քրիստոնէութեան ընթունելութիւնը
2001 թուականին եկեղեցւոյ առջեւ գտնուող հրապարակը կոչուեցաւ Հայերու հրապարակ, որտեղ նաեւ տեղադրուեցաւ Հայաստանի քրիստոնեութեան ընդունման 1700-ամեակին նուիրուած «Հավատ» յուշարձանը (քանդակագործ` Մարիամ Յակոբեան):

## Արտաքին յղումներ

* Եկեղեցւոյ կայքէջ՝ https://aakg.at/

## Ծանօթագրութիւններ
Վիեննա գետ

**Վիեննա  գետ**ը, կամ գերմաներէն **Վինֆլուս** (գերմ.՝ **Wienfluss**), կամ **Վին** (գերմ.՝ die Wien), կը բխի Վիեննայի անտառէն մինչեւ Վիեննայի առաջին, երկրորդ, եւ երրորդ թաղամասերու սահմանը, Ուրանիայի մօտ: Ունի 34 քիլոմեթր (21 մղոն) երկարութիւն, որմէ 15 քմ (9 մղոն)՝ քաղաքին մէջ։ Անոր ջրահաւաք աւազանը կը զբաղեցնէ 221 քմ2 (85 քառ. մղոն) տարածք։ Ան կը համարուի Ալպական եւ վայրի:

## Աշխարհագրութիւն

### Հոսանք
Վիեննա գետի մօտաւորապէս կէսը կ'անցնի Վերին Աւստրիոյ նահանգէն, իսկ միւս կէսը՝ Վիեննայէն։

Ունի երկու գլխաւոր հոսանքներ՝ Տիւռէ Վին (գերմ.՝ Dürre Wien, հայ.՝ չոր Վին) եւ Քալթէ Վին (գերմ.՝ Kalte Wien, հայ.՝ Պաղ Վին)։ Տիւռէ Վինի աղբիւրը կը գտնուի ծովու մակերեսէն 520 մեթր բարձրութեան վրայ՝ Ռեքավինքըլ գիւղին մօտ գտնուող Քայսէրպրունպերկ լեռան վրայ, ուր նոյնպէս կայ աղբիւրաձեւ ջրամբար։ Քալթէ Վինը, ծանօթ նաեւ որպէս Կրոսէ Վին (գերմ.՝ Große Wien, հայ.՝ Մեծ Վին) կը բխի Հենկսդըլպերկ լեռէն վար դէպի Վոլֆսկրապընի համայնք։ Փրեսպաումի կեդրոնը Տիւռէ Վին եւ Քալթէ Վին կը միանան եւ կը կազմէն Վին գետը։
մինի|Վինֆլուս «Քաղաքի զբօսայգի»-էն ներս
Վոլֆսկրապընէն անմիջապէս դուրս կը գտնուի Վինթալ ջրելեկտրակայանը, ուր Վին գետի ջուրը կը պահուի Վինըրվալտզէ (Վիեննայի անտառի լիճ) ջրամբարին մէջ: Այս ջրամբարը կը գործածուէր Վիեննայի եւ Փուրքըրստորֆի համար ըմպելի ջուր հաւաքելու համար: Այսօր ան կը գործածուի իբր ջրհեղեղի պարագային ջուրը կառավարելու համար: Փրեսպաումէն ետք գետը կը հոսի Թուլնըրպախի եւ Փուրքըրստորֆի մէջէն: Հետեւեալ ակերը կը հոսին դէպի Վինֆլուս՝ Սաուպախ, Վայտլինկպախ, Պրենթընմայսպախ (Փրեսպաում), Նորպերթինումպախ (Թուլնըրպախ), Վոլֆսկրեպընպախ, Թուլնըրպախ, Տամպախ, Կրոսէր Շթայնպախ, Քլայնէր Շթայնպախ, Տոյջվալտպախ եւ Կապլիցպախ (Փուրքըրստորֆ):

Վիեննա գետը կը հասնի Վիեննայի քաղաքային շրջան Միւլպերկէն (14րդ թաղամաս, Փենցինկ): Հետեւեալ ակերը կը հոսին դէպի Վիեննա գետ Վիեննայի մէջէն՝ Վուրցպախ, Մաուերպախ, Հալթերպախ, Հիրշենպախ, Ռոթվասերկրապեն եւ Կրիւնաուըր Պախ:

Ներկայիս Մարիենպախը, Լայնցըրպախը, Ռոզընպախը եւ Ամէյիսպախը այլեւս չեն երեւիր, որովհետեւ մաս կը կազմեն քաղաքային կոյուղիներուն։
մինի|Վիեննա գետը 2024 Սեպտեմբեր 15-ի ջրհեղեղի ընթացքին
Վիեննա գետը կը հոսի հետեւեալ թաղամասերէն՝ 15րդ՝ Ռուտոլֆսհայմ-Ֆիւնֆհաուս, 14րդ՝ Փենցինկ, 13րդ՝ Հիցինկ, 12րդ՝ Մայտլինկ, 5րդ՝ Մարկարեթըն, 4րդ՝ Վիտըն, 3րդ՝ Լանտշդրասէ, եւ առաջին՝ Ներքին քաղաք։

Վիեննայի մէջ իր ընթացքին Վիեննայի գետը արհեստական պեթոնէ պատերու մէջ դրուեցաւ, կանխելու համար աւերիչ ջրհեղեղները, որոնք յաճախակի էին մինչեւ 19-րդ դարու վերջը: «Վիեննայի քաղաքային զբօսայգի»-ի տարածքին մէջ անոր ընթացքը կ'օգտագործուէր իբրեւ բնապահպանութեան տարր։

## Ծանօթագրութիւններ
Փիւնիկ

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Phoenix_detail_from_Aberdeen_Bestiary.jpg|մինի|276x276փքս|'''Փիւնիկի պատկերը Ապերտինի կենդանիներու գիրքէն'''
**Փիւնիկ**, ֆենիքս (յունարէն՝  φοίνιξ), հին յունական դիցաբանութեան մէջ առասպելական թռչուն է։ Իբր կ՚ապրի 500 (ըստ այլ տարբերակներու՝ 1460 կամ 12954) տարի, ունի արծիւի տեսք, ոսկեկարմիրի ու կրակի գուներանգներ։ Կանխազգալով իր վախճանը՝ իբր փիւնիկը կ՚ինքնակիզուի բուրաւետ խոտերով լեցուն բունի մէջ, ուր իր մոխիրէն իսկոյն կը վերածնուի նոր եւ երիտասարդ փիւնիկ։ Ըստ այլ տարբերակի, փիւնիկը կը մեռնի՝ շնչելով խոտերու բոյրը, բայց անոր սերմերէն կը ծնի նոր թռչուն, որ իր հօր մարմինը կը տեղափոխէ Եգիպտոս, ուր զայն կ՚այրեն արեւի քուրմերը։

## Փիւնիկը զինանշաններուն վրայ
Փիւնիկը զինանշաններուն վրայ կը պատկերուի կրակէն յառնելու պահուն։ Ելիզաւետա Ա-ը եւ Շոտլանտիայի թագուհի Մարիան որպէս խորհրդանիշ ընտրած էին փիւնիկը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:10000Yen-Phoenix.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:10000Yen-Phoenix.JPG|Փիւնիկը ճափոնական 10000 իեն թղթադրամի վրայ
Պատկեր:Phenix_heraldique.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Phenix_heraldique.png|Փիւնիկը զինանշանի վրայ
Պատկեր:Phoenix-Fabelwesen.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Phoenix-Fabelwesen.jpg|Փիւնիկ, մանկական գիրքի ձեւաւորում,  հեղ․՝ Ֆրիտրիք Պերտուք
Պատկեր:Barthelemy_Phoenix.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Barthelemy_Phoenix.jpg|Փիւնիկ «Իրերու յատկութիւններու գիրք»էն, 15րդ դարու ձեռագիր մատեան


## Արտաքին յղումներ

* Փիւնիկը Հնդկաստանի մէջ
* Չինական վիշապը  եւ փիւնիկը 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Դիցաբանական թռչուններ
Բէլ

**Բէլ** (Բէլոս, Բահաղ), բաբելոնեան գերագոյն աստուած, Բաբելոն քաղաքի հովանին։ Սեմական ցեղերը նախապէս Բէլ անուանած են ամէն կուռքի, իւրաքանչիւր ցեղ ունեցած է իր Բէլը։ Բնակութիւն հաստատելով Միջագետքի մէջ եւ ընդունելով շումերական հնագոյն դիցարանը՝ սեմական ցեղերն ու ժողովուրդները Շումերու գլխաւոր աստուած՝ Էնլիլին անուանած են Բէլ։ Բէլը նոյնացուած է նաեւ Մարդուկ աստուծոյ հետ եւ անոր յիշատակը տօնած են Նոր տարուայ սկիզբը, Բաբելոն քաղաքի գլխաւոր տաճարին մէջ։ Բէլի ոսկիէ կիսանդրին տեղադրուած է «Բաբելոնի աշտարակի 7-րդ յարկին վրայ կառուցուած «կապոյտ տաճարին մէջ»։ 

Բէլը նոյնացուած է Սադուրն մոլորակին հետ։ 

Աստուածաշունչին մէջ Բէլը յիշատակուած է Քամեան Քուշի որդի Նեպրովթ անունով, որպէս քաջ եւ հսկայ որսորդ, որ հռչակուելով Բաբելոնի առաջին թագաւոր, ընդարձակած է տիրակալութիւնը։ Կ'ենթադրուի, որ Բէլ–Նեբրովթի պաշտամունքը Բաբելոն ներմուծուած է Եթովպիայէն։ Մովսէս Խորենացին նոյնպէս Բէլ–Նեբրովթին կ'անուանէ բնիկ եթովպիացի։ 

Բէլի կերպարը կ'արտացոլուի «Հայկ եւ Բէլ» հայ դիցաբանական առասպելին մէջ։

## Բալմիրայի Բէլը
Բէլ անունով աստուածը նախահելլենիստական ​​դարաշրջանին Բալմիրայի գլխաւոր աստուածն էր, ուր զինք կ'երկրպագէին Ագլիբուլ եւ Երհիպոլ աստուածներուն հետ միասին: Սկիզբը ան յայտնի էր որպէս Պահալ՝ համաձայն հիւսիսարեւմտեան երկնային Պահալ բառի (սովորաբար կ'օգտագործուի Հատատ աստուծոյ վերաբերող), մինչև Բէլ-Մարդուկի պաշտամունքը տարածուեցաւ Բալմիրա: Մ.թ.ա. 213 թուականին Պահալը վերանուանուեցաւ Բէլ եւ Բէլի տաճարը նուիրուած էր այս աստուծոյ:

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Աստուածներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Դիցաբանական էակներ