open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Շամլուղ

250px|մինի|աջից|Շամլուղ
**Շամլուղ**, քաղաք Հայաստանի Հանրապետութեան Լոռիի մարզէն ներս, մարզի կեդրոնէն՝ 69 քմ հիւսիս-արեւելք, Կուրի աւազանին «Հովանաձոր» ենթավտակի հովիտէն ներս։

## Բնակչութիւն
Շամլուղի բնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղի արդիւնաբերութեամբ եւ երկրագործութեամբ։

## Պատմամշակութային Կառոյցներ
Շամլուղի մէջ կը գտնուի յունական Սբ. Գէորգի մատուռը։

## Արտաքին Յղումներ
* Էջը Լոռու մարզպետարանի կայքում
* Համայնքի ղեկավարի էջը Լոռու մարզպետարանի կայքում

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լոռիի գիւղեր
Յարութիւն Շամշինեան

**Յարութիւն Շամշինեան** (), հայ գեղանկարիչ։

Ուսանած է գեղարուեստը խրախուսող՝ կովկասեան ընկերութեան նկարչական դպրոցին մէջ (1874-1877), Ս․ Փեթերսպուրկի գեղարուեստի ակադեմիային մէջ (1877-1882)։ 1883 թուականին կատարելագործած է Փարիզի, Միւնիխ եւ Վենետիկի մէջ։

1884 թուականէն հաստատուած է Թիֆլիս, դասաւանդած՝ Ներսիսեան, [Գայանեան օրիորդաց դպրոց ([Վրաստան)|Գայանեան]] եւ Սուրբ Նշան դպրոցներուն մէջ, մշակած՝ նկարչութեան դասաւանդման ծրագիրներ, կազմած ու հրատարակած՝ գծագրութեան ու հեռանկարի ձեռնարկ։

Շամշինեանի արուեստին (կենցաղային ժանրի կտաւ, բնանկար, դիմանկար) բնորոշ է իրականութեան հաւաստի վերարտադրումը («Հին Թիֆլիս», 1887, «Շէյթան Պազար», 1890, «Սանահինի Կամուրջը», 1899, «Լեռնցիների Դադարը», 1902, «Նկարչի Մօր Դիմանկարը» եւ այլն։ Շամշինեան հայ իրականութեան մէջ առաջիններէն է։

Անհատական ցուցահանդէսներ՝ Թիֆլիսի մէջ (1913), մահուան 40-րդ տարելիցին՝ Երեւանի մէջ (1954)։ Շամշինեանի գործերէն պահուած են Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ (նաեւ Շամշինեանի դիմանկարը, գործ՝ Մ. Վրուպէլի, 1883), Թիֆլիսի պատմաազգագրական եւ թատերական թանգարաններուն մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ թաղուածներ
Մանուէլ Շաշիեան

**Մանուէլ բժ․ Շաշիեան** (), հայ բժիշկ։

Պօղոս Անտոնեան-Շաշիեան՝ անուանի բժիչկին, անդրանիկ զաւակը։ Մանուէլ բժշկ. ծնած է Պոլիս՝ 25 Դեկտեմբեր 1775–ին։

Մանուկ հասակէն իտալիա գացած եւ իր նախապատրաստական ուսմունքը ստացած է Մխիթարեան վարժարանէն ներս, ուր մայրենի ու օտար լեզուներու հմտանալէ զատ գիտութեանց մէջ ալ կը հմտանայ ու 1795–ին կ՛արձանագրուի Բատուայի բժշկական համալսարանը։ Հինգ տարիներ աշակերտելով սոյն համալսարանին կ՛աւարտէ իր ուսմանց ընթացքը․ 25 տարեկանին արդէն վկայեալ բժիշկ էր։ Քիչ մը ատեն եւս մնալով Իտալիա 1801–ին կը վերադառնայ Պոլիս։

Իր հայրը այն ատեն բժշկական ասպարէզին փառքի գագաթնակէտին հասած էր, Մանուէլ իր հօր ձեռքին տակ մեծ համբաւ կը շահի եւ անոր մահուընէ ետք ա՛լ աւելի հռչակաւոր կը դառնայ։ Բնակած է Օրթագիւղ ու երբեմն ալ Ղալաթիա, հայ ու օտար բազմաթիւ երեւելիներու անձնական բժիշկը եղած է։ Իր հօրը մահէն ետք, անոր կատարած բժշկական մեծ ծառայութեանց փոխարէն, Մանուէլ բժիշկ պատիւ ունեցաւ Սուլթան Մահմուտ Բ․ կայսեր «Արքունի  Բժիշկ» անուանուելու, պաշտօն մը, զոր վարեց երկար տարիներ մեծ յաջողութեամբ։ Երջանկայիշատակ Սուլթան Մահմուտի մահէն վերջ Սուլթան մէճիտ կայսեր անձնական բաժիշկը անուանեցաւ։

Գրական բազմաթիւ աշխատութիւններ ունեցած է, որոնք Ղալաթիոյ մեծ հրդեհին մէջ այրած են։ 1831-1832 թուականներուն Պոլսոյ մէջ քոլերան սաստկապէս ճարակելով ինք յաջողած է համոզել երեւելիներէն շատեր եւ սկսիլ հիմնարկութեան բանկալթիի Ս․ Յակոբայ անկելանոցին, որ նախապէս պարզ տաղաւար-ժանտախտանոց մը ու քանի մը տարի ետք 1836–ի Օգոստոս 1–ին Աբելեան, Սաքաեան, Արդարեան, Ղազարոսեան, Սաքըզեան, Գազազեան երեւելիներու շնորհիւ եղած է այսօրուան հաստատութիւնը, ինչպէս նշանակուած է յիշեալ հաստատութեան ճակատը։ Երկար ատեններ գովելի անձնուիրութեամբ բժշկապետը եղած է Ս․ Յակոբայ հիւանդանոցին եւ իր մահուան մօտ՝ 1857 Նոյեմբերին, կարեւոր գումար մը կտակած է սոյն հաստատութեան։

1838–ին, երբ Սուլթան Մահմուտ Բ․ հիմնեց Թուրքիոյ առաջին բժշկական վարժարանը Բերայի Կայաթա-Սէրայի հին շէնքին մէջ։ Շաշիեան խորհրդատու եղած էր ու կարծել տալով Շահզատէ Պաշիի ճերահլար մեքթեպին, հաստատել տուած է այսօրուան բժշկական վարժարանը։ պատուած է Սուլթան Մէճիտ իր իսկ ձեռքով կախած է վզէն։

Վախճանած է 1858–ի Յունուար 9–ին՝ 83 տարեկան հասարակին մէջ եւ թաղուած է Բանկալթիի Ս․ Յակոբայ հիւանդանոցին պատէզը, սակայն յետոյ տեղափոխած են իր սոկորները (յայտնի չէ թէ ուր)։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:25 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:9 Յունուարի մահեր
Շապին Գարահիսարի հերոսամարտ

**Շապին Գարահիսարի հերոսամարտ**, Մայիս ամսուն թրքական բանակը եւ բանտէն արձակուած աւազակապետ Քէլ Հասանի հրոսակախումբերը, մտնելով Շապին Գարահիսար, սկսան կողոպտել, ձերբակալել, խոշտանգել ու սպաննել հայերը։ Յունիս 2-ին թրքական բանակն ու ոստիկանութիւնը պաշարեցին հայկական թաղերը եւ մօտաւորապէս չորս հարիւր հոգի սպաննեցին։

Այս պայմաններուն տակ Եկեղեցւոյ թաղի, Միջին թաղի եւ հայկական միւս թաղերուն մէջ շուտով ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպուեցաւ, ղեկավար հռչակուեցաւ Ղուկաս Տէօվլէթեան, որ աւելի ծանօթ է Ղուկաս աղբար անունով։ Քանի մը օրուան բուռն կռիւներէ ետք, թրքական թնդանօթներու ռմբակոծումներէն հայկական թաղերու մեծ մասամբ փայտաշէն տուները այրեցան ու քանդուեցան։

Երբ այլեւս քաղաքին մէջ մնալը անկարելի դարձաւ, հայերը ստիպուած ձգեցին իրենց աւերակ դարձած թաղերը եւ անընդհատ կռուելով նահանջեցին դէպի Շապին Գարահիսարի հինաւուրց բերդը, որ մօտակայ լերան գագաթին կը գտնուէր։ Այսպիսով, 5062 հոգի բերդին մէջ ապաստան գտաւ։

Թուրքերը, պաշարելով բերդը, բոլոր ճակատներուն վրայ յարձակման անցան, բայց չյաջողեցան յառաջանալ. պաշարուածները չէին ուզեր յարձակիլ զինամթերքը խնայելու համար։ Յաջորդող օրերուն աւելի եւս սեղմելով պաշարումը, գերմանացի սպաներու աջակցութեամբ սկսան սաստկօրէն ռմբակոծել բերդը եւ յաջորդական գրոհներ կազմակերպել զայն գրաւելու համար, բայց ամէն անգամ ալ ետ մղուեցան։

Սեբաստիոյ վալի եւ իթթիհատական ղեկավար Մուամմար, որ այսքան ուժեղ դիմադրութիւն չէր նախատեսած, մտածելով որ հայերը մեծ ուժ ամբարած են բերդէն ներս, իր դիրքը փրկելու համար պատուիրակ մը ղրկեց պաշարուածներուն մօտ, խոստանալով՝ անձնատուր ըլլալու պարագային ներում շնորհել անոնց։ Հայերը չհաւատացին ներման խոստումին, պատասխանեցին, թէ հաշտուած են մահուան գաղափարին հետ եւ պիտի շարունակեն կռիւը։

Վալին երկրորդ եւ երրորդ փորձ մըն ալ ըրաւ հայերուն դիմադրութիւնը խորտակելու համար, սակայն հայերուն մերժողական պատասխանին վրայ Յունիս 20-ին թնդանօթներու ու համազարկերու ահաւոր գոռոցին տակ, թրքական յառաջապահ ջոկատները յաջողեցան ժայռը մագլցելով բերդի դուռերուն հասնիլ՝ ահաւոր խուճապ ստեղծելով պաշարուածներուն մէջ։ Ժամեր շարունակ օրհասական կռիւներէ ետք, հայերը գերմարդկային ճիգերով յաջողեցան ետ մղել յարձակողները։

Պաշարուածներուն վիճակը հետզհետէ կը ծանրանար. պարէնը, ջուրը եւ զինամթերքը գրեթէ սպառած էին. հետեւաբար որոշուեցաւ, որ կռուող ուժերը գիշերային յարձակումով մը ճեղքեն պաշարման շղթան եւ դաշտ իջնելով շարունակեն կռիւը՝ սպառնալով սուրէ անցընել շրջակայ թուրք գիւղերու բնակիչները, եթէ թուրքերը փորձեն ջարդել բերդին մէջ մնացողները։

Այսպիսով, Յունիս 25-ին, գիշերուան մութէն օգտուելով, մօտաւորապէս հազար հոգի բերդէն դուրս ելան, շուրջ հարիւր զոհ տալէ ետք յաջողեցան պաշարման շղթան ճեղքել եւ ցրուիլ դաշտերն ու լեռները, ուր երկու տարի հոս ու հոն կռուելէ ետք, բոլորն ալ նահատակուեցան։

Յաջորդող օրերուն լռութիւնը կը շարունակուէր, բայց թուրքերը չէին համարձակեր մօտենալ բերդին. երբ Յունիս 28-ին անձնատուութեան ճերմակ դրօշակը պարզուեցաւ, անոնք բարձրացան բերդ, ուր գործադրուեցաւ պատմութեան մեծագոյն ցեղասպանութեան արարներէն մէկը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական հերոսամարտեր
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային-ազատագրական շարժումներ
Կիվի Շահնազար

**Կիվի Շահնազար** (Կիկուշ Շահնազարեան, ), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։ Անդամ՝ Վրաստանի գրողներու միութեան:

## Կենսագրութիւն
Կիվի Շահնազար, ծնած է Թիֆլիսի մէջ, 1933 թուականին։ Սորուած է Թիֆլիսի պետական համալսարանի արեւելագիտութեան հիմնարկի հայագիտութեան բաժնին մէջ։ Ուսումը աւարտելէ ետք աշխատատած է «Սովետական Վրաստան» թարգմանչական գրականութեան եւ հրատարակչութեան խմբագրութեան մէջ՝ որպէս խմբագիր։ Հայերէնէն վրացերէն թարգմանած է Գրիգոր Նարեկացիի, Սայեաթ-Նովայի, Եղիշէ Չարենցի, Աւետիք Իսահակեանի, Վահան Տերեանի, Սիլվա Կապուտիկեանի, Վահագն Դաւիթեանի, Համօ Սահեանի,Պարոյր Սեւակի եւ այլ գրողներու ստեղծագործութիւններ:

## Պարգեւներ
* Վրաստանի «Պատուոյ նշան» շքանշան,
* Մաչաբելիի անուան մրցանակ, 1989,
* Հայաստանի Հանրապետութեան «Մովսէս Խորենացիի» մետալ, 2011։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*ԿԱՅԱՑԱՎ ԳԻՎԻ ՇԱՀՆԱԶԱՐԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՐԵԿՈՆ 
*Նախագահ Սերժ Սարգսեանը շնորհաւորական հեռագիր հղած է Կիվի Շահնազարին՝ ծննդեան 80-ամեակի առթիւ
* ՎՐԱՍՏԱՆԻ ՄԷՋ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԱԾ ԵՆ Սայեաթ-ՆովաՅԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ:
* Սայաթնովեան «Վարդատօն»-ի Նշում:

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:23 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ալիս Շատարեւեան-Ճանճիկեան

Դաշնակահարուհի **Ալիս Շատարեան Ճանճիկեան** (1917, *Մարաշ*)

Ծնած 1917-ին բնիկ Մարաշցի ծնողներէ։ Շրջանաւարտ *Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարան*ի Գեղարուեստից ճիւղէն 1943-ին։ Մասնագիտացած դաշնակի մէջ, որու դասընթացքը կ'աւարտէ պտտուող։ կ'աշակերտէ ծանօթ դաշնակահար Փրոֆ. *Արքատի Քուկէլի*ն։

Կու տայ դաշնակի մասնաւոր դասեր Ամերիկեան Դեսպանատան եւ Ամերիկեան «*Քոմիւնիւթի Սքուլի*» շրջանակին մէջ։ Ընկերակցած է ջութակի մենակատարներուն եւ մասնակցած է արժանանալով գնահատանքի:

## Ծանօթագրութիւններ
Աբրահամ Շատարեւեան

**Աբրահամ Շատարեւեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1855 թուականին։ Ստացած է բժշկական բարձրագոյն կրթութիւն։ 1895 թուականի դրութեամբ, եղած է Եդեսիոյ քաղաքապետական բժիշկը։ Եդեսիոյ մէջ յայտնի եղած է «Հաքիմ Աբրահամ» անունով։

1895 թուականի Սեպտեմբեր ամսուան մէջ՝ Կիրակի օր մը, 12 զինուած թուրքեր մտած են Եդեսիա քաղաքի հայոց թաղը, տունէն դուրս կանչած՝ հայ եկեղեցւոյ գանձապահ Պօղոս Սարաֆեանին եւ դրան առջեւ դաշունահարելով սպանած։ Հայ երիտասարդները, հետապնդելով փախչող թուրքերուն, բռնած են անոնցմէ մէկուն՝ պերեճիկցի Իսմայիլին, որուն ձեռքին եղած է արիւնոտ դաշոյնը եւ յանձնած հայոց եկեղեցւոյ մօտ գտնուող ոստիկանատուն։ Թուրք ոստիկանները սուինով սպանած են Իսմայիլին՝ ըսելով. «Մեր օգուտի համար հայերը քեզ սպանելու էին։ Քանի որ ողջ այստեղ հասար, պէտք է որ մենք քեզ սպանենք, ապա` հայերուն այդ առիթով նեղը դնենք եւ թուրքերուն ոտքի հանենք։ Դոնւ մեր ազգային նահատակն ես։ Դու պիտի մեռնիս, որպէսզի ուրիշները քու ետեւէդ գան»։ Շատ չանցած՝ ոստիկանատուն ժամանած են ոստիկանական նոր ուժեր։ Իսմայիլի դիակը կառավարչատուն տարած են։ Քաղաքի բժիշկ Աբրահամ Շատարեւան, զննելով դիակը, յայտարարած է, որ Իսմայիլին սպանած են սուինով (իսկ սուինով կարող էին սպանել միայն թուրք ոստիկանները)։ Այդ ակնյայտօրէն հակասած է կառավարութեան տեսակէտին, ըստ որուն՝ Իսմայիլին սպանած էին հայերը։ Կառավարութիւնը հետամուտ չի եղած Պօղոս Սարաֆեանի սպանութեան եւ ոճրագործ Իսմայիլի միւս 11 ընկերները փնտռելու գործին։

Այդ դէպքէն՝ ետք անյայտ անձինք, բժիշկին վար նետած են իր պաշտօնատան (բուժարանի) տանիքէն ու սպանած՝ 40 տարեկան հասակին։

1915 թուականին ձերբակալուած է Աբրահամ Շատարեւեանի երիտասարդ որդին՝ Գէորգ Շատարեւեանը։

## Գրականութիւն
* Գազանճեան Նիկողոս, Յուշագրութիւն Եդեսիոյ 1895-ի Ջարդէն Մինչեւ 1915-ի Հերոսամարտը եւ Եղեռնը, Երեւան, 2004, 224 էջ։
* Իսկահատեան Յարութիւն, Վկայարան Հայկական Ցեղասպանութեան, Գիրք Բ., Պէյրութ, 2011, 352 էջ։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Շարժական Գրադարան

[thumb|Շարժական գրադարան՝ [Քոլումպիա|Քոլումպիոյ մէջ]]
[thumb|Շարժական գրադարան [Ֆինլանտայի մէջ]]
[thumb|Նաւ, որ սարքաւորուած է գրադարանի համար, [Նորվեկիա]]
**Շարժական գրադարան**, դարակներով կամ ցուցապահարաններով սարքաւորուած փոխադրամիջոց՝ գիրքեր տեղափոխելու համար։ 

Փոքր եւ հեռաւոր բնակավայրերու համար շատ լաւ միջոց մըն է անիկա, ուր սովորական գրադարան ստեղծելը նպատակայարմար չէ։ Արեւմտեան երկիրներու մէջ շարժական գրադարանները երբեմն նախատեսուած էին հաշմանդամութիւն ունեցող այն անձերուն համար, որոնք տեղաշարժման դժուարութիւն ունէին։

Քենիոյ մէջ այս նպատակով բեռնակիր անասուններ կ'օգտագործեն, իսկ Վենեզուելայի մէջ գիրքերը դժուար անցանելի լեռնային շրջաններ կը տանին էշերու եւ ջորիներու վրայ։

## Պատմութիւն
ԱՄՆ-ի մէջ առաջին շարժողական գրադարանը ի յայտ եկած է 1904-ին (ըստ այլ տուեալներու՝ 1905-ին) Մերիլենտ նահանգին մէջ։ Անոր հեղինակը Մերի Թիթկոմպն էր (1857–1932)։ 

Գերմանիոյ մէջ առաջին անգամ այսպիսի գրադարան մը ստեղծուած է 1920-ական թուականներուն, Միւնիխի մէջ՝ փողոցի ինքնաշարժի մը վրայ։ 

1926-ին Վորմս քաղաքին գրադարանը հանրակառք մը պատրաստած է այս նպատակին համար։

#### Շարժուն գրադարանը Հայաստանի մէջ
Հայաստան ունի նաեւ «պիպլիոպիւս»՝ շարժական գրադարան, որ Հայաստանի Ազգային գրադարանին նուիրած է Ֆրանսան: Անիկա Հայաստան տեղափոխուած է Ֆրանսայի Վանտէ երկրամասէն: Աւելի քան տասը տարիէ ի վեր ան կը շրջի բոլոր մարզերուն մէջ, փորձելով մարդոց մօտ հետաքրքրութիւն արթնցնել դէպի գիրքը: «Պիպլիոպիւս»ը գիրքերով կահաւորուած յատուկ հանրաշարժ մըն է, որ ընթերցողներուն սպասարկում կը կատարէ ոչ-աւանդական եղանակով:

Գրադարանային առումով Երեւանի մէջ գոյութիւն ունի նաեւ այգիներուն մէջ դրուած փոքրիկ գրադարակները: Այդ մէկը ստեղծուած է այն նպատակով, որ անցորդ մը կրնայ իր ուզած գիրքը վերցնել, բայց փոխարէնը գիրք մը պիտի աւելցնէ գրադարակին:

Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան նախաձեռնութեամբ եւ Հայաստանի մէջ Չինաստանի ժողովրդական հանրապետութեան դեսպանատան նիւթական օժանդակութեամբ, Շիրակի մարզային գրադարանը հանրակառք մը ունի, որ գրադարանի դեր ստանձնած է՝ մարզին տարբեր շրջաններուն մէջ: 

## Տես Նաեւ
* Գրադարան

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Հոգեւոր գրականութեան շարժական գրադարան 
* Գրադարաններ եւ իշխանութիւն։ Փոխազդեցութեան բնագաւառներ 

Ստորոգութիւն:Գրադարաններ
Շարժակներ եւ Շարժընթացներ

**Շարժակ**ը, (moteur) մեքենայ մըն է որ վառելանիւթին մէջ գտնուող ուժանիւթը կը վերածէ ինքնաշարժը, մոթոսիքլեթը կամ գնացք տեղափոփոխ ուժի:

## Շարժընթաց
Շարժընթացը (Boite de vitesse) կարելի կը դարձնէ որ ինքնաշարժը արագօրէն սուրայ առանց շարժակին արագ հոլովումին: Ծնկաձեւ *լիսեռ*ը մխոցներուն երթուդարձ շարժումը կը վերածէ հոլովական շարժումի որ կը փոխանցուի շարժիչ բունին:

## Հեծանիւի մը շարժընթացները
Հեծանուորդը հեծանիւը յառաջ կը մղէ՝ առջեւի ատամնանիւին առանցքին վրայ հաստատուած ոտնակներու միջոցաւ: Շղթայ մը կը միացնէ այդ մեծ ատամնանիւը ետեւի անիւին առանցքին վրայ հաստատուած փոքր ատամնանիւին: Այդպէսով ետեւի անիւը ոտնակներէն աւելի արագ կը դառնայ եւ հեծանիւը յառաջ կը մղէ մեծ արագութեամբ:

## Ներքին Այրման Շարժակներ
Կառքերու շարժակներուն մեծամասնութիւնը կը պատկանի ներքին այրման տեսակին: Օդ-պենզին խառնուրդը կը պայթի՝ մղելով մխոգները որ շարժիչ բունը դարձնեն:

## Ելեկտրական Շարժակ
Ելեկտրական շարժակաները կը գործածուին արդիւնաբերութեան մէջ եւ կարգ մը փոխադրամիջոցներու պարագային՝ մեթրօ, գնացք, ինքնաշարժ...

## Տիզել Շարժակը
Տիզել շարժակի մը աշխատելակերպը որոշ չափով կը նմանի պենզինի շարժակինին, միայն առանց ելեկտրական կայծատուի: Կազիւղի խառնուրդը այնքան զօրաւոր կերպով կը ճնշուի որ ջերմաստիճանը բաւարար չափով կը բարձրանայ առանց կայծի պայթելու համար:

## Շարժակ՝ չորս եղանակով
Շարժակի իւրաքանչիւր մխոց կը կատարէ երթուդարձի շարժում մը շարունակական չորս եղանակով շրջանառութեան մը հիման վրայ.- ներթողում, ճնշում, պայթում եւ արտաքսում:
#### Ներթողում
Ներթողման կափարիչը կը բացուի եւ մխոցը կ'իջնէ գլանին յատակը՝ ներծծելով օդ-պենզին խառնուրդը:
#### Ճնշում
Ներթողման կափարիչը կը գոցուի: Մխոցը վեր կ'ելլէ ճնշելով օդ-պենզին խառնուրդը:
#### Պայթում
Կափարիչները փակ են: Կայծատուին կայծը կը պայթեցնէ այդ խառնուրդը՝ ինչ որ մխոցը ուժգին կերպով վերստին դէպի վար կը մղէ:
#### Արտաքսում
Արտաքսման կափարիչը կը բացուի, մխոցը վեր կ'ելլէ եւ կ'արտաքսէ այրումի կազերը:

## Աղբիւրներ
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ 2001-2002 ԻՆՉՊԷ՞Ս Կ'ԱՇԽԱՏԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM
Շարլ Ազնաւուրի Հրապարակ (Երեւան)

300px|մինի|աջից|Շարլ Ազնաւուրի հրապարակ
**Շարլ Ազնաւուրի հրապարակ**, հրապարակ Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանին մէջ։

## Պատմութիւն
Երեւանի Աբովեան փողոցին վրայ, Թումանեան եւ Փուշկին փողոցներուն խաչմերուկներուն միջեւ եղած հատուածին վրայ գտնուող հրապարակին շինարարութիւնը նախատեսուած եղած է Երեւանի 1924-ի թամանեանական յատակագիծին մէջ։ Հրապարակին տարածքին շինարարութիւնը սկսած է 1927 թ.-ին եւ աւարտած՝ 1958-ին, հրապարակը շրջապատող Երեւան հիւրանոցին, Մոսկուա շարժապատկերի սրահին, Հայաստանի Նկարիչներու Տան եւ Ստանիսլավկսի Դրամատիկական Թատրոնի շէնքերուն շինարարութեան աւարտով։ 1933-1954 թուականներուն հրապարակին մէջտեղ տեղադրուած է Խաչատուր Աբովեանի արձանը, որ ներկայիս կը գտնուի Խաչատուր Աբովեանի տուն-թանգարանին մէջ։

2001-ի Սեպտեմբերին, Հայաստանի անկախութեան տասնամեակի տօնակատարութիւններուն ծիրին մէջ Երեւան քաղաքի խորհուրդին որոշումով հրապարակը վերանուանուած է աշխարհահռչակ ֆրանսահայ երգիչ, դերասան, հանրային գործիչ Շարլ Ազնաւուրի անունով։ Շարլ Ազնաւուր անձամբ ներկայ գտնուեցաւ հրապարակին վերանուանման արարողութեան։

## Նկարագրութիւն
Հրապարակը ունի կիսաշրջանաձեւ բացուածքին կեդրոնական մասը տեղադրուած են 12 համաստեղութիւնները խորհրդանշող շատրուաններ։ Շատրուանի համալիրին ճարտարապետն է Արսէն Մելիքեան, իսկ քանդակագործներն են Արարատ Յովսէփեան եւ Վլատիմիր Աթանեան։

Հրապարակին տարածքին իբրեւ քաղաքային զարդարանքներ տեղադրուած են հսկայական ճատրակի խաղատախտակ ու քարեր, շատրուաններ,ինչպէս նաեւ՝ ցուլի ու սարդի հսկայական քանդակներ։

## Պատկերասրահ

Նկարիչների միության շենքը.jpg
Կենդանակերպի նշաններ շատրվան քանդակ (13).JPG
Թատրոնի շենք. Կոնստանտին Ստանիսլավսկու անվան Ռուսական դրամատիկական թատրոնը (2).JPG
Yerevan horse.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Շարլ Ազնաւուրի Տուն-Թանգարան

Երեւանի կեդրոնը, Կասկատի կից գտնուող Շարլ Ազնաւուրի տուն թանգարանին հեղինակն է ճարտարապետ Նարեկ Սարգիսեան: Թանգարանին բացումը կատարուած է 2011 թուականի Հոկտեմբերի 7-ին։ Բացման հանդիսութեան ներկայ գտնուած են Ազնաւուր, Ֆրանսայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզի եւ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգիսեան:

Ֆրանսահայ ճարտարապետ Արիս Ատամեանի նախագիծով կը վերանորոգուի Շարլ Ազնաւուրի տուն թանգարանը: Յունիս 1, 2017 թուականին երգիչին կացարանի բանալիները Հայաստանի պետութեան կողմէ պաշտօնապէս կը հանձնուին Ազնաւուր Հիմնադրամին: Աշխատանք կը տարուի թանգարանը վերածել Հայաստանի առաջին փոխշփումով (interactive) թանգարանին, մշակութային եւ երիտասարդական կեդրոնի եւ աշխարհի առաջին թանագանին, ուր հերոսը այցելուներուն անձամբ կը պատմէ իր կեանքին պատմութիւնը:

## Թանգարանի պարունակութիւն
Թանգարանին հաւաքածոն կը պարունակէ գիրքեր, ձայնասկաւառակներ եւ մրցանակներ ու պարգեւներ, որոնք Ազնաւուր անձամբ ուղարկած է թանգարան:

## Ծանօթագրութիւններ:

*
Շարլ տը Կոլ

**Շարլ տը Կոլ** (, 22 Նոյեմբեր 1890, Լիլ – 9 Նոյեմբեր 1970, Քոլոմպէ լէ Տէոզ Էկլիզ), Ֆրանսայի մեծագոյն քաղաքական եւ ռազմական գործիչներէն: Ֆրանսայի նախագահն էր 1959-էն 1969-ը:
150px|մինի|աջից|Շարլ տը Կոլին կինը՝ Իվոն տը Կոլը, 1868 թուականի լուսանկար

Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ չհամաձայնեցաւ Ֆրանսայի անձնատուր ըլլալ, հեռացաւ Լոնտոն եւ կազմակերպեց «Ազատ Ֆրանսա» դիմադրութեան շարժումը: Մեծ Բրիտանիան, յետագային նաեւ` ԱՄՆ-ը ու ԽՍՀՄ-ը ճանչցան անոր «Վտարանդի կառավարութիւն»-ը:

Ֆրանսայի ազատագրումէն ետք՝ 1944-1946-ին, ղեկավարած է ժամանակաւոր կառավարութիւնը: Երկու անգամ ընտրուած է նախագահ: Ընդունած է նոր սահմանադրութիւն, զարկ տուած տնտեսութեան, բարձրացուցած երկրի միջազգային հեղինակութիւնը:

## Մահափորձերը
Ոչ մէկ նախագահի նկատմամբ այդքան մահափորձ չէ կատարուած, որքան՝ տը Կոլի: Անոր հանդէպ կազմակերպուած է 30 մահափորձ, եւ ամէն անգամ այդ «յաջողակ սատանայ»-ն կը յաջողէր անվնաս մնալ: Ամենաաղմկոտ մահափորձը 1962 Օգոստոսին էր։ Ինքնաշարժի վրայ, ուր նստած էին զօրավարն ու անոր տիկինը, կրակ բացած են 15 ինքնաձիգաւոր: Հանելուկ է, թէ ամուսինները ինչպէս ողջ մնացած էին: Բայց տը Կոլ ոչ այնքան մահափորձի փաստէն վրդոված էր (ան արդէն վարժուած էր անոնց եւ կը համարէր նախագահութեան անխուսափելի մասը), որքան այն բանէն, որ աւազակախումբի ղեկավարը` ֆրանսական բանակի փոխգնդապետ Պասդիէն Դիէրին, վրիպած էր։ Անոր բանակի պաշտօնաթող սպան կրակել չէր գիտեր: Տը Կոլ անձամբ ստորագրեց անոր մահապատիժին դատավճիռը:
150px|մինի|ձախից|Տը Կոլ ամուսիններուն եւ անոնց աղջկան գեեւեզմանը, Քոլոմպէ
## Քաղաքականութենէն հեռանալն ու մահը
Տը Կոլի քաղաքական գործունէութիւնը աւարտեցաւ 1969-ին, երբ ծերակոյտի վերակառուցման եւ երկրի վարչատարածքային կառուցուածքի բարեփոխման համար, իր իսկ նախաձեռնած հանրաքուէին ձախողեցաւ: Տը Կոլ՝ առանց վարանելու, հրաժարական տուաւ եւ վերջնայանապէս հեռացաւ քաղաքական ասպարէզէն, որմէ մէկ տարի ետք, 1970-ի Նոյեմբեր 9-ին, Գոլոմպէ լէ Տէոզ Էկլիզ գիւղին մէջ, թղթախաղի պահուն։

Փարիզի մէջ, զօրավար Շարլ տը Կոլի անունով հրապարակ կայ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Քաղաքականութիւնը Իտէալի Մը Կը Ծառայէ, Թէ՞ Չարաշահութեան Դիմակահանդէս Է:
* Անդրադարձ. Շեղո՞ւմ, Թէ՞ Ազդանշան:

Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:22 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1970 մահեր
Ստորոգութիւն:9 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Լիլ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Նախագահներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի նախագահներ
Շարճա

**Շարճա** ( *Ալ Շարիքա*) - տարածքով 3-րդ քաղաքը ՄԱԷ-ի մէջ, Շարճայի Էմիրութեան վարչական կեդրոնը։

Բնակչութիւնը՝ 519 հազար մարդ (2003)։

## Պատմութիւնը
Շարճայի ներկայիս շրջանին մէջ, բնակած են շատ հին ժամանակներէ։ Առեւտուրի ծաղկումը XIX դարուն դարձուց քաղաքը կարեւորագոյն նաւահանգիստի։

## Աշխարհագրութիւնը
Կը գտնուի Պարսից ծոցի ափին, մայրաքաղաք Ապու Տապիէն հիւսիս-արեւելք, Տուպայի եւ Աժմանի հարեւանութեամբ։ Վերջին 20 տարիներու ընթացքին քաղաքը բաւական ընդլայնուած է, հաւաքելով իր մէջ մերձքաղաքային բնակավայրերը։ Հիմա Շարճան կը զբաղեցնէ 70 քմ² տարածք, արդիւնաբերական թաղամասերը հիւսիսէն եւ արեւելքէն ձգուած են մի քանի քիլոմեթրով դէպի անապատ։ Քաղաքին կեդրոնը սակայն մինչ օրս կը մնայէ մոտիկ ծոցին։

## Փոխադրակամիջոց
Քաղաքին մէջ կը գտնուի նաւահանգիստ եւ խոշոր միջազգային օդակայան, որ կը գործէ 1932 թուականէն։

## Կրօն
Էմիրութեան եւ քաղաքին մէջ կը գործեն ամենաաւանդական մուսլումանական երեւոյթները ամբողջ երկրի մասշտաբով։
## Պատկերասրահ

File:Armenian Apostolic church in Shardja (general view).jpg| Հայ առաքելական եկեղեցին Շարդյայում (ընդհանուր տեսարան)
File:Armenian Apostplic church in Shardga (Inner view).jpg|  Հայ առաքելական եկեղեցին Շարդգայում (ներքին տեսարան)
File:Armenian Apostolic Church in Sharja (the main gate).jpg|Հայ առաքելական եկեղեցին Շարճայում (գլխավոր դարպաս)
File:Cross near the Arnenian church, Sharja.jpg| Խաչ եկեղեցու մոտ
File:In the Shardja armenian primary school.jpg| Շարճայի տարրական հայկական դպրոցում
File:Armenian alphabet on the wall of primary school.jpg| Հայկական այբուբենը տարրական դպրոցի պատին


## Բնակչութիւն

## Արտաքին յղումներ
* Շարճա  - ՄԱԷ-ի հանգստավայրերը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ
Շաւարշ (անձնանուն)

**Շաւարշ**, հայկական արական տարածուած անուն։ 
* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Շաւարշեան**

## Անունը Կրողներ
* Շաւարշ Գարագաշ (1874 Կ.Պոլիս-1941) դերասան
* Շաւարշ Կարապետեան (ծն.1953 Քիրովական, ներկայիս Վանաձոր) հերոսացած լողորդ
** 3027 Շաւարշ՝ ասթերոիտ է Շաւարշ Կարապետեանի անունով
* Շաւարշ Միսաքեան (1884 Սեբաստիա-1957) հրապարակագիր
* Շաւարշ Նարդունի (1898 Կ.Պոլիս-1968) արձակագիր, հրապարակագիր
* Շաւարշ Քրիսեան (1886 Կ.Պոլիս-1915) մարզիկ եւ գրագէտ

## Ծանօթագրութիւններ
Շարլ Ազնաւուրի արձան

**Շարլ Ազնաւուրի արձան**, յուշարձան Կիւմրիի Շարլ Ազնաւուրի հրապարակին մէջ։ Տեղադրուած է 22 Սեպտեմբեր 2001-ին։ Արձանը ընդգրկուած է Կիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։ Արձանին բացման անձամբ ներկայ գտնուած է Շարլ Ազնաւուրը:

## Պատմութիւն
Արձանին տեղադրման նախաձեռնութիւնը եղած է 1996-ին, 1997-ին մեկնարկած են աշխատանքները, իսկ 2001-ին տեղի ունեցած է արձանին հանդիսաւոր բացումը: Բացման արարողութեան ժամանակ Շիրակի մարզպետ Ֆելիքս Փիրումեան բարձր գնահատած է 1988-ի երկրաշարժի հետեւանքներու վերացման համար եւ հայ ժողովուրին դժուար պահուն անոր սատարելու Ազնաւուրի ծառայութիւնը: Ապա յայտարարուած է Կիւմրիի աւագանիի որոշումը՝ Աստղի հրապարակը Շարլ Ազնաւուր վերանուանելու եւ անոր՝ Կիւմրիի պատուաւոր քաղաքացիի կոչում շնորհելու մասին:

Ազնաւուրի արձանը կանգնած է կրանիթէ պատուանդանի վրայ։ Անոր թիկունքին կառուցուած է կամար մը, որուն ճարտարապետը Արթիւր Թարխանեանն է, որ նոյնպէս ներկայ գտնուած է արձանին բացման հանդիսութեան:

Արձանին ընդհանուր բարձրութիւնը պատուանդանի հետ միասին կը կազմէ 6 մեթր 70 սմ: Արձանը պրոնզաձոյլ է, իսկ պատուանդանը՝ կրանիթ:

## Հեղինակ
* Քանդակագործ`ՀՀ վաստակաւոր նկարիչ Սամուէլ Պետրոսեան:
* Ճարտարապետ` ՀՀ ժողովրդական ճարտարապետ, ակադեմիկոս Արթիւր Թարխանեան:

## Պատկերասրահ

Հուշարձան` Շ. Ազնավուրին (1).JPG
Charles Aznavour (2929374209).jpg
Aznavour Gyumri.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Օմար Շարիֆ

**Օմար Շարիֆ** (, բուն անունով՝ Միշէլ Տիմիթրի Շալհուպ՝ ծագումով՝ լիբանանցի, 10 Ապրիլ 1932 - 10 Յուլիս 2015), եգիպտոսցի դերասան։

## Կենսագրութիւն
Օմար Շարիֆ ծնած է Եգիպտոս՝ Աղեքսանդրիա։ Ծնունդով քրիստոնեայ էր, սակայն փոխելով անունն ու կրօնը, դարձած է Իսլամի հետեւորդ, ամուսնանալու դերասանուհի Ֆաթեն Համամայի հետ։ Անոր հայրը՝ Ջոզէֆ Շալհուպը լիպիացի գաղթական էր, իսկ մայրը Քլարա Շալհուպը լիբանա-պաղեստինեան ծագումով եգիպտուհի էր։

Աւարտած է Աղեքսանդրիոյ «Վիքթորիա» գոլէճը, իսկ յետոյ Գահիրէի համալսարանը, ստանալով մաթեմատիկոս ֆիզիկոսի որակաւորում։ 
 
Դերասանութեան սկսած է 1983 թուականին, երբ սկսած է խաղալ եգիպտական ֆիլմերու մէջ։ Անոր կատարած առաջին դերը՝ անգլերէն լեզուով, «Լորանս Արաբացին» ժապաւէնին մէջ կատարած դեր էր, Ալեք Գինես),որուն համար 1962-ին առաջադրուած էր «Օսքար» անուանակարգին եւ «Ոսկիէ Կլոպուս» մրցանակին։

## Խաղցած ամենայայտնի դերերու ժապաւէնները
* «Տոքթոր Ժիվակօ»
* «Մաքենայի ոսկին»
* «Ծիծաղելի աղջիկը»
* «Հռոմէական կայսրութեան անկումը»

Հայոց ցեղասպանութեան մասին պատմող Հանրի Վերնէօյի «Մայրիկ» ժապաւէնին մէջ նկարահանուելու համար (1991-ին) Օմար Շարիֆին արգիլած էին մուտք գործել Թուրքիա։

Ստացած է 3 «Ոսկիէ Կլոպուս» մրցանակ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Օմար Շերիֆ Կը Խաղայ Վէպի Հերոսին` Բագրատին Դերը։

Ստորոգութիւն:10 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Յուլիսի մահեր
Շաւարշ Ծ. Վրդ. Սահակեան

**Շաւարշ Ծ․ Վրդ․ Սահակեան**(1881–1915), հոգեւորական։

Ծնած է 1881-ին Արմաշական։ Վարդապէտ ձեռնադրուած է 1905-ին։ Ատէն մը Փոխ–տեսուչ էր Դպրեվանքին, իսկ վերջերը Եւդոկիոյ առաջնորդ մինչեւ 1915։
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Յուշարձան 1919, էջ։ 85
Շաւարշ Ծ․ Վրդ․Սահակեան http://echmiadzin.asj-oa.am/4914/1/58.pdf
Շաւարշ Նարդունի

**Շաւարշ Նարդունի** (), աւազանի անունը՝ Ասքանազ Այվազեան, ստորագրած նաեւ՝ Վահրամ Սեւունի։ Հայ արձակագիր եւ հրապարակագիր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած՝ Պոլսոյ մօտ, Արմաշ գիւղ. ուսումը ստացած է գիւղին, ապա՝ մերձակայ Ատաբազար քաղաքին Կեդրոնական վարժարանին մէջ։

1918-ին կը զինուորագրուի եւ կը մտնէ սպայից վարժարան։ Համաշխարհային Ա. պատերազմի լրումէն ետք՝ կը յաճախէ Պոլսոյ բժշկական համալսարանը, սակայն կը վտարուի՝ քաղաքական պատճառներով։ Կը շարունակէ իր համալսարանական ուսումը Փարիզի բժշկական համալսարանին մէջ, որուն ընթացքը կ՝ աւարտէ 1927-ին ու տարի մը կը պաշտօնավարէ Ամիէնի ֆրանսական յիմարանոցին մէջ, իբրեւ ներքին բժիշկ։

Բժշկական ճիւղի ուսումը՝ սկսած Պոլիս, կ'ընդհատուի Թուրքիայէն մեկնումով (1922–ին), եւ կ'աւարտի Փարիզ. բայց բժշկութենէն առաջ ու աւելի՝ կեանքը պիտի լեցնէ գրականութեամբ, հրապարակագրութեամբ եւ հանրային գործունէութեամբ։

## Գրական վաստակ
Գրականութեան կոչուած է կանուխէն, բայց բաւական ուշ հրատարակած է՝ հատորներով. առաւելաբար արաձակ բանաստեղծութիւններ, հեքիաթներ, փորձագրական եւ ուսումնասիրական գործեր բանասիրութիւն, լեզուաբանութիւն։

Հայերէն արձակը միայն բացառիկներու մօտ հասած է Նարդունիի նուաճած գեղարուեստական մաքրութեան, բանաստեղծական շունչի, խոհական ներհայեցողութեան եւ անկեղծ յուզականութեան այդքան բարձր աստիճանի։ Բայց մանաւանդ *ՊԱՐԶՈՒԹԻՒՆ*ը եղաւ առանձնայատուկ նուաճումը Նարդունիի արձակին, որ թէեւ չունեցաւ սերնդակից Շահան Շահնուրի կամ Վազգէն Շուշանեանի արձակը յատկորոշող բռնկուն ուժականութիւնը եւ պոռթկումի թափը, բայց ոչ մէկ առումով զիջեցաւ ապրումի եւ խոհականութեան վաւերական կրակէն։

Հիմնած է եւ գրեթէ երեք տասնամեակ առանձինը հրատարակած՝ «Հայ Բոյժ» ամսաթերթը։ Մասնակցած է «Երկունք» եւ «Մենք» գրական պարբերականներու հիմնում-խմբագրման։ Սերտօրէն աշխատակցած է «Յառաջ»ին (Փարիզ), երկար ատեն մասնակցելով նաեւ խմբագրութեան՝ Շաւարշ Միսաքեանի կողքին եւ անոր մահէն ետք։

Զանազան հրատարակչականներու եւ միութիւններու նախածեռնութեամբ, հրատարակուած են.-
* «Հեքիաթներու Ալպոմ» (1927, պատմուածքներ եւ հեքիաթներ)
* «Մեղեդինե՜ր, Մեղեդինե՜ր» (1933, պատմուածքներ եւ հեքիաթներ)
* «Երուսաղէ՜մ, Երուսաղէմ» (1938, վիպերգութիւն)
* «Բանե՜ր, բանե՜ր, ի՜նչ բաներ»
* «Ծաղկամատեան»
* «Կանաչ Բաժակով» (1945)
* «Վարդամատեան» (1952)
* «Նարդեան Բաժակ» հատընտիրներու հաւաքածոն (1968)
* «Յանուն Մեսրոպ Մաշտոցի» (1969, Պաշտպանութիւն Հայ Լեզուի)

Մահացած է Փարիզ։

## Աղբիւրներ
* Յարութիւն Քիւրքճեան, Հայ կեանք եւ գրականութիւն, Բ-Գ կարգեր (գիրք), էջ 163:
* Դար Մը Գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ 1977, էջ 183-184:

## Արտաքին յղումներ
* Շաւարշ Նարդունի (Այվազեան Ասքանազ, 1898-1968). Սփիւռքահայ գրականութեան մեղեդինե՜ր»ն ու «բանե՜ր»ը: 
* Ակնարկ Մը՝Հազիւ Մեր Ետին Թողած 2008-ը Տարուայ Տարեդարձներու եւ Տարելիցներու Վրայ։ 

Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1968 մահեր
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Փարիզ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արամ Շաւարշ

**Արամ Շաւարշ** (1917, Սկիւտար (Պոլիս) -1979, Պերլին (Գերմանիա)), հայ բանաստեղծ։

Նախակրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Ն. Երմոնեան վարժարանին մէջ, ապա Կեդրոնական լիսէն աւարտած է 1938-ին։ ետքը վկայուած Իսթանպուլի Համալսարանի իրաւաբանական Ֆաքիւլթէէն։

Դպրոցական գրասեղաններէն սկսած է հրատարակել «Թռիչք» խմորատիպ գրական ամսաթերթը, իր դասընկերոջ՝ Սարգիս Քէչեանիջ (Ս. Ք. Զանգու) հետ։: Ապա կեանքի ասպարէզ նետուելէ ետք դարձեալ միասին՝ հրատարակած են «Աշխատանք» պարբերաթերթը, 1939-ին (2 թիւ), աւելի վերջը «Նոր Օր» շաբաթաթերթը, Աւետիս Ալիքսանեան գլխաւորութեամբ. իսկ 1950-ին «Կռունկ» միաթերթ գրական ամսագիրը (2 թիւ):

Իր առաջին գրութիւնը եղած է տաղաչափուած բանաստեղծութիւն մը, որ լոյս տեսած է «Արեւելք»ի մէջ, 1935-ին. իակ առաջին ազատտողեան բանաստեղծութիւնը՝ 1938-ին, «Աշխատանք» Հանդեսին մէջ։

1944-էն յետոյ իր բանաստեղծութիւնները լոյս կը տեսնեն Աւետիս Ալիքսանեանի «Պատկեր» ամսաթերթին մէջ, եւ «Նոր Օր», «Այսօր» ու «Կռունկ» թերթերուն մէջ։ Գրած է նաեւ պատմուածքներ եւ Հրապարակագրութիւններ։

Իր քերթուածները ամփոփուած են Քաղաքի Ժխորին Մէջ անուն գրքոյկի մը մէջ (1949):

Գրեթէ բոլոր բանաստեղծութիւնները պայքարի եւ յաղթանակի երգեր են, յոյսով ու Հաւատքով տոչորուած։

Իր լոյս ընծայած քաղաքական յախուռն յօդուածները եւ քննադատութիւնները պատճառ կ'ըլլան իր բանտարկութեան։ Բանտէն ազատ արձակուելէ ետք, ատեն մը եւս կը շարունակէ իր հրատարակչական աշխատանքը, բայց ի վերջոյ կ'որոշէ հեռանալ ծննդավայրէն եւ սիրելիներէն։

## Հրատարակուած Գործեր
* Քաղաքին Ժխորի Մէջ (բանաստեղծութիւն), Պոլիս, 1949:
* Õzgurluk Iki Adim Õtede Degil (բանաստեղծութիւն, Ռուբէն Մաշոյեանի թուրքերէն թարգմանութեամբ - Պոլիս, 1999:

## Աղբիւրներ
* 
* Ժամանակակից Ւսթանպուլահայ Գրողներ (Ա. ՀԱՏՈՐ) Աշխատասիրեց՝ Կարօ Աբրահամեան, Անթիլիաս, 2004, էջ 75:

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:1917 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1979 մահեր
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պերլին մահեր
Շաքիի Ջրվէժ

250px|մինի|աջից|Շաքիի Ջրվէժ
**«Շաքի»ն ջրվէժ**է, ջրագրական բնութեան յուշարձան Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ։ Այս բնութեան յուշարձանը կը գտնուի Սիւնիքի մարզին մէջ, Որոտան գետի ձախակողմեան Շաքի վտակին վրայ։ Ան արձանագրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնապահպանութեան նախարարութեան բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ։ Բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ ներառուած է 2008 թուականի Օգոստոս 14-ին ընդունուած է «Հայաստանի Հանրապետութեան բնութեան յուշարձաններու ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարութեան որոշումին համաձայն։
## Նկարագրութիւն
Ջրվէժը կը գտնուի խոր, ժայռերով ու քարայրներով հարուստ կիրճի մը մէջ, ուր յայտնաբերուած են մարդու գործունէութեան հետքեր, ինչպէս նաև մոխիր, որ կը պատկանի պալեոլիթի ժամանակաշրջանին։ Շաքիի ջրվէժը կը գտնուի Որոտան կիրճին մէջ, Սիսիանէն 3քլմ. հեռաւորութեան վրայ դէպի հիւսիս-արեւմուտք, Որոտանի վտակ՝ Շաքի գետին վրայ։ Բարձրութիւնը 18մ. է։
#### '''Աւանդոյթ'''

Թշնամիները Գեղարքունիք գաւառէն 93 կոյս աղջիկներ կ’ուղարկեն Մուղանի մէջ բանակ դրած իրենց առաջնորդին։ Երբ գերի աղջիկներու քարաւանը կը հասնի եւ կը դիմէ իրենց առեւանգիչներուն կ’ըսեն. «Մեր երկար ճամբորդութեան ընթացքին շատ փոշոտած ու աղտոտած ենք, թոյլ տուէք գետին մէջ լոգանք առնենք, ապա ներկայանանք ձեր մեծին»։ Առեւանգիչները կը համաձայնին։ Աղջիկները մերկանալով կը նետուին Որոտանի ալիքներուն մէջ եւ սուզուելով կ’անհետանան։ Միայն Շաքէ անունով կապուտաչեայ աղջիկ մը Որոտանին մէջ թափող գետակի մը մէջէն փախչելով, կը փորձէ ազատիլ։ Թշնամիները կը հասնին անոր ետեւէն, սակայն նոյն վայրկեանին գետակին մէջ հրաշքով ժայռ մը կը խոյանայ եւ ջուրը անոր վրայէն գահավիժելով, իր ճերմակ փրփուրներուն տակ կը թաքցնէ Շաքէին։ Անկէ ետք այդ ջրվէժն ու անոր մօտ գտնուող գիւղը կը կոչուին Շաքէի անունով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Shaki waterfall.jpg
Պատկեր:Shaki Waterfall2.jpg
Պատկեր:Shaki Waterfall.jpg
Պատկեր:Շաքիի ջրվէժ 2.jpg|Շաքիի ջրվէժ եւ ստեղծուած վտակը
Պատկեր:28-7-2019 Շաքիի ջրվէժ 1.jpg|28-7-2019 Շաքիի ջրվէժ


## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Հայաստանի բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներ
* Բնութեան պետական յուշարձաններից ցանկը Վիքին սիրում է Երկիրը յուշարձանների ցանկում

## Արտաքին յղումներ
* Շաքիի ջրվէժ 

Ստորոգութիւններ:Հայաստանի ջրվէժներ
Շաքարախտի Դէմ Պայքարի Համաշխարհային Օր

200px|մինի|աջից| ՄԱԿ–ի հաստատած շաքարախտի դէմ պայքարի խորհրդանշանը
**Շաքարախտի դէմ պայքարի համաշխարհային օրն** (անգլերէն՝ World Diabetes Day), Նոյեմբեր 14-ը շաքարախտի դէմ պայքարի համաշխարհային օրն է: 1991-էն ի վեր, Շաքարախտի միջազգային դաշինքի (International Diabetes Federation, IDF) եւ Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (World Health Organization) նախաձեռնութեամբ, Նոյեմբեր 14-ը կը նշուի որպէս շաքարախտի դէմ պայքարի համաշխարհային օր :

## Պատմութիւն
Շաքարախտի դէմ պայքարի օրը ՄԱԿ-ի հովանիին ներքոյ կը նշուի 2007-ի Նոյեմբեր 14-էն՝ ի պատիւ Քանատացի գիտնական Ֆրետերիք Պանթինկ, որ ծնած էր 1891-ի միեւնոյն օրը:

Քանատացի գիտնական Ֆրետերիք Պանթինկ (Frederick Banting), որ գործընկերոջ՝ Չարլզ Պեսթին (Charles Best) հետ միասին, մեծ դեր ունեցած է այժմ շաքարախտով հիւանդներու առողջութեան պահպանման միակ միջոցը հանդիսացող էնսիւլինի հայտնաբերման գործին մէջ։ 1922-ին Պանթինկ, էնսիւլինի ներարկման շնորհիւ, ծանր շաքարախտով տառապող 14-ամեայ տղու մը կեանքը փրկած էր:

Այս դեղամիջոցը արտօնագրելու եւ անոր շնորհիւ աներեւակայելի հարստութիւն կուտակելու փոխարէն՝ Պանթինի իր իրաւունքները կը փոխանցէ Թորոնթոյի համալսարանին: Յետագային էնսիւլինի արտադրութեան իրաւունքները անցած են Բժշկական հետազօտութիւններու քանատական խորհրդին: 1922-ի վերջը, դեղամիջոցը կը յայտնուի շուկայի վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Համաշխարհային օրեր
Վարդ Շիկահեր

**Վարդ** **Շիկահեր** (), գրող, մանկավարժ, սրտաբան: Բժշկական գիտութիւններու դոցենտ (1968):

## Կեսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Քանի մը տարի Մաքրուհեան ու էսայեան վարժարանները յաճախելէ ետք, անցած է Վիեննական Մխիթարեան վարժարան, եւ աւարտած է 1944-ին, դասընկեր ունենալով Ռ․ Հատտէճանը, Գ. Սեւանը եւ Ա. Գամպուրեանը։

1951-ին բժիշկ վկայուած է Պոլսոյ համալսարանէն։ 1957-ին՝ մասնագէտ սրտի եւ ներքին հիւանդութեանց։ 1968-ին արժանացած է «տոցենդ» տիտղոսին։ 1944էն մինչեւ 1981 թուական, դասաւանդած է հայերէն լեզու եւ գրականութիւն՝ Վիեննական Մխիթարեան եւ էսայեան վարժարաններու, եւ Մէրամէթճան միջնակարգ վարժարանին մէջ։

Մխիթարեան վարժարանի տարիներէն սկսեալ աշխատակցած է պոլիսահայ մամուլին, մասնաւորաբար Մարմարայի գրական էջերուն։ Գրած է բանաստեղծութիւն, պատմուածք, նորավէպ, մենագրական եւ գրադատական էջեր, քրոնիկներ, եւ բժշկագիտական ուսումնասիրութիւններ հայերէն թէ թրքերէն լեզուներով։ Որպէս գրող եւ կրթական մշակ՝ Ամենայն Հայոց Վեհափար Վազգէն Ա.ի կողմէ արժանացած է Ս. Սահակ եւ Ս. Մեսրոպ շքանշանին։

## Երկեր
* «Լուսայգ», 1989
* «Մխիթարեանի Պարտէզէն», 1992
* «Չորս Տող Միայն», 1993
* «Նոյն Արեւուն Տակ», 1996
* «Բարի Աստղի Տտակ», 1999
* «Հերկ Ու Բերք», 2001
* «Իմացումներ Եւ Ապրումներ», 2006
* «Երեք Ահաւոր Փորձանք», 2007
* «Թառէ Թառ», 2008
* «Սպիտակ Ամպեր», 2010

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ սրտաբաններ
Ստորոգութիւն:1926 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:26 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Շիշլիի Հայկական Գերեզմանատուն

մինի|300px|Գերեզմանատան մուտքը
մինի|300px|Գերեզմանատունէն գլխաւոր մաս մը
**Շիշլիի Հայկական Գերեզմանատունը** գերեզմանատուն մըն է Իսթանպուլի Շիշլի թաղամասին մէջ, որ տրամադրուած է Թուրքիոյ հայ համայնքին։ Սկսած է գործել 1865 թուականէն։ Կը կառավարուէր Թուրքիոյ հայկական համայնքին կողմէ: 1893 թուականին Օսմանեան կայսրութեան հրամանագրով գերեզմանի մուտքին մօտ կառուցուեցաւ դիւանատան ու քահանաներու համար կառոյցներ։ Մաղաքիա Օրմանեան պատրիարքի ծրագրով եւ Միհրան Խալիֆայի օգնութեամբ 1903 թուականին վերակառուցուեցան դարպասները։ Գերեզմանատունը կ'ընդգրկէ մեծ թիւով նշանաւոր անձանց յուշարձաններ եւ դամբարաններ:

Գերեզմանատունը 1930 թուականին հաստատուած թրքական օրէնքով փոխանցուեցաւ Իսթանպուլի քաղաքապետարանին։ 1936 թուականին Թուրքիան օրէնք ընդունեց, որով կը բռնագրաւուին ազգային փոքրամասնութիւններու պատկանող եկեղեցապատկան գոյքերը: 2011 թուականին որոշուեցաւ անօրինական վերցուած գոյքը հետզհետէ վերադարձնել իրական տէրերուն։ 2011 թուականին Պէյօղլուի «Երեք խորան» հայկական հիմնադրամը դիմեց Թուրքիոյ հիմնադրամներու վարչութիւն դարձած տարածքը վերադարձնելու խնդրանքով, որ դրական որոշում կայացուց եւ 2015 թուականին սեփականութեան իրաւունքը փոխանցուեցաւ Պէյօղլուի «Երեք խորան» հայկական հիմնադրամին 80 տարի ժամկէտով։ Գերեզմանատունը ունի մօտ 41,950 քմ մակերես եւ մօտաւորապէս 700 միլիոն թրքական լիրայի արժէք:

## Նշանաւոր Հանգուցեալներ
* Յովհաննէս Արշարունի - Կ. Պոլսոյ Հայոց Պատրիարք
* Զապէլ Ասատուր - գրագիտուհի
* Սեւակ Պալըգճը - թրքական բանակի զինուոր
* Զաւէն Պիպեռեան - գրագէտ
* Եղիա Տէմիրճիպաշեան - գրագէտ
* Յակոբ Մարթայեան - լեզուաբան
* Մարի Կերեգմեզեան - քանդակագործ
* Յարութիւն Հանէսեան - երաժիշտ
* Ուտի Հրանդ - երաժիշտ
* Կարպիս Իսթանպուլօղլու - ֆութպոլիստ
* Թոթօ Գարաճա - դերասանուհի
* Սիրվարդ Գարամանուկեան - երգահան, երաժիշտ
* Արման Մանուկեան - դասախօս
* Մաթիլտ Մանուկեան - գործարարուհի
* Յակոբ Մնձուրի - գրագէտ
* Մաղաքիա Օրմանեան - Կ. Պոլսոյ Հայոց Պատրիարք
* Ստեփան Բաբելեան - երաժիշտ
* Մարիամ Շահինեան - լուսանկարիչ
* Նուպար Թերզեան - դերասան
* Օննօ Թունչ - երաժիշտ, երգահան
* Երուանդ Ոսկան - քանդակագործ
* Զահրատ - գրագէտ
* Կարպիս Զաքարեան - կռփամարտիկ

## Յղումներ

Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ
Վահան Շիտանեան

**Վահան Շիտանեան** (), հայ դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
Ծնածէ Տրապիզոնի նահանգի, Սամսուն նաւահանգստին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։

1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած է որպէս զինուորական դեղագործ։

1915 թուականին սպանուած է զինուորական ծառայութեան ընթացքին՝ Սեբաստիոյ մէջ։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ.Պոլիս, 1919։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Սամսոն ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Սեբաստիա մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Արշաւիր Շիրակեան

**Արշաւիր Շիրակեան** (), հայ վրիժառու, ՀՅԴ անդամ։ Կամաւոր կերպով անդամակցած է Հայոց Ցեղասպանութեան կազմակերպուած եւ իրականացուած երիտթուրքական ղեկաւարներու ահաբեկման գործին («Նեմեսիս» գործողութիւն)։ 1921 թուականին Հռոմի մէջ ահաբեկած է 1915 թուականին Օսմանեան կայսրութեան մեծ ղեկավարը Սայիտ Հալիմ Փաշային։ 17 Ապրիլ 1922 թուականին Պերլինի մէջ Արամ Երկանեանի հետ ոչնչացուցած է Պեհաէտտին Շաքիրն ու Ճեմալ Ազմիին։ 1923 թուականին հաստատուած է ԱՄՆ-ի մէջ, ուր ապրած է ու գործած է մինչեւ մահ։

## Կենսագրութիւն
Շիրակեան ծնած էր 1900-ին, Պոլիս։ Մանկութիւնը կ'անցնէ 1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հետեւած Պոլսահայ ազատ մթնոլորտին մէջ։ Պատանի տարիքէն կ'ապրի ու կը կազմաւորուի դաշնակցական մտաւորականներու մտերմութեան մէջ։1915-ին, Շիրակեան կը կոչուի պատանի սուրհանդակի առաքելութեան, որպէսզի հայ մատնիչներու դաւաճանական ցուցմունքներուն դէմ զգուշացնէ ընդյատակ կեանքի անցած հայ մտաւորականները։

Արշաւիր Շիրակեան կ'անդամագրուի հայ ազատագրական պայքարի առաջամարտիկը համարուող Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերը թերեւս պատանութեան տարիներէն։ Արշաւիրի ողջ ընտանիքը եղած է դաշնակցական։

Մինչեւ Առաջին Աշխարհամարտի աւարտն ու զինադադարը, Արշաւիր Շիրակեան ամբողջական փարումով կը գործէ Հ.Յ.Դաշնակցութեան Պոլսոյ կազմակերպութեան շարքերուն մէջ։

Շիրակեան կը հեռանայ Պոլիսէն եւ կ'անցնի Երեւան, ուր Արամ Երկանեանի հետ նոր առաքելութեան մը կը կոչուի։ Թիֆլիսի մէջ իրենց պարտականութիւնը կատարելու նախապատրաստական աշխատանքի ժամանակ, երկուքն ալ կը ձերբակալուին, բայց անհրաժեշտ ապացոյցերու չգոյութեան հետեւանքով ազատ կ'արձակուին։ Արշաւիր կը վերադառնայ Պոլիս, ուրկէ 1921-ի ամառը նոր յանձնարարականով կ՛ուղարկուի Հռոմ։

Մօտէն կը հետեւի Պոլսոյ Օսմանեան Զինուորական Ատեանին կողմէ Իթթիհատի պարագլուխներու դատավարութեան։ Վարչապետ Սայիտ Հալիմ փաշայի, ներքին գործոց նախարար Թալէաթի եւ իթթիհատական պարագլուխներ Պեհաէտտին Շաքիրի, Ճեմալ Ազմիի, Նազըմի եւ միւսներուն դէմ Ատեանի արձակած մահապատիժի դատավճիռները, դատապարտուելով մեռեալ տառ մնալու ճակատագրին, նոր ընդվզումի եւ ցասումի կրակը կը բորբոքէ երիտասարդ գործիչին մէջ։

Փրկուելով թրքական եաթաղանէն՝ Արշաւիր Շիրակեան անդամագրուած է ՀՅԴ-ի ստեղծած «Նեմեսիս» գործողութեան պատասխանատու մարմնին, որուն նպատակն էր հայոց Ցեղասպանութեան իրականացնող դահիճներու եւ հայ դաւաճաններու ահաբեկումը։

## Ընտանիք
1922 թուականին Արշաւիր Շիրակեանը իր ընտանիքը կը կազմէ՝ ամուսնանալով սիրած աղջկան՝ Գայանէի հետ։ Շուտով ՀՅԴ-ն փոխած է իր մարտավարութիւնը Թուրքիոյ նկատմամբ, «Նեմեսիս» ծրագիրը կը կասեցուի։ Ընելիք չունենալով Եւրոպայի մէջ՝ Արշաւիր Շիրակեան 1923 թուականին ընտանիքով հաստատուած է ԱՄՆ-ի մէջ։ Հատատուած է Նիւ Եորք, ուր զբաղուած է արեւելեան գորգերու առեւտուրով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Ստորոգութիւն:1900 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:1973 մահեր
Ստորոգութիւն:12 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Նեմեսիս գործողութեան մասնակիցներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ վրիժառուներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ մահացածներ
Շիրակի Երկրաբանական Թանգարան

**Շիրակի երկրաբանական թանգարան**, երկրագիտական թանգարան Գիւմրիի մէջ:

## Պատմութիւն
Ստեղծուած է Խորհրդային Հայաստանի ժողկոմսովետի 5 Յուլիս 1930-ի որոշումով։ Ունեցած է հնաբանութեան-ազգագրութեան, քաղաքի եւ Շիրակի պատմութեան, մշակոյթի, սոցեալիստական շինարարութեան, Հայրենական մեծ պատերազմի պատմութեան բաժիններ։ Հնաբանութեան եւ ազգագրութեան բաժիններու ցուցանմուշները հիմնականօրէն ձեռք բերուած են Կումայրի հնագոյն բնակավայրի պեղումներէն։ Հնաբանութեան բաժինը ունի քարի, պրոնզի, երկաթի դարերու աշխատանքային գործիքներու ցուցանմուշներ, բազմատեսակ հնագոյն զէնքեր եւ այլն։ Ազգագրութեան բաժինը նուիրուած է Գիւմրի - Ալեքսանդրապոլ - Լենինականի եւ Շիրակի հարթավայրի բնակիչներու կենցաղին եւ արհեստներուն։

## Ցուցանմուշներ
Շիրակի հարթավայրի Քեթի, Ոսկեհասկ, Մարմաշէն, Տիրաշէն, Վահրամաբերդ գիւղերու մօտակայքը կատարուած պեղումները (1970 թուականէն) զգալիօրէն հարստացուցած են Լենինականի երկրաբանական թանգարանի նիւթերը։ 1977-ի վերջերը թանգարանին մէջ կար 2000-էն աւելի հնաբանական ցուցանմուշ։ Թանգարանի գեղանկարչական բաժինին մէջ պահպանուած եւ ցուցադրուած են շուրջ 150 կտաւ, որոնց շարքին ներկայացուած են Յովհաննէս Այվազովսկիի, Գէորգ Բաշինջաղեանի, Վարդգէս Սուրէնեանցի, Մարտիրոս Սարեանի, Ստեփան Աղաջանեանի, Գաբրիէլ Կիւրճեանի, Տիմիդրի Նալպանտեանի, Հրաչեայ Ռուխկեանի, Յ. Անանիկեանի եւ այլ նկարիչներու գործեր։ Թանգարանը ունի նաեւ հնագոյն դրամներու հարուստ հաւաքածոյ (5000-էն աւելի)՝ հայկական, իրանական, ռուսական, թուրքական, յունական դրամներու հազուագիւտ նմուշներով։

2013-ի դրութեամբ թանգարանը կը գտնուի Գիւմրիի գեղարուեստի ուսումնարանին հարակից, մասնակի վերանորոգուած վթարային փոքրիկ շէնքին մէջ։ Նպաստաւոր պայմաններ չկան բոլոր նմուշները ցուցադրելու համար։ Գիւմրիի աւագանին Հայաստանի վարչապետին դիմած է առաջարկելով, որ թանգարանին տրամադրուի «Կիւլպէնկեան» վիրաբուժական հիւանդանոցի ազատ շէնքը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիւմրիի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:1930 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Ժագ Շիրաք

**Ժագ Շիրաք** (), Ֆրանսայի նախագահ։

Ծնած է Փարիզ։ Ֆրանսայի նախագահն էր 1995-էն մինչեւ 2007 թուականները։

## Կրթութիւն Եւ Գործունէութիւն
Ժագ Շիրաքի ծնողները՝ Աբել Ֆրանսուա Շիրաքը (1893-1968) եւ Մարի-Լուիզա Վալեթը (1902-1973), ծնունդով Ֆրանսայի Քորէզ վարչական շրջանէն էին։

Անոր երկու պապերն ալ եղած են ուսուցիչներ, իսկ նախնիները՝ գիւղացիներ, որոնք բնակած են Լիմուզանի մէջ։

Ժագ Շիրաքը եղած է ընտանիքի միակ զաւակը (քոյրը մահացած է վաղ տարիքին)։

Ժագ Շիրաքը սորվեցաւ Քառնոյ եւ Լիւտովիքոս Մեծի լիցէներուն մէջ, եւ երեք ամիս աշխատեցաւ փոխադրանաւի վրայ։

Ծառայած է ֆրանսական բանակին մէջ, եւ 1956-1957 թուականներուն մասնակցած է Ալճերիոյ պատերազմին, ուր վիրաւորուած է։

Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Ֆրանսայի հեղինակաւոր ուսումնական հաստատութիւններուն մէջ՝ Քաղաքական Հետազօտութիւններու Հիմնարկին (Institut d'études politiques) եւ Վարչութեան Ազգային Դպրոցին (École nationale d'administration, 1957) մէջ։

Ուսումը աւարտելէ ետք դարձած է պետական ծառայող (Հաշուիչ Պալատի հաշուեստուգիչ, 1959 թ.), ապա սկսած է զբաղուիլ քաղաքական գործունէութեամբ։

Երիտասարդ տարիքին տարուած է կոմունիստական գաղափարներով, տարածելով «Եումանիթէ» թերթը։

1962 թուականին զբաղեցուցած է իր առաջին քաղաքական պաշտօնը՝ Սան-Ֆերեոլի Մունիցիփալ Խորհրդական։

Այնուհետեւ՝ Գիւղատնտեսութեան Նախարար։

Նախագահ Ժիսքար դ'Էսթէնի օրերուն եղած է Ֆրանսայի Վարչապետ։

1988 թուականին մասնակցած է նախագահական ընտրութիւններուն եւ պարտուած է Միթերանէն։

Իսկ 1995 թուականի ընտրութիւններուն անոր մասնակցութիւնը յաջողութեամբ պսակուած է։

Ժագ Շիրաքն ընտրուած է Ֆրանսայի Նախագահ 1995 թուականին եւ այդ պաշտօնին մէջ աշխատած է 12 տարի։

Ժագ Շիրաքի գործունէութիւնը արժանացած է ֆրանսական եւ արտասահմանեան բազմաթիւ պարգեւներու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի նախագահներ
Ստորոգութիւն:29 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:26 Սեպտեմբերի մահեր
Շիրին պինթ Շամուն

**Շիրին պինթ Շամուն** (արաբ․՝ شيرين بنت شمعون‎‎, - 7-րդ դար), եգիպտացի ուղղափառ ղպտի, Մարիա ալ-Կիպտիայի քոյրը, Մուհամմատ մարգարէի հարճը, Հասսան իպն Սապէթի կինը:

## Կենսագրութիւն
Շիրինի հ0րը կը կոչէին Շամուն, անհեղինակաւոր ղպտի քրիստոնեաներէն մէկն էր։ Մայրը ունէր հռոմէական ծագում:

627-ին (Հիճրայի 6-ին) Մուհամմատ մարգարէն նամակ ուղարկած է Մերձաւոր Արեւելքի իշխանաւորներուն, որով անոնց տեղեկացուցած է նոր հաւատքի յայտնուելու մասին եւ հրաւիրած միանալ անոր: Եգիպտոսի տիրակալ Մուքաուքիսին նամակը հասցուցած էր Հատիպ իպն Ապու Պալտան: Ի պատասխան նամակին՝ Մուքաուքիսն ուղարկած է նուէրներ, որոնցմէ եղած են երկու ստրկուհիներ (Մարիա եւ Շիրին), Մապուր անունով ստրուկը, հազար միսքալ ոսկի, ատլասէ քսան հագուստ, Տալտալ անունով ջորի եւ Եաֆուր անունով աւանակ: Մետինայի ճանապարհին Հատիպ իպն Ապու Պալտան զրուցած է ստրուկներուն հետ: Երկու աղջիկներն ալ ընդունած են իսլամն ու Մետինա մտել որպէս մահմետական հաւատացեալներ: Նոյն թուականին մետինացի բանաստեղծ Հասսան իպն Սապէթը մասնակցած է Մուհամմատ մարգարէի կնոջ՝ Աիշա պինթ Աբու Պաքրի զրպարտութեան պատմութեան: Սաֆուան իպն Մուքատիլը յարձակուած է Հասսանի վրայ, վերջինս վնասուածք ստացած: Որպէս փոխհատուցում Հասսանին նուիրած են Եարահի պալատն ու Շիրինին:

Հասսանն ու Շիրինը ունեցած են մէկ որդի՝ Ապտուլրահման իպն Հասսան իպն Սապէթը:

## Ծանօթագրութիւններ
Շիքակոյի Հայերը

**Շիքակոյի Հայերը** հիմնականօէն արհեստաւորներ, ծառայողներ, առեւտրականներ, մտաւորականներ են։ Շիքակոյի մէջ եւ անոր արուարձաններուն մէջ կը գործեն Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ, Ամենայն Սրբոց, Սուրբ Պօղոս, Սուրբ Փրկիչ առաքելական եկեղեցիները, Շիքակոյի հայ աւետարանական եկեղեցին, որոնց կից՝ Դանիէլ Վարուժան, ՀԲԸՄ-ի Վարժապետեան, Մեսրոպեան միօրեայ դպրոցները։ Համայնքի ձեւավորումէն ի վեր այստեղ կը գործեն հայ ազգային կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները, Հայ կրթական հիմնարկութիւնը, ՀԲԸՄ-ի մասնաճիւղը, ՀՕՄ-ի «Անահիտ» կրտսերաց մասնաճիւղը, Շիքակոյի համալսարանի հայ ուսանողներու ընկերակցութիւնը, համագաղութային այլ կազմակերպութիւններու եւ հայրենակցական միութիւններու տեղական մարմինները, տիկնանց եւ երիտասարդաց միութիւնները։ 1922-ին Շիքակոյի մէջ կազմակերպուած է «Շանթ» թատերախումբը, որ թատրերգութիւններ ներկայացուցած է Յովհաննէս Աբէլեանի եւ Յովհաննէս Զարիֆեանի մասնակցութեամբ։ Շիքակոյի մէջ լոյս տեսած է 10-էն աւելի պարբերականներ, առաջինը՝ «Դաստիարակը»՝ 1903-ին։
	

Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայերը