Տաւուշի մարզ

**Տաւուշի մարզ**, մարզ Հայաստանի հիւսիսարեւելեան մասը: Մարզկեդրոնը Իջեւան քաղաքն է։

## Աշխարհագրութիւն
Տաւուշի մարզը կը գտնուի Հայաստանի հիւսիսարեւելեան հատուածին մէջ։ Կ՚ընդգրկէ Իջեւանի, Տաւուշի (նախկին՝ Շամշադին), Նոյեմբերեանի, Դիլիջանի տարածաշրջանները եւ 5 քաղաքներ՝ Իջեւան, Նոյեմբերեան, Բերդ, Դիլիջան եւ Այրում:

Մարզը սահմանակից է Վրաստանին, հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Ազրպէյճանին։ Հայաստանի պետական սահմանէն մարզին բաժին կ՚իյնայ մ 400 քմ հատուած, որմէ 352-ը՝ Ազրպէյճանի հետ։ Մարզի կեդրոնով դէպի հիւսիս-արեւելք կը հոսի Աղստեւ գետը: Ամենացած կէտը կը գտնուի Դեբեդաւան գիւղի մօտ (380 մ), ամենաբարձր կէտը՝ Միափորի լեռնաշղթայի Մուրղուզ լեռն է (2993 մ)։ Հայաստանի Տաւուշի մարզը կը տարածուի Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաներու արտաքին շարի վրայ (Վիրահայոց, Գուգարաց եւ Միափորի լեռներ)։ Կը գտնուի Հայաստանի չափաւոր խոնաւ տարածաշրջանին մէջ։

Արեւափայլքի տարեկան տեւողութիւնը 1900-2000 ժամ է։

Ամառները կ՚ըլլան տաք, ձմեռները՝ մեղմ։ Գետերը կը պատկանին Կասպից ծովի (Կուր գետի) աւազանին եւ կը սնուի հալոցքային, ստորերկրեայ եւ անձրեւային ջուրերէն։

Կը գտնուի Երեւանէն 137 քմ հեռաւորութեան վրայ։

## Բնակչութիւն
Մարզը կը զբաղեցնէ ՀՀ տարածքի 9.1 %-ը, 1 քառ. քմ-ի վրայ կ՚ապրի 50 մարդ։ Բնակչութեան զգալի մասը բնիկ տաւուշցիներ են. կան նաեւ Արցախէն եւ Գարդմանքէն տեղափոխուածներու (տարահանուածներու) սերունդներ: Օրինակ, 17-19-րդ դարերուն հայութեան զգալի քանակի ներհոսք եղած է Արցախիցէն դէպի Տաւուշ: Տեղափոխուածները կամ կը հիմնէին նոր գիւղեր կամ ալ վերականգնում նախկին լքուած կամ աւերուած հայկական բնակավայրերը:

Տաւուշի մարզի բնակչութիւնը կը կազմէ հանրապետութեան բնակչութեան ընդհանուր թուաքանակի 4.2 %-ը։ Բնակչութեան 62.3 %-ը կ՚ապրէ գիւղական վայրերուն մէջ։ Մարզը հանրապետութեան վառ արտայայտուած գիւղատնտեսական շրջաններէն է։ ՀՀ Տաւուշի մարզկեդրոնը Իջեւան քաղաքն է (մինչեւ 1919՝ Քարվանսարա), որու բնակչութիւնը 1 Յունուար 2003-ի դրութեամբ կազմած է 20.3 հազ. բնակիչ։

## Բնակավայրեր
Տաւուշի մարզը կը ներառէ Մեծ Հայքի 3 աշխարհներու գաւառներ ու գաւառամասեր։ Մարզի տարածքի հիւսիսային մասը (Նոյեմբերեանի տարածաշրջան) հիմնականին կը համապատասխանէ Գուգարքի Կողբափոր, կեդրոնական եւ արեւմտեան մասերը (Իջեւանի տարածաշրջան)՝ Կայէն եւ Կանգարք գաւառներուն։ Հարաւային մասը (Դիլիջանի տարածաշրջան) մտած է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գաւառի մէջ, իսկ արեւելեան մասերու (Բերդի տարածաշրջան) բնակավայրերն ու հնավայրերը կը յիշատակուին Ուտիք աշխարհի Աղուէ եւ Տուչքատակ գաւառներուն մէջ։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Tavush-Hillshaded-QGIS.png|ձախից|մինի|Տաւուշի մարզի ռելիեֆային քարտէզ
Մարզի Դիտաւան գիւղին մէջ Հայաստան համահայկական հիմնադրամը իր Արժանթինի տեղական մարմնի միջոցով իրականացուցած է չորս կարեւորագոյն ենթակառուցուածքային ծրագիր։ Շնորհիւ այդ ծրագրերուն` գիւղը այսօր ունի գազ, խմելու ջուր, նորակառոյց դպրոց եւ համայնքային կեդրոն։

2016-ին՝ ապրիլեան քառօրեայ պատերազմէն ետք, Հայաստանի մանուկներ բարեգործական հիմնադրամի ջանքերով Կոթի եւ Այգեհովիտ սահմանամերձ համայնքներուն մէջ բացուեցան ՔՈԱՖ ՍՄԱՐԹ ապահով սենեակներ։ Ասոնք կրթական սրահներ են, որոնք կրնան պէտք եղած պարագային ծառայել նաեւ իբրեւ ապաստարան սահմանամերձ գիւղերու բնակիչներու համար։ ՍՄԱՐԹ ապահով սենեակները կրնան միաժամանակ տեղաւորել մինչեւ 200 բնակիչի, ունին ջուրի, սնունդի պաշարներ, լրացուցիչ էներգիայի գեներատոր, սանհանգոյց եւ օդափոխութեան համակարգ։
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kirants-raffi_kojian-DCP_4582.JPG|alt=|մինի|[Կիրանց վանք]]
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Goshavank3.jpg|աջից|մինի|[Գոշավանք վանական համալիր]]

## Տնտեսութիւն
Ողջ հիւսիսարեւելեան հատուածի վարչական, արդիւնաբերական, կրթամշակութային կեդրոնն է եւ տրանսպորտային հանգոյցը։ Քաղաքի արդիւնաբերութեան հիմնական ուղղութիւնը մշակող արդիւնաբերութիւնն է (մասնաւորապէս՝ փայտամշակումը, մէտաղամշակումը, սննդամթերքի, հանքային ջուրի եւ գինիի արտադրութիւնները)։ Իջեւան քաղաքը յայտնի է նաեւ գորգագործութեամբ։

### Մարդկային ներուժի զարգացման ցուցակ
Ստորեւ ներկայացուած է Մարդկային ներուժի զարգացման ցուցակի փոփոխութիւնը ըստ տարիներու: Այն կը ներկայացնէ մարզի կրթական մակարդակի, կեանքի սպասուող տեւողութեան եւ մէկ անձի տարեկանի եկամուտներու համախառն ցուցանիշ։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Agstev3.JPG|alt=|մինի|Աղստեւ գետ
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Tavush_fortress.jpg|alt=|մինի|[Տաւուշի Բերդ|Տաւուշի բերդ]]

## Բնապահպանութիւն
Դիլիջանի մօտ գտնուող Պարզ լիճն է։ 1970-1980 կառուցուած են Խնձորուտի, Հախումի, Տաւուշի, Այգեձորի, Ջողազի եւ Քոլագրի ջրամբարները։ Մարզի բնութիւնը գեղատեսիլ է։ Ընդհանուր մակերեսի 51%-ը կը զբաղեցնեն խառն անտառները, որոնք աչքի են ընկնում բուսական եւ կենդանական աշխարհի բազմազանութեամբ, բնական ժառանգութեան անզուգական յուշարձաններով։ Բնութեան նախաստեղծ վիճակի պահպանութեան, առաւել հարստացման եւ տեղական պայմաններուն մէջ նոր տեսակներու ստացման նպատակով Աղստեւի աւազանին մէջ ստեղծուած են Դիլիջանի պետական արգելոցը եւ Իջեւանի անտառային այգին՝ (դենդրոպարկը)։
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8A%D5%A1%D6%80%D5%A6_%D5%AC%D5%AB%D5%B3_1.jpg|աջից|մինի|[Պարզ լիճ]]

## Զբօսաշրջիկութիւն
Մարզի եւ յատկապէս Աղստեւի հովտի բնակլիմայական պայմանները (մեղմ կլիմայ, թթուածնով հարուստ լեռնային մաքուր օդ, հանքային բուժիչ ջուրեր, անտառներ, դեղաբոյսերով հարուստ լեռնաշխարհ) չափազանց նպաստաւոր են բնակչութեան հանգիստի կազմակերպման, առողջութեան վերականգման եւ միջազգային զբօսաշրջիկութեան ծաւալման համար։

ՀՀ Տաւուշի մարզի տարածքը չափազանց հարուստ է պատմամշակութային կառոյցներով՝ վանքային համալիրներ, բերդեր, խաչքարեր, կամուրջներ, դամբարաններ, յուշակոթողներ, յուշաղբիւրներ։ Յատկանշական են Գոշավանքը, Հաղարծնի ու Մակարաւանքի համալիրները, Տաւուշի բերդը եւ այլն։ Յայտնի են նաեւ Ջուխտակ վանքերը, Մաթոսաւանքը, Առաքելոց եկեղեցին, Ոսկեպարի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, Սրանոց կամուրջը, Մորոյ Ձորոյ վանքը, Լաստիվերի անապատը, Գոշի լիճը եւ այլն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:... եւ քարերին ծառ է աճում.jpg|Իջեւանի անտառները
Պատկեր:Տավուշի բնապատկեր.jpg|Տաւուշի բնապատկեր
Պատկեր:Անտառային արահետ Լաստիվերում.jpg|Անտառային արահետ Լաստիվերի մէջ
Պատկեր:Տավուշի անտառներում.jpg|Տաւուշի անտառներուն մէջ
Պատկեր:Անտառ Տավուշում.jpg|Անտառ Տաւուշի մէջ
Պատկեր:Աչաջուրի հսկաներից.jpg|Աչաջուրի անտառներուն մէջ
Պատկեր:Սեւ խոռոչը.jpg|Հաղարծինի մէջ
Պատկեր:Գոշավանքի ընկուզենին.jpg|Գոշավանքի ընկուզենին
Պատկեր:Մի կում հողից կառչածը.jpg
Պատկեր:Գուգարաց լեռները.jpg|Գուգարաց լեռները
Պատկեր:Դիլիջան ազգային պարկում.jpg|Դիլիջան ազգային զբօսայգիին մէջ
Պատկեր:Դիլիջան ազգային պարկում-6.jpg|Դիլիջան ազգային զբօսայգիին մէջ
Պատկեր:Դիլիջան ազգային պարկում-1.jpg|Դիլիջան ազգային զբօսայգիին մէջ
Պատկեր:Հայ-ադրբեջանական սահմանը-1.jpg|Հայ-ազրպէյճանական սահմանը
Պատկեր:Հայ-ադրբեջանական սահմանը-2.jpg|Հայ-ազրպէյճանական սահմանը
Պատկեր:Դիլիջան ազգային պարկում-5.jpg|Դիլիջան ազգային զբօսայգիին մէջ
Պատկեր:Կիրանց վանքի ճանապարհին.jpg|Կիրանց վանքի ճանապարհին


## Արտաքին յղումներ

* Տաւուշի մարզպետարանի պաշտօնական կայք
* Տաւուշի գիւղատնտեսութեան աջակցութեան մարզային կեդրոն 
* Տաւուշի բանահաւաքչութեան պատմութենէն 
* Եզրափակիչ կայուն բանաձեւերը Տաւուշի հեքիաթներումն մէջ 
* Տաւուշի բանասացութեան պատմությունիցենէն 
* Հայաստանի մանուկներ բարեգործական հիմնադրամ

Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզ