open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յովհաննէս Աբամելիքեան

**Աբամելիքեան Յովհաննէս**, Իշխան, նշանաւոր անձնաւորութիւն վրաց Հերակլ Բ. եւ Կիորկի ԺԲ. թագաւորներու օրով։ Թագաւորի աղջիկը Հեղինէն՝ վրաց թագաւորազն Դաւիթի կինն էր։

Ռուսաց Փաւէլ կայսեր օրով Աբամելիքեան ընտանիքով Փեթերսպուրկ կը տեղափոխուի եւ կայսեր կը ներկայացնէ ադամանդ, որ իր մեծութեամբ եւ յստակութեամբ Ռուսաստանի մէջ երկրորդը կը համարուէր (առաջինը հայ վաճառական Սափրզեանցի տարածն էր, որ գնեց իշխ. Օրլովը 400.000 ռուբլիի եւ Եկատերինէ Բ. կայսրուհիին նուիրեց)։ Կայսրը՝ Աբամելիքեանին իբրեւ վարձատրութիւն, Փոտոլսկի նահանգին մէջ կալուածներ բաշխեց պարագայքով եւ ստրուկներով։

Անոր որդիքը պետական եւ զինուորական ծառայութեան մէջ ընդունուեցան։ Իշխ. Յովաննէս Սիմ. Աբամելիք, որ Փեթերսպուրկի եւ Քիեւի զինարաններու կառավարիչն էր եւ առանձնապէս ուսումնասիրած էր թնդանօթաձուլութեան արհեստը, Աղեքսանդր Ա. կայսեր հրամանով Փրուսիոյ Ֆրիտրիխ Վիլհելմ Ա. թագաւորի քով ուղարկուեցաւ, որպէսզի Պերլինի մէջ ուսումնասիրէ թնդանօթաձուլութիւնը։ Այս պատուէրն յաջողութեամբ կատարելով երկու վեհապետներուն կողմէ վարձատրուեցաւ։ Իշխ. Աննա Դաւթեան Աբամ. 1832-ի, Ապրիլ 20-էն տուած հրովարտաակով արքունի Ֆրէյլինա ընդունուեցաւ։

## Աղբիւր
* Բառարան Հայ Գրականութեանց, Հայկ Տէր-Աստուածատուրեան, Ա. Հատոր, Թիֆլիս 1904, էջ 113:

Ստորոգութիւն:Հայ իշխաններ
Յովհաննէս Ագսենդովիզ

**Յովհաննէս Ագսենդովիզ**, որդի Թէոդորոսի, արուեստագէտ նկարչի, վկայեալ համարակալ ընդհանուր սպայակոյտի լեհական բանակին, ծնած է 3 Սեպտեմրեր 1899-ին Քրաքովիայի մէջ: Վարժական ուսմանցը միջոցին 1917-ին լեհական լեգէոնի շարքին մէջ կը մտնէ: Ուքրէն-Լեհ պասերաղմի ժամանակ, Լվովը Թշնամւոյն դէմ պաշտպնողներէն մին էր: Ատեն մը վերջը Պէծին կոչուած քաղաքին հրետազօրի 23երորդ զօրագնդին կը պատկանի, ուրկէ կը կանչուի իբր հեծնուսոյց ենթադրօչակիրներու դպրոցին մէջ: Վարչաւիոյ մէջ պատերաջմական բարձրագոյն ընթացքը, գովելի առաւելութեանբ աւարտելէն ետքը, Փարիզ կը մեկնի ուր պատերազմական բարձրագույն եւ քաղաքական գիտութեանց դպրոցներու ընթացքն կ՝աւարտէ: Հայրենիքը վերադարձին ընդհանուր սպայակոյտի պետին ընկերութիւնը կազմողներուն կարգը կը դասուի:

## Աղբիւրներ

* Հայ Հանրագիտակ, Ձ.Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Տպ.Մուքրէշ, 1938, էջ 33
Յովհաննէս Ադամեան

**Յովհաննէս Ադամեան** (), հայ ճարտարագէտ եւ գիւտարար, գունաւոր հեռուստացոյցի յայտնագործող:

Աւելի քան 20 յայտնագործութիւններու (հիմնականին մէջ հեռուստատեսութեան եւ լուսահեռագրման բնագաւառներու ծիրէն ներս) եւ լուսահեռագրման համակարգի հեղինակ:

## Կենսագրութիւն
Ճարտարագէտ-գիւտարար Յովհաննէս Ադամեանը ծնած է Պաքուի մէջ` խոշոր նաֆթային ընկերություն ունեցող ընտանիքի մը մէջ։ Դեռ աշակերտական նստարանէն Յովհաննէսի մէջ նկատելի էր պրպտելու եւ ուսումնասիրելու ձգտումը: Ուսանելով Միւնիխնի եւ Պեռլինի համալսարաններուն մէջ` ան կը մասնագիտանայ թեքնիքն գիտութիւններու բնագաւառէն ներս:

Որոշ ժամանակ ետք Ադամեանը կը մեկնի Փարիզ եւ դասախօսութիւններու կը հետեւի Սորպոնի համալսարանին մէջ։ Ուսումնառութենէն ետք ան կը սկսի զբաղիլ պատկերները հեռաւորութեան վրայ հաղորդելու խնդիրով եւ սերտ կապեր կը հաստատէ եւրոպական շարք մը երկիրներու գիտական ու բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններու եւ նշանաւոր գիտնականներու հետ:

Գերմանիոյ մէջ Ադամեանը սեփական միջոցներով ստեղծած էր տարրալուծարան մը եւ կատարած էր շարք մը գիւտեր (1908 թուականին առաջին անգամ հիմնաւորած էր էլեկտրականութեան միջոցով պատկերի հաղորդման ու վերարտադրման հնարաւորութիւնը, իրագործել գունաւոր պատկերը հաղորդալարերով 600 քմ հեռաւորութեան վրայ հաղորդելու առաջին փորձը): 1913 թուականի վերջերուն Ադամեանը տեղափոխուած է Ռուսաստան եւ մշտական բնակութիւն հաստատած Փեփրոքրատ (Լենինկրատ) մինչեւ 1932 թուականը: Այստեղ նոյնպէս սեփական միջոցներով ստեղծած է տարրալուծարան մը եւ շարունակած է գիտական փորձերը: Այս ժամանակահատուածին մէջ ան ստացած է 21 արտօնագիր, որոնցմէ երկուքը` հեռուստատեսութեան բնագաւառին մէջ։ 1918 թուականին ան ստեղծեց Ռուսաստանի մէջ առաջին սարքը, որ կը ցուցադրէր սեւ եւ սպիտակ պատկերներ (ստատիկ պատկերներ), ինչ որ մեծ քայլ էր հեռուստատեսութեան զարգացման բնագաւառին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի մահացածներ
Յովհաննէս Աճէմեան

**Յովհաննէս Աճէմեան**, դերասան եւ քանդակագործ ծնած 1840ական թուականին, 1855-1861 կ'աշակերտի Վենետկոյ Մ. Ռափայէլեան վարաժարանին, Պոլիս դառնալով՝ իբր դերասան կը մասնակցի իր ընկերներուն թէ' Պոլիս եւ թէ' Իզմիր: Թատրոնի հանգստեան շրջանին քանդակագործութեան արուեստը առաջ կը տանի եւ անով կ՝ապրի: 1866-ին Բերայի մէջ կազմուած դերասանական նոր խումբին գլխաւոր անդամներն են Յովհաննէս Աճէմեան եւ Արուսեակ: Այս խումբին առաջին ներկայացումը կը տրուի Նաումի թատրոնին մէջ, թատերախաղն էր Ռիսթորիի՝ Յուդիթը զոր թարգմանած էր Թ. Թէրզեան:

1869 Յունուար 11-ին Նաումի թատրոնին մէջ Հայ Դերասանաց Ընկերութիւնը կը ներկայանացնէ Ռոմանոս Սէտէֆճեանի մէկ ողբերգութիւնը. այդ խաղին մէջ աւագ դերակատարը նոյնինկն Յովհաննէս Աճէմեան կ՝ըլլար:

Ամիս մը վերջը՝ Փետրուար 24-ին կը ներկայացուի Սափփով քերթողուհի ողբերգութիւնը, այս թատերախաղին մէջ առաջին դերակատարն էր Յովհաննէս Աճէմեան, իր ընկերներն էին Ադամեան, Վարդովեան, Արուսեակ եւ Երանուհի Գարագաշեան: 1870-ին Կամաւոր ընկերութեան անունով թատերախումբին մէջ կը մտնէ Աճէմեան, ներկայացումները կը կատարուին Քրիսթալ թատրոնին մէջ: 1861-1862 թատերաշրջանի ներկայացումներու շարքին մէջ կը տեսնենք նաեւ Աճէմեանի գրած Կոմիտասին Ցուցակը անունով թատերախաղը: Ունի նաեւ Տիւմա (որգի) Աղեքսանդրի Գամելիագարդ Տիկինի թարգմանութիւնը: Ուրիշ թարգմանութեանց շարքին մէջ կը յիշեմ Աւազակները, Պէլ Էլէն, Բարիզու հնավաճառը, Կճագործը, Պարոն Բուրսոնիաց: Իբրեւ հեղինակութիւն նաեւ Անճարակ Պսակը:

Ժամանակակից հեղինակներ եւ արեւստագէտ անձեր կը վկային թէ Աճէմեան՝ նման Էքշեանի՝ զարգացած դերասան մըն էր: Մուրատեան վարժարանէն վերադարձին՝ պարտպած է քանդակագործութեան: Գերասանական ասպարէզը կը սկսի Սրապիոն Հէքիմեանի խումբին մէջ մտնելով. յետոյ կը մասնակցի Արեւելեան թատերախումբին. Ականատես հանդիսականները հիացուցած է իր թատերական արուեստի վարպետութեամբը. կ'ըսեն թէ *«Ժողովուրդէն շատ գնահատուած արուէստագէտ մըն էր անիկա. Խանդավար ծափերու արժանացած»:* Իր գրած է Կոմիտասին ցուցակը կատակերգութեան ներկայացումին ինքը միայն երեք դեր կը կատարէ՝ հետզհետէ դէմք, ձայն եւ հագուստ փոխելով, այս մասին տարօրինակ ճարտարութիւն եւ յաջողութիւն ցոյց տուած է:

## Աղբյուրներ
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիջ Վարդ. Պատուրեան, Էջ 115-116:
Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1871 մահեր
Ստորոգութիւն:1828 ծնունդներ
Յովհաննէս Ամերիկեան

**Յովհաննէս Ամերիկեան** (1 Մայիս 1843 - 5 Փետրուար 1879), կեղծանունը՝ Միհրդատ։ Ռուսահայ դերասան։

## Կենսագրութիւն

Ծնած է Ախալցխայի Ծինուբանի գիւղին մէջ 1843 Մայիս 1-ին։ Ներսէս Ե․ Կաթողիկոս պատահմամբ տեսնելով Ամերիկեանին, կը որդեգրէ եւ կ՛ընդունի՝ Ներսէսեան դպրոցի սան։ Այնտեղ նա կը ծանօթանայ գրականութեան ու գեղարուեստի հետ, սիրելով թատերական գործը կը միտդրէ՝ հայոց կեանքէն ներս, կանոնաւոր թատրոն հիմնել։ Մինչեւ այդ ժամանակները, շատ քիչ ներկայացումներ կը տրուէին եւ գործը տակաւին չէր կանոնաւորուած։ Ձգելով Ներսէսեան դպրոցը, ան առաջին անգամ Միհրդատ ողբերգութեան մէջ բեմ կը բարձրանայ՝ կատարելով Միհրդատի դերը ու այդ օրուընէ, անոր անունը Միհրդատ կը մնայ։

1860 թուականին խաղալով՝ «Դրաստամատ»ի ու «Արշակ Բ.»-ի դերերը, կը հռչակուի իբրեւ դերասան։ Այս յաջողութենէն ոգեւորուած, կը վճռէ ընդմիշտ նուիրուիլ բեմին։ Տփխիսի (Թիֆլիս) հասարակութեան՝ դէպի հայոց թատրոնն ունեցած անտարբերութիւնը, ստիպեց Ամերիկեանին հեռանալ Տփխիսէն, ուստի ան 1874-ին կ՛երթայ Փոթի, ուր հայերէն եւ վրացերէն լեզուներով կը ներկայացնէ ներկայացում մը եւ կ՛երթայ Կ․ Պոլիս։ Այնտեղ ալ կը սկսի խաղալ (Պէպօ, Արշակ Բ․ եւ այլն), սակայն յաջողութիւն չ՛ունենար ու թոքախտով հիւանդացած Տփխիս կը վերադառնայ։ Այստեղ, ան հիւանդ դրութեան մէջ կը շարունակէ իր սիրած գործը, սակայն չարքաշ հիւանդութիւնը մէկ կողմէն, նիւթականն վիճակը միւս կողմէն՝ կը խեղդեն նրան եւ Ամերիկեան, իբրեւ վերջին ապաւէն, դիմեց հայ խմբագրատուներուն, օգնութիւն խնդրեց ու ձեռնունայն ելլելով՝ 1879 թուականի Փետրուար 5-ին ատրճանակով ինքնասպան կ՛ըլլայ, Տփխիսի մէջ։

Ամերիկեան աշխատակցած է «Կռունկ»-ին եւ «Մշակ»ին, վերջինին շատ գեղեցիկ ու սրամիտ յօդուածներ տուած է «Զաքուճ» կեղծ ստորագրութեամբ։

Ստորոգութիւն:1843 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1879 մահեր
Ստորոգութիւն:1 Մայիսի ծնածներ
Ստորոգութիւն:5 Փետրուարի մահացածներ
Ստորոգութիւն:Ախալցխա ծնածներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ
Յովհաննէս Աւդալեան

**Յովհաննէս Աւդալեան**, Նոր Ջուղայեցի հայ գրագէտ (հաւանաբար ուսանած՝ Նոր Ջուղայի մէջ)։

Աւդալեան, բնակութիւն կը հաստատէ Հնդկաստանի՝ Կալկաթա հայաշատ քաղաքին մէջ, ուր «Հայոց Մարդասիրական Ճեմարան»էն ներս՝ հայերէն լեզուի քերականութեան եւ ճարտասանութեան ուսուցիչ կը նշանակուի։ 1820-ին ճեմարանը , անոր շնորհիւ, նոր շրջան մը կը թեւակոխէ։ Այս պաշտօնի հետ զուգընթացաբար Կալկաթայի անգլիական «Եպիսկոպոսական Ճեմարան»ի մէջ, կը հետեւի անգլերէն լեզուի դասընթացքներու. սորվելէ ետք՝ Մադրասի ճեմարանէն ներս, նոյն լեզուի ուսւոցչի պաշտօնը կը ստանձնէ։ 1826-ին կ՛ընտրուի Ասիական «Պենկելական Ընկերութեան» անդամ։

## Գրական վաստակ
# «Անգիտաց Անպէտ» (Կալկաթա 1821)
# «Բառարան Անգլերէն-Հայերէն» (Կալկաթա 1825)
# «Վերջին Աւուրք Բարեյիշատակ Տիկին Մերջանին Ստեփանոսեան» (Կալկաթա 1830)
 
Հրատարակած է Յովհաննէս Արճիշեցիի «Մեկնութիւն Ահաւոր Խորհրդոյ Սրբոյ Պատարագին» (Կալկաթա 1830)։ Թարգմանած է Շատորեանի՝«Ատալա»ն (Կալկաթա 1826), Զօնսընի «Հռասելաո» «Կալկաթա 1826», «Քրիստոսասոյց» (Կալկաթա 1826)։ Հայերէնէն անգլերէն թարգմանած է Չամչեանի «Հայոց Պատմութիւն»ը՝ քաղուածօրէն (Կալկաթա 1827)։ Ունի նաեւ այլ երկասիրութիւններ, մահուան թուականը անյայտ է։

Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Յովհաննէս Ե. Դրասխտանակերտցի

**Յովհաննէս Ե․ Դրասխանակերտցի** (), հայոց կաթողիկոս (898 - 929), պատմիչ եւ գրող, Մաշտոց Ա. Եղուարդեցի (897 - 898) կաթողիկոսի ազգական եւ աշակերտ։

Յովհաննէս Դրասխանակերտցին յայտնի է գլխաւորապէս իբրեւ պատմիչ։ Իր «Հայոց պատմութիւն» երկասիրութեան մէջ կը ներկայացնէ հնագոյն ժամանակներէն առ 920-ական թուականները երկարող իրադարձութիւնները։

Մինչեւ 9-րդ դարու կէսը ,պատմական նիւթը քաղած է Աստուածաշունչէն եւ զինք նախորդող պատմիչներու գործերէն, իսկ 9-րդ դարու երկրորդ կիսուն ու 10-րդ դարու առաջին քառորդի պատմութիւնը նկարագրած է իր տեսածով ու լսածով, հաղորդակից ու մասնակից ըլլալով իր ժամանակ կատարուած դէպքերուն։ Պատմութեան այդ մասին մէջ, որ աւելի կարեւոր է ու արժէքաւոր, Դրասխանակերտցին մանրամասն կը նկարագրէ հայ ժողովուրդի ծանր կացութիւնը արաբական լուծի տակ, մասնաւորապէս արաբ ոստիկաններ Եուսուֆի, Նսըրի, Ափշինի, Պշըրի յարձակումները Հայաստանի վրայ, 850-852 թթ. արաբական լուծի դէմ հայ ժողովուրդի մղած հերոսական ազատագրական պայքարը, Սմբատ Առաջինի նահատակութիւնը, հայ ժողովուրդի ազատութեան համար Աշոտ Երկաթի մղած պայքարը եւ այլն։ Դրասխանակերտցիի «Հայոց պատմութիւն»-ը աշխարհաբար թարգմանած է Գ.Բ. Թոսունեանը։

Դրասխանակերտցին գրած է նաեւ «Շարից հայրապետացն հայոց» աշխատութիւնը, ուր կը ներկայացնէ հայոց կաթողիկոսներու շարքը՝ սկսելով Բարթողիմէոսէն եւ Թադէոսէն եւ հասցնելով մինչեւ իր աթոռակալութիւնը։ Իւրաքանչիւր կաթողիկոսի վերաբերեալ կը հաղորդուի կենսագրական համառօտ տուեալներ։

Դրասխանակերտցիի նախորդողը եղած է Կաթողիկոս Մաշտոց Ա Եղուարդեցի, իսկ յաջորդողը՝ Կաթողիկոս Ստեփանոս Բ․ Ռշտունին։

## Աշխատութիւններ եւ թարգմանութիւններ
* Յովհաննէս կաթողիկոս Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն Հայոց (Հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարան)։
* Ованес Драсханакертци, “История Армении”, Перевод с древнеармянского М.О. Дарбинян-Меликян, Ереван, 1984г.
* Patriarche d'Arménie Jean VI, dit Jean Catholicos. Histoire D'Arménie.

## Գրականութիւն
* [Սարգսյան Ա. Բ., Հովհաննես Դրասխանակերտցու «քերթողական արվեստի» շուրջ.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1981, № 2, էջ 164-177։](http://hpj.asj-oa.am/3436/1/1981-2(164).pdf) 
* Ա. Սարգիսեան, Յովհաննէս Դրասխանակերտցիի «Հայոց պատմութիւնը» եւ Մովսէս Խորենացին, Երեւան, 1991։

Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Ստորոգութիւն:929 մահեր
Յովհաննէս Արոզեան

** Յովհաննէս Արոզեան** (ծն. Խարբերդ) տարրաբան եւ ուսուցիչ:
### Կենսագրութիւն
Նխն. կրթութիւնը Խարբերդ ստանալէ ետք՝ Ամերիկա կը մեկնի եւ 13 տարի անընդհատ կը նուրիու ուսման, Վ.Ա. աստիճանով վկայուելով Եէյլի համալսարանէն: Իր մասնագիտութիւնն աւարտելու առթիւ մատրաստած թէզը -պղնձէ եւ երկաթէ կազմուած ծծմբատներու բիւրեղացմանց նարանջատումը- կը գնահատուի ուսուցիչներու կողմէ եւ կ'անդամակցի զանազան ամերիկեան միութիւններու: Սահմանութրութենէն յետոյ հայրենիք դառնալով՝ տարրաբանութեան դասատու կը կարգուի Սանասարեանի(Սվազ): 1914-ին կ'ամուսնանայ եւ Մարզուանի Գօլէճէն հրաւէր ստանալով՝ պաշտոնով հոն կը մէկնի:

Տեղահանութեան օրերուն, իբր ամերիկ, քաղաքացի թէեւ կ'աջողի արտօնութիւն ձէռք բեռել՝ մայրաքաղաքը դառնալու համար, բայց Գաղատիա հասնելուն վար կը դրուի եւ կը խառնուի այն Մեծ Կարաւանին, որ սկսած էր արդէն իր Գողգոթան մագլցիլ:

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան 1919 Ապրիլ Տասնըմէկի, էջ 70
Յովհաննէս Ասպետ

**Ասպետ Յովհաննէս** (բուն անունով՝ Օննիկ Չիֆթէ-Սարաֆ, ), արձակագիր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Սկիւտար, ուսումը ստացած է Կեդրոնական վարժարանի մէջ, 1893-ին շրջանաւարտ ըլլալով: Եղած է լրագրող, մատենագիր եւ թարգմանիչ:

Երիտասարդ տարիքին Եւրոպա այցելելով Պոլիս դարձին հրատարակած է իր տպաւորութիւնները՝ «Միամիտի մը արկածներ»ը հատորին մէջ։

Իբրեւ հատոր հրատարակած է նաեւ Փօլ Պուրժէի «Փիլիսոփայի մը աշակերտը»ին թարգմանութիւնը: Զինադադարէն ետք, անդամ եղած է «Վերջին լուր» օրաթերթի խմբագրակազմին եւ 1919-ին հրատարակած՝ «Հայ միտք» ազգային եւ գրական շաբաթաթերթը:

Պոլսոյ Ազգային Երեսփոխանական Ժողովին Գատըգիւղի երեսփոխան եղած եւ վարած է նոյն ժողովին ատենադպրութիւնը:

Ստորագրած է գրական էջեր «Հայրենիք» ամսագրին, «Հայաստանի Կոչնակ»ի եւ Պոլսոյ ու արտասահմանի բազմաթիւ հանդէսներու մէջ:

1922-ին գտնուած է Գորֆու (Յունաստան), ապա անցած՝ Մարսէյլ, իսկ 1928-ին Ժընեւ փոխադրուած է՝ Քրաֆթ Պոնարի հաստատած «Ֆուայէ Հայաստան» որբանոցին տնօրէնութիւնը վարելու։ Մահացած է Ժընեւ, 11 Յուլիս, 1932-ին:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Հայ Հանրագիտակ, հատոր Բ., Պուքրէշ, 1938, էջ 230:

Ստորոգութիւն:1873 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սկիւտար ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1932 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Հինդլեան

**Յովհաննէս Հինդլեան** (), ՀՄԸՄ-ի հիմնադիր սերունդի այս ականաւոր գործիչը, մեծ աւանդ ունի քսաներորդ դարասկիզբին արեւմտահայութեան ապրած զարթօնքին մէջ, սերնդակերտումի եւ հայակերտումի իր առաքելութիւնը հունաւորելով ազատ մարդու եւ ազատագրեալ հայու մշակման տեսլականով։ Ծնածէ1866-ին, նախնական ուսումը ստացած է ներսէսեան վարժարանէն ապա Պէրէրեան վարժարանէն ։ Ըլլալով հմուտ դաստիարակ մը, կը դասաւանդէ զանազան վարժարաններու մէջ, որպէս մանկավարժ ։

Ինքն է որ Շաւարշ Քրիսեանի ''մարմնամարզ թերթ''ին մէջ սկաուտութեան էութիւնը կը պարզէ եւ կ'ըլլայ անոր գաղափարախօսը։ 1913-ին դպրոցին մէջ կը կազմէ սկաուտական առաջին խումբը։ Հինդլեան արդարօրէն ուսուցչապետ հռչակուեցաւ իր ժամանակակիցներուն կողմէ եւ պատահական չէ որ ՀՄԸՄ-ի հիմնադրութեան գծով իր յառաջատար մասնակցութիւնը բերելով, Հինդլեանի ներդրումը մեծ եղաւ նորաստեղծ կազմակերպութիւնը > նշանաբանով զինելու գործին մէջ։ Հ․Մ․Ը․Մ-ի հիմնադրութենէն ետք  ան  գլխաւոր զօրավիգը կը հանդիսանայ միութեան։ Նոր սերունդի հայակերտման  հիմնադիր՝ Հինդլեան կը մահանայ16 Փետրուար 1950 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1866 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:16 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1955 մահեր
Ստորոգութիւն:1950 մահեր
Յովհաննէս Հիսարեան

**Յովհաննէս Հիսարեան** (), հայ արձակագիր, գրական, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1827 Յունիս 24-ին Պոլսոյ «Րումելի Հիսար» թաղը. իր հայրն էր Գէորգ Հիսարեան։ 1837-ին հազիւ ստացած կրթութեան նախատարերքը, առաջարկութեամբ՝ Հ. Գէորգ Հիւրմիզեանի, Վենետիկ կը ղրկուի Մուրատ Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ աւարտելու համար իր ուսումը։ Հոն 6-7 տարիի չափ մնալով յաջողապէս կ՝աւարտէ վարժարանին ընթացքը մթերելով հայերէնի, իտալերէնի, յունարէնի եւ լատիներէնի ու բոլոր գիտութեանց սկզբունքները։

1844-ին Եւրոպայէն Պոլիս վերադարձող առաջին լուսաւորութեան ջահերէն մէկը կ՝ըլլայ, իրեն զբաղում ընտրելով՝ գրագրութիւն, իսկ իր տան մէջն ալ, ուսուցչութեան պաշտօնները կը ստանձնէ։

1845-1847-ին կ՝աշխատակցի Տէրոյենցի եւ Աղաթոնի հրատարակած Պատրիարքարանի պաշտօնաթերթին՝ Հայաստանին, որուն մէջ մաս առ մաս հրատարակած Նաբոլէոնի կենաց համառօտ պատմութիւնը գիրքի կը վերածէ 1847-ին։

1851-ին կը սկսի հրատարակել «Բանասէր» անունով ամսաթերթ մը, որուն ուղղութիւնը, ձեւը, յօդուածներն ու լեզուն մինչեւ այսօր կը պահեն իրենց մէջ հրապոյր մը, որուն համար իրաւամբ կարելի է ըսել, թէ՝ «իր ժամանակի հրատարակութեանց ամէնէն գիտունն ու բարեկշռեալն էր»։

«Բանասէր»ի մէջ կը հրատարակէ մաս առ մաս «Խոսրով Եւ Մաքրուհի» անունով վէպը, իր ժամանակի կեանքէն առնուած ինչ որ հայ միտքին առաջին վէպերէն կարելի է համարել։ Այս վէպը 1869-ին թարգմանուած է Ֆրանսերէնի, իսկ 1903-ին կրկին հրատարակուած է շաբաթաթերթ Ծաղիկի մէջ։ 1852-ին, յաջողապէս բոլորէ յետոյ ամբողջական տարեշրջան մը, «Բանասէր»ը կը դադրի։

Այդ ժամանակները, Հիսարեան միջոց մը, տպարանատէր Քայօլի հետ կը հրատարակէ «Journal Asiatique»ը, որուն մէջ   հայերէնով մաս մը յատկացուած էր։ 1858-ի միջոցներուն, «Բանասէր»ի վերստին հրատարակութեան փորձ մը ըրած է, սակայն միայն մէկ թիւ հրատարակուած է։ Այդ միջոցներուն գրած է՝ «Ծռախօսութիւն» անուն փոքրիկ տետր մը, Տօքթ. Ռուսինեանի Ուղղախօսութիւնը քննադատող։

1852-1882-ի երեսուն տարուան շրջանի մէջ, ստէպ առիթներ ունեցած է ուղեւորելու Եւրոպա եւ Կովկասեան գաւառները ու հոն յառաջ տարած է իր ուսումնասիրութիւնները՝ հայկական բեւեռագիրներու վրայ եւ որոնց իբր արդիւնք գրած է հոյակապ աշխատասիրութիւն մը Ֆրանսերէն լեզուով, զոր դժբախտաբար անտիպ կը մնայ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Յիշատակարան» (կազմուած՝ Վ. Գ. Զարդարեանի կողմէ)։
* «Դիմաստուերներ», Հրանդ Ասատուր, 1921, էջ 36-43։

Ստորոգութիւն:24 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:9 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Մինաս

**Յովհաննէս Մինաս** (հոլանտերէն՝ Johannes de Minas, նաեւ *Johannes di Minas*) (), հայ հոգեւորական Նիտերլանտներու մէջ:

1733 թուականին Օսմանեան կայսրութենէն տեղափոխուած է Հոլանտա, իսկ 1734 թուականէն մինչեւ մահը՝ 1768 թուական, եղած է Ամսթերտամի հայկական եկեղեցւոյ քահանայ (եկեղեցին բացուած է 1714 թուականին եւ կը ծառայէր Ամսթերտամի հայկական համայնքին)։

Յովհաննէս Մինաս բնակած էր Քոնինգսթրատ փողոցի 27 հասցէին վրայ, ուր թերեւս պահպանուած է անոր անունը կրող հայերէն յուշաքարը: Անոր միջոցներով նաեւ 1749 թուականին ստեղծուած է հայկական եկեղեցւոյ յուշաքարը։

Մահէն ետք աճիւնը ամփոփուած է Աուտեկերկ եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ (տապանաքար հ. 444): 20 Յունուար 2008-ին այս եկեղեցիին մէջ կատարուած է անոր յիշատակին նուիրուած արարողութիւնը։ Նոյն տարին հոլանտացի պատմաբաններ Ռընէյ Պեքիուսը եւ Վաութ Ուլթէյը հրատարակած են «Ամսթերտամի Աուտեկերկի 1661-1808 թուականներուն հայկական գերեզմանները» գիրքը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:23 Յունուարի մահեր
Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարան (Դսեղ)

[right|250px|մինի|[Յովհաննէս Թումանեանին տուն-թանգարանը Դսեղ գիւղին մէջ:]]

**Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարանը**, Ամէնայն հայոց բանաստեղծ՝ Յովհաննէս Թումանեանի հայրական տունը կը գտնուի Լոռի մարզին, Դսեղ գիւղին մէջ։ Անոր ծննդեան 70-րդ ամեակին առթիւ (1939 թուականին) այդ վերածուեցաւ տուն-թանգարանի:

## Պատմութիւն
19 Փետրուար, 1869 թուականին այս տան մէջ ծնած է Ամէնայն հայոց բանաստեղծ՝ Յովհաննէս Թումանեանը։ Ան այստեղ ապրած է իր մանկութեան ու պատանեկութեան շրջանին։ 1879 թուականէն մինչեւ 1883 թուական, ան սորված է Ջալալ-օղլի (ներկայիս՝ Ստեփանաւան) երկսեռ դպրոցին մէջ, ապա ճամբորդած է Թիֆլիս՝ ուսանելու Ներսիսեան դպրոցին մէջ (1883 թուականէն մինչեւ 1886 թուական)։ Անոր տունը կառուցուած է 19-րդ դարու 60-ական թուականներուն, բանաստեղծի հօր եւ միաժամանակ գիւղի քահանայ՝ Տէր Թադեւոսին կողմէ։

Տուն-թանգարանի շէնքը վերանորոգուած է սփիւռքահայ Գունտագճեան եւ Պուճիկեան ամուսիններուն նիւթական օժանդակութեամբ, «Հայաստան» հիմնադրամին միջոցով, 2002 թուականին։ Նորոգուած եւ բարելաւուած է նաեւ ցուցադրութեան սրահը։

## Ցուցադրութիւն
[մինի|Յովհաննէս Թումանեանի կեսանդրին: Քանդակագործ` [Այծեմնիկ Ուրարտու, 1953 թուականին:]]
Թանգարանին մէջ կը պահպանուին մեծ գրողին կեանքն ու գործը ներկայացնող մօտ 300 մեծարժէք ցուցանմուշներ։ Բակին մէջ տեղադրուած է Թուամնեանին կիսանդրին (հեղինակ՝ Այծեմնիկ Ուրարտու, 1953) եւ կառուցուած է մատուռ մը (1994 թուականին), որտեղ ամփոփուած է բանաստեղծին սիրտը։ Թանգարանը ունի երկու յարկեր եւ կը բաղկանայ վեց սենեակներէ։

### Առաջին յարկը
Առաջին յարկին վրայ կը գտնուի մեծ հացատունը եւ երկու ցուցասրահները։ Ներկայացուած ցուցանմուշները կը պատմեն Յովհաննէս Թումանեանի տոհմաբանութեան, ծնողներուն, Թիֆլիսի եւ Ջալալ-օղլիի ուսումնական տարիներուն եւ գրողին գրական-հասարակական գործունէութեան մասին։

### Երկրորդ յարկը
Երկրորդ յարկին վրայ գտնուող երկու սրահներներուն մէջ ցուցադրուած են բանաստեղծին անկողինը, գրասեղանը, հագուստները եւ անձնական իրերը։

մինի|ձախից|150px|Մատուռը, որուն մէջ ամփոփուած է բանաստեղծին սիրտը:
[մինի|աջից|150px|[Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Դսեղ)|Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին, որուն քահանան է Տէր Թադեւոսը` բանաստեղծին հայրը:]]

## Միջոցառումներ
Յովհաննէս Թումանեանի յիշատակին վերաբերող թուականներուն եւ զանազան այլ առիթներուն ընթացքին թանգարանին մէջ կը կազմակերպուին հսկայ հանդիսութիւններ եւ «Թումանեանական օրեր»։

## Հասցէ
Տուն-թանգարանը կը գտնուի բարձրադիր գիւղական բնակավայրը՝ Լոռիի մարզը, Դսեղ գիւղին մէջ։

## Պատկերասրահ

Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ.JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (1).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (3).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (6).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (5).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (2).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (7).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (8).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (9).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (10).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (4).JPG
Թումանյանի տուն-թանգարան, Դսեղ (11).JPG


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան
* Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանը Դսեղում
* Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարան - դասարան․ամ 

Ստորոգութիւն:Լոռի մարզի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Տուն-թանգարաններ Հայաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Յովհաննիսեան

**Յովհաննէս Յովհաննիսեան** (), հայ բա­նաս­տեղծ, ու­սու­ցիչ եւ թարգ­մա­նիչ։։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վաղարշապատ։ Կանուխէն ղրկուած է Լազարեան Ճեմարան՝ Մոսկուա, ուր ա­շա­կեր­տած է Սմբատ Շահազիզի։ Ապա՝ համալսարանի մէջ կ'ուսանի լեզուաբանութիւն եւ պատմութիւն։ Դեռ աշակերտ՝ գրելու քաջալերուած իր ուսուցիչ Սմբատ Շահազիզէն, Մոսկուայի մէջ լոյս կ' ընծայէ առաջին ժողովածուն՝ օգնութեամբ ուսանողական միութեան։ Ան Շահզիզի խրա­խու­սան­քով պա­տա­նի տա­րի­քէն սկսած է ո­տա­նա­ւոր­ներ գրել եւ լոյս ըն­ծա­յել ­Ճե­մա­րա­նի ու­սա­նո­ղա­կան պար­բե­րա­թեր­թին մէջ։

Կրկին Կովկաս՝ ուսուցիչ է Գէորգեան Ճեմարանէն ներս. ուր կը գործէ մինչեւ ծերութիւն, իբր յարգուած մանկավարժ։ Միաժամանակ կ'արտադրէ՝ չափով մը նոր շունչ բերերով արեւելահայ բանաստեղծութեան տուեալ պահու՝ ճառային-հայրենասիրական ոճին, պատրաստելով Թումանեանի քնարական քերթողութիւնը։

Իր գործունէութեան քառորդ դարեայ յոբելեանը նշուած է 1912-ին։ Մահացած է Երեւան, խորհրդային շրջանին եւս, կարճ ատեն մը ծառայելէ ետք՝ կրթական-վարչական մարզին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:26 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:29 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Շիրազի տուն-թանգարան

[right|250px|մինի|[Յովհաննէս Շիրազի տուն-թանգարանը Կիւմրիի մէջ, Վարպետաց փողոց 101:]]

**Յովհաննէս Շիրազի տուն-թանգարանը**, հիմնադրուած է 1983 թուականին, բայց կը գործէ Սեպտեմբեր, 2003 թուականէն սկսեալ:

Այս տուն-թանգարանը ընդգրկուած է Կիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:

## Պատմութիւն
Հայ մեծ բանաստեղծ՝ Յովհաննէս Շիրազին այս տունը նուիրուած է Յուլիս 1983 թուականին։ Սակայն բանաստեղծը այս տան մէջ չէ ապրած: Ան մահացած է 14 Մարտ 1984 թուականին։ Շէնքը կառուցուած է 1886 թուականին եւ եղած է մեծահարուստ վաճառականի մը տունը։ Բանաստեղծին յիշատակը յաւերժացնելու եւ ժառանգութիւնը պահպանելու նպատակով Հայաստանի կառաւարութեան որոշմամբ, Լենինականի տունը պիտի վերածուէր յուշատուն-թանգարանի։ 7 Դեկտեմբեր 1988 թուականի երկրաշարժին պատճառով թանգարանին շէնքին մէջ (որ դեռ չէր բացուած) կ'ապաստանին բազմաթիւ ընտանիքներ, որոնց Կիւմրիի քաղաքապետարանը 2000-2002 թուականներու ընթացքին կը յատկացնէ բնակարաններ՝ ազատելով եւ վերանորոգելով թանգարանի շէնքը։

## Ցուցադրութիւն
Թանգարանին մէջ կը պահպանուին ու կը ցուցադրուին Յովհաննէս Շիրազի անձնական իրերը, ձեռագիրները եւ տպագիր գործերը։ Մեծ արժէք կը ներկայացնեն յատկապէս բանաստեղծին կամ թանգարանին նուիրաբերուած նշանաւոր արուեստագէտներու աշխատանքները (Մարտիրոս Սարեան, Սերգէյ Փարաջանով, Արա Շիրազ, Ստեփան Շիրազ եւ այլն)։

Թանգարանը ունի 6 սենեակներ։ Առաջին սենեակին մէջ կը ներկայացուի տեղեկութիւններ բանաստեղծին մանկութեան մասին։ Երկրորդ սենեակը պատրաստուած է այնպէս ինչպէս եղած էր Շիրազի կենդանութեան ժամանակ։ Մնացած 4 սենեակներուն մէջ կը գտնուին հեղինակին ստեղծագործական աշխատանքները, նկարները եւ այլն։ Հոն տեղադրուած է նաեւ գրականութեան նոպելի մրցանակ ստացած Ճոն Սթէյնպեքի նկարը, որ շնորհակալութիւն կը յայտնէ Յովհաննէս Շիրազին՝ անոր Երեւանի մէջ դիմաւորելու վերաբերմունքին համար։

## Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Կիւմրի, Վարպետաց փողոցի 101-ի վրայ։ Այս փողոցին մէջ կը գտնուի նաեւ Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարանը։

## Պատկերասրահ


Թանգարան` Շիրազի, Գյումրի.JPG
Հովհ. Շիրազի թանգարան, Գյումրի 05.jpg
Թանգարան` Շիրազի, Գյումրի (10).JPG
Թանգարան` Շիրազի, Գյումրի (1).JPG
Թանգարան` Շիրազի, Գյումրի (7).JPG
Թանգարան` Շիրազի, Գյումրի (4).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի.JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (1).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (2).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (3).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (4).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (5).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (6).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (8).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (9).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (10).JPG
Հովհաննես Շիրազի տուն-թանգարան, Գյումրի (11).JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կիւմրիի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Տուն-թանգարաններ Հայաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Մրքուզ

**Յովհաննէս Մրքուզ**, (նաեւ *Յովհաննէս Ջուղայեցի, Յովհաննէս Սպահանեցի*, ), հայ փիլիսոփա-աստուածաբան, տրամաբան, քերական, նկարիչ։ 1661-ին քահանայ ձեռնադրուած է, 1669-ին՝ վարդապետ։ Հայերէն ու պարսկերէն զուգահեռաբար գրած է ութ մեծածաւալ եւ այլ աշխատութիւններ, պարսկերէն եւ արաբերէն թարգմանած է Աւետարանն ու այլ գործեր։

## Փիլիսոփա
Յովհաննէս Մրքուզ աշխարհի սկզբնապատճառ համարած է Աստծոյ։ Ճանաչողութիւնը, ըստ անոր, զգայութենէն կը սկսի եւ դէպի աստուածային էութեան իմացութիւնը կ՛ընթանայ։ Աստծոյ գոյութիւնը ան կը փորձէ ապացուցել նախ բնական փաստերով եւ ապա միայն Աստուածաշունչի ու եկեղեցւոյ հայրերու յեղինակութեամբ։ Յովհաննէս Մրքուզն անդրադարձած է այդ ժամանակ տարածուած լիւթերական շարժման, անոր մէջ տեսած է ազգային ինքնագիտակցութեան ու ազգային-ազատագրական պայքարի տարրեր։ Բացայայտած է աշխարհիկ ու հոգեւոր իշխանութիւններու եւ անոնց վարած քաղաքականութեան միջեւ սերտ կապը, քննադատած է իշխանական կամայականութիւններն ու անօրինակութիւնները, առաջ քաշած է մարդու անձեռնմըխելիութեան պահանջը։ Շարունակելով Արիսթոթելի, Դաւիթ Անյաղթի, Սիմէոն Ջուղայեցիի եւ ուրիշներու տրամաբանական ուսմունքներու գաղափարները՝ քննարկած է տրամաբանութեան առարկայի, ուսումնասիրութեան ձեւի, միւս գիտութիւններու համար անոր նշանակութեան, ինչպէս նաեւ մտահանգումներու տեսութեան հետ կապուած շարք մը հարցեր, առաջադրած է նոր եւ ուրոյն գաղափարներ։ «Համառօտ քերականութիւն եւ տրամաբանութիւն, որ Քերթութիւն բառի եւ կրթութիւն բանի է» (հրատարակուած՝ 1711 թ.) աշխատութեան մէջ իր քերականական սկզբունքներով նոյնպէս հետեւած է Սիմէոն Ջուղայեցիին՝ առարկան բաժանելով «նիւթի» (տառ, վանկ, բառ) եւ «տեսակաւորութեան» (բան)։ Ըստ անոր՝ բաղաձայնները երեք տեսակ են՝ «լերկ», «թաւ» եւ «միջակ»։ Խօսքի մասերը քննելէ ետք՝ կ՛ելլէ անոնց շարահիւսական արժէքէն եւ երկու խումբի կը բաժնուի՝ անուն եւ բայ (ասոնք կրնան «ենթակայանալ» եւ «ստորոգիլ»)։ Անդրադարձած է հոլովմանն ու խոնարհմանը, դերանուններուն, ինչպէս նաեւ շարահիւսութեան, կետադրութեան, ուղղագրութեան հարցերուն։

## Նկարիչ
Յովհաննէս Մրքուզ, յայտնի է նաեւ որպէս նկարիչ։ Ղեկավարած է Նոր Ջուղայի Ամենափրկիչ վանքի Յովսէփ Հարեմաթացի եկեղեցւոյ ձեւաւորումը։ Անոր կը վերագրեն «Քրիստոսի կեանքը», «Գրիգոր Լուսաւորիչի կեանքը», «Լուսաւորչական եկեղեցւոյ եօթը խորհուրդները» նկարաշարերը։ Յովհաննէս Մրքուզը ժամանակի ճանաչուած դիմանկարիչներէն էր։ Իր ինքնանկարը արուեստագէտը զետեղած է նոյն եկեղեցւոյ խորանի աջ կողմի «Չննջող ակն» հորինուածքին մէջ։ Պատկերներ ստեղծած է նաեւ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ համար («Տաճարի ընծայումը», «Տասներկու տարեկան Յիսուսը քարոզած ընթացքին» եւն)։ Անոր աշխատանքներուն բնորոշ են դիմագիծերու անհատականացուած բնութագրումներ, հոգեբանական շեշտադրումներ, բնանկարի իրապաշտ ըմբռնումներ։ Ելլելով նկարչական իր գործունէութենէն՝ Յովհաննէս Մրքուզը զարգացուած է նաեւ գեղագիտական հետաքրքիր գաղափարներ։

## Աղբիւրներ

* Խաչատուր Ջուղայեցի, Պատմութիւն Պարսից, Վաղ-պատ, 1905, էջ 153-218։
* Ջահուկյան Գ․, Գրաբարի քերականության պատմություն, Ե․, 1974, էջ 150-159։

Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:1643 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սպահան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1715 մահեր
Յովհաննէս Ա. Չմշկիկ

**Յովհաննէս Ա. Չմշկիկ** (; ), հայազգի զօրավար, պետական գործիչ, Բիւզանդիոնի կայսր՝ 969-976 թուականներուն։ Ծագումով հայ։ Ըստ Մատթէոս Ուռհայեցիի տուեալներուն՝ ծնած է ներկայիս Տերսիմ նահանգի Չմշկածագ աւանին մէջ։ 949-ին մասնակցած է Կարինի գրաւման։ Իր քեռիին Նիքիֆորոս Բ. Ֆոքաս կայսրին կողմէ նշանակուած է արեւելեան զօրքերու սպարապետ, մեծ ճակատամարտին ջախջախած արաբները։ 969-ին կայսրուհի Թէոփանոյի օգնութեամբ սպաննած է կայսրը եւ գրաւած գահը։ 971-ին պարտութեան  մատնած է Թրակիա ներխուժած ռուս իշխան Սվիատոսլավը եւ Պուլկարիոյ հիւսիսարեւելեան մասը կցած կայսրութեան։ 972-ին, դաշինք կնքելով Հռոմէական սրբազան կայսրութեան հետ, արշաւած է արաբներուն դեմ, գրաւած Մարտիրուպոլիսը, Մծբինը, Հիւսիսային Միջագետքը, 974-975 թուականներուն՝ Էմեսսան (Հոմս), Պաալպէքը, մտած Պաղեստին եւ Լիբանան։

Արաբական խալիֆայութեան դէմ պատերազմներու ատեն փորձած է գրաւել Բագրատունեաց Հայաստանի  կարգ մը շրջաններ, բայց Հայոց թագաւոր Աշոտ Գ. Ողորմած 80 հազարնոց բանակով շարժած է ընդառաջ եւ երկու միապետներուն միջեւ հաշտութիւն կնքած։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայազգի բիւզանդական կայսրեր
Ստորոգութիւն:Հայ զօրավարներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:925 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:976 մահեր
Յովհաննէս Թորոսեան

**Յովհաննէս Թորոսեան** (21 Սեպդեմպեր 1886, Թոմարզա - 16 Նոյեմբեր 1971, Պէյրութ) ուսուցիչ, նկարիչ եւ պատմագիր:
## Կենսագրութիւն
1900 թուականին կը մտնէ Թոմարզայի վանքը, որմէս գիշերօդիկ աշակերտ: Ապա՝ նոյն վանքին մէջ կը պաշտօնավարէ որպէս ուսուցիչ եւ գիշերօդիկ աշակերտներու պատասխանատու: 1911 թուականին Կեսարիոյ մէջ կը ձեռնադրուի Աւագ Սարկաւագ: 1915 թուականին կ'աքսորուի Հալէպ:1917 թուականին կամաւոր կ'արձանագրուի եւ կ'երթայ Կիպրոս: 1918 թուականին՝ Պէյրուդ: Ապա իր բնակութիւնը կը հաստատէ Ալէյի մէջ: Լուսանկարչութիւնը կ'ընտրէ որպէս ապրուստի միջոց:

Պատանի հասակէն կը կապուի գիր ու գրականութեան: Իր կեանքի վերջին շրջանին կը լծուի Հայերէնի աշխարհին պատմութիւնը գրելու աշխատանքին: Պատմութիւն Հայ Տոմարծայի (Պէյրութ 1959,1969,1969) երէք ստուար հատորները կը մնան իր անխոնջ ու հաւատարիմ աշխատանքին արքասիքը:

## Աղբիւրներ
*  Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս , Հատոր Բ., Պէյրութ, 1971, էջ 325
Յովհաննէս Վարդապետ

**Յովհաննէս Վարդապէտ** Կարգաթող Յակոբ Եպիսկոպոս Պոլուցիին զաւակն է: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ապէյի () միսիոնարներու վարժարանին մէջ։ Մենք հայերս զինք պիտի կոչենք Բժիշկ Յովհաննէս Վարդապետ, որովհետեւ ի վերջոյ կրօնական ասպարէզէն բոլորովին հրաժարած եւ բժշկութեան նուիրուած է։

## Կենսագրութիւն
Վերապատուելի բժիշկ Յովհաննէս Վարդապետ ծնած է Սայտա 1826-ին։ Ժամանակի ընթացքին գտնուած ըլլալով օտար միջավայրի մէջ, Յովհաննէս կը փոխուի Ճանի եւ կը կոչուի Ճան Ուորդապետ կամ Եուհաննա Վորդապետ, ինչպէս կը ճանչնան զինք տեղացիք։
 
Անոր աննկուն կամքը եւ ինքնազարգացման մեծ պապակն է որ խթանած են այս հայը գրաւելու արտակարգօրէն բարձր դիրք մը եւ հանդիսանալու ո՛չ թէ լոկ Սուրիոյ եւ Լիբանանի, այլ իր ժամանակին Մերձաւոր Արեւելքի ամէնէն կարկառուն դէմքերէն մին։

Ան դժբախտութիւնը կ'ունենայ կանուխէն կորսնցնելու իր ծնողքը եւ իբր ուշիմ տղայ կ'արժանանայ միսիոնարներու գուրգուրանքին։ Երկար տարիներու քրտնաջան աշխատանքէն յետոյ, առիթը կը տրուի իրեն երթալ Սկովտիա, ուր կը կատարելագործէ իր երկրորդական եւ բարձր ուսումը, քարոզիչ կը ձեռնադրուի եւ կը ղրկուի նախ Հասպայեա (Լիբանան), քիչ ետք 1850-ին՝՝ Թրիփոլի եւ յետոյ Հալէպ, իբր Սկովտիական եկեղեցիի միսիոնար։

Միեւնոյն ժամանակ ինքնաշխատութեամբ եւ տոքթոր Գորնէլիոս Վանտայքի աջակցութեամբ բժշկութիւն կ'ուսանի։

Քանի մը տարի յետոյ կը հրաւիրուի բժշկութիւն ուսուցանելու Պէյրութի Սուրիական Բողոքական Գոլէճին մէջ (այժմու Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը) եւ կը հանդիսանայ սոյն հաստատութեան հիմնադիր փրոֆէսէօրներէն մին։ Հոս կը պաշտօնավարէ տասնեօթ ձիգ տարիներ, նաեւ էտինպուրկ (Անգլիա) եւ Նիւ Եորք, ուր կարճ ժամանակ մը բժշկութիւնը կատարելագործելէ յետոյ, պաշտօնապէս կ'ընդունի բժիշկի տիտղոսը։

1853-ին տոքթոր Վարդապետ կ'ամուսնանայ կարգաթող Դիոնեսիոս Եպիսկոպոս Կարապետեան Գտրթալցիի դստեր Սալոմէ Գարաբէթի հետ։ Սալոմէ ուսանած էր Պէյրութի միսիոնարներու աղջկանց վարժարանը եւ Մուսուլի մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէր։ Քիչ գիտենք իրենց ընտանեկան կեանքին մասին։ Ունեցած են տասնէ աւելի զաւակներ, որոնցմէ 1933-ին վեցը ողջ էին։ Ուիլյըմ, բժիշկին սիրելի զաւակը, մեռաւ շատ երիտասարդ տարիքի մէջ, մեծ ցաւ պատճառելով հօրը։ Ինչպէս յետոյ պիտի տեսնենք, ծերութեան տարիներուն, խաչուող հայ ազգին տառապանքը եւ անհետացած որդւոյն վիշտն է որ կը քայքայեն իր առողջութիւնը։ Ինչպէս ինք, զաւակներն ալ ականաւոր անձեր հանդիսացան՝ ուսուցիչ, գրագետ, հիւանդապահուհի եւ բարձրաստիճան պաշտօնեաներ ըլլալով։ 

Ճարտար բժիշկ մը եւ հմուտ գիտնական մը ըլլալէ զատ, Յովհաննէս Վարդապետ էր նաեւ քաջ լեզուագէտ մը։ Քաջահմուտ էր անգլիերէն եւ արաբերէն լեզուներու։ Արաբերէնը ուսած ըլլալով մեծանուն գրագէտ, կատարելագործած էր այս լեզուն։ Ո՛չ խօսուածքէն, եւ ո՛չ ալ գրուածքներէն ամենակարող արաբագէտն իսկ կրնար կասկածիլ թէ ան օտարական մըն էր։ Նոյն էր իր անգլիերէն լեզուի հմտութիւնը։ Օտարականի նմանող իր արտաքին երեւոյթով երբ անգլիերէն խօսէր, ճշմաէիտ անգլիացիի մը տպաւորութիւնը կը թողուր։ Բացի ասոնցմէ, բժիշկ Յովհաննէս Վարդապէտ գիտէր Ֆրանսերէն, Թրքերէն, յունարէն, լատիներէն եւ եբրայերէն։

Ինչպէս նշդրակի, նոյնպէս գրչի վարպետ եղող բժիշկը սկսաւ գրով ու գրչով խաղալ շատ կանուխէն, եւ չդադրեցաւ խաղալէ մինչեւ խոր ծերութիւն։ Գրած է բազմաթիւ անգլիերէն եւ արաբերէն յօդուածներ տեղական եւ արտասահմանի թերթերուն մէջ։ Աշխատակցած է British Medical Journal-ին, Lancel-ին ու բազմաթիւ անգլիական եւ սկովտական թերթերու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Յովհաննէս Տէրզնցի

**Հովհաննէս Տէրզնցի**, քահանայ՝ Ամիթ կամ Տիգրանակերտ քաղաքէն, որդի Խանէսի (յայտնի չէ թէ ինչո՞ւ Տէրզնցի կոչուած է)։

Իր կողակիցին՝ Ինախըբաշէի մահուամբ, երկու աղջիկ եւ եօթ տարեկան մանչ մը որբ կը մնան։ 1583 թուականի շուրջ, կարօտութեան եւ կամ ուրիշ պատճառով կը ստիպուի Հռոմ երթալ։ Հոն կը ծանօթանայ Աբգար տպագրիչի որդւոյն՝ Սուլթանշահի, որուն ընկերանալով կը տպագրէ 1584 թուականին «Գրիգորեան Տումար»ը։ Այս ճամբորդութիւնը կատարած է կնոջ մահէն շատ տարիներ ետք, քանի որ իր հետն էր նաեւ իր Խաչատուր որդին, չափահաս պատանեակ մը, զոր իրեն օգնական կամ ինչպէս ինքն կը յիշէ՝ «թելադրիչն» կը կոչէ իր ձեռքը զարկած գործին։

Այս տպագրութիւնը յաջողցնելէ ետք, 1585-1586 թուականներուն կը մտադրէ հայրենիք վերադառնալ եւ արդէն քսանօրեայ ճամբորդութիւն ըրած էր, երբ անակնկալ կերպով զինքը կը բռնեն ու կը բանտարկեն։ Յանցանք կամ վնաս գործած չըլլալը կը գրէ յիշատակարանի մը մէջ, եւ յայտնի չէ թէ ին՞չ պատճառով ձերբակալուած է, անշուշտ ենթադրութեամբ կամ կասկածով եղած գործ մըն էր այդ բանը, որովհետեւ անմեղութիւնը հասկացուելով, ոչ միայն զինքը կը թողուն այլ եւ գործելու ազատութիւն եւ ասպարէզ կը շնորհեն Վենետիկի մէջ։

Ստորոգութիւն:Հայ քահանաներ
Յովհաննէս Աշըգեան

**Աշըգեան Յովհաննէս** (2 Նոյեմբեր 1884, Պոլիս - անյայտ), բժիշկ։

Ծնած է 1884-ին Նոյեմբեր 2-ին,1888-ին Պոլիս փոխադրուած եւ նախնական ուսումը ստացած է Մաքրիգիւղի Տատեան ազգ վարժարանը, որը աւարտելէ վերջ, աւարտած է նաեւ նոյն թաղի պէտական վարժարանը, միեւնոյն ատեն հետելով Բագրատունի երկրորդական վարժարանի մասնաւոր դասըթացքին Արամ Նիկողոմեանի օրով: 1906-ին մրցման քննութեանց մասնակցելով, կը յաջողի Պոլսոյ բժշկական համալսարանը մտնել, 1913-ին համալսարանը կ’աւարտէ:

Դեռ վերջին դասարանը (սթաժիէր), 1912-1913-ի Պալքանեան պատերազմին հարիւրապետի աստիճանով Օսմանեան բանակին զինուոր-բժիշկ կը նշանակուի:

Նոյն աստիճանով համաշխարհային պատերազմի ընթացքին ալ Օսմանեան բանակին մէջ իբր զինուոր-բժիշկ կը ծառայէ զանազան պաշտօններով:

Զինադադարէն ետք, մօտաւորապէս տարի մը Պանտրմա կը մնայ:

1922-ի վերջերը Պոլիսէն կը հեռանայ, յաջորդաբար գործելով Ալէքսանդրապոլիսի, Տրամայի, Աթէնքի, Բիրէաի եւ կրկին Ստրամայի մէջ՝ ներկայիս (1937) Տրամայի շրջանին մէջ:

Թէ՛ Պոլիս, թէ Պանտրմա եւ թէ Յունաստան զանազան ազգային պաշտօններ վարած եւ որոշ գործունէութիւն ցոյց տուած է:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 184-185։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:2 Նոյեմբերի ծնունդներ
Յովհաննէս Պուճիգանեան

**Յովհաննէս Պուճիգանեան** (), ուսուցիչ, փիլիսոփայ, տնտեսագէտ եւ հոգեբան:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Չնքուշ 1873-ին, ուր առած է նախնական ուսումը: 1889էն մինչեւ 1896 հետեւած է Եփրատ Գոլէճի Երկրորդական ուսման:

1893-1894 տարեշրջանին Հիւսենիկի, 1896-1906-ին ալ Եփրատ Գոլէճի մէջ պաշտօնավարած է:

1906-ին Եփրատ Գոլէճի վարչութեան կողմէ պատեհութիւն տրուած է հետեւելու Էտինպուրկի Համալսարանի դասընթացքներուն: 2 տարի հետեւած է Հոգեբանութեան, Բարոյագիտութեան, Փիլիսոփայութեան եւ Տնտեսագիտութեան: Ընթացաւարտութեան ճառը առաջնութիւն շահած է:

1908-ին Եփրատ Գոլէճ վերադարձած ու վարչութիւնը իրեն տուած է Բարոյական Գիտութեանց Ուսուցչապետի Տիտղոսը (Prof. Of mental and moral sciences): Նոյն տարին սկսած է աւանդել հոգեբանութիւն, բարոյագիտութիւն, մանկավարժութիւն, տրամաբանութիւն, քաղաքական տնտեսագիտութիւն եւ փիլիսոփայութեան պատմութիւն:

Պաշտօնավարած է Գիշերօթիկնեցին, Գոլէճի վարչական ժողովին, Հ.Բ.Ը.Միութեան Խարբերդի Օժ. Մասնաճիւղին, Բալու Միացեալ Ընկերութեան Ամառնային ուսուցչանոցին մէջ:

1910-ին հրաւիրուած է Սեփաստիա Normal Schoolի տեսչութեան կողմէ Շրջանաւարտից հանդէսին «Ուղերձ»ը խօսելու:

1912-ին Հայ Գրերու 1500ամեակի եւ Տպագրութեան 400ամեակի տօնակատարութեան Եփրատի սաներուն եւ Խարբերդի հայ հասարակութեան թափորին գլուխը անցած Խարբերդէն Մէզիրէ գալեց, ուր ներկայացուց իր ճառը:

Փրոֆէսորը իր սաներուն եւ զինք ճանչցող բարեկամներուն կողմէ կոչուեցաւ Խարբերդի Սոկրատը:

Մահացած է 1915-ին Խարբերդի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Յուշարձան 1919, Կ. Պոլիս, Օ. Արզումանեան, էջ 57։

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Արբի Յովհաննիսեան

**Արբի Յովհաննիսեան** (անգլ․ Arby Ovanessian, ), ժապաւէնի բեմադրիչ, բեմադրիչ եւ թատերագիր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
ծնած է Նոր Ջուղա, Իրան, 1942-ին։ Ուսանած է Լոնտոն՝ շարժարուեստի հիմնարկին մէջ։ Կ'ապրի ու կը գործէ Փարիզ։

Շրջան մը Իրանի մէջ կատարած է թատերական բեմադրութիւններ. գնահատուած ու հրաւիրուած է միջազտային փառատօններու։

Հեղինակն է Թադէ Վանքի տարեկան ուղտագնացութեան մասին նկարահանուած առաջին վաւերագրական ՝ «Ղեբեոս որ անուանեցաւ Թադէոս»  եւ երկարամետրաժ Մկրտիչ Արմէնի «Հեղնար աղբիւր» վիպակէն քաղուած «Աղբիւր» ֆիլմերուն։

Ապա, Եւրոպա անցած, թատերական եւ շարժարուեստի մարզերուն մէջ շարունակած է ստեղծագործել։ Փարիզ՝ ֆրանսայի Արտաքին Գործոց եւ Մշակոյթի Նախարարութիւններու հովանաւորութեամբ իրագործած է անդրանիկ, ամբողջութեամբ հայերէն խօսուն ՝ «Թէ ինչպէս մօրս ասեղնագործ գոգնոցը կը սփռուի կեանքիս մէջ...» շարժանկարը, նիւթ ունենաով Լեւոն Շանթին, Վազգէն Շուշանեանին գրութիւնները եւ ամերիկահայ անուանի գեղանկարիչ Արշիլ Կորքիին (Ոստանիկ Ատոյեան) նամակներն ու պաստառներէն մէկուն վերնագիրը։

Զուգահեոաբար, տարած է հետազօտական աշխատանք հայկական շարժարուեստի մասին ՝ Հայաստան եւ Սփիւռք ներառեալ։

Շարժարուեստին (կինոյի) եւ թատրոնին վերաբերող գրութիւններով երեք տասնամեակ աշխատակցած է Փարիզի «Յառաջ - Միտք եւ Արուեստ»ին։

Խմբագրած ու ծանոթագրած է հայ թատերագիրներու գործերէն կազմուած երկու եռահատոր՝ ՄԷԿ ԱՐԱՐ (40 թատերախաղ - հրատարակութիւն ՀԹԸ-ի եւ ԳԱԹ-ի. 2001-2003, Փարիզ/Երեւան) եւ ԹԱՏԵՐԿԱՇԱՐ (12 իւրօրինակ թատերկներ, ՀԹԸ. 2019, Փարիզ/Երեւան)։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Աղասի Այվազեանի «Լացի Այգին» 
* The Theater and Cinema of Arby Ovanessian: Majid Lashkari. Yerevan, HARATCH Educational and Social Foundation 2021.

Ստորոգութիւն:Հայ հաղորդավարներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:1984 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնունդներ
Ոսկան Յովհաննէսեան

**Ոսկան Յովհաննէսեան** (Տիգրանակերտ - 15 Փետրուար 1915), հայ բժիշկ։
## Կենսագրութիւն
Ծնած է Տիգրանակերտ։ Ստացած է բժշկական կրթութիւն։ Եոնճալըի հիւանդանոցի մէջ աշխատած է որպէս բժիշկ։

Մահացած է 1915 թուականի Փետրուար 15-ին, ժանտախտէն։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:15 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահեր
Արտաշէս Յովհաննիսեան

** Արտաշէս Յովհաննիսեան **(15 Նոյեմբեր 1939, Երեւան, ՀԽՍՀ - 15 Մարտ 2014, Երեւան, ՀՀ), խորհրդային հայ թատերական բեմադրիչ, ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ, ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր։

## Կենսագրութիւն
Արտաշէս Յովհաննիսեան ծնած է 1939-ին Երեւան։ Ստեղծագործական կեանքը սկսած է Իջեւանի ժողովրդական թատրոնին մէջ։ Այնուհետեւ աշխատած է Հրաչեայ Ղափլանեանի անուան դրամատիկական թատրոնին մէջ։ Եղած է Հայաստանի առաջին ոչ պետական «Նորք» թատրոնի հիմնադիրը եւ Թեքէեան թատերախումբի գեղարուեստական ղեկավարը։

Բեմադրութիւններով հանդէս եկած է Երեւանի պատանի հանդիսատեսի, Կումայրիի Վարդան Աճէմեանի անուան եւ այլ թատրոններուն մէջ։

## Ներկայացումներ
* «Տորեադորների Վալսը»
* «Մթին Պատմութիւն»
* «Աշնան Արեւ»

## Ֆիլմեր

## Ծանoթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1939 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:2014 մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Գագիկ Յովհաննիսեան

**Գագիկ Յովհաննէսի Յովհաննիսեան** ()), շախմատային մեկնաբան, «Շախմատային Հայաստան» մարզաթերթի գլխաւոր խմբագիր:

## Կենսագրութիւն
Ան ծնած է 21 Ապրիլ 1947-ին` Երեւանի մէջ։ 1968-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի լրագրութեան բաժինը:

1970-էն ի վեր եղած է Հայաստանի ճատրակի ֆետերասիոնին ընդհանուր քարտուղարը, իսկ 1972-էն ի վեր՝ «Շախմատային Հայաստան» հանդէսի հիմնադիրը եւ գլխաւոր խմբագիրը:

1971 թուական-էն դասաւանդած է Երեւանի պետական համալսարանի լրագրութեան բաժինէն ներս, եղած է դոցենտ։ 1999-ին ան ՖԻՏԷ-ի վարպետի կոչում ստացած է:

2012 թուականին դարձած է Հեռուստատեսութեան եւ ռատիոյի ակադեմիայի պատուաւոր ակադեմիկոս։ Եղած է «Շախմատ-64» հաղորդաշարի հեղինակն ու վարողը։

Անոր կողմէ հրապարակուած 51 գիրքերը թարգմանուած են անգլերէնի եւ ռուսերէնի:

Հրապարակուած գիրքերէն կարելի է յիշել՝
* «Հայերու յաղթարշաւը` Պոլսոյ մէջ», անիկա նուիրուած է ճատրակի 40-րդ միջազգային ողիմպիականին Հայաստանի հաւաքականին տարած փայլուն յաղթանակին:
* «Պետրոսեանի 300 գրոհները», որ նուիրուած է աշխարհի 9-րդ ախոյեանին` Տիգրան Պետրոսեանին 85-ամեակին:

## Մրցանակներ
Ան տիրացած է տարբեր տեսակի մետալներու:
* Հայաստանի Ժուռնալիստներու միութեան «Հաւատարիմ մասնագիտութեան» ոսկէ մետալ, 2012
* Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր լրագրող (2012)
* Մովսէս Խորենացիի մետալ, 2007
* ԵՊՀ-ի ոսկէ մետալ, Կրիպոյետովի մետալ, 2010
* Երեւանի մամուլի ակումբի «Հաւատարմութիւն թեմային» մրցանակ, 2005
* 1998-1999 թուականներուն ճանչցուած է աշխարհի սիրող շախմատիստներու 6-րդ ախոյեան
* «Շախմատային Օսկար»-ի, ՖԻՏԷ-ի «Ոսկէ գրքի» եւ «Ոսկէ նշանի» դափնեկիր, 1995

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:21 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Յովհաննու Աւետարանը (ժապաւէն)

**Յովհաննու Աւետարանը** 2003-ի ֆիլմ է եւ Յիսուսի կեանքի պատմութիւնը կը պատմէ Յովհաննէս Առաքեալի աչքով: Շարժանկար մըն է, որ պատրաստուած է Ամերիկեան Աստուածաշունչի Ընկերութեան կողմէ, Բարի Լուր Աստուածաշունչէն: Երեք ժամուան ֆիլմը կը հետեւի Յովհաննու առաքեալին, առանց բաղդատելու ուրիշ Աւետարաններու կամ առաքեալներու հետ:

Այս ֆիլմը Քանատացի եւ Անգլիացի անձեր ստեղծած են: Դերասաները զատուած են Սդրադֆորտ Շէյքսփիր Փառատօնի եւ Սուլբեբեր Թատրոնի Ընկերութենէն, նաեւ Անգլիոյ Ռոյըլ Շէյքսփիր Ընկերութենէն եւ Ռոյըլ Ազգային Թատրոնէն: Երաժշտութեան նիշը յօրինած է Ճեֆ Տանա եւ ստեղծած է ֆիլմին համար, Աստուածաշունչի յատուկ եղանակ մը: Ֆիլմը հրապարակուեցաւ որպէս Տեսողական Ազգային Աստուածաշունչ:

Ֆիլմը պատմուած է Քրիսդոֆր Փլամըրի կողմէ եւ աստղը Սքոդլանտացի դերասան Հենրի Իան Գուիքն է իբր Յիսուս: Ուրիշ դերասաներ ինչպէս Անգլիացի դերասաներ Սդիուըրդ Պունս (Յովհաննէս), Ռիչրտ Լինդերն (կարդացող ), Սքոդ Հենտի (Յովհաննէս Մկրտիչ), Լինսի Պեքսդր (Մարիամ Մագթաղինացի) եւ Քանատացի դերասաններ Տիեկօ Մադամորոս (Նիքոտեմիոս), Ստեփան Ռուսէլ (Պիղատոս), Տանիէլ Քաշ (Սիմոն Պետրոս), Սետրիք Սմիթ (Քաիափաս) եւ Նենսի Բալք (Սամարացի Կինը):

Ֆիլմը բեմադրած է Ֆիլիփ Սաւիլ եւ արտադրիչն է Քանատացի  կարթ Տրանպիսքի, իսկ անգլիացի արտադրիչը Քրիս Քրիսաֆիս:

Դուրսի արտադրիչներն են Սենտի Բերլ, Ճոէլ Մայքըլ, Մայրոն Կոդլիեպ եւ Մարթին Քադզ: Նաեւ պատմութիւն գրողներն էին Ճոն Կոլտսմիթ, ծրագրողն էր Տոն Դեյլոր, ձայնի ղեկավարները Տէյվիտ Լի, շպար ընողը Դրեֆոր Փրուատ, հագուստներունը՝ Տեպրա Հենսոն եւ ֆիլմ նկարողը Միրոսլոյ Պասզաք եւ Մայքլ Արքանտ:

Ֆիլմը նկարուած էր Թորոնթօյի, Օնթարիօյի, Ալմերիայի, Անտալուսիայի եւ Սպանիոյ մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:Անգլերէն ֆիլմեր
Աղասի Յովհաննիսեան

**Աղասի Յովհաննէսեան** (), իրանահայ գրող եւ թարգմանիչ։

## Կենսագրական գիծեր
ծնած է Թեհրան: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թեհրանի Հայկազեան դպրոցին մէջ։ Աշխատակցած է «Հայրենիք», «Արմենուհի», «Արփի», «Սփիւռք», «Հուր» պարբերաթերթերուն. նաեւ պարտսկական մամուլին՝ պարսկերէնի թարգմանելով հայ գրողներէ գործեր, ինչպէս՝ Վազգէն Շուշանեանի «մահուան Առագաստը», Համաստեղէն պատմուածքներ եւայլն։

## Աշխատութիւններ
1962 թուականին լոյս ընծայած է իր պատմուածքներու առաջին հատորը Գիւղի Ճամբան։

Գրած է ուղեւորութեան տպաւորութիւններ յատկապէս «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ, որոնք լոյս տեսած են երեք գրքոյկներով.

Նշան Պէշիկթաշլեանի հետ (1974), Ուղտագնացութիւն (1974), եւ Օտարականի մը Արկածները (1974):

Հրատարակած է «Յուշապատկերներ, հայ Անուանի Գրողների Կեանքից» եւ «Կեանքի Եւ Մահուան Միջեւ» (Պէյրութ, 1977) գործերը։
 
եղած է անդամ՝ Իրանահայ Գրողներու Միութեան։

Աղասի Յովհաննէսեան Իրանահայ սակաւաթիւ արձակագիրներ մէկն է, ունի կենսունակ ոճ եւ հիւմըր։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* [«Արփի», Գրական գիտական ամսագիր, 1952, Թեհրան։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/arphiT/1952(9-12)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Յովհաննէս-Սմբատ

**Յովհաննէս-Սմբատ** կամ **Սմբատ Գ․** (մօտաւորապէս 975-1041), Բագրատունեաց Հայաստանի թագաւոր՝ 1020-էն։ Գագիկ Ա․-ի անդրանիկ որդին։

1000 թուականին, հօր հրամանով Արծրունի իշխան Ապուսահլէն կը գրաւէ Կոգովիտ եւ Ծաղկոտն գաւառները։ Հօր մահէն ետք, Յովհաննէս-Սմբատի կրտսեր եղբայրը՝ Աշոտ Դ., գահին տիրելու նպատակով Վասպուրականի զօրքին օժանդակութեամբ կը յարձակի Անիի վրայ։ Հայ իշխաններու, կաթողիկոսին եւ ապխազաց ու վրաց թագաւորին միջամտութեամբ Յովհաննէս-Սմբատն ու եղբայրը կը հաշտուին եւ Յովհաննէս-Սմբատ կը մնայ Հայոց թագաւոր։ Երկու եղբայրներուն հաշտեցման կը միջամտեն նաեւ կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձն ու
մինի|ձախից|''Յովհաննէս-Սմբատը Վասիլ Բ. կայսրին կը ներկայանանայ. մանրանկար Յովհաննէս Սկիլիցեսի Մատրիտեան ձեռագիրէն''
սպարապետ Վահրամ Պահլաւունին։ Յովհաննէս Սմբատի իրաւասութեան տակ կը մնան Անին, Շիրակը, Այրարատը, Աշոցք եւ Տաւուշ գաւառները, Ամբերդ, Կայան, Կայծոն բերդերը իրենց շրջակայքով, իսկ թագաւորութեան մնացեալ տարածքին պիտի տիրէր Աշոտ, որ եղբօր մահէն ետք «Ամենայն հայոց թագաւոր» պիտի դառնար։ Գահակալական պայքարին հետագայ պայմաններով Աշոտ կը դիմէ Բիւզանդիոնի Բարսեղ Բ. կայսրին եւ ռազմական օգնութիւն կը ստանայ ընդդէմ Յովհաննէս-Սմբատի։ Բիւզանդական զօրքին յարձակումը Հայաստանի վրայ կանխելու նպատակով, Յովհաննէս Սմբատ Բարսեղ Բ.-ի հետ բանակցելու համար Տրապիզոն կ'ուղարկէ Պետրոս Ա. Գետադարձ կաթողիկոսը։ Յունուար 1022-ին դաշնագիր մը կնքուի, ուր կը նշուի Յովհաննէս-Սմբատի կտակը, ըստ որուն, վերջինիս մահէն ետք Բագրատունեաց թագաւորութեան հողերը պիտի տրուէին Բարսեղ Բ.-ի։ Դաշնագիրին պայմաններէն դժգոհ Յովհաննէս-Սմբատ, Պետրոս Ա. Գետադարձին փոխարէն կաթողիկոս կը նշանակէ Սանահինի ուսուցչապետ Դիոսկորոսը, սակայն հետագային  Պետրոս Ա. Գետադարձի կը վերատիրանայ շնորհազրկուած իրաւունքներուն։ 1032-ին Յովհաննէս-Սմբատ կ'ամուսնանայ Բիւզանդիոնի Ռոմանոս Արգիրոս կայսեր եղբօր դստեր հետ։ 1038-ին կը վերանորոգուի Հոռոմոսի վանքը։ 1040-ին կը մասնակցի Լոռիի թագաւորութիւն ներխուժած Դուինի ամիրա Ապուլ-Ասուարի զօրքերու ջախջախման։ Յովհաննէս-Սմբատի յանձնարարութեամբ կը կազմուի բժշկարան մը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:Բագրատունիներ