Մինոասեան քաղաքակրթութիւն

մինի|Մինոասեան Կրետէ. կարմիրով՝ պալատները, կապոյտով թագաւորի բնակարաններ, սեւով՝ սրբավայրեր եւ դամբարաններ, աստով՝ պաշտամունքի քարայրներ, ▲լեռնային սրբավայրեր[մինի|[Քնոսոս|Քնոսոսի պալատը]]
**Մինոասեան քաղաքակրթութիւն** (յուն․՝ Μινωικός πολιτισμός),  Պղնձադարի մշակոյթ, որ զարգացաւ Կրետէի եւ Էգէական ծովուն կարգ մը կղզիներու մէջ․ ծաղկեցաւ Ք․Ա․ 3000 մինչեւ Ք․Ա․ 1450։  Կը ներկայացնէ Եւրոպայի առաջին առաջացեալ մշակոյթը։  

## Տեղեկութիւններ

### Անուանում
Մինոասեան անունը յառաջացած է Կրետէի Մինոաս առասպելական թագաւորէն։  ժամանակակից սահմանում է, տրուած ԺԹ․ դարու բրիտանացի Արթուր Էվանս (1851-1941) հնաբանէն։   Սակայն Քարլ Հոյք այս անունը արդէն գործածած է 1825-ին «Das Minoische Kreta» (Մինոասեան Կրետէ) գիրքին մէջ։ 
ձախից|մինի|Քնոսոսի պալատի վերակառուցման պատկերացում

### Քաղաքակրթութեան բարգաւաճում
ձախից|մինի|Մալիա․ պալատի հնավայր - Հին պալատի շրջանԿրետէն արեւելեան Միջերկրականի կղզի է։ Լեռնային է եւ մշակման տարածքները սահմանափակ են։  Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը իր ծաղկման շրջանին Կրետէէն դուրս կը տարածուի․ հարաւային Էգէականի կղզիներ եւ Կիպրոս։ 
Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը, ըստ հնագէտներու ուսոմնասիրութիւններուն կ՛ ընդգրկէ Ք․Ա․3000 – Ք․Ա․1600 ժամանակաշրանը։ Գլխաւոր եղելութիւնները որ զայն կը յատկանշեն ըստ Եգիպտական թուագրուած իրերու՝ հետեւեալներն են.- 

* Քնոսոսի վարչական կեդրոն՝ պալատին կառուցումը Ք․Ա․1900,
* Սանթորինիի հրաբուխի ժայթքումը՝ Ք․Ա․ 1613,
* մինի|Սուր ու դաշոյն, գտնուած Մալիա, Կրետէ․ Ք․Ա․ 1800 - 1700Կրետէի գրաւումը Միկինացիներէն,
* Քնոսոսին կործանումը՝ Ք․Ա․1370։

Կրետէի տարածքին բարգաւաճած են մօտաւորապէս 100 մինոասեան քաղաքներ։  Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը ըստ Արթուր Էվանս եւ Նիքոլաոս Փլաթոնաս հնագէտներուն կը բաժնուի 4 ժամանակաշրջաններու․-

* Ք․Ա․3500 – Ք․Ա․1900  Նախապալատական շրջան
* Ք․Ա․1900 – Ք․Ա․1750  Հին պալատի շրջան
* Ք․Ա․1750 – Ք․Ա․1500  Նոր պալատի շրջան
* Ք․Ա․1500 – Ք․Ա․1100  Պալատի վերջնական շրջան

Էվանս, Մինոաս առասպելական թագաւորին հետ կը կապէ Քնոսոսի լաբիւրինթոսն եւ մարդացուլը։

#### Պատկերասրահ

Պատկեր:Кносс28.jpg|Քնոսոսի պալատը․․․
Պատկեր:Кносс18.jpg|Քնոսոսի պալատ
Պատկեր:Dolphin Mural Knossos.jpg|Քնոսոսի պալատ, դլփիններու սրահը
Պատկեր:Κνωσός 0596.jpg
Պատկեր:Cnossos 4 Staircase.jpg|Քնոսոս, պալատին աստիճանները
Պատկեր:Knossos Haus der Heiligen Tribüne 01.jpg|Քնոսոսի պալատ, դատարանը
Պատկեր:Cnossos-stegop-48.jpg|Քնոսոս պալատը
Պատկեր:Кносс12.jpg|Քնոսոս պալատի սրբավայրը
Պատկեր:Knossos Werkstattbereich 01.jpg|Քնոսոս պալատ, դպրոցը
Պատկեր:Festos1(js).jpg|Ֆեսթոսի մինոասեան պալատը, հարաւային Կրետէ, Իրաքլիոնի հարաւը
Պատկեր:Knossos Königliche Gemächer Abfluss 04.jpg|Քնոսոսի պալատ, ջրուղիներ
Պատկեր:Μόχλος 05.jpg|Մոհլոս, արեւելեան Կրետէ․ մինոասեան պալատի հնավայր
Պատկեր:Fournou Koryfi 08.jpg|Ֆուրնու Քորիֆի, Կրետէ, մինոասեան բնակավայրի հնավայր
Պատկեր:Pyrgos-myrtos 8223740.jpg|Քիրղոս-Միրդոս մինոասեան հնավայր, հարաւ-արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Palace of Zakros ruins.jpg|Զաքրոսի մինոասեան պալատ, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Petras Ausgrabungsstätte 08.jpg|Փեթրա մինոասեան հնավայր, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Phourni-elisa atene-3865.jpg|Ֆուրնի․ մինոասեան հնավայր, կեդրոնական Կրետէ
Պատկեր:Praisos 1. Akropolis 25.jpg|Փրեսոս․ մինոասեան Աքրոփոլիս, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Psira-archaelogical site.jpg|Փսիրա կղզիակ․ մինոասեան հնավայր, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Palekastro ruins.jpg|Րուսոլաքոս, ԱՓալեքասթրօ, մինոասեան հնավայրի աւերակներ, Կրետէի հիւսիս-արեւելեան ծայրամաս
Պատկեր:Μινωική αγροικία Σκλαβόκαμπου 2969.jpg|Մինոասեան ագարակատուն, հիւսիս-կեդրոնական Կրետէ, Իրաքլիոնի մօտ
Պատկեր:Gouves, Greece - panoramio (7).jpg|Ղուվես քարայր, պաշտամունքի վայր, Իրաքլիոնի արեւելքը
Պատկեր:Maleme F6A-30.jpg|Մալեմէ, Կրետէ, մինոասեան դամբարան
Պատկեր:Θολωτός τάφος Στύλου 1514.jpg|Սթիլոս․ մինոասեան կամարաձեւ դամբարան
Պատկեր:Ancient Tylissos.jpg|Թիլիսոս մինոասեան հին քաղաքը, Իրաքլիոնի մօտ, հարաւ-արեւմուտքը
Պատկեր:Vassiliki 05.jpg|Վասիլիքի հնագիտական վայր, Իերափեթրա, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Vathypetro Ausgrabungsstätte 39.jpg|Վաթիփեթրօ մինոասեան հնավայր, կեդրոնական Կրետէ
Պատկեր:Zominthos 14.jpg|Զոմինթոս հնագիտական վայր, կեդրոնական լեռնային Կրետէ
Պատկեր:Zou Minoische Villa 16.jpg|Զու ․մինոասեան հնավայր, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Kamara in Agios Nikolaos 6073288.JPG|Քամարա հին մինոասեան քաղաքի աւերակներ, Այիոս Նիքոլաոս, արեւելեան Կրետէ
Պատկեր:Προανακτορικό Νεκροταφείο της Κουμάσας 5962.jpg|Քումասա․ մինոասեան նախապալատեան շրջանի գերեզմանատուն, հարաւային Կրետէ
Պատկեր:Komos 09.JPG|Քոմոս հնավայր, հարաւային Կրետէ, Թիմպաքիին մօտերը
Պատկեր:Knossos eastern wing PA067396.JPG|Քնոսոս պալատը
Պատկեր:Руина. Вид сзади - panoramio.jpg|Քնոսոսի պալատը
Պատկեր:Armeni Grab.jpg|Արմենի գիւղը յայտնաբերուած մինոասեան շրջանի գերեզմանատուն


## Հին վերագրումներ
Օմիրոսի (Հոմերոս) Ոդիսականին մէջ կը նշուի թէ այդ ժամանակաշրջանին Կրետէ բաւական խիտ բնակուած է․ հագներգութիւն 19,  Ոդիսական, Ստրապոն՝ 10․4․9։

## Մինոասեան ծովային իշխանութիւն
[մինի|Որմանկար որ նաւաբեկութիւն կը պատկերացնէ․ Մինոասեան քաղաքակրթութիւն, [Աքրոթիրի հնավայր]]
[ձախից|մինի|Որմանկար որնաւագնացութիւն կը պատկերացնէ․ Մինոասեան քաղաքակրթութիւն, [Աքրոթիրի հնավայր]]
Մեր ժամանակակից շրջանին եղած հնաբանական յայտնաբերումները կը վկայեն թէ Մինոասեան քաղաքակրթութիւնը այդքան ալ խաղաղասէր չէ եղած ինչպէս էվանս կը հաւատար։  Յայտնաբերուած են ամրոց-բնակավայրեր, զէնքեր, ինչպէս նաեւ որմանկարներ ռազմական նիւթով։

Մինոասցիները հիմնած էին տարածուն ծովային իշխանութիւնը մը, շնորհիւ իրենց նաւատորմիղին։ Թուքիտիտիս այդ կը նշէ, շեշտելով թէ․- «Մինոաս ունէր հզօր ռազմական ծովուժ, որ տարածուած էր յունական ծովունմէջ։  Ան կը գրաւէ Քիքլատես կղզիները, գաղթօճախներ կը հիմնէ՝ Քարեսներուն վռնտելէ ետք։  Ծովերը ծովահէններէն կը մաքրագործէ, որպէսզի նաւագնացութիւնը դէպի կղզիները ապահով ըլլայ։»  *Յունարէն բնագիրը՝*

*Ο Μίνως, εξ όσων κατά παράδοσιν γνωρίζομεν, πρώτος απέκτησε πολεμικόν ναυτικόν, και εκυριάρχησεν επί του μεγαλυτέρου μέρους της θαλάσσης, η οποία ονομάζεται σήμερον Ελληνική. Κατακτήσας τας Κυκλάδας νήσους, ίδρυσεν αποικίας εις τας περισσοτέρας από αυτάς, αφού εξεδίωξε τους Κάρας και εγκατέστησε τους υιούς του ως κυβερνήτας. Ως εκ τούτου και την πειρατείαν φυσικά κατεδίωκεν όσον ημπορούσεν από την θάλασσαν αυτήν, διά να περιέρχωνται εις αυτόν ασφαλέστερον τα εισοδήματα των νήσων.* 

## Մինոասեան Դասակարգերը
մինի|Կիներու պատկերացում․ Ք․Ա․ 1525 –1450
Թագաւորը որ Մինոաս կը կոչուէր երկրին տէրն էր․ ան ունէր օրէնսդրական եւ վարչական իշխանութիւնը։ Դատարանը ազնուականները կը կազմէին եւ հաւանաբար թագաւորին խորհրդատուներն էին։ Կային նաեւ պալատին պաշտօնեաները՝ քարտուղար, հարկահաւաք, եւայլն։  Տաճարներուն մէջ համահաւասար իրաւունքներով կային տղամարդիկ եւ կիներ։ 

Բնակչութեան մնացեալ մասը հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ կը զբաղէր։  Բնակիչները նաեւ արհեստագէտներ էին, որոնք կ՛ աշխատէին պալատներուն մէջ։

## Մինոասեան արուեստ
*Տես բուն արձանագրութիւն՝ [[Մինոասեան արուեստ]]*

         

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Հնադարեան քաղաքակրթութիւններ
Ստորոգութիւն:Յունական քաղաքակրթութիւններ