open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արփա գետ

**Արփա**, *Արեւելեան Արփաչայ, Արփանեալ, Արփաչայ, Ձորագետ, Ջերմ*, գետ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզին եւ Նախիջեւանի  տարածքին մէջ, Արաքսի ձախ վտակը։

Կը բխի Զանգեզուրի եւ Վարդենիսի յորդաբուխ աղբիւրներէն՝ 3200 մ բարձրութեան վրայ։ Ջերմուկ քաղաքէն կը թեքի հիւսիս-արեւելք եւ կը հոսի Շարուրի դաշտով։ Վերին հոսանքին գետը դանդաղահոս է, բայց Ջերմուկին չհասած՝ կը դառնայ արագահոս եւ, ճեղքելով Վարդենիսի լեռնալանջերը, կը գահավիժի անտառապատ խոր կիրճը։ Ջերմուկէն վար Արփան կը հոսի գալարումներով եւ իր ընթացքը մերթ արագ, մերթ դանդաղ կը շարունակէ մինչեւ Արենի գիւղը։ Ստորին հոսանքին մէջ Արփան կը բաժնուի բազմաթիւ մեծ ու փոքր առուներու եւ ամրան ամբողջովին կ'օգտագործուի դաշտերն ու այգիները ոռոգելու համար։ Ընդհանուր առմամբ կը հոսի հիւսիս-արեւելք-հարաւ-արեւմուտք ուղղութեամբ։

Երկայնք 128 քմ է (Հայաստանի մէջ 90 քմ), ջրհաւաք մակերեսը՝ շուրջ 2600 քմ²։ Սնուցումը գլխաւորաբար ձիւնաանձրեւային է (57%), կը յորդի Ապրիլ-Յունիսին, յատկապէս՝ Մայիսին։ Տարեկան միջին ծախսը՝ 21,6 մ³/վ (Արենի), կը հասնի 22 մ³/վ, առաւելագոյնը՝ 146 մ³/վ, նուազագոյնը՝ 6,2 մ³/վ։ Տարեկան հոսքը՝ 682 մլն․ մ³։

Վերին հոսանքին մէջ կը գտնուին Ջերմուկ առողջարանը եւ համանուն ջրվէժը։ Ջուրը կ'օգտագործուի ոռոգման եւ ջրելեկտրականութիւն ստանալու համար։ Հոս կառուցուած են Բարձրունիի, Ազատեկի եւ Արփի ջրհան կայանները։ 1981-ին օգտագործման յանձնուած է Արփա-Սեւան ջրատարը, ուր ստեղծուած է Կեչուտի ջրամբար փապուղին։ Արփայի վրա կառուցուած են Ջերմուկի, Ազատեկի, Եղէգնաձորի եւ Արենիի ջրելեկտրակայանները։ 1979-1983 գետին վրան՝ Գիւմուշլու բանաւանին մօտակայքը, կառուցուած է շուրջ 180 միլիոն ջրատար ջրամբար մը։

Ագարակաձորին մօտ Արփայի վրայ կանգուն է եւ բանուկ՝ ԺԳ. դարուն կառուցուած միակամար կամուրջը։

Վտակներէն են՝ ձախ կողմէն Տարբ, Գնիշիկ, աջէն՝ Հերհեր, Եղէգիս, Ելփին։ Նախիջեւանի տարածքներուն մէջ Արփան կը սնուցանէ անոր Ջաղազուր, Եայջի եւ Ակոռի ոչ մեծ գետակները։
## Ծանօթագրութիւններ
Լաթերնա

[մինի|Լաթերնա․ Քաթերինի քաղաք, [Յունաստան - նկար՝ Նոյեմբեր, 2015]]
**Լաթերնա**․ երաժշտական գործիք որ կազմուած է 7000 գամեր պարունակող թաւալող ղուղանէ մը։ Լաթերնան մինչեւ 9 երգեր կրնայ նուագել։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Լաթերնա երաժշտական գործիքը կազմուած է թաւալող գամերով ղուղանէ մը, որ կը պարունակէ 7000 գամեր։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը միայնակ ձայնանիշ կ՛արտադրէ։ Ղուղանը կը դառնայ ձեռքի մանիճի մը շնորհիւ։

Իւրայատուկ այս նուագարանը, կը զետեղուի ինքն իր վրայ ծալլուող փայտէ ոտքերու վրայ։ Նուագողը լաթերնան իր ուսերուն կը շալկէ երիզներու օգնութեամբ: 800 ժամուայ աշխատանք անհրաժեշտ է, որպէսզի լաթերնան կազմուի։ 1950 - 1970 քսանամեակին արտադրուած յունական շարժապատկերի ֆիլմերուն մեծամասնութիւնը անպայման ընդգրկած են լաթերնան եւ կարգ մը ժապաւէններու մէջ լաթերնան գլխաւոր դերակատարը եղած է։ Լաթերնայի տէրերը յաճախ իրենց նուագարանը ծաղիկներով ու նկարներով կը զարդարեն։

## Պատմական ակնարկ
Լաթերնայի նախահայր կը սեպուին հնադարեան ինքնաշարժ գործիքներ, որոնք մինչեւ միջնադարին կը գործածուէին ազնուական խաւի ժամանցին համար։ Նորագոյն շրջանին, առաջին լաթերնան կը ստեղծուի 1808-ին Անգլիոյ Պրիսթոլ քաղաքին մէջ դաշնամուրի գործարանատէրէ մը։ Ան ձայնանիշերը կը փոխարինէ գամերով ղուղանով մը։

1855-ին Պոլսոյ մէջ իտալացի Թուրքոնի Քարմելօ եւ յոյն Իոսիֆ Արմաոս կը սկսին լաթերնա արտադրել, ինչպէս նաեւ յօրինել անոր երաժշտութիւնը։ Առաջին լաթերնաները կը պարունակէին 33 – 42 ձայնի աստիճաններ։ 

ԺԹ․ դարավերջին եւ Ի․ դարուն մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին արագօրէն կը տարածուի Ամերիկա, Եւրոպա եւ Ասիոյ ու Ափրիկէի յունական համայնքներուն մէջ։ 

Լաթերնա մեծ ժողովրդավարութիւն վայելած է մանաւանդ Կոստանդնուպոլսոյ, Գահիրէի, Աղեքսանտրիոյ, Զմիւռնիոյ  եւ Պուքրէշի յունական գաղութներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Յունաստանի մէջ՝ Աթէնք, Փիրէա, Սելանիկ, եւայն։ Ի․ դարու առաջին երեք տասնամեակներուն լաթերնաներուն թիւը Պոլսոյ, Աթէնքի եւ Փիրէայի մէջ 5000-ի կը հասնէր։

Այսօր, Յունաստանի մէջ կան միայն 200 լաթերնա։

Ծանօթ լաթերնա նուագողներ եղած են Եորղիու, Պրինտիզի, Թրիփոլիցիոթիս, Փոլիքարփոս, հայազդի Տիգրանը, Ալի Պէյի, Էֆթիմիու եւ Ֆոթիու։

       

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նուագարաններու տեսակներ
Ստորոգութիւն:Նուագարաններ այբենական շարքով
Ծովափի բազկաթոռ (Strandkorb)

մինի|Ծովափի բազկաթոռ
**Ծովափի բազկաթոռ** (գերմ․`strandkorb)․ ծովեզերեայ ամառանոցի իւրայատուկ նստարան։ Կը գործածուի հովէն, արեւուն ճառագայթներէն, անձրեւէն եւ աւազէն պաշտպանուելու համար։ 

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Տեսերիզ․ կը ցուցադրէ ծովափի բազկաթոռի գործադրութիւնը
«Strandkorb» ծովափի բազկաթոռը Հիւսիսային եւ Պալթեան ծովերու ծովափներուն խորհրդանիշն է։ Այժմ տարածուած է նաեւ Եւրոպա եւ Նոր Զելանտա։ 

1882-ին գերմանացի Վիլհեմ Պաթըլման (*Wilhelm Bartelmann)* կողովագործը գոհացնելու համար իր յաճախորդներէն Էլֆրիտ Մալթցան (*Elfriede Maltzahn)* կը հնարէ ոզորիէ շինուած ծովափի նստարան-բազկաթոռը։ Էլֆրիտ Մալթցան յօդացաւերէ կը տառապէր եւ Վիլհեմ Պաթըլմանէն ապսպրած էր «արեւէն եւ հովէն պահպանող ծովափի պատշաճ նստարան մը»։

Ժամանակի ընթացքին ծովափի նստարան-բազկաթոռը կը բարելաւուի։ Կ՛ունենայ բարձեր, դարաններ, արմնկակալ եւ վարագոյր մը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:00537-Misdroy-1898-Strand und Kaffeeberg-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|1898-ի բացիկ, Ուոլին կղզի, հիւսիս-արեւմտեան Լեհաստան, Պալթեան ափեր
Պատկեր:Bilderbogen um 1900.jpg|1900-ի բացիկ․ կը նկարագրէ ծովափի բազկաթոռը
Պատկեր:02091-Kolberg-1901-Strand mit Seebrücke-Brück & Sohn Kunstverlag.jpg|1901-ի բացիկ, Քոլպերկ, հիւսիս-արեւմտեան Լեհաստան
Պատկեր:1907-07-10, ¡Alegría!, Playas de moda, Sancha.jpg|1907․ բեռնուած  Biblioteca Virtual Madrid (The Public Domain Mark (PDM)
Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-20306-0013, Heringsdorf, Blick auf den Strand.jpg|10-7-1953 Հեռինքսթորֆ, հիւսիս-արեւելեան Գերմանիա
Պատկեր:Bundesarchiv Bild 183-31476-0012, Halbinsel Darß, Urlauberinnen im Strandkorb.jpg|Ծովափի բազկաթոռ․1955 
Պատկեր:2002-07 Sylt - Beach.jpg|2002․ Սիլթ կղզի, հիւսիսային Գերմանիա
Պատկեր:2006 09 06 111 Urlaub Ruegen.jpg|2006, Ռիւկեն կղզի, հիւսիս-արեւելեան Գերմանիա
Պատկեր:2011-07-07 Kühlungsborn Strand 01.jpg|2011․ Քիւլիւնքսպոն, հիւսիս-արեւմտեան Գերմանիա
Պատկեր:2014-08-12 Warnemünde 07.jpg|12-8-2014․ Վանըմունտը, հիւսիս-արեւելեան Գերմանիա
Պատկեր:Seats on the Timmendorfer Strand.jpg|10-7-2015․ Թիմընտորֆ ծովափ, Պալթեան ծով, Գերմանիա
Պատկեր:Beach of Dahme (Holstein), Baltic Sea, Germany 04.jpg|19-9-2020․ Տահմէ ծովափ, Գերմանիա
  

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Ծովափի բազկաթոռ

Ստորոգութիւն:Ծովափի բազկաթոռ
Ստորոգութիւն:Բազկաթոռի տեսակներ
Ստորոգութիւն:Նստարաններ
Ստորոգութիւն:Նստարաններու տեսակներ
Աննա Ասատրեան

**Աննա Ասատրեան** (), հայ երաժշտագէտ, արուեստագիտութեան դոկտոր (2008), փրոֆէսօր (2012)։ ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2013)։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան: Մասնագիտական կրթութիւնը ստացած է նախ Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանէն եւ ապա՝ Կոմիտասի անուան Պետական Երաժշտանոցին մէջ:

2001-ին  ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի Բարձրագոյն հիմնարկին մէջ պաշտպանած է թեկնածուականը (*ասպիրանտուրան*), իսկ 2008-ին արժանացած է Արուեստագիտութեան Դոկտորայի (Ph.D) վկայականի:

Ան գիտական  զեկուցումներով մասնակցած է միջազգային թէ Հայաստանեան բազմաթիւ գիտաժողովներու, եւ հրատարակած՝ շուրջ հարիւր յօդուածներ ու տասնեակ մը գիրքեր, որոնց շարքին.

* «Սփիւռքահայ Արուեստ» (Արդի վիճակը եւ զարգացման հեռանկարները),
* «Լիբանանահայ Երաժշտութիւն» (Արուսեակ Այնթապլեան),
* «Լիբանանահայ Թատրոն»,
* «Ոսկան Երեւանցի», եւայլն:

Բացի շարք մը երեւանեան մշակոյթի տարբեր տեսակի հիմնարկներէ, վարած է նաեւ պատասխանատու պաշտօններ ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի բարձրագոյն հիմնարկէն ներս, ինչպէս՝ գիտաշխատողի գիտական քարտուղար, տնօրէնի տեղակալ, Սփիւռքահայ արուեստի եւ միջազգային կապերու բաժնի վարիչ, Երաժշտութեան բաժնի վարիչ եւ այլն:

## Պարգեւներ եւ մրցանակներ
Ստացած է նաեւ շարք մը յատկանշական պատուոգրեր, յուշամետալներ եւ մրցանակներ, որոնց շարքին արժանացած է 2014-ի «Արդիւնաւէտ Աշխատող» Պետ. Առաջին Մրցանակին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Պուէնոս Այրէս

**Պուէնոս Այրէս** (, բառացի՝ «լաւ օդ» կամ «բարի քամիներ» , բառացիօրէն՝ «Ս. Երրորդութեան քաղաք եւ Բարի Քամիներու մեր Տիրուհի Ս. Մարիամի Նաւահանգիստ», Արժանթինի մայրաքաղաքը։
## Ծանօթագրութիւններ
Քէյ Արմէն

**Քէյ Արմէն** (բուն անունով՝ Արմէնուհի Մանուկեան, ), հայազգի երգչուհի, երգահան եւ դերասանուհի։

Ըմպշամարտիկ Պոպ Մանակոֆի (Ռոպերթ Մանուկեան) դուստրն է եւ Պոպի Մանակոֆ կրտսերին մեծ քոյրը։ 

Ամերիկահայ երգչուհի Քէյ Արմէն ծանօթ անուն մը հանդիսացած է ամերիկեան ժողովրդական արուեստին մէջ 1940-1950ական թուականներուն։ Ան երեւցած է ձայնասփիւռի, հեռատեսիլի, բեմերու եւ շարժապատկերի մէջ գրեթէ վեց տասնամեակ։

Քէյ Արմէն առաջին անգամ երեւան եկած է ձայնասփիւռի միջոցով՝ Նաշվիլի մէջ, իսկ 1947-ին արդէն իր սեփական շաբաթական յայտագիրը ունէր։

Հանրածանօթ եղած է “Stop the Music” հարցումներու յայտագիրով, որ նախապէս ձայնասփռուած է, ապա անցած է հեռատեսիլին։ Ուիլիըմ Սարոյեան եւ իր զարմիկը՝ Ռոս Պաղտասարեան, Քէյ Արմէնի համար գրած են նշանաւոր “Come on-a My House” երգը, որ հետագային ձայնագրուած է Ռոզմէրի Քլունիի կողմէ։

Հեռատեսիլի մէջ, նշանաւոր դարձած է “Love and Marriage” կատակերգութեամբ, եւ բազմիցս երեւցած է միջոցառումներու մէջ։ 1955-ին, առաջին անգամ երեւցած է “Hit the Deck” երաժշտական կատակերգութեան մէջ, որ մեծ յաջողութիւն ունեցած է։ Այլ ժապաւէններու մէջ դերեր ունեցած է 1961-ին, 1980-ին եւ 1981-ին։

### Գնահատագիրեր
Ի շարս այլ պատիւներու, 1995-ին, նախագահ Պիլ Քլինթընէն ստացած է արուեստներու ազգային պատուոյ շքանշանը, իսկ 2008-ին՝ «Ս. Սահակ եւ Ս. Մեսրոպ» շքանշանը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի կողմէ։

### Մահ
Քէյ Արմէն մահացած է 3 Հոկտեմբեր, 2011-ին, Նիւ Եորքի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Հերման Կոլց

**Հերման Կոլց** (), գերմանացի աւետարանական աստուածաբան ու Արեւելեան Եկեղեցւոյ պատմաբան։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կերայի մէջ (Գերմանիոյ կեդրոն)։ Աստուածաբանութիւն ուսանած է 1964-1969-ին, Մարթին Լութէր համալսարանին մէջ (Հալէ)։

1972-ին պաշտպանած է իր դոկտորական աւարտաճառը՝ Դիոնիսոս Արիսպագացիի գործերուն նուիրուած նիւթով։

1975-ին ձեռնադրուած է աւետարանական պատուելի։

1978-ին Ռուսաստան կատարած ձեռագիրներու հետազօտութեան ճամբորդութենէ ետք, իր «habilitation»ը (գերմանական յետ դոկտորական որակաւորման քննութիւն) ամբողջացուցած է 1979-ին՝ սլաւական հայրաբնական գրականութեան ուսումնասիրութեամբ։

1982ին հիմնած ու հաստատած է Եոհաննէս Լեփսիուսի արխիւը։

1987-ին, Կոլց նշանակուած է Հայտըլպէրկի համալսարանի աստուածաբանական ճիւղի դասախօս, իսկ 1992-ին՝ Հալէի համալսարանի աստուածաբանական ճիւղի ուղղափառ եկեղեցիներու ուսմանց դասախօս։

1988-1993-ին, Եւրոպական Եկեղեցիներու Համագումարի (Ժընեւ) ուսմանց բաժանմունքի ղեկավար եղած է։ Գերմանացի եւ հայ գիտնականներու հետ, 1998-ին հիմնած է «Մեսրոպ» հայագիտական կեդրոնը, որ Հալէի համալսարանը տեղափոխուած է 2006-ին։

Կոլց խմբագիրներէն մէկը եղած է Լեփսիուսի արխիւի փաստաթուղթերուն, որոնք հրատարակուած են երեք հատորներով (1998-2004)։

Ան դասաւանդած ու գրած է ուղղափառ եկեղեցիներու աստուածաբանութեան, արուեստի եւ մշակոյթի մասին, յատկապէս յոյն եւ սլաւական ուղղափառութեան եւ Հայ Եկեղեցւոյ մասին։

Հայագէտ Արմենուհի Տրոսթ-Աբգարեանի հետ, Կոլց հայկական Շարակնոցը գերմաներէնի թարգմանած է։ 

Ռուսական պատմութեան նուիրուած այլ ցուցահանդէսներու կարգին, Կոլց խնամակալն ու ցուցակի հեղինակը եղած է «Կիլիկիոյ հայերու փրկուած գանձերը» ցուցահանդէսին, որ ներկայացուած է Հալէի (2000) եւ Աթէնքի (2002) մէջ, եւ որուն նիւթերը այժմ մաս կը կազմեն Կաթողիկոսարանի «Կիլիկիա» թանգարանին։ 

## Քննադատութիւն
Վոլֆկանգ Կուսթը Կոլցին մեղադրեց **Եոհաննէս Լեփսիուսի** առնչութեամբ առասպելներ ստեղծելու եւ Դաշնային Կառավարութեան միջոցները (գումարները) իրենց նպատակէն շեղելու մէջ։

Կուսթը նաեւ քննադատեց այն, որ Լեփսիուսի հետազօտութիւնը, չնայած իր ֆինանսական միջոցներուն, չէր ստուգած Լեփսիուսի հրատարակած՝ **[[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]]** մասին կեղծուած գործերու ժողովածուն, ինչպէս որ իսկական Լեփսիուսի հետազօտութեան պարտականութիւնը պիտի ըլլար։ Այս ուղղումը Կուսթը ինքը կատարեց։

Գերմանական Պունտեսթակին ուղղուած միջնորդութեան մը մէջ Լեփսիուսը նաեւ մեղադրուեցաւ հակասեմական դիրքորոշում ունենալու մէջ։ Կուսթը նոյնպէս գրեց այս մասին։ Կոլցը գնահատեց համապատասխան մէջբերումները որպէս «համաթեքսթէն դուրս քաշուած»։

## Պարգեւներ

* Հայաստանի կառավարութենէն պարգեւատրուած է իր հայագիտական եւ հայ մշակոյթին նուիրուած գործունէութեան համար։
* 2007-ին պատուոյ դոկտորայի արժանացած է Երեւանի պետական համալսաարանին կողմէ։
* Ստացած է Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի Ս. Մեսրոպ շքանշանը եւ Ս. Սահակ եւ Մեսրոպ մետալը՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Գիտնականներ ըստ ազգութեան
Ստորոգութիւն:Գերմանացի գիտնականներ
Վանուշ Խանամիրեան

**Վանուշ Խանամիրեան** (), Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ, պարի պետական անսամպլի մենակատար, երկարամեայ գեղարուեստական ղեկավար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1927-ին։ Հայրը գնդակահարուած է ստալինեան մաքրագործումներու տարիներուն։ Աւարտած է Ստեփան Շահումեանի անուան միջնակարգ դպրոցը, իսկ 1941-ին՝ Երեւանի պարարուեստի ուսումնարանը։ Նոյն տարին, մտած է Ալ. Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի թատրոնին մէջ, ուր մենապարող եղած է մինչեւ 1971։

Առաջին գլխաւոր դերը կատարած է «Վալպուրգեան գիշեր» բեմադրութեան մէջ։ Պարած է Արամ Խաչատուրեանի «Գայիանէ» եւ «Սպարտակ», Ալեքսանդր Սպենդիարեանի «Խանդութ» եւ «Ալմաստ», Էդգար Յովհաննիսեանի «Մարմար» պալէներուն, Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերային մէջ, եւ այլն։

1941-1969 թուականներուն թատրոնի օփերային գրեթէ բոլոր բեմադրութիւններու պարային հատուածներուն կա՛մ գլխաւոր մենակատարը եւ կա՛մ բեմադրիչը եղած է։

1953-ին., երբ Երուանդ Քոչար կը քանդակէր «Սասունցի Դաւիթ» արձանը, տեսնելով «Խանդութ» պալէի մէջ Վանուշ Խանամիրեանի՝ Դաւիթի կերպարի փայլուն մարմնաւորումը, որոշած է արձանի դէմքը անոր պատկերով քանդակել։

1963-ին Խանամիրեան արժանացած է Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտի տիտղոսին։ 1968-1992 թուականներուն Հայաստանի պարի պետական համոյթի գեղարուեստական ղեկավարը եղած է։ Դասական պարէն դէպի ժողովրդական պարարուեստ անցումը փայլուն արդիւնք ունեցած է։

Ան ժողովրդական պարի գեղագիտութիւնը բեմ բերելով, աշխարհին ներկայացուցած է հայկական պարը։

1962-էն ետք, հիւրախաղեր ունեցած է աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ։ Բեմադրած է տասնեակներով ներկայացումներ՝ «Գայիանէ», «Բախչիսարայի շատրուանները», «Սպարտակ», «Լոռեցի Սաքոն», «Ռայմոնդա», «Խանդութ», «Կարապի լիճը», պարային համարներ՝ «Տօնական սուիթ», «Կարաւան», «Անմահութիւն», Կոմիտաս վարդապետի «Վաղարշապատի պար», Արամ Խաչատուրեանի «Էնզելի», «Կակաչներ», ազգագրական պարերու շարք, եւ այլն։

Սփիւռքի տարբեր համայնքներու մէջ, աշխատած է իր աշակերտներուն եւ հետեւորդներուն հետ՝ հայկական պարը զարգացնելու համար։

1998-ին մեծարուած է «Մովսէս Խորենացի» պետական մետալով։ 2000ին հիմնած ու մինչեւ մահ ղեկավարած է Հայաստանի Պարարուեստի Գործիչներու Միութիւնը, որ 2009-ին իր անունը կը կրէ։

2004-ին ստեղծած է վեթերան պարուսոյցներու «Վանուշ» պարախումբը, իսկ 2010-ին՝ «Բարդիներ» պարախումբը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Պրոկղ Կոստանդնուպոլսեցի

**Պրոկղ Կոստանդնուպոլսեցի**, (Պրոկլ) բիւզանդական աստուածաբան եւ եկեղեցական գործիչ, Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք (434-446)։
## Կենսագրութիւն
Ծնած է շուրջ 370-ին, աշակերտած է Յովհան Ոսկեբերանին։ Նամակագրական կապեր ունեցած է Սահակ Պարթեւին եւ Մեսրոպ Մաշտոցին հետ։

Մահացած է 446-ին։
## Գործեր
Պահպանուած են անոր բազմաթիւ ճառերը, ներբողները եւ դաւանաբանական թուղթերը։ Կարեւոր պատմական վաւերագիր է «Թուղթ սրբոյն Պրոկղի առ եպիսկոպոսունս Հայոց Սեծաց» ընդարձակ ուղերձը, ուր քննարկած է Նեստորի ու անոր գաղափարական նախորդներուն հայեացքները, խորհուրդներ տուած հայոց եկեղեցւոյ առաջնորդներուն զգուշանալ հերձուածողներէն, որոնք Մեծ Հայքի մէջ կը տարածեն ընդհանուր եկեղեցւոյ մերժած գիրքերը։ Պահպանուած է այդ թուղթին յունարէն բնագիրը եւ ասորերէն թարգմանութիւնը։ Հայերէն թարգմանութեամբ պահպանուած է Պրոկղի երկրորդ նամակը՝ «Թուղթ Պրոկղեայ եպիսկոպոսի առ Սահակ հայրապետ Հայոց եւ առ սուրբն Մաշտոց»։ Երկու նամակներն ալ կարեւոր աղբիւր են եկեղեցական գրականութեան եւ գաղափարական պայքարի վաղ շրջանի պատմութեան համար։ Պրոկղի գրութիւններուն զգալի մասը թարգմանուած է հայերէնի Ե. դարուն, որոշ գործեր ալ՝ հետագայ դարերուն։
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Մատենադարան հայկական թարգմանութեանց նախնեաց (դար Դ-ԺԳ)», Գարեգին Զարպհանալեան, Վենետիկ - Ս.Ղազար, 1889
* «Գիրք թղթոց. Մատենագրութիւն նախնեաց», Թիֆլիս, 1901
Երեմիա Մարգարէ

**Երեմիա,**  (Ք.Ա. 670, Անաթոթ, Յուդայի թագաւորութիւն - Ք.Ա. 586, Եգիպտոս), Աստուածաշունչի մեծագոյն մարգարէներէն մէկը, իր կոչումը ստացած է հրեայ ժողովուրդին հոգեւոր վերանորոգման մէկ շրջանին։

## Կենսագրութիւն
Երեմիայի մարգարէութիւնը նուիրուած է Յուդայի թագաւորութեան քաղաքական դրութեան։ 

Իր ժողովուրդին մոլորած ընթացքին պատճառով ան անընդմէջ հաւասարութիւն եւ ճշմարիտ աստուածպաշտութիւն քարոզած է, որպէսզի մարդիկ փոխեն իրենց ընթացքը, իրարու հետ արդար եւ ուղիղ ապրին. օտարականին, որբն ու այրին չհարստահարեն, արդար եւ անմեղ արիւն չթափեն, աստուածներ չպաշտեն՝ ի կործանում իրենց անձերուն:

Նկատի առնելով Բաբելոնի հզօրութիւնը՝ խաղաղութիւն քարոզած է այդ պետութեան հետ, որուն համար հալածուած է, իսկ Յուդային թագաւորութեան անկումէն ետք, Ք.Ա․ 586-ին բռնութեամբ տարուած է Եգիպտոս։ Երեմիան կանխատեսած է Յուդային ազատագրումը եւ ժողովուրդին վերադարձը հայրենիք։

Երեմիան Հին Կտակարանի «Երեմիայի մարգարէութիւն» գիրքին հեղինակն է։ Վերջինս կարեւոր սկզբնաղբիւր է Ք.Ա. 7-6 դարերուն Մերձաւոր Արեւելքի պատմութեան ուսումնասիրութեան համար։ «Երեմիայի մարգարէութեան» մէջ կը յիշատակեն նաեւ «Արարատի» եւ «Ասքանազի» թագաւորութիւնները, որոնց հեղինակը պատերազմի կը կոչէ ընդդէմ Բաբելոնի։ 

Հայ Առաքելական Եկեղեցին Երեմիա մարգարէին յիշատակը կը տօնէ Աստուածածնի Վերափոխման յաջորդող երկրորդ Հինգշաբթի օրը:

## Ծանօթագրութիւններ
Բագրատ Ուլուբաբեան

**Բագրատ Ուլուբաբեան** (), հայ գրող , պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր, բանաստեղծ, արձակագիր, թատերագիր, թարգմանիչ։ ԽՍՀՄ գրողներու Միութեան անդամ 1950 թուականէն։ ԽՄԿԿ անդամ 1947 թուականէն։ Յայտնի է Արցախի պատմութեան վերաբերեալ աշխատանքներով։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արցախի Մուշկապատ գիւղին մէջ։ 1944-ին աւարտած է Շուշիի մանկավարժական հիմնարկը, իսկ 1946-ին՝ Պաքուի մանկավարժական հիմնարկի հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժինը։ Այնուհետեւ, հայոց լեզու եւ գրականութիւն դասաւանդած է Մարտունիի շրջանի Գիշի գիւղի դպրոցին եւ Ստեփանակերտի ուսուցչական հիմնարկին մէջ։

1949-ին, Ուլուբաբեան Լեռնային Ղարաբաղի Գրողներու Միութեան  պատասխանատու քարտուղար ընտրուած է։ Ան միաժամանակ եղած է «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագիր, մշակոյթի մարզային վարչութեան պետ եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի գործադիր կոմիտէի փոխնախագահ։

1965-ին, ստորագրողներէն մէկը եղած է «13-ի նամակին», որ Ղարաբաղի ողբալի վիճակը պարզող բովանդակութեամբ ուղարկուած էր Խորհրդային Միութեան Համայնավար Կուսակցութեան Կեդրոնական Կոմիտէին, Գերագոյն Խորհուրդին եւ Նախարարաց Խորհուրդին։

1967-ին, Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու պայքարին իր գործօն մասնակցութեան համար, հեռացուած է իր պաշտօնէն եւ յաջորդ տարի տեղափոխուած է Հայաստան, ուր անդամակցած է Գրողներու Միութեան։

## Աշխատութիւններ
Բանաստեղծական երկու հատոր հրատարակելէ ետք 1950ական թուականներուն, այնուհետեւ արձակի անցած է, հրատարակելով հինգ պատմուածքներու եւ վիպակներու ժողովածուներ (1960-1976), ինչպէս եւ երեք վէպեր, որոնցմէ ամենէն նշանաւորը «Սարդարապատ» պատմավէպն է, որ մնացած է արգիլուած մինչեւ 1988։

Գրական գործունէութեան կողքին, Ուլուբաբեան աւելի ծանօթ եղած է իր պատմագիտական աշխատութիւններով։

1969-ին «Արցախի պատմութիւնը հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ 10րդ դարը» նիւթով ատենախօսութիւն պաշտպանած է եւ պատմական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան ստացած, իսկ 1973-ին՝ դոկտորի տիտղոս, « Խաչէնի իշխանութեան պատմութիւնը (9ից 10րդ դարեր)» ատենախօսութեան համար։

Աշխատած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան հիմնարկին մէջ իբրեւ աւագ գիտաշխատող։ Պատմագիտական գործերը գլխաւորապէս նուիրուած են Արցախի պատմութեան ու մշակոյթին, պատմա-ճարտարապետական յուշարձաններուն, գործիչներուն, որոնց նուիրած է 11 հատոր, եւ Հայաստանի զարգացած աւատապետութեան պատմութեան։

Աշխարհաբարի վերածած է Ղազար Փարպեցիի եւ Մովսէս Խորենացիի պատմութիւնները։

Մահացած է Եղուարդի մէջ։ Թաղուած է Երեւան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Կուրծքի Կաթը

մինի

**Կուրծքի Կաթը Եւ Կենսամանրէն** Կուրծքի կաթը տասնամեակներ շարունակ բժիշկներու եւ հետազօտողներու կողմէ զուտ ու անարատ հեղուկ մը համարուած է: Սակայն գիտական զարգացումները ցոյց տուած են, որ մարդու կաթը մանրէներու մեծ տեսականի կը պարունակէ:

### Մարդու Կաթէն Մեկուսացուած Պաքթերիաներ
Մարդու կաթէն մեկուսացուած պաքթերիաներու մեծ մասը կը պատկանի Staphylococcus, Streptococcus, Lactobacillus, եւ Bifidobacterium ազգիներուն: Որովհետեւ սովորական նորածինը ամէն օր կը սպառէ միջին հաշուով 800 միլիլիթր (մլ) կաթ, հետազօտողները կ’ենթադրեն, որ ան միաժամանակ կը սպառէ 100,000-10,000,000 պաքթերիա ամէն օր:

Մարդու կուրծքի կաթին մէջ առկայ պաքթերիաներու ծագումը անյայտ է: Այնուամենայնիւ, ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուած են, որ անոնց առկայութիւնը ուղղակիօրէն կապուած է նախածննդեան շրջանին հետ, որ կը սկսի յղիութեան երրորդ եռամսեակին եւ կը շարունակուի ծնունդէն ետք, ու կ'երկարի դիեցման ամբողջ շրջանին: Կուրծքի կաթի կենսամանրէի ենթադրուած ծագումներէն են մօր մաշկի կենսամանրէն, նորածինի բերանի խոռոչէն` ծծելու ընթացքին, ինչպէս նաեւ մօր ստամոքս-աղիքային համակարգէն, որ կապուած է նաեւ մօր կուրծքին:
Կուրծքի կաթի ազդեցութիւնը մանուկին կենսամանրէին զարգացման վրայ

Ծննդեան պահուն նորածինի կենսամանրէն սահմանափակ է եւ հիմնականօրէն բաղկացած Enterobacteriaceae տեսակէ: Շարք մը ուսումնասիրութիւններ ցոյց տուած են, որ նորածիններու ստամոքս-աղիքային ճամբայի մանրէներու կանուխ գաղութացման տատանումները կրնան նպաստել տարբեր հիւանդութիւններու ե՛ւ կարճաժամկէտ, ե՛ւ երկարաժամկէտ վտանգներուն` ինչպէս celiac disease-ը եւ աղիքներու բորբոքային հիւանդութիւնը կամ համախտանիշը: Ապացուցուած է, որ մանկութեան ժամանակ կենսամանրէի պատշաճ «սերմացումը» կը նուազեցնէ ազմայի, ալերժիի եւ նոյնիսկ որոշ ինքնադիմադրողական հիւանդութիւններու վտանգը:

Բացի այն ներմուծումէն, որ կը կատարուի կուրծքի կաթէն նորածիններու ստամոքս-աղիքային ճամբայ, կուրծքի կաթը բաղկացած է նաեւ կենսական այլ տարբեր նիւթերէ, որոնք կը նպաստեն մանուկին կենսամանրէին զարգացման: Աւելի յստակ ձեւով, մարդու կուրծքի կաթը բաղկացած է կլիքաններէ, սպիտակուցներէ եւ ճարպային գնդիկներէ: Ասոնցմէ ամենաուշագրաւը Human Milk Oligosaccharides-ն է (HMOs) (շաքարեղէնի տեսակ մը): Մինչ օրս աւելի քան 200 տարբեր HMO-ներ յայտնաբերուած են մարդու կուրծքի կաթին մէջ, եւ անոնք կը սահմանուին որպէս խիստ բարդ կլիքաններ:

Որովհետեւ HMO-ները դիմացկուն են վերին աղեստամոքսային ճամբային մէջ տեղի ունեցող էնզայմներու լուծարման, այս կենսական նիւթերը յաջողութեամբ կը հասնին աղիքներու լորձաթաղանթ` որպէս ներուժի աղբիւր տարբեր պաքթերիաներու, որոնց կարգին է Bifidobacteria-ները: Այսպիսով, HMO-ները մարդու կուրծքի կաթին մէջ կարեւոր դեր կը խաղան նորածիններու աղիքային կենսամանրէի զարգացման գործընթացին մէջ` նպաստելով այս էակներու բարեկեցութեան:

Նորածիններու դիմադրողական համակարգի զարգացման գործին մէջ էական դեր ունի նաեւ կուրծքի կաթէն հակամարմիններու փոխանցումը նորածինին: Մասնաւորապէս, վերջին ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուած են, որ IgA-ները, ինչպէս նաեւ անոր ենթաբաժանումները, որոնք յայտնաբերուած են կուրծքի կաթին մէջ, կարեւոր դերակատարութիւն ունին IgG հակամարմիններու նպաստելու` նորածիններու կենսամանրէն կարգաւորելու եւ վնասակար մանրէները յայտնաբերելու ու վերացնելու մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Անիթա Սարգիսեան

**Անիթա Սարգիսեան**. (15 Օգոստոս 1983, Թորոնթօ, Գանատա) ֆեմինիստ, քննադատ, պլոկեր եւ հռետոր: «Ֆեմինիստ յաճախականութիւն» կայքի հիմնդիրն է, ուր կը ներկայացուին զանգուածային մշակոյթի կիներու կերպարի վերաբերեալ տեսանիւթեր եւ վելուծական մեկնաբանութիւններ:

## Հակիրճ կենսագրական գիծեր

### Ուսում
Անիթա Սարգիսեանը ծնած է Թորոնթոյի մօտերը Իրաքէն արտագաղթած հայկական ընտանիքի մէջ։ Այնուհետեւ ան տեղափոխուած է Քալիֆորնիա։ Աւարտած է Լոս Անճելըսի համալսարանի (UCLA)՝ լրատուական վերլուծութիւններու ճիւղը ընկերային եւ քաղաքական, եւ ապա՝ Եորք համալսարանին մէջ ձեռք  բերած է մագիստրոս աստիճանը՝ հասարակական եւ քաղաքագիտական բնագաւառներուն մէջ:

### Ասպարէզ
2012 թուականին Սարգիսեան առցանց հետապնդման արշաւի թիրախ դարձած էր՝ իր «Սարգազմ կիներու նկատմամբ վիտէօ խաղերուն» տեսաշարքին համար նիւթական միջոցներ ապահովելու նախաձեռնութեան պատճառով։ Արդիւնքը այն էր իր, որ իր աջակիցները հաւաքեն 160․000 տոլար, ակնկալուող 6․000 տոլարի փոխարէն։ Իրավիճակը լայնօրէն տեղ գտած է լրատուամիջոցներուն մէջ, Սարգիսեանին վիտէօխաղերուն տեսաշարքը կը դառնայ վիճաբանութեան նիւթ:

Յատուկ ուշադրութեան արժանացած է իր «Սարգազմ կանանց նկատմամբ վիտէօխաղերուն» տեսաշարքը, ուր դիտարկուած է վիտէօխաղերուն կիներու կերպարի ենթադրեալ բացասական ներկայացումը։

   

## Ծանօթագրութիւններ
Աշոտ Սուքիասեան

**Աշոտ Սուքիասեան** (), լեզուաբան ու բառարանագիր, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1972), փրոֆէսոր (1974), ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1980)։։ Գլխաւորաբար յայտնի է իր մեծածաւալ հոմանիշներու բառարանով։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ 1940-ին աւարտած է Թիֆլիսի հայկական միջնակարգ դպրոցը, ընդունուելով Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ճիւղի հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժինը։

1941-1942-ին մասնակցած է Բ. Աշխարհամարտի կովկասեան ռազմաճակատի մարտերուն, եւ Փետրուար 1942-ին ծանրօրէն վիրաւորուելով, բանակէն ազատ արձակուած է իբրեւ հաշմանդամ։ 1945-ին համալսարանական ուսումը շարունակած է, աւարտելով 1948-ին։

Յունիս 14, 1949-ին, Աշոտ Սուքիասեանի ընտանիքը, հազարաւոր հայերու շարքին, աքսորուած է Ալթայի երկրամասի (Կեդրոնական Ասիա) խորերը։ Անոր դիմում-բողոքներուն շնորհիւ, յաջողած է ընտանիքը աքսորէն վերադարձնել քանի մը ամիս ետք։

1950-ին, Սուքիասեան ընդունուած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի լեզուի հիմնարկը իբրեւ հայցորդ (դոկտորականի ուսանող) «Հայ բառարանագրութիւն» մասնագիտութեամբ, աշակերտելով մեծանուն լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեանին։

1954-ին, պաշտպանած է թեկնածուական (առաջին դոկտորական) աւարտաճառը՝ «Խորհրդահայ բառարանագրութիւը» նիւթով, իսկ նոյն տարին աշխատանքի անցած է լեզուի հիմնարկին մէջ, ուր աւագ գիտաշխատող եղած է 1954-1966-ին։

1966-ին, դասախօսի պաշտօն ստանձնած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ, ուր 1976-1991ին ժամանակակից հայոց լեզուի ամպիոնի վարիչ եղած է։ «Հոմանիշները ժամանակակից հայերէնում» մեծածաւալ մենագրութեան հիմամբ (Երեւան, 1971), 1972-ին ստացած է բանասիրական գիտութիւններու դոկտորի տիտղոսը։

1974-ին դարձած է փրոֆէսոր, իսկ 1980-ին Հայաստան գիտութեան վաստակաւոր գործիչի տիտղոսին արժանացած է։

## Աշխատութիւններ
Ա. Սուքիասեանի աշխատութիւնները հիմնականին նուիրուած են բառագիտութեան։ 1967-ին հրատարակած է «Հայոց լեզուի հոմանիշների բառարան»ը, որ կ՚ընդգրկէ շուրջ 83.000 բառ ու դարձուածք։ Երկրորդ, վերամշակուած հրատարակութիւնը լոյս տեսած է 2003ին (վերատպուած՝ 2009-ին), իսկ յաջորդ տարին արժանացած է Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի մրցանակին։

Սերգէյ Գալստեանի հեղինակակցութեամբ, կազմած է «Արդի հայերէնի դարձուածաբանական բառարանը» (1975)։ Սուքիասեանի «Ժամանակակից հայոց լեզու (հնչիւնաբանութիւն, բառագիտութիւն, բառակազմութիւն») աշխատութիւնը ունեցած է երեք հրատարակութիւն (1982, 1987 եւ 1989)։

Կազմած է հոմանիշներու բառարան մը դպրոցականներու համար (2000)։

## Երկեր

* Հայոց լեզուի հոմանիշների բառարան, Երեւան, 1967։
* Հոմանիշները ժամանակակից հայերենում, Երեւան, 1971։
* Հայոց լեզուի դարձուածաբանական բառարան, Երեւան, 1975 (հեղինակակից Սերգէյ Գալստեան)։
* Ժամանակակից հայոց լեզու (հնչիւնաբանութիւն, բառագիտութիւն, բառակազմութիւն, 1982, 1987, 1999), Ե.։
* Հայոց լեզուի հոմանիշների դպրոցական-ուսումնական բառարան, Երեւան, 2000։
* Հայոց լեզուի հոմանիշների բացատրական բառարան, 2003։
* Հայոց լեզուի հոմանիշների բացատրական բառարան, Երեւանի Պետական Համալսարան, Երեւան, 2009։ (Բ. հրատարակութիւն)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Հայաստանի Դրօշակները

## Ազգային Դրօշակներ

## Նախագահի Դրօշակ

## Զինուորական Դրօշակ

## Քաղաքներու Դրօշակ

## Քաղաքական Դրօշակներ

## Կրօնական Դրօշակներ

## Պատմական

## Դրօշակներու առաջարկներ

## Հայեր ուրիշ տեղ

         

## Ծանօթագրութիւններ
Զապէլ Եսայեանի Յուշարձան

**Զապէլ Եսայեանի յուշարձան**, յուշարձան նուիրուած հայ նշանաւոր գրող, արձակագիր, թարգմանիչ, հրապարակախօս, գրականագէտ Զապէլ Եսայեանին։ Կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետութեան Կոտայքի մարզի Պռոշեան գիւղի, Զապել Եսայեան Ակրոպիզնես կեդրոնի տարածքին մէջ (ZYAC)՝ 5-րդ փողոց 12-րդ նրբանցք 1։

Նախագիծը իրականացուցած է Armenian Artists Project բարեգործական առցանց պատկերասրահը՝ սփիւռքահայեր Վիքթոր Զարուգեանի եւ Ճուտի Սարեանի նախաձեռնութեամբ եւ հովանաւորութեամբ։

## Պատմութիւն
2021-ին պոսթընահայ բարերարներ Վիքթոր Զարուգեանը եւ տիկին Ճուտի Սարեանը պատուիրած են հայ արձակագիր, հրապարակախօս եւ քաղաքական գործիչ Զապէլ Եսայեանին նուիրուած ինքնատիպ յուշարձանը։

Յուշարձանի բացման արարողութիւնը տեղի ունեցած է 9 Հոկտեմբեր 2022-ին՝ Զապէլ Եսայեան ակրոպիզնեսի կեդրոնի այգիին մէջ։ Բացման խօսքով հանդէս եկած է Ճուտի Սարեանը, որ ներկայացուցած է Եսայեանի կենսագրութեան կարեւոր դրուագներ՝ շեշտադրելով անոր ունեցած մեծ ներդրումը հայ ժողովուրդի, յատկապէս հայ կանանց իրաւունքներու պաշտպանութեան ոլորտին մէջ։

Բացման արարողութեան ելոյթ ունեցած է Նայիրեան վոկալ անսամբը, որու գեղարուեստական ղեկավար Նայիրա Մուղդուսեանը նախ ներկայացուցած է Զապէլ Եսայեանի նամակը իր դստեր։ Մուղդուսեանը իր խօսքը ուղեկցած է ժեստերու լեզուով։

## Նկարագրութիւն
Զապէլ Եսայեանի քանդակը տեղադրուած է կամուրջի վրայ՝ աջ ձեռքին բռնած գիրք, որ կը խորհրդանշէ անորմտաւոր բնաւորութիւնը եւ սէրը գրականութեան հանդէպ։ Ձախ ձեռքը բռունցք է՝ խորհրդանշելով Եսայեանի մարտական ոգին ու անհնազանդ բնաւորութիւնը։ Արձանի կամուրջ-պատուանդանը կը խորհրդանշէ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստանները, որու վրայ որպէս կապող օղակ կանգնած է Եսայեանի կերպարը։

Արձանը պրոնզաձոյլ է, ունի 1 մեթր 80 սմ բարձրութիւն։ Կամուրջի հետ բարձրութիւնը կը կազմէ 2 մեթր 50 սմ։

## Հեղինակներ

* Քանդակագործ` Նունէ Թումանեան

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Zabel Yesayan Statue Unveiling 1.jpg|Զապէլ Եսայեանի արձանի բացման արարողութիւնը
Պատկեր:Zabel Yesayan Statue Unveiling.jpg|Քանդակագործ Նունէ Թումանեանն ու բարերար Ճուտի Սարեանը կը կատարեն արձանի բացումը
Պատկեր:Zabel Yesayan Statue Unveiling 3.jpg|Զապէլ Եսայեանի արձանի բացման արարողութիւնը
Պատկեր:Zabel Yesayan Statue Unveiling 05.jpg|Տեղեկատուական տախտակ յուշարձանի մասին


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կոտայքի մարզի յուշարձաններ
Անահիտ Ցիցիկեան

**Անահիտ Ցիցիկեան** (), միջազգային ճանաչումի արժանացած առաջին հայ կին ջութակահարներէն մէկը եղած է։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լենինկրատի մէջ (ներկայիս՝ Ս. Փեթերսպուրկ)։ Սկսած է ջութակ նուագել վեց տարեկանին։

Բ. Աշխարհամարտի սկիզբին փոխադրուած է Երեւան։ 1946-1950-ին ուսանած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը։ Աւարտելով 1950-ին, նոյն տարին անցած է դասաւանդութեան երաժշտանոցին մէջ։

1954-ին աւարտած է Մոսկուայի Փ. Չայկովկիի անուան պետական երաժշտանոցի յետաւարտական բաժինը։ 1961ին դարձած է Հայ-ֆիլհարմոնիայի մենակատար։ 1967ին ստացած է Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտի կոչումը։

1970-ին աւարտաճառ պաշտպանած է, ստանալով արուեստագիտութեան թեկնածուի (առաջին դոկտորական) տիտղոսը, իսկ 1982-ին ստացած է փրոֆէսորի տիտղոսը։

1987-ին հիմնուած Երեւանի թիւ 21 երաժշտական դպրոցը Անահիտ Ցիցիկեանի անունով կոչուած է 2007-ին։

## Գործունէութիւն
Անահիտ Ցիցիկեանի երկացանկին մէջ առանձնայատուկ տեղ գրաւած են ժամանակակից հայ երգահաններու գործերը, որոնց մեծ մասին առաջին մեկնաբանն ու խմբագիրը եղած է։

Հիմնած եւ մշակած է աղեղնային գործիքներու պատմութեան եւ  հայկական կատարողական արուեստի պատմութեան դասընթացքներ:

Հրապարակած է հեղինակային 4 ձայնապնակ (Մոսկուա) եւ երկու խտասալիկ (Միացեալ Նահանգեր)։

Ելոյթներ ունեցած է 27 երկիրներու մէջ։ 

## Երկեր
Հրատարակած է «Հայկական աղեղնային արուեստը» ուսումնասիրութիւնը (1977)։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Նուարդ Զարեան

**Նուարդ Զարեան** (), սփիւռքահայ կին քանդակագործներու շարքին առաջնակարգ անուններէն մէկն էր, եւ յայտնի դարձած է Իտալիոյ մէջ։

## Կենսագրական գխծեր
Ծնած է Ֆլորանսի մէջ։ Երրորդ զաւակն էր մեծատաղանդ գրագէտ Կոստան Զարեանի եւ դաշնակահարուհի Թագուհի Շահնազարեանի։ Հետեւած է ընտանիքի թափառական կեանքին՝ Պոլիս, Երեւան, Փարիզ, Վենետիկ։

1931-ին Զարեան ընտանիքը հաստատուած է Միլանի մէջ, ուր նկարչութեան հանդէպ հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է 17 տարեկանին։

1934-1935-ին ուսանած է Միլանի «Պրերայի դպրոց»ին մէջ, ուր աշակերտած է քանդակագործ Ատոլֆ Վիլթին, որ իրեն խորհուրդ տուած է նկարչութիւնը փոխարինել քանդակագործութեամբ։

Ուսումը շարունակած է Վենետիկի գեղարուեստական լիկէոնին մէջ (1935-1940) եւ այնուհետեւ շրջանաւարտ եղած է Հռոմի գեղարուեստի ակադեմիայէն։

## Գործունէութիւն
Իբրեւ արուեստագէտ, առաջին անգամ մասնակցած է Հռոմի քառամեայ ցուցահանդէսին, 1938-ին, ուր կրկին երեւցած է 1942-ին, 1948-ին եւ 1952-ին։ Առաջին անգամ առանձին ցուցահանդէս ունեցած է 1945-ին, Հռոմի մէջ։

Բ. Աշխարհամարտի ընթացքին, Նուարդ Զարեան եղած է միակ հայ կինը, որ մասնակցած է իտալական դիմադրական շարժումին, մինչեւ 1943-ի վերջերը։

1944-1945էն սկսեալ, զբաղած է միայն քանդակագործութեամբ։ Մասնագիտացած է մեծածաւալ գործերու մէջ, յատկապէս ներկայացնելով կնոջական տարբեր նիւթեր եւ զգացողութիւններ։

1951-ին, Նուարդ Զարեան բացած է «La Cassapanca» պատկերասրահը Հռոմի մէջ ու զայն գլխաւորած է յաջորդ 30 տարիներուն։

Հոն ունեցած է հինգ անհատական ցուցահանդէսներ 1950-1970ական թուականներուն։

Ցուցահանդէսներ տուած է Հռոմի, Մոտենայի, Երեւանի (1964 եւ 1970), Միլանի, Գոփենհակընի, Վիեննայի, Օսլոյի եւ այլ քաղաքներու մէջ։

1951-ին, Իրանի կառավարութեան պատուէրով, Ռեզա շահի (1925-1941) դիմանկարը ստեղծած է դամբարանին համար։

1961ին Հայաստան այցելած է հօր՝ Կոստան Զարեանի հետ։ 1965-ին սկսած է քանդակագործութիւն դասաւանդել Հռոմի գեղարուեստական լիկէոնին մէջ։

1980ական թուականներու վերջերուն, փոխադրուած է Սանթա Մարինելլա համայնքը՝ Հռոմէն 37 մղոն հեռու, ամուսնոյն՝ իտալացի քանդակագործ եւ լրագրող Մարիօ Չիմարայի (1913-1992) հետ։

Ամուսնոյն մահէն ետք, շարունակած է իր գեղարուեստական աշխատանքը եւ մշակութային ձեռնարկներու կազմակերպումը։

## Քանդակներ

* «Մայրութիւն»
* «Արեւին նայող կինը»
* «Նստած կինը»
* «Ցանկապատի ետեւը»

Անոր մէկ քանդակը զետեղուած է համայնքի յատկապէս ստեղծուած հրապարակի մը վրայ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Բարեկամութեան Կամար Ռազմավիրական Ճանապարհին

**Բարեկամութեան կամար ռազմավիրական ճանապարհին** (վրաց. ხალხთა მეგობრობის თაღი), 20-րդ դարու ճարտարապետական յուշարձան։

## Նկարագրութիւն
Գտնուելով Վրաստանի ռազմավիրական ճանապարհին՝ Կուտաուրի լեռնադահուկային հանգստավայրի եւ Խաչի լեռնանցքի միջեւ, յուշարձանը մեծ կիսաշրջանաձեւ քարէ-պեթոնէ կառոյց է, որ կը նայի Կովկասեան լեռներու մէջ գտնուող «Սատանայի հովտին»։ Յուշարձանի ամբողջ ներքին մակերեսը կը զարդարէ նկարիչներ Զուրապ Կապանաձեի, Զուրապ Լեժաւայի եւ Նոտար Մալազոնիայի խճանկարային մեծ որմնանկարը, որ կը պատկերէ վրացական եւ ռուսական պատմութեան տեսարաններ, վրացերէն եւ ռուսերէն թարգմանութեամբ ներկայացուած են նաեւ Ռուսթաւելիի խօսքերը՝ «Հաւատարիմ ընկերը կ՚օգնէ ընկերոջը։ Ան չի վախնար դժուարութիւններէն։ Ան իր սիրտը կու տայ սրտի փոխարէն։ Իսկ սէրը աստղ է ճանապարհին»։ Յուշարձանի նախագծի հեղինակը ճարտարապետ Գէորգի Չախաւան է։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը կանգնեցուած է 1983 թուականին՝ ի պատիւ 1783 թուականի Գէորգիեւեան դաշնագրի երկու հարիւրամեակի եւ Խորհրդային Վրաստանի ու Խորհրդային Ռուսաստանի միջեւ շարունակուող բարեկամութեան։ 2017-ին կամարը վերականգնած է *Saxon* ընկերութիւնը։

## Պատկերասրահ

Treaty of Georgievsk Monument-16-2019-gje.jpg
Russia-Georgia friendship monument inside.JPG
Russian-Georgian Friendship Monument (62).jpg
Treaty of Georgievsk Monument-20-Ausblick-2019-gje.jpg
Treaty of Georgievsk Monument-10-Gleitschirm-2019-gje.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վրաստանի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Վրացական ճարտարապետութիւն
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Երուսաղէմ)

**Տառապանքի տիրամօր եկեղեցի** (եբրայերէն՝ כנסיית גבירתנו הדואבת‎), հայ կաթողիկէ եկեղեցի եւ քրիստոնէական ուխտագնացութեան վայր Երուսաղէմի Հին քաղաքի իսլամական թաղամասին մէջ, Առիւծի դարպաս տանող ճանապարհին, դամասկոսեան դարպասէն եւ աւստրիական պանդխտահիւրանոցէն ոչ հեռու։ Կը ներկայացնէ համալիր, որու մէջ ներառուած են հայկական պանդխտահիւրանոցը, Վշտագին Աստուածածնի մատուռը եւ Երուսաղէմի հայ կաթողիկէ պատրիարքարանի կեդրոնակայանը։ Եկեղեցին կը գտնուի Խաչի ճանապարհի երրորդ կանգառին՝ Վիա Տոլորոզայի վրայ։ Տաճարը կառուցուած է այն վայրին մէջ, ուր, ենթադրաբար, կայացած է Յիսուս Քրիստոսի հանդիպումը մօր հետ Գողգոթա տանող ճանապարհին:
մինի

## Պատմութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kirche_Maria_Schmerzen.jpg|ձախից|մինի|Ներքին տեսքը
Եկեղեցւոյ տակ գտնուող դամբարանին մէջ կայ 4-6-րդ դարու յատակային խճանկար, որ հաւանաբար մնացած է բիւզանդական եկեղեցիէն, որու ստոյգ ծագումը հաստատուած չէ։

Առաջին կաթողիկէ եկեղեցին կառուցուած է բիւզանդական եկեղեցւոյ տեղը, 12-րդ դարուն, Երուսաղէմի թագաւորութեան օրօք։ 13-րդ դարուն իսլամները զաւթեցին եկեղեցին։ Ուխտաւորները կը յայտնեն 15-րդ դարուն տեղի ունեցած աւերածութիւններու մասին:

17-րդ դարուն եկեղեցւոյ մնացորդները ոչնչացուեցան եւ այդ վայրին մէջ իսլամները կառուցեցին «Համամ ալ-Սուլթան» բաղնիքը։

1876-ին հայ կաթողիկէ եկեղեցին գնած է շէնքը եւ վերակառուցած եկեղեցին 1881-ին՝ օգտագործելով եկեղեցւոյ միջնադարեան մնացորդները որպէս դամբարան։ 

Տառապանքի Տիրամօր եկեղեցին վերականգնուած է կեներալ Անտերսի բանակի զինուորներու ջանքերով։ Դուրսի դռան բարձրաքանդակը ցոյց կու տայ մօր եւ որդիին հանդիպումը։ Անիկա ստեղծած է լեհ քանդակագործ Թատէուշ Զելինսկին, որ այդ բանակի սպայ եղած է։

Դամբարանը ունի քառակուսի յատակագիծ, որու գմբէթը կը բարձրանայ սիւներու վրայ եւ ունի երեք կիսաշրջանաձեւ ելուստներ։ Այս ցոյց կու տայ խաչակիրներու ժամանակաշրջանի բնորոշ ճարտարապետական ոճը։ Դամբարանի ելքը եկեղեցւոյ կողային մատուռէն է։

20-րդ դարուն կառուցուած է նոր մատուռ։

1981-էն տաճարը մաս կազմեց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան։

## Գտնուելու վայր եւ գործառոյթներ
Շէնքը կը ներառէ Մարիամ Աստուածածնին նուիրուած մատուռը, այդ պատճառով ալ կոչուած է անոր պատուին՝ Տխրութեան Տիրամօր անունով։ Ըլլալով Երուսաղէմի Հայ Կաթողիկէ պատրիարքական աթոռի եւ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ Երուսաղէմի եւ Ամմանի աթոռանիստ վայր, Արեւելեան կաթողիկէ յատուկ եկեղեցին *sui iuris* լիովին կը հաղորդակցի Հռոմի Պապի եւ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ հետ. եկեղեցւոյ շէնքը ունի մայր տաճարի կարգավիճակ։ Այս հաստատութիւնը կը համարուի նաեւ հայկական պանդխտահիւրանոց Երուսաղէմի մէջ։

## Գրականութիւն

* Отмар Киль, Макс Кюхлер: *места и пейзажи Библии: руководство и учебный путеводитель по Святой Земле*. Том 4, Vandenhoeck & Ruprecht, 2007, , с. 406 (*Jerusalem: ein Handbuch und Studienreiseführer zur Heiligen Stadt, Том 42* at Google Books, без иллюстраций).
* Эрхард и Андреа Горыс: *путеводитель по искусству Дюмона: священная земля: 10 000-летняя культурная страна между Средиземным морем, Красным морем и Иорданом*.

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* *[http://www.israelmagazin.de/?page_id=3410 Kapelle von der Ohnmacht Unserer Lieben Frau]*
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Հայերը Եղուսաղէմի մէջ
Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Հայագիտութեան Կեդրոն

«**Հայ առաքելական եկեղեցւոյ հայագիտութեան կեդրոն**», Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Ռուսաստանի եւ Նոր-Նախիջեւանի թեմի գիտական կեդրոն Մոսկուայի մէջ։

## Պատմութիւն
Հայագիտութիւնը գիտութեան անկախ ճիւղերէն է, որ կը զբաղուի հայոց լեզուի, հայ ժողովուրդի պատմութեան եւ մշակոյթի ուսումնասիրութեամբ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի թեմի Հայագիտութեան կեդրոնը կազմաւորուած է Սուրբ Էջմիածնի եւ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի թեմի առաջնորդ՝ պատրիարքական Էկզարխ Եզրաս արքեպիսկոպոսի օրհնութեամբ, որպէս պատմական աւանդոյթներու շարունակութիւն ռուս եւ օտարերկրեայ փորձագէտներու, կազմակերպութիւններու եւ եկեղեցւոյ մասնակցութեամբ հայ ժողովուրդի պատմութեան եւ մշակոյթի հարցերուն մէջ լայն եւ բեղմնաւոր գործունէութեան համար բարենպաստ հարթակ։ Հայագիտութեան կեդրոնի կառուցուածքը բաղկացած է գիտական խորհուրդէ, որու կազմին մէջ ընդգրկուած են 9-12 փորձագէտներ, փրոֆեսորներ, հայագիտութեան բնագաւառի թեկնածուներ եւ գիտութիւններու դոկտորներ ու գիտական քարտուղարներ (կատարողներ)։

## Գործունէութիւն
Հիմնական խնդիրները.

* Կապերու հաստատում հայոց պատմութեան, մշակոյթի, բանասիրութեան, գրականութեան, արուեստի բնագաւառին մէջ հայկական կազմակերպութիւններու եւ փորձագէտներու (ռուսական եւ օտարերկրեայ) հետ եւ անոնց միջեւ համագործակցութեան համակարգում/զարգացում, աջակցութիւն
* Սեփական գրադարանի, տեսադարաններու ստեղծում, զանգուածային գիտամշակութային միջոցառումներու կատարում (շնորհանդէսներ, ասուլիսներ, աջակցութիւն տաղանդաւոր երիտասարդներուն։

Գիտական գործունէութիւնը կը միաւորէ 4 բաժիններ՝ լեզուի, պատմութեան, գրականութեան, արուեստի բաժիններ։ Կազմակերպչական գործունէութիւնը կը ներառէ համաժողովներու, սեմինարներու, կլոր սեղաններու կազմակերպում, դասախօսութիւններու, ստեղծագործական երեկոներու, շնորհանդէսներու, ցուցահանդէսներու կազմակերպում, հրատարակչական գործունէութիւն, համագործակցութիւն հայկական եւ ռուսական գիտական կեդրոններու հետ, համատեղ հետազօտական նախագծերու, միջոցառումներու մշակում, համագործակցութիւն բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններու (թեմական գիմնազիա) հետ, ուսուցում, հայերէն առարկաներու վերահսկում, գիտական կադրերու պատրաստում, Հայաստանի երիտասարդական կազմակերպութիւններու գործունէութեան (համագործակցութեան) հարթակի ստեղծում, աջակցութիւն տաղանդաւոր երիտասարդներուն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Сокровища Армянской церкви: эксклюзив от музея «Тарпан» Youtube.com
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Մոսկուայի թանգարաններ
Համակարգչային Թանգարան

[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Computer_history_museum.jpg|աջից|մինի|[Համակարգչային Պատմութեան Թանգարան]]
**Համակարգչային թանգարան**, Հաշուողական տեխնիկայի եւ ծրագրային ապահովման պատմութեան նուիրուած թանգարան։ Ինչպէս ցանկացած թանգարան այն «հասարակութեան աջակցելու եւ խթանելու համար ստեղծուած մշտական հաստատութիւն է, որ կը զբաղուի մարդու եւ անոր միջավայրի մասին նիւթական ապացոյցներու ձեռքբերման, պահպանման, հետազօտման, մասսայականացման համար, ուսման, կրթութեան, ինչպէս նաեւ հոգեւոր կարիքներու բաւարարման նպատակով», ինչպէս սահմանուած է Թանգարաններու միջազգային խորհուրդի կողմէ։

Համակարգչային որոշ թանգարաններ կը գործեն որպէս այլ խոշոր հաստատութեան մաս, ինչպիսին են Լոնտոնի գիտութեան թանգարանը կամ Միւնխենի Տոյչս թանգարանը։ Միւսները, ինչպիսին են Քալիֆորնիայի Համակարգչային պատմութեան թանգարանը Մաունթին Վիուի, Ազգային համակարգչային թանգարանը Պլեթչլի պարկին եւ Heinz Nixdorf MuseumsForum-ը Պատերպորնի մէջ, կը համարուին նեղ մասնագիտացուած։ Թանգարաններու որոշ մասը մասնագիտացած են հաշուողական տեխնիկայի վաղ պատմութեան բնագաւառի, միւսները՝ առաջին անհատական համակարգիչներու դարաշրջանին, ինչպիսին են Apple I եւ Altair 8800, Apple II, հին Apple Macintosh Commodore Internationals, Amiga, IBM PC եւ այլ առաւել հազուադէպ հանդիպող` Օսպորն 1 համակարգիչներու բնագաւառին մէջ։ Այնպիսի թանգարաններ, ինչպիսին Computerspielemuseum Berlin-ը մասնագիտացած է համակարգչային խաղերու բնագաւառին մէջ։ Գոյութիւն ունին թանգարաններ, որոնք մասնագիտացած են գիտական հետազօտութիւններու եւ պահպանութեան բնագաւառին մէջ, միւսներըաւելի շատ կը կեդրոնանան կրթական եւ ժամանցային նպատակներու վրայ։ Կան նաեւ մասնաւոր հաւաքածոներ։

Համակարգչային թանգարաններու յատուկ տեսակ են համակարգչային տեխնիկայի եւ տեղեկատուական տեխնոլոգիաներու վիրտուալ թանգարանները։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Bell, Gordon (2011). *[http://research.microsoft.com/pubs/147240/Bell_Origin_of_the_Computer_History_Museum_v2.pdf Out of a Closet: The Early Years of the Computer Museums]*. Microsoft Technical Report MSR-TR-2011-44.
* Bruemmer, Bruce H. (1987). *[http://www.cbi.umn.edu/hostedpublications/pdf/Bruemmer_Resources-1987.pdf Resources for the History of Computing: A Guide to U.S. & Canadian Records]*
* Cortada, James W. (1990). *Archives of Data-Processing History: A Guide to Major U.S. Collections*. Greenwood
Ստորոգութիւն:Համակարգչային թանգարաններ
Աւետ Տէրտէրեան

**Աւետ Տէրտէրեան** (բուն անունով՝ Ալֆրետ, ), խորհրդահայ երաժիշտ, անոր համանուագները անկիւնադարձային պահ մը ստեղծած են մեր երաժշտութեան մէջ։

Որդին՝ Ռուբէն Տէրտէրեան (1959-2020), նոյնպէս երաժշտագէտ եղած է։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պաքու։ Ծնողները արհեստավարժ երաժիշտներ չեն եղած, բայց հայրը օփերա երգած է, իսկ մայրը մասնակցած է համերգներու։ Եղբայրը՝ Հերման, ծանօթ օփերայի նուագավար եղած է։

### Ուսում
Ուսանած է Պաքուի երաժշտական ուսումնարանին մէջ (1948-1951)։ Տարի մը Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանը ուսանելէ ետք, յօրինումի դասերու հետեւած է Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին մէջ։ Ուսանողական տարիներուն, ձայնային եւ գործիքային գործեր յօրինած է՝ մեծաւ մասամբ։

### Վարած պաշտօններ
Աւետ Տէրտէրեան Հայաստանի Երգահաններու Միութեան քարտուղար (1960-1963) եւ փոխնախագահ (1963-1965) եղած է։

Աւելի ուշ, մշակոյթի նախարարութեան երաժշտութեան բաժինը վարած է (1970-1974) եւ 1985-ին սկսած է դասաւանդել Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին մէջ։

### Յօրինումներ
Ա. Տէրտէրեան յօրինած է ութ համանուագներ՝ 1969-1989 ժամանակաշրջանին։ 9-րդ համանուագը (1994) անաւարտ մնացած է։

Գլխաւորաբար ծանօթ է իր համանուագներով, որոնց նորարարութիւնը եւ հայ եկեղեցական երաժշտութեան ինքնատիպ գործածութիւնը ո՛չ միայն հայկական, այլ նաեւ խորհրդային եւ համաշխարհային երաժշտութեան մէջ նոր էջ մը բացած է։

Կարգ մը համանուագներու մէջ, Տէրտէրեան նոյնիսկ օգտագործած է հայ աւանդական նուագարաններ (տուտուկ, զուռնա, թառ եւ այլն)։

Հեղինակած է նաեւ երկու օփերաներ («Կրակէ օղակում», 1967 եւ «Երկրաշարժ», 1984), «Ռիչըրտ Գ.ի մենախօսութիւններ» բեմապարը (1984), սենեկային գործեր, երգի ու երաժշտական գործիքներու համար գործեր, եւ այլն։

Գրած է Ֆրունզէ Դովլաթեանի «Երեւանեան օրերի խրոնիկա» շարժանկարի (1973) երաժշտութիւնը, իսկ երաժշտական բազմաթիւ գործեր օգտագործուած են զանազան ռուսական եւ հայկական ժապաւէններու մէջ՝ կեանքի վերջին տարիներուն եւ յետմահու։

## Մահ
Մահացած է 11 Դեկտեմբեր, 1994-ին, Եկատերինպուրկի մէջ (Ռուսաստան), ուր գացած էր մասնակցելու տարեկան փառատօնին, որ իր անունը կը կրէ։

Թաղուած է Երեւանի մէջ, ուր երաժշտական դպրոց մը իր անունով կոչուած է։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Աշոտ Բլէեան

**Աշոտ Շամխալի Բլէեան** (4 Սեպտեմբեր 1955, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ՀՀ պետական, կուսակցական, հասարակական գործիչ, մանկավարժ, Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի հիմնադիր տնօրէն, հեղինակային ծրագրի ղեկավար։

## Կենսագրութիւն
Երեւանի «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի տնօրէնն է 1989-էն (ՀԽՍՀ ժողկրթնախարարութեան հանրակրթական փորձնական գիտաարտադրական համալիր, ՀՀ ԿԳՆ փորձարարական-հետազօտական միաւորում)։ Վերջին անգամ ընտրուած է 2017-ին։

Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը՝ ֆիզիկոսի որակաւորմամբ։

1991-ին եղած է պատգամաւորներու Երեւանի քաղաքային խորհուրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ։

1994-1995` ՀՀ լուսաւորութեան նախարարի պաշտօնակատար, 1995-1996 ՀՀ ԿԳՆ առաջին փոխնախարար։

1994-2002` «Նոր ուղի» հասարակական-քաղաքական կազմակերպութեան նախագահ։

1990-ին ընտրուած է ՀՀ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։

1998-ին եղած է ՀՀ Նախագահի թեկնածու։

2020-ին «Նոր ուղի» քաղաքացիական նախաձեռնութեան հիմնադիր։

## Արտաքին յղումներ

* Աշոտ Բլէեան 

Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաք ծնունդներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆիզիկոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Նուիրեալներու Արահետ (Երեւան)

**Նուիրեալներու արահետ**, Հայաստանի Հանրային հեռուստառատիօընկերութեան հիմնադիրներ-նուիրեալներու անուանական աստղերու արահետ Երեւանի կեդրոնը՝ Ալեք Մանուկեան փողոցի վրայ։ Կը ձգուի Հայաստանի հանրային ռատիոյի շէնքի դիմացի մայթով։ Բացուածէ 2016-ին։

## Պատմութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Alley_of_Devotees,_Yerevan_(33).jpg|մինի
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Alley_of_Devotees,_Yerevan_(36).jpg|մինի
«Նուիրեալներու արահետի» կառուցումը նախաձեռնած է Հեռուստառատիօընկերութեան խորհուրդը` Հանրային հեռուստատեսութեան 60 եւ ռատիոյի 90-ամեակին ընդառաջ, Հայաստանի Հանրային ռատիոյի 90 եւ Հանրային հեռուստատեսութեան 60-ամեակներուն նուիրուած միջոցառումներու շրջանակին մէջ։ Հանրային ռատիոյի ամբողջ շէնքի երկայնքով՝ Սայաթ-Նովայի պողոտայէն մինչեւ Ալեք Մանուկեան 5 հասցէ, տեղադրուած է 90 տրաւերտինէ գեղարուեստական սալաքար-յուշաքար, որոնց վրայ ժամանակի ընթացքին դաջուելու են հեռուստատեսութեանեւ Հանրային ռատիոյի մէջ աշխատած եւ մեծ աւանդ ունեցած մարդոց անունները։

Ճեմուղիի բացմանը ելոյթ ունեցած է Հայաստանի Հանրային հեռուստառատիօընկերութեան խորհուրդի նախագահ Ռուբէն Ջաղինեանը, ներկայ գտնուած են Ռուբէն Մաթէոսեանը, Քլարա Թէրզեանը, Արմէն Ամիրեանը։

9 Հոկտեմբեր 2019-ին «Նուիրեալներու արահետը» համալրուած է հայկական հեռուստատեսութեան եւ ռատիոյի զարգացման գործին մէջ նշանակալի աւանդ ունեցող նուիրեալներու եւս 2 անուանական պատուոյ քարերով՝ հեռուստաֆիլմերու ռեժիսոր Վիլէն Զաքարեանի եւ ռատիօհաղորդավար Քարիմ Չոլոյեանի անուններով։

## Նուիրեալներու անուանական աստղերու արահետ

* Արմէն Ամիրեան
* Ժիրայր Աւետիսեան
* Կիմ Արզումանեան
* Յովհաննէս Բադալեան
* Օհան Դուրեան
* Երուանդ Երզնկեան
* Վիլէն Զաքարեան
* Քլարա Թէրզեան
* Գրիգորի Խաչատուրով
* Ներսէս Կագրամանով
* Ջոն Կիրակոսեան
* Մարատ Հալաջեան
* Վերա Յակոբեան
* Օֆելիա Համբարձումեան
* Արմէն Յովհաննիսեան
* Հենրիկ Յովհաննիսեան
* Վաչէ Յովսէփեան
* Ռուբէն Մաթէոսեան
* Ռաֆայէլ Մանգասարեան
* Մելիք Մաւիսակալեան
* Ռոպերթ Մաւիսակալեան
* Մարատ Մարինոսեան
* Ստեփան Մարտիրոսեան
* Օլգա Մելիք-Վրթանէսեան
* Արամ Մերանգուլեան
* Ռաիսա Մկրտչեան
* Տիգրան Նաղդալեան
* Սարգիս Նաջարեան
* Սուսաննա Շահինեան
* Նարա Շլեպչեան
* Գրիգոր Չալիկեան
* Քարիմ Չոլոյեան
* Լեւոն Պարոնեան
* Մարկ Պետրոսեան
* Մոնիքա Տէր-Պօղոսեան
* Ստեփան Պօղոսեան
* Հրաչուհի Ջինանեան
* Գէորգի Տիրոսեան
* Մարտին Վարդազարեան
* Կարլէն Վարժապետեան
* Արտաշես Քալանթարեան
* Մարատ Օրդեան
* Հայրիկ Մուրադեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ