open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Փորձ (ամսագիր)

«**Փորձ»**, ամսագիր, հրատարակված է 1876-1881 թուականներուն, Թիֆլիս։ Խմբագիր՝ Աբգար Յովհաննիսեան։ Լուսաբանած է Արեւմտեան Հայաստանի հասարակական տնտեսական վիճակը (Գարեգին Սրուանձտեանցի յօդուածը հայկական նահանգներու ճգնաժամային վիճակի մասին, Ստեփան Պալասանեանի ծրագրային յօդուածը հայ փախստականներու վերաբերեալ եւ այլն)։

Հրապարակուած են նաեւ ուսումնասիրութիւններ Կիլիկեան Հայաստանի հայ բնակչութեան մասին։ Երբ թուրքական կառավարութիւնը, կեղծելով վիճակագրական տուեալները, յայտարարած է, որ հայերը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ կը կազմեն բնակչութեան լոկ 17%-ը։

«Փորձը» տպագրած է Ա. Երիցեանի նիւթերը Կարինի նահանգի վերաբերեալ՝ ցոյց տալով, որ 1872-78 թուականներու տուեալներով նահանգին մէջ հայերը կազմած են բնակչութեան 42, 5%-ը, իսկ թուրքերը՝ 17, 5%ը։

«Փորձը» քննադատած է եւրոպական դիւանագիտութիւնը եւ թրքական քաղաքականութիւնը հայկական հարցի շուրջ (Յակոբ Պարոնեանի «Հոսհոսի ձեռատետրը» եւ այլն), հրապարակած է բազմաթիւ յօդուածներ Պերլինի համաժողովի, անոր յաջորդած հայկական կոտորածներու (որոնց նպատակը հայկական հարցէն ձերբազատուիլն էր) մասին։

1880 թուականէն արգիլուած է ամսագիրի մուտքը Թուրքիա։

## Ծանոթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 1092։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Ցոլք (ամսագիր)

«**Ցոլք**», գրական, գեղարուեստական եւ գիտական ամսագիր։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1928 թուականին, Փարիզ (ընդամէնը 6 թիւ)։ Խմբագրական կազմ՝ Եղիա Չուբար, Զ․ Եսայեան եւ ուրիշներ։ Սփիւռքի նոր սերունդին ծանօթացուցած է Սովետական Հայաստանի գրական կեանքը, ռուս սովետական եւ եւրոպական գրողներու ստեղծագործութիւնները, պրոլետարական գրականութիւնը համարած է ժամանակի գրական կեանքի ամեէնէն կարեւոր երեւոյթը։

Տպագրած է Նիկողոս Սարաֆեանի, Զարեհ Որբունիի, Մ․ Դորկու, Ի․ Բաբելի, Ա․ Բարբիւսի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւնները։ Զգալի տեղ յատկացուցած է հայ սովետական գրականութեան։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Մանեքիւնեքօ

մինի|376x376փքս
**Մանեքիւնեքօ,** ճափոնցիներու բախտաբեր կատուն։ 

Ծննդավայր՝ Կոթոքուճիի տաճարը։

Կատուն խորհրդանշող արձանիկները կը տեղադրեն Ճափոնի գրեթէ բոլոր ճաշարաններուն, խանութներուն եւ առեւտրական կեդրոններուն մուտքին։

Ըստ ճափոնական հաւատալիքներու, այս արձանիկները կարելի է տեղադրել ննջարաններու, ինչպէս նաեւ ուսման վայրերու մէջ, որոնք բախտ եւ յաջողութիւն կը բերեն։

## Պատմութիւն
Այս արձանիկներուն իսկական ծննդավայրը կը համարուի Ճափոնը, ուր անոր տրամադրուած է ամբողջ տաճար մը` Կոթոքուճիի տաճարը:

Կոթոքուճիի տաճարը պուտտայական տաճար մըն է: Հոն կարելի է հանդիպիլ հազարաւոր եւ տեսակաւոր մանեքիւնեքօ արձանիկներու: Տեղացիներ, ինչպէս նաեւ զբօսաշրջիկներ կու գան ամէն օր զետեղելու նոր արձանիկներ, հետեւաբար անոնց թիւը միշտ աճի մէջ է։

Ըստ տեղական աւանդութեան, 1400-ական թուականներուն այդ տաճարը փոքրիկ խրճիթ մըն էր. տաճարին հոգ տանող վանականը կը պայքարէր իր շատ փոքր եկամուտով ապրելու համար: Ան ունէր կատու մը, զոր շատ կը սիրէր եւ անոր հետ կը բաժնեկցէր իր ուտելիքը:

Օր մը, փոթորիկի մը ընթացքին, բազմաթիւ սամուրայ ասպետներ կու գան ապաստանելու տաճարին մէջ, ուր կատուն թաթիկը բարձրացուցած, նշան կ'ընէ անոնց` ներս մտնելու: Վանականը անոնց թէյ կը հրամցնէ եւ միասին կը զրուցեն։

Այս ասպետներէն մէկը, որուն վրայ մեծ ազդեցութիւն կը ձգեն վանականին խորհուրդները, տաճարին կը նուիրէ բրինձի դաշտեր եւ հողեր` մշակելու համար: Հետագային անիկա կը վերածուի ներկայի մեծ տաճարին:
ձախից|մինի
Տարիներ ետք, երբ կատուն կը սատկի, ի պատիւ անոր կը շինուի կոթող մը, որ կը ներկայացնէ Շոպիօ Քաննոն` ողորմութեան աստուածուհին:

Այնուհետեւ, Կոթոքուճիի տաճարը այցելողները հոն կը ձգեն կատուի փոքրիկ արձանիկ մը` իբրեւ երախտագիտութիւն մաղթանքներու իրականացման:

## Ընդհանուր տեսք
Աւանդաբար Մանեքիւնեքօները կը ներկայանան նստած վիճակով, մէկ թաթիկը դէպի վեր՝ նշանակալի բարեւելու ձեւով, իսկ միւս թաթիկով բռնած հաւկթաձեւ մետաղադրամ մը (koban coin)։ 

Բացի արձանիկներէն, Մանեքիւնեքօները կը ներկայանան նաեւ գանձանակներու, օդափոխիչներու, անօթներու եւ այլ իրերու տեսքով։

Ներկայիս այս արձանիկներուն նոր տարբերակները ստեղծուած են, որոնք ունին շարժուն թաթիկեր։ 

Կարելի է հանդիպիլ Մանեքիւնեքօ կատուներու տարբեր գոյներու, ձեւերու եւ չափերու։ 

Մանեքիւնեքօ կատուներուն աջ կամ ձախ թաթիկերուն բարձր պահուած ձեւը ունի իր յատուկ նշանակութիւնը։ Բարձր պահուած ձախ թաթիկը հրաւէր մըն է գործերու մէջ յաջողութիւն ունենալու, ուրեմն անիկա յատուկ է առեւտրական հաստատութիւններու, իսկ բարձր պահուած աջ թաթիկը` տան պահպանման համար, ուրեմն անիկա յատուկ է տուներու։

## Գոյներ
Սկզբնական շրջանին Մանեքիւնեքօները եղած են ճերմակ գոյնի։ Հիմնուելով որոշ հաւատալիքներու վրայ, տարիներու ընթացքին անոնց գոյները փոխուած են․ իւրաքանչիւր գոյն ունի իր խորհրդանիշը, ճերմակը՝ բախտաւորութիւն, սեւը՝ դժբախտութիւն, կարմիրը՝ առողջութիւն, դեղինը կամ ոսկեգոյնը՝ հարստութիւն, իսկ վարդագոյնը՝ սէր։ 

Սակայն ընդունուած գոյները ճերմակ, սեւ եւ ոսկեգոյն են, որոնք բարգաւաճում կը խորհրդանշեն։

## Կազմութիւն
Մանեքիւնեքօներու առաջին օրինակները շինուած են տաշուած փայտէ, քարէ եւ մետաղէ, ձեռակերտ յախճապակիէ կամ ալ ձուլուած երկաթէ։

Ներկայիս կը պատրաստուին սերամիքէ կամ կերպընկալէ Մանեքիւնեքօներ։
## Ծանօթագրութիւն
Վահան (թերթ)

«**Վահան»**, շաբաթաթերթ, լոյս կը տեսնէ 1991 թուականէն, Փլովտիւ՝ պուլկարերէն, հայերէն։ Խմբագիրներ՝ Գրիգոր Սարաֆեան, Հարի Նիկողոսեան։

Կը լուսաբանէ պուլկարահայ համայնքին եւ սփիւռքահայ միւս համայնքներուն կեանքը, Հայաստանի եւ Արցախի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները։

Կը ներկայացնէ Սփիւռքի նշանաւոր գործիչները, Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան նուիրուած բազմաթիւ նիւթեր։

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 999։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Վարժարան (ամսագիր)

**«Վարժարան»**, մանկավարժական ամսագիր։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1882-1984 թուականներուն, Թիֆլիս։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Ն․ Խոսրովեան։ Անդրադարձած է արեւելահայ դպրոցի ուսումնակրթական, ուսանողներու մտաւոր, բարոյական եւ ֆիզիքական դաստիարակութեան հարցերուն, մատնանշած՝ ուսուցիչներու մասնագիտական ունակութիւններու բազմապատկման ուղիները։

Առանձին հոգածութիւն ցուցաբերած է տարրական դպրոցի ծրագիրներու եւ դասաւանդման եղանակներու բարելաւման, աշակերտներու գեղագիտական դաստիարակութեան խնդիրներու առընչութեամբ։

Հանդէսին աշխատակցած են Ս․ Մանդինեանը, Ա․ Բահաթրեանը, Ս․ Պալասանեանը, Կ․ Կոստանեանը եւ ուրիշներ, լեզուի ուսուցման վերաբերեալ բանավիճային յօդուածներով հանդէս եկած է Ղազարոս Աղայեանը։ Ամսագիրին առաջադրած նորամուծութիւնները յառաջ քաշած են արեւելահայ դպրոցի պահպանողական գործիչներու դժգոհութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Ազատ Բեմ (թերթ)

**«Ազատ բեմ»,** գրական, քաղաքական շաբաթաթերթ, այնուհետեւ՝ եռօրեայ։

Լոյս տեսած է 1903-1907 թուականներուն, Աղեքսանտրիա, ապա՝ Գահիրէ։ Խմբագիրներ՝ Երուանդ Օտեան, Միքայէլ Կիւրճեան, Վահան Թէքէեան, Լեւոն Լարենց, Բարսեղ Օհանեան, Օննիկ Թաշճեան։

Ունեցած է վերակազմեալ հնչակեան ուղղութիւն, այնուհետեւ դարձած է նոյնանուն կուսակցութեան թերթը։ Տպագրած է գրական նիւթեր, անդրադարձած է Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիոյ հայութեան կեանքին, ռուսական առաջին յեղափոխութեան, Անդրկովկասի միջազգային ընդհարումներուն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 26։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Ազատութիւն (թերթ)

«**Ազատութիւն»**, շաբաթաթերթ, ապա՝ ամսաթերթ, վերջը՝ կիսամսեայ։

Լոյս տեսեած է 1890֊1892 թուականներուն, Նիւ Եորք։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հայկակ Էկինեան։ Ամերիկահայ առաջին թերթերէն է («Արեգակ» եւ «Սուրհանդակ» պարբերականներէն ետք)։

Տպագրած է նիւթեր տեղի հայ գաղութի կեանքէն, լուրեր՝ Հայաստանէն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպութիւն եւ գրքարվեստ» հանրագիտարան, Երեւան, 2015,  էջ 28։

Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Եուրոզ

**Եուրոզ (Եուրի Գէորգեան),** 1956, Հայաստան: Ճարտարապետ, քանդակագործ, կաւագործ, գեղանկարիչ ու ջրանկարիչ:

Ընդգրկուած է ԱՄՆ-ի լաւագոյն նկարիչներու ցանկին մէջ։ 

## Արուեստագէտը
Եուրոզ տասը տարեկանին կը սկսի յաճախել Երեւանի  Յակոբ Կոճոյեանի կերպարուեստի հիմնարկը: Իր ուղին, իր երանգներու զգացողութիւնը, անհաշտ տարրերը իրար պսակելու իր ճարտարութիւնը, գոյներու իմացութեան իր ըմբռնումը եւ իր անսահման երեւակայութիւնը անմիջապէս աչքի կը զարնեն եւ կը յայտնաբերեն զինք իբրեւ բացառութիւն:

Խորհրդային Հայաստանի մէջ ապրելու տարիներուն Եուրոզ քաղաքական զանազան հարցեր ունեցած է ազգային-ազատագրական գաղափարներ ունենալուն եւ տարածելուն համար։ Ան անմիջականօրէն բախած է մարդկային իրաւունքներու խախտման, տեսած է բազմաթիւ անարդարութիւններ, եւ անոնց դէմ պայքարելու անկարողութիւնը զինք ստիպած է հեռանալ Հայաստանէն։

Միացեալ Նահանգներու մէջ Եուրոզ ապրած է տնանկի կեանքով։ Անիկա եղած է իր կեանքին ամէնէն դժուար տարիները, ուր Տեպի անունով հրեայ կին մը գտած-յայտնաբերած է զինք եւ սեփականացուցած՝ տաղանդաւոր մարդը, անոր տաղանդի ուժը զգալով առաջին իսկ պահուն։ Անոնք ամուսնացած են, եւ սկսած է Եուրոզի կեանքին երկրորդ շրջանը Տեպին իր կապերուն միջոցով օգնած է գեղանկարիչին՝ ցուցադրուելու, ճանչցուելու եւ ա՛լ աւելի յառաջ երթալու։ 

«Հոթ սփրինկզ»ի միջազգային ժամանակակից արուեստի թանգարանէն սկսեալ, մինչեւ Միլանոյի Պոթթիչինօ Սերա եկեղեցին, անցնելով Սան Տիէկոյի, Սան Ֆրանսիսքոյի, Թոքիոյի, Օսաքայի, Նիւ Եորքի ցուցասրահներն ու յոգնեցնելու  աստիճանի չափ ցուցահանդէսներու երկար ցանկը, Եուրոզի ստեղծագործութիւնները, բազմակերպ ու փայլուն, կը յուզեն ոեւէ անձ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն: քանդակագործներ
Կոթոքուճի տաճարը

մինի
**Կոթոքուճի տաճարը,** Ճափոնի մէջ պուտտայական տաճար մըն է, որ ճանչցուած է իբրեւ մանեքիւնեքոյի, այսինքն «բախտաբեր կատուի»ն ծննդավայրը:

## Պատմութիւն
Ըստ տեղական աւանդութեան, 1400-ական թուականներուն, այդ տաճարը փոքրիկ խրճիթ մըն էր. տաճարին հոգ տանող վանականը կը պայքարէր իր շատ փոքր եկամուտով ապրելու համար: Ան ունէր կատու մը, զոր շատ կը սիրէր եւ անոր հետ կը բաժնեկցէր իր ուտելիքը:ձախից|մինիՕր մը, փոթորիկի մը ընթացքին բազմաթիւ սամուրայ ասպետներ կու գան ապաստանելու տաճարին մէջ, ուր կատուն թաթը բարձրացուցած, նշան կ'ընէր անոնց` ներս մտնելու: Վանականը անոնց թէյ կը հրամցնէ եւ անոնց հետ կը խորհրդակցի: Սամուրայները շատ գոհ կը մնան:
Այս ասպետներէն մէկը, որուն վրայ մեծ ազդեցութիւն ձգած էին վանականին խորհուրդները, տաճարին կը նուիրէ բրինձի դաշտեր եւ հողեր` մշակելու համար, զայն վերածելով ներկայի մեծ տաճարին:

Այնուհետեւ, Կոթոքուճի տաճարը այցելողները հոն կը ձգեն կատուի փոքրիկ արձանիկ մը` իբրեւ երախտագիտութիւն մաղթանքներու իրականացումին:

Տարիներ ետք, երբ կատուն կը սատկի, ի պատիւ անոր կը շինուի կոթող մը, որ կը ներկայացնէր Շոպիօ Քաննոն` ողորմութեան աստուածուհին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Պուտտայականութիւն
Ստորոգութիւն: Կրօններ
Ստորոգութիւն: Ճափոն
Ստորոգութիւն: Հաւատալիքներ
Պարան քաշելու խաղ

մինի|300x300փքս
**Պարան քաշելու խաղ,** խաղ մը, որուն ընթացքին երկու խումբեր դէմ դիմաց կը շարուին մէկ գիծի վրայ, պարանի մը երկու կողմերը: 

Ըստ խաղի օրէնքին, պէտք է փորձել դիմացի խումբին անդամները անցընել տալ մէջտեղի գիծէն դէպի հակառակորդին կողմը, կամ` զանոնք գետին տապալել, պարանը զօրաւոր քաշելով:
ձախից|մինի
Այս մրցումը ունի իր անձնական անունը` «Թակ օֆ Ուոր», քաշքշելու պատերազմ: Գոյութիւն ունին տարբեր դասակարգեր` աղջկանց, տղոց, խառն, տարիքով, խումբով եւ այլն:

## Խաղին օրէնքները
ձախից|մինի
Իւրաքանչիւր խումբի 8 մարզիկները պէտք է համադաս ըլլան եւ նոյն ժամանակ բանին: Քաշելու առաջին երկվայրկեանը շատ կարեւոր է: Այդ պահուն է, որ երկու խումբերը կը սկսին պարանը քաշել: Պարանը կը պրկուի, եւ հաւասարակշռութիւնը կը հաստատուի: Ապա պէտք է որ ութ մարզիկները նոյն ատեն շատ ուժգին ձեւով քաշեն: Խումբին մարզիչը կու տայ տարբեր հրահանգներ` տեսնելու համար, թէ հակառակորդ խումբը ինչպէս կը հակազդէ, կամ` անոր հաւասարակշռութիւնը խախտելու համար:

Գոյութիւն ունին խաղի յատուկ հմտութիւններ: Օրինակի համար, խաղացողը որքան յետոյքը դէպի գետին իջեցնէ, այնքան աւելի ծանրութիւն կ'ունենայ եւ խաղը աւելի հետաքրքրական կը դառնայ: Սակայն այս գործողութիւնը որքան կրկնուի, այնքան գետին իյնալու վտանգի մէջ կը գտնուին խաղացողները: Իւրաքանչիւր անդամ, ինչպէս նաեւ ամբողջ խումբը պէտք է հաւասարակշռութիւնը պահեն:
մինի
Շատ կարեւոր է նաեւ «խարիսխին» դերը: Ան պարանին ետեւի ծայրը գտնուող անձն է: Ան շատ կարեւոր է ամբողջ խումբին համար: Անոր պարտականութիւնն է միշտ ամէնէն բարձր կանգուն մնացողը ըլլալ, միւս անդամները ոտքի պահելու համար:

Այս խաղը խաղալու համար կարեւոր է խմբային ոգի ունենալը` թէ՛ խմբակին մէջ, թէ՛ խաղը վարելու կերպին մէջ: 

1900-1920 թուականներու միջեւ պարան քաշելը կը գտնուէր Ողիմպիական խաղերու մարզաձեւերու ցանկին մէջ: Վերջին անգամ այդ մրցումը տեղի ունեցած է 101 տարի առաջ, Պելճիքայի Ողիմպիական խաղերու ընթացքին:

Ոսկի մետալին արժանացած է Անգլիոյ խումբը, Հոլանտան արծաթ մետալին, իսկ Պելճիքան` պրոնզ մետալին:

## Ծանօթագրութիւններ
Սումօ (մարտարուեստ)

մինի
**Սումօ**ն Ճափոնի իշխող մարզանքն է  մէջ: Գօտեմարտի տեսակ մը, ընդ որում հակառակորդները կը մրցին կլոր հարթակի վրայ։ 

Սումօն Ճափոնի մէջ հնարուած է: Յաղթելու համար, պէտք է հակառակորդը շրջանակէն դուրս հրել, կամ շրջանակին մէջ գետին ձգել զայն: Մարզիկին ծանրութիւնը կարեւոր է կարենալ հակառակորդին յարձակումներուն դիմադրելու համար: Չափահաս սումօթօրիները կը կշռեն 130-էն 150 քիլոկրամ:

## Խաղին յատուկ արարողութիւններ
Սումօն շատ հին մարզաձեւ մըն է: Ան բազմաթիւ արարողութիւններ ունի: Մարզիկները իրենց զիստերուն կը զարնեն` գէշ ոգիները հեռացնելու համար, եւ գետնին վրայ աղ կը սրսկեն` զայն մաքրելու համար: Փորձէն ետք աշակերտները զիրար կ'ողջունեն իրենց գլուխն ու մարմինը ծռելով` հակառակորդին հանդէպ իբրեւ յարգանք:

Սումօն բիրտ մարզաձեւ մը չէ, ան մարտարուեստ (մարշըլ արթ) մըն է, որ մեծ կեդրոնացումի կը կարօտի: Սակայն նոյնիսկ եթէ զարկերը արգիլուած են, կը պատահի, որ տղաքը յաճախ թեթեւօրէն վիրաւորուին իրարու վրայ յարձակումի կամ ուժգին գետին իյնալու պարագային:

Արհեստավարժ սումօթօրիները ամէն երկու ամիսը անգամ մը ազգային մրցաշարքերու կը մասնակցին: Դասաւորումին ամէնէն բարձր կարգը իւրայատուկ է. ան *Եօքոզունա* տիտղոսն է: Երբ մարզիկ մը այդ տիտղոսին արժանանայ, ան այլեւս չի կրնար աւելի ցած մակարդակի իջնել: Երբ այլեւս ան չի յաղթեր, *Եօքոզունա*ն անձամբ կը քաշուի խաղերէն:

Ճափոնի մէջ սումոյի ախոյեանները մեծ աստղեր են: Ամէն մարդ անոնցմով կը հիանայ եւ անոնց խաւաքարտէ դիմանկարներուն հետ կը նկարուի:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Ինչպէս կապել Սումոյի գօտին

Ստորոգութիւն:Սումօ
Ստորոգութիւն:Ճափոնական մարզաձեւեր
Ստորոգութիւն:Ճափոներէն բառեր եւ արտայայտութիւններ
Ստորոգութիւն:Ճափոնի աւանդութիւններ
Հիւսիսային Բեւեռ

մինի|աջից
**Հիւսիսային բեւեռը** կամ Աշխարհագրական հիւսիսային բեւեռը, կը գտնուի Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսին կեդրոնական մասին մէջ:

* Հիւսիսային բեւեռի շրջանին մէջ ցամաք չկայ: Հոն միայն ծփացող սառոյց կայ:

* Նոյնիսկ ամրան եղանակին հիւսիսային բեւեռին մէջ օդը ցուրտ է: Ջերմաստիճանը միշտ 0-ի շուրջ կ'ըլլայ:
* Հիւսիսային բեւեռը տարին միայն մէկ անգամ արեւ կը ծագի եւ մէկ անգամ մայրամուտ կ'ունենայ, որովհետեւ արեւը միշտ հորիզոնէն բարձր կ'ըլլայ ամրան, իսկ հորիզոնէն վար` ձմրան:
* Հիւսիսային բեւեռը քիչ մը աւելի տաք է, քան` հարաւային բեւեռը: Տարբերութիւնը մօտաւորապէս 7 աստիճան է ամրան, իսկ 20 աստիճան` ձմրան:
* մինիՀիւսիսային բեւեռը ամրան կրնայ ունենալ մինչեւ 24 ժամ անդադար լոյս, իսկ 24 ժամ մթութիւն` ձմրան:
* ձախից|մինիՀիւսիսային բեւեռը ոչ մէկ երկիրի կը պատկանի:
* Հիւսիսային բեւեռը երկրագունդին առանցքին հիւսիսային ծայրն է եւ կը գտնուի Արքթիք ովկիանոսին մէջ:
* Երբ կողմնացոյցը հիւսիսը ցոյց կու տայ, ան հիւսիսային բեւեռը չի նշեր, այլ` երկրագունդին մագնիսական բեւեռը:
* Դէպի հիւսիսային բեւեռ առաջին հետախուզական արշաւը կատարուած էր նորվեկիացի Ուոլտ Ամունտսընի կողմէ 1926-ին: Ան օդանաւով մը թռաւ հիւսիսային բեւեռին վրայէն:
* Հակառակ իր անունին` Նորթ Փոլ քաղաքը (հիւսիսային բեւեռ) հիւսիսային բեւեռին մօտ չի գտնուիր: Ան կը գտնուի Ալասքայի մէջ, հիւսիսային բեւեռէն մօտաւորապէս 2735 քմ հեռու:
* Ալասքայի Նորթ Փոլ քաղաքին մէջ փողոցներու անուններէն կարելի է յիշել Սանթա Քլոզ Լէյն, Սէյնթ Նիքոլաս Տրայվ եւ Հոլիտէյ Ռոտ :
## Ծանօթագրութիւններ
Չինական Մեծ Պատը

աջից|frameless
**Չինական մեծ պատը,** Չինական մեծ պատը շարք մը պաշտպանական կառոյցներու համալիր է, որ կ'երկարի Չինաստանի հիւսիսին եւ Մոնկոլիոյ հարաւին միջեւ: Նման կառոյցներ ստեղծուած են հնագոյն ժամանակներուն քոչուորներէն պաշտպանուելու համար: Կը կարծուի, որ զայն միասնական համալիր դարձուցած է առաջին չին կայսր Ցին Շի Հուանտը (ՔԱ. 259-210 թուականներուն):
Ամէնէն երկար եւ լաւագոյն ձեւով պահպանուած հատուածը կառուցուած է Մին տոհմին իշխանութեան օրով: Պատին երկարութիւնը շուրջ 850 քիլոմեթր է` Լիաոնին նահանգէն մինչեւ Կանսու:

### Փլուզուած բաժիններ
Չինական մեծ պատին 2 մեթրնոց մէկ բաժինը փլած է 6,9 աստիճան ուժգնութեամբ երկրաշարժի պատճառով:ձախից|frameless8 Յունուար 2022, Ցինհայ նահանգի շրջաններէն մէկուն մէջ արձանագրուած է ուժեղ երկրաշարժ մը, որմէ ետք իշխանութիւնները մշակութային ժառանգութեան կոթողներու ստուգումներ կատարած են երկրաբանական շարժումներու պատճառով վնասուած շրջանին մէջ: Մասնագէտները պատի փլուզումը յայտնաբերած են հարեւան Կանսու նահանգին մէջ: Փլուզումը տեղի ունեցած է երկրաշարժի կեդրոնէն 114 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ:

Պատի փլած հատուածը կառուցուած է Մին տոհմի իշխանութեան ժամանակ (1368-1644): Վերականգնման համար պաշտպանիչ սարքեր տեղակայուած են պատին տուեալ մասին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Չինաստան
Ստորոգութիւն: Չինաստանի կոթողներ
Ստորոգութիւն: Աշխարհի հրաշալիքներ
Լեզուի Փաստագրում

[alt=Հրաչեայ Աճառեան - Լեզուաբան, ստուգաբան անգլերէն՝ etymologist, բանասէր, համալսարանական դասախօս։|մինի|[Հրաչեայ Աճառեան - Լեզուաբան, ստուգաբան անգլերէն՝ etymologist, բանասէր, համալսարանական դասախօս։]]
**Լեզուի Փաստագրում** նաեւ կը կոչուի **Վաւերագրական լեզուաբանութիւն**, կամ՝ **Լեզուի վաւերագրում** (անգլերէն՝ Language Documentation)  լեզուաբանութեան ոլորտներէն մէկն է, որուն նպատակն է նկարագրել մարդկային լեզուներու քերականութիւնն ու գործածութիւնը։

Լեզուի վաւերագրումը աշխարհիս լեզուներու կանոնաւոր կերպաով արձանագրութեան, հաւաքելու, վերլուծելու եւ պահպանելու գործընթացն է, նամանաւանդ այն լեզուները որոնք վտանգուած են։

## Լեզուի վաւերագրումի նպատակները

* **Լեզուի պահպանութիւն**․ լեզուն շիջումէ (անգլերէն՝ extinction) պաշտպանելու համար մնայուն արձանագրութիւններու ստեղծում։
* **Լեզուի վերակենդանացում**․ տուեալ լեզուին պատկանող ընկերութիւններուն տրամադրել իրենց լեզուն վերակենդանացնելու աղբիւրներ ու միջոցներ, զանիկա վերակենդանացնելու եւ պահպաներու համար։
* **Հետազօտութիւն**․ Լեզուաբաններուն, մարդաբաններուն (անգլերէն՝ anthropologist), ընկերաբաններուն (անգլերէն՝ sociologist) եւ այլ մասնագէտներու մատակարարել տուեալներ (անգլերէն՝ data), լեզուն եւ անոր դերը ընկերութիւններուն մէջ ուսումնասիրելու համար։
* **Մշակոյթային ժառանգութիւն** (պարզեցուած ուղղագրութեամբ՝ մշակութային)․ Արձանագրել լեզուաբանական սովորութիւնները իբրեւ այդ լեզուն կրող խումբին անշօշափելի մշակոյթային ժառանգութիւն։

## Տեսակներր

* Հնչաբանութիւն (անգլերէն՝ Phonetics)։
* Հնչոյթաբանութիւն (անգլերէն՝ Phonology)։
* Ձեւաբանութիւն (անգլերէն՝ Morphology)։
* Շարադասութիւն (անգլերէն՝ Syntax)։
* Իմաստաբանութիւն (անգլերէն՝ Semantics)։
* Պատմական լեզուաբանութիւն (անգլերէն՝ Historical linguistics)։
* Լեզուն մայրենի խօսողներուն կողմէն ինչպէս գործածուելուն ուսումնասիրութիւնը (անգլերէն՝ Pragmatics)։
* Ոճագիտութիւն (անգլերէն՝ Stylistics)։
* Առածագրութիւն (անգլերէն՝ Paremiography)։

## Տե՛ս նաեւ

* Վտանգուած լեզու։
* Բնական լեզուի մշակում։
* Արհեստական բանականութիւն։
* Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն
«Կրիթըրներ»ը

**«Կրիթըրներ»ը** տեղացիներ են, որոնք զբօսաշրջիկները կ'ընդունին եւ զանոնք կը պտտցնեն իրենց սիրած քաղաքին մէջ:

«Կրիթըր»ի դրութիւնը ծնած է 1992-ին, Նիւ Եորքի մէջ (Միացեալ Նահանգներ):

Անոնք չեն նմանիր զբօսաշրջիկներու պարզ արհեստավարժ ուղեկցորդի մը, որ բազմաթիւ տեղեկութիւններ կը հայթայթէ վայրերուն մասին: «Կրիթըր»ը (անգլերէն` թու կրիթ, ընդունիլ) կամաւոր է: Ան խանդավառութեամբ կ'ընդունի այցելուն, եւ անոր կը ծանօթացնէ իր շրջանը` իւրայատուկ ձեւով:

Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կրնայ ունենալ իրեն յատուկ հետաքրքրութիւններ, օրինակի համար` շոգեկառքի պատմութեան մասնագէտ, կամ ծաղիկներու եւ բնական հարստութիւններու սիրահար:

«Կրիթըր»ը կը ներկայացնէ` իր գիւղը կամ թաղամասը, սովորականէն տարբեր վայր մը, պատմելով կեանքէ բաժին մը, անեկդոտ մը, աւանդութիւն մը եւ այլն: 

Կրիթըրի մը համար ամէնէն կարեւորը այցելուներուն անձնական փորձառութիւն մը նուիրելն է եւ կարենալ` պատշաճիլ անոնց հետաքրքրութիւններուն: Անոնցմէ շատերուն պարագային, այս փոխանակումը կը շարունակուի նշանակուած ժամերէն անդին եւ կրնայ յանգիլ պարզ ճաշի հրաւէրի մը, կամ նոյնիսկ` այցելուներուն երկիրը երթալու հրաւէր մը: Կրիթըրի մը համար կարեւորը դիմացինին հետ այդ փոխանակումը եւ անցուցած ժամանակն է:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Զբօսաշրջութիւն
«Լինտթ» տուրմի գործարան

**Լինտթ,** զուիցերիական տուրմի ընկերութիւն, որ հիմնադրուած է 1845-ին: Հիմնուած է Քիլխպերկի մէջ, ուր կը գտնուի անոր հիմնական գործարանն ու թանգարանը։ Լինտթը զուիցերիական տուրմի մեծագոյն արտադրողներէն է։ Գործարանը ներկայիս կը գտնուի Ցիւրիխի մէջ:

## «Լինտթ»ի արտադրութիւններէն

## Տուրմի թանգարանը
մինի
13 Սեպտեմբեր 2020-ին, տուրմի այս նշանաւոր վաճառանիշը բացումը կը կատարէ տուրմի յատկացուած իր թանգարանին: Այս «Տուրմի տան» 1500 քառակուսի մեծ տարածքին վրայ սրահներուն մէջ այցելուները կրնան ծանօթանալ տուրմի 5000 տարուան պատմութեան, ինչպէս նաեւ անոր պատրաստութեան բոլոր գաղտնիքներուն:
ձախից|մինի
Թանգարանին գլխաւոր գործը անոր 9 մեթր բարձրութիւն ունեցող տուրմի աղբիւրն է: Այդ աղբիւրէն մօտաւորապէս 1000 լիթր իսկական տուրմ կը բխի: Ճիշդ է, որ աղբիւրը տպաւորութիւնը կու տայ օդին մէջ կախուած զարնելու գործիքի մը, որմէ կը թափի տուրմը, սակայն անոր շինութիւնը կարօտած է մեծ աշխատանքի, յատուկ նիւթերու եւ մանրակրկիտ ծրագրումի: Ան կը կշռէ երեք թոն` անոնց մէջ հաշուելով տուրմի 1500 քիլոները, որոնք կը հոսին ամէն երկվայրկեան մէկ քիլօ արագութեամբ: Ընդամէնը 94 մեթր երկար խողովակներու դրութիւնն է, որոնք տուրմի աղբիւրին 9,3 մեթր հասակը կու տայ:
## Ծանօթագրութիւններ
Միջազգային Ցուցահանդէս

մինի|1889-ին, Միջազգային ցուցահանդէսը Փարիզի մէջ
**Միջազգային ցուցահանդէսը** տեղի կ'ունենայ հինգ տարին անգամ մը: Անիկա հանդիպման մեծ վայր մըն է, ուր բոլոր ցամաքամասերէն մարդիկ կը հանդիպին: Միջազգային առաջին ցուցահանդէսը տեղի ունեցած է Լոնտոնի մէջ, Անգլիա, 1851-ին:

### Նպատակը
Ամէն անգամ տարբեր երկրի մը մէջ տեղի ունեցած այս ցուցահանդէսը առիթ է մասնակցող երկիրներուն ներկայացնելու ճարտարարուեստի եւ արհեստագիտութեան մարզերուն մէջ նորութիւնները, ծախելու իրենց գիւտերը, ցուցադրելու իրենց ճարտարարուեստին հզօրութիւնը:

Կազմակերպող երկիրին համար այս ցուցահանդէսը առիթ մըն է զբօսաշրջութեան իր մարզը զարգացնելու կարճ ժամանակի մէջ, ինչպէս նաեւ` մեծ շինարարական աշխատանքներ կազմակերպելու համար: 
Սակայն այս ցուցահանդէսները վաղանցուկ են եւ կը տեւեն միայն 6 ամիս:
## Ծանօթագրութիւններ
Արմաւիր քաղաք (Ռուսիա)

**Արմաւիր**, քաղաք՝ Կրասնոտարէն 202 քմ հեռաւորութեան վրայ, հիմնադրուած՝ լեռնցի հայերու կողմէ, ԺԹ. դարուն: 

Երբ իսլամութիւնը կը սկսի արմատաւորուիլ, հայեր եւ այլ քրիստոնեայ ազգեր ձեւով մը կը յաջողին պահպանել իրենց ինքնութիւնը: Անոնք 1839-ին այլ ժողովուրդներու հետ կը հաստատուին Ուրուպ գետին մօտակայքը եւ կըհիմնեն բազմազգեան` հայկական գիւղը:

1848-ին այս բնակավայրը կը ստանայ Հայաստանի մայրաքաղաքներէն մէկուն` Արմաւիրի անունը: Այժմ քաղաքին մէջ 15 հազար հայ կ'ապրի: Քաղաքի բնակչութեան թիւը 2010-ին 189 հազար էր:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Ռուսիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն: Ռուսիոյ քաղաքներ
Արմենիա (Հոնտուրաս)

**Արմենիա (Հոնտուրաս)** Քարայիպեան ծովու ափին գտնուող Աթլանթիտա նահանգին մէջ կը գտնուի Նուէվա Արմենիա (Նոր Հայաստան) փոքր քաղաքը:

Հոնտուրասի մէջ  բնաւ հայկական գաղութ չէ եղած եւ ընդհանրապէս հոն բնակող հայերու մասին յստակ տեղեկութիւններ չկան: Սակայն այդ երկիրին մէջ կայ երկու «Արմենիա»:

Քաղաքին հիմնական բնակիչները բնիկ արաւակ ցեղի հնդիկներ են եւ`Ափրիկէէն բերուած սեւամորթ ստրուկներու սերունդներ: Տեղացիները հիմնականին մէջ  կը խօսին կարիֆունա լեզուով, որ սպաներէնի եւ հնդկացիական լեզուներու խառնուրդ է: Քաղաքին բնակիչները նոյնիսկ չեն գիտեր Հայաստանի կամ հայերու մասին: 

Հոնտուրասի մայրաքաղաքէն ոչ հեռու կայ Արմենիա մը եւս, որ նոյնպէս կը կոչուի Նուէվա Արմենիա: Այս փոքր քաղաքին մասին նոյնպէս շատ տեղեկութիւններ չկան, միայն կը նշուի, որ քաղաքը հիմնադրուած  է 1856-ին եւ կոչուած է Նուէվա Արմենիա:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Հոնտուրասի քաղաքներ
Արմենիա (Քոլոմպիա)

**Արմենիա (Քոլոմպիա),** Հարաւային Ամերիկայի բոլոր «Արմենիա»ներէն  ամէնէն մեծը եւ ամէնէն ճանչցուածը՝ Քոլոմպիոյ Քինտիօ նահանգին մէջ: 

Այս քաղաքը  ունի շուրջ 300 հազար բնակիչ:

Արմենիան կը նկատուի Քոլոմպիոյ ամէնէն զարգացած եւ բարեկեցիկ քաղաքներէն մէկը:

### Անուանում
Հարաւային Ամերիկայի «Արմենիա»ներէն  միայն Քոլոմպիոյ Արմենիա քաղաքին անուանման կապուած կարելի է գտնել որոշ տեղեկութիւն: Քաղաքին անուանման մասին երկու վարկած կայ. առաջին վարկածը քաղաքին անուանումը կը կապէ քաղաքին տարածքին մէջ գտնուող հայ ագարակատիրոջ, իսկ ըստ երկրորդ վարկածին, որ աւելի հաւանական կը նկատուի, քաղաքը այդպէս կոչուած է համիտեան ջարդերու ժամանակ հեռաւոր Հայաստանէն եկող քրիստոնեայ հայերու դաժան ջարդերու մասին լուրերու տպաւորութեան ազդեցութեամբ:

Քաղաքին ղեկավարութիւնը որոշած է քաղաքը Արմենիա կոչել 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին:

Հոն կայ յուշարձան մը:

Արմենիա քաղաքը եւ Քինտիօ նահանգը ճանչցած են Հայոց ցեղասպանութիւնը: 

Քաղաքը  շատ գեղեցիկ է, մաքուր եւ հոն կ'աճի աշխարհի ամէնէն համեղ սուրճը:
## Պատկերասրահ

 Hotel "Armenia".jpg | «Արմենիա» (պանդոկ)
 File:The church on the main square of the city Armenia in Columbia.jpg |  Եկեղեցին՝ քաղաքին կեդրոնը
 File:Inner view of the church in Armenia (Columbia).jpg |  Եկեղեցւոյ ներքին տեսքը
 File:Fountain on the town square.jpg | Շատրուան՝ քաղաքին հրապարակը
 File:In front of city government.jpg |  Քաղաքին կառավարական շէնքը
 File:In the city of Armenia.jpg | «Արմենիա» քաղաքը
 File:Railway station in "Armenia" (Columbia).jpg |«Արմենիա» երկաթուղային կայարանը (Քոլումպիա)
 File:Сoffee plantations around the city.jpg | Քաղաքին շուրջ, սուրճի տնկարկները
 File:Traditional coffee transport.jpg | Սուրճի աւանդական փոխադրակառք 


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Քոլոմպիոյ քաղաքներ
Արմենիա (Էլ Սալվատոր)

**Արմենիա (Էլ Սալվատոր) քաղաք**, Էլ Սալվատորի  մայրաքաղաք Սան Սալվատորէն ոչ հեռու, Սոնսոնաթէ նահանգին մէջ: Քաղաքին մէջ կը  բնակի շուրջ 35 հազար հոգի:

Մինչեւ սպանացիներու կողմէ Ամերիկայի գաղութացումը`քաղաքին տարածքին մէջ հնդկական բնակավայր եղած է եւ կոչուած է Կուայամոքօ: 

Ինչպէս Հոնտուրասի «Արմենիա»ներու պարագային, Էլ Սալվատորի այս քաղաքի անուանման վերաբերեալ ոչ ոք յստակ տեղեկութիւն ունի եւ չի գիտեր, թէ ինչպէ՞ս եւ ինչո՞ւ քաղաքը  անուանուած է Արմենիա:

Ըստ վարկածի մը, քաղաքը հայկական անունով կարելի եղած է վերանուանել Էլ Սալվատորի մէջ ապրող փոքրաթիւ`վեց հազարնոց հայկական  գաղութին շնորհիւ:

Արմենիա Էլ Սալվատորի մէջ գեղեցիկ, երիտասարդ եւ արագ աճող քաղաքներէն մէկն է:

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ  Էլ Սալվատորի Հանրապետութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են 22 Մարտ 1999-ին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Սալվատորի քաղաքներ
Արմենիա (Պելիզ)

**Արմենիա (Պելիզ),** Կեդրոնական Ամերիկայի Եուկատան թերակղզիի հարաւարեւելեան շրջանին մէջ քաղաք:

Եուկատան թերակղզիի հարաւարեւելեան գիւղերէն մէկուն մէջ անցեալին ապրած են գաղթականներ` Կուաթեմալայէն եւ Հոնտուրասէն: ԺԹ. դարու սկիզբը այս վայրը ներգաղթած են նաեւ հայեր եւ յոյներ` Թուրքիայէն: Կ'ենթադրուի, թէ այս վայրը մեծաթիւ ներգաղթեալ հայերու շնորհիւ ստացած է Արմենիա անուանումը:

Տակաւին յայտնի չէ, թէ այդ գիւղը անցեալին ի՞նչ կոչուած է: Սակայն այդ գիւղին մէջ այսօր հայեր գրեթէ չեն բնակիր: Կ'ենթադրուի, թէ անոնք ժամանակին ձուլուած են տեղացի բնակչութեան կամ Պելիզէն արտագաղթած են երկրաշարժէն ետք:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կեդրոնական Ամերիկայի քաղաքներ
Լեզուի վերակենդանացում

**Լեզուի Վերակենդանացում** կամ **Լեզուի վերազարթնում** կամ **Լեզուի վերարծարծում** այն գործընթացն է, որ կը ջանայ կանխել լեզուի անհետացումը, կասեցնելու անոր անկումը եւ վերարծարծել զանիկա, ինչպէս նաեւ կը ձգտի շիջած ու մեռած լեզուն վերակենդանացնել։****

## Լեզուի վտանգումի աստիճաններ

###### Հինգ աստիճանները
**Առողջ** / **ուժեղ**՝ բոլոր սերունդները կը գործածեն, տարբեր դրութիւներու եւ պարագաներու։

**Տկարացող** / **վատառողջ**՝ Մեծերու կողմէն գործածուող, բայց երիտասարդ սերունդները լիովին չեն գործածեր զանիկա։

**Մերձիմահ** / **մեռնող**՝ միայն սակաւաթիւ չափահասներ կը գործածեն լեզուն, փոքրիկներուն կողմէն չգործածուիր իբրեւ մայրենի լեզու։

**Մեռած**՝ Այլեւս ոչ ոք կը խօսի իբրեւ մայրենի լեզու։

**Շիջած** / **անհետացած**՝ Այլեւս ոչ ոք կը խօսի, եւ արձանագրութիւնները սակաւաթիւն են կամ գոյութիւն չունին։

## Լեզուի վերակենդանացման գործօններ
Անգլիացի լեզուաբան Տէյվիտ Քրիստալի (անգլերէն՝ David Crystal) կարծիքով վտանգուած լեզուի մը փրկութեան հաւանականութիւնը աւելի մեծ կ՛ըլլայ եթէ այդ լեզուով խօսողները՝

* Շատցնեն լեզուի համբաւն ու փայլքը։
* Շատցնեն իրենց հարստութիւնն ու մ

## Տե՛ս նաեւ

* Վտանգուած լեզու
* Բնական լեզուի մշակում
* Լեզուի Փաստագրում
* Արհեստական բանականութիւն
* Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց

## Ծանօթագրութիւններ
Սթապզ (Կատու)

մինի
**Սթապզ** (12 Ապրիլ 1997 - 21 Յուլիս 2017) կատու մը, որ քաղաքապետն է Ալասքայի մէջ գտնուող եւ 800 բնակիչ ունեցող պզտիկ քաղաքի մը` Թալքիթնայի:  

Թալքիթնայի մէջ քաղաքապետի այս պաշտօնը խորհրդանշական է:

Թալքիթա փոքրիկ հանդարտ քաղաք մըն է, որ կ'ապրի զբօսաշրջիկութեան շնորհիւ, իսկ Սթապզի գլխաւոր պաշտօնը զբօսաշրջիկներուն հետաքրքրութիւնը գրաւելն է:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Կատուներ
Աւստրալիոյ Ուղտերը

մինի
**Աւստրալիոյ մէջ ուղտը** ագեվազներուն կողքին, ամէնէն աւելի տարածուած անասուններէն մէկն է:

ԺԹ. դարու կէսերուն հազարաւոր երկու գլխաւոր տեսակներու ուղտեր կը բերուին Աւստրալիա` շինարարութեան մէջ գործածուած ապրանքներու փոխադրութեան համար:

Ի. դարուն ինքնաշարժները այդ աշխատանքներուն համար կը փոխարինեն ուղտերը: Հետեւաբար, այդ անասունները բնութեան մէջ կ'արձակուին:

Ներկայիս, Աւստրալիոյ մէջ գոյութիւն ունի շուրջ մէկ միլիոն ուղտ:

Ուղտերը ազատoրէն կը շրջին 3,3 միլիոն քառակուսի քմ տարածքին մէջ, որ կը ներառէ Արեւմտեան Աւստրալիա, Հարաւային Աւստրալիա եւ Քուինսլենտ նահանգները, ինչպես նաեւ Հիւսիսային տարածքը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Ուղտ
Օրիկամի

մինի
**Օրիկամին** թուղթերը ծալելով խրթին ձեւեր շինելու արուեստն է:

Յառաջացած է «Օրու» բառէն, որ ճափոներէն կը նշանակէ ծալել, եւ` «քամի», որ կրնայ թարգմանուիլ «թուղթ» բառով:

Օրիկամիով կարելի է շինել անասուններ, ծաղիկներ, կերպարներ եւ այլն:

### Ծագում
Ըստ ենթադրութիւններու, ճափոներէն բառը առնուած է չինարէն «փինեին ժէժի»էն (թուղթ ծալել): Անոր ծագումը շատ հին է: Օրիկամիի արուեստը ծնած է Չինաստանի մէջ, սակայն Ճափոնն է, որ շատ աւելի ճանչցուած է այդ արուեստով, զոր ան զարգացուցած է:

### Օրիկամիի արուեստը
Օրիկամին մեծ ժողովրդականութիւն ունի, որովհետեւ առաջին հերթին ան շատ մատչելի է: Օրիկամի մը շինելու համար յատուկ կամ սուղ գործիքներու պէտքը չկայ: Միակ պայմանը թուղթեր ունենալն է: Հետեւաբար ամէն մարդ կրնայ օրիկամի շինել` անկախ տարիքէն, միջոցներէն եւ ընկերային դասակարգէն:
## Պատկերասրահ
 
File:Hiroshima senzaburu.jpg|
File:Yamaneorigata.jpg|
File:Origami Hyakkaku (One hundred cranes).jpg|
File:Orizuru.jpg|
File:OrigamiStar-BlackPen.png|
File:Tea bag folding (3229463907).jpg|
File:Origami (made from an American 1-dollar bill) of an elephant.jpg|
File:Kawasaki new rose.jpg|
File:Kawasaki cube 1.jpg|
File:Wet-folding bull.jpg|
File:Image-2D and 3D modulor Origami.jpg|
File:Bonsai rosu 1.jpg|
File:Servilletas sevillanas.JPG|
File:Origami swans.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ
Շարժում (մեքենագիտութիւն)

**Շարժում**, մեքենագիտութեան մարզին մէջ մարմնի մը կամ նիւթական կէտերու տեղափոխումն է անշարժ կէտի մը վերաբերեալ, տարածքին մէջ եւ ժամանակի ընթացքին: Շարժագիտութիւն (ֆր.՝ cinématique) եւ ոյժագիտութիւն (ֆր.՝ dynamique) յատկապէս շարժումները կ՛ուսումնասիրեն:

Շարժում մը կը սահմանուի իր շաւիղով եւ իր արագութեան փոփոխութիւններով: Զոր օրինակ,

* շրջագիծ հաւասարաչափ շարժում մը, կէտի մը շարժումն է, որուն շաւիղը շրջագիծ մը կը գծէ, եւ արագութիւնը հաստատ արժէք ունի:

## Յարաբերական եւ բացարձակ շարժում
Նիւթոնեան մեքենագիտութեան մէջ, շարժումը կը նկարագրուի տուեալ համակարգի մը վերաբերեալ (այսինքն տարածք եւ իր կենդրոն),

* Բացարձակ շարժում՝, անշարժ կամ հաստատ համակարգի վերաբերեալ, տեղական փոփոխութիւն
* Յարաբերական շարժում՝, որեւէ համակարգի վերաբերեալ

Բացարձակ շարժման գաղափարը կը դադրի գործադրուելէ Հենրի Փուանքարէի (ֆր.՝ Henri Poincaré) աշխատանքէն ի վեր («Լa science et l’hypothèse», 1902) եւ մասնաւորապէս Ալպերթ Այնշթայնի յարաբերականութեան սկզբունքէն ի վեր:

## Հիմնական շաւիղներ

### Պարզ շաւիղներ

* Ուղղագիծ (Ֆր.՝ Rectiligne) շարժում, շաւիղը շիտակ գիծ է
* Շրջագիծ կամ թաւալական շարժում -  շաւիղը աղեղ կամ շրջանակ կը գծէ
* Կորագիծ (Ֆր.՝ Curviligne) շարժում, որեւէ շաւիղ

### Բարդ շաւիղներ կամ բաղադրեալ շարժումներ

* Թրթռում, ծածանում (ֆր.՝ vibratoire) : մարմնի մը շարժումը իր հաւասարակշռութեան կէտին մէկ կողմէն միւսը անցնելով
* Բոլորածեւ, բոլորահետ կամ բոլորակահետ շարժում (ֆր.՝ cycloïdal)
* Պրաունեան շարժում (ֆր.՝ brownien) : պատահական շարժում, վիճակագրական եւ թուաբանական օրէնքներով կը նկարագրուի
* Թերատաձեւ շարժում (ֆր.՝elliptique), շրջագիծ շարժման ընդհանրացում
* Զուգորդական շարժում (ֆր.՝parabolique)
* Պարուրաձեւ hélicoïdal շարժում, ուղղագիծ եւ թաւալական շարժումի մը արդիւնքը

## Շարժումի արագութիւն

* Հաւասարաչափ շարժում, երբ արագութիւնը հաստատ արժէք ունի
* Դանդաղող շարժում, երբ արագութեան արժէքը ժամանակի ընթացքին կը նուազի
* Արագացող շարժում, երբ արագութեան արժէքը ժամանակի ընթացքին կը բարձրանայ
* Փոփոխական շարժում, երբ արագութեան արժէքը ժամանակի ընթացքին կը փոխուի:

## Ծանօթագրութիւններ


#
Օզոնի Խաւը

մինի
**Օզոնի խաւը** մթնոլորտին մէջ գետնէն 20-50 քմ բարձր գտնուող խաւն է: Այս խաւը կազմուած է կազով մը` օզոնը:

## Անհրաժեշտութիւնը
Օզոնի խաւը շատ կարեւոր դեր ունի, որովհետեւ բոլոր կենդանի էակները կը պահպանէ առողջութեան համար վնասակար արեւուն վտանգաւոր ճառագայթներէն` անդրմանիշակագոյն ճառագայթներէն: Ան կը կեցնէ այդ ճառագայթները եւ արգելք կ'ըլլայ, որ անոնք հասնին մինչեւ երկրագունդ: Առանց օզոնի խաւին` այս ճառագայթները մարդուն մորթը կ'այրեն եւ ծանր հիւանդութիւններ կը յառաջացնեն:

Օզոնի խաւը կը պահպանէ նաեւ մոլորակը: Եթէ ան անհետանայ, բոյսերը նուազ լաւ կը բուսնին, եւ երկրագունդին ջերմաստիճանը կը բարձրանայ:

## Օզոնի խաւին ծակը
մինի
1985-ին մասնագէտները կը նշմարեն, որ ան կամաց կամաց կ'անհետանար Անթարքթիքի երկնքին մէջ, հարաւային բեւեռին վրայ: Այս երեւոյթը կը կոչուի «օզոնի խաւին ծակը»: Ան կը յառաջանայ քլորոֆլուօքարպիւր կոչուած (CFC) կազերուն պատճառով: Այս կազերը կը գործածուէին սառնարաններուն, օդափոխիչներու եւ կարգ մը սրսկիչներու շինութեան մէջ: Երբ այս կազերը կ'արձակուին մթնոլորտին մէջ, անոնք կ'աւելցնեն քլոր կազին քանակը: Այս կազը կը փճացնէ օզոնը: Իսկ երբ օզոնի խաւը կը բարակնայ, շատ աւելի մեծ քանակով վնասակար անդրմանիշակագոյն ճառագայթներ կը հասնին երկրագունդ:

### Մոնրէալի փրոթոգոլը
197 երկիր կ'որոշէ համաձայնագիր մը ստորագրել CFC կազերու գործածութիւնը արգիլելու համար: Այս համաձայնագիրը ճանչցուած է իբրեւ Մոնրէալի փրոթոգոլը, որ կը ստորագրուի 16 սեպտեմբեր 1987-ին:

Երեք տարի ետք այս կազին արտադրութիւնը կը դադրի բազմաթիւ երկիրներու մէջ: Անիկա կը փոխարինուի ուրիշ կազերով: Սակայն CFC կազերը ամբողջովին չեն անհետանար: Անոնք շատ երկար կեանք ունին, 50-100 տարի, եւ բազմաթիւ մարդիկ տակաւին կը շարունակեն գործածել գործիքներ, որոնք կը պարունակեն այդ կազը, ինչպէս` կարգ մը սառնարաններ:

### Օզոնի ծակի անհետացում
Ըստ նոր ուսումնասիրութեան մը, 2000 թուականներէն ի վեր օզոնի խաւի ծակին չափը կը պզտիկնայ:

1991-ին ան 26 միլիոն մեթր քառակուսի էր: Այժմ ան միայն 19 միլիոն մեթր քառակուսի է, այսինքն` Միացեալ Նահանգներու երկուքուկէս անգամը: Անիկա հասած է իր ամէնէն փոքր չափին` 1988-էն ի վեր:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Թթուածին նիւթեր
Ստորոգութիւն: Օզոն
Արբանեակներ

**Արբանեակները** մեքենաներ են, որոնք կը ղրկուին դէպի անջրպետ` դառնալու համար մոլորակին շուրջ: Անոնք կը ծառայեն հաղորդակցութիւններու կապեր պահելու, երկինքը ուսումնասիրելու, օդերեւութաբանական նախատեսութիւններ կատարելու եւ այլն: Սակայն, երբ անոնց պաշտօնը կը վերջանայ, անոնք կ'իյնան, եւ երբ մթնոլորտին մէջ կը մտնեն, անոնք կ'այրին եւ ապականող մասնիկներ կ'արտադրեն:

Ըստ ճափոնցի գիտնականներուն, փայտէ մեքենաներով նուազ ապականող աղտոտութիւններ գոյութիւն պիտի ունենան:
## Ծանօթագրութիւններ

ՍՏորոգութիւն: Մոլորակներ
Արա Մաքաօ

մինի
**Արա Մաքաօ**, (լատ.՝ Ara macao), թութակներու ընտանիքին պատկանող թռչուն։ 

***Արա Մաքաօ***ն կ'ապրի Կեդրոնական Ամերիկայի, Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսային շրջաններուն, Մեքսիքոյի եւ Պոլիվիոյ արեւադարձային անտառներուն մէջ: Անոր վառ գոյներով փետուրներուն մեծ մասը կարմիր է, սակայն թռչունը ունի նաեւ բաց կապոյտ (մարմինին վարի եւ պոչին վրայի բաժիններուն վրայ) եւ մութ կապոյտ (պոչէն բաժին մը եւ թեւերը) փետուրներ: Կարգ մը թութակներ ունին նաեւ կանաչ փետուրներ։ 

Այս թութակը իւրայատուկ է իր գունաւոր եւ շքեղ փետուրներով: 

***Արա մաքաօ***ն ընդհանրապէս կ'ապրի 30-50 տարի, երբեմն նոյնիսկ աւելի: 

1993-ին Հոնտուրաս իբրեւ խորհրդանիշ կ'ընտրեցէ***Արա մաքաօ*** մեծ թութակը:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Guacamayo.JPG
Պատկեր:Ara macao -Diergaarde Blijdorp -flying-8a.jpg
Պատկեր:Ara macao -flying away-8a.jpg
Պատկեր:Parrot.red.macaw.1.arp.750pix.jpg
Պատկեր:Ara macao -Fort Worth Zoo-8.jpg

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Թռչնազգիներ
Քասթելներ

մինի
**Քասթելները** մարդկային աշտարակներ են:

«Քասթելներու» այս սովորութիւնը յատուկ է Սպանիոյ Քաթալոնիոյ շրջանին, ուր 200 տարիներէ ի վեր մարդիկ կը շարունակեն կերտել այս մարդկային աշտարակները:

## Աւանդութիւն
ձախից|մինի
Քաթալոնիոյ Թարրական քաղաքին մէջ Սան Խուան եւ Սանթա Թեքլայի սուրբերուն տօները կը նշուին իւրայատուկ կերպով: Մարդկային այս աշտարակները` «Քասթելները», կը կերտուին ամբողջ տարուան ընթացքին, տարբեր առիթներով: Անոնք յատկապէս կը կազմուին Սան Խուան սուրբին տօնին առիթով, 23-էն 24 Յունիսի գիշերը, եւ` քաղաքին սրբուհի Սանթա Թելայի օրը, 23 Սեպտեմբերին, որ կը փակէ ամառնային եղանակը:

### Խումբերու կազմութիւն
«Քասթելլեր» կոչուած մագլցողները մաս կը կազմեն Քաթալոնիոյ 70 «քոլլիներուն» (խումբերուն): Ամէն մարդ կրնայ մաս կազմել «քոլլայի» մը, այր մարդ, կին, չափահաս եւ մանուկ: Ասիկա առիթ մըն է նաեւ նոր մարդոց ծանօթանալու: Այս կամաւոր աշխատանքը կը կարօտի շաբաթը նուազագոյնը երկու փորձի: Խումբերուն ընդհանուր պատասխանատու` «քափ տը քոլլան» կ'ընտրուի երկու տարուան համար. ան բոլոր խումբերուն հմտութիւններ ձեռք բերելու պատասխանատուն է: Խումբ մը ղեկավարողը «քափ տը քոնալլան» է:

### Յղացքը
ձախից|մինի
«Քասթելը» կը յղացուի տարբեր երկրաչափական ձեւերով մարդկային ճարտարապետական կառոյց մը, ուր իւրաքանչիւրը ունի պատկերին մէջ նշուած իրեն յատուկ տեղը: Յունիս 24-ին գիշերը տարբեր խումբերու «քասթելերները» քաղաքապետարանին առջեւ կը հաւաքուին թմբուկին եւ «կրալլա» սրինգին կշռոյթին հետեւելով: Երաժշտութիւնը գլխաւոր դեր ունի աշտարակներու կառուցման աշխատանքին մէջ, որովհետեւ ան կը նշէ հիմը կազմող անձերուն, որոնք վերի բաժինները չեն կրնար տեսնել, կառոյցին աճը:

«Քասթելլին» հիմքը «փինեան» կը գտնուի: Ինը յարկանի (մօտաւորապէս 14 մեթր) բարձրութեամբ աշտարակ մը շալկելու համար հարկ կայ իրարու վրայ 2 կամ 3 փինեաներու» ուժին:

Իւրաքանչիւր յարկ ունի նոյն թիւով «քասթելլերներ»: Գագաթին ամէնէն թեթեւ եւ տարիքով ամէնէն փոքրը` «էնքսանեթան» թեւերը կը պարզէ «ալեթան» ընելու համար:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Աւանդութիւններ
Մարաքէշի երկրաշարժ (2023)

մինի
**Մարոքի** **(Մարաքէշ)** մէջ եղած երկրաշարժը ամէնէն սաստիկն է 1923-էն ի վեր։

8 Սեպտեմբեր 2023-ին, ժամը 23:11-ին երկրաշարժը եղած է 7 ռիխթըր աստիճանի եւ անոր կեդրոնը կը գտնուի Մարոքի Մարաքէշ քաղաքին հարաւային «Հոզ» շրջանին մէջ։

Առնուազն 2,862 մահ գրանցուած է եւ 2,562 վիրաւոր: Վնասը համատարած եղած է: Մարաքէշի շէնքերն ու պատմական տեսարժան վայրերը վնասուած են. երկրաշարժը զգացուած է նաեւ Սպանիոյ, Փորթուկալի եւ Ալճերիոյ մէջ։

## Պատկերասրահ
 
File:Damages in Marrakesh 1.jpg| 
File:Damages in Moulay Brahim 05.jpg|
File:Damages in Moulay Brahim 01.jpg|
File:Damages in Moulay Brahim 08.jpg|
File:Damages in Moulay Brahim 06.jpg|

## Ծանօթագրութիւններ
Մարաքէշ

**Մարաքէշ** (*Մարաքիշ*, ), Մարոքի չորս կայսերական քաղաքներէն մէկը: Իր մեծութեամբ չորրորդ քաղաքը Մարոքի մէջ՝ Ռապաթէն, Ֆէսէն եւ Քազապլանքայէն ետք։ Կը գտնուի Մարոքի արեւմտեան մասին մէջ՝ Աթլասի լեռներուն ստորոտին։

«Մարոք» անունը Մարաքէշ անուան սպանական փոխառութիւնն է ()։ Անցեալին Մարոքը արեւելքի մէջ ծանօթ էր Մարաքէշ անունով եւ մինչեւ այսօր երկիրը այդպէս կը կոչուի Իրանի, Տաճիկիստանի՝ (Մարոքաշ), Ազրպէյճանի՝ (Mərakeş) եւ Ուզպեքիստանի մէջ՝ (Marokash)։

## Պատկերասրահ

Image:MoroccoMarrakech Koutoubia mosqueFromGarden1.jpg|Քութուպիա մզկիթը 
Image:Maroc Marrakech Menara Luc Viatour.JPG|Մենարա այգին
պատկեր:Djemaa el Fna, evening.JPG|Ճեմա ալ Ֆնա հրապարակը
պատկեր:MoroccoMarrakech souq.jpg|Խանութ՝ Մարաքէշի մէջ
File:Marrakesh I.jpg|Մարաքէշի ժամանակակից թաղամասերէն
File:Marrakesh II.jpg|Մետինայի փողոցը Մարաքէշի մէջ
File:Marrakesh III.jpg|Մարաքէշի մետինայի պատերը 
File:Morocco street food.jpg|Ճեմա ալ Ֆնա հրապարակ
File:Morocco arc.jpg|Մարաքէշ
File:Street in morocco.jpg|Մարաքէշ
File:Place morocco.jpg|Քութուպիա մզկիթը
File:House morocco.jpg|հին սինակոկ
File:Street view morocco.jpg|փողոց՝ Մարաքէշի մէջ

## Ծանօթագրութիւններ
Մկրտիչ Մկրտիչեան

**Մկրտիչ Մկրտիչեան** հայ գրականութեան վաստակաւոր ուսուցիչ։ 

## Կենսագրութիւն
Եղած է սասունցի ընտանիքի մը շառաւիղը։ Ուսումը ստացած է Երուսաղէմի Պատրիարքարանի ժառանգաւորացին մէջ, ուր աշակերտած է մեծանուն գրագէտ-գրաքննադատ Յակոբ Օշականին։ 

Դասաւանդած է Հալէպի Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանին մէջ։ Բերիոյ Հայոց Թեմի Ուսումնական Խորհուրդի հրատարակած հայերէնի քերականութեան շարքին հեղինակը։

## Ծանօթագրութիւններ
Արեւելագիտութիւն

**Արեւելագիտութիւն** կաճառական (անգլերէն՝ academic, *աքատէմիք)* այն դաշտն է որ կ՚ուսումնասիրէ Արեւելեան Ասիոյ եւ Արեւմտեան Ասիոյ (գաղութատիրական եւ աւելի տարածուած բառապաշարով կը կոչուին Միջին Արեւելք եւ Հեռաւոր Արեւելք, անգլերէն՝ Middle East, Far East) ընկերութիւնները, մշակոյթները, լեզուները, ժողովուրդները, պատմութիւնն ու հնագիտութիւնը։

## Տե՛ս Նաեւ

* Արաբագիտութիւն։
* Հնդկաբանութիւն։
* Թիւրքագիտութիւն։
* Հայագիտութիւն։
* Իրանագիտութիւն։
* Չինաբանութիւն։
* Հրէագիտութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ
Իրանագիտութիւն

**Իրանագիտութիւն** (Պարսկերէն՝ ايران‌شناسی *Īrānšenāsī, Իրան-շէնասի*) միջառարկայական ճիւղ մըն է որ կը վերաբերի իրանական ժողովուրդներու քաղաքակրթութեան, պատմութեան**,** գրականութեան, արուեստի, եւ մշակոյթի հետազօտութեամբ եւ ուսումնասիրութեամբ։ Անիկա մաս կը կազմէ աւելի ընդարձակ ճիւղի մը, որ կը կոչուի Արեւելագիտութիւն։

Իրանագիտութիւնը աւեի լայն է եւ կը տարբերի Պարսկագիտութենէն, որ յատկապէս կ՛ուսումնասիրէ պարսից (պարսիկներու) լեզուն եւ գրականութիւնը։ Իրանագիտութիւնը կը զբաղի ոչ միայն պարսից մշակոյթով, պատմութեամբ, լեզուով եւն․․․ Այլ նաեւ կարգ մը տարբեր պատմական եւ ժամանակակից իրանական ցեղերով, ինչպիսիքն են քիւրտերը, լուրիները (երբեմն լորիներ), կիլանցիները (կամ գիլանցիներ, երբեմն ալ ճիլանցիներ կամ ժիլանցիներ), թալիշները, տաճիկները, փաշթունները, օսերը (կամ օսեթիացիներ), պալուչները, սկիւթացիները, սարմաթները, ալանները, պարթեւները, սողտերը, պագտրիացիները, խուարազմացիներն ու մազանդարանցիները։

## Տե՛ս նաեւ

* Արեւելագիտութիւն։
* Արաբագիտութիւն։
* Չինագիտութիւն։
* Արաբագիտութիւն։
* Հայագիտութիւն։
* Թիւրքագիտութիւն։
* Հրէագիտութիւն:

## Ծանօթագրութիւներ
Անկքորի տաճարներ

**Անկքորի տաճարները,** կառուցուած են Քամպոտիոյ հիւսիսը գտնուող Սիէմ Ռիփ մեծ քաղաքին մօտ, պզտիկ գիւղի մը մէջ, որ ժամանակին խմերներու թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը համարուէր:

Անկքոր բառը փոխանցուած է սանսկրիտերէն «նակարա» (नगर) բառէն, որ կը նշանակէ«Սուրբ քաղաք»։ Անկքորի վերելքը կը սկսի 802-ին, երբ խմերներու կայսրը ինքզինք կը հռչակէ «Բացարձակ միապետ» եւ «Աստուած- թագաւոր» եւ կը շարունակուի մինչեւ ԺԵ. դարու վերջը։

Զարգացում ապրող զբօսաշրջութեան այս կեդրոնը ունի միջազգային օդակայան եւ ժամանակակից հիւրանոցներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Տաճարներ
Տը Սփրուս Կուս

մինի
**Տը Սփրուս Կուսը** եղած է աշխարհի ամէնէն մեծ օդանաւը: 

Աւելի քան 64 մեթր երկարութիւն ունեցող այս օդանաւին թեւերուն բացուածքը մօտաւորապէս 100 մեթր է: Ան միայն մէկ անգամ թռիչք կատարած է, 1947-ին: 
ձախից|մինի
Այս օդանաւը շինուած էր զինուորներ եւ զէնքեր փոխադրելու Բ. Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին: Սակայն երբ ան վերջապէս պատրաստ կ'ըլլայ իր պաշտօնը կատարելու, պատերազմը կ'աւարտի: Այժմ անիկա ցուցադրուած է Միացեալ Նահանգներու Օրեկոնի «Էվըրկրին աւիէյշըն էնտ սփէյս մուզիում» թանգարանին մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Օդանաւեր
Ստորոգութիւն: Բ. Համաշխարհային պատերազմ
Google Street View

մինի|250x250փքս
**«Կուկըլ սթրիթ վիու»**ն համացանցի վրայ Կուկըլ կայքէջին առաջարկած գործողութիւններէն մէկն է: Անոր միջոցով կարելի է «այցելել» աշխարհի որեւէ վայր, առանց «այցելողին» տեղէն շարժելու:

«Կուկըլ սթրիթ վիու»ն լոյս կը տեսնէ 25 Մայիս 2007-ին: Ան յղացուած է իբրեւ շարունակութիւնը «Կուկըլ մափս»ին, որ մարդոց տրամադրութեան տակ կը դնէ ամբողջ աշխարհի քարտէսները: Ան կարելիութիւնը կու տայ այդ կայքէջը գործածողներուն էականապէս տեսնելու աշխարհի որեւէ վայր` շնորհիւ անոր 360 աստիճան արձանագրուած նկարներուն: 

## Նկարագրութիւն

Յատուկ մեքենաներով եւ նկարելու գործիքներով օժտուած ինքնաշարժներ կը շրջին աշխարհի ճամբաներուն մէջ: Այս տարբեր տեսակի գործիքները տարբեր անկիւններէն նկարներ կ'առնեն իրենց անցած վայրերէն: Երբ այս բոլոր նկարները կը խմբուին եւ միասին կը դրուին, կարելի կ'ըլլայ յատուկ վայր մը 360 աստիճան տեսնել, այսինքն՝ ամբողջ շրջան մը դարձնելով մարդու նայուածքը: Ասիկա կարելիութիւնը կու տայ այդ պատկերները դիտողին ինքզինք զգալ այդ վայրին մէջ:

Այս ձեւով «Կուկըլ սթրիթ վու»ի ինքնաշարժները աւելի քան 220 միլիառ նկար առած են 2007-էն ի վեր, աւելի քան 100 երկիրներու մէջ: Այդ ինքնաշարժները կտրած են աւելի քան 16 միլիոն քմ, այսինքն` մօտաւորապէս 400 անգամ աշխարհին շուրջը:

###### Ամէնէն շատ այցելութիւններ արձանագրած երեք վայրերը
Ոեւէ մէկը կրնայ ուզած տեղը երթալ շնորհիւ «Կուկըլ սթրիթ վիու»ի, հետեւաբար այս կայքէջը գործածողները ամէնէն շատ «այցելած են» Տուպայի Պուրժ Խալիֆան, Փարիզի Էյֆէլ աշտարակը եւ Հնդկաստանի Թաժ Մահալը:
## Ծանօթագրութիւններ
Սարկասօ ծովը

մինի
**Սարկասօ ծովը**, կը գտնուի Ատլանտեան ովկիանոսին կեդրոնական մասին մէջ: Ծովը արեւմուտքէն կը սահմանափակուի «Կալֆ սթրիմ»ով, հիւսիսէն՝ Հիւսիս ատլանտեան հոսանքով, արեւելքէն՝ Քանարեան հոսանքով, իսկ հարաւէն՝ Հիւսիս ատլանտեան հասարակածային հոսանքով. չորսը միասին կը կազմեն ժամացոյցի սլաքի ուղղութեամբ շրջանառուող համակարգ մը։ Ովկիանոսին հոսանքները կը կոչուին Հիւսիսային Ատլանտեան շրջան:
ձախից|մինի
Սարկասօ ծովը միակ ծովն է, որ ծովափ չունի: Այս ծովը կը գտնուի Ատլանտեան ովկիանոսին մէջ, ունի մօտաւորապէս 1000 քմ լայնք եւ 3200 քմ երկայնք: 
Ան նշանաւոր է Սարկասում կոչուած ջրախոտով մը, եւ` օձաձուկերով, որոնք կը ցատկեն անոր ջուրերուն մէջ եւ հետագային հազարաւոր քիլոմեթրեր կը կտրեն` հոն վերադառնալու եւ իրենց հաւկիթները ածելու:
## Ծանօթագրութիւններ
«Մարաւիկլիա» զբօսանաւ

մինի|240x240փքս
**«Մարաւիկլիա»**ն զբօսանաւ մըն է, շինուած՝ Ֆրանսայի Սեն Նազերի նաւաշինարաններուն մէջ հազարաւոր անձերու աշխատանքով:

## Նկարագրութիւն
Ծովերու այս հսկան շինուած ամէնէն մեծ նաւն է` իր 315 մեթր երկարութեամբ, 43 մեթր լայնքով, 65 մեթր բարձրութեամբ եւ 171.598 թոն ծանրութեամբ: Ան կրնայ ընդունիլ մինչեւ 5714 ճամբորդ, եւ անոր արագութիւնը կրնայ հասնիլ ժամական 22 քմ-ի:

Այս նաւուն շինութիւնը կարօտած է 6 միլիոն ժամ աշխատանքի, մէկ միլիոն ժամ` անոր յղացման համար 1,5 միլիոն ժամ անոր պողպատէ մարմինին շինութեան համար, ապա 3,5 միլիոն ժամ` մնացած մանրամասնութիւններուն համար: Այս ձեւով, «Մարաւիկլիա» կը նմանի 300 հազար կտորէ բաղկացած հսկայական փազըլի մը, իր 1500 քմ երկար մալուխներով (քապլ) եւ 80 հազար լուսաւոր կէտերով:

Նաւուն վրայ գոյութիւն ունին` չորս լողաւազան, 12 ճաշարան, շարժապատկերի սրահ մը, վիտէօ խաղերու սրահ մը, քարաօքէի բեմ մը, ինչպէս նաեւ` 3 սահնակներով ջրային խաղավայր մը: Շրջապտոյտին ընթացքին ճամբորդները իրենց դաստակին վրայ կը կրեն ելեկտրոնային ապարանջան մը, որ անոնց կը ծառայէ իրենց սենեակին դուռը բանալու, ինչպէս նաեւ իրենց գնումներուն վճարումները ընելու:

Յունիս 2017-ի սկիզբը «Մարաւիկլիա» կը հասնի Հաւրի նաւահանգիստը: Անոր առաջին ճամբորդութիւնը կը սկսի Կիրակի, 4 Յունիս 2017-ին, կէսօրէ ետք ժամը 5:00-ին, դէպի Մարսէյ, ուր ան կը հասնի մէկ շաբաթ ետք: Մալթեան ընկերութեան մը պատկանող այս նաւը կը շրջի Միջերկրականին մէջ` իբրեւ գլխաւոր նաւահանգիստ ունենալով` Մարսէյը (Ֆրանսա), Ճենովան (Իտալիա) եւ Պարսելոնան (Սպանիա): Մէկ շաբթուան արտասովոր շրջապտոյտ մը, որուն ընթացքին կը հրամցուի 112.000 բաժին ճաշ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Նաւեր
«Հոպի-հորսինկ»

մինի|240x240փքս
**«Հոպի-հորսինկ»ը** նոր «մարզանք» մըն է, որ տարածուած է ֆինլանտացի 10,000 պարմանուհիներուն մէջ:

Այս մարզանքը կը կայանայ տախտակէ ձիու մը վրայ նստած` իսկական ձիու մրցումներու նման ցատկել արգելապատնէշներու վրայէն եւ ձիուն ձեւերը կատարել տալ:

Այս մարզաձեւը կ'ընդգրկէ մարմնամարզի մեծ բաժիններ, ցատկելու կարողութիւն եւ պալէի շարժումներ: Մասնակիցները մեծամասնութեամբ 10-18 տարեկան կ'ըլլան:
ձախից|մինի
«Մարզիկները» կրնան անձամբ շինել իրենց «ձիերը» կարելով, հիւսելով, եւ տարբեր տեսակի նիւթեր գործածելով:

Ֆինլանտայի Վանթաա քաղաքին մէջ 29 Ապրիլին 2017-ին, տեղի ունեցած է «հոպի-հորսինկ»ի մրցում մը, որուն մասնակցած է 200 մարզիկ` աւելի քան 1000 հանդիսատեսի ներկայութեան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Մարմնամարզութիւն
Օրնիթոփթերա Քրէօսուս

մինի
**Օրնիթոփթերա Քրէօսուս,** Ֆլուօ նարնջագոյն եւ ոսկի թեւերով թիթեռնիկ, որ կ'ապրի արեւադարձային անտառներուն մէջ:

## Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
Այս թիթեռնիկը երկրագունդին վրայ յայտնուած է 100 միլիոն տարի առաջ: 

Անոր էգին թեւերուն լայնքը կը հասնի 25 սմ-ի: Երկու ամիս թրթուրի վիճակի մէջ, ապա մէկ ամիս իր բոժոժին մէջ մնալէ ետք, թիթեռնիկը վերջապէս կը բանայ իր թեւերը. սակայն ան կ'ապրի 10-15 օր միայն:

1859-ին անգլիացի Ալֆրետ Ռասըլ Ուալլըս առաջին անգամ ըլլալով կը հանդիպի այս հսկայ թիթեռնիկին: Այդ ժամանակէն ի վեր շատեր փորձած են զայն տեսնել եւ նկարել, սակայն անոնք բնաւ չեն յաջողած:

Միայն մէկ անձ` Ալիսի, որ ծնած է Ինտոնեզիոյ Մալուքու արշիպեղագոսի մէջ եւ շատ լաւ ծանօթ է Պաքան կղզիին վայրի անտառին, գիտէ` ո՛ւր գտնել զայն: Սակայն 1970-ական թուականներուն այս հսկայ թիթեռնիկին ապօրինի որսագողութեան, զայն հաւաքածոներ կազմողներու ծախելու համար եւ անտառահատումին պատճառով ան անհետացումի վտանգին ենթակայ է:
մինի
Բնութեան պահպանումի միջազգային «Ուըրլտ ուայտ ֆանտ» կազմակերպութեան յանձնարարութեամբ, շրջանի բնակիչները դիմած են «Ֆարմինկ»ի դրութեան: Անոնք յատուկ խոնաւ սենեակներու մէջ կը պահեն եւ հոգ կը տանին բոժոժներուն, ապա օրինաւոր կերպով զանոնք ծախելու, եւ այս ձեւով թիթեռնիկները պահպանելու համար:

Ան փոքրիկ «ագարակ» մը շինած է կղզիին կեդրոնը, գաղտնի փոքր հովիտի մը մէջ, որ զբօսաշրջիկներու սովորական շրջաններէն հեռու կը գտնուի, եւ ուր կարելի է հասնիլ միայն տեղացի բնակիչներուն օգնութեամբ:

2013-ին խումբ մը բնագէտներ կրցած են  կապուիլ Ալիսիի հետ` մօտէն ծանօթանալու թիթեռնիկներու թագաւորին: Անոնք կը դառնան առաջին անձերը, որոնք պիտի կարենան զայն նկարել:
## Ծանօթագրութիւններ