Ակաթա Քրիսթի

**Տէյմ Ակաթա  Մէրի Քլարիսա  Քրիսթի** (, 15 Սեպտեմբեր, 1890, Տեւոն, Անգլիա - 12 Յունուար, 1976, Ուինթըրպրուք, Անգլիա): Քրիսթին իր առաջին ամուսինին մականունն է: Ան Անգլիացի գրող է: Հրատարակած է աւելի քան 60 սոսկումի վէպեր, 6 սիրային վէպեր եւ 19 հաւաքածոներ:

Ակաթա Քրիսթիի գիրքերը հրատարակուած են աւելի քան 2 միլիոն օրինակով եւ թարգմանուած են աւելի քան 100 լեզուներու, նաեւ հայերէնի:

Անոր The Mousetrap թատերագրութիւնը, առաջին անգամ բեմադրուած է 1952 թուականին եւ բազմաթիւ տեղեր կը շարունակուի մինչեւ այսօր:

Ակաթա Քրիսթիի ստեղծագործութիւնները ըստ թարգմանութեան, աշխարհի առաջինն են:

## Կենսագրութիւն
Ակաթա Քրիսթի ծնած է հարուստ ընտանիքի մը մէջ,15 Սեպտեմբեր, 1890 թուականին, Անգլիա:

Ակաթա Քրիսթին ունէր մէկ քոյր եւ մէկ եղբայր: Ան սկսած է գրել քրոջմէն ներշնչուելով: Քոյրը կը գրէր զուարճալի պատմութիւններ եւ որպէսզի իրարմէ տարբեր ըլլան՝ Քրիսթին կ'որոշէ գրել սարսափի պատմութիւններ: Անոնց ծնողները, չհամաձայնելով իրենց պատմութիւններ գրելու ստեղծագործութեամբ, երկար ժամանակ Ակաթային կ'արգիլեն գրելը: Երբ Ակաթային հայրը կը մահանայ, ընտանիքը կ'որոշէ տեղափոխուիլ Կիպրոս, որովհետեւ հոն կեանքը աւելի դիւրին եւ աժան էր:
thumb|150px|Ակաթա Քրիսթին իր մանկութեան ժամանակ:
Սակայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը տեղի կ'ունենայ եւ Ակաթան կը սկսի աշխատիլ Կարմիր Խաչ հիւանդանոցին մէջ։ Հոն ան կը սորվի դեղերու պատրաստութեան մասին եւ կը ծանօթանայ տարբեր թոյներու տեսակներու: Յետագային, այս տեղեկութիւնները կ'օգտագործէ իր վէպերուն մէջ:

Ակաթան գրած է աւելի քան 100 վէպեր, կարճ պատմութիւններ եւ բանաստեղծութիւններ: Ան պարգեւատրուած է Բրիտանական կայսրութեան երրորդ աստիճանի շքանշանով եւ գրական պարգեւներով: Զարմանալիօրէն, Ակաթան երբեք լրջօրէն չէ մօտեցած իր արուեստին, այլ աւելի կարեւորութիւն եւ հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է իր գիտական նախասիրութիւններուն եւ ամուսինին գործին, որ հնագիտութիւն էր:

Ակաթա Քրիսթին համարձակ եւ ուժեղ կին մըն էր եւ օդաչու էր:
thumb|upright|Ակաթա Քրիսթիին գերեզմանը:
1971 թուականէն, 1974 թուական Ակաթային առողջութիւնը կը սկսի վատթարանալ, բայց ան կը շարունակէ գրել: Քանի մը Քանատացի մասնագէտներ կ'ըսեն թէ ան կրնայ ըլլալ կը տառապէր յիշողութեան դժուարութիւններէ: 

Ակաթան կը մահանայ 12 Յունուար, 1976 թուականին, 85 տարեկանին, Անգլիոյ մէջ։ Երկու տարի վերջ ալ կը մահանայ իր ամուսինը:

Ան ունի միայն մէկ զաւակ, Ռոզալինտ Հիքսը:

Իր գիրքերէն են՝
* *The Murder of Roger Ackroyd* (1926)
* *Peril at End House* (1932)
* *Murder on the Orient Express* (1934)
* *The ABC Murders* (1935)
* *And Then There Were None* (1939)
* *Five Little Pigs* (1943)
* *Crooked House* (1949)
* *A Murder is Announced* (1950)
* *Endless Night* (1967)
* *Curtain: Poirot's Last Case* ( հրատարակուած՝ 1975 թուականին, բայց գրուած է երկրորդ համաշխարհային պատերազմին ժամանակ):

## Գործերը

### Գրական Երկեր
**Էրքիւլ Փուարօ եւ Միս Մարփըլ**

Քրիսթիի հրատարակած առաջին գիրքը՝ «Խորհրդաւոր արկածը Սթայլզի մէջ» (The Mysterious Affair at Styles), լոյս տեսաւ 1920-ին, ուր առաջին անգամ յայտնուեցաւ քննիչ Էրքիւլ Փուարոն։ Ան յայտնուած է հեղինակի 33 վէպերուն եւ աւելի քան 50 պատմուածքներուն մէջ։

Տարիներու ընթացքին, Քրիսթին սկսաւ յոգնիլ Փուարոյէն, ճիշդ ինչպէս Քոնան Տոյլը՝ Շերլոք Հոլմզէն։ 1930-ականներու աւարտին, Քրիսթին իր օրագրին մէջ կը գրէր, թէ Փուարոն իրեն համար դարձած է «անտանելի», իսկ 1960-ականներուն զայն կը նկատէր «եսակեդրոն եւ տհաճ մէկը»։ Կենսագիր Թոմփսընը կը կարծէ, որ Քրիսթիի այս բացասական վերաբերմունքը երբեմն չափազանցուած է՝ նշելով, որ «կեանքի ուշ շրջանին ան այնպիսի եռանդով կը պաշտպանէր զինք սխալ ներկայացումներէ, կարծես Փուարոն իր սեփական զաւակը ըլլար»։ Ի տարբերութիւն Տոյլի, ան չփորձեց սպաննել իր քննիչը, քանի դեռ ան ժողովրդականութիւն կը վայելէր։ Իր դերակատարներու ցանկը փոքրցնելու համար, ան ամուսնացուց Փուարոյի օգնականը՝ հարիւրապետ Արթուր Հասթինկզը։

Միս Ճէյն Մարփըլը առաջին անգամ յայտնուեցաւ պատմուածքներու շարքի մը մէջ, որ սկսաւ հրատարակուիլ 1927 Դեկտեմբերին եւ յետագային ամփոփուեցաւ «Տասնըերեք խնդիրներ» (The Thirteen Problems) հատորին մէջ։ Մարփըլը ազնուազարմ, տարեց օրիորդ մըն էր, որ ոճիրները կը լուծէր՝ զանոնք բաղդատելով անգլիական գիւղական կեանքի հետ։ Քրիսթին ըսած է. «Միս Մարփըլը ոչ մէկ ձեւով մեծ մօրս պատկերն էր. ան շատ աւելի մանրակրկիտ ու «պառաւ աղջկայ» բնաւորութիւն ունէր, քան մեծ մայրս երբեւէ եղած է»։ Այսուհանդերձ, անոր ինքնակենսագրութիւնը սերտ կապ մը կը հաստատէ կերպարին եւ Քրիսթիի խորթ մեծ մօր՝ Մարկարէթ Միլլըրի միջեւ։ Թէ՛ Մարփըլը եւ թէ՛ Միլլըրը «միշտ վատագոյնը կը սպասէին ամէնէն ու ամէն ինչէն, եւ գրեթէ սարսափելի ճշգրտութեամբ միշտ իրաւացի դուրս կու գային»։ Մարփըլը յայտնուած է 12 վէպերու եւ 20 պատմուածքներու մէջ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, Քրիսթին գրեց երկու վէպ՝ «Վարագոյրը» (Curtain) եւ «Քնացած սպանութիւնը» (Sleeping Murder)՝ համապատասխանաբար Փուարոյի եւ Մարփըլի գլխաւորութեամբ։ Երկու գիրքերն ալ պահուեցան դրամատան պահարանի մը մէջ, իսկ անոնց հեղինակային իրաւունքները ան նուիրեց իր դստեր եւ ամուսնոյն՝ իբրեւ ապահովագրութիւն։ 1974-ին սրտի կաթուածէ եւ ծանր իյնալէ մը ետք, Քրիսթին այլեւս չկրցաւ գրել։ Դուստրը արտօնեց «Վարագոյրը» վէպի հրատարակութիւնը 1975-ին, իսկ «Քնացած սպանութիւնը» լոյս տեսաւ յետմահու՝ 1976-ին։

«Վարագոյր»-ի հրատարակութենէն քիչ առաջ, Փուարոն դարձաւ առաջին երեւակայական կերպարը, որուն մահախօսականը տպագրուեցաւ The New York Times-ի առաջին էջին վրայ (6 Օգոստոս 1975)։

Քրիսթին երբեք չէ գրած վէպ կամ պատմուածք, ուր Փուարոն եւ Միս Մարփըլը միասին հանդէս կու գան։ 2008-ին յայտնաբերուած ձայնագրութեան մը մէջ ան կը բացատրէ պատճառը. «Էրքիւլ Փուարոն՝ այդ կատարեալ եսասէրը, պիտի չսիրէր, որ տարեց օրիորդ մը իրեն դաս տայ կամ թելադրութիւններ ընէ։ Փուարոն՝ արհեստավարժ քննիչը, բնաւ հանգիստ պիտի չզգար Միս Մարփըլի աշխարհին մէջ»։

2013-էն ի վեր, Քրիսթիի ընտանիքին աջակցութեամբ, բրիտանացի գրող Սոֆի Հաննան շարունակեց Փուարոյի շարքը՝ հրատարակելով նոր վէպեր, ինչպէս՝ «Մենագիրով սպանութիւնները» (The Monogram Murders) եւ ուրիշներ։ Իսկ 2022-ին լոյս տեսաւ «Մարփըլ» պատմուածքներու ժողովածուն, ուր իւրաքանչիւր գլուխ գրուած է տարբեր հեղինակներու կողմէ։

### Վիպագրական Բանաձեւեր եւ Սիւժէի Հնարքներ
Իր ասպարէզի կանուխ շրջանին, լրագրող մը նկատած է, որ «անոր սիւժէները հաւանական են, տրամաբանական եւ միշտ նոր»։ Ըստ գրող Սոֆի Հաննայի՝ «իւրաքանչիւր վէպի սկիզբը ան մեզի կը ներկայացնէ թուացեալ անկարելի կացութիւն մը, եւ մենք մոլորած կը մնանք՝ հարց տալով, թէ «այս մէկը ինչպէ՞ս կրնայ պատահիլ»։ Յետոյ, կամաց-կամաց, ան կը յայտնէ, թէ ինչպէս այդ անկարելին ոչ միայն կարելի է, այլեւ միակ բանը, որ կրնար պատահած ըլլալ»։

Քրիսթին իր պատմելաոճի հնարքները զարգացուց քննչական գրականութեան «Ոսկեդար»-ուն ընթացքին։ Հեղինակ Տիլիս Ուինը Քրիսթին անուանած է «Coziness» (յարմարաւէտ/մտերիմ) ենթասեռի մեծագոյն ներկայացուցիչը։ Այս ոճը յատկանշական է իր փոքր գիւղական միջավայրով, թեթեւակի ազնուական կապեր ունեցող հերոսով, բազմաթիւ շփոթեցնող հետքերով (red herrings) եւ արծաթեայ թուղթ բացող դանակներով կամ Փարակուայէն ներածուած թոյներով սպանութիւններ կատարելու հակումով։ Քրիսթիի վէպերուն բնորոշ աւարտին, քննիչը սովորաբար ողջ մնացած կասկածեալները կը հաւաքէ մէկ սենեակի մէջ, կը բացատրէ իր տրամաբանական եզրակացութիւններու ընթացքը եւ կը յայտնէ յանցագործը։ Սակայն կան բացառութիւններ, ուր յանցագործը ինքը կը բացատրէ ամէն ինչ (ինչպէս՝ «Եւ ոչ ոք մնաց» եւ «Անվերջ գիշեր» վէպերուն մէջ)։

Քրիսթին չսահմանափակուեցաւ միայն անգլիական գիւղերով. գործողութիւնը կրնար տեղի ունենալ պզտիկ կղզիի մը վրայ, օդանաւի մը մէջ, գնացքի մը մէջ, շոգենաւի վրայ կամ նոյնիսկ հնագիտական պեղումներու վայրի մը մէջ։ Սակայն հաւանական կասկածեալներու շրջանակը սովորաբար փակ է եւ մտերիմ՝ ընտանիքի անդամներ, բարեկամներ, սպասաւորներ կամ ճամբորդակիցներ։ Թէեւ կերպարները յաճախ տիպարային են (ինչպէս՝ «ճակատագրական կինը» կամ անտարբեր գնդապետը), անոնք կրնան շրջուիլ՝ ընթերցողը մոլորեցնելու համար։ Մղիչ ուժը գրեթէ միշտ դրամն է. «Քրիսթիի քով շատ քիչ են այն մարդասպանները, որոնք սպանութենէն ինքնին հաճոյք կը զգան»։

Դեղագիտութեան մասնագէտ Մայքըլ Ճերալտը նկատած է, որ անոր վէպերուն աւելի քան կէսին մէջ զոհերը կը թունաւորուին։ Օգտագործուած են նաեւ ատրճանակներ, դանակներ, պարաններ եւ նոյնիսկ տապար մը, բայց ըստ Ճոն Քարընի՝ «Քրիսթին երբեք չէ դիմած բարդ մեքենական կամ գիտական միջոցներու» իր հնարամտութիւնը բացատրելու համար։ Անոր շատ մը «հետքերը» սովորական առարկաներ են՝ օրացոյց մը, սուրճի գաւաթ մը, մոմէ ծաղիկներ կամ գարեջուրի շիշ մը։

Յաճախ յանցագործը կը դառնայ այն կերպարը, որուն վրայ կասկածը ամենաքիչն է։ 2007-ին Պրայըն Ալտիս պատմած է, թէ Քրիսթին իրեն ըսած էր, որ ինք կը գրէր գիրքը մինչեւ վերջին գլուխը, յետոյ կը որոշէր, թէ ո՛վ է ամենաանհաւանական կասկածեալը, եւ ետ երթալով անհրաժեշտ փոփոխութիւնները կը կատարէր՝ այդ անձը «ծուղակը ձգելու» համար։ Սակայն անոր նոթատետրերուն ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ ան նախ կը ստեղծէր կերպարները, կը ընտրէր վայրը, ապա կը պատրաստէր տեսարաններու ցանկը, ուր յատուկ հետքեր պիտի յայտնուէին։

2013-ին, Ոճրային Գրողներու Միութեան 600 անդամներ «Ռոճըր Աքրոյտի սպանութիւնը» (The Murder of Roger Ackroyd) ընտրեցին որպէս «երբեւէ գրուած լաւագոյն քննչական վէպը»։ Իսկ 2015-ին, հեղինակի 125-ամեակին առթիւ, «Եւ ոչ ոք մնաց» (And Then There Were None) վէպը յայտարարուեցաւ որպէս աշխարհի սիրուած Քրիսթիի գործը։ Այս վէպը ցոյց կու տայ թէ՛ իր բանաձեւերու կիրարկումը եւ թէ՛ զանոնք մէկդի ձգելու պատրաստակամութիւնը. հոն չկայ քննիչ, չկան հարցաքննութիւններ, եւ ոչ ոք ողջ կը մնայ աւարտին։ Ինչպէս Քրիսթին ըսած է. «Տասը հոգի պէտք էր մեռնէին՝ առանց ծիծաղելի դառնալու կամ մարդասպանին ինքնութիւնը ակնյայտ ըլլալու»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անգլիացի արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:15 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:12 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով