open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վասպուրական Լեռնաշղթայ

**Վասպուրական Լեռնաշղթայ** կամ **Կոտուր Զագրոշեան Լեռնաշղթայ**, սկիզբ կ'առնէ Թոնտուրէկէն, ուղղուելով դէպի հարաւ կանգ կ'առնէ Սուրովա գագաթի մօտակայքը։ Սուրովայէն սկիզբ կ'առնէ Զագրոշեան լեռնաշղթան, որ կ'ուղղուի դէպի հարաւ, հարաւ-արեւելք ու կը հասնի մինչեւ Թալիշի լեռներու մօտակայքը։ Լեռնաշղթայի արեւմտեան մասը կը կոչուի Սալմաստ, իսկ կեդրոնական մասը՝ Ղարատաղի լեռներ։ Բնութիւնը վայրի է եւ ունի նշանաւոր լեռնանցքներ որոնցմէ են՝ 
*Սալմաստ գետի մօտակայքը գտնուող Խանասորի լեռնանցքը, ուր տեղի ունեցած է 1897 թուականին Խանասորի արշաւանքը։
*Բաշկալայի լեռնանցք
*Ռեւանտուզ
Երկարութիւնը մօտ 120 քմ է, միջին բարձրութիւնը՝ 2800-2900 մ, առանձին գագաթներ կ'անցնին 3200 մ-էն (Հաճի պէյ, 3292 մ, Աւրին, 3623 մ)։ Լանջերը խիստ մասնատուած են, նշանաւոր է Կոտուր գետի միջանցիկ խոր հովիտը, որմով կ'անցնի Վան-Թաւրիզ երկաթուղին։ Վասպուրականի լեռները կազմուած են կաւիճի ժամանակաշրջանի կրաքարերու եւ մերգելներու ծալքաւոր եւ խզումներով բեկորազատուած շերտախումբերէ, որոնց մէջ նեդրուած են գերհիմքային ապարներու զանգուածներ։ Նախալեռնային գրաբենային իջուածքները (Բերկրիի, Արճիշակի) լեցուած են ծովային եւ չորրորդականի լճագետային հզօր նստուածքներով։ Վասպուրականի լեռներու յօրինուածական կառուցուածքը կը պայմանաւորուի անոր անհամաչափական ձեւաւորութեան՝ արեւմուտքը՝ խզումնային զառիթափ աստիճանաւոր, արեւելքը՝ միաթեք լանջերով։

Կլիման ցամաքային է, ցուրտ ձմեռներով եւ շոգ ամառներով։ Տարեկան տեղումները՝ 100-500 մմ։ Տեղումներու առաւելագոյնը կ'ըլլայ գարնան։ Վասպուրականի լեռներուն բնորոշ է լանդշաֆտներու բարձունքային գօտիականութիւնը, տարածուած են տափաստանները, մերձալպեան եւ ալպեան մարգագետինները։ Գետահովիտներուն մէջ կը հանդիպին պուրակային տեսակի անտառներ եւ ֆրիգանայ։ Օգտակար հանածոները չեն ուսումնասիրուած։

## Աղբիւրներ
* [Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (հ․ 11, էջ 297)](https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/297)
* Հայաստանի Բնաշխարհ (հանրագիտարան)
Փարիզի Աստուածամօր Տաճար

300px|մինի
**Փարիզի Աստուածամօր Տաճար** (Նոթր Տամ տը Փաղի, ֆր.՝ *Notre Dame de Paris, nɔtʁ dam də paʁi*), կաթոլիկ եկեղեցի Փարիզի կեդրոնը, մայրաքաղաքի գլխաւոր խորհրդանիշներղն մէկը: Տաճարը կը պատկանի Փարիզի թեմին: Տեղակայուած է Սիտէ կղզի արեւելեան մասը՝ Փարիզի 4-րդ շրջանին մէջ։ Տաճարի տեղը եղած է Փարիզի առաջին քրիստոնէական եկեղեցին՝ Սուրբ Ստեփանոսի բազիլիկը, որն ալ իր հերթին կառուցուած է կալա-հռոմէական Եուփիթէր աստուծոյ տաճարի հիմքերուն վրայ: Գոթական տաճարը կառուցուած է Փարիզի եպիսկոպոս Մորիս տը Սիւլիի նախաձեռնութեամբ՝ 1163-էն 1345 թուականները ինկած ժամանակահատուածին: Տաճարի խորանի հատուածը օծուած է 1182-ին: Արեւմտեան ճակատի եւ աշտարակներու կառուցումը աւարտած է 13-րդ դարու երկրորդ քառորդին: 1235-էն մեծ փոփոխութիւններու ենթարկուած է. նաւի կոնտրֆորսերի միջեւ կառուցուած են մատուռներ (13-րդ դարու կէսեր), խնչաթեւ չափերը մեծացած են (ճարտարապետեր՝ Ժան տը Շէլ, Փիեր տը Մոնթրէյ), աւելացուած են դասի մատուռները (Փիեր տը Շէլ, Ժան Ռավի): 19-րդ դարուն Էժէն Էմանուէլ Վիոլէ լը Տիւկի ղեկավարութեամբ Ֆրանսական յեղափոխութենէն տուժած տաճարի արձանային հատուածը վերականգման ենթարկուած է, վերականգնած են նաւի վարդակ պատուհանները եւ նոր ծայրաձող տեղադրած են:   

Յետագային՝ 1831-ին՝ Վիքթոր Հիւկոյի «Փարիզի Աստուածամօր տաճարը» նովելի հրապարակումէն ետք, կառոյցի հանրաճանաչութիւնը վերածնուած է: 1963-ի սկիզբը տաճարի ճակատային հատուածը մաքրուած է դարերու ծուխէն եւ մուրէն՝ վերականգնելով իր իրական գոյնը: Մէկ այլ մաքրման եւ վերականգմնան արշաւ սկսած է 1991-2000 թուականներուն:  

Փարիզի Աստուածամօր տաճարը Փարիզի թեմի առաջնորդանիստ տաճարն է: Իւրաքանչիւր տարի աւելի քան 12 միլիոն անձ կ՛այցելէ տաճարը, այդ իսկ պատճառով այն կը համարուի Փարիզի ամենաշատ այցելուող յուշարձանը:

Տաճարի մուտքային մասը բաղկացած է երեք կամարներէ։ Մեջտեղինը կը պատկերէ Ահեղ դատաստանը։ Բարձրութեան վրայ պատկերուած է Յիսուսը, իսկ անոր կողքերը առաքեալներն են, 6-ը՝ աջէն, 6-ը՝ ձախէն։ Ձախ կամարը նուիրուած է Տիրամօրը, աջը՝ Սուրբ Աննային։ Վերը Պիպլիական թագաւորներն են։ Կեդրոնը Վարդն է, Տիրամայրը Սուրբերու հետ։
մինի|15 Ապրիլ 2019-ին Նոթր Տամ տաճարին մէջ բռնկած հրդեհը
15 Ապրիլ 2019-ին տաճարը հրդեհուած է: Այն կրած է մեծ վնասներ, որոնց կարգին քանդուած է սրածայր գմբէթը եւ վնասուած տանիքի 2/3-ը: Ըստ նախնական վարկածի՝ հրդեհի պատճառը տաճարին մէջ ընթացող վերականգնողական աշխատանքներն են:  

## Պատկերասրահ

Nave of Notre-Dame de Paris, 22 June 2014 002.jpg
North rose window of Notre-Dame de Paris, Aug 2010.jpg
Paris Notre-Dame South View 03.JPG
Notre Dame de Paris 2013-07-24.jpg
Flèche Notre-Dame de Paris.jpg
Paris - Cathédrale Notre-Dame - Trésor de la cathédrale - Ornements sacerdotaux -3.JPG
050903 Paris 052 NotreDame memoriaInglesi.JPG
Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg
Notre dame de paris, statua della nostra signora di parigi.JPG
Notre-Dame de Paris, Tympanum of of the Last Judgment.jpg
Henri Le Secq near a Gargoyle.jpg
Close look of the details on the Tympanum of the Last Judgment.jpg
Choeur de ND de Paris 1669.jpg
Jacques-Louis David - The Coronation of Napoleon (1805-1807).jpg
Fête de la Raison 1793.jpg
Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg


## Արտաքին յղումներ
* Փարիզի Աստուածամօր տաճարը Dasaran.am կայքին մէջ 

## Ծանօթագրութիւններ
Հայրենիք

**Հայրենիք**, իւրաքանչիւր ժողովուրդ գոյատեւելու եւ բնականոն կեանքով ապրելու համար պէտք է ունենայ իր ազատ եւ անկախ Հայրենիքը։

Հայրենիքը ժողովուրդի մը պատմական ապրելատարածքն է։ Հայրենիքի գաղափարի ակունքները սկիզբ կ՛առնեն դարերու խորքէն եւ ունին պատմաէթնիկական բնոյթ։

Սակայն ամէն մէկ տարածք դեռ Հայրենիք չէ։ Հողը Հայրենիք կը դառնայ դարերու ընթացքին՝ 
*երբ կը պատուուի ժողովուրդի պատմամշակութային, ազգագրական, ճարտարապետական յուշարձաններով, նախնիներու գերեզմաններով.
*երբ ան կը սրբագործուի թշնամիներու դէմ մղուած պատերազմներու ընթացքին տարած յաղթանակներով եւ հերոսներու թափած արիւնով.
*երբ կը ձեւաւորուին ազգային բնաւորութեան գիծերը, ազգային նկարագիրը, աւանդութիւնները, բարքերը, տարազը, լեզուական առանձնայատկութիւնները եւ ազգային ինքնագիտակցութիւնը.
*երբ այդ հողը ժողովուրդի պատմական յիշողութեան մէջ կը մտնէ ֆոլկլորային՝ ազատագրական առասպելներով, էպոսով, երգերով, հեքիաթներով ու հոգեպէս հարազատ կը դառնայ.
*երբ ժողովուրդը կը դառնայ հոգեւոր ամբողջութիւն.
*երբ «հող» հասկացութիւնը կը վերածուի «տուն» հասկացութեան, իսկ «տուն» հասկացութիւնն ալ «Երկիր» ու «Հայրենիք» հասկացութիւններու եւ կը մտնեն ցեղի արեան ու «գենի» մէջ որպէս անոր գոյատեւման հիմնական պայման։

Հայրենիք կոչուող ապրելատարածքին մէջ իւրաքանչիւր ժողովուրդ անպայման պէտք է ունենայ ազատ, անկախ պետականութիւն, որովհետեւ միայն ան ի վիճակի է ապահովելու ժողովուրդի գոյատեւման եւ բազմակողմանի զարգացումին հնարաւորութիւնը։ Ազատ Հայրենիքն ու անկախ պետականութիւնը այն հզօր գործօններն են, որոնք կ՛ապահովեն ժողովուրդի բնականոն զարգացումը։

Այդ է պատճառը, որ պայքարը Հայրենիքի ու անկախ պետականութեան համար կը վերածուի գոյատեւման, կենաց ու մահուան կռիւի։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Թորոնթոհայ (ամսաթերթ)

**Թորոնթոհայ**, հիմնադրուած է 2005 թուականին, իր տարբեր թեմաներով եւ հետաքրքրական յօդուածներով, ինչպէս անգլերէն, այնպէս ալ հայերէն, դարձեր է Թորոնթոյի հայ համայնքի հարթակը:

Թորոնթոհայն ունի նաեւ նորութիւններ եւ յօդուածներ Հայաստանի մասին, հայ արտասահմանցի եւ այլ հետաքրքիր եւ զուարճալի թեմաներ: Այն լայնօրէն կ'ընթերցուի եւ կը փնտռուի համայնքի անդամներուն կողմէն եւ կը շարունակէ բարձրացնել ընթերցողութիւնը կայուն քայլերով:
Թորոնթոհայը կը տպագրուի շարք մը փորձառու լրատուամիջոցներու մասնագէտներու կողմէն` երկար տարիներ եւ այժմ սփիւռքի մէջ յայտնի թերթ է: Իր այժմէական խմբագրական բովանդակութիւնը, նորարարական ծրագծականը եւ էջադրումը օժտած է հրատարակութեան նոր եւ ժամանակակից տեսք:

Մօտաւորապէս 3000 օրինակ կը բաշխուի ամէն ամիս Թորոնթոյի եւ յարակից շրջաններու մէջ  գտնուող բոլոր խոշոր հայկական կեդրոններուն, եկեղեցիներուն, դպրոցներուն, գրասենեակներուն եւ Միջին Արեւելեան խանութներուն:

Կրկնօրինակներու առաքումը կը մատուցուի նաեւ հարաւային Օնթարիօ հայ համայնքներուն, ներառեալ Քէմպրիճի, Համիլթոնի եւ Սբ. Քեթրինի, մօտաւորապէս ընթերցողութիւնը հասանելի դարձնելով 20.000 ընթերցողի:

Թորոնթոհայի առցանց հրատարակուող էջերը «issuu» հասանելի են հետեւեալ հասցէով` https://issuu.com/torontohye

Թորոնթոհայը  անվճար է: Բայց եւ այնպէս, տնային բաժանորդագրութիւնները մատչելի են $ 40 Գանատական տարեկան բաժանորդագրութեամբ:

Աւելի քան տասնամեակ մը արդէն, Թորոնթոհայը  նոյնպէս դարձած է արդիւնաւէտ գովազդային գործիք բազմաթիւ ընկերութիւններու եւ համայնքային կազմակերպութիւններու համար:

Թորոնթոհայի կայքէջը՝ http://torontohye.ca ։
## Խմբագրութեան Անձնակազմ

* Թորոնթոհայ ամսաթերթի խմբագիր՝ Կարին Սաղտըճեան-Տէր Յակոբեան,

* Էջադրումի եւ ծրագծական արուեստի ծրագրող` Արա Տէր Յարութիւնեան,

* Վարիչ` Հելէն Նաճարեան,

* Գովազդի վաճառք՝ Սեւակ Յարութիւնեան։

## Պարգեւներ

Ուրբաթ, 19 Մայիս, 2017-ին «Victoria Day» երկար շաբաթավերջի նախօրեակին՝ Թորոնթոյի Հայ Կեդրոնի սրահին մէջ եռուզեռ է։

Մուտքին՝ «Թորոնթոհայ» ամսաթերթի տասներկու տարիներու վաստակը՝ մեծ կլոր սեղանին վրայ ճաշակաւոր կերպով իրարու վրայ դիզուած թերթերու կոյտը՝ Թորոնթոյի հայ համայնքին յատկապէս ու հայութեան ընդհանրապէս՝ պատմութենէն փրցուած հատոր մը ըլլայ կարծես, որուն էջերուն մէջ կան բազմաթիւ յատկանշական ձեռքբերումներ, պատերազմ ու խաղաղութիւն, համով ճաշեր, միութենական անծայրածիր գործունէութիւն, առօրեայ մտորումներ, գրական գոհարներ, թուաբանութեան անկիւն, հին ու նորօրեայ հերոսներ ու վերջապէս՝ անցեալն ու ապագան, համամարդկայինն ու ազգայինը իրարու շաղախող՝ թիւով 139 հրատարակութիւն։

NEPMCC- Best Editorial Concept Լաւագոյն Խմբագրական Մտապատկեր

NEPMCC- Best Graphic Design Լաւագոյն ծրագծական արուեստ

RA Ministry of Diaspora- Award for Promoting and Armenian Culture and Language  Սփիւռքի Նախարարութեան պարգեւատրումը՝  Հայ Մշակոյթը եւ Հայ լեզուն խթանման աւանդի համար:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Պաշտօնական կայքը
* Թորոնթոհայ Ամսաթերթը՝ Դէպի Նոր Հորիզոններ

Ստորոգութիւն:Հայկական ամսաթերթեր 
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ ամսաթերթեր
Կրին Տէյ

**Կրին Տէյ**,  ամերիկեան ռոք-խումբ է, հիմնուած 1987 թուականին Գալիֆորնիայի Իսթ-Պէյ քաղաքին մէջ։ Խումբը ունի երեք հիմնական մասնակից՝ Պիլլի Ճօ Արմսթրոնկ (երգիչ, կիթառ), Մայք Տիորնտ ([bass, օգնական երգիչ) եւ Տրէ Քուլ (հարուածային). 

## Ալպոմներ
Խումբը հրապարակած է 11 սդուտիական ալպոմ՝ առաջին երկու ալպոմները հրապարակուած են *Lookout!* լէյպլին մէջ, մնացածը` *[[Reprise Records]]* լէյպլին մէջ։

**[[39/Smooth]]* (1990)
**[[Kerplunk!]]* (1992)
**[[Dookie]]* (1994)
**[[Insomniac]]* (1995)
**[[Nimrod]]* (1997)
*** (2000)
**[[American Idiot]]* (2004)
**[[21st Century Breakdown]]* (2009)
**[[¡Uno!]]* (2012)
**[[¡Dos!]]* (2012)
**[[¡Tré!]]* (2012)
* *Revolution Radio* (2016)
* *Father of All Motherfuckers* (2020)
* *Saviors* (2024)

## Ծանօթագրութիւններ
Կոմիտասեան Պատարագ

**Կոմիտասի Պատարագը**, Կոմիտաս Վարդապետին հեղինակած արական երգչախումբի Պատարագ: 

## Նկարագրութիւն
Հայ հանճարեղ խմբավար Կոմիտաս Վարդապետ Էջմիածինի մէջ իր կրթութիւնը ստանալով եւ հոգեւոր ճեմարանին մէջ աշխատելով, ժողովրդական երգերուն կողքին յատուկ կարեւորութիւն տուաւ հայ հոգեւոր երաժշտութեան։ Կոմիտասեան խնամատար յանձնաժողովին ջանքերով, ան Պատարագը առաջին անգամ հրատարակեց 1933 թուականին Փարիզի մէջ, «Դաշնաւորեալ Երգեցողութիւնք Սրբոյ Պատարագի, Վասն Միասեռ Արական Խմբի» խորագիրով: Բնագիրը սեւագրութենէն մաքրագրեց եւ խմբագրեց Կոմիտասի սան, երգահան եւ խմբավար Վարդան Սարգիսեանը։Սուրբ Պատարագը առաջին անգամ ձայնագրուեցաւ 1988-ին Երեւանի մէջ։ 

## Կոմիտասեան Պատարագին Առանձնայատկութիւնները
Կոմիտասի Պատարագը կը յատկանշուի ինքնատիպութեամբ եւ համարձակ նորարութեամբ, հագեցած՝ աշխարհիկ ոգիով, որուն պատճառով Հայ Եկեղեցին սկզբնական շրջանին անհամապատասխան համարեց զայն եւ չընդունեց կիրարկել եկեղեցւոյ մէջ:

Պատարագի ստեղծումի աշխատանքը սկիզբ առած է մեղեդիներու ընտրութեան երկարատեւ աշխատանքով։ Օտար ազդեցութիւններէն զերծ մեղեդիներու ընտրութեան նպատակով Կոմիտասը կը դիմէ գիւղական համեստ տիրացուներուն, որոնք մեղեդիներու աւանդական ձեւը պահած էին։ Կոմիտաս ունէր Պատարագի մշակման քանի մը տարբերակ։ Այդ մասին ան արտայայտած է իր նամակներէն մէկուն մէջ ըսելով «Հայկական Պատարագն ունեմ եօթ տեսակ բազմաձայն դաշնակած, բայց չի տպուած»։

Կոմիտասի ձգտումն էր ստեղծել ազգային Պատարագ։ Ան կ'աշխատէր Հայ Եկեղեցւոյ բազմադարեան երգեցողութիւնը մաքրել օտար շերտաւորումներէն, ազգային ոճաձեւերու անաղարտ գեղեցկութիւնը, զուսպ ու վեհ պարզութիւնը վերականգնել եւ ոճային մաքրութեան հասնիլ։ Վերամշակելով հայ եկեղեցական երաժշտութիւնը՝ Կոմիտասը կը խուսափի աւելորդ գեղգեղանքներէն՝ աշխատելով կարելի եղածին չափ բիւրեղացնել եղանակներուն կազմութիւնը եւ սերտ կապ ստեղծել երաժշտութեան եւ լեզուի շեշտադրութեան միջեւ։

Կոմիտասեան Պատարագը կը տարբերի բոլոր նախորդ նմանօրինակ գործերէն, մանաւանդ Մակար Եկմալեանի Պատարագէն։ Կոմիտաս թէեւ «Երգեցողութիւնք Ս.Պատարագի» գրախօսականին մէջ քննադատութեան ենթարկած է Եկմալեանի Պատարագը, սակայն իր բարձր գնահատանքը յայտնած է զայն անուանելով «Ներդաշնակութեան անդրանիկ բուրաստան՝ հայ երգեցողութեան ամայի անդաստանին մէջ»։

Պատարագը կատարեալ է իր բովանդակութեամբ: Կը ներառէ «Խորհուրդ խորին»-ը, «Տէր, ողորմեա՛»-ն, «Գոհանամք»-ը։ Ան բազմաձայնութեան հիանալի օրինակ է, որուն միջոցով Կոմիտաս Վարդապետ ձգտած է հասնիլ խորունկ եւ արտայայտիչ խմբերգային հնչողութեան եւ ճշմարտացիօրէն ներկայացնել հայ հոգեւոր երաժշտութեան ոգին ու բնոյթը։ 
Կոմիտասի Սուրբ Պատարագը, բեմական-համերգային ըլլալու կողքին, բուն արարողական երկ է՝ օժտուած ոճական միասնականութեամբ եւ մինչեւ օրս առկայ է եկեղեցւոյ ծիսակատարութեան մէջ: 

## Աղբիւրներ
*http://www.komitas.am/arm/patarag.htm
*Լույս է տեսել Կոմիտասի «Սուրբ Պատարագի» համերգային ամբողջական տարբերակի բացառիկ ձայնասկավառակը

## Ծանօթագրութիւններ
Հին Աստուածներ

**Հին Աստուածներ**, Լեւոն Շանթի թատերախաղերէն, գրուած (1912) թուականին:

## Նկարագրութիւն
Լեւոն Շանթի թատերական այս գործին ներշնչման աղբիւրը հանդիսացած է Ստեփանոս Օրբելեանի կողմէ աւանդուած Մաշտոց եպիսկոպոսի պատմութիւնը:
«Հին Աստուածներ»ը, խորհրդանշական պատկերներով կառուցուած, բանաստեղծական եւ փիլիսոփայական խորք ունեցող թատերգութիւն մըն է, որ նոր որակ մտցուց մեր գրականութեան մէջ յեղաշրջելով թատերական արուեստի նախկին ըմբռնումները:

Այս թատերգութեան ներկայացումները Կովկասի եւ Պոլսոյ մէջ մեծ խանդավառութիւն ստեղծեցին: Մտաւորականութիւնն ու մամուլը լուսարձակի տակ առին զայն: 

## Թատերգութեան Պատմութիւնը
Դէպքը տեղի կ'ունենայ Սեւանայ կղզիին վրայ: Գլխաւոր հերոսներէն մէկն է Վանահայրը, նախկին իշխան Յովհաննէս: Իր սիրած իշխանուհին ուրիշի հետ ամուսնացած ըլլալուն պատճառով աշխարհիկ կեանքէն կը քաշուի եւ կ'երթայ Սեւանայ կղզիին վրայ վանք մը հիմնելու: Իշխանուհին նիւթական իր ներդրումը կը բերէ, որպէսզի կղզիին վրայ գեղեցիկ տաճար մը կառուցուի:

Թատերգութեան երկրորդ տիպարն է՝ Աբեղան, միաբանութեան երիտասարդ եւ արժէքաւոր անձերէն մէկը: Օր մը երբ իշխանուհիին եղբօր աղջիկը՝ Սեդան իր հօր հետ կղզի կ'այցելէ, լաստը կը խորտակուի Սեւանի մէջ եւ Աբեղան շուտով կ'ազատէ Սեդային: Այդ վայրկեանէն սկսեալ Աբեղան կը սիրահարուի Սեդային: Կը փորձէ մոռնալ զինք, բայց չյաջողելով ի վերջոյ անձնասպան կ'ըլլայ նետուելով Սեւանի ալիքներուն մէջ:Վանահայրը երբ կը հաստատէ, որ նոր շինուող տաճարը մեղքի վրայ հիմնուած է, այսինքն՝ իր եւ իշխանուհիին նախկին սիրոյ յիշատակներուն վրայ, կը հեռանայ կղզիէն հինը քանդելու եւ նորը շինելու համար:
 
## Թատերգութեան Փոխաբերական Իմաստը
«Հին Աստուածներ»ը ընդհանուր գիծերով կը ներկայացնէ հոգիի եւ մարմինի, զգացումներու եւ բանականութեան, կիրքերու եւ կամքի յաւիտենական պայքարը: Հոն արտացոլուած են աշխարհիկ եւ հոգեւոր սկզբունքներու յաւերժական հակադրութիւնը: Աբեղան խորհրդանիշն է մարդկային բնազդին եւ զգացումներուն, իսկ Վանահայրը՝ կը մարմնաւորէ մարդկային կամքն ու բանականութիւնը: Մէկը հայեացքը կ'ուղղէ դէպի անցեալը՝ սկզբնականը, միւսը՝ դէպի անյայտ ապագան:

Երկու տիպարներն ալ կ'որոնեն երջանկութիւն եւ ներքին գոհունակութիւն: Վանահայրը զայն կը գտնէ կատարեալ մեկուսացման մէջ, Աբեղան՝ երազներու մէջ: Առաջինին համար լաւագոյն կեանքն է մտքի վայելքն ու առանձին խոկումը, իսկ երկրորդին համար՝ սրտի վայելքն ու երազանքը: Ոչ մէկը սակայն գոհացում կը ստանայ:

## Աղբիւրներ
*Արդի Հայ Գրականութիւն, գեղապաշտ շրջան,1900-1915, Մուշեղ Իշխան, Պէյրութ, 1984:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Նենսի Թորոսեան

**Նենսի Թորոսեան**՝ արուեստագիտուհի, դերասանուհի եւ թատրոնի դասատու:

## Կենսագրութիւն

Նենսի Թորոսեան ծնած է Արժանթին, յաճախած է Սուրբ Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը, ապա վկայուած է Թատերական Համալսարանէն, որպէս դերասանուհի եւ թատրոնի դասատու: 2003-ին հաստատուած է Քանատա, Մոնթրէալլ, ուր հայկական գաղութին մէջ ունեցած է իր իւրայատուկ ներդրումը որպէս բեմադրիչ եւ դերասան:

## Բեմադրական գործունէութիւն

Ան որպէս բեմադրիչ աշխատակցած է Համազգայինի «Պետրոս Ադամեան» եւ Թէքէեան Մշակութային Միութեան «Հայ բեմ» թատերախումբերուն: Ղեկավարած է Մոնթրէալի գաղութին մէջ գործող Ամառնային ճամբարներ, որոնց յայտագիրներուն մէջ զգալիօրէն ներմուծած է արուեստի դասընթացքներ:

## Արուեստի հիմնարկ
2018 Յուլիսին, Մոնթրէալի մէջ, Նենսի Թորոսեան հիմնած է «Դէմքեր» Արուեստի Հիմնարկը ինչպէս նաեւ կ’իրականացնէ թատերական դասընթացքներ:

«Դէմքեր» ու հիմնադրման նպատակներն ու առաքելութեան մասին արուեստագիտուհի Նենսի Թորոսեան կը յայտնէ, թէ «Դէմքեր» հիմնարկին նպատակն է որոնել, գտնել ու յայտնաբերել նոր արուեստագէտներ, ապա յարմար միջավայր մը ստեղծել անոնց, որպէսզի կարենան ազատօրէն ստեղծագործել: «Դէմքեր» հիմնարկին առաքելութեան մաս կը կազմէ նաեւ արուեստագէտը հանրութեան ծանօթացնելու առիթներ ստեղծելը,

Թատրոնի ուսուցիչ տիկ. Նէնսին անդրադառնալով թատերական դպրոցի մը հիմնադրման իր մտադրութեան կ’ըսէ. «Նախաքայլը առնուած է արդէն, եւ թատերական առաջին դասընթացքը իր աւարտին հասաւ: Դասընթացքը կը բաղկանայ 8 դասաժամերէ, որուն կրնան մասնակցիլ ամէն տարիքի անհատներ»: Ան կը յայտնէ, թէ թատերական դասընթացքներուն դերասաններուն կը փոխանցուին շնչառութեան, կեդրոնացման, կեցուածքի, շարժուձեւերու, ձայնային եւ խաղարկութեան մեթոտներ եւ գաղտնիքներ, որոնցմով կարելի է աւելի արհեստավարժ դերասաններ պատրաստել ապագային:

## Թատերական գործունէութիւն

Յովհաննէս Թումանեանի ծննդեան 150-ամեակը. այս առթիւ 2019 Ապրիլ 27-ին, 28-ին եւ Մայիս 4-ին տեղի պիտի ունենայ «Միւս Թումանեան»ը ներկայացումը տիկին Նէնսի Թորոսեանի բեմադրութեամբ:

«Միւս Թումանեանը» ներկայացումը թատերական դասական բեմադրութիւն մը չէ, այլ «Իր հեքիաթներուն կողքին պիտի ներկայացնեմ նաեւ բանատեղծութիւնները, ուրիշներու յիշատակումները Թումանեանի մասին եւ այլն, այս բոլորին համադրումը պիտի ըլլայ ներկայացումը», կ’ըսէ ան:

## Շքանաշան եւ գնահատագիր

Նենսի Թորոսեան արժանցած է զանազան գնահատագիրներու Արժանթինի եւ Քանատայի մէջ, որոնցմէ յիշարժան է Սփիւռքի Նախարարութեան «Կոմիտաս» շքանշանը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* կը ճանչնանք Թումանեանը որպէս հեքիաթագիր, բայց կայ նաեւ մի՛ւս Թումանեանը, որ ե՛ւ հեքիաթ գրողն է, ե՛ւ բանաստեղծն է, ե՛ւ քաղաքական գործիչն է». բեմադրիչ Նենսի Թորոսեանի հետ
* Թումանեան»ը Ներկայացումը. Բեմադրիչ Նենսի Թորոսեանի Հետ

## Արտաքին յղումներ

Ստորոգութիւն:Արժանթին ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Բեմադրիչ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհի
Ստորոգութիւն:Հայ թատրոնի ուսուցիչ
Ստորոգութիւն:Արուեստագիտուհի
Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Արուեստի Հիմնարկի հիմնադիր
Մաշտոց Քոլեճ

1992-ին դոկտոր Կարպիս Տէր Եղիայեանը հիմնադրած է  **Մաշտոց Քոլեճ**ը Քալիֆորնիա, Լոս Անճելըս: Դոկտոր Կարպիս Տէր Եղիայեանը նախագահն է 27 տարիներ ի վեր:

## Մաշտոց Քոլեճի նպատակը
Մաշտոց Քոլեճի նպատակն է հայ մասնագէտներ պատրաստել հայաբոյր միջավայրի մէջ, ի մասնաւորի` մեր ազգային կառոյցներուն սատարող նոր ուժեր:

## Մաշտոց Քոլեճին մասնագիտութիւնները
Մաշտոց Քոլեճին մասնագիտութիւնները կ՛ընդգրկեն հետեւեալ ճիւղաւորումները` պսակաւոր արուեստից համալսարանական տիտղոս` հայագիտութեան եւ երկլեզուեան մանկավարժութեան մէջ։

Մաշտոց Քոլեճը միակ հաստատութիւնն է ամբողջ Միացեալ Նահանգներու տարածքին, որ պետականօրէն վաւերացուած է վերոյիշեալ մասնագիտութիւնները մատակարարելու: Անոնց  կողքին, քոլեճը ունի մասնագիտութիւններ` վկայականներու  մակարդակով, որոնց մէջ` հայոց լեզու եւ գրականութիւն, երեխաներու հոգատարութիւն, նախադպրոցական եւ մանկապարտէզի ուսուցիչ-տնօրէնի պատրաստութիւն, համակարգիչներու գիտութիւն, հոգեբանութիւն, բժշկական հաշուեգրութիւն, իրաւաբանի օգնական, օտար լեզուներ, անգլերէնը որպէս երկրորդ լեզու եւ խորհրդատուութիւն. հոս պէտք է նշել, թէ հայագիտութեան ամպիոնին մաս կը կազմէ թարգմանչական արուեստը` հայերէն, անգլերէն, արաբերէն եւ պարսկերէն լեզուներով:

Մաշտոց Քոլեճը միակ համալսարանն է Միացեալ Նահանգներու տարածքին, որ այս մասնագիտութեան մէջ պետական վաւերացում կը կրէ:

Մաշտոց Քոլեճը մասնագիտական մակարդակով  կը հետեւի մասնաւորաբար ուսուցչական ասպարէզին մէջ  տեղի ունեցող զարգացումներուն, զանոնք կիրարկելով իր կրթական ծրագիրին մէջ, ուսումնասիրութիւններով, նոր փորձարկութիւններով եւ հետազօտութիւններով:

## Մաշտոց Քոլեճի պատգամը
Մաշտոց Քոլեճի պատգամը շատ պարզ ու յստակ է: Մեր շրջանաւարտները սպառազինուած են ոչ միայն կրթական գիտելիքներով, այլ նաեւ` ազգային ու բարոյական արժէքներու գիտակցութեամբ: Անոնք, ուր որ ալ հրաւիրուին ծառայելու, մեր անձնական փորձառութեան վրայ հիմնուելով,  համարձակօրէն կրնամ վկայել, թէ մեր շրջանաւարտներու ասպարէզային յաջողութիւնը կախեալ է հետեւեալ ազդակներէն.

1.- Իրենց կեանքը կրնայ իմաստաւորուիլ միայն այն ատեն, երբ այդ  կեանքը տուողը ըլլայ իրենց կեանքի օրինակն ու առաջնորդը, եւ մեր Ստեղծողը մեր Արարիչը, մեր Փրկիչն է, առանց որու ներկայութեան` մեր կեանքը կը դառնայ ունայնութիւն:

2.- Հաւատարիմ մնալ հանդէպ մեր ազգային արմատներուն ու մեր կենցաղով միշտ թարմ եւ առողջ պահել զանոնք: Նիւթական հարստութենէ շատ աւելի` մեր զաւակներուն եւ նոր սերունդին պէտք է կտակենք հոգեւոր եւ ազգային հարստութիւն, որոնք մեր երակներուն մէջ կը հոսին որպէս ժառանգ մեր նախահայրերէն, որոնք նահատակութեան ճամբով երաշխաւորեցին մեր ազգին յարութիւնը:

3.- Հաւատարիմ ըլլալ մեր պատմական եւ ներկայ հայրենիքին, մեր ծննդավայրերուն եւ մեր հիւրընկալ այս երկրին. մեր հաւատարմութիւնը պէտք է ցոյց տանք մեր անսակարկ  ծառայութեան ոգիով:

4.- Ջատագովը հանդիսանալ ազգային համագործակցութեան ոգիին ու Եղիշէ Չարենցին պատգամը` «Ով հայ ժողովուրդ, քու փրկութիւնը քու հաւաքական ուժի մէջ է»-ն արմատացնել մեր սրտերուն եւ միտքերուն ու հոգիներուն մէջ:

## Մաշտոց Քոլեճի կայքէջն ու հասցէն
Հասցէ: 117 S Louise Street, #309 Glendale, CA 91205

Կայքէջ: **www.mashdotscollege.org**

## Աղբիւրներ
* Հարցազրոյց Մաշտոց Քոլեճի Հիմնադիր Տնօրէն Տոքթ. Կարպիս Տէր Եղիայեանի Հետ. Ամավերջի Խոհեր

Ստորոգութիւն:Լոս Անճելըս
Գիքորը (Պատմուածք)

**«Գիքոր»**, Յովհաննէս Թումանեանի պատմուածքներէն։

## Նիւթը
Գիւղացի Համբոյի տունը կռիւ է, որովհետեւ ան որոշած է  իր որդին՝ Գիքորին տանիլ  քաղաք: Կ՛ուզէ, որ այնտեղ տղան աշխատանք ընէ եւ մարդ դառնայ: Կինը կ'աղաչէ ամուսնին, որ չձգէ իր որդիին այդ անիրաւ աշխարհը, սակայն Համբօն չի լսեր:

Համբօն կը ձգէ Գիքորին բազազ Արտէմի՝ հարուստ վաճառականի մօտ: Երեկոյեան հայրը վերջին խրատները կու տայ Գիքորին. աչքին ինկածը չվերցնել, ազնիւ ըլլալ, միշտ շնորհակալ ըլլալ: Բազազ Արտէմ անգամ չի վճարեր Գիքորի համար: Կ'ըսէ, որ դեռ ոչինչ գիտէ: Իրեն պիտի վճարեն, որ կը վերցնէ տղային: Քաղաքի կեանքը լրիւ նորութիւն է Գիքորի համար: Արտէմի կինը, որուն սրտով չէր Գիքորի մնալը, յանձնարարութիւններ կու տայ անփորձ տղային: Դժգոհ կը մնայ: Միայն բազազի մայր Դեդին կը սորվեցնէ Գիքորին, թէ ինչ պէտք է ընէ, ինչպէս ոտնամանները սրբէ, չոտկը բռնէ, ամանները լուայ... Բազազի խանութի աշկերտներն ալ շարունակ կը ծաղրեն անոր, «քիքի» կը կանչեն, քիթը կը քաշեն, գլխուն կը զարնեն, գլխարկը կը կոխեն ականջները։ Ամենաանտանելին, սակայն, անօթութիւնն է:

Բազազ Արտէմը դաժանօրէն կը ծեծէ Գիքորին այն բանէն ետք, երբ միամիտ երեխան իր հետ շուկային մէջ շրջելէն ետք տուն դառնալով, աղջիկ պարոնին հիւրերու ներկայութեամբ կը զեկուցէ, թէ բալը թանկ էր, չգնեցին: Անկէ ետք Արտէմը Գիքորին իր հետ խանութ կը տանի: Բայց այնտեղ ալ Գիքորն իր տեղը չէ: Կ'ուշացնէ Արտէմի ճաշը, ծեծի կ'ենթարկուի եւ սովի կը մատնուի:

Ցուրտ եղանակին խանութի առաջ յաճախորդներուն «էստի համեցէք» ըսող տկար Գիքորը կը մրսի եւ կը հիւանդանայ: Արտէմը կը տեղափոխէ անոր քաղաքային հիւանդանոց: Այստեղ ալ արդէն հոգեվարքի մէջ տղային վերջին անգամ կ'այցելէ հայրը: Երբ Գիքորը կը մեռնի, Համբօն կը թաղէ անոր, իսկ շորերը կը հաւաքէ ու կը տանի գիւղ, որ մայրը վրան լայ:

## Հետաքրքիր փաստեր
* Պատմուածքը Հայֆիլմին մէջ կրանաւորուած է երկու անգամ՝ 1934 եւ 1982 թուականներուն։
* Յովհաննէս Թումանեանի որդին՝ Արտաւազդ Թումանեանը, «Գիքորը» պատմուածքը վերածած է թատերգութեան եւ բեմադրած է Դսեղի մէջ, որուն ներկայ եղած է նաեւ Յովհաննէս Թումանեանը:

## Ծանօթագրութիւններ
Աշխէն Թումանեան

**Աշխէն Թումանեան** (1891, Թիֆլիս - 1968), հայ հասարակական գործիչ, թարգմանչուհի, գրադարանավարուհի, բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի աւագ դուստրը, իրաւաբան Գէորգ Խատիսեանի կինը, Յովհաննէս Թումանեանի տուն թանգարանի առաջին տնօրէնը:

## Կենսագրութիւն
Աշխէն Թումանեանը ծնած է 1891-ին, Թիֆլիս: Ուսանած է Թիֆլիսի երրորդ իգական քիմիագիտարանէն ներս, որ աւարտելէն ետք շարունակած է կանանց բարձրագոյն դասընթացները: «Դաշնակցութեան գործ»-ի դատավարութեան ժամանակ, 1912-ին Գէորգ Խատիսեանը Յովհաննէս Թումանեանի դատապաշտպանն էր: 1922-ին Աշխենը տեղափոխուած է Ստեփանաւան՝ քաղաքի գործադիր կոմիտէին մէջ աշխատելու, ապա տեղափոխուած է Երեւան: 1925-ին Աշխէն Թումանեանը Հանրային գրադարանին կից ընթերցասրահի վարիչն էր, իսկ 1926-1933 թուականներուն նոյն գրադարանի տնօրէնը: Աշխատած է նաեւ Հայկական հանրագիտարանին մէջ: Բազմաթիւ թարգմանութիւններ կատարած է հայերէնէն ռուսերէն, օրինակ՝ հօրը «Գիքորը» պատմուածքը: Աշխէն Թումանեանը Երեւանի Յովհաննէս Թումանեանի թանգարանի առաջին տնօրէնն էր հիմնադրման օրէն մինչեւ 1966-ը:
250px|մինի|Թումանեանի ընտանիքը

### Ճամբորդութիւններ
Աշխէնը պարբերաբար կ'ըլլար Մոսկուա եւ Սանկտ Պետերպուրկ՝ ուղեկցելով Յովհաննէս Թումանեանին։ Անոնց հետ էր նաեւ Աշխէնի ամուսինը։

## Անձնական կեանք
1911-ին ամուսնացած է իրաւաբան Գէորգ Խատիսեանի հետ, որուն Յովհաննէս Թումանեանը կ'անուանէր Գիգա։ Անոնց ամուսնական կեանքը անյաջող էր, քանի որ Աշխէնը ամուսնացած էր ճարահատեալ, եւ անոնք ունէին սիրոյ պակաս։ Աշխէնի կեանքը լի եղած է ողբերգական դրուագներով։

Աշխէն Թումանեանը ունեցած է մէկ որդի՝ Յովհաննէս Թումանեան (Յովիկ, 1915-1940):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Շղթայուածը

«Շղթայուածը» թատերախաղը Լեւոն Շանթ գրած է 1918 թուականին։Ան Բազմիցս բեմադրուած է հայ թատրոնէն ներս։ Թատերախաղին մէջ  Լեւոն Շանթ Արտաւազդի առապելը կը ներկայացնէ նոր տեսանկիւնէ մը: Նաղաշը ժողովուրդին կը քարոզէ, թէ ազատութիւնը կը բերի Շղթայուածը՝ Արտաւազդը։

## թատերախաղի նիւթը
Թատերախաղին մէջ պատկերուած գործողութիւնները տեղի կ'ունենան միջնադարեան Անի քաղաքին մէջ. Անիի էմիրը Մանուչէի որդին է, որ իշխանութեան հասած է բռնութեան միջոցաւ ու Անին կը համարէ իր սեփականութիւնը։ Նոյնպիսի բռնակալ մըն է իշխան Վահան Պահլաւունին, որը իր կարգին Անին կը համարէ իր սեփականութիւնը։ Սակայն անեցիները կ'ելլեն անոնց դէմը և երկուքին ալ քաղաքէն դուրս կը շպրտեն ։ Յեղափոխութեան իբր արդիւնք Անիի իշխանութիւնը կ'անցնի արհեստաւորներու ձեռքը, սակայն սպասուած փոփոխութիւնները չեն կատարուիր, քաղաքին մէջ գրեթէ ամէն ինչ կը մնայ նոյնը. դարբին Աւագը, որ նախապէս իշխանութենէն կը բողոքէր, կը դառնայ Անիի ղեկավարներէն մէկը եւ անճանաչելիօրէն կը փոխուի։ «Այժմ ե՛ս եմ է,իրը, ե՛ս եմ Անիի տէրը»,- կ'ըսէ Աւագը էմիրի Հարճին, որ մնացած էր պալատին մէջ։

## Արտաւազդի առասպելը
Արտաւազդի առասպելը հայ մատենագիտութեան մէջ պահպանուած է երկու մեկնութեամբ. Եզնիկ Կողբացին Արտաւազդին կը ներկայացնէ որպէս բարի դիւցազն, որ պիտի ազատի շղթաներէն ու տիրէ աշխարհին՝ բերելով ազատութիւն։ Մովսէս Խորենացին Արտաւազդին կը ներկայացնէ իբրեւ աւերիչ ոգի, որ ազատելու պարագային պիտի աւերէ աշխարհը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Արտաւազդ Թումանեան

**Արտաւազդ Թումանեան** ( - 1918, Վան), հայ արուեստագէտ, նկարիչ, դերասան, գրող: Բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի որդին:

## Կենսագրութիւն
250px|մինի|ձախից|Թումանեանի ընտանիքը
Արտաւազդ Թումանեանը ծնած է  23 Նոյեմբեր 1894-ին, Թիֆլիս: Ուսանած է Լիսիցեան մասնաւոր վարժարանէն ներս, ապա Ներսիսեան դպրոցը, որ այդպէս ալ չէ աւարտած, այնուհետեւ ուսանած է նկարչութեան եւ քանդակագործութեան ուսումնարանէն ներս: Կերպարուեստի առաջին դասերը առած է նկարիչ Եղիշէ Թադեւոսեանէն: Արուեստի նկատմամբ սէրը Արտաւազդին կը հասցնէ Մոսկուա՝ Պ. Ի. Կելինի նկարչական արուեստանոցէն ներս ուսանելու: Նուարդ Թումանեանն իր «Յուշեր եւ զրոյցներ» գիրքին մէջ եղբօր մասին կ'ըսէ․

## Գրական գործունէութիւն
Մանուկ հասակէն հակում ունէր գրականութեան հանդէպ. գրած է փոքրածաւալ բանաստեղծութիւններ, երգիծական պատմութիւններ, ապա զանոնք զետեղած՝ ինքնուրոյն ստեղծած գիրքերուն մէջ։ Թարգմանութիւններու եւ փոխադրութիւններու հեղինակ է, 13 տարեկանին կատարած է Դ. Մամին-Սիպիրեակի «Քաջ նապաստակը» հեքիաթի թարգմանութիւնը, որ 1907-ին տպագրուած է «Հասկեր» ամսագիրին մէջ։ Արտիկի գեղանկարչական քանի մը աշխատանքներ, չափածոյ, արձակ գործեր, արուեստաբանական վերլուծութիւններ, յօդուածներ եւ թատերգութիւններ Լիոնարտօ տա Վինչիի, Վան Տէյքի, Տիցիանի, Ռուբենսի եւ այլոց մասին պահպանուած են: «Վան Տէյք» թատերգութիւնը 1911-ին տպագրուած է «Հասկեր»ուն, իսկ «Ռուբենսը»՝ «Պատանի»ին մէջ։ Թատերգութիւններէն մէկ քանին բեմադրուած են: Դսեղի մէջ բեմադրուած է նաեւ Արտաւազդի կողմէ թատերգութեան վերածուած «Գիքորը» պատմուածքը, որու ժամանակ խաղացած է իր եղբօր՝ Համլիկի հետ: Բեմադրութեան ներկայ եղած է Յովհաննէս Թումանեանը:

Ըստ «Յիշատակարանի»՝ Արտաւազդը սկսնակ գրողներու առաջին համագումարի նախաձեռնողն էր: 1914-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ վերադարձած է Թիֆլիս եւ զօրակոչուած՝ բանակ, որմէ ետք կամաւոր աշխատած է «Միջազգային Կարմիր խաչի Համառուսական քաղաքների միութիւն» կովկասեան կոմիտէին մէջ։ Արտաւազդը 23 Ապրիլ 1915-ին կայացած առաջին խորհրդակցական ժողովի քարտուղարը եղած է, որու ժամանակ անդրադարձած են Արեւմտեան Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն: «Միջազգային Կարմիր խաչի Համառուսական քաղաքների միութիւն» կովկասեան կոմիտէին մէջ աշխատելու առաջին տարիներուն գործունէութիւն ծաւալած է Իգդիրի, Ջուղայի, հիմնադրած է «Սննդատու կայաններ», ժամանակաւոր իջեւանատուներ, բուժսանիտարական կէտեր, ապա 1916-ին նշանակուած է լիազօր ներկայացուցիչ Վանի շրջանին մէջ: 1917-ին Վանի մէջ եղած ժամանակ, Արտիկը մասնակցած է գիտնականներ Նիկողայոս Ադոնցի եւ Ա․ Քալանթարեանի հնագիտական արշաւախումբի աշխատանքներուն: Ուսումնասիրելով Աղթամարի ձեռագրերը՝ յայտնաբերած է Գրիգորիս Գեղեցիկի տաղերը, արտագրած՝ փրկելով զանոնք ոչնչացումէ:

Ան մտերիմ յարաբերութիւններ ունեցած է անգլուհի Էլիզապէթ Արմսթրոնկի հետ, որ «Միջազգային Կարմիր Խաչի» գթութեան քոյր էր։ Վերջինս Արտաւազդին կը սորվեցնէր անգլերէն: Անոնց նամակագրութիւնը ընդհատուած է Արտաւազդի մահով:

## Մահ
Արտաւազդ Թումանեանը մահացած է 23 Նոյեմբեր 1918-ին, Վանի երկրորդ նահանջի ժամանակ վերջնապահ փոքրաթիւ խումբի կազմին մէջ։ Մահուան լուրը Թումանեանը իմացած է 3 Դեկտեմբեր 1918-ի առաւօտեան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Թաղականին Կնիկը

**Թաղականին Կնիկը**, վէպ պոլսահայ կեանքէ: Հեղինակն է երգիծաբան Երուանդ Օտեանը:

Արեւմտահայ գրողներէն ոչ ոք Օտեանին չափ թափանցած ու սեւեռած է պոլսահայոց բարձր խաւերու քաղքենիական միջավայրը՝ իր կենցաղով, սովորութիւններով, առօրեայ հոգերով, թաղականի վէճերով, տարբեր քաղաքական հոսանքներու պայքարով, խմբագիրներով եւ այլն։

Այդ իմաստով ամբողջական է «Թաղականին կնիկը» վէպը։ Անոր դիպաշարին հիմնական սիւնը կենցաղային մանր հարցերու յենած է, սակայն Օտեան կենցաղային հարցերը աստիճանաբար խորացնելով՝ կը հասնի ընկերային սխալ վիճակներու մերկացումի ու ընկերային - քաղաքական հարցերու։ Ընթերցողը կը զգայ, թէ կենացաղային հարցերը հետեւանք են առաւել խոր հակասութիւններու։ 

## Նիւթը
Վէպը կը ներկայացնէ 20-րդ դարու պոլսահայ կեանքի կենցաղը, ուր նկարագրուած է իշխող եւ մեծահարուստ խաւի կիներու քմահաճոյքները, մարդկային այլատեսակ նկարագիրները, ընտանեկան եւ բարոյական հարցերն ու սովորութիւնները:

## Հեղինակին խօսքը

## Հանգոյցը
Հանգոյցը կը կազմուի եկեղեցւոյ մէջ եղած դէպքով։ Թաղական խորհուրդի նախագահ Պօղոս էֆէնտիին կինը՝ Շազիկ կը նախանձի մեծահարուստ Մարգար էֆէնտիին կնոջ՝ Սաթենի։ Զայն արհամարհելու համար եկեղեցւոյ մէջ աթոռը դնել կու տայ ու կը նստի ճիշդ ոտքի մնացած Սաթենին առջեւ։ Կիներու այս սնափառութենէն կը սկսի ու կը խորանայ թշնամանքը երկու ընտանիքներու միջեւ։ Գլխաւոր մեղաւոր կը ճանչցուի աթոռը դնող ժամկոչը ու երկու կողմերն ալ մեքենայութիւններ կ՛ընեն՝ մին զայն վտարելու, միւսը՝ պաշտպանելու։ Թաղը կը բաժնուի երկու մասի, մէջ կ՛իյնան նաեւ հակառակ երկու կուսակցութիւններ ու հարցը կը հասնի մինչեւ պատրիարք։ Կիներ նաեւ զիրար կը վարկաբեկեն, պատւոյ հարցեր արծարծելով։ Ի վերջոյ Շազիկին ամուսինը զայն կը բռնէ սիրեկանին հետ, ամօթէն կը փոխէ ապրած թաղը ու ակամայ կը հրաժարի թաղական խորհուրդի նախագահի իր պաշտօնէն։ Նոր ընտրուած Մարգար էֆէնտիին առաջին գործը ժամկոչը վտարելը կ՛ըլլայ, ապա հաշիւ մաքրել իր դէմ գործած մարդոցմէ։ Վրայ կը հասնի 1915-ը, ու ձերբակալութիւններէ ազատած էֆէնտիները, թուրք պաշտօնեայի զգուշացումին հնազանդ՝ կը հեռանան ազգային գործերէ, որ աւելի իրենց անձնական փառասիրութեան ասպարէզ էր, քան թէ ազգին ծառայութիւն։

Հակառակ վէպին թերութիւններուն՝ քաշքշուածութեան ու երկարաբանութեան, Օտեան կենցաղային մանր հարցերէ կը բարձրանայ մինչեւ միջթաղականային, իջկուսակցական գզուըռտուքներ, այն պարագային, երբ ստոյգ վտանգը կախուած էր ազգին գլխուն։

## Աղբիւրներ
* Արեւ օրաթերթ, 6 Հոկտեմբեր 1926։

## Ծանօթագրութիւններ
Կայսր

**Կայսր**, Լեւոն Շանթի թատերախաղերէն, գրուած՝ 1916 թուականին։

## Նկարագրութիւն
Կենդանի տիպարներով, լաւ կառոյց ունեցող թատերգութիւն մըն է «Կայսր»ը, որ կը ներկայացնէ անհանգիստ եւ իշխանատենչ հոգիներու, չյագեցող ախորժակներու պայքարը:

Նիւթը առնուած է Բիւզանդական կայսրութեան տասներորդ դարու դէպքերէն: Թէոֆանօ կայսրուհիի մեղսակցութեամբ զօրավար նիկեֆոր կը սպաննէ նախկին կայսրը եւ ինք գահ կը բարձրանայ, բայց Թէոֆանօ կայսրուհին միշտ ծարաւի կը մնայ նոր փառքի եւ հեղինակութեան: Կրկին դաւադրութիւն տեղի կ'ունենայ եւ այս անգամ գահ կը բարձրանայ հայազգի զօրավար Օհան Գուրգէն (Յովհաննէս Չմշկիկ), որ Թէոֆանօ կայսրուհիին չի վստահիր եւ զայն կղզի մը կ'աքսորէ: Օհան Գուրգէն իր սիրտը կը յանձնէ Հաննա հայ իշխանուհիին, բայց հայ օրիորդը կը մերժէ թագուհի դառնալ, որպէսզի մնայ միշտ ցանկալի:

## Երկին Նպատակը
Լեւոն Շանթ այս տրամայով ո՛չ թէ պատմութիւնը ներկայացնել նպատակադրած է, այլ պատմութեան այժմէացումով հաստատել իր ժամանակաշրջանի յոռետեսութիւնը։

## Աղբիւրներ
«Արդի Հայ Գրականութիւն», գեղապաշտ շրջան (1900-1915), Մուշեղ Իշխան, Պէյրութ 1984:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեւոն Շանթի ստեղծագործութիւններ
Ստորոգութիւն:Թատերախաղեր
Ինկած Բերդի Իշխանուհին

**Ինկած Բերդի Իշխանուհին**, Լեւոն Շանթի թատերախաղերէն է,գրուած՝ 1923 թուականին։

## Թատերախաղին Նիւթը
Թատերախաղին մէջ պատկերուած դէպքը կը պատահի ԺԴ. դարու սկիզբը: Լեւոն Շանթ կը ներկայացնէ Կիլիկեան շրջանէն հայ իշխանուհիի մը վրիժառութիւնը, ողբերգական դէպքերու յաջորդականութեամբ: Քեսունի Վասիլ իշխանը, որ ստացած է Գող անուանումը, Կիլիկիոյ բերդերը կը գրաւէ՝ ընդարձակելու համար իր իշխանութեան սահմանները։ Բերդը գրաւելէ ետք, ան կը սպաննէ բերդի տիրոջ ու անոր երկու որդիներուն։ Բերդի տիրուհին՝ Աննան, երդում կ'ընէ վրէժ լուծել եւ սպաննել Վասիլի երկու տղաքը։ Աննան կը միտի այնպէս մը ծրագրել, որ Վասիլ ինքն իր ձեռքերով սպաննէ իր երկու զաւակները:

Վասիլի աւագ որդին՝ Սեպուհը, հօր հակապատկերն էր. ան դէմ էր հօր արարքներուն եւ չէր մասնակցեր անոր արշաւանքներուն։ Կրտսեր որդին՝ Ատոմը, իր հօր կ'ուղեկցէր եւ անվախ կռուող մըն էր։

Վասիլի կինը՝ Սոֆիան, կը հասկնայ, որ Աննան դաւադրութիւն կը ծրագրէ, սակայն տկար ըլլալով չի կրնար կանխել անոր ծրագիրները: Աննան Սեպուհին կը համոզէ, որ հայրը սպաննած է իր մօրը՝ Սոֆիային ճիշդ այնպէս, ինչպէս սպաննեց իր ամուսնոյն եւ երեխաներուն: Հայր եւ որդի հակամարտութեան մէջ կը մտնեն, որուն հետեւանքով Վասիլը իր որդին՝ Սեպուհը անդունդին նայող բաց պատուհանէն հրելով կը սպաննէ:

Ատոմը նոյնպէս կը հմայուի Աննայով եւ կը սկսի մտածել, թէ հայրը՝ Վասիլ գողցած է իր սէրը: Երբ Վասիլ իշխանական ժողովի քննութեան կը ներկայացնէր Կիլիկիոյ Թորոս իշխանին ջախջախելու դաւադիր ծրագիրը, ներս կը մտնէ Ատոմը եւ անարգելով իր հօրը՝ կը դիմէ յարձակումի: Հայրը ինքզինք պաշտպանելու համար կը հանէ սուրը եւ կը մխրճէ որդիին սրտին մէջ: Աննան ներս մտնելով կ'ըսէ, որ ինքը մորթել տուաւ Ատոմին ճիշդ այնպէս, ինչպես Վասիլը՝ իր որդիներուն: Աննան ինքնասպանութեամբ կը քաւէ իր մեղքը, մինչդեռ Վասիլ իշխանը կը շարունակէ գոյութեան կռիւը ըսելով. «մահը իր ճամբով, կեանքը իր ճամբով»:

## Աղբիւրներ
Արդի Հայ Գրականութիւն, գեղապաշտ շրջան, 1900-1915, Մուշեղ Իշխան, Պէյրութ, 1984:

## Գրականութիւն
*Լեւոն Շանթ, Ընտիր երկեր, Երեւան, 1968։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեւոն Շանթի ստեղծագործութիւններ
Ստորոգութիւն:Բիեսներ
Ստորոգութիւն:Թատերախաղեր
Անոյշ (Օփերա)

200px|մինի|Երգչուհի Անահիտ Մխիթարեանը Ա. Տիգրանեանի «Անոյշ» օփերայի գլխաւոր դերով
**Անոյշ (Օփերա)**, հայ ժողովրդական երաժշտական լեզուով գրուած առաջին լիաւարտ օփերան, որ ազգային օփերային գրականութեան մէջ ստեղծեց նոր ոճական ուղղութիւն։ Երաժշտութիւնը եւ թատերակը Արմէն Տիգրանեանի (ըստ Յովհաննէս Թումանեանի համանուն պոէմի)։ Գրուած է 1908-1912 թուականներուն Աղեքսանտրայի մէջ:

Հայկական առաջին օփերան` «Անուշ»-ը առաջին անգամ Երեւանի մէջ կը ներկայացուի հեղինակ Արմէն Տիգրանեանի բեմադրութեամբ եւ ղեկավարութեամբ, Ջանփոլատեան թատրոնին մէջ` 1913-ին, ապա 25 եւ 28 յունիս 1920-ին։


Anoush opera poster, August 4, 1912.tif|4 Օգոստոս 1912-ի Աղեքսանտրայի Քաղաքային ժողովրդական տան մէջ կայանալիք Անոյշ օփերայի առաջին ներկայացման պաստառը։
Anoush opera poster, August 12, 1912.tif|12 Օգոստոս 1912-ի Աղեքսանտրայի Քաղաքային ժողովրդական տան մէջ կայանալիք Անոյշ օփերայի երկրորդ ներկայացման պաստառը։
Anoush opera poster, April 29, 1913.tif|29 Ապրիլ 1913-ի Պաքուի ՄՄայիլեան եղբայրներու օփերային մեծ թատրոնին մէջ կայանալիք Անոյշ օփերայի ներկայացման պաստառը։
Anoush opera poster, May 3, 1913.tif|4 Օգոստոս 1912-ի Պաքուի Մայիլեան եղբայրներու օփերային մեծ թատրոնին մէջ կայանալիք Անոյշ օփերայի ներկայացման պաստառը։


## Բեմականացումներ
*1908 - առանձին հատուածներ աշակերտներու ուժերով ներկայացուած են Թիֆլիսի մէջ։
*1912 - առաջին բեմադրութիւնը Աղեքսանտրիայի մէջ, սիրողական դերակատարներով։
*1919 - Թիֆլիսի Արտիստական թատրոնին մէջ, ներկայացուած է Յ. Թումանեանի 50-ամեակին։
*1935 - առաջին բեմադրութիւնը Երեւանի մէջ։ Յետագային ներկայացուած է 1000-էն աւել անգամ։
*1939 - Վերաբեմադրուած է Երեւանի մէջ։
*1939 - Երեւանեան ներկայացումը Մոսկուայի մէջ։
*1941 - Ատրպէյճանի օփերայի եւ բալետի թատրոնին մէջ։
*1956 - Վերաբեմադրուած է Երեւանի մէջ։
*1956 - Երեւանեան ներկայացումը Մոսկուայի մէջ։
*1956 - Ատրպէյճանի օփերայի եւ բալետի թատրոնին մէջ։
*1959,1962 - Երեւանեան ներկայացումը Պաքուի մէջ
*1963,1979,1987 - Երեւանեան ներկայացումը Թիֆլիսի մէջ
*1969 - Երեւանեան ներկայացումը Մոսկուայի մէջ
*1970 - Մարսէլի մէջ
*1971 - Երեւանեան ներկայացումը Սոչիի մէջ
*1972 - Փարիզի մէջ
*1976 - Երեւանեան ներկայացումը Մոսկուայի մէջ
*1978 - Երեւանեան ներկայացումը Քիեւում
*1978 - Երեւանեան ներկայացումը Ռոստով-Տոնի մէջ
*1979 - Երեւանեան ներկայացումը Լենինկրատի մէջ
*1989 - Երեւանեան ներկայացումը ԱՄՆ-ի մէջ

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Յառաջ», Բ. տարի, թիւ 131, 24 Յունիս 1920, Երեւան, էջ 1։

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Վարդապետին Լռութիւնը

**Վարդապետին Լռութիւնը**, հայ բեմադրիչ, դերասան, սենարիստ, հրատարակող Վիգէն Չալդրանեանի՝ Կոմիտասի մասին պատմող կենսագրական ֆիլմ, նկարահանուած 2014-2015 թուականներուն։ Ֆիլմին Գլխաւոր հերոսներն են՝ դերասաններ Անի Ղազարեանն ու Վարդան Մկրտիչեանը, որ ֆիլմին մէջ հանդէս կու գան Սոնա եւ Էտկար Նովենց  անուններով: Էտկար Նովենցը ժամանակակից հանրայայտ գրող եւ ժուռնալիստական համալսարանի դասախօս է, որ Կոմիտաս Վարդապետի մասին «Վարդապետին Լռութիւնը» անունով վէպ կը գրէ։

## Ստեղծման պատմութիւն
2014-ի աշնան Հայաստանի Ազգային Կինոկեդրոնը «Շարմ Հոլտինկի» մասնակցութեամբ սկսաւ Վիգէն Չալդրանեանի «Վարդապետին Լռութիւնը» խաղարկային ֆիլմի նկարահանումները։

Նկարահանումները տեղի ունեցան Հայաստանի մէջ (Արզնի, Երեւան) եւ սփիւռքի մէջ (Ֆրանսա, Չինաստան), աւարտելով 2015-ի ամրան։

Ֆիլմի առաջին ցուցադրութիւնը տեղի ունեցաւ 25 Դեկտեմբեր 2015-ին Երեւանի մէջ։ Ֆիլմը նուիրուած է Կոմիտասի յիշատակին։

## Նկարագրութիւն
Բեմադրիչին համաձայն, ֆիլմը կը ներկայացնէ ո՛չ թէ Կոմիտասին, այլ անոր «Մեծ Լռութիւնը»։ Ֆիլմին հերոսը ժամանակակից գրող, համալսարանի դասախօս Էտկար Նովենցն է, որ մտայղացած է Կոմիտաս Վարդապետին մասին ֆիլմ ստեղծելու գաղափարը։ Վէպին ճշմարտացիութիւն հաղորդելու նպատակով հերոսը կը փորձէ անցնիլ Վարդապետի գրական կերպարի տառապանքի քառուղիներով:

Ֆիլմին սկիզբէն մինչեւ վերջ գրողը կ'աշխատի «Վարդապետին Լռութիւնը» վէպին վրայ՝ կարդալով բազմաթիւ գիրքեր Կոմիտասի մասին, ուսումնասիրելով պատմական փաստերն ու արխիւային փաստաթուղթերը, այցելելով Վիլ-Ժուիֆի հոգեբուժարանը, ուր փակուած է մեծն խմբավարի աչքերը: Պատմական փաստերու, արխիւային նիւթերու, հոգեբանական տեսակէտներու վրայ հիմնուելով, հերոսը կը փորձէ բացայայտել Կոմիտաս Վարդապետի կենսագրութեան փարիզեան շրջանը եւ վեր հանել Վիլ-Ժուիֆ մեկուսարանին մէջ մեծ հայորդիին կեանքի վերջին տարիներու առեղծուածը։

## Երաժշտութիւն
Ֆիլմի երաժշտութեան հեղինակը Վաչէ Շարաֆեանն է։ Ֆիլմին մէջ կը հնչէ Կոմիտասի, Գլոտ Տեբիւսիի, Աւետ Տէրտէրեանի երաժշտութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Վարդապետին Լռութիւնը / Alter Ego Official Trailer (2016) HD. 16.12.2015
* Վարդապետին Լռութիւնը
* «Վարդապետին Լռութիւնը»

Ստորոգութիւն:2014 ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:2015 ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:Հայկական ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:Վիգէն Չալդրանեանի ֆիլմեր
Եսի Մարդը

**Եսի Մարդը**, Լեւոն Շանթի թատերախաղերէն, գրուած՝ 1901-ին: Այս ստեղծագործութեամբ հեղինակը հիմնականօրէն կը ներկայացնէ հայրենասիրութեան եւ եսասիրութեան բախումը։ 

## Նկարագրութիւն
1901-1904 տարիներուն Թիֆլիսի մէջ Լեւոն Շանթի գրած առաջին երեք թատերախաղերը` **«Եսի մարդը»**, **«Ուրիշի Համար»** եւ **«Ճամբուն Վրայ»**, իբրեւ մէկ ամբողջութիւն եւ աշխարհը ընկալելու հայեացք ու իմացութիւն` կը հանդիսանան այն ենթահողը, որուն վրայ Լեւոն Շանթ քառասուն տարեկան հասակին պիտի սկսէր բարձրացնել իր ուրոյն եւ բազմահանգոյց կոթողական արուեստը` «Հին Աստուածներ» գլուխ-գործոցով: 

«Եսի Մարդը» թատերգութիւնը կը պատկերացնէ ազգասիրութեամբ եւ եսասիրութեամբ հակադրուած երկու դէմքեր, «Ուրիշի Համար» (1903) սիրոյ եւ ընտանեկան կեանքի շուրջ հիւսուած տրամա, «Ճամբուն Վրայ» (1904) կնոջական եւ հայրենիքի սէրը իրարու հակադրող տրամա, ուր հայրենիքի սէրը կը յաղթէ:

Շանթի թատերական այս առաջին գործերուն հիմնական նիւթերն են «Ես»ի սէրը կամ «Ես»ը ուրիշներուն համար զոհելու վսեմ անձնուիրութիւնը:

## Երկին Պատմութիւնը
«Եսի Մարդը» տրամային մէջ Սեդրակը, կիսատ կը ձգէ իր ուսումը Եւրոպայի մէջ եւ կը վերադառնայ Կ.Պոլիս՝ դաւաճան Մուշեղին պատժելու նպատակով, սակայն կը տատամսի համաձայնութիւն տալ գաղտնի կազմակերպութեան՝ Սեդրակին գնդակահարելու որոշման մասին։ Երիտասարդ հասակին Մուշեղը, որ Սեդրակի հարեւանն էր, կը տարուի ժողովուրդին ծառայելու գաղափարով։ Սեդրակը կ'ոգեւորուի Մուշեղի հայրենասիրական գործերէն եւ կը սիրահարուի՝ անոր քրոջ աղջկան։ Ժամանակի ընթացքին, Մուշեղը ոստիկանութեան շարքերուն մէջ ծառայութեան կ'անցնի եւ  իր սեփական շահերուն համար կը մատնէ իր ընկերներուն:
Մուշեղը Սեդրակին կը յանձնէ իր գրած վտանգաւոր բովանդակութեամբ նամակները եւ խորհուրդ կու տայ, որ զգոյշ ըլլայ։ Մուշեղի այս արարքը կ'ազդէ Սեդրակին վրայ, որ կ'որոշէ Մուշեղին համոզել սխալ ուղիէն վերադառնալ[1]։ 

## Աղբիւրներ
*Արդի Հայ Գրականութիւն, գեղապաշտ շրջան (1900-1915), Մուշեղ Իշխան, Պէյրութ 1984: 

## Ծանօթագրութիւններ
Մանկավարժական թանգարան (Պելկրատ)

250px|մինի
**Մանկավարժական թանգարան** (սերպ.՝ *Педагошки музеј*), կրթութեան նուիրուած թանգարան Սերպիոյ մէջ: Տեղակայուած է Պելկրատի Ստարի կրատ համայնքին մէջ գտնուող հին Ռեալկի շէնքը (19-րդ դարու դպրոց), որ կառուցուած է 1837-1838 թուականներուն:

## Նկարագիր
Թանգարանը հիմնադրուած է Տիմիդրի Փուտնիկովիչի նախաձեռնութեամբ 1896-ին Սերպիոյ Ուսուցիչներու միութեան կողմէն՝ մանկավարժական եւ պատմական արժէք ներկայացնող առարկաներու եւ իրերու հաւաքման եւ պահպանման նպատակով: Երկու համաշխարհային պատերազմներու ժամանակ ամբողջութեամբ ոչնչացուած է:

1945-էն ետք թանգարանը վերականգնուած է, իսկ 1969-էն ունի մշտական ցուցադրութիւն «Սերպական դպրոցի տասը դարերը Պելկրատի Ռեալական գիմնազիայի մէջ», որ կը պատմէ սերպական դպրոցի պատմութեան մասին՝ սկսած 9-րդ դարէն մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը:

Շէնքը կառուցուած է դասական ոճով, հաւանաբար Ֆրանց Եանկէի ոճով: Սկիզզբը այն կը համարուէր քաղաքապետ Ցվէտքօ Ռայովիչի նստավայրը, այնուհետեւ այնտեղ տեղակայուեցան անգլիական դեսպանատունը, ոստիկանութիւնը, եւ այն կը ծառայէր որպէս բանակային ստորաբաժանման շէնք: Շինութիւնը կը համարուի եւրոպական ոճով կառուցուած հնագոյն շէնքերէն մէկը: 20-րդ դարու սկիզբը անոր կից կառուցուեցաւ երկյարկանի դպրոցի շէնք՝ նոր ճարտարապետութեան ոճով:

## Գրականութիւն
* Путниковић, Драгољуб М.; Симић, Сузана С.; Јевтић, Бојана М. (2007). Библиографија радова Димитрија Ј. Путниковића. Београд: Педагошки музеј. ISBN 978-86-82453-03-1.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Եգիպտոսի Խորհրդարան

**Եգիպտոսի խորհրդարան**, երկպալատ օրէնսդիր մարմին, կը գտնուի Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետութեան մայրաքաղաք Գահիրէի մէջ։ Իբրեւ օրէնսդիր մարմին խորհրդարանը կ՛ընդունի օրէնքներ, կը հաստատէ պետութեան ընդհանուր քաղաքականութիւնը, տնտեսական եւ ընկերային զարգացման ծրագիրները, պետութեան ընդհանուր ելեւմտացոյցը, կը վերահսկէ Կառավարութեան աշխատանքը եւ ունի իրաւունք քուէարկել Հանրապետութեան Նախագահի հրաժարականի համար կամ արձակել կառավարութիւնը եւ վարչապետին անվստահութեան քուէի միջոցով։

Մուպարաքի ռեժիմի անկումէն ետք խորհրդարանը ցրուեցաւ մինչեւ նոր ժողովրդավարական ընտրութիւններ։

## Պատմութիւն
Եգիպտոսի առաջին խորհրդարանը հրաւիրուած է 1866-ին. անկէ ետք այն բազմաթիւ փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Եգիպտոսի աւելի քան 135 տարուան խորհրդարանական պատմութեան ընթացքին Խորհրդարան ընտրուած է 32 անգամ։ Պատգամաւորներու թիւը՝ 76-էն458։ Եգիպտոսի Սահմանադրութեան համաձայն՝ Խորհրդարանը բաղկացած է հետեւեալ 2 օրէնսդիր պալատներէ՝

*Եգիպտոսի Ժողովրդական ժողով (Մեճլիս Ալ-Շաապ), խորհրդարանի ստորին պալատը, բաղկացած է 518 պատգամաւորներէ (508-ը կ՛ընտրուին մեծամասնական համակարգով, իսկ 10-ին կը նշանակէ նախագահը. կան բաժիններ աշխատաւորներու եւ գիւղացիներու, ինչպէս նաեւ կանանց համար), կ՛ընտրուին 5 տարիով։ Խոսնակը 1990-2011 թթ. եղած է Ֆաթհի Սուրուրը։
*Շուրայ խորհուրդ (Մեճլիս Ալ-Շուրայ), վերին պալատը, բաղկացած է 264 պատգամաւորներէ, կ՛ընտուին 6 տարիով։

## Արտաքին յղումներ
* Եգիպտոսի Ազգային ժողով
Յորդանանի Խորհրդարան

300px|մինի
**Յորդանանի խորհրդարան** (արաբ․՝ *مجلس الأمة*‎‎, Մաճլիս ալ Ումա), Յորդանանի երկպալատանի ներկայացուցչական մարմին (խորհրդարան):

Այաններու ժողովը բաղկացած է 65 անդամներէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ուղղակիօրէն կը նշանակուի թագաւորին կողմէ, իսկ Ներկայացուցիչներու պալատը՝ 130 անդամներէ, որոնք ընտրուած կ'ըլլան ժողովուրդին կողմէ, ընդ որուն ինը տեղ վերապահուած է քրիստոնեաներուն համար, երեք՝ չեչէն փոքրամասնութիւններուն համար, իսկ տասնհինգ՝ կանանց: Բոլորը կը ծառայեն չորսամեայ ժամկէտով:

## Պալատներ
*Ներկայացուցիչներու պալատ (արաբ․՝ مجلس النواب‎‎, Մաճլիս ալ Նուաապ), կը ներառէ 110 պատգամաւոր: 104 ընտրուած պատգամաւորներ չորս տարուան համար՝ ըստ ընտրատարածքներու եւ 6 կին, որոնք ընտրուած են յատուկ: 9-րդ եւ 3-րդ պատգամաւորական հրամանները պահեստաւորուած են քրիստոնեաներու եւ չերքեզներու համար։
*Այաններու ժողով (արաբ․՝ مجلس الأعيان‎‎, Մաճլիս ալ Այան ), կը ներառէ այաններու 40 անդամ, որոնք նշանակուած են թագաւորին կողմէ։

## Պատմութիւն
Իբրեւ զարգացող սահմանադրական միապետութիւն, Յորդանան վերապրած է փորձութիւններ եւ մերձաւոր արեւելեան քաղաքականութեան տառապանքները: Յորդանանի հասարակութիւնը զգացած է սահմանափակ ժողովրդավարութիւնը 1946-ի անկախացումէն ետք, սակայն բնակչութիւնը չի տուժեր որոշ արաբական բռնապետական ռեժիմներու պատճառով: 1952-ի Սահմանադրութիւնը կը նախատեսէր, որ Յորդանանի քաղաքացիները կը ձեւաւորեն եւ կը մտնեն քաղաքական կուսակցութեան մէջ: Նման իրաւունքները դադրած են 1967-ին, երբ արտակարգ դրութիւն կը յայտարարուէր, ինչպէս նաեւ ռազմական դրութիւն եւ խորհրդարանի գործունէութիւնը կասեցուած էր, որ կը շարունակուի մինչեւ 1989:

1988-ին թագաւոր Հուսէյն իսրայէլական գրաւումէն ետք կը դադրեցնէ քաղաքական կապերը Արեւմտեան ափին հետ: Հետագային քաղաքացիական անկարգութիւնները, որոնք կը յաջորդեն վարչապետ Ալ Ռիֆայի կառավարութեան, ենթադրաբար դաժան մարտավարութիւն կ'օգտագործեն  բնակչութեան դէմ, որ Ապրիլ 1989-ին անկարգութիւններու կը հանգեցնեն : Անկէ ետք, երբ անկարգութիւնները կը հանդարտին, թագաւորը պաշտօնանկ կ'ընէ Ալ Ռիֆային եւ նոր ընտրութիւններու մասին յայտարարութիւն կ'ընէ: Թագաւորին  այս  քայլը  Յորդանանի ժողովուրդին թոյլ կու տայ  ունենալ մեծ ազատութիւն եւ ժողովրդավարութիւն:

Կը նշուի, թէ ցեղային իշխանութեան ազդեցութիւնը Յորդանանի ընտրութիւններու արդիւնքներու որոշման համար պէտք չէ անտեսել. անիկա աւելի ուժեղ է, քան քաղաքական պատկանելութիւնը: Ազգային ինքնութիւնը, Յորդանանի մէջ ունի ուժեղ ազդեցութիւն: «... ինքնութիւնը կը մնայ անհատի որոշումներու ընդունման հիմնական գործող ուժը, հանրութեան եւ պետութեան մակարդակով»:

2016-ին Յորդանանի թագաւորը  խորհրդարանը կը լուծէ եւ Հանի Մուլքին վարչապետ կը նշանակէ:

## Արտաքին յղումներ
* http://www.parliament.jo/ 

## Ծանօթագրութիւններ
Լուսաբեր

**Լուսաբեր**, Հայերէն լեզուի դասագիրք, գրուած՝ Լեւոն Շանթի կողմէ, Յովհաննէս Թումանեանի եւ Ստեփան Լիսիցեանի հետ:

## Նկարագրութիւն
Լեւոն Շանթ ձեռնամուխ կ'ըլլայ ո՛չ միայն տարրական, այլ նաեւ միջին դասարաններու ուսանողներու համար նոր դասագիրքեր ստեղծելու եւ հրատարակելու աշխատանքին: Ան, Թիֆլիսի մէջ Վերնատան հայ գրական ակումբի իր մտերիմ ընկերներէն բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի հետ եւ պատմաբան, թարգմանիչ ու բանասէր Ստեփան Լիսիցեանի գլխաւորութեամբ կը հրատարակէ հայոց լեզուի «Լուսաբեր» դասագիրքը, որուն մէջ յատուկ համարներ պոլսահայերուն համար կը փոխադրէ արեւմտահայերէնի, յատկապէս Թումանեանի ստեղծագործութիւնները:

## Նմանօրինակ Հրատարակութիւններ
Լեւոն Շանթ «Լուսաբեր»ի կողքին ուսանողներու համար կը հրատարակէ նաեւ «Գրաւոր Դասեր», «Մանկական Աշխարհներ»:

## Աղբիւրներ
*Արդի Հայ Գրականութիւն, գեղապաշտ շրջան (1900-1915), Մուշեղ Իշխան, Պէյրութ, 1984:

## Ծանօթագրութիւններ