open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մխիթարաշէն

**Մխիթարաշէն**, **Մխիթարիշէն**, գիւղական համայնք Արցախի Հանրապետութեան Ասկերանի շրջանին մէջ։ 

## Նկարագրութիւն
Կը գտնուի կեդրոնահարաւային հատուածին մէջ։ Ասկերանի շրջկեդրոնէն 28 քմ. հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 10 քմ. հեռաւորութեան վրայ։

Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, բուժկեդրոն: Աշակերտները ուսում կը ստանան Շոշ գիւղի միջնակարգ դպրոցին մէջ` թիւով 10 աշակերտ (2015 թուականի տուեալներով)։

Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն համայնքին մէջ հասանելի են։ Կը գործէ 2.5 G բջիջային կապի համակարգ, անլար հեռախօսակապ առկայ է։ Համայնքային ենթակայութեան ճանապարհները բնահողային են։

## Անուան ծագում
Մխիթարաշէն գիւղի անուան ծագումը կապուած է Մխիթար Սպարապետի հետ։ Կոչուած է նաեւ *Ըրկթալի*։ Արցախի հին բնակավայրերէն է։ Այս գիւղին մօտ Մխիթար Սպարապետի գլխաւորած զօրքը ջախջախած է պարսիկներու մեծաքանակ զօրքը։

Ըրկթալին անուանումը յառաջացած է Երկաթալի ձոր անունէն։

## Բնակչութիւն
Բնակավայրի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Տնտեսութիւն
Մխիթարաշէն համայնքի բնակչութեան թիւը կը կազմէր 91 մարդ, կայ 23 տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը հիմնականին մէջ կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։  Ջրամատակարարումը կ'իրականցուի համայնքի կողմէ` ինքնահոս եղանակով, համակարգը կը սնուի 1 ակունքէ։ Համայնքի տարածքին առկայ է թիւով 3 աղբիւրներ`  Երէ, Հադրութանց եւ Փրփթան։ Համայնքը ապահովուած է ելեկտրաէներկիայով, առկայ է նաեւ կազամատակարարման համակարգ։

## Աշխարհագրութիւն
Համայնքը լեռնային է, ունի 406.44 հա տարածք, որմէ 232.76 հա ունի գիւղատնտեսական նշանակութիւն, իսկ 91.79 հա անտառային հողեր են։ Մխիթարաշէն համայնքի սահմանային գօտիով կը հոսի Կարկառ գետի վտակը։

## Պատմութիւն
Պարիսպներէն ներս գտնուող տարածքը բնակեցուած է մ.թ.ա. առաջին հազարամեակի սկիզբէն։ Ինչը կը վկայէ այն մասին եւ կը հակադարձէ անոր, որ առաջին անգամ Փանահ խանը այստեղ բնակած է եւ կառուցած է պարիսպներ 18-րդ դարու 50-ական թուականներէն։ Մեծ Հայրենական պատերազմին գիւղէն մասնակցած են 38 հոգի։ 1992-1994 թուականներու պատերազմի ժամանակ ունեցած է 1 զոհ եւ 3 վիրաւոր։ Գիւղին մէջ 2015-2016 թուականներուն գործած է մոմի արտադրութեան գործարան։

## Պատմամշակութային յուշարձաններ
Մխիթարաշէնի պատմամշակութային յուշարձաններն են. Ս. Աստուածածին եկեղեցին(19-րդ դար), Ս. Ստեփանոս եկեղեցին (1655 թուական), գերեզմանոցը (17-18-րդ դարեր),  ջրաղացը (19-րդ դար), աղբիւրը (19-րդ դար), ունի 27 յուշարձան։

## Յայտնի մխիթարաշէնցիներ
* Թավադեան Էլիա - Գիտութիւններու թեկնածու, ֆիզիկոս
*Թավադեան Աշոտ - Տնտեսագիտութեան փրոֆեսոր
*Թավադեան Լեւոն - Քիմիկոս, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Առաջին բուժօգնության կայան Մխիթարաշենում.jpg|Առաջին բուժօգնութեան կայան Մխիթարաշէնի մէջ
Պատկեր:Պըլը Պուղուն նվիրված հուշարձան,Մխիթարաշեն.jpg|Պըլը Պուղուն նուիրուած յուշարձան,Մխիթարաշէն
Պատկեր:Տեսարան ,Մխիթարաշեն.jpg|Տեսարան,Մխիթարաշէն
Պատկեր:Տեսարան Մխիթարաշենում.jpg|Տեսարան Մխիթարաշէնի մէջ
Պատկեր:Մխիթարաշեն.jpg|Մխիթարաշէն
Պատկեր:Մխիթարաշենի տեսարան.jpg|Մխիթարաշէնի տեսարան


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈՒ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորներու սոցեալ-տնտեսական բնութագրերու, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015 թ.
Քասթոս, Լեֆքատա

**Քասթոս․** Յոնեական ծովուն կղզիակ, մաս կը կազմէ Թիլեվոյիդես կղզեխումբին, Փրիկիբոնիսիա։ Կը գտնուի Լեֆքատային արեւելեան ափերուն եւ Էթոլոաքարնանիային միջեւ։ Յոնեական ծովուն ամենափոքր կղզիակներէն է։ Բնակչութեան թիւը 41 է, ըստ 2021-ի մարդահամարին։
ձախից|մինի|Կարմիրով՝ Քասթոս

## Տեղեկութիւններ
մինի|Քասթոս․ հազարամեայ ձիթենին
Քասթոս մաս կը կազմէ Թիլեվոյիդես կղզեխումբին, որ կը պատկանի Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս կղզեխոմբին։ Տարածութիւնն է 5,901ք², իսկ ծովու մակերեսէն բարձրագոյն կէտը, Քալիքերիմի՝ 141 մեթր է։

Կղզին Էթոլոաքարնանիային Միթիքաս գիւղէն 6 մղոն հեռու է։ Յոնեական ծովուն բնակուած ամենափոքր կղզիակն է։ 

Կղզին հասանելի է Էթոլոաքարնանիային միջոցով․ Միթիքասէն նաւակներով երթեւեկութիւնը յաճախակի է։

Քասթոս հետեւած է Լեֆքատայի պատմութեան ընթացքը, եւ ենթակայ է Լեֆքատայի ու Իթաքիի Արքեպիսկոպոսութեան։

   

## Տե՛ս նաեւ
*Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)
*Թիլեվոյիդես
*Լեֆքատա
*Քալամոս

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիլեվոյիդես կղզեխումբ
Ստորոգութիւն:Յոնեական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Քիթրոս, Մեղանիսի

**Քիթրոս** Յոնեական ծովուն կղզիակ, մաս կը կազմէ Թիլեվոյիդես կղզեխումբին, Փրիկիբոնիսիա։ Կը գտնուի Մեղանիսիին հարաւը։ Կղզիակին վրայ յայտնաբերուած են Միջին Հին Քարի ժամանակաշրջանէն մարդու ներկայութեան նմուշներ։ 

   

## Տե՛ս նաեւ
*Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)
*Թիլեվոյիդես
*Մեղանիսի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիլեվոյիդես կղզեխումբ
Ստորոգութիւն:Յոնեական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Արքուդի, Իթաքի

[ձախից|մինի|349x349փքս|Իթաքիին հիւսիսի Քիոնի գիւղէն դիտուած դէպի ձախ․ վերէն վար՝ Արքուդի եւ [Աթոքոս, Իթաքի|Աթոքոս]]
**Արքուդի․** Յոնեական ծովուն կղզիակ, մաս կը կազմէ Թիլեվոյիդես կղզեխումբին, Փրիկիբոնիսիա։ Կը գտնուի Լեֆքատային հարաւը եւ Իթաքիին հիւսիսը՝ Իթաքիին եւ Մեղանիսիին միջեւ։ Տարածութիւնը 4,275ք² է։ Ամառուան ընթացքին իր փոքր ծոցերը կը հիւրընկալեն բազմաթիւ առագաստանաւեր եւ նաւակներ։աջից|մինի|Արքուդի եւ Իթաքի  

Wilhelm Dörpfeld իր «Հոմերոսին Իթաքին» աշխատութեան մէջ, Արքուդի կը նոյնացնէ Հոմերոսին Ասթերիդա կղզիակին։  

Արքուդի անբնակ եղած է 1971-էն ի վեր։ 1961-ին ունեցած է 6 բնակիչ։ 

  

## Տե՛ս նաեւ
*Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)
*Թիլեվոյիդես
*Մեղանիսի
*Իթաքի
*Աթոքոս, Իթաքի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիլեվոյիդես կղզեխումբ
Ստորոգութիւն:Յոնեական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Աթոքոս, Իթաքի

[ձախից|մինի|349x349փքս|Իթաքիին հիւսիսի Քիոնի գիւղէն դիտուած դէպի ձախ․ վերէն վար՝ Արքուդի եւ [Աթոքոս, Իթաքի|Աթոքոս]]
**Աթոքոս․** Յոնեական ծովուն կղզիակ, մաս կը կազմէ Էհինատես կղզեխումբին։ Կը գտնուի Լեֆքատային հարաւը եւ Իթաքիին հիւսիսը։ Տարածութիւնը 4,4ք² է։ Արքուդի  անբնակ եղած է 1971-էն ի վեր։ 1961-ին ունեցած է 3 բնակիչ։

Կղզիակը ունի բազմաթիւ ծոցիկներ, որոնք ամառուան ամիսներուն առագաստանաւեր եւ նաւակներ կը հիւրընկալեն։

Աթոքոս կղզիակը Ցաքոս ընտանիքին սեփականութիւնն է։ 

    

## Տե՛ս նաեւ
*Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)
*Թիլեվոյիդես
*Մեղանիսի
*Իթաքի
*Արքուդի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիլեվոյիդես կղզեխումբ
Ստորոգութիւն:Յոնեական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Թիլիա, Մեղանիսի

**Թիլիա․** Յոնեական ծովուն անբնակ կղզիակ, մաս կը կազմէ Թիլեվոյիդես կղզեխումբին, Փրիկիբոնիսիա։ Կը գտնուի Մեղանիսիին արեւմուտքը։ Տարածութիւնը 0,155ք² է։ Ամառուան ընթացքին իր ջուրերը կը հիւրընկալեն բազմաթիւ առագաստանաւեր եւ նաւակներ։

  

## Տե՛ս նաեւ

* Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)
* Թիլեվոյիդես
* Մեղանիսի
* Իթաքի
* Աթոքոս, Իթաքի
* Արքուդի, Իթաքի

## Ծանօթագրութիւններ
Փրասոնիսի, Քասթոս

**Փրասոնիսի** կամ **Մակելարիա** եւ կամ **Նիսոբուլօ․** Յոնեական ծովուն անբնակ կղզիակ, մաս կը կազմէ Թիլեվոյիդես կղզեխումբին, Փրիկիբոնիսիա։ Շատ մօտ է Քասթոսին՝ արեւելքը։ Կանաչապատ կղզի է եւ ամառուան ընթացքին իր ջուրերը կը հիւրընկալեն բազմաթիւ առագաստանաւեր եւ նաւակներ։

   

## Տե՛ս նաեւ

* Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)
* Թիլեվոյիդես
* Քասթոս
* Քալամոս

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիլեվոյիդես կղզեխումբ
Ստորոգութիւն:Յոնեական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Սպառողներու Իրաւունքներու Պաշտպանութեան Միջազգային Օր

**Սպառողներու իրաւունքներու օր** (Սպառողներու իրաւունքներու պաշտպանութեան միջազգային օր, Սպառողներու իրաւունքներու միջազգային օր) (անգլ.՝ World Consumer Rights Day), ամէնամեայ տօն, որկը նշուի 15 Մարտին։ Առաջին անգամ նշուած է 1983 թուականին։

## Սպառողներու իրաւունքներու օրն աշխարհում
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%B7%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B9.JPG|մինի|Վաճառողը աշխատանքի ժամանակ
Սպառողներու իրաւունքներու օրը յարմարեցուած է 1962 թուականին ԱՄՆ Քոնկրեսին մէջ տեղի ունեցած Ճոն Քենետիի ելոյթի օրուան։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%B2_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B5.JPG|մինի|Կարծիքներու եւ առաջարկներու գիրք
Ամենաբարձր մակարդակով սահմանուած է *սպառող* հասկացութիւնը։ Ճոն Քենետին սպառողներու չորս հիմնարար իրաւունք առանձնացուցած է.

* տեղեկացուած ըլլալու իրաւունք,
* անվտանգութեան իրաւունք,
* ընտրութեան իրաւունք,
* լսելի ըլլալուիրաւունք։

Աւելի ուշ անոնք բազմաթիւ երկիրներու մէջ հիմք դրած են սպառողներու իրաւունքներու պաշտպանութեան մասին օրէնքը, ինչպէս նաեւ Հայաստանի մէջ։

1960 թուականին հիմնադրուած է «Consumers International (CI)» շահոյթ չհետապնդող ընկերութիւնը՝ Սպառողներու համաշխարհային կազմակերպութիւնը։ Կազմակերպութիւնը կ՚աշխատի աւելի քան 50 տարի։ Կը միաւորէ աւելի քան եօթանասուն զարգացած ժողովրդավարական պետութիւններէ սպառողներու իրաւունքներու պաշտպանութեան շուրջ երկու հարիւր հասարակական եւ պետական կազմակերպութիւն։

«Consumers International»-ի սկզբունքներն են.

* տեղեկացուած ըլլալու իրաւունք,
* անվտանգութեան իրաւունք,
* ընտրութեան իրաւունք,
* լսելի ըլլալու իրաւունք,
* վնասը փոխյատուցելու իրաւունք,
* առողջ շրջակայ միջավայր ունենալու իրաւունք
* սպառողական կրթութեան իրաւունք,
* հիմնական պահանջմունքներու բաւարարման իրաւունք։

«Consumers International»-ը կը պաշտպանէ սպառողներու իրաւունքները ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի եւ ՄԱԿ-ի մէջ, կը տրամադրէ կրթական եւ իրաւական օգնութիւն։

9 Ապրիլ 1985-ին ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ասամբլեան ամրագրած է սպառողներու իրաւունքներու պաշտպանութեան ուղեցոյցները։ Այսուհետ սպառողներու իրաւունքները իրաւաբանօրէն ճանչցուած են։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
* Տոնացույց
* Մարտի 15` սպառողների իրավունքների պաշտպանության միջազգային օր

Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Սպառողներու իրաւունքներ
Ստրկութեան Վերացման Միջազգային Օր

**Ստրկութեան վերացման միջազգային օր** (ՄԱԿ-ի լեզուներով. անգլ.՝ International Day for the Abolition of Slavery, սպ.՝ Día Internacional para la Abolición de la Esclavitud, ռուս.՝ Международный день борьбы за отмену рабства, ֆր.՝ la Journée internationale pour l'abolition de l'esclavage), կը նշուի 2 Դեկտեմբերին։ ՄԱԿ-ը 1949 թուականի 2 Դեկտեմբերին ընդունած է «Կոնվենցիա երրորդ անձերու կողմէ մարդոց առեւտուրի եւ մարմնավաճառութեան շահագործման մասին»։ Յայտարարուած է ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ասամբլեայի յատուկ՝ № 317 (IV) որոշման մէջ։

## Արտաքին հղումներ

* №  317 (IV) որոշումը
* Ստրկության վերացման միջազգային օրվա մասին Դ.Համարշելդի գրադարանի կայքում
* 2006 թվականի ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի հղումը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Կարմիր վանք (Արդուի)

thumb|Կարմիր Վանք (Արդուի)

**Կարմիր վանք**, *Քալանթարեանց վանք*, վանք Հայաստանի Թումանեանի տարածաշրջանին մէջ, Արդուի գիւղին մէջ։ Կառուցուած է10-րդ դարուն։ Կառուցման համար օգտագործուած է կարմրաւուն շինաքար, որուն պատճառով անուանուած է Կարմիր վանք։

## Նկարագրութիւն
Եկեղեցին երկլանջ կտուրով միանաւ եւ ոչ մեծ դահլիճ է՝ միակ մուտքը հարաւէն է։ Մեր օրերը հասած է թեքնիքապէս վտանգուած վիճակի մէջ։ Ծածկը չէ պահպանուած, իսկ կանգուն մնացած որմնապատերը կիսախարխուլ վիճակի մէջ են։ Կիսագլանաձեւ թաղը միջին մասին մէջ ուժեղացուած է որմնասիւներէն բարձրացող թաղակիր կամարներով։ 

Գմբեթարդը կիսաշրջանաձեւ խորանէն սահմանազատուած է գօտիով, որ կը շարունակուի նաեւ երկայն պատերու վրայ։ Կառուցուած է դեղնակարմրաւուն ֆելզիտի սրբատաշ խոշոր քարերով, որուն համար ալ, ստացած է «Կարմիր վանք» անունը։ 

Կառոյցը աչքի կ'իյնայ շարուածքի եւ քարի մշակման բարձր որակով։ Կառուցման ժամանակը որոշակիացնող տուեալներ չկան։ Սակայն, եկեղեցւոյ շրջակայքի հնագոյն տապանաքարերը եւ ոչ հեռու գտնուող քառակող կոթողի առկայութիւնը կը յիշեցնէ, որ վանքը կառուցուած է վաղ միջնադարուն։

## Աւանդութիւն
Լեզգիները կը կոտորեն Կարմիր վանքէն ներս ապաստան գտած գիւղացիներէն շատերուն, որոնց արիւնը առուի նման դուրս կը հոսի վանքի մէջէն եւ կը ներկէ շրջապատը։ Ատոր համար ալ վանքը Կարմիր վանք անունը։

## Ծանօթագրութիւններ
Վագրի Համաշխարհային Օր

**Վագրի համաշխարհային օր** (անգլ.՝ International Tiger Day), ամէնամեայ տօն, որ սահմանուած է 2010 թուականի Նոյեմբերին՝ Երկրի վրայ վագրերու պահպանման հետ կապուած խնդիրներու վերաբերեալ Սանկտ Փեթերսպուրկի կայացած միջազգային համաժողովին(«Վագրի գագաթնաժողով»)։ Տօնը կը նշուի 29 Յուլիսին։

## Պատմութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Tiger_Day_in_Vlad_2006_(6383857145).jpg|alt=|մինի|179x179փքս|Վագրի համաշխարհային օրը Վլատիվոստոկի մէջ, 2006 թուական
Տարբեր երկիրներուն մէջ վագրի համաշխարհային օրուայ կայացման գլխաւոր նպատակներէն մէկն է հանրութեան իրազեկել վագրերու անհետացման խնդրի եւ անոնց պաշտպանութեան միջոցներու մասին։

Վագրը կը գտնուի միջազգային պաշտպանութեան ներքոյ, ներառուած է ԲՊՄՄ Կարմիր գիրքին մէջ (Յաւելուած 1 CITES)։ 1947 թուականէն վագրերու որսի ամբողջական արգելք սահմանուած է։ 1955 թուականին արգիլուած է, իսկ յետոյ խիստ սահմանափակուած է վագրիկներու որսը։

Տարբեր վայրերու մէջ տօնը տարբեր կերպ կը նշուի. օրինակ՝ աշխարհի որոշ կենդանաբանական այգիներուն մէջ գիշատիչները այդ օրը յատուկ համեղ կապոց եւ նուէրներ կը ստանան։ «Global Tiger Initiative» միջազգային կազմակերպութիւնը վագրի համաշխարհային օրուայ առթիւ վագրերու պոպուլեացիան պահպանելու նպատակով հաւաքուած է շուրջ 350 միլիոն տոլար եւ յայտարարած է, որ մինչեւ 2022 թուականը վայրի կատուներու պոպուլեացիան ոչ միայն չի վերանարյ, այլեւ կը կրկնապատկուի։

## Տօնը ըստ տարիներու

### 2017
վագրերու եօթերորդ ամէնամեայ համաշխարհային օրը տարբեր կերպ նշուած է ամբողջ աշխարհին մէջ։ Տեղական միջոցառումներ կազմակերպուած են Պանկլատեշի, Նեփալի եւ Հնդկաստանի, ինչպէս նաեւ այն երկրներուն մէջ, որոնք չունին վագրերու արեալներ՝ Անգլիոյ եւ Միացեալ Նահանգներուն մէջ։։ Որոշ մարդիկ նոյնպէս մասնակցած են՝ փոխելով իրենց էջերու լուսանկարները սոցիալական ցանցերուն վրայ։ «WWF»-ը ներդրումներ կատարելու միջոցով կը շարունակէ աջակցիլ «Կրկնակի վագրեր» արշաւին։ Տարբեր ընկերութիւններ կը համագործակցին «WWF»-ի հետ՝ օգնելու բարձրացնել խնդիրի վերաբերեալ հանրային իրազեկուածութիւնը։

### 2018
Ամբողջ աշխարհին մէջ նկատուած է վագրերու պոպուլեացիայի եւ անոնց պաշտպաններու առջեւ ծառացած խնդիրներու մասին իրազեկուածութեան բարձրացում։ Հնդկաստանը իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ կը հաշուէ վայրի վագրերու քանակը եւ խոստումնալից աճ գրանցած է՝ 2006 թուականին 1411-էնմինչեւ 2014 թուականին 2226։ Հնդկաստանի մէջ վագրերու պոպուլեացիայի աճը ունի հետեւեալ միտումը․

# 2006 թուական՝ 1411
# 2010 թուական՝ 1706
# 2014 թուական՝ 2226
# 2019 թուական՝ 2967

Հնդկաստանը երկրի բոլոր վագրերու 75%-ի բնակավայրն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնապահպանութիւն
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Ոչ պաշտօնական Տօներ
Ստորոգութիւն:Վագրեր
Կարմիր վանք (Քեսուն)

**Քեսունի Կարմիր վանք**, կը գտնուի Կիլիկիոյ Սեւ լերան վրայ։ Եղած է հայ իշխան Գող Վասիլի` 1082-1112 թուականներուն ստեղծած հայկական իշխանութեան հոգեւոր կեդրոնը, 1105-16 թուականներուն` կաթողիկոսանիստ։ 

## Նկարագրութիւն
Հայաստանէն արտագաղթած վանականներու ուժերով, Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ գործած է բարձրագոյն դպրոց։ Գրիգոր Բ. Վկայասէր կաթողիկոսը իշխան Գող Վասիլի եւ անոր կնոջ հրաւէրով կեանքի վերջին տարիները անցուցած է Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ, ուր ալ 1105 թուականին վախճանած է ու մեծ շուքով թաղուած։ Անոր յաջորդը՝ Բարսեղ Ա. Անեցին, իր աթոռը հաստատած է Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ՝ 1105 թուականին կաթողիկոսարանը Անիէն այստեղ տեղափոխելով։ 1112 թուականին Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ թաղուած է նաեւ իշխան Գող Վասիլը։ Բարսեղ Ա. կաթողիկոսը Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ ժողով գումարած է եւ Քեսունի իշխանութիւնը յանձնած է ծագումով Կամսարական Վասիլ Տղայ իշխանին։ 
[մինի|[Ս. Ներսէս Շնորհալի]]

1113 թուականին վախճանած է Բարսեղ Ա. Անեցին եւ կաթողիկոս ընտրուած է Գրիգոր Գ. Պահլաւունին։ Այս ընտրութեան հակառակ, Աղթամարի վանքի եպիսկոպոս Դաւիթ Ա. Արծրունին համախոհներու օգնութեամբ հռչակուած է կաթողիկոս։ Նոյն 1113 թուականին Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ հրաւիրուած է Հայաստանի 2500 եպիսկոպոսներու, վարդապետներու, վանահայրերու Սեւ Լերան եկեղեցական ժողովը, որ բանադրած է Աղթամարի աթոռի ոտնձգութիւնը։ 1114 թուականին երկրաշարժէն Սամոսատի եւ Մարաշի հետ վնասուած են նաեւ Սեւ լերան վանքերը։

1116 թուականին Եդեսիոյ կոմս Բալդուինը իր իշխանութեան տակ առած է Քեսունի իշխանութիւնը, եւ նոյն թուականին Գրիգոր Գ. Պահլաւունի կաթողիկոսը աթոռը տեղափոխած է աւելի ապահով Ծովք դղեակը։

Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանը շարունակած է գործել։ Այնտեղ աշխատած է ժամանակագիր Մատթէոս Ուռհայեցին, որ վանքին մէջ աւարտած է իր «Ժամանակագրութիւնը»։ Այստեղ սորված է նաեւ առակագիր եւ իրաւագէտ Ժամանակագրութիւնը։ Ըստ Մատթէոս Ուռհայեցիի, 1136 թուականին Սուլթան Մահմուտը յարձակած է Քեսունի Կարմիր վանքին վրայ, հրդեհած է վանքի շինութիւնները, ջարդած խաչերը, պատարագամատոյց սեղանն ու քանդակազարդ դուռը, կողոպտած սպասքը։

Քեսունի Կարմիր վանքը անկում ապրած է 16-17-րդ դարերուն, շատ անգամներ կողոպտուած է, իսկ 18-19-րդ դարերուն բռնագրաւած են հողերը։ Յովհաննէս վարդապետ Գառնեցին 1849 թուականին փորձած է վերակենդանացնել վանքը, սակայն ապարդիւն։ Քեսունի Կարմիր վանքը մնացած է որպէս ուխտավայր: Հռոմկլայի Սուրբ Ներսէս Շնորհալի վանքը ուխտի գացողները աւանդաբար կանգ առած են լքուած Քեսունի Կարմիր վանքին մօտ եւ մատաղ ու Պատարագ մատուցած են։

Քեսունի Կարմիր վանքի մեծաքանակ ձեռագիր մատեանները, որոնք պահպանուած են Քեսուն քաղաքի հայկական եկեղեցւոյ մէջ, ոչնչացած են 1915 թուականին, Հայոց Ցեղասպանութեան պատճառով։

## Վանքը կրթութեան բարձրագոյն կեդրոն
12-րդ դարու առաջին տասնամեակներուն Քեսունի Կարմիր վանքը հռչակուած է որպէս կրթական բարձրագոյն կեդրոն, ուր ուսանելու եկած են ողջ Հայաստանէն։ Վանքին մէջ պատրաստուած են բազմակողմանի կրթուած եւ կրօնական բարձր նկարագիր ունեցող վարդապետներ։ Այստեղ ուսուցանած են Սուրբ Գիրք, կրօնի եւ եկեղեցւոյ պատմութիւն, տոմարագիտութիւն, երաժշտութիւն, գրչութեան արուեստ եւ այլն։ Ռաբունապետ Ստեփանոս Մանուկ վարդապետը եղած է 12-րդ դարու Հայաստանի կրթութեան եւ եկեղեցական բարեկարգման եռանդուն ու արդիւնաւէտ գործիչ։ Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանի ամենանշանաւոր սանը եղած է Ս. Ներսէս Շնորհալին։
Տիկնիկային Թատրոնի Միջազգային Օր

**Տիկնիկային թատրոնի միջազգային օր** (անգլ.՝ World Puppetry Day), տօն, որ կը նշուի 21 Մարտին։

## Պատմութիւն
2000 թուականին Մակտեպուրկի մէջ կայացած Տիկնիկային թատրոնի գործիչներու միջազգային միութեան (Union Internationale de la Marionnette, UNIMA) 18-րդ համաժողովին Իրանի տիկնիկային թատրոնի յայտնի գործիչ Ճիւատ Զոլֆակարիհոն քննարկման ներկայացուցած է ամբողջ աշխարհին մէջտիկնիկային թատրոնի միջազգային օրը նշելու առաջարկը։ Բայց չնայած այն հանգամանքին, որ այս տօնի կայացման վայրի եւ ժամանակի մասին բանավէճը շատ աշխոյժ ընթացած է, այս հարցը 2000 թուականին այդպէս ալ չէ լուծուած։

Տօնակատարութեան օրը յստակեցուած է միայն երկու տարի ետք՝ 2002 թուականի Յունիսին, Ատլանտայի մէջ՝ UNIMA միջազգային խորհուրդի նիստին։

Ամբողջ աշխարհի տիկնիկներու տօնի աւանդոյթը բացուած է 21 Մարտ 2003-ին։ Այդ ժամանակէն ի վեր տիկնիկային թատրոնի բոլոր մասնագէտները եւ երկրպագուները կը տօնեն տիկնիկային թատրոնի միջազգային օրը։

UNIMA-ի նախագահ Մարգարետա Նիկուլեսկուն դիմած է տիկնիկային թատրոնի բոլոր գործիչներուն՝ կոչ ընելով 21 Մարտը դարձնել հետաքրքիր ծիսակատարութիւն՝ ի փառս տիկնիկային թատրոնի. «Թող այդ օրը տիկնիկային ներկայացումներ բեմադրուին, քննարկումներ տեղի ունենան, հանդիպումներ կազմակերպեն, թող միաւորուին արուեստի հնագոյն ձեւերիէն մէկու՝ տիկնիկային թատրոնի բոլոր մասնագէտներն ու սիրահարները։ Թող բոլորը դառնան մեր տօնի մասնակիցները։ Թող բոլորը յայտնուին տիկնիկային թատրոնին մէջ»։

## Տես նաեւ

* Տիկնիկային թատրոն

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* UNIMA-ի պաշտօնական կայք - Միջազգային տիկնիկային թատրոնի գործիչներու միութիւն
Ստորոգութիւն:Տօներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Թատրոն
Ստորոգութիւն:Տիկնիկային թատրոն
Վարդագոյնի Միջազգային Օր

**Վարդագոյնի միջազգային օր**՝ համաշխարհային հակապուլինկի եւ հոմոֆոպիայի դէմ ուղղուած միջոցառում է, որ տեղի կ՚ունենայ ամէն տարի Ապրիլի երկրորդ շաբաթուայ ընթացքին։ Թէեւ նման է Վարդագոյն վերնաշապիկի օրուան (տեղի կ՚ունենայ Փետրուարին), քանի որ այն նաեւ կը ձգտի վերջ տալ բոլոր ահաբեկման, Վարդագոյնի օրը աւելի ճշգրիտ ուղղուած է հակա-ԼԳԲՏՔ+ ահաբեկչութեան։

Միջոցառումը սկիզբ առած է, երբ միասեռական քանատացի աւագ դպրոցի աշակերտը ականատես եղաւ երկու համադասարանցիներու, երբ իրենց դպրոցին մէջ բռնութեան կ՚ենթարկէին վարդագոյն վերնաշապիկ հագնելու համար։ Երկու ուսանողները իրենց դպրոցին մէջ ստիպեցին, որ յաջորդ օրը բոլորը վարդագոյն հագուին՝ որպէս աջակցութեան ժեստ, ոգեշնչելով Jer's Vision-ին (այժմ Քանատական գենդերային եւ սեռական բազմազանութեան կեդրոն) սահմանել Վարդագոյնի միջազգային օր։

2012 թուականին մասնակցած է աւելի քան 8 միլիոն մարդ։ Այն կը ղեկավարեն երիտասարդ կամաւորները Օթթաուայի, Օնթարիոյ եւ Քանատայի մէջ։

## Պատմութիւն
Վարդագոյնի օրը սկիզբ առած է 2007թ-ին, երբ ուսանողներ Տէյվիտ Շեփերտը եւ Թրեւիս Փրայսը տեսան, թէ ինչպէս ուսանողին բռնութեան կ՚ենթարկեն վարդագոյն վերնաշապիկ հագնելու համար Քանատայի Նոր Շոթլանտիայի իրենց Central Kings գիւղական միջնակարգ դպրոցին մէջ։ Շեփերտը եւ Փրայսը որոշեցին աջակցիլ աշակերտին՝ ստիպելով իրենց դպրոցին մէջ բոլորին վարդագոյն հագուիլ յաջորդ օրը։

Այս նախաձեռնութիւնը ոգեշնչեց Jer's Vision-ի որոշ երիտասարդներու (այժմ Քանատական գենդերային եւ սեռական բազմազանութեան կեդրոն), որոնք անով իսկ հիմնեցին Վարդագոյնի միջազգային օրը՝ փորձելով աջակցիլ իրենց հասակակիցներուն միջազգային ռեսուրսներով եւ միջոցներով՝ իրենց դպրոցները աւելի անվտանգ դարձնելու համար։

## Միջոցառումներ
2012-ին Վարդագոյն օրուան մասնակցող ուսանողները կազմակերպեցին բազմաթիւ ֆլեշմոպեր, ինչպէս՝ մէկը Փարլամէնտի բլուրի վրայ։ Վարդագոյնի միջազգային օրը նաեւ կը կիսէ JersVision.org-ի հետ, եւ միջոցառմանը մասնակցած են կատակերգու Ռիկ Մերսերը, Պրայան Պերկը Թորոնթոյի Maple Leafs-ից եւ Քանատայի նախկին դեսպան Սթիւէն Լիւիսը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Տուեալներու Պաշտպանութեան Օր

**Տուեալներու պաշտպանութեան օր** (անգլ.՝ Data Protection Day կամ *Data Privacy Day*), միջազգային օր, որ ամէն տարի կը նշուի 28 Յունուարին։ Տուեալներու պաշտպանութեան օրուայ նպատակն է բարձրացնել իրազեկութիւնը, գաղտնիութեան եւ տուեալներու պաշտպանութեան լաւագոյն միջոցներու քարոզչութիւնը։ Ներկայիս կը նշուի ԱՄՆ-ի, Քանատայի եւ Եւրախորհուրդի անդամ 47 երկիրներուն մէջ։

## Նպատակ
Տուեալներու պաշտպանութեան օրուայ ստեղծման նախաձեռնութիւնը նախապէս կեդրոնացած եղած է գործարարներու եւ օգտատէրերու անձնական առցանց տեղեկութեան պաշտպանութեան բարձրացման վրայ, յատկապէս սոցիալական ցանցերու համատեքստին մէջ։ Վերջին տարիներու ընթացքին կրթական հայեցակարգը նշանակալիօրէն ընդլայնուած է։

Բացի այդ, տուեալներու պաշտպանութեան օրը կը նպաստէ անձնական տեղեկատուութեան նկատմամբ անձնական վերահսկողութեան արհեստագիտական գործիքներու զարգացման խթանող միջոցներուն, կը նպաստէ գաղտնիութեան օրէնսդրութեան պահպանման եւ տուեալներու պաշտպանութեան բարելաւման, շահագրգիռ կողմերու միջեւ երկխօսութեան ստեղծման։ Օրուայ միջազգային տօնակատարութիւնը կը ծառայէ կառավարութեան, արդիւնաբերութեան, գիտնականներու, մասնագէտներու, հասարակական եւ կրթական կազմակերպութիւններու համագործակցութեան։

## Պատմութիւն
28 Յունուար 1981-ին Եւրոպայի Խորհուրդը ստորագրման համար բացած է «Անձնական տուեալներու ինքնաշխատ մշակման հետ կապուած անձերու պաշտպանութեան մասին» հռչակագիրը։ Հռչակագրին մէջ թարմացման գործընթացը ճշգրտումներ իրականացուցած է, որպէսզի արտացոլեն արհեստագիտական զարգացմամբ պայմանաւորուած նոր մարտահրաւէրները։

2001 թուականի՝ կիբեռյանցագործութիւններու մասին հռչակագիրը (Պուտափեշթի հռչակագիր) նաեւ կոչուած է պաշտպանելու տուեալներու համակարգերու ամբողջականութիւնը եւ, այդպիսով, գաղտնիութիւնը կիբեռտարածքին մէջ։

Տուեալներու գաղտնիութիւնը պաշտպանուած է նաեւ Մարդու իրաւունքներու Եւրոպական կոնուենցիայի 8-րդ յօդուածով։

Առաջին անգամ տուեալներու պաշտպանութեան եւրոպական օրը նախաձեռնած է Եւրախորհուրդը 2007 թուականին։ Երկու տարի ետք ՝ 26 Յունուար 2009-ին, ԱՄՆ Ներկայացուցիչներու պալատը միաձայն ընդունած է HR 31 բանաձեւը, որ 28 Յունուարը հռչակած է որպէս տուեալներու գաղտնիութեան ազգային օր։ 28 Յունուար 2009 թուականի  ԱՄՆ Սենատը բանաձեւ ընդունած է եւ ճանչցած նաեւ տուեալներու գաղտնիութեան օրը՝ 2010 եւ 2011 թուականներուն։

## Մասնակից կազմակերպութիւններ
Տուեալներու գաղտնիութեան օրուան մասնակցող կազմակերպութիւններէն են՝ «Anti-Phishing Working Group», «California Office of Privacy Protection», «Cyber Data-Risk Managers», «EDUCAUSE», Ճորճթաունի համալսարան, Կապի դաշնային յանձնաժողով, Յետաքննութիւններու դաշնային բիւրօ, Նիւ Եորք նահանգի գլխաւոր դատախազութիւն, «Online Trust Alliance», Մեծ Բրիտանիոյ տեղեկատուութեան գծով յանձնակատար եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Online Trust Alliance Data Privacy & Protection website. Online Trust Alliance 
* Stay Safe Online website. National Cyber Security Alliance
* DATA PRIVACY DAY and THE INTERNET PANOPTICON — Studies Says Webcam Users Under Serious Threat
* Why Data Privacy Is Important To Preserve Your Data Online
* Convention 108 of data protection 
* Odoo Development Services
Ստորոգութիւն:Մարդու իրաւունքներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Տուեալներ
Պենին

**Պենին**, պետութիւն Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ՝ Գուինէական ծոցի ափին։ Տարածքի մեծ մասը մինչեւ 500 մ բարձրութեան սարաւանդ է, հարաւը Մերձծովեան դաշտավայրն է, հիւսիս-արեւմուտքը՝ Ատակորա լեռները։ Կլիման մերձհասարակածային է։ Խոշոր գետերն են Վեմէն եւ Մեկրուն։ Օգտակար հանածոները աղքատ է։

## Պատմութիւն
15–17-րդ դարերուն երկրի տարածք թափանցած են եւրոպական (առաջինը՝ փորթուկալացի) ստրկաւաճառներն ու վաճառականները։ 17-րդ դարուն այստեղ ձեւաւորուած է Տահոմիա պետութիւնը, որ 1890-ական թուականներուն զաւթած են ֆրանսացի գաղութարարները։ Անկախութիւն ձեռք բերած է Օգոստոս 1960-ին՝ Տահոմիա Հանրապետութիւն անունով։ Այժմեան անունը ստացած է 1975-ին։ Բնակչութիւնը կազմուած է 4 հիմնական էթնիկ խումբերէ (աճաներ, սոմպաներ, եորուպաներ, ֆուլպեներ)։

## Տնտեսութիւն
Երկրի տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Արտահանութեան համար կը մշակեն կոկոսեան արմաւենի, բամպակենի, քաքաո, տեղական սպառման համար՝ եգիպտացորեն, սուրճ, յամս, գետնախնձոր, սորգոյ, գետնանուշ եւ այլն։ Վեմէ գետի հովիտին մէջ կը զբաղուին նաեւ բրինձի մշակութեամբ։ Կան արմաւենիի իւղի եւ բամբակազտիչ ձեռնարկութիւններ։ ԿԸ զբաղուին անասնապահութեամբ, ափամերձ գօտիին մէջ՝ ձկնորսութեամբ։

Պենինի մէջ ապրող ժողովուրդները ունին ինքնատիպ մշակոյթ, որուն մէջ զգալի տեղ կը գրաւեն երկրի պատմութիւնը արտացոլող լեգենդները։ Պենինի ժողովուրդները սեփական գիր չունին։ Տարածուած են թատերական ներկայացումները, որոնց հիմքը ինկած են կրօնական ծիսակատարութիւնները եւ կենցաղային պարերը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայկական հանրագիտարան 
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսախօս երկիրներ
Ստորոգութիւն:Հանրապետութիւններ
Ստորոգութիւն:Լիպերալ ժողովրդավարութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Պուրքինա Ֆասօ

**Պուրքինա Ֆասօ** (ֆր.՝ Burkina-Faso), պետութիւն Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ։ Սահմանակից է Մալիին, Նիժերին, Պենինին, Թոկոյին, Ղանային եւ Քոթ տ'Իւուարին։ Տարածքը՝ 274 հազար քմ²։ Մայրաքաղաքը՝ Ուակատուկու։

## Անուանում
Մինչեւ 4 Օգոստոս 1984-ը կոչուած է *Վերին Վոլթա* (Վերին Վոլթայի Հանրապետութիւն)։ Անուանումը ստացած է Վոլթա գետէն։ Երկրի տարածքին մէջ կը հոսին այդ գետի ակունքները՝ Սեւ Վոլթան եւ Սպիտակ Վոլթան․ այստեղէն ալ «վերին» մակդիրը։

Նոր անուանումը տեղական լեզուներով կը նշանակէ «պատուարժան մարդոց հայրենիք»։

## Աշխարհագրութիւն

### Ռելիեֆը
Մակերեւույթը ալիքաւոր սարաւանդ է (բարձրութիւնը մինչեւ 500 մ), որու վրայ կը բարձրանան մինչեւ 750 մ բարձրութեամբ լեռներ։

## Ժողովրդագրութիւնը
Բնակչութեան 50 տոկոսէն աւելին մոսիներ են, մնացածը՝ պոպոներ, լոպիներ, ֆուլպեններ, տուարեկներ եւ այլք։

## Տնտեսութիւն
Ագրարային երկիր է։ Գիւղատնտեսութեան առաջատար ճիւղը արօտային անասնապահութիւնն է։ Արտահանուող մշակաբոյսերն են բամպակենին, կարիտէն (ձիթատու ծառ), գետնանուշը։ Պարենային հիմնական մշակաբոյսերն են կորեկը, սորգոն, եգիպտացորենը, բրինձը։ Կան կաշեգործական, բամբակազտիչ, տեքստիլ, ձիթագործական ձեռնարկութիւններ։

## Պատմութիւն
20-րդ դարասկզբին եղած է Ֆրանսայի տիրոյթը։ 1960-ի Յունիսիսէն անկախ պետութիւն է։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Դէպի ծով ելք չունեցող երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսախօս երկիրներ
Ստորոգութիւն:Հանրապետութիւններ
Պենինի Զինանշան

**[[Պենին|Պենինի]] զինանշանը** սկզբնապէս ընդունուած է 1964 թուականին, սակայն 1990 թուականին վերանայուած է։ Նշանի վերը կը գտնուի ազգային նշաններէն մէկը՝ երկու եղջիւրները, իսկ ականջները լեցուած են եգիպտացորենով եւ աւազով։ Անոնք երկրի բարգաւաճման համար կարեւորագոյն միջոցներ են։

Ներքեւը կը գտնուի վահանը, որ բաժնուած է չորս մասերու.

* ***Ձախ վերեւ***՝ Սոմպայի ոճով կառուցուած ամրոց, որ կը խորհրդանշէ Պենինի պատմութիւնը։
* ***Աջ վերեւ***՝ ազգային աստղն է, ամենաբարձր պարգեւը Պենինի համար։
* ***Ձախ ներքեւ***՝ պալամայ ծառ։
* ***Աջ ներքեւ***՝ նաւ, որ կը խորհրդանշէ եւրոպացիներու ժամանումը Պենին։

Վահանը բռնած կը պահեն երկու վագրեր՝ ազգային խորհրդանշան համարուող կենդանիները։ Ասոնց ներքեւը կը գտնուի ֆրանսերէն ազգային կարգախօսը՝ ***եղբայրութիւն***, ***արդարութիւն***, ***աշխատանք***։

## Նախկին զինանշան
1975 թուականին Պենինի Ժողովրդավարական հանրապետութիւնը ընդունեց նոր զինանշան, որ կը կրէր Մարքսիզմ-լենինիզմին բնորոշ տարրեր.

* ***Կանաչը*** կը խորհրդանշէ երկրի բնութիւնը։
* ***Կարմիր աստղը*** կը խորհրդանշէ սոցիալիզմը։
* ***եգիպտացորենի հասկերը*** կը խորհրդանշեն գիւղատնտեսութիւնը։
* ***Աստղանիւը*** կը խորհրդանշէ արդիւնաբերութիւնը եւ աշխատաւորներու դասը։

Ներքեւը կը գտնուէր երկրի անուան յապաւումը՝ *RPB* (ֆր.՝ République populaire du Bénin):

## Տես նաեւ

* Պենինի Դրօշ
* Պենինի Օրհներգ

## Ծանօթագրութիւններ
Պենինի Օրհներգ

**Պենինի օրհներգ** L(’Aube Nouvelle, Նոր օրուայ լուսաբացը), Պենինի ազգային օրհներգ։

## Պատմութիւն
1960 թուականին Պենինը անկախութիւն ստանալէ յետոյ «Նոր օրուայ լուսաբացը» երգը դարձաւ Պենինի օրհներգը։ Խօսք եւ երաժշտութիւն՝ Ժիլպեր Ժան Տանիոնի (Gilbert Jean Dagnon):

## Բնօրինակ տեքստ
1 քառատող։

Jadis à son appel, nos aïeux, sans faiblesse

Ont su avec courage, ardeur, pleins d’allégresse

Livrer au prix du sang des combats éclatants

Accourez vous aussi, bâtisseurs du présent,

Plus forts dans l’unité, chaque jour à la tâche,

Pour la prospérité, construisez sans relâche.

Կրկներգ։

Enfants du Bénin debout!

La liberté d’un cri sonore

Chante aux premiers feux de l’aurore

Enfants du Bénin, debout!

2 քառատող։

Quand partout souffle un vent de colère et de haine

Béninois, sois fier, et d’une âme sereine,

Confiant dans l’avenir, regarde ton drapeau

Dans le vert tu liras l’espoir du renouveau;

De tes aïeux le rouge évoque le courage;

Des plus riches trésors le jaune est le présage.

Կրկներգ՝

3 քառատող։

Tes monts ensoleillés, tes palmiers, ta verdure,

Cher Bénin, partout font ta vive parure.

Ton sol offre à chacun la richesse des fruits.

Bénin, désormais que tes fils tous unis,

D’un fraternel élan partagent l’espérance.

De te voir à jamais heureux dans l’abondance.

կրկներգ՝

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազգային օրհներգներ
Ստորոգութիւն:Օրհներգներ
Քաղցկեղի Դէմ Պայքարի Համաշխարհային Օր

**Քաղցկեղի դէմ պայքարի համաշխարհային օր**, յիշատակի ամսաթիւ, որ կը նշուի ամէն տարի 4 Փետրուարին։ Հռչակած է «Քաղցկեղային հիւանդութիւններու դէմ պայքարի միջազգային միութիւնը» (Քաղցկեղի դէմ միջազգային միութիւն) (UICC)՝ նպատակ ունենալով աջակցիլ 2008 թուականին գրուած «Քաղցկեղի համաշխարհային հռչակագրի» նպատակներուն։ Այս միջազգային օրուայ նպատակն է բարձրացնել քաղցկեղի՝ որպէս ժամանակակից քաղաքակրթութեան ամենասարսափելի հիւանդութիւններէն մէկուն մասին իրազեկուածութիւնը, ապատեղեկատուութեան վերացումը, ուշադրութիւն դարձնել այդ հիւանդութեան կանխարգելման, յայտնաբերման ու բուժման, անոր խրախուսման։ 

Քաղցկեղի դէմ պայքարի համաշխարհային օրուայ առաջնային նպատակը քաղցկեղի պատճառով առաջացած հիւանդութիւններու ու մահուան դէպքերու էականօրէն կրճատումն է, եւ առիթ է միջազգային հանրութեան միաւորելու, որպէսզի վերջ տրուի քաղցկեղի պատճառով առաջացող տառապանքներու անարդարութեան։ Քաղցկեղէն պաշտպանութեան միջազգային օրը հանրութեան ցոյց կը տրուին քաղցկեղի դէմ պայքարին մէջ աշխարհի առջեւ ծառացած խնդիրները եւ կոչ կ՚առնուի  UICC-ի անդամ քաղաքական գործիչներուն եւ կազմակերպութիւններուն վերաբերուիլ քաղցկեղին որպէս քաղաքական առաջնահերթութիւն։ Օրը կը նշուի Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան կողմէ։

Յայտնի է, որ քաղցկեղային հիւանդութիւններու 43%-ի առաջացումը հնարաւոր կ՚ըլլար կանխել առողջ վարքի այնպիսի նորմերու միջոցով, ինչպիսին են.

* Ծխելու սահմանափակում, պայքարը այս երեւույթի դէմ,
* Ֆիզիկական ակտիւութիւն, հաւասարակշռուած, առողջ սնունդ,
* Պատուաստում լեարդի եւ արգանդի վզիկի քաղցկեղ առաջացնող վիրուսներու դէմ,
* Խուսափիլ արեւի տակ եւ սոլարիում երկար մնալէն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* UICC պաշտօնական կայք 
Ստորոգութիւն:Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն
Ստորոգութիւն:Հանրային առողջութիւն
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Ուռուցք
Ստորոգութիւն:Ուռուցքաբանութիւն
Ֆութպոլի Միջազգային Օր

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ryan_Valentine_scores.jpg|աջից|մինի|
**ֆութպոլի միջազգային օր**, ՄԱԿ-ի որոշմամբ՝ 10 Դեկտեմբերը կը նշուի որպէս «ֆութպոլի միջազգային օր»։ ֆութպոլը նման պատուի արժանացած է հսկայական ժողովրդականութիւն վայելելու շնորհիւ։ Այսօր ամբողջ աշխարհին մէջ ֆութպոլ կը խաղայ 120 միլիոն մասնագիտացած եւ ալ աւելի շատ՝ սիրողական մակարդակի վրայ։ ֆութպոլը ոչ միայն խաղ է եւ զուարճանք, այլ նաեւ՝ ազգային բնաւորութեան արտացոլում։ ֆութպոլը կեանքի ոճ է։ ֆութպոլը նաեւ մեծ պիզնես է, որու տարեկան շրջանառութիւնը քանի մը տասնեակ միլիարտ տոլար կը կազմէ։ ֆութպոլը կը միաւորէ մարդոց ամբողջ աշխարհին մէջ։ Առաջին յիշատակումը ոտքով գնդակ խաղալու մասին կը վերաբերի չինական աղբիւրներուն՝ Ք.Ա. երկրորդ հազարամեակ թուագրմամբ։ Չինացի զինուորները այդ խաղի շնորհիւ կը մնային լաւ ֆիզիկական վիճակով։ 2.5 հազարամեակ առաջ ֆութպոլ խաղցած են նաեւ Հին Յունաստանի եւ Հռոմի մէջ։ Ոմանք կը պնդեն, որ ժամանակակից ֆութպոլի հիմքոըմ եղած է 8-րդ դարուն Անգլիոյ մէջ ապրած սաքսոններու վայրի խաղը՝ ճակատամարտէն յետոյ թշնամիի կտրած գլուխներուն ոտքով հարուածելը։ 1863 թուականին ստեղծուեցաւ ֆութպոլի անգլիական ասոցիացիան եւ ընդունուեցին խաղի կանոնները՝ արգիլելով ձեռքով խաղը։ 1872 թուականին տեղի ունեցաւ առաջին միջազգային հանդիպումը Անգլիոյ եւ Շոթլանտիայի հաւաքականներու միջեւ։ Դարպասային ցանցը առաջին անգամ օգտագործուեցաւ 1891 թուականին Անգլիոյ Հիւսիսի եւ Հարաւի հաւաքականներու խաղի ընթացքին։

## Աղբիւրներ

* Հանրագիտակ օրացոյց, Երեւան, 1990

## Արտաքին յղումներ

* Ֆութպոլի միջազգային օրուան մասին դասարան․ամ կայքին մէջ 
Ստորոգութիւն:Տօներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Ֆութպոլ
Քոթ Տիվուար

**Քոթ Տիվուարի Հանրապետութիւն** կամ **Փղոսկրի Ափի Հանրապետութիւն** (ֆր.՝ République de Côte d'Ivoire, [ʁepyˈblik də kot diˈvwaʀ]), պետութիւն Ափրիկէի մէջ։ ՄԱԿ-ի միջազգայնօրէն ճանչցուած անդամ։

## Օգտակար հանածոներ
Կան ալմաստի, մանգանի, ոսկիի, բոքսիտներու, երկաթի, անագի պաշարներ։

## Կլիմա
Կլիման մերձարեւադարձային է։

## Գետային ցանց
Գլխաւոր գետերն են Պանտաման, Սասանտրան, Քաւալլին։

## Բնական աշխարհ
Կենդանական աշխարհը հարուստ է։ Տարածուած են մշտադալար անտառները։

## Տնտեսութիւն
Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է. կը մշակեն սուրճ, քաքաօ, արքայախնձոր, ադամաթուզ, բրինձ, եգիպտացորեն։ Կան տեքստիլ, սնունդի, նաւթավերամշակման, շինանիւթերու արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։

## Նշումներ

Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Հանրապետութիւններ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսախօս երկիրներ
Քոթ Տիվուարի Դրօշ

**Քոթ Տիվուարի դրօշը** Քոթ Տիվուարի Հանրապետութեան պետական խորհրդանիշներէն է։ Այն սահմանուած է Քոթ Տիվուարի Սահմանադրութեամբ եւ դրօշի մասին օրէնքով։ Կազմուած է ծիրանագոյն, սպիտակ եւ կանաչ գոյներէ ՝ լայնքի եւ երկայնքի 2։3 յարաբերակցութեամբ։

## Նմանատիպ դրօշներ

Պատկեր:Flag_of_Ireland.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ireland. դրօշ
Պատկեր:Flag_of_Niger.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Niger.svg|Նիժերի դրօշ


## Արտաքին հղումներ

* Քոթ Տիվուար Flags of the World կայքին մէջ

Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային խորհրդանիշներ
Պուրքինա Ֆասոյի Դրօշ

**Պուրքինա Ֆասոյի դրօշը** բաղկացած է երկու հաւասար հորիզոնական մասերէ։ Կեդրոնը տեղադրուած է դեղին աստղ։ Կարմիր գոյնը կը խորհրդանշէ երէկ, այսօր եւ վաղը յեղափոխութեան նայատակներու, ամբողջ ժողովուրդի զոհերու թափուած արիւնը։ Կանաչ գոյնը կը խորհրդանշէ գիւղատնտեսական հարստութիւնը։ Ոսկի դեղին աստղը կը խորհրդանշէ  ժողովրդավարական յեղափոխութեան գաղափարական ղեկավարութիւնը։ Դրօշի գոյները աւանդական պանափրիկային են։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Flag_of_Upper_Volta.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Uppe Վոլթայի դրօշը, 9 Դեկտեմբեր 1959  - 4 Օգոստոս 1984 
Պատկեր:Presidential_Standard_of_Burkina_Faso.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Presidential_Standard_of_Burkina_Faso.svg|Նախագահի դրօշ


## Արտաքին հղումներ

* «Պուրքինա Ֆասօ», ''Flags of the World'' կայքին մէջ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային խորհրդանիշներ
24 Սեպտեմբեր

**24 Սեպտեմբեր**, տարուան 267-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 268-րդ) օրն է։

## Դէպքեր

## Ծնունդներ
* 1868, Լեւոն Բաշալեան հայ նորավիպագիր եւ հրապարակագիր
* 1870, Եղիշէ Թադեւոսեան հայ նկարիչ, մշակութային գործիչ
* 1874, Սաթենիկ Մատինեան-Արղութեան հայ յեղափոխական շարժման գործիչ
* 1923, Էդուարդ Ջրբաշեան հայ գրականագէտ

## Մահեր
Պենինի Դրօշ

**Պենինի դրօշը** ի սկզբանէ ընդունուած էր 1958-ին։ Փոխուած է 1975-ին, փոխուած է մարքսիստներու իշխանութեան գալէն յետոյ, վերականգնած է հին ռեժիմի վերականգնելէն յետոյ 1 Օգոստոս 1991-ին։ Դրօշի գոյները աւանդական պանափրիկային են։ Կանաչը կը խորհրդանշէ յոյս, դեղինըկը խորհրդանշէ բարեկեցութիւն եւ քաջութիւն խորհրդանշող կարմիրը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Flag_of_Benin_(1975-1990).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Benin_(1975-1990).svg|Պենինի դրօշը 1975 - 1991 թթ.
Պատկեր:Dahomey_flag_1889.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dahomey_flag_1889.svg|Տահոմեայի դրօշ 1889 թ.
Պատկեր:Flag_of_Revolutionary_Party_of_Benin.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Revolutionary_Party_of_Benin.svg|Պենինի Յեղափոխութեան կուսակցութեան դրօշ


## Արտաքին հղումներ

* «Պենին», ''Աշխարհի դրօշներ'' կայքին մէջ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Պետական խորհրդանիշեր
Պոլիսի բարբառ

**Պոլսի բարբառ** - հայերէն **կը** ճիւղի բարբառներէն մէկը։

Կը խօսուէր Կոստանդնուպոլիս (այժմ՝ Սթամպուլ) քաղաքին մէջ։ Բաղաձայնական համակարգը՝ երկաստիճան խլազուրկ (**բ, փ, գ, ք**)։ Ձայնաւորներով աղքատ է. երկբարբառներ չունի։ Ձեւաբանութիւնը մեծ փոփոխութեան չի ենթարկուիր։ Գոյականներն ունին չորս հոլով (սեռականը նման է տրականին, հայցականը՝ ուղղականին)։ Բացառականի վերջաւորութիւնն է՝ **է**։ Գոյականներու մեծ մասը կ՚ենթարկուի ի հոլովման (**տունի, շունի**)։ Խոնարման մէջ կան բայերու շարունակական ձեւեր **կոր** մասնիկով։

Պոլիսի բարբառը ինկած է արեւմտահայ գրական լեզուի հիմքին մէջ։

## Գրականութիւն

* Հրաչեայ Աճառեան, Պոլսի բարբառ, Երեւան, 1941։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն
Ստորոգութիւն:Հայերէնի բարբառներ
Ստորոգութիւն:Կը ճիւղի բարբառներ
Շապին-Գարահիսարի բարբառ

**Շապին-Գարահիսարի բարբառ** - հայերէնի **կը** ճիւղին պատկանող բարբառներէն։

Խօսուած է Շապին-Գարահիսար քաղաքի եւ Ածպտերի շրջանին մէջ։  Կը բռնէ Խարբերդի եւ Երզնկայի, Սեբաստիոյ եւ Եւդոկիայի բարբառներու միջին տեղը։

Բաղաձայնական համակարգը՝ եռաստիճան խլազուրկ (**բ՛, բ, փ**)։ Ունի քմայնացած **ä** եւ բառասկիզբը հագագային շնչեղ **հ**։ **Օ** ձայնաւորը կը դառնայ **էո**, իսկ **է**-ն շեշտի տակ՝ **ի** (**գ՛էորձ** «գործ», **քիզ հիդ** «քեզ հետ»)։ Բնորոշ է շարունակական ներկայ ժամանակը, որ կը կազմուի **տար** (գիւղերուն մէջ՝ **տէ**) մասնիկով (**կըսիմ տար**)։

Որոշ բարբառագէտներ կը գտնեն, որ այս բարբառը չի պատկանիր **կը** ճիւղին եւ ոչ ալ յայտնի ճիւղերէն որեւէ մէկուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն
Ստորոգութիւն:Հայերէնի բարբառներ
Ստորոգութիւն:Կը ճիւղի բարբառներ
Հայերու ծագման յունական վարկած

**Յունահայկական հիպոթեզ** (նաեւ յայտնի որպէս **հելինահայկական**), ենթադրութիւն է, համաձայն որուն հայերէնը, յունարէնը եւ, հնարաւոր է որ փռիւգերէնը նախահնդեւրոպական լեզուի կազմալուծման ժամանակաշրջանին ընդհանուր նախնի լեզու ունեցած են։ Երկու լեզուի հիպոտետիկ նախայունահայկական շրջանը կը թուագրուի Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակի սկիզբը, միայն փոքր տարբերուելով աւելի ուշ հնդեւրոպական կամ յունաարիական լեզուներէն։

## Տե՛ս նաեւ
* Հայկական Վարկած

## Գրականութիւն
* James Clackson, *The Linguistic Relationship between Armenian and Greek*, Publications of the Philological Society, 30, Blackwell (1994), .
* Eric P. Hamp, in Davis and Meid (eds.) FS Palmer, Innsbruck (1976)
* R. Schmitt, 'Die Erforschung des Klassisch-Armenischen seit Meillet (1936)', *Kratylos* 17 (1972), 1-68.
* Holst, Jan Henrik *Armenische Studien*, Wiesbaden։ Harrassowitz (2009).
* Antoine Meillet in *BSL* 26 (1925), 1-6
* Antoine Meillet in *BSL* 27 (1927), 129-135.
* Antoine Meillet *Esquisse d'une grammaire comparée de l'arménien classique*, Vienna (1936)
* Holger Pedersen, s.v. 'Armenier' in Ebert (ed.), *Reallexikon der Vorgeschichte*, Berlin (1924).
* G. R. Solta, *Die Stellung des Armenischen im Kreise der Indogermanischen Sprachen*, Vienna (1960)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն
Ստորոգութիւն:Հնդեւրոպական լեզուներ
Ստորոգութիւն:Յունարէն
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզուի պատմութիւն
Արձակ Բանաստեղծութիւն

300px|մինի|աջից|Ի. Ս. Տուրգենեւի «Ռուսաց Լեզու» արձակ բանաստեղծութիւնը. ձեռագիր, 1882 թուական
**Արձակ բանաստեղծութիւն**, քնարական բովանդակութիւն եւ արձակ ձեւ ունեցող ստեղծագործութիւն։ 

## Նկարագրութիւն
Արձակ բանաստեղծութիւնը ունի քնարական ու շատ յուզական բովանդակութիւն: Գրուած է արձակ ձեւով: 
Արձակ բանաստեղծութեան մէջ սիւժէն կամ ի սպառ կը բացակայի կամ կը գծագրուի սոսկ ակնարկներու ձեւով։ Արձակ բանաստեղծութիւնն ու պոեմը կ'անուանեն նաեւ արձակ քնարերգութիւն։ Անոնք համեմատաբար գրական նոր ձեւեր են, սկիզբ առած են 19-րդ դարէն։ Համաշխարհային ճանաչում ունին Ի. Ս. Տուրգենեւի «Արձակ բանաստեղծութիւնները», Շարլ Պոթլերի «Փոքրիկ Արձակ Պոեմները»։ 

Հայ գրականութեան մէջ արձակ բանաստեղծութեան փայլուն օրինակ են Աւետիք Իսահակեանի «Արձակ Պոեմները» եւ Միսաք Մեծարենցի գրեթէ բոլոր արձակ ստեղծագործութիւնները։

## Ազատ Բանաստեղծութիւններ
Գիւղակները մանուշակներու պէս նստեր են բլրակներու ծունկին, հովիտներու գոգը կամ գետին քղանցքին մօտ: (Մ. Մեծարենց)

Կ'ուզէի գեղին մշտահոս աղբիւրն ըլլալ, ուրկէ գային բոլոր սափորները լեցուելու՝ մանուկներուն սափորները, կոյսերուն սափորները, երիտասարդներուն սափորները...: (Ռուբէն Զարդարեան)

## Աղբիւրներ
* Էդուարդ Ջրբաշեան, Հ. Մախչանեան, Գրականագիտական բառարան, էջ 36
Աղեքսանտրիոյ Հայոց Թեմ

**Աղեքսանտրիոյ թեմ** (լատին․՝ Eparchia Alexandrina Armenorum), Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ թեմ Գահիրէի մէջ, Եգիպտոս։ Աղեքսանտրիոյ թեմը կը պատկանի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ կաթողիկոսութեան։ Աղեքսանտրիոյ թեմը իր իրաւասութիւնը կը տարածէ Եգիպտոսի եւ Սուտանի տարածաշրջաններուն մէջ։ Թեմի առաջնորդանիստը Գահիրէի Սուրբ Աստուածածնի Աւետման տաճարն է։

## Պատմութիւն
Թեմը հիմնուած է 1885 թուականին Հռոմի Լէօ 13-րդ պապի կողմէ՝ տարածաշրջանի հայ կաթողիկներու կրօնական կարիքները բաւարարելու համար։

## Թեմական առաջնորդներ

* եպիսկոպոս Փօլ Աքտէրեան (Էթարեան) (1850—1866),
* եպիսկոպոս Բառնաբէ Աքշէլեան (2.05.1886 — 16.05.1898),
* եպիսկոպոս Պօղոս Սապաղեան (28.08.1901 — 4.08.1904) — նշանակուած է Կիլիկիոյ պատրիարք
* եպիսկոպոս Փետրօ Քոջունեան (26.02.1907 — 17.03.1911),
* եպիսկոպոս Ժան Քուզեան (27.08.1911 — 6.05.1933),
* եպիսկոպոս Ժաք Նեսիմեան (5.08.1933 — 2.07.1960),
* եպիսկոպոս Ռաֆայէլ Բայեան (2.07.1960 — 9.03.1989),
* եպիսկոպոս Ներսէս Թարմունի (21.08.1989 — 7.10.1999) — նշանակուած է Կիլիկիոյ պատրիարք
* եպիսկոպոս Գրիգոր Օգոստինոս (Rizkallah) Քոսէյ (7.01.2004 թուականէն)։

## Աղբիւր

* Annuario Pontificio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, 

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Информация 
* Информация
Ստորոգութիւն:Եգիպտոս
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Կաթողիկութիւնը Եգիպտոսի մէջ
Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Եկեղեցի

**Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ եկեղեցի**, հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ գործող նուիրապետական աթոռի պաշտօնական անուանումը։ Կիլիկիայի Հայոց պատրիարքի նստավայրը կը գտնուի Լիբանանի Զմմառ բնակավայրին մէջ

## Լիբանանի հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Լիբանանի պատրիարքական թեմի առաջնորդանիստը կը գտնուի Պէյրութի մէջ։ Առաջնորդը կաթողիկոս-պատրիարքն է, որ թեմը կը վարէ իր ընդհանուր փոխանորդի եւ վարչական խորհւկրդի միջոցով։

Կը գործէ 9 եկեղեցի, առաւել յայտնի են Պէյրութի սուրբ Եղիա եւ սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ մայր տաճարը, սուրբ Փրկիչ եւ սուրբ Խաչ եկեղեցիները։ Եկեղեցիներ կան նաեւ Ռաուտայի եւ Հազմիէի, Զմմառի, Այնճարի, ինչպէս նաեւ 1 մատուռ՝ Պիքֆայայի Մխիթարեաններու ամառանոցին մէջ։ Եկեղեցիներ գործած են նաեւ Սայտա, Սուր եւ այլ բնակավայրերու մէջ, ուր ժամանակին եղած հայ կաթողիկէ ստուար բնակչութիւն։

Լիբանանի մէջ հոգեւոր ու կրթական գործունէութիւն կը ծաւալեն Զմմառի, Մխիթարեան եւ Անարատ յղութեան հայ քոյրերու միաբանութիւնները։ Պէյրութի Հազմիէ արուարձանին մէջ Մխիթարեանները հիմնադրած են Պէյրութի սուրբ Աւետման հայ Կաթողիկէ եկեղեցին Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան մայրավանքը Երկրորդական վարժարան (ներկայիս չի գործեր), 1972 թուականին բացուած է Մխիթարեան միաբանութեան Ռաուտայի դպրեվանքը։

Պէյրութի մէջ կը գործեն Անարատ յղութեան հայ քոյրերու միաբանութեան սուրբ Հռիփսիմեանց (1992 թուականէն), սուրբ Ակնես վարժարանները, ինչպէս նաեւ դպրոցներ՝ Զահլէի ու Այնճարի , Զմմառի աղջկանց եւ Այնճարի երկսեռ որբանոցները։ 1937 թուականին հիմնուած սուրբ Շուշան վարժարանը 1997 թուականին վերածուած է մանկամսուրի։ Լիբանանահայ կրթական կեդրոններէն է Մեսրոպեան վարժարանը։ Անցեալին լիբանանահայ պատանիներու հայեցի դաստիարակութեան գործին մէջ մեծ եղած է նաեւ Յիսուսեան միաբանութեան Պէյրութի սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ ճեմարանի դերը։ Թեմին մէջ կը գործեն մշակութային, բարեսիրական մարզ, եւ սկաուտական միութիւններ, 4 երգչախումբ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայք

Ստորոգութիւն:Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Լիբանան
Հայկական Վարկած

Հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի նախահայրենիքի վարկածներու շարքը կ՚ընդգրկէէ նաեւ հայկական վարկածը, ըստ որուն հայերէնը կը համարուի հնդեւրոպական մայր լեզուն։ Վարկածը առաջին անգամ առաջ քաշեցին վրաց լեզուաբան Թամազ Գամղրելիձէն եւ ռուս գիտնական Վեաչեսլաւ Իւանովը։ Ըստ այս տեսակէտի Հայերէնը որպէս հնդեւրոպական մայր լեզու առաջացած է Ք.Ա 5-4-րդ հազարամեակներունhttp://www.historyofarmenia.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_hay_joxovrdi_tsagumn_u_kazmavorumy։

1980-ական թուականներու սկզբները վերարծարծուեցաւ դեռեւս դարասկզբին յայտնուած տեսակէտը այն մասին, որ հնդեւրոպական նախահայրենիքը Ք.ա. 5-4-րդ հազարամեակներուն գտնուած է Առաջաւոր Ասիոյ հիւսիսը, աւելի որոշակի՝ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, Փոքր Ասիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, Հիւսիսային Միջագետքին եւ Իրանական սարահարթի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ։ Այս տեսակէտը աւելի կ՚ամրապնդուի նոր ի յայտ եկող փաստերով եւ այսօր կ՚ընդունուի մասնագէտներու մեծ մասի կողմէ։ Հայեր ժողովուրդի ծագման հարցը այս տեսութեամբ ստացաւ նոր բացատրութիւն։ Ինքնըստինքեան հերքուեցաւ հայերու եկուորութեան հարցը, քանի որ հնդեւրոպական նախահայրենիքը գտնուած է ճիշդ այն տարածքին մէջ, ուր կազմաւորուած եւ իր պատմական ուղին անցած է հայ ժողովուրդը։ Ներկայիս յստակօրէն կարելի է ըսել, որ հայերը Ք.ա. 5-4-րդ հազարամեակներուն կազմած են հնդեւրոպական մայր ժողովուրդի մէկ  մասը եւ 4-րդ հազարամեակի վերջը ու 3-րդի սկիզբներուն առանձնացած են հնդեւրոպական ընդհանրութենէն։ Այդ ժամանակաշրջանէն ալ սկսած է հայ ժողովուրդի կազմաւորումը, որ ընթացածլ է երկու փուլով։ Առաջինը, որ կարելի է բնութագրել որպէս ցեղային միութիւններու եւ վաղ պետական կազմաւորումներու ժամանակաշրջան, տեղի ունեցած է Ք.ա. 3-2-րդ հազարամեակներուն։ Երկրորդ փուլը, շնորհիւ միասնական պետականութեան ստեղծման, Ք.ա. 6-5 դարերուն աւարտած է հայ ժողովուրդի կազմաւորման ընթացքը։

Ամփոփելով ըսուածը՝ կարելի է պնդել, որ հայերէն լեզուն ու անով խօսողները հնդեւրոպական ընդհանրութենէն անջատուած եւ ինքնուրոյն դարձած են Ք.ա. 4-3-րդ հազարամեակներու սահմանին։ Ճիշդ այդ ժամանակներէն ալ մեր ժողովուրդը կը յիշատակուի Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, ուր գործածլ, գոյատեւած ու կերտած է իր պատմութիւնը։

Բացի այդ գոյութիւն ունի նաեւ արիական ժողովուրդներու արտագաղթի Հայկական վարկածը, ըստ որուն արիական նախահայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն էhttp://www.indoaryans.org/։

Գամղրելիձէն 2010-ին նոր յօդուած հրապարակած է, որ կը շտկէ որոշ նախկին քննադատութեան արժանացած տեսութեան դրոյթներhttp://www.indoaryans.org/։

## Ծանօթագրութիւններ


## Գրականութիւն

* Թ. Գամղրելիձէ եւ Վ. Իւանով - Հնդեւրոպական լեզուներու նախապատմութիւնը Ա. Մովսիսեան - Հայ ժողովրդի ծագումն ու կազմաւորումը։
* Մխիթարեան Ա․ե․, Հաբեթի սերունդները, Հայաստան, քաղ․ Երեւան: Հեղինակայնի հրատարակութիւն (2002թ․) — .

## Արտաքին յղումներ

* http://www.historyofarmenia.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_hay_joxovrdi_tsagumn_u_kazmavorumy
* http://www.indoaryans.org
Ստորոգութիւն:Հայագիտութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերէն
Նոր Նախիջեւանի բարբառ

**Նոր Նախիջեւանի բարբառ** (նաեւ՝ **Ղրիմի բարբառ**), հայերէնի բարբառներու **կը** ճիւղին պատկանող բարբառ։

Կը խօսուի Նոր Նախիջեւան քաղաքի (շրջակայ գիւղերով) եւ Տոնի Ռոստովի հայ բնակչութեան կողմէ, որոնք գաղթած են Ղրիմէն (1779)։

Բաղաձայնական համակարգը երկաստիճան խլազուրկ է (**բ, փ, գ, ք**)։ Ունի **ա, է, ի, ը, ու, ö, ü** ձայնաւորները։ Քերականութեամբ նման է Պոլիսի բարբառին։ Տարբերակիչ հիմնական յատկանիշներն են՝ անձի եւ իրի առումները, դասական թուականները կը կազմուին **ում** մասնիկով (**էրկուսում**, **ժեքում** «երկրորդ», «երրորդ»), բայերու խոնարհման մէջ շարունակական ձեւ գոյութիւն չունի։

## Գրականութիւն

* Հրաչեայ Աճառեան, Քննութիւն Նոր-Նախիջեւանի բարբառի, Երեւան, 1925։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէնի բարբառներ
Ստորոգութիւն:Կը ճիւղի բարբառներ
Ստորոգութիւն:Հայերէն