open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նոր Տարի

մինի|300px|Ամանորեայ զարդարանքներ

**Ամանոր (Կաղանդ կամ Նոր Տարի)**, Ամանոր կը կոչուի նոր տարուան առաջին օրը, կը կոչուի նաեւ Կաղանդ կամ Նոր Տարի։ Ամանորը հին ժամանակ պտուղներուն պահապան, տարին նորոգող, պտղաբերութիւն պարգեւող աստուածն էր։

Այժմ Ամանորի երեկոն ուրախութեան եւ խրախճանքի օր է։ Նոր Տարուան նախընթաց գիշերը
մրգեղէններով եւ այլազան տեսակի ուտելիքներով սեղան կը պատրաստուի, եւ ընտանիքի բոլոր անդամներն ու հարազատները ուրախութեամբ կը դիմաւորեն Նոր Տարին, նուէրներ կը փոխանակեն
իրարու եւ բարեմաղթութիւններ կը կատարեն։

Նոր Տարին յատկանշական է նաեւ իր տօնածառով։ Ժամանակին ծառը կը կտրէին, տուն կը բերէին եւ կը զարդարէին փայլուն խաղալիքներով եւ մանր մոմերով։ Այժմ արուեստական ծառ կ՚օգտագործուի։

Նոր Տարուան սովորութիւն է նաեւ «Կաղանդ Պապան» կամ «Ձմեռ Պապին», որ Կաղանդի գիշեր
կու գայ եւ երեխաներուն նուէրներ բաժնելով կ՚ուրախացնէ զանոնք։

## Պայթուցիկ նիւթեր
[մինի|[Հրավառութիւն]]
Ամանորի տօնակատարութիւններուն յաճախ կ՚օգտագործեն տարբեր տեսակի պայթուցիկներ եւ ուղղակի կրակ արձակող նիւթեր՝ հրավառութիւններ, հրթիռներ, հռոմէական մոմեր եւ այլն։

Այսօր աշխարհի տարբեր երկրներու մայրաքաղաքները եւ, նոյնիսկ, որոշ երկրներ միլիոնաւոր տոլարներ կը ծախսեն Ամանորին հրարուեստի ցուցադրութեան համար։
Նոր Քարէ Դար

մինի|Նէոլիթեան գործիքներ
մինի
**Նոր քարէ դար** կամ **Նէոլիթ** (յուն․՝ νέος , նէոս՝ նոր, եւ յուն․՝ λίθος , լիթոս՝ քար), քարէ դարու վերջին դարաշրջանը, յաջորդած է մէզոլիթին։ Տեւած է մօտ երկու հազարամեակ՝ Ն.Ք. 10-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ Ն.Ք. 11-րդ հազարամեակի կէսերը։

Նէոլիթ դարաշրջանի սկիզբը կը բնութագրուի քարէ եւ ոսկորէ յղկուած գործիքներու օգտագործմամբ, խեցեգործութեան եւ երկրագործութեան առաջացմամբ Դարաշրջանի աւարտը կը յատկանշուի վաղ մետաղամշակութեամբ (էնեոլիթի սկզբնաւորմամբ)։

Նէոլիթեան մարդիկ, զարգացած հաւաքչական, որսորդական եւ ձկնորսական իւրացնող տնտեսութեան զուգահեռ, սկսած են զբաղուիլ արտադրող տնտեսութեամբ՝ նստակեաց երկրագործութեամբ (ցորենի, գարիի, ոսպի եւ այլ բոյսերու մշակութեամբ), կենդանիներու (շուն, այծ, ոչխար, խոզ, աւելի ուշ՝ մեծ եղջերաւոր անասուններ) ընտելացմամբ եւ բուծանումով։ Սկսած է զարգանալ մանածագործութիւնը, հիւսելը։ Մայրիշխանութիւնը հասած է իր ծաղկման եւ աստիճանաբար տեղի տուած հայրիշխանութեանը։ Զգալիօրէն աճած է բնակչութիւնը, աստիճանաբար կազմաւորուած են ցեղախումբերը, ձեւաւորուած ցեղային լեզուները։

Հանրութեան կեանքին մէջ կատարուած արմատական փոփոխութիւնները ընդունուած է անուանել «նէոլիթեան յեղափոխութիւն» (անգլիացի հնագէտ Գ․ Չայլդի հետեւութեամբ), իբրեւ մարդկութեան պատմութեան մէջ առաջին տնտեսական յեղաշրջում։

Ըստ նորագոյն տուեալներուն՝ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ հնագոյն երկրագործական-անասնապահական մշակոյթը սկիզբ կ՛առնէ Ն.Ք. 8—7-րդ հազարամեակներուն (Երիքովը՝ Պաղեստինի, Ջարմոն՝ Հիւսիս-Արեւելեան Միջագետքի, Չաթալ-Հույուկը՝ Փոքր Ասիոյ մէջ եւն)։

Եւրոպայի մէջ նէոլիթեան մշակոյթը զարգացած է Մերձաւոր Արեւելքի եւ Միջերկրածովեան մշակոյթի զգալի ազդեցութեամբ, այդ երկրամասերէն Եւրոպա թափանցած են շարք մը մշակելի բոյսեր, ընտանի կենդանիներու տեսակներ եւ այլն։ Հայաստանի տարածքին նէոլիթեան կայաններ ու բնակավայրեր յայտնաբերուած են Թալինի շրջանին մէջ (Զաղաներ, Արեգունի բլուր, Բառոժ եւ այլն) եւ Արարատեան դաշտին մէջ (Կղզեակ բլուր, Մաշտոցի բլուր, Տէրտէրի ձոր եւ այլն)։ Գտնուած են քարէ (օբսիդիան, որձաքար եւ այլն) պրիզմայաձեւ միջուկներ, դանակներ, յղկուած, գայլիկոնուած կոթատեղի փորուածքով կացիններ, մուրճեր, գուրզեր, բրիչներ, աղօրիքներ, սանդեր, մանգաղներ, նետասլաքներ, ոսկորէ ասեղներ, ուլունքներ, իլիկի գլուխներ եւ այլն։
Նորայր Տատրեան

**Նորայր Տատրեան**, ()։ Նախակրթութիւնը ստացած է Գարակէօզեան Ազգային Որբանոցին մէջ։ Ապա յաճախած է Վիեննական Մխիթարեան վարժարանը։ Ուսանած է Իսթանպուլի Պողազիչի համալսարանին մէջ, եւ ստացած է իմաստասիրութեան Պսակաւոր Արուեստից վկայականը։ Հիմնադիր անդամներէն է *Նոր Սան* հանդէսին, որուն աշխատակցած է արձակ գրութիւններով։ Կարճ պատմուածքներով եւ յօդուածներով աշխատակցած է *Մարմարա*ին։ Ներկայիս, իր տիկնոջ՝ բանաստեղծ-արձակագիր Նուէր Սիլահլը Տատրեանի հետ հաստատուած է ԱՄՆ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Նորաշէն)

350px|մինի|աջից|'''Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի**Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին**, Հայ Առաքելական եկեղեցի ներկայիս Վրաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Թիֆլիսի կեդրոնական մասին մէջ՝ Լիսիձէ փողոցի եզրին։ Կառուցուած է 1467 թ.-ին հայազգի Սատաթի կողմէն իր հօր՝ պրն. Սուլթանի, պապի՝ պրն. Թաւաքալի, կողակցի՝ Լիշելի եւ այլոց յիշատակին։ Եկեղեցւոյ շուրջ եղած է նաեւ հայկական գերեզմանատուն, ուր ամփոփուած են Լիտիա Թամամշեանի, Վարդանովներու, քաղաքագլուխ Եղիա Փրիտոնեանցը, Կատարինէ Փրիտոնեանի եւ այլոց աճիւնները։

Եկեղեցին տարբեր ժամանակաշրջաններուն վերանորոգուած է Թիֆլիսի հայ ազգաբնակչութեան ջանքերով։ Մասնաւորապէս՝ 1650 թ.-ին Խոճա Նազարը վերակառուցած է քայքայուած հին եկեղեցին, իսկ գմբէթը՝ ուստա Պետրոսը։ 1795 թ.-ին Բեհբութեան Մելիք-Աւետիքի հրամանով եւ Գրիգոր քահանայի նախաձեռնութեամբ։ Նոյն թուականին Աղա-Մահմատ խանը արշաւած է Տփղիսի վրայ, որուն հետեւանքով տուժած է նաեւ Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին։ 1808 թ.-ին դարձեալ նորոգուած է գործակալ Տէր-Ղազարի եւ պրն. Մունթոեանի գլխաւորութեամբ։ Աստուածածին եկեղեցին 1875 թ.-ին ամենայն հայոց կաթողիկոսի թոյլտուութեամբ նորոգուած է եկեղեցւոյ կղմինտրէ տանիքը։ Շէնքի ներսը նորոգումներ կատարուած են նաեւ 1897 եւ 1900 թ.-ներուն։

Հարիւրամեակներ շարունակ Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին հայ եւ օտար հեղինակներն ու այցելուները իրենց թողած գրաւոր աղբիւրներուն մէջ կը յիշեն որպէս Տփղիսի գլխաւոր հայկական եկեղեցիներէն մէկը։ Այդ փաստը չեն թաքցներ նաեւ վրաց ուսումնասիրողները, որոնք 1989 թ.-էն ետք որդեգրեցին եկեղեցւոյ բռնի վրացականացման քաղաքականութիւնը։

## Խորհրդային ժամանակաշրջան
Թիֆլիսի ոչնչացուած հայկական տասնեակ եկեղեցիներու թիւին էր նաեւ Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածինը, որու քանդման համար «Արմեանսկիյ բազար» փողոցի վերակառուցման պատրուակով 1924-1925 թ.-ին կազմուած մասնագէտներու խորհուրդը (յուշարձաններու պահպանութեան բաժնի վարիչ Ս. Կակաբաձէ, Գ. Չուբինաշվիլի, Գ. Չիտաեայ, Ն. Սեւերով, Շ. Չխենկելի, քաղաքի բարեկարգման բաժնի պետ՝ Ս. Քուրդիեանի, վերահսկիչ՝ Աբաշիձէ եւ Ագլաձէ) 2 Յուլիս 1925-ին ձայներու մեծամասնութեամբ կ՝որոշէ քանդել Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, բայց Ն. Սեւերովի համառութեան շնորհիւ որոշումը չի հաստատուիր։

## Վրացականացման շրջան
Վրաստանի անկախացումէն ետք նոր թափով սկսան Վրաստանի տարածքին գտնուող, մասնաւորապէս՝ մայրաքաղաք Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներու եւ այլ շինութիւններու բռնի վրացականացումը։

## Պատկերներ

Պատկեր:Norashen Armenian Church, Old Tbilisi.jpg
Պատկեր:Armenian_church_of_Norashen_(Saint_Mariam),_Tbilisi,_Georgia.jpg
Պատկեր:Central part of Tbilisi.jpg
Պատկեր:Old districts of Tbilissi.JPG


## Արտաքին Յղումներ
* Նորաշէնի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ նկարները flickr.com-ում (2008թ.-ի ամառ):
* Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ 3D մոտել տարբերակով ներկայացումը: 
* Վրաց պետական քաղաքականութիւնը Նորաշէն Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ հանդէպ (լուսանկարներ):
Նորայր Սիսակեանի տուն-թանգարան

**Նորայր Սիսակեանի տուն-թանգարան**, կենսագրական թանգարանն է մըն է որ նուիրուած է Նորայր Սիսակեանին կեանքին ու գործունէութեան: Տուն-թանգարանը կը գտնուի Արագածոտնի մարզին, Աշտարակ քաղաքին մէջ։ Այս թանգարանը ընդգրկուած է Աշտարակի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:

## Տուեալներ
Թանգարանին շէնքը հիմնադրուած է XIX դարու վերջաւորութեան, ու ընգրկուած էԱշտարակի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ: 1986 թուականէն սկսեալ կը գործած է որպէս Նորայր Սիսակեանի տուն-թանգարանը։ Շէնքը վերանորոգուած է 1989 թուականին։ Թանգարանին մէջ կը պահուին շուրջ 350 ցուցանմուշներ, օրինակ՝ գիտնականի անձնական իրերը, ձեռագիրերը, փաստաթղթերը, գիրքերը եւ լուսանկարները:

## Պատկերասրահ

Նորայր Սիսակյանի տուն-թանգարանը, ArmAg.JPG
Նորայր Սիսակյանի տուն-թանգարանը, ArmAg (3).JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տուն-թանգարաններ Հայաստանի մէջ
Նորապսակները/Մահացած սիրեկանները (արեւմտահայերէն)

**Նորապսակները** (անգլ.՝ A Bridal Couple, գերմ.՝ Bildnis eines stehenden Brautpaares) / Մահացած սիրեկանները (ֆր.՝ Les amants trépassés), 1470-ին Շուապիայէն անյայտ նկարչի կողմէ նկարուած 2 կտաւ։ Տեմպերա՝ փայտի վրայ։ «Նորապսակները» կը ցուցադրուին Քլիւլենտի գեղարուեստի թանգարանէն ներս, իսկ «Մահացած սիրեկանները»՝ Ստասպուրկի տաճարի թանգարանէն ներս (Ֆրանսա)։ Կտաւներու այս համադրումը ի յայտ եկաւ 15-րդ դարու կէսերուն եւ պէտք է խորհրդանշէր մահուան առջեւ մարդկային կեանքի փխրունութիւնն ու ապարդիւնութիւնը։

«Սիրահարները» ազնուականներ են, որոնք կը հաստատեն անոնց վառ ժամանակակից հանդերձանքը (փեսացուն հագնուած է միպարտի ոճով)։ Պսակներն ու մատանիները կը յուշեն, որ անոնք նորապսակներ են։ Զոյգը ողջախոհ փաթաթուած է իրար։ Անոնց շրջապատող ծաղիկները կը խորհրդանշեն անոր մօտալուտ պտուղը։ Երիտասարդը աղջկան ծաղիկ կը նուիրէ, հաւանաբար եղերդակ՝ սիրոյ խորհրդանիշ։ Անոնց զգեստի վրայ պատկերուած ծաղիկները ցոյց կու տան միմեանց պատկանիլը։ Բացի այդ կանաչը կը խորհրդանշէ առաքինութիւնը, կարմիրը՝ սէրը, շագանակագոյնը՝ համեստութիւնը։ Սիրահարները երիտասարդ են եւ առողջ, անոնք պատկերուած են անվրդով։

մինի
«Մահացած սիրահարները» կանգնած են մթութեան մէջ։ Անոնք մերկ են, ուսերնուն միայն ճերմակ սաւան նետած։ Անոնց նեխած զզուելի մարմինները ընդգծուած իրական պատկերուած են։ Անոնք զրկուած են ատամներէ, ծածկուած են թարախային խոցերով եւ միջատներով։ Գալարուող օձերը դուրս կու գան անոնց վէրքերէն։ Կնոջ սեռական օրկաններուն դօդօշ պատկերուած է։ Այս ամէնը երիտասարդութեան, գեղեցկութեան եւ սիրոյ վաղանցիկութեան դաժան եւ հեգնական այլաբանութեան մասին է։ Ըստ փրոֆեսոր Չարլզ Ֆորքերի՝ կտաւը կը պատկերէ նաեւ սեքսուալութեան մութ կողմը։

Կտաւները նկարուած են մահուան պատկերման գերմանական աւանդոյթի շրջանակներուն մէջ։ Կը զգացուի անանուն նկարչի ազդեցութիւնը, որ աշխատած է Գերմանիոյ հարաւը՝ 15-րդ դարու երկրորդ կիսուն եւ այժմ յայտնի է որպէս Տնային գիրքի վարպետ։ Աւելի վաղ կտաւը կը վերագրուի Մաթիաս Գրունէուալտին։ Ներկայիս կը համարուի, որ կտաւները կը պատկանին Ուլմայէն վարպետի մը վրձինին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
*  
*  

## Արտաքին յղումներ
* http://www.clevelandart.org/art/1932.179
* https://www.musees-strasbourg.org/index.php?page=Peinture 
Ստորոգութիւն:Նկարներ այբբենական կարգով
Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն

աջից|240px
աջից|240px

**Norra begravningsplatsen** (թարգմանաբար՝ «Հիւսիսային հանգստարան»)՝ Սթոքհոլմի ամէնախոշոր գերեզմանատունը, բացուած է 1827 թուականի Յունիս 9-ին:

## Նշանաւոր Թաղուածներ
* բեւեռախոյզ Սալոմոն Անտրէ (Salomon August Andrée 1854-1897)
* Նոպէլեան Մրցանակ ստացած Քլաս Արնոլտսոն (Klas Pontus Arnoldson 1844-1916)
* դերասանուհի Ինկրիտ Պերկման (Ingrid Bergman 1915-1982)
* դիւանագէտ Ֆոլքէ Պերնատոթ (Folke Bernadotte 1895-1948)
* դասական երգահան Ֆրանց Պերուալտ (Franz Berwald 1796-1868)
* ճարտարապետ Իսաք Կուսթաֆ Քլասոն (Isak Gustaf Clason 1856-1930)
* դերասան Եյոսթա Էքման (աւագ, Gösta Ekman 1890-1938)
* դերասան, գրագէտ Հասէ Էքման (Hasse Ekman 1915-2004)
* բնագէտ, Նոպէլեան Մրցանակ ստացած Ալվար Կուլսթրանտ (Allvar Gullstrand 1862-1930)
* վարչապետ Փէր Ալպին Հանսոն (Per Albin Hansson 1885-1946)
* թուաբանագէտ Սոֆիա Քովալեւսքայեա (Sofia Kovalevskaya София Ковалевская 1850-1891)
* ճարտարագէտ եւ գիւտարար Կուսթաֆ տէ Լաւալ (Gustaf de Laval 1845-1932)
* վարչապետ Արվիտ Լինտման (Arvid Lindman 1862-1936)
* հեղինակ Վիլհելմ Մոպերկ (Vilhelm Moberg 1898-1973)
* գիւտարար եւ Նոպէլեան Մրցանակի հիմնադիր Ալֆրէտ Նոպէլ (Alfred Nobel 1833-1896)
* հեղինակ, գրականութեան Նոպէլեան Մրցանակ ստացած Նելլի Զաքս (Nelly Sachs 1891-1970)
* բեմադրիչ Վիքթոր Շեոստրեոմ (Victor Sjöström 1879-1960)
* գիտնական Անտերս Ռէթսիւս (Anders Retzius)
* վարչապետ Քարլ Սթաֆ (Karl Staaff 1860-1915)
* դերասան, բեմադրիչ Մաուրից Սթիլեր (Mauritz Stiller 1883-1928)
* գիտնական, Բնագիտութեան եւ բժշկութեան Նոպէլեան Մրցանակ ստացած Հուկոյ Թէորել (Hugo Theorell 1903-1982)

## Տե՛ս նաեւ՝
* Սքուկսչիւրքոկոտէն
## Արտաքին Յղումներ
* Official website
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
Ստորոգութիւն:Սթոքհոլմ
Մեսրոպ Նուպարեան

** Մեսրոպ Նուպարեան** (11 Դեկտեմբեր, 1842, Զմիւռնիա - 4 Ապրիլ 1929, Մարսէյլ), թարգմանիչ, բառարանագիր, հրապարակագիր։

## Կենսագրութիւն
Առաջին թարգմանութիւնները հրատարակած է «Արշալոյս Արարատեան» թերթին մէջ եւ մասնակցած՝ «Երկասէր» մանկական հանդէսի հիմնադրութեան (1855)։ Հրապարակախօսական եւ գիտական յօդուածներով աշխատակցած է արեւմտահայ եւ սփիւռքահայ մամուլին։ «Ծաղիկ», «Արեւելեան մամուլ», «Մետեորա», «Հայ գրականութիւն», «Հայաստանի կոչնակ» եւ այլ պարբերականներու մէջ առաջ քաշած է հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքի եւ յառաջդիմութեան հարցեր։

1877 թուականին հայերէնի թարգմանած է «Մարսելյեզը»։ «Իմ մանկական յիշատակներէս» («Արեւելեան մամուլ», 1893-1894) խորարուած յուշագրութիւնները նուիրուած են Մեսրոպեան վարժարանին, արեւմտահայ առանձին գործիչներու (Ա․ Փափազեան, Հ․ Տէտէեան, Գ․ Կոստանեան եւ ուրիշներ)։ Նուպարեանի թարգմանութեամբ լոյս տեսած են Ֆ․ Շաթօպրիանի («Ոգի քրիստոնէութեան», 1862), Ռասինի («Դատասէրք», 1863), Վ․ Հիւկոյի («Նոդր-Տամ Փարիզի», Հիւկօ 1-3, 1871-1872), Ժ․ Մոլիէռի («Կատակերգ», հ․ 1- 2, 1905), Ֆ․ Նանսէնի («Դէպի բեւեռ», 1906), Եոհաննէս Կէօթէի («Ֆաուստ»՝ «Մեդէորային մէջ», 1880- 1881, առանձին գիրքով՝ 1909), Ուիլիըմ․ Շէյքսփիրի («Ռոմեօ եւ Ճուլիէտ», 1912) եւ այլ ստեղծագործութիւնները։ Մեծ է Նուպարեանի վաստակը հայ բառարանագրութեան մէջ։ «Բառարան ֆրանսերէն-հայերէն աշխարհիկ» (1892, վերատպութիւն՝ 1955, Պէյրութ), «Առձեռն բառարան ֆրանսերէն-հայ աշխարհիկ» (1911), «Գրպանի բառարան ֆրանսերէն-հայերէն» (1928) եւ այլ գործերու մէջ Նուպարեան ստեղծած է 5- 6 հզ․ նոր բառեր, որոնցմէ շատերը քաղաքացիութիւն ստացած են։ Բառարանները ունին ասացուածքներու, աշխարհագրական ու դիցաբանական անուններու հաւելումներ։ Նուպարեան ընտրուած է (1913) ֆրանսական ակադեմիայի պաշտոնակալ։

## Աղբիւրներ
* «Դիմաստուերներ», Հրանդ Ասատուր, 1921, էջ 189-197։

Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:4 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Նռնենի

**Նռնենի** (լատիներէն՝ Punica granatum) նռնազգիներու ընտանիքի տերեւաթափ պտղատու թուփերու եւ ոչ մեծ ծառերու ցեղ, երկարաւուն կաշեկերպ տերեւներով, ալ կարմիր ծաղիկներով։

## Կենսաբանական նկարագիր
240px|մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդում OV Tome «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz» գրքէն, 1885
Պտուղը խոշոր, գնդաձեւ է՝ հաստ պտղամաշկով, թաղանթաւոր միջնապատերով։ Սերմերը բազմաթիւ են՝ իւրաքանչիւրը շրջապատուած բաց վարդագոյնէն մինչեւ բալի գոյնի հիւթալի պտղամսով։ Բունի բարձրութիւնը մինչեւ 5 մ է։ Տերեւները կաշեկերպ են, փայլուն, նշտարաձեւ կամ երկարաւուն, ամբողջաեզր։ Ծաղիկները երկսեռ են, մէկական կամ փունջերով, վառ կարմիր։ Պտուղը հատապտղանման է՝ գնդաձեւ, հաստ պտղամաշկով, բարակ թաղանթաւոր միջնապատերով։ Սերմերը բազմաթիւ են (ըստ աւանդութեան՝ 365 հատ)՝ պատուած բաց վարդագոյնէն մինչեւ մուգ վարդագոյն (քաղցր, թթուաշաքաղցր) հիւթալի շերտով։

## Տարածքի Մէջ
Նռնենին վայրի ձեւով կը հանդիպի Փոքր եւ Միջին Ասիոյ, Անդրկովկասի, Իրանի, Աֆղանիստանի մէջ։ Հինէն ի վեր տարբեր ժողովուրդներ անոր պտուղները օգտագործած են ծիսական արարողութիւններու ժամանակ։

## Հայաստանի Մէջ
Վայրի վիճակով կը հանդիպի Սիւնիքի (Մեղրի, Գորիս) եւ Լոռիի (Ալավերտի-Ախթալա) մարզերուն մէջ։ Գրանցուած է ՀՀ Կարմիր Գիրքին մէջ։

## Բնապահպանական
Կ'աճի գետափներուն, գետերու չորցած հուներուն, կիրճերուն, խճոտ եւ կաւոտ լանջերուն, նախալեռներուն, նօսր անտառներուն (400-1100 մ բարձրութիւններուն) եւ այլն։ Չորասէր է։ Կրնայ ընտրասերման հումք ըլլալ ցրտադիմացկուն տեսակներ ստանալու ժամանակ։

## Յատկութիւններ
Նռան հիւթը կը պարունակէ 8-19% շաքարներ, վիթամին C, ուստի օգտակար է ծանր հիւանդութիւններէ ապաքինուողներու համար, բուժիչ է։ Պտուղը կ'օգտագործուի թարմ եւ վերամշակուած (ռուպ, գինի, հիւթ), ինչպէս նաեւ բուժիչ նպատակներով, իսկ կեղեւի եփուկը կամ թուրմը՝ որպէս ճիճուամուղ միջոց։ Տերեւը, արմատը եւ բունի կեղեւը կը պարունակեն 25–32% աղանիւթեր։

Նուռը կը պարունակէ մեծ քանակութեամբ հականեխիչ տարրեր, ի մասնաւորի` Էլլաժիք թթուն, որ կը նուազեցնէ բորբոքումն ու անոր տեսակները, որոնք, ըստ բժիշկներու, կրնան պատճառներէն ըլլալ քաղցկեղային եւ սրտանօթային հիւանդութիւններու:

Նռան հիւթը կը դիմադրէ սրտանօթային կարգ մը հիւանդութիւններու բարդացման, ինչպիսին է քորոնըրի հարթ տիսիզ-ը:

Նռան հիւթը կը նուազեցնէ փրոսթաթի (շագանակագեղձի) քաղցկեղի յառաջացման հաւանականութիւնը, կը բարելաւէ արեան հոսքը դէպի սիրտ եւ դէպի սեռային գործարաններ:

## Կիրարկում եւ նշանակութիւն
Ծաղկումը կը տեւէ Մայիսէն-Օգոստոս, պտուղը կը հասուննայ Սեպտեմբերի վերջը։ Նռան ծաղիկներէն ստացուած ներկը կ'օգտագործեն բնական գործուածքներու ներկման համար։ Տերեւները, արմատը եւ բունի կեղեւը կը պարունակեն մինչեւ 32% տապաղանիւթեր, որոնք եւս կ'օգտագործուին ներկերու ստացման համար, նուրբ կաշիներու տապաղման համար։ Պէտք է հաւաքել հասուն վիճակին, քանի որ պահելով չի հասուննար։ Հայոց մէջ նռնենին համարուած է առատութեան խորհրդանիշ։ Հայկական ճարտարապետական յուշարձաններու պատերուն, խաչքարերու վրայ յաճախ կարելի է տեսնել նռան զարդաքանդակներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պտղատու ծառեր
Ստորոգութիւն:Պտուղներ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Բենիամին Նուրիկեան

**Բենիամին Նուրիկեան** (), ամերիկահայ արձակագիր։

## Կենսագրութիւն
Բենիամին Նուրիկեան ծնած է Խարբերդի Հիւսէյնիկ գիւղը։ Յաճախած է Խարբերդի կեդրոնական վարժարանը, աշակերտելով Թլկատինցիի։ 1913 թուականին մեկնած է Ամերիկա, ուր հետեւած է Նիւ Եորքի Գոլումպիա համալսարանի գրական-պատմագիտական ճիւղերուն։ Ստացած է «Պսակաւոր Արուեստից» (1920) եւ «Մագիստրոս Արուեստից» (1921) կոչումները։

## Գրական վաստակ
 
Աշխատակցած է սփիւռքահայ պարբերականներուն։ Յետագային գրած է պատմուածքներ, ուղեգրութիւններ եւ այլն։

1936 թուականին հիմնած է «Նոր գիր» պարբերականը՝ Անդրանիկ Անդրէասեանի հետ։ 1938-1954-ին շարունակած է զայն հրատարակել որպէս եռամսեայ՝ Նիւ Եորքի մէջ։ Ունի թարգմանական աշխատանքներ։

1937-ին հրատարակած է պատմուածքներու իր առաջին հատորը՝ «Այգեկութք»։

1958-ին, Երեւանի մէջ, պետական հրատարակչութեամբ լոյս կը տեսնէ երկրորդ հատորը՝ «Պանդուխտ Հոգիներ», իսկ
1978-ին՝ դարձեալ Երեւանի մէջ, «Սովետական գրող» հրատարակչատան կողմէ՝ «Կարօտ հայրենի» հատորը, հինգ ստորաբաժանումներով (Հայրենաբաղձ գրողը պանդխտութեան ճամբուն վրայ, Ծաղիկներու աշխարհը, Գիւղէն Սփիւռք, Գալիֆորնիա եւ Գրական դէմքեր)։ Իր պատմուածքներուն մէջ ստեղծած է գունեղ ու տպաւորիչ կերպարներու ամբողջ շարք մը։

Նուրիկեան կազմած ու խմբագրած է «Թլկատինցին եւ իր գործը» (1927) գիրքը։ Անտիպ կը մնան «Արիւնող սրտեր» անունին տակ խմբուած իր գրական եւ խմբագրական կարգ մը էջերը։

Նուրիկեան հակառակ փոքր տարիքէն Ամերիկա հաստատուած ըլլալուն, ստեղծագործութիւններուն հիմնական նիւթ դարձուցած է հայրենի երկիրը, հեռուն մնացած իր գիւղը, աշխատաւոր մարդը՝ իր մռայլ ու դառն առօրեայով։

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 261:
* Դար Մը Գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ 1977, էջ 163:

## Արտաքին յղումներ
* Բենիամին Նուրիկեան:

Ստորոգութիւն:1894 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1988 մահեր
Ստորոգութիւն:6 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Խարբերդ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ մահացածներ
Նուպարեան Ազգային Վարժարան (Եգիպտոս)

250px|մինի|'''Պողոս Նուպար Փաշա'''
**Նուպարեան ազգային վարժարան**, ամենօրեայ վարժարան։ Հիմնուած է 1925 թուականին, Գահիրէի Հելիոպոլիս արուարձանի մէջ, ազգային բարերար Պողոս Նուպար փաշայի նուիրատուութեամբ։ Կը կոչուի անոր անունով։ Ունի մանկապարտէզի, նախակրթարանի եւ բարձրագոյն նախակրթարանի բաժիններ։ Նպատակն է սաներու նախապատրաստումը բարձրագոյն դպրոց ընդունուելու համար։ Կը դասաւանդուին հայոց լեզու եւ գրականութիւն, հայոց պատմութիւն, մատենագիտութիւն, ֆրանսերէն, անգլերէն, արաբերէն, կրօնի պատմութիւն, բնական գիտութիւններ, արուեստի առարկաներ։ Վարժարանը 1926 թուականին ունեցած է 138, 1937 թուականին՝ 247, 1949 թուականին՝ 313, 1996 թուականին՝ 110 աշակերտ, 23 ուսուցիչ։ Կան գրադարան, մատենադարան։ Հրապարակուած է «Արեգ» պարբերաթերթը։ Հովանաւորներն են թեմի առաջնորդարանը, Գահիրէի ազգային իշխանութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եգիպտոս
Շալվա Նուցուպիձէ

մինի|389x389փքս
**Շալվա Նուցուպիձէ** (), վրացի փիլիսոփայ, գրականագէտ, մշակոյթի պատմաբան։ Ալետոլոգիական ռեալիզմի (ուսմունք ճշմարտության մասին) հիմնադիրն է։ Վրացական փիլիսոփայության պատմության խոշորագոյն ուսումնասիրողներէն մէկն է։ Փիլիսոփայական գիտութիւններու դոկտոր (1926):

## Մատենագրութուն
* Больцано и теория науки Вопросы философии и психологии. 1913. Кн. 116—117.
* Փիլիսոփաութեան ներածութիւն, Թիֆլիս, 1920 (վրացերէն):
* Ալետոլոգիայի գժհիմունքներ, Թիֆլիս, 1922 (վրացերէն):
* Wahrheit und Erkenntnisstruktur, Berlin, 1926.
* Philosophie und Weisheit. Berlin-Koenigsberg, 1931.
* Тайна Псевдо-Дионисия Ареопагита. Тбилиси, 1942.
* Руставели и Восточный Ренессанс. Тбилиси, 1947.
* Диалектическая и формальная логика // Труды Тбилисского государственного университета. 1951. Т.43.
* К происхождению греческого романа «Варлаам и Иосиф» Тбилиси, 1956.
* История грузинской философии. Тбилиси, 1960. - 591 с.
* Пётр Ивер и античное философское наследие. Тбилиси, 1963.
* Критические очерки. Философия и культура. Тбилиси, 1965.
* Бытие и истина // Историко-философский ежегодник 1991. М., 1991. С. 339—351.

## Գրականութիւն
* Философская энциклопедия. Т.4. М., 1967. էջ 105.
* Краткая литературная энциклопедия. Т.5. М., 1968. էջ 352.
* Философы России XIX—XX столетий. Биографии, идеи, труды. 3-е изд., перераб. и доп. М., 1999. էջ 573-574. ISBN 5-8291-0003-7.
* Логика: биобиблиографический справочник (Россия-СССР-Россия). СПб., 2001. էջ 293.
* Бегиашвили А. Алетологический реализм Шалвы Нуцубидзе // Историко-философский ежегодник 1991. М., 1991. էջ 335—338.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Շալվա Նուցուբիձե. կենսագրություն և մատենագրություն Վրաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի կայք։

Ստորոգութիւն:14 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:6 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Վրացի փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Վրացի գրականագէտներ
Նոքալաքեւի

**Նոքալաքեւի** (, բառացի՝ վայր, ուր եղած է քաղաք,  — հին քաղաք), քաղաք-ամրոց արեւմտեան Վրաստանի մէջ՝ Սենակիի մունիցիպալիտետի մէջ։ Եղած է Լազիկէի մայրաքաղաքը։ Այս վայրին մէջ գտնուած է Այա լեգենդար քաղաքը, ուր, ըստ աւանդութեան, եկած են արգոնաւորդները։

## Պատմութիւն
Նոքալաքեւիի մէջ հինէն տեղակայուած է, որ եղած վրացական մեծ քաղաք։ Վրացի հեղինակները զայն կոչած են Արքեոպոլիս, սակայն աւելի հին վրացական ժամանակագրութիւններուն մէջ ան յայտնի է Ցիխէ Գոջի անուամբ։

Պատմական ժամանակագրութեան համաձայն՝ քաղաքը հիմնադրուած է Լազիկէի էրիսթաւի Քուջիի կողմէն մ.թ. III դարուն։ Ցիխէ Գոջին Լազիկեի մայրաքաղաքը եղած է IV—VIII դարերուն։ Բիւզանդիոնի ու Սասանեան Պարսկաստանի միջեւ մղուող Լազիկէի պատերազմի հիմնական գործողութիւնները տեղի ունեցած են հենց մայրաքաղաքի շրջակայքին մէջ։ Պատերազմի ժամանակ քաղաքը դիմակայած է երկու պաշարման, սակայն երրորդի ժամանակ գրաւուած է պարսիկներու կողմէն (554 թուական)։ Լազիկէի ու բիւզանդական միացեալ զօրքերը շուտով կը վերագրաւեն քաղաքը։ 697 թուականին քաղաքին մէջ կը տեղակայուին Լազիկէի մէջ արաբական հիմնական կայազորները։ 737/738 թուականին քաղաք կը ներխուժէ արաբ զօրավար Մարուան II-ը եւ կ՛աւերէ զայն։ Այդ ժամանակ քաղաքի բնակչութեան մեծ մասը կը կոտորուի կամ ստիպուած կ՝ ըլլայ փախչիլ դէպի հիւսիս՝ Ինգուրի գետի ափամերձ տարածքները։ Արաբական տիրապետութեան շրջանին քաղաքը կարճ ժամանակամիջոցի ընթացքին կորսնցուց իր նախկին նշանակութիւնը ու վերածուեցաւ փոքրիկ գիւղի։ Նոքալաքեւին նորէն սկսաւ զարգանալ XVI—XVIII դարերուն, երբ քաղաքը դարձաւ Օդիշիի տիրակալներու նստավայր։

## Պատկերասրահ

Nokalakevi102.jpg
Fence of Nokalakevi.jpg
Fence of Nokalakevi1.jpg
Nokalakevi19.jpg
Nokalakevi23.jpg


## Գրականութիւն
* *ზაქარაია პ., ლომოური ნ., ლიქვინაძე ს.*, ნოქალაქევის ექსპედიციის 1973 წლის მუშაობის მოკლე ანგარიში, წიგნ.,։საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიური ექსპედიციები, ტ. 4, თბ., 1975
* *ლომოური ნ.*, ეგრისის სამეფოს ისტოyhiyრია, ტბ., 1968
* *ყაუხჩიშვილი ს.*, ლექციები ბიზანტიის ისტორიიდან, ტ. 1, თბ., 1948

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Веб-страница музея 
* Археополис // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона ։ в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Ստորոգութիւն:Վրաստան
Սարգիս Շաթրեան

Երիսատասարդ երգիչ **Սարգիս Շաթրեանի** մասին «Յառաջ» կը գրէ հետեւեալը.-
«Փոքր տարիքէն սկսած է նուագել տուտուկ. զոր ինք անձամբ կը շինէր: Նուագած է նաեւ ջութակ եւ մանաւանդ ուտ: 1950-ին փոքրիկ աքորտիոն մը գնելով կը սկսի զուտ անձնական ճիգերով, առանց ուսուցիչ, նուագել ամբողջ օրը եւ կը յաջողի իւրացնել յադ գործին ալ: Հազիւ երկու տարի անց, արդէն կը նուագէ Պախ, Մոցարթ, Խաչատուրեան եւ այլ դժուար հեղինակներր:

1952-ին կը նշանակուի աքորտիոնի ուսուցիչ՝ Հլաէպի նորարաց Պետական երաժշտանոցէն ներս:

1958-ին մեկնելով Հայաստան, ամբողջ հինգ տարի մշը կը հետեւի Կոմիտասի անուան պետական եաժշտանոցի ղեկավարութեան լրիւ դասընդացքներուն՝ Հայաստանի ժողովրդական վաստակաւոր Արթիսթ թաթուլ Ալթունեանի մօտ:

1963-ին կ՛աւարտէ վերոյիշեալ Երաժշտանոցը գերազանց գնահատականով եւ վերադառնալով Լիբանան կը նշանակուի երգչախումբի ղեկավար եւ դասատու Պէյրութի Ազպային երաժշտանոցին մէջ, ուր կը շարունակէ մինչեւ այսօր:

Պէյրութի մէջ մէկ տարի մը կը ստանձնէ Քնար երգչախումբի ղեկավարութիւնը, որմէ ենք կը կազամակերպէ Կռունկ երգչախումբը որ բազմաթիւ ելոյթներ ունեցաւ հայ եւ օտար շրջաններու մէջ։ Նոյն երգչախումբը մասնակցեցաւ նաեւ «Ուատի Ֆանիսիայի» փառատոնին, որուն գեղարուեստական ենդհանուր պատասխանութիւնը ստաձած է **Սարգիս Շաթրեան**:

Ան մեր երաժշտական կեանքի ամենաերիտասարդ ուժերէն է եւ գաղութը շատ բան կը սպասէ իրմէ»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անձինք
Ստորոգութիւն:Երգիչներ
Շահան (անձնանուն)

**Շահան**, հայկական արական անուն։

* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Շահան Արծրունի (ծն.1943 Իսթանպուլ) դաշնակահար
* Շահան Գանտահարեան (ծն.1964 Անթիլիաս, Լիբանան) քաղաքագէտ
* Շահան Նաթալի (1884 Խարբերդ-1983 Պոսթըն) հասարակական-քաղաքական գործիչ, գրող
* Շահան Շահնուր (1903 Կ.Պոլիս-1974 Փարիզ) սփիւռքահայ արձակագիր եւ հրապարակագիր
* Շահան Ռ. Պէրպէրեան (1891 Կ.Պոլիս-1956 Փարիզ) փիլիսոփայ, երաժիշտ, հոգեբան

## Երկրորդ Անուն
* Շահան Ջրպետեան ( 1772 Եդեսիա ՕԿ-1834 Թիփղիս) մատենագիր, քերական

## Ծանօթագրութիւններ
Շահանդուխտ

**Շահանդուխտ** (Սանդուխտ Պերթիզլեան**,** ) գրագիտուհի, բանաստեղծուհի, խմբագիր, յօդուածագիր։ 

Ծնած՝ է Պէյրութ (Լիբանան), 1929-թուին։

Նախակրթութիւնը ստացած է Նոր Մարաշ թաղի Սրբոց Քառասնից Մանկանց վարժարանին մէջ։ Ինքնաշխատութեամբ յաջողած է սորվիլ Ֆրանսերէն, անգլերէն եւ արաբերէն, ապա հետեւած է Պէյրութի Ֆրանսական Մշակութային Առաքելութեան կեդրոնի լեզուական ու գրական դասընթացքներուն, որմէ ետք աւարտած է Սէն Ժոզէֆ համալսարանի հայագիտական դասընթացքը, նետուելով ուսուցչական եւ լրագրական ասպարէզ։
## Կենսագրութիւն
Հինգ տարի ուսուցչական ասպարէզ վարելէ ետք ազգային նախակրթարանի մը մէջ, 1960-1975 մաս կազմած է Պէյրութի «Այգ» օրաթերթի խմբագրական կազմին, իսկ այդ թուականէն մինչեւ այսօր «Ազդակ» օրաթերթին մէջ տակաւին կը խմբագրէ բազմաթիւ յօդուածներ։

Գրական նախափորձերը կատարած է «Ակօս» պարբերականին մէջ, իսկ արձակ էջերու իր առաջին գործը հրատարակած է 1962-ին՝ « Իմ աշխարհէն» խորագրուած հատորով մը (պատմուածքներ), ուր տիպարներ, պատկերներ եւ տպաւորութիւններ կու տայ իր թաղի առօրեայէն, առաւելապէս նկարագրական, պատմողական նկարագրով։ 1926-1980՝ յաջորդաբար հրատարակուած են իր հետեւեալ գործերը՝ «Հացեկացէն կու գամ» (1968, Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդեան 1600-ամեակին առթիւ, իբրեւ մասնակցութիւն Թէքէեան Մշակութային Միութեան կողմէ կազմակերպուած գրական մրցանքի մը),«Գարնան ձիւն տեղաց» (1969, քերթուածներ), «Սաննինէն ջուր խմեցինք» (1970, արձակ էջեր՝ որուն արաբերէնով թարգմանութիւնը հրատարակուած է 1973-ին, Գէորգ Չիլինկիրեանի թարգմանութեամբ), «Աւանդատուն» գրքոյկը (1974, բանաստեղծութիւններ՝ նուիրուած Նարեկացիի), «Քարացած լեզուներ» (1975, նուիրուած Հայոց Ցեղասպանութեան 60-ամեակին) եւ Լիբանանի քաղաքացիական ներքին կռիւներէն տպաւորութիւններու, դրուագներու, դէմքերու եւ ապրումներու երկու հատորներ՝ «Թող չարտասուեն մայրիները» (1978) եւ «Այրող կամուրջներ» (1980): Աւելի ուշ՝ «Կոտրած Սրինգ», «Ճակատագրի Ճանապարհին Մոռցուածները», «Վկաները ոտքի ելան խօսելու»:

Կանացի զգայութիւններով, հանրային-քաղաքացիական կեանքի առօրեայէն թելադրուած խորհրդածութիւններով եւ ապրումներով բաբախուն գործեր՝ որոնք գրական խորացումէ եւ գեղարուեստական մշակումէ աւելի, լրագրական-հրապարակագրային իրենց նկարագրով կը յատկանշուին:

## Ծանօթագրութիւններ
Ներսէս Շահպաղլեան

**Ներսէս Շահպաղլեան** ծնած է (1882, Վան - 5 Սեպտեմբեր, 1915, Մուշ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1882 թուականին Վա­նի մէջ։ Ծնողները հաւանաբար եղած են Վանի մերձակայ Շահպաղի գիւղէն, որտեղէն ծագած է ազգանունին։

Նախնական ուսումն ստացած է ծննդավայրի նախակրթարանին մէջ։ Աուարտած է Վանի համբաւաւոր դաստիարակ Համբարձում Երամյանի բարձրագոյն վարժարանը։ 1912 թուականին աուարտած է Կ. Պոլսի Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։

1914 թուականին` Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսելուն պէս, զորակոչուած է օսմանեան բանակ եւ Մու­շի զինւորական հիւանդանոցին մէջ ծառայած է որպէս զինւորական բժիշկ-վիրաբուժ։ 1915 թուականին միաժամանակ եղած է Մուշի թաղապէտը։

1915 թուականի սեպ­տեմ­բե­ր 5-ին, երբ արդէն կ'ընդանային Մուշի հայերու տեղահանութիւնն ու ջար­դը, աշխատանքային ընկեր, Մուշի քաղաքապետական հայատյաց թուրք բժիշկ Ասաֆը երեկոեան մաուզերը թիկունքին բռնած այցելած է Ներսէսին եւ երբ վերջինս անոր դիմաւորելով պատրաստուաղ է հիւրասիրէլ, Ասաֆը մաուզերով դիմահար կրակած է սանդուղքին կանգնած բժշկին կուրծքին ու սպանած է անոր` 33 տարեկանին։ Այս դեպքին ականատես եղած է Մուշի զինւորական հիւանդանոցի վերատեսուչ, ազգութեամբ հաւանաբար հույն բժիշկ Փեթրաքի Պէյը, որ սակայն որեւէ կերպով չէ արձագանքած տեղի ունեցած դէպքը։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Կա­րո­յե­ան Գաս­պար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պօսթն, 1957։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէ­ո­դիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, ապրիլ 24, 1985։
* Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնէն, Երեւան, 1990։

## Աղբիւրներ
* Յարութիւն Մինասեան, Օսմանեան կայսրութիւնում եւ Թուրքիայի Հանրապետութիւնում բռնաճնշումների եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ, Երեւան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:5 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ատոմ Շահէն

**Ատոմ Շահէն** (**Երիցանց**), (ծնած՝ Մարտ 1875, Ակն), հայ յեղափոխական գործիչ։

Աշակերտ Ղալաթիոյ Կեդրոնական Վարժարանի. յետոյ Լայբցիկ, Եէնա եւ Փարիզ՝ Համալսարանական ուսանող։ Սահմանադրութեան հռչակումին Պոլիս գալով՝ Բերա կը բանայ «Արաքս» անուն տպարան մը, ուրկէ Ա. Անգամ «Ազատամարտ»ը լոյս կը տեսնէ։ Պոլիս փոխադրուելուն՝ իր մամուլէն դուրս կ՛ելլեն գրական ու դպրոցական գիրքեր եւ հանդէսներ։ Դաշնակցական, ազգային երեսփոխան ընտրուած իր ծննդավայրէն։ Երկերը (Թրգմ.), «Հարստանալու արուեստը» (Օտա Ակնի ծածկանունով), «Հայնէի բանաստեղծութիւնները» եւ այլն։

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ տասնմէկ, Թէոդիկ, Կ.Պոլիս, 1915 «Արզուման» հրատարակչութիւն:

Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխական գործիչներ
Ենովք Շահէն

**Ենովք Շահէն** (3 Փետրուար 1881, Պարտիզակ- 28 Մայիս 1915, Այաս) եղած է հայ դերասան եւ ռեժիսոր, ապրած է Օսմանեան Կայսրութեան մէջ։ Մահացած է Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին։

## Կենսագրութիւն

Ենովք Շահէն Երբանոսեան ծնած է հայ ընտանիքէ, Պարտիզակ գիւղին մէջ, Իզմիթի մօտ, 3 Փետրուար 1881-ին։ Ան Գրիգոոր Անգութի եղբայրն էր, որ «arthmetician» էր, որ արտաքսուած է հայոց ցեղասպանիւթեան ատեն սակայն կարողացեր է գոյատեւել։ Իր վաղ կրթութիւնը ստանալէ ետք Պարտիզակի մէջ, Ենովք եւ իր ընտանիքը տեղափոխուեր են Կոստանդնուպոլիս։

Հոն եղած ընթացքին, Շահէնի հետաքրքրութիւնը թատրոնի նկատմամբ աճեր է մեծանուն հայ դրամատուրք Պետրոս Ադամեանի կենսագրութիւնը կարդալէն յետոյ։ Ան անմիջապէս սկսած է խաղալ տարբեր դերեր զանազան դերերու մէջ։ Շահէն միացած է Մարտիրոս Մնակեանի գլխաւորութեամբ թատերական խումբին։ Այնուհետեւ, անցած է բազմաթիւ թատերախումբերու եւ միացած է մէկուն, որ դերասան Վահրամ Փափազեանի պատկանած է արդէն։ Շահէն եւ Վահրամ դարձան աշխատակիցներ ու մտերիմ բարեկամներ։ Շահէն շարունակելով իր գործը դերասանութեան մէջ, մանաւանդ ֆէլէքեան եւ Զարիֆեանի առաջնորդութեամբ թատերախումբերու մէջ։ Շահէն յայտնի էր իրականացնելու համար ամբողջ Օսմանեան Կայսրութիւնը, ինչպէս Գահիրէ, Իզմիր, Իզմիթ եւ հայրենիք՝ Պարտիզակը։

## Մահը
24 Ապրիլ 1915-ին Ենովք Շահէն ձերբակալուեցաւ իր տան մէջ Նիշանդաշի թաղամասին մէջ եւ հայ մտաւորականներու հետ արտաքսուեցաւ Անգարայի մօտ Այասի մէջ, ուր միւս հայ մտաւորականները ազատազրկման դատապարտուած էին։ Ան, ի վերջոյ հանուած է բանտէն եւ սպաննուած է 34 տարեկանին Անգարայի մօտ։

## Աղբիւրներ
* «Թատերական Դէմքեր», Նշան Պէշիկթաշլեան, 1965 Անթիլիաս, էջ 1078-1086։

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:3 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պարտիզակ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:28 Մայիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Այաս մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Պարտիզակ ծնածներ
Շահ Ճահան

**Շահ Ճահան** (), ան եղած է Հնդկաստանի 5-րդ կայսրը 1628-էն մինչեւ 1658: Շահ Ճահան, Ճահանկիր (31 Օգոստոս, 1569 - 7 Նոյեմբեր, 1627) կայսրին եւ Թաժ Պիտի Պիլքիս Մաքանիի (13 Մայիս, 1573 - 18 Ապրիլ, 1619) որդին էր:
thumb|250px|left|Շահ Ճահան եւ իր կինը՝ Մումթազ Մահալ:
[thumb|250px|right|[Թաժ Մահալը:]]

Շահ Ճահան Հնդկաստանի կայսրը կ'անուանուի իր հօր մահէն ետք 1627-ին: Անոր նպատակն էր, իր Ապքար մեծ հօր նման, ընդարձակել եւ տարածել իր անսահման կայսրութիւնը: 1658-ին Շահ Ճահան հիւանդութեան պատճառով կը հրաժարի գահակալութենէն եւ գահաժառանգն էր իր որդին՝ Աուրանկզեպ: Ճահան կը մահանայ 1666-ին:

Շահ Ճահան հիմնած եւ կառուցած է բազմաթիւ յուշարձաններ եւ շիրիմներ, անոնցմէ ամէնէն յատուկն է Թաժ Մահալը որ կառուցած է 1632-էն 1654 թուականներուն միջեւ, իր կնոջ՝ Մումթազ Մահալին (1 Սեպտեմբեր, 1593 -17 Յունիս, 1631) համար:

Երբ Մումթազ Մահալ կը մահանայ 37 տարեկանին, Շահ Ճահանը անոր յիշատակին համար կ'որոշէ կառուցել Թաժ Մահալ դամբարանը, ու ներկայիս թէ Մումթազին եւ թէ Շահին մարմինները կը գնտուին հոն: Շինարարութեան մասնակցած են աւելի քան 22,000 վարպետներ կայսրութեան բոլոր կողմերէն, ինչպէս նաեւ վարպետներ Միջին Ասիայէն, Պարսկաստանէն ու Մերձաւոր Արեւելքէն։

Թաժ Մահալ եղած է Հնդկաստանի ամէնէն նշանաւոր վայրերէն մէկը եւ այդ դամբարանը կ'այցելեն բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ:

## Շահ Ճահանի ճարտարապետութիւնները

File:Ghulam Ali Khan 003b.jpg|Կարմիր Ամրոցը
File:Weeks Edwin Gate Of The Fortress At Agra India.jpg|Ակրայի ամրոցը
File:Weeks Edwin The Return Of The Imperial Court From The Great Mosque At Delhi.jpg|Ճամա, Տելհի
File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|Ուազիր Խան մզկիթը
File:Vasily Vereshchagin - Pearl Mosque, Delhi.jpg|Մոթի մզտկիթը
File:Taj Mahal finial-1.jpg|Ֆինիալ, Թամկա


## Ծանօթագրութիւններ
Շահնշահ Ա.

**Շահնշահ Ա.** (), Զաքարեան՝ Սարգիս Մեծ Զաքարեանի անդրանիկ որդին։ Հօր, հորեղբօր՝ Իվանէ Ա. Զաքարեանի եւ վերջինիս որդի Աւագ Զաքարեանի հետ մասնակցած է ինքնիշխան Զաքարեան Հայաստանի կառավարման, տոհմակիցներուն նման ծաւալած է ազգանպաստ քաղաքականութիւն։ Ծանօթ է իր որդին՝ Զաքարէ Զաքարեան, որ հետագային գլխատուած է իսլամներուն կողմէն։

Ստորոգութիւն:Զաքարեաններ
Շահնշահ Գ.

**Շահնշահ Գ** Զաքարեան (ծննդեան թուականը անյայտ - 1358 թ.), 14-րդ դարու հայ ռազմական եւ պետական գործիչ։

## Գործունէութիւն
Զաքարեաններու իշխանատոհմի վերջին գահակալ ներկայացուցիչն է։ Պայքարած է Հայաստանը ասպատակող Չոպանեան (թրքական) Մելիք-Աշրաֆի զօրքերուն հետ։ Սակայն վերջինս յաջողած է 1350 թուականին գրաւել երկրի մայրաքաղաք Անին։ Շահնշահ Գ.-ը հազիւ փրկուած է գերութենէն: Նոյն տարին թշնամին գրաւած է նաեւ Բջնիի անառիկ ամրոցը։ 1357 թուականին, Մելիք-Աշրաֆի սպանութենէն ետք, Շահնշահ Գ.-ը յաջողած է կարճ ժամանակով վերագրաւել Բջնին ու շինարարական որոշ վերականգնողական աշխատանքներ կատարել այնտեղ։

Ան Վաչուտեան տոհմէն Քուրտ Բ. Անբերդեցիի, Բուրթել Օրբելեանի, Գրիգոր Դոփեանի (Խաչենցիի) հետ եղած է 14-րդ դարու առաջին կիսուն քաղաքական-ռազմական կարեւոր դէմքերէն մէկը։

## Գրականութիւն

* Հայկ Խաչատրեան, Տիգրան Պետրոսեանց, Հայկազունք։ Երեւան, 2002 թ., էջ 470։

Ստորոգութիւն:Զաքարեաններ
Շահնուր Գարաարթինեան

**Շահնուր Գարաարթինեան** (1940), ծնած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Էսայեան վարժարան։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղէն։

Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին բանաստէղծութիւններով։ Մաս կազմած է Մոնրէալի «ՄԷԿ» մշակութային միութեան հրատարակած պարբերաթերթի խմբագրական կազմին։

1960-ական թուականներուն հաստատուած է Մոնրէալ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1940 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայեր
Բարսեղ Շահպազ

**Բարսեղ Շահպազ** (, Եղեռնի զոհ), Հայ խմբագիր եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ուսումը կը ստանայ Պոյաճըքէօյի Կեդրոնական վարժարանին մէջ եւ կը շարունակէ Վենետիկի Մուրատ-Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ։ Հոն երկու տարի մնալով կը վկայուի եւ Ա․ Ահարոնեանի այցելութեան մը առիթով մաս կը կազմէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան։ Պոլիս վերադառնալէ ետք, Միքայէլ Շամտանճեանի հետ կը հրատարակէ «Ծաղիկ» թերթը։ 1903-ին Ս․ Օրմանեանի դէմ կատարուած մահափորձին հետեւանքով, երբ հայ երիտասարդներ կը ձերբակալուին, Շահպազ կը փախչի Եգիպտոս, ուր 5 տարի կը զբաղի առեւտուրով։

Աղեքսանդրիոյ մէջ կը հրատարակէ «Կրակ» թերթը (2 թիւ), «Այլասիրութիւն եւ եսասիրութիւն» գրքոյկը, «Մտրակ» կիսամեան եւ «Հաչիւններ» թռուցիկը։ Սահմանադրութեան հաստատումէն ետք, կը վերադառնայ Պոլիս եւ հասարակական գործերով կ’ուղեւորուի ներքին գաւառներ։ Նոյն պատասխանատուութեամբ կը մեկնի Պուլկարիա, ապա՝ Եգիպտոս՝ ուր 1912-ին կ’ամուսնանայ եւ իրաւաբանութիւն սորվելու համար կը մեկնի Փարիզ։ Միքայէլ Վարանդեանի հետ կը հրատարակեն «Փրօ Արմենիա»-ն ու կ’աշխատակցի «Հայրենիք»-ին եւ «Հարիզոն»-ին։ Փաստաբանութիւնը աւարտելու սեմին, Վիքթոր Պերար աշխատանք մը վստահուի Շահպազին, եւ այդ պատճառով Ընդհանուր պատերազմի նախօրեակին կը վերադառնայ Պոլիս։

## Աղբիւրներ
* Թէոդիկ, Յուշարձան ապրիլ տասնմէկ, Կ․ Պոլիս, 1919, «Արզուման» հրատարակչատուն 
* Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, հատոր Գ, գիրք I, Ե., «Խորհրդային գրող», 1990, էջ 164։

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Վարդան Շահպազ

**Վարդան Տօնիկեան** (բուն անունով՝ Մինաս Տօնիկեան, ), ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ, հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆետայի։

## Կենսագրութիւն
Տօնիկեան ծնած է 1864-ին, Սեբաստիոյ Տիւրիկ գաւառի Օտուր գիւղը: 25 տարեկանին անցած է Պոլիս, 1890-ական թուականներուն միացած է Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան: Այնուհետեւ ճանչցուած է իր յեղափոխական անունով՝ Վարդան Շահպազ: Չորս հայրենակիցներով մասնակցած է Պանք Օթոմանի գրաւման՝ Բաբգէն Սիւնիի, Արմէն Գարոյի եւ Հրաչ Թիրեաքեանի կողքին, որոնց հետ անցած է Մարսէյլ, Պուէնոս Այրէս, ետքը Լոնտոն եւ Պուլկարիա: Վերադարձած է Պարսկաստան եւ 1897-ին մասնակցած՝ Խանասորայ արշաւանքին: Ապա գործուղուած է Վասպուրական` շրջան մը կատարելով կուսակցութեան ներկայացուցիչի դերը:

1904-ին, իբրեւ պատգամաւոր, մասնակցած է ՀՅԴ երրորդ Ընդհանուր ժողովին:

Շրջան մը, Վասպուրականին զէնք ապահովելու համար Վարդան Շահպազ մեկնած է Կովկաս, ուր ճաշակած է ցարական բռնակալութեան բոլոր արհաւիրքները: Իբրեւ դաշնակցական գործիչ, ան աքսորուած է Սիպերիա:

1909-ին Ատանայի ջարդէն ետք լուծուած է ժողովուրդի զինելու եւ զայն ինքնապաշտպանութեան պատրաստելու գործին: 1917-ին մասնակցած էՂարաքիլիսէի կռիւներուն:

1918-ին մասնակցած է Նուրի փաշայի դէմ եղած կռիւներուն: Ան եղած է զօրավար Անդրանիկի խումբերու մատակարար: 1927-ին անցած է Սուրիա` զբաղելու քրտական շարժումներով: Ապա հաստատուած է Քեսապ, հոնկէ՝ Պէյրութ:

1946-ին ներգաղթի աւետիսը փոթորկած է զայն, որովհետեւ ուզած է իր վերջին օրերը անցընել մայր հայրենիքին մէջ։ Սակայն երբ լսած է, որ Հայաստան երթալու պայմանը Դաշնակցութենէն հրաժարիլն է, մերժած է, որովհետեւ այդ քայլը ինքնին մահ կը նշանակէր: Մեծ յուսախաբութիւն ապրելով կեանքը շարունակած է ճգնաւորի մը նման: Մահացած է 8 Յունիս 1959-ին եւ թաղուած՝ Ֆըրն Շըպպէքի Ազգային գերեզմանատան մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
 

Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ
Սահակ Ա. Քհնյ. Շահվէքիլեան

**Սահակ Ա. Քհնյ. Շահվէքիլեան,** ծն.՝ 1830, Պարսկաստան - 1901)։

## Կենսագրութիւն
Սահակ Ա. Քհնյ. Շահվէքիլեան, կեանքի պայմաններու բերումով, երիտասարդ տարիքին, ծնողքին հետ կը լքէ Պարսկաստանը ու կը գաղթէ Հալէպ։

Ան շուտով կը յարմարի նոր քաղաքի պայմաններուն եւ ուսումնական պատրաստութեամբ ու աշխատասիրութեամբ, կեանքի ազատ ասպարէզ կը մտնէ։ Տարիներու խնայութեամբ կը պատրաստուի ամուսնութեան։ Իր կեանքի ընկերը կ'ընտրէ ակնցի Մատաթեաններուն դուստրը, որուն հետ կը պսակուի Հալէպի Սուրբ Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ։

1870-ին, երբ Տէր Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Քէֆսիզեան Բերիոյ Թեմի առաջնորդ կ'ընտրուի, կրօնական ժողովն ու ազգային իշխանութիւնը կ'առաջարկեն, որ Շահվէքիլեան՝ արժանաւոր այս երիտասարդը՝ քահանայ ձեռնադրուի Սուրբ Քառասնից Մանկնաց եկեղեցւոյ։ Նորընտիր առաջնորդը առանց ձգձգելու, ամենակարճ ժամանակամիջոցին կ'որոշէ ձեռնադրել զայն, որպէսզի Հալէպի գաղութն ու եկեղեցին օժտէ երիտասարդ հոգեւորականով։

Տէր Սահակի քահանայական ձեռնադրութիւնը տեղի կ'ունենայ 1870-ին, Սուրբ Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ Տէր Մկրտիչ Արքեպիսկոպոս Քէֆսիզեանի, օծակից ունենալով Տէր Մեսրոպ քահանայ Աճէմեանը։

Իր ուսումնական կարողութիւնն ու պատրաստութիւնը եւ ինքնաշխատութեամբ հարստացուցած գիտելիքներն ու ընդհանուր զարգացումը՝ Առաջնորդին ու ազգային իշխանութեան ուշադրութեան առարկան կը դառնան։

1883-ին, այդ օրերու դպրոցներու ուսումնական մակարդակով՝ Հալէպի ազգային վարժարանին ուսուցիչ եւ փոխտեսուչ կը նշանակուի։

1876-ին, Տէր Սահակ անդամ կ'ընտրուի Բերիոյ Թեմի գաւառական ու կրօնական ժողովներու։ Ժամանակ մը ետք, Տէր Պետրոս Վարդապետի օրով, ան կը դառնայ կրօնական ժողովի ատենապետ։ Իսկ աւելի ուշ՝ ազգային իշխանութիւնը իրեն կը վստահի առաջնորդական փոխանորդի դժուարին պաշտօնը, զոր կը վարէ ձեռնհասօրէն, լեզու գտնելով իր գործակից ժողովականներուն հետ։ Ան շրջան մըն ալ կը վարէ Աղքատաց Հոգաբարձութեան նախագահի պաշտօնը։

Տէր Սահակի միակ որդին էր՝ Նիկողոս Շահվէքիլեանը։

## Ծանօթագրութիւններ
Բերկրուհի Շահրիկեան

**Բերկրուհի Շահրիկեան,** ծնած է (1902)-ին Շապին Գարահիսարի Թամզարա գիւղաքաղաքը։ Ընտանեօք Պոլիս գաղթած են 1910-ին։ Աշակերտած է Պոլսոյ Սամաթիա թաղամասին Նունեան-Վարդուհեան վարժարանին:

## Կենսագրութիւն
1912-ին որդեգրուած է տեղւոյն Ազգանուէր Հայուհեաց Միութիւն ծրագիրն էր բարձագոյն ուսումով օժտել զանոնք որպէսզի հետագային ծառայէին որպէս ուսուցչուհի։ Սակայն պատերազմի ահաւոր օրերուն լուծարքի կ՛ենթարկուի կազմակերպութիւնը, այսուհանդերձ կը շարունակեն դպրոցը մինչեւ աւարտ։

Բերկրուհի կ՛ամուսնանայ Սեբաստացի Սարգիս Մօրուքեանի հետ. կը բախտաւորուին երկու դուստրերով։ Նախքան իրենց ԱՄՆ հաստատուիլը, քանի մը տարի կ՛ապրին Գուպա, ուր կը ծնի իրենց որդին։ 1944-ին վերջնականապէս կը հաստատուին Տիթրոյթ:

Բերկրուհի Մօրուքեանը հրատարակած է ՀԻՆ ՕՐԵՐ ՆՈՐ ԱՊՐՈՒՄՆԵՐ հատորը (ՏԻԹՐՈՅԹ, 1979), ուր կը պատմէ իր յուշերը գաւառի կեանքէն։ Գրած է նաեւ Եղեռնապատում գրքոյկը, հայկական ջարդի մասին (ՏԻԹՐՈՅԹ, 1980):

Բերկրուհի Մօրուքեանը սրտաբուխ տողերով կը նկարագրէ երբեմնի գաւառը, օժտուած իր դպրոցներով, եկեղեցիներով, ուխտատեղիներով, սովորութուններով, կանանց տարազներու ճոխութեամբ, հայահոծ բնակչութեամբ, բնութեան գեղեցկութեամբ եւ առատ բերքերով։

«Հին Օրեր Նոր Ապրումներ» հատորը կը պարունակէ նաեւ հայրենասիրական բանաստեղծութիւններ, ինչպէս նաեւ Առաջին Աշխարհամարտի շրջանի Պոլսահայ կեանքը պատկերացնող դէպքը։ Գիրքին վերջին մասը յատկացուած է «սփիւռքահայ ցաւեր»ը շօշափող հարցերու։

Իր ոճը հաճելի է ու պատկերալից:

## Ծանօթագրութիւններ
Յարութիւն Շահրիկեան

**Յարութիւն Շահրիկեան** (**Ատոմ**, 1860, Շապին Գարահիսար - 1915), ուսուցիչ, իրաւաբան, հայ յեղափոխական գործիչ։
## Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը հոն ստանալով՝ Պոլիս կու գայ եւ կը վկայուի Կալաթա Սէրայի Լիսէէն։ Ժամանակ մը ուսուցչութիւն ալ ըրած է իր ծննդավայրին մէջ։ Իննսունական թուականներուն՝ աշխատակցած է Շահնազարի «Հայրենիք»ին։Ամուսնացած է Տրապիզոնի մէջ։ 1896-ին կոտորածին՝ յայտնի ջարդարար Նէմլի Զատէ Հաճի Օսմանի հետապնդումին վրայ կ'ապաստանի Օսմանեան դրամատուն, երեք օր յետոյ դուրս ելլելուն՝ ձերբակալուելով բանտ կը նետուի։

Օտար միջամտութեամբ ներման արժանանալով, տասներեք ամսուան բանտարկութենէ վերջ ազատ կ'արձակուի։ Անգլերէն լեզուն սորվիլ՝ արգելափակ կեանքին միակ մխիթարութիւնը կ'ըլլայ։ Այլ եւս նոյն քաղաքը մնալը վտանգաւոր նկատելով՝ 97-ի վերջերը կը փախչի Պաթում, ապա Թիֆլիս, ուր ռուսերէն կ'ուսանի, քանի մը տարիէն լեզուին հմտանալով՝ քննութիւն կ'անցընէ եւ փաստաբանութեան վկայական կը ստանայ։ Բաւական ատեն կիրարկելէ ետք իր ասպարէզը՝ կը դադարի անկէ, Մանթաշէֆի գործերուն իբրեւ վարիչ կը պաշտօնավարէ։ Դաշնակցութեան կարկառուն դէմքերէն մին, անխոնջ աշխատանքով ձեռք բերած օրէնսգիտական իր հմտութեամբ եւ իր երկաթէ տրամադրութեամբ, կանուխէն նուիրուած է հանրային գործունէութեան եւ ապրած է միշտ իբրեւ անհաշտ ազատական։

Սահմանադրութեան հռչակումին կու գայ Պոլիս, եւ հակառակ իր յառաջացած տարիքին՝ կը ներկայանայ կրկին պայքարի նո՛յն մարդը, թէ՛ ազգին, թէ՛ երեսփոխանական պլոքին եւ թէ՛ մամուլին մէջ, բոլորին ակնածանքին առարկայ դառնալով։ Հրատարակած է ուշագրաւ յօդուածներու շարք մը «Ազատամարտ»ի մէջ, որուն անստորագիր խմբագրականներէն ոմանք իր գրիչէն ելած են։ Դաշնակցութեան բազմաթիւ թերթերու մէջ ունէր աշխատակցութեան իր բաժինը՝ Նինի, Վաղինակ եւ Ատոմ ծածկանուններով (այս վերջինը՝ իր զաւակին անունով): Ազգային երեսփոխան ընտրուած է Սկիւտարէն։

Անգամ մը Իթթիհատէն հրաւիրուած է անդամակցելու պետական խորհուրդի, բայց մերժած է։Երկերը. «Պետական նորոգութիւնն ու հողային հարցը», «Մեր հաւատքը», «Ազգային սահմանադրութիւնը», «Բարենորոգումներու հարցը», «Օսմանեան կայսրութեան անկման պատմութիւնը», «Ամուսնական խնդիրը»։ Ասոնցմէ զատ կայ «Ապազգայնացում» գիրքն ալ՝ իսկոյն փճացուած։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ Տասնմէկ, Թէոդիկ, Կ.Պոլիս, 1919 

Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխական գործիչներ‏‎
Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Շապին Գարահիսար ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Շապին Գարահիսար ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ
Ստորոգութիւն:Հայ փաստաբաններ
Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս մահացածներ
Սիմոն Շահրիկեան

**Սիմոն Շահրիկեան** (), եգիպտահայ նկարիչ, դիմանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Սիմոն Շահրիկեան ծնած է Գահիրէ 1911 թուականին։ Նախնիները Թամզարացի են, որոնք տեղափոխուած են Կոստանդնուպոլիս՝ աւելի բարեկեցիկ կեանք որոնելու եւ զաւակներուն աւելի լաւ կրթութիւն տալու նպատակով։

Սորված է Եգիպտոսի Գալուստեան ազգային վարժարանը, աշակերտած է Ալեքսանդր Սարուխանին, Մարտիրոս Պալայանին (1891-1957): Արուեստի պատմութիւնն ուսումնասիրած է ինքնուրոյն։

1938 թուականի Սեպտեմբերին Եգիպտոսի անգլիական զօրքերու գլխաւոր շտապին մէջ աշխատած է որպէս նախագծող ճարտարապետ։ 1931-1941 Գահիրէի Նուպարեան ազգային վարժարանին մէջ դասաւանդած է նկարչութիւն եւ գեղագիտութիւն։ 

1935 թուականին միաժամանակ յաճախած է հարաւսլաւացի նկարիչ Եարօ Հիլպերթի մասնաւոր դպրոցի դասընթացքներուն։ Չորս տարիներու ընթացքին ձեռք բերած լուրջ ակադեմիական կրթութիւնը հնարաւորութիւն ընձեռած է անոր՝ դառնալու կայացած դիմանկարիչ։

Որպէս նախագծող-ճարտարապետ աշխատած է «Մոքաթթամ» քաղաքաշինութեան ընկերութեան մէջ։ 

1979 թուականէն մինչեւ կեանքի վերջը Շահրիկեան մասնաւոր դասեր տուած է քանի մը ուսանողներու, որոնց կարգին Նայիրի Համբիկեան եւ Արմէն Կրպոյեան:

Կեանքի ընթացքին Շահրիկեան տառապած է առողջական լուրջ խնդիրներէ (տասներկումատի աղիքի խոց, շագանակագեղձի քաղցկեղ, երիկամի անհանգստութիւններ եւ այլն), եւ այդ որոշակիօրէն խոչընդոտած է անոր ստեղծագործական կեանքը։ Ան երբեք չէ ընկճուած, բայց լարուած տրամադրութիւններն արձագանգ գտած են անոր կտաւներուն մէջ,։:

## Ստեղծագործութիւններ
* «Գլխափաթթոցով ծերունին»
* «Չալմայով նուբիացի կինը»
* «Դռնապան Ֆարշալին»
* «Տեղացին՝ երկրի զաւակը»
* «Եգիպտացին»
* «Աշխատաւորը»
* «Ամբոխը»
* «Խորհրդածութիւն»
* «Բարկացած երեխան»
* «Դերասան»
* «Մուշտակով տիկինը»
* «Սիրվարդ»
* «Երիտասարդ աղջիկը գլխարկով»
* «Երեխան»
* «Երկու կին»
* «Էքստազ»
* «Ծերունին»
* «Ճաղատ ծերուկը»
* «Անտառը»

## Ցուցահանդէսներ
Ունեցած է 20 խմբակային («Սալոն դիւ Կ'երէ») եւ երկու անհատական ցուցահանդէս (առաջինը 1970-ի Յուլիսին՝ Գահիրէ, երկրորդը՝ 1982-ին, Աղեքսանդրիա):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Եգիպտահայ գեղանկարիչներ
Շաղիկ

**Շաղիկ**, գիւղ Հայաստանի Շիրակի մարզին մէջ, որ կը գտնուի մարզային կեդրոնէն 41 քմ դէպի հիւսիս-արեւմուտք եւ Արփի լիճին հիւսիս-արեւմտեան շրջանին մէջ։

Կը կոչուէր Ղարաբուլաղ, սակայն վերանուանուած է «Շաղիկ», 1991 թուականի Ապրիլ 3-ին։

## Բնակչութիւն
Շաղիկ գիւղի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը:

## Տնտեսութիւն
Շաղիկ գիւղի բնակչութիւնը կը զբաղի անասնապահութեամբ, պտղաբուծութեամբ եւ երկրագործութեամբ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Շաղիկ գիւղին մէջ կը գտնուի «Ոսկէ ժամ» եկեղեցին, իսկ արեւմտեան կողմը կը գտնուի Հենաց բերդը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Շաղիկ գիղի էջը CAA կայքէջ 
* Շաղիկ գիղի մասին Armeniapedia.org կայքէջ

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Լենա Շամամեան

**Լենա Շամամեան** (ծնած՝ 1980, Դամասկոս), սուրիահայ երգչուհի:

Շամամեան ծնած է Դամասկոս, 1980-ին: Անոր հայրը՝ Արթինը, հալէպահայ է, իսկ մայրը՝ Ղատան, ծագումով Թուրքիոյ Մարտին քաղաքէն: Հայրական մեծ հայրը՝ Սարգիս Շամամեան, Կիլիկիոյ Մարաշ (ներկայ Թուրքիոյ Քահրամանմարաշ) քաղաքէն էր։ Ան եղած է վարպետ գեղագրող, ուստի, այդ պատճառաւ Օսմանեան կառավարութիւնը խնայած է անոր եւ անոր ընտանիքին կեանքը: Այդպիսով, թրքական բանակը հնարաւորութիւն ստացած է օգտուելու Շամամեանի ծառայութիւններէն՝ ռազմական հաղորդագրութիւններ գրելու համար:

Շամամեան յաճախած է ծննդավայրի նախակրթարանը, միջնակարգն ու երկրորդականը. 2002-ին աւարտած է Դամասկոսի Պետական համալսարանի տնտեսագիտութեան բաժանմունքը, միաժամանակ ստացած է նաեւ երաժշտական կրթութիւն: Երաժշտական կրթութիւնը աւարտած է 2007-ին:

Բացի համալսարական կրթութենէն դասական երաժշտութեան բնագաւառէն, ան Իտալիոյ մէջ մասնակցած է շարք մը գործնական վարժանիստերու (workshops), ինչպէս նաեւ Նիտերլանտներու մէջ եւ այլուր:

Ան յայտնի է աւանդական արեւելեան մեղեդիներու ու արեւմտեան դասական երաժշտութեան իր համադրութիւններով:

Երգչուհիին առաջին ձայնասկաւառակը՝ «Հալ Ասմար Էլլոն»ը թողարկուած է 2006-ին, որուն յաջորդած է երգչուհիին երկրորդ ալպոմը՝ «Շամա»չը, որուն շնորհահանդէսը տեղի ունեցաւ Դամասկոսի մէջ:

Շամամեան համագործակցած է շարք մը անուանի երաժիշտներու հետ, իսկ Արաքս Չէքիճեանի հետ հայկական աւանդական երաժշտութեան մշակումներ ըրած է:

Ան աշխատած է նաեւ սուրիական շարք մը հեռատեսիլի դրուագներու, արաբական եւ հայկական ժապաւէններու երաժշտական ձեւաւորման վրայ:

5 Դեկտեմբեր 2015-ին, Լենա Շամամեան իր արտակարգ ելոյթով հադէս եկած է Ժընեւի «Վիքթորիա Հոլ»ի բեմին վրայ, ուր բարձրացուցած է անմահն Կոմիտասն ու Կանաչեանը եւ արաբական երգարուեստը:

## Արտաքին յղումներ
Շամամեան Համերգ Պիտի Ունենայ Սթանպուլի Մէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Դամասկոս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1980 ծնունդներ