Աքրոփոլիին Թանգարանը

**[[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիին]] թանգարանը** Յունաստանի ամենակարեւոր հնագիտական թանգարաններէն մէկն է։ Թանգարանը կը հիմնուի պատսպառելու համար բոլոր հնագիտական իրերը որ գտնուած են Աքրոփոլիին սուրբ ժայռին (յոյները այսպէս կը կոչեն) վրայ եւ անոր ստորոտն ու շրջակայքը․ Մինոասեան եւ Միկինէեան քաղաքակրթութիւններուն ժամանակաշրջանէն մինչեւ Բիւզանդական ժամանակաշրջանը։ Նաեւ, թանգարանը կ՛ ընդգրկէ Աթէնքի Հռոմէական եւ Բիւզանդական շրջանէն աւերակներ։

Թանգարանը կը հիմնուի 2003 թուականին, իսկ անոր աշխատանքներուն հետեւութեան եւ լրացումին համար՝ «Թանգարանի Կազմակերպութիւնը» 2008։ Բացումը կը կատարուի Յունիս 20, 2009 թուականին։  Թանգարանի Շինութեան Կազմակերպութեան կը նախագահէ Սելանիկի Արիստոթելեան Համալսարանի Հնագիտութեան Պատուակալ Դասախոս պր․ Տիմիթրի Փանտերմալիս։  

## Պատմութիւն
### Հին շէնքը
Աքրոփոլիին վրայ գտնուած հնագիտական իրերը պատսպառելու համար, առաջին թանգարանը կը հիմնադրուի ժայռին հարաւ-արեւելեան ցած մասին, 1865 թ․ 30 Դեկտեմբերին եւ կառուցման աշխատանքները կը վերջանան 1874 թ․։  Ճարտարապետն է՝ Փանաղի Քալքոս եւ թանգարանին առեւելումը արեւելքէն արեւմուտք է։  Կը կառուցուի գրեթէ գետնահաւասար, որպէսզի գեղագիտականօրէն չվնասէ հին յուշարձանները։

1885-1890 թուականներուն կատարուած հնագիտական պեղումներէն կը յայտնուին քանդակներ, զոր պարսիկները աւերած էին իրենց Յունաստանի երկրորդ ներխուժման ընթացքին՝ Ք․ա․ 480-479 թ․։ 1888 թուականին թանգարանը կ՛ընդարձակուի։ 

1953, թանգարանի ընդարձակման աշխատանքները հերթականութեամբ կը սկսին․ ճարտարապետն է՝ Փաթրոքլոս Քարանտինոս։ Հին շէնքին մեծ մասը կը քանդուի եւ նորը կը կառուցուի։

1956, առաջին սրահները կը բացուին, իսկ 1964 վերակառուցումը կը լրանայ, Եանի Միլիատի ճարտարապետին կողմէն։ 
մինի|Թանգարանին հին շէնքին մուտքը
1999 աշխատանքները կը սկսին նոր արդի թանգարանի շինութեան Աքրոփոլիին հարաւային կողմը եզերող Տիոնիսիու Աէրոփաղիդու փողոցին Մաքրիղեաննի նոր յայտնաբերուած հնագիտական վայրին վրայ։ Հոն, պեղումներուն ընթացքին մէջտեղ կու գան Դասական Ժամանակաշրջանէն եւ Բիւզանդական տարիներէն անձնական բնակարաններ եւ աշխատանոցներ։  Երբ պեղումները կ՛ամբողջանան ու վայրին խաւագրութիւնը կը ճշդուի, կ՛որոշուին տեղերը ուր պիտի բարձրանայ նոր թանգարանին շէնքը։

### Նոր շէնքը
2003 թուականին նոր Թանգարանին հիմնադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ եւ 2009 առաջին ամիսներուն ընթացքին Աքրոփոլիի հին թանգարանին պարունակութիւնը կը տեղափոխուի նորաշէն համանուն թանգարը։

Միջազգային տարողութեամբ մրցոյթէ ետք, շինութիւնը կը ստանցնեն Պեռնար Չումի *Bernard Tschumi* եւ յունական Միխալի Ֆոթեատիս ճարտարապետական գրասենեակները։  Նկատի առնելով թէ Յունաստանը ընհանրապէս եւ Աթէնքը մշտական երկրաշարժներու ցնցումներու ենթակայ են, թանգարանը կը կառուցուի դիմանալու մինչեւ 10 Ռիխթըրի չափանիշի ցնցումի *Richter magnitude scale*։ 

2009 Յուլիս 20-ին Աքրոփոլի թանգարանին փառաշուք բացումը  կը կատարուի Յունաստանի Նախագահին կողմէն։  Բացման արարողութեան ներկայ կ՛ըլլան նաեւ Եւրոպական Միութեան նախագահը եւ բազմաթիւ օտար պետութիւններու ղեկավարներ։  Այդ օրերուն Յունաստանի Մշակոյթի նախարարը, յատկանշական շարժումով մը կը շեշտէ Փարթենոնաս տաճարի կողոպտուած քանդակներու «իրենց տունը» վերադարձի կարեւորութիւնը ու անոնց զետեղումը նոր թանգարանին մէջ․  թանգարանէն վերադարձուած մարմարի կտոր մը նախարարը կը զետեղէ Փարթենոնասի սիւնաճակատի մը վրայ։

Աքոփոլիին նոր թանգարանի տարածութիւնն է 25․000 ք․մ․ է եւ ցուցադրութեան սրահներունը՝ 14․000 ք․մ․։

#### Թանգարանին դիրքը
Թանգարանը Աքրոփոլիին հարաւային կողմը կը գտնուի, Մաքրիղեաննի նախկին բանակավայրին (հնագոյն *«արխայիք»* տարիներուն) հողատարածքին վրայ։  Փարթենոնաս տաճարէն մօտաւորապէս 280 մեթր հեռու։ Թանգարանին մայր մուտքը Տիոնիսիու Աէրոփաղիդու *Οδός Διονυσίου Αρεοπαγίτου* փողոցին վրան է եւ յարակից է Աքրոփոլի մեթրոյի կայարանին *Akropoli metro station*։  Թանգարանը կը շրջապատեն Մաքրիղիաննի, Խածիխրիսդու եւ Միցէօն փողոցները։  
մինի|330x330փքս|Նոր Թանգարանին մուտքը․  հնագիտական վայրի թափանցիկ յատակը

##### Շէնքը
Պեռնար Չումիին գաղափարը կ՛ընդգրկէ երեք մտապատկերներ․ լոյս, շարժում եւ ճարտարապետութիւն (յօրինուածական տարրածրագիր): Այս երեք յատկանիշները միասնաբար կը միտին՝ «*վայրին հարկադրանքը դարձնել՝ ճարտարապետական առիթի մը հանրութեան մատուցանելու համար պարզ եւ ճշգրիդ թանգարան մը*» եւ կը բնորոշեն Աքրոփոլիի նոր Թանգարանի շինութիւնը․ ուսողական եւ յղացական յստակութիւն, նման Հին Յունաստանի շինութիւններուն։

##### Լոյս
Թանգարանը մեծապէս յենուած է բնական լուսաւորման, որովհետեւ մասնաւորաբար կը ցուցադրէ  քանդակագործութիւններ, որոնք լուսաւորման այլ տեսակ, յատուկ պայմաններ կը պահանջեն, տարբեր՝ ուրիշ թանգարաններէ։

#### Շարժում
Այցելողին ուղին 3D  որմածակի (օղակ) մը կը նմանի։ Ճարտարապետութեան եւ տարածութեան փորձառութիւնը մը կ՛ընծայէ, որուն սկզբնակէտն է հնագիտական պեղումներուն վայրը մինչեւ Փարթենոնասի սրահը ու անոր ետեւը։

##### Ճարտարապետութիւն
Թանգարանը կառուցուած է կրաձոյլի կորիզի մը վրայ, Փարթենոնասի գօտեքանդակին ճշգրիդ չափերով։  Կորիզին մէջ տեղադրուած են զօրավիգ տարածութիւնները, իսկ անոր շուրջը եւ  գաւիթին որ կը ստեղծուի, կ՛առաջանան եւ կը զարգանան թանգարանին ցուցադրութեան սրահները։

Թանգարանին ներսի եւ դուրսի մասերուն մեծամասնութեանց յատակը թափանցիկ է, որպէսզի այցելողը կարենայ դիտել ենթակայ հնութիւնները։

**Թանգարանը նաեւ ունի․**-

* 200 հոգինոց աստիճանաւոր սրահ մը (ամփիթատրոն),
* Զօրութենական իրականութեան virtual reality սրահ մը,
* Պաշտօնական անցելուներու կէտ,
*Պարբերական ցուցադրութիւններու սրահ։[կենտրոն|մինի|880x880փքս|Թանգարանէն [Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիին համայնապատկերը]]

### Էլղինեան մարմարներուն վերադարձի հարցը

Էլղինեան մարմարներուն վերադարձի հարցը մեծապէս կը յուզէ յոյն ժողովուդը։  1980-ական թուականներէն, Յունաստանի կառավարութիւնը պաշտօնապէս կը դիմէ Անգլիոյ (Մեծն Բրիտանիոյ) կառավարութեան եւ յատկապէս Բրիտանական Թանգարանի ղեկավարներուն` մանաւանդ Աքրոփոլիի նոր Թանգարանին հիմնումէն ետք, որպէսզի 19-րդ դարուն ընթացքին Լորտ Էլղինին ու անոր գործակալներուն կողմէն Աքրոփոլիէն եւ Փարթենոնաս տաճարէն կողոպտուած թանգարժէք (հնագիտական եւ զգացական առումով) քանդակները, իրերը վերադարձուին իրենց «տունը»։  

Վերջին տարիներուն Բրիտանական Թանգարանին եւ Յունաստանին միջեւ հասկացողութիւն մը կայ․ առաջինը  որոշ ժամանակի մը համար կողոպտուած մարմարները Աքրոփոլի Թանգարանին փոխ տայ եւ իբրեւ փոխադարձ, Յունաստանը ընդունի թէ անոնք Բրիտանական Թանգարանին կը պատկանին։  Սակայն Մեծն Բրիտանիան կը մերժէ։  Այս պայքարին Յունաստանը մինակ չէ․ համաշխարհային աջակցութիւն ունի։
      

## Հաւաքածոյ

Թանգարանի կառոյցը կը դիւրացնէ անոր հնագիտական վայրին մէջ գտնուած հնութիւնները՝ 4-րդ մինչեւ 7-րդ դարեր, որոնք տեսանելի են։

Առաջին յարկ բարձրանալու ատեն, կը ցուցադրուին բազմաթիւ եւ տարբեր իրեր, որոնք Աքրոփոլիին վրայ եւ շուրջի սրբավայրերուն կը պատկանին։  Առաջին յարկը եւ վերելքը դէպի երկրորդ՝ յատկացուած են Միկինէական, Երկրաչաբական, Արխայիք ժամանակաշրջաններուն։ 

Երրորդ յարկը ամբողջովին վերապահուած է Փարթենոնաս տաճարին։  Ցուցադրութիւնը քառանկիւնային է, ինչպէս՝ տաճարը։ Այսպէս սիւնաճակատները, գօտեքանդակները եւ եռանկիւն ճակատները այցելուն կը տեսնէ անոնց բնական տեղադրուած ձեւով։ Ուրիշ թանգարաններուն մէջ գտնուող այս մասերը կրկնօրինակներ են։

Այցելուն, իջնելով կ՛անցնի առաջին յարկին միւս բաժինէն, որ յատկացուած է Էրեխթիոն տաճարին՝ յատկապէս Քարիադիտեսներուն, Ափդերու Նիքիս տաճարին ծոպագանդակներուն եւ կամրջակի նման բարձր եզերներուն ու՝ Ք․ա․ 5-րդ մինչեւ 5-րդ (Ք․ե․) դարերէն իրերուն։

## Պատկերասրահ

### Թանգարանին հաւաքածոյէն շատ փոքր մաս մը

#### Փարթենոնաս

Պատկեր:Architectural museum of acropolis.jpg|Ծոպաքանդակ
Պատկեր:Fris med Aphrodite, Apollon och Poseidon från Parthenontemplets östra del på Akropolis i Aten - Hallwylska museet - 103045.tif|Ճակտոց․ Աֆրոտիթի, Ափոլլոն եւ Փոսիտոն


#### Փարթենոնասին շուրջը

Պատկեր:Troilus pediment in Acropolis New Museum.jpg|Ք․ա․ 560թ․ Ձիթենիին ճակտոցը
Պատկեր:Acropole Musée Athéna pensante.JPG|Աթինա աստ/հին՝ լուրջ 


#### Ափդերու Նիքիս եւ Աթինա Փոլիատա

Պատկեր:ACMA 973 Nikè sandale 3.JPG|Ք․ա․ 420-410թ․
Պատկեր:001MA Athena.jpg|Աթինա
Պատկեր:005MA Athena fighting.jpg|Աթինան կը կռուի


#### էքադոպետոս

Պատկեր:002MA Friso.jpg|գօտեքանդակ
Պատկեր:Poros Pediment, Acropolis, Athens.JPG|Գօտեքանդակի պատկերացումը
Պատկեր:Apotheosis of Hercules New Acropolis Museum.jpg|Ք․ա․ 570թ․։ Ճակտոց․ Զեւս եւ Իրա Հեռաքլեսը կ՛ընդունին
Պատկեր:Friso.jpg|Երեք մարմինով եւ օձի պոչով հրէշը


#### Էրեխթիօ

Պատկեր:Porch of the Maidens (Caryatids) 2.jpg|Քարիադիտես
Պատկեր:011MA Horse.jpg|Ձի
Պատկեր:Musée Acropole Chevaux.JPG|Ճակտոցի զարդ - ձիեր


### Պարսկական Խրամ
Պարսկական Խրամ կը կոչուի Աքրոփոլիի այն հնագիտական վայրը, Փարթենոնասին կից, ուր գտնուած են բազմաթիւ արխայիք (Հին Յունաստանի) քանդակներ։ Պարսիկները Թերմոփիլես ճակատամարտէն յաղթական, Ք․ա․ 480, ամայի Աթէնքը կ՛աւերեն․ բնակարաններ, տաճարներ եւ սրբավայրեր։ Քանի մը տարի ետք, ազատ Աթէնքի ղեկավար՝ Փերիքլիս, Աքրոփոլին վերակառուցել կու տայ։ Աքրոփոլիին շուրջերը գտնուած բոլոր աւերակները կը հաւաքուին հետագային կոչուած՝ պարսկական խրամին մէջ եւ հողով կը ծածկուին։  

Պարսկական Խրամը կը յայտնաբերուի 19-րդ դարու եղած հնագիտական պեղումներուն ընթացքին։

**Պարսկական Խրամ** - հաւաքածոյէն մաս մը -

Պատկեր:ACMA Moschophoros.jpg|Մոսոֆորոս
Պատկեր:Kouros' Head to horse, Acropolis' museum, Athens.jpg|Ձիաւոր
Պատկեր:013MA Blonde boy.jpg|Խարտիաշ Քուրոս
Պատկեր:009MA Kritios.jpg|Ք․ա․460է․ մարզիկ մը
Պատկեր:ACMA 679 Kore 1.JPG|Քորի
Պատկեր:ACMA 681 Kore Antenor 1.JPG|Քորի․ բնական չափէ աւելի մեծ արձան
Պատկեր:Athena Angelitos - Perserschutt 01.jpg|Աթինա Անկելիքոս
Պատկեր:The Euthydikos Kore 1.jpg|Էֆթիտիքոս Քորի
Պատկեր:015MA Kore.jpg|Քորի

մինի|Օգոստոս ամսուան լիալուսինը դիտուած՝ Աքրթփոլիի թանգարանէն

## Օգոստոսի Լիալուսին
Վերջին տարիներուն, ամառուան ամսուն Օգոստոսի լիալուսնի իրիկունը (լիալուսինը շատ գեղեցիկ կ՛երեւի) թանգարանը մինչեւ կէս գիշեր բաց կը մնայ եւ այցելուները անվճար կ՛ընդունի։ Նոյն իրիկուան թանգարանին շրջափակին մէջ համերգ կը կատարուի։ 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Acropolis Museum just before entrance. the transparent floor with the archaeological site.jpg|Աքրոփոլի Թանգարան - Մուտքին առջեւ գտնուող հնագիատական վայրի թափանցիկ վայրը
Պատկեր:Acropolis museum before entrance - transparent floor with the archaeological site.jpg|Աքրոփոլի Թանգարան․ Հնագիտական վայրի թափանցիկ յատակէն մանրամասնութիւն մը
Պատկեր:Acropolis Museum. pediments, frieze & statues.jpg|Աքրոփոլի Թանգարան - ծոպաքանդակներ, գօտեքանդակներ, արձաններ
Պատկեր:Acropolis museum, Parthenon frieze.jpg|Փարթենոնասի ճակտոցի կրկնօրինակը․ Աքրոփոլիի Թանգարան

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
# Փանաղիս Քալքոս
# https://en.wikipedia.org/wiki/Second_Persian_invasion_of_Greece Պարսիկներու Յունաստանի երկրորդ ներխուժումը 
#https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%BF%CE%BA%CE%BB%CE%BF%CF%82_%CE%9A%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BD%CF%8C%CF%82 Փաթրոքլոս Քարանտինոս
#https://fr.wikipedia.org/wiki/Bernard_Tschumi Պեռնար Չումի  Bernard Tschumi
# https://en.wikipedia.org/wiki/Dionysiou_Areopagitou_Street Տիոնիսիու Աէրոփաղիդու Οδός Διονυσίου Αρεοπαγίτου փողոց
#https://en.wikipedia.org/wiki/Perserschutt  Պարսկական Խրամը 

## Տե՛ս նաեւ
Յունաստան

Աթէնք

Աթէնքի Հնագիտական ազգային թանգարանը

Աղեքսանտրիոյ Գրադարան

Աղեքսանտրիա

Աքրոփոլիս
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ ըստ երկրի