open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արտաշէս Աբեղեան

**Աբեղեան Արտաշէս** (), հայագէտ։ Հայերէնի դասախօս Պերլինի համալսարանի կից Արեւելեան Լեզուաց Ճեմարանին։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1 Յունուար 1878, Աստապատ (Նախիջեւան)։ Տարրական կրթութիւնը ստացած է հայրենի գիւղի ծխական (մինչեւ 1887) եւ ապա (1887-1890)  Շուշիի թեմական դպրոցին մէջ, իսկ միջնակարգ եւ բարձր ուսումը՝ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին (1890-1895) եւ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանին (1895-1899) մէջ։ 1899-1900-ին ուսուցիչ եղած է Շուշիի թեմական դպրոցին։

1900-1904-ին բարձրագոյն ուսմանց հետեւած է Գերմանիա (Մարպուրկ, Լայփցիկ, Պերլին)։ 1904 Դեկտեմբերին աւարտած է Մարպուրկի համալսարանը, փիլիսոփայութեան դոկտորի տիտղոսով։ 1905 Յունուարէն մինչեւ Օգոստոս աշխատած է Ս. Փեթերսպուրկ, փրոֆ. Ն. Մառի քով։ 1905-1919-ին ուսուցիչ, իսկ1909-1915՝ նաեւ փոխ տեսուչ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին։ Պաշտօնավարած է Թիֆլիսի Յովնանեան օրիորդաց վարժարանին մէջ եւս (որպէս ուսուցիչ կամ հոգաբարձութեան փոխ-նախագահ)։ Անդամակցած  է կովկասահայ շարք մը հանրային կազմակերպութեանց եւ ընկերութեանց վարչական մարմիններուն։ Խմբագրութեան անդամ եղած է «Նոր դպրոց» մանկավարժական ամսագրին (1908-1913), Թիֆլիս։ Աշխատակցած է տեղւոյն «Յառաջ» եւ յաջորդող թերթերուն (1905-1909), «Հորիզոն»ի (1909-1918) եւ հայ մամուլի այլ օրկաններու։

1919-1920-ին Հայաստանի խորհրդարանին անդամ եղած է։ Աշխատակցած է տեղւոյն «Յառաջ» օրաթերթին։ 1921-1922-ին ապրած է Կ. Պոլիս, ուր ուսուցիչ եղած է Էսայեան վարժարանին մէջ եւ աշխատակցած՝ «Ճակատամարտ» օրաթերթին։ 1922-ին բնակութիւն հաստատած է Պերլին։

Ի հետեւումն Աբեղեանի մէկ հիմնաւորեալ գրութեան Փրուսիոյ կրթական նախարարին, վերջինս 1926 թուականին հրամանագրած է հայերէնին ուսուցումը ընդգրկել Պերլինի համալսարանին կից Արեւելեան Լեզոներու Ճեմարանի (վերակազմուած՝Արտասահմանագիտական Ճեմարան անունով) ծրագրին մէջ, զինք դասախօս նշանակելով։ Աբեղեանի ուրիշ դիմումի մը իբրեւ հետեւանք, ուղղուած Պերլինի քաղաքային վարչութեան, տեղւոյն նորաբաց փոքրիկ փողոցներէն մէկը 1928 թուականին Հայկական փողոց (Armenische Strasse) կոչուած է։ Աբեղեան անդամակցած է Գերմանիոյ Գրողներու Միութեան եւ փոխ-նախագահ եղած է Հայեւգերման Միութեան։ Աշխատակցած է գերման մամուլին, ինչպէս նաեւ արտասահմանի հայ թերթերու եւ հանդէսներու. «Հայրենիք» (օրաթերթ եւ ամսագիր, Պոստոն), «Յուսաբեր» (Գահիրէ), «Յառաջ» (Փարիզ), «Վէմ հանդէս» (Փարիզ) եւ այլն։ Ստորագրած է բազմաթիւ յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ՝ նուիրուած հայ կեանքին եւ մշակոյթին։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վարդապետ Պոտուրեան, 1913 Պուքրէշ, Ա. հատոր, էջ 15։
* ԱՐՏԱՇԷՍ ԱԲԵՂեԱՆ. ՄԵԾ ԲԱՆԱՍԷՐՆ ՈՒ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉԸ ։

Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Աբիսողոմ աղա

**Աբիսողոմ աղա**, յայտնի երգիծաբան՝ Յակոբ Պարոնեանի «Մեծապատիւ Մուրացկանները» վէպի գլխաւոր կերպարը։ Ան կը ներկայացնէ գաւառէն եկող միամիտ հարուստը, որ զոհ կը դառնայ պոլսահայ պատեհապաշտ, խաբեբայ դատարկապորտներու դաւերուն ու դրամաշորթութեան։

Ժողովրդային լայն շրջանակներու մէջ «Աբիսողոմ աղա» արտայայտութիւնը կը գործածուի, որպէս հոմանիշ՝ միամիտ, բարի եւ սնապարծ մարդու, որ ճարպիկ խաբեբաներու շողոքորթութեան զոհ կ'երթայ ու կը կողոպտուի։

Ստորոգութիւն:Հայ դասական գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական կերպարներ
Գէորգ Աբովեան

**Գէորգ Աբովեան**, (), հայ պատմաբան-ուսուցիչ։

Ծնած է Լոռի շրջանի Օձուն գիւղին մէջ 7 Ապրիլ, 1837-ին։ 1844 թուականին, հօրը մահէն ետք, մեծ հայրը՝ Արազ, զինք կը տանի Սանահինի դպրեվանք, որմէ ետք նոյն վանքի միաբաններէն՝ Սարգիս վարդապետ զինք կը տանի Տփխիս (Թիֆլիս) եւ կը յանձնէ Ներսէսեան դպրոցի խնամքին։ Գէորգի ցուցաբերած մեծ յառաջդիմութիւնը Ներսէս Ե. Աշտարակեցիի ուշադրութեան առարկայ կը դառնայ։ Կաթողիկոսի հրամանով, 1849 թուականին, ան կ՛ուղարկուի Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանը, ուր առանձնապէս կը զբաղի պատմութեամբ եւ գրականութեամբ։ 1857 թուականին աւարտելով ուսման շրջանը， կը վերադառնայ Կովկաս։ 1858 թուականին կը հրաւիրուի Ներսէսեան դպրոց՝ հայոց եւ ընդհանուր պատմութիւն ու աշխարհագրութիւն դասախօսելու։ 1863 թուականին կը ստանձնէ հայոց լեզուի դասաւանդումը՝ Տփխիսի Զինուորական վարժարանէն ներս։ 1865 թուականին կը ստանայ նոր վկայական մը, որուն շնորհիւ իրաւունք ձեռք կը բերէ պետական ուսումնարաններուն մէջ ուսուցանելու։ Սակայն նոյն տարուան Չորեքշաբթի, Նոյեմբերի 1-ին， երեկոյեան տունէն դուրս գալով անվերադարձ կ՛անհետանայ։

Ստորոգութիւն:7 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Եուրի Աբովեան

**Եուրի Աբովեան** (), հայ անասնաբոյժ։ 1993՝ կենսաբանական գիտութիւններու դոկտոր (1993), մասնագէտ (1994), ՀԳԳԱ թղթակից անդամ (1998):

## Կենսագրութիւն
1965 թուականին աւարտած է Երեւանի անասնաբուծական-անասնաբուժական հիմնարկը: 1965 թուականէն աշխատած է Երեւանի անասնաբուծական-անասնաբուժական հիմնարկին մէջ, 1974-1978 թուականներուն եղած է ԳՀ բաժանմունքի ղեկավար, 1994-2002 թուականներուն՝ ՀԳԱ անասնաբուժական առողջապահական փորձաքննութեան, զոոհիկիենայի եւ անասնաբուժութեան ամպիոնի վարիչ, 2002-2005 թուականներուն՝ անասնաբուժական բժշկագիտութեան եւ անասնաբուծութեան բաժինի վարիչ։

Աշխատանքները կը վերաբերին գիւղատնտեսական կենդանիներու բնական դիմադրողականութեան բարձրացման հարցերուն։ Ուսումնասիրած է միջավայր-ծնատիպ փոխազդեցութեան դերը տաւարի կազմուածքի բնական դիմադրողականութեան վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ անասնաբուժներ
Ստորոգութիւն:1 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի մահեր
Աբրահամ Աթթարեան

**Աբրահամ Աթթարյան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ատացած է դեղագործական կրթութիւն։ 1915 թուականի դրութեամբ, Եդեսիոյ մէջ դեղագործ աշխատած է։ 1915 թուականին, Եդեսիոյ մէջ թուրքական ոստիկանութիւնը ձերբակալած է զայն։ Նոյն տարին նահատակուած է Եդեսիսյ մէջ։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* Սահակեան Արամ «Դիւցազնական Ուրֆան Եւ Իր Հայ Որդիները», Պէյրութ, 1955

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Աբրահամ Գ. Կրետացի

**Աբրահամ Գ Կրետացի** (), պատմագիր, Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, հայ հօր եւ յոյն մօր որդի, երբեմնի առաջնորդ Թրաքիոյ կամ Թէքիրտաղի։

Կաթողիկոս ընտրուած է 24 Նոյեմբեր 1734 թուականին։ Այդ ժամանակ ան ուխտած է գալ Սուրբ Էջմիածին։ Ինչպէս յայտնի է, նոյն օրերուն Հայաստանը, Նատիր Շահի ասպատակութիւններուն ենթարկուած էր եւ Աբրահամն բարեկամացած էր շահին հետ։ Նատիր Շահի հրաւէրով Աբրահամ կ'երթայ Մուղանի դաշտը եւ օրհնելով Շահին սուրը, կը կապէ անոր մէջքին՝ ի նշան թագաւորութեան։ Շահը շատ կը մեծարէ Աբրահամը, ու որպէս սիրելի մարդ՝ իր մօտ կը պահէ։ Սոյն վարուելակերպով կաթողիկոսը կը շահի Նատիր Շահի վստահութիւնը, ապա մեղմելով անոր սիրտը՝ բազմաթիւ հայեր կը փրկէ գերութենէ ու աքսորէ։ Վերադառնալով Սուրբ Էջմիածին, կը մահուան  18 Ապրիլ 1737-ին եւ կը թաղուի Շողակաթ վանքին ձախակողմը։

Աբրահամ կաթողիկոս գրած է Նատիր Շահի աւերմանց պատմութիւնը, որ տպուած է Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքին մէջ 1796-ին, իսկ Սուրբ էջմիածին՝ 1870-ին։ Այս պատմագրութեան կցուած է հետաքրքիր յօդուած «Պատմութիւն Անի Քաղաքին»։

Կրետացիի օրօք Հարաւային Կովկասի քաղաքական դրութիւնն անկայուն էր։ Իրանի մէջ ասպարէզ իջած Թահմազ Ղուլի խանը (ապագա Նատիր շահը), պատերազմելով Թուրքիայի դէմ, վերանուաճած է Իրանի կորսնցուցած հողերը, այդ կարգին՝ Անդրկովկասը։ Աբրահամ Գ Կրետացին շահելով Իրանի արքայ Նատիր շահի վստահութիւնը, վերականգնած է Էջմիածինի կաթողիկոսական աթոռի կալուածատիրական իրաւունքները եւ գերութենէն ու աքսորէն փրկած՝ բազմաթիւ հայեր։ Կրետացիի միջնորդութեամբ խանը թոյլատրած է Մելիք Յակոբջանին Երեւանի մէջ հիմնել դրամատուն եւ հատել արծաթէ ու պղինձէ դրամներ։

Գրած է «Պատմագրութիւն անցիցն իւրոց եւ Նատր Շահին պարսից» երկը (բաղկացած է 53 գլուխէ), ուր կը նկարագրուի Թահմազ Ղուլի խանի պատերազմները Անդրկովկասի եւ Մուղանի դաշտին մէջ 1736 թուականի Մարտ 10-ին Թահմազ Ղուլիին շահ թագադրելու արարողութիւնը։

Կրետացիի «Պատմագրութիւնը» առաջին անգամ հրատարակուած է 1796 թ. Կալկաթայի եւ 1870 թուականին՝ Վաղարշապատի մէջ։ Անիկա ֆրանսերէնի թարգմանած է ֆրանսացի պատմաբան, հայագէտ Մարի-Ֆելիսիթէ Պրոսէն եւ հրատարակած՝ «Collection d'historiens armeniens» ժողովածուին մէջ (հ. 2, 1876)։

Կաթողիկոսական գահին Աբրահամ Գ Կրետացիին կը յաջորդէ Ղազար Ա. Ջահկեցին։

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:18 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Ամենայն հայոց կաթողիկոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականեր
Աբրահամ Լիճ

մինի
մինի
**Աբրահամ լիճ**, արհեստական լիճ, Հիւսիս Սասկաչեւան գետի վրայ։ Այս գետը կը գտնուի Քանատայի Ալպերդա նահանգի արեւմտեան բաժինին մէջ։ Աբրահամ լիճի մակերեւոյթը 53.7 քմ է, իսկ լայնքը 32 քմ։

## Պատմութիւն
Այս լիճը հիմնուած է Հիւսիս-Սասկաչեւան գետի հոսանքի վերի բաժինին վրայ, Քանատական լեռներու ստորոտը։ Աբրահամ լիճը կառուցուած է 1972-ին՝ Պիկորն թումբը կառուցելու ատեն։ Պիկորն թումբի կառուցման վերջաւորութեան, այսինքն Փետրուար 1972-ին,  Ալպերդայի կառավարութիւնը մրցոյթ մը կազմակերպած էր, լիճին անունը ընտրելու համար։ Նահանգի ուսանողներուն թելադրած էին անուններ առաջարկել, նկատի առնելով լիճին պատմական նշանակութիւնը եւ կարեւորութիւնը, ինչպէս նաեւ նշանաւոր մարդոց անունները նկատի առնելով։ Լիճը անուանուած է Սասկաչեւան հովիտի տասնիններորդ դարու բնակիչ՝ Սիլաս Աբրահամի անունով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քանատայի լիճեր
Քարլոս Աբովեան

**Քարլոս Աբովեան (Քալօ)** (), հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կիրովական (այժմ՝ Վանաձոր)։ Կիրովական՝ Լոռի, ուր անձրեւներ, արեւներ կան, ծիածաններ․․․

## Ստեղծագործութիւններ
*Լոռի, մայրամուտի գոյներ, 1991
*Քրոջս դիմանկարը, 1984 
*Ինքնանկար բերետով, 1986 
*Էլենի դիմանկարը, 1982

## Ցուցահանդէսներ
*1995՝ անհատական ցուցահանդէս Երեւանի մէջ (յետմահու):
*1995՝ անհատական ցուցահանդէս Վանաձորի մէջ (յետմահու):

## Ծանօթագրութիւններ
 


Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1992 մահեր
Ստորոգութիւն:17 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:5 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Գէորգ Աբուլեան

**Գէորգ Աբուլեան** (), մտաւորական եւ դաստիարակ։

## Կենսագրութիւն
### Մանկութիւն
Ծնած Թիֆլիս 1865-ին, արեւտրականի զաւակ։ Ծնողքը կ'ուզէ զինքը արհեստի տալ, սակայն եօթը տարեկան Գ. Աբուլեանը կը հակառակի այդ ծրագրին եւ կը պատրաստուի յաճախել Ներսիսեան դպրոցի ընթացքը անոր կեանքը կը լեցնէ յաջողութեամբ եւ պատճառ կը դառնայ ուսուցչութեան։

## Կենսագրութիւն
Մկրտիչ Սանասարեան ծախքով Եւրոպա կ'երթայ եւ կը նուիրուի բարձրագոյն ուսման ու Թուրքիա վերադառնալով իր ընկեր Պ. Սողիկեանի հետ Անատոլուի զանազան քաղաքները կը ճամբորդէ ուսումնասիրելու տեղական պայմանները ու բանալու համար Սանասարեան վարժարանը։ Կարինը կը վիճակուի այդ վարժարանին վայրը, ուր Աբուլեան գործակցութեամբ իր ընկերներուն՝ ձեռնհասօրէն կը վարէ տեսչութեան պաշտօնը։ Խոր եւ բազմակողմանի հմտութիւն ունէր։ Ծանօթ էր գերմաներէնի, անգլերէնի, ֆրանսերէնի, ռուսերէնի, վրացերէնի, ինչպէս նաեւ հին լեզուներէն՝ յունարէնի եւ լատիներէնի. ապա սորուեցաւ նաեւ բաւականաչափ թուրքերէն։ Մասնագիտութիւնը աշխարհագրութիւնն էր, ընգհ. ազգաց պատմութիւն, աստղագիտութիւն, բնական եւ ուսողական գիտութիւններ, երաժշտութիւն, նկարչութիւն, եւ գծագրութիւն։ Որքան լաւ ուսուցիչ այնքան ալ վարպետ մանկավարժ էր եւ հոգեբան։ Բազմաթիւ երկեր ուներ, որոնցմէ եւ ոչ մէկը լոյս չտեսան իր ժամանակին։

Աբուլեան Ֆրանսա անցաւ համաշխարհային պատերազմէն ետք ու Քլամարի մէջ անցուց իր ծերութեան տարիները ու մահացաւ հոն 1933 16 Սեպտեմբերին։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Ա․ հատոր, 1938 Պուքրէշ, էջ 22։

Ստորոգութիւն:16 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ մտաւորականներ
Աբրահամ փաշա Բարթող

**Աբրահամ փաշա Բարթող** (), ծանօթ է նաեւ՝ իբրեւ «Խաուաճա Աբրահամ»։ Եգիպտահայ գաղութին աչքառու դէմքերէն մէկնը։ Կեսարացի ծանօթ վարժապետ Աբրահամ Կիւլպէնկեանի եղբօրորդին։

Ան աշակերտած է Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ սատարած է Աստուածատուր Յավհաննէսեան եպիսկոպոսի «Ժամանակագրական Պատմութիւն Երուսաղէմի» երկհատոր գործին տպագրութեան ծասերուն։

Իր հօրեղբայրը, Աբրահամ վարժապետ, Պոլսէն Եգիպտոս գաղթած է Մեհմետ Ալի փաշայի խորհրդական՝ Պօղոս պէյ Եուսուֆի հրաւէրով (որուն ուսուցիչն էր)։ Աբրահամ վարժապետ ըստ արժանւոյն կատարելով ուսուցչական պաշտօնը, արժանացած է Եգիպտոսի խտէվէի գնահատանքին։ Վերջինս՝ որպէս գնահատանք, Աբրահամին պարգեւած է ընդարձակ հողեր՝ Եգիպտոսի Ղարպէ գիւղէն, ինչպէս նաեւ՝ իշխանական պալատ մը։

Խաուաճա Աբրահամ, ինչպէս որ սկսած է կոչուիլ անկէ ետք, գիւղը շէնցուցած է եւ յաճախ վայելած է այցելութիւնը բարձրաստիճան անձնաւորութիւններու նոյն ապարանքին մէջ, ուր «Թադէոս Բարթողոմիոս» անունով մատուռ մը կառուցած է Գաբրիէլ Եպիսկոպոսի առաջնորդութեան օրով, անոր կցելով նաեւ գերեզմանատուն մը, ուր թաղուած են քրիստոնէաներ (ղպտի յոյն եւ հայ)։ Այս մատուռը, որ հաստատուած է 26 Օգոստոս 1851-ին, ցարդ կանգուն է, ուր երբեմն կը կատարուին եկեղեցական արարողութիւններ։

Աբրահամ վախճանած է 16 Մայիս 1836-ին եւ թաղուած Աղեքսանդրիոյ եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ։

Խաուաճա Աբրահամին մահէն ետք, իր եղբայրը շրջափակին մէջ գտնուող հին գերեզմանատունը օժտած է հետեւեալ տապանագրով։


Ֆէլէկ սէնի Լոքմանէ պէնգէտիպ կելտիմ տէրմանէ
Էճէլ գէհրինի էզզանէ քաթըպ եէտիրտին ինսանէ
Ասլըն նէրէլի սօրանէ Գայսէրի թալաս մէսքեանէ
Րէհ տիվան Արապիսթանէ կիտիպ քարըշրըդ տէվրանէ


Աղա Բարթող Կիւլպէնկեան շարունակած է շէնցնել նոյն ստացուածքը եւ վայելել Խէտէվիի ընտանիքի բարեկամութիւնը։

Որդին՝ Աբրահամ Բարթող փաշա, ծնած է 1850 Սեպտեմբեր 21-ին եւ նախնական կրթութիւնը ստացած՝ Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ, ուր ղրկուած է խնամակալին Յակոբ Աշըգեանի կողմէ։ Երուսաղէմի մէջ իրեն դասընկեր եղած է Կիլիկիոյ Սահակ Ս.Կաթողիկոսը։ Եգիպտոս վերադառնալով 1874-ին ամուսնացած է սեղանապետ Եուսուֆեանի աղջկան հետ։ Որպէս բարեսիրտ անձ՝ միշտ սատարած է հայ ազգօգուտ ձեռնարկներու եւ օգնած Եգիպտոսի, Պոլսոյ եւ գաւառի զանազան Ազգային հաստատութիւններուն։ Եգիպտոսի Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան հիմանադիր անդամներէն է եւ մեծ գուրգուրանքով օգտակար դարձած է ՀԲԸՄ-ին։ Երանուհիի հետ, որ բարեսիրտ ու գթած անձնաւորութիւն եղած է, 1896-ին Թուրքիայէն Եգիպտոս գաղթող թշուառ Հայերուն հոգածու վերաբերմունք ցոյց տուած է։

Թագաւոր փաշայի մահէն ետք, որուն հենասիւնը եղած է, ազգային կեանքէ ներս Աբրահամ փաշա նուիրուած է ազգային գործերու, դարձած է նաեւ ՝ վերակացու (միւթէվէլլի), եկեղեցապատկան կալուածներու մատակարարման։ Հրատարակչատան մը հաստատման համար, տրամադրած է հարկ եղած գումարը։ Սիրտի եւ միտքի իր ազնուութեամբ՝ վայելած է միջազգային համբաւ։ Այս բոլորին շնորհիւ ստացած է աստիճաններ եւ պատուանշաններ։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ, էջ 377-378:
* Յիշատակարան

Ստորոգութիւն:21 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայեր
Յակոբ Աբրահամեան

**Յակոբ Աբրահամեան** (), արեւմտահայ բժիշկ, Պրուսայի նահանգի Կուտինա (Քէօթահիա) քաղաքին մէջ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Նախնական եւ երկրորդական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի՝ սուրբ Էջմիածին ազգային վարժարանին մէջ, զոր աւարտած է 1901 թուականին։ Մի քանի տարի ուսանած է Էսքիշեհիրի Ֆրերներու դպրոցին մէջ։ 

1913 թուականին աւարտած է Կոստանդնուպոլիսոյ՝ Օսմանեան կայսերական բժշկական համալսարանը։ 

1913 թուականին նշանակուած է Արաբկիրի թաղապետական բժիշկ։ Եղած է երիտասարդ, խոստումնալից, քաղաքի հայ եւ թուրք բնակչութենէն սիրուած ու յարգուած բժիշկ։ 1914 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտը սկսելէ ետք, իրեն ալ՝ շատերու պէս, շղթայակապ տարած են անանուն սպանդանոց։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Լեւոն Աբրահամեան

**Լեւոն Հմայակի Աբրահամեան** (), հայ ազգագրագէտ, պատմաբան, պատմական գիտութիւններու թեկնածու (1979), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (2006), Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ (2009))։

## Կենսագրութիւն
1970-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բնագիտութեան բաժինը: 

1978-ին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Ազգագրութեան հիմնարկի (Մոսկուա) ասպիրանտուրան։ 

1978-ին պատրաստած է թեկնածուի թեզ՝ Աւստրալիոյ եւ Օվկիանիայի բնիկներու մշակոյթի վերաբերեալ։

1970-1972-ներուն եղած է ԵՊՀ մասնկային կենսաբնագիտութեան ամպիոնի օգնական:

1973-1974-ներուն` Երեւանի բժիշկներու կատարելագործման պետական հիմնարկի փիլիսոփայութեան ամպիոնի աւագ աշխատողը։ 

1978-էն կ'աշխատի ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկին մէջ

1978-1988-ներուն` ՀՀ ԳԱԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկի կրտսեր գիտաշխատող: 

1988-էն՝ աւագ գիտաշխատող։ 

2005-էն՝ արդիականութեան ազգաբանութեան բաժինի վարիչ։ 

1990-էն սկսեալ կը դասախօսէ ԵՊՀ-ի մէջ, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ-ի Փիթսպուրկի (1994), Քալիֆորնիոյ Պերքլիի (1997) եւ Քոլումպիայի (2001) համալսարաններուն մէջ։

Աշխատութիւնները կը վերաբերին հայոց աւանդական եւ ժամանակակից ազգագրութեան, հայոց ինքնութեան խնդիրներուն, հայոց եւ համեմատական առասպելաբանութեան, արուեստաբանութեան, հին մշակոյթներու եւ արդի ազգաբանութեան ասպարէզներուն, նախնադարեան եւ ժամանակակից ծիսական համակարգին, Աւստրալիոյ եւ Ովկիանիայի բնիկներու մշակոյթին, ազգաբանական միտքի պատմութեան։

## Երկեր

* Первобытный праздник и мифология, Е., 1983.
* Беседы у дерева, М., 2005.
* Armenian Identity in a Changing World, Costa Mesa, 2006.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:ՀՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Աբրահամ Խոստովանող

**Աբրահամ Խոստովանող** (), Ե. դարու հայ մատենագիր։ Կը պատկանէր Ղեւոնդեանց խումբին։ Ծննդեան եւ մահուան թուականը անյայտ է։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Տայոց գաւառի Զենակս գիւղին մէջ, որմէ առաջ եկած է իր Զենակեցի կոչումը։ Մասնակցած է Վարդանանց պատերազմին։ Պարսից Յազկերտ արքայի հրամանով 454-ին հայ նախարարներու եւ հոգեւորականներու հետ տարուած է Պարսկաստանի Դենշապուհ քաղաքը, ուր չարչարուած է պարսից կողմէն՝ կտրած են ականջները եւ աքսորած զինք Ասորեստան։ Այնտեղ Աբրահամ Խոստովանող ասորերէնէն թարգմանած է Նփրկերտի Մարութաս եպիսկոպոսի գրած «Վկայք Արեւելից» գործը։ Նփրկերտը ներկայ Մուֆարզին կամ Ֆարզին քաղաքն է, որ պատմական Տիգրանակերտն է՝ Տիարպէքիրը, որ Ամիդն է։ Նփրկերտը կոչուած է նաեւ մարտիրոսաց քաղաք, որովհետեւ հոն Դ. դարուն պարսից երկարակեաց Շապուհ թագաւորին կողմէն նահատակուեցան բազմաթիւ քրիստոնէաներ։ Մարութասի այդ գործը գրական հրաշալիք մըն է։ Մարութաս եպիսկոպոս գրած է կեանքն ու նահատակութիւնը Նփրկերտի եւ Պարսկաստանի բազմաթիւ քրիստոնեաներու, որոնք արիաբար նահատակուեցան քրիստոնէութեան համար։ Աբրահամ Խոստովանող Մարութաս եպիսկոպոսի «Վկայք Արեւելից» գործը թարգմանած է Ե. դարու ընտիր գրաբարով մը ու իր լեզուն այդ թարգմանութեան մէջ կը հանդիսանայ օրինակելի։

Աբրահամ Խոստովանողի լեզուն կրած է Եզնիկ Կողբացիի զօրաւոր ազդեցութիւնը։ Եղիշէ պատմիչ իր պատմութեան մէջ բազմաթիւ տեղեր օգտագործած է Աբրահամ Խոստովանողի թարգմանութիւնը։ Եղիշէի դիւցազներգելու ոճը եւ լեզուն կրած են Աբրահամ Խոստովանողի թարգմանութեան ազդեցութիւնը։ Առաջին անգամ Բաբգէն կաթողիկոս եւ յետոյ ուրիշ բանասէրներ նկատեցին այս ազդեցութիւնը եւ Եղիշէն իր պատմութեամբ դրին Աբրահամ Խոստովանողէն աւելի ուշ։ Աբրահամ Խոստովանող 12 տարի ետք 463-ին ազատելով աքսորէն՝ վերադարձաւ Հայաստան եւ Գիւտ կաթողիկոս զինք ձեռնադրեց Բզնունեաց գաւառի եպիսկոպոս։

Աբրահամ Խոստովանողի կատարած թարգմանութիւնը՝ «Վկայք Արեւելից», երկար ատեն անտիպ մնաց։ 1901-ին միաբան կամ դպիր Գ. Տ. Մկրտիչեան կը սկսի տպագրել Էջմիածինի մէջ եւ հազիւ 1920-ին լոյս կը տեսնէ, իբրեւ յետ մահու հրատարակութիւն։ Դժբախտաբար լոյս տեսնելէն վերջն ալ չտարածուեցաւ։

## Աղբիւրներ
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր Ա. էջ 41
* Ուսումնական Ծրագիր - Հալէպահայ Ուսուցչաց Միութիւն 1950-1960ական թուականներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Դաւիթ Աբրահամովիչ

**Աբրահամովիչ Դաւիթ**, ծնած է 30 Յունիս 1839-ին իր հայրենական կալուածոց մէջ ի Թարկօվիցա: Վարժական ուսմունքներն աւարտած է Սթանիսլավուվի մէջ եւ ապա առանձնաբար շարունակած: Շատ երիտասարդ տարիքին՝ հրապարակական կեանքի մէջ մտած է, յորում, զանց չնելով իր հողագործական վիճակին պատքերն, լուրջ եւ նշանական դեր մը կատարած է: Քսանըհինգ տարիներէ աւելի Լվովի վիճակային ժողովին նախագահ եղած է. 1875-ին Աւստրիոյ երեսփոխանական խորհրդարանի անդամ եղած եւ նոյնին պատկանած է մինչեւ 1918: 1907-ին վերջերը Փրանկիսկոս Յովսէփ Աւստրիոյ կայսրը զինքը Կալիցիոյ համար նախարար անուանած է: Գործիչ մը եղած է կալուածավարկի եւ Կալիցիայի հողագործական ընկերութեան մէջ, յորում դերնախագահի պաշտօնն վարած է: Կալիցիոյ Աւագաժողովին անդամ ընտրուած է դեռ երեսուն տարուան հասակին եւ շարունակած նոյն պաշտօնը մինչեւ 1918, այսինքն մինչեւ վերականգնումը լեհական պետութեան: 1919-ին ինքնաբերաբար Վարշաւիոյ լեհական Աւագաժողովին անդամ ընտրուած է: Ըլլայ Խորհրդարանի, ըլլայ Աւագաժողովին մէջ. Որուն յանձնախումբին նախագահն էր, շատ գործունեայ եղած է, զանազան կարեւոր խնդիրներու մէջ յաճախ տեղեկագրողն ըլլալով: Նշանաւոր հանդիսացած է իր աշխարհատես խելամտութեամբը հողագործական եւ տնտեսական եւ ի մասնաւորի տուրքերու վերաբերեալ խնդրոց մէջ, ըլլալով միեւնոյն ատեն հմուտ եւ կարող քաղաքագէտ մը: Վախճանած է 24 Դեկտեմբեր 1926-ին, արդիւնալից քաղաքացւոյ անջինջ  յիշատակը թողլով: Իր հողային կալուածները ձգած է Լվովի մէջ հայ եւ լեհացի աղքատ տղոց համար կրթական հաստատութեան մը շինութեան համար: Ըստ իր բաղձացած եւ ձգած կտակին՝ նոյն նպատակաւ կառուցուած է հոյակապ շէնք մը, որուն գտնուած փողոցին անունը, անոր յիշատակը յաւերժացնելու համար քաղաքապետութիւնը Աբրահամովիչներու փողոց յորջորջել տուած է: Ասկից զատ Քրաքովիայի թանվարանին նուիրած է իր թանկագին նկարներն եւ արուեստակերտ գործուածները: Ուսանող երիտասարդաց համար թոշակներ սահմանած է, թողլով նոյնպէս մեծ եւ կարեւոր գումար մը Լվովի Հայոց աթոռանիստ եկեղեցւոյն նորոգութեանցը համար:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա., էջ 28:
Ռուբէն Աբրահամեան

**Ռուբէն Թադէոսի Աբրահամեան** (3 Փետրուար, 1881 Գնիշիկ, Վայոց ձոր – 26 Հոկտեմբեր, 1951 Երեւան), հայ իրանագէտ-լեզուաբան, բանասիրական գիտութիւնների մասնագէտ, համալսարանի դասախօս (1935)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 3 Փետրուար-ին, Վայոց ձորի Գնիշիկ գիւղին մէջ։ Աւարտած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը (1899), Երեւանի մարզարան (1906), սորված է Կիեւի (1907), Լայպցիկի (1909), Բեթերսպուրկի համալսարաններուն մէջ (1911)։

Զբաղած է մանկավարժութեամբ Թիֆլիսի (1912—1920), Իրանի (1921—1946) մէջ։ 1935-ին Թեհրանի համալսարանին մէջ հիմնադրած է հին պարսկերէնի եւ պահլաւերէնի ամպիոնը։ 1946-ին վերադարձած է Հայաստան։ Գիտական գործունէութիւնը սկսած է 1911-էն։ Զբաղած է պարսկերէնի պատմութեան պարբերացման հարցերով։ Հիմնական աշխատութիւնն է «Պահլաւերէն-պարսկերէն-հայերէն-ռուսերէն-անգլերէն բառարան»–ը (1965), ուր պահլաւական համարժէքներու դիմաց տրուած են հայկական փոխառեալ բառերը։ Թարգմանած է պարսկերէնէն՝ Բաբա Թահեր Օրիան Համադանիի, Ֆիրտուսիի ստեղծագործութիւններէն, պահլաւերէնէն՝ «Արտա Վիրապ նամակ» եւ «Յուշտի Ֆրիան» երկերը։ Մահացած է 26 Հոկտեմբերին, Երեւանի մէջ։

## Երկեր
* Ֆերղովսին եւ իր Շահնամէն, հ. 1, Թեհրան, 1934
* Սայեաթ-Նովայի տաղերը, ներածական յօդուածով, լեզուի ուսումնասիրութեամբ, բառարանով եւ այլ յօդուածներով ու դիտողութիւններով, Թեհրան, 1943
* Dialectes des Israélites de Hamadan et d'Ispahan et dialecte de Baba Tahir, Tehran, 1936

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ իրանագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ դասախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Վաղինակ Աբրահամեան

**Վաղինակ Աբրահամեան** (), հայ ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։

## Կենսագրութիւն
Վաղինակ Աբրահամեան ծնած է 1965, Սեպտեմբեր 14-ին Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ։ Թիւ 1 դպրոցին մէջ ութամեայ կրթութիւն ստանալէ յետոյ պրոֆտեխուսումնարաներ ստացած է խառատի մասնագիտութեան։ Զինուորական պարտադիր ծառայութեան պատճառով անցած է Յակուտիա։ Զորացրուել է յետոյ որպէս բանաւոր աշխատանքի, անցած է շինուարչութեան։

Արցախեան շարժման ժամանակ մասնակցած է միտինգներին, նոյն ժամանակ՝ կամաւորական ջոկատների կազմուն մէջ մասնակցած է Ստեփանակերտի ինքնապաշտպանութեան։ Պաշտպանութեան բանակի ստեղծման ժամանակ ծառայութեան անցած է ԿՊՇ-ի, մասնակցած է Մարտակերտի շրջանի գիւղերուն ազատագրման շարժման։ Զոհուած է 1993 Փետրուար 10-ին Մարտակերտի շրջանի Չլդրան գիւղի ազատագրական մարտի ժամանակ։ Ան մահանալ է ետք պարգեւատրուած է ՀՀ եւ ԼՂՀ «Արիութեան համար», Շուշիի ազատագրման համար եւ «Մայրական երախտագիտութիւն՝ Արցախի քաջորդիներին» մեգալներով։ Ամուսնացած չէր։ Անոր մարմինը կը Հանգչի Ստեփանակերտի քաղաքային գէրեզմանատան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ
Ստորոգութիւն:14 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Փետրուարի մահեր
Ագարակաձոր

**Ագարակաձոր**, գիւղ՝ Հայաստանի Վայոց Ձորի մարզին մէջ, մարզի կեդրոնէն 3 քմ հարաւ-արեւելք, Արփա գետի ձախ ափին, Ագարակաձոր վտակի գետաբերանի շրջանին մէջ։

Եղէգնաձոր քաղաքէն մօտ 3 քմ հարաւ կը գտնուի եւ Երեւան քաղաքէն իր հեռաւորութիւնը 119 քմ է։ Գիւղը կը գտնուի Արփա գետի ձախ ափին, անոր վտակ Ագարակաձորի գետաբերանի շրջանին մէջ։ Ծովու մակարդակէն 1120 մ.  բարձր է։

## Պատմութիւն
Գիւղը հիմնադրուած է XIX դարու սկիզբը, թէպետ նաեւ 12-13-րդ դարերու մասին կը խօսուի։ Տարիներ առաջ, այս գիւղը կրած է **Ագեար** անուանումը եւ եղած է Երեւանի նահանգի Շարուր-Դարալագեազի գաւառին մէջ։

Այս մէկը պատմականօրէն եղած է Օրբէլեաններու կալուածքը եւ պատմական այս ժամանակահատուածը որպէս Վայոց ձորի ամէնածաղկուն շրջանը կը դիտուի։ Տնտեսական կեանքին եւ առեւտուրի զարգացման համար ճանապարհաշինութեան մեծ նշանակութիւն տալով, Տարսայիճ Օրբէլեան (13-րդ դար) կառուցած է քանի մը կարաւաններ եւ կամուրջներ, որոնցմէ են նաեւ Ագարակաձորի կամուրջը, որ կանգուն է եւ մինչեւ այսօր կը գործէ։ Այժմ այդ կամուրջի միջոցով Եղէգնաձոր քաղաքի հետ կապ կը հաստատեն Արփա գետի ձախափնեայ շատ գիւղեր։

Բնակչութիւնը 1828-1829-ին Խոյ ներգաղթած է, Սալմաստ գաւառներէն, ինչպէս նաեւ Մակուէն։

## Կլիմա
Կլիման մերձարեւադարձային է՝ չոր, ցամաքային, ամառները՝ տաք, ձմեռները՝ ցուրտ։ Տարեկան տեղումներու քանակը 300-350 մմ է։

## Բնակչութիւն
Ագարակաձորի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Տնտեսութիւն
Համայնքը 340 տնտեսութիւն ունի։

Համայնքի տնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը գիւղատնտեսութիւնն է։ Այստեղ կլիման նպաստաւոր է այգեգործութեան եւ խաղողագործութեան համար։ Կը մշակեն հացահատիկ, կերային մշակաբոյսեր եւ բանջարաբոստանային հողագործութիւններ։ Անասնապահութեամբ կը զբաղին, մեծ եւ փոքր եղջերաւոր անասուններ բուծելով։

Արօտավայրերը կը գրաւեն 912 հա տարածք։ Պահուստային հողերը կ'իւրացուին եւ կ'օգտագործուին որպէս վարելահողեր։ Բնական տեսարանները կիսանապատներ եւ չոր տափաստաններ են, որոնք վերամշակուած են՝ կուլտուր-ոռոգելի բնավայրերու վերածուելով։

Արդիւնաբերութեան հիմքը սնունդի արդիւնաբերութիւնն է։ Գիւղին մէջ կը գործեն «Ջերմուկ» հանքային ջուրերու մէկ գործարան, երկու քարի մշակման արտադրամաս, որոնք կ'օգտագործեն Գնիշիկէն եւ Սիսիանէն բերուած հումքը։

## Օգտակար Հանածոներ
Համայնքի տարածքին մէջ յայտնաբերուած է տուֆի հանքավայր, բայց այս մէկը ունի պահուստային նշանակութիւն եւ չի շահագործուիր։

## Պատմամշակութային Կառոյցներ
Գիւղին մօտ, Արփայի վրայ կը գտնուի համանուն կամուրջը (XIII դար), XII-XVII դարերու խաչքարեր, Սբ. Յովհաննէս մատուռը (XIX դար), գիւղէն 1,5 քմ արեւելք՝ XVII դարու եկեղեցին եւ IX դարու ամրոցը։

## Հասարակական կառոյցներ
Ագարակաձոր համայնքին մէջ կը գործէ միջնակարգ դպրոց, մանկապարտէզ, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, կապի հանգոյց։

## Արտաքին յղումներ
* 
* World Gazeteer: Armenia &ndash; World-Gazetteer.com
* 
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ
Ագրիկ Քէրէսթէճեան

**Ագրիկ Քէրէսթէճեան** ― Ծն․Իզմիր 1883-ին եւ հոն ստացած իր ուսումը։ Երկար ատեն ծառայած է թուրք մամուլին, գլխաւորաբար «Թասֆիրը էֆքեար»ի խմբագրութեան։ Տարագրուած՝ լրագրող եւ իթիլաֆական մը ըլլալուն, Հայ հռոմէական, Բերայէն, կը ճանչնցուէր նաեւ «Գէորգ ֆէրիտ» յորջորջումով։

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան, Կ․Պոլիս, 1919 էջ 45․
Ագարակաւան

**Ագարակաւան** (մինչեւ 2006 *Ագարակ*), Հայաստանի տարածաշրջանին մէջ գիւղ Արագածոտի մարզի Թալինի տարածաշրջանին մէջ, մարզի կեդրոնէն 32 քմ հիւսիս-արեւմուտք, բարձրութիւնը ծովու մակերեւոյթէն՝ 1450 մ։ Բնակչութիւնը՝ ։ Ագարակաւանը վերանուանուած է 4 Յուլիս 2006-ին։ Գիւղին մէջ կը գործէ միջնակարգ 12 ամեայ դպրոց: Դպրոցը ունի 124 աշակերտ 2017-ի դրութեամբ:

## Բնակչութիւն
Գիւղի նախնիները Մուշէն, Սասունէն եւ Տարօնէն գաղթած են։
Ագարակաւանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Տնտեսութիւն
Բնակաչութիւնը անասնապահութեամբ, պտղաբուծութեամբ եւ հողագործութեամբ կը զբաղի։ Գիւղատնտեսական հողահանդակներու հիմնական մասը որպէս վարելահողեր եւ արօտավայրեր կ՛օգտագործուի:

Այստեղ տարբեր մշակաբոյսեր կաճին: Հացահատիկային մշակաբոյսերէն  ցորեն եւ գարի կ'աճեցնեն: Կերային մշակաբոյսերէն կորնգան եւ առւոյտ կ'աճեցնեն: Տնամերձ հողերուն վրայ այգիներ եւ բանջարաբոստանայիներ կը մշակեն: Այգիներուն մէջ կը գերակշռեն ծիրանենին, խնձորենին, ընկուզենին, կեռասենին, տանձենին, նաեւ կը մշակեն նուշ, թութ, սերկեւիլ, թուզ եւ կաղին: Հատապտուղներէն կ'աճեցնեն մոշ, ելակ, մորի, հաղարջ, մասուր: Բանջարաբոստանային հողագործութեան մէջ կ'աճեցնեն գետնախնձոր, լոբի, լոլիկ, վարունգ, դդում, սիսեռ, սմբուկ, կաղամբ, տաքդեղ, սոխ, սխտոր, կանաչիներու տարբեր տեսակներ եւ այլն:

## Հարեւան գիւղատեղիներ
Գիւղէն դէպի հիւսիս կը գտնուի Դիան գիւղը, արեւմուտքին Ներքին Բազմաբերդ գիւղն է: Հիւսիս-արեւմուտքին Կաքաւաձոր գիւղն է:

## Աշխարհագրութիւն
Գիւղի կլիման չոր է: Ամառները տաք են եւ չոր, միջին ջերմաստիճանը կը սահմանուի +22 եւ +34 աստիճաններու միջեւ, ամառուան ընթացքին քիչ են մթնոլորտային տեղումները, որոնց բացակայութիւնը մեծ վնաս կը հասցնէ արօտավայրերուն եւ վարելահողերուն: Գիւղը ունի ոռոգման եւ խմելիք ջուրի խնդիր, ոռոգումը կը կատարուի արհեստականօրէն ամբարուած ջուրի շնորհիւ, իսկ խմելիք ջուրը քիչ է: Ձմրան ջերմաստիճանը կը սահմանուի -3 -15 աստիճաններու միջեւ, վերջին 3 տարիներու ընթացքին ջերմաստիճանը ընդհուպ մինչեւ -23 աստիճան կը նուազի: Հաստատուն ձիւնածածկոյթ չի ձեւաւորուիր: Գիւղը բնական կազի մատակարարում չունի, գիւղացիներուն մեծ մասը տուները վառարաններով կը տաքցնեն: Գիւղը գիշերային լուսարձակներ ունի: Գիւղին մէջ կայ Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ զոհուածներու յուշարձան: Գիւղին մէջ չկայ եկեղեցի, սակայն կայ մատուռ, որ գիւղացիներու սրբատեղին է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի գիւղեր
Երուանդ Ադամեան

**Ադամեան Երուանդ** (…-1935), մտաւորական, ուսուցիչ։

Պոլիսեն ստացած է նախնական ուսումը եւ Սկիւտարի ճեմարանը աւարտելէ ետք մէկ տարի ուսուցչութիւն կընէ ու Վենետիկ կանցնի ուսումը շարունակելու համար։

Եւրոպական լեզուներու տիրանալէ ետք Աւստրալիա կը մեկնի եւ 1894-ին շրչաներուն Միացեալ Նահանգներ կերթայ ու Գալիֆորնիա կը հաստատուի։

Թղթակցած է Փօրթուգալեանի «Արմէնիա»-ին յետոյ «Հայ Սրրտ»-ին, Պոլսոյ թերթերուն Ֆրէզնոյի «Նոր օր» Երուանդունի, Մժեժ Գնունի կեզծ անուններով։

Առեւտրական գործի նուիրուելով օժանդակած է ազգային գործերուն․ 15 տարի հիւանդկախ տառապելէ ետք Լոս Անճելոսի մէջ կը վախճանի։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտական, Յ․Մկրտիչ Վարդ Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, գիրք Ա, էջ 35
Կիրակոս Ադամեան

**Կիրակոս Ադամեան**, ()։

## Կենսագրութիւն
**Կիրակոս Ադամեան**, ծնած՝ Հալէպ, խարբերդցի ծնողներէ։ Աւարտած է քաղաքին Խարբերդի Կիլիկեան վարժարանը: 1950-ին, արհեստի հետեւելով դարձած է ինքնաշարժի մեքենագէտ։ 1962-66 ուսանած է Սոֆիայի թէքնիք քոլէճը, ուրկէ շրջանաւարտ ելած է բարձրագոյն նիշով։ Յետոյ վերադարձած է Սուրիա եւ մէկ տարուան համար Սէուտական Արապիա գացած, որպէս վերակացու ծանր մեքենաներու վերաշինութեան գործին։

1969-ին կը հաստատուի Նիւ Եորք եւ կը կազմէ իր ընտանիքը, բախտաւորուելով աղջիկ եւ մանչ զաւակներով։

Կ'աշխատակցի «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին, ստորագրելով սրամտութիւններով համեմուած պատմուածքներ, որոնց նիւթերը կը քաղէ առօրեայ իրական կեանքէն։ Կու տայ նաեւ իր յուշերը, հարազատօրէն պատկերացնելով իր երբեմնի կեանքէն տպաւորիչ դէպքեր՝ խօսակցութիւնները համեմելով խարբերդի հայոց բարբառով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Պետրոս Ադամեան

**Պետրոս Հերոնիմոսի Ադամեան** (), հայ մեծ դերասան, բանաստեղծ, գրող, նկարիչ եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ․ Պոլսոյ Ղալաթիա թաղին մէջ 1849-ին։ 8-9 տարեկանին զինք կ՛ուղարկեն թաղային վարժարան, սակայն Պետրոս չհետաքրքրուելով դպրոցով, 14 տարեականին կը սկսի այցելել Արեւելեան թատրոն։ Առաջին անգամ բեմ կը բարձրանայ, «Վիլհելմ  Աշխարհակալ» գործին մէջ՝ սպայի մը դերով։ Այնքան ազդու կերպով կ՝արտասանէ, որ իր միակ ըսելիք «մեռիր  դաւաճան» խօսքերը, մէկ անգամուան մէջ իրեն սպասած ապագայի վճիռը կ՛որոշեն։ Առաջին անգամ 1867-ին բեմ կը բարձրանայ, իբրեւ դերասան, խաղալով Ս․ Հէքիմեանի առաջնորդած դերը։ 1869-ին խաղալով Վարդովեանի խումբին մէջ, կ՛անցնի Ռուսիա՝ Նոր Նախիջեւան ու կու տայ շարք մը ներկայացումներ։ Այդտեղ լսելով, որ Կ․ Պոլսոյ հրդեհը լափած է իր հօր ինչքը՝ Պոլիս կը վերադառնայ։

1879-ին Տփղիսէն (Թիֆլիս) ստացած հրաւէրի համաձայն,  Կովկաս կու գայ, ուր «Սէր Առանց Համարման» թատերախաղով հիմքը կը դնէ շարք մը ներկայացումներու։ Կարճ ժամանակի մէջ Ադամեանի անունն այնքան կ՝ընդհանրանայ, որ թատրոնը կը լեցուի ոչ միայն հայերով, այլ նա՛ւ օտարազգիներով։ 1880 եւ 1881-ի ամառները կ՝անցընէ Կովկասեան գաւառական հայ քաղաքներու մէջ, իսկ 1882-ին կ՝երթայ Ռուսիա եւ կը խաղայ Ն․ Նովկորոտ], Մոսկուայի եւ այլ քաղաքներու մէջ։ 1884-ին դերեր կը ստանձնէ Փեթերսպուրկի մէջ, ուր մեծ յաջողութիւն գտնելով կ՝այցելէ բազմաթիւ մեծ քաղաքներ։ Վերջապէս 1886-ին նորէն Տփղիս կը վերադառնայ, ուր խումբ կազմելով դարձեալ Ռուսիա կ՝երթայ, իսկ ձմրան թատերաշրջանին կը խաղայ Տփղիսի մէջ։ 1887-ին Պաթումի վրայով կրկին Ռուսիա կ՝երթայ այցելելով Կէրճ, Սիմֆերոպոլ, Թէոտոսիա եւ Օտեսա, իսկ 1888-ին Մոսկուա, Կազան եւ Կ․ Պոլիս, ուր նոյնպէս խումբ կազմելով կը սկսի խաղալ արդիական նոր թատրոնին մէջ։ Այնտեղի յաջողութիւններէն ոգեւորուած, 1889-ին կ՝անցնի Զմիւռնիա եւ շարք մը ներկայացումներ կու տայ, սակայն, այդտեղէն արդէն, հիւանդ Կ․ Պոլիս կը վերադառնայ։ 1890-ին բժիշկները կը յայտնեն, որ ան թոքախտ է։

Կ․ Պոլսոյ ռուս դեսպանը, որ Ադամեանին շատ կը յարգէր, այդ հիւանդութեան առաջքը առնելու համար, զայն կը տեղաւորէ  ռուս Ս. Նիկողայոսեան հիւանդանոցին մէջ։ Սակայն, հակառակ տարուած ամենամեծ եւ լուրջ խնամքին՝ Ադամեանը չի բուժուիր եւ 2 Յունիս 1891-ին կը մահանայ Կ․ Պոլսոյ մէջ։

## Բեմական գործունէութիւն
3 Դեկտեմբեր 1888-ին կը տօնուի Ադամեանի բեմական գործունէութեան 25 ամեայ յոբելեանը։ Ադամեան շատ անգամ խաղցած էր ռուս եւ այլազգի դերասաններու հետ, իր դերը խաղալով հայերէն կամ ֆրանսերէն եւ փորձած էր նոյնիսկ ռուսերէն խաղալ, սակայն չէր յաջողած։ Պետրոս Ադամեան ե՛ւ նկարիչ էր, ե՛ւ բանաստեղծ, եւ վիպասան, լեզուաբան, քննադատ եւ այլն։ Ան խաղցած էր զանազան դերեր՝ Համլէթ, Քին, Քօրրատօ, Օթելլօ, Ուրիէլ Աքոսթա, Լիր, Նարցիս եւ այլ դերեր։

1961-ին Պետրոս Ադամեանի անունով մկրտուեցաւ Հալէպի Բարեգործականի Հայ երիտասարդաց ընկերակցութեան թատերախումբը:

## Գրական վաստակ
* Շէքսպիր եւ իր Համլէթ ողբերգութիւնը, տպուած 1887
* Նամակներ առ Սանտրօ եւ Բարեաւ մնաք իմ յոյսեր, տպուած 1894
* Անկոչ հիւր (վիպակ, տպուած հանդէս գրականութեան եւ պատմութեան մէջ, 1888)

Անոր մնացած գրուածքներու մէկ մասը հաւաքուած է «Քերթուածք Եւ Թարգմանութիւնը» գիրքին մէջ, Վենետիկ։ 1896։

## Ծանօթագրութիւն


Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Սեդա Ադամեան

**Սեդա Ադամեան-Իսրայէլեան**, (), պարսկահայ գրող, գեղանկարիչ**,**

### Կեանք
Նախնական կրթութիւնը ստացած է «Քէյվան» դպրոցին մէջ։ Իր ուսումը շարունակած է Ֆարհանդէ-Թեհրան միջնակարգ դպրոցը, որու շրջանը աւարտած է գրականութեան բաժնէն։

Մասնաւոր ընդունակութիւն ցոյց տուած է գեղարուեստի մարզին մէջ եւ երկու տարի աշակերտած է հանրածանօթ նկարիչ Տիգրան Բազիլի։ Ապա վկայուած է Թեհրանի գեղարուեստից դպրոցէն, 4 տարի հետեւելով դասական եւ գերիրպաշտ նկարչութեան ճիւղերուն։

Տարիներ վերջ իր ամուսինին քաջալերանքով աւարտած է Թեհրանի Համալսարանի չորս տարուան նկարչական դասընթացքը։ Երկու տարի ալ հետեւած է մանկավարժական եւ հոգեբանութեան ճիւղերուն։ Աւարտած է նաեւ Թեհրանի հայագիտական ճիւղը։

#### Գործունէութիւն
Ուսուցչական պաշտօններ վարած է հայկական եւ պարսկական դպրոցներու մէջ։ Սոյն դպրոցներուն մէջ կազմակերպած է աշակերտական նկարահանդէսներ, նաեւ ցոյց տուած՝ թատերական գործունէութիւն։

Գրականութեամբ զբաղած է 12 տարեկանէն սկսեալ։ Մրցանակի արժանացած է իր առաջին պարսկերէն բանաստեղծութիւնը։

Իր հայերէն բանաստեղծութիւնը առաջին անգամ լոյս տեսած է «Արմենուհի» ամսագրին մէջ։ Յետոյ աշխատակցած է «Ալիք» օրաթերթին, «Հուր», «Շիրակ», «Արմենուհի» ամսաթերթերուն եւ «Ազատ Օր» թերթին։

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ադդա Գետի Ճակատամարտ

**Ադդա գետի ճակատամարտ,** ճակատամարտ, որ տեղի ունեցած է 15 ապրիլ-էն 28 ապրիլ 1799-ին Ռուսական կայսրութեան եւ անոր դաշնակից Աւստրիական կայսրութեան եւ Ֆրանսայի միջեւ։ Այս ճակատին վրայ աւստրո-ռուսական զօրքերը կը գլխաւորէր նշանաւոր հրամանատար Ալեքսանտր Սուվորովը, իսկ Ֆրանսայի ուժերու հրամանատարը Ժան Վիկթոր Մորոն էր։ Այս ճակատամարտը առաջին մեծ յաղթանակն էր իտալական քարոզարշաւի դէմ։

Ճակատամարտի սկիզբը դրուեցաւ այն ժամանակ երբ ռուս-աւստրիական բանակի հրամանատար Ալեքսանտր Սուվորովի ուժերը գրաւեցին իտալական Բրեշիա եւ Բերգամո քաղաքները։ Ֆրանսական ուժեր ուղարկուեցան ռուսական առաջխաղացումը կանխելու համար եւ Հիւսիսային Իտալիոյ Ադդա գետի մօտ տեղի ունեցաւ շատ մեծ ճակատամարտ։

Ռուսական եւ Աւստրիական կայսրութեան զօրքերը շատ դիւրին ջախջախեցին Ֆրանսական բանակի զինուորները եւ յաղթանակ տարին ճակատամարտին։ Ճակատամարտի վերջակէտը դրուեցաւ Միլանի մէջ։ Ռուսական զօրքերը Միլանի մէջ հեռացան Աւստրիոյ զօրքերէն եւ ճակատամարտը աւարտեցաւ։

## Գրականութիւն
* Eggenberger, David. *An Encyclopedia of Battles.* New York: Dover Publications, 1985. ISBN 0-486-24913-1
* Smith, Digby. *The Napoleonic Wars Data Book.* London: Greenhill, 1998. ISBN 1-85367-276-9

## Արտաքին յղումներ
* The Austrians Advance by Enrico Acerbi
* Д. Милютин. Сражение на р. Адда. 1799 г.
* Реляция А. В. Суворова Павлу I о ходе военных действий, сражении на р. Адде и занятии Милана
* Материалы о битве на реке Адда на сайте Militerra.com 

Ստորոգութիւն:1799
Գառնիկ Ադդարեան

**Գառնիկ Ադդարեան** (), սփիւռքահայ բանաստեղծ, քաղաքական եւ հասարակական գործիչ։

Ծնած է Սուրիոյ Հալէպ քաղաքին մէջ՝ Մարտ 23-ին։ Կրթութիւնը ստացած է տեղական հայ, ապա ֆրանսական վարժարաններուն մէջ։ Պատանի տարիքին փոխադրուած է Պէյրութ, ուր սկսած է գրել 1945-էն, աշխատակցելով Վահէ Վահեանի «Անի»ին։ Հրատարակած է բանաստեղծութիւններու եւ պատմուածքներու ժողովածուներ եւ ուսումնասիրութիւն մը Վազզէն Շուշանեանի մասին։ Վաստակ ունի գրական ու քաղաքական հրապարակագրութեան ասպարէզներուն (Պէյրութի «Յառաջ», «Կանչ» թերթերուն, ինչպէս նաեւ տեղական արաբալեզու թերթերուն) մէջ։ Եղած է լիբանանահայ՝ «Գրական Շրջանակ», մշակութային միութեան հիմնադիրներէն (1949), աւելի ետք՝ նախագահ։ Մահացած է Պէյրութ։

## Գործերը
* «Պատնէշին Վրայ» (1954)
* «Մատեան Ցաւի Եւ Հատուցման» (1965)
* «Վազգէն Շուշանեան» (1966)
* «Ապրիմ-Մեռնիմ» (1968)
* «Սեւ Եւ Կարմիր» (արձակ էջեր, 1978)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ադամ Ազբար

**Ադամ Ազբար,** (), հայ նշանաւոր աշուղ։

Ծնած է Երեւան 1816-ին՝ պարսկաստանցի ծնողներէ։ Փոքր հասակէն սորված է գրել եւ կարդալ, ինչպէս նաեւ յօրինած է բազմաթիւ երգեր։ Սակայն նիւթական դժուար պայմաններու բերումով զբաղած է կօշկակարութեամբ։ Ան շուտուվ երգիչի հռչակ ստանալով դարձած է խնճոյքներու զարդը։ 

1843-ին ամուսնանալով կը ձգէ կօշկակարութեան արհեստը ու բռնելով արուեստի ճամբան, կը զբաղի միայն աշուղութեամբ։

Կը մահանայ 1844-ին։

## Աշխատանքային գործունէութիւն
Յօրինած է սիրային, բարոյախրատական, երգիծական երգեր ու տասդաններ (հայերէն, պարսկերէն, թրքերէն):

Անոր բանաստեղծութիւններն ու երգերը ցրուած են այլազան ժողովածուներու եւ հանդէսներու մէջ։ Նշանաւոր են անոր՝ «Ակոռիի Կործանումը», «Մեծ ու Փոքր Մասիսներու Վէճը» եւ այլ ստեղծագործութիւններ։

## Ստեղծագործութիւններ

* «Ասում ես դիմացի»:
* «Քցել ես սրտիս մէջըն»:
* «Երգ ի վերա աւերման Ակոռի գեղջ»:
* «Մի անիլ»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աշուղներ
Ազարիա Ադելեան

**Ազարիա Ադելեան**, (), հայ գրող, գիւղագիր։

կեղծանունն էր Ազարիա Դանիէլեանի։ Հին Նախիջեւանցի։ Աւարտած է Ռիկայի «Պոլիտեխնիկ ինստիտուտը» ոսկէ մետալով, ապա ուսուչութիւն ըրած է Երեւանի Թիմ դպրոցին մէջ։ Ուսանողական կեանքին մէջ իսկ՝ չարքաշ եւ չքաւոր կեանք վարելու հետեւանքով, թոքախտով հիւանդացած ու վերադարձած է Կովկաս։ Մահացած է 10 Նոյեմբեր 1903–ին, 30 տարեկանին, Հին Նախիջեւանի մէջ։

Ադելեանը նախկին «Մուրճ» թերթի գլխաւոր աշխատակիցներէն մէկն ըլլալով, տպած է փոքր վէպեր եւ պատկերներ «Ադելեան» կեղծանունի տակ։ Աշխատակցած է նաեւ հայալեզու այլ պարբերականներու հետ։

Գրած է «Սկեսուրը» 1899–ին։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով

Ստորոգութիւն:Գիւղագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիւղագիրներ
Ազազի Ճակատամարտ

**Ազազի ճակատամարտ**, ռազմական ընդհարում խաչակիրներու եւ սելճուքներու միջեւ ժամանակակից Սուրիոյ Ազազ քաղաքին մօտ: Տեղի ունեցած է 11 Յունիս 1125-ին:

## Նախադրեալներ

1118-ին Եդեսիոյ կոմս Ժոսլէնը Հալէպի աթաբեկ Իլ-Գազիէն գրաւած էր հիւսիսային Սուրիոյ մէջ Ազազ քաղաքը: Յաջորդող տարուան Յունիսին Անտիոքի դքսութեան վարիչ Սալերնոյի իշխան Ռոժերի գլխաւորութեամբ խաչակիրները ջախջախուեցան Արիւնոտ դաշտի ճակատամարտի ընթացքին, իսկ 18 Ապրիլ 1123-ին Եդեսիա ուղեւորուած ժամանակ գերի ինկաւ Երուսաղէմի արքայ Պալտուինը: 19 Հոկտեմբեր 1124-ին Պալտուին, որ 80,000 տինարի դիմաց ազատած էր Խարբերդի մէջ միամեայ գերութենէն, սկսաւ Հալէպի պաշարումը:

## ճակատամարտ

Հալէպի օգնութեան հասաւ Մոսուլի աթաբեկ Պուրսուքին: Անոր ճնշման տակ խաչակիրները ստիպուած դադրեցուցին պաշարումը եւ նահանջեցին: Ապա Բուրզուկին պաշարեց Եդեսիոյ կոմսութեան Զերդան բնակավայրը: Պալտուինը, հայոց իշխան Լեւոն Ա.-ը, Ժոսլէնը, Թրիփոլիի կոմս Փոնսը ճակատամարտ տուին Պուրզուքիին Ազազ քաղաքի մօտակայքը: Խաչակիրներու զօրքը կազմուած էր 1100 ասպետներէ եւ 2000 հետեւակայիններէն, իսկ իսլամներու ուժերը բազմակի անգամ կը գերազանցէին անոնց:

Պալտունին ձեւացուց թէ կը նահանջէ եւ սելճուքներուն դուրս բերաւ քաղաքի շրջակայքը գտնուող բաց դաշտ մը, ուր ճակատամարտեցաւ անոնց հետ: Երկարատեւ ու արիւնոտ ճակատամարտի ընթացքին սելճուքները ջախջախուեցան: Վերջիններէն մնացած հարուստ աւարի շնորհիւ Պալտուինը ետ գնեց իսլամներէն բազմաթիւ գերիներ, որոնցմէ են Եդեսիոյ ապագայ կոմս Ժոսլէն Բ․-ը:

## Հետեւանքներ

Ազազի մէջ տարած յաղթանակի շնորհիւ խաչակիրները տարածաշրջանին մէջ մասնակիօրէն վերականգնեցին Արիւնոտ դաշտի ճակամարտի ընթացքին կրած պարտութեան հետեւանքով կորսուած ազդեցութիւնը: 1128-ին Հալէպի եւ Մոսուլի ուժերը միաւորուեցան հզօր հրամանատար Զենկիի գլխաւորութեամբ, եւ խաչակիրները սկսան կորսնցնել իրենց դիրքերը հիւսիսային Սուրիոյ մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Լրացուցիչ ընթերցանութիւն
* 

Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:1125
Ստորոգութիւն:12-րդ դարու ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Անտիոքի դքսութեան ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի թագաւորութեան ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Եդեսիոյ կոմսութեան ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Թրիպոլիի կոմսութեան ճակատամարտեր
Ազատ (անձնանուն)

**Ազատ**, տղամարդու տարածուած հայկական անուն։ Առաջացած է հայերէն «ազատ» բառէն։ Իրանական ծագում ունի (զենդական azata բառէն), որմէ առաջացած է Ազատեան ազգանունը։

## Յայտնի կրողներ
* Ազատ Գասպարեան
* Ազատ Շերենց
* Ազատ Վշտունի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ազատ (գետ)

**Ազատ գետ**, գետ Հայաստանի Հանրապետութեան Արարատ եւ Կոտայքի մարզերուն մէջ։ Երկարութիւնը՝ 55 քմ, ջրահաւաք աւազանի մակերեսը՝ մօտ 550 քմ2։

## Աշխարհագրական Դիրք
Սկիզբ կ'առնէ Գեղամայ լեռնաշղթայի Սպիտակասար լեռնագագաթի հարաւ-արեւմտեան լանջերու 3000-3200 մ բարձրութիւններէն։ Սկիզբը՝ մօտ 13 քմ կը հոսի հարաւ-արեւմտեան ուղղութեամբ՝ անցնելով մինչեւ 600 մ խորութիւն ունեցող գեղատեսիլ հովիտով։ Վերին հոսանքի այս հատուածը՝ մինչեւ ձախակողմեան Քաջառու (նախկին Դարբանդ) վտակը ընդունիլը կը կոչուի նաեւ Ուղտուակունք (Յոթնակունք), իսկ այս վտակի միախառնումէն ետք հոսանքով դեպի ներքեւ՝ մինչեւ աջակողմեան Գողթ վտակն ընդունիլը կը կոչուի նաեւ Միլի։ Այս ընթացքին մէջ գետը կը հոսի հիւսիս-արեւմտեան ուղղութեամբ՝ ընդունելով նաեւ աջակողմեան Սեւջուր վտակը։

Գառնի գիւղի մօտ գետը վերջնականապէս կը ծռի դէպի հարաւ-արեւմուտք՝ սկզբնական մօտ 9 քմ անցնելով մինչեւ 180 մ խորութիւն ունեցող Գառնիի կիրճով։ Լանջազատ (Զովաշէն) գիւղի մօտ Ազատի վրայ կառուցուած է ջրամբար եւ ՀԵԿ։ Ստորին հոսանքին մէջ կ'անցնի Արարատեան հարթավայրով ու կը թափի Արաքս։

Սնումը գլխաւորաբար ստորերկրայ է (69%) եւ ձնահալոցքային (21%)։ Ջուրի մակարդակի ամէնամեայ կրկնուող բարձրացումը տեղի կ'ունենայ Ապրիլէն Յունիս, որուն ընթացքին կը ձեւաւորուի տարեկան հոսքի 46%-ը։ Ջուրի տարեկան միջին ծախսը 6,5-7 մ³/վրկ է, տարեկան հոսքը 205-220 միլիոն մ³։ Ազատը գլխաւորաբար արագահոս է, ունի քարքարոտ, սահանքաւոր հուն եւ մեծ անկում։ Ջուրերը մասամբ կ'օգտագործուին գիւղատնտեսական եւ էներգետիկ նպատակներով։

Ազատ գետի հովիտը շատ մասերու մէջ լեցուած է փլուզումներու հետեւանքով առաջացած հսկայական ժայռաբեկորներով։ Գետահովիտն արտասովոր վեհութիւն ունի յատկապէս Գողթ գիւղէն վերեւ։ Գետի այս հատուածը բնութեան իւրօրինակ վայրերէն մէկն է։ Այստեղի գեղատեսիլ անձուկ կիրճերը, ամէնաբազմազան լերկ ժայռերը, տեղ-տեղ դէպի ձորն իջնող անտառապատ լեռնալանջերը եւ մեծ բարձրութենէն գահավիժող ջուրերը հովիտին կու տան բացառիկ գրաւիչ տեսք։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ազատ գետը Գառնիի ձորում.jpg|Ազատ գետը Գառնիի ձորին մէջ
Պատկեր:Ազատի կիրճը.jpg|Ազատի կիրճը
Պատկեր:29-7-2019 Գառնիի ձորին քարերու simphonic.jpg|Ազատ գետի կիրճը եւ Գառնիի ձորին քարերու համանուագը

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայաստանի Սովետական Հանրագիտարան, Երեւան, 1974, I հատոր, էջ 95։
* Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարան, Հ.Մ.Այվազեան, Երեւան, 2006, էջ 139։

Ստորոգութիւն:Գետեր
Ազատ Ասատուրեան

**Ազատ Ասատուրեան** (), երգիչ:

Ազատ Ասատուրեան, թենոռ, օբէրայի երգիչ, ծնած է Ղարաբաղ՝ 1882-ին, նախնական եւ միջնակարք ուսումը Թիֆլիսի մէջ աւարտելէ ետք 1900-ին Իտալիա անցած ու Միլանոյի Քոնսերվաթուառը աւարտած է: Երգած Իտալիա, Ռուսաստան, Գերմանիա, Ֆրանսա, Պուլղարիա, եւ 1921-ին անցած է Ռումանիա, ուր թէ՛ ազգային շրջանակնէրու մէջ՝ ըլլայ Պուքրէշ, ըլլայ գաւառները, եւ թէ պետական թատրոննէրու մէջ երգած է օփերայի ներկայացումնրը:

Ասատուրեան խօսած է գրեթէ տասը լեզունէր եւ այդ լեզուներով եւս երգած: Ասատուրեան Պոլիս երգած է հայկական երգերը Օրֆէնոն Ռէքորսի բլաքներուն վրայ, որոնք Պոլսոյ մէջ կը վաճառուին:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, Տպ. Պուքրէշ, 1938, էջ 222-223
Թորոս Ազատեան

**Թորոս Ազատեան** () բանասէր, խմբագիր, բանաստեղծ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ակնի (Խարբերդ) Ապջուղայ (Ապուչեխ) գիւղը, 5 Մայիս 1898-ին։ Սկզբնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ՝ Ակնի Նարեկեան եւ Չմշկածագի Միացեալ ընկերութեան վարժարաններուն մէջ։ Գրական հակումները ի յայտ եկած են վաղ հասակին՝ ներշնչուելով հայրենի բնութեան վառ պատկերներէն։ Պոլիս գալէն ետք, 1920-ին, կոչուած է Համազգայինի դիւանի օգնական քարտուղարի պաշտօնին։ Շուրջ 15 տարի վարած է պատրիարքարանի զանազան մարմիններուն քարտուղարութիւնը։ Եղած է ուսուցիչ Պէզէզեան վարժարանին մէջ։

Թորոս Ազատեանի առաջին երկն է Միսաք Մեծարենցի կեանքին ու գործունէութեան նուիրուած հատորը, որ հրատարակուած է 1922-ին։ Աշխատակցած է Պոլսոյ եւ արտասահմանի պարբերականներուն։ 1925-ին ստանձնած է Ս․ Փրկիչ ազգ․ հիւանդանոցի «Ընդարձակ տարեցոյց»ին խմբագրութիւնը։ Յաջորդաբար պատրաստած է վեց հատորներ։

1927-էն սկսեալ լոյս ընծայած է «Աղբիւր անմահութեան» բանաստեղծութիւններու երեք հատորներ։ Իսկ գաւառական կեանքի յուշեր, հէքիաթներ եւլն․ ամփոփուած են «Քառասնեակ» եւ «Զմռուխտի պատմուճան» հատորներուն մէջ։ 1931-ին հրատարակած է Կոմիտաս վարդապետի կեանքին ու երաժշտական գործունէութեան նուիրուած երկհատորեակը։

Բացի գրական երկերէ, գրի առած է շարք մը պատմական յիշատակարաններ (Պէզճեան Մայր վարժարանի 100-ամեակը, Ուսուցչական Օգնութեան սնտուկի երեսնամեակը, Բերայի Աղքատախնամի յիսնամեակը, «Ժամանակ»ի 40-ամեակը եւլն․)։

Խմբագրած է «Արեւելք» եւ «Զարթօնք» գրական շաբաթաթերթերը։

Մահացած է 15 Նոյեմբեր 1955-ին, Պոլիս։ Մարմինը կը հանգչի Շիշլիի ազգային գերեզմանատան մէջ։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Հատոր Ա․, էջ 40։

Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Հայկ Ազատեան

**Ազատեան Հայկ** (), փաստաբան խառն դատարանի։

Զաւակ Բաբերդ ծնած հայու մը` Հրանդ Ազատեանի։ Հայկ Ազատեան, որ իր ուսումը օտար շրջանակներու մէջ առած էր, հակառակ անոր ազգասէր հայ մըն էր, ազդուած իր յեղափոխական հօրմէն։

Իրաւագիտական եւ լեզուագիտական բացառիկ կարողութիւններուն շնորհիւ Ազատեան կը կատարէ շատ կարեւոր դեր մը իր կամաւորական կեանքին մէջ, իբր միջնորդ հայկական Լեգէոնի ֆրանսական սպայակոյտին եւ հայ զինուորներու միջեւ եւ իրեն կը յանձնուի յաճախ կարգապահական խնդիրներով պատերազմական ատեանի առջեւ հանուող կամաւորներու պաշտպանութիւնը։

1919-ին վարեց Ատանայի կայարանին զինուորական քոմիսէրի պաշտօնը եւ, թերեւս իրեն մեր ազգային վերածնութեան գործին մէջ վերապահուած էր կարեւոր դեր մը, եթէ վատօրէն չլըքուէինք։

Ազատեան հարկադրուած կը դառնար Եգիպտոս, ինքն իր մէջ ամփոփուած եւ թերեւս յուսախաբ եւ այլեւս հեռու կը մնար ազգային կեանքէն, մինչեւ իր մահը որ մահը որ տեղի ունեցաւ 1937 Ապրիլ 1-ին Գահիրէի մէջ, շուրջ 50-55 տարեկան։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հայր․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 41։

Ստորոգութիւն:Հայ փաստաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ազատ Օրերու Թատրոն

**Ազատ օրերու թատրոն** (), թատրոն Լիթվիա Վիլնիւս քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Թատրոնի շէնքը կառուցուած է 1912-1914 թուականներուն, Հիփոլիթ Քորվին-Միլեւսկիի (Hipolit Korwin-Milewski) նախաձեռնութեամբ, իսկ կառուցման ծախսը հոգացած է լեհական համայնքը։

*Ազատ օրերուն* գործող *Լեհական թատրոնը* կը համարուի Վիլնիւսի մշակութային կարեւորագոյն հաստատութիւններէն մէկը։ Բացի թատերական ներկայացումներէն եւ համերգներէն, այստեղ տեղի կ'ունենան հասարակական-քաղաքական բնոյթի միջոցառումներ։ Մասնաւորապէս այստեղ տեղի ունեցած է 18-22 Սեպտեմբեր 1917-ի վեհաժողովը, որ ղեկավարուած էր Յոնաս Բասանավիչիւսայի կողմէ եւ որուն կը մասնակցէին 214 պատուիրակներ, ընտրուած՝ Լիթվիայի խորհուրդին կողմէ։

Փետրուար 1922-ին, *Ազատ օրերու թատրոն*ին մէջ Վիլնիւսեան սէյմի բացումը տեղի կ'ունենայ, որ որոշումներ կը կայացնէր Վիլնիւսի եւ Լեհաստանի միացման մասին։

1986-ին թատրոնին մէջ կառուցուած է եւ մինչեւ այսօր կը գործէ Լիթվիայի ռուսական դրամատիկական թատրոնը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Թատրոնի պաշտօնական կայքը 
* Լիտվիայի ռուսական դրամատիկական թատրոն 
* Halina Jotkiałło. 90. rocznica Teatru na Pohulance
Ազատութեան արձան (այլ կիրառումներ)

* Ազատութեան արձան, Նիւ Եորք, ԱՄՆ
* Ազատութեան Արձան (Թիֆլիս)
Ազատութեան Արձան (Թիֆլիս)

**Ազատութեան արձան** (), յայտնի է որպէս Սուրբ Գէւորգի յուշարձան, կը գտնուի Թիֆլիսի մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է վրաց ժողովուրդի ազատութեանն ու անկախութեան։ Տեղադրուած է 2006 թուականին՝ Թիֆլիսի Ազատութեան հրապարակին մէջ։ Յուշարձանը կառուցուած է կրանիտով եւ ոսկիով, ունի 35 մեթր բարձրութիւն եւ կը տեսնուի քաղաքի որեւէ մէկ մասէն։ Հիմնական արձանը ունի 5.6 մեթր բարձրութիւն, կառուցուած է պրոնզով եւ ոսկեջուրի թաթխուած է։ Յուշարձանը Թիֆլիսի նուիրած է վրացի քանդակագործ Զուրապ Ծերեթելի։
	
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* St. George Statue - www.tbilisi.gov.ge 
* თავისუფლების მოედანზე ოთხი ქვეყნის პრეზიდენტმა თავისუფლების მონუმენტს საფუძველი ჩაუყარა
* Ազատութեան արձանի պաշտօնական բացումը
Ազատուհի (անձնանուն)

**Ազատուհի**, հայկական իգական անձնանուն, առաջացած է հայերէն *ազատ* արմատի եւ *ուհի* մասնիկի միացումով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ