open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մանիժա

**Մանիժա Տալէրնովա Սանկըն** (ծնած Խամրայեւա, ; ; ծնած ), ճանչցուած իբր **Մանիժա**, Ռուս-Տաճիկ երգիչ եւ երգահան մըն է: 2003 թուականին մանուկ Մանիժա սկսած է իր երաժշտական ասպարեզը եւ ելոյթներ ունեցած է տարբեր խումբերու հետ, ինչպէս՝ Ru.Kola, Assai, եւ Krip De Shin: Ան 2021 թուականի Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին կը ներկայացնէ Ռուսաստանը, «Russian Woman» երգով:

## Ծանօթագրութիւններ
Լէյլի

**Լէյլի** (Փառանձեմ Սահակեան - Տէր Մկրտչեան, ), հայ բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի։

## Կենսագրական գիծեր
Բնիկ Լոռեցի։  Մօր կողմէն, Լէյլի թոռն է Լոռիի Գիւլաքարակ գիւղի խրատախօս երգահան Աբրահամ Շահինեանի, իսկ հօր կողմէն՝ Լոռեցի Մնացական Սահակեանի։ Փոքր տարիքէն ընտանեօք Թիֆլիս տեղափոխուած են։  

Թիֆլիս, Լէյլի կ՛ աւարտէ Թիֆլիսի Յովնանեան վարժարանը․ ուսուցիչները եղած են՝ Նիկոլ Աղբալեան, Սիմոն Յակոբեան, Դերենիկ Դեմիրճեան, Տիգրան Ռաշմաճեան, Արշակ Ջամալեան, եւայլն։ Ուսումը կը շարունակէ Թիֆլիսի Համալսարանը, ուր սորված է վրացերէն եւ պարսկերէն։ Դեռ պատանի, բանաստեղծութեամբ կը զբաղի։ 

1905 - 1916 թուականներուն, հայ մամուլի էջերէն( օրաթերթ, պարբերաթերթ) իր բանաստեղծութիւնները լոյս կը տեսնեն․ «Գեղարուեստ», «Նոր Կեանք», «Հորիզոն», «Այգ», «Արեւ», «Պատանի»․․․։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան շրջանին, իբրեւ քարտուղար կը պաշտօնավարէ Թիֆլիսի հայկական հիւպատոսարանին մէջ։  «Հայ Գրողների Միութեան» ստեղծման առաջին օրէն իսկ, գործուն մասնակցութիւն կ՛ ունենայ։  Ինչպէն նաեւ, Յովհաննէս Թումանեանի գրական «Վերնատան» հաւաքոյթներուն եւ ասուլիսներուն, կովկասահայ թատերական եւ հրատարակչական կեանքին։ 

Իբրեւ թարգմանչուհի կ՛ աշխատակցի տարբեր հիմնարկութիւններու հետ։ Եղած է Եղիշէ Չարենցի մտերիմներէն։ 

Կեանքի վերջին տարիներուն, Մոսկուա կը ծառայէ իբրեւ պաշտօնական թարգմանչուհի։

Լէյլի երկերը լոյս տեսած են «Կարօտ» հատորին մէջ (Երեւան, 1959)։

### Թարգմանութիւնները
Լէյլիի թարգմանուած գործերը․-

* Սերկէյ Միխալկով, «Առակներ», Երեւան, Հայպետհրատ, 1951, 56 էջ։
* Իրինա Կարնաուխովա, «Պատմութիւն համերաշխների մասին» (վիպակ), Երեւան, Պետհրատ, 1952, 245 էջ։

## Մահը
Լէյլի կը մահանայ Մոսկուա, 28 Նոյեմբեր 1951-ին։  Անոր ձգած գրական թղթածրարը (անտիպ էջեր, նամակներ․․․) կը գտնուին Երեւանի Պատմութեան (Պետական) Թանգարանը։

    

## Աղբիւրներ
«Ամենուն Տարեգիրքը», Կարօ Գէորգեան, 1959 տարի, էջ 117-118

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# «Վերնատուն»
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծուհիներ
Ստորոգութիւն:1894 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1951 մահեր
Ստորոգութիւն:28 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Մոսկուա մահացածներ
Ստորոգութիւն:3 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ
28 Նոյեմբեր

**28 Նոյեմբեր**, տարուան 331-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 333-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 33 օր
[մինի|203x203փքս|[Առաքել Ն․ Պատրիկ]]

## Դէպքեր

## Ծնունդներ
1894․ Առաքել Ն․ Պատրիկ (մ.1984), Երեւան, նկարիչ

## Մահեր
1951․  Լէյլի (Փառանձեմ Սահակեան - Տէր Մկրտչեան), հայ բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի

## Տօներ
Վազգէն Մուղալեան

**Վազգէն Մուղալեան**, Լիբանանահայ յայտնի գեղանկարիչ, գեղարուեստական ղեկավար, արուեստի մեկնաբան եւ ուսուցիչ, բեմայարդար եւ բեմադրիչ:

## Կենսագրութիւն
Վազգէն Մուղալեան ծնած է Հալէպ, Սուրիա: Ընտանիքին հետ տեղափոխուած ու հաստատուած Պէյրութ, Լիբանան, ուր նախնական եւ երկրորդական ուսումը ստացած է Հ.Բ.Ը.Մ.-ի վարժարաններէն ներս Լիբանան:

Ուսանած է Լիբանանի Գեղարուեստի Համալսարանէն ներս, եւ վկայուած Պսակաւոր Արուեստից կոչումով, ուսուցիչ ունենալով Փոլ Կիրակոսեան, Զաւէն Խտըշեան եւ Յարութիւն Թորոսեան: Ուսանած է նաեւ Հայկազեան Համալսարանէն ներս, մասնագիտանալով հայերէն լեզուի մէջ:

Կարճ ժամանակով մեկնած է Հայաստան եւ այդտեղ մասնագիտացած է Թատրոնի Բեմայարդարման մէջ:

Վազգէն Մուղալեանի մօրեղբայրը յայտնի գրող Յակոբ Միքայէլեանն է:

### Ասպարէզ
Վազգէն Մուղալեան պաշտօնավարած է, որպէս արուեստի ուսուցիչ Լիբանանի վարժարաններէն ներս:
1975 ՀԲԸՄ-ի Կարմիրեան,նազարեան, Յովակիմեան վարժարաներ։ 1980 Հայ կաթողիկէ Մեսրոպեան վարժարան: 1993 Աւետարանական Կեդրոնական բարձրագոյն Վարժարան։ 1996 Համազգայինի Ճեմարան վարժարանին։ 1996 Լիբանանի Հայ Աւետարանական Գոլէճ:

2000 թուականէն սկսեալ կը պաշտօնավարէ Հռիփսիմեանց վարժարանէն ներս։

Ներկայիս կը գործէ, որպէս գեղարուեստական ղեկավար եւ տնօրէն՝ Համազգայինի «Թորոս Ռոսլին» Ակադեմիայէն ներս
։

Աշխատակցած է Լիբանանի մէջ գործող հայկական թատրոններու հետ, որպէս թատրոնի բեմայարդար, աշխատելով վաղամեռիկ եղբօրը բեմադրիչ Մուշեղ Մուղալեանի հետ, Վարուժան Խտըշեանի, Վաչէ Ատրունի, Յովհաննէս Հէլվաճեանի, Համազգայինի Գասպար Իփէկեան եւ Վահրամ Փափազեան թատերախումբերուն մէջ:

### Թատրոն եւ Արուեստի Մեկնաբան
Բեմադրած է 10 մանկական թատերախաղեր Լիբանանի մէջ : Կազմակերպած եւ մասնակցած զանազան խմբային ցուցահանդէսներու Ռոսլին» կերպարուեստի դպրոցի աշակերտներու 2017-2018 տարեշրջանի տարեկան ցուցահանդէս (Լիբանան):

Աշխատակցած է Լիբանանի մէջ գործող հայկական թատրոններու հետ, որպէս թատրոնի բեմայարդար, աշխատելով վաղամեռիկ եղբօրը բեմադրիչ Մուշեղ Մուղալեանի հետ, Վարուժան Խտըշեանի, Վաչէ Ատրունի, Յովհաննէս Հէլվաճեանի, Համազգայինի Գասպար Իփէկեան եւ Վահրամ Փափազեան թատերախումբերուն մէջ:

Աշխատած է Լիբանանի մէջ գործող Ռատիօ Սեւան հետ, որպէս Արուեստի մեկնաբան, 10 տարի մօտաւորապէս: Բարեզարդած եւ գեղանկարած է շատ մը գիրքերու կողքեր ու ներքին բաժնի գծանկարները:

### Շքանշան
*Մերձաւոր Արեւելքի հայ Աւետարանական համայնքի  նախագահ Վերապատուելի Մկրտիչ Գարակէօզեանի կողմէ արժանացած է Աւետարանական համայնքի շքանշան իր 25 տարուայ ուսուցչական ծառայութեան համար ։
*Հ.Բ.Ը.Մ.ի «Խօսնակ» ամսաթերթի աշխատակցութեան համար շքանշան ստացած է՝ ձեռամբ Սփիւռքի Նախարար Հրանուշ Յակոբեանի։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Թորոս Ռոսլին» Կերպարուեստի Դպրոցի Աշակերտներու 2017-2018 Տարեշրջանի Տարեկան Ցուցահանդէս
*Կայացաւ վաղամեռիկ ուսուցչուհի Շողիկ Հանտեանի յիշատակին Ասմունքի տարեկան մրցումը 
*MA – Yerevan State Institute of Art and Theatre  Vazken Moughalian

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչ
Ստորոգութիւն:Գեղարուեստական ղեկավար եւ Տնօրէն՝ Համազգայինի «Թորոս Ռոսլին» Ակադեմիա
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Տամիանօ Տէյվիտ

**Տամիանօ Տէյվիտ**, Իտալացի ռոք երգիչ, Մանըսքին երգի խումբի գլխաւոր երգիչ, Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ 2021 թուականի յաղթող մասնակից ներկայացնելով Իտալիան:

## Ծանօթագրութիւններ
Չարլզ Սոպրաժ

**Հոչարտ Պհաունանի Կուրումուխ Չարլզ Սոպրաժ** (, ), Ֆրանսացի ճանչցուած մարդասպան, խաբեբայ եւ գող: Ան հանրածանօթ է որովհետեւ կը խաբէր Արեւմուտքէն Հարաւային Ասիա ժամանած հիփփի զբօսաշրջիկները 1970ական թուականներուն: Ան ծանօթ է իբր «Լողազգեստի Սպանողը» (անգլ.՝ «the Bikini Killer») որովհետեւ իր սպանած զոհերէն շատեր լողազգեստով գտնուած էին: Ան նաեւ ծանօթ է իբր «Օձը» (անգլ.՝ «the Serpent»), որովհետեւ ունէր կարողութիւնը սահմանէ սահման սպրդելու, առանց նկատուելու ոստիկանութենէն:

## Ծանօթագրութիւներ
Måneskin

**Måneskin**, Իտալական ռոք խումբ մըն է Հռոմէն: Գլխաւոր երգիչն է Տամիանօ Տէյվիտ, կիթառիսթներ Վիքթորիա տը Անկէլիս եւ Թոմըս Ռաճի, եւ թմփկահար Իթըն Թորչիօ: Խումբը դարձաւ հանրածանօթ երբ երկրորդ հանդիսացան Իտալական X Factor երգի մրցոյթին 2017 թուականին: Խումբը առաջին հանդիսացաւ Սանռէմօ Երգի Փառատօնին 2021 թուականին, իսկ Իտալիան ներկայացնելով Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին արժանացան առաջնութեան, «Zitti e buoni» երգով:

## Ծանօթագրութիւններ
Լայզա Մինելլի

**Լայզա  Մէյ Մինելլի** (անգլ.՝ **Liza May Minnelli**, ծնած ) Ամերիկացի դերասան, երգչուհի, եւ պարող: Ան ամէնէն շատ ծանօթ է իր Օսքարի-արժանացած 1972 թուականին հրապարակուած Cabaret ֆիլմին համար, ինչպէս նաեւ 1981 թուականի Arthur ֆիլմը, բազմաթիւ յաջող երգի ալպոմներ, եւ շատ մը ուրիշ ֆիլմի եւ հեռուստաշարներու դերերով: Ան հռչակաւոր է իր բեմային ներկայութեամբ եւ զօրաւոր ալթոյով: Ան դուստրն է հանրածանօթ երգիչ եւ դերասան Ճուտի Կարլընտի եւ բեմադրիչ Վինսընթ Մինելլիի:

Խաղացեր է 25-էն աւելի ֆիլմերու մէջ, մեծ ճանաչում բերած է իրեն «Քապարէ» ֆիլմը: Միւս նշանաւոր ֆիլմերէն են՝

* 1977 - «Նիւ Եորք, Նիւ Եորք»
* 1981 - «Արթուր»
* 1988 - «Ոստիկան վարձով»
* 1988 - «Արթուր 2. Քարի վրայ»
* 1991 - «Բեմական նորամուտ»
* 1994 - «Զուգահեռ կեանքեր»
* 1995 - «Վեսթսայտեան վալս»

Օսքար մրցանակ ստացած է «Քապարէ» ֆիլմին համար Օսքար լաւագոյն դերասանուհի անուանակարգին մէջ։ Ստացած է նաեւ 2 Ոսկի գնդակ, 1 Էմմի, 2 Տէյվիտ տը Տոնաթելլօ, 1 BAFTA եւայլն։

## Անձնական Կեանքը
Մինելլին երկար տարիներ տառապած է ալքոլամոլութենէն եւ կախեալ եղած է բժիշկի դեղատոմսով տրուած դեղերէ, որ սկսած է իր մօր մահէն ետք վալիումի դեղատոմսի մը հետ։1970-ականներուն անոր կողմէ ժամանցային թմրեցուցիչներու օգտագործումը նշուած է Անտի Ուորհոլի կողմէ, որ 1978-ի օրագրային գրառման մը մէջ յիշած է Մինելլիին Հալսթընի տունը հասնիլը եւ տանտիրոջմէն աղերսելը. «Տո՛ւր ինծի քու ունեցած բոլոր թմրեցուցիչները»։ Ուորհոլի եւ Բիանքա Ճակըրի հետ, Մինելլին յաճախ կը ներկայանար Նիւ Եորք Սիթիի գիշերային ակումբներուն մէջ 1970-ականներու վերջերը, ներառեալ *Studio 54*-ը։ Մինելլին լքեց իր 1984-ի *The Rink* միւզիքալը՝ Պեթի Ֆորտի Քլինիք մտնելուն պատճառով։

Մինելլիի բազմաթիւ ֆիզիքական հիւանդութիւններէն մէկը, որ ծագած է պարուհիի իր երկար եւ պահանջկոտ ասպարէզի հետեւանքով, ժառանգուած է։ Ան ապրած ու ելոյթներ ունեցած է սքոլիոզով իր երիտասարդութենէն ի վեր, եւ ցաւին պատճառով իսկապէս զարգացուցած է իւրայատուկ եւ իրեն բնորոշ պարի շարժումներ ու հնարքներ. «Գտայ, որ սքոլիոզի պատճառով, եթէ ետ կռնակս ծռեմ, ցաւ կը զգամ։ Միակ ձեւերը որ ես կ'ընեմ այնպէս, ինչպէս կ'ընեմ հիմա, միակ ճանապարհն է, որ առանց ցաւի շարժիմ։ Շատ տարօրինակ է... Ես ունիմ երկու կեղծ ազդր, լարերով կապուած ծունկ մը, սքոլիոզ, որ միշտ ունեցած եմ, եւ երեք ջախջախուած ող, բայց ինծի հրաշալի կը զգամ։ Ամէն օր կը պարեմ»։

Մինելլիի բարեկամութիւնները ներառած են երգիչ Ատամ Անթը, որուն խորհուրդ տուած է, թէ ի՛նչ հագնի, երբ ան ներկայացած է լիզապէթ Բ. Թագուհիին 1981-ի *Royal Variety Performance*-էն ետք, որուն ատեն ելոյթ ունեցած էր անոր խումբը՝ *Adam and the Ants*-ը։ Անթն ալ իր կարգին յիշած է Մինելլիի անունը իր 1982-ի *Friend or Foe* անհատական ալպոմի «Crackpot History and the Right To Lie» երգին մէջ։

1964-ին Աւստրալիա կատարած այցելութեան մը ընթացքին, Մինելլին եւ անոր այն ժամանակուայ ընկեր Փիթըր Ալընը հրաւիրուեցան Սիտնիի Պանքսթաունի *Compass Centre*-ի բացման։ Անոնք պարգեւատրուեցան որպէս *Compass Centre*-ի Թագաւոր եւ Թագուհի։

## Ծանօթագրութիւններ
Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւն

մինի|Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական կուսակցութեան նշանը
**Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւն**ը (Sozialdemokratische Partei Österreichs, **SPÖ**; Հնչում՝ Սոցիալտեմոգրադիշէ Բարդայ Օէսդըռայշս, Էս-Բէ-Օէ) հիմնուած է 30 Դեկտեմբեր 1888-ի 1 Յունուար եւ 1889-ի միջեւ Հայնֆէլտ, ստորին Աւստրիոյ մէջ: Ան Աւստրիոյ ամէնէն հին եւ գործօն կուսակցութիւնն է եւ մեծ դեր խաղացած է երկրի քաղաքականութեան մէջ:  

## Ստուգաբանութիւն

* 1883-1934՝ Սոցիալ-Դեմոկրատական Աշխատողներու Կուսակցութիւն (Sozialdemokratische Arbeiterpartei, SDAP),
* 1934-1945՝ կուսակցութիւնը արգիլուած էր
* 1945-1991՝ Ընկերվարական Կուսակցութիւն Աւստրիա (Sozialistische Partei Österreichs, SPÖ)
* 1991-ցայսօր՝ Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութիւն 

## Պատմութուն

### Հիմնադրութիւն
մինի|260x260փքս|Վիքթոր Ատլըր, կուսակցութեան հիմնդիրը եւ անոր առաջին ատենապետը
Գերմանիոյ 1867-ին հիմնուած ընկերային-ռամկավարական (սոցիալ-դեմոկրատական) կուսակցութենէն ոգեշնչուած, Աւստրիոյ մէջ արդէն մեծ թիւով աշխատաւորներու միութիւններ կային, օրինակ՝ աշխատաւորներու եւ գործակցականներու միութիւններ, իբրեւ «ծայրայեղ» կամ «չափաւոր» կոչուած գաղափարագէտներու խումբեր:

Վիքթոր Ատլըր, չքաւորներու բժիշկ մը, այս բոլոր միութիւնները կը միացնէ եւ 30 Դեկտեմբեր 1888-էն -1 Յունուար 1889, Հայնֆելտի մէջ կը հիմնէ «Սոցիալ-Դեմոկրատական Աշխատաւորներու Կուսակցութիւն»-ը: Ատլըր կուսակցութեան առաջին ատենապետը կ'ընտրուի եւ անոր գաղափարը բոլորովին Քարլ Մարքսի «Համայնավար Օրակարգ»-ին վրայ չի հիմնուիր, այլ անիկա ապագայի տարբեր նպատակ մը կը հետապնդէ: Կուսակցութեան բուն նպատակները եւ գաղափարները կ'ընդգրկէին հանրութեան քուէի իրաւունք տալ, ուսանողական հաստատութիւններու հիմնում ու յառաջացում եւ աշխատաւոր դասակարգի բարելաւում: Կուսակցութիւնը հետզհետէ ժողովրդականութիւն կը շահի եւ անդամներուն թիւը կը բազմանայ:

### 1889-1918՝ Աւստրիոյ Կայսրութեան տակ
Վիքթոր Ատլըր 1 Մայիս 1890-ին կը հռչակէ աշխատաւորներու օր եւ նոյն տարուան 1 Մայիսին կուսակցութիւնը Վիեննայի Փրաթըր պարտէզին մէջ ցոյց մը կը կազմակերպէ, որուն կը մասնակցի 100,000 հոգի, որ օրին Աւստրիոյ մէջ կատարուած ամէնէն մեծ ցոյցը կը համարուի: Նոյնիսկ Աւստրիոյ կայսրը՝ Ֆրանց Ժոզէֆ Ա. կը մասնակցի այս ցոյցին եւ այլ ցուցարարներու հետ կը քալէ պարտէզին մէջ: 

1897-ին Վիմպէրկի մէջ տեղի ունեցած կուսակցութեան համաժողովին բուն կէտերը «հին Աւստրիոյ» մէջ ազգային վէճերու մասին էին: Այդ պատճառով կուսակցութիւնը որոշեց ունենալ բաժանումներ իւրաքանչիւր ազգի համար՝ Գերմանացի, Չեխ, Լեհ, Իտալացի եւայլն: 

1907-ին Վիքթոր Ատլըրի միջոցաւ տղամարդիկ կը ստանան քուէարկելու իրաւունքներ եւ նոյն տարին արդէն կայսրութեան խորհրդարանի առաջին ընտրութիւնները տեղի կ'ունենան:

## Կուսակցութեան ղեկավարներ` սկսեալ 1945 թուականէն

* Ատոլֆ Շերֆ (1945—1957)
* Պրունօ Պիտերման (1957—1967)
* Պրունօ Կրայսկի (1967—1983)
* Ֆրետ Զինովաց (1983—1988)
* Ֆրանց Վրանիցկի (1988—1997)
* Վիքթոր Գլիմա (1997—2000)
* Ալֆրետ ԿուզենՊաուըր (2000—2008)
* Վերներ Ֆայմեն (2008—2016)
* Քրիստիան Կերն (2016—մեր օրեր)

## Ծանօթագրութիւն
29 Ապրիլ

**29 Ապրիլ**, տարուան 119-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 120-րդ) օրն է

## Դէպքեր

* 2021․ 516 Արոուքա կամուրջին պաշտօնական բացում

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ

* Պարի միջազգային օր
24 Յուլիս

**24 Յուլիս**, տարուան 213-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 214-րդ) օրն է

## Դէպքեր
1918․ կը հրապարակուի ՀՀ անդրանիկ կառավարութեան կազմը

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ
Հերա (աստուածուհի)

մինի|աջից
**Հերա (Իրա)** (հին յունարէն՝ Ἥρα), հին յունական աստուածուհի, ամուսնութեան եւ ընտանիքի հովանաւոր, մայրութեան եւ բարոյական մաքրութեան սրբազան դիցուհի։ Քրոնոսի եւ Րէայի երրորդ դուստրը, Զեւսի կինը եւ քոյրը։ Նաեւ Տիմիթրայի, Էսթիայի, Զեւսի (Տիաս) եւ Փոսիտոնասի քոյրը։  Համարուած է վրիժառու, խանդոտ եւ կռուարար կին մը։ Անոնք չէին սիրեր Ողիմպոսը։ Ամուսինը միշտ կը դաւաճանէր զինք, որուն պատճառով ապօրինի երեխաներու մեծ քանակ մը յառաջացած էր։ Զեւսին կողմէ պարտուած Քրոնոս բերնէն դուրս կը թափէ մեծ աստուածուհի Հերան իր եղբայրներուն եւ քոյրերուն հետ միասին, մայրը՝ Հրեան, կը տանի երկրին ծայրը՝ ալեհեր Ովկիանոսին մօտ։ Հոն, Հերան կը դաստիարակէ Թեմիսը։ Հերա երկար ատեն Ողիմպոսէն հեռու կ'ապրի, անդորրութեան ու լռութեան մէջ։ Շանթարձակ մեծն Զեւս կը տեսնէ զինք, կը սիրէ եւ կը փախցնէ Թեմիսի քովէն։

## Ծանօթագրութիւն
Պօ Պըրնհըմ

**Ռոպըրթ Փիքըրինկ Պըրնհըմ** (կամ՝ Պօ Պըրնհըմ, ծնած ) Ամերիկացի կատակերգակ, երգիչ, դերասան, ֆիլմի բեմադրիչ, թատերագիր եւ բանաստեղծ: Ան իր ասպարեզը սկսաւ Եութուպի վրայ 2006 թուականի Մարտին, երբ իր վիտէոները արժանացան գրեթէ 300 միլիոն դիտորդներու (2021ի թիւերով):

## Ծանօթագրութիւններ
Մաթալա

մինի|Մաթալային քարայրները
մինի|Մաթալա․ նկարուած քարայրէ մը
**Մաթալա**․ (յուն․՝ Μάταλα) գիւղ, կը գտնուի Կրետէի Իրաքլիօ քաղաքին 75 քմ․ հարաւ-արեւմուտքը։  Մաթալա հանրածանօթ կը դառնայ երբ 1960-ական եւ 1970-ական թուականներուն անոր քարանձաւներուն մէջ հիփիները կ՛ ապրին ու  կը հիմնեն հիփիներու համայնքը։  Բնակիչներու եկամուտը նախապէս ձկնորսնութիւնն էր, իսկ այժմ  զբօսաշրջիկութիւնը անոնց գլխաւոր եկամուտն է։  
ձախից|մինի|Մաթալա գիւղը

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Մաթալայի արուեստական քարանձաւները ստեղծուած են Նոր Քարէ Դարու շրջանին։  Կը կարծուի թէ իբրեւ գերեզման կը ծառայէին։  Մաթալան Մինոասեան Քաղաքակրթութեան շրջանին Ֆեսթոսի նաւահանգիստն էր։  Հոն է ուր նաւաբեկութեան կ՛ ենթարկուին Մենելաոսին նաւերը (Ոդիսական՝ γ 293)։ Հաւանական է թէ Ոդիսականին մէջ նշուած Նիսոս *Νύσος* հրուանդակն է (Քոմոս եւ Մաթալային մէջտեղը)։ Կը կարծուի թէ բաւական թիւով քարայրներ իբրեւ բնակարան գործածուած են, որովհետեւ ունին սենեակներ, աստիճաններ, պատուհաններ եւ դարաւանդներ։ 
մինի|Քարայրէ մը տեսարանը
Կորնթոս կը գրաւէ Մաթալան Ք․Ա․ 220-ին։   

Հռոմէական տիրապետութեան շրջանին Մաթալա կը դառնայ Ղորթինային (յուն․՝ Γόρτυνα) *Gortys* նւահանգիստը։ 

Վենետիկեան արձանագրութիւններուն մէջ կը կոչուի Աստուածածնի Եկեղեցին (La Madonna di Matala)։
ձախից|մինի|Մաթալայի հրուանդանը եւ քարայրները
Քարանձաւները հազարաւոր տարիներ պարապ կը մնան։ 1960-ական եւ 1970-ական թուականներուն հիփիներ կու գան եւ անոնց մէջ կ՛ ապրին ու կը հիմնեն հիփիներու համայնքը։ Սակայն, յունական ուղղափառ եկեղեցւոյ ճնշումներուն տակ, Յունաստանի զինուորական կառավարութիւնը հիփիները Մաթալայէն կը վռնտէ։

Մաթալայի քարայրները վերջնականապէս կը փակուին 1977-ին։  Այժմ Մաթալա ամէն տարի հազարաւոր զբօսաշրջիկներ կ՛ այցելեն։  Իսկ 2011-էն, ամէն ամառ՝ Յունիս ամսուն, երեք օրուան համար տեղի կ՛ ունենայ «Մաթալա Ծովափի Փառատօն»ը *Matala Beach Festival*։ 

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Կրետէի ծովափնեայ գիւղեր
Ստորոգութիւն:Հիփիներուն կողմէ բնակուած վայրեր
Չինաստանի Արուեստի Ազգային Թանգարան

**Չինաստանի արուեստի ազգային թանգարան** (անգլ.՝ National Art Museum of China), տեղակայուած Չինաստանի Փեքին քաղաքին մէջ գտնուող Տոնկչենկ թաղամասի Ուուսի պողոտայ 1 հասցէին վրայ։ Այն Չինաստանի արուեստի խոշորագոյն թանգարաններէն մէկն է եւ կը ֆինանսաւորուի Մշակոյթի նախարարութեան կողմէ։ Թանգարանի կառուցումը սկսած է 1958-ին եւ աւարտած՝1962-ին։ Այն ունի ընդհանուր 30,000 քառ․մեթր տարածք։ Թանգարանը վերանորոգուած է Մայիս 2004-էն մինչեւ Յունուար 2005 եւ անոր տրուած է 5,375 քառ․մեթր մակերեսով լրացուցիչ տարածք։

## Հաւաքածոյ
Թանգարանի մշտական հաւաքածոն կը ներառէ ինչպէս հին, այդպէս ալ ժամանակակից չինական արուեստի գործեր, ինչպէս նաեւ Արեւմուտքի նշանակալի արուեստի գործեր։ Չնայած թանգարանը կը պարունակէ չինական կայսերական արուեստի հաւաքածոյ, անոր հիմնական առաքելութիւնը ծառայած է որպէս ազգային մակարդակի արուեստի թանգարան՝ նուիրուած Չինաստանի ժամանակակից եւ արդիական գեղարուեստական գործերը ցուցադրելու, հաւաքելու եւ ուսումնասիրելու համար։

Թանգարանին մէջ կը գործէ 21 ցուցասրահ։

Թանգարանի հաւաքածոները բաժնուած են յատուկ ստորաբաժանումներու.

* աւանդական չինական նկարչութիւն,
* իւղանկար,
* տպագրութիւն,
* քանդակ,
* Չինական Նոր տարուան նկարներ,
* աւանդական պատկերասրահ,
* ծաղրանկար,
* ջրաներկ նկարչութիւն,
* լաք,
* ճենապակի, եւ
* տարազներ։

## Ընդլայնում
2012-ին չորս բարձրակարգ ճարտարապետներ` Ֆրենկ Կեհրին, Զահա Հատիտը, Ժան Նովելը եւ Մոշէ Սաֆտիին, հրաւիրուած էին՝ ներկայացնելու արուեստի ազգային թանգարանի շէնքի համար նախագիծեր, որ եօթ անգամ աւելի մեծ պէտք է ըլլար, քան ներկայիս տեղը։ Թանգարանը կը կառուցուի Փեքին ճարտարապետական տիզայնի ինստիտուտի հետ համատեղ։ Նուվելի ծրագրերը Սեպտեմբեր բացայայտուած են 18 Սեպտեմբեր 2014-ին Փարիզի մէջ կայացած մամուլի ասուլիսի ընթացքին, որուն մասնակցած են բազմաթիւ յայտնի ճարտարապետներ եւ չինական ու ֆրանսական քաղաքական գործիչներ, անոննցմէ՝ Ֆրանսայի արտաքին գործերու եւ միջազգային զարգացման նախարար Լորան Ֆապիուսը։

## Պատկերասրահ

BeijingNationalArtMuseumofChina12.jpg|
BeijingNationalArtMuseumofChina7.jpg|
BeijingNationalArtMuseumofChina19.jpg|
BeijingNationalArtMuseumofChina21.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
* Official website of NAMOC
Ստորոգութիւն:Ազգային թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Չինաստանի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Ազգային պատկերասրահներ
Ազատեանց

**Ազատյանց**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

## Տես նաեւ

* Ազատեան

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եանց վերջածանցով մականուններ
Փայլակ Միքայէլեան

**Փայլակ Միքայէլեան** (, , Ֆրանսա), հայ գրագէտ մըն է։

## Կենսագրութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ազոյեան

**Ազոյան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Պաղտասար Մարտիրոսի Ազոյեան (1905-1972), կոլտնտեսային շարժման գործիչ, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս։
* Բասենցի Պաղտասարի Ազոյեան (1947-2006), դիւանագէտ, ՀՀ բանակի կեներալ-մայոր։
* Յովիկ Պաղտասարի Ազոյեան (ծ. 1944), ազտամարտիկ, ՀՀ բանակի գնդապետ։
* Յովհաննէս Ազոյեան, (ծ. 1982), դերասան, հաղորդավար։
* Սարգիս Ազոյեան (1855-1915), բժիշկ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Րիքի ի Փովերի

մինի|Րիքի ի Փովերի 1970-ական թուականներուն
**Ricchi E Poveri** (Րիքի ի Փովերի՝ Հարուստն ու Աղքատը)․ իտալական փոփ երաժշտութեան նուագախումբ, ստեղծուած 1967-ին, Ճենովա։  Ծախած են 20 միլիոնէ աւելի ձայնապնակներ։ 

## Համառօտ տեղեկութիւններ

### Առաջին տարիները
Խումբը կը հիմնուի Իտալիոյ Ճենովա քաղաքին մէջ 1967-ին Ֆրանքօ Կաթիին *Franco Gatti*, Անճելա Պրամպաթիին *Angela Brambati* , Անճելօ Սոջուին *Angelo Sotgiu* եւ Մարինա Օքենային *Marina Occhiena* կողմէն։  Նուագախումբը Րիքի ի Փովերի անունը կ՛ իւրացնէ երբ երգահան Ֆրանքօ Քալիֆանօ *Franco Califano* կատակելով կ՛ըսէ իրենց մասին թէ՝ «անոնք հոգեպէս հարուստ էին եւ տնտեսապէս աղքատ»։

Խումբը իր առաջին ներկայութիւնը կ՛ ունենայ Քանթաճիրոյի ամառուան փառատօնին (1968) «Վերջին Սէրը» *L'ultimo amore* երգով։
մինի|1971․ Րիքի ի Փովերի Սան Րեմօ Փառատօնին
1970 թուականէն բազմաթիւ անգամ կը մասնակցին Սան Րեմոյի իտալական Երգի Փառատօնին, ինչպէս օրինակ՝ 1971-ին «Ինչ պիտի ըլլայ» Che sarà երգով։ 

1978-ին Եւրոտեսիլի Երգի Փառատօնին Իտալիան կը ներկայացնեն «Այս Սէրը» Questo amore երգով։
մինի|1985․ Րիքի ի Փովերի Սան Րեմօ փառատօնին ախոյեան
Րիքի ի Փովերի կը շարունակէ ձայնագրութիւնները Իտալիրէն եւ Սպաներէն լեզուներով եւ քանի մը երգեր առաջնահերթ դիրքեր կը գրաւեն Եւրոպայի զանազան երկիրներու մէջ․ 1980 – 1990՝ «Մամա Մարիա» *Mamma Maria,«made in italy»*  եւ «Կը սիրահարուիմ» *Se Mi Innamoro*։  

### «Սարա ինչո՞ւ քեզ կը սիրեմ» Sarà perché ti amo
1981-ին նուագախումբը սպաներէն լեզուով կը ձայնագրէ «Սարա ինչո՞ւ քեզ կը սիրեմ» *Sarà perché ti amo* երգը։  Երգը առաջին դիրքերուն կ՛ արժանանայ Մեքսիքօ, Կարիպեան կղզիներ, Կեդրոնական եւ հարաւային Ամերիկայի երկիրներուն մէջ։  Երգը նաեւ կը ներկայացուի *L'Effrontée* (1985), *Spike of Bensonhurst* (1988), *High Tension* (2003) and *Unmade Beds* (2009) ժապաւէններուն նուագակցութեան մէջ։  Մինչեւ 2008 կը թարգմանուի տարբեր լեզուներու։

### Ժամանակակից տարիներ
Րիքի ի Փովերի խումբը համերգներ կու տայ՝

12 եւ 13 Յունիս 2009-ին եւ 6 Նոյեմբեր 2010-ին Միջերկրականի Մալթա կղզիին մէջ․

2012-ին Իտալիոյ եւ Սլովենիոյ տարածքին, 

2013-ին Մոսկուա։

2016-ին Րիքի ի Փովերիին հիմնադիրը՝ Ֆրանքօ Կաթի կը մահանայ  74 տարեկան հասակին։

2020-ին խումբը վերամիացած կը տօնէ իր 50-ամեակը Սան Րեմօ Փառատօնին ընթացքին։

## Անդամներ

* Ֆրանքօ Կաթի (Franco Gatti)
* Անճելա Պրամպաթի (Angela Brambati)
* Անճելօ Սոջու (Angelo Sotgiu)
* Մարինա Օքենա (Marina Occhiena)

    

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Sarà perché ti amo 
# Mamma Maria
# Che sarà
# Se m'innamoro

Ստորոգութիւն:Երաժշտական խումբեր
Ստորոգութիւն:Փոփ երաժշտութեան խումբեր
Ստորոգութիւն:Իտալական երաժշտութիւն
Ստորոգութիւն:Իտալական նուագախումբեր
Գրիգոր Պարթեւեան

**Գրիգոր Պարթեւեան**, 1898 Կելիպոլ – 1 Նոյեմբեր 1980․ ուսուցիչ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Գրիգոր Պարթեւեան ծնած է 1898-ին Կելիպոլ (Քալիփոլի)։  Հայրն է Խորէն քհնյ․Պարթեւեան, իսկ հօրեղբայրը եղած է եպիսկոպոս։  Կրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրին դպրոցին մէջ։  Ցեղասպանութեան տարիներուն կը հաւաքէ նահատակ եղբօր զաւակները եւ անոնց տէր կը կանգնի, հայթաթելով՝ անհրաժէշտ խնամքն ու կրթութիւնը։ 

1922-ին, Փոքր Ասիոյ Աղէտի ժամանակ Քավալա կը հասնի (հիւսիսային Յունաստան, արեւելեան Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Շրջանային Միաւոր)։  Կ՛ ամուսնանայ Մարի Արսենեանին հետ․ ծնած Մարկոս եւ Զապել Արսենեաններուն յարկին տակ ու ուսումը ստացած ծննդավայրին՝ Չանաքալէ (Տարտանելի հարաւային ժովեզր, Փոքր Ասիոյ ցամաքամաս) մէջ։ Կը բախտաւորուին երկու զաւակներով՝ Խորէն (1930) եւ Լիզէթ (1932)։  Քավալա, Լազարիսթներուն վարժարանը ֆրանսերէն կը դասաւանդէ։ 

1933-ին ընտանեօք Քոքինիոյ (Ատիկէ, Փիրէայի Շրջանային Միաւոր) հայաշատ թաղը կը հաստատուին։  Այնուհետեւ կը սկսի անոր հասարակական գործիչի եւ դաստիարակիչի գործունէութիւնը Աթէնքի եւ Փիրէայի մէջ։

Կը դասաւանդէ հայերէն լեզու եւ Հայաստանի Աշխարհագրութիւն Թամպուրիոյ (կամ Լիբազմա․ Քոքինիոյ արեւմուտքը, Փիրէայի հիւսիս արեւելեան շրջան) հայկական կաթոլիկներու դպրոցը, Քոքինիոյ «Ազգային-Զաւարեան» եւ Ֆիքսի (Տուրղութի) Ազգային Միացեալ (կը գործէր հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ կողմէն տրամադրուած շէնքին մէջ) վարժարաններուն մէջ։

1960-ական թուականներուն, սիրայօժար, ֆրանսերէն կը դասաւանդէ յունահայոց թեմին կողմէ Պէյրութի Նշան Փալանճեան Ճեմարանը ղրկուող աշակերտներուն։  Այդ ժամանակին, Նշան Փալանճեան Ճեմարանը, Սփիւռքի հազուագիւտ հաստատութիւններէն էր, ուր ապագայ ուսուցիչներ, խմբագիրներ եւ հասարակական գործիչներ կը պատրաստուէին։

Ըստ իր աշակերտներուն վկայութիւններուն, Հայաստանի հանդէպ իր սէրն ու յուզումը, իւրայատուկ ձեւով անոնց կը փոխանցէր աշխարհագրութեան դասին ընդմէջէն։ 

## Աղբիւրներ
Ազատ Օր․ Յովսէփ Պարազեան, «Առանց Խորագրի», 6 Մարտ 2007 (63-րդ տարի, թիւ 18601)

Ազատ Օր․ Մարգար Շարապխանեան, Ռենէ Փիոյի կեանքէն, 21 եւ 22 Մարտ 2008, (64-րդ տարի, թիւ 18855)

Ազատ Օր․ 7 Նոյեմբեր 1980  
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Աթիկեան

**Աթիկյան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ադիբեկեան

**Ադիբեկեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Ահարոն Ադիբեկեան (ծ. 1942), սոցիոլոգ։
* Գէորգ Ադիբեկեան (1838-1865), կրթական գործիչ։
* Յարութիւն Ադիբեկեան (19-րդ դար), բանաստեղծ։
* Յովհաննէս Ալեքսանտրի Ադիբեկեան (ծ. 1937), փիլիսոփայ։
* Յովհաննէս Պետրոսի Ադիբեկեան (19-րդ դար), լրագրող։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ազդարեան

**Ազդարյան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Կարէն Դեմիրճեանի Յուշարձան (Երեւան)

**Կարէն Դեմիրճեանի յուշարձան**, կը նախատեսուի կառուցել Երեւանի մէջ՝ Կարէն Դեմիրճեանի անուան մարզահամերգային համալիրի մերձակայ տարածքին մէջ։

## Հեղինակներ

* Քանդակագործ՝ Սարգիս Բաբայեան

## Տուեալներ
Արձանը կը պատրաստուի պրոնզէ։ Բարձրութիւնը ՝ 3 մեթր 60 սմ, պատուանդանի բարձրութիւնը՝ 1,40-1,60 մեթր։

## Պատմութիւն
Երեւանի աւագանիի 30 Ապրիլ 2014-ի որոշմամբ Երեւան քաղաքի Արամի եւ Բուզանդի փողոցներու՝ Սարեան փողոցէն մինչեւ Մաշտոցի պողոտայ ինկած հատուածները անուանակոչուած են Հայաստանի ազգային հերոս, պետական, քաղաքական գործիչ Կարէն Դեմիրճեանի անունով։ Աւագանին որոշած էր նաեւ Կարէն Տեմիրճեանի յիշատակը յաւերժացնող յուշարձանը Երեւանի Մաշտոցի պողոտայի թիւ 15 եւ թիւ 17 շէնքերու միջանկեալ հատուածին մէջ գտնուող այգիի՝ Մաշտոցի պողոտային հարակից հատուածին մէջ տեղադրելու մասին որոշումը։ Արձանը կը պատրաստուէր Արցախի սպիտակ մարմարէ, բարձրութիւնը պէտք է ըլլար3 մեթր 70 սմ։

Յուշարձանը կը քանդակէր Տիգրան Արզումանեանը։ Ըստ անոր՝ արձանի բարձրութիւնը պէտք է ըլլար 3,7 մեթր։ Հեղինակը սկիզբը ցանկացած է յուշարձանի բացումը կատարել Կարէն Տեմիրճեանի սպանութեան տարելիցի օրը՝  27 Հոկտեմբերին։ Սակայն յետագային շրջանառուած է այլ ամսաթիւ՝  17 Ապրիլ 2016ը՝ Կարէն Տեմիրճեանի ծննդեան օրը, թէպէտ եղած է նաեւ Տեմիրճեանի 85-ամեակի՝ 2017 թուականի նոյն օրը արձանը բանալու վերաբերեալ տեսակէտ։ Ի վերջոյ այդ օրն ալ պէտք է կայանար արձանի բացումը։ Սակայն յուշարձանը նշուած վայրին մէջ այդպէս էլ չտեղադրուեցաւ։

Կարէն Տեմիրճեանի յուշարձանը պէտք է տեղադրուի նոր վայրի մէջ՝ Լենինգրադեան փողոցը` Կարէն Տեմիրճեանի անուան մարզահամերգային համալիրի մօտ։ Տեմիրճեանի ընտանիքի խնդրանքով փոխուած է նաեւ քանդակագործը. արձանի հեղինակը պիտի ըլայ Սարգիս Բաբայեանը։ Յուշարձանի էսքիզն արդէն պատրաստ է։ Այն պիտի ըլլայ պրոնզէ, բարձրութիւնը` 3,60 մ։ 1,40-1,60 մ բարձրութեամբ պատուանդանը պիտի ունենաայ թեքահարթակի տեսք, որ նման է համալիրի աստիճաններուն։ Տեմիրճեանը կը պատկերուի դէպի ժողովուրդը իջնելու ժամանակ։ Տեղադրման ամսաթիւը պիտի որոշուի Երեւանի աւագանիի նիստին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ
Վահէ Արծրունի

**Վահէ Արծրունի**,  աւազանի անունով Մելիքսեթ Մուրատեան (1884, Կաղբի գիւղ, Շատախ, Վանի նահանգ – 17 Յունիս 1958, Թեհրան, Պարսկաստան)․ իրաւաբան, ուսուցիչ, քաղաքական - հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր

### Առաջին տարիները
մինի|Օսմանեան Կայսրութիւն 1900․ Վանի նահանգ
Վահէ Արծրունի ծնած է 1884-ին Պատմական Հայաստանի Շատախի Կաղբի (կամ Կաղպի) գիւղը։ 1896-ի կոտորածներուն հայրը կը կորսնցնէ եւ ամերիկացի միսիոնար Ռէյլնոլտսի միջամտութեամբ 1897-ին Վահէ կ'ընդունուի տեղւոյն ամերիկեան որբանոց-դպրոցը։  Վեց տարի ետք, դասընթացքները աւարտելով ուսուցչական եւ յեղափոխական ասպարէզ կը նետուի։

### Ա․Մ․Նահանգներուն մէջ
1906-ին Վահէ Արծրունի Ամերիկա կ'անցնի, ուր կը յաճախէ Հարվըրտ համալսարանը։  1913-ին կ'աւարտէ վկայուելով իբրեւ իրաւաբանութեան մասնագէտ։  Ամերիկա, ուսումէն ետք, կը լծուի քաղաքական գործունէութեան․  կը դառնայ կուսակցական գործիչ, Հ․Յ․Դ․ Կեդրոնական Կոմիտէի անդամ եւ «Հայրենիք»ի խմբագիր։

### Հայաստանի Առաջին Հանրապտութիւն
1919-ին, Հ․Հ․ Պատուիրակութիւնը զայն Փարիզ կը կանչէ։ Փարիզ հասած, կ'որոշուի զայն Հայաստան ղրկել։  Պոլսոյ եւ Պաթումի վրայով 19 Օգոստոս-ին Երեւան կը հասնի։ Կառավարութեան որոշումով, ներգաղթի գործերու վարիչ կը նշանակուի։  

1920-ին Կարս կը գտնուի ներգաղթի եւ որբերու խնամատարութեան գործով եւ կը գործակցի Ամերիկեան Նպաստամատոյցին հետ։ Կարսի գրաւումէն ետք, Արագածոտնի շրջանը կ'անցնի․ նախ Ալագեազ, ապա Թալին։  

Հ․Հ․ տակնապալի օրերուն, արտակարգ դատարանի նախագահ կը նշանակուի եւ մինչեւ ընդհանուր նահանջը այդ պաշտօնին վրայ կը մնայ։  Միաժամնակ, Վասպուրականցիներու Զինուորական Մարմնի եւ պետական ապահովութեան խորհուրդի անդամ  է։

Կը մասնակցի Փետրուարեան ապստամբութեան եւ կառավարութեան տապալումէն ետք, 2 Ապրիլ 1921-ին հազարաւորներու հետ Զանգեզուր` Լեռնահայաստան, կ'անցնի, ուրկէ կարճ ժամանակ ետք Թաւրիզ կը փոխադրուի։

### Պարսկաստան
Տասնամեակ մը Թաւրիզ կը մնայ, ուր կը պաշտօնավարէ Ամերիկեան «Մեմորեալ» վարժարանին մէջ։  1932-ին Թեհրան կը փոխադրուի, ուր կը ստեղծէ առեւտրական գործ մը, որպէսզի ապրուստը ապահովէ։  Միաժամանակ կը նուիրուի ազգային – հասարակական գործունէութեան։  Անդամ է Թեհրանի Թեմի Պատգամաւորական Ժողովն եւ Թեմական Խորհուրդին։  կ'աշխատակցի Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթին։  

## Մահը
Հիւանդութենէ մը ետք, Վահէ Արծրունի աչքերը կը փակէ 17 Յունիս 1958-ին։

## Գործերը
Հրատարակած է երեք արարով թատերախաղ մը «Նարրիկ իշխան»ի կեանքէն եւ վիպակ մը։ Ձգած է բաւական անտիպ գրութիւններ։

Հեղինակն է երեք աշխատութիւններու՝ «Հայ-տաճկական պատերազմը», «Հայ սպայութիւնը» եւ «Շատախ», որոնք հետագային, իր աղջկան Յուշիկ Արծրունիի մեկենասութեամբ ամփոփուած են մէկ գիրքի մէջ եւ հրատարակուած 2002-ին, Երեւան։  19 Սեպտեմբեր 2002-ին, Հ․Հ․ԳԱԱ Պատմութեան հիմնարկին մէջ, գիրքին ներկայացումը տեղի կ'ունենայ, ուր ելոյթ կ'ունենայ գիրքին խմբագիր եւ «Ամերիկայի Ձայն»ի աշխատակից, միջազգային հաղորդավար եւ հայկական բաժնի խմբագիր Նորայր Պահլավունի (Ուաշինկթըն)։

## Տե՛ս նաեւ

* Սօս Վանի

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Ամէնուն Տարեգիրք», Կարօ Գէորգեան, 1959 տարի, Մահագրութեան բաժին։

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրագէտներ
Ստորոգութիւն:1884 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:1958 մահեր
ՕԹԱՆ

**Հիւսիս-Աթլանթեան Դաշինքի Կազմակերպութիւն** (անգլերէն՝ North Atlantic Treaty Organization, ֆրանսերէն՝ Organisation du traité de l'Atlantique nord), Հիւսիս-Աթլանթեան պայմանագիրը ստորագրած անդամ-երկրներու ստեղծած ռազմաքաղաքական կազմակերպութիւն, որու նպատակն է հետապնդել հաւաքական անվտանգութեան եւ պաշտպանութիւն պարտականութիւններու իրականացումը։ Յաճախ կ'անուանուի ՕԹԱՆ կամ ՆԱՏՕ ֆրանսերէն կամ անգլերէն բառերու հապավումով, բայց յաճախ կը կիրառուի **Աթլանթեան Դաշինք** անուանումը կամ աւելի կարճ՝ **Ալիանս** կամ **Դաշինք**։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջազգային յարաբերութիւններ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Կիմ Աղաբէկեան

**Կիմ Աղաբէկեան** (), հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1994), Երեւանի պետական համալսարանի հայ նորագոյն գրականութեան ամպիոնի փրոֆէսոր (2006), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ (1978)։

Ծնած է 1938 թուականին, Սիւնիքի Հարժիս գիւղին մէջ: Գրած է Գուրգէն Մահարիին, Յակոբ Օշականին, Հրանդ Մաթեւոսեանին եւ 20-րդ դարու երկրորդ կէսի հայ արձակին` նուիրուած ուսումնասիրութիւններ:

Աղաբէկեան Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ էր: Գրական մամուլին մէջ հանդէս եկած է ժամանակակից հեղինակներու գործերուն վերաբերող յօդուածներով:

Բացի Երեւանի պետական համալսարանէն` Կիմ Աղաբէկեան դասաւանդած է նաեւ Պէյրութի Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին եւ Գորիսի պետական համալսարանին մէջ:

## Պարգեւներ

* Մովսէս Խորենացիի մետալ, 2013,
* Հայաստանի գրողներու միութեան «գրական վաստակի համար» մետալ,
* Ակսել Բակունցի անուան յուշամետալ,
* ԵՊՀ ոսկէ մետալ, 2008։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստեփան Թոփչեան

**Ստեփան Թոփչեան** (), գրականագէտ, հրապարակախօս, արուեստաբան, նկարիչ, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու, 1967 թուականէն Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ։

Որդին է գրականագէտ Էդուարդ Թոփչեանի, եղբայրը` գրող, գրաքննադատ Ալեքսանդր Թոփչեանի, հայրը` բանասէր, թարգմանիչ Արամ Թոփչեանի եւ գեղարուեստական ղեկավար Էդուարդ Թոփչեանի:

## Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Ծնած է 1937-ին, Երեւան: Աւարտած է Երեւանի Խ. Աբովեանի անուան հայկական մանկավարժական հիմնարկի պատմալեզուագրական բաժանմունքը:

1959-ին աշխատած է Արտասահմանեան երկիրներու հետ բարեկամութեան եւ մշակութային կապի հայկական ընկերութեան մէջ, 1960-1966-ին` Գիտութիւններու ակադեմիայի Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկին մէջ, 1967-1976-ին եղած է Գիտութիւններու ակադեմիայի փիլիսոփայութեան եւ իրաւունքի հիմնարկի, ապա հայ փիլիսոփայութեան պատմութեան բաժինի աւագ գիտաշխատող, իսկ 1976-1979-ին` «Հայկական սովետական հանրագիտարան»-ի գլխաւոր փոխխմբագիր:

1979 թուականէն աշխատած է «Սովետական գրող» հրատարակչութեան մէջ, սկիզբը իբրեւ Գեղարուեստական արձակի խմբագրութեան, ապա` իբրեւ Հայ դասական գրականութեան բաժինի վարիչ:

1966-ին պաշտպանած է ատենախօսութիւն «Շիրվանզադէի էսթետիկական հայեացքները» թեմայով եւ դարձած բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու:

1993-էն մասամբ բնակութիւն հաստատած է Միացեալ Նահանգներու մէջ` աշխուժ կերպով աշխատակցելով ամերիկահայ մամուլին: Վերջին տարիներուն պարբերաբար ապրած ու ստեղծագործած է Հայաստանի մէջ:

## Աշխատութիւններ
Անոր հիմնական աշխատութիւններէն են` «Շիրվանզադէի էսթետիկան» (1963), «Րաֆֆու էսթետիկական հայեացքները» (1971), «Հայ նոր գրականութեան պատմութեան» «Դանիէլ Վարուժան» գլուխը (հատոր 5, 1979), «Անհունի անդրադարձը» (1982) ու «Կերպ եւ իսկութիւն» (1985) գրականագիտական ուսումնասիրութիւններու ժողովածուները, «Հայ քննադատութեան պատմութեան» «Յովհաննէս Թումանեան» գլուխը (հատոր 2, 1998), «Ապագայի յիշողութիւնը» (երկու հատոր, 2003) եւ «Կարիճի տարի» (2016) հրապարակախօսական յօդուածներու ժողովածուները, «Կեանք դարերի համար/Աւետիս Ահարոնեանի կեանքը» (2003) եւ «Յովսէփ Էմին» (2017) մենագրութիւնները: Իսկ Թոփչեանի վերջին՝ «Երուանդ Քոչար» մենագրութիւնը հրատարակուած է 2021-ին: 

Անտիպ մնացած է Լեսսինքի «Լաոքոոնի»` գերմաներէնէ հայերէն թարգմանութիւնը` ծաւալուն ուսումնասիրութեամբ, եւ Ուիլեամ Հոկարտի «Գեղեցկութեան վերլուծութիւն» հետազօտական շարքին մասին ուսումնասիրութիւնը:

Հեղինակ է հարիւրաւոր յօդուածներու, որոնք տպագրուած են հայ ու արտասահմանեան մամուլին մէջ, եւ բազմաթիւ գիրքերու յառաջաբաններու: Անոր յօդուածները լոյս տեսած են նաեւ «Ազդակ»-ի եւ «Բագին»-ի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հրապարակային Երեկոյ՝ Նուիրուած Ստեփան Թոփչեանի «Կարիճի Տարի» Հատորին
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ժետտա

**Ժետտա** (), քաղաք Սէուտական Արաբիոյ արեւմտեան մասին մէջ, Կարմիր ծովու ափին։ Ունի 4,6 միլիոն բնակչութիւն (2021), եւ կը համարուի երկիրին երկրորդ մեծ եւ Մեքքա մարզին ամէնէն մեծ քաղաքը։ Քաղաքը ունի նաւահանգիստ Կարմիր ծովու ափին, ուրկէ ալ բեռնաւորուած նաւերը կ'երթան դէպի Մատինա եւ Մեքքա։ Ժետտա կը համարուի նաեւ Սէուտական Արաբիոյ առեւտրային մայրաքաղաքը։

## Ծանօթագրութիւններ
Քաապա

աջից|մինի|260x260փքս|Քաապայի յատակագիծը
**Քաապայի տաճար** (), խորանարդաձեւ կառոյց Մեքքայի կեդրոնը, իսլամներու գլխաւոր սրբավայրը։ Վաղ ժամանակներէն սկսեալ ողջ աշխարհի իսլամները աղօթելու ատեն կ'ուղղուին դէպի Քաապա։ Ըստ իսլամներու՝ Քաապան Ալլահին առաջին տունն է, որ կը խորհրդանշէ իսլամներու միասնութիւնը. իսլամները դէպի Մեքքա կ'ուղղեն իրենց սիրտերն ու մարմինները։

Ի սկզբանէ եղած է հեթանոսական տաճար, ուր գոյութիւն ունեցած են արաբական տարբեր կուռքեր։ Մուհամմէտ մարգարէին` Մեքքայէն Մատինա (Եասրիպ) փախուստի ժամանակաշրջանին՝ 622, իսլամները աղօթելու ատեն կ'ուղղուէին Երուսաղէմ, իսկ Մեքքայի ազատագրումէն ետք՝ Քաապա։
## Պատմութիւն
աջից|frameless|212x212փքս
Ըստ Աւանդութեան՝ երբ կը ծնի Աբրահամի եւ Հաժարի որդի Իսմայիլը, Աբրահամի միւս կինը՝ Սառան, կը նախանձի ու ու Աբրահամէն կը խնդրէ, որ զիրենք հեռու տեղ մը ուղարկէ։ Այն ատեն ամենազօր Ալլահ (Աստուած) կը լուսաւորէ Աբրահամի միտքը (արաբերէն՝ Իպրահիմ), որ ան զիրենք տանի Մեքքա, ուր մերթ ընդ մերթ կ'այցելէր զիրենք։ 

Օր մը, Աբրահամ կը տեսնէ, թէ Իսմայիլ նետեր կ'արձակէր Զամզամ աղբիւրին մօտակայքը։ Ան կ'ըսէ, թէ Ալլահ հրամայած է, որ հոն տուն մը կառուցուի։

Այսպիսով՝ Աբրահամ եւ Իսմայիլ կը կառուցեն Ալլահին Տան պատերը։

Մէկ այլ աւանդութեան համաձայն՝ Քաապան կառուցած էր Ադամը, իսկ Աբրահամն ու Իսմայիլը միայն վերակառուցած են զայն։ Կը պատմուի նաեւ, որ քարերը ուղարկուած են դրախտէն եւ անոնց գոյնը ձիւնի պէս սպիտակ եղած է, սակայն մարդոց մեղքերը զանոնք սեւցուցած են:
## Ծանօթագրութիւն
Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններ (2021)

**Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններ (2021)**, Հայաստանի Ազգային Ժողովի 8-րդ գումարման արտահերթ ընտրութիւններ, որոնք տեղի ունեցած են 20 Յունիս, 2021-ին։ Այս ընտրութիւնները նախատեսուած էին 9 Դեկտեմբեր, 2023-ին, սակայն 2020-ի Արցախեան երկրորդ պատերազմէն ետք Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած քաղաքական տագնապին պատճառով ընտրութիւնները տեղի ունեցած են աւելի կանուխ։

## Նախապատմութիւն
44-օրեայ պատերազմէն ետք, 9 Նոյեմբեր 2020-ին, Հայաստանի վարչապետ Փաշինեան, Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութին եւ Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ կը ստորագրեն զինադադարի համաձայնագիր մը: Արցախի տարածութեան 45% արդէն իսկ ազերի զինուած ուժերու կողմէ գրաւուած էր, սակայն այս պայմանագիրին հետեւանքով Արցախի շուրջ 75%-ը կը յանձնուի Ազրպէյճանի: Զինադադարին համաձայնութեան ստորագրման երեկոյեան, Երեւանի մէջ Փաշինեանի եւ համաձայնութեան դեմ մեծ ցոյց մը տեղի կ'ունենայ: Ցուցարարները կը յաջողին մտնել ազգային ժողովին շէնքը:

Յաջորդող քանի մը ամիսներուն, Փաշինեանի հրաժարականը պահանջող ցոյցերը եւ կոչերը չեն դադրիր: 25 Փետրուար 2021-ին Հայաստանի զինուած ուժերու գլխաւոր շտաբ՝ Օննիկ Գասպարեան եւ 40-է աւելի այլ բարձրաստիճան զօրավարներ կը պահանջեն Փաշինեանի հրաժարականը: Փաշինեան այս մէկը իբր պետական հարուած կը նկարագրէ, սակայն բանակի զօրաշարժ տեղի չ'ունենար: Գասպարեան կ'արձակուի իր պաշտօնէն:

25 Ապրիլին Փաշինեան կը յայտարարէ իր հրաժարականը:

10 Մայիսին խորհրդարանը երկրորդ անգամ Փաշինեանը իբր վարչապետ չ'ընտրեր ու Հայաստանի եօթներորդ Ազգային ժողովը կը լուծուի օրէնքի ուժով։

Այսպիսով արտակարգ ընտրութիւններ կը յայտարարուին 20 Յունիսին:

## Ընտրակարգ
Պատգամաւորի թեկնածուն պէտք է նուազագոյնը 25 տարեկան ըլլայ, վերջին 4 տարուան ընթացքին պէտք է ունենայ միայն Հայաստանի քաղաքացիութիւն, մշտապէս ապրած ըլլայ Հայաստանի մէջ, ունենայ ընտրական իրաւունք եւ տիրապետէ հայերէն լեզուին։ Հայաստանի Սահմանադրութեան համաձայն, Ազգային ժողովը կ'ընտրուի ամէն 5 տարի եւ պէտք է ունենայ առնուազն 101 պատգամաւոր:

## Կուսակցութիւններ եւ դաշինքներ
4 դաշինքներ եւ 23 կուսակցութիւններ կը ներկայացնեն իրենց փաստաթուղթերը Հայաստանի կեդրոնական ընտրական յանձնաժողովին, ընտրութիւններուն արձանագրուելու համար: 2018-ի ընտրութիւններուն հետ բաղդատած, ուր միայն 2 դաշինք եւ 9 կուսակցութիւն մասնակցած էր, թեկնածուներուն թիւը շատ կը բարձրանայ: Բազմաթիւ կուսակցութիւններ եւ դաշինքներ Հայաստանի Արցախեան երկրորդ պատերազմին պարտութենէն ետք կը հիմնուին: 

## Արդիւնքներ
Յունիս 21-ին Հայաստանի կենդրոնական ընտրական յանձնաժողովը հետեւեալ արդիւնքները կը յայտարարէ՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կը ստանայ 53.96% եւ 72 նիստ խորհրդարանի մէջ, «Հայաստան» դաշինքը 18.8% եւ 27 նիստ, իսկ «Պատիւ Ունեմ» դաշինքը 5.23% եւ 6 նիստ:

## Ծանօթագրութիւններ
Ներազդակներ (Հորմոններ)

մինի|աջից|Ձախէն՝ Հորմոններու յետադարձ կապը տարեց կնոջ մօտ: Աջէն՝ Auxin-ը տերեւներէն արմատներ կը տեղափոխուի Arabidopsis thaliana-ին մէջ:
աջից|մինի|180x180փքս|Ատրենալինը այն հորմոնն է, որ կ'արտադրուի անմիջապէս, երբ մակերիկամները ուղեղէն ազդանշան կը ստանան, որ ճնշիչ իրավիճակի մէջ կը գտնուին:
**Հորմոնները** (, *ազդակ* բառէն) կարգաւորիչ կենսաքիմիական բաղադրութիւններու տեսակներ են, որոնք կ'արտադրուին իւրայատուկ բջիջներու, գեղձերու եւ/կամ հիւսուածքներու կողմէ, որոնք կը կազմեն օրկանիզմի ներզատական համակարգը։ Համադրումէն ետք այս նիւթերը կը ներզատուին արեան մէջ եւ կը տարածուին ամբողջ օրկանիզմին, յառաջացնելով շարք մը բնախօսական եւ վարքային փոփոխութիւններ (մարսողութիւն, նիւթափոխանակութիւն, աճ, բազմացում, տրամադրութեան փոփոխութիւն եւ այլն)։  

Հորմոնի միայն շատ չնչին քանակ անհրաժեշտ է բջիջի նիւթափոխանակութեան փոփոխութեան համար։ Ըստ էութեան, հորմոնները քիմիական ազդանիւթեր են, որոնք ազդակը մէկ բջիջէն կը տեղափոխեն դէպի միւսը։  

## Ծանօթագրութիւններ
Սարգիս Շնորհալի

**Սարգիս Շնորհալի** Սարգիս Մեկնիչ, (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԲ. դարու հայ մատենագիր։

Ուսումը ստացած է Կարմիր վանքին մէջ, հետագային հաստատուած է Քարաշիթի վանքը (Կիլիկիա), նուիրուելու համար առանձնական հոգեւոր եւ ուսումնական կեանքի, կարդալով ու խորհրդածելով Ս. Գիրքը, ինչպէս նաեւ Ս. Յովհան Ոսկեբերանի հոգելից ճառերը։ 

Իր մէջ փափաք կ'արթննայ ձեռնարկելու մեկնողական գրութեան մը, նկատի առնելով, որ Պօղոս առաքեալի գրութիւններէն դուրս եղող միւս առաքելական թուղթերը յաճախ անտեսուած են մեկնիչներէն, կ'որոշէ մեկնութիւնը ընել հայերէն լեզուով` 7 առաքելական նամակներուն, այսինքն՝ Պետրոսի երկու թուղթերուն, Յովհաննէսի երեք թուղթերուն, Յակոբի եւ Յուդայի մէկական թուղթերուն։ Այս գրութիւնը աւարտած է 1156-ին, ինչպէս ինք կ'ակնարկէ յիշատակարանին մէջ։ Սակայն, զգալով որ աշակերտներուն համար աւելի համառօտ գրութիւն մը աւելի օգտակար կրնայ դառնալ, Սարգիս, 10 տարիներ ետք` կը կատարէ նոյն մեկնութեան համառօտութիւնը. Հնգետասան եւ վեց հարիւր հայոց թուին, այսինքն 615 հայոց թուականին, որուն վրայ աւելցնելով 551, կը ստանանք 1166 թուականը։

Այդ տարին արդէն Սարգիս Շնորհալի ինքզինք կ'որակէ ծեր, ուստի վստահաբար 70-ի մօտ ըլլալու է իր տարիքը։ Ան կը խնդրէ նաեւ, որ ընթերցողները չանտեսեն երկար ժամանակէ ի վեր ուսումնասիրուած այս գործը, այլ, ինչպէս կ'ըսէ ինք, ընդունին իբրեւ փուշէն` վարդ, տատասկէն` թուզ, մորենիէն` խաղող, խոր ձորէն` պատուական մարգարիտ...։

Սարգիս Շնորհալիի գրութիւնը ունի բոլոր յատկութիւնները մեկնողական գրուածքի մը՝ Ողջամիտ վարդապետութիւն, եռանդուն լեզու եւ լուրջ քննութիւն ամէն մի բառի ու նախադասութեան։ Գրական գործունէութեան մէջ հետեւած է արեւելեան քրիստոնէական եկեղեցւոյ հայրեր՝ Գրիգոր Աստուածաբանին, Բարսեղ Կեսարացիին եւ Եփրեմ Ասորիին։ Հեղինակած է շարք մը ճառեր, խրատներ եւ աստուածաբանական երկերու մեկնութիւններ։ Լեզուին գեղեցկութեան եւ խորիմաց վարդապետութեան համար ստացած է «Շնորհալի» մականունը։ Սարգիս Շնորհալիի գործերէն նշանաւոր է յատկապէս «Մեկնութիւն Կաթողիկեայց»ը։

Ունի պերճախօս լեզու մը եւ ամէն հնարք ու ջանք կը գործածէ համոզելու մարդը, որ իր սրտէն խլէ ամէն տեսակի արմատացած կիրքերը։ Կը գործածէ նաեւ անուշ լեզու մը երբ կը դրուատէ առաքինութիւնները։

Առաջին տպագրութիւնը տեղի ունեցած է Կ.Պոլսոյ մէջ` 1744-ին, երկուքը միասին, ընդլայնուածը եւ համառօտը։ Իրեն կ'ընծայուի նաեւ Եսայի մարգարէի գիրքին մեկնութիւնը, ինչպէս նաեւ ճառ մը Առաջաւորաց Պահքին վրայ, խնդրուած Պահլաւունի կաթողիկոսէն: Սակայն այս երկու գրութիւններն ալ կորսուած են ու չեն հասած մեր ձեռքը։ Լեզուն կը դասուի հին դասական գրութիւններու համարժէք, սակայն բաւական կը տարբերի Ե. դարու ոսկեղէն գրաբարէն։

Ստորոգութիւն: Հայ մատենագիրներ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Կուժով աղջիկը (քանդակ, Երեւան)

մինի|'''«Կուժով աղջիկը»'''
**«Կուժով աղջիկը» բարձրաքանդակ**, կը գտնուի  Երեւանի` Աբովեան պուրակի Քանաքեռ տանող ճանապարհի սկզբնամասին: Տեղադրուած է 1939 թուականին։ Ընդգրկուած է Երեւանի «Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ»-ին։

## Հեղինակ

* Քանդակագործ՝ Այծեմնիկ Ուրարտու

## Տուեալներ
Քանդակը կառուցուած է պազալդէ «երկաթաքար», բարձրութիւնը 1,8 մեթռ է։

## Պատմութիւն
«Կուժով աղջիկը» բարձրաքանդակը տեղադրուած է 1939 թուականին Աբովեան պուրակի Քանաքեռ տանող ճանապարհի սկզբնամասին։ Ըստ նշանակութեան աղբիւր-յուշարձան է. աղջկան թեւին տակ դրուած կուժէն ջուր պիտի հոսէր. «...Պէտք է պատկերացնել, թէ ինչպիսի հաճոյք կրնայ պատճառել ծարաւ անցորդի մը խմելու այդ կենսուրախ աղջկան գրկած կուժէն հոսող աղբիւրի սառնորակ, զուլալ ջուրը»։ Երկար տարիներ յուշարձանը անուշադրութեան մատնուած է  եւ վերականգնման կարիքը ունի, աղբիւրը չի գործեր։

## Աղբիւրներ

* Ե. Մարտիկեան «Այծեմիկ Ուրարտու», Ե., 1967, էջ 18
Թեքսաս

**Թեքսաս** (անգլերէն՝ Texas), նահանգ ԱՄՆ-ի հարաւային մասին մէջ։ Թեքսաս բնակչութեամբ եւ տարածութեամբ երկրորդն է Միացեալ Նահանգներուն մէջ։ Նահանգը կը գտնուի Միացեալ Նահանգներու Հարաւ կեդրոնական մասին մէջ, անիկա սահմանակից է Մեքսիքոյին հարաւէն, Նիու Մեքսիքօ նահանգին արեւմուտքէն, Օքլահոմային հիւսիսէն, Արկանզասին հիւսիս արեւելքէն եւ Լուիզիանային արեւելքէն։ Թեքսասի տարածութիւնը կը կազմէ 696241 Քմ քառակուսի, իսկ բնակչութիւնը 26,9 միլիոն (Յուլիս 2014)։

Հյուսթըն Թեքսասի ամէնէն մեծ քաղաքն է եւ չորրորդ ամէնէն մեծը՝ ԱՄՆ-ի մէջ, մինչ Սեն Անթոնիոն երկրորդ մեծագոյնն է նահանգին մէջ եւ եօթներորդ մեծագոյնը՝ ԱՄՆ-ի մէջ։ Միւս մեծ քաղաքներն են Էլ Փասօն եւ Օսթինը, որոնք նահանգին կեդրոնն են։ Թեքսասի մականունն է *Lone Star State*, որպէսզի ընգծուի այն հանգամանքը, որ Թեքսաս եղած է նախկին անկախ պետութիւն մը եւ Մեքսիքոյէն անկախութիւն ստացած է ։ Նահանգին անուանումը եկած է «Tejas» բառէ, որ կը նշանակէ ընկեր։
## Ծանօթագրութիւններ
Այծքաղ

մինի|աջից|Այծքաղներ
**Այծքաղ**, եղջերաւորներու ընտանիքին պատկանող, որոճացող եւ երկկճղակաւոր կաթնասուն անասուն:

## Փոքր Այծքաղները
Փոքր այծքաղները, որոնք վիթեր կ'անուանուին, շատ բարեկազմ են, ունին բարակ ոտքեր, նրբագեղ վիզ եւ շատ թեթեւաքայլ են։ Գլխաւորաբար տարածուած են Ափրիկէի, աւելի քիչ՝ Հարաւային եւ Կեդրոնական Ասիոյ, Եւրոպայի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ։ Կ'ապրին անապատներուն, անտառային եւ ալպեան գօտիներուն ու տափաստաններուն մէջ։
մինի|աջից|Սաւանայի սեւ այծքաղ
### Արտաքին նկարագիր
Անդրկովկասի վիթերէն նշանաւոր է Ճէյրանը։ Անոր մարմինին երկայնքը 95-115 սմ. է, կշիռքը կը հասնի մինչեւ 33 քկ.։ Արուները ունին սեւ, քնարաձեւ, մինչեւ 40 սմ. երկարութեամբ օղակաձեւ հաստ եղջիւրներ (էգերը չունին)։ Կրնան վազել մինչեւ 60 քմ/ժ արագութեամբ։ Կ'ապրին խումբերով (ամրան՝ 3-5, ձմրան՝ 10-20 անասուն)։ Ապրիլ-Մայիսին էգը կ'ունենայ 1-2 ձագ։ Կեանքին տեւողութիւնը 6-7 տարի է։
մինի|ձախից|Հնդկական այծքաղներ
*Սայկա* այծքաղը վիթէն շատ տարբեր է. ունի մեծ գլուխ՝ փքած եւ փափուկ քիթով, սուր հոտառութիւն, ուժեղ եւ մկանոտ կարճ ոտքեր։ Սակայն *Սայկա*ն կրնայ 1 ժամուան ընթացքին աւելի քան 70 քմ տարածութիւն ունեցող տափաստաններ կտրել-անցնիլ։ Կ'ապրի Մոնկոլիոյ, Արեւմտեան Չինաստանի, Ղազախստանի եւ ստորին Վոլկայի տափաստաններուն ու կիսանապատներուն մէջ։

Այծքաղներուն միսը, մորթն ու եղջիւրները կ'օգտագործուին, ուստի այծքաղներու բազմաթիւ տեսակներ որսի առարկայ կը դառնան, որուն պատճառով անոնց թիւը հետզհետէ կը նուազի։ Ներկայիս այդ անասունները հսկողութեան տակ կը գտնուին։ Այծքաղներու շարք մը տեսակներ կը պահպանուին գլխաւորաբար արգելոցներու մէջ։ Հայաստանի հանրապետութեան մէջ գտնուող ճէյրանները եւս կը պահուին արգելոցներու մէջ։

Այծքաղներու տարբեր տեսակներ կան. ամէնէն մեծերը կովու մեծութեամբ ափրիկեան եզնայծերն են, իսկ ամէնէն փոքրերը, որոնք նոյնպէս ափրիկեան են, նապաստակի մեծութիւն ունին։
## Արտաքին յղումներ
*Այծքաղ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Աւազամուկ

աջից|մինի|Աւազամուկ
**Աւազամուկ** (լատ.՝ Gerbillinae), կրծողներու ընտանիքէն։ Կ'ընդգրկէ շուրջ 18 ցեղ եւ 80 տեսակ։ Հայաստանի մէջ կարելի է հանդիպիլ աւազամուկերու չորս տեսակի՝ պարսկական, Վինոկրատովի, փոքր ասիական եւ Տալի։
ձախից|մինի

## Արտաքին տեսք
Մարմինին երկայնքը 5-20 սմ է, պոչինը՝ 3- 24, 5 սմ։ Արտաքնապէս կը նմանի առնէտներուն, բայց պոչը մազակալած է եւ կը վերջանայ ընդհանրապէս արտայայտուած եւ սեւ վրձնիկով։
Յետին վերջոյթները աւելի երկար են, քան առջեւինները։ Որոշ աւազամուկեր կը շարժին ցատկելով։ Մորթին գոյնը դեղնաաւազագոյնէն գորշաաւազագոյնի մութ երանգներով է, փորին մասը՝ աւելի բաց։

## Սնունդ եւ բնակավայր
մինի|ձախից
Գլխաւորաբար կը սնանին բուսական կերերով, բոյսերու կանաչ մասերով եւ սերմերով։ Կարգ մը տեսակներ ձմրան պաշար կը հաւաքեն:  Կը բնակին անապատային, կիսանապատային եւ չոր տափաստանային գօտիներու մէջ (մինչեւ 2200 մ բարձրութիւններու մէջ), ուր յաճախ գերիշխող են։ Տեսակներուն մեծամասնութիւնը կը վարէ գաղութային, միւսները՝ կիսագաղութային կամ մենակեաց կեանք։ Կը բնակին գետնափոր, յաճախ՝ բարդ կառոյցով բուներու մէջ։ Գործունեայ են ամբողջ տարին, յատկապէս՝ մթնշաղին եւ գիշերը։

## Բազմացում եւ զարգացում
Կը բազմանան տարին 3-4 անգամ (Հայաստանի մէջ՝ 2-3), իւրաքանչիւր անգամ կ'ունենան մինչեւ 11 ձագ։

Աւազամուկերը վնասակար են, կը փճացնեն ցանքերը, երկաթուղիներու եւ ոռոգիչ ջրամբարներու հողաթումբերը, ինչպէս նաեւ կարգ մը վարակիչ հիւանդութիւններ կը փոխադրեն։

## Աղբիւրներ
* CMDC C111 "Normative Biology Diseases Gerbils"—Division of Comparative Medicine, Office of Research & Innovation, University of South Florida
* McKenna, M. C. and S. K. Bell. 1997. *Classification of Mammals above the Species Level*. Columbia University Press, New York.
* Musser, G. G. and M. D. Carleton. 1993. "Family Muridae".  pp.501–755 in *Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference*. D. E. Wilson and D. M. Reeder, eds. Smithsonian Institution Press, Washington, D.C.
* Nowak, R. M. 1999. *Walker's Mammals of the World, Vol. 2*. Johns Hopkins University Press, London.
* Pavlinov, I. Ya., Yu. A. Dubrovskiy, O. L. Rossolimo, E. G. Potapova. 1990. *Gerbils of the World*. Nauka, Moscow.

Ստորոգութիւն:Կրծողներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով