open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հռիփսիմեանց Կոյսեր

**Հռիփսիմեանց կոյսեր** սուրբ Հռիփսիմեանց եւ սուրբ Գայանեանց կոյսեր (նահատակուած են 301 թուականին, Վաղարշապատ), քրիստոնեայ վկաներ, նահատակներ։ Հռիփսիմեանց կոյսերը առաքինազարդ վանական կեանք վարած են Հռոմի մէջ, իրենց մայրապետի՝ Գայանէ կոյսի առաջնորդութեամբ։ Հռոմի Տիոկղետիանոս կայսրի (284-305) հալածանքներէն խուսափելով, ի վերջոյ ապաստանած են Հայաստանի մէջ (Վաղարշապատի Հնձանք շրջանին մէջ)։ Աւանդութիւնը հալածանքներու պատճառը կը համարէ այն, որ կոյսերուն գեղեցկուհին երկնաւոր հարս Հռիփսիմէն, հրաժարած է Տիոկղետիանոս կայսրի առաջարկներէն՝ դառնալու անոր կինը եւ Հռոմի կայսրուհին։

[մինի|աջից|[Սուրբ Հռիփսիմէ ]]

Կայսրը լուր կը յղէ հայոց Տրդատ Գ. Մեծ թագաւորին, որ գտնէ Հայաստանի մէջ ապաստանած կոյսերը եւ վերադարձնէ Հռոմ, բայց եթէ ուզէ, կրնայ նոյնիսկ կնութեան առնել Հռիփսիմէն։ Տրդատ թագաւոր գտնելով կոյսերը ու տեսնելով Հռիփսիմէի գեղեցկութիւնը, ինքն ալ նոյնը կը ցանկայ։ Հռիփսիմէն կը հրաժարի Տրդատէն ալ։ Այդ պատճառաւ անոր կ'ենթարկեն անլուր չարչարանքներու, կը կտրեն լեզուն, աչքերը կը հանեն եւ քարատելով կ'այրեն։ Կը սրահարեն նաեւ Հռիփսիմէի 32 հաւատակից վկայները։ Սրբուհիներու մարմինները 9 օր կը մնան անթաղ, մինչեւ որ Խոր Վիրապէն դուրս եկած Գրիգոր Լուսաւորիչը կ'ամփոփէ անոնց մարմինները տապաններու մէջ ու կը թաղէ իրենց նահատակութեան վայրերուն մէջ, Հռիփսիմէն՝ իր հաւատակիցներուն հետ, Գայանեանց կոյսերը՝ առանձին, իսկ հիւանդութեան պատճառով Հնձանք շրջանի միակ մնացած կոյսը՝ Հնձանքի մէջ, ուր յետագային Նահապետ Ա Եդեսացի կաթողիկոսը կը կառուցէ Սուրբ Շողակաթ վանքը։

Սուրբ Հռիփսիմէի վկայարանի վրայ Կոմիտաս Ա. Աղցեցի կաթողիկոսը 618 թուականին կառուցած է Էջմիածնի Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցին, որու խորանի գետնայարկ մատուռին մեջ այսօր զետեղուած կը մնայ սրբուհիի տապանը։ Իսկ Եզր Ա. Փառաժնակերտցի կաթողիկոսը Սուրբ Գայանեանց կոյսերու մատուռին մէջ բարձրացուցած է Էջմիածնի Սուրբ Գայանէ վանքը։ Այս տաճարներու ներքոյ մեծամեծ քարերով շինուած գետնափորեր կան, ուր ամփոփուած են կոյսերու ոսկորները։

Հայաստան եկած կոյսերու թիւը, ըստ Ագաթանգեղոսի, 70-էն աւելի էր, նահատակուածներու թիւը՝ 37։ Յանուանէ յիշատակուած են Հռիփսիմէն, Գայանէն, Նունէն, Շողակաթը եւ Մարիանէն։ Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչը Հռիփսիմեանց կոյսերը դասած է սուրբերու շարքին։ Որպէս սուրբեր Հռիփսիմէն եւ Գայանէն կը նշուին ո՛չ միայն հայերէն, այլեւ յունարէն, լատիներէն, արաբերէն, ղպտիերէն, ռուսերէն յայսմաւուրքներուն մէջ։

Հռիփսիմեանց կոյսերու նահատակութիւնը հիմք հանդիսացած է հայ քրիստոնէական գրականութեան վաղ յուշարձաններէն մէկուն՝ Հռիփսիմեանց վկայաբանութեան համար, որ անցնելով Ագաթանգեղոսի եւ Մովսէս Խորենացիի պատմութիւններուն մէջ, լայն տարածում ունեցած է ինչպէս հայ, այնպէս ալ ողջ միջնադարեան քրիստոնէական գրականութեան մէջ։

Սուրբ Հռիփսիմէ վանքի օծման կապակցութեամբ 618 թուականին Կոմիտաս Ա. Աղցեցի կաթողիկոսը գրած է Սբ. Հռիփսիմեանց կոյսերուն նուիրուած շարականը.

Հայ եկեղեցին Սբ. Հռիփսիմեանց կոյսերու յիշատակը կը տօնէ Ս. Յարութեան յաջորդող Կիրակիէն ետք՝ Երկուշաբթի օրը։

## Պատկերասրահ

Hripsime3.jpg|Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցի (Էջմիածին)
Shoghakat Church, Ejmiadsin.JPG|Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի
Surb Gayane Church.JPG|Սուրբ Գայանէ եկեղեցի


Ստորոգութիւն:Կրօն
Հռոդոսի Պաշարում (1480)

**Հռոդոսի երկրորդ պաշարումը** — Հռոդոս կղզիի մէջ պաշարումը Օսմանեան կայսրութեան կողմէ, 1480-ին։

## Նախապատմութիւն

Հռոդոս կղզին 1444-ին արդէն կրցած էր յաջողութեամբ դիմադրել թուրքերու գրոհին։ Թուրքերու գրոհներուն պատճառով, դրացի Թիլոս եւ Խալկի կղզիներու բնակիչները Հռոդոս տեղափոխուեցան 1470-1475 թթ.:

## Պաշարման սկիզբը եւ ընթացքը
23 Մայիս 1480-ին, թրքական նաւատորմը Հռոդոսին մօտեցաւ։ Թուրքերու թուաքանակը կը հասնէր 15-25 մինչեւ 70 հազար մարդու եւ 16 նաւեր կը գործէին, երբ կղզին կը պաշտպանէր ընդամէնը 500 ասպետ եւ զինակիր, 2-3 հազար վարձկան եւ աշխարհազօրային։ Պաշտպաններու առաւելագոյն թուաքանակը կը հասնէր 7 հազար մարդու: Պաշտպանութիւնը կը ղեկավարէր Հիւանդախնամներու միաբանութեան առաջնորդ Պյեռ դ'Օբյուսսոնը։

Օսմանցիներու առաջին ռազմավարական նպատակն էր գրաւել Սուրբ Նիկողայոսի աշտարակը։ Ըստ տեղեկութիւններու, աշտարակը ամէն օր կ'ընդունէր 1000 հրետանային կրակոց, սակայն պաշարուածները կրնային դիմակայել: Երկրորդ փորձը արեւելքէն կատարուեցաւ, Աքանդիայի ծոցէն։ Սակայն հիւանդախնամները յաջողեցան պաշտպանական ամրութիւններ փորել եւ մեծ զոհերու գնով պաշտպանել աշտարակը։
 
27 Յուլիսին հիմնական ճակատամարտը տեղի ունեցաւ։ Մօտ 2500 ենիչերիներ յաջողեցան իտալական աշտարակը գրաւել եւ հրէական թաղամաս ներխուժել։ Թուրքերը մտան քաղաք, բայց 4 հազար մարդ կոտորեցին եւ փախուստի մատնեցին։ Միաբանութեան առաջնորդը նիզակով վիրաւորուեցաւ: Ըստ աւանդութեան, թուրքերու փախուստի պատճառներէն մէկը հանդիսացաւ ամրոցներու պատերէն կախուած Յիսուսի պատկերով դրօշերը։ Իսլամը կ'արգիլէ պատկերել մարդուն եւ շատ թուրքեր վախցան։

## Արդիւնքներ
17 Օգոստոս 1480-ին թրքական նաւատորմը լքեց կղզին։ Մեհմետ II-ը կը պատրաստուէր գրաւել Հռոդոսը որոշ ժամանակ ետք, սակայն 1481-ին մահացաւ։ Հռոդոսը մնաց հիւանդախնամներու տիրապետութեան տակ տակաւին 42 տարի։

## Գրականութիւն
* Elias Kollias, *The knights of Rhodes - the palace and the city* (Athens, 1994)
* Eric Morse, *Crusader knights, Turks and Byzantines* (Toronto, 2003)
* Erik Svane & Dan Greenberg, *Croisade vers la Terre Sainte* (Geneva, 2007)
* Smith, Robert Doulgas and DeVries, Kelly (2011), *Rhodes Besieged. A new history*, Stroud: The History Press, ISBN 978-0-7524-6178-6

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպա 1480-ին
Ստորոգութիւն:Օսմանեան Կայսրութեան Ճակատամարտներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդախնամներու Միաբանութեան Ճակատամարտներ
Ստորոգութիւն:Հռոդոսը Հիւանդախնամներու Միաբանութեան Կազմին Մէջ
Ստորոգութիւն:15-րդ դարը Օսմանեան կայսրութեան մէջ
Ստորոգութիւն:1480-ականները Օսմանեան կայսրութեան մէջ
Ստորոգութիւն:Իրադարձութիւններ Հռոդոսի մէջ
Հռոմ

**Հռոմ** (), Իտալիոյ մայրաքաղաք, Լացիօ մարզի վարչական կեդրոն։ Կը գտնուի Թիպեր գետին ափին, ունի միջազգային օդակայաններ (Լէոնարտօ տա Վինչի տի Ֆիւմինչօ եւ Չամփինօ)։ Հռոմի սահմաններուն մէջ կը գտնուի Վատիկան քաղաք-պետութիւնը։

## Պատմագրական եւ աւանդական տեղեկութիւններ
Հռոմը աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է, որ ստացած է «յաւերժական քաղաք» անունը։ Ան իր անունը ստացած է քաղաքի առասպելական հիմնադիրներէն մէկուն՝ Հռոմուլոսի անունէն։ 

Ըստ աւանդութեան՝ Հռոմը հիմնադրուած է մ.թ.ա. 753-ին։ Հռոմուլոսի եւ անոր երկուորեակ եղբօր Հռեմոսի ծնողները եղած են լատիններու Ալպա Լոնկա քաղաքի թագաւոր Նումիտորի դուստր, Վեստա աստուածուհու քրմուհի Հռեա Սիլվիան եւ Մարս աստուածը։ Ալպա Լոնկայի գահը գրաւած Ամուլիոսը, գահի օրինական ժառանգորդ երկուորեակներուն հրամայած է նետել Թիպեր գետը։ Երկուորեակները փրկուած են, սնուած գայլի կաթով եւ կրթուած հովիւի մօտ։ Չափահաս դառնալով՝ պատժած են Ամուլիոսին, ապա որոշած են քաղաք հիմնել իրենց փրկուած վայրին մէջ։ Քաղաքի անուն տալու վէճին ժամանակ Հռեմոսը սպաննուած է եւ քաղաքը Հռոմուլոսի (լատիներէն՝ Romulus) անունով կոչուած է Հռոմ (լատիներէն՝ Roma)։ Հռոմը եղած է հռոմեական անտիկ պետութեան մայրաքաղաքը: 6-8-րդ դարերուն գտնուած է Բիւզանդիոյ տիրապետութեան տակ։ 756-1870-ը կարճ ընդմիջումներով եղած է պապական մարզի մայրաքաղաքը։ Ռիսորճիմէնթոյի (իտալերէն բառացի՝ «վերածնունդ») շնորհիւ 1870-ին վերամիաւորուած է Իտալիոյ հետ: 1871-էն դարձած է միաւորուած Իտալական թագաւորութիւն, իսկ 1946-էն՝ Իտալական հանրապետութեան մայրաքաղաք։

## Բնակչութիւն

## Հայերը Հռոմի մէջ
Հայերու Հռոմի մէջ բնակութեան մասին յիշատակութիւններ կան դեռեւս մ.թ.ա. 1-ին դարէն։ Մ.թ. 65 թուականին հայոց թագաւոր Տրդատ Ա-ը այցելած է (շուրջ 3 հազարանոց շքախումբով մը) Հռոմ եւ թագադրուած Ներոն կայսրին կողմէ։ 4-րդ դարուն Հռոմի մէջ հռչակուած էր հռետոր Պարոյր Հայկազնը, որուն յուշարձանը զետեղուած է Հռոմի մէջ։ 552 թ.-ին բիւզանդական զօրքերու հրամանատար եւ Ռավեննայի փոխարքայ (541-568) Նարսէս Պատրիկը քաղաքն ազատագրած է կոթերէն եւ այնուհետեւ շինարարական լայն գործունէութիւն ծաւալած է Հռոմի մէջ (աւանդութիւնը Նարսէսին կը վերագրէ «Կիլիկեան» վանքին շինարարութիւնը)։

VII դարուն Հռոմի մէջ եղած է հայկական վանք, որուն ապպա Թաղասիոսը մասնակցած է 649 թուականի Լատերանի տիեզերաժողովին, 11-րդ դարուն՝ հայկական եկեղեցի։ Հոն եղած է նաեւ հայկական թաղամաս։

XIII-XVI դդ. Հռոմի հայ համայնքը, ինչպէս նաեւ իտալահայ միւս համայնքները, ստուարացան։ Հռոմ եկած են հայ մտաւորականներ, եկեղեցական գործիչներ, վաճառականներ։ Այստեղ ընդօրինակուած են բազմաթիւ արժեքաւոր ձեռագրեր, առաջին հայերէն գիրքը («Տոմար Գրիգորեան») Հռոմի մէջ տպագրուած է 1584 թուականին։ 1883 թուականին հիմնադրուած է Լեւոնեան վարժարանը՝ կաթոլիկ հայ հոգեւորականներու պատրաստման բարձրագոյն դպրոցը։

Հռոմի պետական համալսարանի դասախօսներ (փրոֆէսորներ՝ Գ. Ֆրանքովիչ, Փ. Քունէօ, ճարտարապետ՝ Հ. Վահրամեան) զբաղուած են հայ միջնադարեան ճարտարապետութեան ուսումնասիրութեամբ։ 1960-ական թուականներուն գրեթէ ամէն տարի կատարած են բազմաթիւ գիտարշաւներ Խորհրդային Հայաստան եւ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքներ։ 1968 թուականին Հռոմի մէջ կայացած է հայ ճարտարապետութեան առաջին ցուցահանդէսը, հրատարակուած՝ հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած չորս մենագրութիւն։ Ներկայիս Հռոմի մէջ կը բնակի շուրջ 500 հայ։

## Ծանoթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Հռոմի Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան

**Հռոմի Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան** (), նշանաւոր է իբրեւ MACRO (ՀԺԱԹ), տեղական ինքնավարման ժամանակակից արուեստի թանգարան Իտալիոյ մայրաքաղաք Հռոմի մէջ։ Թանգարանը տեղակայուած է երկու առանձին վայրերու մէջ, որոնցմէ մէկն է գարեջուրի նախկին գործարանի շէնքը քաղաքին Սալարիօ շրջանի Նիզզա փողոցին վրայ, իսկ միւսը՝ Տեստաջօ շրջանի նախկին սպանդանոցը Օրացիօ Ճուսթինիանի հրապարակին վրայ:

## Պատմութիւն
Նախագիծը սկսած է 1990-ականներու վերջը, հին Peroni գարեջուրի գործարանի շէնքին մէջ։ Վերակառուցման սկզբնական փուլէն ետք՝ Սեպտեմբեր 1999-ին, կառուցուեցաւ 6 սենեակ։ Թանգարանին պաշտօնական բացումը կատարուեցաւ 11 Հոկտեմբեր, 2002-ին:

2003-էն ի վեր թանգարանը ունեցած է յետագայ ՀԺԱԹ յաւելուածը, որ կ՛ընդգրկէ 1000 քառակուսի մէթր տարածքով երկու վերանորոգուած շէնքեր Հռոմի նախկին սպանդանոցի տարածքին՝ Տեստաջօ թաղամասէն քանի մը քիլօմեթր հեռաւորութեան վրայ:

### Վերանորոգում
Մշտական ամբողջ հաւաքածոն ներկայացնելու համար Յուլիս 2004-էն սկսեալ շինարարութեան փուլը ընդլայնուած է: Վերանորոգման աշխատանքները վստահուած են ֆրանսացի ճարտարապետ Օտիլ Տէքին:

## Հավաքածոյ
ՀԺԱԹ-ի մշտական հաւաքածոն կը ներառէ 1960-ականներու իտալական արուեստի առանցքային գործեր, ինչպիսին են Ֆորմա 1 խումբին գործերը՝ Քարլա Աքարտի, Անթօնիօ Սանֆիլիպպօ, Ակիլ Փերիլի, Փիերօ Տորացիօ, Լեոնսիլօ եւ Էտտոր Քոլլա, Մարիօ Սերոլի եւ Փինօ Փասկալի արտէ բովերա աշխատանքները, Տանօ Ֆեսթայի, Մարիօ Շիֆանոյի, Տիտինա Մասելիի եւ Միմմօ Ռոտելայի փոփ արթ աշխատանքները:

Պատկերասրահին մէջ կը ցուցադրուին այնպիսի արուեստագէտներու գործեր, ինչպիսին են Ջովաննի Ալպանեսը, Անտրիա Աքուիլանտին, Ջիաննի Ատտուպալին, Տոմէնիքօ Պիանչին, Պրունօ Չեքոպելլին, Սառա Չիրակին, Էնցօ Քուքչին, Ֆապրիս տէ Նոլան, Ջիաննի Տեսսին, Դանիէլ Գալլիանոն, Ֆետերիքօ Կիտան, Ֆելիս Լեւինին, Ֆապիօ Մաուրին, Լուիջի Ինտանին, Քրիստիանօ Փինդալտին, Փիերօ Պիցցի Քանելան, Ջոաքինօ Փոնտրելին, Սիսսին, Մարքօ Տիրելլին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* MACRO թանգարանի պաշտօնական կայքը
Հռոմէական թուանշաններ

**Հռովմէական թուանշաններ**՝ նշաններու համակարգ մըն է, որ կը գործածուէր Հին Հռոմի ատեն: Ներկայիս ունի խիստ սահմանափակ գործածութիւն:
## Նշանները
Թիւերը գրառելու համար կը կիրառուին լատինական այբուբենի որոշ տառերու տեսքով նշաններ, որոնք ունին իրենց արժէքները՝
մինի|աջից|180px|
մինի|աջից|180px|Պորիս Ելցինի ինքնագիրին տակ 10 Նոյեմբեր 1988: Ամիսը նշուած է հռոմէական նշաններով

## Թիւերու Համակարգը
Հռովմէական թիւերուն համակարգը ոչ դիրքային հաշուարկման համակարգ մըն է։ Թիւերը կը գրառուին նշաններու կրկնութեան միջոցով՝ III=3, XX=20 եւ այլն։ Եթէ փոքր արժէքով նշանը մեծէն ետք է, ապա անոր կը գումարուի, իսկ եթէ առաջ է, ապա՝ կը հանուի՝ VII=5+2=7, CM=-100+1000=900 եւ այլն։

Տասնային հաշուարկման համակարգէն հռոմէականի տարբերութիւններէն մէկն այն է, որ տասնային համակարգի մէջ թիւերու մեծացման զուգահեռ կ'աճի զանոնք արտայայտող թուանշաններու քանակը՝ միանիշէն դառնալով երկնիշ, եռանիշ եւ այլն, իսկ հռոմէական համակարգին մէջ այդպէս չէ։ Օրինակ՝ քառանիշ 2015 թիւը հռոմէական թուանշաններով գրելու ատեն անիկա կը ստանայ նոյնպէս քառանիշ MMXV տեսքը, իսկ ահա անկէ զգալիօրէն փոքր եռանիշ 847-ի հռոմէական DCCCXLVII գրառումը բաղկացած է ինը նիշերէն։Եթէ տասնային համակարգին մէջ թիւի գրառման ատեն կը գրուէր տասնային կարգերն արտայայտող թիւերու (տասնաւորներ, հարիւրաւորներ, հազարաւորներ եւ այլն) միայն առաջին թուանշանները, ապա հռոմէականի պարագային անոնք կը գրուին ամբողջութեամբ, օրինակ՝
* 3694=3000+600+90+4=MMMDCXCIV, MMM=3000, DC=600, XC=90, IV=4
Լատինագիր գրուածքներուն մէջ թիւերը տարբերակելու համար երբեմն անոնք վարէն եւ վերէն կը գծանշուին: 
## Կիրառութիւններ
*Ողիմպիական խաղերու կարգաթիւերու համար, օրինակ՝ Ռիօ տէ Ժանէրոյի XXXI ողիմպիական խաղեր
*Ազատութեան արձանի վրայ բռնուած գիրքին 1776 թուականը գրուած է MDCCLXXVI:
*Ռուսական մշակոյթին մաս կը կազմէ ամսուան կարգահամարը հռոմէական նիշերով գրելու:
## Տես նաեւ
*Արաբական Թիւեր
## Արտաքին յղումներ
* Հռովմէական Նշաններու Փոխարկում * Հռովմէական Նշաններու Փոխարկում 
* www.chiffresromains.fr  
## Ծանօթագրութիւններ
Հրայր (անձնանուն)

**Հրայր**, հայկական արական անուն։ Անուան արմատը «հուր» բառն է:
* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Հրայր Դժոխք (1864 Ահարոնք-1904) ազատագրական պայքարի գործիչ
* Հրայր Ճէպէճեան (ծն.1957 Պէյրութ) եկեղեցական գործիչ
* Հրայր Բազէ Խաչերեան (ծն.1961 Պէյրութ) արուեստագէտ
* Հրայր Մարուխեան (ծն.1928 Քերմանշահ, Իրան-98 Աթէնք) կուսակցական գործիչ
* Հրայր Սարգիսեան (ծն.1973 Դամասկոս) լուսանկարիչ

## Տե՛ս նաեւ՝
* Հրանդ

## Ծանoթագրութiւններ
Հրանդ (անձնանուն)

**Հրանդ**, հայկական արական անուն։ Անուան արմատը «հուր» բառն է: Արեւելահայոց մէջ **Հրանտ** ձեւով է:
* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Հրանդ (Մելքոն Կիւրճեան, 1895-1915) գրող
* Հրանդ Ալեանաք , 1880 Կ.Պոլիս-1938 Փարիզ) նկարիչ
* Հրանդ Ք. Արմէն (1895-1973) պատմաբան
* Հրանդ Ասատուր (1862 Կ.Պոլիս-1928) հայ բանասէր, հրապարակախօս
* Հրանդ Արսլանեան (1886 Մեզիրէ, ՕԿ-1915) բժիշկ
* Հրանդ Գանգրունի (ծն.1925 Դամասկոս) գրող, պատմաբան
* Հրանդ Գըլըճեան (ծն.1896 Սեբաստիա) փրօֆ, ջութակահար
* Հրանդ Մալոյեան ( 1896 Մուշ-1978 Դամասկոս) ֆրանսական բանակի զինուորական
* Հրանդ Մարգարեան (ծն.1938 Պասրա, Իրաք) գիտնական եւ դերասան
* Հրանդ Շահինեան (1923-96 Երեւան) հայ խորհրդային մարմնամարզիկ
* Հրանդ Սրմաքէշեան (1888 Կ.Պոլիս-1915) բժիշկ
* Հրանդ Տինք ( 1954 Մալաթիա-սպ.2007 Իսթանպուլ) պոլսահայ լրագրող, «Ակօսի» խմբագիր

## Ծանօթագրութիւններ
Հրանդ Ածիկեան

**Հրանդ Ածիկեան** որդի Տիրասէր Ածիկեանի, 1936 Յունիսին Հարվըրտի համալսարանէն շրջանաւարտ, յաջող մարզիկ, Շէֆիլտի Պըրքշայրի վարժարանի ուսուցչութեան կաճառի անդամ կը նշանակուի,ուր կ’ուսուցանէ պատմութիւն, չափագիտութիւն եւ մարզական խաղեր: (Յ․Կոչ․):
Հրայր Սարգիսեան

**Հրայր Սարգիսեան** (ծնած 1973-ին), Դամասկոս ծնած լուսանկարիչ մըն է։ Իր երկը ընդհանուր ձեւով մտածելու առիթ կու տայ որոշ նիւթերու մասին, մանաւանդ պատմութիւն ու քաղաքականութիւն։ Կը ներշնչուի իր ծննդավայրին վերաբերուող յիշատակներով ու հարցերով։

## Կենսագրութիւն
### Մանկութիւն եւ Ուսում
Հրայր Սարգիսեանը լուսանկարչութիւնը առաջին անգամ փորձեց իր հօրը հետ, որ արդէն լուսանկարչութեամբ կը զբաղէր։ Հոն իր ամբողջ մանկութեան արձակուրդները անցուց, եւ 12 տարի ալ լիաժամ աշխատեցաւ դպրոցը աւարտելէ ետք։ 2010 թուականին Ամսթերտամի Ժէրիդ Րիդվիլտ ակադեմեան աւարտեց լուսանկարչութեան ճիւղին մէջ։ 2011 թուականէն ի վեր կ՚ապրի եւ կ՚աշխատի Լոնտոն։

## Երկեր
### Ոճը
«Լուսանկարչութիւնը ինծի համար միջոց մըն է պատմութիններ պատմելու, որոնք անմիջականօրէն չենք տեսներ. աւանդական լուսանկարչութեան գիտարուեստներ եւ գործիքներ գործածելը կ՚արտօնէ որ ընդարձակ ու խստամբեր պատկերներ ստեղծեմ։

Տեսարաններուն անփոփոխութիւնն ու գեղեցկութիւնը, սակայն, հակադրութեան մէջ են իրենց վերաբերուող ընկերական եւ պատմական հարցերով. լուսանկարչութիւնն իմ գործիքն է իմ անձնական յիշատակներուն եւ անցեալին հետ կապուած պատասխաններ փնտռելու, եւ այդ տեսակետը կը գործածեմ աւելի լայն պատմութիւններ փոխանցելու, որ պաշտօնական պատմաբանները չեն յաջողած կամ չեն ուզած պատմել։ Կը փորձեմ դիտողին առիթ տալ աւելի խորը փնտռելու թէ ի՞նչ կայ պատկերին մակերեսին տակը, այդպիսով՝ իր ընդունուած պատմական եւ ընկերային գաղափարները ետ կշռելու։ Երբ դիտողը անդրադառնայ գործիս մէջ գտնուող այդ անտեսանելի տարրերուն, լուսանկարին ֆիզիքական իրականութիւնը արդէն կը կործանի։ Մահապատիժի հրապարակներուն ճարտարապետական ոճն ու շրջակայքն ալ հաշուի չեն առնուիր, երբ երեւակայենք կախամահ մարմինները: Գրադարաններուն անշարժ մթութիւնը կը լեցուի երբ անդրադառնաս այդ արխիւներուն տակը գտնուող պատմական բարդութիւններուն»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Հրաչեայ (անձնանուն)

**Հրաչեայ**, հայկական արական եւ իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն *հուր* եւ *աչք* բառերէն։ Կը նշանակէ «հրեղէն աչքեր ունեցող»։ Խորենացիի հնարած անուններէն է, որ սկզբնական շրջանին մէկ անգամ գործածուելէ ետք դուրս եկած է գործածութենէ։ Այնուհետեւ 19-րդ դարուն կրկին սկսած է գործածուիլ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Սկզբը հազուադէպ կը կիրառէին, ետքը յաճախ՝ յատկապէս Կովկասի մէջ, ուր կը գործածուէր որպէս իգական անուն՝ շնորհիւ պոլսեցի դերասանուհիի մը, որուն գեղեցիկ աչքերուն համար կոչեցին «տիկին Հրաչեայ»։ Ի հակադրութիւն ասոր՝ յօրինեցին *Հրաչիկ* ձեւը՝ որպէս արական անուն, իսկ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ՝ *Հրաչուհի* ձեւը (իգական)։ Անուան կարճ ձեւն է Հրաչ։ Այժմ (2015) Հրաչեան միայն արական անուն է:

## Անունը կրող անձնավորութիւններ
*Հրաչեայ Աճառեան (1876 Կոստանդնուպոլիս-1953 Երեւան), լեզուաբան եւ բառարանագիր
*Հրաչեայ Սուրէն Թովմասեան (1964, Արտաշատ-1992, Լաչին (ներկայիս՝ Բերձոր))՝ ազատամարտիկ
*Հրաչեայ Ներսիսեան (1895 Օսմանեան Կայսրութիւն-1961 Երեւան), դերասան
*Հրաչեայ Քոչար (իսկ. մականունը՝ Գաբրիէլեան, 1910, Օսմանեան Կայսրութիւն-1965, Երեւան), արձակագիր եւ հրապարակախօս

## Գործածութիւններ
* Հրաչեայ, թագաւոր Հայկազն, որդի եւ յաջորդը Պարոյրի։ Բաբելոնի Նաբուգոդոնոսոր թագաւորին հետ միասին արշաւեց Երուսաղէմի վրայ, գրաւեց եւ Հայաստան բերաւ հրեայ Շամբաթ իշխանը, որմէ սերած է Բագրատունեաց տոհմը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Հրացան ԱՔ-47

**ԱՔ-47**, տարբերակ 56-ը (վերին) եւ ԱՔՍ-47 ԱՔ-47 (ռուս.՝ Автомат Калашникова), տեսակաուորող կրակային, կազով վարուած, 7,62x39 մմ գրոհային հրացան, մշակուած առաջին անգամ Խորհրդային Միութիւն Միքաէլ Քալաշնիքով կողմէն։ Պաշտօնապէս յայտնի է որպէս Ինքնազօր Քալաշնիքովա։ Յայտնի է նաեւ որպէս Քալաշնիքով, ԱՔ, կամ ռուսերէն անունով՝ Քալաշ։

Նախագծման աշխատանքները ԱՔ-47-ի մասին սկսած են Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի վերջին տարուայ ընթացքին (1945 թ.)։ Պատերազմէն ետք, 1946 թուականին, ԱՔ-47-ը ներկայացուած է պաշտոնական ռազմական փորձերու համար։ 1947 թուականին, սահմանուած ագուստով տարբերակը ներկայացուած է ծառայութեան համար որոշ ստորաբաժանումներու խորհրդային բանակին մէջ։ Վաղ զարգացումի կառուցված էր ԱՔՍ-47 (Ս - Սկալոդնոյ կամ «ծալովի»), որ հագեցած է ստորին ծալուող մետաղական ուսի ագուստով։ 1949 թուականին, ԱՔ-47 պաշտոնապէս ընդունուած է ԽՍՀՄ զինուած ուժերու կողմէն եւ օգտագործուած է Վարշավայի պայմանագրի անդամ պետութիւններու մեծամասնութեան կողմէն։

Վաղ արտադրութեան ԱՔ-47-ը առաջին իսկական գրոհային հրացաններէն մեկն էր։ Նոյնիսկ վեց տասնամեակ վերջ, ԱՔ-47 ձեւը եւ անոր տարբերակները ամենաշատ օգտագործուող եւ աշխարհի ամենայայտնի գրոհային հրացաններէն են՝ իրենց դիմացկունութեանը, քիչ արտադրական ծախսերու եւ հեշտ օգտագործումին շնորհիւ։ Ան արտադրուած է շատ երկրներ եւ օգտագործուած է ինչպես կանոնաւոր, այնպէս ալ անկանոն զինուած ուժերու, յեղափոխական եւ ահաբեկչական կազմակերպութիւններու կողմէն։ ԱՔ-47-ն հիմը հանդիսացուած է զարգացնելու բազմաթիւ այլ բնորոշ եւ անձնակազմի ծառայող հրազեներու տեսակներ։ Աշխարհին մէջ, աւելի շատ ԱՔ տեսակի հրացաններ արտադրուած են, քան միւս բոլոր գրոհային հրացանները միասին վերցրած։

Կրակելով 7,62x39մմ փամփուշտները, ԱՔ-47-ը կը պատճառէ զգալի վիրաւորական արդիւնքներ երբ գնդակը կը հասնի մաշկին, սակայն ատիկա կը պատճառէ համեմատաբար աւելի մանր վէրքեր երբ գնդակը մարմնէն դուրս կ'ելլէ շեղումի սկսելէն առաջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հրացաններ
Ձայն

**Ձայն**, ֆիզիքական երեւոյթ, որ ալիքներու մեքենական տատանումներու տեսքով տարածուած է պինդ, հեղուկ կամ կազային միջավայրի մէջ։ 

Օդի տատանումները տարածուելով կը հասնին որեւէ խոչընդոտի, կը զարնուին անոր, ապա կ'անդրադառնան ու կը տարածուին հակառակ ուղղութեամբ։ Այսպէս կը յառաջանայ արձագանգ։

Այն վայրին մէջ, ուր օդ չկայ չեն կրնար տարածուիլ ձայնային ալիքներ, օրինակ՝ Լուսնի վրան։ Օդի ձայնի արագութիւնը մէկ վայրկեանին մէջ 330 մեթր է։ Սակայն ձայնային ալիքները կը տարածուին ոչ միայն օդին մէջ, այլեւ ջուրին մէջ, ընդ որուն, գրեթէ հինգ անգամ աւելի արագ։ Ձայնային ալիքներն ալ աւելի արագ կը տարածուին պինդ մարմիններուն, օրինակ պողպատէ ձողուն։ Հակառակ անոր որ Լուսինի վրայ ալ կայ պինդ մարմին՝ լուսնակեղեւը։ Այդ պատճառով ալ, եթէ անոր մակերեւոյթին ականջ տանք կամ զգայուն որեւէ սարք, պայթիւն, այնուամենայնիւ, կարել է «լսել»։

Ինչպէս միւս ալիքները, ձայնային ալիքները նոյնպէս ունին որոշակի երկարութիւն։ Որքան կարճ են ալիքները, այնքան աւելի յաճախ կը յաջորդեն զիրար։ Այդ յաճախութենէն կախուած է ձայնի դոնը։ Մատներով բռնելով «երգող» լահասկանալի էրը, փորձեք կարճացնել այն։ Դուք կ'ըսէք, որ լարի հնչողութիւնը աւելի կը բարձրանայ։ Այժմ հասկանալի՞ է, թէ ինչո՞ւ մարդիկ տարբեր ձայներ ունին։

Օդի ոչ բոլոր տատանումներն է, որ մենք կրնանք լսել։ Մեր ականջի ընկալած ամենափոքր յաճախութիւնը կը կազմէ մէկ վայրկեանին մէջ 16 տատանում, ամէնէն մեծ՝ մէկ վայրկեանին մէջ 20 հզ․ տատանում։ Եթէ տատանումներու յաճախութիւնը մէկ վայրկեանին 15-20 տատանումէն փոքր է, այդ ժամանակ ձայնը կը կոչուի ինֆրաձայն, իսկ եթէ մէկ վայրկեանի մէջ 15-20 հզ. տատանումէն մէծ է, ապա այդ ուլթրաձայն է։ Ուլտրաձայներն ու ինֆրաձայները որսալու համար հարկաւոր են հատուկ սարքեր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆիզիկա
Ձայն Հայրենեաց (շաբաթաթերթ)

**«Ձայն հայրենեաց»**, գրական, քաղաքական շաբաթաթերթ (1903-1904 թուականներուն՝ եռօրյա)։ Ամերիկայի հայ հրատարակչական ընկերութեան պաշտօնաթերթ (1899-1900 թուականներ), վերակազմեալ հնչակեան կուսակցութեան Ամերիկայի շրջանակի (1900-1902 թուականներ, 1903-1908 թուականներ), հնչակեան կուսակցութեան Ամերիկայի նահանգային վարչութեան (1902-1903 թուականներ) օրգան, վերակազմեալ հնչակեան կուսակցութեան Կ. Պոլսի վարչութեան պաշտօնաթերթ (1908-1911 թուականներ)։ Լույս կը տեսնէ 1899-1911 թուականներուն, Նիւ Յորքի մէջ, Ուստրի մէջ, Բոստոնի մէջ Կ. Պոլիսի մէջ (1908 թուականին, երկրորդ շրջան)։ Խմբագիրներ՝ Վ. Շահէնի (Յ. Յակոբեան), Գ. Չիթճեան, Ս. Պարթեան, Մ. Սուրեան, Լ. Լարենց։ Աոաջին շրջանին կը ջատագովէ հայ քաղաքական հոսանքներու գործակցութիւնը, կը մերկացնէ « Ձայն Հայրենեաց» պարբերականին գլխագիրը Թուրքիոյ հայահալած քաղաքականութիւնը։ Համակրանք կը յայտնէ Բալկանեան ժողովուրդներու՝ օսմանեան բռնապետութեան դէմ մղած պայքարին, կ'անդրադարձէ արեւելահայութեան յուզող խնդիրներուն, ամերիկահայ մշակութային, կրթական, բարեզործական ձեռնարկներուն, կը հրատարակէ հայ հեղինակներու գործեր, ռուս եւ այլ երկիրներու գրողներուն երկեր՝ Ա. Չօպանեանի, Ե. Դուրեանի, Ս. Յարութիւնեանի եւ ուրիշներու թարգմանութեամբ կ'ուշագրաւեն Մ. Գորկու «Բազէի Երգը» (1902) եւ Ի. Վազովի «Լծի Սակ» վէպի (1904) թարգմանութիւնները)։

Երկրորդ շրջանին կը լուսաբանէ արեւմտահայութեան կացութիւնը օսմանեան «Սահմանադրութեան» վերահաստատումէն (1908 թուական) ետք, կը ծանօթացնէ կովկասահայ կեանքին, կը հրատարակէ նիւթեր վերակազմեալ հնչակեան կուսակցութեան գործունէութեան վերաբերեալ։ կը տպագրէ Ատանայի ջարդերու (1909) ականատեսներու վկայութիւններ եւ օտար մամուլի արձագանքներ, կը դատապարտէ թուրք կառավարութեան կիսակատար «բարենորոգումները», օսմանեան «հեղափոխական» կուսակցութիւններուն ծրագիրները։ Կ'աշխատաքցին Մ. Ա. Գաբրիէլեանը, Հ. Ճանկիւլեանը, Կ. Փափազեանը, Վ. Տիրանեանը (Վ. Թեքեան), Տ. Արշակը, Կ. Գարակիւլեանը (առաջին շրջան), Զ. Եսայեանը, Ա. Փանոսեանը (Ալփասլան), Սիպիլը, Թլկատինցին, Ռ. Սեւակը, Ե. Մեսիաեանը, Ա. Անտոնեանը, Լ. էսաճանեանը, Հ. Գազանճեանը, Գ. Մալխասը, Զ. Գոչեան, Մ. Նաթանեանը, Վ. Արզուեանը, Հ. Երուանդը, Ա. Գնունին եւ ուրիշներ։

1897-1899 թուականներուն շաբաթաթերթ լոյս կը տեսնէ «Տիգրիս» անունով։

Ստորոգութիւն:Հայերէն թերթեր
Հրանդ Տինք Հիմնարկ

**Հրանդ Տինք Հիմնարկը,** հասարակական կազմակերպութիւն մըն է, որու կեդրոնատեղին կը գտնուի Պոլսոյ մէջ։ Հիմնադրուած է Հրանդ Տինքի սպանութենէն ետք, 2007-ին։ Նպատակադրած է աջակցիլ Թուրքիոյ բազմազգ ու բազմաշերտ հասարակութենէ ներս երկխօսութեան զարգացման, հայ եւ թուրք ժողովուրդներու միջեւ նախապաշարումներու վերացման, Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւններու բնականոնացման գործընթացին։

## Հիմնադրութեան Պատմութիւն ու Գործունէութիւն
«Ակօս» շաբաթաթերթի հրատարակութեան տնօրէն Հրանդ Տինքի 19 Յունուար 2007 թուականի սպանութենէն ետք, Տինքի այրին՝ Ռաքէլ Տինք, ընտանիքն ու բարեկամները գաղափար կը յղանան սպանեալ մտաւորականին առաքելութիւնն ու տեսլականները մարմնացնել ու անոնց իրականացումին համար աշխատիլ հիմնարկի մը միջոցով։ Հիմնարկի հոգաբարձութեան հիմնադիր նախագահն է Ռաքէլ Տինք։ Լայն գետնի վրայ կը զբաղի կրթական, ազգամիջեան յարաբերութիւններու եւ պատմութեան վերաբերող նիւթերով։ Հիմնարկի ներկայ տնօրէնն է Նայաթ Գարագէօսէ։

Հիմնարկը իր հիմնադրման գլխաւոր նպատակը կը հռչակէր հետեւեալը․ «Աշխատիլ հասարակութենէ ներս ստեղծելու տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային վստահելի ու առողջ մթնոլորտ մը, նպաստել ժողովրդավար քաղաքացիական գիտակցութեան, մշակութային բազմազանութեան գաղափարի տէր անհատներու զարգացման»։

Հիմնարկը կ՚իրականացնէ ծրագիրներ, որոնք կը միտին զարգացնելու Թուրքիոյ, Հայաստանի եւ եւրոպական հասարակութիւններու միջեւ մշակութային յարաբերութիւնները, ազգայնականութենէ զերծ պատմական ուսումնասիրութիւններու կատարման։

Հիմնարկը կը հաւաքէ, կը դասաւորէ, կը թարգմանէ ու կը հրատարակէ նաեւ Հրանդ Տինքի յօդուածները, իրեն վերաբերող գրաւոր, տեսողական եւ այլ նիւթեր, կը հրատարակէ գիրքեր, կը կազմակերպէ գիտաժողովներ, արեւմտահայերէնի դասընթացքներ։

Հիմնարկը ամէն տարի, Հրանդ Տինքի տարեդարձին՝ Սեպտեմբերի 15-ին կը շնորհէ «Հրանդ Տինք» միջազգային մրցանակը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական հիմնարկներ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Ձայնարկութիւն (խօսքի մաս)

**Ձայնարկութիւն**, Զգացում արտայայտող բառերը կը կոչուին  ձայնակութիւններ կամ միջարկութիւններ։

Ձայնարկութիւնները կ՛արտահայատեն ուրախութիւն, տհաճութիւն, վիշտ, հրճուանք, վախ, հիացում, տհաճութիւն, ափսոսանք եւ այլն․ ջա՜ն, օ՜հ, ո՜ւյ եւ այլն։

Որոշ ձայնարկութիւններն կ՛արտայայտեն խօսողին կամքը՝ հրաւիրելով խօսակիցին ուշադրութիւնը. ա՛յ, հէ՜յ, օ՜ն եւ այլն։

Ձայնարկութիւններ են նաեւ նմանաձայնութեամբ կազմուած բառերը՝ ճի՜ւ ճի՜ւ, ճը՜ռռ, բը՜զզ եւ այլն։

## Ձայնարկութիւններու գործածութիւնը
Ձայնարկութիւններու վրայ կը տրուի երկարացման նշան կամ շեշտ՝ վա՜յ, ո՜հ, ուխա՜յ եւ այլն։

Ձայնարկաութիւնները նախադասաութեան անդամ չեն ըլլար։ Անոնք կրնան դրուիլ  նախադասութեան սկիզբը, վերջը կամ մէջտեղը՝ բոլոր պարագաներուն ալ՝ ստորակէտով տրոհուելով։

Ձայնարկութիւնները կոչական անուններէն երբեմն ստորակէտով չեն բաժնուիր։
Որոշ ձայնարկութիւններն կը կապուին նախադասութեան անդամներուն հետ եւ ստորակէտով չեն բաժնուիր անոնցմէ։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Խօսքի մասեր
Ձիթենեաց Լերան Հրեաներու Գերեզմանատուն

**Ձիթենեաց Լերան Հրեաներու Գերեզմանատուն** (, )՝ Երուսաղէմի ամէնահին եւ ամէնանշանաւոր գերեզմանատունը: Ձիթենեաց լերան վրայ յուղարկաւորութիւններ կատարելն սկսած են 3000 տարի առաջ՝ Առաջին Տաճարի ժամանակաշրջանին եւ կը շարունակուին մինչեւ մեր օրերը: Գերեզմանատունը կը պարունակէ մինչեւ 300 000 գերեզման:Տարիներու ընթացքին շատ հրեաներ իրենց ծերութեան ատենը եկած են Երուսաղէմ, սուրբ հողին մէջ թաղուելու համար:
## Նշանաւոր Յուղարկաւորուածները
մինի|աջից|180px|
* Ռապըրթ Մաքսուէլ , բրիտանացի մեծահարուստ մետիագործիչ
* Շմուէլ Ակնոն , իսրայէլցի գրող
* Էլիեզեր Պէն-Եհուտա , ժամանակէն եբրայերէնի հայրը
* Ուրի Զվի Կրինպերկ (, իսրայէլցի լրագրող
* Եոսելէ Ռոզէնպլաթ  , խազզան եւ երգահան
* Էլզա Լասքեր-Շիւլեր՝ գերմանացի հրեայ թատերագիր
* Պորիս Շաց ՝ լիթուանացի հրեայ նկարիչ եւ քանդակագործ
* Մէնախեմ Պեկին ՝ քաղաքական գործիչ, Իսրայէլի 6-րդ վարչապետը
* Հենրիէթա Սոլտ ՝ սիոնիստական առաջնորդ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
Ձիթողցոնց տուն-թանգարան

**Ձիթողցոնց տուն-թանգարան**, Գիւմրիի ժողովրդական ճարտարապետութեան, քաղաքային կենցաղի եւ ազգային ճարատարապետութեան թանգարան, ուր ներկայացուած է Գիւմրիի առօրեան, մշակոյթն ու պատմութիւնը։ Կը գտնուի քաղաքին կեդրոնը։

Ընդգրկուած է Գիւմրիի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:

## Պատմութիւն
Գիւմրիի ժողովրդական ճարտարապետութեան եւ քաղաքային կենցաղի թանգարանը հիմնադրուած է 1984 թուականին։

Ձիթողցեան չորս եղբայրները գաղթած են Արեւմտեան Հայաստանի Ձիթող գիւղէն եւ 1872 թուականին Ալեքսանդրապոլի մէջ կառուցած են այդ ժամանակի համար նշանակալի այս առանձնատունը։

## Ցուցադրութիւն
Թանգարանի ցուցասրահներուն մէջ ներկայացուած են 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն մինչեւ 20-րդ դարու 20-ական թուականները երկարած ժամանակահատուածի Ալեքսանդրապոլի ինքնավարութիւնը, առաւել տարածում գտած արհեստները, հասարակական կենցաղն ու հոգեւոր մշակոյթը։ Թանգարանի ցուցասրահներուն մէջ վերականգնուած են նաեւ գիւմրեցի արհեստաւորի եւ ունեւոր խաւի բնակարաններու ներքին տեսքը։

Ցուցադրութիւնը կ'ընդգրկէ Ալեքսանդրապոլ քաղաքի ընկերային-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային կեանքի զարգացումի պատմութիւնը 19-րդ դարու 30-ական թուականներէն մինչեւ 20-րդ դարու 20-ական թուականները երկարած ժամանակաշրջանին:

## Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Գիւմրիի Յաղթանակի պողոտային թիւ 47 հասցէին:

## Պատկերասրահ


2014 Prowincja Szirak, Giumri, Dawny budynek mieszkalny rodziny Dzitoghtsian (03).jpg
Dzitoghtsonts17.JPG
Ձիթողցյանների տուն, Գյումրի 01.JPG
Ձիթողցյանների տուն, Գյումրի 03.JPG
Ձիթողցյանների տուն, Գյումրի 06.JPG
Ձիթողցոնց թանգարան 03.jpg
Ձիթողցոնց թանգարան 07.jpg
Ձիթողցոնց թանգարան խաչքար մահացած ընտանիքին 01.jpg
Ձիթողցոնց տուն 1.jpg
Ձիթողցոնց տուն.jpg
Ձիթողցոնց թանգարան 08.jpg
Ձիթողցոնց թանգարան 04.jpg
2014 Prowincja Szirak, Giumri, Dawny budynek mieszkalny rodziny Dzitoghtsian (02).jpg


## Արտաքին յղումներ
* Ձիթողցոնց տուն-թանգարան
* Թանգարաններու միջազգային օրը Գիւմրիի ձիթողցոնց տուն-թանգարանին մէջ

Ստորոգութիւն:Գիւմրիի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:1984 հիմնադրուած թանգարաններ
Ստորոգութիւն:1984 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Ձիու Պայտի Գիւտը

**Ձիու պայտի գիւտը** ծանօթ չէր ո՛չ յոյներուն եւ ոչ ալ հռոմէացիներուն։ Բացառիկ պարագաներու տակ գրաստներու ոտքերը պաշտպանելու համար կը գործածէին մասնաւոր կօշիկներ, որոնք շինուած էին մազէ, յարդէ եւ հազուադէպօրէն ծածկուած էին մետաղով։

Այս կօշիկները կենդանիներուն ոտքերուն կ․ամրացուէին փոկերով եւ կամ այլ կապերով, որոնք թոյլ չէին տարկենդանիին երկար վազել, հետեւաբար անոնք չէին գործածուէր պատերազմի ժամանակ։

Հռոմէացիները պայտի գիւտը (գամերով միասին) կը վերագրեն իրենց կողմէ բարբարոս կոչուած ցեղերուն։

## Աղբիւր
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 331։
Ձկնավաճառի Ճակատամարտ

**Ձկնավաճառի ճակատամարտ**, միջնադարեան ճակատամարտ, որ տեղի ունեցած է 910-ին Անիի Բագրատունեաց թագաւորութեան եւ Ատրպատականի ամիրայութեան միջեւ**,**

Ատրպատականի ամիրա Եուսուֆը Արաբական խալիֆի հովանաւորութիւնը եւ Բագրատունիներու ամենազօրեղ ենթակայ թագաւորութեան՝ Վասպուրականի Արծրունեաց թագաւորութեան օգնութիւնը ունէր:

## Նախապատմութիւն
Արաբներու Հայաստան հերթական ներխուժման ընթացքին Բագրատունեաց Հայաստանի արքայ Սմբատ Նահատակը 894-ին Դողսի ճակատամարտի ընթացքին, կը ջախջախէ Ատրպատականի ամիրա Աֆշինի գլխաւորած բանակը։

Նոյն ընթացքին Միջագետքի արաբ կուսակալ Ահմադ Շայբանին Աղձնիքը եւ Տարօնը կը գրաւէ, եւ կը ստիպէ Սմբատին հաշտութեան պայմանագիր կնքել։ Հաստատուած կարճատեւ խաղաղութեան ընթացքին Սմբատը կ'ամրապնդէ երկրի սահմանները, որուն ընթացքին հակասութիւններ կը ստեղծուին, նոյնիսկ անոր ենթակայ թագաւորութիւններու կառավարութիւններու միջեւ:

Այս ժամանակաշրջանին, Եուսուֆ կը դառնայ Ատրպատականի նոր ամիրան, որ 901-ին ձեռնամուխ կ'ըլլայ Դուինի գրաւման:

908-ին Եուսուֆը Սմբատ Ա.-ի դէմ կը հանէ Վասպուրականի արծրունեաց իշխան Գագիկին՝ զայն *«թագաւոր հայոց»* հռչակելով։ Երկրին մէջ աւատատիրական նոր երկպառակութիւններ կը ծագին, որոնց պատճառով Սմբատ Ա. չի կրնար հակահարուած տալ 909-ին Հայաստան ներխուժած Եուսուֆին եւ անոր դաշնակցած Գագիկ Արծրունիի զօրքերուն։
մինի|ձախից|200px|Աշոտ Երկաթ
## ճակատամարտ
Անխուսափելի դարձած էր արաբներու եւ հայերու միջեւ հերթական ռազմական բախումը։ 910-ին Մեծ Հայքի Նիգ գաւառին մէջ բախումի ենթարկուեցան Բագրատունեաց Հայաստանի եւ Արաբական խալիֆայութեան բանակները:

Հայկական խումբին մէջ կը կռուէին Սմբատ արքային որդիները՝ Աշոտ Երկաթը եւ Մուշեղը: Արաբներուն  ամիրա Եուսուֆը կը գլխաւորէր, որ նախորդ տարի իր դաշնակիցը դարձրած էր ամենահզօր ենթակայ թագաւորութեանը՝ Վասպուրականի թագաւորութեան՝ Գագիկ Արծրունիի գլխաւորութեամբ։

Վճռական ճակատամարտի ընթացքին, Գագիկի դաւաճանութեան պատճառով արաբները կը յաղթեն եւ տարածքային ձեռքբերումներ կ'ունենան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:910
Ձմեռ

մինի
**Ձմեռ**, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Կը հանդիսանայ աշնան յաջորդող, իսկ գարնան նախորդող եղանակը։ Տարուան ամէնացուրտ եղանակը։ Ձմեռնային արեւադարձի ժամանակ օրերը ամէնակարճն են, իսկ գիշերները՝ ամէնաերկարը։ Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին կը սկսի Դեկտեմբեր 21–ին ու կը վերջանայ Մարտ 21–ին (Յունուար, Փետրուար, Մարտ)։ Հարաւային կիսագունդի տարածքին՝ կը սկսի Յունիս 22–ին եւ կը վերջանայ Սեպտեմբեր 23–ին (Յուլիս, Օգոստոս, Սեպտեմբեր)։ Օդի ջերմաստիճանը կը նուազի, անձրեւ կը տեղայ, իսկ աւելի ցուրտ երկիրներ՝ ձիւն։ Միեւնոյն ժամանակաշրջանին հարաւային կիսագունդը կը վայելէ Ամրան եղանակը։ Այս ժամանակաշրջանին առաւօտը կը կարճնայ, իսկ գիշերը կ'երկարի, ուստի թռչունները կը գաղթեն տաք երկիրներ։

Ձմրան տեւողութիւնը 93 օր է՝ հիւսիսային կիսագունդի տարածքին եւ 89 օր՝ Հարաւային կիսագունդի տարածքին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Winter-spb.JPG
Պատկեր:Ziema.JPG
Պատկեր:Ziema1 resize resize.jpg
Պատկեր:CathedralofLearningLawinWinter.jpg
Պատկեր:Windbuchencom.jpg
Պատկեր:Skieur.jpg
Պատկեր:Leïko (Bois de la Cambre).jpg
Պատկեր:Uutjärvi talvi1.JPG
Պատկեր:Petäjäveden rautatieasema, talvi 2015, kuva 1.jpg
Պատկեր:Talvi tarina. Finnoontie. Foto by Victor Belousov. - panoramio.jpg
Պատկեր:Akseli Gallen-Kallela - Winter, study for the Juselius Mausoleum frescoes.jpg
Պատկեր:AchenseeWinter05.JPG
Պատկեր:GothafossWinter.jpg
Պատկեր:PN Tierra del Fuego (Hiver).jpg
Պատկեր:KleinarlWinterwonderland.jpg
Ձայնալարերու Հանգիստ

**Ձայնալարերու Հանգիստ** կամ **Ձայնի Հանգիստը** այն է, որ երգեցիկ տատանումները կը հանգստանան: Սովորաբար, այդ ժամանակահատուածին, մարդիկ չեն կրնար խօսիլ եւ երգել ախտահարոյց մանրէներու վարակներու հետեւանքով, որոնք ձայնին մեջ խթան եւ խռպոտութիւն կը յառաջացնեն, ինչպէս՝ կոկորդաբորբը:

Ձայնալարերու հանգիստի նպատակն է արագացնել բուժումը։ Կը կարծուի, թէ ձայնալարերու հանգիստը, նշանակալից կերպով կ'արագացնէ բուժման ժամանակը, հարբուխէ մը ետք: Այսուամենայնիւ, ընդհանրապէս տարածուած է այն իրողութիւնը, թէ եթէ անձ մը պիտի հաղորդակցի կամ խօսակցի, պէտք է որ խօսի եւ ոչ թէ փսփսայ։ Այստարակարծիքին պատճառը այն է, որ մաս մը կը հաւատան, թէ փսփսուքը թոյլ չի տար, որ ձայնը հանգստանայ եւ այս մէկը ունի վատ ազդեցութիւններ, մինչդեռ ուրիշներ կը հաւատան, թէ փսփսուքը կրնայ յաւելեալ ճնշում բանեցնել կոկորդին:

## Ծանօթագրութիւններ
Ձուածեղ

260px|մինի|Հաւկիթ
260px|մինի|Հաւկիթ
**Տապակած հաւկիթ**, եւրոպական խոհանոցի ուտեստ։ Հիմնական կը պատրաստուի տապակի մէջ, մէկ կամ մի քանի հաւկիթներով։ Ըստ հին տուեալներուն՝ տապակած հաւկիթը անպայման պետք է ամբողջական ըլլայ, այսինքն՝ դեղնուցը պետք չէ պատռուի եւ առանձնանայ սպիտակուցէն։ Իսկ խառնած ձուածեղի համար, հետեւաբար, ձուերը կը խառնեն, զոր այս ուտեստը կը մօտեցնէ ֆրանսական դասական օմլեթին։ ԽՍՀՄ-ի երկրներու մէջ օմլեթ կը պատրաստէին, որուն համար անհրաժեշտ եղած է ամպայման հաւկիթ, ալիւր եւ կաթնամթերք։

Որոշ երկիրներու մէջ տապակած հաւկիթը կ'ուտեն միայն լոլիկով։ Սկիզբը կտրատուած լոլիկը կը տապակեն, ետքը կ՛աւելացնեն անհրաժեշտ քանակութեամբ խառնուած ձու։

Վերջին տարիներուն ձուածեղը դարձած է այնքան համաշխարհային ուտեստ, որուն մէջ կ՛աւելացնեն ո՛չ միայն լոլիկ, այլ նաե՛ւ պանիր, պէյքըն, երշիկ, տապակած միս, սունկ, սոխ, տապակած բանջարեղէն եւ այլն՝ տարբեր համադրութիւններով ու տարբերակներով։

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսական խոհանոց
Ձուիկ (անձնանուն)

**Ձուիկ**, հայկական իգական անուն։ Առաջ եկած է հայերէն *ձու* բառին փաղաքշական ձեւէն (Պոլսոյ բարբառով կը նշանակէ «թեթեւսոլիկ»)։ Յիշատակուած է մէկ անգամ՝ 5-րդ դարուն։

## Գործածություններ
* Ձուիկ, դուստրը Վասակ Արծրունիի եւ քոյրը Աղան Արծրունիի, կինը Հմայեակ Մամիկոնեանին՝ քաջն Վարդանին եղբօրը, Վահան Մամիկոնեանին մայրն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ղազախ-վրացական Յարաբերութիւններ

**Ղազախ-վրացական յարաբերութիւններ**, դիւանագիտական յարաբերութիւններ Վրաստանի եւ Ղազախիստանի միջեւ։

## Պատմութիւն
23 Յուլիս 1992 թուականին դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատուեցան երկրներու միջեւ։ Յարաբերութիւններու հիմքային փաստաթուղթը կը համարուի «Ղազախիստանի եւ Վրաստանի միջեւ յարաբերութիւններու հիմքերուն մասին համաձայնագիրը», որ ստորագրուած է 1 Յուլիս 1993 թուականին։

## Տնտեսական համագործակցութիւն
Համաձայն Ղազախիստանի Վիճակագրութեան գործակալութեան՝ երկրներու միջեւ ապրանքաշրջանառութիւնը, 2012 թուականի տուեալներով, կազմած է աւելի քան 150 միլիոն տոլար։ Այդ համագործակցութիւնը հիմնականին կը կայանայ արդիւնաբերութեան եւ զբօոսաշրջութեան ոլորտներուն մէջ։

## Խնդիրներ
12 Մայիս 2014 թուականին Ղազախիստանի Հանրապետութեան Արտաքին գործերու նախարարութիւնը հանդիպում մը ունեցաւ Վրաստանի դեսպան Զուրաբ Պատարաձէի հետ՝ վերջին շրջանին Վրաստանի տարածք Ղազախիստանի քաղաքացիներու մուտք գործելու մերժման վերաբերեալ եւ պաշտօնական նոտա յղուեցաւ Ղազախիստանի մէջ Վրաստանի դեսպանին։

## Դեսպանատուներ
1992 թուականին Վրաստանը դեսպանատուն բացաւ Ալմաթիի մէջ, որ 2003 թուականին տեղափոխուեցան Ասթանա։

Սեպտեմբեր 1996 թուականին Ազրպէյճանի Ղազախիստանի դեսպանատունը սկսաւ համատեղութեամբ գործել նաեւ Վրաստանի մէջ։

2003 թուականին Թիֆլիսի մէջ բացուեցաւ Ղազախիստանի Դիւանագիտական առաքելութիւնը, որ Յունուար 2008-ին վերափոխուեցաւ դեսպանատուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ղազախստան
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Ձնծաղիկ

300px|մինի|աջից|Ձնծաղիկ
**Ձնծաղիկ**, (լատ.՝ Galanthus), գալանտուս, ձմեռնածաղիկ, սպիտակածաղիկ, արանգ-պարանգ, շքանարգիզազգիներու ընտանիքի բազմամեայ սոխուկաւոր խոտաբոյսերու ցեղ:

## Տարածում
Կը հանդիպի Տաւուշի մարզին մէջ (Իջեւան, Աչաջուր գիւղ), կ'աճի ստորին լեռնային գօտիին մէջ, կաղնիի-բոխիի անտառներուն մէջ (1100 մ բարձրութեան վրայ)։ Անդրկովկասեան բնաշխարհիկներ են։ Յայտնի է մօտ 20 տեսակ՝ տարածուած Փոքր Ասիոյ մէջ, Կեդրրոնական եւ Հարաւային Եւրոպայի, Կովկասի, 1 տեսակը՝ Լիբանանի մէջ։ Կ'աճի հիմնականին մէջ նախալեռնային եւ լեռնային անտառներուն մէջ կամ բարձրլեռնային մարգագետիններուն մէջ:

## Կենսաբանական նկարագիր
Տերեւները մեծ մասամբ երկուքն ալ, գծաձեւ։ Ծաղիկները մէկական են, խոնարհուած։ Կը ծաղկի գարնան ակիզբը։ Պտուղը տուփիկ է։ Որոշ տեսակներ դեղաբոյսեր են, կը պարունակեն ալկալոիդներ։ Ալպիական ձնծաղիկ տարածուած է ստորին լեռնային գօտիի կաղնիի – բոխիի եւ հաճարենիի անտառներուն մէջ, կենիի պուրակներուն մէջ, նոսր թփուտներուն մէջ եւ այլն, անդրկովկասեան ձնծաղիկի՝ ստորին եւ միջին լեռնային գոտիներու կաղնիի – բոխիի եւ միայն բոխիի անտառներու փուխր բուսահողերուն մէջ։ Այս տեսակները արձանագրուած են ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։

## Տեսակներ

200px|մինի|ձախից|Galanthus L.

Յայտնի է մօտ 20, ՀՀ-ի մէջ՝ 3 տեսակ՝ ձնծաղիկ ալպիական (G. alpinus), ձնծաղիկ անդրկովկասեան (G. transcaucasicus), ձնծաղիկ Արտիւշենկոյի (Տ. artjuschenkoae)։
200px|մինի|աջից|Galanthus elwesii
* 
**  = 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* ,
* 
* 
200px|մինի|աջից|Galanthus nivalis 'Viridapice'

## Պատկերասրահ
 
Ձնծաղիկները քարերում.jpg|
Snowdrop_ukraine.JPG
Snowdrop_ukraine.JPG
Galanthus_nivalis_floral_diagram-2.jpg
Weiße Galanthusblüten.JPG


## Գրականութիւն
* *Артюшенко З. Т.*. Критический обзор рода *Galanthus* L. // Ботанический журнал. М.-Л.։ 1966, 51։1443.
* 
* 
* 

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Գերասիմ Ղազանչեան

**Գերասիմ Ղազանչեան** (նաեւ՝ Կարօ Ղազանչեան, ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ախալքալաք գաւառի կեդրոն՝ Ախալքալաք քաղաքի մէջ։ Բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն ստացած է եւ Կարսի մէջ աշխատած որպէս բժիշկ։ Եղած է Կարսի ՀՅԴ կեդրոնական կոմիտէի անդամ եւ անոր ղեկավարը։

Ամուսնացած ու ապրած է բարեկեցիկ կեանք մը։ Երիտասարդ կինը եղած է բաւարար կրթուած, եզակի համեստ, բոլորի կողմէն սիրուած ու յարգուած տիկին։ Տառապած է հոգեկան հիւանդութեամբ եւ մի քանի անգամ կատարած ինքնասպանութեան փորձ։ 1913 թուականի Յուլիս 14-ին, երիտասարդ կինը ինքնասպանութիւն գործած է՝ ատրճանակով։ Յուլիս 16-ին, Կարսի Ս. Նշան եկեղեցւոյ մէջ կատարուած է յուղարկաւորութեան արարողութիւն, որուն ներկայ եղած են Կարսի նահանգապետը, ոստիկանապետը եւ շատ ռուս ծառայողներ։ Այդ օրը Կարսի բոլոր խանութները գոց պահած են։ Փողոց ելած են բազմաթիւ մարդիկ։ Կնոջ մահուան կապակցութեամբ, բժիշկը կանխիկ 1000 ռուպլի նուիրած է Կարսի հայոց երկսեռ դպրոցին, 200 ռուբլի՝ Ախալքալաքի հայոց դպրոցին, 100 ռուբլի՝ ԿՀԲ ընկերութեան՝ Կարսի մասնաճիւղին, 50 ռուբլի՝ տեղական աղքատներուն, 50 ռուբլի՝ տպագրական ֆոնտին։ Ունեցած է աղջիկ եւ տղայ։

1920 թ.–ի Հոկտեմբեր 30-ին՝ թուրքերը Կարսը գրաւելէ ետք, սկսած են քաղաքի հայ բնակչութեան զանգուածային կոտորածն ու թալանը։ Գարաբեքիր փաշան՝ Կարսի քաղաքագլուխ Համազասպ Նորհատեանին, Կարապետ Գրիգորեանին (Սեւ Կարօ) եւ բժիշկ Գերասիմ Ղազանչեանին (Բժիշկ Կարօ) սիրալիր յանձնարարած է շրջիլ հայերու տուները, գիտնալ, թէ ո՞վ ողջ մնացած է, անոնց ի՞նչ վնաս հասցուած է, ցուցակագրել ու ցուցակները 15 օրուան ընթացքին ներկայացնել իրեն՝ տուժած բնակիչներու վնասները հատուցելու համար։ Յանձնախումբը ճիշդ ժամանակին ցուցակները ներկայացուցած է փաշային եւ տեղնուտեղը ձերբակալուաած։ 2 ժամ անց, նոյն օրը՝ 1920 թ.–ի Նոյեմբեր 15-ին, Գարաբեքիր փաշայի հրամանով, թուրքերը Կարսի Խափան հրապարակին մէջ կախաղան բարձրացուցած են՝ Համազասպ Նորհատեանին, Կարապետ Գրիգորեանին եւ բժիշկ Գերասիմ Ղազանչեանին։

## Գրականութիւն
* Տէր-Մելքիսեդեկեան Սարիբէգ, Տեղեկութիւններ գաւառից, Ցաւալի մահ, «Մշակ», 19-07-1913։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հ. 1, Թեհրան, 1982։
* Ալեքսանդրեան Արտաշէս, Կարս. 1920-21, Երեւան, 1986։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, «Նշա­նակ» ելեկտրոնային կայքէջ, 25-11-2009։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Ախալքալաք ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1920 մահեր
Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Կարս մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Սոնա Ղազարեան

**Սոնա Ղազարեան,**  (6 Մայիս 1966, Պէյրութ), Հայ երգչուհի։ 

## Գործունէութիւն
Լիբանանի 1975-ի քաղաքացիական կռիւներուն պատճառով կը հաստատուի Վիեննա, ուր իբրեւ օփերայի երգիչ մեծ յաջողութիւններ ձեռք կը բերէ միջազգային բեմերու վրայ։

Կատարած է Մոցարթի գլխաւոր բոլոր գործերը, «Ֆիկարոյ»ի քոնդանցան եւ սիւղաննան, «Տոն ճիովաննի»ի Չերլինան եւ այլն։
Կ'երգէ բազմաթիւ լեզուներով։ Վիեննայի մէջ յաճախ երգած է Շթաթ Օփերահաուզի, Միւղիք-Ֆերէյնի եւ Քոնսերթաահաուզի մէջ։
Զանազան առիթներով Սոնա հիւր եղած է Սայթպուրկի, Էտինպուրկի եւ Լողանի երաժշտութեան միջազգային փառատօններուն։ Մասնակցած է «Արապելլա»յի Ֆիլմին իբրեւ գլխաւոր դերակատարուհի։ Տեւական կերպով հանդէս եկած է Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ Աւստրիոյ ձայնասփիւռի եւ պատկերասփիւռի գեղարուեստական յայտագիրներով։ Հրապարակուած են իր ձայնապնակները։ Կը մշակէ նաեւ նոր ծրագիրներ, որմով Սոնային հմայիչ ձայնը պիտի կը սաւառնի ամէնուրեք:

## Աղբիւրներ
Սփիւռքահայ Արդի Գրականութիւն, խմբագրող եւ համադրող՝ Սեդա Ծաղիկեան-Տէմիրճեան, Միշիկըն, «Ռօյըլ Օք», 1994,էջ 209:
Վահան Ղազարեան

**Վահան Ղազարեան** (), հայ բժիշկ, խմբագիր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1875 թուականին Մարզուանի մէջ։ Նախնական եւ բարձրագոյն կրթութիւնն ստացած է ամերիկացի միսիոնարներու Մարզուանի Անատոլիա գոլէճին մէջ։ 1903-1907 թուականներին ուսանած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը եւ աւարտած՝ գերազանցութեամբ։ Ուսանողական տարիներուն հետեւած է հայկական մամուլին եւ գրականութեան ու իր մասնակցութիւնը բերած է։

1911 թուականին Տրապիզոնի մէջ, 1912-1914 թուականներուն Կ. Պոլսոյ մէջ եղած է «Բժիշկ» բժշկա-առողջապահական ամսաթերթի խմբագրապետը։ Բազմաթիւ բժշկական եւ հրապարակախօսական յօդուածներու հեղինակ է։ 1914 թուականին խմբագրած եւ հրատարակած է առաջին համարը «Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց»ի, ամէն տարի հրատարակելու նպատակով։

1914 թուականին, Առաջին աշխարհամարտը սկսելուն պէս, զօրակոչուած է օսմանեան բանակ եւ հարիւրապետի աստիճանով ծառայած՝ 153-րդ զօրագունդի 3-րդ գումարտակի զինուորական բժիշկ։ 1915 թուականին Եդեսիոյ` Զմիւռնիա-Ֆոշայի ճամբուն վրայ, սպաննուած է իր զօրահրամանատարներու թելադրանքով` իր իսկ օգնականի ձեռքով, 40 տարեկան հասակին։

## Աշխատութիւնը
*Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պոլիս, 1914։

## Գրականութիւն
*Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պոլիս, 1914։
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
*Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Սահակեան Լիլիկ., Ոճրագործները չխնայեցին նոյնիսկ մարդու կեանքը փրկողներուն, «Առող­ջա­պա­հու­թիւն», Երեւան, 1965, թ. 4։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, 24 Ապրիլ 1985։
*Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
*Եարման Արսէն, Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն Սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
*Քէստենեան Հրաչ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, “Ազ­դակ”, 01-11-2012։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ղազարոս (անձնանուն)

**Ղազարոս**, արական տարածուած հայկական անձնանուն։ Յառաջացած է եբրայերէն אֶלְעָזָר (ալ ազար) անունէն, որ Աստուծոյ օգնութիւն  կը նշանակէ, յունարէն՝ Lazaros։ Տարածուած է անուն է բոլոր քրիստոնեայ ազգերուն մէջ։ Եկած է Աւետարանէն։ Մինչեւ օրս գործածական անուն է հայերուն մէջ։ Փաղաքշական ձեւերն են՝ Ղազար, Ղազիկ, Ղազօ, որոնցմէ կը կազմուին մականուններ՝ Ղազարեան, Ղազարոսեան, Ղազոյեան, Ղազիկեան մականունները։

Անձնանուան այլ տարբերակներ են՝ Էղիասար, Լազար։

## Յայտնի անձնաւորութիւններ
*Ղազարոս Աղայեան
*Ղազարոս Աւագեան
*Ղազարոս Սարեան
*Ղազարոս Սուքիասի Տէր Գրիգորեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Յակոբ Ղազարեան

**Յակոբ Ղազարեան** (Զոնկուլտակ - 8 Նոյեմբեր 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Փոքր Ասիոյ արեւմուտքը գտնուող Զոնկուլտակ քաղաքին մէջ։

Ստացած է բժշկական կրթութիւն եւ որպէս բժիշկ աշխատած։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած՝ Կ. Պոլ­սոյ գործաւորական վաշտի զինուորական բժիշկ։ Մահացած է 1915 թ.–ի Նոյեմբեր 8-ին, ժանտախտէն։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:8 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ղարաբաղեան Օրագիր

Ղարաբաղեան օրագիր, Աշոտ Բեգլարեանի գիրքը Ղարաբաղեան պատերազմի մասին։ «Ղարաբաղեան օրագիր» ժողովածուն գեղաուեստա-վաւերագրական հրատարակութիւն է՝ նախատեսուած ընթերցողներու լայն շրջանակնեու համար։ Հայ գրող, լրագրող, թարգմանիչ, արցախեան պատերազմի մասնակից՝ Աշոտ Բեգլարյանի գիրքին մէջ ընդգրկուած են ակնարկներ, յօդուածներ, հարցազրոյցներ եւ էսքիզներ, գրուած՝ Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ազրպէյճանի միջեւ ընթացող պատերազմի տարիներուն (1992-1994), ինչպես նաեւ նիւթեր՝ նուիրուած յետպատերազմեան տարիներու նշանաւոր իրադարձութիւններու եւ հրատապ հիմնախնդիրներուն։ Հեղինակը կը բարձրացնէ անմարդկային պայմաններուն մէջ մարդկայինի պահպանման հարցը, կը շօշափէ սիրոյ, ընկերութեան նիւթը, մարդոց խաղաղութեան ձգտումը[1]։ Փաստագրական գիրքը լոյս տեսած է Ռուսաստանի Դաշնութեան հրապարակուող «Ժամ» ամսագիրին գլխաւոր խմբագիր՝ Աննա Գիվարգիզեանի նախաձեռնութեամբ։ Գիրքը լոյս տեսած է Մոսկուայի «Տպարան» հրատարակչատան մէջ։ Նկարիչ՝ Գագիկ Սիրավեան:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* «Карабахский дневник»: строки во имя мира 
* «Карабахский дневник» презентован в Москве

Ստորոգութիւն:Գրական գործեր Արցախյան ազատամարտի մասին
Ստորոգութիւն:2013 գրքեր
Ղարաբաղի վէրքերը (ժապաւէն)

**Ղարաբաղի վէրքերը ** (պուլկարերէն՝ Раните на Карабах), Ղարաբաղի հերոսամարտին յատուկ վաւերագրական ժապաւէն, պատրաստուած` պուլկարացի լրագրող Ցվեթանա Փասքալեւայի կողմէ: Անիկա կ՛անդրադառնայ 1992-ին Շահումեանի եւ Մարտակերտի դէպքերուն` հասնելով մինչեւ 1993 ու ապա` 1994-ի զինադուլը:

## Ստեղծման պատմութիւն
Ցվեթանայի սոյն աշխատանքը բաղկացած է 7 վաւերագրական տեսերիզներէ, որոնց ընդհանուր շարքը հաւաքուած է «Ղարաբաղի Վէրքերը» խորագրով աշխատանքին «DVD» տարբերակին մէջ.
* «Յոյսի բարձունքներ»,
* «Արդեօք Ղարաբաղի մէջ լուսաբաց կ՛ըլլա՞յ»,
* «Իմ թանկագին ողջեր եւ մեռածներ»,
* «Ղարաբաղի վէրքերը»,
* «Մայր հողին զինուորները»,
* «Անդորր» եւ «Ոգի եւ հաւատ»։

Ցվեթանա Փասքալեւա առաջին անգամ Ղարաբաղ հասած է 1991-ին` իմանալով Ազրպէյճանի կողմէ տեղացի ժողովուրդի բռնի տեղահանութիւններու մասին: Ղարաբաղի ազատագրութեան տարիներուն ինք ժողովուրդին մօտ կը գտնուի, բնակավայրերու մէջ, հիւանդանոցներու եւ խրամատներու մէջ, նկարահանելով ամէն ինչ, օգնելով երեխաներուն, կիներուն եւ տարեցներուն, որոնք ծանր պայմաններու կը դիմադրէին այդ օրերուն:

Ղրաբաղեան պատերազմի ընթացքին նկարահանուած այդ ժապաւէնները, կ՛ընդգրկեն առաւելաբար յուզիչ, բայց ոգեւորիչ պատկերներ:

## Ցուցադրուած երկիրնր
Աւելի քան մէկ ժամ տեւող վաւերագրական ժապաւէնը ցուցատրուած է՝ Պէյրութի, Փրակայի, Ֆրանսայի եւ Աւստրալիոյ մէջ։

Այն թարգմանուած է անգլերէնի, սպաներէնի, ռուսերէնի, պուլկարերէնի, ֆրանսերէնի եւ այլ լեզուներու։

## Պարգեւներ
Հայոց բանակի կազմաւորման 23-րդ տարեդարձին առթիւ, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ՝ Սերժ Սարգսեանի կողմէ արժանացաւ «Երախտագիտութեան» մետալի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Աթէնքի եւ Թեսաղոնիկէի մէջ տեղի ունեցաւ Ցվետանա Փասքալեւայի «Ղարաբաղի վէրքերը» խորագրով ժապաւէններու ցուցադրութիւնը :
* Իմ մէջ բաց վէրք կը մնան Ղարաբաղի վէրքերը, մինչեւ որ տեսնեմ Ղարաբաղի ամբողջական ճանաչումը:
* "Раните на Карабах": (պուլկարերէն)
* "Wounds Of Karabakh":

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ղարաբաղցի Կինը (քանդակ)

մինի|Ղարաբաղցի կինը քանդակ.

**«Ղարաբաղցի Կինը» քանդակ**, կը գտնուի Երեւանի, Օփերայի մօտ՝ Սայաթ-Նովայի Պողոտայի եւ Տէրեան փողոցներու խաչմերուկին վրայ։ Քանդակը ստեղծուած է 1985 թուականին, քաղաքին մէջ տեղադրուած է 1988-ին:

## Տուեալներ
Քանդակը պրոնզէ կազմուած է, բարձրութիւնը 3 մեթր է:

## Պատմութիւն
Քանդակը տեղադրուած է 11 Նոյեմբեր 1988-ին, Օփերայի թատրոնին մերձակայ այգիին մէջ։ Հեղինակը` Դաւիթ Երեւանցին, զայն նուիրած է Մշակոյթի Հայկական ֆոնտին:

Քանդակագործը արձանը կերտած է ծնունդով Շուշեցի, մենապարուհի եւ երգչուհի Արեւ Պաղտասարեանի կերպարով: Խորհրդային իշխանութիւնները արգիլած էին քանդակը տեղադրել քաղաքին մէջ. անիկա երկու տարի կը գտնուէր ձուլարանին մէջ։ Արցախեան Շարժումէն ետք՝ 1988 թուականին, արձանը կը տեղադրուի Կարապի Լիճի վերի բաժինին մէջ:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ղարաբաղցի կինը (1).JPG
Պատկեր:Ղարաբաղցի կինը.jpg
Պատկեր:Ղարաբաղցի կինը (3).jpg
Պատկեր:Ղարաբաղցի կինը (2).JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ