open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կիրակոս Թիթիզեան

**Կիրակոս Թիթիզեան** ծնած է 3 Յունուարին, 1922, Քեսապի Գարատուրան աւանին մէջ, Կարապետ եւ Ֆերիտա Թիթիզեան ընտանեկան երդիքին ներքեւ։ Ունէր մէկ եղբայր՝ Անդրանիկը։ Կիրակոս իր նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրի ազգային վարժարանին մէջ։

## Կենսագրութիւն
Ան 13 տարեկան պատանի էր երբ իր հայրը՝ Կարապետը կը կորսնցնէ իր տեսողութիւնը։ Նոյն տարին եւ ծնողաց նիւթական բեռը թեթեւցնելու մտօք՝ Կիրակոս կ'որոշէ իր ուսումը շարունակել Մեծի Տանն Կիլիկիոյ նորաբաց դպրեվանքէն ներս եւ ձգելով իր գիւղն ու հարազատները հաստատ քայլերով կը մեկնի Անթիլիաս։

Վեց տարիներու դպրեվանքեան ուսումով զինուած, 19 տարեկան Կիրակոս ստիպուած կ'ըլլայ ձգել դպրեվանքը եւ երթալ Սուրիոյ Ազազ շրջանը՝ հոն դպրոցի մը մէջ անգլերէն լեզու դասաւանդելու եւ նիւթապէս օգտակար ըլլալու իր ծնողաց։

21 տարեկան էր Կիրակոս Թիթիզեանը երբ Քեսապի պատասխանատուները զինք կը նշանակեն ուսուցիչ իր ծննդավայրի վարժարանին։ Այս նշանակումէն ու պաշտօնավարութենէն կը ծնի ուրիշ բարիք մը՝ երբ Կիրակոս կը հանդիպի իր կեանքի ընկերոջ Մարթա Աբէլեանին, որ նոյն վարժարանին մէջ ուսուցչուհի էր։

1943 թուականին Կիրակոսն ու Մարթան կը պսակուին եւ կը կազմեն ընտանիք մը եւ կը մնան միասին 68 տարիներ։ Անոնք կը հաստատուին Պէյրութ, Լիբանանի մէջ։

Պէյրութի մէջ Կիրակոս կ'աշխատի որպէս պահեստարանի պատասխանատու անգլիական բանակին մէջ, սակայն 1945-ին, համաշխարհային պատերազմի աւարտով, կ'աւարտի նաեւ իր գործը։

Թիթիզեան ընտանիքը բախտաւորուեցաւ երեք զաւակներով. այսպէս 1946-ին ծնաւ իր անդրանիկը՝ Ժանը, 1951-ին Կարպիսը, իսկ 1956-ին՝ Սիլվան եկաւ ամբողջացնելու ընտանիքը։

Ան որպէս դպիր եւ ուրարակիր կը մասնակցէր սրբազան արարողութեանց Ս. Նշան Մայր եկեղեցւոյ մէջ եւ, աւելի ուշ, որպէս բանկալի պատասխանատու՝ Անթիլիասի Մայր Տաճարին մէջ։

1969-ին Կիրակոս եւ Մարթա Թիթիզեանները իրենց դստեր Սիլվային հետ եկան ԱՄՆ ուր արդէն բնակութիւն հաստատած էին Ժանն ու Կարպիսը։ 11 անգամ անոր խանութը կողոպուտի ենթարկուեցաւ որոնցմէ մէկուն ընթացքին, 1980-ին, Կիրակոս փամփուշտով մը վիրաւորուեցաւ գլխէն։

2010 թուականի [Սեպտեմբերին անկումի մը հետեւանքով կոնքի բեկում ունեցաւ եւ այդ օրէն անոր առողջութիւնը վայրէջք արձանագրեց։ Հետզհետէ տկարացաւ։ Առողջական վիճակին մէջ բարդութիւններ յառաջացան։ Պայքարեցաւ, յատուկ խնամք ստացաւ ոչ միայն բժիշկներէն կամ բուժքոյրերէն, այլ իր հարազատներէն։ Կինը՝ Մարթան միշտ կողքին էր, դուստրը՝ Սիլվան պահապան հրեշտակ մը եղաւ իրեն համար, զաւակները, հարսը, թոռները համակ օգնութիւն եղան։ Աւա՜ղ, սակայն, հողածին էր Կիրակոսը եւ հողին դառնալու դատապարտուած եւ այսպէս հակառակ բոլոր ջանքերուն եւ ի գործ դրուած ճիգերուն ան իր աչքերը յաւիտեան փակեց այս կեանքին համար Մարտ 3, 2011-ին։ Կիրակոս Թիթիզեան աշխատեցաւ ու գործեց մինչեւ վերջին շաբաթները իր կեանքին։ Ցաւեցաւ ու տագնապեցաւ հայ արժէքներու կորուստով այս ափերուն վրայ։ Երբեք չստեց, խարդախութիւն չկար իր բառարանին մէջ, ոչ մէկուն ցաւ պատճառեց։ Օգտակար եղաւ բազում անձերու։ Արժանապատուութիւն ունէր ան։ Բայց այս բոլորէն վեր եւ անդին հաւատացեալ մըն էր հանգուցեալը, բառին իսկական եւ վաւերական զոյգ իմաստներով։ æատագով մըն էր Հայոց առաքելական եկեղեցւոյ։ Սերտ կապեր ունէր բարձրաստիճան եկեղեցականներու եւ զոյգ կաթողիկոսներուն հետ եւ շատ ու շատ եկեղեցականներ զինք կը կոչէին «Քեռի»։ Թող լոյս իջնէ իր շիրիմին եւ յիշատակն արդարոյն օրհնութեամբ եղիցի։
Ալիսիա Կիրակոսեան

**Ալիսիա  Գուրգէնի Կիրակոսեան** (, ), հայ բանաստեղծուհի, ԱՄՆ սպանախօս գրողներու միութեան պատուաւոր նախագահ, ՀՀ ԳԱԱ պատուաւոր դոկտոր է (2007): Հայ բանաստեղծուհի, ԱՄՆ բանախօս գրողներու միութեան պատուաւոր նախագահ, ՀՀ ԳԱԱ պատուաւոր բժշկուհի է (2007)։

Գրած է սպաներէն, իտալերէն, ետքը նաեւ՝ հայերէն եւ անգլերէն։

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Պուէնոս Այրեսի ազգային համալսարանի իրաւաբանական ճիւղերը։ 10 տարի խաղցած է թատրոններու մէջ։ 1968-ին փոխադրուած է Լոս Անճելըս (ԱՄՆ)։ Իր բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքն է՝ «Մէկ օրուան մէջ հինգ ձայն», լոյս տեսած է 1966-ին։ Իսկ հայ ընթերցողը զինք ճանչցաւ 1967-71 թուականին. Բանաստեղծ Վահագն Դաւթեանի հրաշալի թարգմանութեամբ հրատարակուեցաւ «Արմատ եւ էութիւն» բանաստեղծութիւններու ժողովածուն /թարգմ. սպաներէնէն/ 1972 թուականին. Սփիւռքի հայութեան համար նոյն գիրքը վերահրատարակուեցաւ, (1967, իտալերէն), «Հայաստանեան ապրումներ» (1970), «Բանաստեղծութիւններ» (1972) ժողովածուները։ Անոր «Փետրօ Ամօր» (1969) ներկայացումը ներկայացուած է Պուէնոս Այրեսի «Փայրոյ» թատրոնին մէջ։

Ալիսիա Կիրակոսեանի պոեզիայի նիւթի կիզակէտը սէրն է, մայրութիւնը, հայրենիքը եւ փիլիսոփական ոճը։ Ան գերտարածական կոչուող բանաստեղծական շարժման (1969) հիմնադիրն է (տեսութիւնը հրապարակած է սպաներէն, հայերէն եւ անգլերէն՝ 1992-ին)։ Անոր պոեզիան յատուկ է ներաշխարհի պատկերներով, արդիական լեզուամտածողութեամբ, բանաստեղծական վերաիմաստաւորումներու ինքնատիպութեամբ։

Ալիսիա Կիրակոսեանի որոշ գիրքերը նկարազարդուած է Փապլօ Փիքասօ-ի կողմէ։

1993 թուականին Պրազիլի Սան Փապլօ համալսարանին մէջ փիլիսոփայութեան գծով պաշտպանած է դոկտորական ատենախօսութիւն՝ գրականութեան մարզը։

Կիրակոսեան այցելած է Սովետական Հայաստան (առաջին անգամ 1967-ին) եւ քանի մը տարի ետք գրած է «Նամակ առ Հայաստան» բանաստեղծութիւնը։ Իր վերջին շրջանի գործերուն մէջ անդրադարձած է հայաստանեան պատմական իրադարձութիւններուն։

## Մրցանակներ
* Խաչատուր Աբովեանի անուան մրցանակ
* Մովսէս Խորենացիի Մետալ (2012)

## Ստեղծագործութիւններ
Հեղինակն է։
* Սպաներէն՝ «Մեկ օր, հինգ ձայն» (1966), «Էութիւն եւ Կետադրութիւն» (1967), «Փետրօ Ամոր» (1969), «Ժամանակի, սիրոյ, խաղաղութեան մեջ» (1970), «Երկուքի ոլորտ» (1972), «Հակաշխարհ» (1972), «Մոխիրներէն յետոյ եւ նամակ առ Հայաստան» (1972), «Մայրութեան քերթուածներ» (1989)
* Հայերէն՝ «Արմատ եւ Էութիւն» (1967), «Նամակ առ Հայաստան» (1979), «Խորան I» (1992), «Խորան II» (1992), «Անդենական զրոյցներ» (1992), «Ամբողջական երկեր» (2005, ներառուած են «Հարցազրոյց Աստուծոյ հետ», «Սիրոյ մէկուկէս հազարամեակ» գործերը)
* Անգլերէն՝ «Սէր եւ մայրութիւն բառերէն այն կողմ» (1992), «Մտորում բառէն այն կողմ» (1992), «Արմատ բառէն այն կողմ» (1992), «Բեմ՝ երկնքի համար» (1992)
* եռալեզու՝ «Բանաստեղծութիւն եւ գերտարածութիւն» (1994), «Խաղաղութիւն քուանտային» (2005):

## Երկեր
* Երկեր, Լոս Անճելըս, 1997։

## Գրականութիւն
* Դոլուխանեան Ա., «Ալիսիա Կիրակոսեանի քնարերգութիւնը», Երեւան, 1999։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ալիսիա Կիրակոսյան, Բանաստեղծություններ 

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:1936 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Ստորոգութիւն:2014 մահեր
Ստորոգութիւն:22 Մայիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Լոս Անճելըս մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Զաւէն Կիրակոսեան

**Զաւէն Թադեւոսի Կիրակոսեան** ծնած է (31 Մարտ 1936, Քահիրէ), ֆիզիկոս, Ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտոր (1962)։

## Կենսագրութիւն
1956 թուականին աւարտած է Քալիֆորնիոյ Պըրքլէյի համալսարանը:
1956-1962 թթ. աշխատած է նոյն համալսարանին մէջ, 1963-1970 թթ.` Ստանֆորտի համալսարանի գծային արագացուցչի կենդրոնին մէջ, 1970-1978 թթ.` նոյն համալսարանի բարձր էներգիաներու ֆիզիկայի եւ միկրոալիքային ճառագայթման լաբորատորիաին մէջ։ 1979-1994 թթ.` Ամն-ի ՊՆ աւիատիեզերական ընկերութեան պաշտպանական տեխնոլոգիաներու մշակումներու տնօրէն, 2005 թուականէն` ՀՀ մէջ իր հիմնադրած գիտաարտադրական խորհրդի նախագահ։

Աշխատանքները կը վերաբերին տարրական մասնիկներէ յայտնաբերման, բարձր էներճիաներէ ֆիզիկայի գերզգայուն սարքաւորումներէ եւ սարքերէ, պաշտպանական տեխնոլոգիաներէ (հեռահաս գերհզօր լազերներ, միկրոալիք հզօր ճառագայթիչներ) մշակման, խիտ պրոտոնային եւ էլեկտրօնային արագացուցիչներէ, միջուկային էներգետիկ աղբիւրներէ ստացման, ռադիօակտիւ թափօններու եւ աշխատած միջուկային վառելիքի մշակման հարցերուն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ֆիզիկոսներ
Ստորոգութիւն:1936 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:31 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գահիրէ ծնունդներ
Կիպրոսի Հայերը

**Հայերը [[Կիպրոս]]**ին մէջ կ՛ապրին հնագոյն ժամանակներէն ի վեր։ Ըստ «Հայ Սփիւռք» հանրագիտարանին՝ թերեւս միջնադարէն Կիպրոսի մէջ կը բնակին ամուրի հայ պաշտօնեաներ, զինուորականներ եւ առեւտրականներ։ Հայկական համայնքը կը ձեւաաւորուի 12-րդ դարուն։ Կիլլիկիոյ հայկական թագաւորութեան անկումէն եւ հայոց ցեղասպանութենէն ետք Կիպրոսին մէջ հայերուն թիւը կը ստուերանայ։ Ներկայիս Կիպրահայերուն թիւը 4.000 է, որոնք ընդհանրապէս  կ'ապրին Նիկոսիա, Լառնագա, Լիմասոլ եւ Պաֆոս քաղաքներուն մէջ։ Կիպրոսի հայ համայնքի թուաքանակին մասին նմանատիպ ցուցանիշը,  հրապարակուած է նաեւ կիպրոսաբնակ հայութեան համացանցի կայքին մէջ։

Հայկական սփիւռքի աւանդական կառոյցները միշտ աշխուժօրէն կը գործեն՝ ըլլալով հայ համայնքի ինքնակազմակերպական եւ հայապահպանութեան արդիւնաւէտ շարժումը։ Հայերը՝ իբրեւ Կիպրոսի Հանրապետութեան քաղաքացիներ, ամբողջովին այդ երկրի հասարակութեան մէջ աշխուժ մասնակցութիւն կը ցուցաբեն, յատկապէս հասարակական-քաղաքական կեանքին։ Անոր լաւագոյն վկայութիւնը, թերեւս, այն է, որ սոյն թուականին 6 Մարտ-ին հայազգի Մարիոս Կարոյանն ընտրուեցաւ Կիպրոսի խորհրդարանի նախագահ։ Ան, 22 Հոկտեմբեր 2006-ին Կիպրոսի առաջատար քաղաքական կուսակցութիւններէն մէկուն՝ Ժողովրդավարական Կուսակցութեան նախագահութիւնը վարեց։ Կիպրոսաբնակ հայութիւնը ունի կրօնական համայնքի կարգավիճակ։ Կիպրոսի խորհրդարանին հայ համայնքի ներկայացուցիչն է նշանաւոր գործարար եւ հասարակական- քաղաքական գործիչ՝ Վարդգէս Մահտեսեանը։ Կիպրական հասարակութեան մէջ հայերու գործակցութեան մասին կը վկայէ Կիպրոսի նախագահ Տիմիթրիս Խրիստոֆիասը, որ գլխաւորած է Լիմասոլի հայկական դպրոցի բացման արարողութիւնը 5 Նոյեմբեր 2006-ին։

## Ծանօթագրութիւն

## Արտաքին յղումներ
* cyprusarmenians.com. կիպրահայերու կայք
* հայկական «Արձագանք» ամսաթերթի կայք 
* Կիպրոսի հայկական ազգային կոմիտէի կայք 
* Gibrahayer.org. կիպրահայերու կայք 
* Hayem.org. կիպրահայերու կայք

Ստորոգութիւն:Հայեր
Ստորոգութիւն:Կիպրոս
Կիրեսուն

**Կիրեսուն** (, , *Քերասունդա*), ծովափնեայ հնագոյն քաղաք Թուրքիոյ մէջ։ Եղած է Պոնտոսի կարեւոր քաղաքներէն։

XX դարու սկիզբը ունէր 18.500 (2000 ընտանիք), խառն բնակչութիւն, որուն 200 ընտանիքը՝ հայ, 1000-ը՝ թուրք, 800-ը՝ յոյն։ Հայերը կˈըզբաղուէին պտղաբուծութեամբ (յատկապէս կաղնիի եւ կեռասենիի մշակութեամբ), արհեստներով եւ առեւտուրով, ունէին երկու եկեղեցի՝ Սուրբ Լուսաւորիչ (ուր կը գործէին արական ու իգական վարժարաններ) եւ Սուրբ Սարգիս (ժայռի մէջ կառուցուած)։

Կիրեսունի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ հին շէնքերու աւերակներ։ Հայերը բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է։

1874 թուականին քաղաքը ուժեղօրէն տուժած է երիտթուրքական արշաւանքներէն։ XIX դարուն հինական զբաղմունքը եղած է քաղաքային առեւտուրը, կը զբաղուէին ընկիւզի վաճառքով։ XX դարու սկիզբը, քաղաքէն ներս կ՛ապրէր 35.000 մարդ, անոնց կէսը հայեր էին, մնացածը թուրքեր, հայեր։ 1912 թուականին քաղաքին մէջ ապրած են մուսուլմաներ՝ 46 207 մարդ, հրեաներ՝ 44 214 մարդ, հայեր՝ 6 582 մարդ։

## Բնակչութիւն

## Հետաքրքրիր փաստեր
Կիրեսունը, ո՛չ մեծ քաղաք է Ֆրանսայի եւ Տրապիզոնի միջեւ՝ յայտնի է որպէս բալենի քաղաք։ Ճիշդ այստեղ էր, որ հռոմէացիները առաջին անգամ հանդիպեցան, տալով անոր «բալենի պտուղ» անունը, ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Талах В. Н. Рожденный под знаком кометы։ Митридат Эвпатор Дионис / В. Н. Талах; под ред. В. Н. Талаха, С. А. Куприенко. — 2-е, доп. и перераб.. — Киев։ Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 214 с. — ISBN 978-617-7085-08-8
* Koromila Marianna The Greeks in the Black Sea. — Афины։ Panorama, 1991. — 301 с. — ISBN 960-851420-7
* Koromδela, Marianna, Hoi Hellδenes stδe Maurδe Thalassa ։ apo tδen epochδe tou Chalkou hδos tis arches tou 20ou aiδona. — Афины։ Panorama, 1991. — 329 с. — ISBN 9608514215

Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Արա Կիւլէր

**Արա Կիւլէր** ( ծն. 16 Օգոստոս 1928 - 17 Հոկտեմբեր 2018, Իսթանպուլ, Թուրքիա), իսթանպուլահայ գրագէտ եւ լուսանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Կիւլէր Արա ծնած է Իսթանպուլ։ Իր ուսումը ստացած է Վիեննայի Մխիթարեան վարժարանը, ապա անցած է Կեդրոնական, որ աւարտած է 1951-ին։ Առաջին գրութիւնը գրուած է թրքերէնով եւ լոյս տեսած է «Ենի Իսթանպուլ» թերթին մէջ։ 1950-ին իր «Կաղանդի Տարօրինակ Գիշեր Մը» պատմուածքը արժանացած է մրցանակի եւ ինք դասուած է թուրք լաւագոյն նորավիպագիրներու շարքին։ Հայ գրական կալուածէն ներս կը մտնէ ժամանակ օրաթերթի միջոցաւ, եւ կու տայ պատմուածքներ *Սան*, *Ճառագայթ* եւ *Հանդէս Մշակոյթի* պարբերութիւններուն եւ ժամանակ եւ Մարմարա օրաթերթերու գրական էջերուն մէջ։ Արա Կիւլէր անունը այսօր ժամանակակից թուրք լուսանկարչական շրջանակներէն անցած է համաշխարհային լուսանկարչութեան պատմութեան։ Տասնեակ տարիներէ ի վեր զինք կը նկատեն աշխարհի մեծագոյն վարպետներէն, որուն գործերը կը հրատարակուին մեծագոյն հանդէսներու ( Time-Life, Paris match, der stern, Photography Annual եւ այլն) մէջ։ Անդամ նշանակուած է բազմաթիւ համաշխարհային լուսանկարչական միութիւններու։ Արժանացած է Leica-ի վարպետ տիտղոին։

Իր հայերէն պատմուածքները 1955-ին կողքի տակ մտած են «*Բաբելոնէն Վերջ Պիտի Ապրինք»* խորհագիրով։ Իսկ յաջորդ տարին հրատարակուած են նոյն հատորին թրքերէն թարգմանութիւնը եւ իր թրքերէնով գրած պատմուածքները։ Լուսանկարչական արուեստի լաւագոյն նմուշները նկատուող իր լուսանկարները հրատարակուած են 20-է աւելի մեծածաւալ ու շքեղ ալպոմներու մէջ։ Անոնցմէ յիշատակելի կը մնան հանրածանօթ ճարտարապետ Սինանի, համաշխարհային հռչակ վայելող գրողներու եւ արուեստագետներու, եւ հին Իսթանպուլի նուիրուած գեղատիպ հրատարակութիւնները, ինչպէս նաեւ 1990-ին, Երուանդ Կոպէլեանի եւ Սարգիս Սերովբեան աշխատասիրութեամբ լոյս տեսած Արա Կիւլէր Ոսպնեակէն Հայ Գրողներ խորագրեալ հատորը, որ կը պարփակէ իսթանպուլահայ գրողներու լուսանկարներն ու կենսագրական տուեալները։ Իր 1997-ին թրքերէն լեզուով հրատարակած «Լուսանկարներով Անատոլուի Պատմութիւնը», բեմականացած է Մէհմէտ Էսատօղուիի կողմէ, «Արայի *Անատոլ*ուի Դիւցաներգութիւնը» խորագրով։ Ստացած է 100-է աւելի մրցանակ եւ «Դարաշրջանի Լուսանկարիչ» տիտղոսը։

## Հրատարակուած գործեր

### Գիրքեր

## Աղբիւրներ
*Պոլսոյ Մէջ Հայ Լուսանկարիչին Անունով Փողոց Վերանուանուած է
*Լուսանկարիչ Արա Կիւլերի Աշխատանքները Ցուցադրուած են Փարիզի Մէջ
*Արուեստագիտական Հանդէս, Արա Կիւլէր, էջ 168

## Ծանօթագրութիւններ
* 

Ստորոգութիւն:1928 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2018 մահեր
Ստորոգութիւն:Լուսանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Հոկտեմբերի մահեր
Կիւլիստանեան (բժիշկ)

**Կիւլիստանեան**, հայ բժիշկ։

## Կենսագրուիւն
Եղած է բժիշկ Մելքոն Կիււլիստանեանի ազգականը։ Կրթութեամբ եւ մասնագիտութեամբ եղած է ատամնաբոյժ։ Ապրած է Կոս­տանդ­նու­պոլ­իս եւ աշխատած՝ որպէս ատամնաբոյժ։ 
 
1915 թուականի Ապրիլի 11-ին (24), ի թիւս բազմաթիւ ակնառու հայ մտաւորականներու (Ազգային դպրոցի տնօրէն՝ Մարզպետունի, դեղագործ Յա­կոբ Թեր­զեան, բժիշկ Միսաք Ճեւեհիրճեան), ձերբակալուած եւ բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ապա՝ աքսորուած է Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Վերապրած է եւ որպէս ատամնաբոյժ աշխատել։

## Գրականութիւն
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վիեննա, 1922։
* Մազմանեան Վրոյր, Յուշեր Եւ Վկայութիւններ, Անթիլիաս, 1991, 345 էջ
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
* Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. Ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12։
* Իսկահատեան Յարութիւն, Վկայարան Հայկական Ցեղասպանութեան, Գիրք Բ., Պէյրութ, 2011, 352 էջ։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Մելքոն Կիւլիստանեան

**Մելքոն Կիւլիստանեան**, հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն ստացած ու աշխատած է որպէս բժիշկ։ 1915 թուականի Ապրիլ 11–ին (24), ի թիւս բազմաթիւ ակնառու հայ մտաւորականներու, ձերբակալուած է եւ բանտարկուած՝ Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ։

1915 թուականի Ապրիլ 12-ին, ձերբակալուած բազմաթիւ հայ մտաւորականներու հետ, շոգեկառքով տեղափոխուած է Այաշ աւանի ծայրամասը՝ բլուրի մը վրայ գտնուող «Սարը Գըշլա» հին զօրանոց-բանտը եւ մի քանի ամիս պահուած է այնտեղ։

Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաուաքւած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկի վրայ։ Մէկ այլ վարկածով, Այաշէն վերադարձած է Կ. Պոլիս։ Վերապրած է, բնակած է Կ.Պոլսիս եւ որպէս բժիշկ աշխատած։

## Գրականութիւն
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վիեննա, 1922։
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
* Աւագեան Կարինէ, Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
* Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. Ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Աբէլ Կիւլպէնկեան

**Աբէլ Բարսեղ Կիւլպէնկեան** (1879 - 1915 թթ.), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Աբէլ Կիւլպէնկեան ծնած է 1879 թուականին Ան­գա­րա­յի նա­հան­գի Կեսարիոյ գաւառի՝ Թալաս աւանին մէջ։ Փոքր տարիքէն տեղափոխուած է Սեբաստիոյ նահանգի, Ամասիոյ գաւառի կեդրոն՝ Ամա­սիա քաղաքը։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Ամասիոյ թաղային վարժարանէ ներս։

1896 թուականին աւարտած է Կեսարիոյ Ս. Կարապետ վանքի ժառանգաւորաց վարժարանը։

1898-1903/1904 թ. ուսանած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանին մէջ։

1904 թուականին նշանակուած է, իր ծննդավայր Թալասի, քաղաքապետական բժիշկ։

Այնուհետեւ Զմիւռնիոյ նահանգի Տաւաս գաւառակի թաղապետական բժիշկ եղած է։

Յետագային Գոնիայի, Աքսարայի քաղաքապետական բժիշկ եւ Սեբաստիոյ նահանգի Եւդոկիոյ գաւառի՝ Էրպաս գաւառակի բժիշկ եղած է։

1912-1914 թթ. գտնուած է Փարիզի, Պերլինի, Վիեննայի մէջ եւ մասնագիտացած՝ բժշկական տարբեր բնագաւառներու գիծով։

Մասնաւորապէս Փարիզի Նեքերի եւ Լաֆուազիէի հիւանդանոցներուն մէջ մասնագիտացած է միզասեռական եւ վեներական հիւանդութիւններու գիծով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելէ ետք զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Չորլուի, Հատըմ գէոյի եւ Չանաք Քալէի զօրամիաւորումներուն մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։

1916 թուականին ուղարկուած է Գալիցիայի ռազմաճակատ, ուր ռուսական զօրքի ձեռքը գերի ինկած է։

1919 թուականին, երբ արդէն աւարտած էր պատերազմը, ազատած է եւ վերադարձած Կ. Պոլիս։ Որոշ ժամանակ բժիշկ աշխատած է Կ. Պոլսոյ Միջագիւղ (Օրթագիւղ, Օրթագէոյ), Պահչէ Գափու, ապա՝ մինչեւ իր մահը՝ Թաքսիմի Թալիմխանէ թաղամասերուն մէջ, ուր ունեցած է իր մասնաւոր դարմանատունը։

Զբաղած է ներքին, միզասեռական եւ վեներական հիւանդութիւններու բուժմամբ։ Եղած է խոհեմ, պատուարժան մարդ, հոգատար ու յարգուած բժիշկ։ Զբաղուած է նաեւ հասարակական գործունէութեամբ։

1926-1927/1928 թթ. եղած է Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի հոգաբարձութեան անդամ, իսկ 1928 թուականին նաեւ՝ ատենապետ։

Մահացած է 1951 թուականին, Կ. Պոլսում՝ 72 տարեկան հասակին։

Ըստ Գասպար Կարոյեանի հաղորդման՝ բժիշկը 1915 թուականի Սեպտեմբերին Գալիցիայի ռազմաճակատին մէջ զոհուած է կամ ծանրօրէն հիւանդացած ժանտախտով ու մահացած 36 տարեկան հասակին։ Կարոյեանին, հաւանաբար, յայտնի չէ եղած բժիշկին գերի իյնալու եւ վերապրելու փաստը։

## Գրականութիւն
* Ալպօյաճեան Ա ., Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, Բ., Գահիրէ, 1937։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկ ներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
* Շիկահեր Վարդ, Կիսադարեան պատմութիւն թրքահայ բժշկութեան, 19231975, Սթանպուլ, 1975։
* Յարման Արսեն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Կիւլպէնկեան (այլ կիրառումներ)

**Կիւլպէնկեան** անունը կրնայ ունենալ հետեւեալ կիրառումները․

*Գալուստ Կիւլպէնկեան
**Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնադրամ
**Գալուստ Կիւլպէնկեան Երկրորդական Վարժարան
**Գալուստ Կիւլպէնկեանի կիսանդրի (Երեւան)
**Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան Կեդրոնական Վարժարան (Սուրիա)
*Աբէլ Կիւլպէնկեան
*Գրիգոր Կիւլպէնկեան
*Կիւլպէնկ Կիւլպէնկեան
*Սիրվարդ Կիւլպէնկեան
Գէորգ Կիւլիւզեան

**Գէորգ Էֆենտի Կիւլիւզեան** (1840, Մա­րա­շի գաւա­ռի կեդրոն Մա­րաշ քաղաք - 1885), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Գէորգ Կիւլիւզեան ծնած է 1840-ական թթ., Հալէպի նահանգի Մա­րա­շի գա­ւա­ռի կեդրոն՝ Մարաշ քաղաքին մէջ։ Դաւանանքով եղած է աւետարանական (բողոքական)։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրին մէջ։ Ստացած է գործնական (ոչ ակադեմիական) բժշկական կրթութիւն։ Եղած է Մարաշի թաղապետական բժիշկը։ Եղած է «ար­ժա­նա­ւոր» եւ «փոր­ձա­ռու» բժիշկ։

1890 թուականին հնդախտով (‏քոլերա) վարակուած եւ անյոյս հիւանդ Սմբատ Բիւրատի (գրող եւ հրապարակախօս, 1862-1915) եւ ուրիշ շատերու կեանքը փրկած է «Համ­լին միքս­չըր» դեղով։ 1890 թուականին քաղաքական պատճառներով ինքն ու իր յղի կինը բանտարկուած են Մարաշի բանտին մէջ, ուր օգնած է իր կնոջ ծննդաբերելուն։ Եղած է ազնիւ, բարի, անձնուէր, իր գործը լաւ իմացող անձնաւորութիւն։

Ժողովուրդը զինք կոչած է «հի­ւանդ­նե­րու հայ­րիկ»։ 1895 թուականին սպաննուած է Մարաշի հայկական ջարդի ժամանակ «անօ­րէն եւ ան­խիղճ» թուրք Հայտար աղայի կողմէ, որ առիթով մը հայերու շրջանակին մէջ այդ մասին մանրամասնօրէն պատմած է «յո­խոր­տա­նօք եւ պար­ծե­նա­լով»։ Եղած է մօտաւորապէս 50 տարեկան։

## Գրականութիւն
* Բիւրատ Սմբատ, Բանտէ բանտ, Կ. Պոլիս, 1910։
* Գալուստեան Գրիգոր Հ., Մարաշ, Նիւ Եորք, 1934։
* Գալուստեան Գրիգոր Հ., Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զէյթուն, Նիւ Եորք, 1988։
* Մարաշի Տէր Ղեւոնդ քահանայի յուշերը, Ե., 2013, 464+16 էջ։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Մարաշ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1840 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1885 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Կիւլպէնկ Կիւլպէնկեան

**Կիւլպէնկ Գէորգ Կիւլպէնկեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Կիւլպէնկ Կիւլպէնկեան ծնած է 1888 թուականին, Ան­գա­րայի նահանգի Կե­սա­րի­ոյ գաւառի Թալաս աւանին մէջ, հայ առաքելական ընտանիքէ ներս։ 1903 թուականին «պսա­կա­ւոր ար­ուես­տից» վկայականով աւարտած է Անատոլիա գոլէճը։ 1907 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժինը։

1907-1913 թթ. բժշկութեամբ զբաղած է Թալաս քաղաքին մէջ։

1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։

1916 թուականին Կովկասեան (ռուսական) ռազմաճակատի վրայ սպաննուած է թուրք հազարապետի մը գնդակով։

## Գրականութիւն
* Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937։
* Քէստենեան Հրաչ, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, «Ազ­դակ», 01-112012

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Գրիգոր Կիւլպէնկեան

**Գրիգոր Կիւլպէնկեան**, հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Գրիգոր Կիւլպէնկեան ծնած է 1887/1890 թուականին, Տրապիզոնի նահանգի Սամ­սոն նաւահանգստային քաղաքին մէջ/ Սեբաստիոյ նահանգի Սե­բաս­տի­ոյ գա­ւա­ռի, Տիվրիկի գաւառակի կեդրոն՝ Տիվրիկ աւանին մէջ։

1914 թուականին գերեզանցության վկայականով աւարտած է Կոստանդնուպոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Զբաղած է բժշկութեամբ։ Եղած է հնչակեան կուսակցութեան անդամ, հասարակական-քաղաքական գործիչ։

1914 թուականին՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ գնդապետի աստիճանով ուղարկուած՝ Տրապիզոն։

1915 թուականին, զինուորական բժիշկ ծառայելու ժամանակ, թուրք զինուոր մը խնդրած է՝ զինք զինուորական ծառայութենէն ազատելու կեղծ տեղեկանք տայ, որմէ բժիշկը հրաժարած է։ Յաջորդ օրը այդ թուրք զինուորը դաշոյնով սպանած է երիտասարդ բժիշկը։

Այս մասին բանահաւաք Վերժինէ Սվազլեանին պատմած է բժիշկի եղբօրորդին՝ Խորէն Գասպար Կիւլպէնկեան (ծնած 1900 թուականին, Տիվրիկ)։ Սակայն Վ. Սվազլեանի քով, հաւանաբար սխալմամբ, յիշատակուած է Գէորգ անունով։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Սվազլեան Վերժինէ, Հայոց ցեղասպանութիւն։ Ականատես վերապրողների վկայութիւններ, Ե., 2000։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Կիւրեղ Վրդ․ Քիպարեան

**Կիւրեղ Վրդ․ Քիպարեան** (), հայ թարգման, ուսուցիչ, խմբագիր։

1903-ին կ՛անցնի Վենետիկի Ս. Ղազար՝ աշակերտելու Վենետիկի Մխիթեարեան միաբանութեան վանքին մէջ։ 1916-1916-ին կը հետեւի Հռոմի Աստուածաբանական համալսարանի դասընթացքներուն։

Տարբեր տարիներու կը վարէ Մխիթարեան միաբանութեան տեսուչի, հոգեւոր հօր եւ դաստիարակի պաշտօնները։ Եղած է նաեւ «Բազմավէպ»ի խմբագիր։ Կատարած է թարգմանութիւններ։ Թարգմանական աշխատանքէ անկախ ստորագրած է նաեւ հայագիտական յօդուածներ։ Առանձին հատորով հրատարակած է մատենագիտական դասագիրք՝ «Պատմութիւն հայ գրականութեան», Ա. հատոր՝ սկիզբէն մինչեւ 1300 թուական (Վենետիկ 1944)։

Կիւրեղ վրդ. Քիպարեան վախճանած է 12 Դեկտեմբեր 1979-ին։

## Աղբիւրներ
* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս , Հատոր Է., Պէյրութ, 1979, էջ 390։
Կիւմիւշեան Վարժարան

**Սարգիս Կիւմիւշեան Վարժարան**, հիմնուած է Կեսարիոյ մէջ 1868 թուականին։

## Հիմնումը
350px|մինի|ձախից
Կը գտնուի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ բակը եւ կը նկատուի նոյն թաղին ծխական վարժարանը։ Դանիէլ եւ Յովհաննէս Կիւմիւշեան եղբայրներ կը հիմնեն այս վարժարանը ի յիշատակ իրենց հօր Սարգիս Կիւմիւշեանին։

Կիւմիւշեաններուն շինած շէնքը միայարկ, պարզ սրահ մը ըլլալուն, աշակերտութեան նեղ գալով, անոր վրայ աւելցուած են մասեր։ Ժամանակի ընթացքին Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին շրջապատուեցաւ դպրոցական շէնքերով, որոնք իրեն հետ միատեղ տարածուած էին 2207 ք. մէթրի վրայ։

Կիւմիւշեան Վարժարանը՝ ուր յաճախող տղաքը առհասարակ աղքատ դասակարքի կը պատկանէին ժողովուրդը կը կոչէր «նալինլի մէքթէպ», քանի որ աշակերտները դպրոց կ՚երթային երսանկներով։

## Ծրագիրը
Մինչեւ 1880ականներ վարժարանը ունեցած է նախնական ուսուցման դրութիւն մը, սակայն աւելի վերջ հանդիսացած է Կեսարիոյ լայագոյն վարժարանը։

Կիւմուշեան Վարժարանի մէջ քիչ շատ արդիական ոգի ներմուծող դէմքը եղած է Դանիէլ Սարաֆեան։

Թաղականները՝ չնչին վարձքով մը զինքը վարժապետ կարգած ատեն իրմէ պահանջեր էին թուաբանութեան չորս գործողութիւնները կատարելու եւ Աւետարանը թարգմանելու չափ հայերէն սորվեցնել թաղին տղոց։ Իսկ ան խոստացած է Կիւմիւշեան Վարժարանը Կեսարիոյ առաջնակարգ վարժարանը ընել։ Արդարեւ երկու տարուան մէջ աշակերտութեան թիւը կը բարձրանայ 300էն մօտաւորապէս 700-ի։

Իսկ 1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն յետոյ, Կիւմիւշեան Վարժարանն ալ ստացաւ նոր փայլ մը։ Այս թուականին վարժարանը ունէր հետեւեալ ուսումնական բաժանումները. ծաղկոց (երեք տարի). նախակրթարանի վեց դասարաններ եւ լրացուցիչ (երկու տարի)։ Ծաղկոցն ու նախակրթարանի առաջին երեք կարգերը բաւական խճողուած էին։ Ուսման ծրագիրը Կեդրոնական Ուսումնական Խորհուրդի որդեգրած նախակրթարանի նիւթերուն վերամշակումն էր։ Հայերէնի եւ թուաբանութեան դասերուն լայն տեղ յատկացուած էր։

Վարժարանին մէջ հայերէն խօսիլը պարտաւորիչ էր։ Առաջին տարիէն իսկ հոգ կը տարուէր որ տղոց ականջները լեցուին մայրենի լեզուին բառերով։ Միջին դասարաններու մէջ տղաքը բաւական իւրացուցած կ՚ըլլային հայերէնը եւ լրիւ կը հասկնային ինչ որ կը պատմուէր իրենց դասի ընթացքին։


Պատկեր:Gumusyan Varjaran 01.jpg
Պատկեր:Gumusyan Varjaran 03.jpg


## Աղբիւրներ

* Հայ Դպրոցը Անցեալէն Դէպի Այսօր, Հրատարակութիւն՝ Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի , Պոլիս, 2017
*Արշակ Ալպօյաճեան, «Պատմութիւն Հայ Կեսարիոյ», Գահիրէ, 1937
*Houshamadyanի կայք էջ (թուայնացուած բաց արխիւ)

## Ծանօթագրութիւններ
Գէորգ Կիւրճեան

**Գէորգ Կիւրճեան** (1860, Խարբերդ, Խարբերդի նահանգ - 1915, Բաբերդ), հայ դեղագործ։

Ծնած է 1860 թուականին Խարբերդի նահանգի կեդրոն՝ Խարբերդ քաղաքի մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1914 թուականին, զօրակոչուած է Օսմանեան զօրաբանակ ու ծառայած՝ որպէս զինուորական դեղագործ։ Սպաննուած է 1915 թուականին՝ Բաբերդ, 55 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
* Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Խարբերդ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Բաբերդ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Միքայէլ Կիւրճեան

**Միքայէլ Կիւրճեան** (), հայ արձակագիր, հրապարակագիր եւ երգիծագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Պէրպէրեան Վարժարանէն նոր շրջանաւարտ՝ 1896-ի (սարսափի օրերուն), կ'անցնի Աղեքսանդրիա՝ Եգիպտոս, բնակութիւն հաստատելով Գահիրէին մէջ, ապրած է ցմահ։ Այստեղ սկսած է իր գրական գործունէութիւնը։ 1898 թուականին Լոնտոնի լոյս տեսնող «Նոր Կեանք» պարբերականին մէջ մաս-մաս տպագրած է «Մարտիկ Աղա» վէպը։ Այդ տարիներուն աշխատակցած է Փարիզ «Անահիտ», Սան Փեթրսպուրկի «Բանբեր Գրականութեան եւ արուեստի», Աղեքսանդրիոյ «Շիրակ» եւ այլ պարբերականներու, հիմնականօրէն գրելով արձակ երկեր։

Նոյն տարիներուն են լոյս տեսած են անոր լաւագոյն պատմուածքներէն մի քանին՝ «Փախած Ձիեր», «Սրճարանը», «Իմաստուն Վճիռ» եւ այլն։ Մեծ եղեռնէն ետք հազուադէպ կը հանդիպինք մամլոյ մէջ։ Այդ տարիներու անոր միակ ծաւալուն գործը «Քսան տարի ետք» կատակերգութիւնն է՝ «Չարշըլը Արթին Աղայի»։ Մամլոյ մէջ տպագրուած է նաեւ ուշագրաւ յօդուածներ արեւմտա-եւրոպական դասական գրողներու մասին։

Ունի մեծ թիւով անտիպ էջեր՝ պատմուածքներ, թատերախաղեր, քննադատական էջեր եւ որակաւոր թարգմանութիւններ՝ ֆրանսական գրականութենէն։

## Ծանօթագրուիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիծաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Արա Կիւրտէն

**Կիւրտէն Արա** (), գրող եւ մանկավարժ։

Ծնած եւ մահացած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Վիենմական Մխիթարեան վարժարանը։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի իրաւագիտութեան ճիւղէն։ Ուսուցչագործած է Եսայեան եւ Սամաթիոյ Անարատ Յղութիւն վարժարաններուն մէջ։ Աշխատակցուած է իսթանպութլահայ մամուլին՝ երգիծական ֆանթէզիներով։ Ունի անտիպ թատերգութիւններ եւ թատերական թարգմանութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ
* 

Ստորոգութիւն:Հայեր
Քլայփետա

**Քլայփետա** (), քաղաք Լիտվայի մէջ։ Չսառած նաւահանգիստ է Պալթեան ծովու ափին, երկաթուղային կայարան, աւթոճանապարհներու հանգոյց։ Լիտվայի հնագոյն քաղաքներէն է։

Զարգացած են նաւաշինութիւնն ու նաւանորոգումը, ձկնեղենի, թեթեւ սնունդի, փայտամշակման արդիւնաբերութեան ճիւղերը։ Կան միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւններ, դրամատիկական թատրոն, հայրենագիտական թանգարան եւ այլն։

Քաղաքը ունի բարդ պատմական անցեալ, ինչ որ մասամբ պայմանաւորուած է Աքմենա-Տանէ (Akmena-Danė) գետաբերանին գտնուող եւ սովորաբար չսառող նաւահանգիստի տարածաշրջանային կարեւորութեամբ։ Անիկա կը գտնուէր Փոքր Լիթվանիոյ մէջ եւ յաջորդաբար պատկանած է Տեւտոնական ուխտի պետութեան, Փրուսիոյ դքսութեան (երբեմն Լեհ-Լիթվանական համադաշնութեան գերիշխանութեան տակ), Փրուսիոյ թագաւորութեան եւ Գերմանական կայսրութեան. վերջինիս կազմին մէջ անիկա ամենահիւսիսային մեծ քաղաքն էր, մինչեւ որ 1919-ին դրուեցաւ ֆրանսական գրաւման տակ։ 1923-էն սկսեալ քաղաքը Լիթվանիոյ մաս կազմեց մինչեւ 1939-ի Նացիական Գերմանիոյ կողմէ անոր բռնակցումը, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք մաս կազմեց Լիթվանիոյ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան։ 1944-էն ի վեր Քլայփետան կը մնայ Լիթվանիոյ կազմին մէջ։

Քլայփետայի քաղաքային գօտին զգալիօրէն տարածուած է դէպի արուարձաններ, որոնք աճեցան քաղաքին շուրջ եւ պաշարեցին զայն երեք կողմերէ։ Ասոնք մասամբ միացած են քաղաքին (քաղաքային հանրակառքի գիծեր, ջրամատակարարում եւ այլն), եւ այդ արուարձաններու բնակիչներուն մեծամասնութիւնը կ'աշխատի Քլայփետայի մէջ։ Ըստ Վիճակագրական վարչութեան տուեալներուն՝ Քլայփետա քաղաքի եւ շրջակայ գաւառակներու մէջ միասնաբար կը բնակի 212,302 մշտական բնակիչ (2020-ի դրութեամբ)։ 2025-ի տուեալներով՝ բուն Քլայփետա քաղաքի բնակչութիւնը կը հաշուէ 160,885 հոգի։ Քլայփետայի մօտակայքը գտնուող ծովափնեայ յայտնի հանգստավայրերն են՝ հարաւը՝ Ներինկան (Քուրոնեան հրուանդանին վրայ) եւ հիւսիսը՝ Փալանկան։

Քաղաքը ծանօթ է նաեւ իր ամենամեայ «Քլայփետայի ծովային փառատօնով» եւ մօտակայքը գտնուող Լիթվանիոյ ծովային թանգարանով։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Ալիս Կլաւեան

**Ալիս Կլաւեան-Օսապաշեան** (1913)

## Կենսագրութիւն
Ալիս Օսապաշեան երիտասարդ տարիքէն սիրած է գիրն ու գիրքը եւ նուիրուած՝ ստեղծագործական աշխատանքի։

Ծնած է Պուլկարիա: Աւարտած է Բլովտիվի աղջկանց լիսէն եւ ապա պաշտօնավարած՝ որպէս պուլկարերէնի ուսուցչուհի։ Եղած է թարգման Սոֆիայի պետական հրատարակչատան մօտ։ Աշխատակցած է հայ եւ պուլկար թերթերու եւ հանդէսներու։

## Գործերը
1959-ին պուլկարերէնի թարգմանած է Սիլվա Կապուտիկեանի բանաստեղծութիւնները։

1966-ին կը տեղափոխուի Միացեալ Նահանգներ եւ կը հաստատուի Ֆիլատելֆիա։ Շուտով անգլերէն լեզուին տիրանալով կը գրէ իր բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը «Songs For You» (1979)։ Ապա անգլերէնի կը թարգմանէ Սիլվա Կապուտիկեանի քերթուածները. «Lyrical Poetry of Sylva Gaboudigian» խորագրով (1981), որ յայտնի գրաքննադատներու կողմէ կ՚արժանանայ բացառիկ գնահատանքի։

Ապա կը հաստատուի Լոս Անճելըս եւ կը հրատարակէ հայերէն բանաստեղծութեան հետեւեալ գիրքերը.

**Կարօտի Յուշեր** (1987), **Բաց Պատուհանէս** (1988), եւ **Աշնան Ծաղիկներ** (1990)։

Գրած է նաեւ թատրերգութիւն մը՝ «Հայկական Հիւրասիրութիւն», որ բեմադրուած է Ֆիլատելֆիոյ եւ Նիւ Եորքի մէջ։

Իրեն ի պատիւ սարքուած են գրական երեկոյթներ։ Առաջինը՝ գինեձօն-ճաշկերոյթ մըն էր, որ տեղի ունեցաւ կազմակերպութեամբ Հայ-Ամերիկեան Թատերա-երաժշտական Միութեան, իր՝ «Կարօտի Յուշեր» գիրքին լոյս ընծայման առթիւ, 1987-ին։ Երկրորդը կայացաւ Իրանահայ Միութեան սրահին մէջ, նախաձեռնութեամբ «Նաւասարդ»ի Տիկնանց Մարմնին, 1988-ին: Երրորդը կազմակերպուած էր Հ.Մ.Մ. Տիկնանց Վարչութեան կողմէ, Սողանալեան սրահին մէջ, 1989-ին, Լավերն գոլէճին մէջ, հովանաւորութեամբ Տօքթ. Կարպիս Տէր Եղիայեանի եւ կազմակերպութեամբ գոլէճի Տիկնանց Միութեան, 1990-ին։

Իր անունը արձանագրուած է "Who's Who in Professional and Executive Women" հատորին 1989-ի հրատարակութեան մէջ։

Երկու անգամ այցելած է Հայաստան, ուր Եղիշէ Զարենցի անուան Գրականութեան եւ Արուեստի Թանգարանին մէջ հիմնուած է Ալիս Օսապաշեանի ֆոնտը։

Հրաւիրուած է համալսարաններէ եւ գրական շրջանակներէ եւ ասմունքի ելոյթներով ներկայացած։

Ա. Օսապաշեանի բանաստեղծութեանց գրքոյկները կը պարունակեն քնարական քերթուածներ, նուիրուած բնութեան, հայրենիքին ու մարդկութեան։ Իր հոգեկան հարազատ ապրումները կու տայ պարզ եւ գունագեղ ոճով մը։

Լաւատես է ան կեանքի դժուարութիւններուն եւ տխուր երեւոյթներուն հանդէպ։

## Ծանօթագրութիւններ
Կլթիկ

**Կլթիկը** ակամայ, անակնկալ եւ ցնցիչ ձայն մըն է, զոր մարդիկ կ՚արտադրեն որոշ առիթներով եւ պատճառներով։ Ան կը պատահի երբ ստոծանին (diaphragm) անակնկալօրէն շարունակական պրկումներ կ՚ունենայ եւ միատեղ կը պատահի ձայնալարերու կծկումն ու խռչափողի խցանումը. այս բոլորը կը յառաջացնեն յատկանշական ձայն մը, որ կը կոչուի կլթիկ (*hiccup, hiccough, singultus*)։ Ստոծանիի պրկումները հետեւանքն են ստոծանիի ջիղին գրգռութեան, որ կը պատահի տարբեր պատճառներով։

Կլթիկը կը պատահի շատերու մօտ, բայց աւելի յաճախ՝ տղամարդոց մօտ։ Ան ընդհանրապէս անցողակի է եւ կը տեւէ քանի մը վայրկեան, բակայն կրնայ նաեւ տեւել օրեր եւ շաբաթներ ու դառնալ յոգնեցուցիչ։

Կարճատեւ եւ անցողակի կլթիկը շատ տեսնուած երեւոյթ է. այս պարագային ստոծանիի ջիղը կը գրգռուի՝
# Ստամոքսը արագօրէն եւ մեծ ծաւալով կերակուրներով լեցնելով եւ ընդլայնելով,
# Ալքոլի գործածութեամբ,
# Շատ տաք ու գրգռիչ կերակուրներ ուտելով,
# Անյայտ պատճառներով։

Երկարատեւ կլթիկը շատ քիչ տեսնուած երեւոյթ է. այս պարագային ստոծանիի ջիղը կը գրգռուի՝

Ա. Ստոծանիի շուրջը գտնուող զանազան օրկաններու անբնական եւ հիւանդագին աշխատանքով. ասոնցմէ կարելի է յիշել՝

# Սրտի հիւանդութիւններ,
# Թոքատապ եւ թոքերու այլ հիւանդութիւններ,
# Ստամոքսի մնայուն ընդլայնում եւ հիւանդութիւններ,
# Ստամոքսա-որկորային յետադարձութիւն (gastro-esophageal reflux),
# Որկորային հիւանդութիւններ,
# Շարոյրի բորբոքում,
# Լեղատապ եւ լեղուցի քարեր,
# Որովայնային վիրաբուժական գործողութիւններ.

Բ). Ալքոլամոլութեամբ.

Գ). Ուղեղի որոշ կեդրոններու հրահանգներով, որոնք կը յառաջանան ուղեղային զանազան հիւանդութիւններով.

Կարճատեւ կլթիկը յատուկ դարմանումի միջոցառում մը չունի։ Զանազան նախնական եւ տնային միջոցառումներ կրնան օգտակար ըլլալ. ասոնցմէ կարելի է յիշել հետեւեալները՝
# Խորունկ ներշնչել, կենալ մի քանի երկվայրկեան եւ յետոյ արտաշնչել,
# Արտաշնչել տոպրակի մը մէջ եւ ապա ներշնչել տոպրակին մէջ եղած օդը։ Վերոնշեալ երկու միջոցառումները կրկնել քանի մը անգամ,
# Չոր հաց ուտել եւ կամ մանր սառի կտորներ կլլել,
# Լեզուն դուրս քաշել եւ այդպէս կենալ քանի մը վայրկեան,
# Կոկորդը գրգռել։

Երկարատեւ կլթիկի պարագային բժիշկը, յանգելէ ետք հիմնական ախտաճանաչումին, կը կատարէ համապատասխան դարմանում։ Հիմնական ախտապատճառի չբացայայտուելու պարագային, կարելի կ՚ըլլայ հակակշռել կլթիկը՝ թմրեցնելով ստոծանիին ջիղը կամ գործածելով հակափսխունքի դեղեր։ Հազուադէպ պարագաներու, բժիշկը կը պարտաւորուի արտահանել (suction) ստամոքսի պարունակութիւնը՝ հակաշռելու համար յոգնեցուցիչ կլթիկը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Բժիշկին Բ. Խօսքը, Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան, Անթիլիաս, 2011
Փաուլօ Քոելօ

**Փաուլօ Քոելօ** (, ), Պրազիլցի գրող և բանաստեղծ։

## Կենսագրութիւն

Փաուլօ Քոելօն ծնած է 1947-ին, Ռիօ տը Ժանէյրօ քաղաքին մէջ։ Կանուխ հասակէն ան մեծ սէր կը ցուցաբերէր գրականութեան եւ թղթակցութեան հանդէպ, որու պատճառով ալ կէս ձգած է համալսարանի իրաւաբանական կրթութիւնը եւ սկսած է լրջօրէն զբաղիլ իր սիրած գործով։ Ան ունէր բուռն ու միեւնոյն ժամանակ հակասական խառնուածք։ Խորապէս հետաքրքրուած է նաև թատրոնով եւ ճամբորդութեամբ։ Հեղինակ է 16 վէպերու և վիպակներու, ինչպէս՝ «Հրաշագործի օրագիրը», «Ալքիմիկոսը», «Վալկիրիան», «Մաքթուպը», «5-րդ սարը», «Վերոնիկան որոշում է մահանալ», «Տասնմէկ րոպէ» եւայլն։

## Մտքեր

* Երբ ես գտայ բոլոր պատասխանները, փոխուեցան բոլոր հարցումները։
* Իրականութեան մէջ ես այնպէս եմ, ինչպէս բոլորը՝ կ'ընդունիմ ցանկութիւնները՝ իբրեւ իրականութիւն, կը տեսնեմ աշխարհը ոչ թէ այնպէս, ինչպէս որ է, այլ այնպէս ինչպէս ես կ'ուզեմ զայն տեսնել։
* Որպէսզի ապրինք լիարժէք կեանքով, պէտք է գտնուինք անընդհատ շարժման մէջ, միայն այդ պարագային մեր օրերը նմանօրինակ չեն ըլլար։
* Սէրը դժուար ճանապարհ է։ Դժուար, որովհետեւ ան քեզ կա՛մ կը հասցնէ ամպերուն, կա՛մ կ'իջեցնէ գետնին տակ։
* Կեանքն այն պահի սպասումն է, երբ ապագան կախուած է քու վճռական քայլէն։
* Երբ քեզ միշտ կը շրջապատեն միեւնոյն մարդիկը, ինքնաբերաբար այնպէս կ'ըլլայ, որ անոնք կը դառնան քու կեանքիդ մէկ մասնիկը։ Բայց մտնելով քու կեանքիդ մէջ, անոնք կարճ ժամանակ անց կը փափաքին փոխել զայն։ Եւ եթէ դուն չսկսիս ըլլալ այնպէս, ինչպէս իրենք կ'ուզեն քեզ տեսնել, կը նեղանան։ Չէ՞ որ իւրաքանչիւրը կը գիտակցի, թէ ինչպէս պէտք է ապրիլ այս աշխարհի մէջ։

## Մատենագիտութիւն

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
* Պաուլո Կոելյոն Գրապահարանում 

Ստորոգութիւն:Պրազիլցի գրողներ
Ստորոգութիւն:1947 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:24 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ռիօ տը Ժանէյրօ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ռիօ տը Ժանէյրօ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Կոզո

**Կոզոն** երկրորդական կղզին է Մալթայի կղզեխումբին։ Ամէնէն կարեւոր քաղաքը Րապաթն է, այնտեղ է որ գտնուի Կոզոյի նախարարը։

Կոզոյի կղզին հիւսիս-արեւմուտքին Մալթայի կղզեխումբին մէջ կը գտնուի։ Մալթայէն բաժնուած է Գոմինօ եւ Գոմինոթօ կղզիներով։ Կոզոյի կղզին կը բաժնէ Միջերկրական արեւելեան ծովը եւ Միջերկրական արեւմտեան ծովը։ Իր հիւսիւսը կը գտնուի Սիկիլիան եւ իր հարաւը կը գտնուի Ափրիկեան ցամաքամասը, աւելի ճիշդ՝ Լիպիան։

Մալթայի կղզեխումբը արդիւնքն է կրային ողողուած խորքի վերելքին։ Եւ ասի կը ստեղծէ բարձր քարափներ գրեթէ ամէն փորուած ափերուն վրայ եւ խորունկ պզտիկ ծովածոցեր։

Կոզոյին տարածութիւնը 67 քիլօմեթր քառակուսի է։ Հավկթաձեւ է։ Ամէնէն բարձր տեղը Դա՝Տպիէկն է եւ կը գտնուի 190 մեթր բարձրութեան։ Անտառ եւ տեւական գետ Կոզոյին մէջ չկայ։

Ստորոգութիւն:Մալթա
Կոկանդ

**Կոկանդ**, քաղաք Ուզբեկստանի Ֆերգանայի մարզին մէջ, Ֆերգանայի հովտի արեւմտեան մասին մէջ։ Երկաթուղային եւ ավտոճանապարհներու հանգոյց է, արդիւնաբերական, տրանսպորտային եւ մշակութային կեդրոն։ 153 հազար բնակիչ (1979)։ Տնտեսութեան առաջատար ճյուղը սննդի արդիւնաբերութիւնն է։ Ունի մանկավարժական ինստիտուտ, դրամատիկական թատրոն։ Կոկանդի մէջ կը գործէ Ֆերգանայի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի ընդհանուր տեխնիկական ֆակուլտետը։ 
Պահպանուած ճարտարապետական հուշարձաններէն են Մեդրեսե-ի Միրը (XVIII դարի վերջ), Դահմա-ի Շոհոն խաների դամբարանների անսամբլը (1825), Խուդոյար խանի պալատը (1871), որ երեսապատուած է դեղին ու կանաչ ջնարակուած սալերով, քանդակազարդերով, որմնանկարներով (վարպետներ՝ Մա-Ռասուլ, Մա-Աոլեխ եւ Հակիմբայ)։

Ստորոգութիւն:Ուզբեկստան
Կնեդլիկ

260px|մինի|աջից|Կնդելիկ

**Կնդելիկ**, Տաք ուտեստեղենի տեսակ է կը պատրաստուի խմորէ կամ գետնախնցորէ։ Կնդելիկը կրնանք եփել ջուրով կամ շոգիով, ան ունի գնդացեւ կամ երկարաձեւ տեսք, կրնանք պատրաստել որեւէ խյուսի հետ կամ առանցին։ Կնդելիկը կը պատկանի չեխական եւ սլովակական խոհանոցին։ Չնայած անունը առաջացած է գերմաներէն լեզուով, ան արմատացած է չեխերուն մօտ դեռևս XIX դարի սկզբներեն։ Կնդելիկի դասական բաղադրատոմսը կը պատկանի վիեննական խոհանոցին, սակայն ան իր տեղը գտաւ չեխական բաղադրատոմսերու մեջ։ հին ժամանակներուն կնդելիկը կը մատուցուէր որպէս առանձին ճաշի տեսակ։ Գոյութիւն ունի կնդելիկի մի քնի տեսակներ, օրինակ բանջարեղենով, մրգերով, խմորով եւ այլ։

Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Սպարտակ Կնտեղցեան

**Սպարտակ Աղասիի Կնտեղցեան (Կնտեխցեան)** (30 Դեկտեմբեր 1924, Լենինական - 13 Փետրուար 1996, Երեւան), ճարտարապետ, ՀՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1972)։

## Կենսագրութիւն
1951-ին աւարտած է Երեւանի արուեստագիտական հիմնարկը։

1951-էն աշխատած է Երեւաննախագիծ հիմնարկին մէջ։

Լաւագոյն գործերէն են Երեւանի «Մոսկուա» կինոթատրոնի ամառային դահլիճը (1966, ՀԼԿԵՄ մրցանակ՝ 1967), Երեւանի նախատարրերքի «Մարշալ Բաղրամեան» կայարանը (1981)։

Կնտեղցեանի մասնակցութեամբ ու նախագիծերով Երեւանի մէջ կառուցուած են Հանրապետութեան հրապարակի «Եօթն աղբիւր»՝ Երեւանի 2750-ամեակին նուիրուած աղբիւր-յուշարձանը (1968), ԵՊՀ բնագիտութեան ԳՀԻ տարալուծարաններու համալիրը (1976), Նորքի զանգուածի 7, 8, 9 խումբերը (1980), բնակելի տուներ՝ Երեւանի մէջ, Քաջարանի մէջ, Ագարակի մէջ եւ այլն։

«Տարուայ լաւագոյն նախագիծ» միջազգային վերաքննութեան դափնեկիր (1995)։

1970-ին Երեւանի մէջ տեղադրուած «Ջրավաճառ տղան» քանդակի ճարտարապետն է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Քանդակ «Ջրավաճառ պատանին» (1).JPG|
Պատկեր:Marshal Baghramyan Metro station in Yerevan.jpg|
Հուշաղբյուր Նոր Արաբկիրի 62-ամյակին.JPG|


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1924 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գիւմրի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:13 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:1996 մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնածներ
Կարմրաւոր Սուրբ Աստուածածնի Վանք

**Կարմրաւորը, կամ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի**, կառուցուած է 7-րդ դարուն Գրիգոր եւ Մանաս քահանաներու կողմէ: Կը գտնուի Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքին մէջ, ան ընդգրկուած է Աշտարակի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:
աջից|frameless

## Նկարագրութիւն
Այս խաչաձեւ կեդրոնագմբեթ փոքր եկեղեցւոյ արտաքին չափերն են 5,9 x 7,4 մեթր։ Կարմրաւորը Հայաստանի միակ եկեղեցին է, որուն կարմիր կղմինտրէ տանիքը մինչեւ օրս պահպանուած է։ Ութանիստ թմբուկը պսակուած է կղմինտրածածկ կորագիծ վեղարով, որը նոյնանիւթ եւ նմանաձեւ տարրի պահպանուած հնագոյն օրինակն է։ Կարմրաւորը արտաքուստ եւ  ներքուստ խաչաձեւ գմբեթաւոր եկեղեցի է։ Եկեղեցւոյ արտաքին պատերուն վրայ պահպանուած են արձանագրութիւններ, ուր նշուած է գիւղի այն բնակիչներուն մասին, որոնց միջոցներով կառուցուած է եկեղեցին:

Կարմրաւորի շուրջը կան շատ հետաքրքիր խաչքարեր, որոնցմէ ամենայայտնին է Ծակ-Քարը, որ իր անունը ստացած է պատուանդանի ծակի պատճառով (1268)։ Հին ժամանակ Կարմրաւորը եղած է կուսանաց վանք։ Այնտեղ մինչեւ այսօր պահուած են ուշադրութեան արժանի երկու հնութիւններ։ Առաջինը հնդկական նկարազարդ վարագոյր մըն է, որ բերուած էր 1798-1799 թուականներուն Կալկաթայէն, իսկ միւսը՝ Շուխոնց աւետարանն է: Ան ձեռագիր աւետարան է, որ 1873 թուակիանին նուիրուած է աշտարակցի Շուխեանց ընտանիքին կողմէն։

Եկեղեցւոյ փայտէ դուռը որ զարդարուած է փորագրութիւններով ու երգող հրեշտակներով՝ պատրաստուած է ազգային վարպետ Սարգիս Պողոսեանի կողմէն 1983 թուականին: Կարմրաւորի կողքին՝ գողտրիկ անկիւն մը կը գտնուի նաեւ հայ մեծ բանաստեղծ Գէորգ Էմինի գերեզմանը։

## Անուան Ծագումը
Ըստ աւանդութեան, Աշտարակի մէջ ապրող երեք քոյրեր կը սիրահարուին Սարգիս անունով երիտասարդի մը։ Աւագ երկու քոյրերը կ'որոշեն  զոհաբերուիլ՝ կրտսերուն երջանկութիւն պարգեւելու համար եւ  ծիրանագոյն ու կարմիր զգեստ հագնելով կը նետուին անդնդախոր ձորը։ Այս լուրը իմանալով, փոքր քոյրը սպիտակ զգեստ կը հագուի եւ նոյնպէս ինքզինք ձոր կը նետէ, իսկ Սարգիս վշտացած՝ կը դառնայ ճգնաւոր։ Հետագային ձորի եզրին երեք եկեղեցիներ կը յայտնուին՝ Կարմրաւորը, Ծիրանաւորը եւ  Սպիտակաւորը:
Սպիտակաւոր եկեղեցւոյ Սուրբ Մարիամ Աստվածածնայ որմնանկարի գլխանոցը սպիտակ է, իսկ Կարմրաւոր եւ  Ծիրանաւոր եկեղեցիներունը՝ համապատասխանաբար կարմիր եւ  ծիրանագոյն։

## Ծանօթագրութիւններ
Քարլոս Անթոնեվիչ

**Քարլոս Անթոնեվիչ** () վարդապետ՝ Յիսուսեան կարգէն: Ծնած է 6 Նոյեմբեր 1803-ին ի Լվուվ:

### Կենսագրութիւն
Հայրը՝ Յովսէփ' Տոքթ  Իրաւագիտութեան Դոկտ., փաստաբան եւ դատաւոր էր։ Քարլոս մանկութիւնը անցուցած է բարեպաշտ մօր հոգատարութեան տակ,  իրենց ընտանեկան տան մէջ, Ժողքիէվի մօտ, Ջքուաժավ կոչուած տեղը:

* 1823-ին, հօր մահէն ետք, Անթոնեվիչի ընտանիքը Լվուվ կը դառնայ, ուր Քարլոս 1824-ին կը սկսի համալսարան յաճախել: Իրաւագիտական ուսմանց հետեւելով հանդերձ՝ լեզուներ կը սորվի եւ բացի լեհերէնէն, կատարելապէս կը սորվի անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, իտալերէն, ռուսերէն, լատիներէն եւ ռումաներէն լեզուները:
* 1827-ին համալսարանական ուսմունքը կ'աւարտէ ամենափայլուն վկայանակով: Համալսարանի մէջ արդէն ան բանաստեղծական եւ գրագիտական բարձր ընդունակութիւններ ցոյց կու տայ: Կը սկսի ստեղծագործել  եւ իր գրութիւնները լոյս կ'ընծայուին Լվուվի զանազան պարբերաթերթերու եւ լրագիրներու մէջ։ 1827-ին լոյս կը տեսնէ իր Հնչեակներու (Sonnet) առաջին հատորը, որոնց մէջ նշմարուի զգայուն հոգին:
* 1831-ին վերստին կը հաստատուի իր հայրենական կալուածներուն մէջ, ուր կը սկսի գրել Հայոց պատմութիւնը: Զանազան անակնկալ դէպքեր սակայն արգելք կ'ըլլան շարունակելու եւ աւարտելու նոյն գործը, այնուամենայնիւ կը հրատարակէ մաս մը. «Եւրոպայի Գերմանները Հայոց նկատմամբ» տիտղոսով:
* 1833-ին կ'ամուսնանայ: Իր զաւակներուն ու կնոջ մահէն ետք՝ 1839-ին Յիսուսեանց վանքը կը մտնէ եւ հոն փիլիսոփայական եւ Աստուածաբանական բարձր ուսմունքները աւարտելէ ետք՝ 1844-ին քահանայ կը ձեռնադրուի: Ընտիր առաքեալ մըն էր իր ժամանակին եւ պերճախօս քարոզիչ մը, քաղաքէ քաղաք, գիղէ գիւղ տարածելով Աստուծոյ խօսքը: Իբր ժրաջան առաքեալ յօգուտ հաւատացեալներու եւ ի փրկութիւն անոնց հոգւոց աշխատելէ ետքը 1852-ին ծանր կը հիւանդանայ եւ 14 Նոյեմբեր 1852-ին կ'աւանդէ իր հոգին: Կը թաղուի Օպրայի եկեղեցւոյ մէջ։ Անոր գործերը ամբողջութեամբ լոյս տեսած են լեհերէն լեզուով 1896-ին: Այս գիտուն ազգայինին մասին գրած են Գերմանացիք, Ֆրանսացիք եւ այլք:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Հատոր Ա., էջ 171-172

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գասպար Կարոյեան

**Գասպար Մկրտչի Կարոյեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1884 (1888) թուականին Խարբերդի նահանգի, Խարբերդի գաւառի՝ Փերչէնճ գիւղի մէջ։ Հայրը եղած է Մեծ Եղեռնի զոհերէն։

Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի նախակրթարանին մէջ։ 1895-ին, մազապուրծ փրկուած է կոտորածէն։ Հայրը զինք տարած է Խարբերդ նահանգի Մեզիրէ քաղաքի՝ ֆրանսացի կապուչին հայրերու որբանոցը, ուր շարունակած է ուսումը։ Այնուհետեւ, միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է նոյն հաստատութեան գոլէճին մէջ։ 1900-ին աւարտած է գոլէճը։ 1900-10 թուականներուն գոլէճի պատմութեան, հա­յոց լեզ­ուի եւ գրա­կա­նու­թեան ուսուցիչի պաշտօնը վարած է։ Ապա ուսանած է Վենետիկի մէջ։

1910-14 թուականներուն ուսանած է Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժնին մէջ։

1914 թուականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, դեռեւս ուսումը չաւարտած, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ ու ծառայած՝ որպէս զինուորական բժիշկ։ Ծառայած է Սուրիոյ եւ Պաղեստինի շրջաններուն մէջ։

Օսմանեան բանակին մէջ, իր հայրենակից պաշտօնակիցներուն պէս, անցած է բազմաթիւ վտանգներէ։ Բանակի բժշկական մտահոգութիւններով տարուած՝ ենթարկուած է բազմաթիւ սպառնալիքներու ու դաւադրութիւններու եւ հրաշքով փրկուած։

Պաղեստինի ռազմաճակատուին, գերի ինկած է յառաջացող անգլիական բանակին, բայց Եգիպտոսի հայոց առաջնորդարանի միջամտութեամբ ազատ արձակուած է։ Որոշ ժամանակ ծառայած է Կիպրոսի մէջ, ուր զբաղած է թուրք ռազմագերիներու բուժումով ու խնամքով։

1918 թուականին՝ պատերազմի աւարտէն ետք, անցած է Պէյրութ եւ ուսումը շարունակած նոյն՝ Սէն Ժոզէֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինէն ներս։ 1919-ին աւարտած է համալսարանը եւ ստացած՝ բժշկական վկայական։ Մեկնած է Փարիզ ու մասնագիտացման դասընթացքի հետեւած՝ առաջատար բժշկական հաստատութիւններու մէջ։

1919-20 թուականներուն աշխատած է Փարիզի հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ։ 1920 թուականի Օգոստոսին, անցած է ԱՄՆ ու հաստատուած է Մասաչուսեթս նահանգի Պոսթըն քաղաքը։ Պոսթընի համալսարանը յանձնած է բժշկական քննութիւնները ու բժիշկի հաւատարմագիր ստացած։ Պոսթըն բացած է իր բուժարանը։ Շուտով վայելած է շրջապատի սէրն ու յարգանքը։ Մօտէն հետեւած է ազգային-մտաւորական շարժման։ Երկար տարիներ թղթակցած է ամերիկահայ թերթերուն։ Եղած է «Հայ­րե­նիք» օրաթերթի գնահատուած աշխատակիցներէն մէկը եւ գրած է՝ բժշկական, գիտական, գրական, հանրային, քաղաքական բազմաթիւ յօդուածներ։

Տիրապետած է հայերէն, թրքերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն լեզուներուն։

1957 թուականին՝ մահէն քանի մը ամիս առաջ, լոյս տեսած է անոր երկար տարիներու տքնաջան աշխատանքին արդիւնքը հանդիսացող՝ «Մեծ Եղեռ­նի նա­հա­տակ հայ բժիշկ­նե­րը (անոնց պատ­գամ­նե­րը)» արժէքաւոր գիրքը։

1957 թուականի Յունիս 17-ին, մահացած է Պոսթընի մէջ՝ երկարատեւ հիւանդութենէ ետք, մօտ 71 տարեկան հասակին։

## Աշխատութիւն
* Մեծ Եղեռնի Նահատակ Հայ Բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։

## Գրականութիւն
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
* Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն տարեգիրքը, Դ. տարի, 1957, Պէյրութ, 1958։
* Տոքթ. Գ. Մ. Կարոյեանի մահը, Ֆրեզնօ, «Աս­պա­րէզ», 27-06-1958։
* Վահէ Հայկ, Խարբերդ եւ անոր ոսկեղէն դաշտը, Նիւ Եորք, 1959։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Փերչէնճ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Յունիսի մահեր
Կարպիս (անձնանուն)

**Կարպիս**, հայկական արական անուն է։ Կ.Պոլսոյ մէջ ծագած անուն մըն է, որ իրմէ կը ներկայացնէ Կարապետին փաղաքշական ձեւը:
* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Կարպիս Սուրէնեան (1925 Աթէնք-2011 Երեւան) արձակագիր, թարգմանիչ
* Կարպիս Ճանճիկեան (1920 Կ.Պոլիս-1946 Իսթանպուլ) բանաստեղծ
* Կարպիս Թիւլպէնտճեան (1894-1927 Մարսէյլ) բժիշկ
* Կարպիս Չափքան (ծն.1954 Կ.Պոլիս) պարուսոյց

## Ծանօթագրութիւններ