open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կիլիկիոյ Կանացի Տարազներ

**Կիլիկեան կանացի տարազը** հայկական ազգային տարազներու ընդհանուր համակարգին մէջ ունի իր կարեւոր տեղը։

Կիլիկեան թագաւորութիւնը միջնադարեան հայկական անկախ պետութիւն էր եւ ստեղծուած էր սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն հետեւանքով Հայաստանի տարբեր գաւառներէն Կիլիկիա գաղթած հայերու կողմէ։ Կիլիկիոյ հայերուն աշխարհագրական տարբեր վայրերէ ծագումը իր ազդեցութիւնը ունեցած է Կիլիկեան հայկական կանացի զգեստներու ձեւաւորման մէջ։ Հետեւաբար, կիլիկեան հայկական տարազները ձեւաւորուած են՝ կրելով զանազան հայկական ազգագրական տարազներու ազդեցութիւնը, որոնցմէ ամենաշատը՝ Բարձր Հայքի ու Վասպուրականի:

## Կիլիկիոյ կանացի տարազին մասերը
Տարազներու պատրաստութեան մէջ հիմնական օգտագործուած կտորը կտաւն էր: Կանացի կտաւէ վերնազգեստը կ՛եզերուէր տպածոյ կտաւէ ժապաւէնով:

Աղջիկները շապիկին վրայէն կը հագնէին պարեգօտ, որուն վրայէն կը կապէին մէկ ու կէս մեթր երկարութեամբ գունաւոր կտաւէ գօտին, որ քանի մը անգամ կը փաթթէին իրենց մէջքին շուրջ: Աշխատանքի ժամանակ հանգիստ գործ ընելու համար շապիկին թեզանիքները կը նետէին ուսերուն: Պարեգօտին վրայէն կը հագնէին կարճ կամ երկար թեւերով սալթա՝ բաճկոնակ, որ զարդարուած կ՛ըլլար ասեղնագործ նախշերով։

## Կիլիկիոյ կիներուն գոգնոցը
Կիլիկիոյ հայ կիներու տարազին անբաժանելի մասն էր երկար գոգնոցը, որ ամուսնացած կնոջ խորհրդանիշներէն էր։ Չամուսնացած աղջիկները գոգնոց չէին կապեր։

Գոգնոցը կը կարուէր տեղական կտաւէ։ Քառանկիւնաձեւ գոգնոցին եզերքը կ՛ասեղնագործուէր իւրաքանչիւր գաւառի կամ քաղաքի բնորոշ ձեռագործ զարդերով եւ ծաղկանախշերով, որոնց իմաստը եղած է պաշտպանել չար աչքերէն:

## Կիլիկիոյ կիներուն գլխայարդարանքը
Կիներուն գլխու զարդարանքները մէկ կողմէն կ՛արտայայտէին տան բարեկեցութիւնը, միւս կողմէն կը հանդիսանային անոր գրաւականը։

Կիլիկեցի կիներու գլխայարդարանքը կը յատկանշուէր իր վառ եւ գոյնզգոյն տարրերով։ Աղջիկները իրենց մազերէն կը կախէին մինչեւ կրունկները հասնող ժապաւէններ, իսկ ամուսնացած կիները իրենց գլուխը կը ծածկէին փոքրիկ գդակով, ֆեսով, եւ կամ կոտով, որոնք ընդհանրապէս կ՛ասեղնագործուէին կամ կը զարդարուէին ոսկեայ ու արծաթեայ դրամներու շարաններով:

Ամուսնացած կիները գլուխը կը ծածկէին 5-6 տարբեր չափի եւ գոյնի գլխաշորերով, որոնց՝ ճակատը ծածկող հատուածը նոյնպէս շարուած կ՛ըլլար ոսկի կամ արծաթ դրամներու խիտ շարքով: Կիլիկիոյ մէջ սովորութիւն էր, որ 8-10 տարեկանէն սկսեալ աղջիկները իրենց դէմքերը ծածկէին այր մարդոց ներկայութեան:

ժողովրդական սովորութիւն դարձած էր կիներուն գօտիէն արոյրէ շղթայով փոքր դանակ կախելը՝ առօրեայ գործածութեան նպատակով, իսկ այդ գօտին կ՛ունենար մինչեւ երեք մեթր երկարութիւն:

## Աղբիւրներ

* «Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 23, 140, 144։
Ստորոգութիւն:Տարազներ
Ստորոգութիւն:Հայկական տարազներ
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Կիթառ

մինի|Սպանական կիթառ

**Կիթառ**, լարային երաժշտական գործիք, աշխարհի ամենատարածուած գործիքներէն մին։ Առաջին կիթառները յայտնուած են, դեռեւս, Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակին։ Կիթառի զարգացման կեդրոնը եղած է միջնադարեան Սպանիան, ուր կիթառը հասած է Հին Հռոմէն։ 18-րդ եւ 19-րդ դարերուն սպանական կիթառի արտաքին տեսքը եւ հնչողութիւնը փոփոխութիւններու ենթարկուած են ու նոր ձեւի կիթառը ստացած է դասական անուանում։ 20-րդ դարուն կը ստեղծուի ելեկտրական կիթառը, որ լայնօրէն կը գործածուի երիտասարդական երաժշտական միջավայրէն ներս։

Կիթառը, որպէս մենակատար գործիք, կը ներկայանայ պլուզ, ռոք, ֆլամենկօ, քանթրի, երբեմն ալ՝ ճազ ոճերով։ Լայնօրէն կ'օգտագործուի, որպէս նուագակցող գործիք։

Կիթառը ունէ 6 լար՝ մի, լա, րէ, սոլ, սի եւ մի։

## Պատմութիւն
Մինչեւ ելեկտրական կիթառի զարգացումը եւ արուեստական նիւթերու օգտագործումը, կիթառը սահմանուած էր որպէս գործիք, որ ունէր« երկար, տափակ փայտեայ ձայնատախտակ, կողեր եւ հարթ յետսանաս, յաճախ գոգաւոր մասերով»։ Սոյն սահմանումը կ'օգտագործուի նաեւ տարբեր տեսակի լարային գործիքներ նկարագրելու պարագային, որոնք զարգացած ու օգտագործուած են ամբողջ Եւրոպայի տարածքին, սկսած՝ 12-րդ դարէն եւ աւելի ուշ Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներ։ Ժամանակակից լարային գործիքները երկար լարերով գործիքներու յետնորդներն են, որոնք մի քանի հազար տարի առաջ կային հնագոյն Կեդրոնական Ասիոյ եւ Հնդկաստանի մէջ։ Այդ պատճառաւ, ժամանակակից արեւմտեան լարային գործիքները, ինչպէս կիթառը, ջութակը, քնարը եւ այլն, հեռու կապեր ունին Կեդրոնական Ասիոյ եւ Հնդկաստանի ժամանակակից գործիքներուն հետ։ 3300-ամեայ խեթական արձանագրութեան մը մէջ, ուր երգիչը կը նուագէ լարային գործիք, լարային գործիքներու ամենահին պատկերումն է։
## Արտաքին յղումներ
*Կիթառը Open Directory Project-ի կատալոգում 

Ստորոգութիւն:Երաժշտական գործիքներ
Ստորոգութիւն:Լարային գործիքներ
Ստորոգութիւն:Կսմիթային երաժշտական գործիքներ
Կիլիկիոյ Այր Մարդոց Տարազներ

Տարազը մարդուն գեղագիտական կարեւոր դրսեւորումներէն մէկն է: Ան ազգը զատորոշող եւ ազգային յատկանիշները բացայայտող գլխաւոր գործօններէն մէկը կը հանդիսանայ: **Կիլիկեան Հայաստանի այր մարդիկը** շապիկին վրայէն կը կրէին «պարեգօտ», որ կը կարուէր բուրդ գծաւոր կերպասով: Անդրավարտիքը կարուած կ'ըլլար կապոյտ «մահուգ»է: Պարեգօտին վրայի զգեստը կը կոչուէր «քղամիդ»:

Ճամբորդութեան ժամանակ այր մարդիկը կը հագնէին «ապա»:

Կիլիկիոյ տղամարդիկը իրենց մազերը ածիլելու ժամանակ փունջ մը մազ կը ձգէին գլխուն վերեւ (ձար): Իրենց գլուխներուն վրայ կը դնէին երբեմն մէկ ֆէս, երբեմն նոյնիսկ հինգ ֆէս, որուն շուրջը կը փաթթէին տարբեր գոյնի վեց փաթթոց: Երիտասարդներուն ֆէսի փնջիկը կը հասնէր մինչեւ իրենց ուսերը:

Կիլիկիոյ հայութեան արական եւ իգական սեռերու տարազները իւրայատուկ էին իրենց գլխու յարդարանքով, որոնք մեծածաւալ տեսք կ'ունենային, ընդհանրապէս պաշտպանութեան համար:

## Աղբիւրներ
*«Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 29։

Ստորոգութիւն:Կիլիկիա
Կիլիկիոյ Երաժշտական Արուեստ

350px|մինի|աջից|'''Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը 13–րդ դարուն'''
**Երաժշտարուեստը**։ Կիլիկիոյ մէջ երաժշտական մշակոյթը սկիզբ առած է 10-11-րդ դարերուն՝ բուն Հայաստանէն փոխանցուած երաժշտական բանաւոր եւ գրաւոր աւանդոյթներու հիման վրայ։ ժողովրդական երգ-երաժշտութիւնը ծաղկած է յատկապէս 11-12-րդ դարերուն, նկատելիօրէն ազդած՝ հոգեւոր երգարուեստին վրայ, նպաստած՝ հայ տաղերգութեան ծագման եւ զարգացման, եւ այլն։ Գուսան, արուեստին մէջ համալրուած ու կատարելագործուած է ժողովրդական եւ մասնագիտացած նուագարաններու միակցութիւնը, զարգացած են հայրենները եւ քնար ու վիպագրական բանահիւսութիւնը։ Ժողովրդական եւ գուսանական երգերէն սակաւաթիւ նմուշներ պահպանուած են: Մեզի հասած նիւթերը գլխաւորաբար կը վերաբերին հոգեւոր երաժշտութեան։ Անիի անկումէն ամիջապէս ետք, ազգային հոգեւոր երգարուեստը ծաղկած է նաեւ Կիլիկիոյ մէջ։ Քիչ մը աւելի ուշ գրեթէ լիակատար իրագործուած են հայ հոգեւոր մասնագիտացուած երաժշտութեան, որպէս միաձայնային արուեստի, պատմական բազմադարեան զարգացման գլխաւոր միտումները։ Ամբողջապէս ազգայնացուած են պաշտամունքն ու պաշտօներգութիւնը՝ քրիստոնէական երաժշտաբանաստեղծական կենցաղավարող ժանրերու վերջնական հայացմամբ։ Մեղեդային, վիպաքնարականութեան տարրերու շնորհիւ հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը դարձած  է քրիստոնէական արուեստի ազգային շքեղ հատուածներէն։ Շարականերգութիւնը հարստացուած է դարձուածքի, զարտուղի, ծանր ու ստեղի տիպի եղանակներով։ 13-րդ դարու առաջին տասնամեակներուն Սիսի մէջ  ստեղծուած է խազաւոր Շարակնոցի առաւել ամբողջ, խմբագրութիւնը («հյըլկցի»՝ Գրիգոր Խուլի անունով), որ դարձած է Գէորգ Սկեւռացիի 13-րդ դարու վերջին խմբագրութեան հիմքը։ Ջարգացած են նաեւ «մանրուսման եղանակները», որոնք կը հանդիպին 13-րդ դարէն՝  շարք մը  ուրոյն խմբագրութիւններուն մէջ՝ ժամանակի հեղինակաւոր երաժշտապետներու անուններով («Կոստանդի», «Առաքելցի», «Ասեցի» եւ այլն)։ 13-րդ դարու կէսերուն Սիսի մէջ ստեղծուած  է զարդոլորուն երգեցողութիւններու մէկ այլ մատեան՝ Գանձարանը։ Աւարտին տեսք ստացած են  թուերգի նշաններով Աւետարանը, Խազաւոր Շարակնոցը, Ճաշոցը, Մաշտոցը, Ճառընտիրը եւ այլն։ Վանական համալիրներուն մէջ, անոնց կից բարձրագոյն տիպի դպրոցներուն եւ արուեստանոցներուն մէջ  դաստիարակուած են ժամանակի նշանաւոր երաժիշտ բանաստեղծներ Գրիգոր Գ. Պահլաւունին, Ներսէս Լամբրոնացին, Գրիգոր Սկեւռացին, Գրիգոր Անաւարզեցին եւ ուրիշներ։ Ներսէս Շնորհալիի ստեղծագործութիւնը մեծ ու նշանակալի երեւոյթ է համահայկական եւ համաքրիստոնէական (մանաւանդ՝ արլ. քրիստ.) չափանիշներով։ Կիլիկիոյ՝ հայկական երաժշտամշակութային զարգացման մայրուղիէն դուրս գալէն ետք ալ, երկար ժամանակ շարունակուած է անոր աւանդոյթներու ազդեցութիւնը հայ իրականութեան վրայ։ Առհասարակ ուշ միջնադարուն (ընդհուպ մինչեւ 19-րդ դար) հայ գրիչները, երգիչներն ու խազագետներն օգտուած են կիլիկեան ծիսակատարման մատեաններէն եւ աշխատած՝ միաձուլել կիլիկեան ու բուն Հայաստանի երաժշտական լաւագոյն աւանդոյթները։

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Կիլէրմօ Տիազ

**Կիլէրմօ Տիազ** (, ծնած` 22 Մարտ 1975) Ամերիկացի դերասան մըն է։ Հանրածանօթ է իր հետեւեալ ֆիլմերով՝ *Half Baked* (1998), *200 Cigarettes* (1999) եւ *Stonewall* (1995)։ Այժմ ունի գլխաւոր դեր իբրեւ Հաք ABC կայանի քաղաքական տրամա *[[Գայթակղութիւն (Հեռուստաշար)|Գայթակղութիւն]]* (Scandal) հեռուստաշարին մէջ։

Տիազ ունեցաւ է հիւր դերակատարութիւններ տարբեր հեռուստաշարներու մէջ, ինչպէս՝ *[[Chappelle's Show]]*, *[[Law & Order]]*, *[[Weeds (հեռուստաշար)|Weeds]]*, *[[ER (հեռուստաշար)|ER]]*, եւ *[[Girls (հեռուստաշար)|Girls]]*.

## Մանկութիւն եւ Գործի Ասպարէզ
Տիազ ծնած է Նիւ Ճըրզի, Քուպացի ծնողքէ, եւ ապրած է Մանհաթըն: 1994-ին ունեցաւ իր առաջին դերը իբրեւ Սփայք՝ Պօազ Եաքինի ֆիլմ *[[Fresh (1994 ֆիլմի)|Fresh]]-ի* մէջ: Այդ կէտէն ետք ան սկսաւ աշխատիլ *[[Party Girl (1995 ֆիլմ)|Party Girl]]* ֆիլմի վրայ իբրեւ Լէօ, Փարքըր Փօզիի սենեկակից։ Իր յաջորդ դերը եղաւ իբրեւ միասերական Լա Միրանտա Նայճըլ Ֆինչի *[[Stonewall (1995 ֆիլմ)|Stonewall]]* ֆիլմին մէջ: 1996-ին, Տիազ աշխատեցաւ բեմադրիչ Ճիմ Մքքէյի հետ *[[Girls Town (1996 ֆիլմ)|Girls' Town]]* ֆիլմի վրայ իբրեւ ՏԻլընի կերպար, որմէ ետք ալ ան երեւցաւ *[[I'm Not Rappaport]]* ֆիլմին մէջ:

## Դերեր

### Ֆիլմ

### Հեռուստաշարեր

### Ուրիշ

## Տե՛ս նաեւ
* Գայթակղութիւն (հեռուստաշար)
* Քէրի Ուաշինկթըն
* Հենրի Այըն Քուսիք
* Քոլամպըս Շորթ
* Տարպի Սթանչֆիլտ
* Քէյթի Լոուզ
* Ճէֆ Փէրի
* Թոնի Կոլտուին
* Պէլըմի Եանկ
* Ճաշուա Մալինա
* Սքոթ Ֆոլի
* Փորշա Տը Ռոսի
* Քորնիլիըս Սմիթ
* Ճո Մորթըն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1975 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:22 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Կիլիկիոյ Ճարտարապետութիւն

**Կիլիկեան Հայաստանի ճարտարապետութիւն**, Կիլիկեան Հայաստանի ճարտարապետութիւնը շարունակած է հայոց շինարարական աւանդոյթները։ Երկրին բնաշխարհը, աշխարհագրական դիրքը եւ զարգացման իւրայատուկ պայմանները մեծապէս նպաստած են քաղաքներու եւ յատկապէս բերդերու շինարարութեան։ Բարձունքներու լանջերուն եւ գագաթներուն կառուցուած բերդերը եւ քաղաք-ամրոցները (Սիս, Ճանճիբերդ, Կանչիբերդ, Լեւոնբերդ), պայմանաւորուած տեղանքով, ունեցած են անկանոն յատակաձեւ։

## Ամրոցին տարածքը
250px|մինի|ձախից|Կիլիկիայի գլխաւոր բերդին կամարը
Ամրոցին տարածքը բաժնուած է տարբեր մակարդակներու վրայ կառուցուած որմնափակ մասերու, ստեղծուած են գաղտնուղիներ եւ տնտեսական սենեակներ, իսկ արտաքին պարագիծով ամրացուած են աշտարակաւոր հզօր պարիսպներով։ Սիս մայրաքաղաքը շրջապատուած է եռաշարք պարիսպներով, բարձունքին միջնաբերդն է՝ պալատ, կառոյցներով։ Ամրոցի 7 առանձին մասերը կապուած են իրարու ներքին դարպասներով։ Նոյն ձեւով կառուցուած են նաեւ միւս քաղաքները, որոնցմէ են Անազարբան եւ Մամեստիան։ Կիլիկեան Հայաստանի ամրաշինութեան հիանալի օրինակներ էին Լեւոն Բ թագաւորի կառուցած Օձաբերդ (Լեւոնկլա) եւ Թումլուբերդ ամրոցները։ Կոռիկոս եւ Այաս նաւահանգիստներուն պաշտպանական կառոյցները կղզիի եւ առափնեայ ծովային ամրոցներն էին։ Կիլիկիայի բոլոր ամրոցները պետութեան ընդհանուր ամրաշինարարական համակարգին մէջ էին եւ կը հաղորդակցէին իրենք իրենց միջեւ։
160px|մինի|աջից|Լեւոն Բ
300px|մինի|ձախից|Կիլիկիա-Հայաստանի տարածքը
Առաւել յայտնի էին Լամբրոնը, Պապեռոնը, Մուդը, Գուգլակը, Վահկաբերդը։ Խոշոր ամրոցները (Սիս, Անարզաբա, Լամբրոն, Լեւոնբերդ), բացի բնակելի եւ տնտեսական սենեակներէն, ունեցած են նաեւ զարդապատկերներով, ընդելուզումներով ոսկեզօծ դահլիճներ՝ հանդիսաւոր ընդունելութիւններու համար։

## Կիլիկեան Հայաստանի ամրոցները
160px|մինի|աջից|Կիլիկիա-Հայաստանի զինանշանը
Կիլիկեան Հայաստանի իւրաքանչիւր ամրոցի կամ դղեակի մէջ կար եկեղեցի, քաղաքներուն մէջ՝ մէկ քանին (Սիսի մէջ՝ 20-էն աւելի)։ Հին շրջանի եկեղեցիներու ամէնէն տարածուած տեսակը միանաւ եւ եռանաւ պազիլիքն էր՝ ընդհանուր ծաւալէն դուրս եկող խորանով։ Եռանաւ պազիլիքները, որպէս կանոն, 2 զոյգ մոյթերով էին (ամէնահինը 12-րդ դարու Ձորավարանց եկեղեցին է Անարզաբայի մէջ)։ Խոշոր պազիլիքներէն էր պարիսպէն դուրս Կոռիկոսի մեծ եկեղեցին (12-րդ դարու վերջ, 3-րդ դարու սկիզբ)։ Յետագային կառուցոած են նաեւ եռանաւ գմբէթաւոր պազիլիքներ (Սուրբ Սոֆիա եկեղեցին Սիսի մէջ, 1230 թուականի վերջը, 1292-1441 թուականներուն՝ Ամենայն հայոց Մայր եկեղեցին, մինչեւ 1921 թուականը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան աթոռանիստն էր)։ Նորակառոյց բազմաթիւ վանական համալիրները (Հռոմկլա, Տրազարկ, Արքայակաղնի, Սկեւռա, Ակներ եւ այլն) նաեւ մշակութային եւ գիտական կարեւոր կեդրոններ էին՝ ուսումնակրթական հաստատութիւններով, գրքարուի դպրոցներով։ Համալիրները բաղկացած էին եկեղեցիներէ, փոքր աղօթարաններէ, զանգակատունէ, բնակելի եւ օժանդակ կառոյցներէ։ Կիլիկիայի հայկական ամրոցները, որոնք որոշակիօրէն ազդած են Մերձաւոր Արեւելքի, նաեւ Արեւմտեան Եւրոպայի (12-13-րդ դարեր) ամրաշինութեան վրայ, ունին պատմական եւ կառուցողական մեծ արժէք։

Ստորոգութիւն:Հայկական ճարտարապետութիւն
Կիկերոն

**Մարքուս Թուլիուս Կիկերոն** (, )**,** հին հռոմէական քաղաքական գործիչ եւ փիլիսոփայ, նշանաւոր հռետոր։

Կիկերոնը ծնած է հեծեալներու դասին (Հին Հռոմի մէջ) պատկանող ընտանիքի մէջ, Արբինէ կոչուած ոչ մեծ քաղաքի մէջ, որ կը գտնուի Հռոմէն հարաւ-արեւելք 100 քիլոմեթրէն նուազ հեռաւորութեան վրայ։ Երբ լրացաւ ապագայ հռետորի 15 ամեակը, անոր հայրը, որ կ'երազէր իր երկու տղաներուն՝ Մարքին եւ Կուինտոսին տեսնել քաղաքական ասպարէզին մէջ, ընտանիքով տեղափոխուեցաւ Հռոմ, որպէսզի զաւակներուն համար ապահովէ լաւ կրթութիւն։

Փափաքելով դառնալ դատական հռետոր՝ երիտասարդ Մարկոսը կ'ուսումնասիրէ յոյն գրագէտներու ստեղծագործութիւնները, կը հետաքրքրուէր յունական գրականութեամբ, կը դասաւանդէր յունական ճարտասանութիւն հանրայայտ հռետորներու մօտ, ինչպէս նաեւ կը լսէր եւ կը մեկնաբանէր հանրայայտ հաւաքավայր՝ Պուբլիոս Սլուպիցիոս Ռուֆոսի ամպիոնէն, ելոյթ ունեցողները։

Հռետորը պէտք է իմանար հռոմէական օրէնքը եւ Կիկերոնը կը սորվէր այն ժամանակուան հանրայայտ իրաւաբան Մուցիոս Կուինտոս Սցեվոլայի (հիւպատոս Ն.Ք. 95 թ.): Հրաշալի տիրապետելով յունարէնին Կիկերոնը ծանօթացաւ յունական փիլիսոփայութեան։

Ն.Ք. 63 թ. զբաղեցնելով հիւպատոսի պաշտօնը, բացայայտած է Կատիլինայի դաւադրութիւնը եւ սպաննած անոր դաւակիցները։ Քաղաքացիական պատերազմներուն մէջ յարած է նախ Պոմպէոսի կուսակցութեան, բայց վերջինիս սպանութենէն յետոյ հաշտուած Կեսարի հետ։

Վերջինիս մահէն յետոյ ուժգնօրէն հակառակած է Մարկոս Անդոնիոսին, պաշտպանելով Կեսարի զարմիկ Օկտավիանոսը (ապագայ Օգտաւիանոս Օգոստոս կայսեր)։ Անդոնիոսի եւ Օգտաւիանոսի հաշտուելէն եւ անոնց կողմէ Երկրորդ եռապետութիւն կազմելէ յետոյ՝ եռապետներու հրամանով սպաննուած է։

Գագաթնակէտին հասցուցած է լատինական պերճախօսական արուեստը։ Անոր ատենախօսութիւններն ու ճառերը օրինակ ծառայած են յետագայ դարերու լատինական եւ եւրոպական ամբողջ հռետորական արուեստին։ Պահպանուած է անոր նամակներու մեծ մասը, որոնց միջոցով կարելի եղած է պատկերացոււմ մը կազմել Ն.Ք. I դարու կէսերուն հռոմէական քաղաքական պատմութեան որոշ դրուագներու վերաբերեալ։

Անոր ճառերուն մէջ՝ «Ընդդէմ Գ. Վեռեսի» (70 թ.), «Ի պաշտպանութիւն Մանիլիոսի օրինագծի» (68 թ.), «Յարդարացում Պ.Սեստիոսի» (56 թ.) պահպանած են կարեւոր փաստեր եւ արժէքաւոր բնորոշումներ ու գնահատականներ, որոնք ցոյց կու տան, որ Կիկերոն արեւելեան իրադարձութիւններու, Հայոց Տիգրան Մեծ արքայի քաղաքականութեան խորաթափանց դիտող էր։ Կիկերոնը Տիգրան Մեծի ժամանակակիցներէն միակն է, որու վկայութիւնները անոր մասին պահպանուած են։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ռուբէն Մանասերեան, «Տիգրան Մեծ, Հայաստանի պայքարը Հռոմի եւ Պարթեւստանի դէմ», Երեւան, 1987։

## Արտաքին յղումներ
* Կիկերոն. Ծերութեան մասին (De Senectute) (յօդուած)
Ալ Ախպար (Եգիպտոս)

**«Ալ Ախպար»** (արաբերէն االأخبار , լատինատառ Al Akhbar‎ որ կը նշանակէ լուրերը), Եգիպտոսի ամենատարածուած արաբերէն լեզուով օրաթերթն է «Ալ Ահրամ»ին զուգահեր: Հիմնուած է 1952-ին երկու եգիպտացի եղբայրներ Ալի եւ Մուսթաֆա Ամինի կողմէ: Մաս կը կազմէ «Ախպար էլ Եոմ» լրագրական տան: Կեդրոնն է Գահիրէ: Տեղական, արաբական եւ միջազգային մեծ յարգանք վայելող «Ան Ախպար» թերթը ունի մեծահամբաւ գրողներ:

## Արտագին յղումներ
*«Ախպար էլ Եոմ» լրագրական տան կայքէջ 

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ալ Ախպար (Լիբանան)

***«Ալ Ախպար»*** (արաբերէն االأخبار , լատինատառ Al Akhbar‎ որ կը նշանակէ լուրերը), Լիբանանի տարածուած արաբերէն լեզուով օրաթերթերէն մէկը: Հիմնուած է 1938-ին: Երկար ընդհատումէ ետք վերադարձաւ յանրութեան 2006-ին Ժօզէֆ Սամահայի եւ Իպրահիմ Ալ Ամինի գլխաւորութեամբ: Կը հակի Հեզպօլլահի եւ Մարտ 8 Լիբանանեան քաղաքական շարժման:

## Արտագին յղումներ
*«Ալ Ախպար»ի պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Wp/hyw
Ալ Ահրամ

***«Ալ Ահրամ»*** (արաբերէն الأهرام , լատինատառ *Al-Ahram*‎ որ կը նշանակէ բուրգերը), Եգիպտոսի ամենատարածուած արաբերէն լեզուով օրաթերթն է «Ալ Ախպար»ի զուգահեր:

Հիմնուած է 1875-ին երկու Լիբանանցի եղբայրներ Պշարա եւ Սալիմ Թաքլայի կողմէ: Սկսաւ իբրեւ շաբաթաթերթ 5 Օգոստոս 1876-ին օրաթերթ դառնալով Յունուար 1881-ին: Նոյեմբեր 1899-ին փոխադրուեցաւ Աղեքսանդրիայէն Գահիրէ: 24 Մայիս 1960-ին Եգիպտոսի Նախագահ Կամալ Ապտել Նասերի կողմէ ազգայնացուեցաւ դառնալով եգիպտական կառավարութեան թերթ:

Թերթի երկարամյայ խմբագիր Մուհամմէտ Հասանէյն Հեյքալ որ մօտ էր Նախագահ Ապտել Նասերի, դարձաւ Նասերի խօսնակը: Տեղական, արաբական եւ միջազգային մեծ յարգանք վայելող «Ան Ահրամ» թերթը ունէր մեծահամբաւ գրողներ: Թերթը կը հրատարակէ նաեւ անգլերէն *«Al-Ahram Weekly»* եւ ֆրանսերէն *«Al-Ahram Hebdo»* շաբաթաթերթերը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Wp/hyw
Ան Նահար

***«Ան Նահար»*** (արաբերէն  النهار ,  լատինատառ *An-Nahar*‎ որ կը նշանակէ Օր կամ Առաւօտ), Լիբանանի ամէնէն տարածուած արաբերէն լեզուով օրաթերթն է: Հիմնուած է 4 Օգոստոս 1933-ին Ժըպրան Թուէյնիի կողմէ, որ թերթին խմբագրապետն էր 1933էն մինջեւ 1948: Իր մահէն ետք օրաթերթը ստանձնեց իր զաւակը՝ Ղասսան Թուէյնի, որ շարունակեց իբր խմբագրապետ մինջեւ 1999: Ղասսան Թուէյնիի զաւակը՝ Ժըպրան Թուէյնի յաջորդեց իր հօրը 1999էն մինչեւ իր նահատակութիւնը 12 Դեկտեմբեր 2005-ին, իր հակասուրիական կեցուածքներուն համար, երբ օրաթերթը թէքուեցաւ դէպի Մարտ 14 հակասուրիական քաղաքական շարժումը, սակայն դեռևս ապացուցուած չէ որեւէ ապացոյց, որ կը կապէ սուրիական վարչակարգը այդ գործին հետ:  Տեղական, արաբական եւ միջազգային մեծ յարգանք վայելող *«Ան Նահար»* թերթը կը վարէ ազատական կեցուածք, տեղ տալով հակասական գաղափարներու՝ խօսքի ազատութեան հիմքին վրայ:

Ներկայիս զայն կը գլխաւորէ պատգամաւոր Նայլա Թուէյնին՝ Ճըպրան պն Ղասսան Թուէյնիի դուստրը։

## Արտագին յղումներ
*Ան Նահար պաշտօնական կայքէջ

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Զաքըրի Թէյլըր

**Զաքըրի Թէյլըր** (), Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու 12րդ նախագահը 1849-էն 1850: Անդամ էր Ուիկ (Whig) քաղաքական կուսակցութեան: Ծառայած էր Միացեալ Նահանգներու Բանակին մէջ եւ պարգեւատրուած իբր ազգային հերոս իր յաղթանակներէն ետք Մեքսիքական–Ամերիկեան Պատերազմի ընթացքին: Կը մահանայ 9 Յուլիս 1850-ին երբ դեռ պաշտօնի վրայ էր իբր ԱՄՆ-ի նախագահ: Իր մահէն ետք փոխարինուեցաւ փոխ նախագահ Միլըրտ Ֆիլմորով (անգլերէն՝ Millard Fillmore) որ ստանձնեց ԱՄՆ նախագահի պաշտօնը:

## Ծանօթագրութիւններ
Իքալուիթ

**Իքալուիթ** (Ինուքթիթութ լեզուով՝ ᐃᖃᓗᐃᑦ , լատինատառ Iqaluit) Գանատայի Նունավութ (Ինուքթիթութ լեզուով՝ ᓄᓇᕗᑦ լատինատառ Nunavut)  տարածքի մայրաքաղաքն է: Քաղաքին բնակչութիւնը 7,740 է 2016 մարդահամարի համաձայն: Գանատայի Հիւսիսարեւմտեան Տարածքներ (Northwest Territories) բաժանումէն եւ Նունավութ շրջանի ստեղծումէն ետք 1999-ին դարձաւ Նունավութի մայրաքաղաք:  Մինչեւ 1987, քաղաքը կը կոչուէր Ֆրոպիշըր Պէյ (անգլերէն՝ Frobisher Bay):

Ստորոգութիւն:Wp/hyw
Ծաղրածու

200px|մինի| Ծաղրածու
**Ծաղրածու**, կրկէսի արուեստագէտ, կատակերգական ու զուարճալի տեսարաններ ցուցադրող, որուն ելոյթները յաճախ կ՛ընկերակցին ներկայացման ամբողջ ընթացքին։

## Ծաղրածուները Հայաստանի մէջ
Հայ միջնադարեան թատրոնի կատակերգակ դերասանները եւս կոչուած են ծաղրածուներ։ Երբեմն, ծաղրածու կ՛անուանէին նաեւ միայնակ կատակաբաններուն՝ մարդկային վարքագիծին ձեւերը ծաղրողներուն, ինչպէս նաեւ օրէնքէ ու պատիժէ ազատ մարդոց, որոնք խնճոյքներու ընթացքին եւ շուկայի, թատրոնի եւ ժողովրդական այլ հաւաքատեղիներու մէջ պատմութիւններով ու ձեռնածութիւններով կը զուարճացնէին ներկաներուն։ Ծաղրածուն համարուած է նաեւ խաղակատակ եւ խեղկատակ։ Խորհրդային ժամանակաշրջանի կրկէսի ականաւոր ծաղրածուներէն են Կարանդաշ (Միխայիլ Ռումեանցեւ), Օլեկ Փոփով, Եուրի Նիկուլին, Լեոնիտ Ենգիբարեան։

## Ծաղրածուներու դերը
Հայկական թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանին, ծաղրածուները ժողովուրդը զուարճացնելու կողքին, ունէին նաեւ քաղաքական-ընկերային դերակատարութիւն։ Անոնց սրամտութեան թիրախ էր իշխող աւագանին։ Ծաղրածուն իրաւասութիւն ունէր իր կատակներով քննադատել նոյնիսկ ամենաբարձր պաշտօնեաները՝ առանց պատասխանատուութեան ենթարկուելու։ Այս երեւոյթը կը վկայէ, որ այդ ժամանակներուն Հայաստանի մէջ կը տիրէր, այսօրուան հասկացողութեամբ, որոշ ժողովրդավարական մթնոլորտ։

Ծաղրածուներուն կ’ընկերակցէին լարախաղացները, որոնց բարակ պարանի մը վրայէն ապահով անցնելու կարողութիւնը մինչեւ օրս կը զուարճացնէ հանդիսատեսը։

Կան նաեւ լարախաղաց-ծաղրածու զոյգին ծիսական բնոյթ տուող տեսութիւններ, ըստ որոնց, լարախաղացը կը ներկայացնէ աշխարհի վտանգներէն անցնող բարի ոյժը, իսկ ծաղրածուն՝ զայն ծաղրող ու վար ձգել փորձող մութ ոյժը։ Ներկայացումը միշտ կ’աւարտի բարի լարախաղացին ապահով տեղ հասնելով եւ չար ծաղրածուին երգիծական պարտութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ
Միլըրտ Ֆիլմոր

**Միլըրտ Ֆիլմոր** (անգլերէն՝ Millard Fillmore, 7 Յունուար 1800 – 8 Մարտ 1874), Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու 13րդ նախագահը 1850էն 1853: Անդամ էր Ուիկ (Whig) քաղաքական կուսակցութեան: Նախկին անդամ Միացեալ Նահամգներու Ներկայացուցչական Տան Նիու Եորք նահանգէն, ծառայած էր իբր փոխ նախագահ   ԱՄՆ-ի նախագահ Զաքըրի Թէյլըրի (անգլերէն՝ Zachary Taylor) 1849էն սկսեալ: Ֆիլմոր իշխանութեան գլուխ անցաւ փոխարինելով Թէյլըրը վերջինի մահէն ետք որ պատահեցաւ 9 Յուլիս 1850-ին:

Ստորոգութիւն:Wp/hyw
Նունավիք

**Նունավիք** (Ինուքթիթութ լեզուով՝ ᓄᓇᕕᒃ լատինատառ Nunavik) կը տարածուի Գանատայի Քէպէք նահանգի հիւսիսային մէկ երրորդ մասին վրայ: Նունավիքի տարածութիւնը 443,684.71 քառակուսի քիլոմեդր է (171,307.62 քառակուսի մղոն) 55-րդ զուգահեռականի հիւսիսէն սկսեալ: Նունավիք Ինուիթ ժողովուրդի օրրաններէն է: 2011 մարդահամարի համաձայն, շրջանի բնակչութիւնը կը հասնի 12,090-ի որուն 90% Ինուիթ է:

Նունավիքի մայրաքաղաքը Քուուճճուաք քաղաքն է ((Ինուքթիթութ լեզուով՝ ᑰᔾᔪᐊᖅ, լատինատառ Kuujjuaq: Քաղաքին բնակչութիւնը 2,754 է 2016 մարդահամարի համաձայն:

Նունավիք Ինուքթիթութ լեզուով կը նշանակէ "մեծ հող", իսկ շրջանի բնակիչները ինքզինքնին կը կոչեն Նունավիմմյութ (լատինատառ Nunavimmiut):

Ստորոգութիւն:Գանատա
Ուիլիըմ Հաուըրտ Թաֆթ

**Ուիլիըմ Հաուըրտ Թաֆթ** (, ), Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու 27-րդ նախագահը 1909-էն 1913: Կը յաջորդէր ԱՄՆ-ի նախագահ Թէոտոր Ռուզուելթին: Անդամ էր Հանրապետական (Republican) քաղաքական կուսակցութեան: Նախագահ ընտրուելէն առաջ կառավարիչ էր Ֆիլիփփինի մէջ եւ ապա Պատերազմի նախարար Ամերիկեան կառավարութեան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Պերա Իվանիշվիլի

**Պերա Իվանիշվիլի** (վրացերէն՝ ბერა ივანიშვილი, լատինատառ Bera Ivanishvili,) ծանօթ **Պերա** անձնանունով, վրացի երգիչ եւ երգահան եւ հանրածանօթ հիփ հոփ, «R&B» եւ «rap» երգերու մեկնաբան: Հիմնադիրն է Վրացական Երազ Սթիւտիոյին:

Պերա երաժշտութիւն ուսանած է փոքր տարիքէն: Չորս տարեկան հասակէն սկսած է սորվիլ դաշնամուր, թմբուկ եւ սրինգ նուագել: Իր առաջին երգը յօրինած է 11 տարեկանին: 2012-ին հրապարակ հանած է իր սթիւտիօ ալպոմը՝ «*Gpirdebi»* (վրացերէն՝ გპირდები որ կը նշանակէ Կը խոստանամ): Կ'երգէ վրացերէն, ռուսերէն, անգլերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով: Իր սինկըլները՝ «Untouchable» եւ«Parlez-vous français» յաջողութիւն գտած են Ֆրանսայի «SNEP» երգերու ցանկին վրայ 2017-ին:

## Անձնական կեանք
Պերա որ ծնունդով ալպինօ է վրացի պիլիոնատէր Պիճինա Իվանիշվիլիի երեք զաւակներէն մէկն է: Ամերիկեան Ֆօրպզ պարբերաթերթի համաձայն, իր հայրը Վրաստանի ամենէ մեծ մեծահարուստն է 6,4 միլիառ տոլար դրամագլխով: Պիճինա Իվանիշվիլին հիմնադիրն է Վրացական Երազ (վրացերէն՝ ქართული ოცნება անգլերէն՝ Georgian Dream) Վրաստանի քաղաքական կուսակցութեան: Յաղթանակելով Վրաստանի երեսփոխանական ընտրութիւններուն, Պիճինա Իվանիշվիլին իշխանութեան գլուխ հասաւ իբր Վրաստանի վարչապետ: Ընտրութիւններու ընթացքին, Պերան աջակցութիւն յայտնեց իր հօր, հրապարակելով իր «Georgian Dream» երգը (վրացերէն՝ ქართული ოცნება որ Կ'արտասանուի Քարթուլի Օձնեպա):

Պերա բաժնետէր է «GDS TV» վրացական կայանին եւ իր կարգին միլիոնատէր մըն է:

## Սկաւառակագրութիւն
### Ալպոմներ
*2012: *Gpirdebi*

### Սինկըլներ
*2011: «My Favourite Things»
*2011: «Don't Worry»
*2011: «Georgian Dream» https://www.youtube.com/watch?v=hgRIFZ9key0
*2011: «Hip Hop Waltz»
*2012: «გპირდები»
*2012: «ოცნებების ღამე»
*2013: «Summertime» (feat. Lil Playy)
*2013: «სამუდამოდ»
*2014: «Calypso Lover»
*2015: «Don't Go»
*2015: «I Look Good on You»
*2016: «Shining Like a Star» (directed by Nash Grier)
*2016: «Tickets to the Movies»
*2016: «If This Isn't Love» (prod by Maejor)
*2016: «Long Live»
*2016: «I Can See It Now» (Christmas Song)
*2017: «Three Words»
*2017: «Untouchable»
*2017: «Parlez-vous français»
*2018: «Fire To The Sun» (feat. Patoranking)
*2018: «Chemo dzma»o (with Zaza Nozadze)
*2018: «Legalize»
*2019: «She Said Yes»

## Տես նաեւ
*Պերա Իվանիշվիլի անգլերէն Ուիքիփետիա էջ

## Արտագին յղումներ
* Պաշտօնական Կայքէջ 
* Թուիթըր
Թայմ

thumb|right|''Թայմ''ի առաջին թիւը (3 Մարտ 1923)
**«Թայմ»** () Ամերիկեան շաբաթաթերթ մըն է: Հիմնուած է 1923-ին Հենրի Լիուսի (Henry Luce) եւ Պրիթըն Հէտընի (Briton Hadden) կողմէ Նիու Եորքի մէջ: Ամերիկայի ամենատարածուած քաղաքական լուրերու շաբաթաթերթն է: Ունի նաեւ շրջանային փովանդակութեամբ տարբերակներ իբր *«Թայմ Եւրոպա»* որ կը հրատարակուի Լոնտոնի մէջ, *«Թայմ Ասիա»* որ կը հրատարակուի Հոնկ Քոնկի մէջ եւ *«Թայմ Հարաւային Խաղաղական»* որ կը հրատարակուի Սիտնէյի մէջ: 

## Արտագին յղումներ
*Թայմ պաշտօնական կայքէջ
*Թայմ պաշտօնական արխիւ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ժորժ Ուասսուֆ

**Ժորժ Ուասսուֆ** (արաբերէն՝ جورج وسوف, լատինատառ George Wassouf, ) արաբական աշխարհի մեծագոյն երգիչներէն մէկն է: Զինք կոչած են «Սուլթան ալ թարապ» (երգի սուլթան) մակդիրով:

Հանրութեան ներկայացաւ Սթիւտիօ ըլ Ֆան (արաբերէն՝ ستوديو الفن լատինատառ Studio El Fan) երգի տաղանդներու յայտագրէն 1980 թուականին երբ 19 տարեկան էր: Արմատներով սուրիացի եւ Լիբանան ապրող երգիչը հրապարակած է աւելի քան 30 ալպոմներ եւ հարիւրաւոր երգեր: Ունի մեծ թիւով հետեւորդներ եւ երկրպագուներ: Անոր երգելու ոճը, ձայնային ունակութիւնները եւ անմիջականութիւնը զինք դարձուցած են հռչակաւոր աստղ եւ անոր երգելաոճը դարձած է արաբական ժողովրդային երգի «դպրոց» եւ հարիւրաւոր երգիչներ կը փորձեն հանդէս գալ ու երգել Ժորժ Ուասսուֆի ոճով:

## Անձնական կեանք
Ամուսնացած էր լիբանանցի Շալիմարին երբ 21 տարեկան էր: Ունի չորս զաւակներ, Ուատիհ Ուասսուֆ, Հաթեմ Ուասսուֆ, Ժորժ Ժունիոր Ուասսուֆ եւ դուստր՝ Ույուն: Անոր համար ծանօթ է իբր «Ապու Ուատիհ» իր անդրանիկ զաւկի անունով: Իր 2009-ի ամուսնալուծումէն ետք վերամուսնացած է Պաղեստինեան ծագումով Քաթարցի Նատա Զէյտանի հետ: Տարիներէ ի վեր կը տառապի մեծ առողջապահական հարցերէ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտագին յղումներ
*Պաշտօնական Կայքէջ
Տինորօ

**Տինորօ** (լատինատառ՝ Dynoro, ծ. Վիլնիուսշ Լիթոանիա) Լիթուանացի երաժշտական արտադրիչ որ մեծ յաջոշութիւն գտաւ «In My Mind» երգով գործակցելով իտալացի տի ճէյ եւ միքսըր Ճիճի Տ'Ակոսդինոյի հետ հասնելով թիւ մէկ Գերմանիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ երեւնալով շարք մը եւրոպական պաշտօնական երգի ցանկերու մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Քուուճճուաք

**Քուուճճուաք** (ինուքթիթութ լեզուով՝ ᑰᔾᔪᐊᖅ , լատինատառ Kuujjuaq) Գանատայի Քէպէք նահանգի Նունավիք շրջանի (ինուքթիթութ լեզուով՝ ᓄᓇᕕᒃ լատինատառ Nunavik) մայրաքաղաքն է: Քաղաքին բնակչութիւնը 2,754 է 2016 մարդահամարի համաձայն: Քաթիվիք Շրջանային Կառավարութեան կեդրոնն է: Քաղաքը կը գտնուի Քոքսոաք (լատինատառ՝ Koksoak) գետի արեւմտեան ափին: Քաղաքի բնակչութեան հսկայ մեծամասնութիւնը Ինուիթ է:

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քանատա
Մայրենի Լեզուի Միջազգային Օր

[մինի|Մայրենի լեզուի միջազգային օրուան նուիրուած յուշարձանը Աշֆիլտ այգիին մէջ, [Սիտնի, 19 Փետրուար 2006 ]]
**Մայրենի Լեզուի Միջազգային Օր**, Նոյեմբեր 1999-ին, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Ընդհանուր ժողովի 30-րդ նիստին` լեզուներու եւ մշակոյթներու բազմազանութիւնը պահպանելու եւ զարգացնելու գլխաւոր առաջադրանքով տրուած որոշումն է։

Միջազգային Մայրենի լեզուի օրը կը յիշատակուի 2000 թուականէն ի վեր։

Պատճառը աշխարհի տարածքին յամեցող խտրականութեանց եւ հալածանքներու հակաքաղաքակրթական «ժառանգութիւն»ն էր, որուն ամէնէն ահաւոր դրսեւորումներէն էին մայրենի լեզուներու դէմ ցուցաբերուած անհանդուրժողութիւնն ու այլամերժութիւնը: Քաղաքակրթութիւններու պատմութեան բազմազգեան բոլոր մատեաններուն մէջ, հազարաւոր տարիներէ ի վեր, մարդկութիւնը դէմ յանդիման գտնուած է բռնակալ ու տիրակալ հզօր ազգերու, որոնք գերիշխած են մայրենի լեզուին, նաեւ այդ ճամբով՝ մշակոյթին, փոքր ու տկար ազգերուն պարտադրած մեղսագործութեան:։

Ըստ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի գնահատականի՝ աշխարհի վեց հազար լեզուներ կորուստի մատնուելու եզրին են։

## Պատմութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Shaheed_Minar.JPG|ձախից|մինի|Շահիտ Մինար՝ Նահատակներու յուշարձանը Պանկլատէշի Տակկայի համալսարանին մէջ։ Յարգանքի տուրք կը մատուցուի պենկալերէնի համար պայքարի՝ 21 Փետրուար 1952-ի զոհերու յիշատակին։
1947-ին, երբ անգլիացիները վերջապէս կը հեռանան Հնդկաստանէն, կը կազմաւորուի Փաքիստան  պետութիւնը։ Ան կազմուած էր երկու խոշոր տարածաշրջաններէ, որոնք իրարմէ կտրուկ կը տարբերէին մշակոյթով եւ լեզուով. արեւմտեան Փաքիստանին մէջ կ՚իշխէր ուրտու լեզուն, իսկ արեւելեանին մէջ՝ պենգալերէնը։ Չնայած պենգալերէնը միլիոնաւոր մարդոց մայրենի լեզուն էր, սակայն 1948-ին Փաքիստանի կառավարութիւնը ամբողջ երկրին համար պետական լեզու կը հռչակէ ուրտուն։

Կառավարութեան որոշումը երկրի արեւելեան մասի բնակչութեան մեծ մասը դժգոհութեամբ կ՚ընդունի, բողոքի ցոյցեր տեղի կ՚ունենան։ Կառավարութիւնը ոչ միայն հաշուի չի նստիր արեւելեան տարածաշրջանի բնակիչներու պահանջներուն հետ, այլեւ կը ճնշէ պենկալերէնի պաշտպանութեան ուղղուած ցոյցերը։ Իսկ 1952-ին Տագգա քաղաքին մէջ կայացած ուսանողական ցոյցը ճնշելու ժամանակ քանի մը մարդ կը զոհուի, յանուն իրենց մայրենի լեզուի իրաւունքի պաշտպանութեան: Այս ողբերգական դէպքերուն հետեւանքով արդէն բողոքի զանգուածային ցոյցեր ծայր կ՚առնեն։ Հակամարտութեան ընթացքին 1956-ին պենկալերէնը ի վերջոյ պետական լեզուի կարգավիճակ կը ստանայ։

Մայրենի լեզուի իրաւունքներու համար մղուող պայքարը նպաստեց պենկալցիներու ազգային ինքնագիտակցութեան աճին։ Ազգային-ազատագրական պատերազմէն ետք արեւելեան Փաքիստանը առանձնացաւ, եւ 1971-ին առաջացաւ նոր պետութիւն՝ Պանկլատէշը։

Պանկլատէշի մէջ 21 Փետրուարը կը նշուի որպէս ազգային տօն՝ Մայրենի լեզուի օր, իսկ մայրաքաղաք Տագգայի մէջ զոհուած ուսանողներու յիշատակին յուշարձան կը կանգնեցուի։

Բուռն իրադարձութիւններու յիշատակին Նոյեմբեր 1999-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն 21 Փետրուարը Մայրենի լեզուի միջազգային օր կը հռչակէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՄԱԿ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Լեզուներ
Ստորոգութիւն:Տօներ
Տէմիրճեան (այլ կիրառումներ)

**Տէմիրճեան** անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝

*Երուանդ Տէմիրճեան (1931-1996), լիբանանահայ ազգային գործիչ, ուսուցիչ, տնօրէն, մանկագիր-մանկավարժ, խմբագիր, գրող, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի անխոնջ նուիրեալ եւ մտաւորական սերունդի ներկայացուցիչ:
*Կարապետ Տէմիրճեան (բժիշկ) (մ․ 1915), հայ բժիշկ։
*Վարդան Տէմիրճեան (1939-2004), հայ հոգեւորական, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան միաբան, Արքեպիսկոպոս, բանասէր։
Աթանագինէի Վանքը

**Աթանագինէի Վանքը**, Մուշի հարաւային լեռնաշղթային վրայ (Լումայ)։ Տաճարը՝ քարուկիր, լուսաւորչաշէն, արդ՝ ամայի։ Հաւանականաբար այս է Հ. Սարգիսեանի ծանօթ Շատախի Աթանագինեայ կամ Անթանեայ վանքը, որ կը կործանի եւ մարդաթափուր կ՛ըլլայ, սակայն 1849-ին Ս. Առաքելոց վանքի միաբան Պօղոս վարդապետը զայն կը վերաշինէ։ Հոս է որ հաւանօրէն պահուած ըլլայ Ծիծառնէոյ Ս. Խաչը։

Եղած է սասունցիներուն ամէնէն սիրած ուխտավայրն ու հաւաքատեղին։

## Աղբիւր
* Դկտ. Հ. Համազասպ Ոսկեան, Տարօն - Տուրուբերանի Վանքերը, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, 1953, էջ 9 - 10։
Ստորոգութիւն:Վանքեր
Ստորոգութիւն:Տարօնի վանքեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտահայաստանի վանքեր
Մատին Առաքելոց Վանքը

**Մատին Առաքելոց կամ Մատնէվանք կամ Ս. Պետրոս (Առաքեալի) վանքը**, Սասունի Գոմք եւ Մջգեղ գիւղերու մօտ Մարաթուկ լերան ստորոտը կոնաձեւ բլուրի մը քարուտ կողքին շինուած է Ս. Պետրոսի վանքը, կոչուած նաեւ Ճկութի Ս. Պետրոսի կամ Մատին առաքելոյ վանք։ Սիմէոն դպ. Լեհացին կը գրէ՝ «Մին՝ Մատնէվանք, ուր կայ Պետրոս առաքելոյն մատն եւ այլ բազում նշխարք, զոր եբեր Սասնցի տանուտէօրն ի Հռոմայ եւ շինեաց ի վերայ եկեղեցին եւ կոչեաց մատնէվանք»։ Մինչ տարածուած ուրիշ աւանդութեան մը համաձայն Պետրոս առաքեալը Գոմք գիւղի մեղաւոր գիւղապետին երեւնալով իր ճկոյթը կու տայ պատուիրելով Սասունի մէջ վանք մը շինել եւ զայն հոն դնել։

Տաճարը վաղեմի շէնք մըն է։ Քիւրտերէն կոչուած է *Պուքէ Ճէննէթէ*։ Կառուցուած է Թ. կամ Ժ. դարուն։ Անուանի՝ Ս. Պետրոսի ճկոյթի մասունքով։ Նուիրուած՝ Ս. Աստուածածնի։ Պատմութիւնը կը մնայ մութ։

Ս. Ղազարու վանքի առաջնորդը եւ միաբանները նկատի ունենալով Յարութիւն եւ Գրիգոր իշխաններու խնդրանքները Մատին առաքելոյ վանքին թէմ կը յատկացնեն։

Սասունի Յարութիւն առաջնորդէն Սիմէոն կաթողիկոսին յարգալիր դիտողութիւն կ՛ըլլայ, թէ Կոնոնոսի եւ Ատովմեանց վանքերը Մատին առաքելոց վանքին առաջնորդութեան ենթակայ են եւ ան այժմ Ատովմեանց վանքի ուրոյն առաջնորդ  նշանակած է, ինչպէս Ղազար կաթողիկոսն ալ Կոնոնոսի վանքի համար կանխաւ համանման կարգադրութիւն ըրած էր եւ կը խնդրուի նախնական կարգն ու վիճակը վերահաստատել։

Մատին առաքելոց վանքին վերջին շրջաններուն վանահայրներէն են Պետրոս Վ. Աստուածատուրեան եւ Ստ. Բաղտասարեան։ Ժամանակ մը նոյնիսկ ժառանգական առաջնորդութիւն ունէր։ Հոն նստած են Սասունի առաջնորդները։

Հարուստ էծր ձեռագիրներով։ Ունէր աւելի քան 200 թեմական գիւղեր, մշակելի ընդարձակ հողեր, այգիներ, հատաններ եւ խոտհունձեր, որոնք կը մշակէր եւ հարիւրաւոր ոչխարներ եւ տաւարներ կը պահէր. ունէր նաեւ շարժուն հարստութիւններ, մանաւանդ Վարդան Մամիկոնեանի պողպատէ Վահանը, որ մեծ խնամքով կը պահուէր գանձարանին մէջ իր պատեանով։ Մինչեւ իսկ Տիգրանակերտի գաւառին մէջ հող, կալուած եւ թէմ ունէր։ Կարեւոր ուխտավայր էր։

## Աղբիւր
* Դկտ. Հ. Համազասպ Ոսկեան, Տարօն - Տուրուբերանի Վանքերը, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, 1953, էջ 247-251։
Յաշտից Եւ Ս. Սահակի Վանքերը

**Յաշտից Եւ Ս. Սահակի Վանքերը**, Յաշտից վանքը կամ տեղիքը Աշտիշատի մէջ է։ Անոր եկեղեցին Հայաստանի անդրանիկ եկեղեցին կը համարուի։

Կ՛ենթադրուի, որ Յաշտից վանքի կործանումէն ետք շինուած է Ս. Սահակի վանքը եւ անունը առած է այն պարագայէն, որ հոն թաղուած է Ս. Սահակ։

Հեռու է Մատնէվանքէն կէս ժամ եւ Ս. Կարապետէն վեց ժամ, Դերիկիկ մօտ։ Լէնկթիմուր անոր եկեղեցին քանդել կը հրամայէ։

Ս. Սահակի վանքը աւերակի կոյտ է, բայց վկայարանը վերանորոգուած, թէեւ շատ վնասներու ենթարկուած յետագային։

## Աղբիւր
* Դկտ. Հ. Համազասպ Ոսկեան, Տարօն - Տուրուբերանի Վանքերը, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, 1953, էջ 260-261։
Մարաթուկ Լեռ

**Մարաթուկ**, Մարութայ սար, լեռ Սասունի մէջ։
300px|մինի
Լեռան վրայ կառուցուած է Մարութայ Սուրբ Աստուածածին վանքը։ Գարեգին Սրուանձտեանցը լեռը կ'անուանէ «սուրբ եւ բարեպաշտ» եւ այն Սասունի ամբողջ ժողովուրդին համար՝ առաջին եւ վերջին ամէնահաւաստի երդումը դարձած է։

Ըստ աւանդութեան՝ Մարութայի պաշտամունքը խիստ կը զայրացնէր Անտոքին (սար Սասուն գաւառին մէջ, Հայկական Տաւրոսի գագաթներէն մէկը) եւ ան Մարութայ սարը մարտի կը հրաւիրէր։ Մարտի ժամանակ Անտոքը իր կայծակէ թուրով կը խփէ, կը ճեղքէ Մարութայ սարի գլուխը եւ այդ պատճառով ալ անոր ջղլագլուխ (զոյգ գլուխով) Մարաթուկ կ'անուանեն։ Անտոքի հարուածէն վիրաւորուած Մարութայ սարը հսկայ ժայռ մը կը պոկէ իր կողերէն եւ կը խփէ անոր։ Ժայռը կը խրուի Անտոքի կուրծքը, կը թաղուի կողերուն մէջ. դուրս կը մնայ միայն ժայռի երկու ջրաղացաքարի չափ կտոր մը, որուն վրայ այժմ ալ կ'երեւին Մարաթուկի ձեռքի հետքերը։

Յուլիս 2014-ին Սասունի հայերու միութեան նախագահ Ազիզ Դաղչիի խումբը Մարաթուկի Սուրբ Աստուածածին վանքին մէջ նախաքրիստոնէական սեպագրութիւն կը յայտնաբերէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Մեդրական Դրութիւն

**Մեդրական Դրութիւն**, Ֆրանսական Յեղափոխութենէն (1793) առաջ չկար միօրինակութիւնը չափերու եւ կշիռներու։ 8 Մայիս 1790-ին, Գիտութեանց Ակադեմիային պարտականութիւն տրուեցաւ կազմակերպել լաւագոյն դրութիւն մը։

Ակադեմիային այս նպատակին համար կազմած մարմնին անդամ ընտրուեցան *Berthollet*, *Borda*, *Delambre*, *Lagrange*, *Laplace*, *Mechain* եւ *Prany*։ Տըլամպրը եւ Մեշէն որոշուած էին չափել Տէօնքերքի եւ Պարսելոնայի միջեւ եղող Միջերկրականի մէկ աղեղը, ուրկէ առնուեցաւ մէթրը, որ հաւասար է բեւեռէն մինչեւ հասարակած եղած միջոցին 10 միլիոներորդին (3.2808 անգլիական ոտք), որ եղաւ միջոցին երկայնութեան միութիւնը եւ դրութիւնը 7 Ապրիլ 1795-ի օրէնքով։ Այս դրութիւնը կատարելագործուեցաւ 1799-ին եւ օրինականացաւ 2 Նոյեմբեր 1801-ին։ Փետրուար 2-ի հրամանագրով հին չափերը յարմարուեցան նոր դրութեան, բայց 1 Յունուար 1837-ին հրամանագրով յայտարարուեցաւ որ 1 Յունուար 1840-էն վերջ մեդրական եւ տասանորդական դրութիւնը իրենց նախկին պարզութեան մէջ պիտի գործածուին ամէն գործառնութեանց մէջ։ Ֆրանսական մեդրական դրութեան այս օրինակին հետեւեցաւ Եւրոպայի մեծ մասը, Անգլիայէն զատ։

## Աղբիւր
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 344-345։
Ղեւոնդ (անձնանուն)

Ղեւոնդ հայկական արական տարածուած անուն։

*Ղեւոնդ (պատմիչ)
*Ղեւոնդ Ալիշան
*Ղեւոնդ Դուրեան
Զարթօնք (այլ կիրառումներ)

Զարթօնք՝

*Զարթօնք (օրաթերթ), լիբանանահայ օրաթերթ
*Զարթօնք (վէպ), վեց հատոր կազմող վէպ, հեղինակ՝ Մալխաս
*Զարթօնքի շարժում, ինքնագիտակցութեան եւ ազգա–մշակութային վերելքի շարժում

## Տես նաեւ
*Նոր Զարթօնք, հայ ժողովուրդի ինքնակազմակերպուածութիւնն է: Թուրքիոյ Հայերէ սկսեալ, աշխարհի բոլոր ժողովուրդներուն հաւասար, ազատ ու եղբայրաբար ապրելուն համար կը պայքարի:
Սապահ

**Սապահ** (մալայ․՝ Sabah, negeiri di bawah bayu, Ճաւ՝ سابه; կոդ։ SBH), կը գտնուի Արեւելեան Մալեզիոյ մէջ եւ երկրին ամենաարուելեան նահանգն է: Այն նաեւ յայտնի է որպէս Negeri di bawah bayu, որ թարգմանաբար կը նշանակէ «Երկիր քամիներու ներքեւ»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մալեզիա
Սապահ (այլ կիրառումներ)

Սապահ՝

*Սապահ, նահանգ, կը գտնուի Արեւելեան Մալեզիոյ մէջ եւ երկրին ամենաարուելեան նահանգն է
*Սապահ (երգչուհի) (1927–2014), նշանաւոր լիբանանցի համա-արաբական երգչուհի
Գէորգ Դաւիթեան

Գէորգ Դաւիթեան՝

*Գէորգ Դաւիթեան (բժիշկ) (1858-1908), Կեսարացի բժիշկ
*Գէորգ Դաւիթեան (տնտեսագէտ) (1899-??), հայ տնտեսագէտ եւ հրապարակագիր:
Յակոբ Մանուկեան

Յակոբ Մանուկեան՝

*Յակոբ Մանուկեան (բանաստեղծ), Լիբանանահայ բանաստեղծ 
*Յակոբ Մանուկեան (բժիշկ), հայ բժիշկ
Սայաթ-Նովա Աշուղական Երգի Համոյթ

**Սայեաթ-Նովա Աշուղական Երգի Համոյթ**, հիմնադրուած է 1927-ին երգիչ Շարա Տալեանի կողմէ:

## Պատմութիւն
1942-1972 թուականներուն համոյթը ղեկավարած է ՀՀ ժողովրդական արուեստագէտ Վաղարշակ Սահակեանը: 1972-ին համոյթը դադրեցուցած է գործունէութիւնը: 1992-ին Թովմաս Պօղոսեանը իր շուրջը համախմբած է խումբ մը արհեստավարժ երգիչներու ու երաժիշտներու եւ վերստեղծած համոյթը:

Համոյթի երգացանկը կ՛ընդգրկէ տարբեր ժամանակներու ստեղծագործող աշուղներու շուրջ 400 եւ աւելի երգեր: 2005-ին համոյթի երգացանկը համալրուած է իրանահայ (փերիահայ) աշուղներու 24 ստեղծագործութիւններով, որոնց հիմնական մասը ունկնդրին անյայտ եղած է: Բացի համերգը, նոյն ծրագիրը թողարկուած է ԱՄՆ-ի մէջ՝ ձայնասկաւառակով (CD) եւ տեսասկաւառակներով (DVD): Ձայնագրուած եւ թողարկուած են նաեւ Սայեաթ-Նովայի 31 ստեղծագործութիւններ` 2 ձայնասկաւառակով: ԱՄՆ-ի մէջ Սայեաթ-Նովա աշուղական երգի վաստակաւոր համոյթի կատարմամբ թողարկուած է «Հայ աշուղներու ազգային հայրենասիրական երգեր» ձայնասկաւառակը: Սայեաթ-Նովա համոյթը համերգներով հանդէս եկած է Հայաստանի եւ սփիւռքի տարբեր բնակավայրերու մէջ` Ռուսաստան, Վրաստան, Իրան, Սուրիա, Լիբանան, ԱՄՆ եւ այլուր: 2012-ին Սայեաթ-Նովայի ծննդեան 300-ամեայ յոբելեանի առթիւ համոյթը բարեգործական համերգներով հանդէս եկած է Արցախի մէջ[3]:

Համոյթի գեղարուեստական ղեկավարն է ՀՀ ժողովրդական արուեստագէտ, փրոֆեսոր Թովմաս Պօղոսեանը, գործիքային մասի ղեկավարը ՀՀ վաստակաւոր արուեստագէտ Վարդան Պաղտասարեանն է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*
Երեւանի 2800-Ամեակին Նուիրուած Յուշարձան

**Երեւանի 2800-ամեակին նուիրուած յուշարձան**, յուշարձան-աղբիւր Երեւանի Շէնգաւիթ վարչական շրջանին մէջ, Արթուր Կարապետեանի անուան պուրակին մէջ։ Տեղադրուած է 2018-ին՝ Երեւանի հիմնադրման 2800-ամեակին առթիւ։

## Նկարագրութիւն
Կեանքի ու կենսատուութեան խորհրդանիշ յուշարձան-աղբիւրը կը ներկայացնէ հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող Երեւանի յաւերժութիւնը՝ հասկի ձեւով: Յուշարձանը կը զարդարեն Ուրարտական ժամանակաշրջանին բնորոշ պաշտպանիչ խորհուրդ ունեցող վիշապատեսք զարդաքանդակները:

Յուշարձանի հանդիսաւոր բացումը կատարած են Երեւանի քաղաքապետ Հայկ Մարութեանը եւ ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղեանը:

«Այս յուշարձանը, բացի նրանից, որ արուեստի գործ է, 2800 տարի անց դառնալու է խորհրդանշական ապացոյց մեր ժառանգների համար, որոնք պեղումների միջոցով կը գտնեն այն ու կ'իմանան, որ 2800 տարի առաջ Երեւանում ապրել են իրենց պատմութիւնը յարգող հպարտ եւ երջանիկ քաղաքացիներ: Ամենեւին էլ պատահական չէ, որ այս յուշակոթողը տեղադրւում է Արցախեան ազատամարտի մասնակից Արթուր Կարապետեանի անուան պուրակում: Փառք ու պատիւ մեր բոլոր հերոս տղաներին, որոնց շնորհիւ այսօր մենք խաղաղ պայմաններում կարողանում ենք վայելել արեւոտ այս օրն ու Երեւանի տօնը»: - Հայկ Մարութեան

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Տիգրան Բարսեղեան
* Քանդակագործ՝ Մհեր Սիմոնեան

## Պատկերասրահ

Monument dedicated to Yerevan’s 2800th anniversary (2).jpg
Monument dedicated to Yerevan’s 2800th anniversary (1).jpg
Monument dedicated to Yerevan’s 2800th anniversary (4).jpg
Monument dedicated to Yerevan’s 2800th anniversary (3).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ
Շուէտի Բնական Պատմութեան Թանգարան

**Շուէտի Բնական Պատմութեան Թանգարան** (), Սթոքհոլմի մէջ տեղակայուած Շուէտի բնական պատմութեան երկու հիմնական թանգարաններէն մէկը: 

## Պատմութիւն
Թանգարանը հիմնադրուած է 1819-ին Շուէտի գիտութիւններու թագաւորական ակադեմիայի կողմէ, սակայն հաւաքածոն ձեռք բերուած է նուիրատուութիւններու միջոցով` ակադեմիայի հիմնադրումէն ի վեր: Հաւաքածոն առաջին անգամ հանրութեան հասանելի դարձած է 1786-ին: Թանգարանը ակադեմիայէն տարանջատուած է 1965-ին:

thumb|Շուէտի բնական պատմութեան թանգարանի կողային մուտք
Վաղ պատմութեան ընթացքին ակադեմիայի հաւաքածոներու պահապաններէն եղած է Քարլ Լիննյի ուսանող եւ նաւապետ Ճէյմս Կուկի նաւարկութեան մասնակից Անտերս Սպարմանը: Թանգարանի պատմութեան հետ կապուած կարեւոր անուններէն է կենդանաբան, հնէաբան եւ հնագէտ Սուէն Նիլսոնը, որ այգիի հաւաքածոներու աշխատելու ընթացքին (1828-1831) կարգի բերաւ թանգարանի անկանոն կենդանաբանական հաւաքածոն` նախքան Լունտի համալսարանին մէջ որպէս փրոֆեսոր թոշակի անցնիլը:

Սթոքհոլմի Ֆրեսկատի հատուածին մէջ գտնուող թանգարանի ներկայիս շէնքերը նախագծած է ճարտարապետ Աքսէլ Անտերպերկը: Շէնքի կառուցումը աւարտած է 1916-ին: Կառոյցը կ՛աւարտի գմբէթով: 2014-ին այն եղած է Շուէտի ամենամեծ թանգարանային շէնքը: Թանգարանի շէնքի հարեւանութեամբ կառուցուած է Սթոքհոլմի համալսարանի գլխաւոր վարժարանը:

Թանգարանը ունի IMAX համակարգ, որ կը կոչուի Քոսմոնովա: Այն նաեւ Շուէտի խոշորագոյն աստղացոյցն է:

## Պատկերասրահ

Cosmonova 2009d.jpg|Քոսմոնովա
Riksmuseet 2009c.jpg|Թանգարանի գմբեթը
Ara macao - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00675.JPG
Troglodytes troglodytes - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00674.JPG
Balistes capriscus (Balistes buniva) - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00724.JPG
Platichthys flesus - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00586.JPG
Geranium pratense - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00713.JPG
Cinchona officinalis - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00702.JPG
Chironectes minimus - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00658.JPG
Tachyglossus aculeatus - Swedish Museum of Natural History - Stockholm, Sweden - DSC00651.JPG
NaturiSverige (12).JPG
NaturiSverige (4).JPG
NaturiSverige (11).JPG


## Ծանօթագրութիւններ
Հայ Եւ Արաբ ժողովուրդներու Բարեկամութեան Յուշարձան

**Հայ Եւ Արաբ ժողովուրդներու Բարեկամութեան Յուշարձան**, Հայ-արաբական բարեկամութեան յուշարձան, Երաշխտիքի յուշարձան, Սուրիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի արաբ ժողովուրդին՝ Մեծ Եղեռնէն փրկուածներուն օգնութիւն ցուցաբերելու համար հայ համայնքներու եւ հայ ժողովուրդի երախտագիտութիւնը խորհրդանշող յուշարձան Երեւանին մէջ՝ Երեւանեան լիճի ափին:

## Պատմութիւն
Յուշարձան կառուցելու նախաձեռնութեան հեղինակը Դամասկոսի հայ համայնքի ներկայացուցիչ Վարուժան Սալաթեանն է: Յուշարձանը արաբական երկիրներու հայ համայնքներու եւ համայն հայութեան երախտագիտութեան արտայայտութիւնն է Սուրիոյ եւ Մերձաւոր Արեւելքի արաբական աշխարհին, որ օգնութիւն ցուցաբերած է Մեծ Եղեռնէն փրկուածներուն: Յուշարձանի նախագիծին համար 1998-ին մրցոյթ յայտարարուած է, որուն մասնակցելու թոյլտուութիւն պէտք է տրուէր միայն սփիւռքահայ եւ տարածաշրջանի արաբական երկիրները ներկայացնող ճարտարապետներուն: Յուշարձանի նախագիծը իրականացնելէն որոշ դժուարութիւններ ծագած են, մասնաւորապէս արձանի համար նախատեսուած տարածքը կը մտնէր ԱՄՆ-ի դեսպանատանը տրամադրուելիք տարածքին մէջ։ Յուշարձանը կառուցելու համար Երեւանի քաղաքապետարանը քիչ հեռու՝ Ծովակալ Իսակովի պողոտայի վրայ Երեւանեան լիճի ափին մօտ 400 քմ չափով նոր տարածք տրամադրեց, որ Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետի աշխատակազմի տեղեկացմամբ՝ Դեկտեմբեր 2006-ին անհատոյց օգտագործման իրաւունքով տրուած է Հայ առաքելական եկեղեցւոյ: Շինարարական աշխատանքները վերսկսած են 2006-ին, աւարտած՝ 2009-ին: Պաշտօնական բացման արարողութիւնը տեղի ունեցած է միայն 2012-ի աշնանը:

## Նկարագրութիւն
Յուշարձանը կառուցուած է Արմաւիրի տուֆէ: Մէկ ամբողջութիւն կազմող յուշարձանը բաղկացած է առանձին-առանձին երեք մասէ` արծիւ, բուրգ եւ Սուրիոյ տարածքի պատկերը: Արծիւը կը խորհրդանշէ հայ ժողովուրդի ուժը, կամքն ու ոգիի հզօրութիւնը եւ կը հսկէ անոր անցեալ, ներկայ ու ապագայ պատմութիւնը: Միւս վեր ձգուած ծաւալը կը խորհրդանշէ Հայոց Եղեռնէն հայ ժողովուրդի վերածնունդը, երրորդ՝ Սուրիոյ քարտէսի տեսք ունեցող ծաւալը կը խորհրդանշէ հայ եւ արաբ ժողովուրդներու բարեկամութիւնը:

Յուշարձանի կառուցման աջակցած են հայաստանաբնակ եւ սփիւռքահայ աւելի քան 200 բարերարներ Սուրիայէն, Ֆրանսայէն, Ռուսաստանէն, ԱՄՆ-էն եւ այլն:

## Հեղինակներ
Հայ-արաբական բարեկամութեան յուշարձանի հեղինակները Մկրտչեան եղբայրներն են՝ Սերկէյ Մկրտչեանը (մահացած է 2002-ին), քանդակագործ Սմբատ եւ Ռաֆիկ Մկրտչեաններն ու ճարտարապետ Լեւոն Մկրտչեանը: Մկրտչեան եղբայրները Սուրիոյ մէջ գործունէութիւն ծաւալած են 1994-էն, երբ կերտած են են Հալէպի «40 Մանուկ» եկեղեցւոյ զարդաքանդակները: Անոնք Հալէպի մէջ կատարած են տարբեր աշխատանքներ, ինչպէս՝ եկեղեցիներու պատերի հարթաքանդակներ, խաչքարերու եւ արձաններու պատրաստում, մասնաւորապէս՝ երկրի նախագահի արձանի:

## Պատկերասրահ

Isakov Avenue at sanset.jpg||Ծովակալ Իսակով պողոտան, ձախ կողմը Հայ եւ արաբ ժողովուրդներու բարեկամութեան յուշարձանն է
Monument dedicated to the Armenian-Arab friendship 1 (3).jpg
Monument dedicated to the Armenian-Arab friendship 1 (5).jpg
Monument dedicated to the Armenian-Arab friendship 1 (1).jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Քունի Համաշխարհային Օր

[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Kuznetsov_008.jpg|աջից|մինի|Նիկոլա Կուզնեցով, «Քնած աղջիկը», [1893 թուական|1893 թուական]]
**Քունի Համաշխարհային Օր** (անգլ.՝ *World Sleep Day*), կը կազմակերպուի 2008-էն սկսած, Քունի Բժշկութեան Համաշխարհային Դաշնութեան (անգլ.՝ *World Association of Sleep Medicine*), Քունի Համաշխարհային Օրուան միջազգային կոմիտէի (անգլ.՝ *World Sleep Day Committee*) նախաձեռնութեամբ։ Նպատակը՝ առողջ եւ ճիշտ քունի քարոզումն է, հասարակութեան ուշադրութեան հրաւիրումը քունի բժշկութեան, կրթութեան եւ ընկերային հիմնահարցերու վրայ, ինչպէս նաեւ քունի խանգարումներու կանխարգելումն ու կառավարումը։

=Քունի Համաշխարհային օրուն կարգախօսներ==
Քունի Համաշխարհային Օրը կը նշուի իւրաքանչիւր տուրուան Մարտի ամբողջական երկրորդ շաբաթուան Ուրբաթ օրը։

## Հայաստանեան աշխուժութիւն
2012-էն կը նշուի նաեւ Հայաստանի մէջ Քունի խանգարումներու հայկական դաշնութեան կողմէն, Հայաստանի մէջ Քունի Համաշխարհային Օրուայ պաշտօնական WASM պատուիրակ բժիշկ - Neurologist, սոմնոլոկ Սամսոն Խաչատրեանի ջանքերով։

## Ծանօթագրութիւններ
Ողջոյնի Համաշխարհային Օր

**Ողջոյնի Համաշխարհային Օր**, աշխարհիկ տօն, որ կը նշուի 21 նոյեմբերին։ Տօնի խորհուրդը անով է, որ տարաձայնութիւնները պէտք է լուծել հաղորդակցութեան եւ ոչ թէ ուժի միջոցով։ Այս օրը մարդիկ կ՛ողջունեն 10 կամ աւել անձի՝ որպէս խաղաղութեան պահպանութեան համար անձնային շփման կարեւորութեան արտայայտում։ Համաշխարհային մակարդակով այս օրը սկսան տօնել 1973-ին՝ իբրեւ պատասխան Արաբա-իսրայէլական պատերազմին։

## Նախապատմութիւն
Իւրաքանչիւր տարի 21 նոյեմբերը կը նշուի իբրեւ Ողջոյնի Համաշխարհային Օր։ Նպատակն է այդ օրը ողջունել գոնէ 10 մարդու։ Խորհուրդը համաշխարհային առաջնորդներուն ուղղուած է․ տարաձայնութիւնները պէտք է լուծել հաղորդակցման եւ ոչ թէ ուժի միջոցով։

Ողջոյնի համաշխարհային օրը հիմնած են Արիզոնայի պետական համալսարանի գիտութիւնների թեկնածու Պրայան ՄակՔորմաքը եւ Հարվըրդ համալսարանի շրջանաւարտ Մայքլ ՄաքՔորմաքը 1973-ին։ ՄաքՔոմաք եղբայրները 7 լեզուով 1360 նամակ ուղարկեցին համաշխարհային առաջնորդներուն՝ խրախուսելու մասնակցիլ Ողջոյնի համաշխարհային առաջին օրուան։ Այդ օրուընէ տօնը կը նշուի 180 երկիրներու մէջ։

Ցանկացած անձ կրնայ մասնակցիլ Ողջոյնի համաշխարհային օրուան՝ ուղղակի ողջունելով 10 կամ աւել մարդու։ Այդ կ՛ընդգծէ, թէ խաղաղութեան պահպանման համար որքան կարեւոր է անձնային շփումը։ Ողջոյնի համաշխարհային օրը պատասխան էր 1973-ի աշնան Եգիպտոսի եւ Իսրայէլի միջեւ ծագած հակամարտութեան։ Մարդիկ ամբողջ աշխարհի տարածքին այս օր կ՛օգտագործեն որպէս հնարաւորութիւն իրենց մտահոգութիւնը յայտնելու աշխարհին մէջ տիրող խաղաղութեան շուրջ։ Այս օրը սկսելով հասարակ ողջոյնղ՝ անոնք նամակներ կ՛ուղարկեն պետութիւններու առաջնորդներուն՝ վերջիններուս խրախուսելով տարաձայնութիւնները հարթելու համար հաղորդակցուիլ եւ ոչ թէ բռնի ուժ կիրառել։ Առաջին տարին նախագծին սատար կանգնեցան 15 երկիրներ։։

Նոպէլեան մրցանակի 31 դափնեկիրները այն մարդոց կարգին են, որոնք կ՛արժեւորեն Ողջոյնի համաշխարհային օրը՝ որպէս խաղաղութեան պահպանման միջոց եւ հնարաւորութիւն բոլորին իրենց ներդրումը ունենալ աշխարհի խաղաղութեան ստեղծման գործին մէջ։ Այլ սատար կանգնողներու կարգին են գրեթէ 100 հեղինակներ, մշակութային գործիչներ եւ համաշխարհային առաջնորդներ։

## Մայքլ ՄաքՔորմաք
Մայքլ ՄաքՔորմաքը նշած է, որ 7 տարեկանէն սիրած է գրել եւ խաղալ։ 1974-ին աւարտած է Հարվըրդի համալսարանը եւ ուսանելու վերջին տարին՝ 1973-ի աշնան, եղբօր հետ նախաձեռնած է Ողջոյնի համաշխարհային օրը։ Ճեմարանի տարիներուն ՄաքՔորմաքը գրական ամսագրի խմբագիր էր, ինչպէս նաեւ կը գրէր Լամփունի համար, որ հումօրային ամսագրեր հրապարակող կիսագաղտնի կազմակերպութիւն էր։ Ողջոյնի համաշխարհային օրուան ստեղծուելէն ետք՝ Մայքլ ՄաքՔորմաքը քանի մը վիպակ գրած է, Ինչպէս՝ Կանտիի վերջին գիրքը, «The Quotations of Chairman Meow»-ը եւ «Farewell Fillmore High» պիէսը։ Հարվըրդը աւարտելէն ետք ՄաքՔորմաքը տեղափոխուած է Նիւ Եորք։ 1999-ին Մայքլ ՄաքՔորմաքն ընդունուած է Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիայի համալսարանի ռեժիսորական դպրոց եւ որու համար Նեպրասկայէն կը տեղափոխուի Լոս Անճելըս։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ողջոյնի Համաշխարհային Օր՝ յօդուած, պոէմներ, պատկերներ  
* Պաշտօնական կայք