open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գալուստ Ասլանեան

**Գալուստ Ասլանեան** (), հայ բժիշկ։

Շրջանաւարտ Մ. Փորթուգալեանի հիմնած Կեդրոնական Վարժարարէն։ Երկու տարիի չափ ուսուցչութեամբ կը զբաղի յիշեալ վարժարանին մէջ։ Բժշկութիւն ուսանողութեան սկսած է Մարսիլիոյ մէջ, ուր 1890-ին, հիւանդանոցներու «Interne» մրցումին մէջ առաջին կ՛ելլէ։ Բժշկական վկայական կը ստանայ՝ Փարիզի համալսարանէն՝ 1895-ին եւ Սալոնիկ կը հաստատուի, երկար տարիներ վարելով Իտալական եւ Հրէական հիւանդանոցներու վիրաբուժապետի պաշտոնները։ Իտալական կառավարութիւնը անուանած է զինք՝ «Ասպէտ Իտալական Թագին» ։

Տոքթ. Ասլանեան վարած է ազգային եւ հասարակական կարեւոր պաշտօններ։ Ան՝ եղած է Հայ Հանրապետական Կարավարութեան պատուակալ Հիւպատոս։ Սելանիկի Խնամակալութեան Բարեգոծականին տեղւոյն մասնաճիւղին եւ Ազգային Վարժարանի հոգաբարձութեան ատենապետ։

Տոքթ. Ասլանեան, իր հանրային կեանքին մէջ, ցոյց տուած է հասուն, փորձառու եւ ողջախոհ հայու մը ոգին։ Ինքն է Սելանիկի ամէնէն վաղեմի բժիշկը։

## Գիրքեր
* «Հայ Հանրագիտակ», Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Բ հատոր․ էջ 226։
* Մարկարեան, «Յուշագիրք», էջ 201։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:13 Փետրուարի ծնունդներ
Ասլան Արշակ

**Ասլան Արշակ** ատամնաբոյժ, ծնած է 1886-ին Մունճուսուն եւ իր նախակրթութիւնը առած է իր ծննդավայրին Ազգային Մծբնեան, իսկ երկրորդական կրթութիւնը Թալասի Ամերիկեան վարժարանին մէջ, որմէ 1905-ին վկայականը ստանալէ ետք Պոլիս անցած եւ մտած է բժշկական վարժարանը, ատամնաբուժութեան հետեւելու համար: 1909-ին կը ստանայ վկայական: 1914-ին կամաւոր Հայ Լէգէոնական ֆրանսական բանակին մէջ։ Ատամնաբոյժ սպայ Տեղակալ Ատանայի եւ Մերսինի ֆրանսական հիւանդանոցներու: Կիլիկիոյ պարպումէն առաջ գացած է Պոլիս, ուր ֆրանսական Կիւլհանէի հիւանդանոցին մէջ ատամնաբոյժ եղած է երկու տարի: Հոն ամուսնանալէ ետք 1923-ին Պուէնոս Այրէս գացած է իր եղբօրը՝ ծանօթ ճարտարապետ Իսրայէլ Ասլանի մօտ: Արշակ Ասլան եղբայրն է նաեւ Տոքթ. Յովհ. Ասլանի: (Ալպօյաճեան՝ «Հայ Կեսարիա» 2099):
Գրիգոր Ասլանեան

**Գրիգոր Ասլանեան** (), դեղագործ։

Աւարտածած է տեղւոյն ազգ. վարաժանը եւ թուրքական Իտատին 1912-ին: Երկու տարի Պոլիս անասնաբուժական վարժարանը յաճախած: Պալքանեան եւ ընդհ. պատերազմներու հետեւանքով իր ուսումն ընդհատուած: Զինադադարէն վերջ, կը յաջողի դեղագործական վարժարանի երկրորդ կարգը մնտել: 1920-ին շրջանաւարտ՝ իբրեւ դեղագործ: 1912-1913 Հելլէն բանակին մէջ «դեր-տեղակալ՝ դեղագործի» աստիճանով ծառայած: 1923էն ի վեր հաստատուած է Կիւմիլճինա (Յունաստան) ունենալով իր սեփական դեղարանը: Վարած է ազգային պաշտօններ: Զաւակն է վաստակաւոր ուսուցիչ Տիգրան էֆ.ի:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 227:

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստեփան Ասլանեան

**Ստեփան Ասլանեան Փաշա** (), հայ բանասէր, հասարակական-կրթական տաճկահայ գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս 22 Դեկտեմբեր 1822–ին։ Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Սկիւտարի ճեմարանին մէջ եւ ապա կ'երթայ Կալաթա՝ Սէրայի ուսանող։ 1848–ին բժշկական վկայական ստանալով կ'անցնի Վիեննա եւ այնտեղի համալսարանէն նոյնպիսի վկայական ստանալով Կ. Պոլիս կը վերադառնայ։

1870–ին զինուորական բժշկական ճիւղի սպարապետութեան անդամ կ'ընտրուի եւ միեւնոյն տարին փաշայութեան տիտղոսին կ'արժանանայ։

1877–ին թրքական կառավարութիւնը զինք Եւրոպա կ'ուղարկէ՝ Պոլիս բժիշկներ հրաւիրելու համար։ Բացի բժշկական ասպարէզի իր ունեցած պաշտօններուն, ան Տաճկաստանի մէջ կը վարէ այլ պաշտօններ ալ. ինչպէս օրինակ՝ 1863–ին թրքական հանրային կրթութեան վարիչ։

Իբր ազգային գործիչ ան ասպարէզ կու գայ 1846–ին երբ Բերայի Նարեկեան վարժարանի հոգաբարձու կ'ընտրուի։

1859–ին կ'ընտրուի Գերագոյն ժողովի ատենապետ, իսկ 1863–ին անդամ Քաղաքական ժողովի, պաշտօն մը, որ կը վարէ բաւական երկար ժամանակ։

1875-1880 թուականներուն կ'ըլլայ պատրիարքական ժողովի ատենապետ, 1879–ին Երուսաղէմի, իսկ 1883–ին Եգիպտոսի պատուիրակ։

Կը մահանայ Կ. Պոլսոյ մէջ 17 Նոյեմբեր 1901–ին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:22 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Վարդան Ասլանեան Քահանայ

**Վարդան Ասլանեան** (), հայ բժիշկ, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Վարդան Ասլանեան Քահանան ծնած է 1863 թուականին, Սեբաստիոյ նահանգի Սե­բաս­տի­ա­յի գա­վա­ռի, Ակն գաւառակի Բինկեան աւանին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրին մէջ։ Այնուհետեւ Կ. Պոլսոյ մէջ, 3 տարի, ուսանած է դեղագործութււն։ 1884 թուականին, Կ. Պոլսոյ մէջ գրատուն հիմնած է։ 1889 թուականին, շրջած է Եւրոպայի շարք մը երկիրներ եւ այցելածէ Փարիզի արուեստահանդէսը։ Կ. Պոլսոյ մէջ հիմնադած է հիւսուածքեղէնի գործարան, որուն համար պատուանշան ստացելած է։ 1892-1897 թթ. Բինկեանի մէջ ուսուցչութեամբ զբաղած է։ 1897 թուականին քահանայ ձեռնադրուած է։ 1897-1909 թթ. պաշտօնավարած է՝ Սեբաստիոյ գաւառի Տիվրիկի գաւառակի Զմառա աւանին մէջ։ Այնուհետեւ վարած է Խարբերդի սուրբ Կարապետ թաղի քարոզիչ քահանայի պաշտօնը։ Միաժամանակ, աշ­խար­հագ­րու­թիւն եւ կրօն դասաւանդած՝ Թլկատենցիի դպրոցէն ու աղջկանց Սմբատեան ճեմարանէն ներս։ Պատմաբանասիրական, կրօնա-բարոյական եւ այլ բնոյթի յօդուածներով աշխատակցած է «Հայ­րե­նիք», «Արե­ւելք», «Բիւ­զան­դի­ոն» (Կ. Պոլիս) եւ «Արե­ւե­լե­ան մա­մուլ» (Զմիւռնիա) օրաթերթերուն։ Հրատարակած է Հին եւ Նոր Ուխտի դասագիրքեր, պատմական անտիպ երկեր։

1915 թուականին, սարսափի օրերուն իբրեւ յեղափոխական դէմք, բանտարկուած է Խարբերդի բանտին մէջ, եղած՝ Թլկատենցիի խցակիցը եւ երկու գործ գրած։ 1915 թուականին, Խարբերդի բանտին մէջ նահատակուած է ուրիշ հայ մտաւորականներու եւ հոգեւորականներու հետ միասին՝ շէնքի հրկիզումով՝ 52 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Ստեփանեան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա., Երեւան, 1973։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Եղիշէ Ասծատրեան

**Եղիշէ Թեւոսի Ասծատրեան** (21 Օգոստոս (3 Սեպտեմբեր), 1914, Ճարտար, Ելիզաւեթփոլի նահանգ, Ռուսիոյ կայսրութիւն - 2 Դեկտեմբեր, 2008, Երեւան), պետական–կուսակցական աշխատող։ Գիտարուեստական գիտութիւններու թեկնածու (1968)։ ԽՄԿԿ անդամ (1944)։

## Կենսագրութիւն
Եղիշէ Ասծատրեան, ծնած է Ճարտար գիւղին մէջ։ Աւարտած է Ճարտարի Եօթնամեայ դպրոցը, այնուհետեւ սորված է Պաքուի հայկական դպրոցին մէջ։ 1932-1938 թուականներուն սորված է Թիֆլիսի Անդրկովկասեան ճարտարարուեստական հիմնարկին մէջ, ստացած է լեռնային ճարտարագէտի որակաւորում։ 1938-1939 թուականներուն հիմնարկը զայն ուղարկած է Տոնպասի հանքավայրերէն մէկը, աշխատած է որպէս տեղամասի պէտի օգնական, ապա՝ աւագ ճարտարագէտ, նաեւ թիւ 19 հանքի գլխաւոր ճարտարագէտ։ 1939-1946 թուականներուն աշխատած է Մոնկոլիայի մէջ, եղած է վստահութեան գլխաւոր ճարտարագէտ, այնուհետեւ՝ արդիւնաբերութեան եւ շինարարութեան նախարարութեան մէջ՝ որպէս խորհրդական։ 1947-1950 թուականներուն եղած է Երեւանի ալյումինի «Կանազ» գործարանի շինարարութեան տեղաւորութեան վարչութեան պէտի տեղակալ, պետ։ 1952-էն սկսեալ աշխատած է որպէս ՀԿԿ Երեւանի կրօնական խնամակալութեան քարտուղար, այնուհետեւ՝ ՀԿԿ Երեւանի Լենինեան շրջկոմի առաջին քարտուղար։ 1960–1962 թուականներուն եղած է ՀԽՍՀ ժողտնտխորհի նախագահ, ապա ՀԿԿ Կենտկոմի քարտուղար եւ ՀԽՍՀ Մինիստրներու խորհուրդի նախագահի տեղակալ։ Լայն գործունէութիւն ծաւալած է արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու արմատական վերակառուցման, նոր արուեստագիտութեան արմատաւորման, երկրի բոլոր շրջաններուն մէջ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու մասնաճիւղերու կառուցման, շարք մը ՋԷԿ-երու ու գործարաններու հիմնադրման բնագաւառին մէջ։ 1966-էն սկսեալ ՀԽՍՀ ժողովրդական վերահսկողութեան կոմիտէի նախագահն է։ ՀԿԿ Կենտկոմի անդամ է 1954-էն սկսեալ, պիւրոյի անդամ՝ 1960-էն սկսեալ, պիւրոյի անդամութեան թեկնածու 1966-էն սկսեալ։
մինի|Եղիշէ Ասծատրեանի յուշատախտակը Երեւանի մէջ
Ընտրուած է ԽՄԿԿ XXII եւ ՀԿԿ XVII–XXV համագումարներու պատգամաւոր, ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի VI եւ ՀԽՍՀ IV, V, VII եւ VIII գումարումներու Գերագոյն սովետի պատուիրակ։

## Պարգեւներ
* Լենինի շքանշան
* Աշխատանքային կարմիր դրօշի երկու շքանշան
* Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան, 2004

## Յիշատակ
* Երեւանի մէջ տեղադրուած է Եղիշէ Ասծատրեանի նուիրուած յուշատախտակ
* Եղիշէ Թեւոսովիչի անունը ընդգրկուած է Անգլիոյ մէջ հրատարակուող «Ով ով է» համաշխարհային կենսագրական տեղեկատուին մէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ Պետական Գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւններու Թեկնածուներ
Ստորոգութիւն:Լենինի Շքանշանի Ասպետներ
Ստորոգութիւն:Աշխատանքային Կարմիր Դրօշի Շքանշանի Ասպետներ
Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի Շքանշանի Ասպետներ
Ստորոգութիւն:Ճարտար (Մարտունիի շրջան) գիւղին մէջ Ծնածներ
Ստորոգութիւն:3 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2008 մահեր
Յակոբ Ասլանեան

**Յակոբ Ասլանեան**, ()։

11 տարեկանին գաղթած է Պոլիս եւ սկսած է աշխատիլ ոսկերչական շուկային մէջ, իբր յօրինող արուեստագէտ։ Մինչեւ այսօր կը շարունակէ այս ասպարէզը։

Մեծ հիացում ունեցած է գրականութեան հանդէպ եւ այս ուղղութեամբ ինքզինքը զարգացուցած։ Ինքնաշխատութեամբ սորված է հայերէն կարդալ-գրել։

Երիտասարդ տարիքին գրած է բազմաթիւ բանաստեղծութիւններ եւ պատմուածքներ թրքերէն լեզուով։

Իր ամէնամեծ փափաքը իրականացած է 1985-ին, երբ իր մէկ գրութիւնը տարած է «Մարմարա» օրաթերթի խմբագրապետ Ռոպէր Հատտէճեանին, խնդրելով որ հրատարակէ զայն։ Վեհոգի գրագէտը սիրով ընդառաջած է անոր խնդրանքին եւ քաջալերած է որ շարունակէ գրել։

Եւ այսպիսով Յակոբ Արսլանեան ցարդ կը շարունակէ գրել թրքերէնով եւ իր գրութիւնները կը թարգմանուին հայերէնի։ Տպաւորիչ կերպով կը պատմէ իր յուշերը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ասկերանի Դէպքեր

thumb|Ասկերան
**Ասկերանի դէպքեր**. վիճաբանութիւններ եւ Բախումներ Ասկերանի հայ բնակչութեան եւ ազերի ագգայնամոլներու միջեւ։ Տեղի ունեցած են 1988-ի Փետրուարի 21-ին։ Հայաստանի հետ վերամիաւորուելու մասին ԼՂԻՄ ժողովական պատգամաւորներու մարզխորհուրդի 1988-ի Փետրուարի 20-ի որոշումէն յետոյ ազերի ծայրահեղականները կը որոշեն մտնել Ստեփանակերտ եւ այնտեղ կարգ ու կանոն հաստատել»։ Ամբոխը՝ 8 հազարէն աւելի, Աղդամի կողմէն շարժուած է դէպի Ասկերանի շրջան, ներխուժած նաֆթամթերքի ձեռնարկութիւն. կազի գրասենեակ, կոմունալ ծառայութեան կոմբինատ, ջարդած սարքաւորումները, տրանաղուտի միջոցները. գիտարուեստական գույքը, հրդեհած ալիւրաղացը եւ ՆԳ պետաւտոտեսչութեան կէտը։

## Կանխումը
Ասկերանի հայ բնակչութեան եւ ամբոխի միջեւ տեղի ունեցած են ընդհարումներ, որոնք կանխուած են խորհրդային բանակի միջամտութեամբ։ Վնասուածքներ ստացած են 23 հայ բնակիչներ, որոնցմէ 15-ը հրապիտալացուած են։ Դէպքերու կապակցութեամբ ԽՍՀՄ դատախազութիւնը քրեական գործ հարուցած է։ Ազրպէյճանի ՆԳ աշխատակիցները փակած են Ասկերան տանող բոլոր ճանապարհները։ Միեւնոյն ժամանակ Ստեփանակերտի մէջ, մարզի շրջաններուն եւ Երեւանի մէջ տեղի ունեցած են զանգուածային հանոսհաւաքներ, բողոքի ցոյցեր։
Ասկլեպիոս

մինի|180px|Ասքլիփիոս
**Ասքլիփիոս** (, )՝ եղած է յունական դիցաբանութեան հերոս եւ բժշկութեան աստուած: Ասքլիփիոս կը ներկայացնէ բժշկական արուեստի բուժական գործօնները: Անոր դուստրերն են՝ Իղիա (*Ὑγιεία* *Hygieia)՝*  մաքրութեան եւ մաքրազտման աստուածուհին, Իասo (*Ἰασώ* *Iaso)*՝ հիանդութենէ ետք կազդուրման աստուածուհին, Աքեսօ (*Aceso)՝* բուժման  աստուածուհին, Աղլայիա (*Aglaea)՝* առոյգ տեսքի աստուածուհին եւ Փանաքէա (*Panacea)՝*  համընդհանուր դեղամիջոցներու աստուածուհին:

Ան Ափոլոնասիի զաւակներէն մէկն էր եւ անոր հետ ունէր «բուժիչ» մակդիրը: Ասքլիփիոսին գաւազանը օձերով փաթթուած ձող մըն էր, որ մեր օրերուն բժշկութեան խորհրդանիշն է:

## Մահը
մինի|120px|Ասկլեպիոսի <small>(Մելոսի)</small> վսեմ, Զեւսանման <br>պատկերը
Զեւս Ասքլիփիոսը շանթով կը սպաննէ, որովհետեւ անոր մահէն ետք Հիփոլիտոսը բերած էր եւ փոխարէնը՝ ոսկի ստացած:

Մէկ այլ պատմութիւն մը կ'ըսէ, որ Ասքլիփիոս կը սպաննուի, որովհետեւ Ատիս (Հատէս) *Hades* կը կարծէ, որ մարդիկը մահէն ետ բերելէն ետք, մեռեալներու հոգիներ պիտի չմնան անդրաշխարհ երթալու: Այդ պատճառով ան կը խնդրէ իր եղբօր Զեւսին՝ զինք կասեցնելու: Ասիկա կը բարկացնէ Ափոլոնասը եւ ան կը սպաննէ Քիքլոփները, որոնք շանթեր կը շինէին Զեւսին համար: Այս արարքին համար Զեւս   Ափոլոնասին կը հրահանգէ մէկ տարի ծառայել Թեսալիոյ արքայ Ադմետոսին: Տարին բոլորելէ ետք, Զեւս զայն ետ կը բերէ Ողիմպոս եւ կը վերակենդանացնէ Քիքլոփները: Ասքլիփիոսին մահէն ետք Զեւս անոր մարմինը աստղերուն միջեւ կը տեղաւորէ իբրեւ Օձակիրի համաստեղութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Առողջութեան աստուածներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Վրթանէս Ասկերեան

**Վրթանէս Ասկերեան** (), հայ բանասէր։

Ծնած է Կ․ Պոլիս, 1720 թուականի Մարտի 15-ին։ 1830 թուականին, զինք ուղարկած են Վենետիկ, Մխիթարեաններու Ս. Ղազար վանքը, իսկ 1743 թուականին վարդապետ ձեռնադրուած։
Վենետիկի մէջ ստանալով կրթութիւն, հմտացած է յատկապէս լատիներէնի մեջ։ Ունեցած է գրական-բանասիրական գործունէութիւն։ Կազմած է լատիներէն-հայերէն բառարաններ։ 1782-ին Վենետիկի մէջ լոյս կը տեսնէ անոր կազմած «Մշտնջենաւոր Պարզատոմար»ը։

Ունի բազմաթիւ թարգմանութիւններ, որոնցմէ յիշատակութեան արժանի են «Իմաստասիրութիւնը» (Վենետիկ, 1825), «Պատմութիւն Հռոմէական» բազմահատոր աշխատութիւնը (1816-1817) եւ այլ թարգմանութիւններ։

## Թարգմանութիւններ

* Անտոն Կովդին, Փիլիսոփայութիւն։ Թարգմ.՝ Վրթանէս Ասկէրեանի։ Չորս հատորով։ Հտ. Ա, Վենէտիկ, 1750։ Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine
* Անտոն Կովդին, Փիլիսոփայութիւն։ Թարգմ.՝ Վրթանէս Ասկէրեանի։ Չորս հատորով։ Հտ. Բ, Վենէտիկ, 1750։ Արխիվացված 2016-03-05 Wayback Machine
* Անտոն Կովդին, Փիլիսոփայութիւն։ Թարգմ.՝ Վրթանէս Ասկէրեանի։ Չորս հատորով։ Հտ. Գ, Վենէտիկ, 1750։ Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine
* Ռօլէն, Պատմութիւն Հռովմէական ի հիմնարկութենէ Հռովմայ մինչեւ ի պատերազմն Ակտիոնի, այսինքն մինչեւ ի վախճան հասարակապետութեան։ Թարգմանեալ յԻտալական բարբառոյ՝ Հ. Վրթանէս Վարդապետի Ասկէրեան, Հտ. 1, Վենէտիկ, 1816։
* Ռօլէն, Պատմութիւն Հռովմէական ի հիմնարկութենէ Հռովմայ մինչեւ ի պատերազմն Ակտիոնի, այսինքն մինչեւ ի վախճան հասարակապետութեան։ Թարգմանեալ յԻտալական բարբառոյ՝ Հ. Վրթանէս Վարդապետի Ասկէրեան, Հտ. 2, Վենէտիկ, 1816։
* Ռօլէն, Պատմութիւն Հռովմէական ի հիմնարկութենէ Հռովմայ մինչեւ ի պատերազմն Ակտիոնի, այսինքն մինչեւ ի վախճան հասարակապետութեան։ Թարգմանեալ յԻտալական բարբառոյ՝ Հ. Վրթանէս Վարդապետի Ասկէրեան, Հտ. 3, Վենէտիկ, 1816։
* Ռօլէն, Պատմութիւն Հռովմէական ի հիմնարկութենէ Հռովմայ մինչեւ ի պատերազմն Ակտիոնի, այսինքն մինչեւ ի վախճան հասարակապետութեան։ Թարգմանեալ յԻտալական բարբառոյ՝ Հ. Վրթանէս Վարդապետի Ասկէրեան, Հտ. 4, Վենէտիկ, 1817։
* Ռօլէն, Պատմութիւն Հռովմէական ի հիմնարկութենէ Հռովմայ մինչեւ ի պատերազմն Ակտիոնի, այսինքն մինչեւ ի վախճան հասարակապետութեան։ Թարգմանեալ յԻտալական բարբառոյ՝ Հ. Վրթանէս Վարդապետի Ասկէրեան, Հտ. 5, Վենէտիկ, 1817։
* Ռօլէն, Պատմութիւն Հռովմէական ի հիմնարկութենէ Հռովմայ մինչեւ ի պատերազմն Ակտիոնի, այսինքն մինչեւ ի վախճան հասարակապետութեան։ Թարգմանեալ յԻտալական բարբառոյ՝ Հ. Վրթանէս Վարդապետի Ասկէրեան, Հտ. 6, Վենէտիկ, 1817։

## Գրականութիւն

* Հ. Բարսեղ Սարգիսեան, Երկհարւրամեայ գրականական գործունէութիւն եւ նշանաւոր գործիչներ Վենետկոյ Մխիթարեան Միաբանութեան, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1905, էջ 19-29։
* Ասատուր Փաշայան, Վրթանես Ասկերյանը եւ նրա թարգմանական ժառանգությունը.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 2005, № 3, էջ 96-102։

## Աղբիւրներ
* Հայր Մկրտիչ Վրդ․ Պոտուրեան, «Հայ Հանրագիտակ», Պուքրէշ 1938, հատոր Բ․, էջ 229։

Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Լուիզա Ասլանեան

**ԼԱՍ** (Լուիզա Ասլանեան,  ), հայ գրող, հասարակական գործիչ, հայկական ծագմամբ ֆրանսացի հակաֆաշիստ, կոմունիստ, Ֆրանսական դիմադրութեան ականաւոր գործիչ, գրող։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թաւրիզ՝ Սրապիոն եւ Մանիա Գրիգորեաններու ընտանիքին մէջ։  Ուսանած է Թաւրիզի կեդրոնական թեմի վարժարանին մէջ եւ Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիային մէջ։ Դպրոցական տարիներուն ցուցաբերած է գրական ձիրք՝ գրելով քնարական բանաստեղծութիւններ, թարգմանութիւններ կատարելով ռուսերէնէն ու ֆրանսերէնէն։ Վաղ տարիքէն նուագած է դաշնամուր։ Վերադառնալով Թաւրիզ՝ 1923-ին ամուսնացած է մասնագիտութեամբ իրաւաբան Արփիար Ասլանեանի հետ։

1923-ին երիտասարդ ամուսինները տեղափոխուած են Փարիզ. անոնց հետ գացած են նաեւ Լուիզայի մայրը՝ Մանիան, եւ քոյրը՝ Արշալոյսը։ Փարիզի  մէջ Լուիզան ցանկացած է շարունակել երաժշտական կրթութիւնը (դաշնամուր նուագել), սակայն դրամական խնդիրներու պատճառով ստիպուած եղած է հրաժարիլ իր երազանքէն։ Այդ պատճառաւ ան հետեւած է Սորպոնի համալսարանի գրականութեան դասընթացքներուն։ Փարիզի մէջ ան աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած հայ-ֆրանսական գրական միութեան աշխատանքներուն, աշխատած է թերթերուն, ծանօթացած գրական շրջանակներու ներկայացուցիչներու հետ եւ վերցուցած «Լաս» գրական կեղծանունը։

1920-ականներու կէսերուն հայ-ֆրանսական մամուլին մէջ հրատարակած է «Մետաղադրամներու հաւաքածու», «Գինու երկաթէ վաճառական», «Ճահիճ» եւ այլ պատմուածքներ։ Իր ստեղծագործութիւնները գրած է հայերէն եւ ֆրանսերէն։

1928-ին լոյս տեսած է կարճ պատմուածքներու «Khan» («Խան») ժողովածուն, 1935-ին՝ «Gtsits durs» («Գծիցդուրս») պատմուածքներու ժողովածուն երկու հատորով։

Կռուած է ֆրանսական դիմադրութեան շարքերուն մէջ եւ զոհուած Ռաւենսպրիւկ համակեդրոնացման ճամբարին։

## Գործեր
*«Հարցական Ուղիներով»
*«Գծից Դուրս»

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1904 ծնունդներ
Լեւոն Ասմարեան

**Լեւոն Աշոտի Ասմարեան** (3 Հոկտեմբեր 1922-18 Մարտ 1993, թաղուած է Արմաւիր գիւղին մէջ), հայ գրականագէտ: Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտ (1984):

## Կենսագրութիւն
Լեւոն Ասմարեան, ծնած է 1922-ին ՀՀ Արմաւիրի մարզի Արմաւիր գիւղին մէջ։ 1945-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը: 1959-էն սկսեալ եղած է ՀՀ ԳԱԱ գրականութեան հիմնարկի գիտաշխատող:

Ասմարեանի ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին հայ գրականութեան նոր եւ նորագոյն շրջանին:
«Հայ նոր գրականութեան պատմութիւն» բազմահատորեակի հեղինակներէն է:

## Պարգեւներ
* ՀԽՍՀ պետական մրցանակ, 1980

## Երկեր
* Վահան Թէքէեան, Երեւան: ՀԽՍՀ «Գիտելիք» ընկերութիւն, 1978:
* Վահան Թէքէեան: Կեանքը եւ ստեղծագործութիւնը, Երեւան: ՀՀ ԳԱ հրատ., 1971:
* Աւետիք Իսահակեան, Երեւան: Գիտելիք, 1975:
* Մաշտոցէն մինչեւ Նարեկացի, Ղազինեան, Արշալոյս Աբելի; Ասմարեան, Լեւոն Աշոտի, Երեւան: Գիտելիք, 1988:
* Յովհաննէս Յովհաննիսեան: [Կեանքը եւ ստեղծագործութիւնը], Երեւան: ՀԽՍՌ ԳԱ հրատ., 1963:
* Ակնարկներ հայ գրականութեան պատմութեւան: Մանուկեան, Սարիբեկ Արմենակի, Ասմարեան, Լեւոն Աշոտի, Գամաղելեան, Տիգրան Միհրանի: Երեւան : Լոյս, 1984:
* Հայ-ռուսական գրական փոխառնչութիւնները, Մադոեան, Արշակ Գեւորգի, հայագէտ; Ասմարեան, Լեւոն Աշոտի, Երեւան: Ա. հ, 1985:
* Հայ գրական քննադատութիւնը XIX դարու 70-80-ական թուականներուն, Երեւան: ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., 1979:
* Երկու զրոյց: [Բանաստեղծ.], Ասմարեան, Լեւոն Աշոտի; Յովհաննէս, Շաւարշ, Երեւան: Հայպետհրատ, 1946:
* Երկերու լիակատար ժողովածու: 3 հ, Վարուժան, Դանիէլ; Միրզաբեկեան, Ջ.Մ; Վարժապետեան, Ի.Դ. Ասմարեան, Լեւոն Աշոտի, Դաւիթեան, Վահագն Արմենակի, Շարուրեան, Ալպերթ Սրապիոնի, Ջրբաշեան, Էտուարտ Մկրտիչի, Երեւան: ԳԱԱ հրատ., 1986:
* Գաբրիէլ Սունդուկեան : Կեանքը եւ ստեղծագործութիւնը, Ասմարեան, Լեւոն Աշոտի, Կիրակոսեան, Վ.Ա, Շտիկեան, Ս.Ա, Սարինեան, Սերգէյ Ներսեսի, Երեւան: ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., 1980:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Բանասիրական Գիտութիւններու Մանսագէտ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ Պետական Մրցանակի Արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:3 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:1922 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1993 մահեր
Ասորիներու Ցեղասպանութիւն

right|thumb|250px|Ասորի Ցեղասպանութիւն
**Ասորիներու Ցեղասպանութիւն**, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին մէջ բնակուող ասորի բնակչութեան ցեղասպանութիւն։

Ըստ տարբեր աղբիւրներ զոհերու թիւը եղած է 500&nbsp;000—750&nbsp;000 մարդ։

## Միջազգային ճանաչում

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ցեղասպանութիւն
Ասունսիոն

**Ասունսիոն** (, ամբողջական պաշտօնական անուանումը՝ Nuestra Señora Santa Marva de la Asunción, կուար.՝ Paraguay), Փարակուէյի մայրաքաղաքը, երկրի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեդրոն։ Բնակչութիւնը՝ ։

Ասունսիոնը Փարակուէյի ամէնամեծ քաղաքն է եւ Հարաւային Ամերիկայի հնագոյն քաղաքներէն մէկն է, որ հիմնադրուած է 1537 թուականին: Ասունսիոնը նաեւ աշխարհի ամէնացած ապրելու արժէք ունեցող մայրաքաղաքներէն մէկն է: Քաղաքի տարածքը 117 քառակուսի քիլոմեթր է եւ կը համարուի անկախ մեթրոբոլիայի տարածք, որ չի մտներ որեւէ թաղամասի մէջ։ Կը գտնուի Ասունսիոն ծոցի երկայնքով, Փարակուէյ գետի ձախ ափին՝ Պելկոմայօ գետի հետ միախառնումի մօտ։

2010 թուականին, ըստ Վիճակագրութեան, հարցումներու եւ մարդահամարի գլխաւոր տնօրէնութեան (DGEEC), ունէր 544,309 բնակչութիւն, ինչ որ զինք կը դարձնէ ամէնամեծ եւ ամէնաբնակեցուածը Փարակուէյի մէջ, կը համարուի Հարաւային Ամերիկայի ամէնէն ապահով քաղաքը:

## Աշխարհագրութիւն
Ասունսիոն կը գտնուի Փարակուէյ գետի ձախ (արեւելք) կողմը, դէպի Ասունսիոն ծովածոց։ Ռոկէ Մարիանօ Ալոնսոյի քաղաքային սահմաններէն հիւսիս-արեւելք, արեւելեան կողմը կը գտնուին Լոկեն եւ Ֆերնանտո տէ լա Մորան, իսկ Հարաւը՝ Վիլլա Էլիսա Ամբարին:

## Տեղանք
Քաղաքի տեղագրութիւնն անկանոն է՝ կապուած եօթ բլուրներու առկայութեան հետ: Քաղաքի ամէնաբարձր բլուրն է Վիրջին Իմբարի բլուրը, որ ունի 156 մ բարձրութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փարակուէյի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ
Ասպարէզ

**Ասպարէզը** մարդու մը անձնական ուսման, աշխատանքի եւ կեանքի տարբեր երեւոյթներու ճանապարհն է: «Ասպարէզ» բառը կը գործածուի տարբեր իմաստներով եւ այս իսկ պատճառով ունի տարբեր սահմանումներ:

## Սահմանում եւ ածանցաբանութիւն
**Ասպարէզը** Օքսֆըրտ Անգլերէն բառարանին մէջ բացատրուած է որպէս «մարդու մը յառաջդիմութիւնը կեանքի ընթացքին»: Այս բացատրութեան մէջ կը հասկնանք, թէ ասպարէզը կը վերաբերի մարդու մը կեանքի տարբեր ընթացքներուն եւ անոնց կատարած փոփոխութիւններուն, օրինակ՝ դպրոցը եւ ետքը գործն ու աշխատանքը: Ասպարէզ ըսելով նաեւ կը հասկնանք այդ գործը կամ պաշտօնը, որ անձ մը կը ստանձնէ ու անոնք կը պարտադրեն ճշգրիտ ուսում եւ յատուկ դասընթացքներ եւ այս մէկը կը համարուի մարդու մը կեանքի աշխատանքը: Այսպիսով, ասպարէզը շարք մը աշխատանքներ են, օրինակ՝ «ասպարէզ դասաւանդութեան մէջ:» կամ «ասպարէզ առեւտուրի մէջ»:

## Պատմական փոփոխութիւններ ասպարէզներու մէջ
20-րդ դարու վերջաւորութեան, պաշտօններու ու զբաղումներու մէջ մեծ տագնապ մը սկսաւ, որովհետեւ յառաջդիմած ուսումը միայն ուսանած մարդոց առիթը կուտար լաւ գործերու եւ պաշտօններու: Այս պատճառով ալ, ասպարէզի մասնագէտներ ունեցանք, որպէսզի ուսանող սերունդին օգնեն իրենց ասպարէզի ընտրութեան մէջ:

## Ասպարէզի ղեկավարութիւն
Ասպարէզի ղեկավարութեան կարողութիւնը բացատրուած է խաժատիպ օրինակով (Միացեալ նահանգներու, Գանատայի, Աւսրտալիոյ, Սքոթլանտայի եւ Անգլիոյ մէջ): Այդ կը պարունակէ ունենալ տարբեր կարողութիւններ, օրինակ ասպարէզ մը համացանցի աշխատանքին մէջ:

Ասպարէզի ղեկավարութիւն ունենալու համար, պէտք է անձը որոնէ աշխատանքի զետեղման սպասարկութեան մասին, աւարտէ իր ասպարէզի կարեւոր ուսումը եւ վերջապէս կատարէ փոփոխութիւններ:

### Ասպարէզի որոշում
Երբ անձը ասպարէզ մը կ'որոշէ, պէտք է նկատի առնէ իր բնական տաղանդը, աշխատած կերպը, ընկերական մթնոլորտը, կեանքի եւ գործի հաւասարակշռութիւնը, հանգստութիւնը, ճնշումը եւ վերջապէս նիւթական յաջողութիւնը: Իսկ եթէ ասպարէզ որոշելը շատ դժուար կը թուի, աւելի դիւրին է ընտրել ճամբան մը, որ ամէնաճիշդը կը թուի:

Մարդիկ կը դիմեն ասպարէզի մասնագէտներու ու խորհրդատուներու, խնդրելով անոնց օգնութիւնը իրենց որոշումներուն մէջ: Ինչպէս նաեւ կ'ըսուի թէ եթէ անձ մը, դպրոցին կողքին, մէկ տարի եւս դասընթացքի հետեւի եւ բարելաւէ իր ուսումը կ'ունենայ 17.8% աւելի լաւ ամսական: 2010 թուականին, Միացեալ նահանգներու մէջ յայտարարուեցաւ թէ 90%-ը ամերիկացի աշխատողներուն ունին միայն երկրորդական ուսումի վկայական, 64%-ը համալսարան յաճախած են, իսկ 34%-ը ունին համալսարանի վկայական:

Ամէնամեծ դժուարութիւններէն մէկը այն է, որ մարդիկ կարող չեն իրենց ուսումի նիւթական կարիքները ապահովել եւ այս պատճառով ապագային կը մնան անգործ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հեռաւորութեան չափման միաւորներ
Ստորոգութիւն:Հին չափման միաւորներ
Ասպիսընկայ Վանք

**Ասպիսընկայ Վանք**, վերոյիշեալ Ասպիսակ գիւղին մօտ, որ կը կոչուի նաեւ Յարութիւնեան Ս. Ուխտ եւ Ձորոյ Վանք: Վարդան պատմագիր կը յիշէ վանքս, երբ Վահան կաթողիկոսի մահուան մասին կը գրէ, հոս կը վախճանի 965-ին Վահան կաթողիկոս. ուր կար սեղան պատարագի եւ գաւազան Ս. Գրիգորի եւ հողաթափ Հռիփսիմեանց: 

1304-ին Յովսէփ քհ. ձեռագիր մը կ'ընդօրինակէ վանքիս մէջ, որուն ստացողն է Սարկաւագ քհ.: 

1306-ի յիշատակարանի մը մէջ կը յիշուին վանքիս եկեղեցիներն Ս. Աստուածածին եւ Ս. Յարութիւն, առաջնորդն է Ստեփանոս, գրիչ՝ ստացող ձեռագրի եւ Յովհաննէս: Այդ տարին վանքս կը նորոգուի կամ կ'ընդարձակուի Պետրոս, Պօղոս եւ Կիրակոս կրօնաւորաց ձեռքով: 

1308-ին Ստեփանոս Առաջնորդի օրով Ղազար՝ ձեռագիր մը կ'ընդօրինակէ, որոյ ստացողն է Հայրապետ: 1306-ին Իգնատիոս հոս կ'ընդօրինակէ ուրիշ ձեռագիր մը: 

1414-ին Ասպիսընկեցի Յակոբ գրիչ Գր. Տաթեւացւոյ Մատթէի Մեկնութիւնը կ'ընդօրինակէ Սահարվանքի մէջ: 

1450-ին Քաջբերունաց Ձորոյ վանքին մէջ Թումա ուսուցիչ Միւա կրօնաւորի՝ ձեռագիր մը կ'ընդօրինակէ, ստացողն է Հայրապետ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 230:
Աստղային Պատերազմներ։ Բաժին Դ։ Նոր Յոյս

**«Աստղային Պատերազմներ: Բաժին IV: Նոր Յոյս»**(անգլ.՝Star Wars) բեմադրիչ Ճորճ Լուքըսի ֆիլմերէն, որու գլխաւոր դերերը կը մարմնաւորեն Մարք Հեմիլը, Հարիսըն Ֆորտը, Քերի Ֆիշըրը, Փիթըր Քաշինկը, Ալեք Կինէսը, Անթընի Տենյըլզը, Քէննի Պէյքըրը, Փիթըր Մեյհիւն, Տէյվիտ Փրոզը, Ճէյմզ Ըրլ Ճոնզը: «Աստղային Պատերազմներ» ֆիլմաշարի առաջին նկարահանուած ֆիլմն է, թէեւ ան կը հանդիսանայ որպէս ֆիլմաշարի չորրորդ մաս: Ֆիլմը արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու՝ 7 հատ Օսքար, մէկ հատ Ոսկէ Կլոպըս եւ այլն:

## Նիւթ
Ֆիլմի գործողութիւնները կը ծաւալին Թաթուուին, որ անապատային մոլորակ մըն է: Արդէն ծերացած Օպի Ուան Քընոպին կը փրկէ երիտասարդ Լուք Սկայուաքըրին, որ կը փորձէ գտնել իր կորսուած մարդամեքենան: Այդ պահէն սկսած ան կը հասկնայ, թէ որ ինքը Ճետայ ասպետներէն մէկն է: Քաղաքացիական պատերազմի արդիւնքով ծիր կաթինը ետ կը գրաւուի, իսկ ապստամբենրու զօրքերը կը սկսին մարտնչել կայսրին դէմ: Հան Սօլոն, որ վարձկան օդաչու էր, ճակատագրի բերումով կ'ընկերակցի Լուքին եւ Օպի Ուանին եւ անոնք երկու մարդամեքենաներուն՝ R2D2-ի եւ C-3PO-ի հետ կ'երթան որոնելու ապստամբենրու առաջնորդը՝ արքայադուստր Լէային: Հերոսներուն կը սպասուի յուսահատ պայքար սարսափեցնող Տարդ Վեյտըրի եւ անոր մահացու գործիքի՝ «մահուան Աստղի» հետ:

## Դերասաններ

## Արտաքին յղումներ
* 
* 

## Նմանատիպ ֆիլմեր
* Հէրի Փոթըրը եւ Փիլիսոփայի Քարը (ֆիլմ)

## Տե՛ս Նաեւ
* Աստղային Պատերազմներ: Բաժին V:Կայսրութիւնը Ետ Կը Հարուածէ

## Ծանօթագրութիւններ
Աստղային Պատերազմներ։ Բաժին Ե։ Կայսրութիւնը Ետ Կը Հարուածէ

**«Աստղային Պատերազմներ: Բաժին V: Կայսրութիւնը Ետ Կը Հարուածէ»,**(անգլ.՝Star Wars: Episode IV – The Empire Strikes Back) բեմադրիչ Իրվին Քերշնըրի ֆիլմերէն, որու գլխաւոր դերերը կը մարմնաւորեն Մարք Հեմիլը, Հարիսըն Ֆորտը, Քերի Ֆիշըրը, Փիթըր Քաշինկը, Ալեք Կինէսը, Անթընի Տենյըլզը, Քէննի Պէյքըրը, Փիթըր Մեյհիւն, Տէյվիտ Փրոզը, Ճէյմզ Ըրլ Ճոնզը: «Աստղային Պատերազմներ» ֆիլմաշարի երկրորդ նկարահանուած ֆիլմն է, թէեւ ան կը հանդիսանայ որպէս ֆիլմաշարի հինգերորդ մաս: Ֆիլմը արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու:

## Նիւթ
Տիեզերական շարքի հինգերորդ բաժնին մէջ Ծիր Կաթինի համար մղուող պատերազմը կը վատթարանայ: Կայսրին զօրքը մաս-առ-մաս յարձակումներ կը սկսի ապստամբներուն եւ անոնց կողմնակիցներուն դէմ: Հան Սօլոն եւ թագուհի Լէյեան կը պահուըտին Հեթամբային Քաղաքին մէջ, ուրկէ անոնց գերի կը վերցնէ Տարթ Վեյտըրը: Այդ ժամանակ Լուք Սքայուաքըրը կը գտնուէր Տակոպըր մոլորակի խորհրդաւոր անտառներուն մէջ: Այնտեղ վարպետ Ճետայ Եօտան երիտասարդ ասպետին կը սորվեցնէ ուժ ձեռք բերելու գաղտնիքը: Լուքը նոյնիսկ չէր կրնար ենթադրել, թէ որքան շուտ իրեն պէտք պիտի ըլլային ծեր վարպետին տուած գիտելիքները, որովհետեւ իրենց կը սպասէր  իրենց ուժերը գերազանցող մարտ կայսրի եւ Տարթ Վեյտըրի դէմ:

## Դերասաններ

## Արտաքին յղումներ
* 
* 

## Նմանատիպ ֆիլմեր
* Հէրի Փոթըրը եւ Փիլիսոփայի Քարը (ֆիլմ)

## Տե՛ս Նաեւ
* Աստղային Պատերազմներ: Բաժին IV: Նոր Յոյս

## Ծանօթագրութիւններ
Աստուածածին Անապատ

**Աստուածածին Անապատ**, հին մենաստան Վայոց ձոր գաւառին մէջ, կը կոչուի նաեւ Մարիամ Աստուածածին՝ եկեղեցւոյն սպիտակագոյն քարերուն համար, իսկ այլազգիք կը կոչեն Կիւլ վանք, շուրջը խիտ առ խիտ բուսած վայ վարդենիներու համար:

Հիւսիսային կողմը պարսպապատ է, միւս կողմերը կան 30-ի չափ սենեակներ ոմանք կամարակապ: Եկեղեցին փոքր է, քառակուսի եւ բարձրագմբէթ. ունի չորս դեղնագոյն քարէ սիւներ, վայելուչ քանդակուած պատկերներ սեղանին վրայ, որոնք անվնաս մնացած են գմբէթի չորս անկիւնները եղող չորս աւետարանչաց քանդապատկերներուն հետ:

Վէմքարին վրայ քանդակուած կայ ծերունի քահանայի մը պատկերը, ձեռքերը վեր բարձրացուած: Արեւմտեան դրան ճակատը սպիտակ քարի վրայ քանդակուած է Տիրամայրը՝ Յիսուս գիրկը: Եկեղեցիս ունի նաեւ փոքր գաւիթ մը, որուն առաստաղը բոլորովին խոնարհած է, եւ գեղեցկաշէն զանգակատուն մը:

Արտաքին հիւսիսային որմոյն վրայ կայ քանդակապատկեր մը, որ կը ներկայացնէ լայն զգեստով մեծաշուք եւ գլուխը խոյր դրած մարդ մը՝ ձեռքը ուղիղ բռնած, կը կարծուի թէ Պռօշ իշխանն է, նոյն ձեւով զարդարուն զգեստներով պատանի մըն ալ կայ մօտը, որուն գլխուն վրայ գրուած է Ամեր Հասան որդի Պռաշայ:

Եկեղեցւոյ արեւելեան որմոյն վրայ ագուցուած են խաչքարինք. Հարաւայնոյն վրայ կայ երկու խաչակիր ձեռաց քանդակ եւ 1334 թուականը, այդ քանդակները տեղերնէն ինկած լինելով՝ դրուած են եկեղեցւոյ մէջ։ Վանացս եկեղեցւոյ դուրսը եւ ներսը կան բաւական թիւով արձանագրութիւններ զանազան միաբանող եւ նուիրատու անձանց:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 233:

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Աստուածածին Վանք (Երուսաղէմ)

**Աստուածածին Վանք (Երուսաղէմ)**, Ս. Սիոնի դիմաց, Բեթղեհէմի ճամբուն վրայ, վանքս շինած է բարի անուն եւ ընտրեալ Գէորգ քհ., որուն եղբօրորդին Յովհաննէս ճգնաւոր «հանդերձ քեռբ (Տիկներես) իւրով կրօնաւոր կագաւ» կը ստանայ Երուսաղէմ ի Յովհաննէս աբեղայի ձեռամբ գրուած ճառընտիր մը: Ձեռագիրը կը նուիրուի Երուսաղէմայ Ս. Աստուածածին վանքին «ի վայելումն որգւոյ իւրեանց Գէորգայ սարկաւագի եւ այլ կրօնաւորաց եւ քահանայից»: Յիշեալ կը խնդրէ զհիմնադիր կամ զռինող եկեղեցւոյս զԳէորգ քհ. գնացեալն առ Քրիստոս եւ զգծողն եւ զկազմողն (Ճառընտիրս) Յովան 1215-ին: Ըստ այսմ՝ վանքս ԺԳ. դարու սկիզբը կառուցուած է: 1473-ին Աւետիս եպիսկոպոս վանքիս մէջ Ոեկեփորիկ մը կ’ընդօրինակէ, եւ կը յիշէ միաբաններէն Արիստակէս, Մելքիսեդ Յակոբ ճգնաւոր: 1768-ին Խաչատուր վրգ. վանքիս մէջ կ’ընդօրինակէ Պօղոս վրդ.ի ոտանաւորները (Յիշատակարանք):

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 234:
Աստղիկ (անձնանուն)

**Աստղիկ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն *աստղ* բառէն։ Հայկ նահապետի աղջկայ անունը եւս Աստղիկ էր։ Թարգմանաբար հրեայ Պարքոփա ապստամբի անունն ալ գրուած է Աստղ։ Հին ժամանակներուն շրջանին չէ գործածուած որպէս իգական անուն, միայն եղած էր չաստուածուհիի անունը։ Որպէս սովորական իգական անուն առաջին անգամ գործածուած է 15-րդ դարուն։ Փաղաքշական ձեւերն են *Ասղիկ, Աստղ, Աստօ*։

## Գործածութիւններ
* Աստղիկ, հայոց չաստուածուհի։ Կը համապատասխանէ յունական, հռոմէական Վեներա եւ ասորական Kaukabhthã աստուածուհիներուն, որ բառացիօրէն կը նշանակէ «աստղ-իկ»։
* Աստղիկ, կին Մեհեւանի եւ մայր Սարգիս քահանայի, որ «Հաւուց Թառում» թուղթ կը կոկէր Դաւիթ գրիչի համար, երբ վերջինս կը գրէր Մաշտոցը՝ 1423 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Աստուածատուր Ա. Համադանցի

**Աստվածատուր Ա. Համադանցի** (անհայտ – 10 Հոկտեմբեր 1725), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1715 թուականէն։ Յաջորդած է Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցիի։

## Կենսագրութիւն
Կաթողիկոսութեան շրջանը զուգադիպած է Արեւելեան Հայաստանի մէջ թուրք-պարսկական հակամարտութեան ծաւալման հերթական սրման հետ։
200px|մինի|աջից|Ամենայն Հայոց կաթողիկոս՝ Աստուածատուր Ա. Համադանցիի գերեզմանը
Պարսիկները զինք հալածած են՝ Ռուսաստանի հետ կապեր ունենալու ամբաստանութեամբ։ Աստուածատուր Ա. Համադանցիի խնդրանքով Պարսից Թահմազ շահը 1724-ին յատուկ հրովարտակով Պարսկաստանի մէջ վերացուցած է մահմետականութիւն ընդունած հայերու բացառիկ իրաւունքը՝ հայրենական ժառանգութեան նկատմամբ (ըստ այդ իրաւունքի, քրիստոնեայ ընտանիքի մէկ անդամը կարելիութիւն ունէր դառնալու ընտանիքի միակ ժառանգորդը, եթէ մահմետականութիւն ընդունէր)։ Նոյն թուականին վերցնել տուած նաեւ գլխահարկի յաւելումները։ Այդ առիթով, ան երկիր վերադառնալու կոչ ուղղած է խտրականութեան հետեւանքով այլ երկիրներու մէջ հաստատուած արեւելահայ վաճառականներուն։ Յատուկ կոնդակով Շամախի, Շիրուանի եւ Շաքիի թեմերը հռչակած է տէրունի հանել Գանձասարի կաթողիկոսութեան իրաւասութենէն։

Աստուածատուր Ա. Համադանցիէ մեզի հասած են շարք մը երկեր՝ հիմնականօրէն մատենագրական վկայություններու քաղուածքներ եւ կոնդակներ։ Անոր պատուէրով՝ Աւետիք Տիգրանակերտցին, կազմած է Գաւազանագիրք մը։

10 Հոկտեմբեր 1725-ին Օշական գիւղին մէջ լուսնի խաւարման ժամանակ լայնագիր պատուհանէն դիտած ատեն վար կ'իյնայ եւ ժամեր ետք կը մահուան ։ Մարմինը Էջմիածին կը տեղափոխուի եւ Հռիփսիմէի վանքի բակին մէջ հողի կը յանձնուի։

Կաթողիկոսական գահին Աստուածատուր Ա. Համադանցիի յաջորդած է Կարապետ Բ. Ուլնեցին։

Ստորոգութիւն:10 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Ամենայն հայոց կաթողիկոսներ
Աստուածատուր Պատրիարք Կ. Պոլսոյ

**Աստուածատուր պատրիարք Կ. Պոլսոյ** (1768 - 2 Յունուար 1846 թթ.), հայ եպիսկոպոս։

Ծնած է Կ.Պոլիս ։ Աշակերտած՝ Զաքարիա պատրիարքին, իսկ 1805 թուականին եպիսկոպոս ձեռնադրուած։ 1820 թուականին կրօնական վէճերու ժամանակ 24 օրով բանտարկուած է, իբրեւեւ՝ առաքելական հայոց, աղմկարար։ 1841 թուականինի Սեպտեմբեր 19-ին Կ. Պոլսոյ պատրիաք ընտրուած։ Սակայն ընտրող ամիրաները՝ փորձած են զինք իրենց ենթարկել։ Ամիրաներուն ու արհեստաւորներուն մինչեւ մեծ տարաձայնութիւններ ծագած էին, ուստի եւ Հոկտեմբեր 3-ին Սկիւտարի ճեմարանը, որ կռիւի պատճառ դարձած էր, կը փակուի։

Աստուածատուր պատիրաքը տեսնելով որ արեհստաւորներուն պահանջը իրաւացի է, անոնցմէ 27 հոգաբարձու ընտրել կու տայ, որոնք ձեռք կ'առնեն ազգային-պատրիարքական գործերու ղեկը եւ 1841 Դեկտեմբեր 12-ին կը հասատատուին։ Արհեստաւորաց հոգաբարձութիւնը, գործելով առանց ամիրաներու՝ անընդունակ կը գտնուին, ուստի ստիպուած կ՛ըլլան հրաժարելու։ Գործերու խառն դրութեան պատճառաւ, թէ՛ արեհեստաւորները եւ թէ՛ ամիրաները կը զինուին Աստուածատուրի դէմ։ Ան 1844 թուականինի Յուլիսին ստիպուած կ՛ըլլայ հրաժարելու ու քաշուելու Սկիւտար, որտեղ կը մահուան  2 Յունուար 1846-ին եւ կը թաղուի Պաղլար Պաշկիի գերեզմանատան մէջ։

Ստորոգութիւն:1768 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1846 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատրիարքներ
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ
Ստորոգութիւն:Սկիւտար մահացածներ
Ստորոգութիւն:2 Յունուարի մահացածներ
Աստուածատուր Տարօնեցի

**Աստուածատուր Տարօնեցի**, (), Երուսաղէմի պատրիարք։

Պատրիարք երուսաղէմի, աշակերտած Գրիգոր Պարոն Տէր երուսաղէմի պատրիարքին։ 1645-ին պատրիարք կ՛ընտրուի, նախորդող պատրիարքի կտակի համաձայն։ Աստուածատուր Տարօնցի շարք մը բարենորոգումներ կատարեց։ Կարճ ժամանակ աթոռազուրկ մանալով, ան դարձեալ հաստատուեցաւ իր աթոռի վրայ։ Վախճանած է 1671-ին խոր ծերութեան մէջ ու թաղուած Սուրբ փրկիչ վանքին մէջ։

Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի պատրիարքներ
Աստրախանի Հայկական Թատրոն

**Աստրախանի հայկական թատրոն** (), հիմնադրած է Թովմաս Ֆասուլաճեան 1868-ին, Պայծառ Ֆասուլաճեանի, Վ․ Եարալեանի, Գ․ Ամիրաղեանի եւ տեղւոյն թատերասէրներու մասնակցութեամբ։

## Պատմութիւն
Աստրախանի հայկական թատրոնի սկզբնաւորումը կը կապուի Աստրախանի մէջ հայկական թատերախումբ կազմակերպելու նպատակով 1868-ին հոն ժամանած յայտնի հայ դերասան Թովմաս Ֆասուլաճեանի անուան հետ։ Թ․ Ֆասուլաճեանի դերասանական գործունէութիւնը գլխաւորաբար ընթացած է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, բայց 1860-ական թուականներու երկրորդ կիսուն ան Ռուսիա մեկնած է եւ մեծ դեր ունեցած՝ հայաբնակ քաղաքներուն մէջ թատրոնի կազմակերպման գործին մէջ։

Երբ 1908-ին Աստրախանի մէջ կը նշուէր տեղի հայկական թատրոնի 40-ամեակը, իրադարձութիւնը ստոյգ թուագրուեցաւ 28 Յունուար 1868-ով, Ֆասուլաճեանի գալէն առաջ։ Մայիս 1868-ին Թովմաս Ֆասուլաճեանի ղեկավարութեամբ տրուած առաջին ներկայացումները պատրաստուած էին միայն 1868-1869 թուականներուն, ձմեռնային թատերաշրջանի համար։ Այսպիսով, Թովմաս Ֆասուլաճեան հաւանաբար Աստրախան եկած է, արդէն տեղեակ ըլլալով հոն գտնուող թատերախումբի գոյութեան եւ անոր առաջին ելոյթներու մասին, որ Աստրախանի մէջ հայկական թատերական կեանքը կարգաւորելու գործին մէջ մեծ վստահութեան ներշնչած էր իրեն։

## Բեմադրութիւններ
Բեմադրուած են Քարենեանի «Շուշանիկ»ը, Մոլիերի «Ակամայ բժիշկ»ը եւ այլն։ Թատերախումբը երկար ժամանակ ղեկավարած է դերասան եւ վարիչ Հ․ Ալաբեանը։ Նշանակալից եղած են Պետրոս Ադամեանի (1884), ինչպէս նաեւ Յովհաննէս Աբելեանի, Սիրանոյշի, Գ․ Պետրոսեանի թատերախումբերու ելոյթները։

Աստրախանի մէջ թատերական գործի կազմակերպման մեծապէս նպաստած են Ի․ Քարտաշեանը, Ա․ Սահրադեանը, Անահիտ Մկրտումեանը, Գ․ Աբղալեանը, Ա․ Ապրեսեանը եւ ուրիշներ։

Խորհրդային իշխանութեան հաստատումէն ետք, հայ թատերական կեանքը Աստրախանի մէջ ղեկավարած է հայկական գործերու քոմիսարիադը։ 1918-1920 թուականներուն գեղարուեստաթատերական արուեստանոցը ղեկավարած է Վ․ Վարդանեանը։

1925-1926 թուականներուն Աստրախանի հայկական թատրոնը կոչուած է *Տրամայի եւ երաժշտութեան թատրոն*։ Բեմադրութիւններ կատարած են Ա․ Տէր-Կարապետեանը, Գ․ Յակովլեւը եւ ուրիշներ։ 1926-ին հիւրախաղերով հանդէս եկած են Թիֆլիսի հայկական թատրոնի խումբ մը դերասաններ՝ Օլկա Մայսուրեանի ղեկավարութեամբ, 1930-ին՝ Հ․ Աբելեանը։

1930-1932 թուականներուն Աստրախանի հայկական թատրոնը գործած է Ազգային փոքրամասնութիւններու դրամխմբակ անունով։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Խաչատրեան, Վ. Ա. (1991) Հայկական թատրոնը Աստրախանի մէջ (XIX դարու վերջը—XX դարու սկզբը). Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւններու, № 4 . pp.&nbsp;87–98. ISSN 0320-8117

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի հայկական թատրոններ
Ստորոգութիւն:Աստրախանի թատրոններ
Հայկ Աւետիսեան

**Հայկ Գրիգորի Աւետիսեան**, (1 Մայիս, 1956 Երեւան), հայ ազգագրագէտ, հնագէտ: Պատմական գիտութիւններու բժիշկ (2002), մասնագէտ (2003)։

## Կենսագրութիւն
1973-ին աւարտած է Երեւանի թիւ 118 միջնակարգ դպրոցը, 1983-ին՝ Երևանի Պետական Համալսարանի պատմութեան հիմնարկը։ Այնուհետեւ ընդունուած է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան հիմնարկի հեռակայ ընկերութիւնը։ 1985-էն դասախօսած է Երևանի Պետական Համալսարանի պատմութեան հիմնարկին մէջ։ 1989-ին պատրաստած է թեկնածուական, 2003-ին՝ տոքթորական ատենախօսութիւն։ 1995-2003 թուականներուն եղած է ԵՊՀ գիտքարտուղար, 2004-2009 թուականներուն՝ ԵՊՀ Պատմութեան հիմնարկի ատենապէտ։ 2009-էն Երեւանի Պետական Համալսարանի Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան ամպիոնի վարիչն է։

Հայկ Աւետիսեան գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Թալինի, Օշականի, Արէնիի պեղումներուն, ղեկավարած է Արագածի, Արամուսի, Այգեշատի հնագիտական արշաւախումբերը:

Հայկ Աւետիսեան հեղինակ է Հայաստանի եւ Առաջաւոր Ասիոյ մ. թ ա. առաջին հազարամեակի կէսի մշակոյթին նուիրուած հրապարակումներուն: Այս հետազօտութիւններուն մէջ ան հմտօրէն համադրելով հնագիտական եւ պատմագիտական նիւթը, հանգած է շարք մը կարեւորագոյն հետեւութիւններու:

## Պարգեւներ
Ֆրիտյոֆ Նանսէնի ոսկեայ յուշամետալ, 2006

## Երկեր
* Արամուս, Հալէպ, 2012, 66 էջ - http://www.armin.am/images/menus/1093/Av-Aramus1.pdf 

## Գրականութիւն
* Երեւանի պետական համալսարանի 90-ամեայ պատմութեան հիմնարկը, խումբ. Է. Գ. Մինասեան, Երեւան, 2009։

## Արտաքին յղումներ
* Հայկ Ավետիսյան

Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Պատմական Գիտութիւններու Տոքթորներ
Ստորոգութիւն:Հայ Մասնագէտներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ Հնագէտներ
Ատա Կոպեթթի

**Ատա Կոպեթթի** (), իտալացի ուսուցիչ, լրագրող, հակաֆաշիստական առաջնորդ։ Օրիորդական ազգանունը Փրոսփերօ, այնուհետեւ Մարչեզինի՝ երկրորդ ամուսնութիւնէն ետք։

## Կենսագրութիւն
Իր ամուսինին՝ Փիերօ Կոպեթթիի հետ, որ նոյնպէս լրագրող էր, թղթակցած է քանի մը հակաֆաշիստական ամսագրերուն, օրինակ՝ «La Rivoluzione Liberale»-ին, որու տպագրութիւնն ու թողարկումը արգելուեցաւ 1925-ին ֆաշիստական բռնապետութեան կողմէ։ Անոր ամուսինը ծեծի ենթարկուած էր ֆաշիստական ջոկատի կողմէ եւ ստիպողաբար աքսորուած Փարիզ, որտեղ եւ մահացած էր 1926-ին, ցնցղատապէ։

Իտալացի փիլիսոփա, պատմաբան Րենետէտտօ Քրոչէն խրախուսեց անոր վերսկսիլ աշխատանքը։ 1828-էն Ատա Կոպեթթին սկսաւ սորվիլ անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն եւ կը թարգմանէր բնագիրեր։

1937-ին Ատա Կոպեթթին կ'ամուսնանայ Էտտոր Մարչեզինի հետ։

## Մահ եւ ժառանգութիւն
Ատա Կոպեթթին մահացած է 1968-ին՝ իր կեանքը ժողովրդավարութեանն ու կանանց իրաւունքներուն նուիրելէ ետք։ Տաս տարի տք, 2 Հոկտեմբեր 1978-ին անոր յետմահու կը պարգեւատրեն Զինուորական պատուաւոր արծաթէ մետալով, հակաֆաշիստական դիմադրութեան շարժման մէջ իր դերն ու մասնակցութիւնը ունենալու համար:

## Աշխատանքներ
**Իտալերէն լեզուով**
* Alessandro Pope. Il poeta del razionalismo settecentesco, Bari, Laterza, 1943
* Dai quattro ai sedici anni. Guida ai libri per ragazzi, Torino, Edizioni del Giornale dei genitori, 1960
* Cinque bambini e tre mondi. Torino, SAIE, 1953
* Non lasciamoli soli. Consigli ai genitori per l'educazione dei figli, Torino, La cittadella, 1958
* Diario partigiano. Torino, Einaudi, 1956, 1972 e 1996 
* Storia del gallo Sebastiano ovverosia Il tredicesimo uovo, Torino, Einaudi, 1963
* Vivere insieme. Corso di educazione civica, Torino, Loescher, 1967
* Educare per emancipare. Scritti pedagogici 1953-1968, Manduria, Lacaita, 1982
* Piero Gobetti, Ada Gobetti. Nella tua breve esistenza. Lettere 1918-1926, Torino, Einaudi, 1991 

**Անգլերէն լեզուով**
* 

## Մատենագրութիւն
* Mezzosecolo, 7, Annali 1987-1989, Centro Studi Piero Gobetti. Numero monografico sulla vita e l'opera di Ada Prospero Marchesini Gobetti. 
* Emmanuela Banfo e Piera Egidi Bouchard Ada Gobetti e i suoi cinque talenti, Torino, Claudiana, 2014,  

## Ծանօթագրութօւններ

## Արտաքին յղումներ
* 
* ''Ada Gobetti'', RAI

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ատա Սալաս

**Ատա Սալաս** (), սպանացի բանաստեղծուհի, թարգմանչուհի։

## Կենսագրութիւն
Ատա Սալասը ծնած է 1965-ին Կասերեսի մէջ (Սպանիա)։ Աւարտել է Էսդրեմատուրայի համալսարանի University of Extremadura բանասիրական բաժինը։ Կը դասաւանդէ սպաներէն եւ գրականութիւն։

## Ստեղծագործութիւն
Թարգմանած է Ռոպեր Տեսնոսի բանաստեղծութիւնը։ Շարք մը ազգային մրցանակներու դափնեկիր։

## Ընտրեալ երկեր
* *Arte y memoria del inocente*, Cáceres, Universidad de Extremadura, 1988։
* *Variaciones en blanco*, Madrid, Hiperión, 1994 (*Հիպերիոն* հրատարկության մրցանակ, http://www։sulponticello։com/?p=572)։
* Ծարավ/ *La sed*, Madrid, Hiperión, 1997։
* *Lugar de la derrota*, Madrid, Hiperión, 2003։
* *Alguien aquí։ Notas acerca de la escritura poética*, Madrid, Hiperión, 2007։
* Սա լռություն չէ/ *Esto no es el silencio*, Madrid, Hiperión, 2008 (Քորթոպա քաղաքի մրցանակ)։
* *No duerme el animal։ Poesía 1987—2003*, Madrid, Hiperión, 2009 (բանաստեղծութիւններու հաւաքածոյ)
* *Ashes to ashes: catorce poemas a partir de catorce dibujos a partir de T։ S։ Eliot*, Mérida, Junta Regional de Extremadura, 2010
* *El margen, el error, la tachadura: de la metáfora y otros asuntos más o menos poéticos*, Badajoz, Diputación de Badajoz, 2010 (эссе о поэзии)
* *Limbo y otros poemas*, Valencia, Pre-Textos, 2013

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Página dedicada a Ada Salas en la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
*Ada Salas: poemas en torno a la creación poética
*La compositora Mercedes Zavala ha puesto en música algunos poemas de ''La sed''
*En esta dirección se puede escuchar la obra de Mercedes Zavala ''Variaciones en blanco'', inspirada en la obra de Ada Salas

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ատանա

**Ատանա** () քաղաք է Դաշտային Կիլիկիոյ մէջ, Ատանայի նահանգի մայրաքաղաքը։ Քաղաքը կը գտնուի Սարոս գետի ստորին հոսանքի շրջանի մէջ, որտեղ գետը կը դառնայ նաւարկելի։

Ատանան կը կառավարէ երկու շրջան՝ Սէյհան եւ Իւրեղիր, որոնց միագումար բնակչութիւնը 1.530.257 է եւ տարածքը՝ 1.945&nbsp;քմ²։ Ատանան հինգերորդ խիտ բնակուած քաղաքն է Թուրքիոյ մէջ (Պոլիսէն, Անքարայէն, Իզմիրէն եւ Պուրսայէն ետք)։

## Ատանան Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութեան ժամանակ
Երբ խաչակիրները կ'անցնէին Կիլիկիայով, Ատանան կը գտնուէր Հեթումեան տան եւ Լամբրոնի տէր ասպետ Օշինի իշխանութեան ներքեւ։ 1097 թուականի աշնան ժամանակ խաչակիրները գրաւեցին Ատանան։ Իշխան Լեւոն Ա․ 1130-1132 թուականներուն ետ նուաճելով Դաշտային Կիլիկիան, Ատանան միացուց Ռուբինեան նորակազմ իշխանութեան։

XII-14-րդ դարերուն Ատանան մտած է Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան կազմին մէջ։ Եղած է արհեստագործական եւ առեւտուրի նշանաւոր կեդրոն։ Ատանայի մէջ տեղի ունեցած են 1303 եւ 1316 թուականներու եկեղեցական ժողովները։ XIII-14-րդ դարերուն Ատանայի մէջ կառուցուած են թագաւորական պալատը՝ Ս. Մինաս տաճարով, Սուրբ Աստուածածին եւ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցիները։ Ս. Ստեփանոսի մօտ հայերն ունեցած են նաեւ Ս. Յակոբ եւ Ս. Սարգիս եկեղեցիները, որոնք յետագային կործանուած են։

## Բնակչութիւն

## Հայերը Ատանայի մէջ
20-րդ դարու սկիզբին Ատանան ունէր 45000 բնակիչ, ներառեալ 12600 հայեր, որոնք կը զբաղէին արհեստով, առեւտուրով եւ գիւղատնտեսութեամբ։ Լուսաւորչական հայերը 2500 տուն ունէին եւ մէկ մանկապարտէզ, երեք դպրոց (Աբգարեան, Աշխէնեան, Արամեան), ուր կը սորվէին շուրջ 1500 աշակերտ։ Կաթողիկէ հայերը (170 տուն) ունէին մեկ եկեղեցի Անարատ Յղութեան Ս. Կոյսի անունով եւ մէկ դպրոց։ Կար նաեւ լատինական դպրոց, ուր աշակերտներու մեծ մասը հայեր էին։ Փոքրաթիւ հայ աւետարանականները ունէին իրենց ժողովարաններն ու դպրոցները։ Ատանայի հայերը օսմանեան տիրապետութեան 300 տարիներու ընթացքին դարձած էին թրքախօս, եւ նորաբաց բազմաթիւ հայկական դպրոցներու շնորհիւ, հայոց լեզուն սկսած էր վերակենդանանալ։

Ատանայի շրջակայ հայկական գիւղերն էին Շէյխ-Մուրատը, Հայ գիւղը, Ապտօղլուն, Կոզ-Օլուքը եւ այլն։ 1909 թուականին տեղի ունեցաւ Ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ Ատանայի մէջ հայ չմնաց, բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք, երբ Կիլիկիան անցաւ Ֆրանսայի ձեռքը, հայերու մէկ մասը վերադարձաւ։ 4 Օգոստոսի 1920–ին, Ատանայի մէջ Միհրան Տամատեանի գլխաւորութեամբ հռչակուեցաւ Կիլիկիոյ հայոց անկախութիւնը, որ սոսկ ձեւական բնոյթ ունէր։ Շուտով Ֆրանսական զինուորական իշխանութիւնները Ատանան եւ ամբողջ հայկական Կիլիկիան յանձնեցին քեմալական Թուրքիոյ։ Ատանայի հայերու մեծ մասը գաղթեց Սուրիա եւ Լիբանան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ
Ատանայի Կոտորած

[250px|մինի|Հայ զոհերու դիակները Ատանայի կոտորածի ժամանակ ([1909)]]
**Ատանայի կոտորած**, կը վերաբերի՝ 1909 թուականի Ապրիլ 1-4 եւ 12-14-ին, Օսմանեան Թուրքիոյ Ատանայի եւ Հալէպի վիլայէթներու հայ բնակչութեան զանգուածային ջարդին, որ կազմակերպուած է թրքական իշխանութիւններու կողմէ։

Ապտուլ Համիտ Բ.-ի մենատիրական իշխանութեան տապալումը եւ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումը (1908) էական փոփոխութիւն չկատարեցին արեւմտահայերու բարդ իրավիճակին մէջ, սակայն աշխուժութիւն յառաջացուցին ազգային-քաղաքական կեանքէն ներս։ Ատանայի եւ ընդհանրապէս Կիլիկիոյ հայերը, որոնք ինքնապաշտպանութեամբ դիմակայած էին 1890-ական թթ. ջարդերը, կարողացան յառաջդիմել տնտեսական, մշակութային ու հասարակական ասպարէզներու մէջ՝ իրենց ձեռքում կեդրոնացնելով երկրամասի առեւտուրն ու արդիւնաբերութիւնը։ Սահմանադրական կարգերէն դժգոհ թրքական յետադիմական ուժերը սկսան հայերուն ամբաստանել որպէս «Հուրիէթ» (նկատի ունենալով սահմանադրական կարգերու հաստատումը Թուրքիոյ մէջ) բերողներու, որոնք իբրեւ թէ կը  հետապնդէին իշխանութիւնը թուրքերէն խլելու եւ «հայկական թագաւորութիւնը» վերականգնելու նպատակ։

1909-ի Մարտ 31-ին, Ատանայի վալիի գլխաւորութեամբ կայացած նահանգային խորհուրդի նիստին ընդունուեցաւ հայերուն ոչնչացնելու որոշում։ Ջարդը սկսելու վերաբերեալ յատուկ գաղտնի գրութիւններ ուղարկուեցան գաւառներ։ Կոտորածի նախօրէին, իշխանութիւնները մեծաքանակ զէնք ու զինամթերք բաժնեցին իսլամադաւան բնակչութեան, բանտերէն արձակեցին շուրջ 500 ոճրագործներ։ Ապրիիլ 1-ին թուրք ամբոխը խուժեց քաղաքի փողոցները, հրապարակները, թաղամասերը եւ սկսան կոտորել հայերուն։ Առաջին ջարդը տեւեց երեք օր։ Ապրիլ 12-ին կարգ ու կանոնը «վերականգնելու» նպատակով Ռումելիայէն Ատանա ուղարկուած երիտթրքական վաշտերու քաղաքին մէջ երեւալը առիթ հանդիսացաւ վերսկսելու ջարդը, որ իր չափերով եւ իրականացման եղանակներով գերազանցեց նախորդին։

Խուժանի հետ կոտորածին մասնակցեցան տեղ հասած կանոնաւոր զօրամասերը։ Ջարդեր տեղի ունեցան Ատանայի բոլոր գաւառներուն մէջ եւ Հալէպի վիլայէթի արեւմտեան եւ հիւսիսային շարք մը հայաբնակ շրջաններու մէջ։ Ատանայի կոտորածին զոհ գնաց շուրջ 30.000 հոգի, որոնցմէ աւելի քան 20.000-ը՝ Ատանայի վիլայէթին մէջ։ Տասնեակ հայաբնակ քաղաքներ ու գիւղեր աւերակի վերածուեցան ու հրկիզուեցան։ Տէօրթ Եօլ, Հաճըն, Սիս, Զէյթուն, Շէյխ Մուրատ, Ֆընտըճագ եւ շարք մը այլ բնակավայրեր հերոսական ինքնապաշտպանութեամբ կասեցուցին տասնեակ հազարաւոր թուրքերու յարձակումը եւ փրկուեցան ջարդէն։ Երիտասար Թուրքերը դատաքննութեան սկսան, որ սակայն ձեւական բնոյթ կը կրէր. կառավարութիւնը կը ցանկանար գոհացնել եւրոպական հասարակական կարծիքը, մեղմել հայ բնակչութեան բողոքները եւ մեղսակցութենէ զերծ մնալ։ Կոտորածի իսկական ղեկավարներն ու պատասխանատուները մնացին անպատիժ։

## Գրականութիւն
* Թերզեան Յ., «Կիլիկիոյ Աղէտը», Կոնտանդնուպոլիս, 1912։
* Աշճեան Յ., Ատանայի Եղեռնը եւ Գոնիայէ Յուշեր, Նիւ Եորք, 1950։

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Ստորոգութիւն:1909