Երիկամներու Քարերը

մինի
Երիկամներու քարերը կոշտ, խճաքարի նմանող տարրեր են, որոնք կրնան ձեւաւորուիլ երիկամներէն ներս: Անոնք պատրաստուած կ'ըլլան հանքանիւթերէ եւ աղերէ:

Երիկամներու քարերը պզտիկ կ'ըլլան, սովորաբար եգիպտացորենի միջուկի եւ աղի հատիկի չափերու միջեւ: Անոնք կրնան ձեւաւորուիլ, երբ մարմինը չափազանց որոշակի հանքանիւթեր կը պարունակէ, եւ միաժամանակ չունի բաւարար հեղուկ զանոնք լուծելու կամ քշելու: Քարերը կրնան ըլլալ շագանակագոյն կամ դեղին, ողորկ կամ անտաշ:

### Երիկամային Քարի Ախտանշանները
Ախտանշան կրնայ չըլլալ, երիկամային քար ունենալով հանդերձ: Ախտանշանները կրնան չյայտնուիլ, մինչեւ երիկամի քարին շարժիլը:

Քարը կրնայ շարժիլ երիկամէն ներս: Ան կրնայ նաեւ շարժիլ եւ անցնիլ դէպի այն խողովակը, որ կը կապէ երիկամը միզապարկին: Ախտանշանները կրնան ըլլալ թեթեւ կամ ուժեղ.

* Ուժեղ ցաւ կողի կամ մէջքի հատուածին կողմը` կողոսկրներուն տակ,
* Ցաւ` աճուկի (groin) եւ փորի ստորին հատուածին մէջ,
* Ցաւ, որ կու գայ ու կ'անցնի եւ կը տարբերի զօրութեամբ,
* Ցաւ, միզելու ատեն,
* Սովորականէն աւելի բաղնիք երթալ,
* Մէզ, որ պղտոր, վարդագոյն, կարմիր կամ շագանակագոյն է, կամ տհաճ հոտ մը ունի,
* Անընդհատ միզելու զգացում,
* Տաքութիւն եւ դող, եթէ վարակ կայ,
* Սիրտխառնուք եւ փսխում,
* Այրելու զգացում, միզելու ատեն,
* Մէզի քիչ քանակ,
* Ստամոքսի անհանգստութիւն եւ փսխում` ցաւի ատեն,
* Ցաւի ատեն տաքութիւն եւ դող,
* Արիւնոտ մէզ:
Վերջին երեքին պարագային հիւանդը բժշկական անմիջական օգնութեան պէտք ունի:

### Երիկամներու Քարերու Պատճառները Եւ Վտանգի Գործօնները
ձախից|մինի
Ե՛ւ տղամարդիկ, ե՛ւ կիներ կրնան ունենալ երիկամներու քարեր, սակայն տղամարդոց մօտ անոնց վտանգը կրկնակի մեծ է, քան` կանանց:

Յաճախ դժուար է պարզել, թէ ի՛նչն է ճիշդ քար յառաջացնողը: Բայց անոնք կը կազմուին, երբ մէզին մէջ որոշակի հանքանիւթերու բարձր մակարդակ ըլլայ: Այդ նիւթերէն են.-

* Կրածինը (Calcium),
* Օքզալաթը (Oxalate),
* Միզական թթուն (Uric Acid):

Քարեր կրնան կազմուիլ, եթէ մարմինին մէջ բաւականաչափ մէզ չկայ հանքանիւթերու բարձր մակարդակները «քշելու» համար: 

***Երիկամներու քարերու յառաջացման վտանգը մեծցնող գործօններէն են.***

* Սննդեղէնի տեսակը,
* Փորհարութիւնը (որ կրնայ մարմինը ջրազրկել),
* Գիրութիւնը,
* Երիկամներու քարերու ընտանեկան պատմութիւն,
* Յղութիւն:

***Երիկամներու քարերու յառաջացման պատճառներէն են.***
մինի

* Ջրազրկում (dehydration)
* Բժշկական պայմաններ, որոնց կարգին են ստամոքսի շրջանցման վիրահատութիւնը (gastric bypass surgery),
* Աղիքներու բորբոքային հիւանդութիւնները (խոցային աղիքներու բորբոքումը (Ulcerative Colitis) եւ Քրոնի հիւանդութիւնը, յօդատապը (gout),
* Շաքարախտը եւ այլ հիւանդութիւններ,
* Սի. կենսանիւթի յաւելումներ,
* Սննդակարգին մէջ կրածինի պակաս,
* Սննդակարգին մէջ աւելորդ օքզալաթ կամ սպիտակուց,

* Որոշ դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են Triamterene-ը` միզամուղ դեղատեսակ մը, որ կը գործածուի արեան գերճնշման համար,
* Հակախռնիչները (decongestants),

* Սթերոիտները:

## Երիկամներու քարերու տեսակները
Բժիշկները երիկամներու քարերը կը բաժնեն տեսակներու. 

###### Կրածինի քարեր
Ասոնք ամէնէն տարածուածներն են: Նոյնիսկ միայն օքզալաթներով հարուստ որոշ մթերքներ ուտելը, օրինակ` խաւարծիլը (rhubarb), կամ Տի. կենսանիւթի անսովոր, բարձր դեղաչափերու սպառումը, կրնայ մեծցնել այս տեսակ քարեր ստանալու հնարաւորութիւնը: Այս տեսակ քարերը կարելի է ստանալ նաեւ, երբ սովորաբար բաւարար ջուր չի խմեր հիւանդը, կամ եթէ շատ կը քրտնի եւ չի փոխհատուցեր իր կորսնցուցած հեղուկները:

###### Սիսթինային (Cysteine) քարեր
Այս մէկը ամէնէն քիչ տարածուած տեսակն է եւ պայմանաւորուած է ծինական նենգափոխումով: Այս պարագային երիկամները կը դժուարանան ներծծելու Սիսթին կոչուող միացութիւնը, որ աւելի բարձր մակարդակներու պարագային կը յայտնուի մէզին մէջ եւ կը պատճառէ քարերու ձեւաւորում:

###### Սթրուվիթի (struvite) քարեր
Վարակները, յատկապէս միզուղիներու մէջ տեղի ունեցողները, կրնան յառաջացնել այս տեսակի քարերը:

###### Միզաթթուային քարեր
Մեծ քանակութեամբ կենդանական սպիտակուցներ ուտելը կրնայ պատճառ դառնալ մէզի մէջ միզաթթուի կուտակման: Այդ մէկը ի վերջոյ կրնայ յառաջացնել քար` կրածինով կամ առանց կրածինի: Վտանգի գործօններէն են յօդատապը, շաքարախտը եւ երկարատեւ փորհարութիւնը:

### Երիկամային քարերու ախտորոշում
Ինչպէ՞ս  բժիշկը կը գիտնայ, որ  երիկամին մէջ քար կայ.

Կը պահանջէ՝

###### Արեան քննութիւններ
Ասոնք կրնան ցոյց տալ, եթէ արեան մէջ չափազանց կրածին կամ միզաթթու կայ, ինչպէս նաեւ երիկամներուն առողջութեան մասին շատ բան կրնան ըսել:

###### Մէզի քննութիւն
Բժիշկը կրնայ յանձնարարել հաւաքել մէկ կամ երկու 24-ժամեայ նմոյշ: Այդ ցոյց կու տայ, եթէ մէզին մէջ չափազանց են քար յառաջացնող հանքանիւթերը, կամ եթէ քանակութեամբ բաւարար չեն այլ միացութիւններ, որոնք կրնան կասեցնել քարերու յառաջացումը:

###### Պատկերային քննութիւններ
Բժիշկները ասոնք կ'օգտագործեն ստուգելու միզուղիներուն մէջ քարերու առկայութիւնը: Կարելի է պահանջուի որովայնի շողանկար կամ (CT) պատճէնահանում, որ կը միաւորէ շարք մը շողանկարներ՝ մարմինի պատկերը կազմելու համար: Շողանկարը կրնայ բացայայտել մեծ քարերը, սակայն CT-ն կ'օգնէ բժիշկներուն գտնելու փոքրերը:

###### Դուրս եկած քարերու քննութիւն ու վերլուծում
Բժիշկը կը պատուիրէ միզել կոնաձեւ քամիչի (strainer) մը մէջ, որպէսզի հոն կախուի որեւէ մէկ տեսակի քար, որ կրնայ գտնուիլ մէզին մէջ: Ան կ'ուղարկէ զանոնք տարրալուծարան` տեսնելու, թէ ինչէ կազմուած են այդ քարերը: Այս կրնայ ցոյց տալ, թէ ի՛նչն է, որ կը յառաջացնէ քարեր եւ ինչպէս պէտք է վարուիլ անոնց հետ:

Յղի կիներ պէտք է առաջին եռամսեակին անդրաձայնային (Ultrasound) քննութիւն կատարեն,- եւ ոչ թէ CT պատճէնահանում,- որովհետեւ երեխաները տակաւին զգայուն կ'ըլլան ճառագայթային վնասուածքի: Թեթեւ չափաբաժիններով CT պատճէնահանումը նուազ վտանգաւոր է յղութեան երկրորդ եւ երրորդ եռամսեակին:

### Երիկամային քարերու բուժում
Երիկամներու ոչ բոլոր քարերը բուժում կը պահանջեն: Եթէ քարը փոքր է, կարելի է ազատիլ անկէ, միզելուատեն: Քարի անցումը արագցնելու համար կարելի է.

***Ջուր խմել*** 

Օրական ութէն տասը գաւաթ ջուրը կրնայ կանխել ձեր մէզին մէջ հանքանիւթերու կուտակումը:

***Օգտագործել առանց դեղագիրի ցաւազրկիչներ*** 

Իպուփրոֆէնը կամ նափրոքսէնը կրնան թեթեւցնել անհանգստութիւնը: 

***Դեղագիր ստանալ***

Բժիշկը կրնայ ալֆա ընկալիչները արգելափակող դեղեր տալ: Ասոնք կը հանգստացնեն մկանները միզածորանին (ureter)` այն խողովակին, որ մէզը երիկամներէն միզապարկ կը տեղափոխէ, այնպէս քարը կը փոխանցուի աւելի արագ եւ աւելի քիչ ցաւով:

Եթէ քարը աւելի մեծ է կամ  կարելի չէ անցընել զայն, կրնաք անտանելի ցաւ ունենալ: Այս պարագային բժիշկը կրնայ կոտրել քարը քանի մը ձեւով, որպէսզի մարմինը ի վերջոյ ազատի անկէ բաժին առ բաժին: Այդ ձեւերէն են.

*Extracorporeal shock wave lithotripsy (ESWL)*

Այս մէկը Միացեալ Նահանգներու մէջ երիկամներու քարերու ամենատարածուած ընթացակարգն (procedure) է, ուր կ'օգտագործուին հարուածային ալիքներ, որոնք կրնան փշրել քարը եւ վերածել զայն փոքր կտորներու: Այնուհետեւ աւելի փոքր կտորները կրնան աւելի դիւրութեամբ դուրս գալ մէզին մէջ:

Բուժումը կը տեւէ մօտ մէկ ժամ, եւ սովորաբար մօտ մէկ ժամ ետք կարելի է տուն երթալ: Այս ձեւը չի ներառեր որեւէ վիրահատական ընթացակարգ, բայց թերեւս թեթեւ ցաւ պատճառէ:

*Միզածորանային դիտարկում (Ureteroscopy)*

Այս ընթացակարգը կը բուժէ երիկամներու եւ միզածորաններու մէջ գտնուող քարերը: Բժիշկը բարակ, ճկուն ներադիտակ մը կ'օգտագործէ քարերը գտնելու եւ հեռացնելու համար: Ան մաշկին վրայ որեւէ բացուածք չ'ըներ, բայց ընդհանուր անզգայացման կ'ենթարկէ այս ընթացակարգին ատեն:

Բժիշկը ներադիտակը միզապարկի եւ միզածորանի միջոցաւ կը հասցնէ երիկամ: Փոքր կողով մը կ'օգտագործուի պզտիկ քարերը հեռացնելու համար: Եթէ քարերը աւելի մեծ ըլլան, բժիշկը լէյզըր կ'արձակէ ներադիտակի միջոցով` զանոնք կոտրելու համար: Մարդոց մեծ մասը նոյն օրը տուն կ'երթայ:

*Մաշկի միջոցով քարազերծում (Percutaneous nephrolithotomy)* 

Այլ միջոց մըն է, որմով բժիշկներ կրնան ազատել երիկամի քարերէն,մէջքի եւ երիկամի միջեւ փոքր բացուածք մը ընելով` քարը հեռացնելու համար: Այս գործընթացը կատարելէ ետք, հաւանաբար քանի մը օր հիւանդանոց մնայ հիւանդը:

##### Երիկամային քարերու բարդութիւններ
Բարդութիւնները կրնան յայտնուիլ երիկամներու մեծ քարի բուժումէն  կամ քարերը առանց բուժումի ձգելէն ետք: Անոնցմէ են.

* Փակ միզածորանը,
* Միզածորանի վնասուածքը,
* Արիւնահոսութիւնը` վիրահատութեան ատեն,
* Ցաւը,
* Միզուղիներու վարակը,
* Սեփսիսը (վարակ, որ կը տարածուի ամբողջ մարմնին մէջ եւ կրնայ մահացու ըլլալ):

### Երիկամներու քարերու կանխարգիլում
Երիկամի մէջ անգամ մը քար ունենալը աւելի հաւանական կը դարձնէ զայն անգամ մը եւս ունենալը: Մարդոց մօտ կէսը, որ ունեցած է երիկամի քար, երկրորդը կ'ունենայ յաջորդող 7 տարուան ընթացքին, եթէ չփորձէ կանխել զայն: Որպէսզի այդ մէկը տեղի չունենայ, կարելի է.

**Բաւարարաչափ ջուր խմել**

Պէտք է ամէն օր առնուազն ութ գաւաթ ջուր խմել: Այդ հեղուկին մէկ մասը կրնայ ըլլալ նարինջի կամ կիտրոնի հիւթ:

Պակսեցնել նատրիոմի եւ աղի սննդեղէններու օգտագործումը.- Նատրիոմի բարձր մակարդակները կրնան բարձրացնել մէզին մէջ կրածինի մակարդակը: Այդ մէկը կրնայ քարեր յառաջացնել: 

**Խմել եւ ուտել բաւականաչափ կրածին** 

Այս կանխարգելիչ քայլը կրնայ քիչ մը շփոթ ստեղծել, որովհետեւ բժիշկներ կ'ըսեն, որ մէզին մէջ կրածինի բարձր մակարդակը (շատ նատրիոմի պատճառով) կրնայ քար յառաջացնել: Սակայն բաւականաչափ կրածին չստանալը կրնայ բարձրացնել մէզին մէջ օքզալաթի մակարդակը: Վերջինս կը գտնէք խաւարծիլի, շոմինի, ճակնդեղի, չիփսերու եւ տապկուած գետնախնձորին մէջ. իսկ օքզալաթները երիկամներու մէջ քարեր կրնան յառաջացնել: Աւելի լաւ է կրածինը ստանալ սնունդէ ու ըմպելիքներէ, եւ ոչ թէ յաւելումներէ (supplements):

**Խուսափիլ որոշ մթերքներէ եւ զովացուցիչ ըմպելիքներէ** 

Եթէ երիկամներու առնուազն մէկ քար, լաւ կ'ըլլայ, որ սահմանափակուի կենդանական սպիտակուցը, զոր ամէն օր կ'ուտուի` կտորով մը, որ մօտաւորապէս խաղաքարտի չափով է: Որոշ մթերքներ, ինչպիսիք են հաւկիթը, շոմինը, ճակնդեղը, տուրմը եւ ընկոյզը, ինչպէս նաեւ քոլաները կրնան երիկամներու քարեր յառաջացնել:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով