Գրիգոր Աղաթոն

**Գրիգոր Աղաթոն**

(), հանրային գործիչ, ազգային երեսփոխան, «Հայոց Բարեգործական Ընկերութեան» հիմնադիրներէն մին։

Ծնած է Պոլիս (Խասգիւղի մէջ)։ Յաճախած է Կ․ Պոլսոյ Ներսէսեան վարժարանը։ Ներսէսեան վարժարանի փայլուն ժամանակին՝ Գրիգոր ուսանած է Հայերէն, թրքերէն, իտալերէն ու ֆրանսերէն լեզուներ։ Ան հմուտ եղած է նաեւ թուաբանութեան եւ այլ գիտութիւններու մէջ, հակում ունեցած՝ յատկապէս երկրագործութեան եւ թուաբանութեան հանդէպ։ 1840–ին գացած է Փարիզ հետեւելու երկրագործութեան բարձրագոյն ուսման։ 1843–ին կը մտնէ համալսարան ու մեծ յաջողութեամբ կ'աւարտէ համալսարանը։

1848-էն Կ. Պոլսոյ մէջ զբաղած է մանկավարժութեամբ, եղած՝ Ներսէսեան վարժարանի հոգաբարձու, ազգային երեսփոխան, «Հայոց Բարեգործական Ընկերութեան» (1860 Սեպտեմբեր) հիմնադիրներէն։

Մասնակցած է արեւմտահայերու Ազգային սահմանադրութեան (1860) մշակման, ղեկավարած՝ Թուրքիոյ փոստահեռագրական վարչութիւնը, 1867-ին նշանակուած՝ հասարակական շինութիւններու նախարար։

Հեղինակ է երկրագործութեան եւ տնտեսագիտութեան վերաբերող աշխատութիւններու։ Եղած է Ֆրանսայի «Պարտիզպանութեան Կայսերական Ընկերութեան» (1853) եւ Թուրինի (Իտալիա) երկրագործական ակադեմիաներու թղթակից (1859) անդամ։

Վախճանած է Փարիզի մէջ՝ 27 Ապրիլ 1867-ին։

## Ասպարէզ
Եւրոպական երկիրներու մէջ ձեռք բերած գիտելիքներն ու փորձառութիւնը Կայսրութեան մէջ կիրառելու փափաքով, Աղաթոն Էֆենտի 1847-ին վերադարձաւ Կոստանդնուպոլիս։ 18-րդ դարու վերջաւորութենէն թափ առած բարենորոգումները եւ 1839-ին սկսած Թանզիմաթը յառաջ մղեցին երկրագործական ու գիւղատնտեսական գործունէութիւնները։ 1847-ի սկիզբը, Այա Մամայի ագարակին շրջակայ հողատարածքներու մէկ մասի յաւելումով, հիմնուեցաւ վարժարան մը։ Աղաթոն Էֆենտի սկսաւ աշխատիլ «Գիւղատնտեսական Վարժարան» (Ziraat Talimhânesi) անունով բացուած այս դպրոցին մէջ՝ որպէս ամերիկացի մասնագէտ Տէյվիսի թարգմանիչ։ Յետագային, Մուսթաֆա Ռէշիտ Փաշայի յանձնարարականով, ան նշանակուեցաւ դասախօս եւ 4000 ղուրուշ ամսականով սկսաւ գործել որպէս վարժարանի միակ ուսուցիչը։ 1848-ի գարնան, ան ուսումնական գործընթացը սկսաւ 14 աշակերտներով (9 մահմետական եւ 5 ոչ-մահմետական), որոնց թիւը յետագային հասաւ 50-ի։ Ուսուցչութեան տարիներուն ան պատրաստեց ֆրանսերէն դասագիրք մը գիւղատնտեսական գործունէութեանց մասին՝ ջանալով լրացնել Կայսրութեան մէջ այս ոլորտի բացը։ Բացի այդ, Գէորգ Իսթիմարաճեանի հետ համատեղ հրատարակեց աշխատութիւն մը շերամապահութեան մասին։ 1850-ի ժողովէ մը ետք, վարժարանի տնօրինութիւնը փոխանցուեցաւ Հանրօգուտ Շինութեանց Նախարարութեան (Umûr-ı Nâfia Nezâreti)։ Դպրոցի անբարենպաստ պայմաններու շուրջ վէճերէն, ինչպէս նաեւ այն պնդումներէն ետք, թէ հաստատութիւնը որոշ հայերու բարձր աշխատավարձ վճարելէ բացի ուրիշ գործի չի ծառայեր, Գրիգոր Աղաթոն Էֆենտի հրաժարեցաւ իր պաշտօնէն, իսկ 1851-ի աշնան վարժարանը փակուեցաւ։
Պատկեր:Krikor Aghaton column.jpg|**Գրիգոր Աղաթոնի ձօնուած սիւնը**
1852-էն սկսեալ, ան Կոստանդնուպոլսոյ մէջ լոյս տեսնող *Journal de Constantinople* թերթին մէջ ֆրանսերէնով գիւղատնտեսական յօդուածներ գրեց։ Սկսաւ աշխատակցիլ նաեւ Ֆրանսայի զանազան պարբերականներու՝ գրելով գիւղատնտեսութեան եւ առեւտուրի մասին։ Խմբագրեց քաղաքական եւ բանասիրական շաբաթաթերթ «Հայաստան»-ը։ Ան նաեւ հեղինակեց «Գիւղատնտեսական Տնտեսութիւնը Թուրքիոյ մէջ» (Economie Agricole en Turquie) գիրքը, որ սակայն չհրատարակուեցաւ։ Այս շրջանին ան ստանձնեց հայ համայնքի նշանաւոր դէմքերէն՝ Չեզայիրլեան ընտանիքի մասնաւոր գործերու տնօրինումը։ Քանի մը տարի նուիրուեցաւ ակադեմական ուսումնասիրութիւններու եւ անձնական գործերու՝ զօրացնելով իր դիրքը հայ համայնքին մէջ եւ կապերը օսմանեան վարչակազմին հետ։ 1856-ին մուտք գործեց վարչական համակարգ՝ որպէս Առեւտրական Ատեանի անդամ։ 1857-ի Հոկտեմբերին ընտրուեցաւ Հաղորդակցութեանց Խորհուրդի (Meclis-i Ma'âbir) անդամ, որ պատասխանատու էր կայսրութեան տարածքին ճանապարհներու, կամուրջներու, ջրանցքներու եւ շէնքերու շինութեան համար։ 5 Յուլիս 1858-ին, գիւղատնտեսութեան ոլորտի իր հարուստ գիտելիքներուն շնորհիւ, Բարձրագոյն Դուռի կողմէ ուղարկուեցաւ Սարտինիոյ թագաւորութեան մայրաքաղաք Թորինօ՝ ներկայացնելու Կայսրութիւնը հոն կազմակերպուած տօնավաճառին։ 1860-ին, աստիճանի բարձրացումով, ընտրուեցաւ Պետական Գանձարանի Խորհուրդի (Meclis-i Âli Hazâin) անդամ՝ Մուտերճիմ Մահմետ Րիւշտի Փաշայի նախագահութեամբ։

Գանձարանի Խորհուրդի պաշտօնավարութեան ընթացքին ան գործեց երկու տօնավաճառներու յանձնախումբերուն մէջ։ 1862-ի Մայիս-Նոյեմբեր ամիսներուն կազմակերպուած Լոնտոնի Տօնավաճառին համար Գրիգոր Աղաթոն Էֆենտի նշանակուեցաւ գնումներու յանձնախումբի նախագահ. ան ապահովեց օսմանեան արտադրանքի (հանքանիւթեր, քարեր, երաժշտական գործիքներ, հագուստեղէն եւ կահոյք) ցուցադրութիւնը 25 տարբեր տաղաւարներու մէջ։ Անոր ջանքերով այդ արտադրանքները արժանացան 83 մետալի եւ 44 պատուոյ գիրի։ Ցուցահանդէսներու կազմակերպման գործին մէջ ունեցած յաջողութեան շնորհիւ, ան ընտրուեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ բացուած առաջին տեղական ցուցահանդէսի կազմակերպիչ յանձնախումբի անդամ։ 1863-ին, Սուլթան Ապտիւլազիզի հրամանով Սուլթանահմէտ հրապարակին վրայ բացուած Օսմանեան Ընդհանուր Ցուցահանդէսը (Sergi-i Umûmî-i Osmânî) մեծ ընդունելութիւն գտաւ ժողովուրդին կողմէ։ Իր մատուցած ծառայութիւններուն համար, Մեծ Եպարքոս Քեչեճիզատէ Ֆուատ Փաշայի կողմէ 1862-ի Յուլիսին նշանակուեցաւ Պարտքերու Վճարման Վարչութեան անդամ, իսկ մէկ տարի ետք՝ Հաշուեքննիչ Ատեանի (Divân-ı Muhâsebat) անդամ։

Գանձարանի պաշտօններէն ետք, Աղաթոն Էֆենտի 1864-ին նշանակուեցաւ Հեռագրատան տնօրէն։ Ան այս պաշտօնին նշանակուած հինգերորդ ոչ-մահմետական պաշտօնեան էր եւ երկրորդը՝ պաշտօնավարման տեւողութեամբ։ 1865-ի Ապրիլին մասնակցեցաւ Ֆրանսայի մէջ կայացած հեռագրական համագումարին, որուն արդիւնքով Օսմանեան Կայսրութիւնը անդամակցեցաւ Հեռահաղորդակցութեան Միջազգային Միութեան։ Փարիզէն վերադառնալով, ան նշանակուեցաւ Փոստի եւ Հեռագրատան նախարարի պաշտօնակատար՝ դառնալով այս պաշտօնը ստանձնած առաջին քրիստոնեայ բարձրաստիճան պաշտօնեան։ 1867-ին երկրորդ անգամ մեկնեցաւ Փարիզ՝ Միջազգային Փոստ-Հեռագրական համագումարին մասնակցելու համար, ուր իր աշխատանքին համար Նափոլէոն Գ.-ի կողմէ արժանացաւ Պատուոյ Լեգէոնի (Légion d'honneur) շքանշանին։ Սուլթան Ապտիւլազիզը եւս զայն պարգեւատրեց 5000 ղուրուշով։ Փարիզ գտնուած միջոցին, 10 Մարտ 1868-ին, Մեծ Եպարքոս Մահմետ Էմին Ալի Փաշայի կողմէ ան նշանակուեցաւ Հանրօգուտ Շինութեանց Նախարար (Umûr-ı Nâfia Nâzırı)։ Այս նշանակումով Գրիգոր Աղաթոն դարձաւ առաջին ոչ-մահմետական պաշտօնեան, որ ստանձնեց նախարարական պաշտօն։ Սակայն, առողջական վատ վիճակին պատճառով, ան չկրցաւ փաստացիօրէն կատարել իր պարտականութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտեւրեան, 1938 Պուքրէշ, էջ 89։

Ստորոգութիւն:4 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ երեսփոխաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հանրային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ