open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայ Ժողովրդային Երաժշտութիւնը 9-13-րդ դարերուն

**Հայ Ժողովրդային Երաժշտութիւնը**, 9-13-րդ դարերուն հայ ժողովրդային երաժշտութիւնը մեծ վերելք ապրած է. զարգացած է քաղաքային երաժշտութիւնը եւ աւելի բարցաւաճած է գեղջկական արուեստը, որ դարերու ընթացքին պահպանած էր իր ինքնատիպ բնոյթը:

Պատմական այդ շրջանին երգերու ամէնէն տարածուած տեսակներն էին դիւցազներգական-պատմականը, քնարականը, ծիսականը, իսկ աշխատանքային երգերէն՝ հորովելները: Միջնադարեան Հայաստանի երաժշտական արուեստի ամենակատարեալ օրինակներէն է «Մոկաց Միրզա»-ն: Երգը կը պատմէ, թէ ինչպէս սելճուքները, չկարենալով  յաղթել Մոկաց Միրզային, խաբէութեամբ կը թունաւորեն զինք:

9-10-րդ դարերէն սկսեալ ժողովրդային երաժշտութեան ազդեցութեան ծաղկման շրջան ապրած քաղաքային երաժշտութեան զարգացման ընթացքին ստեղծուած են տաղերը՝ քնարական կամ ողբերգական բնոյթի երգերը: Ի տարբերութիւն գեղջական երգերուն՝ քաղաքային տաղերը ունէին բարդ կառուցուածք եւ ձայնազարդելով հարուստ մեղեդի: միջնադարուն գեղարուեստական մեծ արժէք ներկայացնող տաղերէն է «Հաւիկ»-ը:

Միջնադարու ժողովրդային երաժշտութիւնը կարեւոր դեր կատարած է նաեւ գուսանական արուեստի եւ հոգեւոր երաժտութեան զարգացման մէջ:

## Աղբիւրներ

* Նարդուհի Էքիզեան-Մարքոսեան Պէյրութ-2017։

Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն
Հայ իրականութիւնը 1900-1920-ական տարիներուն

**Հայ իրականութիւնը 1900-1920-ական տարիներուն **, 1900 թուականէն մինչեւ 1915 ու 1920 թուականը, հայ ժողովուրդի գոյութեան պայմանները կ՛ունենան պատմական վերիվայրումներ։

* Նախ՝ կը շարունակուին հալածանքները եւ ինքնապաշտպանական պայքարը։ Արեւմտահայութեան վրայ, մինչեւ 1908 թուականը, համիտեան վարչակարգը ծանր կը ճնշէ՝ աւելի քան երբեք։ Գրական գործեր կը ստեղծուին առաւելաբար արտասահման գտնուող տարագիր գրագէտներու կողմէ, որոնք կ՛արտայայտեն նոր ձգտումներ, կը ծնին նոր գարակնութիւն։

Արեւելահայութեան մօտ, ճնշումն ու պայքարը կ՛առնեն այլ ձեւեր, երբեմն՝ նոյնպէս տագնապալի։ Բայց ցարական վարչակարգի լարած բոլոր թակարդներէն՝ հայութիւնը դուրս կու գայ յաղթական։ Իբր հետեւանք՝ ազգային գիտակցութիւնը ու ուժը կը ծաւալին։

Այս տարիներու մշակութային կեանքը, հայութեան զոյգ թեւերուն մօտ, կը ներկայանայ ընդհանրապէս զուգահեռ ընթացքով։ Միշտ կապուած հայ իրականութեան, անիկա ընդհանրապէս կը ձգտի անդին անցնիլ «մեր կեանքը» արտայայտելու, անոր՝ անմիջականօրէն ծառայելու պարզ առաջդրանքէն։ Կը փորձէ զարգացնել մշակոյթի նոր ըմբռնեում. ստեղծոլ գրական ու գեղարուեստական նոր արտայայտամիջոցներ։

Դարու երկրորդ տասմնամեակը կը նշուի ճակատագրական դէպքերով։ Թուրքիոյ մէջ, իրարու կը հետեւին Օսմանեան Սահմանադրութիւնը, իր բերած կարճատեւ ազատութեան շրջանով, ապա յուսախաբութիւնը եւ ի վերջոյ համաշխարհային պատերազմի ճգնաժամը, տեղահանութիւնն ու հայութեան մեծ մասի ոչոնչացումը՝ ցեղասպանական «լուծումով»։

Արեւելահայութիւնը, նոր սեղմումներէ եւ ոստիկանական հալածանքներէ ետք, կ՛ենթարկուի սիրաշահումի քաղաքականութեան մը, կը տեսնէ Արեւմտեան Հայաստանի մեծ մասի գրաւումը, ապա լքումն ու նահանջը, մինչեւ վերջին ժամու յաղթանակը Սարտարապատի մէջ . յետոյ՝ ազգային անկախութիւնը՝ յոյսերու աղբիւր, բայց նոյնպէս՝ կարճատեւ։

* Երկրորդ՝ այս տասնամեակի մշակութային կեանքի նախ շատ խոստմնալի է։ Պոլիսէն մինչեւ վերածնող Արեւմտահայաստանի գաւառական կեդրոնները, Թիֆլիսէն ու Պաքուէն մինչեւ Կովկասեան Հայաստանի գաւառները, մշակոյթ ու գեղրաուեստներ նոր թափ կը ստանան։ Մամուլ եւ կրթական հաստատութիւններ կը հիմնուին, կ՛ընդլայնին։ Գրարական նոր գործեր կը ծնին, թատրոնը թափ կ՛առնէ։

Բայց քանի մը տարի անց՝ պատերազմը պիտի կասեցնէ այդ կենսունակութիւնը։ Անիկա շուտով, ու հայութեան երկու մայր հատուածներուն համար՝ յաջորդաբար, առաջին գիծի վրայ պիտի բերէ վերապրումի խնդիրներ. պիտի դառնայ իսկական գոյամարտ։

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 127:

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Քաղաքական իրադարձութիւններ
Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի

280px|մինի|Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ խորհրդանիշ
մինի
ձախից|մինի
մինի|Քալիֆորնիա  2001
[ձախից|մինի|[Զմմառ, Լիբանան]]
[մինի|[Կիւմրի, Հայաստան|Գիւմրի, Հայաստան 2015]]
[մինի|[Հալէպ Սուրիա|Հալէպ, Սուրիա]]
**Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի**, հաստատուած 12-րդ դարու վերջաւորութեան, պաշտօնապէս գործած 1742, առաջին Պատրիարք Աբրահամ Արծիւեան։

## Պատմական

Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին կը պատկանի Արեւելեան Կաթողիկէ Եկեղեցիներուն, այսպիսով կ'ենթարկուի Հռոմի Պապի առաջնորդութեան։ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ հիմնադրումի գաղափարը յառաջացած է 12-րդ դարու վերջաւորութեան, Կիլիկեան Հայաստանի տարածքով դէպի Սուրբ Հող ճամբորդող խաչակիրներու, եւ տեղի հոգեւորականութեան միջեւ կապերու հաստատումէն։ Ներկայիս՝ Կաթողիկոս Ներսէս Պետրոս ԺԹ.Թարմունի, Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Հայրապետն է։

Պաշտօնապէս Եկեղեցին սկիզբ առած է, իբրեւ ինքնավար հոգեւորական հանրութիւն 1742 թուականին, երբ Հռոմի Պապ Պենետիկտոս XIV Աբրահամ Արծիւեանը կը նշանակէ Կիլիկեան Հայաստանի Պատրիարք, որ կը դառնայ Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ առաջին Պատրիարքը։

## Թեմեր

Հայ Կաթողիկէ եկեղեցին ունի զանազան թեմեր՝ Լատին Ամերիկա, Պոյնէս Այրէս, Հայաստան եւ Արեւելեան Եւրոպա, Միացեալ Նահանգներ եւ Քանատա, Եգիպտոս, Ֆրանսա, Յունաստան, Իրաք, Իրան, Երուսաղէմ եւ Յորդանան, Լիբանան, Սուրիոյ մէջ՝ Հալէպ, Դամասկոս, Գամիշլի, Քեսապ, Թուրքիոյ մէջ՝ Պոլիս։ Եկեղեցիներ կան՝ Աւստրլիոյ, Լեհաստանի, Ռումանիոյ, Շուէտի, Ուքրանիոյ մէջ։

## Միաբանութիւններ

* Զմմառու Պատրիարքական Միաբանութիւն
* Մխիթարեան Հայրերու Միաբանութիւն
* Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրերու Միաբանութիւն

## Հաստատութիւններ

Հայ Կաթողիկէ եկեղեցին ունի դպրոցներ, որբանոցներ, դարմանատուներ, երիտասարդական միութիւններ, տիկնանց յանձնախումբեր, մշակութային յանձնախումբեր, երգչախումբեր։

## Տես նաեւ
*Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Կաթողիկոսներու ցանկ

## Աղբիւրներ
* Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի 

Ստորոգութիւն:Հայ կաթոլիկ եկեղեցի
Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Կաթողիկոսներու ցանկ

Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Կաթողիկոսներու ցանկ․

* Աբրահամ Պետրոս Ա. Արծիւեան - Abraham Petros I Ardzivian (1737–1749) 
* Յակոբ Պետրոս Բ. Յովսէփեան - Hagop Petros II Hovsepian (1749–1753) 
* Միքայէլ Պետրոս Գ. Գասպարեան - Michael Petros III Kasparian (1753–1780)
* Բարսեղ Պետրոս Դ. Աւգատեան - Parsegh Petros IV Avkadian (1780–1788) 
* Գրիգոր Պետրոս Ե. Քիւբելեան - Gregory Petros V Kupelian (1788–1812)
* Գրիգոր Պետրոս Զ. Ճերանեան - Gregory Petros VI Djeranian (1815–1841) 
* Յակոբ Պետրոս Է. Հոլասեան - Jacob Petros VII Holassian (1841–1843) 
* Գրիգոր Պետրոս Ը. Տէր Աստուածատուրեան - Gregory Petros VIII Derasdvazadourian (1844–1866) 
* Անտոն Պետրոս Թ. Հասունեան - Anthony Petros IX Hassun (1866–1881) 
* Ստեփանոս Պետրոս Ժ. Ազարեան - Stephen Petros X Azarian (1881–1899) 
* Պօղոս Պետրոս ԺԱ․ Էմմանուէլեան - Paul Petros XI Emmanuelian (1899–1904) 
* Պօղոս Պետրոս ԺԲ. Սապպաղեան - Paul Petros XII Sabbaghian (1904–1910)
* Պօղոս Պետրոս ԺԳ. Թէրզեան - Paul Petros XIII Terzian (1910–1931) 
* Աւետիս Պետրոս ԺԴ. Արփիարեան - Avedis Petros XIV Arpiarian (1931–1937) 
* Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան - Gregory Petros XV Agagianian (1937–1962) 
* Իգնատիոս Պետրոս ԺԶ․ Պաթանեան - Ignatius Petros XVI Batanian (1962–1976)
* Հմայեակ Պետրոս ԺԷ. Կէտիկեան - Hemaiag Petros XVII Ghedighian (1976–1982)
* Յովաննէս Պետրոս ԺԸ. Գասպարեան - John Petros XVIII Kasparian (1982–1999)
* Ներսէս Պետրոս ԺԹ. Թարմունի - Nerses Petros XIX Tarmouni (1999–2015)
* Գրիգոր Պետրոս Ի. Կապրոյեան - Krikor Bedros XX Gabroyan (2015- )

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Հայ Ժողովրդական Երաժշտութիւն

350px|մինի|աջից|'''Կոմիտասը հայ գեղճկական երաժշտութեան հանճարներէն է'''
**Ժողովրդական երաժշտութիւն**, հայկական երաժշտական արուեստի այն շերտն է, որ պահպանած է անոր վաղ դրսեւորումները, տիպային առանձնահատկութիւնները եւ մտածողութեան հիմնական կերպը։ Բուն հայկական ժողովրդական երաժշտութիւնը սերունդէ սերունդ փոխանցուած է բացառապէս բանաւոր հաղորդմամբ եւ դարձած ազգային երգարուեստիի տարատեսակներու ու ճիւղերու ոճական հիմքն ու սնուցող աղբիւրը։ Ընդհանուր կերտուածքով միաձայնային (մոնոդիկ) է. բաղկացած է երգային (մեներգ, զուգերգ, խմբերգ), նուագարանային (մենակատարում եւ անսամբլ) եւ նուագերգային տեսակներէն։ Տարածուած են նաեւ մենապար ու խմբապար ուղեկցող երգեցողութեան ու նուագի տարատեսակներ, ուր իշխողը երգեցողութիւնն է։ Երկրի քաղաքական ու տնտեսական կեանքի փոփոխութիւններով պայմանաւորուած՝ ժողովրդական երաժշտութիւնը հարստացած է առանձին ճիւղերով (գեղջկական երգ, գուսանաաշուղային արփ, քաղաքային երգ), որոնք երեւան եկած են այս կամ այն ժամանակաշրջանին՝ իբրեւ տարբեր խաւերու գեղարուեստական մտածողութեան արտահայտութիւն։ Վաղ շրջանի մասնագիտական երաժշտութեան ճիւղերը (տաղ, հոգեւոր երգ, մուղամաթ), սերելով գեղջկական երաժշտութենէն, հաստատուն տեղ գտած են ժողովրդական երաժշտութեան մէջ, ձեռք բերած մասնագիտական արուեստի վառ անհատականացուած գիծեր։ Հայկական ժողովրդական երգերու բանաստեղծ, շարք մը բնագրեր ամփոփուած են միջնադարեան ձեռագիր տաղարաններու մէջ եւ երբեմն կը կրեն խազագրութեան հետքեր։ Բնագիրներու կանոնաւոր հաւաքումը սկզբնաւորուած է 19-րդ դարու 2-րդ կեսէն (Ղեւոնդ Ալիշան, Ռափայէլ Պատկանեան, Միքայէլ Միաևսարեանց, Գարեգին Սրուանձտեան, Գեւորգ Շերենց, Գարեգին Յովսեփեան, Երուանդ Լալաեան, Ալեքսանտր Մխիթարեան, Կոմիտաս, Մանուկ Աբեղեան եւ ուրիշներ)։ 19-րդ դարու 2-րդ կեսէն տարածուած են հայկական նոթագրութեամբ ժողովրդական երգերու ձեռագիր երգարաններ։ Եղանակներու կանոնաւոր հաւաքումն ու գրառումը սկիզբ առած են 1870-ական թուականներէն (Սահակ Ամատունի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, Նիկողայոս Տիգրանեան, Կոմիտաս, Արշակ Բրուտեան, Ստեփան Դեմուրեան, Յակոբ Յարութիւնեան, Սպիրիդոն Մելիքեան, Միհրան Թումաճան, Արամ Քոչարեան եւ ուրիշներ) նախ կատարողէն, իսկ 1913 թուականէն՝ նաեւ ձայնագրող սարքերով։ Այս բնագաւառին մէջ ամենամեծ երախտաւորը Կոմիտասն է. Ան հայ գեղջկական երաժշտութիւնը ներկայացուած է իր բազմատեսակութեամբ ու գաղափարագեղարուեստական ողջ խորութեամբ։ Հաւաքուած երգերը (տպագրուած է 2 հազարէն աւելի նմուշ) թէեւ տարբեր ժամանակներու ու ազգագրական շրջաններու արգասիք են, սակայն կը ներկայացնեն հայ գեղջկական երգի ոճական ամբողջականութիւնը։

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն
Թուրոն

**Թուրոն** ար․ *Տուրոն* (), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Գրանդա պրովինցիայի մեջ, ինչնալ իր կարգին կը մտնէ Անդալուսիա ինքնավար համայնքի մեջ։ Համայնքը կը մտնէ Ալպուխարա–Գրանադինա շրջանի կազմի մէջ։ Տարածքը՝ *55 կմ*²։ Բնակչութիւնը՝ 297 (2010 թուականին)։ Հեռավորութիւնը պրովինցիայի վարչական կեդրոնէն՝ *148 կմ*։ Տուրոնը եւս յայտնի սպանական քաղցրութիւն է, ինչին գլխաւոր բաղադրիչներն են նուգան, նուշը եւ տուրմը։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Տուրուբերանի Այր Մարդոց Տարազներ

**Տուրուբերանի Այր մարդոց տարազները,** Կը նմանին միւս գաւառներու տարազներուն:

Ճերմակեղէնը կարելու համար կտորը կը բերէին Բագէշէն: Վերնազգեստը կը կոչուէր անթարի: Կարճ սալթան՝ վերնազգեստը, երիտասարդներու տօնական հագուստի կարեւոր մասերէն էր: Կտորը մահուտ էր կամ թաւիշ եւ ասեղնագործուած էր ոսկեթելով:

Տուրուբերանի մէջ, պատանիներու մազերը խուզած ատեն, ճակատի կեդրոնը կը ձգէին փունջ մը՝ պուպուշիկը: Ականջներուն վրայ կը ձգէին մէկական փունջ՝ գուլակները, իսկ գլխու գագաթին՝ չորրորդ փունջ մը բրչամը: Ճակատի *պուպուշիկ*ը որոշ գաւառներու մէջ կ'անուանէին *Քեաքիւլ - քանքիլ*:

## Աղբիւր

* «Պատկերագիրք Հայակական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 28։
Տուֆ

[մինի|200px|Եռակցած տուֆ՝ [Նիւ Մեքսիքօ։]]

**Տուֆ** (իտալերէն՝ *tufo*), ժայռի տեսակ՝ բաղկացած հրաբխային ժայթքման ընթացքին դուրս մղուած հրաբխային մոխիրէ, որ ժամանակի ընթացքին քարացած է։

Տուֆը կազմուած է հրաբխային ապակիի, պեմզայի (չեչաքար) բեկորներէ։ Կը հանդիպինք նաեւ տուֆերու, որոնք բաղկացած են ամբողջական բիւրեղներէ կամ անոնց բեկորներէն։

## Տեսակներ
Տուֆերը կարելի է ստորաբաժնել ըստ բեկորներու կազմի, բնոյթի եւ չափերու։ Ըստ քիմիական կազմութեան տուֆերը կ՛ըլլան՝ լիպարիտային, դացիտային, անդեզիտային, բազալտային։ Գոյնը տարբեր է՝ մանիշակագոյն-վարդագոյն (Արթիկի տուֆ), դեղին եւ նարնջագոյն (Անիի տուֆ), սեւ (Երեւանի, Գիւմրիի տուֆ) եւ այլն։

Ըստ բեկորներու կազմի կը տարբերին՝ ապարաբեկորային, բիւրեղաբեկորային, ապարաբիւրեղաբեկորային, ապակեբիւրեղային եւ այլ տուֆեր։ Հայկական հրաբխային տուֆը կը բնորոշուի անկանոն բեկորազանգուածով։

Ըստ բեկորներու ջերմազօդման աստիճանի տուֆերը կ՛ըլլան թոյլ թրծուած (մոխրանման), ջերմազօդուած (իգնիմբրիտներ) եւ գերջերմազօդուած (հալած) տուֆեր կամ տուֆալաւաներ։

Տուֆի առաջացումը կրնայ ընթանալ կամ օդէն՝ անմիջական նստեցման ձեւով, հրաբուխի ժայթքման պարագային, կամ ալ ջրային եւ օդի հոսանքներով տուֆային նիւթի տեղափոխման հետեւանքով։ Տուֆը կը կիրառուի, որպէս շատ արժէքաւոր շինանիւթ (թեթեւ պեթոններու լցանիւթ, շինարարական քար), զոր ունի բարձր տեկորատիւ որակներ։

Հրաբխանստուածքային տուֆի բեկորներու չափերէն կախուած՝ կ՛առանձնացնանան կոպտաբեկորային, խոշորաբեկորային, միջինբեկորային եւ մանրաբեկորային տարատեսակներ։ Հանքային խառնուրդներու առկայութեան պարագային, անոնք կը ստանան վառ կանաչ, կապտականաչ, վարդագոյն, կարմիր գոյներ։ Շիրակի, Բազումի, Փամբակի լեռնաշղթայներուն մէջ, Վայոց ձորի մէջ, մերձերեւանեան շրջանին մէջ տարածուած են նորարշալուսային վարդագոյն, կանաչաւուն եւ խայտաբղետ տեսակները։ Պայմանականօրէն այս խումբին կը պատկանին նաեւ կրաքարային (տիբուրեան քար) եւ կայծքարային տուֆերը, որոնք կ՛առաջանան հրաբխային գործունէութեան աւարտական փուլին՝ հանքային տաք աղբիւրներէն քարպոնային (բնածուխ) ու սիլիկոնային նիւթերու անջատման ու նստեցման հետեւանքով։ Տարածուած են ՀՀ Արարատի, Շիրակի, Վայոց ձորի, Սիւնիքի մարզերուն մէջ։

Կ՛օգտագործուին շինարարութեան, քանդակագործութեան, կիրառական արուեստի եւ այլ բնագաւառներու մէջ։

## Հայաստանի մէջ
Հիմնականօրէն տարածուած են Հայկական հրաբխային բարձրավանդակի տարածքին՝ Արագածի լեռնազանգուածի, Կարսի սարահարթի, Սիւնիքի, Բիւրակնի, Ջաւախքի բարձրավանդակներուն, Կոտայքի, Եղվարդի սարաւանդներուն, Շիրակի դաշտուի, Արարատեան դաշտի նախալեռնային շրջաններուն, Ախուրեանի, Փամբակի գետերու հովիտներուն եւ այլն։ Յայտնի են հայկական հրաբխային տուֆերու՝ Արթիկի (վարդագոյն), Անիի (դեղին), Երեւան-Կիւմրիի (սեւ, կարմիր), Գեղաքարի (Գեղարքունիքի մարզ, բաց վարդագոյն, մարմնագոյն), Մեծավանի (մուգ վարդագոյն, կարմրաւուն, մարմնագոյն, դեղնաւուն եւ այլն ) եւ Ձորագետի (Լոռիի մարզ, աղիւսագոյն, կարմրաւուն) տարատեսակները։

Ստորոգութիւն:Քարեր
Տպագրութիւն

**Տպագրութիւն**, տպագրութիւնը առաջին եղանակներէն մէկը Չինաստանի մէջ երեւցաւ 1000 թուականին: Եւրոպայի մէջ մէջտեղ եկաւ 1450 թուականին, երբ Կիւթենպերկ հնարեց շարժական տառերը: Նախապէս, գիրքերը ձեռքով կ'ընդօրինակէին:

## Թուղթ
Թուղթը կը պատրաստուի *սելիւլոզ*ային (խորշանիւթ) բնաթելէ, որ կը ստացուի ծառերէն: Նախ՝ կը հանեն ծառին կեղեւը, ապա՝ անոր կոճղը կտրտելով պզտիկ մասերու կը վերածեն՝ գործածելով մեքենական կամ տարրալուածական միջոց (լուացում): Լուացող մեքենաներու մէջ փայտը կը տարբաղադրուի, մինչեւ որ խմոր մը մէջտեղ գայ, զոր կը ճերմկցնեն քիմիական նիւթերու միջոցաւ: Գունաւորումի եւ այլ բաղադրութիւններ կ'աւելցուին ըստ պահանջքին: Խմորը կը շաղուի եւ կը տարածուի մետաղեայ կտաւի մը վրայ, ուր ջուրին մեծ մասը կ'արտահոսի, ձգելով թուղթէ թերթ: Պէտք է դեռ չորցնել զայն տաք գլաններու ընդմէջէն անցընելով եւ վերջապէս փաթթել հսկայ ճախարակի:

## Տպագրութիւն
Բառերն ու պատկերները նախ կը ստացուին լուսանկարչական գործընթացով, ապա, կը վերածուին մետաղեայ տպասալերու (plaque): Ամէն մէկ տպասալ կը հաստատուի գլանի մը վրայ, որ մելան կը ստանայ յարակից գլանէ մը: Մելանը կը փակի միայն տառերուն եւ պատկերներուն վրայ: Երբ տպագրական թուղթը կը ճնշուի տպասալին դէմ, գիրքերն ու նկարները կը տպուին անոր վրայ:

## Գունաւոր Տպագրութիւն
Գունաւոր պատկեր մը կազմուած է տարբեր գոյն ունեցող կէտիկներէ՝ դեղին, կապոյտ, կարմիր, սեւ: Թուղթին վրայ յաջորդաբար կը տպուին այս գոյները, սեւ կ'ըլլայ վերջին տպուած գոյնը: Այսպիսով, կ'ունենանք գունաւոր պատկեր մը:

## Գիրք
Գիրքերը կը տպուին մեծ չափով թուղթերու վրայ: Ամէն էջ կը ծալուի այնպիսի կերպով մը, որ գիրքին էջերու յաջորդականութիւնը պահուի: Ծալուած էջերը կը կարուին, որմէ ետք գիրքին կռնակը կը փակցուի կողքին վրայ: Այս ամբողջը կը կատարուի մեքենաներով:

## Աղբիւրներ
* ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ, 2001-2002, ԻՆՉՊԷ՞Ս ՇԻՆՈՒԱԾ Է, ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM:

Ստորոգութիւն:Հայերէն
Տոքթ. Մարդինզ Կօշիկներ

**Տոքթ. Մարդինզ** (անգլ.՝ Dr. Martens), անգլիական կօշիկներու շինութեան ընկերութիւն մը։

մինի|աջից|Ընկերութեան նշանը

## Սկիզբը
մինի

Քլաոս Մարդինզ Բ. համաշխարհային պատերազմի ընթացքին գերմանական բժիշկ էր: 1946-ին, դահոյկով վիրաւորուելէ ետք կը ստեղծէ ուղղամարմնական կօշիկ մը իր ճարտարագէտ ընկերոջ՝ Հերպըրդ Ֆունքի օգնութեամբ: Այդպիսով կը ծնի առաջին կօշիկը, որուն ներբանը օդով լեցուած էր։

Անիկա նախ կը վաճառուի Գերմանիոյ մէջ եւ ընդունելութիւն կը գտնէ տարեցներու մօտ, որոնք ոտքի հարցեր ունէին, բայց անիկա շուտով կը տարածուի, այնպէս որ Քլաոս Մարդինզ կ'որոշէ արտադրութեան իրաւունք ստանալ եւ օրինականացնել անոր վաճառքը: Երկու տարուան ընթացքին Տոքթ. Մարդինզ կօշիկները կը տարածուին ամբողջ Եւրոպայի տարածքին։

1959-ին Պիլ Կրիկզ անունով անգլիացի կօշիկ արտադրող մը կը գնէ կօշիկը արտադրելու իրաւունքները։

## Նկարագրութիւն

Քանի մը մանրամասնութեամբ կը տարբերի ներբանը կարելու ձեւը, ետեւի սեւ ու դեղին պիտակը, ներբանին թափանցիկ *քաուչուկ*ը, դեղին կարերը եւ այլն:

Մեծ նորութիւնը օդով լեցուած ներբանն է, որ շատ հանգստաւէտութիւն կ'ապահովէ: Բոլոր նիւթերը անջրանցիկ են, այնպէս որ ո՛չ իւղը, ոչ ալ խոնաւութիւնը կրնան վնասել կօշիկը։

մինի|կենտրոն|Առաջին զոյգը

## 1960՝ Համաշխարհային Յաջողութիւն

1 Ապրիլ 1960-ին, կ'արտադրուի առաջին Տոքթ. Մարդինզ զոյգը (նշանաւոր կարճ կրկնակօշիկը), ութ ծակերով ու գոց կարմիր կաշիով, Wallstone գործարանին մէջ։ 

Սկիզբնական շրջանին, կօշիկը գործարաններու մէջ աշխատող բանուորները կը հագուին, բայց 1970 եւ 1980 թուականներու ընթացքին կը դառնայ Փանք եւ Սքինհետ (*punk* *and* *skinhead* *movement*) հակամշակութային շարժումներուն խորհրդանիշը: Կրկնակօշիկը իսկական խորհրդանիշ կը դառնայ բազմաթիւ երգչախումբերու համար, ինչպէս The Clash, The Cure, Red Hot Chili Peppers, եւ այլն:

Կօշիկը տեղ կը գտնէ նաեւ նորաձեւութեան մէջ. 1990-ական տարիներուն, գնորդները ընդհանրապէս կիներ էին։ Ներկայիս կօշիկը մատչելի է տարբեր գոյներով եւ ձեւերով, այնպէս որ միշտ այժմէական եղած է ու կը մնայ ։

## Արտադրութիւն

Ժամանակին, բոլոր կօշիկները Անգլիա կ'արտադրուէին, Wallstone-ի գործարաններուն մէջ, բայց 2003-ին շինութեան մեծամասնութիւնը Չինաստան կը տեղափոխուի: Մէկ շաբթուան ընթացքին միայն 1000 զոյգ Անգլիա կը շինուի, որոնց վրայ փորագրուած է «Made In England»։

## Պատկերասրահ

Image:DM stitching.jpg
Image:DM inside old.jpg
Image:DM inside new.jpg
Image:DM bottom old.jpg
Image:DM bottom new.jpg
Image:Dr.Marten side stamp.JPG
File:Dr. Martens à fleurs.JPG
File:Laced Dr Martens Oxblood Made in England 1461 shoes.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Տռոն

**Տռոնը** առանց մարդու փոխադրամիջոց մըն է։ Ընդհանրապէս կը կառավարուի հեռակառավարման վահանակով։ Կ'ըլլայ 3, 4, 6 եւ կամ 8 մղիչներով։ Իւրաքանչիւր մղիչը իր մէջ կ'ունենայ ելեկտրական շարժիչը, որպէսզի կարենայ թռչիլ։ Տռոնները կ'օգտագործուին փնտռտուքի եւ փրկութեան աշխատանքներու համար։ 

2013 թուականին, ձմեռը, Քանատա երթեւեկի արկած անցընող մէկը փրկուեցաւ գործիքին ջերմաչափի յատկութեան շնորհիւ։ Նաեւ վերջին տարիներուն կը գործածուի հրդեհ մարելու համար։ Տռոնը կրնայ օժտուիլ ճնշում եւ խոնաւութիւն չափող գործիքներով, որպէսզի սորվինք եղանակի կացութիւնը։ Տռոններու շնորհիւ կարելի է որոշել նախատեսութիւնը թէ ո՛ր արտը ոռոգուած է, բերքերը որքան բուսած են եւ կամ վնասուա՞ծ են եւ կամ ոչ։

## Արտաքին Յղումներ
; Պատմութեան եւ գիրեր
* Անգա յաջողութիւնը եւ անօդաչու գործիքներ , Tevfik Uyar, SavunmaSanayi.NET, 18 Temmuz 2010
* անօդաչու գործիքներ  
* VTOL İHA'lar 
* History of WWI-era UAVs  - Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in the USA
* "Human Pilots: Who Needs 'Em?" — Wired News, 23 November 2003
* "Drone aircraft may prowl U.S. skies"- c|net News, 29 Mar 2006
* Inside the Rise of the Warbots - Interview with Brookings Institution senior fellow Peter W. Singer about his book Wired for War

; Organizasyon ve güncel haberler
* Defense Update reports about UAV employment in Persistent Surveillance
* UAV Mission Management Research
* Attopilot User Group 
* T Sagastumes Unmanned Aerial Vehicle Blog 
* Remote Control Aerial Photography Association 
* YellowPlane sUAS South African UAV 
* Energy Harvesting for Future UAVs.
Տրամաբանութիւն

**Տրամաբանութիւն** (յունարէն ** logikē), փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը իրաւացիութեան եւ յստակ պատճառահետեւանքային սկզբունքներու պաշտօնական դասականացուած ուսումնասիրութիւնն է: Տրամաբանութիւնը կ'օգտագործուի մտաւոր գործունէութեան մեծ մասին մէջ, բայց անիկա ի սկզբանէ ուսումնասիրուած է փիլիսոփայութեան եւ թուաբանութեան բնագաւառներուն մէջ:

Փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը կը կիրարկուի գրեթէ բոլոր բնագաւառներուն մէջ՝ իմացաբանութիւն, բարոյագիտութիւն, բնազանցութիւն (մետաֆիզիկա). թուաբանութեան մէջ ճշգրիտ մտայանգումներու ուսումնասիրութիւնն է որոշ պաշտօնական լեզուներու մէջ: Տրամաբանութիւնը կ'ուսումնասիրուի նաեւ *Հիմնաւորման տեսութեան* մէջ:

## Տե՛ս նաեւ
*Փիլիսոփայութիւն
*Փիլիսոփայութիւնը Հայաստանի Մէջ
*Վերլուծական Փիլիսոփայութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Թատերախաղ

մինի|աջից|Կատակերգութեան եւ Ողբերգութեան դէմքերը
**Թատերախաղ (Drama)**, Թատերգութեան երրորդ տեսակը թատերախաղն է, որ ԺԸ. դարէն ծնունդ առած՝ յաջորդական փոքր փոփոխութիւններէ անցնելով յանգած է ձեւի մը, որ մօտ է ժամանակակից թատերգական գործերուն։ 

Drama բառը յառաջացած է յունական բառէ, որ կը նշանակէ «գործողութիւն» (դասական յունարէն՝ Δράμα, dráma), որ յառաջացած է «ընել»-էն (դասական յունարեն ՝ δράω, dráō): Դերասանները կատարումներով հանդիսատեսին առջեւ կը ներկայանան: Անիկա լայնօրէն կիրարկուող արուեստի ձեւ մըն է, գրեթէ բոլոր մշակոյթներուն մէջ:

Թատերախաղին հետ կապուած երկու դիմակները կը ներկայացնեն աւանդական ընդհանուր բաժանումը կատակերգութեան եւ ողբերգութեան միջեւ: Անոնք հին յունական մուսաներուն՝ Թալիային եւ Մելպոմենէին խորհրդանիշներն են: Թալիան կատակերգութեան մուսան էր (ծիծաղող դէմքը), իսկ Մելպոմենան ողբերգութեան մուսան էր (լացող դէմքը):

Թատերախաղի զարգացման կարեւորագոյն հանգրուանը եղած է ԺԹ. դարու Ա. կիսուն (վիպապաշտ հոսանքը կամ դպրոցը (ՇիլլԷր, Հիւկօ))։
250px|մինի||ձախից|Շիլլէր Ֆրիտրիխ

Հայկական թատերգութեան ամէնածանօթ թատերախաղերն են Գ. Սունդուկեանի եւ Ալ. Շիրվանզադէի թատերակները։ Լ. Շանթի թատերական գործերը նոյնպէս թատերախաղի տարբերակներ են։

Իր ընդհանուր գիծերուն մէջ, թատերախաղը կը կայացնէ միջին եզրը՝ ողբերգութեան եւ կատակերգութեան միջեւ. այս երկուքէն տարրեր ունենալով հանդերձ: Անիկա պարզ «խառնուրդ» մը չէ. ունի ուրոյն յատկանիշներ. կ'արտայայտէ կեանքի բնական ընթացքը, անոր իրական պատկերը, ուր ծիծաղ եւ արցունք խառնուած են իրարու՝ սովորական դէպքերու եւ տիպերու շարանի մը մէջ. կը խուսափի զգացական խտացումներէ, միակողմանի դիտանկիւններէ (ողբերգութիւն), չափազանցութիւններէ (կատակերգութիւն)։ Կերպարները կը ներկայացնէ իրենց իրական բարդութեան մէջ։

## Բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն (սենարիօ)
Շարժանկարի մը պատրաստութեան հիմք ծառայող գրութիւնը անոր համառօտութեամբ եւ խօսակցութիւններով, կը կոչուի բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն, կամ՝ միջազգային գործածութեան հասած բառով մը՝ սենարիօ։ ճիշդ կ'ըլլայ այս վերջինը նկատել թատերգական տեսակ մը, մանաւանդ եթէ ստեղծագործ արտադրութիւն է, եւ ոչ պատշաճեցում՝ արդէն գոյութիւն ունեցող պատմողական կամ թատերգական գործի մը։

Բեմագրութիւնը իբր բնագիր՝ կը յիշեցնէ թատերգութիւնը։ Բայց բնականաբար աւելի անկախ է բեմական հրամայականներէ, որոնք թատերգութեան մէջ քանի մը բառը չեն անցնիր. հոս կրնան աւելի երկար ըլլալ եւ ուրուագծել պատմութիւնը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Տրէյք (ռափր)

**Օպրի Տրէյք Կրեմ** (, ծնած է 24 Հոկտեմբեր 1986, Թորոնթօ), աւելի յայտնի է պարզապէս **Տրէյք**, Քանատացի ռեփր, երգերու հեղինակ, դերասան։ «Դորոնթօ Ռեփդորզ» Պասքեթպոլային ակումբի համաշխարհային դեսպան։

Տրէյքը իր երաժշտական գործի ասպարէզի ընթացքին թողարկած է 4 երաժշտանոցային ալպոմ, 5 երաժշտախարն եւ 1 մինի ալպոմ։ Ամբողջ աշխարհի մէջ վաճառած է աւելի քան 5 միլիոն ալպոմ։ Ստացած է 1 Կրեմմի, 3 Juno, 6 BET եւ շարք մը այլ մրցանակներ։

## Կատարողական Արուեստ
### Երաժշտական Ոճ
Տրէյքի երգերը հիմնականի հարստութեան, փառքի եւ նախկին հարաբերութիւններու մասին են։ Իր երգերուն մէջ բացի ռեփ կարդալէ, ան նաեւ յաճախ կ՛երգէ։ Հարցազրոյցներէն մէկուն ընթացքին ան ինքզինք համարած է որպէս «յաջող ռեփ կարդացող եւ երգող առաջին մարդը»:

### Ոգեշնչող Կատարողներ
Տարբեր հարցազրոյցներու Տրէյքը նշած է, որ իրեն ամենաշատ ոգեշնչող կատարողներն են ռեփրներ Քանյէ Ուեսթը, Ճէյ Զին, Լիլ Ուէյնը եւ երգչուհի Ալիյան:

## Սկաւառակագրութիւն
### Երաժշտանոցային Ալպոմներ

### Մանր Ալպոմներ

### Հաւաքածո Ալպոմներ

### Երաժշտախառն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
*Պաշտօնական կայք 

Ստորոգութիւն:24 Հոկտեմբերի ծնածներ
Ստորոգութիւն:1986 ծնունդներ
Կարապետ Փաշայեան խան

Բժիշկ Կարապետ Փաշայեան խան (ծնած է Կետիկ Փաշա 1864, Կ.Պոլիս- 1915, Մեծ Եղեռնի զոհ), հասարակական, քաղաքական, ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։  ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։ Մասնագիտութեամբ՝ բժիշկ (ակնաբոյժ)։ 

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կետիկ Փաշա: 1888 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ բժշկական վարժարանը։ Որպէս բժիշկ աշխատած է Բալուի ու Մալաթիոյ մէջ։ 

1889-ին կը հաստատուի Տիվրիկ, ուր կը պարապի իր արուեստվ, կը մասնակցի ազգային շարժումներուն: Ան ձերբակալուած է 1890ին, Կամախի մէջ, իբր յեղափոխական խումբեր կազմակերպող ու բանտարկուած է Սուազի բանտը, ուր մահուան դատապարտուած է: Բանտարկուած շրջանին բուժած է դատաւորին աչքը եւ փրկած է զայն կուրութենէ: Այս  արարքին հետեւանքով ան ազատ արձակուած է 1891ի Մարտին եւ հաստատուած է Շապին Գարահիսար, ուր նշանուած է օրիորդ Թորքոմեանի հետ: Տոքթ. Փաշայեան 1892ին դարձեալ ձերբակալուած է  եւ երեք տարի բանտերու մէջ մնալէ ետք նորէն մահուան դատապարտուած: Օրիորդ Թորքոմեանի՝ Անգլիոյ դեսպանին տիկնոջ մօտ միջամտութեամբ, տոքթ. Փաշայեան ներում ստացած է ու հաստատուած Պարսկաստան, ուր ապրած է 7 տարիներ: Հոն եւ նշանակուած է շահին պալատական բժիշկ եւ դարձած ազգային գործիչ: 

1903-1906 ապրած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս, ուր հաստատած է ՀՅԴի Լսարանը եւ «Կամպէթթա»  տպարանը, ուրկէ հրատարակուած է «Հորիզոն» թերթը: 

1907ին  վերադարձած է Պարսկաստան Իրան, Պէնտէր Կէզ քաղաքը, ուր ծառայած է վեց տարիներ եւ արժանացած բարձրաստիճան տիտղոսի եւ պատուանշաններու ու կոչուած՝ «Խան»: 

1908ին երիտթուրքական հեղաշրջումէն ետք վերադարձած է իր ծննդավայրը եւ ընտրուած Օսմանեան խորհրդարանի ազգային ժողովի երեսփոխան Սվազէն: 1912ին ան կ՛ընտրուի Ազգային երեսփոխան: Ան կ՚ընտրուի Մեպուս Սվազի եւ ազգ. երեսփոխան Խարբերդի 1912-ին։

Բժիշկ Փաշայեան ձերբակալուած է 1915ին եւ ուղղուած  Այաշի բանտը:  Ան կը նահատակուի Խուրշիտ չաւուշի ձեռքով, Այաշի բանտին մօտերը, 1915ի գարնան: Խուրշիտ չաւուշ նկարագրած է իր արարքը՝ «**ես տոքթ. Փաշայեանին աչքերը նախ փորեցի, ապա վիզը կտրեցի եւ ահաւասիկ անոր ոսկի շղթան ու ժամացոյցը**»:

Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ 1915-ին։

## Երկեր, գիտական աշխատութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ
Տոքթ. Կարապետ Փաշայեան ունի բժշկական եւ գրական երկոտասնեակ մը ուսումնասիրութիւններ: Իր գրական գործերուն մէջ ամէնէն յատկանշականը եղած է սիրավէպ մը, որ կոչուած է «Մարիա թէ Հայկանոյշ»: Ունի երկրորդ վէպ մը՝ «Աղջկան մը յիշատակարանը» անունով:

## Գրականութիւն
«Մեծ եղեռնի նահատակ բժիշկները», Կարոյեան Գ. Ա, Պոսթըն, 1957, էջ 24-36։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան 1919, Կ.Պոլիս,Արզուման 1919, էջ 19

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ ակնաբոյժներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Արմենակ Քհնյ. Տօնաթոսեան

**Արմենակ Քհնյ. Տօնաթոսեան**, աւազանի անունով, Յովհաննէս, որդի Մարտիրոսի եւ Վարվառի, ծնած է Ակնայ Մաշկերտ գիւղը, 1860-ին։

Նախնական ուսումը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանին մէջ, զոր փայլուն նիշերով աւարտելէ ետք, որդեգրած է ուսուցչական ասպարէզը։ Երկու տարի կրթական պաշտօն վարելէ ետք, տնտեսական փայլուն վիճակ մը ունենալու հեռանկարով մեկնած է Հալէպ եւ ծանօթ վաճառականի մը քով գրագրութեան պաշտօն վարած է քանի մը տարիներ։

Նիւթական վիճակը բարելաւելէ ետք, պատրաստուած է ամուսնութեան։ Իր կեանքի ընկերը ընտրած է Հայրապետական ընտանիքի դուստրը՝ որդ. Եղիսաբէթը, որուն հետ պսակուած է իր ծննդավայրին մէջ 1880-ին եւ ունեցած է վեց զաւակներ՝ Մարիամ, Արաքսի, Աննիկ, Անահիտ, Տիգրան եւ Թոկօ։

Առօրեայ իր աշխատանքին կողքին, հետեւած է ազգային իրադարձութիւններուն ու կրթական կեանքին։ Անտիոքի Առաջնորդն ու Ազգ. Իշխանութիւնը զինք հրաւիրած են Անտիոք՝ ուսուցչական պաշտօնի։ Ան լքած է ազատ ասպարէզը ու փոխադրուած Անտիոք եւ 1881-82 տարիներուն ստանձնած է կրթական գործը։ Իր նուիրածութիւնն ու կրթական կեանքի ընդունակութիւնը մեծապէս նպաստած են սերունդներու դաստիարակութեան սրբազան գործին։ Իր կրթական ու ազգային ծառայութեամբ, աշակերտներուն ու ժողովուրդին համար դարձած է յարգելի ու սիրելի ուսուցիչ։

1909-ին, տեղի կ'ունենայ Ատանայի ջարդը եւ կը շարունակուի մինչեւ Անտիոք։ Զոհ կ'երթան հարիւր հազարաւոր հայեր եւ Ատանան կը վերածուի սպանդանոցի ու աւերակի։ Այդ օրերուն է, որ թուրք խուժանը կը ձերբակալէ Տ. Արմենակն ու քսան տարեկան Տիգրան անունով իր զաւակը եկեղեցւոյ մէջ: Տիգրանը բազմաթիւ չարչարանքներու ենթարկելէ ետք, իր հօր ձեռքերուն վրայ կը սպանեն եւ ապա կը խողխողեն Տ. Արմենակ քահանան, 7 Ապրի, 1909-ին, Ս. Աւետեաց տօնին։ Այսպէս հայր եւ որդի կը նահատակուին վասն հաւատոյ եւ վասն ազգին մերոյ:

## Ծանօթագրութիւններ
Գէորգ Քհնյ. Տօնաթոսեան

**Գէորգ Քհնյ. Տօնաթոսեան**, աւաղանի անունով՝ Թօկօ, որդի Արմենակի եւ Եղիսաբէթի, ծնած է արարկիրցի ծնողքէ, Անտիոնքի մէջ, 1907-ին։

Հայրը՝ Տէր Արմենակ, Անտիոքի հոգեւոր Հովիւը, ունեցած է 6 զաւակներ՝ Մարիամ, Արաքսի, Աննա, Անահիտ, Թօկօ եւ Տիգրան։

Ան նախակրթութիւնը ստանալ է ետք Հալէպի Ազգ Հայկազեան Վարժարանէն ներս, փափաքած է եկեղեցական ըլլալ։ Ազգայիններու ջանքերով ղրկուած է Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց դպրեվանքը։ Իր դասընկերներէն եղած է Երուսաղէմի Պատրիարք՝ Տ. Եղիշէ Արք. Տէրտէրեանը։ իբրեւեւ նահատակ քահանայի զաւակ, Ան արժանացած է տեսչութեան եւ դպրեվանիցիներուն մասնաւոր հոգածութեան ու գուրգուրանքին։

Թօկօ իր կեանքի ընկերը ընտրած է Քերոբ եւ Մարգրիտ Պեհլիվանեանի դուստրը՝ Զարուհին, որուն հետ պսակուած է 1931-ին, ձեռամբ Տ. Նշան քահանայ Մարգարեանի։ Ունեցած է մէկ զաւակ՝ Էլիզապէթ։

Գէորգ Քհնյ. Տօնաթոսեան մինչեւ վերջ լոյս հոգիով քահանայագործած է գիւղին մէջ։ Ատոր համար ալ ան սիրած ու սիրուած է համայն ժողովուրդէն՝ ե՛ւ քրիստոնեայ զոյգ համայնքներէն, ե՛ւ պետական շրջանակէն, ե՛ւ Առաջնորդէն ու ազգայիններէն։

Ան իր ետին ձգած է 12 տարիներու տնօրէնութեան, ուսուցչութեան ու քահանայութեան կարճ, բայց գործունէութեամբ բեւում ու իրագործումներով հարուստ վաստակ մը, ինչպէս նաեւ Ճէզիրէի Հայ գաղութին սրտին մէջ վառ պահած՝ տիպար հոգեւորականի անմեռ յիշատակը:
## Ծանօթագրութիւններ
Ռայըն Կոսլինկ

**Ռայըն Կոսլինկ** (, ), գանատացի դերասան, շարժանկարի արտադրիչ, երաժիշտ եւ երգահան է։
## Մանկութիւն
Ռայըն Թոմաս Կոսլինկը նախ պար սորված է։

1991-էն սկսեալ, հեռատեսիլէն սկսած է երեւիլ՝ գանատական եւ ամերիկեան ծրագիրներու մէջ։

## Շարժանկարային յառաջդիմութիւն
2001-ին առաջին անգամուան համար շարժապատկերի սրահ կ'երեւի "Բոազ Իաքին" Ճերի Պրըքհէյմըրին  շարժանկարին մէջ։ Յետոյ, խաղցած է զանազան դերեր, ինչպէս ամերիկեան ֆութպոլ խաղացող (remember the titans), հրեայ, նէօնազի (The beleiver):

2002 եւ 2004-ին, շատ մասամբ յատուկ պատանիի դեր խաղցած է օրինակ մարդասպանի (murder by numbers)։

2005-ին stay շարժանկարին ազդագիրին վրայ կ'երեւի Նաոմի Ուոթսի  եւ Էւըն Մաքկրեկորին  հետ:

2006-ին յուսահատ եւ թմրացուցիչէն կախեալ ուսուցիչի դերը կը խաղայ (Half nelson) եւ շարժանկարութեան հանդէսին մրցանակը կը շահի:

2007-ին  Անթոնի Հոփքինսին հետ, Fracture ֆիլմին շնորհիւ թերթերը զինք կը ներկայացնեն որպէս ամէնէն ցանկալի երիտասարդ դերասանը, որ նոր ոճ կը բերէ Հոլիվուտի մէջ:

2009-ին կը դառնայ դէպի երաժշտութիւն եւ dead man's bones խումբի երգիչն ու կիթառ նուագողը կը դառնայ։

2010-ին Love and secret եւ blue valentine շարժանկարներուն մէջ կը խաղայ։

2011-ին կ'երեւի crazy stupid love, drive, The Ides of Marchին մէջ եւ կը շահի festival de Cannesին մրցում մը։

## Իրագործում
2013-ին, քանի մը շարժանկարի մէջ խաղալէն ետք, կը յայտարարէ որ իր դերասանութեան կեանքը կանգ կ'առնէ որոշ ժամանակ։ Իր առաջին իսկական շարժանկարը շատ ժխտական քննադատութեան կ'ենթարկուի։

## Անձնական Կեանք
2002 թուականէն 2003 թուականը Ռայընը հանդիպած է «Սպանութիւն ըստ թիւերու» ֆիլմի իր զուգընկեր Սանտրա Պուլոքի հետ։ 

2005-2007 թուականներուն ան հանդիպած է Ռեյչըլ ՄաքԱտամսի հետ, որ իր զուգընկերն էր «Յուշատետր» ֆիլմին մէջ։

2011-էն ի վեր Եւա Մենտես դերասանուհիին հետ կ'ապրի եւ ունի երկու աղջիկ՝ Էսմերալտա Ամատա եւ Ամանտա Լի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:12 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1980 ծնունդներ
Տրդատ Բ.

**Տրդատ Բ**, Հայոց Արշակունի թագաւոր։ Թագաւորած է 217-252 թուականներուն։ Չդիմանալով հզօրացող Սասանեաններու յարձակումներուն՝ հեռացած է Հռոմէական կայսրութիւն։

## Գործունէութիւնը
216 թուականի աշնան, Խոսրով I Քաջը կնոջ հետ միասին ժամանեց Կորդուքի մէջ տեղակայուված Հռոմէական կայսրութեան ճամբար, ուր, սակայն, հայոց արքան ու թագուհին գերեվարուեցան: Տեղեկանալով այդ մասին` Տրդատ արքայազնի գլխաւորած Մեծ Հայքի թագաւորութեան բանակը (մօտ 100.000) արշաւեց եւ սկսաւ շարժիլ թշնամիի բանակի ուղղութեամբ: Ասոր ի պատասխան Թէոկրիդոսի գլխաւորած Հռոմէական կայսրութեան բանակը ինքն ալ շարժեցաւ հայկական բանակին ընդառաջ: Կողմերը մօտեցան իրար եւ մարտակարգ ընդունեցին: Հայկական բանակը ծանր պարտութեան մատնեց Հռոմէական կայսրութեան բանակը, որ ետ քաշուեցաւ դէպի Եդեսիա։ Սեբդիմիանոս Գարագալլայի գլխաւորութեամբ Եդեսիա-Խառան-Մծբին-Արբելլա երթուղիով արշաւած Հռոմէական կայսրութեան բանակը (մօտ 140.000) պատրաստուեցաւ ներխուժել Պարթեւական թագաւորութեան տարածք: Տեղեկանալով այդ մասին` Արտաւան V-ի գլխաւորած Պարթեւական (մօտ 80.000) եւ Տրդատ արքայազնի գլխաւորած Մեծ Հայքի (մօտ 100.000) թագաւորութիւններու միացեալ բանակը շարժեցաւ հակառակորդի ուղղութեամբ, որ ետ քաշուեցաւ մինչեւ Մծբին եւ այս քաղաքի մօտ վրաններ լարեց: Այնպէս եղաւ, սակայն, որ Ապրիլ 8-ին, իր իսկ թիկնապահները սպաննեցին Սեբդիմիանոս Գարագալլան, որմէ ետք, արդէն թշնամական բանակի անմիջական հարեւանութեամբ, կայսր հռչակեցին վերջինիս գրագիր եւ դաւադրութեան իրական կազմակերպիչ Մարկոս Մակրինոսին (217-218): Ճիշդ այս պայմաններուն մէջ ալ արդէն Ապրիլ 9-ին կողմերը մօտեցան միմիանց եւ մարտակարգ ընդունեցին: Ապրիլ 9-ին Պարթեւական եւ Մեծ Հայքի թագաւորութիւններու միացեալ բանակը յարձակման անցաւ, սակայն ողջ օրը տեւած յամառ մարտը ոչ մէկ կողմին առաւելութիւն չտուաւ: Ապրիլ 10-ին հանդիպակաց մարտերը շարունակուեցան՝ այդպէս ալ առաւելութիւն չտալով հակառակորդներէն որեւէ մէկուն: Ապրիլ 11-ին Պարթեւական եւ Մեծ Հայքի թագաւորութիւններու միացեալ բանակը, գերազանցելով հակառակորդը, յատկապէս՝ հեծելազօրի թիւով, անցաւ յարձակման ու փորձեց թեւանցել Հռոմէական կայսրութեան բանակի մարտակարգը, որին ի պատասխան, սակայն, վերջինս ձգեց մարտակարգը եւ այնուհանդերձ պահեց դիրքերը։ Արդյունքում՝ բռնկված եւ ողջ օրը շարունակուած յամառ ու արիւնահեղ մարտը կրկին առաւելութիւն չտուաւ կողմերէն որեւէ մէկուն, որմէ ետք ծանր կորուստներ կրած հակառակորդ բանակները օրուա վերջը նահանջեցին ելման դիրքեր: Ստեղծուած ծանր պայմաններուն մէջ Մարկոս Մակրինոսը, հիանալի ըմբռնելով այն հանգամանքը, որ իր հերթին ոչ թեթեւ վիճակի մէջ գտնուող հակառակորդը յամառօրէն կը մարտնչի, թերեւս, միայն Սեբդիմիանոս Գարագալլայի նկատմամբ վրէժի զգացումէն դրդուած, Ապրիլ 12-ին ազատ արձակեց Խոսրով I Քաջըն եւ անոր կնոջը ու վերջիններուս միջոցով հակառակորդ բանակի ղեկավարութեան տեղեկացուց, որ Սեբդիմիանոս Գարագալլան արդէն չորս օր է, որ սպաննուած է, ինչ որ հաշուի առնելով, առաջարկեց հաշտութիւն կնքել: Այս առաջարկը ընդունուեցաւ: Եւ այսպէս կնքուեցաւ հաշտութիւն եւ Հռոմէա-Պարթեւական V պատերազմը աւարտեցաւ։ Արդիւնքով՝ Մեծ Հայքի թագաւորութեան գահին կրկին հաստատուեցաւ Խոսրով I Քաջը։
Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Տօնապետ Կ․ Լիւլէճեան

**Տօնապետ Կ․ Լիւլէճեան** (1876, Խարբերդ - 1917), մասնագէտ՝ կենսաբանութեան, բուսաբանութեան եւ կենդանաբանութեռն:

## Կենսագրութիւն
Խարբերդ Գոլէճէն ուսումնաւարտ: Հոն երկար ատեն պաշտօնավարելէ ետք, 1908-ին կ'անցնի Ամերիկա եւ կ'ամբողջացնէ Քորնէլ եւ Եէյլ համալսարաններուն դասընթացքները: Ծննդավայրը դառնալով, կը շարունակէ իր պաշտօնը իբրեւ կենսաբանութեան, բուսաբանութեան եւ կենդանաբանութեան դասախօս, մինչեւ 1915, երբ ինք ալ կը ձերբակալուի եւ կը խոշտանգուի։ Հիւանդ վիճակով կը փոխադրուի ամերիկեան հիւանդանոց, ուրկէ կը յաջողի արկածալից փախուստով խոյս տալ Տէրսիմ, եւ անկէ ալ Կովկաս: 1916ին ռուսական զօրքերու գրաւումէն ետք, վերադարձած է Արեւմտեան Հայաստան եւ հաստատուած՝ Կարին, ուր եւ մահացած է։ Թարգմանած է ամերիկացի բանաստեղծ Հենրի Լոնկֆէլլոյի «Իվանճելին» վիպերգը: Ձգած է անտիպներ: Աշխատակցած է թրքահայ եւ ամերիկահայ թերթերու: Թաւշանճեանի մրցումին, շահած է երրորդ մրցանակը։ Գործածած է Բագրատ գրական ծածկանունը:

## Աղբիւրներ
* Թէոդիկ, Յուշարձան Տասնըմէկ Ապրիլի, Կ. Պոլիս, 1919, էջ 58
ՐԲՃ-29

**ՐԲՃ-29** (RPG-29) ՆԱՏՕ-ի զեկոյցը (Vampir), ծառաութեան ընդութուեցաւ Խորհրդային Միութեան բանակի մէջ 1989-ին, այն վերջին հրթիռն էր Խորհրդային Միութեան անկումէն առաջ 1991 թ:

## Նկարագրութիւն
ՐԲՃ-29 էն զիուորի ուսէն շալկող եւ առաձակուող հրթիռ է չ՝ առաջնորդուած է իրէն միջակայքը կը հասնի 500 Մ այս հրթիռը նախագծուած է որ գործածուի մէկ զինուորի կողմէ իսկ իրէն արձակման խողուակի գագաթին կայ տեսողութեան համակարգ 2.7× 1P38։

Երբ հրթիռը կարձակուի իրէն ութ թեւերը կը պարզէ որպէսզի պահապանէ հրթիռի հավասակշրութիւնը եւ կը շարունակէ իրէն թռիչքը մինչեւ 500 Մ հեռավորութիւն։

Այս համակարքին երկու հրթիռներու տարբերակներ կան։
*ԹՊՃ-29Վ (TBG-29V) հակահետեւակաին մարտագլխիկով 
*ԲՃ-29Վ (PG-29V) հակադանկաին մարտագլխիկով երբ կը մոտենայ իրէն թիրախին իրէն առաջին մարտագլխիկի մասը կարձակուի եւ այդ մասը կը խորտակէ պայդուցիկներով ակտիվ զրահը կամ վանդակաին զրահը որպէսզի իսկական մարտագլխիկը խորտակէ դանկի կամ զրահապատի իսկական զրահը։

ՐԲՃ-29-ին սովորական հակադանկաին հրթիռ չէ ինչպէս ամէն հակադանկաին հրթիռները որ իրէնց հրթիռաին շարժիչը կաշխատի ապահաով հերավորութեան մէջ իրէն հրթիռաին շարրժիչը կ՝ աշխատի անմիչապէս երբ իրէն արձակման խողուակի բլդակը սեղմուի, կարէլի է իրէն արձակման խողուակին վրայ դնէլ գիշերաին տեսողութեան համակարգ A 1PN51-2։

## Պատմություն
ՐԲՃ-29-ին զարագցման առաջին գործողութիւները սկսան 1980ականերու վերջը։ իրէն զարգացման գործերը հիմնուեցան ՐԲՃ-26 ի վրայ։ Հրթիռը օգտագործուեցաւ Միջին Արեւելքի մէջ անկանոն ուժերու կողմէ։ Այս հրթիռը գործածուեցաւ ԱՄՆ-ի եւ Մեծ Բրիդանիաի բանակներու դեմ Իրաքի մէջ իսկ երկրորդ անգամ գործուեցաւ այս հրթիռը գործածուեցաւ 2006-ի Լիբանանի պատերազմի մէջ որ գործածուեցաւ Իսրաէլական ուժերու դեմ։

##### 2003 [[Իրաք]]ի պատերազմ
ՐԲՃ-29 գործածուեցաւ ԱՄՆ-ի եւ Մեծ Բրիդանիաի բանակներու դեմ երբ սկսան Իրաքի հողերը մտնել։ 
2006 Օգոստոսին հրթիռը խորտակեց Challenger 2 դանկի զրահը դանկի անձնակզմը թոյլ վերքեր ունեցան։
2008 Մայիսին հրթիռը խորտակեց Ամերիկեան (Apramz M1) Աբրամզ Մ1 այս պատճարով ԱՄՆ-ի կառավարութիւնը արգիլեց Իրաքի կառավարութեան որ գնէ ՐԲՃ-29 վախնալով որ այս զենքերը ընկնեն ապստամբողներու ձեռքը։

##### 2006 լիբանանի պատերազմը
Լիբանանի պատերազմի ժամանակ Իսրէլական Haaretz թերթը հայտարարեց թէ այս հրթիռը հիմանական զոհերու աղբիւրը այս հրթիռն էր։

## Օգտագործողներ
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանոթագրություններ

Ստորոգութիւն:Զէնք
Րիչըրտ Արթինեան

**Արթինեան Րիչարտ,** Նիւ Եորք քաղաքի «Մաքրութեան Ընկերութիւն»ը բացած է իր նպատակը պատկերացնող նկարներու մրցում մը՝ որուն կրնային մասնակցիլ դպրոցի աշակերտներ: Պրոնքսի Բարձր. վարժարաններէ մասնակցող աշակերտաերու մէջ առաջինը հանդիսացաւ Ճէյմս Մընրօ Բարձր. վարժարանի ուսանողներէն հայ պատանի մը, - Րիչարտ Արթինեան: Այս առթիւ նկարներու մրցման Յանձնախումբի ատենապետ միսիս Սթրալէմ նամակաւ մը իր շնորհակալութիւնները յայտնելով կը հաղորդէ թէ Քննիչ Յանձնախումբը պր. Արթինեանի նկարը առաջին մրցանակի արժանի դատեց, անոր մէջ գտնելով ինքնատպութիւն եւ գերազանց վրձինում: Մրցման դրուած նկարներու թիւն էր 1000:

Պ. Արթինեան՝ որ մէկ քանի տարի առաջ Վանամէյքրի կազմակերպած նկարչական մրցման մէջ պղնձեայ շքանշան շահած էր, վերջերս ալ շքանշան մը (մէտըլ) շահեցաւ դպրոցի Գեղարուեստից Լիկէն:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Բ., էջ 274:
Աւքսենթի Ցակարելի

**Աւքսենթի Անթոնի Ցակարելի** (, 9 (21) Փետրուար, 1857, Տիկոմի - 12 (25) Օգոստոս, 1902, Թիֆլիս), վրացի դրամատուրգ, բեմավար եւ դերասան։ Իր ամէնայայտնի ստեղծագործութիւնը «Խանումա» կտորն է։
## Կենսագրութիւն
Աւքսենթի Ցակարելին ծնած է 21 Փետրուար 1857-ին Տիկոմի բնակավայրին մէջ:

Սորված է հոգեւոր սեմինարիային մէջ։ Կանուխ տարիքէն սիրած է վրացական թատրոնը։

1878 թուականին կը հրապարակուի Ցակարելիի առաջին կտորը՝ «Հիմա ժամանակները ուրիշ են» (բեմադրուած է 1879 թուականին, 1965 թուականին կտորի հիման վրայ նկարահանուած է համանուն ֆիլմը), որ հասարակութեան ու մամուլին կողմէ արժանացած է ջերմ ընդունելութեան։ Ասմունքի տաղանդն ու հումորի զգացումը աւելի վառ դրսեւորուեցան իր յետագայ կտորներուն՝ «Խանում» (կամ «Խանումա») (բեմադրուած է 1882 թուականին, թարգմանուած է հայերէնի ու ռուսերէնի), «Մայքօ», «Ցիմպիրելի» (1886), «Խնամախօս», «Պայքուշ», «Մայր վրացուհի», «Ինչով գաս,անով ալ կ'երթաս» (բեմադրուած է 1902 թուականին) եւ այլն։

Մօտէն ծանօթ ըլլալով հայ-վրացական կեանքին, Ցակարելին ստեղծած է Թիֆլիսի հասարակութեան ներկայացուցիչներու բաւական իրապաշտական կերպարներ։

Ցակարելին նաեւ կատարած է թատերգական երկերու թարգմանութիւններ. վրացական թատրոնի համար ինք թարգմանած է շուրջ 20 կտոր, որոնցմէ են ՝ Ալեքսանդր Օստրովսկիի ստեղծագործութիւններէն։

Ապրուստը հոգալու համար Ցագարելին դերասանական ու գրական գործունէութեան զուգահեռ, որպէս կայարանապետ աշխատած է Անդրկովկասի երկաթուղագիծին վրայ։

Իր կեանքի վերջին երկու տարիները Ցակարելին անցուցած է Թիֆլիսի մէջ, ուր մասնակցած է «Մոամպէ» ու «Ցնոպիս-Պուրցելի» թերթերու հրատարակութեան։

Այդտեղ Ցակարելին տպագրած է իր յուշերը վրացական թատրոնի մասին ու քանի մը կտորներ։ Նովօ Սենակիի մէջ կը ստորագրուին իր երկերու երկու հատորները (1899):

Աւքսենթի Ցակարելիի ստեղծագործութիւնը արժեւորած են Իլիա Ճաւճաւաձէն ու Ալեքսանդր Օստրովսկին։

Աւքսենթի Ցակարալիի կինն էր թատրոնի դերասանուհի Նաթօ Կապունիան:

Ցակարելիի կտորներուն հիման վրայ ստեղծուած են՝

* Վիքթոր Տոլիձէի «Քեթօ եւ Քոթէ» կատակերգական օփերան
* «Քեթօ եւ Քոթէ», «Հիմա ժամանակները ուրիշ են» ֆիլմերը
* Թատերգական մեծ թատրոնի «Խանումա» ներկայացումը, որ հեռատեսիլի սփռումի համար նկարահանուած է 1978 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (1890-1907)

Ստորոգութիւն:1902 մահեր
Ստորոգութիւն:1857 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:25 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:21 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս մահացածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Րաֆֆի անուան թիւ 36 դպրոց

**Րաֆֆի անուան թիւ 36 հիմնական դպրոց,** հանրակրթական հիմնական դպրոց Հայաստանի Հանրապետութեան Երեւան քաղաքին մէջ։ Դպրոցը կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ` Կոմիտաս 37 հասցէին: Ըստ 2014 թուականի տուեալներու, դպրոցի աշակերտներու քանակը կը կազմէ 327 աշակերտ` որոնք կը սորվին համապատասխանաբար 16 դասարաններու մէջ։

Դպրոցի տնօրէնը Նունէ Ղազարեանն է։ Դպրոցը ունի երկու փոխտնօրէն` Էլմիրա Նահապետեան (դաստիերակչական գծով, պատմաբան) եւ Լարիսա Աւետիսեան (ուսմավար, մասնագիտութեամբ բանասէր)։

## Պատմութիւն
[մինի|[Րաֆֆի կիսանդրի (Երեւան)|Րաֆֆի կիսանդրին դպրոցի առջեւ]]
Դպրոցի հիմնադիրները կը համարուին 1928 թուականին Արեւմտեան Հայաստանէն հայրենիք ներգաղթած արաբկիրցիները, որոնք այստեղ ստեղծեցին մօտ 40 աշակերտէ բաղկացած առաջին դպրոցը։ Զարգանալով Արաբկիրը 1933 թուականին նոյն տեղը կառուցեց դպրոցի երկրորդ մասնաշէնքը։

1937-1938 թուականներուն քանի որ աւելցած էր դպրոցի աշակերտներու եւ մանկավարժներու թիւը՝ դպրոցէն անջատուած մէկ այլ դպրոց, որ կրեց թիւ 21 համարը։ Հիմնական դպրոցը հետագային ստացաւ 36 համարը եւ կրեց մեծ գրող «Րաֆֆի» անունը։

21-րդ դարու 90-ականներուն դպրոցը ստացաւ նաեւ վարժարանի կարգավիճակ եւ գործեց որպէս դպրոց-վարժարան։ Այժմ դպրոցը կը գործէ որպէս հիմնական կրթական հաստատութիւն։ Դպրոցի աշակերտները միշտ գրաւած են բարձր դիրքեր տարբեր մրցոյթներու մէջ եւ ողիմպիականներուն մէջ:

1987 թուականին դպրոցի առջեւ տեղադրուած է Րաֆֆի կիսանդրին: Դպրոցն ունի առանձին դասարան՝ յատկացուած Րաֆֆիի թանգարանին։

## Դպրոցի կոլեգիալ կառավարման մարմին
Դպրոցի կոլեգիալ կառավարման մարմինի խորհուրդի անդամներն են ` Գասոեան Հեղինէ Ռազմիկի, Կարապետեան Շամիրամ Ռաֆիկի, Բաբլոեան Ռուզաննա Միշայի, Բաբալարեան Գայանէ Հրանդի, Պողոսեան Թերեզա Ստեփանի, Աւագեան Յովհաննէս Սարգիսի, Խաչատուրեան Ինգա Սերգէի եւ Մխիթարեան Արայիկ Ալիաթի։

## Պատկերասրահ

Հուշարձան Րաֆֆու5.JPG
Raffi, Komitas 37.JPG
Րաֆֆիի հուշարձանը համանուն դպրոցի դիմաց 09.jpg
Raffi school of Yerevan (5).JPG
Raffi school of Yerevan (2).JPG
Raffi school of Yerevan.JPG
Raffi school of Yerevan (10).JPG
Raffi school of Yerevan (11).JPG
Raffi school of Yerevan (9).JPG
Raffi school of Yerevan (8).JPG 
Raffi school of Yerevan (6).JPG 


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի դպրոցներ
Յակոբ Ս. Անասեան

**Յակոբ Ս. Անասեան** (15 Մայիս 1904, Արզական – 29 Յունուար 1988, Լոս Անճելըս), հայ պատմաբան, մատենագէտ եւ բանասէր:

## Կենսագրութիւն
Ուսումը ստացած է Վենետիկի Ս. Ղազարի բարձրագոյն վարժարանին մէջ:
1947 թուականին կը ներգաղթէ Խորհրդային Հայաստան, հաստատուելով Երեւան:
1947էն պաշտօնի կը կոչուի ՀՍՍՀ Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան ինստիտուտին մէջ իբրեւ գիտաշխատող:
Յ. Անասեան ամբողջապէս կը նուիրուի գիտական աշխատանքի:
Ան հանդէս կու քայ որպէս հմուտ պատմաբան-աղբիւրագէտ, մատենագէտ ու բանասէր:

Իր գիտական գործունէութեան ընթացքին, Յ. Անասեան ի յայտ կը բերէ 17րդ դարու արեւմտահայ ազատագրական շարժումներու մասին նոր փաստեր:
Իր հետազօտութեանց գլխաւոր առանցքը դարձնելով 17րդ դարու ազգային-ազատագրական շարժումներն ու լեհ-թրքական յարաբերութիւններու պատմութիւնը՝ հրատարակեց բազմաթիւ յոդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ:
Նշանակալից են Յ. Անասեանի բնագրագիտական հրապարակումները:
Ան գիտական շրջանառութեան մէջ դրած է Բիւզանդիոյ անկումի շրջանին եւ 17րդ դարու լեհ-թրքական յարաբերութիւններու պատմութեան վերաբերող հայկական աղբիւրները եւ Վարդան Այգեկցիի «Արմատ Հաւատոյ» երկը:

Միացեալ Նահանքներ արտագաղթելով, այցելու դասախօս կը դառնայ Եու. Սի. Էլ. Էյ. Համալսարանի Նարեկացիի անուան հայագիտական ամբիոնին:

Յ. Ս. Անասեան կը մահանայ 1988-ին, Միացեալ Նահանքներ:

## Գործեր
Յ. Անասեանի գրչին կը պատկանին.
* «Հայկական Մատենագիտութիւն» (Ա. Հատոր, Երեւան, 1959),
* «Հայկական Աղբիւրներ Բիւզանդիայի Անկման Մասին» (Երեւան, 1957),
* «17րդ Դարի Ազատագրական Շարժումները Արեւմտեան Հայաստանում» (Երեւան, 1961),
* «Յովհաննէս Կամենացի, Պատմութիւն Պատերազմին Խութինու» (Երեւան, 1964),
* «Վարդան Այգեկցին՝ իր նորայայտ երկերի լոյսի տակ» (Վենետիկ, 1969):
## Աղբիւրներ
* Ա. Հ. Թոփալեան, Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր ԺԱ., Պէյրութ, 1991, էջ 309-310
Ստորոգութիւն:15 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:28 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ձեռագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա ծնածներ
Ստորոգութիւն:1988 մահեր
Ստորոգութիւն:1904 ծնունդներ
Ցաւ

[աջից|մինի|[Գլխացաւ]]

**Ցաւ**, ֆիզիքական կամ հոգեկան տառապանք, տհաճ զգացում:

Բնախօսութեան տեսանկիւնէն ցաւը մարմնի պաշտպանողական հակազդեցութիւններէն մէկն է, ցաւը ունի «տեղեկատուական» նշանակութիւն։ Սակայն, իր տեղեկութեան պաշտօնը կատարելէ ետք, ցաւը երբեմն կը ձուլուի ախտաբանական ընթացքին համեմատ, որուն պատճառով ցաւը աւելի վտանգաւոր կը դառնայ, քան բուն վնասուածքը։

Ցաւը կ'ուսումնասիրուի հոգեբանութեան, դեղագիտութեան եւ հոգեբուժութեան կողմէ։

Գիտնականները դիտարկած են, որ նախանձի եւ ցաւի զգացումները կ'արթննան ուղեղի միեւնոյն շրջանին մէջ։

## Ֆիզիքական Ցաւի Տեսակներ
Ցաւը կրնայ ըլլալ *սուր* կամ *յամրընթաց*. Սուր ըսել է միայն կը տեւէ կարճ ցաւամիջոցի մը մէջ։ Յամրընթաց ըսել է ցաւը կը տեւէ օրեր կամ աւելի երկար։

Ցաւը կրնայ զգացուիլ տարբեր վէրքերէ՝

* *Մորթային* ցաւը կու գայ մորթին վնաս հասած ցաւէն։
* *Ընդհերային* ցաւը կու գայ վնասներէն օրկաններուն ինչպէս ստամոքսին, սրտին, լեարդին, եւ այլըն։ Այս ցաւն է որ մարդ արարած կը զգայ երբ կը տարապի խոցէ:
* *Մարմնային* ցաւը կու գայ տարբեր ազդակներէ մկաններէն, ոսկորներէն եւ ոսկրազօդներէն: Այս ցաւն է որ մարդ արարած կը զգայ երբ ան ոտքը կը «դարձնյ»:

Ցաւը նաեւ կրնայ զգացուիլ երբ ջիղերը սխալ ձեւով կ'աշխատին կամ վիրաւոր բաժին մը կայ ջիղերուն մէջ։ Այս ցաւը կը կոչուի *ջղախտային* ցաւ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յոյզեր
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Ցայտաղբիւր (պուլպուլակ)

[աջից|180px|մինի|Պուլպուլակ [Արցախեան ազատամարտին զոհուած հայ ազատամարտիկներուն]]
**Պուլպուլակ** (արաբերէն՝ ماء سبيل), յուշարձան-աղբիւր։ Ան ուղղահայաց քարէ շինուած ջուր բխող ակ մըն է։ Շատ տարածուած է Երեւանի մէջ։ Արեւելահայերէն կը կոչուի «պուլպուլակ» կամ «ցայտաղբիւր»։

Երեւանեան բակերը, իրենց պուլպուլակով, կ՛առանձնան՝ Փարիզի, Մոսկուայի, Պեռլինի, Ուաշինկթընի բակերէն։ Բակէն ներս՝ ցայտաղբիւրի մը յայտնումը, կապուած է որեւէ նշանակալի իրադարձութեան մը հետ։ Սովորաբար այն կը կառուցեն, երբ մարդ մահանայ կամ ծնի՝ նորը։ Այն, կարելի է ըսել, թէ կը խորհրդանշէ՝ կեանքն ու մահը, նորն ու հինը, սկիզբն ու աւարտը։ Տարբեր աւանդազրոյցներ կան կապուած ցայտաղբիւրի հետ։ Ցայտաղբիւրէն ջուր խմելու ընթացքին՝ մենք ակամայ, կը խոնարհինք եւ յարգանքի նշան ցոյց կու տանք՝ այն մարդու նկատմամբ, որուն պատւոյն կառուցուած է։

## [[Բառակազմութիւն]]

«Պուլպուլակ» բառը կազմուած է «պուլ-պուլ»-էն, որ ջուրի ձայնի իմաստը կ՛արտայայտէ, եւ «ակ»-էն, որ «աղբիւր» կը նշանակէ։
Ցանկ 19 րդ դարու Հայ գրողներու

## Հայ գրողներու ցանկ - Ծնած 19րդ դարուն

### 1850 - 1885 Զարթօնքի շրջան

### 1885 - 1900 Իրապաշտ շրջան

###### 1900 - 1922 Գեղապաշտ շրջան

Աղբիրներ

Արդի Հայ Գրականութիւն,Մուշեղ Իշխան

Հայ Գրականութիւն, Յակոբ Օշական, Երուսաղէմ,1942ճ
Ցեղասպանութիւն

մինի|300px|«Ցեղասպանութիւն» բառի ծագումը
**Ցեղասպանութիւն** (յունարէն՝ γένος - ցեղ եւ լատիներէն՝ caedo - կը սպասեմ), միջազգային յանցագործութիւն, ըստ՝ Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան, 1948 թուականի Դեկտեմբեր 12-ին ընդունուած «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխելու եւ անոր համար պատիժի մասին համաձայնագիր»՝ որեւէ ազգային, կրօնական կամ ցեղային խումբի, մասնակիօրէն կամ ամբողջութեամբ մտադրուած համակարգուած ոչնչացում հետեւեալ կերպով՝

* Խումբի անդամներու սպանութիւն, 
* Խումբի անդամներուն մարմնական կամ մտաւոր ծանր վնասի պատճառել, 
* Միտումնաւոր այնպիսի կենսապայմաններ ստեղծել այդ խումբի համար, որ հաշուուած են՝ հանգեցնելու անոնց լիարժէք կամ մասնակի ֆիզիկական ոչնչացման, 
* Այնպիսի միջոցառումներ պարտադրել, որ կը կանխարգիլեն այդ խումբի աճման, 
* Այդ խմբի երեխաները՝ հարկադրաբար, այլ խումբ տեղափոխման։

1948 թուականի Դեկտեմբեր 12-ին ընդունուած ՄԱԿ-ի համաձայնագիրով, ցեղասպանութիւնը կը նկատուի միջազգային յանցագործութիւն։

## Ցեղասպանութեան օրինակներ
* Հայերու սպանութիւնն ու տեղահանումը Օսմանեան կայսրութեան ժամանակաշրջանին՝ 1895–1923 թուականներուն (տես՝ Մեծ Եղեռն)։
* Հայերու ոչնչացումն Ատրպէյճանի մէջ՝ 1988–1993 թուականներուն (տես՝ Մարաղայի կոտորած, Սումկայիթի ջարդեր, Պաքուի ջարդեր, Գանձակի ջարդեր)։
* Նացիստական Գերմանիոյ կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հրեաներու (տես Հոլոքոսթ), գնչուներու եւ խորհրդային ռազմագերիներու ոչնչացումը։
* Փոլ Փոթիի եւ Իենգ Սարիի ռեժիմի օրով 1975 - 79 թուակններուն երեք միլիոն կամբոջացիներու ոչնչացումը։
* 1994 թուականին Ռուանտայի մէջ մասսայական ջարդը, որուն ժամանակ խութի ցեղը ոչնչացուց թութսի ցեղէն՝ 600,000 հոգի։

## Գրականութիւն
* 
* Ball, P., P. Kobrak, and H. Spirer (1999). State Violence in Guatemala, 1960–1996։ A Quantitative Reflection. Washington, D.C.։ American Association for the Advancement of Science.
* 

## Տե՛ս նաեւ
* Հայոց Ցեղասպանութիւն
* Հոլոքոստ
*

Ստորոգութիւն:Ցեղասպանութիւն