Ֆորմիւլա 1

մինի|Ֆորմիւլա 1. նշանագիր
**Ֆորմիւլա 1** (Formula 1 կամ  F1), աշխարհի ախոյեանութեան ծիրին մէջ տեղի ունեցող մրցաշարք։ Դասուած է որպէս բաց-անիւակառքի միայնակ նստելատեղով միջազգային տարողութեամբ մրցաշարք, հաստատուած Ինքնաշարժի Միջազգային Դաշնակցութեան կողմէ (Fédération Internationale de l'Automobile (FIA․ անգլ․՝ International Automobile Federation)։
[մինի|220x220փքս|[Ճիւզեբէ Ֆարինա՝ 1950-ի ախոյեան]]
Ինքնաշարժի Միջազգային Դաշնակցութեան կողմէ կազմակերպուած Ֆորմիւլա 1 Համաշխարհային Ախոյեանութիւնը եղած է ինքնաշարժներու աշխարհի առաջին մրցաշարքներէն (1950)։ Ֆորմիւլա բառը «կանոններու հաստատում» է եւ բոլոր մասնակցողները պարտաւոր են հետեւելու։ Ֆորմիւլա 1(մէկ)-ի մէկ եղանակ մը (շրջան) կ՛ընդգրկէ մրցումներու շարք մը, ծանօթ որպէս կրան բրի (Grands Prix)։ Կրան բրիներ տեղի կ՛ունենան բազմաթիւ երկիրներու եւ ցամաքամասերու մէջ, յատուկ պատրաստուած/կառուցուած շրջագիծերու (*տե՛ս օրինակ՝ [[Մոնաքոյի Շրջագիծը]]*) եւ կամ յատկապէս մրցաշարքին օրուան համար փակուած հանրային ճամբաներու վրայ։ 
մինի|1951-ի ախոյեան Խուան մանուէլ Ֆանճիոյին Ալֆա Ռոմէօ 159 ինքնաշարժը
[ձախից|մինի|261x261px|5 անգամ ախոյեան՝ [Խուան Մանուէլ Ֆանճիօ**․** նկար՝ 1952 ]]Կրան բրիներուն ընթացքին երկու ստուգանիշեր կը հաստատեն աշխարհի տարեկան երկու ախոյեանութիւնները․ մէկ վարորդներուն համար եւ մէկ ինքնաշարժ կառուցիչներուն (խումբերուն) համար։ Իւրաքանչիւր արհեստավարժ վարորդ անհրաժեշտ է ունենալ ի զօրու Գեր-արտօնագիր մը (FIA Super Licence)՝ FIA մրցաշարքներուն գերագոյն արտօնագիրը, եւ մրցաշարքները պարտաւոր են կատարուիլ դասուած ուղիներու վրայ (grade one tracks)։ Իսկ Ֆորմիւլա 1 ինքնաշարժները կը համարուին աշխարհի կանոնաւորուած ամենէն արագ սուլացող մրցակառքերը։ Ինքնաշարժները կախեալ են ելեկտրոնաբանութենէն, օդի եւ կազի յարուցած դիմադրութենէն, առկախութփնէն եւ անիւի հեցերէն։
## Պատմական ակնարկ
Ֆորմիւլա 1 աշխարհի առաջին ախոյեանութիւնը տեղի կ՛ունենայ Սիլվըրսթոն շրջագիծին (Միացեալ Թագաւորութիւն), 13 Մայիս 1950։ Ախոյեան կը հանդիսանայ Ճիւզեբէ Ֆարինա, Ալֆա Ռոմէօ ինքնաշարժով։ Իսկ Մայքըլ Շումախըր եւ Լուիս Համիլթոն եօթ անգամ Ֆորմիւլա 1-ի աշխարհի ախոյեան հանդիսացած են։ Սակայն մրցաշարքներուն ընթացքին, լուրջ արկածներ տեղի ունեցած են եւ վարորդներ իրենց կեանքը կորսնցուցած են․ Թոմ Բրայս (1977), Ռոնի Բիթերսըն (1978) եւ Բաթրիք Տըբայէ (1980)։մինի|'''Այրթոն Սենա''', նկար՝1992|ձախիցմինի|225x225փքս|'''Նիքի Լաուտա''', նկար՝ 1975Ախոյեանութեան կը մասնկացնին բաւական ծանօթ խումբեր - ինքնաշարժ կառուցողներ, ինչպէս օրինակ՝ Ֆերարի, Ռենօ, Մաքլարեն, Մերսետես։

[մինի|110x110փքս|'''Սեպասթեան Ֆեթել'''․ նկար՝ 2009[Պատկեր:Piquet a Monza 1983.JPG|մինի|129x129փքս|'''Նելսոն Բիքէ''', նկար՝ 1993մինի|176x176փքս|'''Ալեն Բրոսթ''', նկար՝ 1984մինի|153x153փքս|'''Ճաքի Սթիուարթ''', նկար՝ 1969]][ձախից|մինի|188x188փքս|'''Ալպերթօ Ասքարի''', '''1952''' եւ '''1953''' ախոյեան․  նկար՝ 1955․[Պատկեր:Lewis Hamilton 2022 São Paulo Grand Prix (52498120773) (cropped).jpg|ձախից|մինի|147x147փքս|նկար՝ 2022․'''Լուիս Համիլթոն'''ձախից|մինի|165x165փքս|'''Մաքս Ֆերշսթաբեն''', նկար՝ 2017]]
## Արկածներ
Ֆորմիւլա 1-ի մրցաշարքերուն ընթացքին անպակաս եղած են լուրջ արկածները։ Ինչպէս օրինակ՝    

26 Մայիս 1955-ին, իտալացի Ալպերթօ Ասքարի (1952-ի եւ 1953-ի ախոյեան) 36 տարեկան հասակին կեանքը կը կորսնցնէ երբ ինքնաշարժով Մոնցա շրջագիծը կը փորձէր։     

1976-ին Նիւրպուրկրինկ (Գերմանիա) կայացած մրցաշարքին երեք անգամ ախոյեան աւստրացի վարորդ Նիքի Լաուտա իր Ֆերարի ինքնաշարժով ճակատագրական արկած մը կ՛ունենայ եւ ինքնաշարժը հրոյ ճարագ կը դառնայ (ատկէ ետք կը լքէ Ֆորմիւլա 1-ի արհեստավարժ վարորդի ասպարէզը)։ Ան կը փրկուի երբ իտալացի վարորդ Արթուրօ Մերծարօ կը յաջողի զայն դուրս հանել, ձեռքերը եւ գլուխը լուրջ այրուցքներով։ Հետաքրքրական է թէ այդ մրցաշարքէն շաբաթ մը առաջ, Լաուտա հրապարակաւ կազմակերպիչներուն գանգատներ յայտնած էր շրջագիծին ապահովութեան համար։    

Մայիս 1, 1994-ին, Իմոլայի կրան փրիին (Պոլոնիա) ընթացքին պրազիլիացի Այրթոն Սեննա 200 քմ արագութեան վրայ պատին զարնուելով կը կորսնցնէ իր կեանքը, երբ ղեկին սիւնը կ՛անջատուի: Իր պատկանած Williams խումբին անդամները իտալական դատարանի դատախազին կողմէն կ՛ամբաստանին մարդասպանութեան համար, սակայն որեւէ մէկը չի տադապարտուիր։ 

## Համբաւի արժանացած ախոյեաններ

### Ֆորմիւլա 1-ի քանիցս ախոյեաններ
Ֆորմիւլա 1-ի համբաւի արժանացած ախոյեան վարորդներն են՝ 

### Եօթը անգամ ախոյեան
Մայքըլ Շումախըր (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004), 

Լուիս Համիլթոն (2008, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020)։

### Հինգ անգամ ախոյեան
Խուան Մանուէլ Ֆանճիօ (1951, 1954, 1955, 1956, 1957)։

### Չորս անգամ ախոյեան
Ալեն Բրոսթ (1985, 1986, 1989, 1993)․ 

Սեպասթեան Ֆեթել (2010, 2011, 2012, 2013)։

Մաքս Ֆերշսթաբեն (2015, 2016, 2023, 2024)։

### Երեք անգամ ախոյեան
Նելսոն Բիքէ (1981, 1983,1987)․

Ճաքի Սթիուարթ (1969, 1971, 1973)

Նիքի Լաուտա (1975, 1977, 1984)․

Այրթոն Սենա (1988, 1990, 1991)․

## Ֆորմիւլա 1-ի ծանօթ ախոյեաններ

Պատկեր:Mike Hawthorn, autocoureur verongelukt, Bestanddeelnr 910-1117.jpg|Մայք Հոթորն, 1958-ի ախոյեան
Պատկեր:Phil Hill - El Gráfico 2107 del 10 de Febrero de 1960 - 1000 km Buenos Aires con Cliff Allison.jpg|Ֆիլ Հիլ, 1960
Պատկեր:Jim Clark 1965.jpg|Ճիմ Քլարք, 1963 եւ1965
Պատկեր:HillGraham1969Aug.jpg|Կրահամ Հիլ, 1962 եւ 1968
Պատկեր:John Surtees en 1966.jpg|Ճոն Սըրթիս, 1964-ի ախոյեան
Պատկեր:HulmeDenis196508 crop.jpg|Տենի Հիուլմ, 1967-ի ախոյեան
Պատկեր:Fittipaldirindo.jpg|Էմերսոն Ֆիթիբալտի, 1972 եւ 1974
Պատկեր:Mario Andretti celebrating at 1978 Dutch Grand Prix (cropped).jpg|Մարիօ Անտրեթի, 1978-ի ախոյեան
Պատկեր:Scheckter, Jody 1976-07-10 (Ausschn).jpg|Ճոտի Սեքթըր, 1979-ի ախոյեան
Պատկեր:Alan Jones 1980.jpg|Ալան Ճոնս, 1980-ի ախոյեան
Պատկեր:Anefo 932-2378 Keke Rosberg, Zandvoort, 03-07-1982.jpg|Քեքէ Ռոզպերկ, 1982-ի ախոյեան
Պատկեր:NigelMansell.jpg|Նայճել Մանսել, 1992-ի ախոյեան
Պատկեր:Damon Hill juillet 1995.jpg|Տէյմոն Հիլ, 1996-ի ախոյեան
Պատկեր:Jacques Villeneuve 2008 NASCAR Rookie.jpg|Ժաք Վիլնով, 1997-ի ախոյեան
Պատկեր:Mika4.jpg|Միքա Հաքինեն, 1998 եւ 1999
Պատկեր:Alonso 2016.jpg|Ֆերնանտօ Ալոնսօ, 2005 եւ 2006
Պատկեր:F12019 Schloss Gabelhofen (22) (cropped).jpg|Քիմի Ռայքոնեն, 2007
Պատկեր:Jenson Button bahrain 2012.jpg|Ճենսոն Պաթոն, 2009-ի ախոյեան
Պատկեր:Nico Rosberg 2016 Malaysia 1.jpg|Նիքօ Ռոզպերկ, 2016-ի ախոյեան


           
## Տե՛ս նաեւ

* Տաքար մրցաշարք
* Աքրոփոլիս ինքնաշարժներու մրցաշարք
* Մոնաքոյի Շրջագիծը
* Մոնաքոյի մրցաշարքը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներու մրցաշարք
Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներու համաշխարհային մրցաշարքներ
Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներու ախոյեանութեան մրցաշարքներ