Թիֆլիս

**Թիֆլիս** (, հին հայկական անուանումը՝ **Տփղիս**, ռուսական եւ խորհրդային իրականութեան մէջ ծանօթ եղած է իբրեւ **Թիֆլիս**), Վրաստանի մայրաքաղաքը, ինչպէս նաեւ՝ պետութեան մեծագոյն քաղաքը։ Կը գտնուի երկիրին կեդրոնական մասին մէջ՝ Կուր գետի երկու ափերուն։ Կը համարուի աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը, որ հիմնուած է Ե. դարուն՝ Վիրքի թագաւոր Վախթանգ Գորգասալի կողմէն։ Դարավերջին, Վախթանգի որդին եւ յաջորդը՝ Տաչի արքան, մայրաքաղաքը Մցխեթէն կը տեղափոխէ Թիֆլիս։ Ռուսական տիրապետութեան տարիներուն Թիֆլիս եղած է Կովկասեան տարածաշրջանի քաղաքական եւ մշակութային կեդրոնը։ Դարեր շարունակ հայերը եղած են Թիֆլիսի քաղաքային կեանքին անբաժանելի մէկ մասը։ Մինչեւ այսօր Հավլաբար թաղամասին բնակչութեան մեծ մասը հայեր են։ Խորհրդանշական է, որ ԺԲ. դարէն մինչեւ Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն  Թիֆլիսի թիւով 47 քաղաքապետներէն 45-ը եղած են ազգությամբ հայեր։ Մինչեւ ԽՍՀՄ կազմաւորման սկզբնական շրջան, հայերը կազմած են նաեւ Թիֆլիսի բնակչութեան մեծամասնութիւնը՝ թիւով գերազանցելով վրացիներուն եւ միւս ցեղախումբերուն։ Եւրոպայի եւ Ասիոյ խաչմերուկներուն՝ պատմական տարբեր ժամանակահատուածներուն Թիֆլիս դարձած է առեւտրային կարեւոր հանգոյց մը։ Թիֆլիսի հազարամեայ պատմութիւնը կ'արտացոլայճարտարապետութեան մեջ։ Անիկա դասական, մերձաւոր արեւելեան, ռուսական եւ ժամանակակից ճարտարապետութիւններու համադրութիւն մըն է։ Պատմականօրէն Թիֆլիս եղած է տարբեր մշակութային, ժողովրդական եւ կրօնական ծագում ունեցող մարդոց գործունէութեան հարթակ մը։

Ըստ 2017-ի մարդահամարի տուեալներուն՝ Թիֆլիսի բնակչութեան թիւը կը հասնի 1,108, 717-ի։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը քրիստոնեայ է․ գլխաւորաբար անոնք վրաց ուղղափառ եկեղեցւոյ հետեւորդներ են։ Թիֆլիսի ամէնէն մեծ ազգային փոքրամասնութիւնները հայերն են, որոնք կը կազմեն ամբողջ քաղաքին բնակչութեան 4.8 %-ը (աւելի քան 53 հազար հոգի)։ Կան նաեւ ռուսեր, ազերիներ, եզիտիներ, ուքրանացիներ եւ այլ ազգութիւններ։

Թիֆլիսի հիմնական տեսարժան վայրերն են Ս. Երրորդութեան մայր տաճարը, Սիոնի տաճարը, Ազատութեան հրապարակը, Ռուսթաւելի պողոտան, Նարիղալան, Թիֆլիսի օփերայի եւ պալէի թատրոնը եւ Վրաստանի ազգային թանգարանը։

## Քաղաքի տեսարաններ
մինի|կենտրոն|1024px|Թիֆլիսի գարունը


Abanotubani.jpg|Բաղնիքներու թաղ, Թիֆլիսի հնագոյն շինութիւններէն
Tbilisi_Bathhouse3.jpg|Աբանոթուբանի
Theatre institute.jpg|Թատրոնի շէնք 
Rustaveli theatre.jpg|«Ռուսթաւելի» թատրոն 


մինի|կենտրոն|1024px|Թիֆլիսի Ս. Երրորդութիւն մայր տաճարին համայնապատկերը

## Նշանաւոր Թիֆլիսահայեր
150px|մինի|Նշանաւոր թիֆլիսահայեր՝ միասնական լուսանկարի մը մէջ՝ մինչեւ 1917
* Արամ Խաչատուրեան - Երաժշտահան, ժողովրդական ազգային մասնագէտ նախկին ԽՍՀՄ-ի մէջ։
* Յակոբ Յակոբեան – բանաստեղծ։
* Նար-Դոս, գրող։
* Սայեաթ-Նովա - նոր շրջանի բանաստեղծ-աշուղ։
* Սերգէյ Փարաջանով - Ի. դարու մեծագոյն բեմադրիչ, նկարահան ՀՀ ժողովրդական մասնագէտ (1990), Ուքրանիոյ ժողովրդական մասնագէտ (1990):
* Վիքթոր Համբարձումեան - աստղագէտ, տեսական աստղագիտութեան հիմնադիրներէն մէկը։
* Տիգրան Պետրոսեան - աշխարհի ճատրակի նախկին ախոյեան։
* Ակիմ Թամիրով – թատրոնի եւ շարժապատկերի ազգութեամբ հայ ամերիկացի դերասան։
* Միքայէլ Թարիվերդիեւ - սովետական երգահան, Ռուսիոյ ժողովրդական մասնագէտ, ֆիլմերու երաժշտութեան հեղինակ։
* Իսահակ Ալիխանեեան - դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական մասնագէտ (1923), ՎԽՍՀ ժողովրդական մասնագէտ (1941)։
## Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներ
thumb|250x250px|Հին Թիֆլիս (1900) Ս. Մ. Պրոկուդրին-Գորկու լուսանկարը: Նկարին մէջ կ'երեւին դարասկիզբի հայկական եկեղեցիները:
* Հավլաբարի Ս. Կարապետ եկեղեցին, Թիֆլիս՝ վերափոխուած է վրացականի։ 
* Ս. Գէորգ եկեղեցի, կառուցուած ԺԸ. դարուն
* Ս. Բեթղեհէմի կոյսի եկեղեցի, կառուցուած ԺԳ. դարուն
* Ս. Ստեփանոսի եկեղեցի, կառուցուած ԺԸ. դարուն 
*Ս. Խաչի եկեղեցի, կառուցուած 1830-ին
*Օրհնուած կոյս Ջուգուրեթիի եկեղեցի, կառուցուած ԺԹ. դարուն
* Ս. Գէորգ Զօրավարի եկեղեցի, ԺԹ. դար
* Նորաշէն եկեղեցի, ԺԵ. դար
* Ս. Նշան եկեղեցի, ԺԹ. դար
* Ս. Մինաս եկեղեցի, ԺԹ. դար
* Ս. Գէորգ եկեղեցի, ԺԴ. դար
* Նոր Էջմիածին եկեղեցի, կառուցուած 1806-ին
* Օրհնուած Շամխորեցոց եկեղեցի, ԺԹ. դար
* Կարմիր Աւետարան
* Կուսանաց Ս. Ստեփանոս վանք

## Պատկերասրահ

Նարիկալայի համայնապատկերը.jpg|Նարիկալայի համայնապատկերը
Փարաջանովը.jpg|Փարաջանովը
Մետեխի համայնապատկերը.jpg|Մետեխի համայնապատկերը
Մինարեթ.jpg|Մինարեթ
Նոր Էջմիածին.jpg|Նոր Էջմիածին
Աբանոթուբանի1.jpg|Աբանոթուբանի
Քուռը.jpg|Քուռը
Աբանոթուբանի.jpg|Աբանոթուբանի
Շարդենի փողոցը.jpg|Շարտենի փողոցը
Սաքսոֆոնահարը.jpg |Սաքսոֆոնահարը
Հայկական պանթեոնը.jpg|Հայկական պանդէոնը
Սիոն եկեղեցին.jpg|Սիոն եկեղեցին
Մետեխի եկեղեցին.jpg|Մետեխի եկեղեցին
Նարիկալա եկեղեցին.jpg|Նարիկալա եկեղեցին
Նարիկալա ամրոցի պարիսպները.jpg|Նարիկալա ամրոցին պարիսպները
Մակդոնալդս.jpg|Մաքտանլտս


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Թիֆլիսի նկարներ 
* Տեղեկութիւն-Թիֆլիս
* Թիֆլիսի հիւրանոցները 
* Շաբաթավերջը Վրաստանի մէջ

Ստորոգութիւն:Վրաստան
Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ