open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խանասորի Արշաւանք

**Խանասորի Արշաւանքը,** քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբի դէմ գործադրուած պատժական գործողութիւն մըն է, որ կազմակերպուած էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կողմէ։

## Պատճառ եւ որոշում
1896-ին քրտական Մազրիկ ցեղախումբը, Սուլթան Ապտիւլ Համիտի հրամանով, կոտորածի կ’ենթարկէ Վանէն Պարսկաստան անցնող հայ մարտիկները։ Աւելի քան 300 հայ երիտասարդներ եւ անզէն տղաք զոհ կ’երթան Մազրիկ ցեղախումբի հայատեացութեան։ 

Վանէն Պարսկաստան անցնող հայ մարտիկներու խումբը կը գլխաւորէր դաշնակցական Պետօն, արմենական Աւետիսեանը եւ հնչակեան Մարտիկը։ 1897-ի տարեսկիզբին Թիֆլիսի մէջ կայացած Հ.Յ.Դ. Ռայոնական Ժողովին որոշուեցաւ, որ պէտք է մեծախումբ արշաւախումբով պատժել Մազրիկ ցեղախումբը, նպատակ ունենալով պատժել քրտական ցեղախումբը, լուծել վրէժքը Աւետիսեանի, Պետոյի եւ Մարտիկի, անպատժելիութեան մօտեցումները դադրեցնել եւ հայ ժողովուրդին մօտ ամրապնդել յեղափոխական գործին նկատմամբ իրենց վստահութիւնը։

Վարդան եւ Իշխան Արղութեան կը նշանակուին արշաւախումբի հրամանատար եւ օգնական հրամանատար։ Հարիւրապետներ կը նշանակուին Փոխիկ եւ Ախպեր։ Իսկ Նիկոլ Դուման, որ ներկայացուցած էր արշաւանքին գաղափարը՝ նշանակուեցաւ արշաւախումբի չորս յիսնապետներէն մէկը։ Սեւքարեցի Սագոյին վստահուեցաւ ձիաւոր խումբի պատասխանատուութիւնը։

## Գործողութիւն
24-էն 25 Յուլիս 1897ին լուսցող գիշերուան կանուխ ժամերուն, թուրք-պարսկական սահմանը հատեցին 253 դաշնակցական մարտիկներ, որոնցմէ 40-ը՝ ձիաւոր։ Արշաւախումբը սկսաւ Սալմաստէն, կտրեց Արաուլ Լերան լանջը եւ ուղղուեցաւ Վանայ Լիճին հարաւ-արեւելքը գտնուող Խանասորի դաշտը, որ ամառնային հաւաքավայրն էր քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբին, որուն աշիրէթապետն էր Շարաֆ Պէյը։

Քանի մը ժամուան ընթացքին գործադրուեցաւ ծրագիրը։ Հայ յեղափոխականները ձեռք չեն երկարեր կանանց եւ մանուկներու վրայ։ ֆետայիներու այդ վեհանձն գաղափարականութենէն կ’օգտուի նոյնինքն Շարաֆ պէյ, որ կանացի հագուստ հագած կը ճողոպրի։ Կը սպաննուի անոր անձնական հիւրը հանդիսացող թուրք հարիւրապետը։ Գործողութիւնը ամբողջովին կը ծառայէ ճշդուած նպատակին եւ կ’արձանագրուի յաղթանակ։ Գործողութեան ընթացքին կը նահատակուին 25 ֆետայիներ, որոնց շարքին էր Հ․Յ․Դ․ հիմնադիր Ռոստոմի եղբայրը՝ Կարօն։ Դաշնակցութիւնը Հայաստանի թէ գաղութներու մէջ մինչեւ այսօր կը տօնէ Խանասորի արշաւանքի յաղթանակը։

## Գրականութիւն
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Բ., Թեհրան, 1982, Երեւան, 1990:
* Ամուրեան Անդրէյ, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը Պարսկաստանում /1890-1918/, Թեհրան, 1950, 151 էջ։
* Վարանդեան Միքայէլ, Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, Երեւան, 1992, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/116/Dashnak1.pdf 
* Գրիգորյան Հովիկ, Հայ ազատագրական պայքարի մարտավարությունը 1895-1898 թթ., Երեւան, 2002, 96 էջ, - http://www.armin.am/images/menus/1084/H-Grigoryan.pdf
* Աւօ, Խանասորի արշաւանքը, Պէյրութ, 1986, 143 էջ։
* Համլետ Գևորգյան, Նիկոլ Դուման, Երեւան, 2002, էջ 58-105, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/942/nicol_duman.pdf 

## Արտաքին յղումներ
* Վահէ Հապէշեան, Voices from the past

Ստորոգութիւն:1897
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ
Մկրտիչ Խանճեան

**Մկրտիչ Խանճեան**, բնիկ Տիգրանակերտցի, ծնած 1872-ին։ Պէյրութ հաստատուած է 1869-ին ուր ալ մեռած՝ 1945-ին։ Երկու եղբայրներ Յակոբ եւ Մկրտիչ նախ Տիգրանակերտէն Հալէպ կու գան եւ ապա Պէյրութ կը հաստատուին։

Մկրտիչ եղած է կօշկակարի վարպետ Պէյրութի կառավարական աշխատանոցը 6 տարի։ Ապա սկսած է իր անձնական գործը։ 1904-ին ամուսնացած է եւ ունեցած մէկ աղջիկ եւ երեք մանչ զաւակներ, Սամուէլ, Ժօզէֆ եւ Լեւոն։ Տօքթ. Սամուէլ, ճանչցուած Ֆուատ անունով, շրջանաւարտ է Պէյրութի ֆրանսական համալսարանէն 1928-ին։ Եղած է Շէֆ տը ֆլինիք եւ երկար ժամանակ կառավարական բժիշկ Իրաք եւ Քուրտիստան, ուր գտնուող հայերուն բազմաթիւ ծառայութիւններ մատուցած։ Տօքթ. Խանճեան կանոնաւոր կերպով կ'աշխատակցի ֆրանսերէն բժշկական թերթերու։ Խանճեան եղբայրներ ունին կոճակի արդիական գործարան մը որ իր տեսակին մէջ Մերձ. Արեւելքի լաւագոյններէն է:
## Ծանօթագրութիւններ
Խանումա

**«Խանումա»** (վրաց.՝ ხანუმა), Աւքսենթի Ցակարելիի թատերգութիւնը, որ գրուած է 1882 թուականին**,** որու հիման վրայ 1948 թուականին Թիֆլիսի կինոստուդիոյին մէջ նկարահանուած է «Քեթօ եւ Կոտէ» ֆիլմը։

## Նիւթ
Թատերգութեան գործողութիւնները տեղի կ'ունենան Թիֆլիսի Հաւլաբար հայկական թաղամասին մէջ XIX դարու սկզբը։ Վրացի սնանկացած իշխան Պանտիաշվիլին կը ծրագրէ ամուսնանալ հարուստ աղջկայ մը հետ։ Այդ նպատակով ան կը վարձէ յայտնի խնամախօս (միջնորդ) Խանումային։ Վերջինս իշխանի համար որպէս հարսնցու կը գտնէ Գուլիկոյին։ Այլ խնամախօս մը՝ Քաբաթօն, կ'ուզէ իշխանին ամուսնացնել հայ հարուստ առեւտրական Միկիչի դստեր՝ Սոնայի հետ։ Միկիչն ալ կը մտածէ այդ դուստրին ամուսնութեան շնորհիւ ձեռք բերել իշխանի տիտղոս։ Ան կը գտնէ իշխանի բոլոր պարտամուրհակները։

Կօտէն՝ Պանտիաշվիլիի զարմիկը, սիրահարուած է Սոնային։ Ան մասնաւոր դասեր կու տայ Սոնային։ Խանուման, փորձելով խանգարել իր մրցակիցին եւ, միաժամանակ, փափաքելով օգնել սիրահարներուն, կը ներկայանայ իշխանին Սոնայի փոխարէն։ Պանտիաշվիլին, տեսնելով ծեր, միաչքանի ու կաղ հարսնացուին, կը հրաժարի ամուսնանալ անոր հետ եւ նորէն կ'որոշէ կին առնել Գուլիկոյին։

Խանուման Սոնային կը հագցնէ Գուլիկոյի նման ու անոր փոխարէն կը ներկայացնէ իշխանին։ Աղջկայ գեղեցկութեամբ հմայուած իշխանը կ՛որոշէ ամուսնանալ անոր հետ, սակայն Միկիչը կը սպառնայ պարտամուրհակներով։ Այդ ժամանակ իշխանի զարմիկը՝ Կօտէն, կը համաձայնի ամուսնանալ Սոնայի հետ։ Անոր հետ ան քեռիին կ'ազատէ պարտքերէն, իսկ Միկիչին հնարաւորութիւն կու տայ ներկայանալ որպէս իշխան։ Պանտիաշվիլին կ'ամուսնանայ Գուլիկոյի հետ։ Իսկ Խանուման կ'ամուսնանայ Հակոբ հետ։

## Թատերական ներկայացումներ
Ռուսաստանի թատերախաղի մեծ թատրոնին մէջ 1972 թուականին «Խանումա» թատերգութիւնը բեմադրած է Գէորգի Տովստոնոգովը։ Ցագարելիի թատերգութեան թեքսթը հարմարեցուած է Բորիս Ռացերի ու Վլատիմիր Կոնստանդինովի կողմէն։ Այս բեմականացումը կը համարուի Գէորգի Տովստոնոգովի լաւագոյն աշխատանքներէն մէկը, 1978 թուականին նկարահանուած է այդ ներկայացման հեռատեսիլի տարբերակը։ Ներկայացման երաժշտութիւնը գրած է Գիա Կանչելին։ «Խանումա»-ն բեմադրուած է նաեւ Երեւանի Ստանիսլավսկիի անուան ռուսական թատերախաղի թատրոնին մէջ։

## Էկրանաւորումներ
* Խանումա
* Քեթօ եւ Կոտէ - նկարահանուած է Թիֆլիսի կինոստուդիայի մէջ 1948 թուականին

## Ծանօթագրութիւններ

*
Գրիգոր Խանջեան

**Գրիգոր Խանջեան** (), անուանի հայ նկարիչ, գեղանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած, ուսանած եւ ապրած է Երեւան։ Գեղանկարչութեան կողքին՝ իր վաստակը կ՛ընդգրկէ գծանակարչական ճոխ մթերք մը։ 

## Գործեր
Գրիգոր Խանջեանի գործը, այլ աշխատանաքներու կարգին, կը բովանդակէ գրական երկերու 

նկարազարդումներ։ Տաղանդով եւ նիւթի ըմբռնումով նկարազարդուած այս երկերէն յիշենք՝
 
* «Վէրք Հայաստանի» (Խաչատուր Աբովեան)
* «Լոռեցի Սագօն» (Յովհաննէս Թումանեան)
* «Անլռելի Զանգակատուն» (Պարոյր Սեւակ)

Վարը տրուած «Սասունցիներու Պարը» կ՛ընկերանայ Գէորգ էմինի նոյնանուն բանաստեղծութեան, եւ իրագործուած է բացառիկ շնորհքով։

Գրիգոր Խանջեանի արուեստին մասին կատարուած բնորոշումներէն հետաքրքրական են հետեւեալները (Մ.Ղազարեան).Պարզ միջոցներով Խանջեան դրսեւորում է իր կերպարների հարուստ ներաշխարհը... Իր բնանկարները երբեմն կոթողային են, երբեմն՝ քնարական տրամադրութեամբ համակուած։ Նրա արուեստի առանձնայատկութիւններից է պատկերուող երեւոյթների ազգային էութեան շեշտումը...:
{Գրական գործերի} նկարազարդումները յագեցած են դրամատիկ տրամադրութիւններով, որոնց դրսեւորման նպաստում է արտայայտիչ ու կերպընկալ գծանկարը, գրքի ձեւաւորաման մշակոյթը...

## Ծանօթագրութիւններ




## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 253:

Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Խաշ

**Խաշ**, ջրիկ տաք ապուր։ Կ՛ուտեն միայն տաք։ Հայկական աւանդական ուտեստներէն մէկը, որ տարածուած է Կովկասի եւ Անդրկովկասի մէջ ու մեծ հաւանականութեամբ ունեցած է արարողական բնոյթ։ Ի սկզբանէ եղած է աղքատներու սնունդ։

## Խաշ անուանումը
«Խաշ» անուանումը, ըստ ամենատարածուած վարկածին, առաջացած է հայերէն «խաշել» բառէն, նոյն բառէն առաջացած են նաեւ այլ կերակրատեսակներու անուանումները (խաշլամայ, խաշու, խաշիլ)։

## Բաղադրութիւն
300px|մինի
Խաշի պատրաստման մէջ կ՛օգտագործուին տաւարի ոտքեր (ինչպէս նաեւ խոզի, ոչխարի կամ նոյնիսկ հաւի), փորոք, սխտոր, աղ եւ կանաչի։ Մասերը մաքրելէն եւ լուալէն ետք (Հայաստանի մէջ աւանդաբար կը դնեն 10-12 ժամով հոսող ջուրի տակ), այն կը խաշեն 6-8 ժամ։ Սխտորը, աղն ու կանաչին կը մատուցուին սեղանին՝ կերակուրը համեմելու նպատակով։

## Աւանդութիւն
Խաշը աւանդաբար կ՛ուտեն առաւօտ շուտ՝ առատ կերուխումի յաջորդ օրը, մինչեւ նախաճաշը կամ անոր փոխարէն։ Ուտեստին հետ կը մատուցուի ճզմուած սխտոր, աղ, կտրտած բողկ։ Խաշը կ՛ուտեն լաւաշի, բողկի եւ տարբեր տեսակի կանաչիներու հետ։ Հայաստանի որոշ շրջաններու մէջ այն կ՛ուտեն ձեռքերով՝ նախապէս անոր մէջ բրդելով չոր լաւաշ։ Պնակը կը ծածկեն լաւաշով եւ ուտելու ընթացքին բանալով փոքրիկ անկիւն, լաւաշի կտորով կը հանեն կերակուրը։ Խաշ եփելու նախապատրաստական արարողութիւնը ընդհանրապէս կը սկսի երեկոյեան, որպէսզի առաւօտ շուտ պատրաստ ըլլայ եւ հրամցուի։ Աւանդաբար խաշը կ՛ուտեն տարուան ցուրտ եղանակին՝ ձմրան:

## Արտաքին յղումներ
* Ինչպէ՞ս պատրաստել լաւ խաշ

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Խաշուրի

**Խաշուրի** (), քաղաք (1921 թուականէն) Վրաստանի Շիտա Քարթլի երկրամասի մէջ։ Երկաթուղային եւ ինքնաշարժային ճանապարհներու հանգոյց է։ Ունի 26 135 բնակիչ (ըստ 2014 թուականին մարդահամարի տուեալներու)։ Կան երկաթուղային փոխադրամիջոցի ձեռնարկութիւններ, թեքսթիլ-կալանթերեայի գործարան, ապակէ տարայի, պահածոներու գործարաններ, հայրենագիտական թանգարան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վրաստանի քաղաքներ
Խաչ

300px|մինի|աջից|Յունական խաչ
**Խաչ**, քրիստոնէական խորհրդանիշ եւ պաշտամունքի առարկայ շատ կրօններու մէջ։ Խաչի ձեւը առաջացած է հինէն։ Խաչի երկրպագումը տարածում գտաւ հին կրօնական հաւատալիքներու մեջ։ Բազմաստուած կրօններէ անցաւ միաստուածներուն։ 
350px|մինի|աջից|Խաչքար Խոշավանքի մէջ
Պուտտայականները խաչը կը զարդարեն «Պուտտայի ոտնահետքեր»ով եւ խաչը կը պատկերէին իրենց հմայիլներուն մեջ.։

Քրիստոնէութիւնը եւս իւրացուց Խաչի խորհրդանիշը եւ զայն կապեց Յիսուս Քրիստոսի խաչելութեան հետ։ Խաչը որպէս սուրբ խորհրդանիշ կը ճանչնան ուղղափառութիւնը, կաթոլիկութիւնը, լիւթերականութիւնը։ Որոշ քրիստոնէական ուղղութիւններ չեն ընդուներ խաչի սրբութիւնը, օրինակ՝ պաբթիստները, աթուենթիստները եւ շարք մը այլ բողոքական դաւանութիւններ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Խաչակիրներու Է․ Արշաւանք

**Խաչակիրներու եօթներորդ արշաւանք** (, ), խաչակիրներու արշաւանք, որ նախաձեռնած է Ֆրանսայի թագաւոր Լուի IX Սուրբը 1248–ին:

Հասնելով Նեղոսի տելթա (եռանկիւն ցամաք), այստեղ հաստատուած մամլուքները կրնան ջախջախել խաչակրաց բանակները, որոնք Սուրիոյ մէջ հաստատուած էին:

Ճակատամարտերէն մէկուն ընթացքին թագաւորը կը գերեվարէ եւ ազատ կ'արձակէ հսկայական տոյժեր վճարելէ ետք։

1243–ին հակամարտութիւն սկսաւ Տաճարականներու միաբանութեան եւ իսլամներու միջեւ։

Կազայի մէջ տեղի ունեցած ճակատամարտի հետեւանքով, 48 ժամուայ ընթացքին խաչակիրներու բանակին մեծ մասը կործանած էր։ Մեծ թիւով պատմաբաններ կը նշեն թէ այս իրադարձութիւնը Սուրբ Երկրին մէջ խաչակիրներու դարաշրջանի աւարտի սկիզբն է։

Ֆրանսայի թագաւոր Լուի Սուրբը խաչակրաց արշաւանք կազմակերպեց, որ 1248-1254 թուականներու ընթացքին տեւեց եւ անյաջողութեամբ աւարտեցաւ։ Ան կեանքի մնացած մասը Ակրայի արքայական պալատին մէջ անցուց։

## Ծանօթագրութիւններ

## Լրացուցիչ ընթերցանութիւն
* Al-Maqrizi, Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, 1997. In English: Bohn, Henry G., The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades, AMS Press, 1969
* Ibn Taghri, al-Nujum al-Zahirah Fi Milook Misr wa al-Qahirah, al-Hay'ah al-Misreyah 1968
* Jean de Joinville, Histoire de Saint Louis, 1309
* Keen, Maurice (editor). Medieval Warfare. Oxford University Press, 1999. ISBN 0-19-820639-9

Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու Արշաւանքներ
Խաչատուր Ա. Քհնյ. Գերմանիկեան

**Տ. Խաչատուր Ա. Քհնյ. Գերմանիկեան** (1883 - 1977) Աւազանի անունով՝ Յակոբ, որդի Աստուածատուրի եւ Աննայի, ծնած է զէյթունցի ծնողքէ, Զէյթուն 1883-ին։

Նախնական կրթութիւնը ստացած է Զէյթունի Միացեալ Ընկերութեան Կեդրոնական Վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, իր կեանքի գերագոյն նպատակը եղած է եկեղեցւոյ եւ ազգին ծաոայաթիւնը։

Ան նետուած է ուսուցչական ասպարէզ ու նուիրուած՝ սերունդի դաստիարակութեան սրբազան գործին։ Կրթական կեանքի կողքին, իբրեւ երէց ու վարժ դպիր, ծառայած է նաեւ եկեղեցւոյ։ Զօրաւոր մղում եւ հակում ունեցած է երաժշտութեան հանդէպ։ Յետագային, ինքնաշխատութեամբ ու հետեւելով երաժշտական դասընթացքներու եւ ձայնամարզութեան, իր մէջ լաւապէս մշակած է երաժշտական գիծը ու Հայ Աոաքելական Եկեղեցւոյ շարականներուն ու պատարագի երգեցողութեան հմտանալէ ետք, ինքզինք պատրաստած է դպրապետութեան՝ առաւելագոյնս ծառայելու եկեղեցւոյ։

Առաջին անգամ իբրեւ ուսուցիչ եւ դպրապետ, ծաոայած է իր ծննդավայրի թաղային եկեղեցւոյ ու տեղւոյն ծխական վարժարանին մէջ։

Տարիներ ետք, նոյն զոյգ պաշտօններով տեղափոխուած է Տքնտըճագի շրջանը, ուր տեղւոյն եկեղեցւոյ եւ հայոց վարժարանին մէջ պաշտօնավարած է մինչեւ տարագրութեան տարին։

Իսկ 1915-ի մեծ եղեռնին, մազապուրծ՝ գաղթած է Տէօրթ– Եօլ եւ ստանձնած է տեղւոյն Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ դպրապետութեան եւ ծխական դպրոցի ուսուցչութեան պաշտօնները։

Իր քահանայական ձեռնադրութիւնը տեղի ունեցած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ վշտակիր Հայրապետ՝ Սահակ Բ. Խապայեան կաթողիկոսի ձեռամբ, 1925-ին, Պէյրութի Ս. Նշան Մայր Եկեղեցւոյ մէջ, վերակոչուելով Տէր Խաչատուր։

իր ժողովուրդին ծառայած է մինչեւ 1939-ի Ալեքսանտրէթի (Սանճագ) պարպումը ու Թուրքիոյ կցումը։ Այնուհետեւ գաղթող ժողովուրդին հետ կը փոխադրուի Հալէպ ու կը ներկայանայ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Արտաւազդ Արք. Սիւրմէեանի եւ կը խնդրէ, որ տնօրինէ պարտն ու պատշաճը եւ Հալէպի մէջ քահանայագործելու արտօնութիւն շնորհէ իրեն։

Աոաջնորդ Սրբազան Հօր եւ Բերիոյ Թեմի Ազգ. Իշխանութեան տնօրինութեամբ՝ Տէր Խաչատուր հոգեւոր հովիւ նշանակուած է Հալէպի Ս. Գէորգ Եկեղեցւոյ 1939–ին, ուր իր գործակիցները եղած են Տ. Օշական Քհնյ. Սայեան, Տ. Մկրտիչ քհնյ. Մարտոյեան, Տ. Խորէն վրդ. Թաշճեան եւ ապա՝ Տ. Գարեգին Քհնյ. Քիրազեան, որուն հետ գործակցած է երկար տարիներ։

Բերիոյ Թեմի Առաջնորդին արտօնութեամբ՝ 1971-ին կը տեղափոխուի Պէյրութ, իր զաւկին քով եւ կեանքի վերջալոյսը կ'անցընէ անոր որդիական գուրգուրանքին ու հոգածութեան տակ։

1977-ին ան իր աչքերը առ յաւէտ կր փակէ այս աշխարհին, երբ իննսուն չորս տարեկան էր։

Վերջին օծումն ու թաղման կարգը կատարուելէ ետք Պէյրութի մէջ, մարմինը կ'ամփոփուի Պէյրութի Ազգ. Գերեզմանատան մէջ։

Առ ի գնահատանք տարիներու իր բարւոք ծառայութեան, պարգեւատրուած է Լանջախաչով, Ծաղկեայ սեւ փիլոնով եւ Աւագութեան պատիւով ու տիտղոսով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Խաչատուր (գիւղ)

**Խաչատուր**, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի վիլայէթի Քըղիի գաւառի մէջ։

Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճամբուն վրայ։

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն։

## Տե՛ս նաեւ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Խաչատուր Կեսարացի

**Խաչատուր Կեսարացի** (1590, Կեսարիա - 1646, Նոր Ջուղա), կրթական-լուսաւորական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Երիտասարդ տարիները անցուցած է Կիպրոսի Ս. Մակարվանքի մէջ, ապա մեկնած է Երուսաղէմ, Կոստանդնուպոլիս, այնտեղէն ալ՝ Էջմիածին։

Աշակերտած է Գրիգոր Դարանաղցիին, Գրիգոր Կեսարացիին, Մովսէս Սիւնեցիին, Մելիքսեթ Երեւանցիին, ստացած աստուածաբանական, պատմական, փիլիսոփայական գիտելիքներ, ուսումնասիրած Դաւիթ Անյաղթի երկերը, ծանօթացած Արիստոտելի, Պղատոնի ուսմունքներուն։

Եղած է Նոր Ջուղայի առաջնորդը եւ Ս. Ամենափրկիչ վանքի (վանահայր 1620-1646-ին) կատարած է կրթական-լուսաւորական աշխատանք։ 

Հիմնած է դպրոց, գրադարան, հաւաքած Հայաստանէն եւ այլ տեղերէն բերուած ձեռագիր գիրքեր։ Անոր սաներէն էին Յակոբ Ջուղայեցին, Ոսկան Երեւանցին, Յովհաննէս Ջուղայեցին եւ ուրիշներ։

Կրօնական, տրամաբանական, ճարտասանական գործերու հեղինակ է։ 1630-ին Մովսէս կաթողիկոսի կարգադրութեամբ փիլիսոփայ եւ քերական Սիմոն Ջուղայեցիի հետ մեկնած է Լվով՝ լեհահայ համայնքի առաջնորդ Նիկոլ Թորոսովիչի եւ համայնքի միջեւ ծագած վէճերը հարթելու։ Վերադառնալով Նոր Ջուղա՝ 1638-ին հիմնած է Իրանի առաջին տպարանը։ Խաչատուր Կեսարացին թաղուած է Ս. Ամենափրկիչ վանքի տաճարին մէջ։

## Հրատարակութիւններ
* Հարանց վարք, Նոր Ջուղա, 1641։ 
* Խորհրդատետր, Նոր Ջուղա, 1641։ 
* Ժամագիրք, Նոր Ջուղա, 1642։ 

## Գրականութիւն
* **[[Գարեգին Զարբհանալեան|Զարբհանալեան Գարեգին]]**, Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վենետիկ- Սբ. Ղազար, 1895։
* **Լեւոն Մինասեան**, Նոր Ջուղայի տպարանը, Նոր Ջուղա, 1972։ 
* **Հ. Սահակ Ճեմճեմեան**, Հայ տպագրութիւնը եւ Հռոմ (ԺԷ.դար), Վենետիկ- Սբ. Ղազար, 1989 (Հայագիտական մատենաշար «Բազմավէպ» թիւ 29)։
* **Ն. Ա. Ոսկանեան, Ք. Ա. Կորկոտեան, Ա. Մ. Սավալեան**, Հայ գիրքը 1512-1800 թուականներուն. Հայ հնատիպ գիրքի մատենագիտութիւն, Երեւան, 1988։
* **Ռաֆայել Իշխանեան**, Հայ գրքի պատմութիւն, հատոր 1, Հայ տպագիր գիրքը 16-17-րդ դարերուն, Երեւան, 2012։
* Raymond H. Kévorkian, Catalogue des «incunables» arméniens, 1511-1695 ou Chronique de l'imprimerie arménienne, avec Jean-Pierre Mahé, Genève։ P. Cramer. 1986.
* Raymond H. Kévorkian, Le livre arménien à travers les âges, avec Jean-Pierre Mahé, Catalogue de l'Exposition Marseille 1985.
* Vrej Nersessian, Catalogue of Early Armenian Books, 1512-1850, The British Library, 1980. ISBN 0904654354
* Էդիկ Պաղտասարեան։ Իրանահայ տպագրութիւն։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւոր գործիչներ
Գրիգոր Քհնյ. Խաչատուրեան

**Գրիգոր Քհնյ. Խաչատուրեան** (1883-1942), Տ. Գրիգոր քհնյ. Խաչատուրեան՝ աւազանի անունով Ռուբէն, ծնած է Պրուսայի Մուրատչա գիւղը 1883-ին։

## Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնր ստացած է ծննդավյայրի վարրժարանը ապա յաճախած է Ուսումնասիրաց Միութեան դպրոցը աւելի քան երեք տարիներ։
1899-ին, ընտանեք փոխադրուած է էսկի Շէհիր։
Ան մտած է կեանքի ազատ ասպարէզ։ Նիւթական պայմզնները բարելաւելէ ետք, Ռուբէն պսակուած կ հայրենակից ընտանիքի դուստրի մը հետ, Նալլրխանցի Տէբ Գալուստ Քահանայի ձեռամբ 1910-ի-ն։

Ա. Համաշխարհային ընդհանուր պատերազմին, ան զինուորագրուած ու չորս տարիներ թրքական բանակի հիւանդանոցի մը մէջ ծաոայած է։ Ւսկ 1918-ի զինադադարին
ազատ արձակուելով՝ վերադարձած է էսկի Շէհիր, ուր եօթ ամիս մնալէ ետք, Մուրատչայի իր Հայրենակիցներն ու յարակից ֊ գիւղերու վերապրող Ժողովուրդը՝ Ռուբէնի լաւ վարքն ու բարքը եւ եկեղեցասէր ու ազգասէր ոգին նկատի աոնելով՝ որոշած են զինք քահանայ ձեոնադրել տալ։

Նիկոմիզիոյ առաջնորդ Տ. Ստեփան Արք. Յովակիմեան, Ռուբէնը ձեռնադրած է քահանայ իր իսկ ձեռամբ՝ ս. Հրեշտակապետ եկեղեցւոյ մէջ, զայն վերակոչելով Տէր Գրիգոր, 1919-ին։

Հազիւ մէկուկէս տարի քահանայագործած, 1912-ին, լեմալական կառավարութիւնը նոր հրամանագիր մը կը հանէ վերապրող հայերը տարագրելու դէպի Միխալըճ կոչուած շրջանը։ Հոն մօտ երկու ամիս դժոխային պայմաններու մէջ մնալէ ետք, այլ հրամանագրով մը կը քշուին նախ Գըրշէհիր ու ապա Քէսիկին Մատէն կոչուած անծանօթ վայրը։

Այնուհետեւր, Տէր Հօր գլխաւորութեամբ բազմաչարչար այս ժողովուրդը տարագրուած է դէպի Սեբաստիա։

Սակայն, թուրք ոստիկանաթիւնը՝ ժողովուրդը առանց հոգեւոր հովիւի ու ղեկավարի ձգելու չարամտութեամբ՝ տէր հայրը ամբաստանած է իբրեւեւ յոյներու հետ գործակցոդ։ Զայն ձերրակալած ու բանտարկած է։ Ապա, բանտէ բանտ փոխադրելով զայն յանձնած է՝ Քեախթայի քիւրտ աշիրաթներուն, որոնց մէջ մէկ ամիս մնալէ ետք, տեղւոյն զինուորական բաժամունքի նախագահին հրամանով՝ Տէր Հայրը զինուորագրուած է եւ բանուորական դասակարգին ծառայելու համար Սեւերկէն փոխադրուած է դէպի Տիգրանակերտ։

## Ծանօթագրութիւններ
Նինա Խաչատուրեան

**Նինա Խաչատուրեան** (, ), ամերիկահայ արուեստագէտ։ Կը յղանայ իր անձնական աշխատանքները, որոնք կ'օգնեն զարգացման, թարգմանութեան, հանրային տարածքներուն հետ առնչուող թեմաներ։ Անոր աշխատանքները բազմիցս ցուցադրուած են, որոնցմէ է 2008-ին Սան Տիեկոյի ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ անոր անհատական վիտէօյի կարգումը։

## Կենսագրութիւն
1989-ին աւարտած է Պրաուն համալսարանի Վիզուալ արուեստի եւ գրականութեան ու հասարակագիտութեան հիմնարկը, 1993-ին՝ Քալիֆորնիայի համալսարանի Սան Տիէկօ Վիզուալ արուեստի բաժինը, 1996-ին Whitney թանգարանին մէջ անցած է անհատական ուսուցման ծրագիր։

[մինի|«Չընտրուածներու յուշարձան», արուեստագէտ՝ Նինա Խարատուրեան, Վաշինգտոն Փոստ 15 հասցէի հանրախանութի ճակատային կարգում, [Վաշինգտոն ԿՇ]]

Նինա Խաչատուրեան աշխատած է քանդակի, լուսանկարչութեան, վիտէօյի եւ ձայնային տիրոյթներու հետ կապուած գործերով։ Նինա, օդի թռիչքի երկար ժամերը ֆօթօստեղծագործութիւններ ստանալու համար կ'օգտագործէր։ Ան կ'ոգեշնչուէր օդանաւէն երեւցող տեսարաններով։ 2010-ին Աթլանթա թռիչքի ժամանակ Նինա Խաչատուրեան iPhone-ով սկսած է Seat Assignment ֆօթօշարքը։

Նինա սենդուիչներու մնացորդներով բնութեան պատկերներ կը ստեղծէր։ Զուգարանի թուղթերն ու անձեռոցիկները կը վերածէ 17-րդ դարու հոլանտական կտաւներու հերոսուհիներու, որ կ'անմահացնէ սելֆիներով։

Նինա Խաչատուրեանի ստեղծագործութիւնները ներկայացուած են Սան Ֆրանսիսքոյի Catharine Clark պատկերասրահին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Nina Katchadourian Personal home page for Katchadourian
* Special Feature: A Conversation with Nina Katchadourian in September 2008.
* Nina Katchadourian: One Chase Manhattan Plaza Artforum, March 2007.
* A Closer Look Brown Alumni Monthly article.
* Airplane Lavatory Self-Portraits in the Flemish Style

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:1968 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիա ծնածներ
Ալպերթ Խաչատուրով

**Ալպերթ Խաչատուրով** (8 Մարտ, 1930, Թաշքենդ, Ուզպեքական ԽԸՀ – 8 Փետրուար 1976, Թաշքենդ), խորհրդային, ուզպեք, հայ թատերական բեմադրիչ, կինոբեմադրիչ, սենարիստ, Իւզբէքական ԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1957)։

## Կենսագրութիւն
Ալպերթ Խաչատուրով, ծնած է 1930 թուականին Թաշքենդ քաղաքին մէջ։ 1948 թուականին աւարտած է Թաշքենդի կինոդերասաններու դպրոցը, իսկ 1953 թուականին՜ Թաշքենդի Օսթրովսքիի անուան գեղարուեստա-թատերական հիմնարկի բեմադրիչի բաժինը։ 1953 թուականէն եղած է Նամանկանի Նաւոյիի անուան տրամաթիկական թատրոնին գլխաւոր բեմադրիչը, իսկ 1960 թուականէն՝ Խամզայի անուան ակադեմիական թատրոնի բեմադրիչը։

1960-1976 թուականներուն աշխատած է Իւզպէքֆիլմի մէջ որպէս բեմադրիչ։ Դասաւանդած է Թաշքենդի երաժշտական ուսումնարանին եւ Օստրովսկիի անուան թատերական հիմնարկին մէջ։ «Նաշտար» հանրապետական երգիծական կինոժուռնալի շարք մը սիւժէներու բեմադրիչը եղած է։

## Ընտանիք
* Խաչատուրովի կինը՝ Նադեժդա Սաւիշնան, թատերագէտ-հեռու ստալրագրող էր։
* Որդին՝ Միքայէլ Խաչատուրովը (ծն․ 1956), «Արեւելքի մեղեդին» միջազգային փառատօնի բեմադրիչն է։

## Ֆիլմագրութիւն
### Բեմադրիչ

### Սենարիստ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* ХАЧАТУРОВ Альберт Иосифович 
* 

Ստորոգութիւն:8 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1930 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:8 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:1976 մահեր
Ստորոգութիւն:Թաշքենդ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թաշքենդ մահեր
Նորայր Խաչատուրեան

**Նորայր Խաչատուրեան** (), հայ դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
Նորայր Խաչատուրեան ծնած է Կա­րնոյ նահանգի Երզնկայի գաւառի կեդրոն Երզնկա քաղաքին մէջ։ Բարձրագոյն կրթութիւն ստացած է եւ որպէս բժիշկ կամ դեղագործ աշխատած։

Օսմանեան բանակին մէջ եղած է՝ զինուորական ծառայութեան մէջ։

Սպանուած է 1915 թուականին, Թեր­ճանի մէջ։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։

## Արտաքին յղումներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Երզնկա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Թերճան մահեր
Էդուարդ Խաչատուրով

**Էդուարդ Իոսիֆ Խաչատուրով** (), խորհրդային՝ ուզպեք, հայ բեմադրիչ, սենարիստ, դերասան։ Բեմադրիչ Ալպերթ Խաչատուրովի կրտսեր եղբայրը։

## Կենսագրութիւն
Էդուարդ Խաչատուրովը ծնած է 1936 թուականին Թաշքենդի մէջ։ 1958-1959 թուականներուն կ'աշխատի «Ուզպեք-ֆիլմ»ին մէջ, որպէս բեմադրիչի օգնական։ 1959-1966 թուականներուն կը սորուի ՎԳԻԿ-ի ռեժիսուրայի բաժնին մէջ (Սերկէյ Գերասիմովի եւ Մակարովայի արհեստանոցը)։ Դիպլոմային աշխատանքը իր սցենարի հիման վրայ Թուքմենֆիլմին մէջ նկարահանած «Անապատը» ֆիլմն էր։

1965-1966 թուականներուն կ'աշխատի Թուքմենֆիլմին մէջ որպէս բեմադրիչ։ 1966-1968 թուականներուն կ'աշխատի Թաշքենդի գիտահանրամատչելի եւ փաստագրական ֆիլմերու ստուդիայի մէջ, կը նկարահանէ մօտ 20 կարճամետրաժ ֆիլմեր։

## Մրցանակներ եւ պարգեւներ
* Ուզպեքստանի Լենինի կոմսոմոլի մրցանակ «Ռինգ կը հրաւիրէ» գեղարուեստական ֆիլմի համար (Ա. Բորոդինի և Ռ. Ռիսկիեւի հետ համատեղ) (1980)

## Ֆիլմագրութիւն
### Բեմադրիչ

### Դերեր

### Սենարիստ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Эдуард Иосифович Хачатуров 

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:27 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1936 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թաշքենդ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Խաչիկ Խաչեր

**Խաչիկ Խաչեր**, ծնած է Թեհրան: Աւարտածէ թէհրանի հայոց Ազգային Քուշէշ Վարժարան (նախկին հայկազեանն-դաւթեան) դպրոցը։ 1966-1978 ուսանած է գերմնիոյ Աախէն քաղաքի թէքնիք համալսարանը, ստանալով Մագիստրոսի տիտղոս, ելեկտրոնիկի ճարտարարուեստական եւ տնտեսագիտութեան մարզէրուն մէջ։ 1978-էն սկսեալ աշխատած է որպէս աւագ ծարտարապէտ իրանի մէջ։

1982-ին հրատարակած է (անտարբերութիւն) բանաստէղծութիւններու ժողովածուն։

Գալուստ Խանենցի հէտ հիմնած է «Թեհրանահայ Գրական Շրջանակ»ը եւ խմբագրածէ երեք գիրք. Գրականութեան հանդիպում Ա. Բ. Գ.:

Կը գրէ նաեւ պարսկերէն ու գերմաներէն լեզուներով։ Կը զբաղի թարգմանուեամբ

Ստորագրած է նաեւ գողտրիկ պատմուածքներ։

Ստորոգութիւն:Հայեր
Ստորոգութիւն:Թեհրան ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1946 ծնունդներ
Խաչմաչ

**Խաչմաչ** գիւղ՝ Արցախի Ասկերանի շրջանին մէջ։ Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան հարաւարեւելեան հատուածին մէջ։ Ասկերան շրջակեդրոնէն 40 քմ. հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 25 քմ. հեռաւորութեան վրայ։

## Արտաքին յղումներ
* Հակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորներու սոցիալ-տնտեսական բնութագրերու, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015 թ.

## Ծանօթագրութիւններ
Կարպ Խաչվանքեան

**Կարպ Խաչվանքեան** () հայ դերասան եւ խմբավար, ՀՀ ժողովրդական արուեստագէտ։ Ան յայտնի էր իբրեւ «Թագաւոր ծիծաղի»։

## Կենսագրութիւն
1941-էն 1944 թուական սորված է դերասանական դպրոցի Թպիլիսիի կինոստուդիայի. Քանի որ 1944 թուականին ան եղած է դերասան Պարոնեանի անուան երաժշտական զաւեշտի թատրոնին մէջ, ուր ան աշխատած է մինչեւ իր մահը. ան խաղացած է աւելի քան 100 դերեր.

1984-էն մինչեւ 1988 թուական Կարպ Խաչվանքեան էր նաեւ գեղարուեստական թատրոնի եւ ուղղուած 13 խաղի մէջ։.

Ան լաւագոյն յայտնի է իր ծաղրանկարների դերերով։

Անոր խմբավարական աշխատանքները նոյնպէս մեծ յաջողութիւններ ունեցած է թատրոնի մէջ։

Խաչվանքեան նաեւ խաղացած է ֆիլմերուն մէջ։

## Դերեր

* Բոնի՝ «Սիլվա»
* Վալի՝ «Աշուղ Մուրադ»
* Գուրգեն - «Աղբյուրի մոտ»
* Տոնինո, Ձունիետո ՝ «Վենետիկյան երկվորյակներ »
* Լյոնյա Գլազկին՝ «Մի քաղաք կա Վոլգայի վրա»
* Դիոգինես՝ «Եվայլն կամ Նոր Դիոգինես »
* Նիկո՝ «Ատամնաբույժն արևելյան»
* Ալդեմարո՝ «Պարերի ուսուցիչը»
* Խանդիկյան՝ «Խանդից պատուհաս»
* Միշա՝ «Սիրո հովիտ»
* Սկապեն՝ «Սկապենի արարքները»
* Սիրական՝ «Սոֆիկի սխալը»
* Մանուչա՝ «Ծղնեթցի Մայա»
* Ղարա՝ «Կապկազ թամաշա»
* Պետրուչիո՝ «Անսանձ կնոջ սանձահարումը»
* Թոդորոս՝ «Պահանջվում է ստախոս»
* Հիգենս՝ «Իմ չքնաղ լեդի»
* Սոկրատ՝ «Սեր աստղերի տակ»
* Կնյազ՝ «Տաքսի, տաքսի»
* Ջուլիկյան՝ «Ախ, ներվեր, ներվեր»
* Վարուժան՝ «Ծաղիկների աշխարհ»
* Կիկիլիո՝ «Երկու օրիորդ»
* Պետիկ՝ «Երազիկ»
* Մեքի՝ «Երեք գռոշանոց օպերա»
* Բապս՝ «Չառլեի մորաքույրը»

## Ֆիլմագրութիւն

* 1983 - Տաքսի-տաքսի (ֆիլմ-բեմադրություն) - *Կնյազ*
* 1981 - Ատամնաբույժն արևելյան - *Նիկո*
* 1963 - Ճանապարհ դեպի կրկես - *Աշոտ*
* 1956 - Պատվի համար - *Սուրեն Էլիզբարով*
* 1949 - Արարատյան դաշտի աղջիկը - *Գրիգոր*

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Կարպ Խաչվանքեանը դասարանում 

Ստորոգութիւն:23 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:1923 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1998 մահեր
Խաչվերաց

**Խաչվերաց**ի տօնը եկեղեցւոյ հինգ տաղաւարներէն մէկն է, որ կը տօնուի Սեպտեմբեր 15-ի նախորդող կամ յաջորդող Կիրակին: Տօնը նուիրուած է Յիսուսի իսկական խաչափայտի գերադարձին:

## Պատմական
Առաջին քրիստոնեայ կայսր՝ Մեծն Կոստանդիանոսի մայրը՝ Ս. Հեղինէ 326 թուին ուխտագնացութիւն մը կը կազմակերպէ դէպի Երուսաղէմ, ուր կը յաջողի գտնել Քրիստոսի իսկական խաչափայտը: Կը կառուցէ Ս. Յարութիւն եկեղեցին Քրիստոսի գերեզմանին վրայ եւ այնտեղ կը տեղադրէ Քրիստոտի խաչափայտը: Դարեր ետք, պարսից Խոսրով Բ. Թագաւորը կը յարձակի Երուսաղէմի վրայ, կը գրաւէ քաղաքը. Նաեւ գերի կը տանի խաչափայտը՝ դէպի Տիզբոն: 627 թուին, Հերակլիոս կայսրը քրիստոնէական հսկայ բանակով կը յարձակի պարսիկներուն վրայ, կ՛ազատագրէ Ս. Խաչը եւ այն (631 սեպ. 14) կը վերադարձնէ նախկին վայրը՝ Ս. Յարութիւն եկեղեցի:
Փոխադրութեան ընթացքին Հայաստանի ճամբով, տեղի կ'ունենան մեծ հանդիսութիւններ եւ կրօնական արարողութիւններ: Այս դէպքի յիշատակը յաւերժացնելու համար, կը հաստատուի խաչի գերութենէն ազատագրումի այս տօնը: խաչվերացի տօնին Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցիներու մէջ, Կիրակի երեկոյեան տեղի կ'ունենայ՝ ռեհանով զարդարուած խաչով հանդիսաւոր թափօր, Անդաստան:

## Աւանդութիւններ
Մարաշի մէջ խաչը կը զարդարէին տեսակաւոր, գոյնզգոյն ծաղիկներով, ինչպէս նաեւ հոտավէտ ռեհանով: Տոնը, ժողովըրդական լեզուով կը կոչուէր Սըրբխէչ, որ կը տօնուէր աշնան սկիզբը: Ուրախութեան տօն էր, տեղի կ'ունենար կերուխում. Նաեւ կը յիշէին իրենց մեռելները եւ աշնան բարիքներէն մաս մը կը հանէին:

Շաբաթ օրը, կիները խմորեղէն կը թխէին, տղամարդիկ  ուլ կը մորթէին: Սըրբխէչի տօնին համար ուլի միսը առանձնայատուկ էր եւ անհրաժեշտ ուտելիք: Այս էր պատճառը, որ Խաչվերացի տօնը կը կոչուէր նաեւ ուլնոց:
Մորթուած եւ մաշկուած ուլը կը կախէին թոնիրին մէջ, ուր նախապէս դրուած կ'ըլլար ձաւարով լեցուն կաթսան: Ուլը կը խորովուէր մարմանդ կրակով,  իսկ ուլին իւղը կը ծորէր ձաւարին վրայ: Ցաւարը  կը ծծէր ճարպը ու կ'եփէր: Այս ճաշը կը կոչուէր Քաշկակ: Նոյն արարողութիւնը կը կատարուէր Շիրակի եւ Վայոց Ձորի մարզերէն  ներս:
Կիրակի առտու կանուխ, մարդիկ կ'ուղղուէին դէպի գերեզմանատուն, իրենց հետ տանելով ուտելիքներ՝ մրգեղէն, խաղող, ձմերուկ, խմորեղէն, պանիր, եւայլն, ինչպէս նաեւ ուլի միս:

Քահանան գերեզմանատունը օրհնելէ ետք, խնճոյքը կը սկսէր, սփռոցները կը բացուէին գերեզմանաքարերուն վրայ, քահանային եւ իրեն ընկերակցողներուն ուտելիքը կ'ըլլար լաւաշ հացին մէջ փաթթուած Քաշկակ եւ ուլի միս: Այս ուտելիքները կը կոչուէին  «նան ու տիր»: Այդ օրը ողբի օր չէր, այլ ուրախութեան եւ ուխտագնացութեան: Խնամիները  զիրար կը հիւրասիրէին, նորահարսերը նուէր կը ստանային: Երկուշաբթի՝ ինչպէս իւրաքանչիւր Տաղաւարի յաջորդող օրը, Մեռելոցի օրն էր: Տեղի կ'ունենար ննջեցեալներու համար Պատարագ: Շատ մը տեղեր, Սըրբխեչ օրը կը նկատուէր աշնանամուտի օր:

Մշեցիները այսպէս կ'ըսէին, Աստուածածնին բակը մտիր, Սըրբխեչին ալ ծակը մտիր: Քէսապցիներն ալ կ'ըսէին, խաչ, վերմակը առ, ներս մտիր:
## Աղբիւրներ
Հայ Եկեղեցւոյ Տօներ Եւ անոնց հետ կապուած Աւանդութիւններ, Պէյրութ, 2012
Խաչիկ Պապիկեան

**Խաչիկ Պապիկեան** (),  փաստաբան, լիբանանցի քաղաքագէտ հայկական ծագումէ, Լիբանանի խորհրդարանի նախկին անդամ (1957–1999) եւ նաեւ եղած է Լիբանանի պետութեան նախարարը տարբեր առիթներու, օրինակ՝ առողջապահութեան նախարար, զբօսաշրջկութեան նախարար, հանրօգուտ շինութեան եւ փոխադրութեան հարցերու նախարար, արտաքին գործոց նախարար, փլանաւորման նախարար եւ արդարութեան նախարար:

## Կեանքը
Խաչիկ Պապիկեան ծնած է Լառնագա, Կիպրոս, 1924 թուականին: Ուսումը ստացած է Ֆրանսա, Լիբանան եւ Իտալիա: Պապիկեան կը խօսէր կատարեալ բազմալեզու՝ Արաբերէն, Իտալերէն, Ֆրանսերէն, Հայերէն, Թուրքերէն, Անգլերէն եւ Լատիներէն:

1940 թուականին, Խաչիկ Պապիկեան կը բանտարկուի բնակավայրի մը մէջ, Իտալիա եւ ետքը հոնկէ կը ստանայ իր պսակաւորի վկայականը: Յաջորդ տարիներուն, կը փոխադրուի Պէյրութ, ուր կը ստանայ իր փաստաբանութեան վկայականը Սեն Ժոզէֆ համալսարանէն: Պապիկեան կը դառնայ ամէնէն փայլուն, յաջող ու պերճախօս փաստաբաններէն մէկը իր սերունդին մէջ եւ միշտ կը քաջալերէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը Լիբանանի մէջ:

Պապիկեան կ'ընտրուի եւ կը նշանակուի Հայ առաքելական ներկայացուցիչը Պէյրութի մէջ 1957 թուականին եւ կը մնայ Լիբանանի խորհրդարանի անդամ մը մինչեւ իր մահը 1999 թուականին: Անոր տեղը կը փոխարինէ Անտրէ Թապուրեանը: Ան կ'ըլլայ պետութեան վարչական հարցերու նախարար (1960–1961), առողջապահութեան նախարար (1969), զբօսաշրջկութեան նախարար եւ հանրօգուտ շինութեան եւ փոխադրութեան հարցերու նախարար (1972–1973), արտաքին գործոց նախարար (1973) եւ արդարութեան նախարար (1980–1982 եւ 1990–1992):

## Խաչիկ Պապիկեան Հրատարակչական Հիմնադրամ
Խաչիկ Պապիկեան Հրատարակչական Հիմնադրամը ստեղծուեցաւ Յունուար, 2007 թուականին Պապիկեանի 5 աղջիկներուն կողմէ: Հիմնադրամը կը պատուէ Պապիկեանին յիշատակը որ նաեւ եղած է Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան զործադիր խորհուրդի նախկին ատենապետը, Անթիլիաս, Լիբանան:

Հիմնադրամը կ'օժանդակեն լիբանանահայերը եւ նաեւ ամբողջ հայերը: Խաչիկ Պապիկեանին նպատակն էր հիմնել այսպիսի մարդասիրական հիմնադրամ մը օգնել հայերուն ուսումնական եւ մշակութային ծրագիրներու մէջ:
 
## Ծանօթագրութիւններ
Խաչքար-Յուշարձան Աղօթքի Եւ Ուխտի (Էջմիածին)

«**Խաչքար-յուշարձան աղօթքի եւ ուխտի**» կամ «Խաչքար աղօթքի եւ ուխտի, ի յիշատակ 1915-ի չարագործութեան զոհ դարձած հայերուն», խաչքար-յուշարձան էջմիածնի Մայր Տաճարին հիւսիսային մասին մէջ։ Ցեղասպանութեան հայ նահատակներուն նուիրուած առաջին յուշարձանն է Հայաստանի մէջ։ Կառուցուած է Հայկական Ցեղասպանութեան 50-ամեայ տարելիցի առթիւ։

## Պատմութիւն
Հայկական Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը յաւերժացնող խաչքար-յուշարձանը կանգնեցուած է 1965-ին, էջմիածնի Մայր Տաճարի հիւսիսային մասը, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջինի որոշմամբ։ Յուշարձանը իր ծաւալային յօրինուածքով աստիճանաձեւ պատուանդանին կանգնեցուած բազալտէ կոթող է՝ ամբողջութեան մէջ կուռ ներդաշնակուած տարբեր նկարուածքի եւ կտրուածքի բազմաթիւ խաչքարերով։ Կոթողին հակադիր երեսին հայոց պետականութեան աւանդական խորհրդանիշ՝ արծիւ, սուր եւ վահանի բարձրաքանդակ պատկերն է։ Վահանին բոլորակին արձանագրուած են տեղանուններ՝ Հաճըն, Եդեսիա, Զէյթուն, Մուսա լեռ, Վան, Շատախ, Շապին Գարահիսար, Մարաշ, Սարդարապատ, Սասուն, ուր հայ բնակչութիւնը հերոսաբար դիմադրած է ջարդարարնեուն։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Ռաֆայէլ Իսրայէլեան
* Քանդակագործ՝ Արա Յարութիւնեան

## Պատկերասրահ

2014 Prowincja Armawir, Wagharszapat, Baptysterium św. Wardana Mamikoniana i pomnik ludobójstwa Ormian (01).jpg
2014 Prowincja Armawir, Wagharszapat, Pomnik ludobójstwa Ormian (02).jpg
Memorial khatchkar to the Armenian Genocide in Etchmiadzin, Armenia.jpg
Էջմիածնի մայր տաճար, ArmAg 11 12.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Խաչիկ Փիլիկեան

**Խաչիկ Փիլիկեան**, երաժշտական ուսումը կը սկսի ջութակով Լիբանանի ազգային երաժշտանոցին մէջ, սակայն տեսնելով որ մասնայատուկ պարիթոն ձայնով օժտուած էր, կը սկսի մարզել իր ձայնը։ Կը մեկնի Հռոմ, ուր ճարտարապետութիւն ուսանելով հանդերձ, կը հետեւի «Աքատէմի տը Ֆրանոյի» ձայնադրութեան դասերուն։ Երկու տարի ետք զգալով թէ կրնայ ինքզինք պատրաստել արուեստի մարդուն մէջ՝ վերջնականապէս կը լքէ ճարտարապետութիւնը։

Խաչիկ Փիլիկեանի համար կը սկսի լուրջ եւ ծանր աշխատանքի շրջան մը։ Կը հետեւի ձայնադրութեան գեղարուեստի աքատէմիին ու ձայնի թէքնիքի դասընթացքներու ծանօթ ուսուցիչներու ղեկավարութեան տակ։ 

1960-ին կ՛ելլէ շրջապտոյտի։ Կ՛երթայ Հայաստան, ուր ջերմ ընդունելութեան կ՛արժանանայ որպէս դասական օփերայի երգիչ։ Կը վերադառնայ Հռոմ եւ աւելի կը կատարելագործէ ինքզինք մեծահաամբաւ փրոֆէսորներու հսկողութեան տակ։ 

Կ՛երգէ բազմաթիւ օփերաներու մէջ արժանանալով առաջնութեան մրցանակին։

Երգահանդէս մը տուաւ Պէյրութի մէջ 24 Նոյեմբեր 1962-ին որ մեծ ընդունելութիւն գտաւ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Խարթում

**Խարթումը** ( *al-Kharṭūm*), Սուտանի մայրաքաղաքն է։ Կը գտնուի Սպիտակ Նեղոս եւ Երկնագոյն Նեղոս գետերու միախառնման վայրին մէջ։ Այստեղէն կը հոսի Նեղոս գետը դէպի հիւսիս՝ Եգիպտոսով մինչեւ Միջերկրական ծով։

Օմդուրմանի, հիւսիսային Խարթումի եւ արուարձաններու հետ կը կազմէ միասնական՝ «եռեակ քաղաք», մօտ 1,000,000 բնակիչով (1976)։ Գետային նաւահանգիստ է Սպիտակ եւ Երկնագոյն Նեղոսներու միախառնման վայրին մէջ, երկաթուղային եւ ինքնաշարժներու ճանապարհներու հանգոյց։ Երկրի քաղաքական, մշակութային եւ առեւտրական կեդրոնն է։ Կայ թեքսթիլ, սնունդի, թրիքոյի արդիւնաբերութիւն։ Ունի օդակայան, համալսարան։ Խարթումի մէջ է Սուտանի թանգարանը։ Խարթում քաղաքը հիմնադրած է Եգիպտոսի թուրք կառավարիչ Մուհամետ Ալիի որդի Իսմայիլը, 1820-ական թուականներուն։ 

1830 թուականէն՝ Սուտանի մայրաքաղաքն է։ 19–րդ դարու կեսէն դարձած է Սուտանի եւ հիւսիս-արեւելեան Ափրիկէի առեւտրական կարեւոր կեդրոն է։ 

1881-1898 թուականի Մահտիսթներու ապստամբութեան ժամանակ աւերուած է եւ մայրաքաղաքը տեղափոխուած է Օմդուրման։ Անգլիացիները ապստամբութիւնը ճնշելէ ետք (1898), Խարթումը դարձուցին Անգլօ-Եգիպտական Սուտանի մայրաքաղաքը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918) եւ յատկապէս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն (1939 - 1945) ետք, Խարթումը Սուտանի ազգային-ազատագրական շարժման կարեւոր կեդրոններէն էր։

## Բնակչութիւն

## Քոյր-քաղաքներ
*  Ամման, Յորդանան
*  Գահիրէ, Եգիպտոս
*  Ստամպուլ, Թուրքիա
*  Անգարա, Թուրքիա
*  Սան Փեթերսպուրկ, Ռուսաստան (2002)
*  Ուհան, ՉԺՀ
*  Ասմերա, Էրիթրիա
*  Օմտուրման, Սուտան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սուտանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկեան մայրաքաղաքներ
Վաչէ Խարմանտայեան

**Վաչէ Խարմանտայեան**, հայ նկարիչ, ծնած է 1906-ին Կիւրին:

## Կենսագրութիւն
Վաչէ Խարմանտայեան, ծնած է 1906-ին Կիւրին։ Իր նախնական կրթութիւնը ծննդավայրին մէջ ստանալէ ետք, Գոնիա փոխադրուած ու Ճենանեան քոլէճ յաճախած է։ Առաջին ընդհանուր պատերազմին, կ'աքսորուի Հալէպ, ուր որբանոց կը մտնէ եւ ապա Հալէպի Ազգային վարժարանը կը յաճախէ։

Ազատ ժամերուն գծագրութեան դասեր կ'առնէ Տիկին Էռնէսթէն եւ անկէ քաջալերուած՝ մեծաքայլ կը յառաջդիմէ։ Ապա նկարչութեան դասընթացք մը բանալով, ան գծագրութեան դասեր կու տայ 15 որբերու։

Երէց եղբայրն է ծանօթ նկարիչ՝ Յարութիւն Կալենցի: Կը հաստատուի Թրիփոլի եւ կը սկսի Լիբանանի գեղեցիկ տեսաբանները նկարել։

1939-ին, կը մասնակցի Նիւ Եորքի միջազգային ցուցահանդէսին, ուր կը ստանայ «*Մէտայլ Տօննէօր*»: Յունուար 1948-ին, ցուցահանդէս մը տուաւ Թրիփոլիի մէջ, որ ժամանակին մեծ ուշադրութեան հանդիսացաւ։

Բնութիւնը հարաղատ գիծերով պատկերացուած է Վաչէ Խարմանտյեանի նկարներուն մէջ։ Անոր գործերը իր եղբօրը տաղանդաւոր նկարիչ՝ Յարութիւն Կալենցէն բոլորովին տարբեր աշխատելու ձեւ մը կը մատնեն։ Գոյներու եւ գիծերու ներդաշնակութիւնն է անոր դաշտանկարներուն եւ ծովանկարներուն մէջ տիրապետողը։

## Աղբիւրներ
Խիմենա

**Խիմենա** (), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ, կը մտնէ Խաէն պրովինցիաի կը կազմէ, Անտալուզիա ինքնավար մարզ։ Համայնքը կը գտնուի Կուենկա-Միներա գաւառի կազմին մէջ։ Տարածքը 48 ք․մ․։ Բնակչութիւնը՝ 1435 մարդ (ըստ 2010 թուականի մարդահամարի)։ Կը գտնուի նահանքի քաղաքապետարանէն՝ 38 ք․մ․ հեռաւորութեան վրայ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* La Pagina de PacoSerrano 
* Jimenatos — Portal de Jimena 

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Խինկալի

**Խինկալի** (), վրացական խոհանոցի ազգային ուտեստ, որ յառաջացած է Վրաստանի Փեշաւի, Մթիուլեթի եւ Խեւսուրեթի լեռնային մարզերուն մէջ, այնուհետեւ ճաշատեսակը տարածուած է Կովկասի միւս շրջաններուն մէջ։

Վրացական խինկալին բաղադրութեամբ եւ պատրաստման եղանակով էապէս կը տարբերուի Տաղստանի խինկալիէն, որն իրմէ կը ներկայացնէ բոլորովին այլ ուտեստ մը։

## Ուտեստի բաղադրութիւնը
Խինկալին (ինչպէս եւ թաթար պորաքին) կը պատրաստուի խմորէն (ալիւր, աղ, ջուր)՝ հաւկիթով կամ առանց հաւկիթի օգտագործման։ Խինկալիին խճողակը (լցօնը) ծեծած կամ աղացած եւ համեմուած միսն է (տաւարի, խոզի, հազուադէպ ոչխարի միս)։ Երբեմն կ՛օգտագործուի սունկ կամ պանիր, գետնախնձոր, կանաչեղէն եւ համեմներ (գինձ, սոխ, սխտոր, ազատքեղ, չաման, անանուխ)։ Համեմունքներու որոշ տեսակներ կը պատրաստուին այնպիսի խոտաբոյսերէ, որ կ՛աճին միայն Վրաստանի մէջ։

Իրենց խինկալիով յատկապէս յայտնի են՝ Տուշեթի, Զաքաթալա, Մցխեթ քաղաքները։

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Chinkali,_Georgia.jpg|մինի|Chinkali, Georgia

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Խինկալին միայն կերակուր չէ
* Пошаговое руководство по приготовлению хинкали с фотографиями 
* Խինկալիին բաղադրատոմսը (տեսանիւթ) edim.tv կայքին մէջ
* Խինկալի (տեսանիւթ)

Ստորոգութիւն:Վրացական խոհանոց
Խիվա

**Խիվա** (մինչեւ XVIII դ.՝ *Խիվակ*), քաղաք Ուզբեկստանի Խորեզմի մարզին, Պալվան ջրանցքի մօտ։ 1974 թուականի տուեալներով ունէր 26.000 բնակիչ։ 

Հիմնադրուած է մ.թ. սահմանագծին։ IV դարի սկզբին գրաւած են պարսիկները, 712 թուականին՝ արաբները, 1221 թուականին՝ մոնղոլները, 1388 թուականին՝ Լենկթեմուրը։ XVI դարու վերջերէն մինչեւ 1920 թուականը եղած է Խիվայի խանութեան մայրաքաղաքը։

## Բնակչութիւն

մինի|600px|կենտրոն|Խիվա
մինի|600px|կենտրոն

Ստորոգութիւն:Ուզբեկստան
Խեւսուրեթի

**Խեւսուրեթի, Խեւսուրեթիա** (վրաց.՝ ხევსურეთი), պատմական շրջան Վրաստանի հիւսիս-արեւելքը։ Խեւսուրեթիի բնակիչները խեւսուրներն են (վրաց.՝ 'ხევსურები')՝ վրացիներու ազգագրական խումբ, որ աւանդաբար բնակած են բարձր լեռնային համայնքներուն մէջ, ուր դասային տարբերութիւն գոյութիւն չէ ունեցած։ Միջնադարուն եւ աւատատիրական ժամանակաշրջանին խեւսուրները ազատուած են հարկերէն, սակայն պարտաւոր էին պահպանել Վրաստանի հիւսիսային սահմանները։ Քարթլիի եւ Կախեթի վրայ արշաւանքներու ժամանակ խեւսուրները զօրքեր ուղարկած են Քարթլի եւ Կախեթի թագաւորներուն օգնութեան։ Անոնք կարեւորագոյն դեր կատարած են 1659-1660 թուականներուն Բախտրիոնեան ապստամբութեան ժամանակ։

Չնայած անոր, որ խեւսուրները կը դաւանին քրիստոնէութիւնը եւ վրացական եկեղեցւոյ հետեւորդներ կը համարուին, խեւսուրներու կեանքին մէջ կարեւոր դեր կը կատարեն հնամեայ մինչքրիստոնէական աւանդոյթները։ 1876 թուականին հանրայայտ գերմանացի ճանապարհորդ Գուստավ Ռադէն, ըլլալով Խեւսուրեթիի մէջ, գրեց «Chewsuren und ihr Land» (Kassel, 1878) գիրքը, որ Խեւսուրեթին ներկայացուց արեւմտեան ընթերցողին։ Խեւսուրեթիի նշանաւոր վայրերէն են Շատիլի եւ Մուցո գիւղերը՝ իրենց միջնադարեան ամրոցներով, ինչպէս նաեւ Խախմաթի, Ախիելի եւ Լեբաիս Կարի ամրութիւնները։

Խեւսուրները միջինէն բարձր հասակ ունին, կապոյտ, երբեմն՝ կանաչ աչքեր եւ բաց գոյնի մազեր։

1950-ական թուականներուն խեւսուրներուն հարկադրաբար կը տեղափոխէին հարթավայրեր, որուն պատճառով շատ բարձր լեռնային գիւղեր դատարկուած են։

Խեւսուրներու հիմնական զբաղմունքը խոշոր եղջերաւոր անասուններու բուծումն է, ոչխարաբուծութիւնը եւ հողագործութիւնը, հացահատիկային բոյսերու մշակումը։

Խեւսուրները վարպետօրէն կը մշակեն բուրդը. կտորներ կը կարեն եւ գուլպաներ կը գործեն։ Բացի այդ՝ զարգացած է կարուձեւի արհեստը, ծառեր կտրելը, դարբնագործութիւնը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:LebiskariFortress.jpg|Լեբաիս Կարի
Պատկեր:Xevsureti.muco (11).JPG|Մուցօ
Պատկեր:Ardotis_eklesia.JPG|Եկեղեցի Արդոտիոտի մէջ
Պատկեր:Road in Khevsureti, Georgia.jpg|Մուցոսչալա
Korsha, Khevsur House 2, Khevsureti, Georgia.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Խեւսուրեթիի նկարագրութիւն
* 

Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Խմբային Աշխատանք

**Խումբը** երկու կամ աւելի անձերէ բաղկացած միաւոր, որուն անդամները կը համադրեն աշխատանքը: Անդամները կ'աշխատին միացեալ նպատակի համար:
մինի|Խմբային աշխատանքով խումբ մը ինքնաշարժ մը առջեւ կը տանի.
## Երեք Առաւելութիւնները
*Ճիգ՝ անդամները մեծ ճիգ եւ ստեղծագործութիւն ի գործ կը դնեն:
*Գոհունակութիւն՝ կը նուազեցնէ ձանձրոյթը եւ կը բարձրացնէ արժանապատուութեան ինքնարժեւորումի զգացումը:
*Ընդլայնուած զարգացում եւ հմտութիւններ՝ խումբը կը շահի մնացեալ անդամներու փորձառութիւնը եւ գիտելիքները:

## Նպատաի Հասնելու Առաւելութիւնները
*Առիթ կու տայ գաղափարներ փոխանակելու:
*Առիթ կու տայ առաջարկներու որեւէ նիւթի շուրջ:
*Կը զարգացնէ նոր գաղափարներ հարցերը լուծելու:
*Կ'օգնէ նոր վարժութիւններ ձեռք ձգելու:

## Անդամները
### Թիւ
*Փոքր խումբերը աւելի համերաշխ կ'ըլլան եւ աւելի առիթը կ'ունենան հարցումներ հարցնելու:
*Մեծ խումբերը նուազ համերաշխ կ'ըլլան:
### Դեր
Պատասխանատուները ժամանակ եւ ճիգ կը յատկացնեն օգնելով, որ խումբը հասնի իր նպատակներուն:

## Պատկերասրահ

Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg
US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men^rsquo,s Navy rowing team.jpg
US Navy 101104-N-6383T-508 Seabees assigned to Naval Mobile Construction Battalion (NMCB) 18 erect an exterior wall for a Southwest Asian Hut at Ka.jpg
Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg
Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg


## Սագերու Երամին Օրինակը
 
Սագերու երամը կը թռչի "V" ձեւով: Առաջնորդին թեւերու թափահարումը հովի այնպիսի ալիք մը կը ստեղծէ, որ կը դիւրացնէ իր երկու կողմերու սագերուն թափահարումը: Անոնցն ալ իր կարգին կը դիւրացնէ մնացեալինը:

Մնայուն առաջնորդներ չկան: Երբ առաչնորդը կը յոգնի, ետ կը քաշուի եւ ուրիշ աւելի հանգիստ սագ մը կը փոխարինէ զինք: 
Սագերը թռիչքի ընթացքին կը քաջալերեն զիրար եւ իրենց առաջնորդը: Անոնք ձայն կը հանեն ոչ թէ «ակապարէ'» կամ «ճամբէս անցի'ր» ըսելու, այլ կարծես՝ «Մենք քու կողքիդ ենք ու կը գնահատենք քու ճիգդ» ըսելու:

## Յատկութիւններ
*Խումբի անդամները աւելի ժամանակ անցընեն իրար հետ:
*Միացեալ նպատակը մը կ'ունենան:
*Անձամբ կապուած կ'ըլլան խումբին, ունենալով նոյնանման արժէքներ ու հետաքրքրութիւններ:

## Հաղորդակցութիւնը դիւրացնելու համար
*Կեդրոնացում իրականութիւններու վրայ:
*Քննարկում տարբեր կարելիութիւններու:
*Հակակշռել ուժը:
*Անդադար չպարտադրեր միայն ամձմական կարծիքը:

## Յաջողութեան համար

*Առիթ տալ, որ բոլորը մասնակցին, նոյնիսկ եթէ ոմանց առաջարկները չհաւնինք:
*Ընդունիլ նոր գաղափարներ: 
*Գործակցիլ, գործի յաջողութեան համար, նոյնիսկ եթէ քու առաջարկդ չէ:

## Խոչընդոտներ
*Պատասխանատուութիւններու ոչ յստակ բաժանում: 
*Սխալ հասկացողութիւններ, սխալ կարծիքներ:
*Անձնական բախումներ (նկարագիր, վարուելակերպ, արժէքներ):
*Դիրքի եւ Ազդեցութեան տարբերութիւններ
*Տարբեր նպատակներ.

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Ազդակ» օրաթերթ:
Խմորեղէն

250px|մինի|աջից|թխուած

**Խմորեղէն**, հացատեսակներու ալիւրով պատրաստուած՝ թխուածքներու ընդհանուր անուանում։ Խմորեղէնները կը պատրաստուին թխման միջոցով, ինչպէս նաեւ թխման գործընթացքով։

Իր մէջ կը ներառէ փոքր հատաւոր հացաբուլեր, հացի խմորով պատրաստած թխուածքները՝ հիմնական ձեւով, մինչեւ 250գ․ կշիռով կը պատրաստուին: Կրնանք յիշել՝ բուլկիները, եղջիւրիկները եւ «գրուասաններ»ը։

Հրուշակեղէնը կը պատրաստուի այլ տեսակի խմորի՝ ճարպերու (իւղերու) եւ շաքարաւազի յաւելմամբ։ Այս տեսակին կը պատկանին նաեւ պահպանելու համար երկար ժամանակ ունեցող, ո՛չ քաղցր, թխուածքները (գալետներ, կրեկերներ, աղի ձողիկներ)։ Թխուածքի դասական տեսակներէն են՝ թխուածքաբլիթը, կարկանդակը եւ այլն։

Ստորոգութիւն:Խոհանոց
Խմիչքներու Տեսակներ

**Խմիչք**, որպէս սնունդ կամ հաճոյքի համար գործածուող հեղուկ։ Խմիչքները մեծ դեր ունին նաեւ մշակութային, կրօնական եւ ընկերային (օր. սուրճ խմելը) կեանքի մէջ։

## '''Ջուր'''
Ջուրը՝ խմիչքներու մեծամասնութեան հիմքը ու աշխարհի վրայ ամէնէն տարածուած բաղադրութիւնն է։

## '''Կազային խմիչքներ'''
Կազային խմիչք մը կը պատրաստուի ջուրով, շաքարով եւ բոյրով, որոնք կը խառնեն մեծ անօթի մը մէջ: Ապա, բնածխային կազ կը ներարկեն խմիչքը պարունակող շիշերուն: Վերջապէս, շիշը կը գոցեն եւ կազը մէջը կը լուծուի: Երբ շիշը բանանք, կազի պղպջակները խմիչքին երեսը կ'ելլեն: Կազային խմիչքներու օրինակներ են՝ քոլա, թոնիք եւլն․։

## '''Սուրճ'''
Կը պատրաստուի սրճենիի բոված սերմերէն։ Սուրճը աշխարհի ամէնատարածուած ըմպելիքներէն մէկն է։ Պրազիլը թիւ 1 սուրճ արտադրող երկիրն է: Սրճենին 7էն 8 մեթր բարձրութիւն կ'ունենայ՝ ծածկուած կարմիր պտուղներով: Ամէն պտուղ սուրճի երկու հատիկ կը պարունակէ: Պտուղները կը քաղուին եւ գետինը կը փռուին, որպէսզի արեւուն տակ չորնան: Մեքենայ մը զանոնք կը բաժնէ իրենց մորթէն, ապա սուրճի հատիկները կը խանձուին եւ կ'աղացուին:

## '''Կաթնեղէն'''
Կաթով շինուած սննդեղէն: Կաթնեղէն կը սեպուի նաեւ թանն ու քէֆիրը։

## '''Գարեջուր'''
Գարեջուրը կը պատրաստուի գարիի հունտերուն խմորումով: Հատիկները կը թրջեն որպէսզի ծիլ տան: Ծիլ տուած գարին, որ *մալտ* կը կոչուի, գաղջ ջուրի մէջ կը դրուի: Այս խառնուրդէն կը հանեն անուշ հեղուկ մը քաղցու, որ կ'եռացնեն հմուլի ծաղիկներուն հետ լեղի համ: Բնախմորի ազդեցութեան տակ, քաղցուին շաքարը կը լուծուի ալքոլի եւ բնածխային կազի մէջ: Գարեջուրին համը աւելի զօրացնելու համար՝ երեք ամիս կարասներու մէջ կ'ամբարեն: Վերջապէս, գարեջուրի փրփուրը կը վերցնեն զտումով՝ հեղուկը շիշերու կամ թիթեղէ տուփերու մէջ լեցնելէ առաջ:

## Աղբիւրներ

* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարան, Արամ Սեփեթճեան եւ ԼեւոնԹորոսեան, 2001-2002

Ստորոգութիւն:Սնունդ
Խմոր

[300px|մինի|[Փիծծա|Բիցցայի խմոր]]
**Խմոր**, հացագործութեան, հրուշակեղէնի, դդմաճներու տեսականիի արտադրութեան մէջ, ինչպէս նաեւ տնային պայմաններու ալիւրով մթերքի պատրաստման հիմնական արտադրանք: Ալիւրը այլ բաղադրիչներու հետ խառնելէն ետք ձեւաւորուող համասեռ խառնուրդ է: Բացի ալիւրէն՝ սովորաբար խմորի բաղադրութեան մէջ կ'աւելցուին նաեւ ջուր կամ կաթ, թթխմոր, աղ, շաքար, իւղ եւ հաւկիթ: Խմորը կը պարունակէ սպիտակուցներ, ածխաջուրեր, ճարպեր, թթուներ, աղեր եւ այլ բաղադրիչներ՝ տարբեր վիճակներու մէջ գտնուող, այսինքն՝ փքուած կոլոիդներու, սուսպենզիաներու, լուծոյթներու տեսքով:

Հացագործութեան մէջ ցորենի ալիւրով խմորը, իբրեւ կանոն, կը պատրաստեն հացի թթխմորէն: Ցորենի ալիւրով արտադրանքին համար յաճախ կը կիրարկեն խմորման եղանակը, որ խմորը հունցելէն առաջ կը յառաջացնէ փափուկ, սպունգանման ազդեցութիւն:

Խոհարարութեան մէջ օգտագործուող խմորի քանի մը տեսակ.

* Կրկնեփուկի խմոր. գլխաւորաբար կ'օգտագործուի կարկանդակներու, խմորեղէններու եւ կարկանդակներու պատրաստման համար:
* Նրբաբլիթի խմոր. հեղուկ խմոր, որ կ'օգտագործուի նրբաբլիթներու պատրաստման համար:
* Թթխմորով պատրաստուած խմոր. կ'օգտագործուի հացի բազմաթիւ տեսակներու, կարկանդակներու եւ բելեաշներու պատրաստման ժամանակ:
* Եփովի խմոր. կը կիրարկուի որոշ կարկանդակներ, ինչպէս նաեւ՝ էքլերներ պատրաստելու, ինչպէս նաեւ տարեկանի եւ ցորենի ու տարեկանի խառնուրդով հաց թխելու, օրինակ՝ բորոդինեան հաց:
* Շաքարով խմոր. կ'օգտագործուի կարկանդակներու, թխուածքաբլիթներու, տարատեսակ կարկանդակներու պատրաստման համար:
* Անթթխմոր խմոր. առանց կենսաբանական յաւելումներու խմոր, որ կը կիրարկուի պելմէններ, բիցցա, չեբուրեկ պատրաստելու:
* Իւղահունց (կաթնահունց) խմոր. համեղունքի՝ շաքարի, հաւկիթներու եւ իւղերու բարձր պարունակութեամբ խմոր:
* Շերտաւոր խմոր. կ'օգտագործուի շերտաւոր խմորով հրուշակեղէնի, սամսայի համար:
* Օդային խմոր. կը կիրարկուի կարկանդակներու պատրաստման համար:
* Շաքարով խմոր. կը կիրարկուի խմորով զարդարելու համար, ինչպէս նաեւ նրբաբլիթներու եւ թխուածքաբլիթներու որոշ տեսակներ պատրաստելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Тесто — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959 (ռուսերէն)

Ստորոգութիւն:Սնունդ