Զարթօնքի շարժման պարբերական մամուլ

**Զարթօնքի շարժման պարբերական մամուլը**, զարթօնքի ներթափանցումը մամլոյ մէջ։

Ա․ Գիրքերու հրատարակութեան կողքին, ճամբայ ելած էին պարբերաթերթերը, «Ազդարար»՝ 1794–ին, Մատրաս «Դիտակ Բիւզանդար»՝ 1822–ին, Պոլսոյ «Շտեմարան»՝ 1822–ին, Կալկաթա, եւ այլն։ Առաջինը՝ գրաբար, միւսները՝ յաջորդաբար Պոլսոյ եւ Նոր Ջուղայի ժողովրդական լեզուով, անշուշտ տակաւին օտար բառերով խառն եւ անմշակ։ Առաջին այս թերթերը մեծ մասամբ ունեցած են դաստիարակչական-բարոյախօսական բովանդակութիւն եւ ոճ։

Բ․ 1850-ական թուականներուն հրատարակուող թերթերը կը բազմանան։ Պոլիս, Զմիւռնիա եւ Վենետիկ լոյս տեսնող թերթերը, ինչպէս «Մասիս», «Արշալոյս Արարատեան», «Մեղու», «Բազմավէպ», ունին նոր որակ․ անոնց լեզուն արդէն բաւական մշակուած արեւմտահայ աշխարհաբարն է։ Նոր որակի այս երեւոյթը, նոյն 1850–ական տարիներուն, կը դիտուի նաեւ դէպի Արեւելք՝ Հնդկաստանի, Ռուսիոյ եւ Կովկասի հայ մամլոյ՝ Կալկաթայի «Ազգասէր»ին, Մոսկուայի «Հիւսիսափայլ (ամսագիր)|Հիւսիսափայլ»ին կամ Թիֆլիսի «Կռունկ»ին մօտ։ Այս թերթերը, իւրաքանչիւրը ըստ իր գաղափարական դիրքին, կը դնեն հարցեր՝ ազգային-հանրային, բանասիրական-գրական եւ այլն։ Ու յաճախ պատասխանատուութեան խոր զգացումով մը կը քննարկեն զանոնք, միանգամայն առաջարկելով հանրային գործի ու զարգացման նոր ուղղութիւններ։

## Պատմութիւն եւ մշակոյթ
1840-ական թթ. լոյս տեսած արեւմտահայ պարբերականներու շարքին «Արշալոյս Արարատեանն» առաջին թերթն էր, որ հասարակական կեանքի արտացոլմամբ, նիւթերու խնամքով ընտրութեան, դասակարգման ու մատուցման ձեւով հանդէս կու գար որպէս նոր որակ հայ հրապարակախօսութեան եւ մամուլի բնագաւառին մէջ: Այս թերթը լոյս ընծայելու «օրէն ի վեր իւր սկզբունքը չէր փոխած երբեք», «իր պահպանողական ուղղութիւնը չի կերպաբանել մէկընդմիշտ տրուած ձեւով»: 

Քաղաքական, բանասիրական եւ առեւտրական ուղղութիւն ունեցող այս թերթի խմբագիրը հրապարակախօս եւ հասարակական գործիչ Ղուկաս Պալտազարեանն (1810- 1878) էր: Ան եւրոպական ազգային-ազատագրական պայքարի բուն տարիներուն` 1840- 1850-ական թթ., զգուշօրէն կը հակադրուէր յետադիմութեան եւ թոյլ կու տար ազատամտութիւն: Ազգային զարթօնքի գործընթացները, արեւմտահայ մտաւորականութեան շփումները Եւրոպայի մէջ եւ այնտեղ 1840-ական թթ. տիրող հասարակական-քաղաքական տրամադրութիւններն ու ազգային վերածնութեան շարժումներն այն հենքն էին, որոնց վրայ կը խարսխուէր Ղ. Պալտազարեանի ազատամտութիւնն ու կը պայմանաորէր անոր պարբերականի երկփեղկուածութիւնը: Մէկ կողմէն ան ընդարձակ նիւթեր կը տպագրէ 1848թ. եւրոպական յեղափոխութիւններու մասին, ապստամբ փարիզցիները կ'անուանէ «յաղթական վեհանձն ժողովուրդ», անսքօղ համակրանք կը դրսեւորէ իտալական ազատագրական պայքարին մէջ «մեծահամբաւ Կարիպալտի քաջ եւ իմաստուն զօրապետի»  ...ձեռք բերած «քաջագործական յաղթութիւններու» եւ հունգարական ազատագրական շարժման նկատմամբ, միւս կողմէ` դժգոհութիւն կը դրսեւորէ չարտիստական շարժման ու Ճուզեփփէ Մացցինիի ելոյթներու առթիւ : 

Ղ. Պալտազարեանի թերթի «զգոյշ եւ խոհեմ ընթացքը» 2 , եվրոպական քաղաքական իրադարձութիւններու նկատմամբ երկփեղկված դիրքորոշումը նկատելի է նաեւ իռլանդական ազգային-ազատագրական շարժման հարցում: «Արշալոյս Արարատեանն» անդրադառնում է Իռլանդիայում անբերրիութեան հետեւանքով 1847 թ. տիրող «դժբաղդ վիճակին», այն շտկելու ուղղութեամբ անգլիական խորհրդարանում կայացած քննարկումներուն եւ իռլանդական առանձին խորհրդարան ունենալու համար ծավալված շարժմանը: Թերթը նշում է, որ Դենիել ՕԿոննելլ «երեւելի ատենաբանի» մահը «խիստ մեծ ու տրտմալի տպավորութիւն թողեց ողջ Իռլանդիայում»: Դուբլինի քաղաքային ժողովը երեք շաբաթ չհավաքվեց ի պատիվ նրա հիշատակի3: «Արշալոյս Արարատեանի» խմբագիրը, «ըմբռնելով ազգային միասնութեան կարեւորութիւնը» եւ ելնելով այդ ելակետից, միաժամանակ դեմ էր «ամեն մի պայքարի եւ մշտապէս կոչ էր անում խաղաղվել, միաբանել, շրջահայաց ու խոհական ընթացք վարել»4: Այս մտայնութիւնից ելնելով՝ նա գնահատում է իռլանդացիներու պայքարը: Նրա կարծիքով նախընտրելի է, որ իռլանդացիներն իրենց նպատակին հասնեն օրինական ճանապարհով ու բռնութիւններու չդիմեն: Թերթը ցանկութիւն է հայտնում, որ ռիփիլի ընկերութիւնը «տերութեան կանոնաց դեմ ապօրինաբար գործիքի ձեռք չզարնե` ժողովուրդը կառավարութեան դեմ գրգռելով, քանզի այն ժամանակ Մեծին Բրիտանիոյ խորհրդարանը պիտի պարտավորվի բռնի եւ խիստ միջոցներ գործածելու հասարակաց անդորրութիւնը ապահովցնելու համար Իռլանդիայի մեջ»5: Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի «Հայաստան» պաշտոնաթերթի լոյս տեսնելը 1846 թ. հուլիսի 1-ին դարձավ «արեւմտահայ կեանքի կարեւորագոյն շրջակետերից մեկը» եւ «նշանակալից երեւոյթ» հայ մամուլի պատմութեան մեջ, քանի որ հաջորդեց օտար միսիոներներու հայերեն հրատարակած պարբերականներուն 6 : Այդ կապակցութեամբ Մխիթարեաններու «Բազմավեպը» ջանաց հայտնել իր «ուրախակից ըլլալը»7 , իսկ հայտնի լեզվաբան եւ մատենագետ Գ. Գալեմքյարեանը դա գնահատեց «անհրաժեշտ կարեւորութիւն» պոլսահայ գաղթականութեան համար: Մխիթարեան միաբանութեան գործչի կարծիքով «Հայաստան» քաղաքական լրոց կողմանէ չէր այնչափ հարուստ եւ ստուգապատում: Իր առավելութիւնն էր տեղական քաղաքական եւ ազգային լուրերն, ազգային պատրիարքարանի կարգադրութիւններն եւ այլն ընդարձակ ու ճիշտ հրատարակելը» 8 : Իրականում «Հայաստանի» հրատարակվելը հայ հասարակական մտքի եւ պարբերական մամուլի պատմութեան համար կարեւոր է ոչ միայն վերը նշված հիմնավորմամբ: Թեեւ Գ. Գալեմքյարեանին չէր բավարարում եվրոպական պետութիւններու մասին թերթի քաղաքական նյութերի հարստութիւնը, այնուհանդերձ հարկավոր է փաստել, որ «Հայաստանի» յուրաքանչյուր համարը առատ էր քաղաքական լուրերով: Թերթի խմբագիր հրապարակախօս, բանասեր, թարգմանիչ Հովհաննես Չամուռճեան-Տերոյենցը (1801-1888) քաղաքական հայացքներով խիստ պահպանողական էր, հեղափոխական եւ ազատագրական շարժումներու հակառակորդ: Բայց նա խորագիտակ անձնավորութիւն էր, տիրապետում էր 12 լեզուներու եւ «եռանդուն հրապարակախօս էր»9 : Ճիշտ է, նա խմբագրում էր պարբերականի ազատախոհ աշխատակիցներու հոդվածները, բայց միաժամանակ թերթը հեռու չէր պահում եվրոպական ազատագրական շարժումներու վերաբերյալ նյութերի հրապարակումից: Այս իմաստով թերթն ամբողջովին նրա կամքին չէր ենթարկված եւ նրա «մտքերի ու հայացքներու արտահայտութիւնը»10 չէր: Դրա վկայութիւնը «Հայաստանում» պարբերաբար տպագրվող եվրոպական անցուդարձին նվիրված բազմաբնոյթ լուրերն էին: «Հայաստանն» այն սակավաթիվ հայ պարբերականներուց է, որ չանտեսեց իռլանդական ազատագրական պայքարի լուսաբանումը, թեպետ թերթը «քաղաքական լրոց կողմանէ չէր այնչափ հարուստ եւ ստուգապատում, մանաւանդ եւրոպական տէրութեանց մասին»:

Ի տարբերութիւն արեւմտահայ ազգային-պահպանողական մամուլի` հնդկահայ «Ազգասեր» եւ «Ազգասեր Արարատեան» պարբերականներն ընդգծված համակրանքով էին պատմում ճնշվող ժողովուրդներու ազգային-ազատագրական շարժումներու մասին: Հայ լրագրութեան առաջին պարբերականի` հնդկահայ «Ազդարարի», հրապարակումից (1794 թ.) մինչեւ 1858 թ. «Հյուսիսափայլի» հանդես գալը «գոյութիւն ունեցող հայկական բոլոր պարբերականներուց ամենաառաջադիմականը Մ. Թաղիադեանի հրատարակութիւններն են» 7 : «Ազգասեր» եւ «Ազգասեր Արարատեան» պարբերականներու խմբագիր Մեսրոպ Թաղիադեանը (1803-1858)՝ «իբրեւ հայրենասէր գրագէտ, հնդկահայոց մէջ ամենանշանաւոր անձն էր»8 , որը չէր խորշում անխնա քննադատել եվրոպական միապետութիւններուն: Նա մերկացնում էր Անգլիայի գաղութային քաղաքականութիւնը, դրսեւորում իր ազատասիրական մտորումներն ու պաշտպան կանգնում ճնշվող ժողովուրդներու պայքարին: «Ազգասերը» քաղաքական լուրեր ներկայացնելիս, Վիեննայի Մխիթարեաններու բնութագրմամբ, «քաղաքական մասին կատարելութեան ու շարունակեալ ամբողջ պատմութեանն այնչափ միտ չի դներ 1 : Իռլանդիայում անգլիական իշխանութիւններու վարած գաղութային քաղաքականութեան վերաբերյալ թերթի հրապարակումները թեպետ հակիրճ են եւ պարբերական բնոյթ չեն կրում, այնուհանդերձ շատ ուշագրավ են եւ անաչառ: Դրանք հստակօրէն ցոյց են տալիս, որ պարբերականի խմբագիրը հանդես է գալիս բռնութեան ու շահագործման դեմ: «Ազգասերը» 1848 թ. հունվարին նկատել է, որ «Սպառնայ Իռլանդիայ զխստութիւն պատերազմի: Թագուհին ոչ հաճի ընդ առանձին պատերազմ նորոյ Զիռլանդայ, բայց ոչ տայ զպատճառ տհաճութեանն»2 : Անգամ այս կցկտուր լրատվութիւնից հետեւում է, որ Մեսրոպ Թաղիադեանը խորութեամբ գիտեր Անգլիայում ներքաղաքական վիճակը իռլանդական սովին հաջորդած ժամանակաշրջանում: Նրա համոզմամբ իռլանդական ազգային շարժումն այնքան էր խորացել, որ երկրում քաղաքացիական պատերազմի վտանգ էր առաջացել: «Ազգասերն» ընդգծում էր, որ ֆրանսիական հանրապետութիւնը, խուսափելով եվրոպական երկրներու հետ իր հարաբերութիւններու բարդացումից, «խոհեմութիւն» դրսեւորեց եւ մերժեց իռլանդացիներու խնդրանքը, «որք հայցէին զձեռն օգնականութեան նոցա ընդդեմ Մեծին Բրիտանիոյ»: Մ. Թաղիադեանը հասկանում էր, որ դա անկայուն վիճակ էր ստեղծում Իռլանդիայում, «բայց յուսամք վաղճանին դէպի բարին եզերել»: Նա հստակօրէն ձեւակերպում է իռլանդական ժողովրդի ազգային շարժման նպատակը, որը ձգտում էր «զիարդ հնարին նժկահել լծոյ Անգղիոյ եւ անկախ հասարակապետութեամբ կառավարել զերկիրն»3: Նա իրավացի էր. իռլանդական ազգային շարժումը նպատակ էր հետապնդում ձեռք բերելու ազգային ինքնուրոյնութիւն, իսկ շարժման ձախ թեւի ներկայացուցիչները ձգտում էին հաստատել դեմոկրատական հանրապետութիւն: 1840-ական թթ. հրատարակված հայ պարբերականներուց ամենից շատ եվրոպական քաղաքական իրադարձութիւններուն տեղեկացված թերթը Մխիթարեաններու «Եվրոպան» էր: 1847 թվականից լոյս տեսնող այս պարբերականին աշխատակցում էին մի խումբ հայ կաթոլիկ միաբաններ, «խոհական եւ հեռատես անձինք», որոնցմէ Ղեւոնդ վրդ. Յովնանեանը (1817-1897), Պօղոս վրդ. Հովնանեանը (1802-1884), Փիլիպոս վրդ. Ճամճեանը (1819-1853) եւ Եփրեմ վրդ. Չագըճեանը «եւրոպական ոճով եւ հմտութեամբ»4 իրենց հրապարակումներում ջանում էին «հիմիկուան Եւրոպայի խռուութիւնները իրենց բնական`աղէկ կամ գեշ գունովը նկատել» 5 : Այս իմաստով «Եվրոպան» ուրոյն տեղ ունի հայ պարբերական մամուլի պատմութեան մեջ ամենից առաջ որպէս զուտ քաղաքական շաբաթաթերթ, որը 1840-ական թթ. ուշի ուշով հետեւում էր Արեւմտեան Եվրոպայում ընթացող բոլոր մեծ ու փոքր քաղաքական իրադարձութիւններուն եւ դրանց վերաբերյալ մանրակրկիտ լուրեր տպագրում: «Եվրոպան» ջանում էր հավատարիմ մնալ պարբերականի հրատարակիչ, արեւմտահայ ամիրա Յակոբ Չելեպի Տիւզեանցի (1793-1847) հորդորին` գրել «ծանրութեամբ, հանդարտութեամբ, ընտրութեամբ եւ կարելի եղածի չափ մաքուր ոճով»6: Սակայն 1848 թ., երբ եվրոպական գահերեցներու դեմ ամենուրեք, այդ թվում` Մխիթարեաններու հայրենի Վենետիկում, ինչպէս նաեւ Վիեննայում ոտքի ելան ազատատենչ ժողովուրդները, կրոնական այդ միաձոյլ կազմակերպութիւնն ի զորու չեղավ իր առանձին անդամներուն հեռու պահել նոր հովերի ու գաղափարներու ազդեցութիւնից: Սկզբում այդ գործիչները քողարկված եւ զուսպ ոճով, իսկ հետագայում ավելի պարզորոշ ու անկաշկանդ արձագանքեցին եվրոպական հեղափոխական, ազգային-ազատագրական շարժումներուն: Վիեննայի Մխիթարեաններուց Ղեւոնդ վարդապետ Հովնանեանը Իռլանդիայի վիճակը համարում է «շատ գէշ», քանզի այդ «խեղճ կղզին» անգլո-իռլանդական ունիայի կնքումից տասնամյակներ անց տակավին գտնվում է XIX դարասկզբի վիճակում: Այստեղ «աղքատութիւնն ու խեղճութիւնը օրեցօր սաստկանում են», վարձակալները չեն կարողանում ագարակատերերին վարձ վճարել եւ հարկադրված ընտանիքներով գաղթում են: Ամեն տեղ խռովութիւններ եղան, աղքատները միանալով ընկերութիւններ կազմեցին, գնալով «մեծ դաւակցութիւն մը կազմուեցաւ», իսկ կառավարութիւնը «սաստիկ միջոցներ սկսաւ բանեցնել»: Երկրում սաստիկ սով սկսվեց, մեծ թվով մարդիկ մահացան, եւ խորհրդարանը, «խեղճ Իրլանտացւոց վրայ գթալով, որոշեց իրենց 200 հազար ստեռլինգ օգնութիւն ըլլայ»: Բայց սա, եզրակագնում է Ղ. վրդ. Հովնանեանը, «միայն անցողական օգնութիւն էր, չարեաց դարման տանելու վրայ ոչ ոք կը մտածէր»:

### Թատրոն
260px|մինի|աջից|Գրիգոր
Առաջին թատերական կտորները, յաճախ կրօնա-բարոյական բնոյթով գործեր, մեծ մասամբ՝ թարգմանութիւն, կը բեմադրուին առաջին դպրոցներուն մէջ կամ շուրջը՝ Վենետիկ, Զմիւռնիա,Պոլիս, ապա՝ Կալկաթա եւ Մատրաս, Թիֆլիս,Նոր Նախիջեւան․․․, 1850–ի շուրջ, թատերական շարժումը կը տարածուի․ կը բազմանան միութենական ու դպրոցական թատերախումբերը՝ Վենետիկէն ու Պոլիսէն մինչեւ Մոսկուա, Կովկաս եւ Հնդկաստան։ Բայց մինչեւ 1860-70–ական թուականները, թատրոնը պիտի մնայ դպրոցական մակարդակի վրայ ու հետապնդէ զուտ ազգային-դաստիարակչական նպատակներ, զուրկ գեղարուեստական արժէքէ։

#### Նահապետ Ռուսինեան 1819-1876

«Ազգն իր հին կորուսած լեզուին տեղ ունի այսօր, եթէ ոչ կատարեալ, գէթ բաւական գործածելի արդի լեզու մը, ազգային, զոր շատ մարդիկ իրարմէ քիչ տարբերութեամբ կը գրեն, եւ հասարակութիւնը աւելի ու աւելի վարժ ու անուշ կերպով կը խօսի։ Անբնական ու անհնարին է ամբողջ ազգի մը ռամիկին՝ քանի մը ուսումնականներու հասկցած իր հին լեզուն սովորեցնել․․․(Պէտք է) ռամկին խօսած լեզուով գրել»։

##### Գրիգոր Օտեան 1834-1887

«․․եւ Ազգը՝ առաջին բառն էր, զոր արտասանեցին Պալեան եւ Ռուսինեան, երբ միացան տողերս գրողին հետ»։ «Այդ օրերուն՝ Ազգը վարչութեան պէս բան մը ունէր, լեզուի պէս բան մը, ու դպրոցի պէս բան մը։ Սոքա ձեռն արկին կերպարանել այս երեք բաներն, որ երեք էական պայմաններն են ազգային յառաջադիմութեան։ Այս ձեռնարկութենէն ծնած Սահմանադրութիւնը, Ուղղախօսութիւնը եւ 1854-ի Ուսումնական խորհուրդը, աւելի երկունք, տքնութիւն եւ զոհողութիւն պատճառած են հեղինակաց, քան (1863–ի) սահմանադրութիւնը․․․»։

«Երբ այնքան տարիներէ ետք մտքովս կը յածիմ այն ժամանակներուն մէջ, ուր լաւ պատերազմը պատերազմեցանք,․․․ երբ աչքիս առջեւ կը բերեմ այնքան խոչընդոտները, այնքան սպառնալիքները, այնքան ահ ու դողը կը պատէ զիս ու կ'ըսեմ․-Ի՛նչ վեհ է երիտասարդութիւնը»։

## Աղբիւրներ
«Արդի Հայ  գրականութիւն» Մ. Իշխան

«Հայ  գրականութիւն»  Ս.Սիմոնեան

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Ստորոգութիւն:Օրաթերթեր
Ստորոգութիւն:Հայկական օրաթերթեր
Ստորոգութիւն:Պարբերաթերթեր