Սթոքհոլմեան Համախտանիշ

մինի|269x269փքս

**Սթոքհոլմեան Համախտանիշը** գերութեան եւ չարաշահումներու հոգեբանական արձագանգի հասկացողութիւնն է:

Սթոքհոլմեան համախտանիշէ տառապող անձը դրական կապեր կը ստեղծէ զինք պատանդողներուն կամ բռնարարներուն հետ:

Փորձագէտները լիովին չեն հասկնար հակազդեցութեան այս ձեւաւորումը, բայց կը կարծեն, որ ան կրնայ ծառայել իբրեւ համակերպման մեքենականութիւն՝ այն  մարդոց համար, որոնք հոգեխոցի մը (*trauma*) դէմ յանդիման են:

## Համախտանիշը

* Անձի մը մօտ Սթոքհոլմեան համախտանիշ կրնայ զարգանալ, երբ իր ֆիզիքական կամ հոգեկան առողջութեան զգալի սպառնալիքներ կ'ունենայ:
* Առեւանգուած անձը կրնայ դրական կապեր հաստատել պատանդողներու հետ, եթէ անոնց հետ յաճախ երես-երեսի գայ:
* Եթէ անձը ենթարկուած է ֆիզիքական բռնութեան զինք գերեվարողին կողմէ, ան կրնայ երախտագիտութիւն զգալ, երբ բռնութիւնը իրեն նկատմամբ կը գործադրուի մարդկայնօրէն կամ ֆիզիքապէս վնաս չի հասցներ իրեն:
* Անձը կրնայ նաեւ փորձել հանգստացնել բռնարարը` իր անվտանգութիւնն ապահովելու համար: Այս ռազմավարութիւնը կրնայ դրականօրէն ամրապնդել այն գաղափարը, որ անոնց համար աւելի լաւ կ'ըլլայ, եթէ աշխատի այդ չարաշահողին կամ գերեվարողին հետ: Ասիկա կրնայ ըլլալ Սթոքհոլմեան համախտանիշի զարգացման ետեւ քողարկուած մէկ այլ գործօն:
* Գերիներու եւ բռնութենէ փրկուածներու ճնշող մեծամասնութեան մօտ չի զարգանար Սթոքհոլմեան համախտանիշը:
* Հոգեկան առողջութեան փորձագէտները Սթոքհոլմեան համախտանիշը չեն ճանչնար իբրեւ պաշտօնական հոգեկան խանգարում: Այնուհետեւ, ան չէ նշուած Հոգեկան խանգարումներու ախտորոշիչ եւ վիճակագրական ձեռնարկի հինգերորդ հրատարակութեան մէջ *(DSM-5*) (*Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders*):

### Ծագում
1973-ին, ոճրաբան եւ հոգեբուժ Նիլս Պեժերոթ սկիզբը կ'որդեգրէ Սթոքհոլմեան համախտանիշ հասկացողութիւնը` բացատրելու համար Շուէտի մայրաքաղաք Սթոքհոլմի դրամատան կողոպուտին հետեւանքները :

23 Օգոստոս 1973-ին Եան-Էրիք Օլսոն կը փորձէ կողոպտել Նորմալմսթրոնկ դրամատունը: Կողոպուտի ընթացքին, Օլսոն պատանդ կ'առնէ դրամատան չորս աշխատակիցները` Պրիկիթա Լունտպլատ, Էլիզապէթ Օլտկրեն, Քրիսթին Էնմարք եւ Սվեն Սաֆսթրոմ:

Աւելի ուշ կողոպուտին կը միանայ Օլսոնի նախկին խցակից (*cellmate*) Քլարք Օլոֆսոն: Երկուքը կը մնան դրամատունէն ներս` չորս պատանդներու հետ միասին: Իրավիճակը կը վերածուի ոստիկանութեան հետ վեցօրեայ դիմակայութեան:

Պատանդներու ազատ արձակումէն ետք իշխանութիւնները կը պարզեն, որ անոնք ուժեղ յոյզեր ունէին զիրենք պատանդողներու նկատմամբ:

Պատանդները կը յայտնեն, որ Օլսոն ու Օլոֆսոն իրենց հետ բարեացակամ վերաբերմունք ցուցաբերած են եւ ֆիզիքական վնաս չեն հասցուցած իրենց: Անոնք կը պաշտպանեն զիրենք պատանդողները եւ կը հրաժարին քննիչներուն վկայութիւններ տալէ: Օլսոն նոյնպէս դրական զգացումներ կը ցուցաբերէ պատանդներուն նկատմամբ:

### Պատճառները
Շատ հետազօտողներ, հոգեբաններ եւ ոճրաբաններ լիովին չեն հասկնար Սթոքհոլմեան համախտանիշը, եւ ոմանք կը շարունակեն վիճիլ, թէ արդեօ՞ք ան իսկապէս գոյութիւն ունի:

Այնուամենայնիւ, փորձագէտները կը կարծեն, որ Սթոքհոլմեան համախտանիշը կրնայ զարգանալ, երբ.

* Գերեվարողը մարդասիրաբար կը վերաբերի իր զոհերուն հետ:
* Գերիներն ու գերեվարուածները կ'ունենան զգալի երես-երեսի փոխազդեցութիւն: Բան մը, որ կարելիութիւն կը ստեղծէ իրարու հետ կապ հաստատելու:
* Գերիները զգան, որ իրաւապահ մարմինները իրենց աշխատանքը բաւարար ձեւով չեն կատարեր:
* Գերին կը կարծէ, որ ոստիկանութիւնը եւ այլ իշխանութիւններն իրենց հոգիին խորքին մէջ չեն հետաքրքրուած իրենցմով:

### Ախտանիշներ
Սթոքհոլմեան համախտանիշը կրնայ դրսեւորուիլ քանի մը ձեւերով.
* Երբ զոհերը կ'ընկալեն բարութիւն կամ կարեկցանք զիրենք գերեվարողին կամ բռնարարին կողմէ:
* Երբ զոհերուն մօտ դրական զգացումներ կը զարգանան զիրենք գերեվարողին կամ չարաշահող անհատներուն կամ խումբերուն նկատմամբ:
* Երբ զոհերը կ'որդեգրեն գերեվարողներուն եւ չարաշահողներուն նոյն նպատակները, աշխարհայեացքն ու գաղափարախօսութիւնը:
* Փափկանկատ կ'ըլլան զիրենք գերեվարողներուն կամ չարաշահողներուն հանդէպ:
* Կը մերժեն լքել գերեվարողները, նոյնիսկ երբ իրենց համար փախչելու կարելիութիւն կը ստեղծուի:
* Բացասական զգացումներ ունին ոստիկանութեան, ընտանիքի, ընկերներու եւ այլոց նկատմամբ, որոնք կրնան օգնել իրենց փախչելու:
* Հրաժարիլ ոստիկանական եւ պետական մարմիններուն աջակցելէ` չարաշահումներու կամ առեւանգումներու հեղինակներուն քրէական պատասխանատուութեան ենթարկելու գործին մէջ:
* Սթոքհոլմեան համախտանիշէ տառապող անձը ազատ արձակուելէ ետք կրնայ շարունակել դրական զգացումներ ունենալ գերեվարողին նկատմամբ: Այնուամենայնիւ, անոնք կրնան նաեւ յետադարձ հայեացքներ (*Flashbacks*), ընկճուածութիւն, անհանգստութիւն եւ *PTSD* ունենալ:
* Հակառակ անոր որ Սթոքհոլմեան համախտանիշի յստակ սահմանում չկայ, փորձագէտները զայն կը կապեն չարաշահման հետ կապուած այլ հոգեբանական երեւոյթներու հետ, ինչպիսիք են՝
* Հոգեխոցը (*Trauma*),
* Ծեծուած անձի համախտանիշը (*Battered person syndrome*):

2018-ին, վստահելի աղբիւրի մը ուսումնասիրութեան ընթացքին, գիտնականները փորձած են կապ հաստատել Սթոքհոլմեան համախտանիշի եւ սեռական չարաշահումի միջեւ: Գիտնականները վերանայած են Հնդկաստանի մէջ բնակող իգական սեռի աշխատողներու անձնական հաշիւներուն: Ուսումնասիրութեան մէջ ներառուած պատմուածքները կը նկարագրեն քանի մը պայմաններ, որոնք առնչութիւն ունին Սթոքհոլմեան համախտանիշին հետ:

Անոնցմէ են.

* Ֆիզիքական եւ հոգեբանական գոյատեւման սպառնալիքներ,
* Չարաշահողին կողմէ յաճախակի ընկալուած բարութիւն,
* Մեկուսացում արտաքին աշխարհէն,
* Փախչելու ապիկարութիւն:

Ըստ ուսումնասիրութեան հեղինակներուն, կիներէն ոմանք յայտնած են, որ ժամանակին յոյս ունէին ընտանիք կազմելու զիրենք չարաշահողներուն հետ:

2020-ին, ուսումնասիրութեան մը ընթացքին գիտնականներ կը գտնեն ապացոյցներ, որոնք կ'ենթադրեն, թէ ընտանեկան բռնութեան զոհերը կրնան նաեւ ունենալ Սթոքհոլմեան համախտանիշ:

### Օրինակներ
Մինչ Սթոքհոլմեան համախտանիշը իր անունը ստացած է 1973-ին, Շուէտի դրամատան տխրահռչակ կողոպուտէն, նման իրադարձութիւններ եղած են մինչ այդ եւ ատկէ ետք:

###### ''Մարի Մաքելրոյ (1933)''
«Նորմալմսթրոնկ» դրամատան կողոպուտէն չորս տասնամեակ առաջ, չորս տղամարդ առեւանգած են Մարի Մաքելրոյը: Առեւանգողները զայն ազատ արձակած են իրենց պահանջած 30 հազար տոլարի փրկագինը ստանալէն ետք:

Հակառակ որ Մարի Մաքելրոյը համաձայնած էր, որ զինք գերերվարողները պէտք է պատժուին, սակայն ան համակրանք ունէր անոնց հանդէպ եւ նոյնիսկ բանտին մէջ կ'այցելէր անոնց:

###### ''Փաթի Հըրսթ (1974)''
ձախից|մինի|Փաթի Հըրսթ
Սթոքհոլմի դէպքէն կարճ ժամանակ անց ձախակողմեան զինեալ խմբաւորման անդամներ, որոնք Սիմպիոնեան ազատագրական բանակի միաւորուած դաշնային ուժեր (*SLA*) (*the United Federated Forces of the Symbionese Liberation Army*) կը կոչուէին, առեւանգած էին 19-ամեայ Փաթի Հըրսթը` Քալիֆորնիոյ Պերքլի քաղաքի իր բնակարանէն:

Առեւանգումէն 12 օր անց Հըրսթ *SLA*-ի անդամներու հետ միասին ներգրաւուած էր դրամատան կողոպուտին մէջ: Ըստ Հըրսթի, *SLA*-ն իր ուղեղը լուացած էր եւ ստիպած էր միանալ անոնց:

Հետախուզութիւններու դաշնային պիւրոն կը ձերբակալէ Հըրսթը 18 Սեպտեմբեր 1975-ին, անոր առեւանգումէն 18 ամիս անց: Հըրսթ կը ստանայ 7 տարուան ազատազրկում: 1979-ին նախագահ Ճիմի Քարթըր կը մեղմացնէ անոր պատիժը, եւ ան ի վերջոյ ներում կը ստանայ:

###### ''Նաթաշա Քամփուշ (1998)''
1998-ին Ուոլֆկանկ Փրիքլոպիլը կ'առեւանգէ 10-ամեայ Նաթաշա Քամփուշը եւ կը մեկուսացնէ զայն նկուղի մը մէջ աւելի քան 8 տարի: Փրիքլոպիլը կը ծեծէ զայն եւ կը սպառնայ անոր կեանքին, միաժամանակ նուէրներ կը գնէ անոր համար, կը կերակրէ ու կը լոգցնէ զայն:

Քամփուշ կու լայ, երբ կը լսէ, որ Փրիքլոպիլ անձնասպան եղած է:

Քամփուշ կը փորձէ բացատրել Փրիքլոպիլի հետ իր յարաբերութիւնները զրուցակիցներուն, սակայն անոնք կը պնդեն, որ ան Սթոքհոլմեան համախտանիշ ունի: «Տը Կարտիըն» թերթին հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին Քամփուշ կ'ըսէ. «Ես շատ բնական կը նկատեմ, որ համակերպիք ձեզ առեւանգողին հետ նոյնանալուն… յատկապէս եթէ այդ մարդուն հետ շատ ժամանակ կ'անցընէք»:

### Դարմանում
Սթոքհոլմեան համախտանիշը չճանչցուած հոգեբանական խանգարում է եւ չունի օրինաչափական սահմանում: Արդ, անոր բուժման պաշտօնական յանձնարարութիւններ չկան:

Այնուամենայնիւ, հոգեկան բուժումը եւ դեղորայքը կրնան օգնել թեթեւցնելու հոգեխոցերու վերականգնման հետ կապուած խնդիրները, ինչպիսիք են՝ ընկճուածութիւնը (*depression*), անձկութիւնը (*anxiety*) եւ *PTSD*-ն:

Մարդիկ կրնան տեսակցիլ վկայեալ հոգեբաններու եւ հոգեբոյժներու հետ: Հոգեբոյժը կրնայ տալ դեղեր, որոնք կրնան օգնել մեղմելու տրամադրութեան խանգարման ախտանիշերը:

Հոգեբաններն ու հոգեկան առողջութեան վկայեալ խորհրդատուները կրնան օգնել մարդոց՝ մշակելու ռազմավարութիւններ եւ գործելաձեւեր, որոնք կ'օգտագործուին, երբ անոնք կը փորձեն հասկնալ եւ բարելաւել իրենց ընթացքը:

### Ամփոփում
Սթոքհոլմեան համախտանիշը հազուադէպ հոգեբանական հակազդեցութիւն է գերութեան եւ, որոշ պարագաներու, չարաշահման նկատմամբ: Շատերու համար աւելի իրապաշտական կրնայ թուիլ վախի, սարսափի եւ բարկութեան զգացումը գերեվարողին կամ բռնարարին նկատմամբ:

Այնուամենայնիւ, ծայրայեղ իրավիճակներու մէջ (օրինակ` առեւանգման) անձի մը մօտ կրնայ դրական զգացումներ զարգանալ գերեվարողին նկատմամբ` իբրեւ յաղթահարման մեքենականութիւն, երբ կը զգայ, որ իր ֆիզիքական եւ մտային բարեկեցութիւնը վտանգուած է:

Թէեւ փորձագէտները պաշտօնապէս չեն ճանչնար Սթոքհոլմեան համախտանիշը` իբրեւ հոգեկան խանգարում, սակայն այն մարդիկ, որոնք ենթարկուած են բռնութեան կամ առեւանգման, կրնան զգալ այդ մէկը:

Ճշգրիտ բուժումը կրնայ օգնել մարդուն` վերականգնելու եւ զայն յառաջ մղելու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սթոքհոլմ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով