open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Քիմիի նաւամարտ

**Քիմիի նաւամարտ** (յունարէն՝ Ναυμαχία της Κύμης)․ ծովային ճակատամարտ, յունական Քիմի քաղաք-պետութեան (Սիրաքուսեսներու նաւատորմիղ) եւ  Էթրուսքներու նաւատորմիղին միջեւ։

## Նաւամարտին սկիզբը եւ աւարտը
Յունական Քիմի քաղաքը հիմնուած էր որպէս յունական գաղթօճախ Իտալիոյ տարածքին, Ք․Ա․ 8-րդ դարուն Էվիացիներէն (Հալքիտա եւ Քիմի քաղաքներէն), Հարաւային Իտալիա (Մեծ Յունաստան), (Նափոլիին հիւսիս-արեւմուտքը), Էթրուսքներուն հարաւային սահմաններուն մօտ։

Ք․Ա․504-ին հարաւի Էթրուսքները Քիմիէն կը պարտուին, սակայն կը պահեն իրենց զօրաւոր իշխանութիւնը։ Ք․Ա․474-ին անոնք իրենց նոր հիմնած եւ կազմակերպուած նաւատորմիղով կը յարձակին Քիմիին վրայ։
[մինի|[Օլիմպիա|Օլիմպիայի տաճարին նուիրուած սաղաւարտը]]
Քիմի Իերոն Ա․ Սիրաքուսեցիին օգնութեան կը դիմէ։ Ան կը դաշնակցի հարաւային Իտալիոյ յունական քաղաք-պետութիւններուն հետ, որպէսզի կասեցնեն Էթրուսքներուն մուտքը հարաւային Իտալիա։

Նաւամարտը տեղի կ՛ունենայ Քիմիին ափերուն, Նափոլիի ծոցին մէջ, Ք․Ա․474-ին։ Սիրաքուսի եւ Քիմիի դաշնակից ուժերը պարտութեան կը մատնեն Էթրուսքներուն, որոնք Իտալիոյ մէջ իրենց քաղաքական ազդեցութիւնը կը կորսնցնեն։ Ինչպէս նաեւ ծովուն եւ հողատարածքներուն հսկողութիւնը, որոնք կ՛անցնին հռոմէացիներուն, Սամիթեսներուն եւ Գաղեացիներուն ձեռքը։ 

Սիրաքուսեցիները, իրենց տարած յաղթանակին համար, էթրուսքեցի մարտիկի սաղաւարտ մը կը նուիրեն Օլիմպիայի (Ողիմպիայի) համայունական տաճարին։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր Իտալիոյ մէջ
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր ըստ տարեթիւի
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր ըստ դարու
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր
Քադմոս

**Քադմոս** (յուն․՝ Κάδμος)․ Թիվայի հիմնադիրը եւ առաջին թագուորը։ Փիւնիկէի Աղինոր թագաւորին եւ Թիլեֆասային (Նեղոսին դուստր) զաւակն է եւ Եւրոպային, Ֆինքասին, Գիլիքասին եւ Թասոսին եղբայրը։   

Հօրը կողմէն սերած էր Եգիպտոսի առասպելական թագաւոր Էփաֆոսէն (Զեւսին զաւակը)։  

## Դիցաբանութիւն
Ըստ յունական դիցաբանութեան, երբ Զեւս՝ ցուլի կերպարանափոխուած, կ՛առեւանգէ Եւրոպան, Աղինոր իր տղոց կը հրամայէ զայն փնտռեն եւ առանց անոր ետ չվերադառնան։

Քադմոս իր մօր եւ եղբայրներուն հետ կը թափառին ամբողջ Էգէականը, սակայն չեն յաջողիր Եւրոպան գտնել։ Քադմոս, հետեւելով Տելֆի պատգամագուշակին պատուէրին, կը հետեւի կովի մը եւ Վիոթիա կը հասնի։ Կը սպաննէ վիշապը ու կը ցանէ անոր ակռաները․ արդիւնքն է առաջին բնակիչները ծնին։ Հոն կը հիմնէ Թիվա քաղաքը։ Քադմոսին ի պատիւ, Թիվային աքրոփոլիսը կ՛անուանուի Քադմիա։

Քադմոս կ՛ամուսնանայ Արիս՝ պատերազմի աստուծոյ եւ Աֆրոտիթիին աղջկան՝ Արմոնիային։ Անոնց հարսանիքին ներկայ կ՛ըլլան Ողիմպոսի 12 աստուածները եւ հարսին կ՛ընծայեն արժէքաւոր նուէրներ։ Քադմոս եւ Արմոնիա կ՛ունենան մէկ տղայ՝ Բոլիդորոս եւ չորս դուստրեր՝ Աղաւի, Աւթոնօի, Ինօ եւ Սեմելի։

## Ըստ Իրոտոթոսին
Ըստ Իրոտոթոսին Պատմութիւններուն (գիրք 5, Թերփսիհորի), այբուբենը Քադմոս Յունաստան բերած է եւ գիրերը կ՛անուանէ «քադմիա» կամ «ֆինիքիա»։

Իրոտոթոս, ժամանակագրականօրէն Քադմոսին կը տեղադրէ վեր ի վարոյ Ք․Ա․ 2000-ին, իսկ Էվսեվիոս կ՛ըսէ թէ Քադմոս Աթէնք եկած է Ք․Ա․1479-ին։ Ըստ Փարիօ ժամանակագրութեան, Քադմոս ծնած է Ք․Ա․ 1540-ին, իսկ Եորղոս Միսթրիոթիս դասական բանասէրը, ուսումնասիրելէ ետք Հոմերոսի եւ ուրիշ յոյներուն գրութիւնները, եզրակացուցած է թէ Քադմոս ապրած է Տրոյան պատերազմէն շատ առաջ (≈Ք․Ա․14-րդ դար)։

      
## Աղբիւրներ
Հոմերոսեան դիւցազներգութիւններ, Եորղոս Միսթրիոթիս, 1867, էջ 119, 120
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան թագաւորներ
Նեղոս (դիցաբանութիւն)

**Նեղոս** (յուն․՝ Νείλος)․ ըստ յունական դիցաբանութեան, Նեղոս՝ Գետ-աստուած էր, Ովկիանոս Տիտանի եւ Թիթիս Տիտանուհին զաւակը։   

## Դիցաբանութիւն
Նեղոս Եգիպտոսի համանուն գետին աստուածն էր։ Նայադես յաւերժահարսներուն հայրն էր, ինչպէս նաեւ ուրիշ կարեւոր կիներու, որոնք հին Եգիպտոսի եւ Փիւնիկէի թագուհիներ եղան եւ նախահայրերն էին յունական դիցաբանութեան հերոսներուն։

## Նեղոսին աղջիկները

### Մեմֆիդա
մինի|Կերպասի վրայ Նեղոսին պատկերացումը, Եգիպտոս, ղպտիական գործ, Ք․Ա․ 4-րդ դարու
Նեղոսին աղջիկներէն Մեմֆիդան, ամուսնացաւ Եգիպտոսի Էփաֆոս (Զեւսին եւ Արղոսի Իօ իշխանուհիին զաւակը) թագաւորին եւ անունը տուաւ իր ամուսինին հիմնիած կարեւոր քաղաքի մը որ հին Եգիպտոսին մայրաքաղաքը եղաւ։ Էփաֆոսին եւ Մեմֆիդային զաւակն էր Լիպիա, որուն անունով կոչուեցաւ Եգիպտոսին արեւմուտքը գտնուող երկիրը, ինչպէս նաեւ Ափրիկէի ամբողջ ցամաքամասը։ Լիպիա Փոսիտոնասին հետ ունեցան երկու տղաք՝ Վիլոս եւ Աղինոր։ Վիլոս մնաց ու դարձաւ Եգիպտոսի թագաւոր, իսկ Աղինոր Փիւնիկէ մեկնեցաւ եւ հոն թագաւոր դարձաւ։

Նեղոսին մնացեալ աղջիկներէն, ծանօթ եղած են Աղհիռօի (կամ Աղհինօի) եւ Թիլեֆասա, որոնք յարաբերաբար ամուսնացան Վիլոսին եւ Աղինորին։ 

### Աղհիռօի
Աղհիռօի եւ Վիլոս ծննդաբերեցին Եգիպտոս եւ Տանաոս երկուորեակները։

### Թիլեֆասա
Թիլեֆասա Աղինորէն ունեցաւ Ֆինիքաս, Գիլիքաս, Քադմոս, Թասոս եւ Եւրոպա, որուն Զեւս առեւանգեց ու Կրետէ տարաւ ու հոն ան ծննդաբերեց Մինոաս, Ռատամանթիս եւ Սարփիտոնաս։

### Հիոնի
Ովկիանոսուհի Քալիրոիին հետ Նեղոս ունեցաւ աղջիկ մը եւս, Հիոնին։ Ան, հողագործէ մը կը բռնաբարուի եւ Էրմիս, հետեւելով Զեւսին պահանջին, Հիոնին ձիւնի փաթիլներու կը կերպարանափոխէ, որ հասկերը ոչնչացնէ։ 

### Քալիանդի, Փոլիքսօ, Անիբի, Էվրիռօի, Եւրոպա
Նեղոսին աղջիկները կը համարուին նաեւ Նայադես յաւերժահարսներէն՝ Քալիադնի (Եգիպտոսին կիներէն մէկը) եւ Փոլիքսօ (Տանաոսին կիներէն մէկը), ինչպէս նաեւ Անիբի, Էվրիռօի եւ Եւրոպա։
## Աղբիւրներ

**Ըստ յունական արձանագրութիւններուն**

Ուիքիդարան, ԻՍԻՈԴՈՍ - Թէողոնիա, տաղ 337-8
Τηθὺς δ᾽ Ὠκεανῷ Ποταμοὺς τέκε δινήεντας, Νεῖλόν τ᾽ Ἀλφειόν τε καὶ Ἠριδανὸν βαθυδίνην

Και η Τηθύς γέννησε στον Ωκεανό τους στροβιλώδεις ποταμούς, το Νείλο, τον Αλφειό και τον Ηριδανό το βαθυδίνη,

Ուիքիդարան, Ափոլոդորոս Β 1,4-5․

Βῆλος δὲ ὑπομείνας ἐν Αἰγύπτῳ βασιλεύει μὲν Αἰγύπτου, γαμεῖ δὲ Ἀγχινόην τὴν Νείλου θυγατέρα, καὶ αὐτῷ γίνονται παῖδες δίδυμοι, Αἴγυπτος καὶ Δαναός,

ο Βήλος έμεινε στην Αίγυπτο όπου έγινε βασιλιάς και παντρεύτηκε την Αγχινόη, κόρη του θεού Νείλου. Απέκτησε δύο δίδυμους γιους, τον Αίγυπτο και το Δαναό.

Ուիքիդարան, Հոմերոսի Ոդիսական Γ 476-480

πρίν γ' ὅτ' ἂν Αἰγύπτοιο, διιπετέος ποταμοῖο,
αὖτις ὕδωρ ἔλθῃς ῥέξῃς θ' ἱερὰς ἑκατόμβας
ἀθανάτοισι θεοῖσι, τοὶ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσι•
καὶ τότε τοι δώσουσιν ὁδὸν θεοί, ἣν σὺ μενοινᾷς.

αν δεν περάσεις πάλι τα νερά του Αιγύπτου, του ποταμού
που κατεβαίνει από τον ουρανό ψηλά· αν δεν προσφέρεις
εκατόμβες, θυσία μεγάλη, στους αθάνατους
όσοι κατέχουν τον πλατύ ουρανό.
Τότε οι θεοί θα δώσουν και θ᾽ ανοίξουν τον δρόμο σου που λαχταράς

## Ծանօթագրութիւններ
Սամուէլ Գանթարեան

**Հ. Սամուէլ Վրդ․ Գանթարեան** (), բառարանագիր, թարգմանիչ։ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ․ Պոլիս։ Փոքր հասակէն ուղարկուած է Վենետիկի Ս. Ղազար վանքը, ուր ստացած է կրթությիւնը։

1859 թուականին ընդունած է հոգևորական կոչում։ Իբրեւ ուսուցիչ կամ տեսուչ պաշտօնավարած է Վենետիկի, Կ. Պոլսոյ Մխիթարեան վարժարաններուն մէջ։

## Աշխատութիւններ
Պարբերական մամուլի մէջ, յատկապէս «Բազմավէպ»ի, տպագրած է յօդուածներ։

Աշխատութիւններն են․

* «Տարերք հռետորական արուեստի» (երկասիրութիւն), Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1875.․
* «Ալփոնսոսի Լամարդինեայ առաջին մտածութիւնք բանաստեղծականք» (Թարգմ. ), Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1876,
* «Մեսիական», (Թարգմ., հեղինակ՝ Կլոպշտոկ գերմանացի քերթող), Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1903,
* «Բառարան իտալերէն հայերէն», Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1908.,
* «Բառարան Գաղղ-Հայ-Տաճկերէն», Բ. տպ. ճոխացեալ, Վենետիկ, 1912: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ովկիանոս (դիցաբանութիւն)

**Ովկիանոս** (յուն․՝ Ωκεανός, հին յուն․՝ Ὠκεανός)․ յունական դիցաբանութեան մէջ Ովկիանոս, Ուրանոսին եւ Եէային զաւակն է եւ ծովու հնագոյն աստուածը։   

## Դիցաբանութիւն

### Օրֆիգեան դիցաբանութիւն
Առաջին անգամ անոր կը հանդիպինք Օրֆիգեան բանաստեղծութիւններուն մէջ, Թիթիսին հետ։ Ըստ անոնց, Իրիկունը եւ Եթերը կը ծննդաբերեն արծաթեայ հաւկիթ մը։ Անկէ կ՛ելլէ Էրոս։

Էրոս ամէն ինչ կը դասաւորէ եւ վերը՝ երկինքին եւ վարը՝ երկիրին կը ստեղծէ ընդարձակ Հաոսը։ Էրոսին համաձայնութեամ Հաոս եւ Եէա զոյգ կը դառնան եւ կը ծնին Ովկիանոսն ու Թիթիս։
ձախից|մինի|Բ․ -Դ․ դարու գործ - կը պատկերացնէ Ովկիանոսը եւ Թիթիս, Այնթապի թանգարան, Թուրքիա
Ովկիանոս կը ծննդաբերէ երկիրին բոլոր էակները, ինչպէս նաեւ հետագայի աստուածները։

### Տիտան Ովկիանոս
մինի|Անտիոքի Հնաբանական Թանգարան․ Ովկիանոս, գործ՝ Բ․ դարու
Ուրիշ աղբիւրի համաձայն․ Ովկիանոս Ուրանոսին եւ Եէային անդրանիկ զաւակն էր եւ 12 տիտաններուն եւ տիտանուհիներուն ամենէն զօրաւորը։ Բոլորը կը նախանձէին եւ հետը մենամարտած էին, սակայն ան միշտ կը յաղթէր։ Քանիցս ան փորձած էր Իրա աստուածուհին բռնաբարել, սակայն Զեւս անոր կը պաշտպանէր ու կը փրկէր։
մինի|Հռոմէական խճանակար․Ովկիանոսը կը պատկերացնէ - Ֆորմինկթոն, Սկովտիա
Ովկիանոս, քրոջը եւ կողակիցին՝ Թիթիսին հետ կը ծննդաբերեն գետերու, ծովուն եւ աղբիւրներուն բոլոր աստուածները։ Անոնք այնքան արգաւանդ էին որ ողողումներ տեղի կ՛ունենային։ Այդ պատճառով իրարմէ բաժնուեցան։

Ովկիանոս եւ Թիթիս չմխրճուեցան Զեւսին դէմ Տիտաններու կռիւին եւ այդ պատճառով Զեւս անոնց հանգիստ ձգեց։

Ովկիանոս իր մէկ ուրիշ քրոջը հետ՝ Թիա, կը ծննդաբերէ Քեքրոփեսներուն։

## Անունին գործածութիւնը
Իրոտոթոս առաջինն է որ Ովկիանոսը կը գործածէ, որպէսզի տայ հսկայ ծովու տարածութիւնը, եւ անկէ սկսեալ է որ այս եզրը համաշխարհային առումով կը գործածուի։ 

       

## Ծանօթագրութիւններ
Յովհաննէս Գաբեղենացի

**Յովհաննէս Բ․ Գաբեղենացի** (Գաբեղեան, ), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ 

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Գաբեղեանք գաւառի Սիւնձեղուն գիւղը։ Եղած է Թաթուլի վանքի վանական։ Իբրեւ Ապահունեաց եպիսկոպոս եւ Հայոց եկեղեցուոյ դաւանական սկզբունքներու ջատագով՝ իր մասնակցութիւնը բերած է Դուինի 554 թուականի ժողովին։

Կաթողիկոսական աթոռը զբաղեցուցած է 557-574 թուականներուն։ Շարունակելով իր նախորդի՝ Ներսէս Բ․ Բագրեւանդեցի հայրապետի հականեստորական, հակաքաղկեդոնական պայքարը՝ 568 թուականին թուղթեր յղած է Սիւնեաց Վրթանէս եպիսկոպոսին եւ Աղուանից Աբաս կաթողիկոսին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Գրիգոր Պետրոս Ի. Կապրոյեան

**Գրիգոր Պետրոս Ի. Կապրոյեան** (), Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց կաթողիկոս պատրիարք։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպ։ Տասներորդը 12 զաւակներով ընտանիքի մը: Ծնողքը ապաստանած են Հալէպ, Մարտին քաղաքի ջարդերէն ետք: Ընտանիքը վերջնականապէս հաստատուած է Լիբանան 1938-ին:

Ան մտած է Զմմառու պատրիարքական կղերի միաբանութեան փոքր ընծայարանը, ապա յաճախած է Մարիստ Ֆրերներու վարժարանը:

Ուսումը աւարտելէ ետք ուղարկուած է Քահանայապետական Լեւոնեան Հայ վարժարանը, Հռոմ եւ վեց տարի յաճախած է Քահանայապետական Գրիգորեան համալսարանը, ստանալով սքոլասթիք փիլիսոփայութեան պաքալորէեան եւ աստուածաբանութեան վկայականը:

## Գործունէութիւն
Աւարտելէ ետք վերադարձած է Լիբանան, ուր ձեռնադրուած է Զմմառու միաբան կուսակրօն վարդապետ 28 Մարտ 1959-ին: Մէկ տարի պաշտօնավարելէ ետք, Ճունիի մէջ՝ իբրեւ փոխտեսուչ փոքր ընծայարանին, նշանակուած է տնօրէն Պուրճ Համուտի Մեսրոպեան Հայ կաթողիկէ վարժարանին։ Ան այդ պաշտօնը վարած է 9 տարի:

3 Յունուար 1977-ին՝ Պօղոս Զ. պապը զինք անուանած է տիտղոսաւոր եպիսկոպոս Ամիտայի (Տիգրանակերտ) հայոց: Եպիսկոպոս օծուած է 13 Փետրուար 1977-ին, Պուրճ Համուտի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցւոյ մէջ:

20 Յունիս 1986-ին, Յովհաննէս Պօղոս Բ. պապը ստեղծած է Փարիզի Սուրբ Խաչ թեմը, Ֆրանսայի հայ կաթողիկէներուն համար եւ զինք անուանած է առաջին եպիսկոպոսը այդ թեմին:

15 Հոկտեմբեր 1988-ին նշանակուած է Առաքելական այցելու Արեւմտեան Եւրոպայի հայոց, որոնք զուրկ էին տեղական առաջնորդէ:

1997-ին աւարտած է «Քրիստոնէական Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ» արեւմտահայերէն թարգմանութեան հրատարակութիւնը, որուն թարգմանութիւնը եւ տպագրութիւնը վարած է ինք:

2005-ին եւ 2009-ին կազմակերպած է Հռոմի եւ Լիբանանի մէջ, այժմ Ընդհանրական եկեղեցւոյ վարդապետ՝ սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի նուիրուած երկու գիտաժողովներ, որոնց ընթացքին ներկայացուած նիւթերուն հրատարակութիւններն ալ հոգացած է:

1997-էն 2014 վարած է Հռոմի Քահանայապետական Լեւոնեան Հայ վարժարանի ընդհանուր մատակարարի պաշտօնը:

7 Ապրիլ 2013-ին, երբ հաստատուած է իր յաջորդը՝ Յովհաննէս եպս․ Թէյրուզեան, իբրեւ թեմին առաջնորդ, ան դարձած է վաստակաւոր եպիսկոպոս Ֆրանսայի թեմին:

25 Յունիս 2015-ին, յետ մահու, երջանկայիշատակ Ներսէս Պետրոս ԺԹ. պատրիարքին, ան դարձած է պատրիարքական կառավարիչ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ:

25 Յուլիս 2015-ին Հայ Կաթողիկէ պատրիարքական եկեղեցւոյ սիւնհոդոսական հայրերը զինք ընտրած են 20-րդ կաթողիկոս պատրիարք Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց՝ Գրիգոր Պետրոս Ի. անունով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ պատրիարքներ
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Գէորգ Պարտաքճեան (պատմաբան)

**Գէորգ Պարտաքճեան** (), հայ հայագէտ, պատմաբան, գրականագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պէյրութ, սակայն հանգամանքներու բերումով դպրոցական տարիները անցուցած է Դամասկոս եւ դպրոցը աւարտելէ ետք բարձրագոյն ուսման նպատակով փոխադրուած է Հայաստան:

Ան աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի Հայագիտութեան բաժինը, այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Օքսֆորտի համալսարանին մէջ:

1974-1987 թուականներու միջեւ Գէորգ Պարտաքճեան դասախօսած է Միացեալ Նահանգներու, Հարվըրտի համալսարանին մէջ, 1987 թուականէն ի վեր Միշիկընի համալսարանի Հայոց լեզուի եւ գրականութեան բաժինի վարիչն է, նոյն համալսարանի հայագիտական ծրագիրներու տնօրէնը։

## Աշխատութիւններ
Անոր ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին վաղ միջնադարեան եւ նոր շրջանի պատմութեան, գրականութեան եւ մշակոյթին: Յիշատակելի են 1980 թուականին լոյս տեսած «Յակոբ Պարոնեանի այլաբանական կարգ մը երկերու պատմական դէմքերն ու դէպքերը», 1991 թուականին լոյս տեսած «Հիթլէրը եւ հայոց ցեղասպանութիւնը» գիրքերը: 2018-ին լոյս տեսած է «Պատմաբանասիրական յօդուածներ» խորագրով ժողովածուն։

Պարտաքճեան Երեւանի պետական եւ Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարաններու պատուակալ տոքթոր է: 

## Մրցանակներ
Գէորգ Պարտաքճեան գիտութեան եւ կրթութեան ոլորտէն ներս իր մեծ աւանդին համար 2000-ին արժանացած է «Արթուր Դադեանի անուան հայկական (մշակութային) ժառանգութեան մրցանակ»ին։

2011-ին՝ Ամերիկայի Հայ ուսանողներուն կողմէ Ճէք Քոլիկեանի անուան հայագիտական մրցանակին։

2011-ին ստացած է «Էլիս կղզիի պատուաւոր մետալ»ը։

Սակայն անոր կենսագրութեան մէջ թանկ են մանաւանդ իր հայրենիքի մէջ ստացած շքանանշանները եւ այն արժեւորումը, զոր ան կը ստանայ հայրենի գիտական աշխարհին կողմէ:

## Երկեր

* A Textbook of Modern Western Armenian, by Պարտաքճեան Գէորգ Պարգեւի, Thomson, Robert W., Edition: 1st ed.Type: book Book; Literary form: not fiction Publisher: New York, Caravan Books, 1977.
* Hitler and the Armenian genocide / Kevork Bardakjian., by Պարտաքճեան Գէորգ Պարգեւի, Material type: book Book; Literary form: not fiction Publisher: Cambridge, Mass. Zoryan Institute, 1985.
* Հիտլերը եւ հայերի ցեղասպանությունը։ [Հիտլերի ճառը 1939 թուականի Օգոստոս 22-ին], Պարտաքճեան Գէորգ Պարգեւի, Ալթունյան Շ. Ս, Արզաքանյան, Ն. Մ., Երեւան, «Հայաստան», 1991։
* A Reference guide to modern Armenian literature, 1500-1920: With an introductory history / Bardakjian, K. B., by Պարտաքճեան Գէորգ Պարգեւի, Material type: book Book; Literary form: not fiction Publisher: Detroit, Mich. : Wayne State University Press, 2000.
* Հիտլերը եւ հայոց ցեղասպանությունը։ [Հիտլերի ճառը 1939 թուականի Օգոստոս 22-ին], Պարտաքճեան Գէորգ Պարգեւի, Ալթունյան Շ. Ս., Երեւան, «Նշանակ», 2005։

## Աղբիւրներ

* ԴԱՍԱԿԱՆ ՀԱՅԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ԺԱՌԱՆԳ, «Ժամանակ» օրաթերթ, 8 Փետրուար 2018, էջ 3։

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Մուսթաֆա Ատիպ

**Մուսթաֆա Ատիպ** (), Լիբանանի վարչապետ, մասնագէտ քաղաքական գիտութիւններու, դոկտոր:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թրիփոլի։ Ակադեմական ուսումնասիրութիւնները կեդրոնացած են պետական անվտանգութեան, ապակեդրոնացումի, ժողովրդավարութեան, ընտրական օրէնքի ոլորտներուն վրայ:

2000-2004 թուականներուն վարած է նախկին վարչապետ Նաժիպ Միքաթիի խորհրդականի պաշտօնը, 2011-էն` Միքաթիի կողմէ նշանակուած է կառավարութեան աշխատակազմի ղեկավար, իսկ 2013-ին ան դարձած է Գերմանիոյ մէջ Լիբանանի դեսպան (7 տարի):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արաբներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ուրանոս (դիցաբանութիւն)

**Ուրանոս** (յուն․՝ Ουρανός)․ յունական դիցաբանութեան մէջ երկինքին մարմնացումն է եւ Երկրի նախածագութեան գերագոյն էակը։

Ափոլոդորոս (1,1,1):  *Οὐρανὸς πρῶτος τοῦ παντὸς ἐδυνάστευσε κόσμου.(Ուրանոս, առաջիններուն առաջինը որ աշխարհը յաղթահարեց)*
մինի|Պերկամօ խորանազարդ․ Ուրանոս կը կռուի Հսկաներուն դէմ|ձախից 

## Դիցաբանութիւն
Ւստ Իսիոդոսին (Թէողոնիա, տաղ , 127-128) Ուրանոս Եէային ամուսինն ու անդրանիկ զաւակն  էր։ Ան զայն ծննդաբերեց երբ Էրոսին կից կը քնանար, առանց արգասաւորումի՝ «*որպէսզի անոր շրջապատէ եւ անմահ աստուածներուն Տունը յաւիտենից եւ ապահով ըլլայ»*։

Ուրանոս եւ Եէա բազմաթիւ զաւակներ ունեցան․ գլխաւորներն են՝

Տիտաններ, երեք Կիկլոբներ եւ երեք Էքաթոհիրես (հարիւր ձեռքեր / *Էքաթո=հարիւր, հիրես=ձեռքեր*)։ Սակայն, ան կ՛ատէր զաւակները եւ այդ պատճառով զանոնք Թարթարա (երկրի ամենախոր մասը) կը խրէր։ Ուրանոս իր այս արարքներէն կ՛ախորժէր, բայց Եէա կը զայրանար եւ պատեհ առիթով պողպատէ ադամանդ կը ցայտէ եւ իր զաւակներուն կը յանձնէ, որպէսզի անոնք հսկայ մանգաղ կը շինեն եւ կռուին իրենց գէշ հօր դէմ։ Սակայն զաւակներէն ոեւէ մէկը քաջութիւնը չունէր այդ ոճիրը ընելու համար։ Միայն Քրոնոս, Տիտաններէն մէկը, կը յանդգնի։ Առաջին պատեհ առիթին, երբ Ուրանոս կը քնանար, Քրոնոս մանգաղը կ՛առնէ եւ զայն կը ներքինացնէ։ Երկիրին վրայ ինկած արիւնի կաթիլներէն կը ծնին վրէժխնդրութեան եւ բռնաբարութեան ոգիները՝ երեք էրինիեսները, Հսկաները եւ Մելեադես յաւերժահասերը։ Իսկ ծով ինկած սերմէն Աֆրոտիթին կը ծնի։ Քրոնոս աշխարհին կ՛իշխէ, մինչեւ որ զաւակը Տիաս (կամ Զեւս) զայն գահընկեց կ՛ընէ։ 

## Զաւակներ

### Եէային հետ

* Տիտաններ
** Ովկիանոս
** Թիթիս
** Քիոս
** Ֆիվի
** Իբերիոնաս
** Թիա
** Քրիօ (կամ Քրիօ)
** Իաբեթոս
** Թեմի
** Մնիմոսինի
** Քրոնոս
** Ռէա
* Կիկլոբներ
** Վրոնտիս
** Սթերոբիս
** Արղիս
* Էքաթոհիրես
** Վրիարէոս
** Քոթոս
** Ղիղիս

### Առանց մօր

# Աֆրոտիթի
# Էրինիես
#* Ալիքթօ
#* Մեղերա
#* Թիսիֆոնի
# Հսկաներ
#* Ալքիոնէաս
#* Աթոս
#* Վեսվիքոս
#* Քլիթիոս
#* Էկելադոս
#* Էհիոնաս
# Մելիադես յաւերժահարսեր

         
## Ծանօթագրութիւններ
Մատթէոս Ա. Կոստանդնուպոլսեցի

**Մատթէոս Ա. Կոստանդնուպոլսեցի** (Չուխաճեան, ), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս 1858-1865 թուականներ։ Ներսէս Ե․ Աշտարակեցիի յաջորդը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: 1826-ին կուսակրօն քահանայ օծուած է: Պոլսոյ Ստեփանոս Աղաւնի պատրիարքի հրամանով աշխատակցած է Գրիգոր Փէշտիմալճեանի կողմէ իրականացուող «Յայսմաւուրք»-ի տպագրութեան` համաձայն Տէր Իսրայէլի ընտիր օրինակին:

1835-ին ընտրուած է Պրուսայի, իսկ 1841-ին` Զմիւռնիոյ առաջնորդ: 1838-ին եպիսկոպոս օծուած է: 1844-ին Պոլսոյ պատրիարք ընտրուած է եւ կարգաւորած Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հետ յարաբերութիւնները:

1845-ին բացած է 1841-էն փակուած Սկիւտարի Ճեմարանը, ինչպէս նաեւ նոր դպրոցներ հիմնած է:

Ամիրաներու ճնշումով Մատթէոս պատրիարք 21 Սեպտեմբեր 1848-ին հրաժարական տուած է, որմէ ետք Օրթագիւղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ քարոզիչը եղած է: 11 Մայիս 1853-ին Արմաշի վանահայր եւ Նիկոմիդիոյ առաջնորդ ընտրուած եւ այդ պաշտօնը վարած է մինչեւ 14 Դեկտեմբեր 1854:

## Իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս
Ներսէս Ե. Աշտարակեցի կաթողիկոսի վախճանումէն ետք, 1857-ին, Էջմիածնի մէջ հրաւիրուած ազգային եկեղեցական ժողովը, Պոլսոյ պատրիարքութեան հետ կապերը աւելի ամրապնդելու  նպատակով որոշած է կաթողիկոս ընտրել Մատթէոս արքեպիսկոպոս Չուխաճեանը:

Էջմիածնի ազգային եկեղեցական ժողովը 17 մայիս 1858-ին Մատթէոս արքեպիսկոպոսը ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրած է: Կաթողիկոսական օծումը տեղի ունեցած է 15 Օգոստոս 1859-ին:

Մատթէոս Ա. կաթողիկոս Կոստանդնուպոլսեցի իր գործունէութիւնը սկսաած է մեծ ոգեւորութեամբ եւ զգալիօրէն աշխուժացուցած է ազգային-եկեղեցական կեանքը: Ան փորձած է բարեկարգել Մայր աթոռը եւ կարգաւորել վանական ներքին կեանքն ու կենցաղը:

Մատթէոս Ա. կաթողիկոս մեծ ուշադրութիւն կեդրոնացուցած է յատկապէս ծխական դպրոցներու գործունէութեան կարգաւորման եւ անոնց համար հոգաբարձուներու խորհուրդներ կազմած է, որոնք ընդհանրապէս աշխարհականներէ բաղկացած են: Այսպիսով ծխական ժողովուրդին փոխանցուած է իր դպրոցներուն կարիքները հոգալու եւ կառավարելու հոգը:

Մատթէոս կաթողիկոս նաեւ դպրոցներու կանոնադրութիւններ վաւերացուցած է, դպրոցներու պահպանման համար անհրաժեշտ ծախսերը հայթայթելու նպատակով եկեղեցիներէն եւ վանքերէն համապատասխան քանակի եկամուտներ նշանակած է: 1861-ին ան հաստատած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցի կանոնադրութիւնը, որուն համաձայն ընթացած է դպրոցին յետագայ ամբողջ գործունէութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ արքեպիսկոպոսներ
Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Ճանտան Պատեմ

**Ճանտան Պատեմ** (), թուրք պատմաբան։ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչցող թուրք մտաւորականներէն մին՝ Լեհաստանի մէջ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արտահան։ Ռուսական բանասիրութեան եւ արեւելեան Եւրոպայի ուսումնասիրութիւններու ոլորտին մէջ մագիստրոսի իր կոչումը ստացած է Մեծն Բրիտանիոյ «Պիրմինկհամ» համալսարանէն 2001-ին: 

2007-ին, Օսմանեան պատերազմներու պատմութեան ծիրին՝ Ղրիմի պատերազմի նիւթին մէջ իր դոկտորականը ստացած է Պոլսոյ Սապանճը համալսարանէն: Ութ տարի դասախօսած է սոյն համալսարանի մէջ, մշակոյթի պատմութեան, կեդրոնական Ասիոյ թրքական պատմութեան նիւթեր, ինչպէս նաեւ ռուսերէնի թարգմանութեան դասընթացքներ տուած է:

Ան մասնակցած է բազմաթիւ միջազգային գիտաժողովներու, հեղինակ է գիտական շարք մը յօդուածներու եւ հրատարակութիւններու՝ Օսմանեան կայսրութեան, Կովկասի եւ Թուրքիոյ պատմութեան մասին:

Պատեմ ուսումնասիրութիւններ կատարած է Մեծն Բրիտանիոյ, Հայաստանի, Վրաստանի եւ Գերմանիոյ պետական արխիւներուն մէջ, հանդիսանալով առաջին թուրք պատմաբանը, որ 2009-ին ընդունուած է Երեւանի մէջ՝ Հայաստանի ազգային արխիւի հաւաքածոյին ծանօթանալու եւ ուսումնասիրութիւններ կատարելու համար։

Ան կը տիրապետէ ռուսերէնին եւ անգլերէնին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
X Corp.

**X Corp.** ամերիկեան արհեստագիտական հաստատութիւն մըն է, որ հիմնադրուած է Իլան Մասքի կողմէ, իբրեւ Թուիթըրը փոխարինող հարթակ: Անիկա ամբողջական բաժին մըն է **X Holding Corp.**-ի, որուն սեփականատէրն է Իլան Մասքը: Այս հաստատութինը իր սեփականութեան տակ ունի Թուիթըրը, որ այժմ կը վերանուանուի իբրեւ **X** եւ անիկա պիտի օգտագործուի զանազան տեսակի սպասառկութիւններ կատարելու:

## Պատմութիւն

### Մտայղացում եւ ծրագրաւորում (2022-2023)
Ապրիլ 2022-ին, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Դրամանիշերու շուկային ներկայացուած են երեք փաստաթուղթեր, ուր կը յայտնուի, թէ Իլան Մասք Տելըուէր նահանգին մէջ X Holdings-ի հովանիին տակ հիմնած է երեք կազմակերպութիւններ: Այս փաստաթուղթերուն համաձայն, այս կազմակերպութիւններէն մէկը պիտի միացուի Թուիթըրի, երկրորդը պիտի դառնայ այս միացած հաստատութեան մայր հաստատութիւնը, իսկ երրորդը ամերիկեան զանազան դրամատուներէ ընդհանուր հաշուով 13 միլիառ տոլարի վարկեր առնելով պիտի գնէ Թուիթըրը:

## Ծանօթագրութիւններ
1184 Եէա աստղակերպ

**1184 Եէա աստղակերպ**․ կը պատկանի Աստղակերպերու Գլխաւոր Գօտիին։ Բացարձակ մեծութեամբ աստղակերպ է՝ 11,105, այդպէս ինչպէս հաստատուած է Արեգակնային Դրութեան համար։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1926-ին գերմանացի աստղաբան Քարլ Ռայնմութին կողմէ *Karl Wilhelm Reinmuth*։ Ան աստղակերպին կու տայ յունական դիցաբանութենէն Եէային անունը։

  
## Տե՛ս նաեւ
* 174 Ֆետրա աստղակերպ
* 3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
* 238 Հիփաթիա աստղակերպ
* 1647 Մենելաոս աստղակերպ
* 659 Նեսթոր աստղակերպ
* 911 Աղամեմնոն աստղակերպ
* 132 Էթրա աստղակերպ

## Ծանօթագրութիւններ
Թիթիս

**Թիթիս** (յուն․՝ Τηθύς)․ յունական դիցաբանութեան մէջ Թիթիս (կը հնչուի *Tithis*) տիտանուհիներէն մէկն  էր, Ուրանոսին եւ Եէային զաւակը։   

## Դիցաբանութիւն
Թիթիսին ամուսինը եղած է եղբայրը՝ Ովկիանոս, որմէ ծննդաբերած է երեք հազար գետերու աստուածներ, օրինակ՝ Ախելո՛ոոս, Ասոբոս, ինրպէս նաեւ համահաւասար աստուածներ՝ Ովկիանոսուհիները։ 

Ուրիշ աւանդութեան մը համաձայն, Թիթիս եղած է Ֆորքինոսին, Քրոնոսին եւ Ռէային մայրը․ վերջինը անոր վստահեցաւ Տիասին (Զեւսին) կրթութիւնը։

Հնադարի յոյները, Թիթիս նոյնացուցած են Եգիպտական դիցաբանութեան Իսիդա աստուածուհիին հետ։

## Զաւակներ

Ովկիանոսին հետ ունեցած զաւակներէն․-
# Ախելո՛ոս 
# Ախերոն
# Ալֆիոս
# Ամալթիա
# Ամֆիթրիթի
# Ասիա
# Ասոփոս
# Վոլթուրնոս
# Դիոնի
# Տորիդա
# Էնիփեւս
# Էվրինոմի
# Իլեքթրա
# Ինահոս
# Քալիրօի
# Քատիլոս
# Քիվրիս
# Քիֆիսոս
# Քիրքի
# Քլիմենի
# Քլիթիա
# Քրինիսոս
# Լիսիթէա
# Մելիվիա
# Միլիա
# Մերոբի
# Միթիս
# Նիլիոս
# Փինիոս 
# Փերսի
# Փլիոնի
# Ռոդի
# Սքամանդրոս
# Սթիղա
# Թելեսթօ
# Թիվերինոս
# Թիվերթոս
# Թիհի


## Հին յունական արձանագրութիւններուն համաձայն

      

## Ծանօթագրութիւններ
Եսայի Ջանփոլատեան

**Եսայի Ջանփոլատեան** (), հայ բարերար, հասարակական եւ քաղաքական գործիչ եւ վաճառական:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Շապին Գարահիսարի Փարչի գիւղը։ 1879 թուականին աւարտած է Նախիջեւանի Գաւառային ուսումնարանը, ապա՝ փոխադրուած է Երեւան եւ սկսած է զբաղիլ վաճառականութեամբ եւ հանքագործութեամբ: Վաճառականութեան մէջ յաջող անձնաւորութիւն մը ըլլալով կրցած է հսկայական գումարներ վաստակիլ։

Պատմաբան Թադէոս Յակոբեան իր «Երեւանի պատմութիւնը» աշխատութեան մէջ գրած է. 

Եսայի Ջանփոլատեան մեծ աշխատանք տարած է Երեւանի զարգացման մէջ: Յայտնի է որպէս Երեւանի առաջին թատրոնի հիմնադիր: 1903 թուականին գնած է Երեւանի առաջին Պետական գաւառական ուսումնարանի շէնքը, որ յետագային նորոգուելով վերածուեցաւ թատրոնի, որ յայտնի էր «Ջանփոլատեան թատրոն» անունով: Այդտեղ ելոյթ ունեցած է Կոմիտասը՝ իր Գուսան երգչախումբով: Առաջին անգամ այդտեղ ելոյթ ունեցած է Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ» օփերան:

## Իբրեւ բարերար
Յայտնի վաճառականը կատարած է բարեգործութիւններ։ Անոր նիւթական օժանդակութեամբ նորոգուած են բազմաթիւ հին եկեղեցիներ: Շինած է դպրոցներ եւ հիմնած՝ հիմնադրամներ․ թոշակ յատկացուցած է կարիքաւոր աշակերտներու, աջակցած է«Նոր Մամուլ» պարբերականին եւ «Կռան» գրակական-հասարակական ամսագրի հրատարակութեան։

Մեծ Եղեռնի տարիներուն գացած է Էջմիածին, հանդիպած է գաղթականներուն հետ ու անոնց ապահոված է կացարաններ եւ տուներ, նոյնիսկ անոնցմէ մի քանիին իր տան մէջ ապաստան տալով:

## Իբրեւ քաղաքական գործիչ
Ջանփոլատեան աշխոյժ եղած է նաեւ քաղաքական կեանքի մէջ։ 1915-1916 թուականներուն, ան ընտրուած է Համահայկական Առաջին Համագումարի պատգամաւոր եւ Ս․ Փեթերսպուրկի մէջ մասնակցած է Համագումարի աշխատանքներուն։ Համագումարի հիմնական խնդիրներէն էր գաղթական հայերու համար օգնութիւն կազմակերպելը, որուն լիարժէք մասնակցած է Ջանփոլատեան։

## Պարգեւներ
Պարսկաստանի հետ կատարած իր յաջող վաճառականութեան համար 1900 թուականին Պարսկաստանի շահի կողմէ ստացած է «Առիւծ եւ արեւ» շքանշանը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ վաճառականներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Վորաս

**Վորաս** (յուն․՝ Βόρας)․ լեռնաշղթայ որ կ՛երկարի Յունաստանի եւ հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութեան միջեւ։ Յունաստանի երրորդ բարձր լեռն է, 2524մ․ բարձրութեամբ։

## Տեղեկութիւններ
Վորասին բարձրագոյն գագաթն է Փրոֆիթիս Իլիաս (2524մ․)։  
մինի|Վորասին դիրքը
Անոր արեւելեան լանջերէն կը բխի Մողլենիցաս (կամ Ալմոփէոս) գետը։
կենտրոն|մինի|330x330փքս|Վորաս լեռնաշղթային համայնապատկեր

## Բնապահպանում
Վորասին գագաթները պահպանուած կենսավայրեր են եւ մաս կը կազմեն եւրոպական ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանման գօտիին GR1240001 արձանագրութեամբ։   

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Voras GS.jpg|Վորասի հավիտներէն
Պատկեր:Καϊμακτσαλάν 2.jpg|Քայմաքչալան, անտառ
Պատկեր:Καϊμακτσαλάν 3.png|alt=
Պատկեր:ΜΑΝΙΤΑΡΙ.jpg|Amanita muscaria սունկ


   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Կիոնա

**Կիոնա** (յուն․՝ Γκιώνα), լեռ։ Յունաստանի կեդրոնական մասի բարձրագոյն լեռն է, 2510մ․ բարձրութեամբ։ Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային վերջակէտն է եւ կը միանայ արեւելքէն Փարնասոսին հետ, արեւմուտքէն Վարդուսային հետ եւ հիւսիսէն Իթիին հետ։  Հնադարին ծանօթ էր որպէս *Ասելինոն օրոս*։

## Տեղեկութիւններ
Կիոնա կը գտնուի Ողիմպոսին հարաւը, Փարնասոս եւ Վարդուսա լեռներուն միջեւ։Կիոնային բարձրագոյն գագաթն է Փիրամիդա (2510մ․)։ Ուրիշ գագաթներն են՝ Փերդիքա (2484), Թրաղոնորոս (2456), Փլաթիվունա (2317), եւայլն։  
Հիւսիսէն դէպի հարաւ ուղղութեամբ կը հոսի Լազու հեղեղատը։
կենտրոն|մինի|330x330փքս|Կիոնա․ համայնապատկեր
## Բնապահպանում
Կիոնաս պահպանուած կենսավայր է եւ մաս կը կազմէեւրոպական ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանման գօտիին GR2450007 արձանագրութեամբ։ Ունի հարուստ կենդանական եւ բուսական աշխարհ։   

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Golfo de Patras 01.jpg|Ձիւնածածկ Կիոնա․ նկարուած Փաթրասի ծոցէն
Պատկեր:Thea.JPG|Խորին Կիոնա լեռը եւ Մորնոս լիճը
Պատկեր:Γκιώνα.jpg|Կիոնա․ բնապահպանման շրջան
Պատկեր:ΓΚΙΩΝΑ7.jpg|alt=
  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Մովսէս Գ. Տաթեւացի

**Մովսէս Գ. Տաթեւացի Կաթողիկոս** (),  Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Յաջորդած է Դաւիթ Դ․ Վաղարշապատցիին։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սիւնեաց Աշխարհի Խոտանան գիւղը։ Այդ պատճառով ալ հայոց մատենագիտութեան մէջ ան յիշատակուած է նաեւ Մովսէս Սիւնեցի, Աճարաննցի եւ Խոտանանցի անուններով։

Մովսէս Տաթեւացի իր կրթութիւնը ստացած է Տաթեւի վանքին մէջ։ Իր առաջին ուսուցիչին՝ Սրապիոն Վարդապետի մահէն ետք, քանի մը տարիներ աշակերտած է Գրիգոր Վարդապետին, որ մեծ դեր ունեցած է պատանի Մովսէսի հոգեմտաւոր եւ ազգային-քաղաքական կազմաւորման մէջ։

Տասնըհինգ տարիքը նոր թեւակոխած էր Մովսէս, երբ աբեղայ ձեռնադրուած է։

Ան շրջած է իր ժամանակի հայաշատ բոլոր կեդրոնները։ Մեկնած է Երուսաղէմ, եղած է Եգիպտոս, ուր մօտէն ծանօթացած է ղպտիներու վանքերուն եւ անապատներուն։ Վերադարձած է Երուսաղէմ, ուր եւ ստանձնած է «Ս. Յարութիւն» տաճարի լուսարարութիւնը:

Մովսէս Վարդապետ 1613-ին վերադարձած է Տաթեւի վանք՝ քանի մը տարի Կոստանդնապոլսոյ, Տիգրանակերտի, Վասպուրականի եւ Թաւրիզի մէջ հոգեւոր քարոզչութեան ծառայելէ ետք։

Ամէնուր քարոզելով ճշմարտութիւնը՝ շինած է եկեղեցիներ, կարգած՝ վարդապետներ, հիմնած՝ դպրոցներ, կրթած՝ բնակչութիւնը:

Հակառակ այս ամբողջ ագզանուէր գործունէութեան՝ հալածանքներու ենթարկուած է,  ստիպուած եղած է տեղափոխուիլ Թէոդապոլիս` Կարին քաղաք:

Այդ ժամանակ Երեւանի եւ Արարատեան Աշխարհի մեծ ու հզօր իշխանն էր Ամիրգունա խանը, որուն հաւանութեան արժանացած էր Մովսէս Վարդապետ: Խանի յորդորով՝ վարդապետը հաստատուած է Երեւան, վերաշինած՝ Սբ. Անանիա Առաքեալի անապատը, կարգաւորած՝ Այրարատի եկեղեցիներն ու վանքերը, վերաբացած՝ Յովհաննավանքի եւ Սաղմոսավանքի վանական դպրոցները:

1623-ին, Մովսէս Տաթեւացին ձեռնադրուած է եպիսկոպոս՝ Մելիքսէթ Կաթողիկոսի օրհնութեամբ: 1626-ին եղած է Սպահան՝ քաղաքի ջուղայեցի վաճառականներու, տեղւոյն քահանաներու եւ աշխարհականներու յորդորով:

Ան տիրապետած է մոմի սպիտակեցման արհեստին՝ Երուսաղէմ գտնուելու տարիներէն։ Մովսէս Վարդապետ ամէն տարի եկեղեցական բոլոր ժամերգութիւններուն վառած է սպիտակամոմ եւ մեծ հանդիսաւորութեամբ կատարած է տէրունական եւ նշանաւոր սուրբերու տօները:

Իրանի Շահ-Աբաս Արքային հրաւէրով արքունիքի արհեստաւորներուն սորվեցուցած է սպիտակ մոմի պատրաստութեան արհեստը, արժանացած է Շահի գնահատանքին։

Իբրեւ վարձատրութիւն՝ Մովսէս Վարդապետ Շահի հրովարտակով կարգուած է Ս. Էջմիածնի լուսարար եւ ստացած՝ Մայր Աթոռի վերանորոգման ու եկեղեցական ծառայութեան վերականգնման արքայական արտօնութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Առաքել Դաւիրժեցի, Գիրք պատմութեանց, Երեւան, 1990։

Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Վարդուսեա

**Վարդուսեա** (յուն․՝ Βαρδούσια), Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային մասի լեռնազանգուած, Ֆոքիդա, Կեդրոնական Յունաստան, Յունաստան, մինչեւ 2495մ․ բարձրութեամբ (Քորաքաս գագաթ)։ 

## Տեղեկութիւններ
Վարդուսիա լեռնազանգուածին մեծ մասը կը բարձրանայ Ֆոքիդայ նահանգին Տորիդա գաւառին մէջ, իսկ փոքր մասը՝ հիւսիսայինը, Ֆթիոթիդա նահանգին մէջ։

Վարդուսիա կը բաղկանայ երեք բաժիններէ․ հիւսիսային, արեւմտեան եւ հարաւային, որ ամենէն բարձրն է։

Լեռնազանգուածը կը սահմանուի Մորնոս, էվինոս եւ Գոքինոփոթամոս գետերէն եւ ունի հարուստ բուսականութիւն։

Վարդուսեայի բարձրագոյն գագաթն է Քորաքաս (2495)։ Ուրիշ գագաթներն են՝ Գոքինաս (2404), Փիրամիդա (2348), Մեղալի Սուֆլա (2340), Փլաքա (2320), եւայլն։  

## Բնապահպանում
Վարդուսեա ունի հարուստ կենդանական եւ բուսական աշխարհ։ Պահպանուած կենսավայր է եւ մաս կը կազմէ եւրոպական ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանման գօտիին GR2450001 արձանագրութեամբ։ 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Τα Βαρδούσια καθρεπτίζονται στην Λίμνη του Μόρνου.jpg|Վարդուսիա եւ Մորնոս լիճ
Պատկեր:Vardousia Soufles.jpg|Վարդուսեա, Մեղալի Սուֆլիա
Պատկեր:Χιονισμένες βουνοκορφές των Βαρδουσίων.jpg|Վարդուսեա ձիւնածածկ
Պատկեր:Vardousia.jpg|Վարդուսեա, Փլաքա

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փինտոս լեռնաշղթայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Կեդրոնական Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Երատոյ Գրիգորեան

**Երատոյ Գրիգորեան** (արաբերէն՝ ييرادو كريكوريان) Սուրիահայ լրագրող, Սուրիոյ պետական պատկերասփիւռի կայանի յայտագիրերու պատրաստող, հաղորդավարուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան Հալէպ քաղաքին մէջ։ Ուսումը ստացած է Հալէպի «ՀԲԸՄ Լազար Նաճարեան-Գալուստ Կիւլպէնկեան կենդրոնական վարժարան» (արաբերէն՝ الثانوية المركزية الخاصة)։ Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Հալէպի համալսարանի «Արուեստի եւ գիտութեան բաժանմունք»-էն՝ «Անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն» մասնագիտութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ
Ճամալ Ուտ-Տին Սպահանցի

**Ճամալ Ուտ-Տին Սպահանցի** ամբողջական անունը՝ **Մուհամմատ Ապու-լ Ռազզագ Ջամալ Ուտ-Տին** (պարսկերէն՝ محمّد أبو الرزّاق جمال الدّينو, երբեմն ալ՝ جمال الدین محمد اصفهانی)։ ԺԲ (12-րդ) դարու պարսիկ բանաստեղծ։

«Ճամալ Ուտ-Տին»-ը ծնած է Սէլճուքեան գռաւումի տակ գտնուող Իրանի մէջ, վերջիններուս կայսրութեան մայրաքաղաք՝ Սպահանի մէջ։ Եղած է տոհմական ոսկերիչի մը ընտանիքին զաւակը, եւ շարունակած է իր նախնիներուն արհեստը: 

Տիրապետած է արաբերէնին, գրած է պարսկերէնով եւ արաբերէնով։ Անոր բանաստեղծութիւնները կը ծառայեն որպէս աղբիւր իր կենսագրական տեղեկութեանց։ Ամենայն հաւանականութեամբ մեկենասները (արուեստները նիւթապէս քաջալերող անձինք, արուեստագէտի բարերարներ), որոնց նուիրած է *Գասիտէներ* (قصيدة, պարսկերէնի հնչիւնով՝ *Ղասիտէ*) եւ *Ղազալներ*, ըստ արժանւոյն չեն վճարած մեծ ընտանիքի մտահոգութիւններով ծանրաբեռնուած բանաստեղծին, ուստի յաճախ կը բողոքէ է ճակատագիրէն եւ կեանքի անարդարութենէն: Չստանալով յուսացած օգնութիւննեը, «Ճամալ Ուտ-Տին»-ը կը վերադառնայ շուկայ՝ ոսկերիչի իր կրպակը։ Մահացած է աղքատության մեջ, ՌՃՂԲ (1192) թուականին։

Քնարական ժողովածոն (*դիւանը*) կ՚ընդգրկէ *Գասիտէներ* (պրսկ․՝ *ղասիտէներ*), *Ղազալներ*, *Սուպայիաներ* (պրսկ․՝ *սոպայիաներ*): Գովերգած է ճգնաւորութիւնը, թէեւ ճգնաւոր չէ եղած։ Ղազալի հմուտ վարպետներէն է: Ունի բներգական լայն ընդգրկում՝ սիրային, խոհական-իմաստասիրական (*փիլիսոփայական*), բարոյախրատական, ընկերային, ինքնագովերգական (արբ․ եւ պրսկ․՝ *ֆախր*, فخر)։ Պահպանուած են բանաստեղծութիւն-հանելուկներ (լուղզ), մանրակրկիտ եւ պերճախօս նկարագրութիւն (պրսկ․՝ *վասֆ*, արբ․՝ *ուասֆ*)։ «Ճամալ Ուտ-Տին»-ը կ՚առանձնանայ պարզ ոճով, շարժուն եւ իրապաշտական պատկերներով: Ունի 122 քառեակ։

Ճամալ Ուտ-Տինը հաւանաբար ունեցած է չորս զաւակ, անոնցմէ երկուքը հանրածանօթ են՝ Քամալ Ուտ-Տին Մահմուտը, որ իրմե առաջ կը մահանայ, եւ Քամալ Ուտ-Տին Սպահանցին, (մահ․ ՌՄԼԷ /1237 թուականին) որ գերազանցած է հօրը իբրեւ բանաստեղծ։

## Թարգմանութիւններ
Արմանոյշ Կոզմոյեանը զանազան Պարսիկ բանաստեղծներու մասին իր «Մարգարտաշար» (1990) գիրքին մէջ (իր յառաջաբանով եւ ծանօթագրականով) ներկայացուցած է տարբեր պարսիկ բանաստեղծներ, որոնցմէ էր «Ճամալ Ուտ-Տին»-ը, եւ գեղանիօրէն թարգմանած քերթուածքները: Ստորեւ ներկայացուած  տուները Արեւմտահայերէնի փոփոխուած են իր Արեւելահայերէն թարգմանութենէն․

Ըսաւ, որ իմ սէրէն իր հոգին շատ սուրբ է,

Եւ առանց ինձի, ըսաւ, իրեն համար շատ ցուրտ է,

Ես լաւ գիտեմ, անշուշտ, որ անկեղծ չի խօսիր,

Բայց ի՞նչ ընեմ, եթէ ատի հաճելի սուտ է:

֍֍֍

Եարս որ դէմքը կը թաքցնէր հեզ, 

Ըսի «Չեմ քնացած գիշերը առանց քեզ»: 

Գերի կ՛երթամ, թէ այդպէս ըլլայ,

Եւ ծառայ, եթէ միշտ ըսէ այդպէս:

֍֍֍

Զիս մերժած եարս ետ դարձաւ, 

Սիրտս գերեց, մարեց *տարտ* ու ցաւ, 

Կամ իմ անարդար աստուածը քնացաւ, 

Կամ քնացած բախտս նորէն արթնցաւ:

֍֍֍

Գացիր, քեզ համար շատ կը վախնայի,

Եկար, բայց ես հիմա նորէն կը վախնամ,

Երեկ կը վախնայի թշնամիներուս լեզուներէն,

Այսօր բարեկամիս աչքէն ալ կը վախնամ:

֍֍֍

Ըսի` ինչու, երբ իրար հետ ենք

Շուտ կը բաժնուինք ըսես թէ խենթ ենք:

Ըսաւ` շատ յաճախ պիտի բաժնուինք,

Քանզի միասին աղեղ ու նետ ենք։

֍֍֍

Դէմքը լուսինի պես`սեւ մազեր վրան,

Ծամը օձի պէս փարուած է վրան,

Շատոնց ունի սուրբ, արդար բերան,

Աստուած չար աչքէն հեռու տար նորան:

## Աղբիւրներ

* Մարգարտաշար, Ռուպայիաթ, Երեւան, «Խորհրդային Գրող» (1990), Արմանոյշ Կոզմոեան։

## Ծանօթագրութիւններ
Ազատ Վշտունի

**Ազատ Վշտունի** (աւազանի անունով Կարապետ Մամիկոնեան, ), հայ բանաստեղծ, գրական-հասարակական գործիչ, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1934 թուականէն։ ԽՄԿԿ անդամ 1918 թուականէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վան, ուսուցիչի յարկի տակ։ Տարրական իր ուսումը ստացած է Վանի «Երամեան» վարժարանին մէջ, այնուհետեւ՝ աւարտած է Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանը։

Կանուխ տարիքէն աշխատակցած է իր ծննդավայրի «Վան-Տոսպ» ու «Աշխատանք» թերթերուն՝ սէրն ու պարզ մարդոց տառապանքը երգող գողտրիկ բանաստեղծութիւններով։

1911-ին մեկնած է Փարիզ, ուր կահոյքի գործարանի մը մէջ աշխատելով՝ երեկոները իբրեւ ազատ ունկնդիր հետեւած է Սորպոնի համալսարանի գրականութեան, փիլիսոփայութեան եւ հասարակական գիտութեանց դասընթացքներուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Խորհրդային բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Պետրոս Ղափանցի

**Պետրոս Ղափանցի** (), վերանորոգուող հայ դասական բանաստեղծութեան ներկայացուցիչ։ Բանաստեղծ, երգահան։

## Կենսագրական գիծեր
Պետրոս Ղափանցիի կենսագրութեան մասին պահպանուած են միայն կցկտուր տեղեկութիւններ, այն ալ Ղափանցիի կեանքի վերջին տարիներուն մասին: Հաստատ է, որ ան սիւնեցի է եւ մեծ հաւանականութեամբ ծնած է Ղափան, ուրկէ եւ վերցուած է իր մականունը։

Ծննդեան տարեթիւ կը տրուի 1700ը, որ ճշգրիտ նկատուելու համար այնքան ալ ստոյգ տուեալներու վրայ հիմնուած չէ։

Կենսագրական առաջին ստոյգ տուեալները կը վերաբերին 1753-1756 տարիներուն, երբ Պետրոս Ղափանցիի անունը կը յիշատակուի իբրեւ Ս. Էջմիածնի միաբան։ Նոյն յիշատակութեանց համաձայն՝ իբրեւ Կաթողիկոսական Նուիրակ, Պետրոս Ղափանցի յատուկ առաքելութիւններով ուղարկուած եւ պաշտօնավարած է Ռումէլի ու Ղրիմի, ապա՝ նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ, Ադրիանապոլիսի եւ Արմաշի մէջ:

Կարեւորութեամբ կը նշուի 1772 թուին անոր վերատեսուչ նշանակումը Ադրիանապոլսոյ մէջ, ուր ծաւալած է հոգեւորական եւ գրական-ստեղծագործական բեղուն գործունէութիւն։ Այդ շրջանին է, որ իր ստեղծած տաղերն ու բանաստեղծութիւնները ի մի բերուած են եւ առանձին հատորով տպագրուած են Պոլիս՝ «Գրքոյկ կոչեցեալ երգարան» անունով։

1780-ին, երբ արդէն խոր ծերութեան հասած էր՝ կենսագիրներու վկայութեամբ, Պետրոս Ղափանցի նշանակուած է Նիկոմեդիայի վիճակի (թեմի) առաջնորդ: Իր այդ պաշտօնին վրայ չորս տարի գործելէ ետք, ան վախճանած է 20 Մարտ 1784ին, Նիկոմեդիա քաղաքին մէջ։

Արձանագրութիւնները նաեւ կը հաստատեն, որ Պետրոս Ղափանցի ապրած եւ գործախ է Սիմէոն Ա. Երեւանցի ու Ղուկաս Կարնեցի Կաթողիկոսներու օրօք։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Պառնասոս

**Պառնասոս** (յուն․՝ Παρνασσός) լեռ․ կ՛երկարի Ֆոքիդա, Ֆիոթիդա, Վիոթիա նահանգներուն մինչեւ,Կեդրոնական Յունաստան, Յունաստան։ Բարձրագոյն գագաթն է Լեաքուրա (2457)։ 

Լերան հարաւ-արեւմտեան լանջերուն կը գտնուիՏելֆիի պատգամախօսը։ Անոր շնորհիւ լեռը հնադարէն մինչեւ այսօր «սրբավայր» է՝ Ողիմպոսին համահաւասար։

Պառնասոս հիւսիս-արեւմուտքէն կը միանայ Կիոնային, իսկ հարաւէն՝ Քիրֆի լերան։

## Տեղեկութիւններ
Պառնասոսին բարձրադիր լանջերուն վրայ կը գտնուին բազմաթիւ մեծ ու փոքր գիւղեր․ Արահովա (960 մ․ բարձրութիւն), Տելֆի (570 մ․ բարձրութիւն), Աղորեանի (950 մ․ - 830 մ․ բարձրութեան վրայ), Վարեանի (900 մ․ բարձրութիւն), Ամֆիքլիա (400 մ․ բարձրութիւն), Փոլիդրոսոս (350 մ․ բարձրութիւն), Անօ Թիթորէա (400 մ․ բարձրութիւն)։
[մինի|Ձիւնածածկ Պառնասոս․ նկարուած [Ղալաքսիդի|Ղալաքսիդիէն (Կորնթոսի ծոցին հիւսիս-արեւմտեան ափ)]]
Յունաստանի երկար պատմութեան ընթացքին, Պառնասոս Յունաստանի հարաւի յունական ցեղերուն մարտկոցը եղած է, ընդէմ հիւսիսէն արշաւողներուն․ ինչպէս օրինակ պարսիկներուն դէմ Թերմոփիլեսի ճակատամարտին ընթացքին (Ք․Ա․480)։

1821-ի Յունական Յեղափոխութեան ընթացքին, լերան վրայ եւ շրջակայքը տեղի ունեցան յոյներուն եւ օսմանցիներուն միջեւ վճռական կռիւները՝ Ալամանայի եւ Ղրավիային։ 

Լերան վրայ կը գործէ Յունաստանի ձիւնագնացութեան մեծագոյն կեդրոնը։ Կը գտնուի Պառնասոսին երկու բարձրագոյն գագաթներուն միջեւ՝ Ֆթերոլաքա (1640) եւ Քելարեա (2260)։
մինի|Պառնասոս լերան հովիւներ․ նկար 1903-ի, Ֆրետերիք Պուասոնաս

## Դիցաբանութիւն
Անունը կը պարտի առասպելական հերոս Պառնասոսին (Փոսիտոնասին եւ Քլէոդորա յաւերժահարսին զաւակը)։

Պառնասոս ընծայուած էր Ափոլոնասին եւ Քորիքեադես յաւերժահարսերուն։ Լեռն է ուր Ափոլոնաս Օրֆէաս կը ճանչնայ եւ անոր կը նուիրէ ոսկի քնարը եւ վայրի կենդանիները հանդարտեցնելու շնորհը՝ իր ձայնով ու երգով։
մինի|Արահովա․ Պառնասոս լեռ

## Բնապահպանում
Պառնասոս իր հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհի պատճառով (օրինակ՝ քեֆալոնեան մայրի, փարնասոսի փարչուկ, գիշատիչ թեւաւորներ, գայլեր, վայրի խոզեր, ախազենր, աքիսներ, եւայլն), 1938-էն յայտարարուած է Յունաստանի ազգային պուրակ։ Պուրակը սահմանուած է Տելֆիին, Արահովային եւ Աղորեանիին միջեւ։ 

Լեռը պահպանուած կենսավայր է եւ մաս կը կազմէ եւրոպական ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանման գօտիին GR2410002 արձանագրութեամբ։  

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Parnassos 1.jpg|Պառնասոս
Պատկեր:Parnassos1.jpg|Պառնասոս, Արահովայէն դիտուած
Պատկեր:Parnassos mountain 1.jpg|alt=
Պատկեր:Parnassos Snow 1.jpg|alt=
Պատկեր:Parnassos3.jpg|alt=
Պատկեր:Vasilika Parnassos.jpg|alt=
Պատկեր:ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ8.jpg|alt=
Պատկեր:ΠΑΡΝ10.jpg|alt=


     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կեդրոնական Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Կրետական ծով

**Կրետական ծով**յուն․՝ Κρητικό Πέλαγος կիսափակ ծով Միջերկրական ծովուն աւազանին մէջ, արեւելեան մասին, Կրետէ կղզիին հիւսիսը, Էգէական ծովուն հարաւը, Յոնիական ծովուն հարաւ-արեւելքը։ Հիւսիսէն կը տարածուի մինչեւ Քիքլատես եւ արեւելեան կողմէն մինչեւ Քարփաթիօ ծով եւ Տոտեքանիսա։
[ձախից|մինի|Կրետական ծովուն տարածութիւնը․ հարաւը՝ [Կրետէ|Կրետէն, հիւսիսէն Քիքլատեսի հարաւային կղզիները, արեւմուտքէն՝ Քիթիրա եւ Անտիքիթիրա կղզիները եւ արեւելքէն՝ Քարփաթոս․]]
Անոր ափերուն կը գտնուին բազմաթիւ նաւահանգիստներ․ Իրաքլիօ, Խանիա, Ռեթիմնօ, Այիոս Նիքոլաոս, Սուդա եւ Սիթիա։

  

## Ծանօթագրութիւններ
Ճոն Պոլթըն

**Ճոն Պոլթըն** (), ամերիկացի քաղաքագէտ, փաստաբան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մերիլենտ նահանգը: Բարձր ուսումը ստացած է «Yale» համալսարանէն։ 1970-ին, Պսակաւոր արուեստից վկայականով, ապա՝ «Yale Law School»-էն, 1974-ին, «Juris Doctor» աստիճանին տիրանալով (Իրաւագիտութեան թեկնածութիւն):

Երկար տարիներով բարձր պաշտօններ վարած է եւ ակնառու դիրքերու հասած. ան իր ազդեցութիւնը ունեցած է նաեւ շատ մը որոշումներու վրայ, որոնցմէ է ներկայ տագնապը Իրանի հետ:

Իրաւաբան եւ քաղաքական վերլուծաբան Ճոն Պոլթըն նաեւ փորձառու դիւանագէտ է: Հանրապետական նախագահ Ճորճ Պուշ կրտսերի օրօք՝ 2005-2006 թուականներուն, ան զբաղեցուցած է ՄԱԿ-ի մէջ ԱՄՆ-ի դեսպանի պաշտօնը:

Ճոն Պոլթըն նկատուած է Ամերիկայի քաղաքագէտներէն ամենայարձակողական բազէն՝ իր կոշտ, բծախնդիր եւ ռազմատենչ անհատականութեամբ:

Ան յայտնի չէ իբրեւ ազնիւ դիւանագէտ: Հետեւաբար, Հայաստան կատարած իր այցելութենէն կարելի չէ անպայման լաւ բան ակնկալել:

## Անձնական Կեանք
Պոլթընը 1972-ին ամուսնացաւ Քրիսթինա Պոլթընի հետ, որմէ բաժնուեցաւ 1983-ին։

1986-ի Յունուարէն ի վեր ան ամուսնացած է Գրեթչըն Սմիթ Պոլթընի հետ, որ *AXA Advisors*-ի ֆինանսական ծրագրաւորող է։ Ան ծնած է 1945-ին Քանզաս Սիթիի մէջ եւ մէկ անգամ ամուսնացած էր առաջ եւ բաժնուած՝ 1973-ին։

Անոնք միասին ունին դուստր մը՝ Ճենիֆըրը եւ 1986-էն ի վեր կը բնակին Մերիլենտի Բեթեզտա քաղաքին մէջ։

Պոլթընը Լութերական է։

## Մատենագիտութիւն

* *Surrender Is Not an Option: Defending America at the United Nations and Abroad* (Յանձնուիլը Ընտրանք Չէ. Պաշտպանել Ամերիկան Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Մէջ եւ Արտասահման)։ Threshold Editions, Simon & Schuster. 2007. .
* *How Barack Obama Is Endangering Our National Sovereignty* (Ինչպէս Պարաք Օպաման Կը Վտանգէ Մեր Ազգային Իշխանութիւնը)։ Encounter Books. 2010. .
* *The Room Where It Happened* (Սենեակը, Ուր Տեղի Ունեցաւ)։ Simon & Schuster. 2020. .

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքագիտութիւն
Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ
Գէորգ Մելիք-Գարակէօզեան

**Գէորգ Մելիք-Գարակէօզեան** (), հայ գրող, հրապարակագիր, լրագրող, քաղաքական-պետական գործիչ, Հայ ժողովրդական կուսակցութեան (ՀԺԿ) անդամ

## Կենսագրական գիծոր
Ծնած է Թիֆլիս: Աւարտած է Թիֆլիսի դասական միջնակարգ վարժարանը, որմէ ետք ուսումը շարունակած է Պերլինի եւ Պրիւքսելի համալսարաններուն մէջ:

1902-ին վերադարձած է Թիֆլիս, իսկ 1903-1905 թուականներուն նշանակուած է «Կովկասեան Լրատու» ամսագրի խմբագիր:

## Գործունէութիւն
1905-ին սկսած է հրատարակել «Արշալոյս» թերթը, միաժամանակ շարունակած է խմբագրել «Կովկասեան Լրատու» ամսագիրը:

1906-ին խուսափելով ցարական իշխանութիւններու հետապնդումներէն` մեկնած է արտասահման: 1912-ին վերադարձած է Թիֆլիս, ուր եւ ընտրուած է երկրորդ փոխօգնութեան վարկային կառավարչութեան անդամ, շուտով նաեւ` ղեկավար:

1917-ին նշանակուած է զինուորներու եւ անոնց ընտանիքներու օգնութեան անդրկովկասեան կոմիսար եւ նոյն թուականին մասնակցած է Համահայկական ազգային համագումարին:

1918-ին Մելիք-Գարակէօզեան նշանակուած է Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան արտաքին գործերու նախարարի օգնական: Պաթումի պայմանագրի կնքումէն ետք Հայկական ազգային պատուիրակութեան կազմին մէջ եղած է Գերմանիա:

1918-ին Դեկտեմբերէն մինչեւ 1919  Յունիս ամիսը ստացած է քանի մը նախարարական պաշտօններ, օրինակ` լուսաւորութեան նախարարի պաշտօնը: Այս պաշտօնին վրայ պաշտօնավարած ընթացքին Մելիք-Գարակէօզեանը առաջնահերթ համարած է Հայաստանի մէջ բարձրագոյն ուսումնական հաստատութեան հիմնումը:

Ան իր գործօն մասնակցութիւնը ունեցած է Երեւանի համալսարանի հիմնադրութեան մէջ:

Մելիք-Գարակէօզեան հանդէս եկած է նաեւ առաջարկով, որ կանգնեցուի յուշարձան` նուիրուած Հայաստանի անկախութեան ու միութեան յաւերժացման ու ազգային հերոսներու վառ յիշատակին: Այս նպատակով կազմած է հիմնադրամ, որ պէտք էր խրախուսէր արձանի համար յայտարարուած մրցանակաբաշխութեան իրականացումին ու յաղթողի պարգեւատրումին: Ան առաջարկած է նաեւ հրատարակել հայ ազատագրական շարժման վերջին շրջանի պատմութիւնը եւ հաստատել առանձին շքանշան` «Հայրենիքին մատուցած ծառայոււթիւններու համար»: Այս բոլոր առաջակները ընդունուած են միաձայն:

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք Մելիք-Գարակէօզեանը զբաղած է հիմնականին մէջ մանկավարժութեամբ, դասաւանդած է Հայաստանի եւ Վրաստանի տարբեր ուսումնական հաստատութիւններու մէջ:

Մելիք-Գարակէօզեանը եղած է Հայ ժողովրդական կուսակցութեան անդամ եւ յաճախ ստանձնած է կուսակցութեան ղեկավար պաշտօններ:

## Աշխատութիւններ
Ան իբրեւ ստեղծագործող` գրած է բանաստեղծութիւններ, վէպեր, տեսական ու քաղաքական բնոյթի վերլուծական յօդուածներ, յուշագրութիւններ եւ այլն: Իր գրչին կը պատկանին․

* «Մեծ պայքար», «Ինչպէս ժառանգութիւն ստացայ միլիառ տոլար» վէպերը,
* «Դաշնակցութիւնը եւ մենք», «Հայկական մամուլի մասին», «Մարդու բնոյթը», «Բառերի տեմակոկիա», «Հայկական քաղաքական» եւ Աբովեանին ու Թումանեանին նուիրուած յօդուածներ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Պետօ (Աղեքսանդր Պետրոսեան)

**Պետօ** (**Աղեքսանդր Պետրոսեան,** ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է 1870-ին, Կարս։ 1890-ին, երբ նոր կը կազմուէր Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը, Պետօ քսանամեայ ուսուցիչ էր Ալեքսանդրապոլի մէջ։ Անմիջապէս միացած է նորակազմ կուսակցութեան եւ ուղղուած է դէպի Թաւրիզ, Պարսկաստան, հոնկէ Երկիր անցնելու համար։

Պետօ Վան հասած է 1890-ի վերջերը՝ իբրեւ նէօքար (ծառայ) ծպտուած. ոտքին տրեխներ եւ գլխուն՝ բուրդէ փափախ, ինչպէս որ կը վկայէ «Դրօշակ», 1896-ին, յետ մահու Պետոյին նուիրուած իր առաջնորդող յօդուածով։

Պետօ այդպէս աննկատ շրջեցած է Վասպուրական աշխարհով մէկ։ Ամբողջ երկու տարի այդպէս գործած է եւ ծայրագոյն գաղտնապահութեամբ, Այգեստանի եւ շրջակայ գաւառներուն մէջ, հիմը դրած է դաշնակցական կառոյցներու։

Պետոյի յեղափոխական գործունէութեան համար գլխաւոր դարձակէտ հանդիսացած է 1892-ին անոր մասնակցութիւնը Հ.Յ.Դ. Առաջին Ընդհանուր Ժողովին, Թիֆլիսի մէջ, ուրկէ Վան վերադարձած է՝ իբրեւ շրջանի մօտ Հ.Յ.Դ. լիազօր ներկայացուցիչ եւ արդէն կովկասահայ երիտասարդներէ բաղկացած յեղափոխականներու սեփական խումբով, զէնքով ու զինամթերքով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ