open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Էվրոս (գետ)

**Էվրոս** (յուն․՝ Έβρος, պուլկ․՝ Марица *Մարիցա,* թրք․՝ Meriç *Մերից*)․ Հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի երկրորդ մեծութեամբ գետը (Տանուպ գետէն ետք) եւ Պալքանեան թերակղզիին գլխաւոր գետը (530քլ․ երկարութիւն)։ Կը թափի Թրակիոյ ծոցը։

## Անունը
Ըստ յունական դիցաբանութեան, Էվրոս Էմոսին եւ Ռոտոփիին զաւակն էր։ Ան Թրակիացիներուն կողմէն որպէս աստուած պաշտուեցաւ։

Ուրիշ աւանդութեան մը համաձայն, գետը հնադարին Ռոմվոս կը կոչուէր եւ Էվրոս անունը առաւ Քասանտրոս առասպելական թագաւորին զաւակէն որ գետին մէջ խեղդուած էր։

## Էվրոսին Դելթան
Էվրոսի Դելթան, Եւրոպայի գլխաւոր բնապահպանուած կենսավայրերէն է։ 

Էվրոսին գետաբերաններուն կը կազմուի հսկայ տարածութեամբ բաւղային Դելթա, որ Յունաստանի ամենակարեւոր կենսավայրն է։ Դելթան կը սկսի Փորոս գիւղէն, ուր կը ճիւղաւորուի երկու գլխաւոր մասերու։ 

Գետը նաւարկելի չէ, սակայն ունի կարեւոր ջուրի ծաւալ, որ կը գործածուի ելեկտրականութեան արտադրումին, ինչպէս նաեւ արտերու որոգման համար։

1923-ին  Էվրոս գետին Դելթան Յունաստանին սահմանուեցաւ, հակառակ այդ օրերուն Թուրքիոյ պահանջքներուն։
[մինի|Էվրոս գետին ակունքները․ [Ռիլա (լեռնաշղթայ)|Ռիլա լեռնաշղթայ]]

## Տեղեկութիւններ

### Գետին հոսքը
Էվրոս գետը կը բխի Ռիլա Լեռնաշղթայէն, Պուլկարիա։ Պուլկարիոյ մէջ հոսելով կը ճեղքէ Արեւելեան Ռոմիլիան Ռոտոփի եւ Էմոս լեռնաշղթաներուն միջեւ հովիտներ կազմելով։ Կ՛անցնի Փազարչիկ, Փլովտիւ, Սվիլեկրատ քաղաքներէն։ Յունա-պուլկարական սահմաններուն Օրմենիօ գիւղին մօտ, քանի մը քիլոմեթր կը մտնէ Թուրքիա, ապա կը շարունակէ հոսքը կազմելով յունա-թրքական սահմանը եւ Թրակիան բաժնելով երկու մասի՝ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Թրակիա։ Կ՛անցնի յունական Փիթիօ, Ֆերես, Տիտիմօթիհօ, Սուֆլի, Լավարա, Թիհերօ, Նէա Վիսա եւ թրքական Մերից, Քեսան գաւառներէն։ Կը թափի Թրակիոյ ծոցը (հիւսիսային Էգէական ծով)։  մինի|Արբանեակային նկար Էվրոս գետի ողողումներէն․ 20-3-2006 եւ 3-3-2006

Հոսքին ընդհանուր երկարութիւնն է 480քլ․, որոնցմէ 206քլ․ Յունաստանի մէջ։ 
### Հարկատու գետեր
Էվրոսին գլխաւոր հարկատու գետերն են․- 

Դունծաս, Էրղինիս, Արտաս եւ Էրիթրոփոթամոս։ 
### Ողողումներ
Գետը յաճախակի ողողումներու ենթակայ է։ Լեռներու ձիւնհալը, շարունակական անձրեւները պատճառ կ՛ըլլան գետի ջուրին յաճախակի յորդումներուն։
## Գետին ապականում
մինի|Էվրոս
Դժբախտաբար գետի ջուրերուն մէջ կը թափուին Պուլկարիոյ եւ Թուրքիոյ մետաղի ճարտարագիտութեան աւելցուկները։ Երբ գետը կը մտնէ յունական սահմանները, արդէն բորոկատի, բորոկային աղի, անուշադրակի աղի եւ լուսածինի մակարդակները շատ բարձր են։ 

## Գաղթականութեան հոսքեր
Էվրոս գետը Յունաստանի (Եւրոպական Միութեան) եւ Թուրքիոյ սահմանագիծը ըլլալով, վերջին տասնամեակներուն Թուրքիոյ ճամբով գաղթականներու եւ փախստականներու ապօրինի անցք եղած է։

     

## Տե՛ս նաեւ
Նեսթոս 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ գետեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Քուլա (լեռնաշղթայ)

**Քուլա** լեռնաշղթայ․ Թրակիա, Յունաստան,Պալքանեան թերակղզի, հարաւ-արեւելեան Եւրոպա։ Կը գտնուի Քսանթի եւ Տրամա նահանգներուն միջեւ եւ կեդրոնական Ռոտոփիին մաս կը կազմէ։

## Տեղեկութիւններ
Քուլա լեռնաշղթան Թրակիոյ բարձրագոյն լեռն է։ Կազմուած է երկու գլխաւոր լեռնազանգուածներէ՝ հարաւ-արեւելքէն Հայտու կամ Էրիմանթո եւ հիւսիս-արեւմուտքէն Սթամնա, որոնք իրարմէ կը բաժնուին  Մեղալօ Լիվատի Լեփիտա լեռնադաշտէն։ 

Լեռնաշղթայէն կը բխին Արտաս (Էվրոս գետին հարկատուն) եւ Քոսինթոս գետերը։ 

Քուլա լեռնաշղթան Մակեդոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններուն միջեւ բնական սահմանն է։

 

## Տե՛ս նաեւ

* Էլաթիա
* Ռոտոփի
* Հայտու
* Սթամնա

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թրակիոյ լեռներ
Ստորոգութիւն:Ռոտոփի լեռնազանգուածի լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Յակոբ Սիմոնեան

**Յակոբ Սիմոնեան** (), հայ հնագէտ, պատմաբան, հայագէտ։ Եղած է Հայաստանի Պատմամշակութային ժառանգութեան գիտահետազօտական կեդրոնի հիմնադիր տնօրէնը:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վրաստանի Ախալցխա քաղաքը՝ մանկավարժներու ընտանիքի մէջ։ Իր ծնելէն ետք Սիմոնեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Հայաստանի Վանաձոր քաղաքը։ 1973 թուականին Յակոբ Սիմոնեան ընդունուած է Երեւանի Պետական համալսարանի Պատմութեան կաճառի Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան բաժին:

Համալսարանի մէջ ուսումնառութիւնը աւարտելէ ետք աշխատած է Յուշարձաններու վերականգնման յատուկ գիտա-արտադրական արուեստանոցին մէջ, որպէս կրտսեր գիտաշխատող:

1974-1988 թուականներուն Երեւանի Պետական համալսարանի Հայագիտական հետազօտութիւններու կեդրոնին մէջ նախ որպէս կրտսեր, ապա աւագ գիտաշխատող եղած է:

1984 թուականին Սեն Փեթերսպուրկի Գիտութիւններու ակադեմիայի Հնագիտութեան կաճառին մէջ ուսուցում եւ գիտական պատրաստութիւն անցնելէ յետոյ պաշտպանած է թեկնածուական թեզը, գիտական մեծ ճանապարհ անցած է նաեւ արուեստագիտութեան բնագաւառէն ներս:

Հնագէտի կեանքի կարեւոր մասն են պեղումները: Յակոբ Սիմոնեան, արշաւախումբերու հետ, Վերին ու Ներքին Նաւեր տարածքներէն զատ պեղումներ կատարած է Աղցքի հայոց արքաներու դամբարանին, Շէնգաւիթի քաղաքատեղիին, Աշտարակի բերդշէնի, Ծիծեռնավանքի, Ամուլ սարի հնավայրերու, Լոռէ բերդաքաղաքի, Կարմիր բլուրի դամբարանադաշտին, Չիչխանավանքի, Աղթամիրի քաղաքատեղիի, Ներքին Սասնաշէն բնակատեղիի ու բազում այլ հնավայրերու մէջ:

Գիտնականը հեղինակած է բազմաթիւ գիրքեր, աշխատութիւններ, յօդուածներ, որոնք կը վերաբերին թէ՛ պեղումներու արդիւնքներուն, թէ՛ Հայաստանի զանազան եկեղեցիներու, պատմական յուշարձաններու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Գոհարիկ Ղազարոսեան

**Գոհարիկ Ղազարոսեան** (), պոլսահայ երգահան, դաշնակահար։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս: 1926 թուականին ան իր հօր եւ քրոջ հետ Փարիզ տեղափոխուած է՝ ուսանելու, ընդունուած է Փարիզի երաժշտանոցը:

Ղազարոսեան ուսանած է ժամանակի անուանի երաժիշտներու քով, վերադարձած է Պոլիս, ուր դասաւանդած է, բայց յաճախ կրկին Փարիզ գացած է՝ հոն մնացած իր քրոջ քով:

1934 թուականէն սկսեալ Ղազարոսեան համերգներով հանդէս եկած է Եւրոպայի բազմաթիւ քաղաքներու եւ ԱՄՆ-ի մէջ։

1958 թուականին Փարիզի «Յառաջ» թերթին մէջ լոյս կը տեսնէ Գոհարիկ Ղազարոսեանի մէկ գրութիւնը՝ «Ուխտագնացութիւն մը դէպի Քէօթահիա» խորագրով:

Կատարած է հնագոյն վարպետներէն մինչեւ նորագոյն ստեղծագործողներու գործեր, այդ կարգին՝ Կոմիտասի եւ իր սեփական գործերը։

Գրած է սենեկային երաժշտութեան ժանրի գործեր, դաշնամուրային համանուագներ, ստեղծած է այլ ժանրերու երաժշտութիւն: Տպագրուած են Գոհարիկ Ղազարոսեանի դաշնամուրային 24 նուագները, Կոմիտասի՝ 1913 թուականին հաւաքած ժողովրդական երգերէն քսան հատին դաշնամուրային շարադրութիւնը, աշուղական երգերու մշակումներ եւ այլն։ 

Մահացած է Փարիզ։ 2021 թուականին անոր արխիւը յանձնուած է «Մեսրոպ Մաշտոց» մատենադարանին: Ըլլալով երաժիշտ, Գոհարիկ Ղազարոսեան նաեւ գրած է, մանաւանդ Կոմիտասի մասին նիւթեր ունի տպուած օրուան մամուլին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Նարէ Կարոյեան

**Նարէ Կարոյեան** (), հայ դաշնակահարուհի։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, մեծցած է արուեստագէտներու ընտանիքի մէջ: Ան երաժշտական ուսում ստացած է Եւրոպա եւ այժմ ալ կը բնակի Գերմանիա, ուր երաժշտական աշխարհէն ներս գործունէութիւն կը ծաւալէ:

2022 թուականի Դեկտեմբերին Հոլանտայի «Piano Classics» ընկերութիւնը թողարկած է Նարէ Կարոյեանի վերջին խտասկաւառակը: Անիկա կ՚ընդրգկէ պոլսահայ անուանի երգահան Գոհարիկ Ղազարոսեանի 24 դաշնամուրային նուագները, որոնք ձայնագրած է Գերմանիոյ պետական ձայնասփիւռը՝ Նարէ Կարոյեանի կատարմամբ, որոնցմէ տասը հատը առաջին անգամ կը ձայնագրուին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Ղուկաս Չուբարեան

**Ղուկաս Չուբարեան** (), հայ քանդակագործ, Խորհրդային Միութեան ժողովրդական նկարիչ եւ Գեղարուեստի ակադեմիայի անդամ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Machtots statue (Matenadaran).JPG|Մեսրոպ Մաշտոցի յուշարձան, Երեւան, 1968
Պատկեր:Ղուկաս Չուբարյանի հուշատախտակ.jpg|Ղուկաս Չուբարեանի յուշատախտակը,  Երեւան 
Պատկեր:Հուշարձան Հովհաննես Թումանյանին, Դսեղ 02.JPG|Յուշարձան Յովհաննէս Թումանեանին, Դսեղ
Պատկեր:Tumanyan Yerevan house-museum statue.jpg|Յովհաննէս Թումանեանի կիսանդրին՝ Յովհաննէս Թումանեանի թանգարանի պատին
Պատկեր:Հուշարձան՝ Եղիշե Չարենցի.jpg|Եղիշէ Չարենցի կիսանդրի (Երեւան)
Պատկեր:Ghukas Chubaryan working on Mesrop Mashtots statue in Yerevan.jpg|Ղուկաս Չուբարեանը՝ Մաշտոցի արձանը ստեղծելու ատեն, 1960-ականներ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Սուրբ Ստեփանոս Վարժարան

**Սուրբ Ստեփանոս վարժարան**, ամէնօրեայ վարժարան, Պոսթընի Նիւ Ինկլընտ շրջանի միակ հայ կրթօճախը։ Հիմնուած է 1984-ին, կրթութիւն կը ջամբէ նախամանկապարտէզէն մինչեւ 5-րդ դասարան։ Վարկաւորուած է Նիւ Ինկլընտի Անկախ դպրոցներու ընկերակցութեան կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* ՍԲ. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԱՐԺԱՐԱՆ — ԱՄԷՆՕՐԵԱՅ

Ստորոգութիւն:Հայկական դպրոցներ
Տոսփաթիս

**Տոսփաթիս** (յուն․՝ Δοσπάτης կամ Δεσπάτης), Մակեդոնիոյ գետ։ Կը բխի արեւմտեան Ռոտոփիէն, Պուլկարիա, ապա դէպի հարաւ հոսելով կը թափի Նեսթոս գետին մէջ (հիւսիսային Յունաստան) Փոթամի գիւղին մօտ։

## Տեղեկութիւններ

### Ակունք
Տոսփաթիս գետը կը բխի արեւմտեան Ռոտոփի լեռնաշղթայէն, 1643մ․ բարձրութեան վրայ (Փազարչիք նահանգ, Պուլկարիա)։ 

### Հոսք

#### Պուլկարիոյ մէջ
մինի|Տոսփաթիս․ գետին սկիզբը
Կը հոսի դէպի հարաւ եւ կը յանգի Տեսփաթի արհեստական լիճին մէջ, ուր ամբարտակ մը կառուցուած է։ Անկէ կը շարունակէ հոսքը դէպի հարաւ-արեւելք եւ կը հասնի Յունաստանի եւ Պուլկարիոյ սահմանագիծին։ Մօտաւորապէս 3 քլ․ կը կազմէ յունապուլկարական սահմանը։ 

#### Յունաստանի մէջ
Յունաստան մտնելով գետը իր աջ ափէն կ՛եզերէ Սիմիտա անտառին Ազգային Պուրակը (Էլաթիա լեռ)։ Յունաստան կը մտնէ՝ Տրամայի Շրջանային Միաւոր, Քաթօ Նեւրոքոփիին քաղաքապետութիւն, ուրկէ Տելթա անբնակ բնակավայրին արեւելքէն անցնելով Փոթամի գիւղին արեւմտեան կողմը կը հասնի, ուր Փոթամի եւ Միքրոքլիսուրա գիւղերուն միջեւ, կը թափի Նեսթոս գետին մէջ։

### Գետին մասին
Տոսփաթիս Նեսթոս գետին գլխաւոր եւ մեծագոյն հարկատուն է։ Երկարութիւնն է 110քլ․՝ 89քլ․ Պուլկարիոյ մէջ եւ 21քլ․ Յունաստանի մէջ։
մինի|Եւրոպական «փերքա»

## Բուսականութիւն եւ ձկնաշխարհ
Տոսփաթիս, որպէս լեռնային գետ, իւրայատուկ է  իր բուսախիտ գետեզերքներով եւ մարգագետիններով։

Գետին ջուրերը կը հիւրասիրեն բազմաթիւ ձուկի տեսակներ, ինչպէս օրինակ՝ «Սթրիմոնեան պրիանա» *(Barbus strumicae*), Թրակեան արքայական տափագլուխ *(Squalius orpheus*), կարմրափետուր *(τσιρόνι կամ κοκκινοφτέρα - Rutilus rutilus)*, «փերքա», «սքուպուզի» *(Chondrostoma vardarensis)*, Թրակեան ասեղնակ *(Θρακοβελονίτσα)*, կարմրափետուրիկ *(τσιρονάκι - Alburnoides bipunctatus)*, մրմունջիկ (*μουρμουρίτσα - Rhodeus amarus*) եւ մակետոնական վայրի «փեսթրոֆա»  (*μακεδονική πέστροφα - Salmo macedonicus)*։

  

## Տե՛ս նաեւ

* Էլաթիա
* Ռոտոփի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր
Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ գետեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Սմոլիքաս

**Սմոլիքաս** (յուն․՝ Σμόλικας)․ Փինտոս լեռնաշղթային հսկայ լեռներէն մին։Յունաստանի երկրորդ բարձր լեռն է (Ողիմպոսէն ետք), 2637մ․ բարձրութեամբ։ Կը գտնուի Իոանինա նահանգին հիւսիսային մասին եւ Ղրեվենոն նահանգին արեւմտեան մասին։

## Տեղեկութիւններ
Սմոլիքասին վրայ կը գտնուին Յունաստանի ամենալեռնոտ գիւղերը, ինչպէս օրինակ՝ Սամարինա, Սմիքսի, Ֆուրքա, Փատես, Փալիոսելի եւ ուրիշ։

Սմոլիքասէն կը բխին Ալիաքմոնաս գետին հարկատուները․ Վենեդիքոս եւ Ղրեվենիոդիքոս։
մինի|Սմոլիքաս

## Բնապահպանում
Սմոլիքաս պատուած է հարուստ բուսականութեամբ։ Անտառները բաղկացած են մասնաւորաբար սեւ շոճիի, «ռոպոլօ»ի (պոզնեան շոճի), փեկոնի ծառերէ, ինչպէս նաեւ զանազան դիւրաթափ ծառերէ։ 
ձախից|մինի|Սմոլիքաս եւ «Տրաքոլիմնի» (վիշապալիճը)
Ժողովրդական լեռնագնացութիւնները դէպի Սմոլիքասին գագաթը կը կատարուին արեւելքէն՝ Սամարինայէն, հիւսիսէն՝ Այիա Փարասքեւիէն եւ հարաւէն՝ Փալիոսելի եւ Փատեսէն։
մինի

## Գլխաւոր գագաթներ
Ունի շատ գագաթներ որոնք 1600 մեթրէն բարձր են։ Անոնք են՝ Մոսիա (2610), Քուցուրօ (2318), Քափեթան Ցեքուրա (2253), Պողտանի կամ Վուզի (2239), Ալողոթոփոս (2230), Փալիոսրուկի (2221), Միսորահի (2217), Տալիափոլի (2077), Փեթրա Կակարանծա (2045), Սմիլիանի (2014), Սքուրծա  (1799), Անիցա (1700), Քիրքորի (1860), Զեքիրի (1700), Թապուրի (1878), Ղիֆթիսա (1752), Փրոֆիթիս Իլիաս Ֆուրքաս (1650), Քլեֆթիս (1846)։
մինի|կենտրոն|440x440փքս|Սմոլիքաս եւ Տրաքոլիմնի»

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Ծումերքա

**Ծումերքա** կամ Աթամանիքա լեռներ (յուն․՝ Τσουμέρκα կամ Αθαμανικά Όρη)․ Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային մասին հսկայ լեռներէն մին, 2429մ․ բարձրութեամբ։ Կը բարձրանայ Ախելո՛ոս եւ Արախթոս գետերուն միջեւ։

## Տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Ծումերքա կամ Աթամանիքա լեռներ
մինի|Ծումերքա․ ձիւնածածկ
Լեռնաշղթային վրայ գտնուող գիւղերը թիւով 65 կը կոչուին Ծումերքոհորիա (Ծումերքայի գիւղերը)։ Անոնք վարչականօրէն տարածուած են երեք նահանգներու՝ Իոանինոն, Արթաս եւ Թրիքալոն։
Լեռնաշղթային հիւսիսային մասը կը կոչուի Քաքարտիցա (2429մ․) եւ կը գտնուի Մացուքի, Մելիսուրղի եւ Աթամանիա գիւղերուն միջեւ։ Լեռնաշղթան հարուստ է առուակներով, որոնք կը ջրամատակարարեն 2 ջրվէժներ։
## Գլխաւոր գագաթներ
Բարձրագոյն գագաթն է Քաքարտիցա 2429մ․։ Ուրիշ բարձր գագաթներ են՝ Քաթարահիաս (2299), Հիլիա Էքսինտա (2253), Ցումա Փլասթարի (2188), Քրիաքուրաս (2100), Քաթաֆիղի (2098) եւ Վարիքօ (2007)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Αθαμανικά Όρη υπό το φως του Φεγγαριού - Στάθης Κουτσιαύτης.jpg|alt=
Պատկեր:402 Αθαμανικά Όρη.jpg|alt=
Պատկեր:K.Dominou-Tzoumerka 2.jpg|alt=
Պատկեր:K.Dominou-Tzoumerka 1.jpg|alt=
   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Սուրբ Լոյս Լեռնաշղթայ

**Սուրբ Լոյս լեռնաշղթայ**, կը գտնուի Բիւրակն-Մնձուրեան լեռնաշղթայի արեւմտեան հատուածին մէջ։ 

Սրբլուս, Սրբլիս, Սիլբիս, Սիպլուս, Սուլփուս, Տիզկին պապա եւ այլ անուններով յայտնի Սուրբ Լոյս լեռնաշղթան 2 աղեղով սկիզբ կ'առնէ Բագուտ լեռնագագաթէն եւ 80 քմ. երկարելով դէպի հարաւ՝ կը հասնի մինչեւ Մնձուր եւ Քղի գետերու խառնուրդը՝ դառնալով վերջիններուս ջրբաժանը:

Լեռնաշղթան հարուստ է մութ անտառներով, որոնց մէջէն կը հոսին սառնորակ աղբիւրներ եւ կը ծաղկեցնեն փարթամ կանաչով լանջերը: Ունի իւրայատուկ քարայրներ, որոնք միշտ գրաւուած են հայ եւ քիւրտ ուխտաւորներու ուշադրութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Լեռնաշղթաներ
Ղրամոս

**Ղրամոս** (յուն․՝ Γράμος)․ Փինտոս լեռնաշղթային հսկայ լեռներէն մին։Յունաստանի չորրորդ բարձր լեռն է  2520մ․ բարձրութեամբ։ Կը գտնուի յունա-ալպանական սահմանին վրայ, Իոանինա նահանգին հիւսիսային մասին, Ղրեվենոն նահանգին հարաւ-արեւմտեան մասին եւ Ալպանիոյ հարաւ-արեւելքը։ Ղրամոսէն կը բխին բազմաթիւ ջուրի հոսանքներ, ինչպէս օրինակ՝ Ալիաքմոնաս գետը՝ յունական հողին վրայ բխող Յունաստանի ամենէն երկար գետը։

## Տեղեկութիւններ
Ղրամոս լերան վրայ Յունական Ազգամիջեան Պատերամին ընթացքին (1948-1949) կատարուեցան կարծրագոյն կռիւները Ազգային Բանակին եւ Ժողովրդական Բանակին միջեւ։ Վերջացան Ժողովրդական Բանակին պարտութեամբ։ 
Ղրամոսին վրայ կը գտնուի Համերաշխութեան Պուրակը, ցուցադրութեան վայրերով, որ կը պատկերէ անցեալը, սակայն միաժամանակ կը ցուցնէ ներկայ վիճակին ընձեռած կարելիութիւններն ու ապագայի աշխուժութիւնը՝ զարգացում եւ բնապահպանում։ 
մինի|քարատորդիկ

## Բնապահպանում
ձախից|մինի|ոսկեայ արծիւ
Ըստ Յունական թռչնաբանական ընկերութեան, Ղրամոսին շրջանը կը պատսպարէ բազմաթիւ թեւաւորներ, մասնաւորաբար ոսկեայ արծիւը, քարատորդիկը,  

## Գլխաւոր գագաթներ
Ունի շատ գագաթներ որոնք 2000 մեթրէն բարձր են։ Անոնք են՝ Փերիֆանօ (2444), Տիադելօ (2393), Էփանօ Արենա (2192), Քաթօ Արենա (2075), Մավրի Փեթրա (2169) եւ Պատարոս (2036)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Grammos Panorama.jpg|Ղրամոս
Պատկեր:Γραμμος1 27 4 2008.JPG|Ձիւնազածկ Ղրամոս
Պատկեր:Δρακόλιμνη Γράμμου.jpg|Արենոն լիճ, Ղրամոս
Պատկեր:Δρακόλιμνη Γράμμου 3549g.jpg|alt=
Պատկեր:More melting in the fog.jpg|Ղրամոս կորսուած մշուշներուն մէջ
Պատկեր:GR1320002.jpg|Սեւ շոճիի անտառ
Պատկեր:Rainbow over the Pindus mountains.jpg|Ղրամոսին վրայ ծիածան
Պատկեր:Δρακολίμνη Γκιστόβα.jpg|Կիսթովա լիճ, Ղրամոս
    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Մնձուր (գետ)

**Մնձուր**, Հայկական լեռնաշխարհի գետերէն մին, Քղի գետի հետ կը սնուցեն Արածանիի վտակները։

Մնձուրը Փերի գետի աջակողմեան վտակն է։

Սկիզբ կ'առնէ Մնձուրի լեռներու հարաւային լանջերէ՝ շուրջ 2780 մ․ բարձրութենէ։ Երկարութիւնը մօտ 163 քմ․ է։ Կը հոսի անդնդախոր, անտառապատ նեղ կիրճով եւ Խարբերդի դաշտին մէջ կը միախառնուի Արածանիին։

Սնիլը խառն է, վարարումը՝ Ապրիլ-Մայիսին։ Ջուրերը կ'օգտագործուին ոռոգման նպատակով։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Թիմֆի

**Թիմֆի** (յուն․՝ Τύμφη)․ Փինտոս լեռնաշղթային լեռներէն մին,Յունաստան։ Կը բարձրանայ Աո՛ոս եւ Վոյտոմաթիս գետերուն միջեւ։ Ստրապոն, զայն կը նշէ որպէս լեռը, ուրկէ կը բխիԱրախթոս գետը, որ Յոնիական ծով կը թափի՝ Նիքոփոլիսին մօտ (Նիքոփոլիսին աւերակները կը գտնուին Փրեվեզային մօտերը)։

## Տեղեկութիւններ
մինի|Թիմֆի լերան Տրաքոլիմնի լիճը|330x330փքս
Թիմֆի լեռը անծառ է եւ ընդհանրապէս դարվար, մանաւանդ հիւսիսային եւ հարաւ-արեւմտեան մասերուն։ Եղած է ու է վաչկատու անասնապահերուն կարեւոր վայրերէն։  
մինի|Վիքոս կիրճ
Թիմֆիի լեռնադաշտերուն վրայ կը գտնուին տեսարժան ալպեան լիճեր, ինչպէս օրինակ՝ Տրաքոլիմնի։ 
Լերան հարաւ-արեւմտեան լանջերը կը յանգին Վիքոս կիրճին։ 
## Բնապահպանում
Թիմֆի լեռան 277,64քլ² տարածքը բնապահպանման շրջան յայտարարուած է․ ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 (Natura 2000, GR2130009) եւ կը գտնուի Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակին սահմաններուն մէջ։  

## Գլխաւոր գագաթներ
Թիմֆի լեռան բարձրագոյն գագաթն է Կամիլա 2497մ․ բարձրութեամբ։ Ունի նաեւ շատ գագաթներ որոնք 2000 մեթրէն բարձր են, ինչպէս օրինակ՝ Կուրա (2467), Ասդրաքա  (2432), Ավալոս․ Ռադովոլի, Փլոսքոս, Լողարիս, Այլաս, եւայլն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Τύμφη.jpg|Թիմֆի
Պատկեր:Papigko, Tymfi, Astraka.jpg|Ասդրաքա գագաթին աշտարակաձեւ կէտերը
Պատկեր:Τύμφη 1.jpg|Թիմֆիի լեռնադաշտերէն
Պատկեր:Τύμφη 2.jpg|alt=
Պատկեր:Stone bridge at Mt Gamila - Tymfi.jpg|Քարաշէն կամուրջ
Պատկեր:Τύμφη 19.jpg|alt=
Պատկեր:ΤΥΜΦΗ4.jpg|alt=
Պատկեր:Τύμφη mount 8.jpg|alt=
    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Զարեհ Գալֆայեան

Զարեհ Համբարձումի Գալֆայեան (1887,Պոլիս,Օսմանեան Կայսրութիւն-1939, Փարիզ, Ֆրանսա), հայ նկարիչ։
## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Ստացած է իր կրթութիւնը իր ծննդավայրի արուեստի դպրոցին մէջ։ Սկսած է դաս տալ Կեդրոնական Հայկական Վարժարանին մէջ։ Իր նկարները առաջին անգամ ցուցադրուած են Պոլիս։

Իր ամենակարեւոր աշխատանքներէն են.- 

* Երեկոյ մը Տոլմապահչէ (Evening at Dolmabahce),
* Թոֆանի մշուշոտ առաւօտ (Misty Morning at Tophane),
* Ռումելիհիսարի արեւածագը (Sunrise and Rumelihisari)։

1922-ին Գալֆայեանը գացած է Փարիզ, ուր կ՛արձանագրուի Փարիզի գեղարուեստի դպրոցը։ Աւելի յետոյ նոր նկարներ ստեղծած է, որոնք ցուցադրուած են զանազան առիթներով։

Կեանքի վերջին տարիներուն ընդհանրապէս զբաղեցաւ մանրանկարչութեամբ։ Մեռաւ Փարիզ։

 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1939 մահեր
Ստորոգութիւն:1887 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:6 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:17 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Քափոէյրա Երաժշտութիւն

մինի|318x318px|Վարպետ Կոմբրա Մանսա քափոէյրայի բատերիան կ՛առաջնորդէ երաժշտական գործիքներ։ Berimbau, Pandeiro**Քափոէյրա երաժշտութիւն**․ Երաժշտութիւնը Քափոէյրայի աւանդութեան անբաժանելի մաս մըն է։ Երաժշտութիւնը եւ արտայայտիչ երգերը ուժ եւ ներդաշնակութիւն կը հաղորդէ մարտախաղին։ Քափոէյրային երգերը կը պատմեն պրազիլիայի եւ քափոէյրայի պատմութիւնը ժամանակաշրջաններուն ընթացքին։

## Երաժշտական գործիքներ
մինի|Berimbau-ին մասնիկները|ձախից«Berimbau»

Berimbau-ն քափոէյրային մէկ մասն է։ Ան «ռոտա»ն (roda) կ՛առաջնորդէ եւ կեանք կու տայ քափոէյրիստներուն՝ քափոէյրա խաղացողները իրենց զիրենք այդպէս կ՛անուանեն։մինի|Berimbau«Pandeiro»

«Pandeiro»ն վաւերական ափրիկեան երաժշտական գործիք մըն է։ Ան կը համարուի տօնային, քանի ան կ՛արտադրէ ցած, միջին եւ բարձր հնչերանգներ։

«Atabaque»

«Atabaque»ը յայտնի ափրիկեան գործիք մըն է։ Փորթուկալացիները այս երաժշտական գործիքը գաղթօճախութեան շրջանին ափրիկէէն Պրազիլիա բերած են։ Ան օգտագործուած է տարբեր կրօնական արարողութիւններու եւ տօնակատարութիւններու ժամանակ։

«Agogo»

«Agogo»ն կ՛օգտագործուի պրազիլիայի կրօնական արարողութիւններուն ընթացքին։ Ծագումը Ափրիկէէն է եւ իր անունը կը նշանակէ «զանգ»։

«Reco-reco»

«Reco-reco»ն մետաղէ, կամ շամբէ, կամ ալ  փայտէ շինուած է։ Շատ կարեւոր ափրիկեան եւ պրազիլիական գործիք մըն է։

### Պատկերասրահ

Պատկեր:Atabaque.svg|Atabaque
Պատկեր:Berimbau Samba de Roda.JPG|Berimbau Samba de Roda
Պատկեր:Pandeiro 30-09-07.jpg|Pandeiro
Պատկեր:Wood-agogo.jpg|Agogo


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտարուեստ
Ստորոգութիւն:Պարարուեստ
Ստորոգութիւն:Պրազիլիա ծնած մարտարուեստ
Աղրաֆա

**Աղրաֆա** (յուն․՝ Άγραφα)․ Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային լեռնամասը,Յունաստան։ Կ՛ընդգրկէ Էվրիթանիա նահանգին հիւսիսային մասը եւ Քարտիցա նահանգին արեւմտեան մասը։

Անտառախիտ լեռներ են։ Անոնց բարձրադիր մասերուն կը գերիշխէ եղեւնին։ 
ձախից|մինի|հիւսիսային Աղրաֆա
Աղրաֆա լեռներէն կը բխին Թաւրոփոս եւ Աղրաֆիոթիս գետերը։

Աղրաֆա կեռներուն հիւսիսային կողմը կը գտնուի Փլասթիրա արուեստական լիճը։

## Տեղեկութիւններ
մինի|Աղրաֆա․ Ֆթերի կիրճ
Աղրաֆա բառը կը նշանակէ «որ չէ գրուած»․ կը ցուցնէ լեռներուն անմատչելի, դժուարանցելի ըլլալը։ Այդ պատճառով օսմանեան կայսրութեան գերիշխանութեան ժամանակ, օսմանցիները չկարողացան երբեք լերան տիրել։ Աղրաֆա լեռներուն բնակիչները միշտ պահեցին իրենց ինքնիշխանութիւնը եւ կիսանկախութիւնը։  
Բնակչութեան անկախ ոգին, ծանօթ որպէս Աղրաֆիոթես, կը համընկնի անհիւրընկալ շրջապատին հետ։ Աղրաֆիոթիս գետին կեդրոնական հովիտը 3 կողմերէն շրջապատուած է 2000մ․ բարձրութեամբ լեռնակարկառ ժայռէ, իսկ հարաւային կողմէն գետը Քրեմասթոն արուեստական լիճին կը յանգի նեղ ու անանցնելի կիրճերէ։  

ԺԹ․ դարասկիզբին Յունաստանի ազատագրութեան համար յունական ապստամբութեան ժամանակ, Աղրաֆա կարեւոր եւ երեւելի դեր ունեցաւ։  

## Գլխաւոր գագաթներ
Աղրաֆա լեռը ունի 7 գագաթներ որոնք 2000 մեթրէն բարձր են։ Բարձրագոյն գագաթն է Քարաւա (2184)։ Կը յաջորդեն՝ Տելիմիտի  (2163), Վուցիքաքի (2154)․ Ֆթերի (2128), Լիաքորա (2043), Մարաթիա (2042) եւ Քալիվիա (2018)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Agrafa02.jpg|alt=
Պատկեր:Agrafa mountains viewed from Asproremma Evritanias 2.jpg|alt=
Պատկեր:Agrafa01.jpg|alt=
Պատկեր:Karava drone c.jpg|alt=
Պատկեր:Wiki web agrafa koutsonikolas.jpg|alt=
Պատկեր:Γεφυρα Δημου Οξυας (συνδεση προς μοναστηρι Σπηλιωτισσα).jpg|alt=
Պատկեր:Timpanos drone.jpg|alt=
Պատկեր:IMG 20180512 144617 532 Ai akakios.jpg|alt=
    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Լամքոս

**Լամքոս** կամ Փերիսթերի լեռ (յուն․՝ Λάκμος կամ Περιστέρι)․ Փինտոս լեռնաշղթային հարաւային մասին լեռներէն։ Բարձրագոյն գագաթն է Ցուքարելա 2295մ․։  

## Տեղեկութիւններ
Կ՛երկարի Փամվոթիտա գիւղէն (արեւմտուտք) մինչեւ Մեցովօ (արեւելք)․ ընդամենը 20քլ․։

Մերձակայ լեռներն են․ հարաւէն՝ Ծումերքա, հիւսիսէն՝ Լիկոս եւ արեւմուտքէն՝ Միցիքելի։

Լամքոսին արեւմտեան մասը կը պատկանի Արախթոս գետին ջրակալ շրջանին, իսկ արեւելեան մասը՝ Ախելո՛ոս գետին, որուն գլխաւոր ակը կը գտնուի Լամքոս լերան 2000մ․ բարձրութեան գտնուող Վերլիկա վայրը։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Lakmos 2.jpg|alt=
Պատկեր:Lakmos 3.jpg|alt=
Պատկեր:Lakmos (Peristeri) mountain, Epirus, Greece 03.jpg|alt=
Պատկեր:Λακμος 2.jpg|alt=
  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փինտոսի լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Քափոէյրա

մինի|267x267px|մենամարտ, մարտարուեստ
**Քափոէյրա**ն պրազիլիական մարտարուեստ է։ Ան ծագած է գաղթօճախութեան շրջանին, ափրիկէէն բռնի բերուած ստրուկներէն, որոնք կ'ապրէին Պրազիլ։ Քափոէյրան երկու տեսակ է, «Տեղական» եւ «Անկոլա»։ Խաղը կ'ըլլայ ռոտայի մէջ (*roda* շրջան)։ Մասնակցողները կ'երգեն, իւրայատուկ երաժշտական գործիքներ կը նուագեն եւ շրջանակ կազմած անոր կեդրոնը Քափոէյրա կը խաղան։

26 Նոյեմբեր 2014-ին քափոէյրա կ'արձանագրուի որպէս Եունեսքոյի մշակութային անշօշափելի ժառանգութեան բացառիկ վիճակ։

## Երաժշտութիւն
մինի|270x270px|Քափոէյրա, Սաո Փաոլօ, Պրազիլիա 2009Երաժշտութիւնը Քափոէյրայի աւանդութենէն անբաժանելի մաս մըն է։  

(Տե՛ս Քափոէյրա Երաժշտութիւն ) 
### Երաժշտական գործիքներ
Երաժշտկան գործիքներն են՝ «Berimbau», «Pandeiro», «Atabaque», «Agogo», «Reco-reco»։ 

Մանրամասութիւններու համար, տե՛ս Քափոէյրա Երաժշտութիւն։
## Պատմութիւն
մինի|274x274փքս|Mestre Bimba group, 2022
Պրազիլը Լատին Ամերիկայի առաջին երկիրն էր, որ նուաճեցին փորթուկալացիները 1530-ին։ Անոնք նաեւ ստրուկներ բերած էին Ափրիկէէն Պրազիլ։

Ստրուկները Պրազիլ բերելու համար օգտագործուած  են երեք նաւահանգիստներ՝ Բայա, Ռեսիֆէ եւ Ռիօ տէ Ժանեյրօ։ Այս վայրերուն մէջ հետազօտողները որոնած են քափոէյրայի ափրիկեան-պրազիլական մարտարուեստի ծագումը։ Քափոէյրան ստեղծուած է, որպէսզի մարդիկ անզէն ինքնապաշտպանուին։ Ասիկա որպէս գաղտնիք եղած է, քանի որ ան պարի կը նմանի։ մինի|271x271px|Վարպետ Կոմբրա Մանսա քափոէյրայի բատերիան կ'առաջնորդէերաժշտական գործիքներ։ Berimbau, PandeiroՓորթուկալցիները սկսան որպէս ստրուկ օգտագործել տեղացի բնակիչները, այսինքն հնդիկները։ Հնդիկներուն մեծ մասը չուզեց փորթուկալացիներուն կանոններուն հետեւիլ, եւ հետեւաբար, փախաւ դէպի պրազիլի անմատչելի տեղերը։ Երբ ստրուկները հաւաքուեցան աւելի գաղտնի եւ թաքնուած վայրեր, անոնք ստեղծեցին խումբ մը, «գայլոմբուշ» անունով։ Գայլոմբուշը անկախ ապրող մարդոց հաւաքականութիւն մըն էր, որ մեծ դեր կատարած է քափոէյրայի ստեղծումին համար։ Անոնք անդադար դուրսէն յարձակումներու ենթակայ ըլլալով, քափոէյրան կը զօրանար։ Այս պատճառաւ քափոէյրան աստիճանաբար վերածուեցաւ վտանգաւոր կռիւի, այլեւս պարի չէր նմաներ։

Տեղական օրէնսդիր մարմիններն աշխատեցան մօտաւորապէս 400 տարի ջնջելու քափոէյրան, որ կը համարուէր փողոցային պայքար։ Քափոէյրիստները ստիպուեցան աւելի շատ լարախաղային շարժումներ դնել քափոէյրային մէջ։ Կամաց-կամաց պարզ կ'ըլլայ, որ քափոեյրան, գայլոմբուշէն ետք տարածուեցաւ բնակչութեան շրջանակներուն մէջ։ 

Քափոէյրայի նշանաւոր անձնաւորութիւններն են վարպետ Բիմբան (Մանուել Դուշ Ռեյշ Մաշադու) եւ վարպետ Պաշտինա (Վիսենտէ Ֆերեյրա)։ 
մինի|265x265px|Քափոէյրա վարժութիւնը
Վարպետ Բիմբա ժամանակակից քափոէյրայի հիմնադիրն է։ Ծնած  է 1900-ին Սալվատորի Բայա քաղաքը։ Բիմբան ստեղծած է «Լուդա Ռեճիոնալ Բայանա», որ յայտնի է իբրեւ «Քաբոէյրա Ռեճիոնալ» (Տեղական Քափոէյրա)։ 1932-ին Բիմբան հիմնեց պատմութեան մէջ առաջին պաշտօնական քափոէյրա դպրոցը։ Ի վերջոյ, բոլոր տառապանքներէ անցնելէ ետք քափոէյրան պաշտօնապէս ճանչցուեցաւ Պրազիլի մէջ 1937-ին։ 

Վարպետ Պաշտինա ծնած է 1889-ին եւ մահացած 1982-ին։ Պաշտինա ստեղծեց «Անկոլա» քափոէյրան։ «Քափոէյրա Անկոլա»ին մէջ շարժումները  աւելի դանդաղ են։ Երբ  վարպետը 21 տարեկան դարձաւ, ան որոշեց որ արուեստի կերպով մօտենայ քափոէյրային։ Ան յայտնի է նաեւ իբրեւ փիլիսոփայ եւ նկարիչ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտարուեստ
Ստորոգութիւն:Պարարուեստ
Ստորոգութիւն:Պրազիլիա ծնած մարտարուեստ
Վարդան Դեւրիկեան

**Վարդան Դեւրիկեան** (), հայ լրագրող, գրականագէտ, Հայաստանի Հանրապետութեան բանակի հրամանատար (1994), բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (2014), Հայաստանի Հանրապետութեան ԳԱԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի տնօրէն (2015-2023), ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ (1991-1998)։

Հայ արձակագիր, հրապարակախօս Գէորգ Դեւրիկեանի որդին է։

## Կենսագրական գիծեր
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը (1986)։ 1989-1993 թուականներուն «Գթութիւն» բարեգործական կազմակերպութեան «Լուսաւորիչ» թերթի խմբագիրի տեղակալ, ապա՝ խմբագիր 1990 թուականէն՝ միաժամանակ Մատենադարանի գիտաշխատող, 1993 թուականէն՝ նաեւ «էջմիածին» ամսագիրի խմբագիրի տեղակալ, 2000 թուականէն՝ գլխաւոր խմբագիր։

1988-1994 թուականներուն պարբերաբար եղած է «Հայ զինուոր» եւ «Երկիր» թերթերու յատուկ թղթակից Արցախի մէջ։

Հայաստանի Հանրապետութեան մամուլի մէջ հրատարակած է Ղարաբաղեան շարժումին եւ պատերազմին նուիրուած հարիւրաւոր յօդուածներ։

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հայոց երեւելի անուն՝ Վարդան Դեւրիկեան

Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Սուրբ եղիցի յանուն քո

**Սուրբ եղիցի յանուն քո**, յուշարձան (1985-ի գործ)․ Կը գտնուի Երեւանի «Մանկական Զբօսայգի»ին մէջ (Զաքեան փողոց)։ Հեղինակն է քանդակագործ Ղուկաս Չուբարեան։

## Տեղեկութիւններ
«Սուրբ եղիցի յանուն քո» յուշարձանին հեղինակը, իր գործը նուիրած է Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ժամանակ Սեն Փեթերսպուրկի ճակատագրական կռիւներուն ընթացքին անհետ կորսուած (1942) եղբօրը յիշատակին, որուն աճիւնը գտնուած է տասնամեակներ ետք՝ 2007-ին, ինչպէս նաեւ անհետ կորսուած եւ կամ վիրաւորուած բազմահազար հայորդիներուն։ 

Հեղինակին ցանկութիւնը եղած է արձանը զետեղուի Սեն Փեթերսպուրկ քաղաքին եղբայրական գերեզմանոցին մէջ, սակայն այդ զետեղուած է Երեւանի Զաքեան փողոցին վրայ գտնուող «Մանկական Զբօսայգի»ին մէջ։ 

«Սուրբ եղիցի յանուն քո» արձանը պրոնզեայ է։ Ըստ հեղինակին դուստրին՝ Անուշ Չուբարեանին, յուշարձանը սիրոյ, մարդասիրութեան գաղափարներ ունի իր մէջ։

 

## Տե՛ս նաեւ
Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկի

## Ծանօթագրութիւններ
Միթիքաս (լեռնագագաթ)

**Միթիքաս** (յուն․՝ Μύτικας)․ Յունաստանի Ողիմպոս լերան բարձրագոյն գագաթն է, իսկՊալքանիոյ թերակղզիին՝ երկրորդը։ Բարձրութիւնը յետ բծախնդիր ուսումնասիրութիւններու 2917,27մ․ է։  

## Տեղեկութիւններ
Միթիքաս կոր գագաթ է եւ Սթեֆանի գագաթին հետ՝ Ողիմպոսին 3-րդ գագաթը, կարծես կը կազմեն եռանկիւնի մը երկու կողմերը։

Միթիքան ըլլալով Ողիմպոսին բարձրագոյն գագաթը, ծանօթ է որպէս երկոտասան աստուածներուն բնակարանը, իսկ Սթեֆանի գագաթը որպէս Զեւսին գահը։

## Լեռնագնացութիւն
Հակառակ անոր թէ Միթիքաս բարձրագոյն գագաթն է, անոր մագլցումը աւելի դիւրին է բաղդատմամբ երկրորդ գագաթին՝ Սթեֆանիին։

Միքիթաս մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէ։ Շնորհիւ լերան  առասպելական հմայքին, աշխարհի չորս ծագերէն մագլցողներ, լեռնագնացներ կը ներգրաւէ։ Երկու արահետները՝ Սքալա-Քաքոսքալա եւ Զոնարիոն-Լուքիու, կը պատկանին E4 Եւրոպական Արահետին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gipfel des Olymp.jpg|Ողիմպոս լերան երկու գագաթները
Պատկեր:J26 655 Mýtikas.jpg|Միթիքաս
Պատկեր:J26 665 Skala, Mýtikas.jpg|alt=
Պատկեր:Olympus-fromOlympicbeach.jpg|Ողիմպոս նկարուած Ողիմպոս ծովափէն
  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Իդա (լեռ)

**Իդա** (Ψηλορείτης), ծանօթ է նաեւ որպէս Իդա (Ίδα), Իդի (Ίδη) անուններով․ Փսիլորիթիս լեռնաշղթային բարձրագոյն լեռնագագաթն է։ Կը գտնուի Ռեթիմնօ Շրջանային Միաւորին վարչատարածքին մէջ։ 

## Առասպել
Փսիլորիթիս լեռնաշղթան եւ հետեւաբար Իդա լեռը սերտօրէն կապուած են Կրետէի պատմութեան եւ կրետացիին կեանքին հետ։

Իդա լեռան Իդէօ Անտրօ քարայրին մէջ Ռէա Քրոնոսէն գաղտնի մեծցուց Զեւս։ 

Բազմաթիւ պատմաբաններ կը նշեն Իդային Տաքթիլոսները *Ιδαίοι Δάκτυλοι* եւ Զեւսին (Տիաս) ծննդեան պատմութիւնը։  Տիոտորոս Սիքելիոթիս (կամ՝ Սիքելիացին, Ք․Ա․ 80 - Ք․Ա․ 20) իր 5-րդ գիրքին մէջ առասպելը հետեւեալ կերպող կը նկարագրէ․- «Այս աստուածներէն առաջինները, որոնց աւանդութիւնը արձանագրած է, Կրետէն իրենց հայրենիքը դարձուցին եւ կը բնակէին Իդա լեռան շուրջը։  Անոնք կոչուեցան Իդէի Տաքթիլի։ ․․․։»  (*Οι πρώτοι από αυτούς τους θεούς, τους οποίους έχει καταγράψει η παράδοση, έκαναν την Κρήτη πατρίδα τους και κατοικούσαν γύρο από το Όρος Ίδα, και ονομάστηκαν Ιδαίοι Δάκτυλοι. Εκατό τον αριθμό, κατ' άλλους ήταν μόνο δέκα, από τον αριθμό των δακτύλων των δυο χεριών. Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι της Κρήτης, όπως μας λέει η παράδοση, .․․․)*։  
[մինի|[Զեւս|Զեւսին քարայրը]]Իսկ Զեւսին ծննդեան մասին Տիոտորոս Սիքելիոթիս կը գրէ թէ Իդէօ Անտրօ քարայրին մէջ Ռէա Զեւս պահեց, եւ Քուրիթես պահակ բնակիչները անոր խնամքը Նիմֆեսներուն յանձնեցին «․․․*Երբ [[Ռէա|Ռէան]] Տիաս ծննդաբերեց, մանուկը [[Քրոնոս|Քրոնոսէն]] գաղտնի, պահեց Իդա լեռան [[Քուրիթես]] կոչուած բնակիչներուն մօտ։  Անոնք Տիաս տարին յատուկ քարայր մը եւ խնամքը [[Նիմֆես|Նիմֆեսներուն]] յանձնեցին․*․» (*Όταν η Ρέα γέννησε τον Δία, τον έκρυψε στην Ίδα, και χωρίς να ξέρει ο Κρόνος, ανέθεσε την ανατροφή του στους Κουρήτες που κατοικούσαν γύρο από το βουνό. Οι Κουρήτες τον πήγαν σε μια συγκεκριμένη σπηλιά και τον έδωσαν στις Νύμφες,․․․)*։մինի|Անոյիա

## Զոմինթոս

### Զոմինթոս
Իդա լեռան լանջերուն յայտնաբերուած է մինոասեան քաղաքակրթութեան շրջանի պատկանող Զոմինթոս *Ζώμινθος* գիւղին աւերակները։

### Զոմինթոսի աղբիւր
Զոմինթոսի աղբիւրը կը գտնուի Իդա լեռան 1300 մ․ բարձրութեան վրայ, Անոյեա գիւղէն 10 քմ․ հեռու։  Առատ ջուրով կը հայթայթէ Անոյիա գիւղը։  Իսկ գիւղին արեւմուտքը կը գտնուի Զոմինթոսին հնագիտական վայրը։

## Բնապահպանում
Իդա լեռը, ինչպէս նաեւ Փսիլորիթիս NATURA 2000 / ID GR4310009 արձանագրութեամբ Յունաստանի Բնապահպանման Ծրագրին մէջ ընդրկուած են, որովհետեւ անոնց անտառներուն, կիրճերուն կ՛ ապաստանին բազմաթիւ տեղայատուկ բոյսեր եւ կենդանիներ։  

Իդային լանջերուն վրայ գտնուող Մանա ջուրի հոսանքը (Քամարես գիւղին հիւսիսը), 1985-էն կը պահպանուի որպէս Բնութեան  Յուշարձան․ հոն կ՛ աճին Կրետական խոլորձը  (Κρητικός κεφαλάνθηρος *Cephalanthera cucullata*) եւ հազուագիւտ *Horstrissea dolinicola՝* գտնուած ու արձանագրուած 1990-ին։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան մէջ լեռներ
Իդէօ Անտրօ

**Իդէօ Անտրօ** (հին յուն․՝ Ἰδαῖον Ἄντρον կամ *Αρσένιο*), Կրետէ, Յունաստան։ Փսիլորիթիսի Իդա լեռան լանջերուն վրայ քարայր, ուր ըստ յունական դիցաբանութեան Զեւս մօրը խնամքին տակ, հօրմէն՝ Քրոնոսէն գաղտնի, մեծցաւ։ Ծանօթ է նաեւ որպէս «Սբիլիարա թիս վոսքոբուլաս», «Վիթլէեմ թիս արպէոթիթաս», «սբիլիօ» (*σπηλιάρα της βοσκοπούλας*, *Βηθλεέμ της αρχαιότητας, σπήλιο)*։

## Տեղեկութիւն
Կրետէի հռչակաւոր քարայրներէն է, ծանօթ է Ք․Ա․4000 թուականէն։

Առասպելը կը պատմէ թէ Իդէօ Անտրոյին մուտքը Քուրիթեսները կը հսկէին։ Անոնք ամէն անգամ որ փոքրիկ Զեւսը լար, անոնք իրենց թուրերը կը զարնէին իրենց բռնած վահաններուն վրայ, որպէսզի լացը Քրոնոս չլսէ։ Ըստ ուրիշ մեկնաբանութեան, անոնք զրահապատ՝ աշխոյժ պար մը կը պարէին, որպէսզի զրահներուն ձայնը ծածկէ փոքրիկ Զեւսին լացը։

1884-ին քարայրին մէջ առաջին անգամ կը կատարուին հնաբանական պեղումներ։  Այնուհետեւ պարբերաբար կը շարունակուին։ Յայտնաբերուած են մինոասեան ժամանակաշրջանին պատկանող բազմաթիւ իրեր, ինչպէս օրինակ՝ հնադարեան արձաններ, շիշեր, պղինձէ վահաններ, եւայլն։ Անոնք կը պահուին Իրաքլիոնի Հնաբանական Թանգարանին մէջ։

Քնոսոսէն դէպի Իդէօ Անտրօ ճամբուն վրայ, կը գտնուի Զոմինթոսի հնաբանական վայրը, ուր ըստ ուսումնասիրութիւններուն յայտնաբերուած է մինոասեան կառոյց մը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Heraklion Archaeological Museum (30605331186).jpg|Պղինձէ վահան․ կը պատկերացնէ Զեւսը Իդէօ Անտրոյին մէջ․ Իրաքլիոնի Հնաբանական Թանգարան
Պատկեր:Idian-Cave-20070814-059834.jpg|Իդէօ Անտրօ․ մուտքը
Պատկեր:Dikteonandronkreta - 4.jpeg
Պատկեր:Λίμνη στο Δικταίο Άντρο 9706.jpg
Պատկեր:Idäische Grotte 09.JPG
Պատկեր:Idäische Grotte 13.JPG
Պատկեր:Idäische Grotte 08.JPG
Պատկեր:Idäische Grotte 15.JPG
Պատկեր:Idäische Grotte 03.JPG
Պատկեր:Idäische Grotte 17.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի քարայրներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի քարայրներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Էլմա Պարսամեան

**Էլմա Պարսամեան** (), Բիւրականի աստղադիտարանին մէջ աշխատող հայ աստղա-բնագէտ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան։ 1954 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը։

1954 թուականէն աշխատած է Բիւրականի աստղադիտարանը, 1986 թուականէն՝ յառաջատար գիտաշխատող, 2000 թուականէն՝ գլխաւոր մասնագէտ, 1983-1987 թուականներուն, միաժամանակ՝ ՀՊՄԻ աստղագիտութեան եւ տեսական բնագիտութեան ամպիոնի վարիչ։ Միջազգային աստղագիտական միութեան (1976), Եւրոպական աստղագիտական ընկերութեան (1990), Նիւ Եորքի ԳԱ (1995) անդամ։

2000 թուականէն ՀՀ ԳԱԱ Վիկտոր Համբարձումեանի անուան ԲԱ-ի գլխաւոր գիտաշխատող, Բիւրականի աստղադիտարանի գիտական աստիճանաւորման խորհրդի նախագահ, «Աստղաֆիզիկա» հանդէսի խմբագրական կազմի անդամ։

## Գործունէութիւն
Հրատարակած է շուրջ 130 մասնագիտական յօդուածներ: 80-ական թուականներուն, իր մասնագիտութենէն հեռու, ուսումնասիրած է Մեծամօրը եւ հաշուարկած` «զիկկուրատ»-ի տարիքը` հիմնուած այն ենթադրութեան վրայ, որ անիկա ուղղուած է Շնիկի ծագումին:

Պարսամեան խորամանկօրէն նշած է, որ հաշուարկներուն մէջ գոյ է անորոշութիւն (uncertainty), որովհետեւ հարկ էր, որ հնադարեան աստղագէտը «ճիշդ» դիրքաւորուէր զիկկուրատի հարթակին վրայ, բայց ինչպէ՞ս: Բացի այդ, իր հաշուարկը կը համընկնէր դասական միջոցներով կատարուած հնագիտական ենթադրութիւններուն հետ: Այս առաջին աստղա-հնագիտական տեսութիւնն էր Հայաստանի մէջ:

Պարսամեան առաջարկած է նոյն մեթոտը գործածել Զօրաց քարերու պարագային, զորս կոչած է Քարահունջ կամ հայկական «Stonehenge»: Պարսամեան, սակայն, չէ շարունակած այդ ծրագիրը` թերեւս խուսափելով մասնագէտներու անբարենպաստ ակնարկներէն:

## Պարգեւներ

* Անանիա Շիրակացի մետալ (2003),
* Աշխատանքի հերոսի մետալ (1971),
* ՀՀ ԳԱԱ պատուոգիր,
* ArAS/Բիւրականի աստղադիտարանի մրցանակ՝ աստղագիտութեան մէջ կատարած ներդրումներուն համար։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աստղագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ
Ղեւոնդ Փիրղալէմեան

**Ղեւոնդ վրդ. Փիրղալէմեան** (), հայ բանասէր, ձեռագրագէտ, բանաստեղծ, բանահաւաք, հրապարակախօս, եւ եկեղեցական գործիչ։ Վարագայ վանքի միաբան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Վան։ Խրիմեան Հայրիկի սիրելի, մտերիմ, սրտակից ու աջակից  աշակերտներէն եղած է, որ հետը Պոլիսէն Երուսաղէմ փոխադրուած է։ Ան եղած է Վարագայ վանքի միաբան եւ ժառանգաւորաց վարժարանի առաջին ուսուցիչներէն:

Բանասէր եւ բանահաւաք, Ղեւոնդ վարդապետ, Երեմիա եպիսկոպոս Տէր Սարգիսեանի եւ Գրիգորիս վարդապետ Աղուանեանի հետ գործակցաբար վանքերու, եկղեցիներու եւ տուներու աւերակներու մէջ գտնուած խաչքարերու, հին ձեռագիր մատեաններու յիշատակագրութիւնները ընդօրինակած եւ ժողովուրդին մէջ խօսուած հեքիաթներ, անէծքներ, առասպելներ եւ գաւառական շատ մը բառեր հաւաքած էր: Ան հեղինակն է «Նօտարք հայոց» աշխատութեան:

Քարոզչական պաշտօն վարած է Ղալաթիոյ, Սամաթիոյ Ս. Յակոբ Գլխադիր եւ Գատըգիւղի Ս. Թագաւոր եկեղեցիներու մէջ։ 

Քսան տարի շրջած է Հայաստանի մէջ եւ հաւաքած է արձանագրական անհատնում նիւթ եւ ձեռագիրներու յիշատակարաններ, որոնց մէկ մասը հրատարակած է «Նօտարք հայոց» աշխատութեան մէջ։ Իր արխիւը ամբողջութեամբ յանձնուած է Մատենադարանի։

Փիրղալէմեան իր ուսուցիչը՝ Խրիմեան Հայրիկը տեսնելու համար երբ ուխտաւորաբար Երուսաղէմ կ՚այցելէ, 1891-ին կը վախճանի հոս։

Շիրիմը կը գտնուի Սիոնի բարձունքին գտնուող հայոց Ս. Փրկիչ վանքի գերեզմանատունը։

Չափածոյ տապանագիրը յօրինած է Խրիմեան Հայրիկ, եւ որուն յիշատակարաններու հաւաքածոյի հրատարակման համար դիմած է Գէորգ Դ․ կաթողիկոսին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* ՄՄ, Կաթողիկոսական դիւան, ցուցակ 20, թղթ. 235, վաւ. 41:

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ձեռագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցական գործիչներ
Քուրիթես

մինի|330x330փքս|Քուրիթես․ կը պարեն մանուկ Զեւսին շուրջը  (թրծակաւի վրայ քանդակ)
**Քուրիթես** (յուն․՝ Κουρήτες)․ յունական դիցաբանութեան մէջ անոնք գիտակներ էին (Κουρήτες, այսինքն Δαίμονες - հին․ յուն․՝= Δαΐμονες, ειδήμονες = գիտակ/ներ)։ Անոնց պաշտամունքին կը հանդիպինք Ֆրիղիա (Փոքր Ասիոյ հիւսիս-կեդրոնական կողմը) եւ Կրետէ որ աւանդութեան համաձայն Քուրիթիս կը կոչուէր։ 

Կը նշուին նաեւ յունական զանազան շրջաններուն մէջ նոյնացնելով Թելհինեսներուն (Τελχίνες - Telchines), կամ Քորիվանտեսներուն (Κορύβαντες - Korybantes) հետ, եւ կամ ալ Քավիրիսներուն (Κάβειροι - Cabeiri), նոյնիսկ, Իդէի Տաքթիլիներուն (Ιδαίοι Δάκτυλοι - Daktyloi) հետ։ 

Ըստ Ափոլոդորոս Աթենացիին (Ք․Ա․180), Քուրիթեսներուն անուններն էին՝ Իասիոն, Իրաքլիս, Իդաս, Էփիմիդիս եւ Փէոնէոս։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Իդէի Տաքթիլի

**Իդէի Տաքթիլի** (յուն․՝Ιδαίοι Δάκτυλοι )․ յունական դիցաբանութեան մէջ անոնք գիտակներ էին։ Իրենց ծագումին վայրը Իդա լեռը եղած է։ 

Իրենց անունին մասին տարբերակները բաւական են։ Կոչուած են Տաքթիլի (= *մատներ)*, որովհետեւ՝ 

* Թիւով 5 էին, ինչպէս մէկ ձեռքի մատները, կամ որովհետեւ ձեռքով աշխատանքներուն ճարտար էին՝ մետաղի գործածութիւնը.
* Երբ իրենց մայրը՝ Ռէա, անոնց աշխարհ կը բերէր, մատները հողին խրեց.
* Առաջին 100 տղամարդիկը որ ծնան Կրետէ կոչուեցան Իդէի Տաքթիլի**։**

Կան նաեւ նշումներ որ անոնց թիւը մինչեւ 15 կը հասցնեն։  

Աւանդութիւնը կը պատմէ թէ Իդէի Տաքթիլի առաջինն էին որ երկաթը գտան եւ սկսան գործածել։ Ինչպէս նաեւ անոնց կը նոյնացնէ Քուրիթեսներուն, որ Ռէա իրենց վստահեցաւ Զեւսը։ 

Աւելի հին աւանդութեան համաձայն Իդէի Տաքթիլիները երեք հոգի եղած են՝ Քելմիս, Տամնամենեւս եւ Աքմոն․ երեքն ալ ամենակալ մոգեր։

     

## Ծանօթագրութիւններ
Ամբերդ (ամրոց)

աջից|frameless|291x291px
**Ամբերդ**, *Ամպիր, Անբերդ, Համբերդ, Հանբերդ, Ղըզղալայ*։ 11-13-րդ դարերուն, Արագած լեռան հարաւային լանջին կառուցուած Ամբերդ ամրոցը կը գտնուի ծովի մակերեւոյթէն 2300մ բարձրութեան վրայ՝ Արքաշէն եւ Ամբերդ գետերու միացման տեղը։

Ամբերդի տարածքին կան կիկլոպեան շինութիւններու մնացորդներ, իսկ մօտակայքը՝ վիշապաձուկերու քարակոթողներ։ Պրոնզի դարուն կառուցուած է ուրարտական բերդաքաղաք, հաւանաբար տեղանքի բնական ամրութեան պատճառով։ Որպէս բերդ-ամրոց անիկա յատկապէս յայտնի էր հելլենիստական ժամանակաշրջանին եւ Քրիստոսի ծնունդէն ետք։

## Անուանում
Ամբերդ անունը ծագած է աղաւաղման հետեւանքով, նախնական անունը եղած է Անբերդ։ Ամբերդ անունը կը բացատրուի իբրեւ ամպի բարձրութեան բերդ, կից-բերդ․ Անբերդի այլ տարբերակ մը նաեւ՝ անառիկ, անմատչելի բերդ։ Կոչուած է նաեւ Հանբերդ, Համբերդ, Ղըզղալայ անուններով։

## Պատմութիւն
11-րդ դարու 70-ական թուականներուն Ամբերդը գրաւուած է սելճուկ-թուրքերու կողմէ եւ վերածուած է զօրակայանի։ 1196 թուականին Զաքարէ եւ Իւանէ Զաքարեանները, ջшխջшխելով Գանձակի ամիրայութեան ռազմական ուժերը, ազատագրած են Ամբերդը եւ զայն յանձնած են իրենց զօրավարներէն մէկուն՝ Վաչէ Վաչուտեանին, որ զայն կը դարձնէ իր իշխանանիստը։

Ամբերդը վերջնականապէս կործանած է Լենկթիմուրի արշաւանքներու ժամանակ՝ 14-րդ դարու վերջը եւ այլեւս չէ վերականգնուած։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բերդեր
Ստորոգութիւն:Ամրոցներ
Արծիւ Վասպուրական Տպարան

**Արծիւ Վասպուրական տպարանը** հիմնուած է 1858 թուականին Վան` Մկրտիչ վրդ. Խրիմեանի ջանքերով։

## Պատմութիւն
Մկրտիչ Խրիմեան Կ.Պոլսոյ մէջ հիմնած իր տպարանին մէջ 1855-1856 թուականներուն «Արծուի Վասպուրական» ամսագիրի քանի մը թիւ հրատարակելէ ետք, տպարանի պարագաներով վերադարձած է իր հայրենի քաղաք` Վան, ուր Վարագայ վանքին կից 1858 թուականին հիմնած է համեստ տպարան մը, ուր եւ շարունակած է հրատարակել սոյն պարբերականը։

Յաջորդող տարիներուն տպարանին մէջ լոյս տեսած են քանի մը գրքոյկներ, որոնցմէ են վանեցի գրող Տիգրան Ամիրճանեանի «Ողբերգութիւնքը» (1862): Այնուհետեւ Մկրտիչ Խրիմեան 1863 թուականին իր տպարանով փոխադրուած է Մուշ։ Այստեղ Գարեգին Սրուանձտեանցի խմբագրութեամբ տպագրուած է «Արծուիկ Տարօնոյ» պարբերականը (1863-1865):

## Գործունէութիւն
1870-ական թուականներուն տպարանը դարձեալ փոխադրուած է Վարագ, ուր վերականգնած է «Արծուի Վասպուրական» ամսագիրի հրատարակութիւնը` Խրիմեանի աշակերտ Մ. Անանեանի խմբագրութեամբ։

1884 թուականին թուրքական իշխանութիւնները բռնագրաւած են տպարանը եւ Վարագայ վանքէն փոխադրած Վան` թուրքական թերթ մը տպագրելու համար։

Այս բոլորին հանդերձ, հայ տպագրութիւնը, ընդհատումներով, Վանի մէջ շարունակուած է մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմ։ Այստեղ տպագրուած են քանի մը պարբերականներ, որոնցմէ է «Վան-Տոսպ» հանդէսը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

# http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/publishe/index/assoc/HASH01b3.dir/ARTIV_VASPURAKANI.pdf

Ստորոգութիւն:Տպարաններ
Պարիս Հերունի

**Պարիս Հերունի** (Պարիս Սաչեան, ), հայ ճարտարագէտ, մասնագիտացած` ռատիօ-հեռադիտակներու մարզին մէջ: 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, մանկավարժներու ընտանիքի մէջ։ Հայրը՝ Միսաք Հերունի, ծնած է 1906 թուականին Կիլիկիոյ Հաճըն քաղաքը (այժմ՝ Թուրքիա), մահացած է Երեւան՝ 1986 թուականին։ Մայրը՝ Սեդա Հերունի (օրիորդ Ազատեան), ծնած է 1908 թուականին Իգդիր (այժմ՝ Թուրքիա), մահացած է Երեւան՝ 1982 թուականին։

Պարիս Հերունին ամուսնացած էր, ունէր երկու տղայ եւ մէկ դուստր։ Անոր գիտական, կազմակերպչական, հասարակական գործունէութեան ժամանակագրութիւնը եւ որոշ կենսագրական տուեալները հայերէնով, ռուսերէնով եւ անգլերէնով առնուած են անոր հեղինակած «Հայերը եւ հնագոյն Հայաստանը» գիրքի 291-314 էջերէն։

Հիմնած եւ վարած է Երեւանի ճարտարագիտական համալսարանի ալիքահաւաք սարքերու (Antenna Systems) բաժինը, ինչպէս եւ` Ռատիօ-բնագիտութեան հաստատութիւնը: 1984 թուականին հնագէտ Օնիկ Խնկիկեանին հետ գտնուած է Զօրաց քարերու մօտ: Աւարտած է Մոսկուայի Էներգետիքայի Հիմնարկը (Ինստիտուտը) (1957 թ.)։ Տեխնիքական Գիտութիւններու Թեկնածու (1965 թ.)։ Դոցենթ (1968 թ.)։ Տեխնիքական Գիտութիւններու Դոկտոր (1972 թ.)։ Փրոֆեսոր (1983 թ.), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1996 թ․, թղթակից անդամ՝ 1982 թ․)։ Եղած է աշխարհի շարք մը ակադեմիաներու եւ միջազգային ընկերութիւններու անդամ, ծաւալած է ընդարձակ գիտակազմակերպչական գործունէութիւն։ 

1971 թվականին հիմնած եւ մինչեւ մահ ղեկավարած է Հայաստանի Ռատիոֆիզիքական չափումներու գիտահետազօտական ինստիտուտը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ճէյմս Փարքինսըն

**Ճէյմս Փարքինսըն** (, ), անգլիացի վիրաբուժ, դեղագործ, երկրաբան եւ քաղաքական գործիչ:

Ան առաւել յայտնի դարձած է իր 1817 թուականի «An Essay on the Shaking Palsy» աշխատութեամբ, որով ան դարձած է առաջին անձը, որ նկարագրած է «paralysis agitans»-ը. պայման մը, որ հետագային Ժան-Մարթին Շարքոյի կողմէ վերանուանուած է «Փարքինսընի հիւանդութիւն»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Երկրաբաններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Յովհաննէս Թլկուրանցի

**Յովհաննէս Թլկուրանցի** (), միջնադարեան հայ բանաստեղծ-քնարերգու։

## Կենսագրութիւն
աջից|frameless
Յովհաննէս Թլկուրանցիի կենսագրութիւնը անյայտ է։ Բանասիրական մանրակրկիտ քննութեամբ հաստատուած է, որ տաղերգուն ապրած է 14-րդ դարու երկրորդ եւ 15-րդ դարու առաջին կէսին։ Մականունէն ի յայտ կու գայ, որ ան ծնած է Միջագետքի Թլկուրան աւանին մէջ: 
Ան ոչ միայն գրած է տաղեր, այլեւ անոնք ինք անձամբ երգած է: Եղած է երգիչ եւ երգահան։ 
Իր անունով մեզի հասած են սիրոյ եւ բնութեան, խրատական-բարոյախօսական, վիպական տաղեր եւ կրօնական ոտանաւորներ:
Իր բանաստեղծութիւններէն մէկուն մէջ ան գրած է, որ 70 տարեկան է։ Յովհաննէս Թլկուրանցիի բանաստեղծութիւնները առաջին անգամ հրատարակուած են հայ առաջին տպագիր երգարանին մէջ Յակոբ Մեղապարտի կողմէ 1513 թուականին։ Մինչ վերջերս ընդունուած էր, որ բանաստեղծ Թլկուրանցին եւ Կաթողիկոս Յովհաննէս Բ. Թլկուրանցի, որ ապրած է XV-XVI դարերուն, նոյն անձն է։ Ըստ այդմ, կը համարուէր, որ Թլկուրանցին առաջին միջնադարեան բանաստեղծն է, որուն ստեղծագործութիւնները տպագրուած են իր կենդանութեան օրոք։ Սակայն յետագային ապացուցուեցաւ, որ բանաստեղծ Յովհաննէս Թլկուրանցին՝ ապրելով XIV-XV դարերուն, չի կրնար Յովհաննէս Թլկուրանցի Կաթողիկոսը ըլլալ։

## Երկեր
* Յովհաննէս Թլկուրանցին եւ իւր տաղերը, Թիֆլիս, 1892, 60 էջ։ 
* Տաղագիրք, Երուսաղէմ, 1958, 116 էջ։ 
* Տաղեր, Երեւան, 1960, 298 էջ։

## Աղբիւր
«Հայ մշակոյթի նշանաւոր գործիչները, V-XVIII դարեր», Երեւանի համալսարանի հրատարակութիւն, Երևան, 1976:

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Հանրային գրապահարան

[thumb|Հանրային գրապահարան [Կարլսրուէի փողոցներէն մէկուն մէջ]]
**Հանրային գրապահարան,**  հասարակական վայրերու մէջ օգտագործուած գիրքերը պահելու յարմարանք, որպէսզի բոլորը հնարաւորութիւն ունենան այս գիրքերէն մէկ կամ քանի մը գիրքեր վերցնել անվճար օգտագործման համար կամ «փոխանակել» այլ գիրքերու հետ իրենց հայեցողութեամբ։ Հասարակական գրապահարաններու մասին գաղափարը առաջացած է 1990-ականներիու սկիզբը եւ վերջերս լայն տարածում կը ստանայ Գերմանիոյ, Ավստրիոյ, Զուիցերիոյ մէջ:

## Պատմութիւն, նկարագրութիւն
[thumb|[Մոսկուայի «Մուշէոն» այգիին մէջ]]
Սկզբնապէս հանրային գրապահարանները հանրային վայրերուն մէջ ստեղծուած են, որպէս ինստալիացիա եւ տեղադրուած են որպես այդ արուեստի մաս, մասնաւորապէս լուսանկարիչներ Քլեգը եւ Գուտմանը 1990-ականներու սկիզբը: Նախ աւստրիական Գրացի մէջ, այնուհետեւ Գերմանիայի Համպուրկի եւ Մայնցի քաղաքներուն մէջ։ 1996 թուականին՝ համացանցի եւ գրքաշրջանառութեան արագ զարգացման ժամանակ, Քլեգի եւ Գուտմանի գաղափարը ընդօրինակած է դարմշտադտցի ուսանող Նիկոլաս Միւլլերը՝ որպէս փորձ տեղադրելով մշտական «բաց գրադարան», սկիզբը հայրենի քաղաքին, ապա նաեւ Հաննուէրի մէջ։ 2003 թուականին առաջին հանրային գրապահարանը (գերմաներէն՝ «öffentlicher Bücherschrank») յայտնուած է Պոնիի մէջ։ 2000-ականներու վերջերուն նման յարմարանքներ մեծ քանակով սկսան յայտնուիլ Գերմանիոյ քաղաքներուն մէջ, նաեւ փոքր քաղաքներուն մէջ։ 2010 եւ 2011 թուականներուն գերմանական օրինակով հանրային գրապահարաններ սկսան յայտնուիլ նաեւ Աւստրիոյ եւ Զուիգերիոյ մէջ։ Այս բոլոր պահարաններուն նպատակը մէկ է՝ իւրաքանչիւր ցանկացող կրնայ այնտեղ դնել ցանկացած գիրք (օրինակ, եթէ այն կարդացել է եւ իրեն այլեւս պէտք չէ), նաեւ կրնայ անվճար այնտեղէն վերցնել իրեն հետաքրքրած մէկ կամ քանի մը գիրքեր։ Միեւնոյն ժամանակ գոյութիւն չունի ինչ-որ քանակական, ժամանակային կամ այլ սահմանափակումներ. մասնաւորապէս, պահարանէն օգտուողը կրնայ վերցնել գիրքը ժամանակաւոր կամ ընդմիշտ, միեւնոյն ժամանակ ան կրնայ իր հերթին այդտեղ դնել այլ գիրք, իր սեփական հայեցողութեան համաձայն։