Քազըմ Քարապեքիր

**Քազըմ Քարապեքիր** (, ), ազատագրական շարժման Արեւելեան ճակատի հրամանատար, 1920 թուականի թուրք-հայկական պատերազմին՝ թրքական զօրքերու հրամանատար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: Ան եղած է թուրք հրամանատար Մեհմէթ Էմին Զէյրէք փաշային զաւակը: Հայրը ծառայած է երկար տարիներ թրքական բանակին մէջ եւ այդ պատճառով Քազըմ շրջագայած է հօրը հետ թուրքիոյ բոլոր շրջանները:

Հօրը մահէն ետք մօրը հետ Քազըմ վերադարձած է Պոլիս, 1898-ին: Յաջորդ տարի մտնելով զինուորական դպրոց, աւարտած է 1899-ին:

Մասնագիտացած է Օսմանեան զինուորական կայսրութեան երրորդ զօրաբաժնին մէջ եւ դարձած՝ յաջող զինուորական, ունենալով աստիճանի բարձրացում:

1911-ին, Քազըմ ընտանիքին անունը փոխած է Զէյրէք-էն Քարապեքիրի:

Քարապեքիր մասնակցած է Պալքանեան պատերազմին եւ ձեռբակալուած է 1913-ին ու բանտարկուած՝ 6 ամիս: Կալլիբոլի մէջ կը կռուած է ֆրանսացիներուն դէմ: 

1915-ին երկրորդ անգամ ըլլալով ունեցած է  զինուարական աստիճանի բարձրացում եւ ղրկուած՝ Իրաք:

1916-ին կռուած է անգլեական ուժերուն դէմ եւ յաջորդ տարի գտնուած՝ Տիարպէքիր, իբրեւ թրքական բանակին երկրորդ զօրաբաժնին հրամանատար:

1918-ին hայ եւ Ռուս միացեալ ուժերէն գրաւած է Էրզրումը եւ Երզնկան: Հասած է Ատրպէյճան ուրկէ հեռացուցած է անգլիական ուժերը:

## Թուրքիոյ Անկախութեան Պատերազմը
*Տե՛ս նաեւ. Արեւելեան Ճակատ (Թուրքիա) եւ Թուրքերու ներխուժումը Հայաստան*

Սեւրի Դաշնագրին համաձայն՝ Օսմանեան Սուլթան Մեհմետ Զ-ը Քարապեքիրին հրաման տուաւ յանձնուելու Անթանթի (Entente) Ուժերուն, բայց անիկա հրաժարեցաւ հնազանդելէ։ Ի հակադրութիւն Բրիտանացիներու հրամաններուն՝ Արեւելեան Անատոլիոյ մէջ Օսմանեան բանակը զորացրելու (demobilize)՝ անիկա զէնքերով ապահովեց թրքական գիւղական բնակչութիւնը [9]։ Ան մնաց շրջանին մէջ, եւ Երզնկայի Կոնկրեսի նախօրէին, երբ Մուսթաֆա Քեմալը (Աթաթիւրք) նոր էր հասած Երզնկա (Էրզրում), Քարապեքիրը իր հրամանատարութեան տակ գտնուող հեծելազօրի բրիկատով ապահովեց քաղաքը՝ զայն եւ կոնկրեսի անդամները պաշտպանելու համար։ Անիկա Մուսթաֆա Քեմալի հետ դաշինք կնքեց՝ միանալու Թուրք Ազգային Շարժումին, իսկ յետոյ ստանձնեց Արեւելեան Ճակատի հրամանատարութիւնը՝ Թուրքիոյ Անկախութեան Պատերազմի ընթացքին՝ «Քուվա-յի Միլլիեհ»-ի (Kuva-yi Milliye) կողմէ։

1920 թուականի Սեպտեմբերին սկիզբները, Քարապեքիրը սկսաւ Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ ռազմական ներխուժումը։ Օլթուի շրջանին մէջ տեղի ունեցան կարճատեւ փոքրամասշտաբ ընդհարումներ, բայց քանի որ թրքական յարձակումը գրեթէ ոչ մէկ արձագանգ գտաւ Դաշնակից Ուժերէն, Քարապեքիրը շարունակեց յարձակումը։ Սեպտեմբերի 28-ին, անիկա 15-րդ Բանակային Կորպուսէն չորս դիւիզիոն ուղարկեց Հայաստանի սահմանէն ներս՝ Սարիղամիշի ռազմավարական բերդը գրաւելու նպատակով [10]։ Սարիղամիշը գրաւուեցաւ յաջորդ օրը եւ թրքական յառաջխաղացման մնացած մասը շարունակուեցաւ առանց խոչընդոտի։ Հոկտեմբերի ընթացքին, Հայկական դիմադրութիւնը աստիճանաբար փուլ եկաւ, եւ թրքական բանակները Հոկտեմբերի 30-ին գրաւեցին Կարսը, իսկ Նոյեմբերի 6-ին գրաւեցին Ալեքսանդրապոլը (այն ժամանակ Հայաստանի ամենամեծ քաղաքը)։

Հրադադար կնքուեցաւ Նոյեմբերի 18-ին Քարապեքիրի եւ Ալեքսանդր Խատիսեանի գլխաւորած պատուիրակութեան միջեւ։ Թէեւ Քարապեքիրի պայմանները չափազանց դաժան էին, Հայկական պատուիրակութիւնը այլ ընտրութիւն չունէր, քան համաձայնիլ անոնց հետ։ Քարապեքիրը իր ստորագրութիւնը դրաւ Ալեքսանդրապոլի Դաշնագրի տակ, որ ստորագրուեցաւ 1920 թուականի Դեկտեմբերի 3-ին։ Թէեւ դաշնագիրը թեքնիքապէս անվաւեր էր, քանի որ կառավարութիւնը, որուն Խատիսեանի պատուիրակութիւնը կը ներկայացնէր, դադրած էր գոյութիւն ունենալէ նախորդ օրը, Թուրքիոյ տարածքային ձեռքբերումները, ինչպէս սահմանուած էր դաշնագրին մէջ, հաստատուեցան 1921 թուականի Կարսի Դաշնագրով։ Քարապեքիրի բանակը տեղահանեց եւ կոտորեց տասնեակ հազարաւոր Հայ քաղաքացիական անձինք Հայաստանի դէմ իր արշաւի ընթացքին, որուն պահպանողական գնահատականները զոհերու թիւը կը դնեն մօտաւորապէս 60,000։

1924 թուականին անիկա նշանակուեցաւ ետ գրաւելու Հաքքարին։ Ան նաեւ նշանակուեցաւ Անգարայի նոր Մեծ Ազգային Ժողովի կողմէ՝ 1921 թուականի Հոկտեմբերի 23-ին Կարսի Բարեկամութեան Դաշնագիրը ստորագրելու Խորհրդային Միութեան հետ։ Այնուհետեւ ան նուաճեց Հաքքարին Ասորական ուժերէն եւ այդ ընթացքին կոտորեց ու տեղահանեց բազմաթիւ Ասորիներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ