open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արեւ (անձնանուն)

**Արեւ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն «արեւ» բառէն։ Յաճախ կ՛օգտագործուի «իկ» փաղաքշական ածանցով։ Ստեղծուած է 13-րդ դարուն եւ այժմ ալ գործածական անուն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Արեւելահայ մշակութային կեանքը 1900-1910-ական տարիներուն

**Արեւելահայ ճակատ**

1907-էն՝ հոս ծայր առած էին նոր ճնշումներ՝ ոստիկանական հալածանք-ձերբակալութիւն, բանտարկութիւն, դատ (ինչպէս Ահարոնեանի եւ ուրիշներու համար)։ Բայց սեղմումները՝ հոս, նոյնքան սպաննիչ չեն։ Արեւելահայութիւնը չափով մը կը շարունակէ իր մշակութային առաջընթացը։ Գրական արեւելահայերէնը աւելի կը նրբանայ։

Կրթական այլ օճախներու հետ՝ առաջին գիծի վրայ, կը գործեն Գէորգեան ճեմարանը (էջմիածին) եւ Ներսէսեան վարժարանը (Թիֆլիս)։ Կը վերապրին գրական-բանասիրական լուրջ թերթեր («Մուրճ», «Ազգագրական Հանդէս», «Թատրոն», «Գեղարուեստ» եւ այլն) տարագիրքեր, որոնք կը հետեւին գրական այժմէականութեան, բայց նաեւ կը լծուին հայ մշակոյթի արմատներու որոնման։ Կը տարուին աշխատանքներ՝ հին ու միջնադարեան հայ գրականութեան շուրջ, հայերէնի լեզուաբանութեան մասին։ Կը գրուին բառարաններ։

Ստորոգութիւն:Մշակութային իրադարձութիւններ
Արեւելեան Թեմ (ԱՄՆ)

**ԱՄՆ-ի Արեւելեան թեմ**ը կազմաւորուած է 1927-ին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե. Սուրենեանցի հայրապետական կոնդակով։ Մինչ այդ ԱՄՆ-ի հայ համայնքը միաւորուած էր մէկ թեմի մէջ՝ ստեղծուած 1898-ին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Ա. Վանեցիի կոնդակով։ Կեդրոնն էր Ուստր քաղաքը, 1923-ին՝ Պոսթոնը, իսկ 1927-ին՝ Նիւ Եորքը։ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե. Սուրենեանցի կոնդակով (1927) ԱՄՆ-ի արեւմտեան նահանգները ընդգրկուած են նոր՝ արեւմտեան թեմին մեջ, իսկ արեւելեան, հարաւ, հարաւ-արեւմտեան եւ կեդր. նահանգները մնացած են արեւելեան թեմի իրաւասության ներքոյ։ Կեդրոնը մնացած է Նիւ Եորքը։ 

Այժմ (2001) ԱՄՆ Արեւելեան թեմը կ'ընդգրկէ ԱՄՆ-ի 21 նահանգներու 64 եկեղեցական համայնքներ։ Թեմի տարածքին մէջ կը գտնուի ԱՄՆ-ի առաջին հայկական եկեղեցին՝ Ս. Փրկիչը, որ կառուցուած է 1891-ին, Ուստրույի մէջ։ 

1902-ին Մկրտիչ Ա. Վանեցին հաստատուած է ի գործադրութիւն հայ ժողովրդեան Ամերիկայի սահմանադրութեան, որ այժմ յայտնի է որպես Կանոնադրութիւն Ամերիկայի (արեւելեան թեմ) Հայաստանեայց եկեղեցւոյ։ 1898-էն այսօր թեմն ունեցած է 11 առաջնորդ։ Առաջինը Յովսէփ արք. Սարաճեանն էր, 1939–44-ին՝ Գարեգին արք. Յովսէփեանը (յետագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս), 1966–90՝ Թորգոմ արք. Մանուկեանը (ապա՝ Երուսաղէմի հայոց պատրիարք)։ Թեմի առաջնորդանիստ Մայր տաճարը՝ Ս. Վարդանը, 1968-ին օծած է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա Պալճեանը։ Թեմին կը պատկանին շուրջ 42 եկեղեցիներ՝ Յունյըն Սիթիի մէջ՝ Ս. Խաչ (1907), Ուոթըրվլիթի մէջ Ս. Պետրոս (1916), Չելթենհեմի մէջ՝ Ս. Երրորդութիւն (1917), Սաութ Միլուոքիում՝ Ս. Յարութիւն (1924), Նիո Պրիթընիի մէջ Ս. Յարութիւն (1925), Շիքակոյի մէջ՝ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ (1926), Սաութֆիլտի մէջ՝ Ս. Յովհաննէս (1931), Ուաշինկթընի մէջ՝ Ս. Մարիամ (1963) եւն։ 

Թեմի հովանիին ներքեւ հիմնուած են շարք մը կրթական հաստատութիւններ։ 

Նիւ Եորքի մէջ, 1961-էն կը գործէ Տիրան արք. Ներսոյեանի նախաձեռնութեամբ ստեղծուած Ս. Ներսէս ընծայարանը (ճեմարանը), որ պատրաստած է հոգեւոր սպասաւորներ (դաստիարակ, ծխատէր քահանայ եւն)։ Ընծայարանն ունի ԱՄՆ-ի արեւելեան, արեւմտեան եւ Քանատայի թեմերուն կողմէ ընտրուած խնամակալ մարմին, որուն նախագահն է Արեւելեան Թեմի առաջնորդը։ Կրօնական դաստիարակութեան բաժանմունքը եւ հայ դպրոցներու կրթական կեդրոնը ստեղծուած են դասագիրքեր եւ պատրաստուած ուսուցիչներ՝ թեմի դպրոցներուն համար։ 

Ստորոգութիւն:Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Արեւելք Մարզաշխարհ

մինի|Մարզաշխարհ Շաբաթաթերթ

**«Արեւելք Մարզաշխարհ»**, մարզական շաբաթաթերթ: Հ.Մ.Ը.Մ.-ի հրատարակութիւն: Հրատարակուած է 1954-1963, Հալէպ,Սուրիա: Խմբագիրներ՝ Լուտեր Մասպանաճեան, Զաւէն Սապունճեան: Աշխատակիցներ եւ թղթակիցներ՝ Արմէն Մարգարեան, Պարգեւ Միսիրեան, Սուրէն Նազարեան, Հրաչ Տատոյեան, Արման Մանուկեան, Կարօ Շահինեան:

## Թերթի Բովանդակութիւն
«Մարզաշխարհ»ի  առաջին թիւը լոյս տեսած է 20 Յուլիս 1957 ին: Առաջին 26 թիւերը  հրատարակուած են իբրեւ շաբաթաթերթ, թերթի փոքր ծաւալով, իսկ 27 րդ թիւէն սկսեալ «Մարզաշխարհ»ը ունեցած է նոր եւ գունաւոր ծաւալ: «Մարզաշխարհ» շաբաթաթերթը աշխատած է միջազգային ու հայ մարզական կեանքի մէջ տեղի ունեցած մրցումները, խաղերը, հայ մարզիկներու անհատական թէ հաւաքական յաջողութիւնները օրը օրին ներկայացնել, միշտ մանրամասնելով Հայաստանի եւ Սփիւռքի հայ մարզիկներու եւ խումբերու նուաճումները, լուսարձակի տակ առնելով Հ.Մ.Ը.Մ.ի մասնաճիւղերու գործունէութիւններն ու մարզական նուաճումները: Ան  յատուկ ձեւով անդրադարձած է Հ.Մ.Ը.Մ.-ի միջ-մասնաճիւղային հանդիպումներուն եւ փառաւոր տողանցքներուն, զանազան յօդուածներու եւ պատկերներու միջոցաւ: Նոր սերունդի հոգեկան, մտային, ազգային եւ ֆիզիքական դաստիարակութեան համար իւրաքանչիւր թիւի մէջ որոշ տեղ յատկացուած է առաջնորդող յօդուածներու եւ պատմուածքներու: Մասնաւորաբար զարկ տրուած է սկաուտական դաստիարակութեան, անոր մէջ տեսնելով նոր սերունդի ֆիզիքական եւ հոգեկան առողջ դաստիարակութեան հիմունքները, նպատակ ունենալով նկարագրով  մաքուր, ազնիւ եւ վեհանձն սկաուտներու եւ իրաւ մարզիկներու փաղանգ մը ստեղծել: Շաբաթաթերթին մէջ մեծ տեղ կը գրաւէ շարժանկարի արուեստը իր նիւթերով, նորութիւններով ու մանաւանդ դերասան – դերասանուհիներով: Ինչպէս նաեւ  ընթերցողը հոն կը  ծանօթանայ հայրենիքի թէ արտասահմանի շարժանկարի, բեմի, երգի, գեղարուեստի ծառայող հայ արուեստագէտներու յաջողութիւններուն ու նուաճումներուն: Այս բոլորին կողքին « Մարզաշխարհ» ի էջերուն մէջ կը հանդիպինք  ծիծաղաշխարհի, յայտարարութիւններու, խաչբառերու եւ ծանուցումներու: Ծիծաղի բաժնին մէջ կարեւոր է նշել թէ տաղանդաւոր ծաղրանկարիչ՝ Մասիս Արարատեան պարբերաբար իր աշխատակցութիւնը բերած է:1963-ին քաղաքական աննպաստ պայմաններու բերումով «Մարզաշխարհ»ը կը դադրի  լոյս տեսնելէ, վեց տարիներ բեղուն գործունէութիւն մը ունենեալէ ետք:

## Վկայութիւններ
Գահիրէի « Յուսաբեր » օրաթերթը  կ՛ողջունէ «Մարզաշխարհ»ը եւ իր  9 Օգոստոս 1957-ի թիւով կը գրէ.-

*«Ստացանք առաջին թիւը Հալէպի մեր պաշտօնակից Արեւելքի մարզական շաբաթաթերթին՝  «Մարզաշխարհ»ին: «Արեւելք Մարզաշխարհ»ը  ծնունդ է պահանջքի մը,- Հ.Մ.Ը.Մ.ի եւ առհասարակ միջազգային մարզական կեանքի արձագանգը կանոնաւորաբար լսելու պահանջին: Զայն խմբագրողները  հաւատաւոր տղաք են, որոնք մարզանքով կ՛ըմբռնեն նաեւ գաղափարներու կարգապահութիւնը, առողջ մտքի եւ համապատասխան կեանքի ներդաշնակութեամբ»:*

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Արեւելք Մարզաշխարհ» Շաբաթաթերթ
Արեւիկ (անձնանուն)

**Արեւիկ**, հայկական իգական եւ արական անուն։ Արեւ անուան փաղաքշական ձեւն է։ Կիրառուած է 13-17-րդ դարերուն։

## Գործածութիւններ
* Արեւիկ, յիշատակագիր, որ յիշուած է Դրազարկի վանքի մէջ, Բարսեղ եպիսկոպոսի հետ, 1220 թուական։
* Արեւիկ, կանգնեցուցած է խաչքար մը՝ Խնկիկի յիշատակին, 1274 թուական։
* Արեւիկ, կին Սոճոնի եւ մայր Առաքել եպիսկոպոս գրիչի, 1612 թուական։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Արեւմուտք

**Արեւմուտք**, *արեւմուտքի կէտ*, հորիզոնի չորս գլխաւոր ուղղութիւններէն մէկը, կը գտնուի դէմքով դէպի հիւսիս կանգնած դիտորդի ձախ կողմը։ Նշանակը՝ W (անգլ․ West )։ Գիշերահաւասարի օրերուն Արեգակը մայր կը մտնէ արեւմուտքի մէջ։ Երկնային ոլորտի վրայ արեւմուտքի կէտը մաթեմաթիքական հորիզոնի եւ երկնային հասարակածի հատման երկու կետերէն մէկն է։

Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Արեւելք

**Արեւելք**, կողմնացոյցի չորս հիմնական ուղղութիւններէն մէկը։ Հորիզոնին այն կողմը, որուն ուղղութեամբ կը պտտի Երկիրը եւ ուրկէ կը ծագի արեւը։ Կը գտնուի արեւմուտքին հակադիր ուղղութեամբ։ Գիշերահաւասար օրերուն արեւը կը ծագի ուղիղ արեւելքէն։

## Ստուգաբանութիւն
Արեւելքը կազմութեամբ բարդ բառ է, բաղկացած «արեւ» ու «ել»՝ ելլել, ծագում արմատներէն եւ «ք» ածանցէն:

East բառը եկած է միջին անգլերէնի est, հին անգլերէնի ēast բառէն, որ կը ծագի նախագերմաներէնի *aus-to- կամ *austra- «արեւելք, արեւածագի ուղղութիւնը» բառերէն, այս ալ իր հերթին հնդեւրոպական նախալեզուի *aus- արմատէն՝ «շողալ» կամ «արշալոյս»։ Այս նման է հին բարձր գերմաներէնի *ōstar «դէպի արեւելք», լատիներէն aurora «արեւագալ», եւ յունարէն ēōs կամ heōs արմատներէն[3]։ Ēostre արշալոյսի գերմանական աստուածուհին էր, հաւանաբար կ'անձնաւորէր թէ արեւածագը եւ թէ երկրին հիմնական կողմերը։

Արեւելքի միջազգային նշանակումն է E (east բառէն), հայերէն համառօտագրութիւնն է՝ արլ.։

## Տեղակայում
Ժամանակակից քարտէսներուն մէջ արեւելքը իբրեւ կանոն կը գտնուի աջ կողմը։ Այս սովորոյթը հանդէս կու գայ կողմնացոյցներու օգտագործումէն, ուր հիւսիսը տեղակայուած է ամենավերը։ Արեւելքի ուղղութիւնը ուղղիղ կը կազմէ հիւսիսին եւ հարաւին, այսինքն՝ Երկրագունդի աշխարհագրական բեւեռներուն, եւ հակադիր կը գտնուի արեւմուտքին։ Աստղագիտութեան մէջ արեւելքի ուղղութիւնը կը համապատասխանէ ազիմուտի +90°-ին եւ −90°-ին։

**Արեւելք**` աւանդաբար ան ցոյց կու տայ Եւրոպայի նկատմամբ դէպի արեւելք գտնուող աշխարհի մասը։ Հիմնականին այդ մէկը կը գործածուի Ասիա աշխարհամասի վերաբերեալ։ Իր հերթին, Արեւելք հասկացութիւնը կը բաժնուի ըստ տարածաշրջաններու` Հեռաւոր Արեւելք, Մերձաւոր Արեւելք եւ Միջին Արեւելք նշանակումներու։

Գիշերահաւասարի օրերուն Արեգակը կը ծագի արեւելքէն։ Երկնոլորտի վրայ արեւելքի կէտը մաթեմատիկական հորիզոնի եւ երկնային հասարակածի հատման երկու կէտերէն մէկն է։

Հայաստանը ըստ այդ բաժանումներուն, Միջին Արեւելքի երկիր է։

Արեւելք հասկացութիւնը, բացի աշխարհագրական նշանակութեան, ունի նաեւ մշակոյթ բնութագրող իմաստ։

## Մշակութային
Արեւելքը այն ուղղութիւնն է, որով Երկիրը կը պտտի իր առանցքին շուրջ եւ հետեւաբար ընդհանուր ուղղութիւնը, որով կը յայտնուի արեւը։ Արեւելքի ուղղութեամբ աղօթելու սովորոյթը աւելի հին է, քան՝ քրիստոնէութիւնը, բայց ընդունուած է այդ կրօնքին կողմէ, քանի որ Արեւելքը կը համարուի մարդկութեան նախնական օջախը։ Հետեւաբար, որոշ քրիստոնէական եկեղեցիներ աւանդաբար ուղղուած են դէպի Արեւելք։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Արեւմտահայ մշակութային կեանքը 1900-1910-ական տարիներուն

**Արեւմտահայ ճակատ**

Արեւելահայութեան մօտ, քաղաքական ճնշումները մեղմացած են 1912-էն ետք, աստիճանաբար վերածուելով՝ սիրաշահումի քաղաքականութեան մը։ Պատերազմի սկիզբը, հայութիւնը կը քաջալերուի կամաւորական գունդեր կազմելու, ռուսական բանակներուն հետ միասին, եւ ազատագրելու՝ Արեւմտեան Հայաստանի հողերը։ Արդարեւ, կը գրաւուի արեւմտեան հայաստանի մեծ մասը՝ Վանի, Կարնոյ եւ Տարօնի նահանգները։ Կովկաս գաղթած մնացորդացը կը դառնայ տուն։ 1917-ի Փետրուարին, ռուսական ժողովրդավար յեղափոխութիւնը աւելի մեծ յոյսեր կը ներշնչէ հայութեան։

Բայց 1917-ի աւարտին, համայնավար յեղաշրջումէն ետք, ռուսական բանակները կը քաշուին արագօրէն։ Թուրք բանակին դէմ մինակ մնացած, Հայաստանի ուժերը նախ՝ կը նահանջեն։ Ի վերջոյ, հերոսական ճիգով մը, անոնք կը կանգնին ու փախուստի կը մատնեն թուրքերը՝ 1918 Մայիսին , Սարտարապատի մօտ, փրկելով Արարատեան դաշտն ու Երեւանի նահանգը։

Կը հիմնուի Հայաստանի Հանրապետութիւնը՝ 28 Մայիս 1918-ին։ Առաջին այս հանրապետութիւնը, կենսական հանգրուան հայոց պատմութեան մէջ, մեծ ճիգերէ եւ առաջին իրագործումներէ ետք, կը մնայ «թրքական մուրճին եւ ռուսական սալին միջեւ»։ 1920-ի վերջը, անիկա կը դառնայ խորհրդային, որպէս մէկ մասը շուտով կազմուելիք խորհրդային միութեան։

Ստորոգութիւն:Մշակութային իրադարձութիւններ
Արեւմտեան Սամոա

մինի|Արեւմտեան Սամոայի դրօշը
**Արեւմտեան Սամոա**, կը գտնուի հարաւային Խաղաղականի մէջ, Հոնոլուլուի եւ Սիտնիի միջեւ։ Կը բաղկանայ քանի մը կղզիներէ,որոնց մէջ երկու կարեւորագոյններն են Սաւայի եւ Ուփոլու։ ԱԱյս երկուքէն զզան միայն երկու այլ կղզիներ՝ ՄՄանոնօ եւ ԱԱփոլիմա բնակուած են։ Կլիման հասարակածային, խոնաւ եւ անձրեւային է։ Տարածութիւնը 2.885 քառ.քմ.։ Բնակչութիւնը 135.000 հոգի է։ Մայրաքաղաքը Ափիա (21.700) է։
մինի|ԱԱրեւմտեան Սամոայի դիրքը

## Ցեղային եւ Կրօնական Նկարագիր
Սամոայի ժողովուրդը փոլինեզզիական ծագում ունի։ Բացարձակ մեծամասնութեամբ քրիստոնեայ են։ Ունին ինքնուրոյն լեզու, կը խօսին նաեւ անգլերէն։

## Պատմութիւն
ԺԳ. դարէն առաջ փոլենեզիացիներ գաղթած են Սամոա։ 1722-ի հոլանտացիներ գրաւեցին կղզիները։ 1899-ին ծագեցան ապստամբութիւններ։ Նոյն տարին, Մ. Նահանգներու, Մ. Բրիտանիոյ եւ Գերմանիոյ միջեւ գոյացած դաշնագրով, կղզիները բաժնուեցան Մ. Նահանգներու (ԱԱրեւելեան կամ ամերիկեան Սամոա) եւ Գերմանիոյ միջեւ։
մինի|Արեւմտեան Սամոայի դիրքը
Համաշխարհային Ա. պատերազմի ընթացքին Նոր Զելանտա գրաւեց գերմանական բաժինը, զզոր 1919-1946 կառավարեց որպէս Ազգերու Դաշնակցութեան հոգատարութիւն։ ԱԱզզգայնական շարժումներ ծայր տուին շատ կանուխէն։ 1946-ին ենթարկուեցաւ ՄԱԿ-ի հոգատարոթեան եւ Նոր Զելանտայի կողմէ նշանակուած բարձր կոմիսարը հեռացաւ 1942-ին։ Ներքին ինքնավարութիւն տրուեցաւ 1959-ին եւ հանրաքուէէ մը ետք Արեւմտեան Սամոա անկախութիւն ստացաւ 1 Յունուար 1962-ին։

Սահմանադրութեան համաձայն, երկրի պետի պաշտօնը միասնաբար կը վարեն Թուփուա եւ ՄՄալիեթոա արքայական գերդաստաններու ժառանգական պետերը։ 
ուփուա իշխողը մեռաւ 1963-ին, որուն յաջորդեց ՄՄալիեթուա Թամումաֆիլի։ Վերջինիս մահէն ետք երկրին նոր պետը կ՛ընտրուի Օրէնսդիր ժողովին կողմէ, որ կը բաղկանայ 45 անդամներէ (միայն երկուքը ընտրուած են, մնացեալները ցեղապետներ են)։

Արեւմտեան Սամոայն արտաքին յարաբերութիւնները եւ պաշտպանութիւնը ապահովուած են Նոր Զելանտայի կողմէ։ Արեւմտեան Սամոա ՄԱԿ-ի անդամ չէ։

## Տնտեսական Պայմաններ
Աղբաք կղզզիներէ բաղկացած երկիր մըն է Աերւմտեան Սամոա, որուն տնտեսական եւ նիւթական օժանդակութիւն կ՛ընծայէ Նոր Զելանտա։ Արտադրութիւններն են հնդկընկոյզ, գագաօ, պանան, քաղցր գետնախնձոր։ Ժողովուրդը կը զբաղի նաեւ ձկնորսութեամբ։ Ներկայիս ուժ կը տրուի զբօսաշրջիկութեան։

## Աղբիւր
* Երուանդ Մոնոֆարեան (1968), «Հանրագիտակ», Համազգայինի տպարան, Պէյրութ, էջ 39-40։
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Արեւշատ Աւագեան

**Արեւշատ Աւագեան** (), բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ նկարիչ։ Ծնած է Աշտարակ։ Աւարտած է համալսարանի բանասիրական ճիւղը։ Խմբագրական պաշտօններ վարած է զանազան թերթերու եւ «Գարուն» ամսագրին մէջ։ Կ'ապրի եւ կը ստեղծագործէ Երեւանի մէջ։ Գրած է քնարական բանաստեղծութիւններ եւ վիպերգներ՝ «Ակունքներ», «Երկնային Պատուհաններ», «Սիրոյ Տաղարան», եւայլն, ինչպէս նաեւ «Անթառամներ» պատմուածքներու ժողովածուն։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1940թ.-ի Յուլիս 24-ին, ՀՀ Աշտարակ քաղաքին մէջ։ Ուսանած է Աշտարակի Պերճ Պռոշեանի անուան միջնակարգ դպրոցին մէջ։ 1957 թուականին ղեկավարածլ է Աշտարակի պիոներներու պալատի նկարչական խմբակը։ Դեռ ուսանողական տարիներէն աշխատանքի անցած է «Աւանգարդ» թերթի խմբագրութեան մէջ՝ որպէս գրականութեան բաժնի վարիչ։ 1966 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիքայի բաժինը։ Յետագային իրեն շնորհուած է ԵՊՀ ժուռնալիստիքայի ֆակուլտետի «Պատուաւոր շրջանաւարտ» տիտղոսը։ 1969 թ․-ին մասնակցած է Մոսկուայի մէջ կայացած երիտասարդ գրողներու համամիութենական հաւաքին։ 1973 թ․-ին աշխատանքի անցած է «Գարուն» ամսագրի խմբագրութեան մէջ՝ որպէս գրականութեան բաժնի վարիչ, իսկ 1971-1973 թուականներուն՝ հայկական հեռուստատեսութեան ստուդիային մէջ՝ որպէս աւագ խմբագիր։ 1973-1975 թուականներուն աշխատած է «Գարուն» ամսագրի խմբագրութեան մէջ՝ որպէս արձակի եւ պոեզիայի բաժնի վարիչ։ 1976-1983 թուականներուն եղած է «Գարուն» ամսագրի գլխաւոր խմբագրի տեղակալ։ 1986 թ․-ին հիմնադրած է ազգային հեռուստատեսութեամբ եթեր տրուող «Նաւասարդ» մշակութային հանդէսը։ 1986 թ․-ին հրատարակած է «Լոյսի արմատներ» ժողովածուն, որու համար արժանած է ՀԳՄ Աւետիք Իսահակեանի անուան մրցանակին։ 1984-1986 թուականներուն եղած է ՀԳՄ Արարատեան գրական միաւորման պատասխանատու քարտուղարը։ 1986 թուականի Փետրուարէն եղած է ՀԽՍՀ հեռուստատեսութեան եւ ռադիոհաղորդումներու պետական կոմիտէի գրական-գեղարուեստական հաղորդումներու գլխաւոր խմբագրութեան գլխաւոր խմբագիրը։ 

## Ա. Աւագեանի կատարած թարգմանութիւնները (ռուսերէնէ)

* Թադէուշ Ռուժեւիչ, Սաթէ թռչունը, Երեւան, «Հայաստան», 1970, 60 էջ։
* Վահէ Կոտել, Յատուկ նշաններ (բանաստեղծութիւններ, որոնց մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, «Հայաստան», 1975, 62 էջ։
* Մարիս Չակլայս, Նուագիր, ծղրիթ (բանաստեղծութիւններ, որոնց մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, «Սովետական գրող», 1976, 51 էջ։
* Գրիգոլ Աբաշիձէ, Ծովը եւ ծիծեռնակը (բանաստեղծութիւններ, որոնց մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, «Սովետական գրող», 1978, 168 էջ։
* Բաուլօ Դիչինա, Բանաստեղծութիւններ (մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, «Սովետական գրող», 1980, 167 էջ։
* Ծիածան։ Բանաստեղծութիւններու ժողովածուն կ'ամփոփէ 15 հանրապետութիւններու մանկագիրներու լաւագոյն գործերը (մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, «Սովետական գրող», 1982, 184 էջ։
* Քնար եղբայրութեան։ Ուքրանիայի բանաստեղծները Հայաստանի մասին (ժողովածուի մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, ՀՍՍՀ Գրքասէրներու միութիւն-«Սովետական գրող», 1983, 164 էջ։
* Տայանա Տէր-Յովհաննիսեան, Սեւ աչքեր կանաչ աչքերի խորքում (բանաստեղծութիւններ, որոնց մէկ մասը թարգմանած է Ա. Աւագեանը), Երեւան, «Սովետական գրող», 1985, 112 էջ։

## Աղբիւրներ
* Ալեքսան Աթթարեան «Տիր», 1995, Հալեպ

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Սարգիս Արզուեան

**Սարգիս Արզուեան** (Սարգիս Արզուեան, ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Սարգիս Արզուեան ծնած է Օգոստոս 1872-ին, Անգարա նահանգի Կեսարիոյ գաւառի Թալաս քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ, այնուհետեւ ուսանած՝ Կոստանդնուպոլիս։ 1897-ին աւարտած է Ֆրանսայի Նանսի քաղաքի բժշկական համալսարանը եւ բժշկական վկայական ստացած։

1897-ին, Կոստանդնուպոլիս վերադարձած է, ուր ենթարկուած է թրքական ոստիկանութեան բռնութիւններուն, ձերբակալուած ու բանտարկուած երկար ժամանակով։ Բանտէն ազատելէ ետք, երբ նոր սկսած էր բժշկութեամբ զբաղիլ, աքսորուած է Կեսարիա։ Ճամբուն վրայ, Սեւ ծովու Սինոպ նաւահանգիստին մէջ, փախած ու պահուըտած է ռուսական շոգենաւուն մէջ, սակայն նաւապետը Արզուեանը յանձնած է թրքական ոստիկանութեան։ Ֆրանսական կառավարութեան միջնորդութեամբ, Կեսարիոյ աքսորավայրէն որոշ ժամանակ մը ետք վերադարձուած է Կոստանդնուպոլիս, ուրկէ փախած է ու հաստատուած՝ Փարիզ։

Օսմանեան սահմանադրութեան վերահաստատումէն օգտուելով, Սեպտեմբեր 1908-ին, վերադարձած է Կոստանդնուպոլիս։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ մրցոյթի մասնակցելով, Դամասկոսի նորաբաց թրքական բժշկական վարժարանի՝ մանրէաբանութեան եւ առողջապահութեան  դասատու նշանակուած է։ 1914-ին, վարժարանին թուրք պաշտօնակիցներուն սադրանքով՝ պաշտօնանկ եղած է եւ Կոստանդնուպոլիս վերադարձած։

1914-ին՝ Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ իբրեւ զինուորական բժիշկ ծառայած՝ զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ։ Եղած է Կոստանդնուպոլսոյ Հայ բժիշկներու միութեան անդամ։ 1919-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան բանակին՝ վիրաբուժական գործիքներ նուիրած է։ Այլեւայլ թերթերու մէջ հրատարակուած եւ անտիպ առողջապահական բնոյթի յօդուածներու հեղինակ է։ 1922-ի վերջերուն, տեղափոխուած է Նեապոլ, ապա՝ Ֆրանսա եւ հաստատուած Մարսէյ քաղաքին մէջ։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* Ալպոյաճեան Արշակ «Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ», Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937
* Պոտուրեան Մկրտիչ «Հայ հանրագիտակ», Պուքրէշ, 1938
* Յարման Արսէն «Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի», Սթամպուլ, 2001 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Արեւմտահայ Երաժշտական Մշակոյթը 19-րդ Դարուն

Արեւմտահայ Երաժշտական Մշակոյթը 19-րդ Դարուն։

Արեւմտահայերու մշակութային կեանքի կեդրոնը Կոստանդնուպոլիսն էր, ուր զգալի աշխատանք կը կատարուէր գրականութեան եւ արուեստի զարգացման ուղղութեամբ: Երաժշտական ասպարէզին մէջ 19-րդ դարու առաջին կէսը յատկանշուեցաւ հայկական երաժշտագրութեան ստեղծումով:
Միջնադարեան խազային համակարգի անկումէն ետք հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը կ'ենթարկուէր օտար ազդեցութիւններու  եւ յաճախ նոյնիսկ անճանաչելի կը դառնար: Հոգեւոր երգերու կատարողները՝ դպիրներն ու տիրացուները, ըստ իրենց քմահաճոյքին առատօրէն կը գործածէին տաճկական երաժշտութեան բնորոշ բազմաթիւ ձայնազարդեր եւ յունական երաժշտութեան ռնգային երգեցողութիւնը: Հոգեւոր երգերը հետագայ աղաւաղումներէ եւ կորուստէ փրկելու համար անհրաժեշտ էր երաժշտագրել  զանոնք: Խնդիր դրուած էր ստեղծել հայկական երաժշտագրութեան այնպիսի համակարգ, որ կապուած ըլլալով հին խազային համակարգի աւանդոյթներուն հետ, միեւնոյն ժամանակ յենէր եւրոպական երաժշտագրութեան վրայ:
Այդ խնդիրը իրագործեց պոլսահայ տաղանդաւոր երաժիշտ Համբարձում Լիմոնճեան 1813-1815 թուականներուն: Ան գործածեց քազերու ձեւերը եւ անունները, իսկ եւրոպական իրաժշտագրութենէն գործածեց եօթը հիմնական հնչիւններու թիւը եւ հնչիւններու խմբաւորումը ութեակներով: Այս համակարգը կը կոչուի հայկական երաժշտագրութեան համակարգ, կամ Լիմոնճեանի համակարգ, որ մօտաւորապէս մէկ դար մեծ տարածում ունեցած է եւ պարտադիր մաս կազմած է դպրոցական ծրագիրներուն Շնորհիւ Լիմոնճեանի համակարգին, մեծ քանակութեամբ հոգեւոր եւ ժողովրդային երգեր եւ եղանակներ փրկուած են կորուստէ եւ այլափոխումներէ: Սակայն այս համակարգի հնարաւորութիւնները բաւական սահմանափակ էին, որովհետեւ անիկա ստեղծուած էր միաձայն երաժշտութեան համար եւ կը կիրառուէր մեծ մասամբ երգային երգային երաժշտութեան պարագային: Հետագային, երբ հայ երաժշտութեան մէջ մուտք գորջեց բազմաձայնութիւնը, այդ համակարգը այլեւս չէր բաւարարեր նոր պահանջներուն եւ ան իր տեղը զիջեցաւ եւրոպական երաժշտագրութեան, որ իր հնարաւորութիւններով անհամեմատ կատարեալ էր:
19-րդ դարու երկրորդ կիսուն Կոստանդնուպոլսոյ մէջ անձնուէր գործունէութիւն կը ծաւալէին երաժիշտներ Արիստակէս Հովհաննիսեանը (1812-1879), Գաբրիէլ Երանեանը (1827-1862), Նիկողայոս Թաշճեանը ( 1841-1885), Տիգրան Չուխաճեանը (1837-1898) եւ շատ ուրիշներ, որոնք, հիմնելով տարբեր պարբերաթերթեր, կը հրատարակէին հայ եւ արեւելեան երաժշտութիւն, կը կազմակերպէին դասախօսութիւններ, անվճար Symphonique համերգներ:
Ստեղծուած էր «Նաում» երաժշտական Թատրոնը, Արեւելեան թատրոնը, օփերէթային թատրոնը:
Արեւմտահայերու երաժշտական կեանքին մէջ մեծ դեր ունեցած է նաեւ Սինանեան ընտանիքը, որուն անդամները տարիներ շարունակ նուագախումբով համերգներ տուած են՝ կատարելով եւրեպական եւ հայ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններ:

## Աղբիւր

* Նարդուհի Էքիզեան-Մարքոսեան, Պէյրութ, 2017
Արտաշէս Արզումանեան

** Արտաշէս Արզումանեան** (), հայ խորհրդային դերասան։ Ատրպէյճանական ԽՍՀ (1954) եւ ՀԽՍՀ (1971) ժողովրդական արտիստ։1941 թուականէն ԽՄԿԿ-ի անդամ։

## Կենսագրութիււն
1929-1949 թթ. աշխատած է Պաքուի, 1949-1954 թթ.` Ստեփանակերտի հայկական թատրոններուն մէջ։ 1956 թուականէն Լենինականի Մռաւեանի անուան թատրոնի դերասան է։ Վ․ Ի․ Լենինի դերը առաջին կատարողներէն է՝ հայ բեմին վրայ։

Արտաշէս Արզումանեանի լաւագոյն դերակատարումներէն են՝ Հայրապետը, Մինթոեւը (Շիրվանզադէի «Նամուս», 1936, «Մորգանի խնամին», 1949), Սալամովը (Ճապարլիի «1905 թուին», 1937), Բալաբեկը (Նայիրի Զարեանի «Աղբիւրի մօտ», 1950), Մելիք աղան (Վաղարշեանի «Օղակում», 1956), (Նազարը Դերենիկ Դեմիրճեանի «Քաջ Նազար»), 1965) եւ այլ դերեր։

## Արտաքին յղումներ
* Արտաշէս Արզումանեան 
* Արտաշէս Արզումանեան 

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:5 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Շուշի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:22 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:1985 մահեր
Երուանդ Արզումանեան

**Արզումանեան Երուանդ** (), բժիշկ:

Նախնական կրթութիւնը բնագաւառի Եզնիկեան վարժարանի մէջ ստանալէ ետք 1909-ին կ’անցնի Պոլիս՝ ուր կը յաճախէ Բերայի Վենետիկեան Մխիթարեանց դպրոցը: 1912-ին շրջանաւարտ՝ կը մեկնի Վենետիկ, շարունակելու համար իր ուսումը Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանին մէջ։ 1915-ին յաջողութեամբ կ’աւարտէ երեք տարուան ընթացքը եւ իբրեւ թոշակաւոր սան հինք տարի կը հետեւի Լոզանի եւ Պազըլի բժշկական համալսարաններու դասըաթացքին: 1902-ին կը տեղափոխուի Հռոմ, եւ յաջորդ տարին կը ստանայ իր բժշկական վկայականը, աւարտական ճառի նիւթ ունենալով «Միջին դարու բժշկութիւնը» (բաւական ընդարձակ ուսումնասիրութիւն մը, որուն մէջ հեղինակը պատմական ընդհանուր ակնարկէ վերջ կը ներկայացնէ հայ հողի յատուկ դեղաբանական բոյսերը, վերլուծելով անոնց բուժիչ յատկութիւնները: (Այս թէզի մասին ամփոփ ուսումնասիրութիւն մը հրատարակած է նոյն տարուան Պոստոնի «Հայրենիք»ներուն մէջ՝ Պատրիկի կողմէ, ինչպէս նաեւ Թէոգիկի «Ամէնուն Տարեցոյց»ին մէջ բանասէր Կ. Գարիկեանի կողմէ):

Թէզը լաւագոյն գնահատութեան կ’արժանանայ Ուսուցչապետական Յանձնաժողովէն:

1922-ին կ’ամուսնանայ Տիկին Լիւսի Սեւումեանի հետ, եւ այդ թուականէն ի վեր կը հաստատուի Իտալիոյ Միլան քաղաքին մէջ:

Բժ. Երուանդ Արզումանեան մէկն է այն եռանդուն մտաւորականներէն որ աշխատած է միշտ ազգային շունչով հրահրել թէ Իտալիոյ ուսանողութիւնը եւ թէ Միլանոյի հայ գաղութը: Ինք եղած է «Համազգային»ի մասնաճիւղին կազմակերպողը եւ Տոքթ. Երուանդ Արզումանեան երկար ատեն Մուրատ Ռափայէլեան նախկին սաներու վաչութեան քարտուղար: Գիտական յօդուածներով երեւցած է թէ՛ հայ եւ թէ իտալական մամուլին մէջ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 271:

Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ալեքսանտր Արզումանեան

**Ալեքսանտր Ռոպերթ Արզումանեան** (), պետական, քաղաքական գործիչ, դիւանագէտ։ Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը (1984)։

## Գործունէութիւնը
1984-1990 թուականներուն աշխատած է Երեւան քաղաքի կառավարման ինքնամատուցուած համակարգերու գիտահետազօտական-նախագիծային հիմնարկին մէջ, միաժամանակ, 1989-1990 թուականներուն՝ ՀՀՇ լրատուական կեդրոնի տնօրէն, 1990-1991 թուականներուն՝ ՀՀ ԳԽ նախագահի օգնական, 1991-1992 թուականներուն՝ ՀՀ լիազօր ներկայացուցիչ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, 1992-1993 թուականներուն՝ ՀՀ արտակարգ եւ լիազօր դեսպան ԱՄՆ-ի մէջ, 1992-1996 թուականներուն՝ ՀՀ մշտական ներկայացուցիչը ՄԱԿ-ի մէջ։

1996-1998 թուականներուն՝ ՀՀ արտաքին գործերու նախարար։ 4 փետրուար 1998-ին հրաժարական տուած է Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի հետ։

Հայ-թրքական հաշտեցման հանձնաժողովի հիմնադիր-անդամ (2001)։ Արզումանեան ՄԱԿ-ի մէջ ներկայացուցած է ԼՂ հիմնահարցի կարգաւորման, արցախահայութեան ինքնորոշման եւ անոր անվտանգութեան ապահովման վերաբերեալ ՀՀ դիրքորոշումը։ 1996-1998 թուականներուն ղեկավարած եւ համակարգած է ՄԱԿ-ի մէջ, ԵԱՀԿ-ի եւ միջազգային այլ կազմակերպութիւններուն մէջ ՀՀ պատուիրակութիւններու աշխատանքները, ԼՂ հիմնահարցի շուրջ տարուող բանակցութիւնները, ձգտած է գրանցում ապահովել ԼՂ-ի մասնակցութիւնը, որպէս իրավահաւասար կողմ։

4 դեկտեմբեր 2014-ին Արզումանեան այն եօթը պատգամաւորներէն մէկն էր, որոնք Հայաստանի ԵՏՄ անդամակցութեան պայմանագրին դէմ քուէարկեցին:

Ունի ՀՀ արտակարգ եւ լիազօր դեսպանի դիւանագիտական աստիճան (26 մայիս 1992 թ.)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:24 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԱԺ 5-րդ գումարման Պատգամաւորներ
Ստորոգութիւն:«Ազատ ռամկավարական» Կուսակցութեան Անդամներ
Ստորոգութիւն:ՀՀՇ անդամներ
Արթիկ

**Արթիկ**, քաղաք՝ Հայաստանի Շիրակի մարզին մէջ, մարզի կեդրոնէն 20 ք․մ․ հարաւ-արեւելք, 105 ք․մ․ դէպի հիւսիս-արեւմուտք՝ Երեւանէն։ Կը գտնուի Արագած լեռան հիւսիս-արեւմտեան լանջին։ Քաղաքին մէջէն կ'անցնի Մարալիկ-Արթիկ-Կիւմրի երկաթուղին։ Տուեալ պահուն երկաթուղիի շահագործման կարգավիճակը անյայտ է։

## Բնակչութիւն
Նախնիները 1829 - 1830 թուականներուն ներգաղթած են Կարսէն եւ Կարինէն։

Արթիկի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Ժողովրդագրական աճ

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:250 height:373
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:210
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:30 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:6 start:0
BackgroundColors = canvas:c
BarData=
 bar:1831 text:1831
 bar:1873 text:1873
 bar:1897 text:1897
 bar:1975 text:1975
 bar:2008 text:2008
PlotData=
 color:d width:15 align:left
 bar:1831 from:0 till: 6
 bar:1873 from:0 till: 24
 bar:1897 from:0 till: 30
 bar:1975 from:0 till: 164
 bar:2008 from:0 till: 160
PlotData=
 bar:1831 at: 6 fontsize:s text: 647 shift:(-5,5)
 bar:1873 at: 24 fontsize:s text: 2.359 shift:(-10,5)
 bar:1897 at: 30 fontsize:s text: 2.950 shift:(-10,5)
 bar:1975 at: 164 fontsize:s text: 16.400 shift:(-15,5)
 bar:2008 at: 160 fontsize:s text: 15.985 shift:(-15,5)


։Աղիւրներ. Ազգ. վիճ. ծառայութիւն, Հայաստանի համայնքներու միութիւն 

## Տնտեսութիւն
Քաղաքին մէջ կը գործեն «Արթիկտուֆ» ընկերութւընը (1927 թ.) եւ արդիւնաբերական այլ ձեռնարկութիւններ։ Տնտեսութեան կարեւոր ճիւղերէն է գիւղատնտեսութիւնը։ Բնակչութիւնը կը զբաղի դաշտավարութեամբ եւ անասնաբուծութեամբ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Արթիկի շրջակայքը հարուստ է հայկական մշակոյթի յուշարձաններով։ Յայտնաբերուած են դամբարանադաշտեր, կաւանօթներու, զարդերու, զէնքերու հնագոյն նմուշներ մ.թ.ա. XIV - IX դարեր)։

Քաղաքն ունի՝ Սուրբ Գէորգ (VI դար), Սուրբ Աստուածածին (Սուրբ Մարինէ, V դար), Սուրբ Ստեփանոս (Լմբատավանք, VI-VII դարեր) եկեղեցիները։ Քաղաքը հարուստ է միջնադարեան ժողովրդական ճարտարապետութեան նմուշներով՝ տուֆաշէն հսկայական ջրատար խողովակներով, ջրաղացներով ու գմբեթածածկ բնակելի տուներով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի քաղաքներ
Էմիլ Արթին

**Էմիլ Արթին** (*Արթինեան*, ) 20-րդ դարու առաջատար հայազգի մաթեմաթիկոս, Էմմի Նեոթերի () հետ միասին ժամանակակից հանրահաշուի հիմնադիր կը համարուի եւ 1932-ին անոր հետ միասին ստացած է Աքերման-Թոյպների յիշատակի մրցանակը։

= Կենսագրութիւն =
Էմիլ Արթին ծնած է 1898-ին Վիեննա, որ այդ ժամանակ մայրաքաղաքն էր Աւստրօ-Հունգար Կայսրութեան։ Հօր անունն ալ Էմիլ էր. ան արուեստի գործերու վաճառական էր, մայրը՝ Էմմա Լաուրա-Արթինը օփերային մէջ երգչուհի էր։ Ըստ Արթինի որդի՝ Մայքլի, «Արթին» հայկական Արթինեան ազգանունի կրճատ տարբերակն է։

## Վաղ Շրջան
Սեպտեմբեր 1904-ին դպրոց կ'ընդունուի, հաւանաբար Վիեննայի մէջ։ Երբ Էմիլ ութ տարեկան էր, անոր հայրը կը մահանայ: 15 Յուլիս 1907-ին, մայրը գերմանախօս Ռայխենպերկէն (ներկայիս՝ Չեխիոյ Լիպերեց քաղաք) յաջողակ գործարար Ռուտոլֆ Հուպների հետ կը վերամուսնանայ։ Սկիզբը մէկ տարի, Սեպտեմբեր 1907-ին, մանուկ Էմիլը Աւստրիոյ սահմանին մօտ հարաւային Չեխոսլաւաքիոյ մէջ գտնուող փոքրիկ Սթրոպնից քաղաքի դպրոցը կ'ընդունուի եւ այդ պատճառաւ ուսանելու համար տունէն հեռու կ'ապրի, տեղական ագարակներէն մէկուն մէջ։ Յաջորդ տարին, ան Ռայխենպերկ վերադառնալով, կը շարունակէ իր նախակրթական ուսումը՝ մինչեւ 1916։

## Համալսարանական Տարիներ
Հոկտեմբեր 1916-ին, Էմիլ կ'ընդունուի Վիեննայի համալսարանը՝ մասնագիտանալով մաթեմաթիկայի մէջ։ Գերազանց արդիւնքով ուսումը կ'աւարտէ ու կը հաստատուի Համպուրկ՝ Գերմանիա, ուր կը դասախօսէ եւ գիտական իր պրպտումները առաջ կը տանի մինչեւ 1937 թուական։

1932-ին կ'ամուսնանայ Ռուսաստան ծնած հրէուհիի մը՝ Նաթաշա Ժասնիի (Natascha Jasny) հետ։ Նացիական հետապնդումներէ խոյս տալով՝ Էմիլ Արթին 1937-ին կ'ապաստանի Միացեալ Նահանգներ եւ շուտով կը ստանայ ամերիկեան քաղաքացիութիւն։

1938-ին դասախօսական պաշտօնի կը կոչուի Ինտիանայի, իսկ 1946-ին Փրինսթընի համալսարաններուն մէջ։ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ քսանամեայ իր պաշտօնավարութեան շրջանին էր, որ Էմիլ Արթին կը կատարէ իր յայտնագործումները եւ կը մշակէ իր տեսութիւնները, որոնք հանրահաշուի բնագաւառին մէջ մեծ հեղինակութիւն կ'ապահովեն իրեն։

1958-ին Էմիլ Արթինեան կը վերադառնայ Համպուրկ, ուր կը շարունակէ գիտական իր հետազօտութիւններն ու դասախօսական աշխատանքը մինչեւ 2 Դեկտեմբեր 1962՝ իր վախճանը։

## Գիրքեր
* 
*  *(Reprinting of second revised edition of 1944, The University of Notre Dame Press)*.
* 
*  *(Reprint of the 1957 original; A Wiley-Interscience Publication)*
* Artin, Emil. (1898–1962) Beiträge zu Leben, Werk und Persönlichkeit, eds., Karin Reich and Alexander Kreuzer (Dr. Erwin Rauner Verlag, Augsburg, 2007).
*  *(Reprinted with corrections from the 1967 original)*

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերմանացի մաթեմաթիքոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ մաթեմաթիքոսներ
Ստորոգութիւն:3 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:20 Դեկտեմբերի մահեր
Արթիւր Թարխանեան

**Արթիւր Արտաւազդի Թարխանեան** (), ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր (1972), ՀԽՍՀ ժողովրդական (1987) ճարտարապետ։ Ճարտարապետութեան միջազգային ակադեմիայի Մոսկուայի մասնաճիւղի (1992), ՀՃԱ (1996) պատուաւոր անդամ։

## Կենսագրութիւն
1957-ին աւարտած է Երեւանի ճարտարագիտական հիմնարկը։

1957-էն աշխատած է Հայպետնախագիծ հիմնարկին մէջ, 1969-1986 թուականներուն տիպային նախագիծի արուեստանոցի ղեկավար,

1986-1989 թուականներուն՝ ՀՀ պետշինի նախագահի առաջին տեղակալ։

1968-էն դասաւանդած է Երեւանի ճարտարապետութեան եւ շինարարութեան պետական համալսարանը, (փրոֆեսոր՝ 1993-էն)։

1990-էն՝ գլխաւոր ճարտարապետ։

Արթիւր Թարխանեան, Սպարտակ Խաչիկեանն ու Հրաչ Պօղոսեան միասնաբար կը կազմեն յայտնի ճարտարապետական եռեակը:

Համահեղինակներու հետ Արթիւր Թարխանեանի նախագիծերով Երեւանի մէջ կառուցուած են՝

* ՀՀ ԳԱԱ Հասարակական գիտութիւններու հիմնարկներու մասնաշէնքերը (1955-1972)
* «Ռոսիա» կինոթատրոնը (1970-1974, ԽՍՀՄ Նախարարներու խորհուրդի մրցանակ, 1979)
* Երիտասարդութեան պալատը (1970-1985, ՀամԼԿԵՄ մրցանակ, 1981)
* «Զուարթնոց» օդակայանը (1981, ՀԽԱՀ Պետական մրցանակ, 1985)
* Մարզահամերգային համալիրը (1984, ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ, 1987)
* «էրեբունի-3» բնակելի միկրոշրջանը

Արթիւր Թարխանեան շուրջ 2 տասնեակ յուշարձաններու ճարտարապետ է.

* Մեծ եղեռնի զոհերու յուշահամալիր (Երեւան, 1967)
* Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան (Երեւան, 1986)
* Խորհրդային Հայաստանի 50-ամեակի յուշարձան (Դիլիջան, 1970)
* Հայրենական պատերազմին զոհուածներուն (Դսեղ, Տաթեւ, Բազմաբերդ)
* Շարլ Ազնաւուրի արձանը (Գիւմրի, 2001)

Արթիւր Թարխանեան պարգեւատրուած է Երիտասարդ ճարտարապետներու ստեղծագործութեան (1962, 1968), խորհրդային ճարտարապետութեան 1973-1977 թուականներու նուաճումներուն, «Տարուան լաւագոյն կառոյց» (1982, ոսկի շքանշան), «Տարուան լաւագոյն ստեղծագործութիւն» (1985) համամիութենական ստուգիչներու դափնեկիր, ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ-ի ոսկի, ՀՀ Անանիա Շիրակացիի (1998) շքանշաններով։

Եղած է ՀԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր (1980-1989)։

1997-ին Երեւանի Ճարտարապետութեան ազգային թանգարանին մէջ բացուած է Արթիւր Թարխանեանի ստեղծագործութիւններուն ցուցահանդէսը:

## Պատկերներ

Պատկեր:Martiros Saryan ardzan (4).JPG|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան, Երեւան
Պատկեր:Karen Demirchyan C.JPG|Մարզահամերգային համալիր
Պատկեր:Tsitsernakaberd memorial.jpg|Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր
Պատկեր:ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ 50- ԱՄՅԱԿԻՆ 1.JPG|Խորհրդային Հայաստանի 50-ամեակի յուշարձան, Դիլիջան
Պատկեր:Հուշարձան` Շ. Ազնավուրին (1).JPG|Շարլ Ազնաւուրի յուշարձան, Գիւմրի


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Դիլիջանի մէջ տեղադրուած Խորհրդային Հայաստանի 50-ամեակին յուշարձանի լուսանկարներ
* Կայացած Թարխանեան, Խաչիկեան, Պօղոսեան» գիրքի շնորհահանդէս
* Մարզահամերգային համալիրի պատմութիւն
* Երիտասարդական պալատի պատմութիւն

Ստորոգութիւն:Հայ ճարատարապետներ
Ստորոգութիւն:23 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Ապրիլի մահեր
Արթուն (անձնանուն)

**Արթուն**, հայկական արական անուն։ Յունարէն *Գրիգոր* (Γρηγόριος) անուան թարգմանութիւնն է։

## Գործածութիւններ
* Արթուն, 15-րդ դարու տաղասաց։
* Արթուն, ոմն գրիչ, 1594 թուական։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Արժանթինահայ Երաժշտութիւն

Արժանթինի սփիւռքահայ երաժշտութիւն։ Արժանթինի մէջ հայ արուեստագէտները մեծ ներդրում ունին ազգային երաժշտութեան եւ պարարուեստի պահպանման ու զարգացման մէջ։

## «Միջացգային հանդիպումներու փառատօն»
Ճանչցուած երաժիշտ Ալիսիա Թէրզեանը 1968 թուականին կազմակերպած է «Միջազգային հանդիպումներու փառատօն»ը, աւելի ուշ՝ նուագախումբ։

## Երգիչներ
Պուէնոս Այրէսի «Կոլոն» օփերային թատրոնի ճանչցուած երգիչներ են Մանուկ Հալպէրեանը, Շամիրամ Թորոսեանը, Նուրիձա Գասապեանը։

## Դաշնակահարներ
Յայտնի դաշնակահարներ են Անթառամ Ահարոնեանը, Իզապէլ Միսակեանը։

## Ջութակահարներ
Ջութակահարներ՝ Ռաֆֆի Զմրուխտեանը, Ռոման Ափրիկեանը, դիրիժորներ Վահագն Մինասեանը, Զարուհի էլմեսեգեանը, ժան Ալմուխեանը եւ ուրիշներ։

## Երգչախումբեր
Հիմնադրուած են «Կոմիտաս» (1929), «Արաքս» (1957), «Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ» (1958), «Շնորհալի» (1980) եւ այլ երգչախումբեր։

## Պարարուեստ
Պարարուեստի զարգացման նպաստած են պարուհիներ էմէ Աբրահամեանը, Նանի Մորեանը, Լիա Սիրույեանը (նաեւ պարուսոյց) եւ ուրիշներ։

## Պարախումբեր
Յայտնի են «Գայանէ» (1960), «Նայիրի» (1978), «Մասիս» (1993) պարախումբերը։

Ստորոգութիւն:Հայ մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Արի Կիրակոս Մինասեան Վարժարան

**Արի Կիրակոս Մինասեան վարժարան** (անգլ.՝ Ari Guiragos Minassian (AGM) Armenian School), ամենօրեայ հայկական վարժարան։ Հիմնուած է 1986-ին, Քալիֆորնիոյ Սանթա Անա քաղաքին Ս. Քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ հոգաբարձուներուն նախաձեռնութեամբ։
## Պատմութիւն
Ունի նախադպրոցական (մանկապարտէզ) եւ միջին բաժիններ (մինչեւ Զ. դասարանի երեխաներու կրթութիւն)։ Դասաւանդուող պետական ծրագիրին զուգահեռ կ'ուսուցանուին հայոց լեզու, պատմութիւն, կրօն եւ երգ։ Կը գործեն մարզական խումբեր, երգչախումբ, պարախումբ։ Կը հրատարակէ տեղեկագիրք եւ տեղեկատու-պարբերաթերթ։

2005-էն ի վեր, Արի Կիրակոս Մինասեան վարժարանը ընդունուած է Դպրոցներու եւ Քոլէճներու Արեւմտեան Միութեան (WASC) կողմէ։

Ստորոգութիւն:Հայկական վարժարաններ
Արիս Յովհաննէսեան

**Արիս Յովհաննէսեան**, ()։

Արիս Յովհաննէսեան ծնած է 1812-ին, ընտանեկան մականունն էր Շալճեան Հօրը անունը Յովհաննէս որ կը բնակէր Պոլսոյ Լանկա թաղը։ Կարճ միջոց մը աշակերտած է Մայր Եկեղեցիի մէջ պապա Համբարձումին եւ յետոյ Տիրացու Եղիշէյի եւ Գարթալցի Յարութիւնի։ Հակառակութեան պատճառով պապա Համբարձումի հրաժարելէն ետքը՝ իր երեք ընկերներէն միայն ինքը Մայր եկեղեցի մնացած էր առանց սակայն ձայնալրութեամբ զբաղելու։ Այս միջոցներուն տպագրիչ Յովհաննէս Միւհենտիսեան պաշտպան կը կանգնի անոր եւ մեծամեծներու դիմում ընելով կը յաջողի զինքը Մայր-Վարժարանի աշակերտներուն դասախօս կարգել տալ։

Ստորոգութիւն:Հայեր
Արիս Շաքլեան

**Արիս Մկրտչ Շաքլեան** (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1947-էն։ Կրած է **Վարուժնակ Արիս** գրական անունը, առաջին գիրքը լոյս տեսած է այդ անունով, ստորագրէր է նաեւ Ա. Շ.։

Ծնած է Հայկական Կիլիկիոյ Չորք Մարզպան (**Տէօրթեոլ**) քաղաքի մէջ։ Աւարտած է տեղի միջնակարգ դպրոցը, ապա որպէս ուսուցիչ աշխատած է Ալեքսանդրետի եւ Դամասկոսի հայկական դպրոցներուն մէջ։ Ա. Շաքլեանը «Եփրատ» թերթի խմբագիր եղած է 1929-ի ամառը, 1931-1932-ին, 1936-1937-ին (թերթը դարձած է երկօրեայ) եւ 1943-1945-ին։ 1945-ին ներգաղթած է Հայաստան։ Մահացած է Երեւանի մէջ:

## Ա. Շաքլեանի գործեր
* Դեղին երգեր, Հալէպ, տպարան Արարատ, 1927, 40 էջ։
* Միջինք, Հալէպ, տպարան Տէր-Սահակեան, 1943, 80 էջ։
* Կար ու չկար... (պատմուածքներ), Հալէպ, տպարան Ա. Տէր-Սահակեան, 1946, 147 էջ։
* Մեր Հայաստանն է, Երեւան, Հայպետհրատ, 1949, 82 էջ։
* Հեքիաթներ (գրքում տեղ ունեցած է Ա. Շաքլեանի «Բախտի անիւը» հեքիաթը), Հալէպ, տպարան Տէր-Սահակեանի, 1950, 11 էջ։
* Հեքիաթներ, Հալէպ, տպարան «Նայիրի», 1950, 28 էջ։
* Բախտն ու աշխատանքը (հեքիաթներ եւ զրոյցներ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1956, 123 էջ։
* Ինձնից քեզ խրատ (հեքիաթներ եւ զրոյցներ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1957, 112 էջ։
* Ֆալլահներ (վէպ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1958, 416 էջ։
* Հեքիաթներ, Երեւան, Հայպետհրատ, 1960, 103 էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Լեւոն Արիսեան

**Լեւոն Եղիայի Արիսեան** (), հայ պետական եւ կուսակցական գործիչ, փիլիսոփայ, մանկավարժ։

## Կենսագրութիւն
Լեւոն Արիսեան, ծնած է Վան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի հայկական «Երամեան» դպրոցին մէջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն քոյրերուն հետ գաղթած է Երեւան։ 1916–ին մեկնած է Քիսլովոտսք՝ հօրեղբօր մօտ ուսումը շարունակելու։ 1917–ին Թիֆլիս փոխադրուած է եւ մարզարան ընդունուած է։ 1919–ին Երեւան տեղափոխուած է, աւարտած է արական մարզարանը։ 1919–ին եղած է «Սպարտակ» կազմակերպութեան անդամ, Փետրուար 1920–ին՝ համայնավարական կուսակցութեան շարքերը։ 1921-1925 թուականներուն սորված եւ աւարտած է Մոսկուայի պետական համալսարանի հասարակական գիտութեան հիմնարկը, որմէ ետք աշխատած է ՀԿ(բ) կ Կենկոմին մէջ որպէս մամուլի մասնաճիւղի վարիչ։

1927–ին եղած է Երեւանի պետական համալսարանի ուսումնական մասի ժողովրդապետը եւ համալսարանի մէջ դասաւանդած է։ Համալսարանին մէջ մէկ տարի աշխատելէ ետք, 1928–ին ընդունուած է Մոսկուայի հասարակական գիտութիւններու գիտահետազօտական հիմնարկի ռուսաստանեան ընկերակցութեան բաժինը։ 1933–ին հրաւիրուած է Հայաստան եւ լուսաւորութեան ժողովրդական պատուիրակ նշանակուած է։ 1934–ին ՀԿԿ Կենկոմի քարոզչութեան անդամ եղած է եւ խռովութեան բաժնի վարիչ։ 1936–ին դարձեալ լուսաւորութեան ժողովրդական պատրուիրակ նշանակուած է։ 1931–ին անոր շնորհուած է մասնագէտի գիտական կոչումը։

Գիտական հետազօտութիւնները իմացաբանութեան հարցերուն նուիրուած են, գերմանացի նշանաւոր փիլիսոփայ Իմանուէլ Կանտի եւ նորկանտականներու փիլիսոփայական հայացքներու քննական վերլուծութեան։

1957–ին, Երեւանի մէջ ռուսերէն լեզուով լոյս տեսած է Լեւոն Արիսեանի «Իմացութեան տեսութեան պատմութենէն» մենագրութիւնը։

1962–ին Երեւանի մէջ հիմնադրուած թիւ 127 դպրոցը մեծ մտաւորականի անունով կը կոչուի։

## Մահը
1938–ին, 35 տարեկանին անհիմն բռնադատուած ու գնդակահարուած է։

## Տե՛ս նաեւ
* Լեւոն Արիսեանի անուան թիւ 127 աւագ դպրոց

## Երկեր
* Из истории теории познания, Е., 1957.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:19 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ստալինեան բռնաճնշման զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Մոսկուայի պետական համալսարանի շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Արթուրը Եւ Արգիլուած Քաղաքը

**«Արթուրը եւ Արգիլուած քաղաքը»**, Լիւք Պեսոնի «Արթուր» շարքի երկրորդ գիրքը, ուր կը պատմուի փոքրիկ մինիպուտներու կախարդական երկրրին մէջ տասը տարեկան տղու արկածներու մասին։ Գիրքը լոյս տեսած է 2005 թուականին։ Ռուսաստանի մէջ ընդհանուր առմամբ գիրքի 1,5 միլիոն օրինակ վաճառուած է:

## Ստեղծման պատմութիւն
Ի տարբերութիւն այլ գրողներու՝ Լիւք Պեսոնը սկիզբը կը գրէր բեմադրութիւններ ֆիլմերու համար եւ միայն որոշ ժամանակ ետք որոշեց, որ իր կողմէ գրուած ֆիլմի նախագիծը կարելի է վերարտադրել որպէս գիրք։ Վերարտադրանքը տեւեց հինգ տարի, իսկ բեմադրութիւնը բաժնուեցաւ երկու գիրքի։ Վէպը այնքան սիրուեցաւ, որ նախատեսուած երկու գիրքի փոխարէն լոյս տեսաւ չորսը։ Ըստ Պեսոնի՝ գիրքի առաջին մասը կը նկարագրէ իր մանկութիւնը, իսկ Արթուրի կերպարին մէջ (մինչեւ մինիպուտ վերափոխուիլը) նկարագրած է իրեն։ 2004 թուականին Պեսոնը այցելեց Մոսկուա, որպէսզի ներկայացնէ ռուսերէնով լոյս տեսած առաջին երկու գիրքերը՝ «Արթուրը եւ մինիպուտները» եւ «Արթուրը եւ Արգիլուած քաղաքը»:

## Դիպաշար
Փոքրիկ Արթուրը, դառնալով մինիպուտ, կ'ուղղուի Արգիլուած քաղաք՝ փրկելու իր պապը եւ թագավորութիւնը ջրհեղեղէն։

## Պաստառի Վրայ Ներկայացում
Վէպի գործողութիւնները ցուցադրուած են Արթուրի մասին առաջին ֆիլմին մէջ՝ «Արթուրը եւ մինիպուտները», որուն կենսունակութեամբ զբաղած է ֆրանսական BUF Compagnie ընկերութիւնը։ Համաշխարհային արտաքսումը տեղի ունեցաւ 2006 թուականի 29 Նոյեմբեր-ին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* «Արթուրը եւ Արգելված քաղաքը»  — պաշտօնական կայքէջ
* «Արթուրը եւ մինիպուտները»  երկրպագուներու կայքէջ
Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Արիւնահոսութիւն

Յաճախ կը ստանանք վնասուածքներ, որոնց պատճառով կ'ունենանք **արիւնահոսութիւն**, որ կ'ըլլայ թոյլ, դիւրութեամբ կը դադրի եւ չի պահանջեր բժշկական հոգածութիւն: Բայց երբեմն արիւնահոսութիւնը դադրեցնող հասարակ քայլերը բաւարար չեն եւ տեղեակ չըլլալը նոյնիսկ կրնայ պատճառ դառնալ մահուան:

Մարդու մարմինը առանց յետագայ բարդութիւններու կրնայ կորսնցնել մինչեւ 10 տոկոս արիւն: Չափահաս մարդու մօտ այդ կը կազմէ 350-500 մլ.: Այս ծաւալէն աւելի արեան կորուստը կեանքին վտանգ սպառնացող է:
## Արտաքին Արիւնահոսութիւն
մինի|աջից|Արիւնահոսութիւն
Արտաքին արիւնահոսութիւնը արեան արտահոսքն է մարմինէն դուրս: Արիւնահոսութիւն ունեցող տուժածը սովորաբար կ'ըլլայ տագնապած, անհանգիստ, իսկ մեծ քանակով արեան կորուստի պարագային ան կ'ըլլայ թոյլ եւ կ'ունենայ գլխապտոյտ: Ենթակային անօթազարկը կ'արագանայ եւ շնչառութեան դժուարութիւններ կ'ունենայ, մաշկին գոյնն ու վիճակը կը փոխուի, տեսողութիւնը կը մթագնի եւ ծարաւ կը զգայ:

Այսպիսի պարագաներուն պէտք չէ մատնուիլ խուճապի եւ դադրեցնելու համար արիւնահոսութիւնը պէտք է ձեռքի ափով սեղմել վէրքը՝ ճնշելով անոր վրայ: Վէրքին վրայ տեղադրեցէք անձեռոցիկ կամ մաքուր կտոր: Կարելի չէ վէրքին վրայէն հեռացնել արեամբ ներծծուած անձեռոցիկը: Վիրակապով ծածկեցէք վէրքը եւ ամրացուցէք ծայրը: Ապա բարձրացուցէք տուժածին վնասուած բաժինը սիրտի մակարդակէն բարձր: Այս մէկը կը նպաստէ արիւնահոսութեան նուազեցման: Եթէ արիւնահոսութիւնը կը շարունակուի, ապա այլ անձեռոցիկով մը եւ ճնշումով վէրքը կապեցէք:

Արիւնահոսութիւնը դադրեցնելու նպատակով կարելի է ճնշում գործադրել սեղման կէտերուն, որոնք մարմինի վրայ որոշակի հատուածներ են, ուր հիմնական սնուցող զարկերակը սեղմելով ոսկորին կարելի է նուազեցնել մարմինի համապատասխան բաժինի արիւնահոսութիւնը: Արիւնահոսութեան դադրեցման ընթացքին ներթափանցումը կանխելու նպատակով խուսափեցէք արեան հետ անմիջական շփումէ: Գործածեցէք ձեռնոցներ եւ կամ ալ պաշտպանիչ միջոցներ: Եթէ տուժածը ի վիճակի է, խնդրեցէք, որ ինք սեղմէ վէրքին վրայ: Եթէ տուժածին արիւնահոսութիւնը չի դադրիր ու արդէն շատ արիւն կորսնցուցած է, ապա հեռաձայնեցէք շտապ օգնութեան կեդրոններ:

## Ներքին Արիւնահոսութիւն
Ներքին արիւնահոսութիւնը արեան արտահոսքն է մարմինի ներքին տարածութեան մէջ: Ներքին արիւնահոսութիւնը կը յառաջանայ կոտրուածքներու եւ ծանր վնասուածքներու իբրեւ հետեւանք (ինքնաշարժի արկած ... ) եւ կամ ալ որոշ հիւանդութիւններու պատճառով (ստամոքսի խոց , հեմոֆիլիա...):

Որովայնի խոռոչին մէջ գտնուող գործարանները (փայծաղը կամ լեարդը) կրնան վնասուիլ իրանին հասած ուժգին հարուածին պատճառով:

Ներքին արիւնահոսութեան ժամանակ արեան կորուստի ընդհանուր նշաններուն կողքին ներքին արիւնահոսութեան տեղը ենթական կ'ունենայ ցաւ, հիւսուածքներու պնդացում, այտուցուածութիւն եւ մաշկի գոյնի փոփոխութիւն:

Նմանօրինակ պարագայի տուժածը պէտք է պառկեցնել եւ խորհուրդ տալ չշարժիլ: Արիւնահոսութիւնը նուազեցնելու եւ ցաւը մեղմացնելու նպատակով արիւնահոսութեան տեղը դրէք սառով ծածկուած անձեռոցներ: Ենթական կ'ունենայ ծարաւի ուժեղ զգացում, սակայն ներքին արիւնահոսութեան պարագային տուժածին արգիլուած է խմելը կամ ուտելը: Այս պարագային ամէնէն արագ միջոցին պէտք է հեռաձայնէք շտապ օգնութիւն:
մինի|աջից|Ներքին արիւնահոսութիւն ուղեղի մէջ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Մայքըլ Արլէն

**Մայքլ Արլէն** (, Տիգրան Գույումճեան, ), հայազգի աշխարհահռչակ գրագէտ։

## Կենսագրութիւն
1901 թուականին, Երբ դեռ հինգ տարու էր Տիգրան՝ հօրը հետ Լոնտոն կ'անցնի, ուր նախնական կրթութիւնը ստանալէ ետք բժշկութիւն կը հետեւի Էտինպըրկի համալսարանը: Կէս ամիս կը տեւէ սակայն իր ուսումը. կը դառնայ Լոնտոն ու ապրուստը ճարելու համար ինքզինքը կու տայ գրականութեան:

Մեծ պատերազմին իբր պուլկարահպատակ՝ թշնամի կը նկատուի յաջս Անգլիական իշխանութեան, բայց իր սրտաբուխ պաշտպանողականովը կ'արտոնուի կառավարութեան ի նպաստ աշխատիլ եւ գրիչ շարժել: Պատերազմէն վերջ կը նուիրուի վիպագրական ճիւղին. եւ իր բեղուն երեւակայութեամբ եւ գրաւիչ ու խայթհամեղ ոճով յաջորդաբար կ'արտադրէ գործեր. որոնք ցոյց կու տան թէ հեղինակը բրիտանական աշխարհի բարեկեցիկ դասուն կենցաղն ու տիպարները լաւագոյնս ուսումնասիրած էր. Եւ որոնցմով աշխարհահռչակ կը դառնայ, - չէ՞ որ տիեզերական էր գործածած լեզուն, անգլիերէնը: Ահա իր սկզբնական տարիներու երկերը. Կանանչ գլխարկը, Ասպատակութիւն, Անհեթեթ կինը. Լոնտոնեան Արկածախնդրութիւն: Բոլոր անգլիական թերթերը միշտ ներբողած են հայածին Արլէն Մայքլը:

Մ. Արլէն 1924-ին Միացեալ Նահանգաց մէջ լոյս ընծայեց նոր հատոր մը, Չըքնաղ Մայիս, որուն մասին Ուըրլտ թերթի քննադատը խիստ արտայայտուեցաւ սակայն, հեղինակը ներկայացնելու իբր մէկը՝ որ ժողովրդականութիւն շահելու մարմաջէն տարուած, իր գրիչին իջեցուցած է հասարակ վիպասաններու աստիճանին: Որքան որ Արլէն առիթ չէ ունեցած լեզուն սորվիլ եւ հայ մշակոյթով սնանիլ, սակայն ամէն առիթի յայտնած է հպարտութեամբ իր հայ ըլլալը: 1924-ին երբ Ամերիկա գնաց՝ ան շփում ունեցաւ իր ազգակիցներուն հետ: Միացեալ Մահանգներու թերթերէն մին «Գըրրընդ Օբինիըն» գրեց մեր ազգակցին մասին. «Մ.Արլէն նոր աստղ մըն է գրական երկնակամարին վրայ։ Այս երիտասարդ Հայը կը գրէ անգլիերէն ա'յնքան սահուն եւ խնամեալ՝ որ կարծես անգլիացի մը եղած ըլլար: Իբր զրուացաբան՝կարելի է դասել եթէ ոչ Ասքըր Ուայլտի, գէթ Մաքս Պիրպոմի շարքին»: Ն. Եորք Թայմզ, «Նրբակերտ ու ողջամիտ երկ («Կանանչ գլխարկը»), վախճանը կատարելութեան, որով ստուգիւ պիտի պարծէր մերօրեայ որեւէ վիպագիր. Հրաւէր մը անթերի արուեստի:

## Երկերը
* «Կանանչ գլխարկը»,
* «Ասպատակութիւն»,
* «Անհեթեթ կինը»,
* «Լոնտոնեան արկածախնդրութիւն»,
* «Չքնաղ Մայիս» (1924)։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, Պուքրէշ, 1938, էջ 278
* Թէոդիկ՝ Ամ. Տարեցոյց, 1926, էջ 675։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրագէտներ
Ստորոգութիւն:16 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:23 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արլինկթընի Ազգային Գերեզմանատուն

մինի|աջից|300px|Արլինկթընի ազգային գերեզմանատունը
**Արլինկթընի ազգային գերեզմանատուն** ()՝ ամերիկեան ռազմական գերեզմանատուն Ուաշինկթընի արուարձան Արլինկթընի մէջ։ Գերեզմանատան տարածքին թաղուած են պատերազմներու մասնակիցներ, Միացեալ Նահանգներու նախագահներ, Գերագոյն դատարանի նախագահներ եւ աստղանաւորդներ: 

Ներկայիս հոն թաղուածներու քանակը 320 հազար է, մակերեսը 2.53 քմ2 է:

## Պատմութիւն
Հիմնուած է 1865-ին եւ նախատեսուած էր Քաղաքացիական պատերազմին զոհուած զինուորները թաղելու համար: Գերեզմանատան հողակտորը առգրաւուած է Քաղաքացիական պատերազմին Հարաւի բանակի գլխաւոր հրամանատար Ռապըրթ Լիէն:
## Յուղարկաւորութեան Կանոնները
Գերեզմանատունէն ներս կրնան թաղուիլ պատերազմներու մասնակիցներ եւ անոնց ընտանիքներու անդամներ, ծառայութեան մէջ գտնուած եւ պաշտօնաթող զինուորականներ, նախագահներ, պետական պարգեւներու արժանացած դէմքեր:

Կան նաեւ սահմանափակումներ, զոր օրինակ գերեզմանատունէն ներս չեն կրնար թաղուիլ յանցագործութիւններու համար մահապատժի կամ ցմահ բանտարկութեան արժանացած անձինք:

Ըստ կանոններու, ընտանիքին անդամները կրնան պահանջել, որ գերեզմանի մարմարեայ սալին վրայ նշուի թաղուածի կրօնական պատկանելութեան խորհրդանիշը:
## Բաժանումներ

Գերեզմանատունը բաժնուած է 70 մասերու, հարաւարեւելեան եւ արեւմտեան քանի մը տեղամասեր կը պահուին հետագայ օգտագործման համար: 60-րդ տեղամասը նախատեսուած է 2001-էն ետք ահաբեկչութիւններու զոհերու համար: 21-րդ տեղամասը յայտնի է նաեւ Բուժքոյրերու տեղամաս անունով: Մէկ այլ տեղամաս՝ Քահանաներու տեղամասն է, ուր կը գտնուին հրէական, բողոքական եւ կաթողիկէ զինուորական քահանաներու յուշաքարեր: 1901-ին, Զինուորներուն Տունէն ներս թաղուած են Համադաշնութեան զինուորներ:
## Գերեզմանատունէն Ներս Թաղուած Նշանաւոր Անձինք
մինի|աջից|200px|Ճոն Քենետիի անմար կրակը
մինի|աջից|160px|Յուշարձան սպանիա-ամերիկեան պատերազմի (, 1898) բուժքոյրերուն
* Քաղաքական գործիչներ եւ ընտանիքներու անդամներ՝
** Ուիլիըմ Թաֆթ (, մ. 1930), Միացեալ նահանգներու 27-րդ նախագահ
** Ճոն Քենետի (), Միացեալ նահանգներու 35-րդ նախագահ
** Ժաքլին Քենետի (, մ.1994), Ճոն Քենետիի այրին
** Տուայթ Տէյվիս (, մ. 1945), ռազմական նախարար,
Պետական քարտուղարներ՝
* Ճոն Տուլլես (, մ. 1959)
* Էտ Մասքի (, մ. 1996)
* Փիրս Ռոճըրզ (, մ. 1913)
Գերագոյն դատարանի նախագահներ՝
* Ուորըն Պըրկըր (, մ. 1995)
* Ուիլիըմ Ռենքվիսթ
* Ըրլ Ուորըն (, մ. 1974)
* Օլիվըր Հոլմս (, մ. 1935)

* Արուեստի եւ մշակոյթի գործիչներ՝
** Դերասաններ՝
*** Լի Մարվին (, մ. 1987)
*** Ճեքի Քուփըր (, մ. 2011)՝ ծովային ծառայելու պատուին
** Երգահան եւ երաժիշտ Կլէն Միլլեր (, մ. 1944)
** Գրող Տաշիլ Հէմմիթ (, մ. 1961)
* Զինուորականներ՝
** Ժեներալ Ճորճ Մարշըլ (, մ. 1979)
** Ժեներալ, հրամանատար Ճոն Շալիքաշվիլի (, )
* Այլ՝
** Սրտավիրաբոյժ Մայքըլ Տը Պէյքի] (, մ. 2008)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
Ստորոգութիւն:Ամն