open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հերհեր (Մարտունի)

**Հերհեր**, գիւղ ԼՂՀ Մարտունի շրջանին մէջ։ Պատմական վկայութիւններուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուի ԺԴ. դարու արձանագրութիւններուն մէջ։ Եղած է Վարանդա շրջանի հոգեւոր կեդրոններէն մէկը, հոս գտնուած է Ամարասի Ս. Գրիգորիս վանքին ամառանոցը։ Գիւղը տարիներու ընթացքին բաժնուած է երկու մասի՝ Վերին եւ Ներքին Շէն։ Գիւղը ունի 12 փողոց եւ ճամբով մը կապուած է Քարահունջին, ինչպէս նաեւ Սօս եւ Կարմիր Շուկայ գիւղերուն հետ։ Գիւղին մէջ կը գործեն դպրոց մը եւ մարզադահլիճ մը, կառուցուած ֆրանսացի բարերարներու օգնութեամբ՝ 2000 եւ 2011 թուականներուն։
## Պատմութիւն
1950-ական թուականներուն, Հերհեր գիւղին մօտ, ճամբայ մը կառուցելու ատեն, գտնուած է հին գերեզման մը, որ կը վկայէ Հերհեր գիւղին տեղը հնադարեան բնակավայրի մը առկայութեան մասին։ Հերհեր գիւղին մասին առաջին ձեռագիր տեղեկութիւնը մեզի հասած է Հերհեր եւ Քարահունջ գիւղին միջեւ կնքուած ԺԴ. դարու կալուածագիրէն։
1666-ին հոս կառուցուած է Ամարասի Ս. Գրիգորիս վանքին ամառանոցը։
մինի|250px|Ամարասի Ս. Գրիգորիս վանքին ամառանոցը

Հերհերի ու Ծովատեղի թիկունքին ԺԸ. դարուն գտնուած է Քոչիզ սղնախը, որ դարձած էր 1720-ականներուն օսմանեան ուժերու դէմ հայերուն պայքարի կեդրոններէն մէկը։

Սովետական իշխանութիւնը շատ մեծ վնաս հասցուցած է գիւղին քրիստոնէական յուշարձաններուն։

Ղարաբաղեան հակամարտութեան տարիներուն (1991-1994) գիւղին տղոց մեծամասնութիւնը մասնակցած է Մարտունի շրջանին պաշտպանութեան մարտերուն (165 հոգի), եւ միւս տարածքներուն ազատագրման։
## Աղբիւրներ
Գիւղը յայտնի է իր բազմաթիւ աղբիւրներով, որոնք կը կազմեն անոր պատմութեան մէկ մասը՝ «Պրպտան», «Երէ ճիւր», «Հոռուն քոլ» կամ «Ուռենու աղբիւր», «Չալունց աղբիւր», «Ծլոկի» աղբիւր, «Ճրմաճիւր» (Ջերմաջուր) (ունի բուժիչ յատկութիւններ) եւ բազմաթիւ այլ աղբիւրներ։
## Յուշարձաններ եւ այլ շինութիւններ
Գիւղին մէջ կայ ազատամարտիկներուն նուիրուած յուշարձան մը, ինչպէս նաեւ Բ.համաշխարհային պատերազմի զոհերուն նուիրուած յուշարձան մը։ Ունի հանդիսասրահ մը, դպրոց մը եւ մարզադահլիճ մը (2011)։

## Գրականութիւն
*Ս. Երեմեան, Հայաստանը ըստ Աշխարհացոյցի
*Բ. Ուլուբաբեան, Արցախը պատմական աղբիւրներուն եւ պատմագիտական գրականութեան մէջ, Երեւան, 1969
*Բ. Ուլուբաբեան, Զրուցարան, Երեւան, 1991
Ստորոգութիւն:Մարտունի շրջանի բնակավայրեր
Ժագ Տօնապետեան

**Ժագ Տօնապետեան** (11 Յունուար 1945, Թունիս (Թունուս),  - 9 Նոյեմբեր 2020, Մարսիլիա կամ Մարսէյ)  մարսիլահայ համայնքի՝ Հայ դատի անխոնջ պաշտպան, որ եղած է նախ 24 Ապրիլի կոմիտէի, ապա՝ Հարաւային CCAF-ի նախագահ ։

## Կենսագրութիւն
Ժագ Տօնապետեան ծնած է 11 Յունուար 1945-ին Թունիս (Թունուս), հայ հօրմէ եւ սիկիլիացի-յոյն մօրմէ։ Ծնողքը յաջողած էին զինք, նաեւ քոյրը՝ Ռոզին ու եղբայրը՝ Փաթրիքը ջամբել հայկական արմատներու սիրով ու հպարտութեամբ։ Ան Մարսիլիա կը հաստատուի 1961-ին աւարտելու համար իր երկրորդական ուսումը։ Այնուհետեւ  կը հետեւի բարձրագոյն ուսման, պատրաստելով՝ բնագիտութեան դոկտորականը։

Փարիզեան շրջանին մէջ ճարտարագէտի, ապա Էքս-ան-Փրովանսի մէջ համակարգչային ընկերութեան մը առեւտրական տնօրէնի պաշտօնները վարելուն զուգահեռ՝  կանուխէն կը փարի Հայ դատի պաշտպանութեան առաքելութեան։

1963-էն 1988 եղած է բազմաթիւ հաստատութիւններու եւ ընկերակցութիւններու անդամ, ինչպէս Հայկական ուսումնասիրութեանց կեդրոնին, ապա Աբովեան դպրոցին, Էքս-ան-Փրովանսի Հայոց ընկերակցութեան, զոր կը ներկայացնէր 24 Ապրիլի յանձնախումբին մէջ, որու նախագահը պիտի դառնար 1999-էն 2001։ Այնուհետեւ, ան քանի մը անգամ կ'ընտրուի Հարաւային CCAF-ի նախագահ 
։

9 Նոյեմբեր 2020-ին, 76 տարեկանին իր մահկանացուն կը կնքէ:

### Շքանշան
2011-ին, Մարսիլիոյ քաղաքապետ Ժան-Գլօտ Կօտէնի կողմէ կը պարգեւատրուի Ֆրանսայի Արժանիքի ասպետի շքանշանով։

### Անդամակցութիւն
Ժագ Տօնապետեան նաեւ անդամ էր Անի կեդրոնին, Մարսիլիոյ ՀԲԸՄ-ին, Սահակ-Մեսրոպ երգչախումբին, ինչպէս նաեւ Ֆրանսա-Հայաստան Առեւտուրի եւ ճարտարարուեստի պալատին (CCIFA)։

### Հրատարակութիւն
2018-ին լոյս տեսած էր իր « Parcours d'un colleur d'affiches - Au service de la cause arménienne » գիրքը, որ ձեւով մը ամփոփումն էր Հայ դատի նկատմամբ իր անդուլ յանձնառութեան երկար ու գործունէութեամբ խիտ տարիներուն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Décès de Jacques Donabedian 

Ստորոգութիւն:Թունիս (Թունուս) ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1945ի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2020-ի մահեր
Ստորոգութիւն:Մարսիլիա Մարսէյ մահեր
Ստորոգութիւն:Ապրիլ 24-ի կոմիտէի նախագահ
Ստորոգութիւն:Հարաւային CCAF-ի նախագահ
Ստորոգութիւն:Հայ Դատի պաշտպան
Անդրանիկ Քոչարեան

**Անդրանիկ Գրիգորի Քոչարեան**  - հայ քաղաքական գործիչ, ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամաւոր, ՀՀ ԱԺ Պաշտպանութեան եւ անվտանգութեան հարցերու մշտական յանձնաժողովի նախագահ։

## Կենսագրութիւն

1983թ. աւարտել է Երեւանի պետական բազմարուեստեան (Polytechnic) հիմնարկի (cybernetics) կառավարման արուեստի կաճառի (automaton (/ɔːˈtɒmətən/ ) ինքնաշարժ գործիքի կառավարման համակարգեր բաժինը: Ճարտարագետ: 2000թ.՝ Երեւանի պետական համալսարանի իրաւաբանական կաճառը: Իրաւաբան

1983-1990թթ. աշխատեր է Երեւանի մաթեմաթիկական մեքենաներու գիտահետազօտական հիմնարկի ճարտարագէտ: 1990-1991թթ.՝ ՀՀ ներքին գործերու նախարարի առաջին տեղակալ: 1991-1995թթ.՝ ՀՀ պաշտպանութեան նախարարի առաջին տեղակալ: 1994-1996թթ.՝ Աղէտի գօտիին մէջ կառավարութեան արտակարգ լիազօր ներկայացուցիչ: 1999-2000թթ.՝ ՀՀ վարչապետի խորհդական պաշտպանութեան, ազգային անվտանգութեան, ներքին գործերու եւ աշխատակազմի քաղաքականութեան հարցերով:

2000-2005թթ.՝ «Հասարակութիւնն ընդդէմ ահաբեկչութեան» հկ ազգային անվտանգութեան եւ պաշտպանութեան գիծով անկախ փորձագէտ: 2008-2009թթ.՝ Երեւանի մէջ 2008թ. Մարտ 1-ի իրադարձութիւնները քննող փաստահաւաք խումբի անդամ, փորձագէտ: 2012 թուականէն «Ժողովրդավարութեան, անվտանգութեան եւ զարգացման հայկական կեդրոն» հկ նախագահն է:

1995-1999թթ.՝ ԱԺ պատգամաւոր: ԱԺ «Հանրապետութիւն» խմբակցութեան անդամ: Անկուսակցական:

2018թ. Դեկտեմբերի 9-ին ԱԺ պատգամաւոր ընտրուեր է «Իմ Քայլը» կուսակցութիւններու դաշինքի համապետական ընտրական ցուցակով:

2019թ. Յունուար 18-ին ընտրուեր է ՀՀ ԱԺ պաշտպանութեան եւ անվտանգութեան հարցերու մշտական յանձնաժողովի նախագահ:

Ամուսնացած է, ունի երեք զաւակ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամաւորներ
Արշակ Եզտանեան

**Արշակ Եզտանեան** (Մուշեղեան), յայտնի որպէս Եզիտ Արշակ։

Եզիտ Արշակը մասնակցեր է ՀՅԴ կողմէ կազմակերպուած Նեմեսիս գործողութեանը, որու նպատակն էր պատժել 1915 թուականի Հայոց ցեղասպանութիւնը կազմակերպող եւ իրականացնող երիտթուրք Երիտթուրք Միութիւն եւ Առաջադիմութիւն կուսակցութիւն պարագլուխներուն, 1918 թուականի Պաքուի հայկական ջարդի կազմակերպիչներուն եւ թուրքերու հետ համագործած հայ դաւաճաններուն։

1918 թուականի դեկտեմբերին Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ գնդակահարեր է Վլատիմիր Տիմիթրեւին, որ եղեր է Օսմանեան գործակալ ու մասնակցեր հայերու ձերբակալութիւններուն։

Անձամբ գնդակահարեր է Հմայակ Արամեանցին, ու ըստ որոշ աղբիւրներու նաեւ Արշաւիր Յասեանին, որոնք տեղեկութիւններ  տրամադրեր են Հնչակեան կուսակցութեան կողմէ նախաձեռնուոող մահափորձի մասին Թալէաթ Մեհմեթ Փաշայի  դէմ, որուն պատճառով 21 հնչակեաններ կախաղան հանուեր են Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Նեմեսիս գործողութեան մասնակիցներ
Քնարաւան

**Քնարաւան**, գիւղական համայնք Արցախի Շահումեան շրջանին մէջ։ Կը գտնուի հանրապետութեան հիւսիսային հատուածին մէջ, Քարվաճառէն 32 Քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 130 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը ունի գիւղապետարան,  բուժաշխատող մը եւ հիմնական դպրոց մը՝ 25 աշակերտներով։ Համայնքը բարձր լեռնային է, ունի 5053 հեկտար տարածութիւն։ Ակնաբերդ համայնքին սահմանային գօտիով կը հոսի Տրտու գետին վտակը դէպի Սարսանգի ջրամբար։

## Բնակչութիւն
Քնարաւան համայնքը ունի 76 բնակիչ։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը  զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։
## Աղբիւրներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Armenia-Karabakh highway construction launches  
*Քնարաւան

Կատեգորիա:Շահումեանի բնակավայրեր
Ակնաբերդ

**Ակնաբերդ**, գիւղական համայնք Արցախի Հանրապետութեան Շահումեանի շրջանին մէջ: Կը գտնուի հանրապետութեան հիւսիս արեւելեան հատուածին մէջ։ Քարվաճառ կեդրոնէն 67 Քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 70 Քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, բուժաշխատող մը, կը գործէ միջնակարգ դպրոց մը՝ 111 աշակերտներով, ունի 1 մանկապարտէզ՝ «Սօսէ» (ՀՕՄ) Հայ օգնութեան միութիւն, ուր կը յաճախեն 28 երեխաներ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 668,0 հա տարածք։ Ակնաբերդ համայնքին սահմանային գօտիով կը հոսի Տրտու գետին վտակը դէպի Սարսանգի ջրամբար:

## Ծանօթագրութիւններ
Սարսանգի ջրամբար

մինի|աջից|Սարսանգի ջրամբար, Արցախ

**Սարսանգի ջրամբար**, ջրամբար Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտ շրջանին մէջ՝ Մարտակերտ քաղաքէն շուրջ 15&nbsp;Քմ հարաւ-արեւմուտք։ Կառուցուած է 1970-ին Թարթառ գետին միջին հոսանքին մէջ եւ սկսած է օգտագործուիլ 1976-ին։ Ջրամբարին վրայ կառուցուած է Սարսանգի ջրէկ-ը, որ ունի 110 մեկաուաթ հզօրութիւն ։
## Նկարագրութիւն
Արցախի Հանրապետութեան մեծագոյն ջրամբարն է, որկը գտնուի Ստեփանակերտէն շուրջ 60 Քմ. դէպի հիւսիս։ Ջրատարողութիւնը՝ շուրջ 600 մլն մ³ է, օգտակարութիւնը՝ 550 միլիոն մ³, իսկ 50 մլն մ³-ը չ'օգտագործուիր  ջրթողքը՝ 900 մ³/վ։ Պատուարը հողային է, բարձրութիւնը՝ 120 մ, երկայնքը՝ 550 մ, ստորին հատուածին լայնքը՝ շուրջ 500 մ։ Այդպիսի պատուարներ աշխարհի վրայ շատ քիչ են։ Պատուարը կառուցուած է աւազակաւային միջուկով։

Հանրապետութեան ելեկտրականութեան 60 %-ը կ'ապահովուի Սարսանգի ջրամբարին վրայ կառուցուած ջրէկ-էն։ Անիկա Արցախի մէջ առաջինն է հզօրութեամբ։ Ամբարտակը ունի 730 մ բարձրութիւն եւ 550 մ լայնք։ Ջուրերը կ'օգտագործուին ոռոգման եւ ելեկտրական նպատակներով։ Ձմրան չի սառիր։ Ջրաբարը կ'օգտագործուի ձկնաբուծութեան։ Շրջակայքը անտառածածկ է։

Ամբարտակը ծառայած է ոչ միայն ելեկտրականութիւն ստանալու, այլեւ դաշտերը ոռոգելու համար։ Ազատագրական պատերազմին Սարսանգի ջրամբարին շրջակայքը կատաղի մարտեր տեղի ունեցած են, որոնց ընթացքին կասեցուած է ազերի բանակին 1992-ի ամառնային յարձակումը եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Զինուած ուժերուն կողմէ վերականգնած է Սարսանգի ջրամբարին վերահսկողութիւնը։

2003-էն ի վեր Սարսանգի ջրամբարին հարող տարածքին մէջ՝ Դրմբոն գիւղին մօտ, կը գործէ Դրմբոնի ոսկիի արդիւնահանման խմբաւորումը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ջրամբարներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան ջրամբարներ
Արեւմտահայերէնի բաղաձայններու հնչիւնական համակարգը

**Արեւմտահայերէնի բաղաձայններու հնչիւնական համակարգը**, աշխարհաբար հայերէնը գլխաւորապէս ժառանգեց դասական ուղղագրութիւնը, սակայն բառը արտաբերեց նոր հայերէնի հնչիւնական համակարգին համաձայն, զայն արձանագրելով իր պատմական տարազով։ Հայերէնի երկու գրական տարբերակները՝ արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը տարբեր են իրենց հնչիւնական համակարգերով։ Գրութեան մէջ երկու լեզուներն ալ կը պահպանեն բոլոր գրանիշերը, սակայն արտասանութեան մէջ հանդէս կու գան որոշ տարբերութիւններ։

## Արեւմտահայերէնի երկաստիճան խլազուրկ համակարգը
Պայթական բաղաձայններու գրաբարեան եռաստիճան համակարգը արեւմտահայերէնի մէջ վերածուած է երկաստիճան խլազուրկ համակարգի։ Նաեւ տեղի ունեցած են հնչիւնափոխական շարք մը երեւոյթներ, որոնք Հրաչեայ Աճառեանը անուանած է տեղաշարժ-տեղափոխութիւն։

Հայերէնի պայթական ու պայթաշփական բաղաձայնները գրաբարի մէջ ունէին ձայնեղ, խուլ, շնչեղ խուլ եռաստիճան համակարգ։ Արեւելահայ բարբառներներէն այս համակարգը փոխանցուեցաւ արեւելահայ գրական լեզուին։ Իսկ արեւմտահայ բարբառներէն խօսակցական արեւմտահայերէնին այս համակարգը փոխանցուեցաւ երկու գլխաւոր փոփոխութեամբ։ Արեւմտահայերէնի մէջ գրաբարի ձայնեղները խլացան, խուլերը ձայնեղացան եւ ձայնեղները նաեւ շնչեղացան։ Այս փոփոխութիւններու հետեւանքով ստեղծուեցաւ հետեւեալ պատկերը.

### արեւելահայերէն
ձայնեղ - խուլ - շնչեղ                            

բ - պ - փ                                                

գ - կ - ք                                    

դ - տ - թ                                       

ձ - ծ - ց                                                  

ջ - ճ - չ                                                 

### արեւմտահայերէն
ձայնեղ - շնչեղ

պ - փ=բ

կ - ք=գ

ծ - ց=ձ

ճ - չ=ջ

Փաստօրէն, արեւմտահայերէնի մէջ պարզ խուլերու շարքը անհետացաւ։ Շնչեղ խուլերը՝ փ, ք, թ, ց, չ երկու գրականներու մէջ ալ կ՚արտասանուի նոյնութեամբ՝ որպէս շնչեղ խուլեր։

#### Ռ - Ր հնչիւններու արտասանութիւնը
Ժամանակակից արեւմտահայերէնի մէջ ռ-ր հակադրութիւնը չէզոքացած է, ռ հնչիւնի արտասանութիւնը դժուար է տարբերել ր-ի արտասանութենէն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեզուաբանութիւն
Սարգիս Սողանալեան

**Սարգիս Սողանալեան** (), յայտնի զինավաճառ,  յայտնի նաեւ «մահուան վաճառական» ծածկանունով։

## Կենսագրական գիծեր
Սողանալեան ծնած է Հայաշէն, Փետրուար 6, 1929-ին։ Հօր մահէն ետք, անոր ընտանիքը փոխադրուած է Պէյրութ, ուր ան չէ կրցած աւարտել Նոր Հաճըն թաղամասի վեցամեայ դպրոցի ընթացքը։ 

Պատանի տարիքին նետուած է կեանքի ասպարէզ՝ իբրեւ ինքնաշարժներու լաւ գիտակ ու հմուտ մասնագէտ։ Իր յաճախորդները դարձած են Լիբանանի նախագահներն ու վարչապետները, այնուհետեւ՝ Յորդանանի թագաւորական ընտանիքի անդամները։

Ան տիրապետած է անգլերէն, ֆրանսերէն, հայերէն, թրքերէն ու արաբերէն լեզուներուն, նաեւ կրցած է հաղորդակցիլ իտալերէն ու սպաներէն լեզուներով։

## Գործունէութիւն
Սողանալեան Նիւ Եորքի մէջ գերմանական «Վոլքսվակըն» վաճառանիշով ինքնաշարժներու վաճառքի ներկայացուցիչը դարձած է, եւ աւելի ուշ ալ՝ Ամերիկայի ամբողջ տարածքին եւրոպական շարք մը ինքնաշարժներու ներկայացուցիչը։

Յաջորդող տարիներուն Սողանալեանի հետաքրքրութիւնները տարածուած է օդանաւային բեռնափոխադրումներու վրայ, որմէ անցած է դէպի զէնքի փոխադրումներ ու զինավաճառութիւն:

Յիշարժան է Իրաքին մատակարարած 130 ուղղաթիռներու փոխադրութեան պատմութիւնը։

1958-ին, Սողանալեան ամուսնացած է Պէյրութի մէջ, ուսուցչուհի Շիրլի Ատամզի հետ, սակայն 1970ականներուն ամուսնալուծուած է կնոջմէն։

Ան Միացեալ Նահանգներու իշխանութեան հետ գործակցելով՝ մեծ քանակութեամբ զէնք մատակարարած էր Իրաքի նախագահ Սատտամ Հիւսէյնի ուժերուն, Իրաք-Իրան պատերազմի ընթացքին։ Ան զէնք մատակարարած էր նաեւ Նիքարակուային։ 

20-րդ դարու մեծագոյն զինավաճառներէն մէկը կը նկատուէր եւ միաժամանակ սերտօրէն կը համագործակցէր ամերիկեան գաղտնի գործակալութիւններու հետ։ 

Ամերիկայի իսկ քաջալերանքով, ան Իրաքի վաճառած է ռազմական ուղղաթիռներ ու հրթիռային համակարգեր, սակայն հետագային աղմկայարոյց դատական բազմաթիւ հարցեր շղթայազերծուած են իրեն դէմ՝ նոյն ամերիկեան իշխանութիւններուն կողմէ։

## Իբրեւ բարերար
Սարգիս Սողանալեան բարերարութիւններ ըրած է ազգային հաստատութիւններուն։ Ան կառուցած է Մայամիի Ս. Սարգիս եկեղեցին եւ նիւթապէս օգնած է նաեւ Մայր աթոռ Ս. Էջմիածինին, երջանկայիշատակ Գարեգին Ա. կաթողիկոսի օրով։

## Ծանօթագրութիւններ
Դրմբոն

**Դրմբոն**, գիւղ Արցախի Մարտակերտ շրջանին մէջ` կեդրոնէն 30&nbsp;Քմ հարաւ-արեւմուտք` Թարթառ գետի վերին հոսանքի աջ ափին, 750 մեթր բարձրութեան վրայ, տարածութիւնը՝ 1267 հեկտար, բնակչութիւնը՝ 447 (1989), 327 (2003)։ Կը զբաղին անասնապահութեամբ եւ երկրագործութեամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց մը, ակումբ մը, դարմանատուն մը եւ այլն։ 2002-էն Դրմբոնի մէջ կառուցուած է ոսկիի հարստացուցիչ գործարան մը՝ Մեհմանայի բազմամետաղներու հանքանիւթերու հիման վրայ։

Գիւղին շրջակայքը կան Մանդուռի եկեղեցին (ԺԲ. դար), Մաչախ շինատեղը, Թխկուտ գոմեր, Ճոխտակ խաչ, Մուքին խաչ սրբավայրերն ու Ղլբենին խաչքարերու խումբը։
մինի|Դրմբոնը՝ ուղղաթիռէն դիտուած
## Դրմբոնի ոսկիի բազմամետաղային հանքավայրը
Հանքավայր ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանին մէջ՝ Դրմբոն հրաբխային լեռնազանգուածին կեդրոնական մասին մէջ։ Հանքադաշտին տարածութիւնը 20&nbsp;Քմ է։ Ոսկի եւ պղինձհանքայնացումը պարփակուած է 3 տարանջատ հանքայնացմամբ եւ ոսկեբերութեամբ տարբեր հանքամարմիններու մէջ։ Հանքանիւթին պաշարները 3,3 միլիոն թոն են (ոսկիի միջին պարունակութիւնը՝ 4 գ/տ)։ Հանքավայրը կ'օգտագործէ «Պէյզ Մեթըլզ» ընկերութիւնը։
## Դրմբոնը Արցախեան ազատամարտին
Դրմբոնը կազմաւորուած է աշխարհազօրայիններէ (1989) եւ կամաւորական (1992, հրամանատար՝ Ս. Ասլանեան) ջոկատներէ, որոնք առանձին, ապա Սեպտեմբեր 1992-էն Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումներու կազմին մէջ մասնակցած են Մարտակերտի, Ասկերանի շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։ Դրմբոնէն հրամանատար եղած է Ս. Ասլանեանը։ Գիւղէն զոհուած է 6 ազատամարտիկ։

Դրմբոնի ազատագրումէն ետք (12 Փետրուար 1993) այստեղ տեղակայուած են Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի շտաբը՝ իր ստորաբաժանումներով, եւ ՊՊԿ-ի լիազօր ներկայացուցչութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շրջանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շրջանի բնակավայրեր
Աղաւնոյ Գիւղ

**Աղաւնոյ**, գիւղական համայնք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Քաշաթաղի շրջանին մէջ։ Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւ արեւմտեան հատուածին մէջ, Բերձորէն 14 Քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 61 Քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 4889.0 հա տարածք, որմէ 2 հա անտառային հողեր։ Համայնքին սահմանային գօտիէն կը հոսի Հագարի գետը։ Ունի գիւղապետարան մը, բուժաշխատող մը եւ միջնակարգ դպրոց մը՝ 48 աշակերտներով։
## Բնակչութիւն
Աղաւնոյ համայնքը ունի 300-350 բնակիչ։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ:

## Պատմամշակութային յուշարձաններ
Համայնքին պատմամշակութային յուշարձաններն են՝ խաչքար (Ի. դար), «Սրբոց նահատակաց» եկեղեցի (Ի. դար)։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:
Հագարի գետ

մինի|աջից|Հագարի գետ
**Հագարի գետ** (), *Ագար, Ագարա, Ագարա գետ, Ագարակի գետ, Ագարակու գետ, Ագարի, Ակարաչայ, Ակերա, Ակիրա, Աղաւնոյ, Աղաւնոյ գետ, Աղուան, Աղուանի, Աղուանից գետ, Աղուանոյ, Աղուանոյ գետ, Առան, Աքերաչայ, Աքյարա, Հագարչայ, Հագարու, Հագարու գետ, Հակար, Հակարի գետ, Հակարչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ, Հակարչայ, Հաքար, Հաքարա, Հաքարաչայ, Հաքարլու, Հաքարու գետ*  Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելքը՝ Արցախի Քաշաթաղի շրջանին մէջ։ Որոտանի ձախ եւ ամենամեծ վտակն է։ Ունի 113&nbsp;Քմ երկայնք եւ 2570&nbsp;Քմ² աւազան։

Սկիզբ կ'առնէ Արցախի բարձրաւանդակէն՝ Դալիդաղ լեռնազանգուածին հարաւային լանջէն։ Կը Հոսի հիւսիս-արեւմուտքէն հարաւ-արեւելք, մեծ վտակը Հոչազն (Հոչանց) է (63&nbsp;Քմ)։ Կը յորդի Մայիս-Յունիս ամիսներուն։ Տարեկան միջին ծախսը կը կազմէ 16,2 մ/վ է, հոսքը՝ 510 միլիոն մ³։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի գետեր
Ստորոգութիւն:Որոտան գետի վտակներ
Ուրուկուէյ

**Ուրուկուէյ**, պետութիւն Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ Սահմանակից է հիւսիսէն Պրազիլին, արեւմուտքէն՝ Արժանթինին, իսկ հարաւէն եւ արեւելքէն ափերը կ'ողողեն Ատլանտեան ովկիանոսի եւ մասնաւորապէս Լա Փլաթայի ծոցի ջուրերը։

## Բնակչութիւն
Ուրուկուէյի բնակչութեան թիւը 3.44 միլիոն է, որոնցմէ 1.8 միլիոնը կ'ապրի երկրի ամէնամեծ քաղաք Մոնթեվիտէոյի մէջ, որ նաեւ երկրի մայրաքաղաքն է։ Մոնթեվիտէոն կը զբաղեցնէ 176,000 քառակուսի քիլոմեթր տարածք։ Ուրուկուէյը երկրորդ ամէնափոքր ազգութիւնն է Հարաւային Ամերիկայի մէջ (Suriname) Սուրինամէն կամ Սուրինեմէն առաջ։

## Քաղաքական կառուցուածք
Ուրուկուէյը հանրապետութիւն է: Բնակչութիւնը կառավարութեան ղեկավարը կ'ընտրէ հինգ տարի ժամկէտով (երկրորդ անգամ անընդմէջ ընտրուիլը արգիլուած է):

2015 թ. Թապարէ Վազքեզը (Tabaré Vázquez) երկրորդ անգամ ընտրուեր է երկրի նախագահ:

## Խորհրդարան
Խորհրդարանը երկու պալատէ կազմուած գլխաւոր ժողովն է Assembly:

Վերին պալատը Ծերակոյտն է (30 տեղ): Պատգամաւորները կ'ընտրուին համամասնական համակարգով:

Ստորին պալատը Ներկայացուցիչներու պալատն է (99 տեղ): Պատգամաւորները կ'ընտրուին համամասնական ընտրակարգով, Ուրուկուէյի իւրաքանչիւր գերատեսչութիւն Ներկայացուցիչներու պալատին մէջ ներկայացուած է առնուազն 2 անդամով:

Գլխաւոր ժողովի պատգամաւորներու պաշտօնավարման ժամկէտը 5 տարի է:

## Աշխարհագրական տեղեկութիւններ
thumb|250px|Ուրուկուէյի տարածքը արբանեակէն արտացոլուած լուսանկարը
Ուրուկուէյի ափերը կ'ողողեն Ատլանտեան ովկիանոսի ջուրերը: Հիւսիսային հարթավայրերն աստիճանաբար կը փոխարինուին խոտածածկ տարածքներով, որոնք արժանթինական (Pampas) փամփաներու շարունակութիւնն են:

Ուրուկուէյի ափերը ցած են, հարթ, լակոնային տեսակի:

Ամէնաբարձր կէտը Քաթետրալ (Cerro Catedral) լեռն է՝ 514 մեթր:

## Վարչական Բաժանումներ
**Հիմնական յօդուած՝ Ուրուկուէյի Նահանգները (Departments of Uruguay)**

Ուրուկուէյը բաժնուած է 19 նահանգներու (departments)։

Ուրուկուէյը բաժնուած է 19 նահանգներու, որոնց տեղական վարչակազմերը կը կրկնեն գործադիր եւ օրէնսդիր իշխանութիւններու բաժանումը։ Իւրաքանչիւր նահանգ կ'ընտրէ իր սեփական իշխանութիւնները՝ համընդհանուր քուէարկութեան դրութեամբ։ Նահանգային գործադիր իշխանութիւնը կը պատկանի նահանգապետին (superintendent), իսկ օրէնսդիր իշխանութիւնը՝ նահանգային խորհուրդին։

### Վարչական Ցուցակ

## Արտաքին յղումներ

### Պաշտօնական հաստատութիւններ

* Ուրուկուէյի պաշտօնական կայք
* Երկրի նախագահի պաշտօնական կայքը
* Ուրուկուէյի խորհրդարանի պաշտօնական կայքը
* Արդարադատութեան նախարարութեան պաշտօնական կայք
* Ազգային վիճակագրութեան հիմնարկ
* Զբօսաշրջութեան նախարարութիւն
* Պաշտպանութեան նախարարութիւն

### Զանգուածային Լրատուական Միջոցներ
* «El Pais»
* «La Republica» 
* «El Observador»

### Մարզական
* Asociación Uruguaya de Fútbol — Ուրուկուէյի ֆութպոլային ընկերակցութիւն (
* Federación Uruguaya de Basketball — Ուրուկուէյի պասքեթպոլի դաշնակցութիւն (
* Unión de Rugby del Uruguay — Ուրուկուէյի ռեկպիի միութիւն (
* Asociación Uruguaya de Golf  — Ուրուկուէյի կոլֆի ընկերակցութիւն (

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ուրուկուայյ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Ստորոգութիւն:Ազատական ժողովրդավարութիւններ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Գողթանիկ (Արցախ)

**Գողթանիկ**, գիւղական համայնք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Քաշաթաղի շրջանին մէջ: Կը գտնուի հանրապետութեան հիւսիս արեւմտեան կողմը։ Բերձորէն 30 Քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 80 Քմ հեռաւորութեան վրայ։

Շրջանը բարձր է եւ լեռնային, ունի 1927,5 հա տարածք, որմէ 428,3 հա կ'օգտագործուի գիւղատնտեսութեան, 1403,5 հա անտառային հողեր են։ Գողթանիկի սահմանային գօտիով կը հոսի Շալվա գետին վտակը։ Ազատագրուած է Մարտ 1993-ին, բնակուած է 1994-ին՝ Ազրպէյճանէն բռնագաղթած հայ փախստականներով։

Քաշաթաղի  Գողթանիկ գիւղին դպրոցին մէջ 2017-էն ի վեր ստեղծագործարան մը կը գործէ, ուր առկայ են ձեռագործի, տիկնիկային թատրոնի, թուղթէ եւ կերպընկալէ  իրերու վերամշակման եւ բնապահպանական խմբակներ: Գողթանիկի   ստեղծագործարան կը յաճախեն դպրոցին 32 աշակերտները։

27 Սեպտեմբերին Ազրպէյճանի կողմէ Արցախի Հանրապետութեան դէմ սկսած պատերազմական գործողութիւններուն իբրեւ հետեւանք Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ կ'անցնի Գողթանիկ գիւղը:
## Բնակչութիւն
Գողթանիկ ունի 103 բնակիչ, որոնք գլխաւորաբար կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ:

## Պատմամշակութային յուշարձաններ
Համայնքին պատմամշակութային յուշարձաններն են՝ խաչքար (ԺԲ.-ԺԳ. դարեր), խաչքար (ԺԳ. դար), խաչքար (ԺԷ.-ԺԸ. դարեր), խաչքար (ԺԸ. դար), կամուրջ «Կոտրած»:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:
Վահան Խորէնի

**Վահան Խորէնի** (Տէր Գէորգեան, ), հայ հասարակական-քաղաքական եւ պետական գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Խորէնին ծնած է Սիսեանի գիւղերէն մէկուն մէջ: Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը աւարտելէ, գերմանական համալսարաններու մէջ ուսումը կատարելագործելէ եւ պատմափիլիսոփայութեան գիտական տոքթորայի տիտղոսին արժանանալէ ետք ընդգրկուած է ուսուցչական ասպարէզ  (Թիֆլիս), միաժամանակ հոն  խմբագրած է«Աշխատաւոր» թերթը:

1919-ին անցած է Երեւան, խմբագրած է «Հայաստանի Աշխատաւոր»-ը եւ ուր տպագրուած է անոր «Հայրենի նամակներ» յօդուածաշարքը: 

Անկախ Հայաստանի խորհրդարանական երկրորդ գումարման ընտրուած է պատգամաւոր (երեսփոխան) եւ գլխաւորած է խորհրդարանի դաշնակցական պատգամաւորներու խմբակցութիւնը: 

Համայնավար հայերու հակապետական խլրտումներու օրերուն`1920 Օգոստոսին, ղրկուած է իր ծննդավայրը` Զանգեզուր, քաղաքացիական-եղբայրասպան հաւանական կռիւները կանխելու առաքելութեամբ, բայց հոն Խորհրդային իշխանութիւններուն կողմէ դաւադրաբար ձերբակալուած է եւ Գորիսի բանտին մէջ 13 այլ դաշնակցականներու հետ սպաննուած է, 36 տարեկան հասակին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Արշամ Խոնդկարեան

**Արշամ Խոնդկարեան** (), Հայ քաղաքական-պետական գործիչ, գրող, Էս. Էռ. (սոցիալ-յեղափոխական) կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1881 Յուլիսին, Իգտիրի Հախվերէս գիւղը, աւարտած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը եւ վկայուած` Օտեսայի համալսարանի իրաւաբանութեան բաժանմունքէն:

Ճեմարանի մէջ իր ուսանողութեան շրջանին ան ուշադրութիւն գրաւած է գաղափարական իր աշխուժութեամբ ու մտաւորական իր գիտելիքներով: Գործօն մասնակցութիւն ունեցած է ցարական կարգերու դէմ ծաւալած ուսանողական եւ յեղափոխական պայքարներուն մէջ` դառնալով Անդրկովկասի մէջ սոցիալիստ-յեղափոխական կուսակցութեան (Էս. Էռ. կամ` Էսէռներ) ամէնէն հռչակաւոր եւ աչքի զարնող առաջնակարգ դէմքերէն մէկը:

## Գործունէութիւն
1917-ին, ռուսական մեծ յեղափոխութեան ժամանակ Խոնդկարեան Անդրկովկասը ներկայացնող քաղաքական կարեւոր գործիչներէն մէկը եղած է: Քերենսկիի ժամանակաւոր իշխանութեան շրջանին, երբ ռուս սոցիալիստ-յեղափոխականները (Էսէռներ) տիրական ներկայութիւն հաստատած էին քաղաքական բեմի վրայ, Խոնդկարեան ներկայացուցած է միեւնոյն այդ հոսանքը Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդին մէջ:

1918-ին Հայաստան անկախացումով Արշամ Խոնդկարեան սոցիալիստ-յեղափոխականները ներկայացուցած է նորաստեղծ հանրապետութեան առաջին օրէնսդիր ժողովին` Հայաստանի Խորհուրդին մէջ: Սերտ գործակցութեան մէջ եղած է Դաշնակցութեան հետ եւ արդարադատութեան նախարարի պատասխանատուութեան նշանակուած է Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեան օրօք:

1921-ին, անցած է արտասահման: 1924-ին, հաստատուած է Փարիզ, ուր մինչեւ իր մահը ծաւալած է հրապարակագրական բեղուն գործունէութիւն` առաւելաբար խորհրդային կարգերու քննադատութեան նուիրելով իր ուժերը: Եղած է ռուսերէն «Տնի» (օրեր) թերթին խմբագիրը:

Խոնդկարեան ունեցած է կարող հրապարակագրի ընդունակութիւն, իր գրութիւններուն մէջ լուսարձակի տակ առած է խորհրդահայ իրականութիւնը: 

Աշխատակցած է «Հայրենք» ամսագրին, ուր ամէն ամիս Ա.Ա. ստորագրութեամբ «Խորհրդահայ կեանք» բաժինը ներկայացուցած է: Ուսումնասիրական եւ յուշագրական էջերով աշխատակցած է նաեւ Ս. Վրացեանի խմբագրած «Վէմ» հանդէսին եւ Շ. Միսաքեանի «Յառաջ»ին։

Արշամ Խոնդկարեան մահացած է 1 Դեկտեմբեր 1965-ին, Փարիզ:

## Ծանօթագրութիւններ
Հայաստանի կուսակցութիւններու ցանկ

## Հայաստանեան կուսակցութիւններ
;Ազգային Ժողովի մէջ
*Իմ Քայլը Դաշինք
*Բարգաւաճ Հայաստան Կուսակցութիւն
*Լուսաւոր Հայաստան Կուսակցութիւն

;17 կուսակցութիւններու խմբաւորում
*Ազատութիւն կուսակցութիւն
*Ազգային անվտանգութիւն կուսակցութիւն
*Ազգային օրակարգ կուսակցութիւն
*Ազգային ժողովրդավարական միութիւն կուսակցութիւն (ԱԺԿ)
*Ազգային համաձայնութիւն կուսակցութիւն
*Ալեանս առաջադիմական ցենտրիստական կուսակցութիւն
*Դեմոկրատական այլընտրանք կուսակցութիւն 
*Երկիր ծիրանի կուսակցութիւն
*Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութիւն (ՀՅԴ)
*Համերաշխութիւն կուսակցութիւն
*Հայաստանի ժողովրդավարական ազատական կուսակցութիւն
*Հայաստանի հանրապետական կուսակցութիւն
*Հայաստանի քրիստոնեայ-դեմոկրատական միութիւն կուսակցութիւն
*Հայրենիք կուսակցութիւն
*Մէկ Հայաստան կուսակցութիւն
*Սահմանադրական իրաւունք միութիւն կուսակցութիւն


;Այլ կուսակցութիւններ
*Հայ Ազգային Քոնկրես

;Համայնավար կուսակցութիւններ
*Հայաստանի կոմունիստական կուսակցութիւն (1917) - 1917-ից կովկասահայ Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրման շարժում
*Հայաստանի կոմունիստական կուսակցութիւն (ՀԽՍՀ) - Հայաստանի կոմկուս - 1920-էն մինչեւ 1991
*ՀԿԿ - Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն (ՀՀ) - 1991-էն 
*ՀՄԿԿ - Հայաստանի միավորված կոմունիստական կուսակցություն - 2003-էն 
*ՀԱՄԿԿ - Հայաստանի առաջադիմական միացեալ կոմունիստական կուսակցութիւն

## Սփիւռքահայ կուսակցութիւններ
*Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն (ՀՅԴ)
*Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն (ՍԴՀԿ)
*Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն (ՌԱԿ)
**Արմենական Կուսակցութիւն
Գէորգ Խատիսեան

**Գէորգ Խատիսեան** (Գիգա, ), իրաւաբան, փաստաբան, քաղաքական եւ պետական գործիչ, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամաւոր: Ալեքսանդր Խատիսեանի եւ Կոստանդին Խատիսեանի կրտսեր եղբայրը:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1876-ին (որոշ տուեալներով 1879), Թիֆլիս: Աւարտած է Մոսկուայի համալսարանը: 

Թիֆլիսի մէջ աշխատած է իբրեւ փաստաբան, զբաղած է հասարակական-քաղաքական գործունէութեամբ: Իբրեւ հմուտ փաստաբան` մասնակցած է դաշնակցական դատերու պաշտպանութեան:

## Գործունէութիւն
1912-ին եղած է Թիֆլիսի Քաղաքային խորհուրդի պատգամաւոր: 1916-1918 թուականներուն մասնակցած է Անդրկովկասի վարչական վերաբաժանման յանձնաժողովի աշխատանքներուն, հեղինակած է առաջարկուող նախագիծի մը ու քարտէսի։

Ա. Համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 ) օրերուն եղած է կամաւորական շարժումի գործուն կազմակերպիչներէն մէկը:

1917-ին` իբրեւ ՀՅԴ կուսակցութեան ներկայացուցիչ, մասնակցած է կովկասեան պետական-յեղափոխական մարմիններու: Իսկ նոյն թուականի Սեպտեմբեր-Հոկտեմբերին մասնակցած է Արեւելահայերու ազգային համախորհրդակցութեան:

## Վարած պաշտօններ
Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտօնեայ` կառավարութեան գործերու կառավարիչ (1919-1920), Կարսի մարզի Պետական գոյքերու վարչութեան լիազօր (1920), խորհրդարանի պատգամաւոր (1919):

1919-ին նշանակուած է Հայաստանի Հանրապետութեան (1918-1920) նախարարաց խորհուրդի գործերու կառավարիչ, ընտրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամաւոր: Խորհրդարանին հաստատած օրէնքներու մեծ մասին նախագիծերը կը պատկանին Գէորգ Խատիսեանին:

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք` Թիֆլիսի համալսարանի իրաւագիտութեան դասախօս եւ առեւտրական իրաւունքի ամպիոնի վարիչ:

## Ընտանիք
Ամուսնացած է Յովհաննէս Թումանեանի Աշխէն դստեր հետ: Թումանեանը Գէորգ Խատիսեանին ընտանեվարի անուանած է Գիգա:

Խատիսեան մահացած  է երկաթուղիի արկածի պատճառով, 1932-ին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Անցեալք, էջ 99-101։
Հալիձոր գիւղ

**Հալիձոր**, գիւղ Հայաստանի Սիւնիքի մարզին մէջ, Տաթեւի համայնքին մէջ, կեդրոնէն՝ 69 Քմ հիւսիս-արեւմուտք, Որոտան գետին ձախ ափին։ Բարձրութիւնը ծովու մակերեսէն շուրջ 1300-1350 մ է, հեռաւորութիւնը Գորիս քաղաքէն՝ 23 Քմ։

Հալիձոր կառուցուած է 1966-ին եւ մինչեւ 1991 կը գտնուէր Հարժիսի խորհ-տնտեսութեան կազմին մէջ։

## Անուան ստուգաբանութիւնը
Հալիձոր անունը ծագած է Հաբանդ գաւառի Հալէ, Հալիս կոչուող բնակավայրերու անուանումներէն։ Ժ. դարու սկիզբը իշխանուհի Համազասպուհին Հալիձորը նուիրաբերած է Տաթեւի վանքին, որու կալուածը եղած է մինչեւ ԺԹ. դար։

## Բնակչութիւն
Ըստ Ազգային վիճակագրական ծառայութեան 2001-ին կատարած մարդահամարի տուեալներուն՝   գիւղը ունէր 605 բնակիչ:
## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղի դաշտավարութեամբ, այգեգործութեամբ եւ մեղուաբուծութեամբ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Գիւղին մէջ կը գտնուի կանգուն մնացած Ս. Մինաս եկեղեցին՝ կառուցուած 1611-ին, ոչ հեռու՝ Հալիձորի Ս. Աստուածածին կամ «Կուսանաց անապատ» վանքէն։ Գիւղէն 2 Քմ հարաւ-արեւմուտք կը գտնուի նշանաւոր Հարանց Անապատը, շրջակայքը կը գտնուին «Խաչին խութ» կոչուող եկեղեցին, «Պօղոս-Պետրոս» մատուռը, շարք մը գիւղատեղիներ՝ «Հալիձոր», «Կարմիր», «Հայկաշէն», «Հայկատափ», Հալէ, Հին Շենատեղ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ խաչքարերով գերեզմանոցը։ Որոտանի ձախ ափին, այգիներու մէջ պահպանուած է ժայռաբեկորի վրայ կանգնած 1265 արձանագրութիւն մը։
## Հասարակական կառոյցներ
[մինի|220x220px|Ակսել Բակունցի թանգարանը Գորիսի մէջ, գծանկարը՝ [Լեւոն Լաճիկեանի|alt=]]
Մշակութային հաստատութիւններէն են դրամատիկական թատրոնը, երկրագիտական թանգարանը, Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանը, գրադարաններու կեդրոնացած համակարգը եւ ֆիլմադարանը։ Ունի 2 մարզադպրոց, մարզադաշտ եւ 2 շարժապատկերի սրահ։
## Կրթութիւն
Գորիսը Սիւնիքի մարզին մեծ կրթական ու մշակութային կեդրոններէն է։ Գորիսի մէջ կը գործեն 7 հանրակրթական դպրոց, 4 բուհ, որմէ երկուքը պետական, 2 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւն, նախադպրոցական 7 հիմնարկ, 2 երաժշտական եւ մէկ արուեստի դպրոց։

## Առողջապահութիւն
Գորիսի առողջապահական հաստատութիւններն են՝ «Գորիսի Ռ. Եոլեանի անուան հիւանդանոց», «Գորիսի ատամնաբուժական դարմանատուն», «Գորիսի Ս.Ամիրեանի անուան դարմանատուն» ՓԲԸ-ները, Սիւնիքի մարզային արեան փոխներարկման կայանը, «Ախտաճանաչման բժշկական միաւորում» ԲԲԸ-ի մասնաճիւղը։ Գորիս քաղաքին մէջ կը գործեն 30-է աւելի հասարակական-քաղաքական կազմակերպութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Էջը Սիւնիքի մարզպետարանի կայքին մէջ 
* Համայնքին ղեկավարութեան էջը Սիւնիքի մարզպետարանի կայքին մէջ
Ճուլիէթ Գալստեան

**Ճուլիէթ Գալստեան** (),  հայ օփերային երգչուհի:

Ժընեւի երաժշտանոցի ձայնամարզութեան փրոֆեսէօր, ինչպէս նաեւ` միջազգային մրցոյթներու դափնեկիր:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան, այնպիսի ընտանիքի մը մէջ, որ տասնամեակներ շարունակ օփերայի նշանաւոր երգիչներ, երաժիշտներ եւ պալէի յայտնի պարողներ տուած է աշխարհին: Հայրը` Վիլեն Գալստեանը, հայկական պալէի դպրոցի հիմնադիր, յայտնի պալէ պարող եղած է: 

Դաշնամուրին զուգահեռ, Ճուլիէթ սորված է երգեցողութիւն՝ տատիկէն («Մարիա»նա Յարութիւնեանէն):

Երաժշտանոցը աւարտելէ ետք մասնակցած է շատ մը մրցոյթներու եւ գրաւած առաջին, երկրորդ մրցանակային տեղեր:

Իտալիոյ Վերչելլի քաղաքի Վիոթթիի մրցոյթին առաջին մրցանակ ստանալէ ետք իտալական մամուլը զինք կնքած է «Վիոթիի թագուհի» անունով:

Երգած է հեղինակաւոր օփերայի դահլիճներու մէջ։ Շատ յայտնի երգիչներու հետ բեմ բարձրացած եւ երգած է անոնց հետ:

### Մարմնաւորած կերպարներ
Մարմնաւորած է համաշխարհային օփերաներու բազմաթիւ կերպարներ, համագործակցած է Եւրոպայի եւ Ռուսիոյ առաջնակարգ սիմֆոնիք նուագախումբերու հետ, աշխատած է մեծահամբաւ խմբավարներու հետ:

Ան երգած է աշխարհի բոլոր բեմերուն վրայ, ինչպէս Նորվեկիա՝ Պըրկըն քաղաքին մէջ, Վերտիի «Նապուքօ» օփերան․ ինչպէս նաեւ Զուիցերիա:

## Մրցանակներ

* Մարիա Քալլաս մրցոյթի 3-րդ մրցանակ, Յունաստան, 1995,
* Վիոթթիի 1-ին մրցանակ, Իտալիա, 1995,
* «Կոմիտաս»ի մետալ եւ պատուոյ գիր,
* Միջազգային մրցոյթներու դափնեկիր։

## Ծանօթագրութիւններ
Նիկողայոս Տիգրանեան

**Նիկողայոս Թադեւոս Տիգրանեան** (), երգահան, դաշնակահար, հայ ազգային դաշնամուրային երաժշտութեան հիմնադիրներէն, իր հեղինակութեամբ Հայաստանի մէջ ստեղծուած է կոյրերու համար նախատեսուած յատուկ տեսակի այբուբենը:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1856  թուականին Ալեքսանդրապոլ (այժմ` Գիւմրի)` կիրթ, արուեստասէր ընտանիքի մը մէջ: Մանուկ հասակէն առնչուած է քաղաքի երաժշտական կենցաղի բազմազան դրսեւորումներուն:

Կրտսեր եղբայրներէն եղած են առաջին հանրապետութեան Արտաքին գործերու նախարար Սիրական Տիգրանեանը, տարբեր տարիներուն Ներսիսեան դպրոցի հոգաբարձուներու խորհուրդի անդամներ Յովսէփ եւ Ղազար Տիգրանեանները։

Ինը տարեկանին ծաղկախտ կոչուող հիւանդութեան հետեւանքով Նիկողայոս զրկուած է տեսողութենէ: 1871-ին ուղարկուած է Վիեննայի կոյրերու հիմնարկ, ուր ստացած է ընդհանուր եւ երաժշտական կրթութիւն` Վիեննայի երաժշտանոցի դաշնամուրի դասարանի փրոֆէսէօր Շէնների մօտ: Հիմնարկը աւարտելէ ետք Տիգրանեան՝ Վիեննայի մէջ, երեք տարի եւս կատարելագործած է լեզուներու եւ երաժշտութեան ուսումը , իսկ 1880-ին վերադառնալով հայրենիք, ծաւալած է բազմակողմանի գործունէութիւն:

1893 թուականին կատարելագործուելու անհրաժեշտութեան գիտակցումով Տիգրանեան մեկնած է Ս․ Փեթերսպուրկ եւ մասնաւոր կարգով դասեր ստացած է երաժշտանոցի փրոֆեսէօր Ն. Սոլովեուէն: 

## Ստեղծագործական կեանք
1894 թուականին սկսած է Տիգրանեանի կատարողական գործունէութիւնը: Անդրանիկ համերգը տեղի ունեցած է Ս․ Փեթերսպուրկի մէջ, ծրագիրին մէջ` հինգ համար իր առաջին ժողովածուէն, «Բայաթի քուրդը», Պեթհովենի թիւ 14 (Տօ տիեզ – մինոր) սոնատը եւ Շոփենի ֆանթազիա-էքսփրոմթը:

1894-ին Անդրկովկասի, Կովկասի, Ռուսաստանի, Արեւմտեան Եւրոպայի քաղաքներուն մէջ բազմիցս հանդէս եկած է իբրեւ դաշնակահար, կարդացած է դասախօսութիւններ: Հրապարակած է արեւելեան երաժշտութեան վերաբերեալ շարք մը յօդուածներ:

1898-ին Ս․ Փեթերսպուրկի մէջ հանդիպած է Ալեքսանդր Սպենդիարեանի հետ: 1921-էն հիմնադրած է երաժշտական արուեստանոց եւ մէկուկէս տարի ղեկավարած այն: 1922 թուականին հիմնած է կոյրերու դպրոց, ուր դասաւանդած է երաժշտութիւն եւ հանրակրթական առարկաներ:

Յաճախ հանդէս եկած է համերգներով եւ դասախօսութիւններով զօրամասերու եւ բանուորական լսարաններու մէջ:

1934-ին տեղափոխուած է Երեւան: Եղած է հայ յօրինողներէն առաջինը, որ ձայնագրած եւ մշակած է (դաշնամուրի եւ պարախմբերի համար) հայ աշուղներու, տուտուկահարներու, սազանդարներու յօրինած եւ կատարած երգերը։

### Ձայնագրած եւ մշակած երգերը
«Քո փափաքով», «Տուն արի», «Ձախորդ օրեր», «Լուսնեակ գիշեր» եւ այլն, պարերը` «Դիւզ պար» «Ֆինջան», «Ֆատեն կիտամ», «Թարս պար», «Զուռնի տրնգի», «Ուզունդարա», «Դոյ-դոյ», «Վեր-վեր», «Ռանգի», «Քեանդրբազ», «Վարդ կօշիկս», «Շաւալի» եւ այլն, մուղամները «Բայաթի քուրդ», «Բայաթի Շիրազ», «Հէյդարի», «Շահնազ», «Չարգեահ», «Նովրուզ արաբի», «Նաւա», «Չոպան բայաթի», «Շուշթար» եւ այլն (ընդամէնը` 12): 

Այս երգերը առաջին անգամ հրատարակուած են Մոսկուայի եւ Սենթ Փեթերսպուրկի մէջ` սկսած 1887-էն եւ բազմաթիւ անգամ վերահրատարակուած Խորհրդային Հայաստանի մէջ:

## Պարգեւներ

* 1990 թուականին Փարիզի համաշխարհային ցուցահանդին, իբրեւ «արեւելեան մեղեդիների հաւաքագրման եւ մշակման պիոներ», ստացած է պրոնզէ մետալ,
* 1933-ին արժանացած է Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտի կոչման, 
* 1936-ին` «Աշխատանքային հերոս» շքանշանին,
* Իր արգասաբեր ազգօգուտ գործունէութեան համար արժանացած է կառավարական բարձր պարգեւներու: 

## Ծանօթագրութիւններ
Կարմիր Շուկայ

**Կարմիր շուկայ**, գիւղական համայնք Արցախի Մարտունի շրջանին մէջ։
Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ։ Մարտունիէն 32 Քմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 35 Քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 2375,33 հա տարածութիւն։ Կարմիր Շուկան ունի 1113 բնակիչ, որոնք գլխաւորաբար կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։ Իսկ մէկ մասն ալ կ'աշխատի ձէթի, գինիի գործարաններուն մէջ, ինչպէս նաեւ շինարարական երկու կազմակերպութիւններու մէջ:
Կարմիր շուկան ունի դպրոց, մանկապարտէզ, համայնքապետարան, դարմանատուն, ակումբ եւ հանդիսութիւններու սրահներ: Դպրոցը պետական պիւտճէին միջոցներով կառուցուած է 2017-ին. ունի 249 աշակերտ:
## Պատմամշակութային յուշարձաններ
Կան պատմամշակութային յուշարձաններ՝ գերեզմանոց (Ժէ.-ԺԸ. դարեր), խաչքար (ԺԲ.-ԺԳ. դարեր), Սխտորաշէնի Ս. Աստուածածին եկեղեցի (1731), գիւղատեղի Մալաս (ԺԲ.- ԺԳ. դարեր), Ս. Գէորգ մատուռ-եկեղեցի (ԺԸ.դար), Երեք մանկուք վանական համալիր (ԺԷ. դար)։
## Արտաքին յղումներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:

## Ծանօթագրութիւններ
Փէեօ Եավորով

**Փէեօ Եավորով** (բուն մականուամբ՝ Քրազոլով,), պուլկար յայտնի հրապարակագիր եւ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած Չիրփան։ Ուսանած է Ֆիլիպէ, ժամանակ մը աշխատած է իբրեւ հեռագրական պաշտօնեայ։

Եղած է Պուլկարիոյ ազգային թատրոնի ու մատենադարանի քարտուղար, որ յայտնութիւն մը եղած է իր «Քալիոբա» քերթուածով։ «Ամպերու Ստուերներուն Ետեւէն» հատորին մէջ ամփոփուած են իր բոլոր բանաստեղծութիւնները։

Կանուխէն տոգորուած ընկերվարական գաղափարներով։ 1902-1913 Մակեդոնիա յաջորդաբար վարեց 5 թերթերու խմբագրութիւնը։

Պալքանեան պատերազմին, թունդ ախոյեան իր հայրենակիցներուն իրաւանց՝ ընդդէմ մեղադրեց Բ. Լօթթի։

Եավորով բանաստեղծ ու յեղափոխական իր «Հայեր» մեծասքանչ եղեռերգով պանծացուցած է հայ ազգը եւ վշտակցած է անցեալ դարու թրքահայութեան ողբերգութեան, հոգեպէս մաշելով հայ ժողովուրդին հետ։ 

«Հայեր» բանաստեղծութիւնը թարգմանած են Ար. Սեւան, Գէորգ Կառվարենց եւ ուրիշներ։

## Եավորովին նուրիուած կիսանդրին
Իբրեւ երախտագիտութեան արտայայտութիւն սոֆիաբնակ հայութիւնը կանգնեցուցած անոր կիսանդրին՝ գործ արուեստագէտ Գրիգոր Ահարոնեանի, Ցար Բորիս պարտէզին մէջ 1935 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արթիւր Ադամով

**Արթիւր Ադամով** (**Յարութիւն Ադամեան,** ), հայ ֆրանսագիր թատերագիր, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ։ Անհեթեթի թատրոնի հիմնադիրներէն մէկը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս, Կովկասի մէջ նաւթի հանքեր ունեցող հարուստ ընտանիքի մը մէջ։ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին ընտանիքին հետ մեկնած է շրջապտոյտի, սակայն պատերազմն ու որոշ իրադարձութիւններ պատճառ դարձած են, որ ան կանուխ տարիքէն անցնի Զուիցերիա եւ ապա` Փարիզ, ուր հաստատուած է վերջնականապէս։

Ան հետաքրքրուած է փիլիսոփայութեամբ, անդամակցած է Ֆրանսայի Համայնավար կուսակցութեան եւ մեծապէս տպաւորուած հոգեվերլուծումով եւ ռուսական թատրոնով։ Ֆրանսերէնի թարգմանած է` ֆրոյտեան դպրոցի այլախոհ եւ մշակութային թեքումով երեք սաներէն` Ֆռոմմ, Հոռնէ, եւ Եունկ։

## Գործունէութիւն
Ան գրած է թատրերգութիւններ, բանաստեղծութիւններ։ Անհեթեթի թատրոնի հիմնադիր 3 անդամներէն մէկը եղած է, սակայն Փարիզի մէջ ստեղծագործող երեքը ֆրանսացիներ չէին: Անոնցմէ մէկը իրլանտացի էր, երկրորդը՝ ռումանացի, երրորդը՝ հայ: Դժբախտաբար հայ թատրոնը բացառապէս ծանօթ է իրլանտացիին, ռումանացիին, սակայն գրեթէ ծանօթ չէ երրորդին՝ հայուն:

Ադամով Անհեթեթի թատրոն եկած է գերիրապաշտներու դպրոցէն` անցնելով Անթոնին Արթոյի դպրոցէն, եւ դարձած է երեք սիւներէն մէկը անհեթեթի թատրոնին` գործածելով նաեւ Սթրինտպերկի երազահմայական (onirisme) ոճը մեծ յաջողութեամբ` իր «L’Invasion» («Ներխուժում» թատերախաղին մէջ:

Ադամով ցաւ զգացած է, որ ինք չէ յաջողած հաւատրիմ մնալ իր մայրենի լեզուին: Մինչդեռ անոր գործերը բեմադրուած են աշխարհի բազում հեղինակաւոր թատրոններու մէջ։

Անցեալ դարու յիսունականներուն զայն լուսանկարած է «Getty Images» հանրայայտ գործակալութիւնը, անոր մասին գրած է «Encyclopedia Britanika»ն, թէեւ ներկայացուած է իբրեւ ֆրանսացի, հեղինակ, որ ազգութեամբ հայ է, գրած է «Larousse»-ը, զայն յիշատակած են գրեթէ բոլոր ակադեմական շտեմարանները` «Oxford reference»էն մինչեւ «IMDb», անոր գիրքերը կը վաճառուին աշխարհի նշանաւոր գրախանութներու մէջ եւ առցանց միջոցներով։

## Գործերը
Արթիւր ստեղծագործած է երկու համաշխարհային պատերազմներուն ընթացքին․ ան գրած է․

* «Ներխուժումը» (1951),
* «Ծաղր եւ ծանակը» (1952),
* «Փինկփոնկը» (1955),
* «Ճանապարհի ուղղութիւնը» (1953),
* «Ինչպէս որ էինք»-ը (1954) ձաղկելով մարդոց իրեղէնացումն ու կեղեքումը դրամատէրներուն կողմէ:

## Ադամով եւ իր ինքնութիւնը
Ադամով իր ամբողջ կեանքին տեւողութեան ինքզինք անբախտ զգացած է` կանուխ տարիքէն զրկուած ըլլալով իր հայրենի միջավայրէն:

Ան իր «Confessions» («Խոստովանութիւններ») խորագրուած մտերիմ հատորին մէջ գրած է. 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆրանսագիր գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արիոն (Կապոյտ թիթեռնիկը)

մինի|աջից
**Արիոն**, կապոյտ թիթեռնիկներու ընտանիքին պատկանող միջատ մը, որ գրանցուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Կարմիր Գիրքին մէջ։

## Նկարագրութիւն
16-18 մմ (արուներ) եւ 15-20 մմ (էգեր) առջեւի թեւի երկարութեամբ ոչ մեծ չափի թիթեռնիկեր են։ Արուին վերի բաժինը գոց կապոյտ է, ունի նաեւ լազուարտ երիզ մը եւ գոց կապոյտ նախշեր: Էգին նախշը նոյնն է, սակայն գոյները աւելի ցայտուն են: 

(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male dorsal.jpg |*Phengaris arion* ♂  	
(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male ventral.jpg |*Phengaris arion* ♂  △ 

Մեծ կապոյտ թրթուրները կ'ունենան շուրջ 13 մմ երկայնք եւ մօտաւորապէս մինչեւ 9 ամիս կրնայ տեւել անոնց թիթեռնիկ դառնալու ժամանակամիջոցը: Մեծ կապոյտ թիթեռնիկերը «Lycaenidae» ընտանիքին պատկանող թիթեռնիկներուն ամէնէն մեծերը կը համարուին, որոնց թեւերուն բացուածքը կրնայ հասնիլ մինչեւ 50,8 մմ եւ կ'ապրին ընդամէնը քանի մը շաբաթ:

## Ամէնէն շատ տարածում գտած  շրջաններ
մինի|ձախից
Կը գտնուին Եւրոպայի, Կովկասի, Փոքր Ասիոյ, Միջին Ասիոյ, Ղազախիստանի եւ Արեւմտեան Սիպերիոյ մէջ: Լայն տարածում ունին նաեւ Հայաստանի մէջ, ինչպէս՝ Շիրակի (Աշոցքի շրջակայք), Գեղարքունիքի (Սեան քաղաքի շրջակայք, Շորժա), Տաւուշի (Սարիգիւղ եւ Ջուջեւան գիւղերու շրջակայք), Կոտայքի (Արզական, Մեղրաձոր, Գողթն, Գառնի գիւղերու շրջակայք), Վայոց ձորի (Գնիշիկ գիւղի շրջակայք, Արտաւան), Սիւնիքի (Քաջարան քաղաքի շրջակայք, Կուրիս, Շուանիձոր գիւղեր, Փխրուտ լքուած գիւղ) մարզերուն եւ «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին մէջ:
## Բնական Միջավայր
մինի|աջից
Կ'ապրին չոր մարգագետիններու, անտառներու բացատներու եւ անտառի վերին եզրերու տափաստաններու մէջ։ Էգը ձուերը կը ձգէ Խնկածաղիկներու վրայ։ Երկրորդ եւ երրորդ հասակի թրթուրները մրջիւններու միջոցով կը տեղափոխուին մրջնանոց, ուր ալ կը ձմեռեն: Մրջիւններ, թրթուրներ եւ հարսնեակներ ուտելով՝ ձմեռելէ ետք կ'աւարտեն իրենց սնուցման շրջանը::
## Պահպանութիւն
Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան Կարմիր ցուցակին չափորոշիչներով կը գնահատուի իբրեւ խոցելի տեսակ, ներառուած է ԲՊՄՄ համեմատաբար բարւօք վիճակի մէջ գտնուող ցուցակին մէջ, սակայն կրնայ յայտնուիլ նաեւ վտանգուած տեսակներու ցուցակին մէջ: Թիւը բաւական բարձր է։

Վտանգման հիմնական գործօնները կը հանդիսանան հողերու հերկումը, կերաբոյսի ծաղկման շրջանին իրականացող խոտհունձքը, անասուններու գերարածեցումը, ինչպէս նաեւ ուղղաթիռներով անտառային տարածքներու պարարտանիւթերով մշակումը։

Կը պահպանուի «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին եւ «Արեւիկ» ազգային պարկին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վտանգուած տեսակներ
Արցախի անձնագիր

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Karabakh_passport.jpg|մինի|Արցախի անձնագիր
**Արցախի անձնագիր**, պաշտօնական փաստաթուղթ, որ կը տրամադրուի Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացիներուն՝ ճանբորդելու երկրի պետական սահմաններէն դուրս։ Փաստաթուղթը կը տրամադրուի նաեւ անձի նոյնականացումն իրականացնելու համար։ Արցախի Հանրապետութեան անձնագրերը կը տրամադրուին Սահմանադրութեան 2006-ին ընդունուած փոփոխութեան հիման վրայ։

## Ֆիզիկական նկարագիր
Արցախի սովորական անձնագիրը մուգ կարմիր գոյնի է, որու վրայ ոսկեգոյնով պատկերուած է Արցախի զինանշանը: Վերջինս կը գտնուի կազմի կեդրոնական հատուածին մէջ։ Իր արտաքին տեսքով անձնագիրը նման է Հայաստանի Հանրապետութեան անձնագրին։ Անձնագրի կազմի վրայ, ոսկեգոյն տառերով, հայերէնով եւ անգլերէնով գրուած է «*Արցախի Հանրապետութիւն*» եւ «*Անձնագիր*» բառերը։ Անձնագիրը տրուած պահէն վաւերական է 10 տարի ժամկէտով։ Անձնագրի բովանդակութիւնը հասանելի է հայերէնով եւ անգլերէնով։

## Ճանբորդութիւն եւ ճանաչում
Արցախի չճանչցուած ըլլալու պատճառով անձնագիրը չընդունուիր միջազգային հանրութեան կողմէ եւ կ՚օգտագործուի միայն Արցախի սահմաններէն ներս եւ հետխորհրդային երեք մասամբ ճանչցուած երկիրներուն՝ Աբխազիոյ, Հարաւային Օսիայի եւ Մերձդնեստրի Մոլտովական Հանրապետութեան մէջ՝ որպէս Չճանչցուած անկախ պետութիւններու համագործակցութեան անդամ երկիրներ։ Համագործակցութեան անդամ պետութիւնները սահմանած են վիզայի ազատականացման ռեժիմ անդամ չճանչցուած երկիրներու համար։ Ի յաւելումն, Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացիները, առանց վիզայի, կրնան ճանբորդել Հայաստան։

Արցախի մէջ օրինական է երկքաղաքացիութիւնը, որու պատճառով Արցախի քաղաքացիները օտարերկրեայ պետութիւններ կը մեկնին Հայաստանի անձնագրերով։ Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացիները նաեւ Հայաստանի քաղաքացիներ են։ 2012-ին բազմաթիւ սուրիահայերու տրամադրուած է Արցախի Հանրապետութեան անձնագիր։

## Տես նաեւ

* Հայկական անձնագիր
* Արցախի Հանրապետութեան վիզային քաղաքականութիւն
* Արցախի արտաքին քաղաքականութիւն
* Արցախի քաղաքական կարգավիճակ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախ
Ստորոգութիւն:Անձնագրեր ըստ երկրի
Անհեթեթի թատրոնը

**Անհեթեթի թատրոնը**, 1950-ական թուականներուն Փարիզի մէջ ստեղծուած երեւոյթ մըն է, այնուհետեւ տարածուած է Արեւմտեան Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ։

1950-1960ական թուականներու թատրոնի յառաջադէմ ուղղութիւններէն մէկը եղած է, որ Բ. Աշխարհամարտի պատճառած մեծ ցնցումէն ծնունդ առած է։ Անհեթեթի թատրոնի հիմնադիր անդամներն են՝ Սամուէլ Պեքեթ (իրլանտացի), Էժեն Իոնեսքօ (ռումանացի) եւ Արթիւր Ադամովը (հայ):

Անհեթեթի թատրերգութիւնը ստեղծուած է յետպատերազմեան տարիներուն, որ եղած է կեանքի ու իրականութեան հայելացումը: Այդ թատրերգութիւնը անհատը ներկայացուցած է իբրեւ կատարեալ մինակութիւնը իր մէջ ամփոփող երեւոյթ, որ չէ հասկցուած եւ ոչինչ ունի առնելիք ոճիրներով, յանցագործութիւններով լեցուն աշխարհէն:

## Գլխաւոր արժանիքը
Թատրոնին գլխաւոր արժանիքը այն եղած է, որ ան աշխարհի անհեթեթութիւններու խոցերուն կողքէն անտարբեր չէ անցած եւ կարողացած է անհանգստացնել եւ լրջօրէն մտահոգել մարդիկը․ աշխատած է ցոյց տալ իրական աշխարհը։

## Հայ իրականութեան մէջ
Հայ թատերագիտութիւնը յարաբերաբար բաւական ուշ զբաղած է անհեթեթի թատրոնով` 80-ականներու սկիզբները: Երեւանի պետական համալսարանի դասախօս Պերճ Թիւրապեան, **«Գարուն»** ամսագիրի մարտ 1983-ի 195-րդ թիւին մէջ գրած է **«Աբսուրդի թատրոնը»** խորագիրով ուսումնասիրութիւնը, նաեւ թարգմանելով Սամուէլ Պեքեթի **«Վերջին ժապաւէնը»** թատերախաղը` նախապատուութիւնը չտալով Արթիւր Ադամովի գործերէն մէկուն։

## Ծանօթագրութիւններ
Մինաս Վարդապետ, Տիգրանեան

**Մինաս Վարդապետ Տիգրանեան**, ( մօտաւորապէս՝ 1658, Խարբերդ - Մայիս 12, 1740, Մոսկուա), հոգեւորական, քաղաքական գործիչ։

## Կեանքը
Մինաս Վարդապետ, Տիգրանեանը 1680 թուականին կուսակրօն եկեղեցական կը դառնայ եւ 1684՝ վանահայր Արցախի Մեծարանք գաւառի Սուրբ Յակոբայ վանքին։
[մինի|[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի Սիսեան շրջանը]]
1699 կը մասնակցի Իսրայէլ Օրիին կողմէ հրաւիրուած Անգեղակոթի ժողովին (Սիւնիք, Սիսեանի շրջան)։  Ժողովի աւարտին հայ մելիքներու թելադրութեամբ, Մինաս Վարդապետը Իսրայէլ Օրիին ուղեկիցն ու գործակիցը կը դառնայ ՝ Եւրոպա առաքելութեան։  Անոնք միասին Հայաստանի ազատագրութեան ծրագիրը կը մշակեն (ծանօթ նաեւ իբրեւ Պֆալցեան ծրագիր), որպէսզի ներկայացնեն Եւրոպայի մեծ ուժերուն՝ Գերմանիա, Աւստրա, Հռոմ (Հռոմի Պապ)։

Հիասթափուած Եւրոպայէն, Մինաս Վարդապետը Իսրայէլ Օրիին հետ 1701 Ռուսիա կ՛անցին, ուր կը թագաւորէ՝ Մեծն Պետրոս ցարը։  Ան կը մասնակցի Հայաստանը ազատագրելու ռուասական արքունիքին հետ բանակցութիւններուն։

### Հայ ազատագրական շարժման գործիչ
Իսրայէլ Օրիին մահէն ետք՝ 1711, Մինաս Վարդապետ կը շարունակէ անոր գործը․ միջնորդի դերը կը կատարէ հայ մելիքներուն եւ ռուսական կառավարութեան միջեւ։  

Ռուսական կառավարութեան պատուէրով, Մեծն Պետրոսի պարսկական արշաւանքի նախօրեակին՝ 1715-1716, Անդրկովկաս կ՛անցնի։  Կ՛այցելէ Էջմիածին եւ Գանձասար։  

1720-ական թուականներուն, հայ ազատագրական շարժումներուն զարգացման շրջանին, ռուսական արքունիքին մէջ կը պաշտպանէ հայ ժողովուրդին շահերը։  1722 կը մասնակցի Մեծն Պետրոսի Պարսկաստանի դէմ արշաւանքին։

### Եպիսկոպոս
1716 Աղուանաց կաթողիկոսին կողմէ՝ Եսայի Հասան Ջալալեան, կը ձեռնադրուի Ռուսիոյ հայերուն հոգեւոր առաջնորդ։

1740 Ապրիլ ամսուն կ՛ընդունի ուղղափառութիւնը։  Ամիս մը ետք՝ Մայիս 12, 1740 կը վախճանի։

  

## Աղբիւրներ
* Մեր Պատմութիւնը, Կարօ Մոմճեան
* Հայոց Պատմութիւն․ Հնագոյն ժամանակներց մինչեւ մեր օրերը, Է․Լ․ Դանիէլեան, Ա․Ա․Մելքոնեան

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
# Անգեղակոթի ժողով 
#Պֆալցեան ծրագիրը
ԱՄՆի Երկրորդ Կին

**Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Երկրորդ Կինը** (անգլ.՝ **Second Lady of the United States** կամ **SLOTUS**) ոչ-պաշտօնական տիտղոսն է ԱՄՆի փոխ-նախագահին կնոջ: Երկրորդ, որովհետեւ ԱՄՆի նախագահին կինը նմանապէս կը կոչուի ԱՄՆի Առաջին Կին: Առաջին անգամ գործածուած է Ճէնի Թաթըլ Հոպարթի (Կէրըթ Հոպարթի կին, փոխ նախագահ 1897-1899 թուականներու միչեւ) ինքն իրեն համար: ԱՄՆի Երկրորդ Այր (անգլ.՝ Second Gentleman of the United States կամ SGOTUS) առաջարկուած է իբր ոչ-պաշտօնական տիտղոսը յառաջիկայ ԱՄՆի փոխ-նախգահ Քամալա Հարիսի ամուսին Տակլըս Էմհոֆի համար:

Տիտղոսը յաճախ չէր գործածուէր մինչեւ 1980ական թուականները: 1990ական թուականներուն տիտղոսը դարձաւ «կին՝ փոխ նախագահի», սակայն ետ սկսաւ գործածուիլ Պարաք Օպամայի նախագահութեան ժամանակաշրջանին մէջ եւ շարունակուեցաւ Տանըլտ Թրամփի նախագահութեան ընթացքին, թէեւ նախագահութիւնը ստանցնելէն վեց ամիս ետք հաստատեց թէ տիտղոսը բնաւ չէր լսած:

## Ծանօթագրութիւններ