open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ջահան գետ

մինի|Ջահան գետ (Պիրամոս գետ)

**Ջահան գետ (Պիրամոս գետ)**, *Պիրամոս, Պիուրամոս, Կիուռամոս, Կիուվռամոս, Երմոն, Ճէյհան, Ճիհան, Ճիհանէ, Ճիհուն, Ճիյհուն, Պիրամէս, Պիրամոս, Պիրամ, Պիրամիուս, Պիրամոս, Պիրան, Պիուրամիս, Պիուրամոս, Պիուրանոս, Պիարամիս, Պիուրամոս, Պուրամուս, Ջայհան, Ջահուն, Ջէյխան, Ջէյհան, Ջէյհուն, Ջիհան, Ջիհուն, Ջիուն, Ջհան, Փիրամոս, Փիրամուս*, գետ Միջերկրական ծովու աւազանին մէջ` Կիլիկիոյ արեւելեան կողմը։ Հին ժամանակ կը կոչուէր Պիրամոս (Պիորամոս)։ 

## Նկարագրութիւն
Ջահան գետին Երկարութիւնը 474 քմ. է, աւազանը՝ 21200 քմ²։ Կիլիկիոյ ամենաջրառատ գետն է։ Կը կազմուի Կիլիկեան Տաւրոս լեռնաշղթայի լանջերէն սկիզբ առնող 3 գետակներու (Խուրմա, Կոկիսոնի գետ, Սիւգիւթլու) միաւորումով։ Նեղ ձորերով ու կիրճերու մէջէն կը հոսի դէպի հարաւ՝ իր մէջ ընդունելով շարք մը վտակներ, որոնց կարգին՝ Զէյթունի գետը, Անդրունը, Ագար Յարունսու եւ այլն։ 
Մտնելով Դաշտային Կիլիկիա` Ջահանի ընթացքը կը դանդաղի. այստեղ աջ կողմէն իր մէջ կ'ընդունի Կապանի եւ Սիսի գետերը, իսկ ձախ կողմէն՝ Պուլանըկ եւ Կարասուն գետերը։ 
Ստորին հոսանքի շրջանը Ջահան գետը կը թեքուի դէպի արեւելք եւ շուտով կը թափի Հայոց ծոցին մէջ։ Հին ժամանակ Ջահան գետը ծով կը թափէր՝ ներկայի գետաբերանէն շուրջ 45 քմ. արեւմուտք։ Գետը Նաւարկելի եղած է. ծովային նաւերը գետի ընթացքով հասած են մինչեւ Մամեստիա քաղաք։ Սակայն այժմ Կիլիկիոյ ափերը մերկանալու եւ գետի քերած տիղմի կուտակման պատճառով Ջահան գետը դարձած է ոչ նաւարկելի։

## Պատկերասրահ

File:Ceyhan River.jpg|thumb|
File:Ceyhan Rİver in Osmanye 01.jpg|thumb|
File:Ceyhan Rİver in Osmanye 02.jpg|thumb|
File:Ceyhan River in Gökçedam, Osmaniye 25.jpg|thumb|
File:Amouda Castle, Osmaniye 09.jpg|thumb|
File:Ceyhan River - Ceyhan Nehri 07.JPG|thumb|


## Ծանօթագրութիւններ
Յուշարձան՝ նուիրուած ՀՕՄ-ի 100-ամեակին

մինի|ՀՕՄ-ի 100-ամեակին նուիրուած յուշարձան
**Յուշարձան՝ նուիրուած ՀՕՄ-ի 100-ամեակին**, կը գտնուի Երեւանի Շէնգաւիթ համայնքի՝ Կոմիտասի անուան զբօսայգիին մէջ, տեղադրուած է 2011 թուականին։
մինի|ձախից|250px|Յուշարձան՝ նուիրուած Հայ Օգնութեան Միութեան 100-ամեակին

## Հեղինակ
* Յուշարձանի Քանդակագործն է՝ Գէորգ Գէորգեան:

## Տուեալներ
Յուշարձանը կը ներկայացնէ հայ կնոջ կերպարը, որ իր թեւերուն մէջ կը համախմբէ հայրենիքի եւ սփիւռքի հայերուն, որոնք ներկայացուած են կռունկներու տեսքով եւ իրենց շրջանաձեւ թռիչքով կը պատկերեն հայ ժողովուրդի միասնութիւնն ու մէկ ամբողջութիւն ըլլալու իրողութիւնը։

## Պատմութիւն
Յուշարձանի բացումը տեղի ունեցած է 6 Հոկտեմբեր 2011-ին, որուն ներկայ գտնուած են Հայ Օգնութեան Միութեան (ՀՕՄ) կեդրոնական վարչութեան անդամներ Շաքէ Պասմաճեանը, Մայտա Մելքոնեանը, պաշտօնեաներ, տեղւոյն եւ արտասահմանեան տարբեր կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներ, արտերկրէն ժամանած ՀՕՄ-ի անդամներ։

Յուշարձանը տեղադրուած է տէր եւ տիկին Ճորճ եւ Շաքէ Պասմաճեաններու հովանաւորութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ
Յուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքին զոհուածներուն (Ներքին Հանդ)

մինի|Յուշարձան երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքին զոհուածներուն (Ներքին Հանդ)

**Յուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքին զոհուածներուն**, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին զոհուածներուն նուիրուած յուշարձան Սիւնիքի մարզի Ներքին Հանդ գիւղին մէջ։ 

## Նկարագրութիւն
Կը գտնուի գիւղէն հարաւ-արեւմուտք, Ներքին Հանդ լքուած գիւղի հիւսիս-արեւելեան եզրին։ Յուշարձանը ներառուած է՝ Ներքին Հանդի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

14 Մարտ 2022-էն կը գտնուի Ատրպէյճանի զինուած ուժերու վերահասկողութեան տակ։ Ոչնչացուած է մինչեւ 18 Մարտ 2025, որուն տեղը ատրպէյճանցիները կառուցած են զօրանոց։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Տեղադրուած է 1965 թվականին։ Յուշարձանը կը գտնուի գիւղէն հարաւ-արեւմուտք, Ներքին Հանդ լքուած գիւղի հիւսիս-արեւելեան եզրին։

## Յուշարձանի ոչնչացում
14 Մարտ 2022-էն Սիւնիքի մարզի Կապան համայնքի Ներքին Հանդ գիւղէն հարաւ-արեւմուտք գտնուող լքուած Ներքին Հանդ գիւղին մէջ կը գտնուի Ատրպէյճանի զինուած ուժերու վերահսկողութեան տակ։ Այնտեղ կը գտնուին նաեւ գիւղի գերեզմանոցը, գիւղը սնող խմելու ջուրի աղբիւրի ակունքը, 18-19-րդ դարերու եկեղեցին եւ Հայրենական պատերազմի զոհերուն նուիրուած յուշարձանը։ 13 Փետրուար 2024-ին, Ներքին Հանդ գիւղի սահմանամերձ մարտական դիրքերուն Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի զինուած ուժերուն միջեւ ռազմական բախում տեղի կ'ունենայ, որուն հետեւանքով, հայկական կողմը կ'ունենայ 4 զոհ եւ 1 վիրաւոր։

18 Մարտ 2025-ին, Ներքին Հանդ գիւղի վարչական ղեկավար Խաչատուր Պաղտասարեանը՝ «Հրապարակ» թերթին կը հաղորդէ, որ ատրպէյճանցիները քանդած են Հայրենական պատերազմի զոհերուն յուշարձանը։ Խաչատուր Պաղտասարեանը նշած է, որ գիւղատեղիի գերեզմանոցը իր տեղն է, իսկ յուշարձանի տեղը զօրանոց կառուցուած է։

## Ծանօթագրութիւններ
Խորնի գիւղ

**Խորնի** կամ **Խորոնք**, Խորենք, Խորհան (, ), գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի` Պիթլիսի վիլայէթի Մշոյ գաւառին մէջ։ 

## Նկարագրութիւն
Կը գտնուէր պատմական Հայաստանի Տուրուբերան նահանգի Տարօն գաւառին մէջ։ Գիւղը տեղակայուած է Մուշ քաղաքէն 8 քմ. հիւսիս-արեւմուտք, Արածանիի ձախ վտակներէն մէկուն միջին հոսանքի ձախ կողմը։

## Անուան ստուգաբանութիւն
Ըստ Մ. Օրմանեանի Խորոնք կը նշանակէ «ծննդավայր»։ Ենթադրաբար անուանումը կապուած է Գիւղին մէջ Մովսէս Խորենացիի ծնուած ըլլալու հանգամանքին հետ։

## Պատմութիւն
Խորնի գիւղին մասին առաջին յիշատակութիւնը կու գայ IV դարէն։ Այն պատկանած է Գլակայ վանքին։ Բացի այդ գիւղը նոյնացուցած են խեթական արձանագրութիւններու **Հորնիյա** քաղաքին հետ։

Յովհան Մամիկոնեանը իր VII դարու պատմութեան ձեռագրերուն մէջ այն յիշատակած է որպէս Խոհնի, Խորհի, Խրտնի (աղաւաղուած տարբերակ) ձեւերով։ Եղած է գիւղ կամ աւան։ Այդ ժամանակ ունեցած է 1900 տուն հայ բնակիչ։

Արշակունիներու թագաւորութեան ժամանակ գիւղը հայոց բանակին տուած է 600 հեծեալ եւ 1700 հետեւակ զինուոր։

Աւելի ուշ, բնակավայրը կրած է Խորոնք անուանումը եւ հանդիսացած է Պիթլիսի վիլայէթի Մշոյ գաւառի գիւղերէն մէկը։

Բնակիչները բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է բռնագաղթի ճանապարհին, փրկուածները տարագրուած են օտար երկիրներ։

## Բնակչութիւն
1880-ին գիւղը ունէր 20 տուն, 1909 թուականին ունէր 50 տուն հայ եւ 6 տուն քիւրտ բնակիչ։

2000 թուականի տուեալներով գիւղին մէջ բնակած է 830 մարդ, մեծամասնութիւնը քիւրտեր։

## Տնտեսութիւն
Հայ բնակչութիւնը կը զբաղէր երկրագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Խորնի գիւղին մէջ կը գտնուէր **Ս. Աստուածածին** եկեղեցին եւ Խորոնք անունով բերդ։

## Կրթութիւն
Խորոնքի մէջ կը գործէր վարժարան։

## Նշանաւոր անձեր
Խորնի գիւղին մէջ ծնած է պատմահայր Մովսէս Խորենացին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Նոր Արաբկիր զբօսայգի

մինի|Նոր Արաբկիր զբօսայգի-պուրակ
**Նոր Արաբկիր զբօսայգի** (կամ Մալականի), հանրային զբօսայգի Երեւան քաղաքի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ։ Կը զբաղեցնէ Փափազեան փողոցին յարակից տարածքը եւ կը ձգուի մինչեւ Հրազդանի կիրճը։

## Նկարագրութիւն
Երեւանի ամենայայտնի այգիներէն «Նոր Արաբկիր»-ը կամ ժողովրդական լեզուով «Մալականի» այգին կը գտնուի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ: Շատ տարիներ առաջ այստեղ հին արաբկիրցիներու գերեզմանատունը եղած է:  

Նոր Արաբկիր այգին նախագծուած է 1984 թուականին:

Այստեղ կը գտնուի «Վերածնուած Արաբկիր» 20 մ. բարձրութեամբ յուշարձանը։ Ջրաւազանէն եւ հողէն դուրս խոյացող երկու թեք, իրար ձգտող ծաւալները Արեւելեան եւ Արեւմտեան Հայաստանի միաւորման վճռականութիւնը կ'արտայայտեն:

Յուշարձանէն ձախ՝ 30 մ. հեռաւորութեան վրայ, տեղադրուած են երկու արագիլներու արձաններ։

## Մակերեսներու փոփոխութիւնը
*Ընդհանուր եւ կանաչապատ մակերեսներու փոփոխութիւնը (1990 - 2007 թթ.)*

## Պատկերասրահ

Nor Arakbir Park2.jpg|Ծառուղի
Nor Arakbir Park.jpg|Յուշաքանդակ
Գերեզման Նոր Արաբկիր այգում.jpg|Այգիի տարածքին մէջ նախապէս գտնուած գերեզմանոցի տապանաքարերէն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Զբօսանք «Նոր Արաբկիր» այգիին մէջ
Բարձրաբերդ

**Բարձրաբերդ**, Հայկական Կիլիկիոյ ամենանշանաւոր բերդերէն, նոյնանուն գաւառի կեդրոնը։ Այժմ պատմական Բարձրաբերդի տարածքը կը մտնէ Ատանայի վիլայէթին մէջ։

## Տեղադրութիւն
Բարձրաբերդը կը գտնուի Վահկայէն դէպի արեւմուտք: Սիսէն շուրջ 30–35 քմ. հիւսիս–արեւմուտք։ Կը գտնուի Տաւրոսեան լեռներուն վրայ, անառիկ վայրի մը մէջ, շրջակայքի նկատմամբ ունէր իշխող դիրք։

## Նկարագրութիւն
1080-ին Կիլիկիոյ Ռուբէն իշխանը Բարձրաբերդը գրաւեց յոյներէն եւ զայն դարձուց իր հիմնադրած հայկական իշխանութեան աթոռանիստը։ Հետագային Կիլիկիոյ հայ թագաւորներու գանձարան-դղեակներէն էր, եպիսկոպոսանիստ, մշակոյթի կեդրոն։ 
Բարձրաբերդի մէջ զարգացած էր գրչարուեստը։ Բարձրաբերդը ունէր իր իշխանները, որոնք թագաւորական շրջանին արքունի տոհմէն էին կամ անոնց մերձաւորներէն։ Բարձրաբերդի մասին կարեւոր տեղեկութիւններ հաղորդած է Հեթում պատմիչը։ Բարձրաբերդը 1465-ին գրաւած են օսմանեան թուրքերը եւ զայն վերանուանած են Բերաբերդ (Պերսպերթ), Բերսբիրդ (Պերսպիրթ)։ Երբեմն ուղղակի յիշատակուած է որպէս անառիկ աւան (գիւղ)։ Բարձրաբերդի շրջակայքը կը տարածուէր համանուն լեռնային գաւառը։ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան անկումէն ետք, բերդը կը պահպանէր իր ներքին ինքնուրոյնութիւնը, ունէր եպիսկոպոսութիւն։ Մինչեւ XVIII դար բնակելի էր։

## Բարձրաբերդի մէջ ծնածներ
Բարձրաբերդի մէջ ծնած են հայ մշակոյթի յայտնի գործիչներ՝ Կոստանդին Բարձրբերդցին, Ստեփանոս եպիսկոպոսը եւ ուրիշներ։ 13-15-րդ դարերուն եղած է հայ գրչութեան եւ մանրանկարչութեան կեդրոն։

## Գրականութիւն
* Ալիշան Ղ․, Սիսուան, Վնտ․, 1885, էջ 147–49։ Տէր–Ղազարեան Հ․, Հայկական Կիլիկիա, Անթիլիաս, 1966։
Դաւթաշէնի կամուրջ

մինի|Դաւթաշէնի կամուրջ

**[[Դավթաշեն (վարչական շրջան)|Դաւթաշէնի]] [[կամուրջ]]** Հրազդան գետի կիրճի վրայէն անցնող կամուրջ Երեւանի մէջ, մետաղեայ կամուրջ Հրազդան գետի վրայ, Երեւանի մէջ։ Կը միացնէ Արաբկիր վարչական շրջանը Դաւթաշէն վարչական շրջանին։ Երկարութիւնը 496 մեթր է, լայնութիւնը՝ 32, բարձրութիւնը Հրազդան գետի մակարդակէն 92 մեթր է։

## Պատմութիւն
Հրազդան գետի վրայ գտնուող կամուրջի շինարարութիւնը սկսած է շուրջ 1970-ական թուականներու կէսերէն։ 1988 թ. յետոյ շինարարական աշխատանքները դադրեցան եւ վերսկսեցան միայն 1990-ականներու վերջերուն։

Կամուրջը նախագծուած է «Հայ պետ տրանս նախագիծ» ինստիտուտի (ներկայիս՝ Տրանս նախագիծ) եւ կառուցուած Կամուրջշին ընկերութեան կողմէ եւ շահագործումի յանձնուած է 2000 թուականին:

## Պատկերասրահ

File:Davtashen Bridge E5027.jpg
File:Davtashen bridge, Yerevan. December 2015 (1).jpg
File:Davtashen bridge 01.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* ԿԱՄՈՒՐՋՆԵՐ
Թռչուններ

մինի
**Թռչունները** տաքարիւն կենդանի էակներ են, որոնք մաս կը կազմեն «Աւես» դասակարգին։ 

Անոնք ունին փետուրներ, ակռայ չունին, ձու կ'ածեն եւ ունին թեթեւ բայց ամուր կմախք։ 

Թռչունները կը գտնուին աշխարհի բոլոր կողմերուն։ 

Ամէնէն պզտիկը մեղրաթռչունն է (5,5 սմ), իսկ ամէնէն մեծը՝ ջայլամը (շուրջ 2,8 մեթր)։ 

Գիտնականները 11.000-է աւելի տեսակ բնորոշած են, որոնք բաժնուած են շուրջ 44 խումբերու։ Կէսէն աւելին կը կոչուին նստակեաց թռչուններ։

Թեւերը թռչուններուն համար գլխաւոր յատկանիշ են։ Բազմաթիւ տեսակներ թռչելով կը շարժին, սակայն կան նաեւ այնպիսիք, որոնք  չեն թռչիր, ինչպէս՝ փենկուէնները կամ ջայլամը։ Ջրային թռչուններուն թեւերը եւ մարմինը յարմարած են լողալու։

Թռչունները ծագած են Տայնըսորներէն եւ անոնց ամէնէն մօտ կենդանի ազգականները կոկորդիլոսներն են։ Առաջին թռչունները սկսած են ապրիլ միլիոնաւոր տարիներ առաջ։

Թռչունները իրարու հետ կը հաղորդակցին ձայնով, երգով եւ շարժումով։ 

ԲԱզմաթիւ տեսակներ զոյգ կը կազմեն բուծման շրջանին եւ ձագերը կը խնամեն միասին։ Ձագերը կը ծնին ձուէն։

Մարդուն համար թռչունները շատ օգտակար են։ Անոնցմէ կը ստանանք ձու, միս եւ փետրիկներ։ Որոշ տեսակներ կը պահուին իբրեւ տնային անասուն, իսկ թռչուններու արտաթորանքը կը գործածուի իբրեւ պարարտանիւթեր։ Բազմաթիւ մարդիկ ալ կը զբաղին թռչնադիտարկումով։

Այսօր շուրջ հազար տեսակ թռչուն վտանգի տակ է, եւ տարբեր ծրագիրներ կը կատարուին անոնց պահպանման համար։


File:Trichoglossus moluccanus with open wings, Brisbane.jpg|
File:Anna's hummingbird.jpg|
File:Anna's Hummingbird, Orange County, CA, USA imported from iNaturalist photo 447453303.jpg|
File:Calypte anna nest (cropped).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թռչուններ
Յուշարձան արեւին

մինի|Յուշարձան արեւին

**Յուշարձան արեւին** (խորուաթերէն՝ *Pozdrav Suncu*. բառացի թարգմանած՝ «Արեւի ողջոյն» կամ «Ողջոյն արեւին»), ճարտարապետական գեղարուեստական ինստալիացիա Խորուաթիայի Զադար քաղաքին մէջ՝ հին քաղաքամասի հիւսիսարեւմտեան մասին մէջ, Զադարի նաւահանգիստի մերձակայքին մէջ՝ «Ծովային երգեհոն» յուշարձանի անմիջական հարեւանութեամբ։ 

## Նկարագրութիւն
Արուեստի այս գործը, որուն հեղինակը Նիկոլա Բաշիչն է, ստեղծման օրուընէ՝ 20 Մայիս 2008 թուականէն դարձած է Զադարի զբօսաշրջային տեսարժան վայրերէն մէկը։
left|200px|thumb|Յուշարձանը՝ Զադարի թերակղզիի արեւմտեան կողմը
բաղկացած է ապակեայ բազմաշերտ երեք հարիւր թերթերէ, որոնք տեղադրուած են նաւահանգիստ տանող սալարկուած ճանապարհի հարեւան հարթութեան վրայ։ Ապակեայ այդ թերթերուն մէջ տեղադրուած են արեւային բանելներ, որոնք ցերեկուան ընթացքին կը ծծեն արեւի լոյսն ու ջերմութիւնը, կը փոխակերպեն ելեկտրականութեան եւ մութը իյնալուն պէս զայն կը վերափոխեն լոյսի, աւելի ճշգրիտ՝ լուսային շոյի։ Ամբողջ համակարգը տարեկան կ'արտադրէ 46.500 քիլօ ուաթ/ժամ ելեկտրականութիւն, որով միաժամանակ կ'ապահովէ Զադարի ծովեզերքի լուսաւորութեան համար անհրաժեշտ ելեկտրականութեան քանակութեան մօտաւորապէս 50 տոկոսը։
right|290px|thumb|Յուշարձանը գիշերով
Ինստալիացիան իրենցմէ կը ներկայացնէ արեգակնային համակարգը։ Կեդրոնը գտնուող 22օ ուետր տրամագիծով շրջանը կը խորհրդանշէ Արեւը։ Անոր քրոմապատ շրջանակին վրայ նշուած են այն սուրբերու անունները, որոնց նուիրուած սրբավայրեր կան (կամ ժամանակ մը եղած են) Զադարի թերակղզիին վրայ։ Համամասնական չափերով պատրաստուած են մոլորակներու խորհրդանիշերը։

Ըստ հաշուարկներու՝ լուսային շօն կը տեւէ 50 տարի՝ 2008 թուականէն սկսած ։

## Պատկերասրահ
	
Pozdrav Suncu MERKUR.JPG|Մերքուրի 
Pozdrav Suncu VENERA.JPG|Վեներա 
Pozdrav Suncu ZEMLJA.JPG|Երկիր
Pozdrav Suncu MARS.JPG|Մարս 
Pozdrav Suncu JUPITER.JPG|Յուպիտեր 
Pozdrav Suncu SATURN.JPG|Սատուռն 
Pozdrav Suncu URAN.JPG|Ուրան 
Pozdrav Suncu NEPTUN.JPG|Նեպտուն 


## Ծանօթագրութիւններ
Վահրամ Փափազեան Փողոց (Երեւան)

մինի|Վահրամ Փափազեան փողոց

**Վահրամ Փափազեան փողոց**, փողոց Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ։ Անուանուած է ի պատիւ հայ մեծանուն դերասան Վահրամ Փափազեանի։

## Տուեալներ
Փողոցը կը սկսի Աղբիւր Սերոբի փողոցէն եւ կը հասնի Հրազդանի կիրճ։

Արաբկիրի նախկին 5-րդ փողոցն է։

## Հատող փողոցներ
*Վիկթոր Համբարձումեան փողոց
*Սարալանջի պողոտայ
*Աւետ Աւետիսեան փողոց
*Գաբրիէլ Սունդուկեան փողոց
*Հրաչեայ Քոչարի փողոց
*Գրիգոր Արծրունիի փողոց
*Կոմիտասի պողոտայ
*Արամ Խաչատուրեան փողոց
*Մանուշեան փողոց
*Յովսէփ Էմինի փողոց
*Սեւքարեցի Սաքոյի փողոց
*Համօ Սահեան փողոց
* Վահրամ Փափազեան փողոցի նրբանցք

## Նշանակալի օբյէկտներ
*Վահրամ Փափազեանի կիսանդրի (Երեւան) (Կոմիտասի պողոտայ Փափազեան խաչմերուկ)
*Նոր Արաբկիր յուշահամալիր
*Նոր Արաբկիր յուշաղբիւր
*Սուրէն Նազարեանի յուշաքարը Վահրամ Փափազեան փողոցին մէջ, ուր 1969-1991 թթ. ապրած եւ ստեղծագործած է ժողովրդական նկարիչը
*Արամ Խաչատուրեանի կիսանդրի
* Ռիօ Մոլ

## Պատկերասրահ

Vahram Papazyan Statue.jpg|Վահրամ Փափազեանի կիսանդրի (Երեւան)
New Arabkir Fountain.jpg|«Նոր Արաբկիր» յուշաղբիւր
Արամ Խաչատուրեանի կիսանդրի 2.jpg|Արամ Խաչատուրեանի կիսանդրին
Հուշաքար` Սուրեն Նազարյանի.jpg|Սուրէն Նազարեանի յուշաքար
Rio Mall, Yerevan (1).jpg|Ռիօ Մոլ


## Տես նաեւ
* Երեւանի փողոցներու ցանկ
* Երեւանի վարչական բաժանում

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Երեւան քաղաքի հասցէներու տեղեկատու, Երեւան, 1983, էջեր 369-506, Երեւան քաղաքի փողոցներու անուանումները:
Արամ Խաչատուրեան փողոց (Երեւան)

մինի|Արամ Խաչատուրեանի կիսանդրին

**Արամ Խաչատուրեան փողոց**, փողոց Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ։ Անուանուած է ի պատիւ հայ մեծանուն կոմպոզիտոր Արամ Խաչատուրեանի։

## Տուեալներ
Կը գտնուի Կոմիտասի պողոտայի եւ Այգեկցու փողոցի միջեւ։ Կը սկսի Յակոբ Յակոբեան փողոցի №6 եւ №8 շէնքերու անցուղիէն, կը ձգուի հիւսիսարեւելեան ուղղութեամբ, կը հասնին ալյումինի գործարան տանող երկաթուղիին ճիւղը։

2013 թուականին Երեւանի Արամ Խաչատուրեան փողոցի թիւ 17 շէնքին առջեւ բացուած է կոմպոզիտորի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Գէորգ Գէորգեան)։

## Հատող փողոցներ
* Նիկոլ Դումանի փողոց
* Յակոբ Յակոբեան փողոց
* Կիւլպէնկեան փողոց
* Վաղարշեան փողոց
* Վահրամ Փափազեան փողոց
* Ռիգայի փողոց
* Արամ Խաչատուրեան փողոցի նրբանցք

## Նշանակալի օբյէկտներ
* Արամ Խաչատուրեանի կիսանդրի

## Պատկերասրահ

Aram Khachatryan street, Yerevan 01.jpg
Aram Khachatryan street, Yerevan 02.jpg
Aram Khachatryan street, Yerevan 03.jpg|Արամ Խաչատուրեան եւ Վաղարշեան փողոցներու խաչմերուկ
Արամ Խաչատրյանի կիսանդրի 2.jpg|Արամ Խաչատուրեանի կիսանդրին Երեւանի Արամ Խաչատուրեան-Վահրամ Փափազեան փողոցներու խաչմերուկին մօտ:
Aram Khachatryan Street13.jpg
Aram Khachatryan Street12.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Երեւան քաղաքի հասցէներու տեղեկատու, Երեւան, 1983, էջեր 369-506, Երեւան քաղաքի փողոցներու անուանումները
Օնթարիօ

**Օնթարիօն** Քանատայի ամէնէն հարաւային նահանգն է, որ կը գտնուի Կեդրոնական Քանատայի մէջ։ 

Անիկա երկիրին ամէնէն շատ բնակեցուած նահանգն է․ ըստ 2021-ի մարդահամարին՝ Քանատայի բնակչութեան շուրջ 38,5 տոկոսը կ'ապրի Օնթարիոյի մէջ։ Տարածքով ան երկրորդն է նահանգներուն մէջ (Քէպէքէն ետք), իսկ ամբողջ Քանատայի նահանգներուն ու տարածքներուն շարքին՝ չորրորդը։ 

Օնթարիոյի մէջ կը գտնուի երկիրին մայրաքաղաքը՝ Օթաուան, ինչպէս նաեւ Քանատայի ամէնէն բնակեցուած քաղաքը՝ Թորոնթօն, որ նահանգին մայրաքաղաքն է։

Արեւմուտքէն՝ Օնթարիօն սահմանակից է Մանիթոպայի, հիւսիսէն՝ Հատսըն ծոցի եւ Ճէյմզ ծոցին, իսկ արեւելք եւ հիւսիս-արեւելք կողմէ՝ Քուէպէքի։ Հարաւէն անիկա սահմանակից է Միացեալ Նահանգներուն՝ (արեւմուտքէն արեւելք) Մինեսոթա, Միշիկըն, Օհայօ, Փենսիլվանիա եւ Նիւ Եորք։ Շուրջ 2700 քմ (1700 մղոն) երկարող սահմանին գրեթէ ամբողջութիւնը գետերով ու լիճերով կ'անցնի՝ սկսելով արեւմուտքի Լէյք օֆ թը Ուուտսէն եւ շարունակելով դէպի արեւելք Մեծ Լիճերուն եւ Սէնթ Լորանս գետի ջրհոսքին երկայնքով։ Ճիշդ ցամաքային սահմանը շատ կարճ է՝ մօտ 1 քմ (5/8 մղոն), բաղկացած քանի մը ճանապարհանցումներէ, ինչպէս՝ Հայթ օֆ Լենտ Փորթէյճը Մինեսոթայի սահմանին։

Օնթարիոյի բնակչութեան եւ մշակելի հողերուն մեծ մասը կը գտնուի Հարաւային Օնթարիոյ մէջ։ Հոս ճարտարապետութիւնը կարեւոր դեր կը խաղայ, սակայն նահանգի տնտեսութեան հիմնական կեդրոնը արտադրական ոլորտն է։ Հակառակ անոր՝ Հիւսիսային Օնթարիօն նոսր բնակեցուած է, ունի ցուրտ ձմեռներ եւ խիտ անտառներ․ հանքարդիւնաբերութիւնն ու անտառագործութիւնը այնտեղի գլխաւոր տնտեսական ճիւղերն են։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Օնթարիօ
Ստորոգութիւն:Քանատա
Սէյհան գետ (Սարոս գետ)

մինի|Սէյհան գետ (Սարոս գետ)
**Սէյհան գետ (Սարոս գետ)**, (, նախապէս Սարոս), գետ Կիլիկիոյ մէջ։ 

## Նկարագրութիւն
Կը հոսի Պիրամոս կամ Ջահան գետին զուգահեռ եւ Միջերկրական ծով կը թափի արեւմտեան կողմէն:
Սէյհան կը կոչուի Գիոկսու (Շղրկա) ձախակողմեան վտակը իր մէջ ընդունելէ ետք։ Երկարութիւնը 516 քմ. է, աւազանը՝ 20,7 հզ. քմ²։ Սկիզբ կ'առնէ Թեջեր լեռնաշղթայի (Կիլիկիա) հարաւային լանջէն, կը հոսի հիւսիսէն հարաւ Կեդրոնական Տաւրոսի նեղ կիրճով, ապա Չուքուրովա (ձորադաշտ, Ալեաց դաշտ) դաշտավայրով (ստորին հոսանքին) եւ կը թափի Միջերկրական ծովու Մերսինի ծոցը։ 

Սարոս գետը կազմուած է երկու վտակներէ՝ Սամանդի կամ Զամանդի, որ կը համապատասխանէր պատմական Զամնդաւին եւ Սառան-սուին, որոնք իրարու զուգահեռ կը հոսին:

Գետին սնումը անձրեւային է, կը յորդանայ գարնան, կը ծանծաղանայ՝ ամառ-աշուն ամիսներուն։ Ջուրի միջին ծախսը Ատանայ քաղաքի մօտ մինչեւ 200 մ³։ Ատանայի մօտ 1955-ին կառուցուած է հիդրոհանգոյց (ամբարտակի բարձրութիւնը 57 մ. է, ջրամբարի երկարութիւնը՝ 45 քմ.)։Ջուրերը կ'օգտագործուին ոռոգման համար։
Հին եւ միջին ժամանակներուն գետին ստորին հոսանքը նաւարկելի եղած է:

Գետի հովիտին մէջ կը գտնուի *Բաքըրովասի*, (*Պաքըրովասը*), այստեղ յայտնաբերուած են պղինձի պաշարներ։ Բաքըրովասի կը նշանակէ «պղնձահովիտ», ըստ Ղեւոնդ Ալիշանի՝ «երկաթահովիտ»։

Գետի միջին հոսանքի շրջակայքին մէջ կը գտնուի ձորակ *Գելփոշ Դերեսի*։ XIX դարուն այստեղ յայտնաբերուած է մետաղահանք։

## Պատկերասրահ
	
Seyhan Dam Reservoir -Adana- (Wild protected area) CDGenc.jpg
Adana Seyhan River.png
Seyhan River, Adana 09.JPG
Seyhan River, Adana 04.JPG
Seyhan River, Adana 03.JPG
Seyhan, Adana 05.jpg
West Bridge over Seyhan, Adana 2016-1127 01-1.jpg
Seyhan Barajı - 3 Adana.jpg
Seyhan Barajı - 2 Adana.jpg
Fish farming at Seyhan, Adana.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան (Երեւան)

մինի|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան (Երեւան)

**Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան**, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մաշտոցի, Մարշալ Պաղրամեան պողոտաներու եւ Զօրեան փողոցին միջեւ գտնուող Մարտիրոս Սարեանի անուան պուրակին մէջ, մեծ նկարիչի անուան փողոցէն քիչ հեռու, տեղադրուած է 1986-ին։ 

## Նկարագրութիւն
Յուշարձանը ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Արթուր Թարխանեան
* Քանդակագործ՝ Լեւոն Թոքմաճեան

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է մարմարէ, բարձրութիւնը 6 մեթր է։ Պատուանդանի ներքեւի ձախ անկիւնը փորագրուած է Մարտիրոս Սարեանի ինքնագիրը։

Յուշարձանի մերձակայ պուրակին մէջ մշտապէս կը գործէ նկարչական ցուցահանդէս-վաճառք։

## Պատկերասրահ

File:Մարտիրոս Սարյանի հուշարձան 01 (Gor Navoyan).jpg|thumb|
Պատկեր:Monument of Martiros Saryan (17).JPG|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձանը եւ նկարչական ցուցահանդէս-վաճառքը
Պատկեր:Monument of Martiros Saryan (7).JPG|Մարտիրոս Սարեանի ինքնագիրը 
Պատկեր:Martiros Saryan hdr.jpg|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձանը երեկոյեան
Պատկեր:Monument of Martiros Saryan (4).jpg|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան. կողմի տեսարան
Պատկեր:Monument of Martiros Saryan (6).JPG|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձանին առջեւ տեղադրուած QR-քոտով տախտակ-ուղեցոյցը


## Ծանօթագրութիւններ
Ջերմուկի պատկերասրահ

մինի|Ջերմուկի պատկերասրահ

**Ջերմուկի պատկերասրահ**,  Հայաստանի Հանրապետութեան Վայոց ձոր մարզի Ջերմուկ քաղաքին մէջ գործող Հայաստանի ազգային պատկերասրահի Ջերմուկի մասնաճիւղ՝ պատկերասրահ։ Պատկերասրահը կը գործէ 1972 թուականէն սկսեալ։

## Պատմութիւն
Ջերմուկի պատկերասրահին շէնքը մինչեւ 1972 թուական եղած է հիւրանոց ճաշարան։ 1972 թուականէն Հայաստանի ազգային պատկերասրահը զայն վերցուցած է եւ մինչեւ օրս  կը գործէ որպէս պատկերասրահ (ՀԱՊ Ջերմուկի մասնաճիւղ ՊՈԱԿ)։ Ջերմուկի պատկերասրահը կը գտնուի Արփա գետի առափնեայ լանջին։ Ցուցադրութիւնը դիտելէ ետք այցելուները հնարաւորութիւն կ'ունենան բակի տարածքէն բացուած դաշտային ճանապարհով տասը վայրկեանէն հասնիլ Ջերմուկի ջրվէժ։

## Ցուցադրութիւն
Պատկերասրահի մշտական ցուցադրութեան հաւաքածուն կը ներառէ 1920-1990-ական թուականներու ստեղծագործողներու շուրջ 100 գեղանկարներ ու քանդակներ։ Ցուցադրութիւնը կը ներառէ խորհրդային, հայկական եւ ժամանակակից մշակութային ժառանգութեան ցուցանմուշներ։ Ներկայացուած են Մարտիրոս Սարեանի, Արա Սարգսեանի, Գէորգ Գրիգորեանի, Մհեր Աբեղեանի, Յովհաննէս Զարդարեանի, Յարութիւն եւ Արմինէ Կալենցներու, Գրիգոր Խանճեանի, , Լաւինա Բաժբէուկ-Մելիքեանի, Սարգիս Պաղտասարեանի, Խաչատուր Իսկանտարեանի, Մարտին Պետրոսեանի, Ռուբէն Ադալեան (նկարիչ)ի եւ այլոց աշխատանքներ։ Հաւաքածոն կ'ընդգրկէ 79 թանգարանային առարկայ։

մինի|Ջերմուկի պատկերասրահի առաջին յարկի ցուցասրահ
մինի|Ջերմուկի պատկերասրահի երկրորդ յարկի ցուցասրահ

## Միջոցառումներ
Բացի մշտական ցուցադրութենէն, մասնաճիւղին մէջ պարբերաբար կը կազմակերպուին մշակութային տարբեր միջոցառումներ, անոր կարգին՝ ժամանակաւոր ցուցահանդէսներ, յուշ-երեկոներ, դասախօսութիւններ եւ դասընթացք-սեմինարներ։

## Աշխատանքային օրեր եւ ժամեր
Աշխատանքային օրերն են՝ Երեքշաբթի-Կիրակի:
Աշխատանքային ժամերն են՝ 10:30-17:30:

## Տոմսեր
Մուտքի տոմս - 1000 դրամ

Աշակերտական, ուսանողական, թոշակառուի տոմս - 500 դրամ

Մինչեւ 12 տարեկան երեխաներուն մուտքը անվճար։

## Ծանօթագրութիւններ
Դիլիջանի քաղաքային մարզադաշտ

մինի|Դիլիջանի քաղաքային մարզադաշտ
**Դիլիջանի քաղաքային մարզադաշտ**, Դիլիջան քաղաքի զանազան մարզաձեւերու համար գործածուող մարզադաշտ է։ Քաղաքի միակ մարզադաշտը, որ կ'օգտագործուի ոտնագնդակի խաղերու հանդիպումներուն համար։ Մարզադաշտի «տանտէրը» Դիլիջանի մէջ գործող «Իմպուլս» ֆութպոլային ակումբն է։

## Նկարագրութիւն
2009 թուականին «Իմպուլս»-ի՝ «Բրեմիէր լիգա»յի ուղեգիր նուաճելէն ետք, մարզադաշտին մէջ սկիզբ առին լայնածաւալ աշխատանքներ։ Ակումբի ղեկավարութեան նպատակն էր մարզադաշտը համապատասխան դարձնել եւրոպական չափանիշներուն։ Մարզադաշտին մէջ շինարարական գործընթացի աւարտը նախատեսուած էր մինչեւ Հայաստանի առաջնութեան մեկնարկը։

2011 թուականի մրցաշրջանը «Իմպուլս»ը խաղցաւ Իջեւանի «Արնար» մարզադաշտին մէջ, քանի որ քաղաքային մարզադաշտը կը գտնուէր վերակառուցման փուլին մէջ։ 7 Ապրիլ 2011 թուականին, «Իմպուլսի» նախագահ Տիգրան Յակոբեանը յայտարարեց, որ 2012 թուականի մրցաշրջանին ակումբը հանդէս կու գայ վերանորոգուած մարզադաշտին մէջ, որուն տարողունակութիւնը կը կազմէ 5000 հանդիսական։

## Տես նաեւ
https://en.wikipedia.org/wiki/Dilijan_City_Stadium

## Ծանօթագրութիւններ
Միջին հայերէն

**Միջին հայերէն** (անգլերէն՝ **Middle Armenian**) հայոց լեզուի պատմութեան միջանկեալ փուլն է, որ գոյութիւն ունեցած է ԺԲ․-ԺԶ. (12-16) դարերուն՝ կամրջելով գրաբարն ու աշխարհաբարը: Ան հայոց գրաւոր լեզուի երեք փուլերէն՝ գրաբար, միջին հայերէն եւ աշխարհաբար (արեւելահայ եւ արեւմտահայ տարբերակներով) երկրորդն է, որ օգտագործուած է ԺԲ․-ԺԶ (12-16) դարերու իբրեւ պետական, գիտական-գրական, ինչպէս նաեւ ժողովրդախօսակցական լեզու։

Կարծիք կայ, թէ արդի արեւմտահայերէնը բարձրացած է միջին հայերէնին վրայ, իսկ արեւելահայերէնը ուղղակիօրէն՝ գրաբարի (միջին հայերէնէն որոշ յատկութիւններ որդեգրելով)։

## Ծանօթագրութիւններ
Վարանդա երգչախումբ

**Վարանդա երգչախումբ** կամ **Շուշիի «Վարանդա» մանկապատանեկան, երիտասարդական պետական երգչախումբ**, հիմնադրուած է 1992 թուականին, Շուշիի «Արամ Մանուկեան» վարժարանին մէջ, լիբանանահայ երաժիշտ եւ խմբավար Զաքար Քէշիշեանի կողմէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Անձրեւ

մինի
**Անձրեւը** տեղումներու ձեւ մըն է, երբ մթնոլորտի ջերմաստիճանի փոփոխութիւններու եւ խոնաւութեան խտացումին արդիւնքով ջրակաթիլները կ'իյնան գետինին վրայ՝ ծանրութեան ուժին շնորհիւ։ Անիկա կը կազմէ աշխարհի քաղցրահամ ջրային պաշարներուն հիմնական մասը։

## Անհրաժեշտութիւն
ձախից|մինի
Անձրեւը անհրաժեշտ է՝

* ջրամատակարարման,

* ելեկտրական ուժանիւթի արտադրութեան,

* ագարակային ոռոգման,

* բնութեան առողջ գործունէութեան համար։

### Անձրեւի յառաջացումը
մինի|Անձրեւէն ետք յառաջացած ծիածան
Անձրեւի հիմնական պատճառը խոնաւ օդի շարժումն է այն տարածքներուն մէջ, ուր ջերմաստիճանի եւ խոնաւութեան մեծ տարբերութիւններ կը ստեղծուին։

Երբ խոնաւ օդը բարձրանայ, կը սառի եւ կը խտանայ՝ անձրեւի վերածուելով։

Յատկապէս ուժեղ ուղղահայեաց շարժումներու պարագային, կայծակամպեր կը ձեւաւորուին, որոնք ուժգին տեղումներ կը պատճառեն։

### Լեռնային շրջաններու անձրեւ
Լերան քամիին դիմացող կողմը առատ տեղումներ կը ստանայ, որովհետեւ բարձրացող խոնաւ օդը կը խտանայ։

Լերան յետին կողմին կը յառաջանան չոր եւ անապատային պայմաններ (այս երեւոյթը կը կոչուի «անձրեւի ստուեր»), որովհետեւ վար իջնող օդը կը տաքնայ ու կը չորնայ։
ձախից|մինի
### Կլիմայի վրայ ազդեցութիւնը
Անձրեւի ձեւաւորման եւ բաշխման մէջ կարեւոր դեր կը խաղան՝

Քաղաքային ջերմային կղզիի ազդեցութիւնը, որ մեծ քաղաքներուն մէջ աւելի առատ եւ ուժգին անձրեւի պատճառ կը դառնան։

Երկիրի կլիմայական համակարգի միջին ջերմաստիճանի բարձրացումը, որ կը փոխէ տեղումներու համաշխարհային պատկերը՝ ստեղծելով աւելի խոնաւ պայմաններ հիւսիսային Ամերիկայի արեւելեան շրջաններուն մէջ եւ աւելի չոր պայմաններ՝ արեւադարձային գօտիներուն մէջ։

### Տարեկան միջին տեղումները․
Ցամաքամասերուն վրայ՝ մօտաւորապէս 715 մմ,

ամբողջ Երկիրին վրայ՝ շուրջ 990 մմ։

### Չափում եւ դասակարգում

Անձրեւը կը չափուի անձրեւաչափով։

Ժամանակակից եղանակագիտութեան մէջ տեղումներու քանակը կարելի է գնահատել նաեւ եղանակային «ռատար»ով։

Կլիմայական դասակարգումներ, ինչպէս Կյոփպէնի համակարգը, տեղումներու տարեկան միջին ծաւալը կը գործածեն տարբեր կլիմայական գօտիներ իրարու հետ համեմատելու համար։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անձրեւ
Ստորոգութիւն:Բնութիւն
Գնդիկաւոր գրիչ

մինի
**Գնդիկաւոր գրիչը** (անգլ․ *ballpoint pen*, բրիտանական անգլերէնով՝ *biro*) գրիչի տեսակ մըն է, որուն թանաքը կը հոսի գրութեան մակերեսին վրայ՝ փոքրիկ մետաղեայ գնդիկի մը միջոցով։ Այդ գնդիկը կը տեղադրուի գրիչին ծայրին եւ կը դառնայ՝ թոյլ տալով, որ թանաքը համաչափօրէն տարածուի։

Գնդիկին պատրաստութեան համար, սովորաբար կը գործածուին պողպատ եւ պրոնզ, որոնք ամուր եւ դիմացկուն մետաղներ են։

## Պատմութիւն եւ զարգացում
Գնդիկաւոր գրիչի յղացումը զարգացած է իբրեւ աւելի մաքուր եւ վստահելի տարբերակ, քան թաթխուող գրիչները (dip pens) եւ փարիզեան գրիչները (fountain pens)։ Այս նորարարութիւնը արագ տարածում կը գտնէ, որովհետեւ կը թոյլատրէր յարմար եւ արագ գրութիւն առանց թանաքի մշտական թաթախման կամ թուղթին վրայ թափումին։

## Ժամանակակից գործածութիւն
ձախից|մինի
Այսօր գնդիկաւոր գրիչը աշխարհի ամէնէն տարածուած գրելու գործիքը դարձած է․

* Ամէն օր միլիոնաւոր օրինակներ կը պատրաստուին եւ կը վաճառուին։
* Անոր պարզութիւնը, մատչելիութիւնը եւ ամրութիւնը պատճառ դարձած են, որ գրեթէ իւրաքանչիւր մարդ ունեցած ըլլայ գնդիկաւոր գրիչ մը։
* Ժամանակի ընթացքին, անիկա հիմք կը հանդիսանայ գեղարուեստական նոր սեռի մը՝ *գնդիկաւոր գրիչի արուեստին*, ուր նկարիչներ պարզ գրիչով կը ստեղծեն մանրամասն ու բարձրարժէք աշխատանքներ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրիչ
Փետուր

մինի
**Փետուրները** մաշկի յատուկ աճեր են, որոնք կը կազմեն թռչուններու (եւ կարգ մը ոչ-թռչուններու) արտաքին ծածկոյթը, որ կը կոչուի փետրայարդարանք։ Անոնք ողնաշարաւոր անասուններու մարմինին վրայ եղած ամէնէն բարդ կառուցուածքներն են։ 

Փետուրները կ'օգնեն՝

* թռիչքի ժամանակ,
* մարմինի տաքութեան պահպանման (ջերմամեկուսացում),
* ջրադիմադրութեան։

Փետուրներու գոյացուցած գոյները կը նպաստեն նաեւ թռչուններու փոխյարաբերութեան եւ պաշտպանութեան։

## Մարդու կողմէ գործածութիւն
Մարդիկ փետուրները բազմատեսակ նպատակներով գործածած են․

* Կենցաղային եւ տնտեսական**՝** փետուրները, իրենց փափկութեան եւ ջերմամեկուսացման շնորհիւ, լայնօրէն կը գործածուին բարձրորակ անկողնային իրեր պատրաստելու համար (բարձեր, վերմակներ, գորգեր)։ Անոնք կը գործածուին նաեւ ձմեռնային հագուստներու եւ քնապարկերու մէջ։ Յատկապէս սագի եւ ծովային բադի փափուկ փետուրները ունին մեծ ջերմապահպանման կարողութիւն։
* Գրութեան համար**՝** մեծ թռչուններու փետուրները (յատկապէս սագերու), պատմականօրէն գործածուած են իբրեւ գրիչներ (*quill pens*)։
* Գեղարուեստական եւ մշակութային**՝** անցեալին, կարգ մը թռչուններու փետուրներու որսը զարդարանքի եւ յարդարման համար, վտանգած է անոնց գոյութիւնը եւ նոյնիսկ պատճառ դարձած կարգ մը տեսակներու անհետացման։

Այսօր փետուրները, որոնք կը գործածուին նորաձեւութեան եւ զինուորական զարդարանքներու մէջ, գլխաւորաբար կը ստացուին թռչնաբուծութեան մնացորդներէ (թռչուններ, սագեր, հնդկահաւեր, եւ այլն)։ Այս փետուրները կը ներկուին եւ կը մշակուին՝ արտաքին տեսքը բարելաւելու համար, որովհետեւ տնտեսային թռչուններու փետուրները սովորաբար աւելի միագոյն ու թանձր գունաւոր են, քան վայրի թռչուններուն փետուրները։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անասուններ
Ստորոգութիւն:Թռչուններ
Ստորոգութիւն:Փետուրներ
Մեծ Քիրս (լեռ)

**Մեծ Քիրս** Արցախի լեռնաշղթայի հարաւային ճիւղի ամենաբարձր գագաթներէն է եւ ունի 2724,6 մեթր բարձրութիւն։ Իր տեսքի եւ պատմական նշանակութեան պատճառով արցախցիներուն կողմէ կ՚անուանուի արցախեան բռունցք կամ միասնութեան բռունցք։

## Քիրս լեռան յիշատակումը բանաստեղծութեան մէջ
Քաջերն ենք մենք հայկազուն,

Մռաւ ենք, **Քիրս** ենք ու Թարթառ,

Մեր վանքերով լեռնապահ՝

Անյաղթելի մի բուռ աշխարհ։

Վարդան Յակոբեան (Արցախի օրհներգէն հատուած մը)
Պատկեր:Togana Ter-Ter river e-citizen.jpg|Թարթառ գետ
Պատկեր:Մեծ Քիրս.JPG|Մեծ Քիրսը Շուշի քաղաքէն դիտուած
Պատկեր:Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus3.jpg|Մռաւի լերնաշղթայ - Արցախ
Թէ հանդերն այս չնաշխարհիկ,

Ու լեռները թողնեմ անտէր,

Ամպրոպագոռ մեր **Քիրս** սարի,

Կայծակները ինծ կը շանթեն։

Վազգէն Օվեան (Լեռների Լէկէնտը բանաստեղծութենէն)

## Ծանօթագրութիւններ
Արփի Մանկասարեան

**Արփի Մանկասարեան** Հայկական ժառանգութեան «Պատկեր» Հայ մշակութային կեդրոնի հիմնադիր տնօրէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Պզուկ Կամ Պատանեկան Բշտիկաւորում

մինի
**Պզուկը** մորթի մազապարկիկներու (hair follicles) եւ ճարպագեղձերու բորբոքումով մորթի մակերեսին վրայ յառաջացած բշտիկաւոր հիւանդութիւն է: 

Անիկա կը յայտնուի գլխու եւ երեսի վրայ, յատկապէս՝ ճակատին, այտերուն, շրթունքին, կզակին եւ վիզին վրայ: 

## Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
Պզուկը կը պատահի պատանիներու, երիտասարդներու եւ տարեցներու պարագային, առանց սեռի եւ գոյնի խտրութեան: Սակայն անիկա առաւելաբար տեսնուած երեւոյթ է պատանիներուն պարագային՝ արբունքի շրջանին: 

Պզուկը կը յայտնուի զանազան ձեւերով՝ պարզ կարմրագոյն բշտիկներով (papule), թարախաբշտիկներով (pustules), մկնուռերով (furuncles), մազով լեցուն թարախաբշտիկներով (comedon), պարկային բշտիկներով (cystic), հանգոյց-կծիկներով (nodule): 

### Պզուկի ախտապատճառները
Պզուկի ախտապատճառներն են՝ 

###### Ա. Հիմնական ախտապատճառներ
ա. Ներծորոյթային (hormonal) խանգարումներ, որոնք տեղի կ'ունենան՝ 

* արբունքի շրջանին, 
* յղութեան 9 ամիսներու ընթացքին,
* դաշտանամիջոցին (menstrual cycle),
* դաշտանադադարին (menopause): 

Այս չորս պարագաներուն տեղի կ'ունենան մնայուն կամ ժամանակաւոր ներազդակային խանգարումներ եւ փոփոխութիւններ: Այս ներծորոյթները կը գրգռեն մորթի ճարպային գեղձերը, որոնք բնականէն աւելի ճարպ արտադրելով պատճառ կը դառնան պզուկի յայտնաբերման:

բ. Գերքրտնութիւն եւ մորթի խոնաւութիւն, որ կը պատահի մանաւանդ ամրան եղանակին: 

###### Բ. Երկրորդական ախտապատճառներ
Այս պատճառմերէն են՝ մորթի մաքրութեան գործածուած որոշ օծաններ (ointments), դէմքի անբաւարար մաքրութիւն, տուրմի չափազանց սպառում, սեռային կեանքի աշխուժութիւն եւ ճարպակալում-գիրութիւն: 

Պզուկը կրնայ ըլլալ՝ մեղմ կամ ուժգին, անցողակի կամ մնայուն եւ փոքր տարողութեամբ կամ տարածուն՝ ամբողջ դէմքին եւ գլխուն վրայ: 
մինի
Պատանեկան տարիքին պատահած պզուկի փշտիկները ընդհանրապէս կը բարելաւուին եւ կ'անհետանան մինչեւ 20 տարեկան: Քիչ պարագաներուն եւ մանաւանդ կիներուպարագային, պզուկը կը դառնայ մնայուն երեւոյթ մինչեւ 40 տարեկան: 

Պզուկը կրնայ յառաջացնել կարգ մը բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ 

* Գլխու եւ դէմքի մորթի երկրորդական բորբոքում, որ կը յառաջանայ երբ պզկոտ պատանին շարունակ կը խաղայ իր բշտիկներով եւ կամ կը քերէ զանոնք, 

* Թարախաբշտիկներու մնայուն սպիացում, 
* Ամօթխածութիւն, ընկճուածութիւն եւ զանազան զգացական ու հոգեբանական խանգարումներ պզկոտ պատանիներուն պարագային՝ արբունքի շրջանին:

Պզուկի դամանումը կը կայանայ որոշ միջոցառումներով՝ 

* Ճարպի արտադրութիւնը նուազեցնող դեղերու գործածութիւն,
* Հակամանրէական դեղերու գործածութիւն,
* Գլխու եւ դէմքի մորթի յարատեւ մաքրութիւն՝ յատուկ օճառներով, օծաններով եւ լոգանքով:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մորթի հիւանդութիւններ
Բերանի խոռոչ

**Բերան,** մարսողական ուղիին սկզբնական բաժինը, որուն միջոցով մարմինին մէջ մուտք կը գործեն ուտելիք-կերակուր, հեղուկ-ջուր, օդ եւ տեսակաւոր օտար մարմիններ։ 

Բնական պայմաններու մէջ, օդը կ'ուղղուի դէպի խռչափող (larynx), շնչափող (trachea), ապա թոքեր:

Ուտելիքները եւ հեղուկները կ'ուղղուին դէպի ըմբան (pharynx), որկոր (esophagus), ապա ստամոքս, իսկ օտար մարմիններ կրնան ուղղուիլ երկու ուղղութեամբ ալ։ 

Բերանը անմիջական կապակցութեան մէջ է շրջապատին հետ, որովհետեւ շրթունքները բաց են. անիկա կը բացուի դէպի որկոր՝ ըմբանի միջոցով. քիմքը (palate) իր ոսկրային եւ մկանային բաժիններով կը կազմէ բերանի վերի պատը եւ կամ առաստաղը, լեզուն եւ ծնօտը (mandible) կը կազմեն անոր վարի պատը եւ կամ ստորոտը, իսկ այտերու մկանները եւ անոնց մակերեսային թաղանթը կը կազմեն բերանի երկու կողմի պատերը։ 

Ամբողջ բերանը ծածկուած է խլնաթաղանթով (mucosa) մը, որ հարուստ է մանր լորձնքաբեր գեղձերով։ 

Բերանին մաս կը կազմեն՝ լեզուն, լինտերը, ատամները, շրթունքները, նշիկները (tonsil) եւ ենթալեզուային լորձնքային գեղձերը (sublingual glands)։ 

Բերանի միջոցով մարդիկ կ'ուտեն, կը ծամեն, կը կլլեն, կը շնչեն, կը խօսին եւ կ'երգեն։ 

Խօսիլ բերանի հիւանդութիւններու մասին՝ կը նշանակէ խօսիլ շրթունքներու, քիմքի, լինտերու, ատամներու, լեզուի, բերանի խլնաթաղանթի եւ ենթալորձնքաբեր գեղձերու հիւանդութիւններու մասին։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Իսկուհի Մինաս

**Իսկուհի Մինաս** (), հայ գրող։

## Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Կոստանդնուպոլիս իտալական օրիորդաց դպրոցին մէջ եւ իտալական Քերց վարժարանին մէջ։

1900-1901 թուականներուն տպագրած է առաջին գործերը։ Իսկուհի Մինասի նախընտրած գրական տեսակներն են արձակ բանաստեղծութիւնը եւ նորավէպը։ Գրած է ֆրանսերէն։ «Վենետիկեան մարգարիտներ» (1914), «Հեծեծանքներ», «Ուժգին ժամեր», «Ինչ որ կը մեռնի», «Աթենքի վարդերը», «Իտալիոյ լուսաստուերը» (1928) ժողովածոներուն մէջ գերիշխող տրտմութիւնը հեռատեսութեան հետեւանք չէ, այլ լոյսին, գեղեցիկին հասնելու յատուկ աստիճան մըն է։ «Ապրել» (1930) ժողովածոյին նորավէպերէն մէկը կը պատկերէ Գրիգոր Զօհրապի կեանքը։ Վերջինիս թարգմանութեամբ Իսկուհի Մինասի որոշ նովելներ լոյս տեսած են հայ մամուլին մէջ Դանիէլ Վարուժանի, Գրիգոր Զօհրապի, Զապէլ Եսայեանի թարգմանութեամբ։

## Ժողովածոներ
Իսկուհի մինաս կը գրէր ֆրանսերէն։
* «Հեծեծանք», 1913 թուական։
* «Ներկուռ ժամեր», 1914 թուական։
* «Վենետիկեան մարգարիտներ», 1914 թուական։
* «Վիպակներ եւ հեքիաթներ», 1918 թուական, Փարիզ։
* «Գիշերային ձայներ», 1925 թուական։
* «Անտիկ ծաղիկներ», 1925 թուական։
* «Իտալական լուսաստուերը», 1928 թուական։
* «Ինչ որ կը մեռնի», վէպ, 1928 թուական։
* «Ապրիլ», 1930 թուական։
* «Հպարտ ցեղեր», 1933 թուական։

## Ընտանիք
Ամուսնացած է «Փաթղի» ֆրանսերէն պարբերականի խմբագիր՝ Ժան Մինասեանի հետ։«Իսկուհի Մինաս թէ՛ քերթող է եւ թէ՛ հոգեգէտ: Ան նախազգացումներու գրագիտուհին է... Անկեղծ է իբր մտածող եւ յանդուգն՝ իբր արտայայտող...»

- Դանիէլ վարուժան -

## Ծանօթագրութիւններ
Նահանջը առանց երգի

**Նահանջը առանց երգի** վէպ ֆրանսահայ արձակագիր Շահան Շահնուրի գրիչով։ Հայ գրականութեան նշանաւոր ստեղծագործութիւններէն է։

Շահնուրը ընդամէնը մի քանի փոքրիկ գործերու, առանձին յօդուածներու հեղինակ էր, երբ 1927-1929 թուականներու ընթացքին գրեց «Նահանջը առանց երգի» վէպը, որ նոյն այդ տարին ալ լոյս տեսաւ. վէպը՝ առաջին անգամ որպէս թերթօն, մաս առ մաս լոյս տեսաւ Շաւարշ Միսաքեանի «Յառաջ» թերթին մէջ (1929 թ., մայիս-սեպտեմբեր), ապա մեծ հայրենասէր Վ. Իսպիրեանի ծախսերով հրատարակուեցաւ առանձին գիրքով։ Գրողներէն քիչերուն է վիճակուած նման փառաւոր մուտք ունենալ գրականութեան մէջ։ Վէպը արժանացաւ շատ դրական եւ հիացական կարծիքներու, ինչպէս նաեւ ենթարկուեցաւ քննադատութիւններու։ Շահնուրին կը մեղադրէին ծայրայեղութեան եւ հարցերը միտումնաւոր սրելու մէջ։ Սակայն Շահնուրի վէպը հայութեան ուղղուած զգաստացման կոչ մըն էր։ Շահան Շահնուր իր վէպը նուիրած է իր լաւագոյն բարեկամին՝ Յակոբ Տէր-Յակոբեանին։

## Ծանօթագրութիւններ
Պետրոս Սրապեան

**Պետրոս Սրապեան** (ծանօթ էր նաեւ «Պարոն Փիէռ» (Monsieur Pierre) անունով, ), հայ նկարիչ, մանկավարժ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Իր նախնական գեղարուեստական կրթութիւնը ստացած է Սկիւտար, ուր դպրոցին մէջ արդէն նկարազարդած է դպրոցական երկամսեայ ամսագիրը։

Յետագայ ուսումը կատարելագործած է Հռոմ։ Վերադառնալէ ետք աշխատած է Պալեաններուն քով, նկարազարդումներ կատարած է Պէյօղլուի «Ենի» թատրոնի, Ներսէսեան առանձնատան (որ յետոյ Յունաստանի հիւպատոսութիւնն էր), Գնալըի Թաշճեան տան համար, Տոլմապահչէ պալատի ոսկեզօծ ներքին հատուածի եւ Եըլտըզի այն հատուածի համար, որ յատկացուած էր Վիլհելմ կայսրին՝ Իսթանպուլ կատարած պետական ​​այցելութեան ժամանակ։

Սրապեան արուեստ դասաւանդած է Ռոպերթ քոլէճի, Պէրպէրեան վարժարանի եւ այլ հայկական դպրոցներու մէջ, իր կենսագրութեան մէջ կը նշուի նաեւ, որ արուեստի դասեր տուած է ճարտարապետ Ներսէս պէյին։

Ստեղծելով սուլթան Ապտիւլազիզի մեծ դիմանկարը, սուլթանը զայն կոչած է «Փոքրիկ Յովհաննէս Այվազովսքի»։

## Աշխատանքներ
Սրապեանի նշանակալի աշխատանքներէն են «Գերեզմանոցը», «Թրքական սրճարանը», «Երիտասարդ քոյր-եղբայրները», «Բնանկար․ Պտուղներ», «Որսորդական բնանկար» (1894), 1889 թուականի անյայտ անձի դիմանկար, խոր հոգեբանական ու ազգային կնիք ունեցող «Հայուհի» (նկարիչի դուստրը՝ տիկին Ա. Ֆնտըգլեան), «Ղարիբ մշեցի» (1882) եւ այլ նկարներ, որոնց մեծ մասը պահուած է Հայաստանի Պետական պատկերասրահին մէջ։

1893 թուականի վերջին Խրիմեան Հայրիկը զինք հրաւիրած է Էջմիածին՝ եկեղեցիի որոշակի հատուածներ զարդարելու համար եւ մինչեւ 1896 թուականը կատարած է այդ աշխատանքները, ապա իր ստեղծագործական ու ուսուցողական գործունէութիւնը շարունակած է Սոֆիա, ուր ալ մահացած է 1898 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Անակնկալ Մահ

**Անակնկալ մահը** անսպասելի եւ յանկարծական մահն է: 

Անիկա կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի՝ մանուկներու, երիտասարդներու եւ տարեցներու: 

### Հիմնական պատճառներ
Իւրաքանչիւր խմբաւորում ունի յատուկ պատճառներ, որոնք կը յառաջացնեն անակնկալ մահ: 

Անոր հիմնական պատճառներն են՝ 

* սրտականգառ, 
* շնչականգառ, 
* մեծածաւալ արիւնահոսութիւն եւ թոքային զարկերակներու անակնկալ խցում (pulmonary embolism), 
* պատերազմական արտակարգ վիճակ, պայթումներ եւ արկածներ: 

Անակնկալ մահը կը պատահի քունի կամ արթուն վիճակի մէջ: Անիկա կրնայ պատահիլ հանգիստի պահուն, մարզանքի եւ կամ ծանր աշխատանքի ընթացքին: Մանուկներու պարագային շնչականգառը, որ տեղի կ'ունենայ օտար մարմիններու ներշնչումով, խռչափողի սուր բորբոքումով եւ անակնկալ ցնցղակծկումով (bronchial spasm), հիմնական պատճառն է անակնկալ մահուան: 

Սիրտի ընդոծին եւ ժառանգական հիւանդութիւններ, սիրտի մկանային ծաւալում (hypertrophy) եւ սիրտի անկանոն բաբախում (arrhydmia) կրնան անակնկալ մահուան պատճառ դառնալ նոյնպէս: 

#### Մանուկներու պարագային
Մէկ տարեկանէն վար առողջ մանուկներ երբեմն անակնկալօրէն կը մահանան անբացատրելի պատճառներով, մանաւանդ գիշեր ատեն եւ քնանալու ընթացքին: Նոյնիսկ դիազննումը նշոյլ մը չի տար այս մանուկներուն անակնկալ մահուան: 

Մանկաբուժներ բազմաթիւ պատճառներ մատնանշած են, որոնցմէ կարեւորագոյնը եղած է՝ փորի վրայ պառկած ըլլալու վարկածը: 

Մանկական ընդհանուր մահերուն 10 տոկոսը կը պատահի անակնկալ մահով: 

###### Երիտասարդներու պարագային
Երիտասարդներու պարագային անակնկալ մահուան պատճառը ընդհանրապէս սրտականգառն է, որ կը պատահի սիրտի սուր տագնապի (MI-myocardial infarction) եւ սիրտի անկանոն բաբախումի հետեւանքով: 

Երկարատեւ եւ ծանր մարմնամարզանքէ ետք բազմաթիւ երիտասարդներ կ'ունենան սիրտի սուր տագնապ: Անոնք շատ հաւանաբար թաքուն սիրտի հիւանդութիւն մը ունենալու են: 

Անձնասպանութիւն, խեղդամահութիւն, արկած եւ մեծածաւալ արիւնահոսութիւն այլ պատճառներ են: Մարդիկ անձնասպանութեան կը դիմեն ընդհանրապէս ընկերային, ամուսնական, ընտանեկան եւ գործի ձախողութեան պատճառներով: 

###### Տարեցներու պարագային
Տարեցներու պարագային սրտականգառը, շնչականգառը, թոքային զարկերակներու անակնկալ խցումը, մեծածաւալ արիւնահոսութիւնը եւ անձնասպանութիւնը կարեւոր պատճառներ են անակնկալ մահուան: 

Թոքային զարկերակներու անակնկալ խցումը ընդհանրապէս տեղի կ'ունենայ յետ վիրաբուժական օրերուն, մոլեգնածին (էսթրօժէն/estrogen) գործածողներուն, նստակեաց եւ անշարժ կեանք ունեցողներուն, սրունքներու երակային խցում (venous thrombosis) ունեցողներուն եւ ծխախոտ գործածողներուն:

Տարեցներ անձնասպանութեան կը դիմեն ընդհանրապէս հոգեբանական հիւանդութիւններու եւ կամ անբուժելի հիւանդութեան մը պատճառով: 

Սրտականգառ կը նշանակէ սիրտի աշխատանքի, այլ խօսքով՝ բաբախումի անակնկալ կանգ-դադար: Սիրտը կը դադրի բաբախելէ եւ գործելէ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Առողջութիւն
Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Ճարտարապետութեան Համաշխարհային Օր

**Ճարտարապետութեան համաշխարհային օր** (անգլ.՝ World Day of Architecture), ճարտարապետներու եւ ճարտարապետական գլուխգործոցները գնահատողներու միջազգային մասնագիտական տօն, որ կը նշուի ամէն տարի Հոկտեմբերի առաջին երկուշաբթի օրը։

## Պատմութիւն
1946 թուականի Սեպտեմբերին Մեծ Բրիտանիոյ մայրաքաղաք Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած է միջազգային ճարտարապետներու խորհրդակցութիւն, որոնց կարգին էին նաեւ Խորհրդային Միութեան պատուիրակները։ Այս նիստին կ՚որոշէ կայացուած ստեղծած նոր կազմակերպութիւն, որ կոչուած է Ճարտարապետներու միջազգային միութիւն։ Ներկայիս այն ունի մօտ հարիւր ազգային սեկցիաներ, որոնց անդամ են աշխարհի տարբեր երկիրներէ աւելի քան մէկ միլիոն ճարտարապետներ։

Գրեթէ չորս տասնամեակ անց՝ 1985 թուականին, Ճարտարապետներու միջազգային միութեան նիստին որոշում ընդունած է նշած «Ճարտարապետութեան համաշխարհային օրը» Յուլիսի առաջին երկուշաբթի օրը։ Սակայն 1996 թուականին սպանական Պարսելոնա քաղաքին մէջ Ճարտարապետներու միջազգային միութեան 20-րդ Գլխաւոր ասամբլեային որոշում ընդունուած է «ճարտարապետութեան համաշխարհային օրը» տեղափոխուած է Հոկտեմբերի առաջին երկուշաբթի օրը՝ այն օրը, երբ Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան հովանու ներքոյ կը նշուի Կացարանի համաշխարհային օրը (Հաբիթաթի համաշխարհային օր)։

«Ճարտարապետութեան համաշխարհային օրն» արդէն ձեռք բերած է իր աւանդոյթները. այդ օրը ամբողջ մոլորակի ճարտարապետները կը հաւաքուին կոնֆերանսներու, գիտաժողովներու եւ համաժողովներու, ուր կը կիսուին իրենց գիտելիքներով, փորձով, կը լուծեն շէնքերու եւ շինութիւններու կառուցման եւ վերականգնման հետ կապուած խնդիրները, կը կազմակերպեն թեմատիկ քննարկումներ եւ բանավէճեր։ Յաճախ այդ օրը կը կազմակերպուին զանազան ցուցահանդէսներ եւ էքսկուրսիաներ։

## «Ճարտարապետութեան համաշխարհային օրուայ» ամէնամեայ թեմաներ
Ամէն տարի տօնը ունի ճարտարապետութեան հետ կապուած որոշակի թեմատիկա։

* 2007 թուական՝ *«Քաղաքները յոյսի մագնիսներ են»* (անգլ.՝ Cities, magnets of hope)
* 2008 թուականի 6 Հոկտեմբերին՝ նուիրուած էր Ջանկարլոյ Յուսի (*Gancarlo Ius*) յիշատակին, որ յայտնի ճարտարապետ , Ճարտարապետներու միջազգային միութեան փոխնախագահն էր, մահացած էր  4 Յուլիս 2005-ին։ Կարգախօսն էր «Child be the Architect of a better future» («Երեխայ՛, դարձիր աւելի լաւ ապագայի ճարտարապետ» կամ «Երեխայի խօսակցութիւնը ճարտարապետի հետ») տողը այն երգէն, որմէ Ջանկարլոն բանաստեղծութիւններ գրած է։
* 2009 թուական՝ «Ճարտարապետի էներգիան՝ գլոբալ ճգնաժամի դէմ պայքարելու համար»
* 2011 թուական 3 Հոկտեմբեր՝ «Ճարտարապետութիւնը եւ մարդու իրաւունքները»
* 2012 թուական՝ «Քաղաքներու բարեփոխիչ ճարտարապետները» (անգլ.՝ Architects are city changers)
* 2015 թուական՝ «Ճարտարապետութիւն, շինարարութիւն, կլիմայի խնդիրները եւ անոնց լուծումը»

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ոչ պաշտօնական Տօներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Մասնագիտական տօներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետութեան պատմութիւն
Աշոտ Կոյր (Բագրատունի)

**Աշոտ Կոյր** կամ **Աշոտ Բագրատունի** (ծննդեան թուականը՝ անյայտ – մահ՝ 761), թաղուած է Դարոյնք բերդաքաղաքին մէջ (Կոգովիտ գաւառ)՝ Բագրատունիներու տոհմական դամբարանէն ներս), Հայոց իշխան եւ սպարապետ 732–748-ին։ Արաբական խալիֆայութեան համաձայնութեամբ կարգուած է «Արմինիա»-յի, Ատրպատականի եւ Ալ-Ճազիրայի կուսակալ: Մասնակցած է խազարներու դէմ արաբական պատերազմներուն։ Արաբներու հետ համագործակցելու անոր քաղաքականութիւնը հարուցած է Մամիկոնեաններու դժգոհութիւնը, ինչին համար Եաման աքսորուած են Գրիգոր Մամիկոնեանը եւ անոր եղբայրը՝ Դաւիթը։ Վերջիններս շուտով վերադարձած են հայրենիք եւ կազմակերպած են հակաարաբական ապստամբութիւն (747–750), ինչին նկատմամբ Աշոտ Բագրատունի (Կոյր) գրաւած է տատանող դիրք մը, ինչի պատճառով Գրիգոր Մամիկոնեանը Բագրեւանդի մէջ ձերբակալած է զինք, կուրցուցած եւ հեռացուցած է քաղաքական ասպարեզէն։

## Աղբիւրներ
**Այվազեան, Հ. Մ.** (խմբ.) (2005)։ *Ով ով է. Հայեր (Հատոր 1.1 – Այբէն–Դա): Կենսագրական Հանրագիտարան*։ Երեւան։ Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն։ էջեր՝ 106–107։

## Ծանօթագրութիւններ
Ճորճ Կալըբ

**Ճորճ Հորաս Կալըբ** (անգլ.՝ George Horace Gallup, ), ամերիկացի լրագրող եւ վիճակագիր։ Եղած է ռահվիրանը քննաչափութեան արուեստի հմտութեան փորձարկումին, ինչպէս նաեւ «Կալըբ կազմակերպութեան» հնարիչը․ հանրային հարցախոյզ, յենուած վիճակագրութեան նմուշի փորձաչափութեան, այսինքն՝ նմուշառման։
մինի|Ճորճ Կալըբ․ ռումանական դրոշմաթուղթի վրայ|ձախից
Ճորճ Կալըբին մայրն էր Նեթի Քուելա եւ հայրը կաթնագարակ Ճորօ Հենրի Կալըբ։ Ճորճ աւարտած է Այովայի Համալսարանը՝ B.A. 1923-ին, M.A. 1925-ին եւ Ph.D. 1928-ին։ Ուսումնական տարիներուն եղած է խմբագիրը համալսարանին «*The Daily Iowan»* թերթին, եւ յաջորդաբար՝ Տրէյք համալսարանի Լրագրութեան բաժնի պատասխանատու, Էվանսթոն համալսարանի եւ ապա Նորթուեսթըրն Համալսարանի լրագրութեան եւ ծանուցումի դասախօս։ 1932-ին Նիու Եորք իր ասպարէզը կը շարունակէ Young and Rubicam (VMLY&R) ծանուցմանց գործակալութեան մէջ նախ որպէս հետազօտութեան տնօրէն եւ ապա  փոխ-տնօրէն (1937-1947)։ Միաժամանակ, կարճ ժամանակի համար, Քոլումպիա համալսարանին մէջ լրագրութեան դասախօս է։

1935-ին կը հիմնէ հասարակական կարծիքի ուսումնասիրութեան Ամերիկեան հիմնարկը։ Ընկերային նմուշառման դիտարկման արդիական ձեւերու զարգացման եւ գործադրման առաջիններէն մէկը կը համդիսանայ։ Ան կը հաւատար, որ որոշակի քաղաքական երեւոյթի մը կամ ընտրովի պաշտօնի թեկնածուի մը հանդէպ ժողովուրդի վերաբերմունքը կարելի է ճշգրտութեամբ մը կանխատեսել նմուշառման հիման վրայ, եթէ վերջինին կառուցուածքը կը համապատասխանէր հասարակութեան ընկերային, ազգագրական, տարիքային-սեռային եւ այլ կառուցուածքին։ Ան 1958-ին իր նմուառման բոլոր գործողութիւնները կը համախմբէ «Կալըբ կազմակերպութիւն» (The Gallup Organization) հիմնարկին հովանին տակ։

26 Յուլիս 1984-ին կը մահանայ։ Անոր գործը շարունակած է որդին՝ Ճորճ Կալըբ Ճունիոր։

     

## Ծանօթագրութիւններ
Սըրքլվիլի կոտորած

alt=Սըրքլվիլի կոտորածի յուշարձանը ետեւի կողմէն լուսանկարուած|մինի|Սըրքլվիլի կոտորածի յուշարձանը
**Սըրքլվիլի կոտորած** կամ **Սըրքլվիլի ջարդ** (անգլերէն՝ Circleville Massacre) **[[1866 թուական|1866]]** թուականին տեղի ունեցած բնիկ ամերիկացի «հարաւային Փայութ» ցեղին (անգլերէն՝ Southern Paiute People) պատկանող 27 տղամարդ, կին եւ երեխայի ջարդն էր, գործուած Սըրքլվիլի մէջ մորմոն գաղթարարներու (անգլերէն՝ Mormon settlers) ձեռքով։

## Տե՛ս նաեւ

* Մորմոնականութիւն (աղանդ)
* Մորմոնական աղանդը Կովկասի մէջ
* Սեռային բռնութեան երեւոյթը Մորմոնական աղանդին մէջ
* Էյքընի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Եութայի Բերդի Կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Պաթըլ Քրիքի կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Նիֆայի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)

## Ծանօթագրութիւններ
Պատմավէպ

**Պատմավէպ** կամ **Պատմական վէպ** պատմութեան դէպքերը իբրեւ գեղարուեստական նիւթ վերցուցած գրական գործ։ Պատմավէպը վէպի այն տեսակն է, որ կառուցուած կ՚ըլլայ պատմական նիւթի վրայ եւ գեղարուեստական ձեւով կը ներկայացնէ որեւէ դարաշրջան, պատմութեան որոշակի ժամանակահատուած։ Պատմավէպին մէջ պատմական իրականութիւնը կը համադրուի գեղարուեստականի հետ, պատմական փաստը՝ գեղարուեստական հնարանքի, իրական պատմական դէմքերը՝ մտացածին կերպարներու, իսկ մտացածինը տեղադրուած է նկարագրուող ժամանակահատուածի սահմաններէն ներս։ Պատմավէպին մէջ բոլոր պատմութիւնները կը ծաւալուին են պատմական իրադարձութիւններու հեռանկարին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ