open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Զաքարիա Աւանցի

**Զաքարիա Աւանցի**, Զաքարիա Նկարող (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են․), հայ մանրանկարիչ։

Վասպուրականի մանրանկարչութեան դպրոցի վերջին ներկայացուցիչներէն։ Ստեղծագործած է ԺԶ․ եւ ԺԵ․ դարերուն՝ Վասպուրականի Աւանց գիւղը։

Եղած է նաեւ գրիչ եւ կազմարար։ Մանրանկարչութեան արուեստը սորված է նկարիչ Յակոբ Ջուղայեցիի մօտ։ Ունեցած է շարք մը աշակերտներ։

Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարանին մէջ կը պահպանուին Զաքարիա Աւանցիի վեց ձեռագիր։ Անոր արուեստին բնորոշ են պատկերագրութեան տեղական հին աւանդութիւներու եւ նոր միտումներու համադրումը, մոթիֆներու եւ ձեւերու փոքրիկ  ծանրաբեռնուածութիւնը։

Խիստ գունայարաբերումները եւ յատկապէս յստակ ուրուագիծերը նպաստած են ձեռագիր-գիրքի պատկերազարդման յարդարման համակարգին։

Զաքարիա Աւանցին յատուկ հետաքրքրութիւն է ցուցաբերած նաեւ զարդի նկատմամբ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Առաքել Հնազանդենց

**Առաքել Հնազանդենց** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԳ․ դարու երկրորդ կէսի կազմարար։ Ապրած եւ աշխատած է Կիլիկիա։ Աաշակերտ Սարգիս Քահանայի, 1260-ին կազմած է Կիրակոս Քահանայի տարի մը առաջ օրինակած Աւետարանը: Այս անուանի կազմարարին գործունէութիւնը շարունակուած է Հռոմկլայի Հայրապետանոցին մէջ։

Կազմած է Դրազարկի, Հռոմկլայի, Մաշկեւորի, Մեծքարի եւ այլ գրչութեան կեդրոններու մէջ գրուած ձեռագիրներ։ Ան կազմած է թագաւորական տան անդամներու եւ կաթողիկոսի համար գրուած ձեռագիրները։

Աշխատած է Թորոս Ռոսլինի, նշանաւոր գրիչ Աւետիսի եւ այլոց հետ։ Տիրապետած է կազմարարական բարձր արուեստին, իր ժամանակին եղած է հռչակավոր։

Երեւանի Մատենադարանի չորս ձեռագիրներու մէջ ան յիշուած է, սակայն անոնցմէ միայն մէկուն՝ 1271 թուականի «Մասունք Աստուածաշնչի» կազմն է, որ Առաքել Հնազանդենցի ձեռքով կազմած է (ձեռ. № 199), միւս երեքին (ձեռ, № 234, 468, 9509) կազմերը յետագային փոխուած են։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* [«Սիոն» ամսագիր, Օգոստոս-Սեպտեմբեր 1953, էջ 244։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/SionE/1953/1953(8-9)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ կազմարարներ
Ֆրանսուա Միթերան

**Ֆրանսուա Մորիս Ատրիան Մարի Միթերան** (ֆր. François Maurice Adrien Marie Mitterrand, 26 Հոկտեմբեր 1916, Ժարնաք - 8 Յունուար 1996, Փարիզի 7-րդ շրջան), ֆրանսացի քաղաքական գործիչ եւ Ֆրանսայի նախագահը՝ 1981-1995 թուականներուն։ Անոր նախագահութիւնը, որ կը տեւէ 14 տարի (երկու յաջորդական եօթնական ժամկէտով), ամէնէն երկարատեւը կը համարուի Ֆրանսայի պատմութեան մէջ։

Նախագահական իր պաշտօնավարութեան սկիզբին, Միթերան կը կազմակերպէ վաղաժամկէտ ընտրութիւններ՝ ապահովելու համար խորհրդարանական մեծամասնութիւն։ Սակայն, յետագայ երկու ընտրութիւններուն, կուսակցութիւնը կը պարտուի, եւ այդ պատճառով Միթերան կը ստիպուի վերջին երկու ժամկէտներուն համակեցութեան ենթարկուիլ պահպանողական վարչապետներու հետ։

Միթերան կը դառնայ Ի. դարու Ֆրանսայի ամէնէն տարեց նախագահը (78 տարեկան եւ 7 ամսական, երբ կը լքէ պաշտօնը) եւ նաեւ այն նախագահը, որ ամէնէն քիչը կ'ապրի պաշտօնավարութենէն ետք՝ ընդամէնը 236 օր։ 

Մահէն առաջ, Մայիս 1995-ին, ան կ'այցելէ Մոսկուա՝ ներկայ գտնուելու Խորհրդային Միութեան յաղթանակի 50-ամեակին առիթով, որ կը նշէր Հայրենական Մեծ Պատերազմի աւարտը։

## Շքանշաններ

### Ֆրանսա

* **Պատուոյ Լեգէոնի Մեծ Վարպետ** (*Grand Master of the Legion of Honour*)
* **Ազգային Վաստակի Շքանշանի Մեծ Վարպետ** (*Grand Master of the Ordre national du Mérite*)
* **Ֆրանսիսքի Շքանշան** (*Order of the Francisque*)

### Օտարերկրեայ '''Շքանշան'''ներ

## Ծանօթագրութիւններ
Վիեթնամ

**Վիեթնամ,** վիեթնամերէն՝ *Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam*) երկիր մը՝ Հարաւարեւելեան Ասիոյ արեւելեան ծայրին։

## Աշխարհագրութիւն
ձախից|մինի|Հանոյի փողոցները
Ունի շուրջ 331,000 քմ² տարածութիւն եւ աւելի քան 100 միլիոն բնակիչ. այդ պատճառով ալ կը համարուի աշխարհի 15-րդ ամէնէն բնակեցուած երկիրը։ 

Հիւսիսէն սահմանակից է Չինաստանին, արեւմուտքէն՝ Լաոսին եւ Քամպոտիային, հարաւարեւմուտքէն՝ Թայլանտի ծոցին։ Արեւելքէն կ'ողողուի Հարաւ-չինական ծովուն ջուրերով։ Բացի ցամաքային սահմաններէն, Վիեթնամ ծովային սահմաններ ունի Թայլանտի, Մալիզիոյ, Ինտոնեզիայի եւ Չինաստանի հետ։

## Քաղաքներ
մինի|Սոն լա տամ, Հիտրոելեկտրական կայան
Մայրաքաղաքը Հանոյն է, իսկ ամէնէն մեծ քաղաքը՝ Հօ Չի Մինը, որ կը համարուի երկիրին տնտեսական եւ առեւտրական կեդրոնը։

## Պատմութիւն
ձախից|մինի|Հա լոնկ ծոց
Վիեթնամ մարդկութեան հինաւուրց բնակավայրերէն է։ 

Պետական առաջին կազմաւորումները կը հասնին Ք.Ա. առաջին հազարամեակի սկիզբին։ 

Մօտաւորապէս հազար տարի (Ք.Ա. 111 - Ք.Ե. 938) երկիրը կը մնայ Չինաստանի տիրապետութեան տակ։ 

Ժ. դարէն սկսեալ, Վիեթնամ կը ձեւաւորէ անկախ թագաւորութիւններ։ 

ԺԹ. դարէն սկսեալ, երկիրը կը դառնայ Ֆրանսական գաղութ, եւ 1887-ին մուտք կը գործէ Հնդկաչինայի ֆրանսական գաղութային միութեան մէջ։

Ի. դարու կէսերուն, վիեթնամցիները ազատագրական պայքար կը մղեն։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք, 1945-ին, Հօ Չի Մին անկախութիւն կը հռչակէ եւ կը հիմնէ Վիեթնամի Հանրապետութիւնը։ Սակայն Ֆրանսա կը փորձէ վերականգնել իր իշխանութիւնը, ինչ որ կը յանգեցնէ Առաջին Հնդկաչինական պատերազմին (1946-1954)։ 

Ժընեւի համաձայնագիրով երկիրը կը բաժնուի երկու մասի՝ Հիւսիսային Վիեթնամ (քոմունիստական) եւ Հարաւային Վիեթնամ (արեւմտամէտ)։

Այս բաժանումը պատճառ կը դառնայ Վիեթնամի պատերազմին (1955-1975)։ Պատերազմը կ'աւարտի Հիւսիսային Վիեթնամի յաղթանակով եւ երկիրին վերամիաւորումով՝ 2 Յուլիս 1976-ին, երբ կը հռչակուի Վիեթնամի Հանրապետութիւնը։

## Տնտեսութիւն
Այսօր Վիեթնամ դասուած է աշխարհի ամէնէն արագ աճող տնտեսութիւններէն մէկը։

Գլխաւոր ճիւղերն են՝

* Բրինձի եւ բոյսերու արտադրութիւն,
* Հագուստ, կաշի, ելեկտրական սարքեր,
* Ծովամթերքներու արտահանում,
* Զբօսաշրջութիւն։

## Մշակոյթ
Վիեթնամի մշակոյթը ձեւաւորուած է տեղական աւանդութիւններու, չինական ազդեցութիւններու եւ հետագային նաեւ ֆրանսական եւ արեւմտեան տարրերու խառնուրդով։ Տպաւորիչ դեր ունին պուտտայականութիւնը եւ տեղական կրօնական սովորութիւնները։

Ազգային խոհանոցը լայնօրէն ճանչցուած է աշխարհի տարածքին մէջ։

## Ժամանակակից Վիեթնամը
Այսօր Վիեթնամ կը համարուի միջին եկամուտ ունեցող երկիր մը, որ ունի արագ զարգացող քաղաքներ, լայնածաւալ արտահանման շուկաներ եւ միջազգային աճող դեր։ 

Հանոյը կը ծառայէ իբրեւ վարչական մայրաքաղաք, իսկ Հօ Չի Մին քաղաքը՝ տնտեսական ու առեւտրային կեդրոն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներէն
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Էտուար Մանէի «Ծնեբեկ» կտաւը

մինի
**Էտուար Մանէի «Ծնեբեկ» կտաւը,** Փարիզի Օրսէյ թանգարանին մէջ ցուցադրուած ֆրանսացի տպաւորապաշտ գեղանկարիչ Էտուար Մանէին կտաւը:

Շատեր հարց տուած են, թէ ինչու մեծ արուեստագէտը ջանք թափած է եւ ուշադրութեան արժանացուցած է ծնեբեկի ցօղուն մը: 16,5-21,5 սմ չափերով  փոքրիկ կտաւը ունի իր ստեղծման պատմութիւնը, որ կ'ընդգծէ նկարիչին իւրայատուկ սրամտութիւնը:

1880-ին յայտնի մեկենաս եւ արուեստաբան Չարլզ Էֆրուսի Մանէին կը պատուիրէ գծել «Կապ մը ծնեբեկ» կտաւը. գինը նախապէս կը պայմանաւորուին` 800 ֆրանք: Մանէ կը նկարէ իր յայտնի ծնեբեկով նաթիւրմորթը, զոր պատուիրատուն այնքան կը հաւնի, որ նկարիչին 800-ի փոխարէն` 1000 ֆրանք կ'ուղարկէ:
ձախից|մինի
Մանէ, առանց երկար մտածելու, կը գծէ երկրորդ նաթիւրմորթ մը, ուր պատկերուած է ծնեբեկի ցօղուն մը եւ զայն կ'ուղարկէ Էֆրուսիին` նկարին կցելով երկտող մը հետեւեալ բովանդակութեամբ:

«Ես կ'ուղարկեմ ձեր փունջէն պակսող ցօղունը»:

Այսպիսով, Էֆրուսի 1000 ֆրանքով ձեռք կը բերէ երկու նաթիւրմորթ, իսկ Մանէ երբեք չէր երեւակայեր, որ իր կատակ նկարը օրին մէկը պիտի ցուցադրուէր փարիզեան մեծագոյն թանգարաններէն մէկուն մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարչութիւն
Մարկոս (գրիչ)

**Մարկոս,** ԺԴ․ դարու  հայ գրիչ, մանրանկարիչ։

## Կենսագրություն
Ապրած եւ ստեղծագործած է Ղրիմ։ 1374–1401 թուականներուն գրած եւ ընդօրինակած է քանի մը մատեան, որոնց յիշատակարաններուն մէջ արժէքաւոր տեղեկութիւններ կան ղրիմահայ գաղթավայրի գրչութեան արուեստին մասին։

Մարկոսին մեզի յայտնի բոլոր ձեռագիրները կը պահուին Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ. № 1925, 7402, 7438, 7446)։

## Գրականություն

* ԺԴ դարի հայերէն ձեռագրերի յիշատակարաններ. 1301–1400 (կազմ.՝ Լ. Խաչիկեան), Ե., 1950։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Կայծակ

մինի
մինի|Ամպերէն երկիր հարուածող կայծակ։
**Կայծակ** նաեւ՝ **շանթ,** բնական ելեկտրական երեւոյթ մը, որ տեղի կ'ունենայ, երբ երկնային մթնոլորտին մէջ ելեկտրական լիցքերու մեծ տարբերութիւն յառաջանայ։ Այս տարբերութիւնը կրնայ ըլլալ ամպերու միջեւ՝ ամպերէն երկիրին վրայ կամ ամպերէն օդի այլ շերտերուն մէջ։ 

Կայծակի ընթացքին տեղի կ'ունենայ ուժեղ լոյսի փայլք մը եւ աղմուկ՝ որոտում։

Կայծակը կը կազմուի արագ շարժող ելեկտրական հոսանքէն, որուն ջերմաստիճանը կրնայ այրել ծառեր, շէնքեր եւ ելեկտրական լարեր։ 

Մարդոց եւ կենդանիներու համար կայծակը վտանգաւոր է, սակայն գիտնականները ուսումնասիրելով զայն՝ կը ստանան օգտակար տեղեկութիւններ եղանակային գործընթացներու մասին։

Կայծակին վերաբերող պատկերացումներ գոյութիւն ունէին նաեւ առասպելներու եւ կրօնական համոզումներու մէջ, ուր անիկա կը նկատուէր աստուածային կամ հոգեւոր ուժի արտայայտութիւն։ Ներկայիս գիտութիւնը պարզած է, որ կայծակը բնական եւ ֆիզիքական գործընթաց մըն է, որ կը վերաբերի մթնոլորտային ելեկտրականութեան եւ կլիմայական փոփոխութիւններու ոլորտին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մթնոլորտային երեւոյթներ
Ստորոգութիւն:Կայծակ
Ամիրաս Երզնկացի

**Ամիրաս Երզնկացի** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԷ․ դարու հայ գրիչ եւ տաղասաց։

Ապրած է Տրապիզոն։ 1638-1657 թուականներուն արտագրած է զանազան գրուածքներու ժողովածու մը (Վիեննայի Մխիթարեան մատենադարան, ձեռ. No 88, հինը՝ 68) եւ ոսկեփորիկ մը (Վենետիկի Մխիթարեան մատենադարան, ձեռ. No 278)։

## Գրականութիւն
* Յակոբոս Տաշեան, Ուսումնասիրութիւնք Ստոյն-Կալիսթենեայ վարուց Աղեքսանդրի, Վիննա., 1892, էջ 160-161։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Տաղեր 
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տաղասացներ
Կարապետ Բաղիշեցի

**Կարապետ արքեպիսկոպոս Բաղիշեցի** (), հայ տաղասաց, գրիչ, կազմարար, մանրանկարիչ, Մշոյ Առաքելոց վանքի վանահայր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է մօտ 1475 թուականին, Բաղէշ։ Անոր հայրն էր՝ Ստեփանը, մայրը՝ Ալամշահը։ Բաղիշեցի ուսում ստանալու համար գացած է Մշոյ Առաքելոց վանք, ուր ձեռնադրուած է նախ աբեղայ, ապա վարդապետ։

Վանքի առաջնորդ Թադէոս արքեպիսկոպոսը զինք որդեգրած է եւ դեռ իր կենդանութեան ձեռնադրած՝ արքեպիսկոպոս եւ վանքի առաջնորդ։

Եղած է՝ կազմարար, գրիչ եւ մանրանկարիչ։ Արտագրած է՝ «Սաղմոս»-ը, «Մաշտոց»-ը եւ «Յայսմաւուրք»-ը։

Աւելի շատ յայտնի եղած իբրեւ տաղասաց։ 

Մահացած է հաւանաբար 1550 թուականին։

## Տաղեր
Կարապետ Բաղիշեցիի կենսագրութիւնը եւ իր տաղերու հաւաքածուն կազմած է Ներսէս Ակինեանը, որոնցմէ նշանաւոր են․

* «Տաղ արարածոց», Նոյի երեք որդիներու, ազգերու եւ աշխարհներու մասին 85 երկտող ոտանաւոր։ Գրուած է 1540 թուականին։ Տաղը կը սկսի այսպէս՝ «Եկա՛յք, Ադամայ որդիք, արարածք ամէն միաբան»։ Եւրոպայի եւ Հայաստանի աշխարհագրութեան վերաբերեալ հետաքրքրական տեղեկութիւններ կը պարունակէ։
* «Ողբ ի վերայ արշաւանաց Շահ Իսմայէլի», Մշոյ Եղրդուտ վանքին մէջ 1513 թուականին օրինակած «Սաղմոս»-ի յիշատակարանն է։ Պահպանուած Է ինքնագիրը (միակ օրինակը), Մատրիտ կը գտնուի։ «Ողբ»-ի նիւթը պարսից շահ Իսմայէլի պատերազմներն են՝ Հայաստանի քրտական ցեղերուն դէմ։ Նկարագրուած են Բաղէշի բերդի գրաւումը 1511-1512 թուականներու ձմռան եւ հայերու տառապանքները այդ պատերազմի ընթացքին։ Ողբը արժէքաւոր է, մասնաւորապէս, պատմական առումով։
* «Տաղ վասն վարդին»,

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայ Միջնադարյան Պատմական Ողբեր (ԺԴ-ժէ դդ.)», ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՀ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱԿԱԴԵՄԻԱՅԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ, Երեւան 1969, էջ 93-97։

Ստորոգութիւն:Հայ տաղասացներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ կազմարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Գրիգորիս Երգեցող

**Գրիգորիս Երգեցող** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԳ․ դարու հայ գրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Գործած է Կիլիկիոյ մայրաքաղաք Սիսի մէջ։ Եղած է նաեւ երգիչ-կատարող, որմէ ստացած է Երգեցող մականունը։

Ընդօրինակած է Գրիգոր Բ․ Վկայասէրի «Տօնամակ»ը, որ Հայոց թագաւոր Լեւոն Գ․ նուիրած է Փերուճիոյ հայ եկեղեցիին։

1237 թուականին Սիսի մէջ օրինակած է մէկ Աւետարան, որ 4 աւետարանիչներու պատկերներով, 9 խորանով եւ 36 կիսախորաններով զարդաուած թուղթէ ձեռագիր է, կազմը՝ կոստղապատ, արծաթեայ ակնակուռ անկիւնազարդերով եւ ակնակուռ խաչով։

1238 թուականին Ս. անապատին մէջ ընդօրինակած է ուրիշ Աւետարան մը, իսկ 1244 թուականին՝ Ներսէս Շնորհալիի եւ Գրիգոր Մագիստրոսի թուղթերը։
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Թխման Թուղթ

մինի
**Թխման թուղթ** (*[[Անգլերէն|Անգլ.]]* «Parchment paper», *[[Ֆրանսերէն|Ֆր.]]* «Papier sulfurisé»), Ժամանակակից առօրեայ գործածութեան մէջ կը նշանակէ խոհանոցային յատուկ թուղթ մը, որուն վրայ կը թխուին կամ կ'եփին ուտեստեղէններ։ 

Այս թուղթը պատրաստուած է յատուկ մշակուած նիւթերէ, որոնց շնորհիւ անիկա ջերմադիմացկուն է եւ յարմար՝ ուտեստեղէնը թխելու եւ եփելու՝ առանց յատուկ իւղի կամ կարագի։

Թխման թուղթը լայնօրէն կը գործածուի հացերու, քաղցրաւենիքի եւ մսեղէնի պատրաստութեան ընթացքին։ Անիկա կը դիւրացնէ եփելու ընթացքը, կ'արգիլէ ուտեստեղէնին կպչիլը ափսէին կամ կաթսային, եւ կը պահէ մաքրութիւնը՝ խոհանոցին մէջ։
ձախից|մինի
Անիկա կրնայ վաճառուիլ գլանի ձեւով՝ տնային գործածութեան համար, միաժամանակ կը գործածուի իբրեւ փաթեթաւորումի գործիք, մասնաւորաբար պատրաստ խմորներու համար, որ կը դիւրացնէ բացուիլը, թխուիլը եւ ամանէն անջատուիլը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փաթեթաւորում
Ստորոգութիւն:Թուղթ
Կանաշ

մինի
**Կանաշ** (ֆր. *ganache*) յատուկ բաղադրութիւն մը՝ խմորեղէնի պատրաստութեան մէջ, որ կը գործածուի իբրեւ երեսպատում (*glaze*), սառցապատում (*icing*), մածուկ կամ միջուկ։ 

Հիմնականօրէն կը պատրաստուի տուրմէ եւ սերէ։ Ունի հարուստ բուրմունք, իսկ  սերին նրբութիւնը՝ յատուկ փայլք եւ համ կու տայ։ 

#### Կազմութիւն
Կանաշին համադրութիւնը կախեալ է տուրմին մէջ պարունակուած քաքաոյի կարագին եւ ջրային բաղադրիչին միջեւ գտնուող յարաբերութենէն։

* Երբ ճարպին եւ հեղուկին յարաբերութիւնը բարձր է, կանաշը կ'ունենայ սառուցիկ բնոյթ։
* Երբ հեղուկին բաժինը աւելի մեծ է, անիկա կը դառնայ հեղուկի մօտիկ, որ կարելի է օգտագործել ձեւաւորումներու եւ ծածկոյթներու համար։

Անիկա արդի խոհանոցային եւ խմորեղէնի արուեստին ամէնէն կարեւոր բաղադրութիւններէն մէկն է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Blueberry Papaya Cucumber Juice and Chocolate Cake with Ganache 1.jpg|alt=
Պատկեր:PBfudge ganache.jpg|alt=Peanut butter fudge covered in ganache
Պատկեր:Chocolate cake with ganache frosting.jpg|alt=A chocolate cake with ganache frosting
Պատկեր:Ganache.ogg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տուրմ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսական աղանդներ
Գրիգոր Ե․ Քարավէժ

**Գրիգոր Ե․ Քարավէժ** (աւազանի անունը՝ Վահրամ, ), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս՝ 1193 թուականէն։ Յաջորդած է Գրիգոր Դ․ Տղային։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է շուրջ 1172 թուականին։ Ծննդեան վայրը անյայտ է։ Ներսէս Շնորհալիի եղբայր Վասիլ Պահլաւունիի թոռը՝ դստեր գծով։ Իր մօրեղբայր Գրիգոր Դ․ Տղայի ձեռով օծուած է եպիսկոպոս։ Կաթողիկոսական աթոռին ընտրուած է հայոց մեծ իշխան Լեւոն Բ․-ի առաջարկութեամբ եւ Հայաստանի բարձրաստիճան հոգեւորականներու հաւանութեամբ։

Լեւոն Բ․ թագաւոր ցանկացած է ունենալ իրեն հնազանդ հայրապետ, սակայն երիտասարդ եւ բնաւորութեամբ ըմբոստ կաթողիկոսը, հակառակ թագաւորի ակնկալիքներուն, շարունակած է վարել ինքնիշխան քաղաքականութիւն՝ յարուցելով շատերու դժկամութիւնը։

Շուտով Լեւոն Բ․ Մեծագործ Սիսի արքեպիսկոպոս Յովհաննէսի (յետագային՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Յովհաննէս Զ․ Սիսեցի) խորհրդակցութեամբ կաթողիկոսի աթոռանիստ Հռոմկլայի մէջ ձերբակալած է Գրիգոր Ե․ Քարավէժին, տարած է Սիս, ապա բանտարկած՝ Կոպիտառի բերդը։

Այդ արարքը յարուցած է մասնաւորապէս Հայաստանի հոգեւորականներու դժգոհութիւնը։ Իշխանութիւնը խոստացած է կաթողիկոսի մեղաւորութեան հարցը քննել բարձրագոյն դատական ատեանի միջոցով, բայց բանտարկուած կաթողիկոսը շուտով յայտնաբերուած է բերդապարսպի ստորոտը՝ ժայռերու մէջ, ջախջախուած, մէջքին կտաւէ պարան։

Պաշտօնապէս յայտարարուած է, որ հայրապետը քարավէժ է եղած է փախչելու պահուն։ Պատմիչներու վկայութեամբ, Գրիգոր Ե․ Քարավէժի յուղարկաւորութիւնը կատարուած է ցուցադրական հանդիսաւորութեամբ։ Անոր աճիւնը ամփոփուած է Դրազարկի վանքին մէջ՝ Գրիգոր Դ․ Տղայի շիրիմին կողքը։

Կաթողիկոսական գահին Գրիգոր Ե․ Քարավէժին յաջորդած է Գրիգոր Զ․ Ապիրատը։

Մահացած է 1194 թուականին Կիլիկիոյ Կոպիտառ ամրոցին մէջ եւ ամփոփուած՝ Դրազարկի վանքին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Տ․ ԳՐԻԳՈՐ Ե․ ՔԱՐԱՎԷԺ
Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Ուեսթերոս

[մինի|350x350փքս|«Սառոյցի եւ Կրակի Երգ» շարքը մասամբ ոգեշնչուած է «Վարդերու Պատերազմ»էն, որ [Անգլիա|անգլիական գահին համար մղուած քաղաքացիական պատերազմներու շարք մըն էր։ Ռիչըրտ Պըրճեթի «Ասպետարան» (Sanctuary) կտաւը կը պատկերացնէ Էտուարտ Դ.-ն, երբ կը պահանջէ, որ իր պարտուած թշնամիները դուրս բերուին Թիւքսպըրիի վանքէն։]]
**Ուեսթերոս, («Սառոյցի եւ Կրակի Երգ»ի աշխարհ)** յօրինուած տիեզերք մը, ստեղծուած ամերիկացի գրող Ճորճ Ռէյմոնտ Ռիչըրտ Մարթինի կողմէ։ Այս տիեզերքին մէջ կը ծաւալիին «Սառոյցի եւ Կրակի Երգ» վիպաշարքին դէպքերը, ինչպէս նաեւ «Տունկ եւ Էկ» պատմուածքներու շարքը։

#### Ուեսթերոս
Ուեսթերոսի մէջ կը կատարուին Սակայի հիմնական դէպքերը։ Անիկա կը բաղկանայ ինը աշխարհագրական գաւառներէ՝

# Հիւսիս
# Երկաթէ Կղզիներ
# Գետային հողեր
# Արրենի Հովիտ
# Արեւելեան հողեր (*Westerlands*)
# Փոթորկային հողեր
# Թագաւորական հողեր
# Տարածութիւն (*Reach*)
# Տորն

Ուեսթերոսի հիւսիսային ծայրը կը շարունակուի դէպի  ոչ հետազօտուած վայրեր, որոնք բաժնուած են ցամաքամասին մնացեալ մասէն՝ Սառոյցի Պատին միջոցով։

#### Էսոս
Ուեսթերոսէն արեւելք կը գտնուի մեծ ցամաքամասը՝ Էսոսը, որ Ուեսթերոսէն բաժնուած է Նեղ ծովով։

Էսոսի արեւմտեան կողմը կը գտնուին Ազատ քաղաքները եւ անկախ քաղաք-պետութիւններու դաշնութիւն մը։

Էսոսի հարաւային հողամասերը, որոնք կը յայտնուին Ամառնային ծովու հողեր անուան տակ, կը ներառեն Վալիրիայի մնացորդները՝ Թարգարեաններու հայրենիքը, ինչպէս նաեւ Ծառայավաճառներու ծովախորշը։

#### Այլ ցամաքամասեր
Էսոսէն հարաւ կը գտնուին Ուլթոս եւ Սոթորիոս ցամաքամասերը։ Այս տարածքները առայժմ միայն մասնակիօրէն հետազօտուած են եւ շատ քիչ տեղեկութիւններ կան անոնց մասին։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:«Սառոյցի եւ Կրակի Երգ»
Ընկուզենին (վէպ)

«**Ընկուզենին»** () վէպը գեղարուեստական աշխատութիւն մըն է՝ Թուրքիոյ մէջ հրատարակուած, հեղկինակ՝ սասունցի Ատնան Արսլան։

## Գիրքին մասին
Վիէպին մէջ կը ներկայացուի արեւմտահայութեան, յատկապէս հայ կիներուն եւ երեխաներուն դիմագրաւած դժուարութիւնները:

Հեղինակը այս ստեղծագործութեան վերաբերեալ յայտնած է, թէ զինք ներշնչած է 96 տարեկան հայ մը` Սիւլէյման անունով, որ կը բնակէր նոյն հայկական գիւղը, ուր ինք հասակ նետած է:

Սասուն գաւառին ենթակայ Թեքեւլեր գիւղը ծնած Ատնան Արսլան նաեւ նշած է, որ սոյն գիրքին միջոցով կը փափաքի ապագայ սերունդներուն փոխանցել հայերու բնակավայրերուն, կենսակերպին եւ ապրած մեծ աղէտին մասին տեղեկութիւններ:

Հեղինակը վէպը գրած է իրական փաստերու եւ իրադարձութիւններու վրայ հիմնուելով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վէպեր
Թիւքսպըրիի վանք

մինի|350x350փքս
**Թիւքսպըրիի** **վանք կամ՝ Ս. Մարիամ Տիրամօր Եկեղեցի**, որ  ծանօթ է նաեւ **Թիւքսպըրի Աբբայութիւն** (*Tewkesbury Abbey*) անունով: Կը գտնուի Անգլիոյ Գլոսթըրշիր շրջանի Թիւքսպըրի քաղաքին մէջ։ 

Անիկա նախապէս պենետիկտեան վանք եղած այս կառոյցը այսօր կը ծառայէ իբրեւ ծխական եկեղեցի։ Ան կը համարուի Նորմանական ճարտարապետութեան ամէնէն գեղեցիկ օրինակներէն մէկը եւ կը համարուի ամէնէն հիանալի հռոմէական ոճի գմբէթակիր աշտարակը։

#### Պատմութիւն
Թիւքսպըրին պաշտամունքի կարեւոր կեդրոն եղած է Է. դարէն սկսեալ։ Հոն վանական գաղթավայր մը (priori) հաստատուած է Ժ. դարուն։ Գործող շէնքին կառուցումը սկսած է ԺԲ. դարու սկիզբերուն։ «Վարդերու Պատերազմներ»ուն ընթացքին, անիկա գործածուած է իբրեւ ապաստարան։

Մենաստաններու լուծարումէն ետք (ԺԶ. դար), Թիւքսպըրիի Աբբայութիւնը դարձած է քաղաքի ծխական եկեղեցին։ 

ԺԹ. դարու վերջաւորութեան անոր վերականգնումը ղեկավարած է նշանաւոր ճարտարապետ Ճորճ Կիլպըրթ Սքոթ։

#### Ճարտարապետութիւն եւ յուշարձաններ
Եկեղեցին եւ անոր շրջափակին մէջ գտնուող գերեզմանատունը կը ներառեն բազմաթիւ ազնուականներու գերեզմաններ եւ յուշարձաններ։ Այս հանգամանքը յատուկ արժէք կու տայ կառոյցին՝ իբրեւ պատմական եւ գեղագիտական յուշարձան։

#### Ծիսական կեանք
Թիւքսպըրի Աբբայութեան պաշտամունքային կեանքը ի սկզբանէ ունեցած է «բարձր եկեղեցւոյ» (*High Church*) բնոյթ։

Եկեղեցին ունի նաեւ տասներկու զանգերու ամբողջութիւն մը, որոնք կը գործածուին աւանդական անգլիական զանգահարման փոփոխական եղանակին (*change ringing*)։

## Պատկերասրահ

File:Southwest face, Tewkesbury Abbey - geograph.org.uk - 1037447.jpg|alt=The tall Norman arch of the facade is unique in England
File:Tewkesbury abbey 04.JPG|alt=The nave of Tewkesbury Abbey
File:Tewkesbury Abbey Lord Ismay Garter Banner 01.JPG|alt=Garter banner of the late Hastings Ismay, 1st Baron Ismay in Tewkesbury Abbey
File:Tewkesbury abbey 08.JPG|
File:The Altar at Tewkesbury Abbey, UK.jpg|

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անգլիական եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:ԺԲ. դարուն հիմնուած Անգլիական եկեղեցիներ
Բարսեղ Ա․ Անեցի

**Բարսեղ Ա․ Անեցի** (, Կիլիկիոյ Սեւ լերան Կարմիր վանք), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս 1105 թուականէն առ 1113 թուականը, Պահլաւունիներու տոհմէն։ Յաջորդած է Գրիգոր Բ․ Վկայասէրին, նախորդած՝ Գրիգոր Գ․ Պահլաւունիին։

## Կենսագրական գիծեր
1070 թուականին ձեռնադրուած է Անիի եպիսկոպոս՝ կաթողիկոսի փոխանորդի պարտականութիւններով։

1081 թուականին ձեռնադրուած է Հայոց կաթողիկոսական տեղապահ։ 

090 թուականին այցելած է սելճուկեան սուլթան Մելիք-շահին։

1105 թուականին կաթողիկոս ձեռնադրուելէ ետք մնացած է Ծամնդաւ (Կարմիր վանք)։ Հմտօրէն կառավարած է Հայ եկեղեցին՝ պահպանելով անոր աւանդւյթներն ու միասնութիւնը։

Վախճանած է Երուսաղէմ ուխտագնացութեան ճամբուն վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002

Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Միզապարկ

մինի|460x460փքս|1 Միզային համակարգ 2.Երիկամ 3. Երիկամային աւազան, 4. Միզածորան, 5. Միզապարկ, 6. Միզուկ 7. Մակերիկամ''Անօթներ'' 8. Երիկամային զարկերակ եւ երիկամային երակ, 9. Ստորին սիներակ, 10. Որովայնային աորթա, 11. Ընդհանուր զստային զարկերակ եւ ընդհանուր զստային երակ

12. Լեարդ, 13. Հաստ աղիք, 14. Կոնք
**Միզապարկը** (լատիներէն՝ *vesica urinaria*) միզային համակարգի մաս, որ գոյութիւն ունի որոշ անողնաշար անասուններու, ողնաշարաւորներու մեծամասնութեան եւ մարդուն մօտ։ 

Անիկա մեզը կը կուտակէ եւ մերթ ընդ մերթ կը պարպէ։ 

Մարդուն միզապարկին միջին տարողութիւնը մօտաւորապէս 500 սմ³ է։

Միզապարկը կը գտնուի փոքր կոնքի խոռոչին մէջ՝ միջին գիծին վրայ։ 

Տղամարդոց մօտ անիկա տեղադրուած է շագանակագեղձէն վեր՝ սերմնաբշտիկներուն, սերմնածորաններուն եւ ուղիղ աղիքին առջեւ։ Կանանց մօտ՝ կը գտնուի միզասեռական ստոծանիին վրայ՝ արգանդէն եւ հեշտոցէն առաջ։

Միզապարկը ձուաձեւ է եւ ունի առաջնային, ետին, ինչպէս նաեւ աջ ու ձախ երեսներ։ Անոր մասերն են՝ գագաթը, մարմինը, յատակը եւ վիզիկը, որ աստիճանաբար նեղնալով կը շարունակուի իբրեւ միզուկ։

Միզապարկին պատերը կազմուած են երեք շերտերէ․

* արտաքին՝ շարակցահիւսուածքային,
* միջին՝ մկանային,
* ներքին՝ լորձաթաղանթային։

Միզապարկին հետ կապուած հիւանդութիւններուն մէջ ամէնէն շատ տարածուած են՝

* լորձաթաղանթի բորբոքումը (*ցիստիտ*),
* միզապարկի քարերը,
* պոլիպները։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Ստորոգութիւն:Միզային համակարգ
Սուրէն Խանամիրեան

**Սուրէն Խանամիրեան** (), հայկական երեսփոխանական պլոքի երկար տարիներու անդամ,  երեսփոխան եւ ազգային բարերար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պէյրութ: Նախակրթութիւնը ստացած է Ազգային Ս. Նշան վարժարանին մէջ. համալսարանական ուսումը ստացած է Սեն Ժոզեֆ համալսարանի իրաւաբանութեան բաժանմունքին մէջ:

## Գործունէութիւն
1950-ականներուն ուսուցիչ եղած է Ս. Նշան վարժարանին մէջ:

1960-1996 եղած է Լիբանանի խորհրդարանի անդամ` Հայկական երեսփոխանական պլոքին կողմէ: Խանամիրեան երկար տարիներ եղած է Ազգային գաւառական ժողովի անդամ: 

1972-1974 Լիբանանի զբօսաշրջութեան նախարար եղած է, իսկ 1989-1990` ուժանիւթի նախարար:

Մասնակցած է Լիբանանեան տագնապի լուծման միտող Ժընեւի խորհրդաժողովին, որուն ընթացքին լիբանանահայ համայնքը ընդունուած է իբրեւ Լիբանանի 7 մեծագոյն համայնքներէն մէկը:

Դերակատարութիւն ունեցած է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի օրերուն Պուրճ Համուտի մէջ հակամարտ կողմերուն միջեւ հարցերու լուծման մէջ: Ան Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան անդամ եղած է: 1950-ականներուն սկիզբէն անդամ եղած է ՀԲԸՄ-ի:

Հիմնադիր անդամ եղած է Լիբանանի ձիավարութեան առաջին ակումբին (Լ՛էփերոն):

1950-ականներուն վերջը անդամ եղած է «Հայկ Քլապ»-ի: Խանամիրեան Լիբանանեան-հայկական բարեկամութեան ընկերակցութեան անդամ եղած է, ինչպէս նաեւ «Միտըլ Իսթ» օդանաւային ընկերութեան տնօրէն խորհուրդի նախկին անդամ:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ազգային Կեդրոնական վարչութեան անդամ եղած է:

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է Ազգային բարերարի եւ «Կիլիկոյ իշխան» շքանշաններով` Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. կաթողիկոսին կողմէ:

1962-ին պարգեւատրուած է Լիբանանի նախագահ Ֆուատ Շեհապի կողմէ` Մայրիներու Ասպետի կարգի շքանշանով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երեսփոխաններ
Ստորոգութիւն:Բարերարներ
Էլիզապէթ Պաուէր

**Էլիզապէթ Պաուէր**  (), աւստրիացի արուեստաբան, հայագէտ։ Վիեննայի ազգագրութեան թանգարանի աշխատակից։ 

## Կենսագրական գիծեր
Մասնագիտական կրթութիւնը ստացած է Վիեննայի Արեւելագիտութեան Հիմնարկին մէջ, որակաւորուելով իբրեւ հայագէտ։

Հայոց լեզու ուսումնասիրած է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան մէջ: 

Գիտական մամուլում հրատարակել է բազմաթիվ հետազօտություններ հայոց պատմութեան, ճարտարապետութեան, երաժշտութեան եւ կերպարուեստի վերաբերեալ։ 1972–1973-ական թուականներուն Վիեննայի համալսարանի պատմագիտական ֆակուլտետին մէջ եւ «Ուրանիայի» մէջ (ժողովրդական բարձրագոյն դպրոց) կարդացեր է հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի վերաբերեալ դասախօսութիւններու շարք։ Գիտական աշխատանքներու առանցքը Հայաստանի եւ Միջին Եւրոպայի պատմական ու մշակութային կապերու եւ փոխազդեցութիւններու հարցերն են։ Հրատարակած է «Հայ ճարտարապետութիւնը կը ներգործէ Եւրոպայի վրայ» (1971 թուական), « Ստրժիգովսկին կը յայտնաբերէ ճարտարապետութեան հանճարեղ հետազօտող Թորամանեանը» (1972 թուական) յօդուածները, «Հայաստան, պատմութիւնը եւ մշակոյթը» (1975), «Վաղ շրջանի Հայաստանը» (1984) աշխատութիւնները, ինչպէս նաեւ հայ արուեստին նուիրուած յօդուածներ:  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Արուեստաբաններ
Թուրքմենիստան

**Թուրքմենստան,** Ասիոյ մէջ պետութիւն մը, որ կը գտնուի Կասպից ծովուն արեւելեան ափին։ 

Սահմանակից է հիւսիսէն՝ Ղազախիստանին, հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Ուզպեքիստանին, հարաւ-արեւելքէն՝ Աֆղանիստանին, հարաւէն՝ Իրանին, իսկ արեւմուտքէն կը լուացուի Կասպից ծովով։ 

Թուրքմենստանի կազմին մէջ կը մտնեն նաեւ Կասպից ծովուն վրայ գտնուող քանի մը փոքր կղզիներ։

Երկիրը ունի շուրջ 491,000 քառ. քիլոմեթր տարածք, ինչ որ զայն կը դարձնէ աշխարհի մեծ պետութիւններու շարքին։ Մայրաքաղաքը Աշխապատն է։ 

Ունի շուրջ 6 միլիոն (2020-ականներու տուեալներով) բնակչութիւն, որոնց մեծամասնութիւնը թուրքմեն է։ 

Պաշտօնական լեզուն թուրքմեներէնն է, իսկ պետական կրօնը՝ իսլամութիւնը (գլխաւորաբար՝ սիւննի)։

### Բնութիւն եւ աշխարհագրութիւն
Թուրքմենստանի տարածքին մեծ մասը կը զբաղեցնէ Քարաքում անապատը (տարածութեան շուրջ 70 տոկոսը)։ 

Ամէնէն մեծ գետը Ամուտարիան է, որ կը սահմանագծէ երկիրին արեւելեան հատուածը։ Բացի անկէ, մեծ կարեւորութիւն ունի Քարաքումի ջրանցքը, որ ոռոգման համակարգի հիմնական կեդրոնն է։

Հարաւային շրջաններուն մէջ, Իրանի սահմանով երկարող տարածքին կը բարձրանան լեռնաշղթաներ՝ Թուրքմենախորասանեան լեռները եւ Քոփեթտաղը, ուր կան նաեւ անտառապատ եւ լեռնային արօտավայրեր։

### Կլիմայ
Կլիման կիզիչ ցամաքային է՝ ամառը շատ տաք եւ չոր, իսկ ձմեռը՝ ցուրտ, սակայն համեմատաբար կարճ։ Անապատային գօտիներուն մէջ ամրան ջերմաստիճանը կրնայ գերազանցել +45 °C, մինչեւ որ ձմրան եղանակին որոշ վայրերու մէջ կը պատահին ձիւնառատ օրեր։

### Տնտեսութիւն
Թուրքմենստանը հին ժամանակներէն ճանչցուած է իբրեւ կարաւաններու եւ Մետաքսի ճանապարհի հանգրուան։ Ժամանակակից պետութիւնը տնտեսապէս հիմնուած է նիւթապաշարներու հանքավայրերուն վրայ։ Երկիրը կը համարուի աշխարհի մեծ բնական կազի պաշարներ ունեցող երկիրներէն մէկը։ Նաեւ ունի նաւթի հանքավայրեր։ 

Գիւղատնտեսութեան մէջ կը գերիշխէ բամպակի արտադրութիւնը, ինչ որ մեծ դեր ունի արտահանման մէջ։

### Պետական կարգ
Թուրքմենստան անկախացած է 1991-ին՝ Խորհրդային Միութենէն անջատուելով։ 

Պետական կարգը նախագահական հանրապետութիւն մըն է։ 

Պետական խորհրդանիշներն են՝ դրօշակը, զինանշանը եւ պետական օրհներգը։
## Աղբյուրներ
*[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան](https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/263)
*ԱՄՆ Կենտրոնական Հետախուզական Վարչություն 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Դէպի ծով ելք չունեցող երկիրներ
Գրիգոր Բ. Վկայասէր

**Գրիգոր Բ. Վկայասէր** (աւազանի անունով Վահրամ, աշխարհիկ անունը Անձրեւ, ), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, 1066 թուականէն։

## Կենսագրական գիծեր
Վկայասէր որդին է Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունիին: Ծննդեան թուականը անյայտ է: Ան եղած է բիւզանդական պաշտօնեայ՝ վարելով Միջագետքի դուքսի պաշտօնը (1059)։ Որոշ ժամանակ անց հրաժարած է այդ պաշտօնէն եւ վանական դարձած է։

Ան փայլուն կրթութիւն ստացած է, եւ հմուտ՝ գիտութիւններու մէջ, յատկապէս Աստուածաշունչ Գիրքերու ուսմամբ: Կիրակոս Գանձակեցին իր մասին կը գրէ, թէ ողջ Հայոց աշխարհը զայն հայրապետ կարգած է: 1066-1105թ թուականներուն Խաչիկ Բ. Անեցի կաթողիկոսին յաջորդած է եւ Կաթողիկոս ձեռնադրուած է Ծամնադաւի մէջ:

Ան հեղինակն է Տօնամակին, Հայ Եկեղեցւոյ Soնացոյցին բարեկարգիչը, մեծ վկայագիրը, ներբողագիրը, Մաշտոցը ճոխացնողը, Սուրբ Գիրքի մեկնիչը, միանձանց վարքերու թարգմանիչը, ու միանձնական կարգերու բարենորոգիչը:

Գրիգոր յունարենէն, ասորերէն եւ լատիներէն լեզուներէն թարգմանած է սուրբերու վկայութիւններ, որու համար ստացած է Վկայասէր մականունը: 1066 եւ 1072 թուականներուն Կոստանդնուպոլիս գացած է մարտիրոսներու վկայաբանութիւնները հաւաքելու եւ հայերէն թարգմանելու:

Այնուհետեւ զանոնք «Տօնամակ» կամ «Տօնացոյց» կոչուող ժողովածուներուն մէջ ամփոփած է, որոնք աւելի ուշ յայտնի էին «Յայսմաւուրք» (Վարք Սրբոց) անունով: Ինչպէս նաեւ ուրիշ եկեղեցական կարգաց եւ գրեանց լրմունքը. ինչպէս Մաշտոցի քանի մը կարգեր, իրագործելով Ոտնլուայ կանոնի նոր թարգմանութիւնը եւ ընդլայնումը: Ս. Գրոց Մեկնութեան գիրքեր, զոր օրինակ Յովհան Ոսկիբերանի՝ Յովհաննու Աւետարանին մեկնութիւնը:

Վկայասէրը հայկական եկեղեցական պաշտօներգութիւնը ու մասնագիտացուած երգաստեղծութիւնը նորոգելու մասնակից դարձած է: Կիրակոս Գանձակեցի հաղորդած է թէ Հայոց Կաթողիկոսը Հռոմ ալ գացած է երկրպագելու Պետրոս եւ Պօղոս առաքեալներու նշխարներուն:

Հրեշտակութիւն մը առ Գրիգոր Է. սրբակենցաղ եւ անվեհեր Պապը, կատարուած շուրջ 1074-ին, ի յարգանս սուրբ Առաքելոց եւ ի վերահաստատութիւն առաքելական միութեան, սուրբ Հայրերու լուսեղէն շաւիղին հետեւողութեամբ, ինչպէս կ'ակնարկէ Պապը իր 7 Դեկտ. 1074թ. թուղթին մէջ առ Հենրիկոս Դ. եւ 6 Յունուար 1080-ին գրուած՝ առ նոյն ինքն Գրիգոր Բ. Վկայասէր, իրագործեցին երբեմնի այս երազը: 1074 եւ 1085թ թուականներուն ճանապարհորդած է Եգիպտոս։

Յայտնի է թէ ոչ միայն Վկայաբանութիւն կամ Սրբոց վարքեր թարգմաներ եւ հաւաքեր է, ամբողջացնելով Յայսմաւուրքը, այլ թէ տէրունական եւ թէ սրբոց տօնից պատշաճ ներբողները եւ Ճառերը Ճառընտիրներու մէջ ամփոփած է. այս է մեծ Վկայասիրին գլխաւոր գործն մեր դպրութեան եւ եկեղեցւոյ մէջ, ըստ Մ. Օրմանեանին: 

Հայրապետը թարգմանած է նաեւ Պրոկղին գրած Ոսկեբերանի ներբողը եւ սուրբ Եփրեմի ճառը: Այն իրողութիւնը, որ Ոսկեբերանի վարքը թարգմանուած է 1104-ին, ցոյց կու տայ, թէ գրական աշխատանքին նուիրուած Հայոց Կաթողիկոսը մինչեւ իր կեանքի վերջը՝ անխոնջ շարունակած է իր թարգմանական գործունէութիւնը:

Եթէ Կայսրութեան մայրաքաղաքին մէջ ան իր թարգմանութիւններու համար նիւթեր հաւաքած է, ապա թարգմանական հիմնական գործունէութիւնը ծաւալած է Հայաստան վերադարձին՝ բազմաթիւ գիրքեր բերելով Կոստանդնուպոլսէն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Քարաքում անապատը

մինի|աջից
**Քարաքում անապատը,** (*թուրքմ.*՝ *Garagum*, «Սեւ աւազ») Կեդրոնական Ասիոյ ամէնէն մեծ աւազային անապատներէն մէկը, որ կը զբաղեցնէ Թուրքմենիստանի տարածքին հիմնական մասը։ 

Անիկա տարածուած է շուրջ 350,000 քառ. քիլոմեթր մակերեսով եւ կը գտնուի Սարիղամիշի վայրէջքին, Ամուտարիայի հովիտին, Քարապիլ եւ Պատխիզ բարձունքներուն, Քոփեթտաղի մերձլեռնային հարթավայրերուն եւ Արեւմտեան Ուզպոյի հնահունին միջեւ։
### Աշխարհագրութիւն
Քարաքումը բլրաշատ, խիստ կտրտուած թեք հարթավայր մըն է, որ կազմուած է աւազային նստուածքներէ։ 

Տարածքին 5 տոկոսը կը զբաղեցնեն քարացած աւազաթումբեր, իսկ մեծ մասը՝ բջջաթմբային կիսաբուսածածկ աւազուտները։ Ունի նաեւ կարծրացած կաւա-աղային մակերեսներ։

Տարածքը հարուստ է ստորգետնեայ ջուրերով։ Տարածուած են մոխրահողեր, իսկ իջուածքներուն մէջ՝ աղուտներ եւ թաքիրներ։ Գարնան եղանակին Քարաքումը ծաղկաշատ կ'ըլլայ՝ ծածկուելով կարճատեւ բուսականութեամբ։

Կենդանական աշխարհը կը ներկայացնեն եղնիկները, **[[Գայլ|գայլերը]]**, մեծ թիւով կրծողներ, տարբեր թռչուններ եւ սողուններ։

### Կլիմայ
Կլիման խիստ ցամաքային է։մինի|ձախից
* Յունուարի միջին ջերմաստիճանը՝ -5° — -3 °C,
* Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ +28° — +34 °C։
* Տարեկան տեղումները կը տատանին 60–150 մմ սահմաններուն մէջ։

Քարաքումի հիւսիսարեւելեան սահմանին կը հոսի Ամուտարիան, իսկ գետերու մէջէն Թեճենը եւ Մուրղապը կորսուելով կը կլանուին աւազուտներուն մէջ։

### Տնտեսութիւն
Քարաքումը դարեր շարունակ ծառայած է իբրեւ արօտավայր։ Ժամանակակից ժամանակաշրջանին անապատին մէջ զարգացած են․

* անասնապահական տնտեսութիւններ,
* ջրհորներու ցանց,
* ջրանցքներ (ամէնէն նշանաւորը՝ Քարաքումի ջրանցքը),
* Կազամուղներ (*Միջին Ասիա – Կեդրոն*),
* անտառապատման ծրագիրներ, որոնք կը պայքարին աւազուտներու տարածման դէմ։

Քարաքումը հարուստ է բնական պաշարներով՝ նաւթ, բնական կազ եւ ծծումբ, որոնք կը հանդիսանան Թուրքմենստանի տնտեսութեան հիմնական աղբիւրներէն։
մինի|աջից|Քարաքումի նեղուց
### Գիտահետազօտութիւն
Քարաքումի մէջ կը գործէ աշխարհի ամէնէն հին գիտական հաստատութիւններէն մէկը՝ «Թուրքմենական Գիտութիւններու Ակադեմիայի Ռեփեթեկի աւազային կենսակայանը», ուր կը կատարուին երկարամեայ ուսումնասիրութիւններ անապատային կլիմայի, հողի, բուսականութեան եւ կենդանական աշխարհի վրայ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անապատներ
Ստորոգութիւն:Թուրքմենիստանի անապատներ
Բիւրակն (հանդէս)

«**Բիւրակն**», հանդէս՝ ազգային, գիտական, գրական եւ քաղաքական (ամսագիր, ապա՝ կիսամսեայ)։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1882–1908 թուականներուն, Կոստանդնուպոլիս։ Խմբագիրներ՝ Ստեփան Իւթիւճեան, Գալուստ Անդրէասեան, Յակոբոս Ճէհիզեան, Ենովք Արմէն, Արտաշէս Գալփակճեան։

Սկզբը եղած է գիտական եւ քաղաքական, այնուհետեւ՝ բանասիրական, լեզուաբանական եւ գրական, ապա՝ «պիտանի եւ օգտակար գիտելիքներու» հանդէս։

1906–1908 թուականներուն հրատարակուած է իբրեւ առեւտրական շաբաթաթերթ (1908 թուականի վերջերը՝ «Առեւտուր» խորագրով)։

Լոյս ընծայած է բանասիրական, ազգագրական, կրօնական, տնտեսագիտական, մատենագիտական, մանկավարժական նիւթեր, թարգմանութիւններ։

«Բիւրակն»-ին թղթակցած են Ռուբէն Որբերեանը, Հրաչեայ Աճառեանը, Եղիա Տէմիրճիպաշեանը, Սիպիլը, Հայկանուշ Մարքը, Արա Յարութիւնեանը։
Ստորոգութիւն:Հայ պարբերականներ
Ստեփանոս Ռոշքա

**Ստեփանոս Ռոշքա** (Ստեփանեան Ստեփան, կամ Ստեփանոս Ռոշքա, եւ կամ Ստեսփանոս Լեհացի, ), հայ բառարանագիր, եկեղեցական, մշակութային գործիչ։ 1713 թուականէն եղած է եպիսկոպոս։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Փոտոլիոյ Կամենից քաղաքը: Ղրկուած է Հռոմ եւ Ծաւալոցի վարժարանին մէջ հետեւած է իմաստասիրական եւ աստուածաբանական ուսումներու:

Ստացած է վարդապետ Իմաստասիրութեան եւ Աստուածաբանութեան տիտղոսները եւ ձեռնադրուելով քահանայ՝ վերադարձած է Փոտոլիա: Ուշիմ, հոգեսէր երիտասարդ, փայլուն ասպարէզի մը կոչուած է:

Յանձնարարական նամակ մը տրուած է իրեն՝ Ս. Աթոռէն, տանելու Լեհաստանի Նուիրակին, դիւրացնելու իր մուտքը եկեղեցական բարձրագոյն ծառայութիւններու մէջ:

Նախ եղած է Սթանիսլաւսքի ժողովրդապետ, ետք Աւագերէց Փոտոլիոյ եւ Փուքուցի եկեղեցիներուն եւ ապա Մեծաւոր կամ Առաջնորդ նոյն այդ թեմերուն եւ Սեմիգոծի:

Ռոշքա հայերէնէն ու լեհերէնէն բացի, տիրապետած է յունարէնին, լատիներէնին եւ իտալերէնին։ Պաշտօավարման զուգընթաց զբաղած է գիտութեան ու մշակոյթի հարցերով։

Գրած է փիլիսոփայանկան, աստուածաբանական, բառարանագիտական, քերականական, ժամանակագրական, կենսագրական եւ այլ բնոյթի աշխատութիւններ․

* «Փիլիսոփայութեան գիրք» (2 մասը՝ «Տրամաբանութիւն»),
* «Բարոյական աստվածաբանութիւն» (1725 թուական),
* «Մաշտոց հայոց»,
* «Քերականութիւն» (1718 թուական),
* «Կենսագրութիւն հայոց եպիսկոպոսաց ի Լեհս»,
* «ժամանակագրութիւն կամ տարեկանք եկեղեցականք» (1739 թուական, հրատարակութուն 1964 թուական)։ 

## Բառարանը
Ռոշքայի մատենագիտական ժառանգութեան մեջ աւելի  կարեւոր է «Գանձ հայոց լեզու»ի կամ «Բառարան Ստեփանեան»ը, որուն վրայ հեղինակը աշխատած է աւելի քան 30 տարի։ Այդ աշխատութիւնը հայերէնի բառապաշարի առաջին ծաւալուն, մատենագիտութեան վրայ հիմնուած, հաւաքածուն է։ Ունի երկու մաս՝ հայերէն-լատիներէն եւ լատիներէն-հայերէն։

Առաջին մասը, որ աւելի ստուար է, համատեղած է բացատրական եւ թարգմանական բառարաններույատկանիշները։ Հայերէն բառերու դիմաց նշուած են անոնց մատենագիտական աղբիւրները, լատիներէն հոմանիշները, տրուած են բառիմաստները ցուցադրող օրինակներ։

Երկրորդ մասի բառայօդուածներուն մէջ տրուած է լատիներէն բառերու թարգմանութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բազմավէպ», Յունիս-Յուլիս, 1955։

Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցականներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Գալուստ Անդրէասեան

**Գալուստ Անդրէասեան** (), հայ հրապարակախօս, գրող եւ խմբագիր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Հոդվածներում հաճախակի անդրադարձած է արեւմտահայ գրական լեզվի մաքրութեան եւ գրականութեան ժողովրդայնութեան հարցերին։

Հայերեն է թարգմանած Թոմաս Հեքսլիի «Գիտական զրույցներ» ժողովածուները եւ նրա ազդեցությամբ գրած ու հրատարակած «Գիտութիւններու վրայ ժողովրդական դասեր։ Հետեւողութեամբ Հըքսլէյի» (ԿՊ, 1897, Ճանիկ Արամեանի տպարան) աշխատությունը։ Օգտագործած է Նուրհան ծածկանունը։ Կեանքի վերջին տարիներին պաշտոնավարած է Մուշի Մխիթարեանների դպրոցում։

Ծնած է Մուշ: 1887-ին աւարտած է ծննդավայրի հայոց միացեալ ընկերութեան կենդրոնական վարժարանը: Ուսումը աւարտելէ ետք տեղափոխուած է Պոլիս եւ սկսած է աշխատակցիլ, 1852-1908 թուականներուն, Պոլսոյ մէջ լոյս տեսնող «Մասիս» թերթին։ 

1898 թուականէն սկսեալ եղած է «Բիւրակն» հանդէսի խմբագիր: Անդրէասեան որոշ ժամանակ աշխատակցած է նաեւ «Հայրենիք», «Բիւզանդիոն» եւ «Արեւելք» թերթերուն:

Անդրէասեանի աշխատութիւններէն յայտնի է «Ճամբուն երկայնքը» խորագրով աշխատութիւնները, ուր գեղեցիկ կերպով ներկայացուցած է գիւղական կեանքը:

Իր յօդուածներուն ու գրութիւններուն համար Անդրէասեան օգտագործած է *Նուրհան* գրչանունը:

Ստեղծագործելու կողքին Անդրէասեան զբաղած է նաեւ թարգմանութեամբ. հայերէնի թարգմանած է անգլիացի բնագէտ Թոմաս Հեքսիլիի «Գիտական զրոյցներ» աշխատութիւնը, որուն ազդեցութեան տակ գրած եւ հրատարակած է «Գիտութիւններու վրայ ժողովրդական դասեր» աշխատութիւնը: 

Իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Պոլսոյ Էսաեան վարժարանէն ներս։

1898 թուականին նշանակուած է Յովհանեան վարժարանի տնօրէն:

Կեանքի վերջին տարիներուն ուսուցչութեան պաշտօն ստանձնած է նաեւ Մուշի Մխիթարեան վարժարանին մէջ:

## Ծանոթագրություններ


## Աղբիւրներ

* Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, հատոր Ա․, Երեւան, 1973, էջ 98։
* Ասատուր Փաշայեան, Հայ մշակոյթի վաղամեռիկ գործիչներ, Ե., 2002, էջ 22։

Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Արտաշէս Գալփակճեան

**Արտաշէս Գալփակճեան** (), հայ խմբագիր, հրապարակախօս։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս, ուր ստացած է կրթութիւնը։ Խմբագրական ասպարեզ է մտած է 1900-ականներու սկզբը․ նախ աշխատակցած է ժամանակի մամուլին, ապա հրատարակած է քանի մը պարբերականներ՝ «Բիւրակն», «Առեւտուր», «Վաստակ», «Աւետաբեր» եւ այլն։

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, եւ յատկապէս պատերազմէբ ետք, շարունակած է աշխատակցիլ տարբեր թերթերու։

1925 թուականին հրատարակած է «Լուսարձակ» պարբերականը, որուն փակուելէն ետք՝ 1925-1932 թուականներուն, խմբագրած է «Վերջին լուր»ը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Աղիքներ

մինի
**Աղիքներ**, Մարսողական խողովակի կարեւոր բաժին, որ կը սկսի ստամոքսէն եւ կը վերջանայ սրբանի անցքով։ 

Մարդու մարսողական համակարգը կը բաղկանայ բարակ եւ հաստ աղիքներէ, որոնք մարմինին երկարութենէն շուրջ տասը անգամ աւելի երկար են։ Անոնց երկարութիւնը կը տատանի՝ նուազագոյնը 507 սմ.-էն, առաւելագոյնը՝ 1194 սմ.-ի միջեւ:

### '''Բարակ աղիք'''
Չափահասներուն բարակ աղիքը երկար եւ նեղ խողովակ մըն է, որ ունի շուրջ 7 մ երկարութիւն։ Տեղակայուած է որովայնի կեդրոնական մասին մէջ՝ կազմելով բազմաթիւ գալարներ՝ կը տարածուի մինչեւ աջ ստամոքսին շրջանը։ Իր ծայրը կը բացուի հաստ աղիքին նախնական բաժինին՝ կոյր աղիքին մէջ։

### '''Հաստ աղիք'''
«Հաստ» կը կոչուի իր լայն տրամագիծին պատճառով։ Սակայն անիկա բարակ աղիքէն կարճ է․ ունի շուրջ 1,5 մեթր երկարութիւն։ Կը շարունակէ մարսողական խողովակը, ստանալով ուտելիքներուն չմարսուած մնացորդները եւ կը կատարէ ջուրի ներծծումը, մինչեւ որ անոնք դուրս բերուին սրբանին միջոցով։

Աղիքները ամբողջութեամբ կը կատարեն սննդանիւթերու քայքայման, ներծծման եւ մնացորդներու դուրս մղման հիմնական գործը՝ ապահովելով «օրկանիզմ»ին կենսագործունէութիւնը։

### '''Աղիքային անցման ժամանակ'''
Ուտելիքներու անցումը մարսողական խողովակով  կախեալ է տարիքէն, սեռէն, եւ երբեմն ալ ժառանգական տուեալներէն։ Ընդհանրապէս, ստամոքսի պարունակութեան շուրջ 50 առ հարիւրը կը լքէ ստամոքսը 2,5-3 ժամուան ընթացքին։ Ստամոքսին ամբողջական դատարկումը կը տեւէ շուրջ 4-5 ժամ։ 

Այնուամենայնիւ, մարսման արագութիւնը կախեալ է ուտելիքի տեսակէն․ նոյն ճաշի տարբեր բաղադրիչները կրնան տարբեր ձեւերով դուրս ելլել ստամոքսէն։ Մինչդեռ բովանդակութեան անցումը հաստ աղիքին մէջ կը տեւէ 30-50 ժամ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Կոյր աղիք

մինի|'''Կոյր աղիք'''ը (կարմիրով նշուած պատկերին մէջ) կը գտնուի հաստ աղիքի սկիզբը։
**Կոյր աղիք** (Անգլ. *caecum*), Թաղանդափայլին (peritoneum) մէջ գտնուող պարկանման կազմութիւն մը, որ կը համարուի հաստ աղիքին սկիզբը։ 

Սովորաբար կը գտնուի մարմինին աջ կողմը, ուր կցուած է որդանման ելունը (appendix)։ 

Անուան ծագումը լատիներէն «*caecus»* բառէն է, որ կը նշանակէ «կոյր»։

Կոյր աղիքը կը ստանայ մասամբ մարսուած ուտելիքները (chyme) ոլորուն աղիքին (ileum) վերջաւորութենէն եւ կը միանայ հաստ աղիքին վերի բաժինին։ Ան ոլորուն աղիքէն բաժնուած է «փականով» մը (*ileocecal valve*, կամ *Bauhin*-ի փական)

Սովորաբար, կոյր աղիքը ամբողջութեամբ թաղանդափայլին մէջ կը գտնուի, մինչդեռ վերի հաստ աղիքը յաճախ կը համարուի յետթաղանդափայլային (retroperitoneal) մաս։

Խոտակեր անասուններուն պարագային, կոյր աղիքը ունի կարեւոր դեր՝ պահելով սննդային նիւթը, ուր մանրէները կը քայքայեն բջջաքարօրէն (cellulose) կազմուած բաղադրիչները։ 

Մարդուն մէջ անիկա կը մասնակցի աղի եւ «էլէքտրոլիտ»ներու ներծծման գործընթացին, ինչպէս նաեւ կը ծառայէ իբրեւ խողովակ՝ յաջորդաբար քսելով եւ հարթեցնելով հաստ աղիքին մէջ անցնող պինդ մնացորդները։

### '''Կազմութիւն'''
Կոյր աղիքն ու որդանման ելունը կը ծագին կոյր աղիքին բողբոջէն, որ կը ձեւաւորուի մարսողական խողովակին միջին հատուածին (midgut) մէջ՝ յղութեան վեցերորդ շաբաթին, պորտային դուրսցցման (umbilical herniation) գագաթին քով։ Մասնաւորաբար, կոյր աղիքն ու որդանման ելունը կը կազմուին միջին աղիքի հանգոյցի յետերակային (postarterial) բաժինին ընդարձակումով։ Կոյր աղիքին բողբոջի մօտակայ (proximal) մասը արագ աճելով կը կազմէ կոյր աղիքը։

Կոյր աղիքին կողմնային պատը աւելի արագ կը զարգանայ, քան միջին պատը, ինչ որ կը պատճառէ, որ որդանման ելունի կցման կէտը յայտնուի միջին կողմը։ 

Կոյր աղիքին դիրքը կը փոխուի միջին աղիքին պտոյտէն եւ հաստ աղիքին վերի բաժինիի երկարացումէն ետք։ Բացի ատկէ, կոյր աղիքին մէջ «մեքոնիում»ի (meconium) կուտակումը կրնայ նպաստել անոր տրամագիծին ծաւալման։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Ստորոգութիւն:Աղիքներ
Պորտ

մինի
**Պորտ** (լատին․ *umbilicus*), Սպի մը, որ կը գտնուի առաջնային որովայնին պատին։ 

Անիկա կը կազմուի նորածինին պորտալարին հատման եւ հեռացման հետեւանքով։

Պորտ կ'ունենան բոլոր կաթնասունները։ Մեծ մասին մօտ անիկա կը նմանի փոքր գիծի մը, որուն վրայ մազային ծածկոյթ չկայ։

### Մարդկային պորտի ձեւեր
Մարդոց պարագային պորտերը տարբեր ձեւ եւ կառոյց ունին․

* ոմանց պարագային անիկա խորացած է մաշկին մէջ (*«ներքին» պորտ*),
* ուրիշներուն պարագային՝ դուրս ցցուած՝ ուռուցիկ (*«արտաքին» պորտ*)։

Բացի ատկէ, պորտերը կը տարբերին ձեւով, չափերով, խորութեամբ եւ կողմնային հարթութեամբ։ Այս տարբերութիւնները պայմանաւորուած են այն հանգամանքով, որ պորտը բնութեան կողմէ ձեւաւորուած սպի մըն է եւ ժառանգական չէ։ Հետեւաբար՝ պորտը երբեմն կը ծառայէ իբրեւ արտաքին զանազանիչ նշան, ներառեալ միաձուանի երկուորեակներու միջեւ։

### Բժշկութեան մէջ
Պորտը առնչուած է տարբեր բժշկական վիճակներու հետ․

* պորտային ճողուածք (umbilical hernia),
* պորտային վարակներ նորածիններու մօտ (*omphalitis*),
* վիրաբուժական մուտք՝ «լափարոսքոփի»ի ժամանակ։

### Մշակոյթներու մէջ
Պորտը մարդկային մշակոյթներուն մէջ ունեցած է նաեւ գեղագիտական եւ խորհրդանշական արժէք։ Շատ հասարակութիւններու մէջ անիկա կը համարէր գեղեցկութեան եւ բերրիութեան նշան։ Ժամանակակից մշակոյթին մէջ տարածուած է պորտի զարդարանքն ու «փիրսինկը»։
## Գրականութիւն
* 
* 
* 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Որովայն

մինի
**Որովայնը** (**«գունդ», «փոր»**) մարմինի առջեւի բաժինն է, որ կը գտնուի կրծքավանդակէն (thorax) մինչեւ ծնկաբազուկ (pelvis)։

## Որովայնին մասերը
**Մարսողական համակարգ**՝

* Ստամոքս
* Բարակ աղիք
* Հաստ աղիք որդանման ելուն (appendix)

**Օժանդակ մարսողական** **անդամներ**՝

* Լեարդ
* Փայծաղ (gallbladder)
* Ստամոքսային գեղձ (pancreas)

**Միզատար համակարգի եւ այլ օրգաններ**՝

* Երիկամներ
* Միզաման
* գեղձեր Adrenal (suprarenal)

* Ֆալոպեան խողովակներ
* Ձուարաններ (ovaries)

Որովայնը պատուած է լայն տարածուած շերտով մը, որ կրնայ ամբողջութեամբ ծածկել որոշ անդամներ, իսկ ուրիշներու՝ միայն մէկ կողմը, երբ անոնք մօտ են որովայնի պատին։ Անիկա կը կոչուի «retroperitoneum», որուն շարքին կը դասուին երիկամները եւ միզատարները (ureters)։

### Որովայնին մկանային առանձնայատկութիւնները
Որովայնին պատերը կազմուած են առջեւի եւ կողմերու մկաններով, ետեւէն՝ որոշ չափով ողնաշարով եւ ստորին կողերով։ Որովայնը շարժուն եւ պաշտպանիչ գործառոյթ ունի, ապահովելով անդամներուն դիրքն ու պաշտպանութիւնը։

### Համակարգեր

* Մարսողական համակարգ՝ ստամոքս, աղիքներ, լեարդ, փայծաղ, ենթաստամոքսային գեղձ
* Միզատար համակարգ՝ երիկամներ, միզատարներ, միզապարկ
* Արիւնատար համակարգ՝ Աորթա, մեծ անօթներ
* Մկանային համակարգ՝ որովայնի մկաններ
* Հիւսուածքներու եւ բջիջներու համակարգ՝ սփլին (spleen)

## Ծանօթագրութիւններ
Ստեփանոս Թոխաթեցի

**Ստեփանոս Թոխաթեցի** (), հայ բանաստեղծ, տաղասաց եւ գրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ականատես եղած է Օսմանեան Թուրքիոյ արեւելեան նահանգներուն մէջ յառաջացած Ճալալիններու շարժման եւ թուրք–պարսկական պատերազմի հետեւանքով հայ ազգաբնակչութեան զանգուածային տեղահանութեան, ինք եւս հայրենակիցներուն հետ տարագրուած է

Յայտնի է, որ 1580-ին կարգուած է քահանայ, 1589-ին մեկնած է Երուսաղէմ, 1621-ին՝ վերադարձած՝ ծննդավայր։ Կեանքին մեծ մասը ապրած եւ ստեղծագործած է Կ.Պոլսոյ մէջ, ապա՝ Ղրիմի, Կաֆա (Թէոդոսիա) քաղաքը, Ս. Խաչ վանքը։

Թողած է պատմագրական արժէք ներկայացնող բանաստեղծական բազմաժանր եւ հարուստ ժառանգութիւն՝ ողբ, երգիծական ոտանաւոր, ներբող, գանձ, յիշատակարան։

Ստեղծագործութեան հիմնական նիւթը թուրքական լուծի տակ ինկած հայ ժողովուրդի ստուար հատուածի մը ողբերգական վիճակն է, ազգային ու ընկերային կեղեքումը, տարագրութեան մէջ կրած զրկանքները։

Յատկանշական է «Ողբ Ի Վերայ Եւդոկիա Մեծի Քաղաքին» ծաւալուն բանաստեղծութիւնը, ուր իրական մանրամասներով նկարագրուած է վաճառաշահ քաղաքի երբեմնի բարգաւաճ կեանքն ու աւերումը։

Երգիծական բանաստեղծութիւններէն ուշագրաւ են «Գովասանութիւն Կաֆայու Քահանայից Վերայ»ն, ինչպէս նաեւ կենցաղային խնդիրներ արծարծող «Ոտանաւորս եւ գանկատս լվաննուն եւ ճանճերուն ի Ստեփանոս Թոխաթցի երիցուէ ասացեալ»ը։

Յայտնի են անոր «Ողբ վասն տղահասակ ննջեցելոց», «Տաղ ի Կաֆայ», «Ողբ ի վերայ վաղամեռիկ եղբոր իւրոյ Յակոբ քահանայի Եւդոկեացւոյ» եւ այլ գործեր։

Ստեփանոս Թոխաթեցիի ստեղծագործութիւնը պարզ, անպաճոյճ ոճի, քնարականութեան եւ պատմական հաւաստիութեան շնորհիւ ժամանակին լայն տարածում գտած է։

Ստեփանոս Թոխաթեցին ծաւալած է գրչագրական գործունէութիւն՝ ընդօրինակելով շարք մը ձեռագիրներ՝ շարակնոց, սաղմոսարան, քարոզգիրք, գանձարան, յայսմաւուրք, որոնք պահուած են Վենետիկի, Երուսաղէմի, Երեւանի մէջ (Մատենադարան)։

Եղած է նաեւ ուսուցիչ, Թոխաթի եւ Կաֆայի մէջ պատրաստած է բազմաթիւ հետեւորդ աշակերտներ, որոնց մասին յիշատակած է իր տաղերուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Հանդէս Ամսօրեայ» բարոյական, ուսումնական, արուեստագիտական։ 1921, ԼԵ․ տարի, էջ 146-158։

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տաղասացներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Զաքարիա Գնունեցի

**Զաքարիա Գնունեցի** (), ԺԶ․ դարու հայ դպիր եւ մանրանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վանայ լիճի մօտ գտնուող Խժիկ գիւղը (ներկայիս Հալքալը)։ Եղած է Պռոշեան իշխանական տոհմէն, հնարաւոր է՝ Խաչատուր Կեչառեցիի հեռաւոր ազգականը։ Նախնական կրթութիւնը, ըստ երեւոյթին, ստացած է Վանայ լիճի Լիմ կղզիին մէջ, աւելի ուշ՝ Աղթամար, ուր Եսայի, Գրիգորիս եւ Յովսէփ Աղթամարցի վարդապետներու մօտ սորված է գրելու արուեստ եւ ձեռագիրների նկարազարդում։

Երբեմն զինք անուանած են Խժեցի կամ Լիմեցի։ Իր դաստիարակներէն աւելի մօտ էր Յովսէփ Աղթամարցիի հետ, որուն մահէն ետք գրած է անոր յիշատակին նուիրուած բանաստեղծութիւն։

Գնունեաց գաւառի եպիսկոպոս ձեռնադրուելէ ետք ստացած է Գնունեցի մականունը։ Եղած է Հռոմ, ուր իր ուսուցչին համար արտագրած եւ նկարազարդած է «Ալեքսանդրի պատմութիւնը»։

1540-ական թվականներին ապրած է Կոստանդնուպոլսում, որտեղ ընկերացած է Կոստանդնուպոլսի հայկական պատրիարք Աստվածատուրի հետ եւ «Ալեքսանդրի պատնութիւնը» գրքի մեկ օրինակ էլ նրա համար է նկարազարդել։

Յայտնի էր իբրեւ բանաստեղծ եւ մանրանկարիչ, եղած է Յակոբ Ջուղայեցիի ուսուցիչը։ Բանաստեղծութիւներուն մէջ զգալի է Ներսէս Շնորհալիի ազդեցութիւնը։

Անոր կողմէն գրուած ստեղծագործութիւններուն թիւը յայտնի չէ, բայց իրեն կը վերագրեն քանի մը տասնեակ բանաստեղծութիւն, որոնցով Գնունեցին հարստացուցած է «Ալեքսանդրի պատմութիւնը»։
Զաքարիա Գնունեցիի մանրանկարները՝ Վանի Աւետարանէն, 1575 թուական
Պատկեր:KhoranGnunetsi.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:KhoranGnunetsi.jpg|«Խորան»
Պատկեր:HogegalustGnunetsi.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:HogegalustGnunetsi.jpg|«Հոգեգալուստ»
Պատկեր:TsnundGnunetsi.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:TsnundGnunetsi.jpg|«Յիսուս Քրիստոսի ծնունդը եւ մոգերու երկրպագութիւնը»


## Ծանոթագրութիւններ
 

Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ