Յիշողութեան Մարզանք

**Յիշողութեան Մարզանք**, նաեւ՝ *մրցակցային յիշողութիւն* կամ *յիշողութեան մտային մարզանք:*

Մրցում մը, որուն ընթացքին մասնակիցները որոշ հրահանգներու ընդմէջէն կը փորձեն մտապահել, այնուհետեւ վերյիշել տեղեկութիւններու տարբեր ձեւեր։ Մարզանքը պաշտօնապէս կը սկսի զարգանալ 1991-ին։ 

Կը կազմակերպուին ազգային եւ միջազգային առաջնութիւններ։ 

Տարածուած մրցումներէն մէկը կը ներառէ շատ կարճ ժամանակի ընթացքին խառն խաղաքարտերու մտապահումը, որմէ ետք մասնակիցէն կը պահանջուի դասաւորել այլ տուփերու խաղաքարտեր՝ նոյն հերթականութեամբ։ մինի|307x307փքս|Յիշողութեան մտային մարզանքներ։Մնեմոնիքի (*mnemonic*) գիտարուեստները ընդհանրապէս կը նկատուին մրցումին կարեւոր մասերէն մէկը եւ կը բարելաւուին հետեւողական աշխատանքի շնորհիւ։ Անոնք կրնան ներառել Լոկիի ոճը, Մնեմոնիքի ոճը եւ մասերու բաժանումը։ Կ'օգտագործուին նաեւ այլ գիտարուեստներ՝ տեղեկութեանց պահեստաւորման եւ վերյիշեցման համար։

## Պատմութիւն
Յիշողութեան մարզման գիտարուեստները քննարկուած են Հին Յունաստանի մէջ, իսկ պաշտօնական յիշողութեան մարզումը երկար ատեն նկատուած է հիմնական կրթութեան կարեւոր մասերէն մէկը եւ նշանաւոր եղած է «յիշողութեան արուեստ» անունով։ Այնուամենայնիւ, մարզուած մտապահման զարգացումը՝ իբրեւ մարզանք, սկսած է Ի. դարուն, բայց նոյնիսկ այն ատեն յարաբերականօրէն սահմանափակուած է իր շրջանակներուն մէջ։

Ա. համաշխարհային մրցումը տեղի ունեցած է 1991-ին, «Յիշողութեան Աշխարհի Առաջնութիւններ» անունով եւ շարունակուած է ամէն տարի՝ բացի 1992-էն։

## Միջոցներ (Techniques)
Մրցակիցները կը նկարագրեն բազմաթիւ մեթոտներ եւ միջոցներ՝ իրենց մտապահելու կարողութիւնները բարելաւելու համար, ընդ որում ոմանք հրատարակած ու անուանած են իրենց իւրայատուկ մեթոտները։ Ասոնք կը ներառեն, օրինակ, **Դոմինիքի Համակարգը** (Dominic system), որ անուանուած է նախկին Աշխարհի Չեմփիոն **Դոմինիք Օ'Բրայընի** անունով, **յիշողական Մաժոր Համակարգը** (mnemonic major system), ինչպէս նաեւ **Անձ-Գործողութիւն-Առարկայ համակարգը** (person-action-object system), որ կը ներառէ թուղթեր եւ թիւեր կոդաւորել՝ անձերու, գործողութիւններու եւ առարկաներու հաջորդականութիւններու մէջ։ Այս մեթոտները երբեմն կը կոչուին «**յիշողական տեխնիքներ**» (mnemotechnics)։

Օ'Պրայընզ Տոմինիքի Համակարգը հզօր մտապահելու ռազմավարութիւն մըն է, որ կը համադրէ թէ՛ աւանդական, թէ՛ նորարարական միջոցներ։ Ասոնք կը ներառեն այնպիսի միջոցներ, ինչպէս՝ դիւրին յիշուող անձեր յատկացնել անիմաստ բաներու, օրինակ՝ թիւերու, ինչպէս նաեւ աւելի յայտնի միջոցներ, ինչպէս՝ **յիշողութեան պալատը** (memory palace)։

Ճոշուա Ֆոըրը գրած է. «Թէեւ ամէն մրցակից ունի մտապահելու իր իւրայատուկ մեթոտը իւրաքանչիւր իրադարձութեան համար, բոլոր յիշողական միջոցները ըստ էութեան հիմնուած են **մանրամասն կոդաւորման** (elaborative encoding) գաղափարին վրայ, որ կը պնդէ, թէ որքան աւելի իմաստալից է որեւէ բան, նոյնքան աւելի դիւրին է զայն յիշել»։

## Մրցումներ
1991-ին Յիշողութեան աշխարհի առաջնութիւններու հիմնադրութենէն ետք, բազմաթիւ երկիրներու մէջ կը հիմնուին ազգային մրցումներ։ Անոնք կը ներառեն Միացեալ Նահանգներու առաջնութիւնները, որոնք սկսած են 1997-ին, Հնդկական ազգային յիշողութեան առաջնութիւնները, Գերմանական յիշողութեան առաջնութիւնները, Միացեալ Թագաւորութեան բաց յիշողութեան առաջնութիւնները եւ այլ առաջնութիւններ։ Ազգային առաջնութիւններ տեղի կ'ունենան նաեւ Հարաւային Ափրիկէի, Աւստրալիոյ, Սինկափուրի, Չինաստանի, Ճափոնի եւ Մեքսիքոյի մէջ։

## Կոչումներ
Աշխարհի Յիշողութեան մարզանքի խորհուրդին կողմէ տրուած է յիշողութեան մրցաշարքերու մասնակիցներու «*յիշողութեան վարպետ»* բարձրագոյն կոչումը։

Ենթադասակարգումով, գոյութիւն ունին հետեւեալ կոչումները՝ Միջազգային մեծ վարպետ, մեծ վարպետ եւ միջազգային վարպետ։

Նոյեմբեր 2016-ի տուեալներով, աշխարհի տարածքին կան շուրջ 200 մեծ վարպետներ։

## Գիտարուեստներ
Մրցաշարքին մասնակիցները կը նկարագրեն մտապահման հմտութիւններու բարելաւման բազմաթիւ ոճեր եւ գիտարուեստներ։ Անոնցմէ քանի մը հատը ստեղծած են սեփական ոճեր եւ զանոնք հրատարակուած են իրենց անուններով։ Անոնք կը ներառեն՝ Մնեմոնիքի տոմինիքեան համակարգը (**), որ իր անունը ստացած է ի պատիւ աշխարհի նախկին ախոյեան Տոմինիք Օ'Պրայընի, Մնեմոնիքի հիմնական համակարգը, ինչպէս նաեւ անձ-գործողութիւն-առարկայ համակարգը, որ կը ներառէ խաղաքարտերու եւ թիւերու կանոնաւորութիւն, գործողութիւններու եւ առարկաներու յաջորդականութիւն։ Այս ոճերը կը կոչուին նաեւ «մնեմոգիտարուեստներ»։

Ճոշուա Ֆոէր կը նշէ.
Հակառակ անոր որ իւրաքանչիւր մասնակից, իւրաքանչիւր գործողութեան մտապահման համար ունի իր իւրայատուկ ոճը, բոլոր մնեմոգիտարուեստները էապէս հիմնուած են զարգացման կանոնաւորման հասկացողութեան վրայ, ըստ որուն որքան իմաստալից է բան մը, այնքան աւելի դիւրին է զայն յիշելը:

## Տեսակներ
Յիշողութեան առաջնութիւններուն մէջ ձգողական առարկայի հարցը կրնայ անսահմանափակ ըլլալ, սակայն «Յիշողութեան Աշխարհի Առաջնութիւններ»ուն կան հետեւեալ առաջադրանքները.
# Մէկ ժամ՝ խառն դասաւորութեամբ թիւեր,
# Հինգ վայրկեան՝ խառն դասաւորութեամբ թիւեր,
# Արտասանուող թիւեր, մէկ երկվայրկեանի մէջ կարդալ մէկը,
# 30 վայրկեան՝ երկուքական համակարգի թիւեր,
# Մէկ ժամ՝ խաղաքարտեր,
# Պատահական դասաւորուած բառերու ցուցակներ,
# 15 վայրկեան՝ անուններ եւ դէմքեր (աշխարհի ցուցանիշ՝ 164 անուն),
# 5 վայրկեան՝ պատմական/ապագայի տարեթիւեր (յօրինուած իրադարձութիւններ եւ տարեթիւեր),
# Վերացական պատկերներ (պատահականօրէն ընդհանրացած՝ սեւ եւ ճերմակ),
# Արագ խաղաքարտեր՝ միշտ վերջին տեսակն է։ Կարելի եղածին չափ արագ մտապահել 52 խաղաքարտէ բաղկացած տուփի խառն խաղաքարտերու դասաւորումը։
Ի յաւելում աւանդական մրցաշարքերուն, որոնք կը կազմակերպուին «Յիշողութեան Աշխարհի Առաջնութիւններ»ու խորհուրդին կամ «Յիշողութեան Միջազգային Կազմակերպութեան» կողմէ, յիշողութեան մարզիկները յաճախ կը մրցակցին այլընտրանքային ձեւով կազմակերպուած մրցաշարքերու։ Այդ մրցաշարքերն են՝ «Յիշողութեան Լիկայի Առաջնութիւնները» (նախապէս՝ Յիշողութեան Ծայրագոյն մրցաշարք), Մեմորիատը եւ Մեմօ Խաղերը։

Միւս տիպի յիշողութեան առաջնութիւնները կրնան ժամանակի սահմանափակումներ չպարունակել։ Օրինակ π թիւի մտապահման (*ծանօթ՝ իբրեւ Պիֆիլոլոկիա*) ցուցանիշները սկսած են արձանագրել 1970-ականներէն։ Ներկայիս ցուցանիշ  արձանագրողը կրցած է մտապահել աւելի քան 70,000 նիշ π թիւէն։

## Ցուցանիշներ
Յիշողութեան մարզանքին մէջ յաճախ նոր ցուցանիշներ կ'արձանագրուին ։

Խաղաքարտերու արագ մտապահման վերջին աշխարհի ցուցանիշը կը պատկանի Միացեալ Նահանգներէն Ալեքս Միուլենին՝ 19,96 երկվայրկեան (*52 խաղաքարտ*)։

5 վայրկեանուան ընթացքին ամէնէն շատ թիւեր մտապահելու ցուցանիշը արձանագրած են Ալեքս Միուլենն ու Շուէտէն Մարվին Վոլոնիուսը՝ 520 թուանշան։

## Յայտնի Մասնակիցներ
Աշխարհի ախոյեաններ
* Տոմինիք Օ'Պրայըն (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ յիշողութեան աշխարհի ութեակի ախոյեան (1991, 1993, 1995-97, 1999-2001),
* Ճոնաթան Հենքոք (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ յիշողութեան աշխարհի ախոյեան (1994),
* Էնտի Պել (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ յիշողութեան աշխարհի եռեակի ախոյեան (1998, 2002-03),
* Քլեմընս Մեյըր (Գերմանիա)՝ յիշողութեան աշխարհի երկակի ախոյեան (2005-06),
* Պեն Փրիտմոր (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ յիշողութեան աշխարհի եռեակի ախոյեան (2004, 2008-2009),
* Կունթըր Քարսթըն (Գերմանիա)՝ յիշողութեան աշխարհի ախոյեան (2007),
* Վանկ Ֆենկ (Չինաստան)՝ յիշողութեան աշխարհի երկակի ախոյեան (2010-11),
* Եոհաննէս Մալոու (Գերմանիա)՝ յիշողութեան աշխարհի ախոյեան (2012),
* Ճոնաս Վոն Էսսեն (Շուէտ)՝ յիշողութեան աշխարհի երկակի ախոյեան (2013-14),
* Ալեքս Միուլեն (ԱՄՆ)՝ յիշողութեան աշխարհի երկակի ախոյեան (2015-16):

Այլ՝
* Ճոշուա Ֆոեր (ԱՄՆ)՝ ԱՄՆ-ի յիշողութեան առաջնութեան հեղինակ եւ ախոյեան (2006),
* Էտ Քուք (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ Memrise-ի հեղինակ, մեծ վարպետ, հիմնադիր եւ գործադիր տնօրէն,
* Սայմոն Ռէյնհարտ (Գերմանիա)՝ միջազգային մեծ վարպետ, Գերմանիոյ քառեակի ախոյեան, աշխարհի երկակի փոխախոյեան, յիշողութեան ծայրագոյն մրցաշարքի երկակի ախոյեան,
* Մարվին Վոլոնիուս (Շուէտ)՝ միջազգային մեծ վարպետ, Շուէտի երկակի ախոյեան, աշխարհի փոխախոյեան, ցուցանիշ արձանագրող, 
* Եանժա Ուինսերսուլ (Մոնկոլիա, նախքան՝ Շուէտ)՝ միջազգային մեծ վարպետ, *Gothenburg Open* առաջնութեան ախոյեան, ցուցանիշ արձանագրող,
* Նելսոն Տելիս (ԱՄՆ)՝ քառեակի ԱՄՆ-ի յիշողութեան ախոյեան (2011-12, 2014-15), մեծ վարպետ
* Ռոն Ուայթ (ԱՄՆ)՝ երկակի ԱՄՆ-ի յիշողութեան ախոյեան (2009-10),
* Լենս Շիրհարթ (ԱՄՆ)՝ միջազգային մեծ վարպետ, աշխարհի ցուցանիշ արձանագրող (*արտասանուող թիւեր*),
* Հուանկ Շենկուա (Չինաստան)՝ միջազգային մեծ վարպետ, աշխարհի փոխախոյեան,
* Շի Պինպին (Չինաստան)՝ միջազգային մեծ վարպետ, երկակի Չինաստանի ախոյեան, ցուցանիշ  արձանագրող,
* Պրէյտեք Եատաւ (Հնդկաստան)՝ միջազգային մեծ վարպետ, Հնդկաստանի քառեակի ախոյեան,
* Օլա Քարէ Ռիսա (Նորվեկիա)՝ միջազգային մեծ վարպետ, Նորվեկիոյ յիշողութեան առաջին մարզիկ եւ ցուցանիշ արձանագրող,
* Պորիս Քոնրատ (Գերմանիա)՝ միջազգային մեծ վարպետ, ցուցանիշ  արձանագրող,
* Քրիսթիան Շաֆեր (Գերմանիա)՝ միջազգային մեծ վարպետ,
* Քեթի Քերմոտ (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ ցուցանիշ  արձանագրող (*բառեր, անուններ եւ դէմքեր*),
* Սենկեսամտան Ուլզիխութակ (Մոնկոլիա)՝ միջազգային մեծ վարպետ,
* Փույեւջաւ Իրդենեսայխան (Մոնկոլիա)՝ միջազգային մեծ վարպետ, Մոնկոլիոյ ախոյեան, 2015-ի պատանիներու աշխարհի ախոյեան,
* Տանիէլ Թեմեթ (Միացեալ Թագաւորութիւն)՝ գրող, կը զբաղի օթիզմի ուսումնասիրութեամբ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Մրցաշարքի պաշտօնական կայք 
* Memoriad՝ իմացական ողիմպիականներու պաշտօնական կայք
* ԱՄՆ յիշողութեան ազգային մրցաշարքերու պաշտօնական կայք
* Պատահական թիւեր արտադրող՝ աշխատանքային յիշողութիւնը մարզելու համար

Ստորոգութիւն:Առողջութիւն
Ստորոգութիւն:Յիշողութիւն