open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պոլիվիա

**Պոլիվիա**, Հարաւային Ամերիկայի կեդրոնը գտնուող պետութիւն։

Մակերեսը լեռնային է։ Տարածքը կը կազմէ կեդրոնական Անդերի լեռնաճիւղերը եւ անոնց միջեւ գտնուող Պունա սարահարթը։ Հարթավայրերը կը գտնուին հիւսիս արեւելքը, աստիճանաբար իջած են դէպի Ամազոնի դաշտավայրէն։

## Բնական Պաշարներ
Կան անագի, նավթի, գազի, պղինձի, զինկի, կապարի, արծաթի հանքավայրեր։

## Կլիմա
Կլիման արեւադարձային է։

Գետերը՝ Բենին, Մամորեն եւ Գուապորեն, որոնք արագահոս են, ջրառատ։ Միախառնուելով կ'անցնին Մարդեյրա գետէն։ Խոշոր լիճերն են Պոպոն եւ Տիտիկակայի արեւելեան մասը։

## Բնակչութիւն
Հնդկական ցեղերը հին ժամանակներէ ի վեր կը բնակին Պոլիվիայի մէջ։ Գրեթէ 300 տարի Պոլիվիան Սպանիայի  գաղութն էր՝ Վերին Փերու անունով։ Ամերիկայի սպանական գաղութներու անկախութեան պատերազմի ընթացքին Սիմոն Պոլիվարի զօրքերը ազատեցին երկիրը (1825 թուականին), այս պատճառաւ երկիրը անուանեցին Պոլիվիայի Հանրապետութիւն։ Բնակչութեան %60-ը հնդիկ է՝ կեչուաներ, այմարաներ եւ այլք։

## Տնտեսութիւն
Տնտեսութեան հիմքը հանքային արդիւնաբերութիւնն է, գլխաւորապէս՝ անագի, նավթի, ծարիրի, կապարի եւ զինկի արդիւնահանումը։ Կան սնունդի եւ մալածագործութեան արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։

## Գիւղատնտեսութիւն
Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսերն են սուրճը, եգիպտացորենը, շաքարի ճակնդեղը, ծխախոտը, կակաոն եւ այլն։ Անասնապահութեամբ կը զբաղին։

## Մշակոյթ
Երկիրը պահպանած է հնդիկներու մշակոյթի որոշ աւանդութիւնները։ Ազգային մշակոյթի ամէնաորոշ երեւոյթը դիմակահանդէսներն են, որ Փետրուար-Մարտ ամիսներուն կը կազմակերպուին  խոշոր քաղաքներուն մէջ։ Դիմակահանդէսներու օրերուն ներկայացումներ (դիաբլադոս) տեղի կ՚ունենան, որոնց հիմքը բարիի եւ չարի պայքարն է։

## Վարչական բաժանում

## Տե՛ս նաեւ

* Հարավային Ամերիկայի երկրների ցանկ
1647 Մենելաոս աստղակերպ

մինի|Տիասին Տրոյան աստղակերպերուն դիրքը (կանանչ գոյն)։ L<sub>4</sub> տեղը կը գտնուի «յունական բանակավայր»ը ("Greeks"), իսկ L<sub>5</sub>՝ «Տրոյան»ը ("Trojans")։
**1647 Մենելաոս աստղակերպ**. Տրոյան աստղախումբին Տիասին բաժնին մեծ աստղակերպ մը, բացարձակ ծաւալով՝ 10,545․ այդպէս ինչպէս որոշուած է Արեգակնային Դրութեան համար։

## Տեղեկութիւններ
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1957-ին, ամերիկացի աստղաբան Սիթ Պարնս Նիքոլսոնին կողմէն, երբ Փալոմար Աստղադիտարանէն կը դիտարկէր։ Ան կու տայ Տրոյան Պատերազմի գլխաւոր դերակատարներէն Սփարթիի թագաւորին անունը՝ Մենելաոս։ 

## Տե՛ս նաեւ

* 1184 Եէա աստղակերպ
* 166 Ռոտոփի աստղակերպ
* 174 Ֆետրա աստղակերպ
* 911 Աղամեմնոն աստղակերպ
* 3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
* 659 Նեսթոր աստղակերպ
* 238 Հիփաթիա աստղակերպ
* 132 էթրա աստղակերպ

 

## Ծանօթագրութիւններ
911 Աղամեմնոն աստղակերպ

մինի|911 Աղամեմնոն աստղակերպ․ 3D պատկերացում
ձախից|մինի|«911 Աղամեմնոն» աստղակերպին ուղեծիրը 1 Յունուար 2009-ին
**911 Աղամեմնոն աստղակերպ**. Տրոյան աստղախումբը առաջնորդող աստղակերպերէն մէկը, բացարձակ ծաւալով՝ 7,89․ այդպէս ինչպէս որոշուած է Արեգակնային Դրութեան համար։

## Տեղեկութիւններ
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1919-ին, գերմանացի աստղաբան Քարլ Ռայնմութին կողմէն, երբ Գերմանիոյ Հայտըլպերկ Աստղադիտարանէն կը դիտարկէր։ Ան կու տայ Տրոյան Պատերազմի յունական բանակի ընդհանուր հրամանատար եւ գլխաւոր դերակատարներէն Միկինեսի Աղամեմնոնաս թագաւորին անունը։ Աստղակերպին հեռաւորութիւնը Արեւէն եւ Լուսնթագ մոլորակէն (Տիաս) գրեթէ կայուն է։ 

, ,  

## Տե՛ս նաեւ

* 1184 Եէա աստղակերպ
* 166 Ռոտոփի աստղակերպ
* 174 Ֆետրա աստղակերպ
* 3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
* 659 Նեսթոր աստղակերպ
* 238 Հիփաթիա աստղակերպ
* 132 էթրա աստղակերպ
* 1647 Մենելաոս աստղակերպ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր այբենական կարգող
Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր
Շապանա Ազմի

**Շապանա Ազմի** (), հնդիկ դերասանուհի, երգչուհի եւ հասարակական գործիչ։ Պոլիվուտի դերասանուհի, որ դերեր ստանձնած է աւելի քան 100 շարժապատկերներու մէջ: «Filmfare Awards»-ի քառակի մրցանակակիր` կին լաւագոյն դերի համար։։

Շապանա Ազմի անդամ է Հնդկաստանի Ազգային համարկման խորհուրդին եւ 1998-ին ՄԱԿ-ի Բարի կամեցողութեան դեսպան նշանակուած է:

## Ասպարէզ Եւ Ճանաչում
Անոր ասպարէզը հնդկական կինոյի արդիւնաբերութեան մէջ ընդգրկած է աւելի քան 160 ֆիլմեր, մեծ մասամբ անկախ եւ նորռէալիստական զուգահեռ կինոյի (*parallel cinema*) շրջանակներուն մէջ, թէեւ անոր աշխատանքը տարածուած է նաեւ հիմնական ֆիլմերու, ինչպէս նաեւ շարք մը միջազգային նախագիծերու վրայ։

Հնդկաստանի ամէնաշատ գնահատուած դերասանուհիներէն մէկը, Ազմին յայտնի է տարբեր ժանրերու մէջ իւրայատուկ, յաճախ ոչ աւանդական կին կերպարներ մարմնաւորելով։

## Մրցանակներ

* Ան շահած է մրջանիշային հինգ Ազգային Ֆիլմի Մրցանակ՝ Լաւագոյն Դերասանուհի անուանակարգին մէջ։
* Հինգ Ֆիլմֆէր Մրցանակներ եւ շարք մը միջազգային պարգեւներ։

* Հնդկաստանի Կառավարութիւնը զինք պատուեց «Փատմա Շրի»-ով 1998 թուականին եւ «Փատմա Բհուշան»-ով 2012 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ
238 Հիփաթիա աստղակերպ

[մինի|238 Հիփաթիա ասղակերպին դիրքը[Պատկեր:000238-asteroid_shape_model_(238)_Hypatia.png|ձախից|մինի|238 Հիփաթիա աստղակերպ]]
**238 Հիփաթիա աստղակերպ**. մութ գոյնով մեծ աստղակերպ մը, կը պատկանի Աստղակերպերու Գլխաւոր Գօտիին։ Բացարձակ մեծութեամբ աստղակերպ է, այդպէս ինչպէս հաստատուած է Արեգակնային Դրութեան համար։ 

## Տեղեկութիւններ
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1884-ին, գերմանառուս աստղաբան Վիքթոր Քնորէյին կողմէն, երբ Պերլինի Աստղադիտարանէն կը դիտարկէր։ Ան կու տայ Աղեքսանտրիա ծնած ու մեծցած յոյն թուանաբան Հիփաթիային անունը։ 

Աստղակերպին միջին տրամագիծը մօտաւորապէս 149 քլ․ է, իսկ ալպետոն (albedo)՝ 0,042։ Հիփասթիա աստղակերպը ինքնիրվրայ կը թաւալի ամէն 8 ժամ եւ 52 վայրկեան։

## Տե՛ս նաեւ

* 1184 Եէա աստղակերպ
* 166 Ռոտոփի աստղակերպ
* 174 Ֆետրա աստղակերպ
* 3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
* 132 Էթրա աստղակերպ
* 659 Նեսթոր աստղակերպ
* 1647 Մենելաոս աստղակերպ
* 911 Աղամեմնոն աստղակերպ

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր այբենական կարգող
Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր
22 Յուլիս

**22 Յուլիս**, տարուան 203-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 204-րդ) օրն է։

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին (Ռուսիա)

**Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի**, Ռուսիոյ Վլատիմիր քաղաքին մէջ: 

Եկեղեցւոյ օծումը կատարուած է 13 Օգոստոս 2017-ին: 

Կառուցողական աշխատանքները տեւած են շուրջ 10 տարի, հոն գտնուող հայերուն ջանքերով:

Հայկական ճարտարապետութեան աւանդութիւնները ամփոփող սրբավայրին բարձրութիւնը 37 մեթր է, իսկ երեսապատման համար օգտագործուած է 250 թոն հայկական տուֆ:

Ռուսիոյ մէջ շուրջ 30,000 հայ կ'ապրի: Հայաստանի դեսպան Վարդան Տողանեանի տուեալներուն համաձայն, Ռուսիոյ մէջ ներկայիս կը գործէ 47 հայկական եկեղեցի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Մելինէ Մանուշեան

**Մելինէ Մանուշեան** () , ֆրանսահայ գործիչ։ Դիմադրութեան մասնակից Միսաք Մանուշեանի կինը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1913 թուականին Կ. Պոլիս։ Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ կորսնցուցած է ծնողները։ Մանկութիւնը անցուցած է որբանոցներուն մէջ։ Մինչեւ 1926 թուական ապրած է Մարսէյլ, 1934 թուականին ծանօթացած է ապագայ ամուսինին հետ։ Մօտ յարաբերութիւններու մէջ եղած է Շարլ Ազնաւուրի ընտանիքի հետ։

Միսաք Մանուշեանի՝ կնոջն ուղարկած վերջին նամակի բնօրինակը կը պահուի Քոնկրէսի գրադարանին մէջ, Ուաշինկթըն։ Լուի Արակոն, ոգեշնչուած Մանուշեանի վերջին նամակէն՝ ուղղուած կնոջը, գրած է «Տողեր՝ յիշատակի համար» (Strophes pour se souvenir) բանաստեղծութիւնը։

Միսաք Մանուշեանի մահապատժի իրագործումէն ետք ան երբեք չէ ամուսնացած։ 

1954 թուականին Մելինէ Մանուշեան գրած է ամուսինին նուիրուած յուշերը, որոնց հիման վրայ նկարահանուած է ժապաւէն մը, 1985 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսահայեր
Ստորոգութիւն:Մանկավարժներ
Հենրի Մորկընթաու Գ.

**Հենրի Մորկընթաու Գ.** (), ամերիկացի գրող եւ հեռատեսիլի յայտագիրներու ծանօթ արտադրող։

1913-1916 Օսմանեան կայսրութեան մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպան Հենրի Մորկընթաուի թոռը։

Մորկընթաու պայքարած է Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման համար, յատկապէս` Միացեալ Նահանգներու կողմէ:

Ան Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան մանրամասնութիւնները լսած է ականատեսէն` իր մեծ հօրմէն եւ իբրեւ օրինակ ունեցած է անոր կեանքի պայքարը` յանուն արդարութեան հաստատման եւ մարդասիրութեան:

Իր ելոյթներէն մէկուն մէջ ան նշած է. 



1999-ին ան այցելած է Հայաստան եւ Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիր` մասնակցելով իր մեծ հօր գերեզմանէն բերուած հողը յուշապատին մէջ ամփոփելու արարողութեան:

2015-ին Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկին մէջ բացուած է Մորկընթաուի անունը կրող աշխատասենեակ մը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Իսթիքլալ Պողոտայ (Պոլիս)

**Իսթիքլալ պողոտայ** (), Պոլսոյ ամէնէն յայտնի պողոտաներէն մէկը, որ կտ գտնուի քաղաքին եւրոպական հատուածը` Պէյօղլու թաղամասին մէջ։

Անիկա կը սկսի Թաքսիմ հրապարակէն կ՛երկարի  մինչեւ Ոսկեղջիւր։ Ունի մօտ 1,4 քմ․ երկարութիւն։ Իսթիքլալ պողոտան ունի բումերանգի տեսք։ Պողոտայի վրայ կը գտնուի Կալաթասարայի վարժարանը։

Մինչեւ անցեալ դարու կէսերը Իսթիքլալ պողոտայի խանութներուն մեծ մասը կը պատկանէր հայերուն ու յոյներուն:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Փորորոքա

մինի|Գետի ծովախաղացքի կոհակներ
**Փորորոքա** (փորթուկալերէն՝ Pororoca, կը հնչուի pɔɾɔˈɾɔkɐ)․ Ամազոն գետի իւրայատուկ ծովախաղացքի կոհակ (բարձր ու լայն ալիք)՝ մինչեւ 5 մեթր բարձրութեամբ, որ Ամազոնի (ինչպէս նաեւ յարակից գետերու) գետն ի վեր մօտաւորապէս 800քլ․ կը ճամբորդէ։

**Անուանում** 

Փորորոքա անունը հաւանաբար յառաջ եկած է բնիկ Թիւփի լեզուէն։ Կը թարգմանուի որպէս «մեծ մռնչիւն»։ 

## Մեկնաբանութիւն
Նոր լուսինի եւ լիալուսնի ընթացքին, երբ Ադլանտեանի ծովաշարժութիւնը գագաթնակետին կը հասնի` ովկիանոսէն ջուրը դէպի ներս կը հոսի, իսկ Ամազոնի ջուրը կը հակադարձէ։ Անոր հեռաւորութիւնը մեծապէս կախեալ է գետին արտահոսումին պատճառած անձրեւի ջուրէն․ գետն ի վեր ջուրը փոյթով կը բացուի, յաճախ սոսկալի ուժով, եւ ծովախաղացքի կոհակ մը կը կազմէ հեռուներէն լսելի ձայնով։ Այդ ծովաշարժութիւնը լաւագոյն կերպով կը դիտարկուի Սեպտեմբերի գիշերահաւասարին եւ գարնանային՝ Մարտ ամսուան ծովաշարժութեան ընթացքին։ 

## Գարնանային գիշերահաւասարային ծովաշարժութիւն
Գարնանային գիշերահաւասարային ծովաշարժութեան ընթացքին, երբ Լուսնկան եւ Արեգակը կը գտնուին Երկրին հետ ուղիղ շարումի, անոնց ձգողականութիւնը կը միախմբուի եւ Փորորոքան յառաջ կը բերեն, ինչպէս նաեւ Երկիր մոլորակին վրայ ուրիշ ծայրայեղ երեւոյթներ։

## Մակընթացութիւն
Փորորոքային վրայ մակընթացութիւն ընելը խիստ վտանգաւոր է, որովհետեւ ջուրը գետեզերքներէն բեկորներ կը պարունակէ (յաճախ ամբողջ ծառեր), ինչպէս նաեւ գետին մէջ ապրող կենդանիներ կան։ Սակայն շատեր, կ՛անտեսեն վտանգները։   

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամազոն գետի ծովաշարժութիւն
Ստորոգութիւն:Ծովաշարժութիւն
Ստորոգութիւն:Ծովախաղացքի կոհակ
Խաչեր Գալուստեան

**Խաչեր Գալուստեան** (), հայ մանկավարժ, փրոֆեսէօր։ Իր անունը կը  կրէ Մեծի Տանն Կիլիկոյ Կաթողիկոսութեան Մանկավարժական Կեդրոնը։

## Կենսագրութիւն
Խաչեր Գալուստեանը ծնած է 21 հոկտեմբեր 1915-ին Մարաշ։ 3 տարեկանին հօրը կը զինուորագրեն , ընտանիքը ստիպւած կ'ըլլայ Խաչերին Պեյթ-շալոմ գերմանական որբանոց դնել։ Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն ան կը կորսնցնէ մայըը, քոյրն եւ երկու եղբայրները։ 1921-ին, երբ Ֆրանսական բանակը կը լքէ Զէյթունը եւ Կիլիկիան, որբանոցներուն մէջ գտնուող հայ երեխաներէն մաս մը կ'ուղակեն Հոմս՝ Սուրիա։ 6 ամիս յետոյ անոնց կ'ուղարկեն Ճիպէյլ։ Մերձաւոր Արեւելքի Ընկերակցութեան որբանոցին մէջ մնացած է մինչեւ 1924։ Ապա Խաչեր Գալուստյեան կը ղրկուի Հալէպ, իր հօր մօտ։ Ուսումը ստանում է Հալէպի Հայ Աւետարանական Բէթէլ նախակրթարանին մէջ, ապա Հալէպի Ամերիկեան գոլէճին, որմէ շրջանաւարտ կ՛ըլլայ 1932-ին։

Յուլիս 7 1941 թուականեն կ'ամուսնանայ Վանուհի Միսիրեանին հետ։ Վանուհին դարձաւ Խաչեր Գալուստեանին բոլոր նախաձեռնութիւններու գլխաւոր քաջալերողը եւ կեանքի ընկերը։ Անոնք ունեցան 4 զաւակ՝  Մովսէս-Վարուժան, Շահէ, Սեդա, Հուրի-Սեւան։

1958-ին մագիստրոսի տիտղոսը կը ստանայ Պէյրութի Ամերիկեան համալսրարանի մանկավարժութեան բաժնէն։ 1964-ին կը մեկնի ԱՄՆ ուսումը շարունակելու համար։ Երկու տարի ետք՝ 1966 թվականի փետրուար 10-ին, Փենսիլվանիոյ նահանգի Ֆիլատելֆիա քաղաքի Թէմբըլ համալսարանին մէջ կը ստանայ դոկտորի աստիճանը։ Ամերիկայէն Պէյրութ վերադառձին պաշտօնավարած է Հայկազեան գոլէճի (այժմ համալսարանի) մանկավարժութեան փրոֆեսէօրի պաշտօնի ներքոյ (1966-1976)։

1974 թվականին կ'իրականանայ իր փափաքը՝ Վանուհիի եւիր  զաւակներու ջանքերուն շնորհիւ, երբ բացումը կը կատարուի Գալուստեան Համապարփակ Կրթական Հաստատութեան։   Դպրոցը կը գործէ մինչեւ 1981 Օգոստոս, որմէ ետք, Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի պայմաններու բերմամբ ակամայ կը փակուի։

1984-ին, հրաւերք կը ստանայ մասկանցիլ Գլաձորի համալսարանի 700-ամեակի տօնակատարութիւններուն։

Դեկտեմբերի 3 1985-ի  69 տարեկանին կը մահանայ Խաչեր Գալուստեանը։ 1987-ին կը հիմնարդրուի «Խաչեր Գալուստեան» Մանկավարժական Կեդրոն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հովանիին ներքեւ։

## Ծանոթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
«Խաչեր Գալուստեան» մանկավարժական կենտրոնի պաշտօնական կայք
Գաբրիէլ Աւետիքեան

**Հայր Գաբրիէլ Վրդ․ Աւետիքեան** (), հայ աստուածաբան, իմաստասէր, բանասէր, թարգմանիչ, լեզուաբան, քերական-բառարանագիր, Մխիթարեան Միաբանութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Փոքր հասակին տեղափոխուած է Վենետիկ, ուսած է Մխիթարեաններու վարժարանոին մէջ, ըստացած է հոգեւորականի կոչում, վարած է վարչական շարք մը պաշտօններ։ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է վանքի գրական կեանքի զարգացման մէջ։

## Գործունէութիւն
Առաջին աշխատութիւնը լոյս տեսած է 1792 թուականին՝ «Քերականութիւն Թոսքանական լեզուի»։

Ապա յաջորդաբար հրատարակած է՝

* «Մեկնութիւն չորեքտասան թղթոց Երանելւոյն Պողոսի առաքելոյն» (1806),
* «Բացատրութիւն շարականաց» (1814),
* «Քերականութիւն հայկական» (1815),
* «Տեսարանք, արարեալ աշխարհօրէն ոճով» (դասագիրք, 1816),
* «Քերականութիւն համառօտ» (1818, 1823),
* «Պատարագամատոյց հայոց» (հայերէն եւ լատիներէն, 1823)։

Հրատարակած է նաեւ կրօնական մի քանի գիրքեր՝

* Երեք հատորով՝ «Պօղոս առաքեալի 14 նամակներուն մեկնութիւնը» (1806, 1811, 1812), 
* «Բացատրութիւն շարականաց» (1814)։

Հրատարակած է Գրիգոր Նարեկացիի «Նարեկը», նաեւ անոր բացատրութիւնը՝ «Նարեկլուծը»։

Մասնակցած է «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» բառարանի ստեղծումին, գրելով ամբողջ Ա․ տառը։ Կատարած է թարգմանութիւններ, մեծ մասամբ կրօնական բովանդակութեամբ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Մխիթարեաններու Նպաստը Հայ Մշակոյթին եւ Հայագիտութեան, Հայր Տաճատ Եարտըմեան, 1987, էջ 32։ 

Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Պօղոս Յովնանեան

**Հայր Պօղոս Վրդ․ Յովնանեան** (), հայ պատմաբան եւ աշխարհագրագէտ։ Անդամ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան: Ղեւոնդ Յովնանեանի եղբայրը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է

Իր գործերուն մէջ կարեւոր կը նկատուին՝

* «Աշխարհագրութիւն ուսումնական, բնական եւ քաղաքական» ( 1835 ),
* «Պատմութիւն տիեզերական Ժողովոց արեւելեաց» ( 1847 ),
* «Հրահանգ աստեղագիտական ի վերայ գիսաւոր աստեղաց» ( 1841 ),
* «Առաջնորդ դաստիարակութեան» ( 1862 ), եւ «Ուսումն ազգային դաստիարակութեան» ( 1862 ) ուսումնասիրութիւնները։

Ունի նաեւ անտիպ գործեր ալ։ Հայ ուսումնական իրականութեան մէջ, Հայր Յովնանեան առաջին հետեւորդը եղած է համեմատական լեզուաբանութեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ աշխարհագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Հրանդ Ֆալեան

**Հրանդ Ֆալեան** (ծննդեան անուն՝ Մելքոն Ղարիպեան***,*** ), իրանահայ բանաստեղծ։

Հրանտ Ֆալեան եղած է «Նոր Էջ» գրական խմբակցութեան հիմնանդամներէն, այս խումբը 1935 թուականին հրատարակեց իր առաջին հատորը «Նոր Էջ» անունով, իբրեւ «ժողովածու Իրանահայ երիտասարդ գրողների»։

Ֆալեան մահացած է Թեհրան։

## Ծանօթագրութիւններ
Մանուէլ Ջախջախեան

**Հայր Մանուէլ Վրդ․ Ջախջախեան** (), հայ բառարանագիր, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ։ Հմուտ դասական յունարէն եւ լատիներէն լեզուներուն։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կիւմիւշխանէ: 1791-էն եղած է Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

Զբաղած է քարոզչութեամբ, ապա մանկավարժական, գիտական գործունէութեամբ։ 1815-16 թուականներուն խմբագրած է «Դիտակ Բիւզանդեան» պարբերականը։

### Բանաստեղծութիւններ
Գրած է բանաստեղծութիւններ, որոնց մի մասը տպագրուած է «Մխիթարեան տաղարան» (1824) ժողովածոյին մէջ՝ Վահրամ Ռուբինեան ստորագրութեամբ։

### Թարգմանութիւններ
Թարգմանած է Գ. Գոռացցայի («Արհեստ բարւոք սիրելոյ», 1819), Ս.Գեսների («Քերթուած ի մահն Աբելի», 1825թ.), Ֆ. Ֆենելոնի («Արկածք Տելեմաքայ որդւոյն Ոդիսեայ», 1827) եւ այլոց ստեղծագործութիւններէն։ 

### Բառարաններ
1804-ին Վենետիկի մէջ լոյս տեսած է անոր  «Բառարան յիտալական լեզուէ ի հայ եւ ի տաճիկ» աշխատութիւնը (45.000 բառայօդուած, համառոտը՝ 1825՝ 30.000 բառայօդուած), իսկ 1837-ին, յետ մահու՝ «Բառագիրք ի բարբառ հայ եւ իտալական»-ը (60.000 բառայօդուած), որ հայ երկլեզուեան բառարանագրութեան լաւագոյն նմուշներէն է. կ'ամփոփէ հայ մատենագրութեան մէջ օգտագործուած, ինչպէս նաեւ իր ժամանակի կենսունակ բառերը, նորաբանութիւնները։

Թարգմանութեան հետ միաժամանակ տրուած են բառին բացատրութիւնը, յաճախ՝ հոմանիշը, գրաբար, բարբառային համարժէքները, նշուած փոխառութիւնները։ Վերջաւորութեան ներկայացուած են հայկական անձնանունները (Վարդան-Vartano) եւ տեղանունները (Երասխ-Arasse)՝ իտալերէն արտասանութեամբ կամ թարգմանութեամբ։

Մահացած է Վենետիկ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Մխիթարեաններու Նպաստը Հայ Մշակոյթին եւ Հայագիտութեան, Հայր Տաճատ Եարտըմեան, 1987, էջ 36։

Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Յովհաննէս Սարգիսեան

**Յովհաննէս Յովսէփ Սարգիսեան** (ծննդեան մականունը Հաթութեան, (25 Մայիս 1890, Քեսապ - ․․․), այնթապցի ուսուցիչ եւ գրող:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Քեսապ, 25 Մայիս 1890-ին։ Նախնական ուսումը ստացած է Քեսապի դպրոցին մէջ, ապա մեկնած է Այնթապ, ուր Վարդանեան կրթարանէն ներս միջնակարգ կրթութիւն ստացած է, աշակերտելով Ա. Ն. Նազարի: 1910-ին, մուտք գործած է Տարսոնի Ամերիկեան գոլէճը:

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին պատճառով չորս տարի ընդհատուած է իր ուսումը: Ան եղած է թրքական բանակի զինուոր: Պատերազմի ատեն կորսնցուցած է իր ամբողջ ընտանիքը։

Ան ուսումը շարունակած է Պէյրութի Մերձաւոր Արեւելքի Աստուածաբանական Ճեմարանէն ներս, ուր հետեւած է հոգեբանական, մանկավարժական եւ իմաստասիրական ճիւղերուն:

## Ուսուցչական կեանք
Պատերազմի աւարտին, հրաւէր ստացած է ուսուցչութեան պաշտօնով դասաւանդելու գոլէճին մէջ եւ նոյն ատեն ստանալու իր վկայականը 1920-ին:

Ֆրանսացիներու կողմէ Կիլիկիոյ պարպումէն ետք, ան անցած է Իսկենտերոն, ուր տարիներ պաշտօնավարած է Անգլիական բարձրագոյն վարժարանին մէջ։

Յովհաննէս Սարգիսեան կանուխէն զգացած է ուսուցչութեան կոչումը։ Անոր նախասիրած նիւթերը եղած են պատմութիւնը, աշխարհագրութիւնը, ընկերաբանութիւնը եւ մանկավարժութիւնը։

Սարգիսեան քանի մը տարի պաշտօնավարած է Անգլիական եւ ֆրանսական գրաւող բանակներուն մէջ իբրեւ թարգման-քարտուղար։ 

## Գրական վաստակ
Երկար տարիներ աշխատակցած է տեղական եւ այլ թերթերու` գրելով ազգային, քաղաքական, պատմական, ընկերային եւ կրօնաբարոյական նիւթեր:

## Աղբիւրներ

* Պատմութիւն Այնթէպի Հայոց», Բ. Հատոր, Լոս Անճէլըս, Գալիֆորնիա, 1953։

Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Գրիգորիս Պալաքեան

**Գրիգորիս Եպս. Պալաքեան** (), եկեղեցական, ազգային եւ հասարակական գործիչ։ Ապրիլ 24-ին ձերբակալուած ու աքսորուած դէմքերէն մէկը։

## Կենսագրական գիծեր
Պալաքեան եղած է իր սերունդի հայ առաջատար մտաւորականներէն: Գերմանիոյ մէջ ուսանելէ ետք, 1901-ին ձեռնադրուած է կուսակրօն եկեղեցական եւ ծառայած է Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ` իբրեւ պատուիրակ Եւրոպայի եւ յատկապէս Ռուսիոյ համար:

Ան դարձած է Հարաւային Ֆրանսայի առաջնորդ եպիսկոպոսը: Մահացած է 1934-ին,  Մարսէյի մէջ:

Ապրիլ 24-ին, Գրիգորիս վրդ. Պալաքեան ձերբակալուած է Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքի շուրջ 250 այլ մտաւորականներու եւ ղեկավարներու հետ: Այս ձերբակալութիւնը Պալաքեանի համար սկիզբը եղած է չորս տարուան անսահման տառապանքի, որուն ընթացքին ան դարձած է արիւնալի դէպքերու ականատեսն ու մասնակիցը:

## Աշխատութիւններ
Պալաքեան հեղինակ է բազմաթիւ գիրքերու, որոնցմէ քանի մը հատը կը բռնագրաւուին Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ 1915-ին, քանի մը հատն ալ կորսուած են այդ տարուան իրադարձութիւններուն պատճառով:

Ան յաջողած է Մեծ Եղեռնին վերապրիլ եւ տարագրութեան իր փորձառութիւնը արձանագրել «Հայ Գողգոթա»յի երկու հատորներուն մէջ, որոնցմէ երկրորդը լոյս տեսած է յետմահու։

Հայ վարդապետը կենդանի պատկերներով ներկայացուցած է վերապրողներու, օտար ականատեսներու, կոտորածներուն մասնակից դարձած թուրք պաշտօնատարներու գործերն ու խօսքերը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցականներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Պուրունտի

Աֆրիկայ Հանրապետութեան փոքրատարածք  կեդրոնն է ։  Ան ունի ընդհանուր սահմաններ Ռուանտայի, Կոնգոյի Տեմոկրատական Հանրապետութեան եւ Թանզանիայի հետ։ Տարածքի մեծ մասը բլուրներով պատված սարահարթ է, որ  արեւմուտքին կը ձգէ 2000–2600 մեթր բարձրութեամբ լեռնաշղթան։

## Կլիմա
Կլիման մերձհասարակածային է։ Խոշոր գետերն են Ռուվուվուն, Ականյարուն, Մալագարասին։

## Պատմութիւն
Պուրունդիի բնիկները պիգմէյներն են։ Աւելի ուշ հաստատուած են բանտու ժողովուրդները։ Երկիրը դարերով շարունակեր է բնիկ ժողովուրդներու ընդհարումներու թատերաբեմ ըլլալով։ Այդ արհիւնահեղութունները հուտու եւ տուտսի էթնիկ խումբերոը միջեւ վերսկսած է 1990-ական թուականներուն։

## Բնակչութիւն
Բնակչութեան հիմնական մասը կը կազմէ Պուրունդի ժողովուրդը (հուտու՝ 85%, տուտսի՝ 14%), կան նաեւ բատվա պիգմէյներ, սուախիլներ, հնդիկներ եւ այլն։

## Տնտեսութիւն
Պուրունդին տնտեսապէս թոյլ զարգացած երկիր է։ Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Գլխաւոր մշակաբոյսը սուրճն է (արաբիկա տեսակը)։ Մշակոյթ են նաեւ բամպակենի, թէյ, եգիպտացորեն, սորգո, յոդատու արմավենի, գետնանուշ, ծխախոտ եւլն.։ Զարգացած է արդիւնաբերութեան վերամշակման (գլխաւորապէս գիւղատնտեսական հումքի) ճիւղը։ Տանգանիկա լիճին կը զբաղին ձկնորսութեամբ։
Բուրաստան Սուրբ Սահակեան

**Բուրաստան Սուրբ Սահակեան**, ամսագիր բարոյական, բանասիրական, տնտեսական եւ ուսումնական: Լոյս տեսած է Պոլսոյ մէջ, 1851- 1852 (1853) թուականներուն։  
Ամսագիրը հրատարակուած է Սուրբ Սահակեան վարժարանի սաներուն ջանքերով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Ստորոգութիւն:Թերթեր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Բանասէր (ամսաթերթ)

«**Բանասէր**», ազգային, բանասիրական եւ քաղաքական ամսաթերթ:

Հրատարակուած է Յովհաննէս Հիսարեանի խմբագրութեամբ՝ 1851-ին։

«Բանասէր»ի մէջ հրատարակուած է՝ մաս առ մաս, «Խոսրով Եւ Մաքրուհի» անունով վէպը, իր ժամանակի կեանքէն առնուած ինչ որ հայ միտքին առաջին վէպերէն կարելի է համարել։ Այս վէպը 1869-ին թարգմանուած է Ֆրանսերէնի, իսկ 1903-ին կրկին հրատարակուած է շաբաթաթերթ Ծաղիկի մէջ։ 

1852-ին, յաջողապէս բոլորած է, սակայն յետոյ ամբողջ տարեշրջան մը, «Բանասէր»ը դադրած է։  1858-ի միջոցներուն, «Բանասէր» վերստին հրատարակութեան փորձ մը ըրած է, սակայն միայն մէկ թիւ հրատարակուած է։

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ
Ստորոգութիւն:Թերթեր
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Գրիգորիս Գալեմքեարեան

**Հ․ Գրիգորիս Վրդ․ Գալեմքեարեան** (), հայ բանասէր, լեզուաբան, մամուլի պատմաբան։ Անդամ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Անտոոնեան վարժարանին մէջ։ 1875 թուականին տեղափոխուած է Վիեննայի Մխիթարեանների վանքը, ուր շարունակած է ուսումը, աւարտած եւ ձեռնադրուած է քահանայ, դառնալով միաբանութեան անդամ։ 1880-ականներու վերջերուն բանասիրական յօդուածներով աշխատակցած է պարբերական մամուլին։ 

Իբրեւ դաստիարակ գործած է Մխիթարեան վարժարաններու մէջ։ Մեծ դեր ունեցած է հայերէնի  պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ։ 

## Աշխատութիւններ
1890 թուականին Վիեննայի մէջ լոյս ընծայած է «Գործնական մեկնութիւն առաքելական աթոռոյ սահմանադրութեան» աշխատութիւնը։ 

Գրած է նաեւ լեզուաբանական աշխատութիւններ, որոնցմէ ուշագրաւ է «Ոսկեդարեան եւ ոչ-ոսկեդարեան հայերէնի խնդիրը» (1903)։ 

Քննած է Եզնիկ Կողբացիի «Եղծ Աղանդոց» գիրքը եւ անոր աղբիւրները, գիտականօրէն վերականգնելով անոր ճշգրտուած բնագիրը (1909)։ Կազմած եւ հրատարակած է «Ցուցակ Հայերէն ձեռագրաց արքունի մատենադարանին ի Միւնխէն» հատորը ( 1892 ), որ մինչեւ այսօր Հայերէն ձեռագիրներու միակ աղբիւրը կը մնայ Միւնիխի թագաւորական գրադարանին։ Գրած է նաեւ «Պատմութիւն Հայ լրագրութեան» (հտ. Ա., 1893, ընդգրկելով 1794-1860ի շրջանը) աշխատութիւնը։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Գարեգին Զարբհանալեան

**Հայր Գարեգին Վրդ․ Զարբհանալեան** (), բանասէր-մատենագէտ, գրականագէտ, պատմաբան, թարգմանիչ։ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Փոքր հասակէն տեղափոխուած է Վենետիկի Մխիթարեաններու Սուրբ Ղազար վանքը, ուր ստացած է կրթութիւնը, հմտացած է անտիկ լեզուներու մէջ, խորապէս ուսումնասիրած է հայ հին գրականութիւնը։ Եղած է ուսուցիչ (1850-1856), տպարանապետ (1856 եւ 1872), Միաբանութեան Քարտուղար (1876-1894): 1858-1868 թուականներուն ուսուցիչ եղած է Բերայի Մխիթարեան վարժարանին մէջ: Պատրաստած է ուսումնական շարք մը ձեռնարկներ։

## Աշխատութիւններ
«Բազմավէպ»ի մէջ տպագրուած բազում յօդուածներէ զատ, ուշագրաւ են անոր հետեւեալ աշխատութիւնները.

* «Պատմութիւն մատենագրութեան Յունաց, Հռովմայեցւոց եւ հարց Եկեղեցւոյ. ի պէտս ուսման ազգային վարժարանաց» (Վենետիկ, 1856),
* «Պատմութիւն հայերէն դպրութեանց. ի պէտս ազգային վարժարանաց, մաս Ա - Հին մատենագրութիւն» (Վենետիկ, 1865),
* «Պատմութիւն մատենագրութեան միջին եւ նոր դարուց յԱրեւմուտս», հտ. Ա եւ Բ (Վենետիկ, 1874),
* «Պատմութիւն հայերէն դպրութեանց. ի պէտս ազգային վարժարանաց, մաս Բ - Նոր մատենագրութիւն» (Վենետիկ, 1878),
* «Հայկական մատենագիտութիւն. այբուբենական ցուցակ տպագրութեան գիւտէն մինչեւ առ մեզ եղած հայերէն հրատարակութեանց» (Վենետիկ, 1883),
* «Հայկական հին դպրութեան պատմութիւն (Դ-ԺԳ դար). բարձրագոյն դպրոցաց համար ․ Բ տպագր. յաւելուածօք եւ փոփոխութեամբք» (Վենետիկ, 1886),
* «Մատենադարան հայկական թարգմանութեանց նախնեաց (Դար Դ-ԺԳ)» (Վենետիկ, 1889),
* «Պատմութիւն հայկական տպագրութեան սկզբնաւորութենէն մինչ առ մեզ (1513-1895)» (Վենետիկ, 1895),
* «Ուսումնասիրութիւնք հայ լեզուի եւ մատենագրութեան յԱրեւմուտս (ԺԴ - ԺԹ դար), *[* հեղինակ՝ Շրումպֆ Կ. Ա/ *Schrumpf* *G*. *A*., թարգմ. եւ խմբագր. ՝ Զարբհանալեան *]* (Վենետիկ, 1895),
* «Հայկական հին դպրութեան պատմութիւն (Դ-ԺԳ դար). բարձրագոյն դպրոցաց համար ․ Գ տպագր. յաւելուածօք եւ փոփոխութեամբք» (Վենետիկ, 1897):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Գաբրիէլ Մէնէվիշեան

**Հայր Գաբրիէլ Վրդ. Մէնէվիշեան** (), հայ հայագէտ-բանասէր։ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

Իր միաբանակից ընկերներուն հետ միասին (Գրիգորիս Գալեմքեարեան‚ Յակոբոս Տաշեան‚ Գաբրիէլ Մէնէվիշեան) հանդիսացած է «Հանդէս ամսօրեայ» պարբերականի հիմնադիրը‚ ուր հանդէս եկած է բանասիրական բնոյթի շահեկան յօդուածներով։ Հեռացուած է միաբանութեան շարքերէն 17 Յունուար 1891-ին:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ․ Պոլիս։ 1878-ին մեկնած է Վիեննա, 1882-ին դարձած է միաբանութեան անդամ։ 1886-89 թուականներուն դասախօսած է միաբանութեան դպրոցին մէջ։ 1889-ին մեկնած է Կ. Պոլիս, ապա՝ Զմիւռնիա եւ մինչեւ 1892 պաշտօնաւարած է տեղի Մխիթարեան դպրոցին մէջ։

1892-1913 թուականներուն եղած է Կ. Պոլսոյ Մխիթարեան դպրոցի ուսուցիչ, ապա՝ տնօրէնը (որոշ ընդմիջումներով)։

1895-96 թուականներուն եղած է «Հանդէս ամսօրեայ»-ի խմբագիրը։ 1913-ին Մխիթարեան միաբանութեան վարչութիւնը զինք ուղարկած է Սերպիոյ Նովի Սատ քաղաք՝ միաբանութեան տնտեսական գործերը տնօրինելու։

Իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ քննած է հայերէն բառերու ծագումնաբանութիւնը, պարզաբանած է ոսկեդարեան հայերէնի, աշխարհաբարի քերականութեան եւ ուղղագրութեան որոշ հարցեր։

## Աշխատութիւններ
«Արդի լեզուագիտութիւնը» (հ.1, 1903) աշխատութեան մէջ շարադրած է ժամանակի լեզուաբանութեան նուաճումները։

Գրած է նաեւ «Վոլափիւք կամ աշխարհալեզու» արհեստական լեզուին, գրելու արուեստին («Գիրք գրելու արուեստը», 1898), գրական քննադատութեան դերին եւ այլ խնդիրներու մասին։

Մանկավարժական գրականութեան բնագաւառին մէջ կ'առանձնանայ անոր եռահատոր «Պատկերազարդ բնական պատմութիւն» (1897) դասագիրքը, որ կը ներառէ կենդանաբանութիւնը, բուսաբանութիւնն ու հանքաբանութիւնը։

Անդրադարձած է նաեւ ազգագրական ու բանասիրական այլեւայլ խնդիրներու։ Կատարած է թարգմանութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ներսէս Ակինեան

**Հայր Ներսէս Վրդ․ Ակինեան** (), հայ բանասէր, ձեռագրագէտ, պատմաբան, մանկավարժ։ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ (1901), Վիեննայի համալսարանի փիլիսոփայութեան պատուաւոր դոկտոր (1954)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է պատմական Արտուին քաղաքին մէջ, Ճորոխ գետի ափերուն: Ակինեան փոքր տարիքին ղրկուած է Վիեննա, Մխիթարեաններուն ընծայարանը 1895-ին, եւ 1907-ին ձեռնադրուած կուսակրօն քահանայ:

Միաբանութեան ուղղութեան համեմատ՝ սկիզբէն իսկ հետեւած է բուռն եռանդով պատմաբանասիրական ուսումնասիրութիւններու, եւ ամբողջ Հայոց հին պատմութիւնն ու գրականութիւնը անցուցած է մանրակրկիտ քննութիւներէ՝ գերմակական խստապահանջութեամբ: Իրեն մեծ ծառայութիւն մատուցած է վանքի հարուստ մատենադարանը, որուն տեսուչը եղած է երկար տարիներ:

## Գործունէութիւն
Առաջին հերթին նշանակուած է ուսուցիչ եւ փոխտնօրէն Վիեննայի կղերանոցին (1908-1911), որուն տնօրէն-վերակացուն ալ եղած է 1916-1920 տարիներուն:

Հայր Ներսէս Ակինեան 1909-ի ամրան նշանակուած է «Հանդէս ամսօրեայ»-ի խմբագրապետ եւ երեք շրջաններով (1909-1924, 1929-1938 եւ 1946-1962) քառասուն տարի վարած է այդ պաշտօնը:

1931 թուականին ընտրուած է Մխիթարեան միաբանութեան ընդհանուր վարչութեան անդամ, 1931–1937 թուականներուն՝ Մայրավանքի մեծաւոր, հիւրընկալ։

Հայ մշակոյթը ուսումնասիրելու համար շրջած է բազնաթիւ երկիրներ՝ ինչպէս 1912-ին իր ծննդավայրը եւ Հայաստան, 1924-1929 Խորհրդային Միութեան զանազան կեդրոններ՝ Մոսկուա (Լազարեան Ճեմարան), Նախիջեւան, Պաթում, Թիֆլիս։ Իր կատարած ուղեւորութիւններուն ընթացքին Ակինեան հաւաքած է բազմահազար հայերէն ձեռագիր ու տպագիր գիրքեր ու մանաւանդ հնատիպեր, գրչագիրներ եւ վաւերաթուղթեր` 40-50 տարիներու հոլովոյթով, անդուլ ու ծրագրուած աշխատանքով հարստացնելով Վիեննայի Մխիթարեան  մատենադարանին ժողովածուները:

Հ. Ակինեան արտադրած է հսկայ քանակ մը աշխատասիրութիւններու, հրատարակուած ընդհանրապէս «Հանդէս ամսօրեայ»-ի էջերուն մէջ, բայց նաեւ 50-ի մօտ աշխատանքներ լոյս տեսած՝ առանձին հատորով: Կարգ մը գործեր թարգմանուած են գերմաներէնի եւ անգլերէնի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ձեռագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Արսէն Ղազիկեան

**Հայր․ Արսէն Վրդ․ Ղազիկեան** (), հայագէտ, դասական եւ եւրոպական գլուխ-գործոցներու թարգմանիչ եւ մատենագէտ։ Անդամ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թուրքիոյ հայաբնակ Պարտիզակ (ներկայիս` **Պահչեճիք**) աւանը: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ։ 1888-ին հաստատուած է Վենետիկի Ս. Ղազար կղզի, ուր շարունակած է ուսումնառութիւնը։

1895-ին դարձած է Մխիթարեան միաբանութեան անդամ, սկսած է գրական-թարգմանական եւ մանկավարժական գործունէութիւնը։ Նախապէս գրած է գրաբար, ապա անցած է աշխարհաբարի` դառնալով վերջինիս հետեւողական պաշտպանը։ 

Ծրագրած է 50 հատոր նուիրել Հայ ազգի արդի թարգմանական գրականութեան, հայացնելով միջազգային մեծ դէմքերու ստեղծագործութիւնները։ Շուրջ քառասուն թարգմանութիւն կատարած է յունարէնէ, իտալերէնէ, ֆրանսերէնէ, անգլերէնէ եւ գերմաներէնէ։

Իր անունը յարգանք կը վայելէր իբր մեծ քերականագէտ-լեզուագէտ եւ իր խօսքը վճռական դեր ունէր գրական զանազան վիճաբանութիւններու մէջ։

## Աշխատութիւններ
Աշխատութիւններէն կարելի յիշել․

* «Ներոն. Ողբերգութիւն հինգ արարուածով», Պոյիթոյ, Վենետիկ, 1902,
* «Ճիոգոնտա. Մելոտռամ չորս արարուածով», Կոռիոյ, Վենետիկ, 1903,
* «Քերթուածներ. Ա», Օսսիան, Վենետիկ, 1902,
* «Դաստիարակութիւն անձին (իմացական, ֆիզիքական եւ բարոյական) կամ խորհրդատու երիտասարտաց», Պլաքի, Ճօն Սդուարդ, Վենետիկ, 1902,
* «Աստուածային կատակերգութիւն. Դժոխք», Դանթէ Ալիգիերի, Վենետիկ (1902, 1910),
* «Հայկական նոր մատենագիտութիւն եւ հանրագիտարան հայ կեանքի. Առաջին հատոր, Ա-Մ = *Nouvelle* *bibliographie* *Arménienne* *et* *encyclopedie* *de* *la* *vie* *Arménienne* 1512-1905, Վենետիկ, 1909-1912. Հայկական նոր մատենագիտութիւն եւ հանրագիտարան հայ կեանքի. Երկրորդ հատոր. Յ-Ն = *Nouvelle* *bibliographie* *Arménienne* *et* *encyclopedie* *de* *la* *vie* *Arménienne* 1512-1905, Վենետիկ, 1909, դժբախտաբար այս հսկայ աշխատութիւնը կիսատ մնացած է, հասնելով մինչեւ Յ - Ն գիրերը ),
* « Հայ լեզուի ուղղագրական դասեր », Վենետիկ, (1923, 1930),
* « Մի՛ գրէք... Այլ գրեցէ՛ք... », Վենետիկ, (1930, 1932):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Սէրուժ Գրաճեան

**Սէրուժ Գրաճեան** (), յօրինող ու դաշնակահար։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Լիբանան: Պատանեկան տարիներուն փոխադրուած է Թորոնթօ, Քանատա, ուր հետեւած է երաժշտական դասընթացքներու, ապա աւարտած է Թորոնթոյի համալսարանը՝ դաշնամուրի բաժին:

Ան ամբողջացուցած է յետաւարտական դասերը Գերմանիոյ Հանովըր քաղաքի «Hochschule für Musik»-ի մէջ, ապա քանի մը տարի մնացած է Մատրիտ, Սպանիա, ուր հիմնադրած ու ղեկավարած է Camerata Creativa-ը, ուր հանդիպած է իր ապագայ կնոջ, շատ յայտնի օփերայի երգչուհի, լիբանանահայ՝ Իզապէլ Պայրաքտարեանին:

Գրաճեանի հռչակ առած ալպոմներէն են, Ֆրանս Լիստի՝ «*Transcendental Etudes and Piano Concerti* »-ը, նաեւ Ռոպէրթ Շումանի ջութակի եւ դաշնակի երեք սոնաթները, ջութակահար՝ Արա Մալիքեանի ընկերակցութեամբ: Իսկ Իզապէլ Պայրաքտարեանին հետ արձանագրած է Փոլին Վիարտոթ-Կարսիայի երգերը, որոնց շնորհիւ երկու արուեստագէտներն ալ ստացած են միջազգային շնորհաւորագրեր եւ 2006-ին արժանացած՝ «Ժունօ» երաժշտական մրցանակին, իբրեւ «տարուայ լաւագոյն դասական ալպոմը»:  

Իբրեւ փոխ գեղարուեստական տնօրէն՝ «*Amici Chamber Ensemble»* նուագախումբին, Գրաճեան արձանագրած է հայկական սենեկային երաժշտութիւն եւ  Լեւանթ «*Armenian Chamber Music and Levant*», որ 2013-ին յաղթանակ տարած է Ժունոյի մէջ իբրեւ «Լաւագոյն դասական ձայնագրութիւն»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Թամպօ արուեստը

մինի|288x288փքս|'''Թամպօ արուեստը, Ինաքատաթէ'''
**Թամպօ արուեստը** (ճափոներէն՝ 田んぼアート) Ճափոնի մէջ սկիզբ առած արուեստի ձեւ մըն է, ուր մարդիկ տարբեր տեսակի եւ գոյնի բրինձ կը ցանեն դաշտերուն մէջ՝ արուեստի պատկերներ ստեղծելու նպատակով:

## Պատմութիւն
1993-ին, Ճափոնի հիւսիսը գտնուող Ինաքատաթէ գիւղին բնակիչները միջոց մը կը փնտռեն իրենց գիւղը վերակենդանացնելու համար: Հնագիտական հետազօտութիւնները այն եզրակացութեան կը յանգեցնէ, որ բրինձը այդ տարածքին մէջ աճեցուած է աւելի քան 2000 տարի։ Այս պատմութիւնը յարգելու նպատակով գիւղացիները քաղաքապետարանին ետեւը բրնձի դաշտ մը կը ստեղծեն:

Բրինձը իրբեւ կտաւ՝ գիւղացիները կը մշակեն։ Կը գործածեն չորս տարբեր տեսակի ժառանգական եւ ժամանակակից բրինձի տեսակներ՝ դաշտին մէջ հսկայ պատկեր մը ստեղծելու համար: Իսկ ամբողջական պատկեր մը դիտելու համար, 22 մեթր բարձրութեամբ կեղծ ամրոցի աշտարակ մը կը կառուցեն:

Ամէն տարի Ինաքատաթէ գիւղին մէջ տեղի կ'ունենայ արտասովոր եւ ստեղծագործ այս արարողութիւնը: 7000 բնակիչ ունեցող այս փոքրիկ շրջանը կրցած է համաշխարհային ծանօթութիւն ձեռք բերել շատ յատուկ պատճառով մը: Այս հռչակին պատճառը «Թամպօ» անուանուած արուեստն է։
[մինի|280x280փքս|[Նափոլէոն Գ.|Նափոլէոն (2009)]]
Ամէն տարի՝ Ապրիլին, գիւղացիները կը հաւաքուին ու կ'որոշեն թէ ի՛նչ պիտի ցանեն այդ տարուան համար։ Նախքան այդ, գիւղացիները համակարգիչի պաստառին վրայ պատկերը կը գծագրեն՝ պարզելու, թէ՝ ուր ե՛ւ ինչպէս պէտք է տնկեն բրինձը:

2022-ին փառատօնը ուզած է պատուել արուեստի երկու կնոջական դէմքերու նկարներ. Լէոնարտօ տա Վինչիի 1503-ին աւարտած «Ժոքոնտ»-ը եւ ճափոնցի արուեստագէտ Սէյքի Քուրոտայի 1897-ին գծած «Լէյքսայտ» գեղանկարը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Մոնսերաթ Քապալիէ

**Մոնսերաթ Քապալիէ** (Montserrat Viviana Concepción Caballé i Folch, Մարիա տէ Մոնսերաթ Վիվինա Քոնսեփսիոն Քապալիէ, ), սպանացի օփերայի երգչուհի, սոփրանօ։

## Կենսագրական գիծեր
Ան կը նկատուի 20-րդ դարու լաւագոյն սոփրանոներէն մէկը: 1974-ին ճանչցուած է ՄԱԿ-ի պատուոյ դեսպան, իսկ 1991-ին` Խաղաղութեան դեսպան: 1994-էն մինչեւ մահ՝ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Բարի կամքի դեսպան:

7 Յունիս 2013-ին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագիրով պարգեւատրուած է Պատուոյ շքանշանով:

Սպանացի աշխարհահռչակ երգչուհի Մոնսերաթ Քապալիէ երկու անգամ այցելած է Արցախ. առաջինը` Յունիս 2013-ի սկիզբը, իսկ երկրորդը` 2014-ի Հոկտեմբերի կիսուն` չընկրկելով Ազրպէյճանի ղեկավարութեան ջղագրգռութենէն ու Սպանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան յղուող բողոքագիրներէն:

Ստեփանակերտի մէջ ան յայտարարած էր. «Ես այստեղ եմ իբրեւ երգչուհի: Բացի ատկէ, նաեւ կը ներկայացնեմ ՄԱԿ-ը: Ձեզի կ'առաջարկեմ ձեռքս ու սիրտս»:Ան 6 Յունիս 2013-ին համերգ ունեցած է Ստեփանակերտի մէջ, իսկ նոյն թուականի 12 Դեկտեմբերին Փարիզի մէջ տեղի ունեցած էր Մոնսերաթ Քապալիէի «Հայաստան եւ Արցախ. քրիստոնէութեան կղզեակ» ձայնասկաւառակին շնորհահանդէսը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Օփերայի երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ ըստ ազգութեան
Բուժանք (ամսագիր)

**«Բուժանք»** (Փարիզ), առողջապահական-գիտական-ընկերային ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1926-1930՝ տոքթ. Լեւոն Գրիգորեանի աշխատանքով:

Տպագրուած է առողջապահական եւ գիտաբժշկական յօդուածներ ու նիւթեր նուիրուած հայ բժշկութեան պատմութեան, անուանի բժիշկներուն, մարմնամարզի, դպրոցի առողջապահական հարցերու եւ բուժման ժողովրդական եղանակներուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Անթուան Մէյէ

**Անթուան Մէյէ** (, ), ֆրանսացի լեզուաբան, հայագէտ։ Հնդեւրոպական լեզուներու մասնագէտ։ 20-րդ դարասկիզբի ֆրանսացի ամէնէն անուանի լեզուաբաններէն մէկը։

## Կենսագրական գիծեր
Մէյէ եղած է միջազգային չափանիշով այն լեզուաբանը որ հայերէնին տուած է իր ճիշդ դիրքն ու արժէքը: Հայերէնը եղած է իր նախասիրութիւններուն կեդրոնը: Ան եղած է նաեւ Հրաչեայ Աճառեանի երախտաշատ ուսուցիչը: 

Նախ աշակերտ Կարիէրի՝ հետեւած է Հիւբշմանի դասախօսութիւններուն, եւ գացած է Վիեննա, Մխիթարեան վանքը ուր ուսած է հայերէնը հիմնապէս՝ Յ. Տաշեանի մօտ, 1890-1891-ին: Ապա անցած է Թիֆլիս, արեւելահայոց կեդրոնը եւ Էջմիածին, անկէ ալ Վենետիկ Մխիթարեաններու վանքը, ուր դարձած է Ս. Ղազարի կաճառին անդամ:

1902-1906՝ հայերէնի ուսուցչապետ է Փարիզի Արեւելեան Լեզուներու դպրոցին, եւ 1906-ին, դասախօս կարգուած բաղդատական քերականութեան՝ Գոլէժ Ֆրանս, ուր մնացած է 30 տարի:

## Աշխատութիւններ
Իր ուսումներուն բերումով սկիզբէն իսկ շփում ունեցած է հնդեւրոպական լեզուներու հետ, եւ 1903-ին արդէն՝ հրատարակած իր կոթողական «Ներածութիւն հնդեւրոպական լեզուներու բաղդատական ուսումնասիրութեան»ը:

Իր դասախօտութիւններու շարքին հրատարած է՝ 

* «Սլաւական հասարակաց լեզուն», 1914,
* «Քերականութիւն հին պարսկերէնի», 1915,
* «Գերմաներէն լեզուներու ընդհանրական յատկանիշերը», եւայլն:

Խստապահանջ եւ վերապահ իբրեւ գիտնական, եղած է սակայն ջերմ հայասէր եւ մասնակցած ամէն տեսակ հայանպաստ կազմակերպութիւններու, ինչպէս եւ գործօն անդամ եղած է Հայ Ազգային Պատուիրակութեան:

Ինք եղած է նաեւ հիմնադիրը՝ Շարլ Տիլի եւ Ֆրէտէրիք Մաքլէրի հետ՝ «Հայ ուսմանց հանդէս»-ին, որ գոյատեւած է 10 տարի:

Յիշենք իր գլխաւոր գործը հայերէնի մասին, լոյս տեսած նախ Վիեննա, 1903-ին եւ վերհրատարակուած 1962-ին, Լիզպոն: Մինչեւ այսօր՝ անշրջանցելի հեղինակաւոր աշխատանք մը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Համացոյց Աւետարաններ

Համացոյց Աւետարանները, կամ Համատեսակ, կամ *Սինօփթիք* Աւետարանները, նոր կտակարանի երէք առաջին աւետարաններն են՝ «Աւետարան ըստ Մարկոսի», «Աւետարան ըստ Թովմասու», «Աւետարան ըստ Ղուկասու»։ Այսպէս կը կոչուին որովհետեւ իրար հետ համահունչ, միաձեւ, եւ կառուցուածքով նմանակերպ են։ Յիսուսի մասին անոնք կը պատմէն նոյն պատմութիւնները եւ ընդհանուր առմամբ կը հետեւին իրադարձութեանց նոյն յաջորդականութեան: Այս աւետարաններուն նմանութիւններուն եւ տարբերութիւններուն պատճառները կը կոչուին «Համատեսական/*Սինօփթական* խնդիր»: Այս աւետարանները կը համապատասխանին նաեւ Յովհաննէս առաքեալին «առանձնայատուկ» Աւետարանին։

## Ծանօթագրութիւններ
Ամբրոսիոս Գալֆայեան

**Ամբրոսիոս Գալֆայեան** (Գուիտոն Լուսինեան, ), հայ պատմաբան, բառարանագիր։ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։ Խորէն Գալֆայեանի եղբայրը։ 

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Փոքր հասակէն զին ղրկած են Վենետիկի Ս. Ղազար վանքը, ուր ստացած է կրթութիւնը եւ ընդունած հոգեւորական կոչում։

ձախից|մինի|411x411փքս|Գալֆայեանի '''«Բառգիրք հայ-գաղղիարէն»''', հրատարկուած է 1861 թուականին, Փարիզ
1855 թուականին նշանակուած է Մխիթարեան միաբանութեան Փարիզի վարժարանի ուսուցիչ։ Յաջորդ տարի Հ. Սարգիս Թէոդորեանի եւ Հ. Գաբրիէլ Այվազովսքիի հետ հեռացած է միաբանութեան շարքերէն: Յետագային Փարիզի մէջ հիմնած է Հայկազեան վարժարանը, որու տեսուչը եղած է 1856-1859 տարիներուն:

1863-ին ամուսնացած է ֆրանսուհի «*Marie* *Louise* *Joséphine* *Legoupil* »-ի հետ: 1878-ին ազգանունը փոխած է Լուսինեանի։

### Աշխատութիւններ
1840-ականներու վերջերը լոյս տեսած են անոր պատմագրական աշխատութիւնները, ինչպէս՝ 

* Պատմութիւն հին ազգաց» (1849),
* «Պատմութիւն միջին դարու» (1850),
* «Պատմութիւն ժամանակից» (1851),
* «Պատմութիւն սուրբ գրոց»,
* «Նոր ընթերցարան» (Փարիզ, 1861),
* «Պատմութիւն ընդհանուր ազգաց» (հինգ հատոր) եւ այլն։

1855-1858 թուականներուն Գաբրիէլ Այվազովսկիի հետ խմբագրած է «Մասեաց Աղաւնի» պարբերականը։ Միառժամանակ աշխատած է Թէոդոսիոյ ազգային վարժարանին մէջ։

Աւելի ուշ ձեռնարկած է ֆրանս-հայերէն մեծ բառարանի պատրաստումին, հրատարակած է «Նոր բառգիրք Ֆրանսահայ» վերնագրով (Ա հատ., Փարիզ, 1900, Բ հատ., 1903), որ յայտնի է Լուսինեան բառարան անունով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Բառգիրք հայ-գաղղիարէն, Ամբրոսիոս Գալֆայեան։ Գրավաճառանոց Լ. Հաշէթի, Փարիզ, 1861։
* Նոր բառգիրք պատկերազարդ ֆրանսահայ, Գուիտոն Լուսինեան (Ամբրոսիոս Գալֆայեան)։ Տպագրութիւն ՄՈՐԻՍի հայր եւ որդի, Փարիզ, 1900-1903։
* Առձեռն բառարան հայերէն աշխարհիկ լեզուէ-ֆրանսերէն, Գուիտոն Լուսինեան, Կարապետ Պասմաճեան։ Պ. Պալենց եւ Օ. Արզուման, Կ. Պոլիս, 1915։
* Բառգիրք հայ-գաղղիարէն, Ամբրոսիոս Գալֆայեան։ Ելեկտրոնային բառարան (1861)

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Աթանաս Տիրոյեան

**Հայր Աթանաս Վրդ․ Տիրոյեան** (), հայ  բանասէր‚ թարգմանիչ: Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

## Կենսագրական գխծեր
Շուրջ կէս դար վարած է կրթական, քարոզչական եւ տնտեսական պաշտօններ՝ Վենետիկի, Պարսկաստանի, Թուրքիոյ եւ Հունգարիոյ մէջ։ Եղած է Վենետիկի միաբանութեան տպարանապետ, «Բազմավէպի» խմբագիր։

## Գործունէութիւն
Ուշագրաւ են հետեւեալ աշխատութիւնները.

* «Հայկական սղագրութիւն ըստ դրութեան Փ. Ք. Կապելսպէրկերի» (Վենետիկ, 1888),
* «Վեցօրեայք», Գէորգ Պիսիդ (Վենետիկ, 1900),
* «Քերականութիւն հայերէն-իտալերէն. Աշխարհաբարը իտալացւոց սորվեցնելու համար» (Վենետիկ, 1902),
* «Քերականութիւնք հայ-իտալերէն, Գրաբարը իտալացւոց սորվեցնելու համար» (Վենետիկ, 1902),
* «Ս. Դոմինիկ կղզւոյն գերին» Ճիամպաթթիսթա Քոլայաննի (Վենետիկ, 1905),
* «Հանրագրութիւն‚ որ է համազգային գրութեան նոր ոճ մը» (Վենետիկ‚ 1907),
* «Սանդուխտ համբերատար. Նեկտառինէ արդարասէր» (Վենետիկ, 1909),
* «Ազատումն Երուսաղէմի» (դիւցազներգութիւն) (Վենետիկ, 1912), «Արուեստ տաղաչափութեան) - Համառօտ դասագիրք, (Վենետիկ, 1913, 1920), 
* «Հայերէն քերականութիւն աշխարհաբար լեզուի» Երրորդ տարի (Վենետիկ, 1929),
* «Դանտէ Ալիգիէրի, Արքայութիւն» (Վենետիկ, 1930). «Խաղամոլ. Թատրերգութիւն հինգ հանդէսով» (Վենետիկ (1895, 1906, 1934),
* «Երկու ծայրայեղներ» (Ծիծաղաշարժ զաւեշտ մէկ արարով) (Վենետիկ, 1906),
* «Որդիական սէր. Թատրերգութիւն երեք հանդիսով» (Վենետիկ, 1908),
* «Սիմոն տասնապետը». Թատրերգութիւն հինգ հանդէսով, Տիվմանուար; Տեննըրի (Վենետիկ, 1908),
* «Երեք զաւեշտներ» (Վենետիկ, 1932)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Համազասպ Ոսկեան

**Հայր Համազասպ Վրդ․ Ոսկեան** (), հայ բանասէր, պատմաբան, ձեռագրագէտ, մանկավարժ։ Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Սորված է Վիեննայի Հայոց վանքի դպրոցը։ 1914 թուականէն եղեած է Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։ Եղած է է Փլովտիւի (Պուլկարիա) Մխիթարեան վարժարանի ուսուցիչ (1928-1931), տնօրէն (1931-1937), ապա Պէյրութի Մխիթարեան վարժարանի տնօրէն (1947-1960)։ 

## Գործունէութիւն
Ոսկեան տարիներ զբաղած է մանկավարժական գործունէութռամբ եւ միաժամանակ կատարած է բանասիրական հետազօտութիւններ։ 

Շուրջ յիսուն տարի զբաղած է պատմական նիւթերով, յատկապէս Հայաստանի վանքերով։ 1920-ական թուականներուն աշխատակցած է «Հանդէս ամսօրեայ»ին, ապա դարձած է անոր խմբագրապետը (1938-1946, 1963-1968)։ 1932 թուականին Փլովտիւի մէջ հիմնած է «Ուսումնարան» դպրոցական ամսագիրը։
Ուսումնասիրած է հայ նախարարական տուներու պատմութիւնը, հայ միջնադարեան մատենագիրներ Յովհաննէս Սարկաւագի, Ներսէս Լամբրոնացիի, Յովհաննէս Վանականի, Վարդան Արեւելցիի, Մխիթար Գոշի, Կիրակոս Գանձակեցիի կեանքն ու ստեղծագործութիւնը։

## Աշխատութիւններ
«Չորս հայ տաղասացներ եւ անոնց տաղերը» (1966) աշխատութեան մէջ ներկայացուցած է հայ միջնադարեան բանաստեղծներ՝ Յովհաննէս Կարնեցիին, Գրիգոր Օշականցիին, Մովսէս Կարնեցիին, Մարտիրոս Ղրիմեցիին ու անոնց ստեղծագործութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ձեռագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Պղատոնականութիւնը Իսլամական Փիլիսոփայութեան Մէջ

Միջնադարեան Իսլամական Փիլիսոփայութիւնը թաթխուած էր թէ Արիստոտէլականութեամբ եւ Նոր-Պղատոնականութեամբ, իններրորդ դարուն Ալ-Քինտիի հետ իր սկիզբէն ի վեր, սակայն Նոր-Պղատոնականութեան ազդեցութիւնը յստակօրէն տեսանելի կը դառնայ Ժ-ԺԱ (10-11րդ) դարերուն Ալ-Ֆարապիի եւ Իպն-Սինայի (Լատիներէն՝ Avicenna) հետ։ Ալ-Ֆարապին ընդարձակեց Պղատոնի Գաղափարը կատարեալ (Իտէալական) քաղաքին մասին, զոր կ՛իշխուի փիլիսոփայ-թագաւորին կողմէն, զարգացնելով քաղաքական փիլիսոփայութիւն մը որ կարող է կարգաւորել Իսլամական պետութիւններուն կրօնական ու մշակութային բազմազանութիւնը։ Միւս կողմէն թէ Ղազզալին, թէ Իպն Րուշտը (Լատիներէն՝ Averroes) խստօրէն ընդիմացան ՆորՊղատոնական տեսակէտներուն։

Իսլամական Աստուածաբանութեան մէջ ՆորՊղատոնական մտքի յատկանիշը «Արտաբխականութիւն»-ն է (Արտաբխականութիւն՝ այն բանը զոր կը ծագի կամ կը գոյանայ աղբիւրէ մը: Կամ, էութիւն մը, ոյժ մը, որ Աստուծոյ դրսեւորումն է)․ Կապելով Աստուծոյ գերազանցութիւնը իր նիւթական ու մարմնեղէն իրականութեան հետ։ Իսլամական ՆորՊղատոնականութիւնը ի հանդէս բերուեցաւ Ալ-Ֆարապիին կողմէն, թէեւ Իպն-Սինան աւելի մեծ ներդրում եւ ազդեցութիւն ունեցաւ այս արումով, զոյգ գրողները կը ներկայացնեն արտաբխականութեան բարդ ուրուագիծ մը։

Իսլամական ՆորՊղատոնականութիւնը տասերորդ դարուն եւ վաղ տասնմէկերորդ դարուն ծաղկում մը ապրեցաւ, սակայն տաասնմէկերորդ դարու յաջորդ տարիներուն ուժգին հակազդեցութեան մը հանդիպեցաւ, նամանաւանդ Ալ-Ղազզալիի կողմէն, ով կը ներկայացնէ այդ ժամանակուան Իսլամական Աստուածաբանութեան «ամէնակծու հարձակումը փիլիսոփայութեան վրայ», եւ ամէնասաստիկ հակահարուածը մասնաւորապէս ՆորՊղատոնականութեան նկատմամբ (1998 Իյըն Նէթթօն)։ Ալ-Ղազզալիին քննադատութիւնը յարուցանեց Իպն-Րուշտի հակադարձութիւնը ով գրեց Ալ-Ղազալիին Յունա-Արաբական փիլիսոփայութեան քննադատութեան՝ «Փիլիսոփաներու անյարակցութիւնը» (Արաբերէն՝ Թահաֆութ Ուլ-Ֆալասիֆա, تهافت الفلاسفة) գիրքին իր կանոնաւոր հերքումը՝ «Անյարակցութեան անյարակցութիւնը» (Արաբերէն՝ Թահաֆութ Ութ-Թահաֆութ, تهافت التهافت) գիրքին մէջ։ Մինչ Իպն Րուշտը կը փորձէր պաշտպանել փիլիսոփայական միտքը որպէս ոչ հրետիկոսային, ան նոյն ժամանակին կը մերժէր ՆորՊղատոնական փիլիսոփաներու տեսութիւնները։

1198-ին Իպն-Րուշտի մահուընէն ետք Իսլամական աշխարհին մէջ ՆորՊղատոնականութեան հետ կապուած բանավէճը ընդհանուր արմամբ հասաւ իր աւարտին, անիկա միայն շարունակեց ապրիլ Իսմաիլականներուն քով։
Կէորկենի

**Կէորկենի** (ռումաներէն՝ Gheorgheni, հունգ.՝ Gyergyószentmiklós, *Ճիերճոսենթմիքլոշ*), Ռումանիոյ Հարկիթա գաւառի քաղաք։ Չորս գիւղերու վարչական կեդրոնն է՝ Քովաքսփիթըր, Կիլքոսթօ, Վարկաթակ եւ Վիզսաֆոլիօ։ Ռումանիոյ մէջ հունգարական մշակոյթի կարեւորագոյն կեդրոններէն է։ 

## Տեղեկութիւններ

### Աշխարհակագրական դիրք
Կէորկենի կը գտնուի Թրանսիլվանիոյ պատմական շրջանի արեւելեան մասին, Սզիգելի լեռնադաշտին վրայ եւ բարձրութիւնը ծովու մակարդակէն 810 մեթր է։ Անոր մօտերը կը գտնուին Կարմիր Լիճը եւ Պիքազ Կորճ նեղ ձորը (արեւելան Քարփաթեան լեռնաշղթայ)։ 

### Բնակչութիւն
Ըստ 2016-ի մարդահամարին, Կէորկենի բնակչութեան թիւն է 20 022։ 

#### Ազգային կազմ
87,54% հունգարացիներ, 

10,8% ռումանացիներ,

1,66% ուրիշ

## Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ
Քաղաքին անունը առաջին անգամ տեսնուած է 1332-ին արձանագրութեան մը մէջ։ Կը պատկանէր Հունգարիոյ թագաւորութեան բազմաթիւ ընդմիջումներով՝ Արեւելեան Հունգարիոյ թագաւորութիւն եւ Թրանսիլվանիոյ Իշխանութիւն։

1867-ին եւ 1918-ին Քսիք գաւառին (Հունգարիոյ թագաւորութիւն) մաս կը կազմէ։ Ա․ Համաշխարհային պատերազմէն ետք, Թրիանոնի Դաշինքին հետեւանքով (1920) Ռումանիոյ Չիւք գաւառին մաս կը կազմէ։

1940-էն մինչեւ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին Հունգարիոյ կը պատկանի․ Վիեննայի Երկրորդ Իրաւարարութիւն։ Անկէ ետք, Ռումանիոյ մաս կը կազմէ։ Իսկ 1952-էն մինչեւ 1960 Հունգարական Ինքնիշխան Շրջանին (Magyar Autonomous Region) մաս կը կազմէ։

### Հայերու մասին
1654-ին Մոլտովեայէն Թրանսիլվանիա գաղթած հայեր, հիմնած են երկու հայահոծ քաղաքներ։ Կէորկենի անոնցմէ մէկը եղած է։ 

  

## Տե՛ս նաեւ
Օգոստինոս Սեքուլեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռումանիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ