open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վահան Ա. Քհնյ. Կիւլտալեան

**Վահան Ա. Քհնյ. Կիւլտալեան** (1877-1945), Աւազանի անունով Աւետիս, ծնած է Այնթապի մէջ, 1877-ին։ Հայրը եղած է Այնթէպի եկեղեցւոյ հիմնադիրներէն մին։

Աւետիս, որ կոչուած է նաեւ Արտաշէս, նախակրթութիւնը ստացած է Ազգ. Ներսէսեան Վարժարանին մէջ, ապա Աթենական վարժարանի, որմէ ետք, որպէս ձրիավարժ ուսանող ընդունուած է Կեդրոնական Թուրքիոյ Քոլէճին մէջ, պայմանաւ, որ ընթացաւարտ ըլլալէ ետք պիտի աշակերտէ Մարաշի Աստուածաբանական հաստատութեան։

1895-ին մտած է քոլէճ եւ եղած ֆրէշմէն կարգի ուսանող։ Անգլերէնի յաւելեալ դասեր առնելէ ետք կը պաշտօնավարէ Այնթէպի Հայկազեան դպրոցէն ներս որպէսզի կարենայ հոգալ իր ծախսերը։

1899-ին ծայլուն նիշերով աւարտած է քոլէճը բայց չէ կրցած ընդունուիլ Մարաշի Աստուածաբանական դպրոց, որովհետեւ իր ուսանողութեան շրջանին ոչ աղօթարան գացած էր, ոչ ալ պատուելիի մը քարոզը մտիկ ըրած։ Ուստի, հարկադրուած նետուած է ուսուցչական ասպարէզ, եւ կարճ ժամանակ մը ետք հրաւիրուած է Հայկազեան վարժարանի տեսչութեան պաշտօնին։ Եկեղեցական ըլլալու փափաքը սրտին, իր տեսչութեան շրջանին դիմած է Արմաշի դպրեվանքը, բայց այնտեղ ալ չէ յաջողած։ Առանց յուսահատելու, ան դիմած է Երուսաղեմի Պատրիարքին եւ անոր հաւէրով մեկնած է Երուսաղէմ, ուր դպրեվանքի ժառանգաւորաց դասարաններուն դասաւանդած է միւս կողմէ հետեւելով ընծայարանի դասընթացքներուն։

1903-ին վերադարձած է Այնթապ, ուր անմիջապէս հրաւիրուած է Հայկազեան համալսարանի տեսչութեան պաշտօնին, զոր ստանձնելէ ետք վարած է մինչեւ իր քահանայ ձեռնադրուիլը։

1904-ին Աւետիս կը պսակուի Միրայ Գամաճեանի հետ եւ ապա քահանայ կը ձեռնադրուի վերակոչուելով Տէր Վահան։ Իր կարողութեամբ դարձած է գործունեայ եկեղեցական։

1909-ի անտիոքի եւ Ատանայի ջարդերու վաղորդայնին նպաստներ բաշխելու համար մեկնած է Անտիոք։ Ապա նոյն առաքելութեամբ յաջորդաբար մեկնած է Քեսապ եւ Ճէպէլ Մուսայի գիւղերը ու վերադարձած Այնթապ։

Ան Քեսապի մէջ շինել տուած է մանչերու համար գործող Սահակեան Վարժարանը եւ 1910-ին՝ աղջկանց Պօղոսեան Վարժարանը։

1921-ին ան տեղափոխուած է Եգիպտոս ուր քահանայագործած է ու ժամանակ մըն ալ Եգիպտոսի Առաջնորդական փոխանորդի պաշտօնը վարած։

1922-ին տեղափոխուած է Ամերիկա եւ 1925-ին Շիքակոյի մէջ ուր հայկական եկեղեցի չկար, կրցած է գնել տալ եկեղեցի մը ու զայն օծել Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ անունով։ Այս եկեղեցւոյ մէջ ան պաշտօնավարած է 14 տարի։

Իր քահանայութեան ընթացքին մեծ կարեւորութիւն տուած է կրթական կեանքին եւ անձնապէս աշխատած է հայ մանուկներու դաստիարակութեան ի խնդիր։ Ան եղած է նաեւ գրիչի մարդ եւ ստորագրած է շահեկան յօդուածներ՝ հոգեւոր եւ եկեղեցագիտական խնդիրներու շուրջ։

Ան իրգործունէութեան ընթացքին արժանացած է Լանջախաչ կրելու արտօնութեան, Ծաղկեայ սեւ փիլոն կրելու պատիւին եւ ստացած է աւագութեան տիտղոս։ Իրեն համար հոգեւորական ըլլալ կը նշանակէր բարձագոյն ուսման հասնելու կարելիութիւն եւ եկեղեցիի ու դպրոցի ծառայութիւն։

Իր նկարագիրը կը յատկանշուի յարատեւ ընթերցասիրութեամբ, սորվելու եւ սորվեցնելու փափաքով։

Եղած է նկարագիր ու տեսիլք ունեցող մարդ։ Ու իր նպատակին կարենալ հասնելու համար յաջողած է յաղթահարել բոլոր դժուարութիւնները։

Վախճանած է ամերիկայի մէջ, 5 Մարտ 1945-ին։
Վահանավանք (Սիւնիքի մարզ)

350px|մինի|աջից|'''Վահանավանք'''
**Վահանավանք**, վանք Սիւնիքի մարզին մէջ։ Կապան քաղաքէն 7 կմ արեւմուտք, Ողջ գետի աջ կողմը, անտառապատ ձորի մը մէջ։

Երբեմն կը կոչուի Յովհաննավանք։

Վանքը կառուցուած է Վահան իշխանի կողմէն, 911 թուականին։ Վանքը կառուցուելէ ետք անոր կը տրուի հսկայական կալւածք մը, որ կը տարածուէր անոր շուրջը։ Աւելի ուշ՝ 11-րդ դարու երկրորդ կիսուն, Վահանավանքի մօտ կը կատարուին նոր կառուցումներ, մեծ եկեղեցիէն 25 մեթր հեռու կը կառուցուի աւելի փոքր եկեղեցի մը, որուն գեղեցկութեամբ գերազանցում էր մեծին։ Անոր արեւելեան պատի ներսի կողմին մէջ, հիմքին մօտ գտնուող քարերէն մէկուն վրայ պահպանուած է 1086 թուականին վերաբերուող արձանագրութիւն մը, ուր կը խօսուի այդ եկեղեցւոյ կառուցման մասին։

Վանքը ունեցած է շուրջ 100 միաբան, կից գործած է վանական դպրոցը, որու սաներէն է Վահան Ա. Սիւնեցին։
Վահանավանքին մէջ կը գտնուին Վահան իշխանի, Սահակ Սեւադա Բ.-ի, Սոփի թագուհիի, Իշխանաց իշխան Աշոտի, անոր թագակիր որդիներ Սմբատ Բ.-ի եւ Գրիգոր Ա.-ի, ինչպէս նաեւ Սիւնիքի թագաւորութեան մնացած չորս թագաւորներու, Վաչագան իշխանի մայր Խաշուշի գերեզմանները։։

1966 թուականէն կը կատարուին պեղումներ, իսկ 1978 թուականից՝ վերականգնողական աշխատանքներ։
350px|մինի|աջից|'''Վահանավանք, 10-րդ դար'''
## Գրականութիւն
* Վահանավանք, 10-րդ դար Գ.Մ. Գրիգորեան, Վահանավանք (պատմահնագիտական ուսումնասիրութիւն), Երեւան, «Զանգակ-97», 2007, 192 էջ (գորքին մէջ զետեղուած են ուսումնասիրութեան հայերէն, ռուսերէն եւ անգլերէն տարբերակները)։
* Ստ. Օրբելեան, Սիւնիքի պատմութիւն, Երեւան, 1986։
* Ս. Մնացականեան, Հայկական ճարտարապետութեան Սիւնիքի դպրոցը, Երեւան, 1960։

## Ծանօթագրութիւններ
 
## Տե՛ս նաեւ

* Սյունիքի թագավորություն
* Կապան

## Աղբիւրներ

## Արտաքին Յղումներ
* Վահանավանքի մասին Կապան քաղաքի պաշտոնական կայքում 

{{Հայկական եկեղեցիներ
Վահէ (բժիշկ)

**Վահէ**, հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Բժշկական կրթութիւն է ունեցած եւ որպէս բժիշկ աշխատած։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ, ուղարկուած՝ Կարնոյ ռազմաճակատ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Կինը՝ Արաքսին, ամուսնոյն հետ մեկնած է Կա­րին։

1919 թուականին դոկտոր Ս. Զարեւանդը այցելած է Չանղըրը եւ հանդիպած Արաքսիին, որ ամուսնացած էր թուրք բժիշկ Զիա պէյին հետ եւ դարձած՝ Միւնիրէ հանըմ։ Կ՛ենթադրուի, որ Զիա պէյ Կարնոյ մէջ սպանած է բժիշկ Վահէին եւ բռնութեամբ անոր կնոջը տիրացած է։

## Գրականութիւն
Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Կարին մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Վահէ Պարսումեան

**Վահէ Պարսումեան** (1943, Պէյրութ), հայ նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Վահէ Պարսումեանը ծնած է Պէյրութ։ 1960-ական թուականներուն դասընթացքներ ստացած է Պէյրութի գեղարուեստի ակադեմիոյ մէջ։

1973 թուականէն հաստատուած է Փարիզ, մասնակցած ցուցահանդէսներու եւրոպական երկիրներու մէջ։

Հեղինակ է գծագրական լուծումներով գեղանկարչական յօրինողներու, որոնց բնորոշ են եռանկիւն եւ ուղղանկիւն գունաձեւերը՝ յաճախ պարփակուած սպիտակաւուն գունեզրերով: Պարսումեանը գաղափարավերացական արուեստի ներկայացուցիչ է։

## Ստեղծագործութիններ
* «Տարանցում», 1975
* «Արուեստանոց», 1986

## Ցուցահանդէսներ
Անհատական ցուցահանդէսներ կազմակերպած է Պէյրութի մէջ (1970, 1973, 2013, Համազգային «Լիւսի Թիւթիւնճեան» պատկերասրահ)։

## Ծանօթագրութիւններ
Վահէ (անձնանուն)

**Վահէ**, հայկական արական տարածուած անուն։ 
* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Վահեան**

## Անունը Կրողներ
* Վահէ բժիշկ
* Վահէ Արմէն բանաստեղծ
* Վահէ Հայկ (1896 Խարբերդ-1983 Ֆրեզնոյ) ամերիկահայ արձակագիր
* Վահէ Պարսումեան (ծն.1943 Պէյրութ) նկարիչ
* Վահէ Պէրպէրեան (ծն.1955 Պէյրութ) թատերական գործիչ
* Վահէ Սէթեան (1905 Հալէպ-95 Մոնրէալ Գանատա) մշակոյթի գործիչ
* Վահէ Վահեան (1908 Կիւրին-98 Պէյրութ) գրող, բանաստեղծ
* Վահէ Օշական (1922 Փլովտիւ, Պուլկարիա-2000) սփիւռքահայ բանաստեղծ, արձակագիր

## Տե՛ս նաեւ՝
* Վահրամ

## Ծանօթագրութիւններ
Վահէ Պէրպէրեան

**Վահէ Պէրպէրեան**, (), լիբանանահայ եւ ամերիկահայ թատերագիր, նկարիչ, գրագէտ, արուեստագէտ, դերասան, երգիծաբան եւ մենախօս։

Ծնած է 1955 թուականի  Յուլիսի 11-ին, Պէյրութ։ Երկրորդական ուսումը՝ Սոֆիա Յակոբեան վարժարան։ Կանուխէն մասնակցած է թատերախումբերու («Փորձառական թատրոն»-ի անդամ)։ 1976–ին Լիբանանէն անցած է Գանատա, ապա Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Լոս Անճելըս հաստատուած՝ շարունակուած է տանիլ թատերական գործունէութիւն, նախ թատերախումբերու, ապա անհատական ներկայացումներու մէջ։ Իբրեւ դերասան ան բեմ բարձրացած է աւելի քան երկվեցեակ մը դերերով եւ աւելի քան 30 շարժանկարներու մէջ, որոնց կարգին Clear and Present Danger, Patriot Games, Armageddon եւլն։ Իբրեւ գեղանկարիչ, Վահէ իր իւղանկարներով ունեցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներ Լոս Անճելըսի եւ տարբեր քաղաքներու մէջ։ Վահէ Պէրպէրեանը միացաւ «#SaveAmulsar» (ՍէյվԱմուլսար) արշաւին ի պաշտպանութիւն բնութիւնը, Ամուլսարի մէջ ոսկիի հանքի շահագործումին դէմ։

## Շարժանկարներ
* The Pink Elephant (1988) — թատերագիր, արտադրիչ
* Money Talks ... (1997) — դերասան
* 3 Weeks in Yerevan ... (2016) — դերասան, թատերագիր, բեմադրիչ, արտադրիչ
* Russo & Anna (2017) — դերասան, թատերագիր
* Honest Thieves (2019) — դերասան
* East of Byzantium: War Gods and Warrior Saints — քամէօ

## Մենախօսութիւններ
* «Եւայլն»
* «Նաեւ»
* «Տակաւին»
* «Սակայն»
* «Եթէ»

ներկայացուցած էն բազմաթիւ քաղաքներու մէջ, որոնց կարգին` Երեւան, Պէյրութ, Հալէպ, Պոլիս, Փարիզ, Կիպրոս, Ժընեւ, Սիտնի եւ Գալիֆորնիա

## Մեջբերումներ Վահէ Պէրպէրեանէն

## Ծանօթագրութիւններ
Արա Վահունի

**Արայիկ Սուրէնի Վահունի** (), հայ խորհրդային բեմադրիչ, գրող Սուրէն Վահունին որդին։

## Կենսագրութիւն
Արայիկ Վահունին ծնած է 1938 թուական ին Երեւանի մէջ։ 1960-1964 թուականներուն կը սորուի ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի մէջ հեռակա կարգով, միաժամանակ կ'աշխատի «Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկ» թերթին մէջ տպագրել ծաղրանկարներ տարբեր ամսագրերուն մէջ ու թերթերուն մէջ։ 1969 թուականին կ'աւարտէ ՎԳԻԿ-ի ռեժիսորական ֆակուլտետը (Ի․ Իւանով-Վանոյիմուլտիպլիկացիոն արուեստանոցը։) 1971 թուականին կ'ըլլայ Երեւան կինոստուդիայի փաստագրական ֆիլմերուն բեմադրիչը։ Կը Նկարահանէ մօտ 40 ֆիլմ։

## Ֆիլմագրութիւն
### Բեմադրիչ

### Սցենարիստ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:24 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1938 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:13 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:2006 մահեր
Վահրամ (անձնանուն)

**Վահրամ**, հայկական արական տարածուած անուն։

* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Վահրամեան**

## Անունը Կրողներ
* Վահրամ Ալազան (1903 Վան-1966 Երեւան) բանաստեղծ, արձակագիր
* Վահրամ Թորգոմեան (1858-1942) բժիշկ, բանասէր
* Վահրամ Կէորկով (, ծն.1938) Ռուսիոյ մէջ բեմադրիչ
* Վահրամ Կոմիկեան (1915-1998, Իսթանպուլ) բանաստեղծ
* Վահրամ Հաճեան (1935 Թուրքիա-2007 Լոս Անճելըս) բանաստեղծ
* Վահրամ Մավեան (1926-1983) սփիւռքահայ բանաստեղծ եւ արձակագիր
* Վահրամ Պաղտասարեան (ծն.1961, Քիրովական) քաղաքական գործիչ
* Վահրամ Պահլաւունի (967-1045 կամ 46) զօրավար
* Վահրամ Փափազեաններ՝
** Վահրամ Փափազեան (1888 Կ.Պոլիս-1968 Երեւան) դերասան
** Վահրամ Փափազեան (1892 Կ.Պոլիս-1986 ԱՄՆ) վազորդ
* Վահրամ Փոթուգեան (1895 Սեբաստիա Օսմանեան Կայսրութիւն-1938 Պէյրութ) բժիշկ

## Ծանօթագրութիւններ
Վահրամ Արծրունի

**Վահրամ Արծունի** (1857, Երզնկա - Երեւան), վաստակաւոր ուսուցիչ, տնօրէն եւ հիմնադիր վարժարանի:

Ծնած է 1857 թուականին Երզնկայի մէջ։ Նախնական ուսումը (1881-1892) Ակնայ Կամարակապ գիւղին մէջ ստանալէ յետոյ անցած է Պոլիս, ուր յաճախած է կայսերական գեղաարուեստական վարժարանը, Ղալաթիոյ Կեդրոնականը եւ Օսմանեան լիսէն: 1896-ին Կեդրոնական Ուսմն․ Խորհուրդոյ ատենապետ Կարապետ Իւթիւճեանի խորհուրդով սկսած է ուսուցչութիւն ընել: 43 տարի (մինջեւ 1938) աշխատած է իբրեւ տնօրէն-ուսւցիչ։ Պաշտօնավարած է Կ․ Պոլիս, Ռոտոսթօ, Ֆիլիպէ, Ատրիանապոլիս, Սիվրի Հիսար, Տարտանել, Պէյրութ, եւ Աղեքսանդրիա՝ ազգային վարժարաններու մէջ։

1936-1937 Աղեքսանդրիոյ մէջ հիմնած է Թարգմանչաց Վարժարանը, ի յիշատկ Աստուածաշունչի թարգմանութեան եւ Հայ Գիրերու գիւտին։ Աշխատակցած է գլխաւորաբար հետեւեալ թերթերուն, «Արեւելք», «Մասիս», «Բիւզանդիոն», «Սուրհանդակ», «Մանզումէի Էֆքեար», «Ազատամարտ», «Հայ Դպրոց», «Ժամանակ», Եգիպտոսի «Արեւ» եւ «Յուսաբեր»։ Գրած է նաեւ *Journal des Balkans* եւ *Echo de Bulgarie* օտար թերթերուն մէջ։ 1924 թուականին Երուսաղէմի Դուրեան Պատրիարքէն ստացած է ուսուցչապետի վկայական։

Ներգաղթած է դէպի Հայաստան եւ Էջմիածնի ճեմարանին մէջ գրաբարի եւ հին մատենագրութեան դասերը ստանձնած է: Միեւնոյն ատեն աշխատած է Երեւանի թանգարանին մէջ ուսումնասիրութիւններ կատարելով: Վախճանած է Երեւանի մէջ 1949 թ. սեպտեմբերի 1-ին, թաղուած է Թոխմախի գերեզմանատան մէջ:

### Երկեր
* Հայրենիգը Եւ Իր Բնական Զինակիցները 
* Հայ Դպրոցը (մանկ․ թատերգութիւն)
* Գրափունջ
* Կենցաղագիտութիւն
* Պատերազմական Յուշեր
* Գիտութեան Դասագիք

## Աղբիւրներ
* «Հայ Հանրագիտակ», Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, Պուքրէշ 1938, Բ․ հատոր, էջ 284։

Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:1857 ծնունդներ
Վահրամ Թորգոմեան

**Վահրամ Թորգոմեան** (), հայ բժիշկ, բանասէր։

## Կենսագրութիւն

Ծնած է Կ. Պոլիս։ Մասնագիտական կրթութիւնն ստացած է Փարիզի մէջ։ 1884-ին աւարտած է համալսարանը, վերադարձած է ծննդավայր եւ իր բժշկական գործունէութեան զուգընթաց մասնակցած է հասարակական, մշակութային կեանքին։ 

1880-ականներու վերջերը հրատարակեր է գրքոյկներ, գերազանցապէս դպրոցական բժշկութեան հետ կապուած հարցերու մասին։ Մամուլի մէջ հանդէս եկեր է բանասիրական յօդուածներով։ Մօտ երեք հատորանոց ընդարձակ եւ հմտալից ծանօթագրութիւններով հրատարակեր է Երեմիա Չելեպիի «Պատմութիւն Ստամպոլա» չափածոյ երկը, որուն Ա հատորը լոյս տեսեր է Վիեննայի մէջ 1913-ին, իսկ Բ եւ Գ հատորները Մեծ եղեռնից յետոյ՝ դարձեալ Վիեննայի մէջ։ Դեռեւս 90-ականներէն պարբերական մամուլին մէջ, յատկապէս Վիեննայի «Հանդէս ամսօրեայ»ի մէջ լոյս ընծայած է բազմաթիւ հետազօտութիւններ հայ բժշկութեան առանձին հարցերու եւ հայ հին բժիշկներու մասին։ Թուրքիոյ մէջ քեմալական շարժման յաղթանակէն յետոյ մեկնած է Փարիզ, շարունակելու բանասիրական բեղմնաւոր աշխատանքը։ Ուսումնասիրեր է Վենետիկի Մխիթարեաններու հարուստ մատենադարանը, Փարիզի Ազգային մատենադարանի բժշկական ձեռագրերը եւ «Բազմավեպին մէջ» հրատարակել մի ընդարձակ յօդուածաշարը։ Իր երկարամեայ բանասիրական գործունէութեան ընթացքին տպագրեր է շուրջ հարիւր աշխատութիւն, որոնք փաստական հարուստ նիւթ կը պարունակեն հասարակական մտքի պատմութեան վերաբերող։ Կ. Պոլսոյ մէջ եղեր է Կայսերական բժշկական ընկերութեան փոխնախագահ (1884)։

## Աղբիւրներ

* Գառնիկ Ստեփանեան (1973)։ Կենսագրական բառարան, հատոր Ա։ Երեւան։ «Սովետական գրող», էջ 371-372։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:20 Ապրիլի ծնածներ
Վահրամ Վարժապետեան

**Պրն. Սիսակ Վարժապետեան** ծնած է 1910-ին Մարաշ եւ զաւակն է համանուն քաղաքի Սբ. Սարգիս եկեղեցիին ազգային վարժարանին Տնօրէն Յակոբ եւ ուսուցչուհի Վիքթորիա Վարժապետեաններու։ Հօրմէ որբացած 1915-ին։ Նախնական ուսումը ստացած ճիւպէյլի (Լիբանան) Ամերիկեան Նպաստամատոյցի Որբանոցին մէջ, իսկ 1929-ին շրջանաւարտ Ամերիկեան Համալսարանէն։

Կանուխէն հետաքրքրուած հայ գրով ու գրականութեամբ։ Տակաւին պատանի, իր քերթուածները լոյս տեսած են Ճիւպէյլի «Տուն» խմորատիպին մէջ։ Աշխատակցած է թէ՛ տեղական եւ թէ արտահամանեան թերթերու։

1933-ին լոյս տեսաւ իր առաջին գործը «Սարսափներու Գիրքը» թարգմանութիւն հայազգի Իսքէնտէր Աբգարիոսի Լիբանանի 1860-ի դէպքերուն պատմութիւնը եղող «The Turmoil of Lebanon» գիրքին։ 1939-ին հրատարակուեցաւ «Նիրվան»ն՝ իր քերթուածներուն առաջին հատորը: Իսկ 1939էն 1948 Պրն. Բիւզանդ Եղիայեանի եւ այլ վումբ մը գրողներու հետ հրատարակեց «Ծիածան» գրական գեղարուեստական հանդէսը։

Ունեցած է նաեւ հանրային գործունէութիւն։ Եղած է անդամ Մարաշի Հայրենակցական Միութեան եւ երկար ժամանակ գործած Հ.Բ.Ը. Միութեան շրջանակէն ներս։ Այժմ պսոյն Միութեան Պէյրութի Տեղական Մասնաժողովի Ատենադպիրն է եւ կարեւոր պաշտօնեայ՝ Իրաք Բեթրոլերմ Ընկերութեան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Վաղարշ Ա.

**Վաղարշ Ա** (ծննսեան եւ մահուան թուականները անյայտ), Հայոց Արշակունի թագաւոր 117-140-ին։ Սանատրուկ թագաւորի որդին։

116–ի ամրան, գլխաւորելով հռոմէական նուաճողներու դէմ հայերու ազատագրական պայքարը, վերականգնած է երկրի անկախութիւնը եւ Պարթեւաց Խոսրով Ա. արքայի աջակցութեամբ հռչակուած Մեծ Հայքի թագաւոր։ Տրայանոս կայսեր արկածախնդիր քաղաքականութեան ձախողումէն եւ 140 թուականին անոր մահէն ետք, նոր կայսր Հադրիանոսը հարկադրուած էր Մեծ Հայքէն դուրս բերել հռոմէական զօրքերը եւ ճանչնալ Վաղարշի անկախութիւնը։ Անոր գահակալման տարիները խաղաղութեամբ ընթացած են եւ շինարարական աշխատանքներով։ Ըստ Մովսէս Խորենացիի, Վաղարշը վերակառուցած է հին Վարդգեսաւանը եւ իր անունով կոչած Վաղարշապատ քաղաքը, այժմ՝ Էջմիածին։ Վաղարշակին գահընկեց ըրած է Հռոմի Անտոնիոս Պիոս կայսրը՝ Մեծ Հայքի թագաւոր կարգելով Սոհէմոսին։
## Ծանօթագրութիւններ
Վաղարշ Բ.

**Վաղարշ Բ** (անյայտ – մօտ 198), Հայոց Արշակունի թագաւոր 186–էն։ Կ՛ենթադրուի, որ Վաղարշ Ա.–ի սերունդէն էր։

Հռոմի դրածո Սոհեմոսի մահէն ետք, օգտուելով կայսրութեան ներքին գահակալական կռիւներէն, Վաղարշ Բ. երկրէն դուրս քշած է հռոմէական կայազօրը եւ հռչակուած Մեծ Հայքի թագաւոր։ 193–ին **Վաղարշ Բ** հրաժարած է օգնել Հռոմի արեւելեան զօրքերու հրամանատար եւ կայսերական գահի հաւակնորդ Նիգերոսին, իսկ վերջինիս պարտութենէն ետք բանակցած է Սեպտիմիոս Սեւերոս կայսեր հետ եւ կանխած անոր ներխուժման վտանգը։ Հայերուն սիրաշահելու եւ հայ–պարթեւական հնարաւոր դաշնակցութիւնը կանխելու նպատակով, կայսրը բարեկամութեան դաշնագիր կնքած է Վաղարշ Բ–ի հետ, ըստ որուն, Մեծ Հայքէն դուրս բերուած եւ հռոմէական զօրքերը, Հռոմը պարտաւորուած է ամենայն դրամական գումար վճառել հայկական հեծելազօրին՝ Կովկասեան լեռնանցքները հրոսական ցեղերու ներխուժումէն պաշտպանելու համար։ Վաղարշ Բ–ի խոհեմ արտաքին քաղաքականութեան շնորհիւ պահպանուած է Մեծ Հայքի անկախութեան, ի դէմս անոր, հիմնուած է հայ Արշակունիներու ինքնուրոյն եւ ժառանդական արքայատունը։ Վաղարշ Բ նետահար զոհուած է Կովկասի լեռնաբնակներու դէմ յաղթական կռիւներէն մէկուն ընթացքին։

Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Վահրամ Փափազեան (մարզիկ)

**Վահրամ Փափազեան** (12 Սեպտեմբեր 1892, Կ.Պոլիս - 6 Մարտ 1986, Փրովիտընս, Ռոտ Այլընտ, ԱՄՆ), օսմանահայ աթլետ, մասնակցած է 1912 թուականի Ամառային Ողիմպիական խաղերու տղամարդոց 800&nbsp;մ եւ 1500&nbsp;մ վազքատամրցումին։ Փափազեանը եւ Մկրտիչ Մկրեանը, դարձած են Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած առաջին հայ մարզիկները, իսկ յոյն Ալեկոյ Մոուլլոսին հետ միասին դարձած են Օսմանեան կայսրութեան միակ ողիմպիական ներկայացուցիչները։

## Ծանոթագրություններ
 
## Արտաքին Յղումներ

Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1986 մահեր
Ստորոգութիւն:6 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Մարզիկներ
Վահրամ Փափազեան Թատերախումբ

**«Վահրամ Փափազեան թատերախումբ»**, ՀԲԸՄ Հայ երիտասարդաց ընկերակցութեան թատերախումբ։ Կազմաւորուած է 1959-ին, Պէյրութ, Վ. Փափազեանի անունով կոչուած է 1960-ին։

## Պատմութիւն
Թատերախումբի գործունէութեան առաջին շրջանը կապուած է դերասան եւ բեմադրիչ Պերճ Ֆազլեանի հետ, ով 1959-ին բեմադրած է Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ», Մ. Քոչարեանի «Մուսայ Լերան Քառասուն Օրերը», Մոլիերի «Ժորժ Դանդէն», «Տարտիւֆ», Շէյքսփիրի «Ամառային Գիշերուան Երազ» եւ այլ թատերախաղեր։

Աւելի ուշ, թատրոնը ղեկավարած է դերասան եւ բեմադրիչ Գրիգոր Սաթամեան։ Անոր բեմադրութիւններէն են Ժ. Ֆէյտոյի «Կասկածը Կնոջ Մտքին Մէջ», Պարոնեանի «Մեծապատիւ Մուրացկաններ», Կամսարականի «Վարժապետին Աղջիկը», Շէյքսփիրի «Բազում Աղմուկ Վասն Ոչինչի», եւ այլն։

1972-ին թատերախումբը ելոյթներ ունեցած է Հայաստանի մէջ։ Մինչեւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը (1975), թատերախումբը իր ներկայացումները կազմակերպած է Յովակիմեան-Մանուկեան վարժարանի «Գալուստ Կիւլպէնկեան» 650-տեղանոց հանդիսասրահին մէջ։ 1975-ին, Սաթամեանի ԱՄՆ գաղթելէն ետք, թատրոնի բեմադրիչներ եղած են Վաչէ Ավորունին (բեմադրած է Գ. Պսաֆասի «Ստախօս Կ՛ուզուի», 1978), Թորոս Սարգիսեան եւ Զաւէն Գալուստեան (բեմադրած են Կ. Գոլդոնիի «Ստախօսը», 1986), Վաչէ Տոնէրեան (1988-1990-ականներուն, բեմադրած է Պ. Շենոնի «Ժառանգորդը» եւ Ժ. Ֆէյտոյի «Հաւատարմութիւն» թատրերգութիւնները), Յարութիւն Գնդունին (1991-1992-ականերուն) բեմադրած է Պրիսալիի «Ակամայ Խոստովանութիւն», Մոլիերի «Երեւակայական Հիւանդը» եւ Նիլ Սայմոնի «Տարօրինակ Ժամադրութիւններ» թատերախաղերը), Վիգէն Ստեփանեան (1994-1995-ականներուն բեմադրած է Լա Մարէի «Ա֊խ Կիներ, Կիներ» եւ իր հեղինակած «Պարոն Լրտեսին Վերջին Գործը» թատրերգութիւնները), Պ. Ֆազլեան (բեմադրած է Մոլիերի «Ագահը», 1996), Արտաշես Յովհաննիսեան (բեմադրած է Յակոբ Աթալեանի «Աղուէսն ու Աղասին», 1998) եւ Գրիգոր Տեկիրմէնճեան (բեմադրած է Մ. Յեննըքէնի «Կիները Բնաւ Սուտ Չեն Խօսիր», 1999)։ Ե. Ղազանչեան 2001-2003-ականներուն բեմադրած է Թոմըսի Ուիլեըմսի «Մենակութեան Վերջին Կանգառը», է. դէ Ֆիլիփոյի «Երեխաները Կը Մնան Երեխաներ» եւ Յակոբ Պարոնեանի «Պաղտասար Աղբար» թատերախաղները։

Թատերախումբին գործունէութեան իրենց երկարամեայ ու բեղմնաւոր աշխատանքով նպաստած են Լ. Գույումճեան, Զ. Ներսէսեան, Զ. Գալուստեան, Թ. Սարգիսեան, Գ. Սողոմոնեան, Յ. Տավուրեան, Յ. Թումեան, Վ. Իւրնէշլեան, Հ. Վարդիվառեան, Լ. Մելքոնեան, Պ. Տէր-Սահակեան։

## Ծանօթագրութիւններ
Վայանօ

**Վայանո** (), կոմունա է Իտալիայի Տոսկանա շրջանի մէջ։ Ենթարկվուի Պրատո վարչական կենդրոնին։

Բնակչութիւնը 9838 մարդ է (2008), բնակչութեան խտութիւնը 287 մարդ/կմ² է։ գրաված տարածքը 34 կմ² է։ Բնակավայրի պահապան սուրբը Սան Սալվատորեն է (իտալ.՝ San Salvatore)։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Վայոլա Տէյվիս

**Վայոլա Տէյվիս** (, Ամերիկացի բեմադրիչ ու արտադրիչ մըն է, ինչպէս նաեւ բեմի, ֆիլմի եւ հեռուստաշարներու դերասանուհի: Juilliard School ուսումնարանը աւարտելէ ետք 1993-ին, Տէյվիս սկսաւ իր դերասանական ասպարեզը բեմի թատերական ներկայացումներու միջոցաւ եւ ստացաւ Obie Award մրցանակ մը 1999-ին իր Ռուպի Մքոլըմ դերին համար *Everybody's Ruby* թատրեական ներկայացման մէջ։ Ան ստանցնած է երկրորդական կամ փոքր դերեր տարբեր տեսակի ֆիլմերու եւ հեռուստաշարներու մէջ ուշ 1990ականներու եւ վաղ 2000ականներուն ընթացքին, որոնցմէ եղած են ֆիլմեր *[[Kate & Leopold]]* (2001) եւ *[[Far from Heaven]]* (2002), ինչպէս նաեւ *[[Law & Order: Special Victims Unit]]* հեռուստաշարը: 2001-ին ան ստացաւ Tony Award for Best Featured Actress in a Play մրցանակը իր Թոնյա դերին համար *[[King Hedley II]]* արտադրութեան համար:

Տէյվիսի առաջին գլխաւոր ֆիլմի դերը դարձաւ *[[Doubt (2008 ֆիլմ)|Doubt]]* ֆիլմը 2008-ին, ինչ որ իրեն արժանացուց կարգ մը մրցանակային պաշտօնակարգումներու, ինչպէս Golden Globe մը, SAG մը, եւ Academy Award for Best Supporting Actress մը: Ան ալ աւելի յաջողութիւն գտաւ2010-ին, երբ աս արժանացաւ Tony Award for Best Actress in a Play մրցանակը իր Ռոզ Մաքսըն դերին համար *[[Fences (թատրոն)|Fences]]* թատրեական ներկայացման համար: Իր սպասարկողի դերին համար տրամա կատակերգական *[[The Help (ֆիլմ)|The Help]]* (2011) ֆիլմին մէջ՝ արժանացաւ տարբեր պաշտօնակարգումներու, ինչպէս Golden Globe, BAFTA, եւ Academy Award for Best Actress, ինչպէս նաեւ ստացաւ SAG Award մրցանակ մը:

2014էն ետք, Տէյվիս ստանցնած է փաստաբան Անալիս Քիթինկի դերը ABC կայանի տրամա *[[How to Get Away with Murder]]* հեռուստաշարին մէջ, եւ 2015-ին եղաւ առաջին սեւամորթ կինը, որ ստացաւ Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Drama Series մրցանակը: Այդ դերը նաեւ իրեն արժանացուց երկու հատ SAG մրցանակներ 2015-ին եւ 2016-ին: 2012-ին, *[[Time (պարբերաթերթ)|Time]]* պարբերաթերթին կողմէ դրուած էր աշխարհի 100 ամէնէն ազդեցիկ մարդկանց ցանկին վրայ: Տէյվիս եւ իր ամուսինը, Ճուլիըս Թէնըն, հիմնադիրներն են ֆիլմի արտադրութեան JuVee Productions ընկերութեան: Տէյվիս այդ ընֆերութեան արտադրութիւններէն հետեւեալին մէջ եղած է՝ *[[Lila & Eve]]* (2015) եւ *[[Custody (2016 ֆիլմ)|Custody]]* (2016):

## Ծանօթագրութիւններ
Վաղինակ Ծ. Վրդ. Թորիկեան

**Վաղինակ Ծ. Վրդ. Թորիկեան** (1870 - 1915) վարդապետ:

## Կենսագրութիւն
Վարդապետ ձեռնադրուեցաւ 1901-ին: Միաբան Սեբաստիոյ: Ատեն մը վանահայր եղած է Ածպտերի, իսկ վերջերը Շապին Գարահիսարի առաջնորդ՝ մինչեւ 1915:

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Տասնըմէկ Ապրիլ 1919, էջ 85
Վայոց Ձոր

**Վայոց ձոր**, Մեծ Հայքի Սիւնիքի գաւառներէն մին։ Կը համապատասխանէ ՀՀ ներկայ Վայոց ձորի մարզին՝ Եղեգնաձորի ու Վայքի շրջաններով։

Վայոց ձորը, Սիւնիքի ամէնէն նշանաւոր գաւառներէն մէկն էր։ Վայոց ձորի եւ անոր մէջ գտնուող (շարք մը) վայրերու մասին մեր եւ օտար աղբիւրներու մէջ կան բազմաթիւ յիշատակութիւններ։ Վայոց ձորն իր մէջ կ՛ընդգրկէր Արփա գետի վերին եւ միջին հոսանքներուն աւազանները։ Ան սահմանափակուած էր հիւսիսէն Գեղարքունիքով եւ Սոդքով, արեւելքէն՝ Ծղուկով եւ Արցախի Ծար գաւառով, հարաւէն՝ Ճահուկով եւ Այրարատի Շարուր գաւառով, իսկ արեւմուտքիէն՝  ան Այրարատէն բաժանուած էր Գեղամայ լեռներու ջրբաժան գիծով։ Վայոց ձորը Սիւնիքի ամենաընդարձակ գաւառներէն մէկն էր։ Այն կը ներկայացնէր բոլոր կողմերէն՝ լեռներով պատած, գոգաւորութիւն մը։

Վայոց ձորը, Վարդան աշխարհագիր  կոչած է Եղեգեաց Ձոր։ Այն լեռնային, ջրառատ գաւառ է։ Ունի բերրի հողեր, սառնորակ աղբիւրներ եւ հանքային ջուրեր (այժմեան Ջերմուկը)։ Գաւառը մետաղի հանքերով  նշանաւոր էր։ Այստեղ կային կապարի, արծաթի եւ պղինձի մի քանի «բովեր»՝ ելքեր, որոնք հին ժամանակներէն շահագործման ենթարկուած են։

Մինչեւ 9-րդ դար, Վայոց ձորի մասին տեղեկութիւնները կցկտուր են։ 9-րդ դարու կէսերուն Վայոց ձորի Եղեգիս գիւղաքաղաք կը տեղափոխուի՝ Սիւնեաց իշխանանիստը։ 11-րդ դարու սկիզբին Վայոց ձորը՝ Բագրատունի Գագիկ Ա. թագաւորը, կը միացնէ կեդրոնական թագաւորութեան։ Բագրատունիներու թագաւորութեան անկումէն ետք Վայոց ձորի իշխանները աստիճանաբար կը կորսնցեն իրենց քաղաքական նշանակութիւնը, իսկ սելջուկ-թուրքերու արշաւանքներու եւ տիրապետութեան հետեւանքով, անոնք գրեթէ կը չքանան քաղաքական ասպարէզէն։ 13-րդ դարասկիզբին, երբ հայ-վրացական միացեալ զօրքերը ազատագրեցին հիւսիս-արեւելեան Հայաստանը, Վայոց ձորի մեծ մասը Զաքարեաններու միջոցով տրուեցաւ Լիպարիտ Օրբելեան իշխանին, իսկ միւս մասը՝ Խաղբակեաններուն (կամ Պռոշեաններ)։ Օրբելեանները եւ Խաղբակեանները երկար ժամանակ կը շարունակեն իշխել։ Օրբելեաններու մասին յիշատակութիւնները մինչեւ 15-րդ դարու կէսերը կը շարունակուին։ Հաւանական է, որ Օրբելեաններն ու Խաղբակեանները քաղաքական ասպարէզէն վերացեած են 15-րդ դարու վերջերուն։

Միջին դարերուն Վայոց ձորի բնակավայրերը մեծ թիւ կը կազմեն։ Տաթեւի եպիսկոպոսական հին հարկացուցակին մէջ՝ Վայոց ձորի հետ կապուած, կը յիշատակուի 91 բնակավայր, բացի անկէ, 10-13 դդ. Վայոց ձորի մէջ յիշատակուած են նաեւ մօտ 15 այլ բնակավայրեր, որոնք չեն մտած նշուած հարկացուցակին մէջ։

## Աղբիւրներ
 

Ստորոգութիւն:Սիւնիքի գաւառներ
Վայրի Բնութեան Համաշխարհային Օր

350px|մինի|աջից|'''Նկորոնկորօ պահպանման վայրը, վայրի բնութեան ապաստան'''
**Վայրի Բնութեան Համաշխարհային Օր**, 2013 թուականի Դեկտեմբեր 20-ին, ՄԱԿ գումարելով 68-րդ նստաշրջանը, 3 Մարտը  հռչակած է *Վայրի Բնութեան Համաշխարհային Օր* (բանաձեւ 68/205, 20 Դեկտեմբեր 2013)՝ «*Ոչնչացման վտանգի տակ գտնուող ֆաունայի եւ ֆլորայի վայրի տեսակներու միջազգային առեւտուրի մասին*» համաձանագրի ընդունման տարեդարձի օրը, զոր առաջարկուած է Թայլանտի կողմէ, տօնելու եւ բարձր մակարդակ ապահովելու՝ վայրի բնութեան, կենդանական ու բուսական աշխարհի վերաբերեալ:

Վայրի բնութեան օրուան տօնակատարութիւնը  կապուած է նաեւ 1973-ի Մարտ 3-ին Ուաշինկթընի մէջ 80 երկիրներու ներկայացուցիչներու կողմէն ՍԻԹԵՍ-ի համաձայնագիրին հետ, որ ուժի մէջ մտած էր 1 Յուլիս 1975-ին:
 
2013 թուականին,  ՄԱԿ-ի բանաձեւը կը վերահաստատէր վայրի բնութեան առանձնայատուկ կարեւորութիւնը եւ անգնահատելի արժէքը  կայուն զարգացման ու մարդկային բարօրութեան հարցով՝ առանձնացնելով վայրի բնութեան դերը բնապահպանական, ծննդաբանական, ընկերային, տնտեսական, գիտական, կրթական, մշակութային, գեղագիտական եւ ժամանցային հարցերուն մէջ:

Իւրաքանչիւր տարի այս օրն կ՛ունենայ որոշակի թեմաթիք ուղղուածութիւն.

* 2015-ի կարգախօսն էր «Վայրի բնութեան հանդէպ կատարուած հանցագործութիւնը լուրջ խնդիր է, եկէ՛ք լուրջ մօտենանք բնութեան հանդէպ կատարուած հանցագործութեան»:
* 2016-ի կարգախօսն էր «Վայրի բնութեան ապագան մեր ձեռքն է»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Համաշխարհայի օրեր
Վան կամաւորական ջոկատ

**Վան կամաւորական ջոկատ**, կամավորական ջոկատ, զոր կազմաւորուած է 1990 թուականին Հրազդանի շրջանին մէջ (Կոտայքի մարզ)։ 1990-1994 թուականներուն մասնակցած է ՀՀ-եան Արարատի (Երասխ) , Նոյեմբերեանի (Ոսկեպար, Այգեպար), Կապանի, Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտի (Մարտակերտ, Սարսանգի հիդրոհանգոյց), Ֆիզուլիի, Քարվաճարի (Oմարի լեռնանցք) ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։

Ջոկատի հրամանատարը եղած է Վ .Պօղոսեանը։

Ստորոգութիւն:Հայկական ջոկատներ
Վայրկեան

**Վայրկեան** (նշանակութիւնը՝ **վ**, միջազգային՝ **min**)  - ժամանակի չափման միաւոր։ Ժամանակակից սահմանմամբ, վայրկեան հաւասար է 60 երկվայրկեանի (ժամի 1/60-ը կամ օրուայ 1/1440-ը)։ Վայրկեանը չի հանդիսանար Միաւորներու միջազգային համակարգի չափման միաւոր, սակայն անոր օգտագործումը կը թոյլատրուի Միաւորներու միջազգային համակարգին մէջ։ Հին աստղագիտական աշխատութիւններու մէջ վայրկեանը կրնայ նոյնպէս նշանակել ժամանակի միաւոր, որ հաւասար է օրուայ 1/60 մասին (այսինքն 24 ժամանակակից վայրկեան)։

Վայրկեանը նաեւ անկիւնը չափելու միաւոր է եւ կը կազմէ աստիճանի (°) կամ ( ' ) 1/60 մասը եւ հավասար է 60 անկիւնային երկվայրկեանի, օրինակ՝ 5' ( 5 վայրկեան):

**UTC** ժամանակի չափանիշին մէջ, հազուադէպ պարագաներու, վայրկեան մը կրնայ ունենալ 61 վայրկեան (երկվայրկեան), որ հետեւանք է «նահանջ վայրկեաններուն» (leap seconds)։ Նաեւ նախատեսուած է «ժխտական նահանջ վայրկեան» մը ներմուծելու հնարաւորութիւնը, որուն պատճառով վայրկեանը կրնայ տեւել 59 վայրկեան (երկվայրկեան), սակայն աւելի քան 40 տարիներու ընթացքին, այս դրութեան տակ նման բան երբեք չէ պատահած։

## Պատմութիւն
Ալ-Պիրունի (Al-Biruni) առաջինն էր, որ 1000 թուականին, Հրէական ամիսներու քննարկման ընթացքին, ժամը վաթսունական դրութեամբ բաժնեց վայրկեաններու, երկվայրկեաններու, երրորդականներու եւ չորրորդականներու։

Պատմականօրէն, «minute» (վայրկեան) բառը յառաջացած է լատիներէն *pars minuta prima* արտայայտութենէն, որ կը նշանակէ «առաջին փոքր մաս»։ Ժամու այս բաժանումը կարելի է աւելի մանրամասնել «երկրորդ փոքր մասով» (լատիներէն՝ *pars minuta secunda*), ուրկէ ալ յառաջացած է «second» (երկվայրկեան) բառը։ Աւելի մեծ ճշգրտութեան համար, ժամանակին կ'օգտագործուէր նաեւ «երրորդական» (վայրկեանի $1/60$-ը) եզրը, սակայն արդի դրութեան մէջ վայրկեանները կը բաժնուին տասնորդականներով։

Վայրկեաններու համար օգտագործուող մէկ գիծի (prime `′`) եւ երկվայրկեաններու համար՝ երկու գիծի (double prime `″`) նշանները ցոյց կու տան ժամու առաջին եւ երկրորդ «հատումները» (ինչպէս որ «ոտքը» (foot) եարտին առաջին հատումն է, իսկ «մատնաչափը» (inch)՝ երկրորդը)։

1267-ին, միջնադարեան գիտնական Ռոժէ Պէյքըն (Roger Bacon), լատիներէնով գրելով, սահմանեց լիալուսիններու միջեւ ինկած ժամանակամիջոցը՝ որպէս ժամերու, վայրկեաններու, երկվայրկեաններու, երրորդականներու եւ չորրորդականներու (*horae, minuta, secunda, tertia, quarta*) թիւ՝ որոշակի թուականներու կէսօրէն ետք։

Ժոսթ Պիւրկի (Jost Bürgi) առաջին ժամագործն էր, որ 1577-ին աստղագէտ Թիքօ Պրահէի (Tycho Brahe) համար պատրաստած ժամացոյցին վրայ աւելցուց վայրկեանացոյց սլաքը։ Ձեռքի ժամացոյցներուն մէջ վայրկեանացոյցի ներմուծումը կարելի դարձաւ միայն 1675-ին, անգլիացի ժամագործ Թոմաս Թոմփիոնի (Thomas Tompion) կողմէ մազարտանակի (hairspring) գիւտէն ետք։

## Տե՛ս նաեւ
* Վաթսունական Հաշիւի Համակարգ
* Լուսնային Տարի
* Ժամանակի Չափման Միաւորներ

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ժամանակի չափման միաւորներ
Ստորոգութիւն:Միաւորներու միջազգային համակարգ
Ստորոգութիւն:Ժամանակ
Վանական Վարդապետ

**Յովհաննէս Վանական Վարդապետ Տաւրուշեան** (), հայ պատմագիր մը 13-րդ դարէն։

## Կենսագրւթիւն
Իր անունը վիճելի կը մնայ։ Ըստ ոմանց անիկա պարզապէս կը կոչուէր վանական վարդապետ (տե՛ս ասոր մասին՝ Վանական Վարդապետ), իսկ ըստ այլոց՝ Յովհաննէս Վանական վարդապետ։ Ծնած է 1181-ին Աղուանից երկրի Տաւրուշ գաւառին մէջ, որուն համար կոչուած է Տաւրուշեցի։ Նախ կ'աշակերտէ իր Պօղոս եղբօր եւ ապա Մխիթար Գօշի՝ Գետիք վանքին մէջ, ուրկէ կը ստանայ վարդապետական գաւազան։ Վանական վարդապետ յայտնի է իբրեւ շինարար, ներհուն ուսուցիչ եւ ուսեալ սերունդ պատրաստող անձնաւորութիւն մը։ Անիկա իր հայրենի գաւառին՝ Տաւրուշի մէջ հիմնադիրը կ'ըլլայ Խորանաշատ վանքին, ուր սեփական մեծ դպրոց մը կը հիմնէ եւ իբրեւ մեծ ուսուցիչ կը հասցնէ աշակերտներ, որոնց մէջ նշանաւոր են Կիրակոս Գանձակեցի, Վարդան Պատմիչ, եւ Մաղաքիա Աբեղա պատմիչները։ Խորանաշատի վանքը 1125-ին կ'աւերուի Խորազմներու Շահ Չալալէտտինի կողմէ, ապա՝ 1236-ին թաթարական արշաւանքներու հետեւանքով։ Վանական վարդապետ նոյն թուին թաթարներու ձեռքը գերի կ'իյնայ իր աշակերտ Գանձակեցիի հետ։ Ինքը կ'ազատի եւ կ'անցնի Տփղիս 1236-ին։ Կը վերադառնայ եւ կը նորոգէ Խորանաշատի վանքը, միշտ շարունակելով իր ուսուցչապետական գործը։ Իր մահը տեղի կ'ունենայ 1251-ին, 70-ամեայ հասակին։

## Գործերը
Թէպէտ Վանական վարդապետ զբաղած է ուսուցչութեամբ եւ գրողներ պատրաստելու գործով, նաեւ ժամանակ ունեցած է գրելու գործեր, որոնք եթէ իր ուսուցչութեան չափ կարեւոր չեն, այնուամենայնիւ արժանի են յիշատակուելու։ Ձեռագրած մատենադարաններէն յատկապէս Երեւանի՝ հետզհետէ երեւան կ'ելլեն իր անունով մանր գործեր, որոնց ամբողջական ցուցակը տեսնել Աճառեանի անձնանուններու բառարանին մէջ, (Գ. հատոր էջ 588-589)։ Դժբախտաբար ցարդ չէ գտնուած իր մէկ կարեւոր գործը, «Պատմութիւն Թաթարաց», որ կորսուած է եւ որ յատուկ կերպով կը յիշուի Կիրակոս Գանձակեցիի կողմէ։ Մեզի հասած յիշատակելի գործերը հետեւեալներն են.

# Մեկնութիւն Յոբայ, Զաքարիա եւ Եզեկիէլի,
# Բացայայտութիւն Աբբակումայ,
# Վասն անքուն որդանց,
# Յաղագս Տարեմտին, կարեւոր տոմարական աշխատութիւն մը, որ հրատարակուած է «գիտական նիւթերու ժողովածու»ի թիւ մէկին մէջ։

## Աղբիւր
* Ուսումնական Ծրագիր 1960 ական թուական Հալէպ։

Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Վանեսա Պիքրոֆթ

**Վանեսա Պիքրոֆթ** (անգլ.՝ Vanessa Beecroft)՝ 25 Ապրիլ 1969, Ճենովա, Իտալիա, իտալացի նկարիչ, ժամանակակից կատարողական արուեստի ներկայացուցիչ։ կը տեղծագործէ փերֆորմանս տեսակով։ Նկարչուհին կ՛աշխատի Ամերիկայի միացեալ նահանգներու մէջ։ Անոր աշխատանքներէն շատերը ստեղծուած են մասնագիտական ձեւերու օգտագործման համար, երբեմն մերկ կամ գրեթէ մերկ՝ կենդանի պատկերներ ցուցադրելու համար։

Մերկ ձեւերով ցուցադրութիւնները Պիքրոֆթին ճանաչում բերաւ։

## Ստեղծագործութիւններ
Պիքրոֆթի առաջին ցուցահանդէսը ՝ VB01-ը տեղի ունեցած է Միլանի մէջ, 1993-ին։ Յաջորդ տարի անոր ցուցադրութիւնները ներկայացուեցան Նիւ Եորք Սիթիի Անտրիա Ռոզէն պատկերարահէն ներս, որ Նիւ Եորքեան առաջին ցուցահանդէսն էր։ Աւելի ուշ, 1994-ին Նիւ Եորքի Լոնկ Այլնտ Սիթիին մէջ տեղի ունեցաւ անոր հերթական ՝ VB08 ցուցահանդէսը։

2005-ին Պերլինի Նոր ազգային պատկերասրահէն ներս VB55 ցուցադրութեան նկարչուհին ներկայացուցած էր հարիւր կին մոտելների՝ երեք ժամ շարունակ կանգնած, բոլորն ալ միչեւ գոտկատեղը իւղաներկուած, առանց հագուստի կամ անոնցմէ որոշները միայն կանացի բարակ նայլընէ զուգագուլպաներով։

Հոկտեմբեր 2005-ին Վանեսա Պիքրոֆթը նոր ներկայացում մը կը ցուցադրէ Փարիզի կենտրոնական Շանզ Էլիզէ փողոցի Լուի Վիտօն (Louis Vuitton) ֆրանսական նորաձեւութեան տան բացման առթիւ։ Նոյն իրադարձութեան համար՝ Լուի Վիտօն պայուսակներու հաւաքածոներու ցուցադրութեան ժամանակ, ան մոտելներուն կանգնեցուց պայուսակներու կողքին։

մինի|Պիքրոֆթ, 2007 թ., VB61 ''«Դեռ մահացած։ Դարֆուրը դեռ հա՞մր է»''
2007-ին Վենետիկի Պիենալէյի 52-րդ տարելիցի կապակցութեամբ, ան ներկայացուց իր ամենատարածուած քաղաքական ներկայացումը ՝ VB61, *«Դեռ մահացած։ Դարֆուրը դեռ հա՞մր է»* խորագրով ցուցադրութիւնը։ Այն կը ներկայացնէր երեսուն սուտանցի կանանց, որոնք պառկած էին սպիտակ կտաւով ներկուած գետնի վրայ, ձեւացնելով դիակներ ՝ մէկը միւսի վրայ ինկած, որ կը նկարագրէր Սուտանի Դարֆուր շրջանի ցեղասպանութիւնը։

Պիքրոֆթի սուտանցի երկուորեակներու որդեգրման փորձի փաստը, որոնց ան կը ցանկանար արուեստի ցուցահանդէսներուն որպէս մոտել ներկայացնել, թեմա հանդիսացած էր նոր զելանտացի ռեժիսոր Պիետրա Պրեթքելլի «The Art Star and the Sudanese Twins» («Արուեստի աստղն ու սուտանցի երկուորեակները») վաւաերագրական ֆիլմի համար, որ ներկայացուած է Սուտանի կինոփառատօնին ՝ Համաշխարհայն վաւերագրական կինոնկար մրցոյթին։

Մարտ 2009-ին Միլանի Ժամանակակից արուեստի տաղաւարէն ներս ցուցադրուած է Ափրիկեան ներգաղթեալներու «Վերջին ընթրիքը»։

## Անձնական
Ընկերաբան Գրեգ Տիւրքինի հետ իր ամուսնութիւնէն նկարչուհին երկու որդի ունի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1969 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:25 Ապրիլի ծնունդներ
Վանաձորի Շարա Տալեանի Անուան Երաժշտական Դպրոց

350px|մինի|աջից|'''Վանաձորի Շարա Տալեանի անուան երաժշտական դպրոց'''
**Վանաձորի Շարա Տալեանի անուան երաժշտական դպրոց**, կրթադաստիարակչական ուսումնական հաստատութիւն Վանաձորի մէջ։

## Պատմութիւն
Վանաձորի Շարա Տալեանի անուան երաժշտական դպրոցը հիմնադրուած է 1965 թուականին երգահան Էտուարտ Կզարթմեանի ջանքերով, Պաթումի փողոցի թիւ 11 շէնքի նկուղային հարկին մէջ՝ որպէս թիւ 1 երաժշտական դպրոցի մասնաճիւղ։ 1966 թուականէն դպրոցը դարձած է ինքնուրոյն միաւոր եւ տեղափոխուած Պաթումի 9 հասցէի հանրակացարանի շէնքի առաջին հարկ։ 1971 թուականին դպրոցը անուանակոչուած է Շարա Տալեանի անուամբ։

Երաժշտական դպրոցին մէջ կը գործեն հետեւեալ բաժինները՝
Դաշնամուր
Ժողովրդական եւ փողային գործիքներԼարային գործիքներԵրգ
Պար

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վանաձոր
Վանի հերոսամարտ

մինի|Նկար Վանի հերոսամարտէն, Ապրիլ 1915
ձախից|մինի|Հայութիւնը ինքնապաշտպանութեան կը դիմէ
**Վանի հերոսամարտ**, Մեծ Եղեռնի օրերուն, ժամանակագրական կարգով, առաջին անգամ Վանի հայութիւնը դիմեց ինքնապաշտպանութեան։

1915 Ապրիլի առաջին օրերուն շրջակայ գաւառներուն մէջ կոտորածներ, իսկ Շատախի մէջ բախումներ ծայր առած էին։ Վան լեցուած էր գաղթականներով։

Վանի կուսակալ Ճեւտէթ առաջին հերթին Ապրիլի առաջին օրերուն կազմակերպեց Վանի հայութեան գլխաւոր ղեկավարներ Վռամեանի եւ Իշխանի դաւադրական սպանութիւնը, ապա Էրզրումէն օգնական ուժեր ստանալով պաշարեց Այգեստանը, ուր կեդրոնացած էր հայութեան մեծամասնութիւնը։ 6 Ապրիլին արդէն Այգեստանի եւ քաղաքամէջի միջեւ կապը խզուած էր։մինի|ձախիցԱյս պայմաններուն տակ, Արամ Մանուկեանի գլխաւորութեամբ, Վանի ղեկավարները 5 Ապրիլին ձեռնարկեցին ինքնապաշտպանութեան գործնական աշխատանքներուն. կազմուեցաւ Զինուորական մարմին մը, որ պատրաստեց ինքնապաշտպանութեան ծրագիրը։ 7 Ապրիլի արեւածագին հայկական դիրքերը պատրաստ վիճակի մէջ էին, երբ թուրք զինուորներ առեւանգեցին Շուշանց գիւղէն Այգեստան մտնող խումբ մը հայ կիներ. ասոր յաջորդեցին կրակոցները։ Քանի մը վայրկեան ետք Վանը պաշարող թուրք զինուորները ընդհանուր յարձակման անցան։ Այգեստան սաստկօրէն ռմբակոծուեցաւ եւ զգալիօրէն աւերուեցաւ, բայց հայ կռուողները ոչ միայն մնացին իրենց դիրքերուն վրայ, այլեւ կռուի առաջին օրն իսկ գրաւեցին թրքական հեռագրատունը եւ պաշարեցին հայկական թաղերու կեդրոնը գտնուող Համմուտ աղայի զօրանոցը, զոր հրդեհեցին քանի մը օր ետք։
մինի|Երբ հայութիւնը ստիպուած կը նահանջէ ռուսական զօրքերուն հետ,  թուրքերը քաղաքը կը հրկիզեն
ձախից|մինի
Այգեստանի վրայ յարձակման հետ միաժամանակ քաղաքամէջին ալ սկսաւ կռիւը։ Հոն եւս կազմուեցաւ Զինուորական մարմին, իսկ ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման կեդրոնը դարձաւ հայոց առաջնորդարանը։ 28 Ապրիլին սաստիկ ռմբակոծումները քանդեցին հայկական դիրքերու պատնէշները. տեղի ունեցան բուռն կռիւներ, ինկան մեծ թիւով զոհեր եւ վիրաւորներ։ Յաջորդող օրերուն թրքական յարձակողականի թափը կասեցաւ, որովհետեւ երբ թուրքերը իմացան, որ ռուսական յառաջապահ զօրամասերը եւ հայ կամաւորական գունդերը մօտեցած են Վանին, սկսան փախուստի դիմել։ 3 Մայիսին հայերը գրաւեցին Թոփրագ Գալէի զօրանոցը եւ հրդեհեցին Հաճի Պեքիրի զօրանոցը։

6 Մայիսին հայ կամաւորական գունդերը եւ ռուսական զօրքերը մտան Վան. թուրքերը արդէն խուճապահար փախուստի դիմած էին։ 7 Մայիսին Վանի հերոսամարտի ղեկավար Արամ Մանուկեանը նշանակուեցաւ Վանի նահանգապետ. Վանի նահանգը կը դառնար ինքնավար շրջան։

Վանի ինքնավարութիւնը սակայն հազիւ եօթանասուն օր տեւեց, որովհետեւ Յուլիսին ռուսական բանակի հրամանատարութիւնը երբ ընդհանուր նահանջի հրաման տուաւ, Վանի նահանգի աւելի քան 200 հազար հայութիւնը բռնեց Կովկաս գաղթի ճամբան։

Ստորոգութիւն:Հայկական հերոսամարտեր
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային-ազատագրական շարժումներ
Վանցեթի Դանիէլեան

**Վանցեթի Ամիրջանի Դանիելեան**, (), խորհրդային հայ կինոռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, Ռուսաստանի կինոռեժիսորների գիլդիայի անդամ։

## կենսագրութիւն
Վանցեթի Դանիելեանը ծնած է 1927 թուականին Երեւանի մէջ։ Աւարտած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտը եւ ԵՊՀ պատմութեան ֆակուլտետը՝ էքստերն կարգով։ Աշխատած է Հայֆիլմ եւ Մոսֆիլմ կինոստուդիաների մէջ։

Մասնակցած է Ամպրոպի ճանապարհով, Լեռնային լճի գաղտնիքը, Անձամբ կը ճանաչեմ, Հիւսիսային ծիածան, Պատուի համար, Տէրը, Պատերազմ եւ խաղաղութիւն եւ այլ ֆիլմերու ստեղծմանը։

## Մրցանակներ եւ պարգեւներ
«Հանդիպում Մարշալի Հետ» եւ  «Մարտիրոս Սարեան» ֆիլմերուն համար արժանացած է ԽՍՀՄ պետական սինեմայի վկայականի։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Как Ванцетти Даниелян выбирал коня для Наполеона и отказался от Пикассо  

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Վաչէ (անձնանուն)

**Վաչէ**, պարթեւական ծագումով հայկական արական անուն։

Կը գործածեն նաեւ վրացիները (), որմէ ստեղծուած է Վաչէիշվիլի () ազգանունը
* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Վաչէ Գաբրիէլեան (ծն.1968 Երեւան) պետական գործիչ, նախարար
* Վաչէ Խարմանտայեան (ծն.1906 Կիւրին) նկարիչ
* Վաչէ Պետրոսեան (1951 Երեւան-2014) քանդակագործ, նկարիչ
* Վաչէ Տաղլեան (1964 Պէյրութ-1983 Լիզպոն, Փորթուկալ)
** Ալպանական՝
** Վաչէ Զելա ( 1939-2014) ալպանացի երգչուհի

## Ծանօթագրութիւններ
Վաչէ Ռոստոմեան

**Վաչէ  Ռոստոմեան**, (30 Ապրիլ 1961, Կրիբոյետով (Արմաւիրի մարզ), Հայաստան - 16 Դեկտեմբեր, 1991, Արցախ), ազատամարտիկ, երկրաբան, ուսուցիչ, ՀՅԴ անդամ)։

Հայաստանի մէջ Հ.Մ.Ը.Մ.ական շարժումի ստեղծումէն անմիջապէս ետք, ան մաս կազմած է միութեան եւ «Միշտ պատրա՛ստ» նշանաբանով եղած է Արցախեան պայքարի առաջին գիծերուն վրայ։

Շուշիի առանձնակի գումարտակին հետ, Վաչէ մասնակցած է բազմաթիւ կռիւներու եւ իր զինակից ու գաղափարակից Վարդան Բախշեանի եւ Գագիկ Գրիգորեանի հետ նահատակուած է 16 Դեկտեմբեր 1991-ին, Հասանապատի ազատագրման կռիւներուն։

Վաչէ Ռոստոմեանին անունով կը կոչուին Կրիբոյետովի միջնակարգ վարժարանը, տեղւոյն Հ.Յ.Դ. Կոմիտէն եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-Հ.Ա.Ս.Կ.ի նորաբաց գրասենեակը։

## Պարգեւներ

* 1995 թուականին՝ յետմահու, պարգեւատրուած է Լեռնային Ղարաբաղի «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։
* 2002 թուականին պարգեւատրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Արիութեան մետալով։

## Աղբիւրներ

* Արցախեան երիտասարդ հերոսներ։
* Հ.Մ.Ը.Մ.-Հ.Ա.Ս.Կ.ի կենսագրական արխիւ։

Ստորոգութիւն:1961 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:30 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1991 մահեր
Ստորոգութիւն:16 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ երկրաբաններ
Վառնա

**Վառնա** (, լատիներէն՝ Odessus, Դեկտեմբեր 20-էն՝ 1949, մինչեւ Հոկտեմբեր 20-ը՝ 1956 - **Ստալին**), նաւահանգիստ քաղաք մըն է եւ բուժարան՝ Պուլկարիոյ մէջ։ Բնակչութեամբ քաղաքը կը զբաղեցնէ երկրին մէջ երրորդ տեղը, Պուլկարիոյ խոշոր մշակութային եւ ֆինանսային կեդրոն է, ինչպէս նաեւ երկրի կարեւոր ինքնաշարժային հանգոյց։ Վառնան Պուլկարիոյ խոշորագոյն նաւահանգիստն է, կան լաստային միացումներ Օտեսայի, Պորտ Կովկասի, Փոթիի, Պաթումի եւ Սթամպուլի հետ։ Ըստ 2010 թուականի պաշտօնական աղբիւրներուն, Վառնայի բնակչութիւնը կը կազմէր 366 837 մարդ, սակայն իրականապէս քաղաքին մէջ կ՛ապրի մօտաւորապէս 600 000 մարդ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ նաւահանգիստներ
Ստորոգութիւն:Սեւ ծովու նաւահանգիստներ
Վանի Ինքնապաշտպանութիւն (1915)

right|thumb|Վանի ինքնապաշտպանութեան ղեկավար Արամ Մանուկեան:
մինի|Ինքնապաշտպանութեան պատրաստութիւններ․ խրամ կը փորեն
1915-ի առաջին ամիսներուն սաստկացած հալածանքները կը նեղէին Վասպուրականի հայութիւնը, որ խումբ առ խումբ կու գար Վան քաղաքին մէջ ապաստան գտնելու։ Շրջանի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան ղեկավարները՝ Արամ Մանուկեան, Իշխան եւ Ա. Վռամեան (որ Վանէն ներկայացուցիչ ընտրուած էր օսմանեան խորհրդարանին) կապի մէջ էին կառավարութեան հետ։ Վասպուրականի նահանգապէտ Թահսին փաշան բարեացակամվերաբերում ցոյց կու տար հայերուն նկատմամբ։ Ուրեմն, յոյս կար, որ Վանի հայութիւնը պիտի յաջողէր պատերազմի դժուարին օրերը համեմատաբար խաղաղ անցնել։

1915-ի Մարտին, սակայն, Թահսին փաշա ետ կանչուեցաւ եւ Վասպուրականի նոր նահանգապետ նշանակուեցաւ Ճեւտեթ, որ Էնվերի քեռայրն էր։ Ճեւտեթ կը պահանջէր թուրք բանակին համար անմիջապէս կառավարութեան յանձնել դրամ, հագուստ, ուտելիք եւ 4 000 զինուոր իրենց զէնքերով։ Ան կը սպառնար, որ եթէ հրամանը չկատարուի, պիտի կոտորէ Վանի ամբողջ հայութիւնը։ Ապրիլի սկիզբին, Ճեւտեթ սպաննել կու տայ Իշխանը եւ կը ձերբակալէ Վռամեանը։ Արամ Մանուկեան կը յաջողի ձերբակալութենէ ազատիլ եւ ժողովուրդին ղեկավարութիւնը ստանձնել։
ձախից|մինի|Անդրանիկ եւ Արմենակ Եկարեան, Վանի պաշտպանութեան մասնակցող խումբ մը մարտիկներու հետ, 1915
Թուրքերը պաշարած էին Վանի հայկական թաղերը։ Կոտորածը անխուսափելի էր։ Արամ Մանուկեան խորհրդակցութեան կը հրավիրէ երեք կուսակցութիւններու ղեկավարները։ Կ'որոշուի ինքնապաշտպանութեան դիմել: Կը կազմուի Զինուորական Մարմինմը, որուն մաս կը կազմեն Կայծակ Առաքել (դաշնակցական), Պուլկարացի Գրիգոր (դաշնակցական) եւ Արմենակ Եկարեան (նախկին արմենական եւ ապա ռամկավար): 20 Ապրիլին թուրքերը գերի կը վերցնեն Վան մտնել փորձող խումբ մը հայ կիներ եւ կրակի տակ կ'առնեն անոնց օգնութեան եկող հայերը։ Հրացանաձգութիւնը կը սկսի հայկական թաղերու վրայ եւ հայերը ինքնապաշտպանութեան կը դիմեն։
ձախից|մինի|Վանի ինքնապաշտպանութիւն, 1915
Կռիւը կը տեւէ ամբողջ ամիս մը։ Արամ Մանուկեան կը դառնայ ինքնապաշտպանութեան ոգին եւ ղեկավարը։ 19 Մայիսին Վան կը մտնէ առաջին հայ կամաւորական խումբը՝ Դաշնակցական Խեչոյի ղեկավարութեամբ։ Նոյն օրը կը հասնի նաեւ երկրորդ կամաւորական խումբը՝ Դրոյի գլխաւորթութեամբ։ Յաջորդ առտու վերջապէս կը մտնէ ռուսական զօրաբաժինը։ Թուրքերը փախուստի կը դիմեն, ճամբուն վրայ կոտորելով շրջակայ գիւղերու հայ բնակիչները։ Վանը կ'ազատագրուի: Ռուս հրամանատարին հաւանութեամբ, նահանգապետ կը կարգուի Արամ Մանուկեան, որ կը սկսի հիմը դնել ինքնավար Վասպուրականի վարչական կառոյցին։

Վանի ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ աշխատող ամերիկացիներու վկայութիւններուն վրայ հիմնուած, դեսպան Մորկընթաու կը գրէ, թէ Վանի դէպքերը ինքնապաշտպանութիւն էին եւ ոչ «ըմբոստութիւն, յեղափոխութիւն կամ դաւադրութիւն»: Սակայն կ'ըսէ, թէ ամէն անգամ, երբ ինք Թալէաթին կը դիմէր ի նպաստ հայերուն, վերջինս այդ «յեղափոխութիւն»ն ու «դաւադրութիւն»ը կը յիշեցնէր անոր:

Վանի ազատութիւնը կը տեւէ 70 օր միայն: Ռուս բանակը «ռազմագիտական» հաշիւներով նահանջի հրաման կը ստանայ։ Եւ Վանի շրջաններէն 200 000 հայութիւն, թրքական կոտորածներէն խուսափելու համար, կը նահանջէ ռուսերուն հետ։

## Աղբիւրներ
* Հայ Դատ, 11րդ Դասարան, Հեղինակ՝ Ռուբինա Փիրումեան, էջ 66-67
Վասպուրականի Այր Մարդոց Տարազներ

**Վասպուրականի Այր Մարդոց Տարազներ**, Վասպուրականի տղաքը ունէին տարազի երկու ամբողջութիւն: Առաջինի կարեւոր մասերէն էր շապիկը: Զայն կը կարէին կտաւէ եւ օձիքը կ'ասեղնագործէին: Թեւերը լայն կ'ըլլային, թեգանիքներու վրայ կը կարէին կապոյտ հուլունքներ: Շալվարը ասեղնագործելու սովորութիւնը աւանդական էր:

Տղամարդոց կարճ վերնազգեստը կը կոչուէր Իշլիկ: Զայն կը կարէին շալվարի կերպասէն: Իբրեւ գօտի կը գործածէին բուրդէ գունաւոր կամ ճերմակ կերպասներ: Հարուստ դասը կը գործածէր Քիրման շալը իբրեւ գօտի: Գօտիին մէջ կը տեղաւորէին ծխախոտի տոպրակն ու ծխամորճը, կազամարը, զէնքերը: Տաք վերնազգեստը կը հագնէին Իշլիկին վրայէն: Որոշ գաւառներու մէջ, ան կը կոչուէր *ապա*, իսկ տեղական բարբառով՝ *քեազախիկ*:

Այրերը կը գործածէին երեք տեսակ գլխարկ՝ արախչի, քոլոզ եւ Ֆէս: Արախչին կը հիւսէին բուրդէ թելերով, կամ կը կարէին բամպակ կտաւ է: Կարելէն ետք, Ճոխ ձեւով կ'ասեղնագործէին զայն: Քոլոզը կը պատրաստէին այր մարդիկը՝ Թաղիքէ: Քոլոզին շուրջը անպայման փուշի կամ եազմա կը փաթթէին:

## Աղբիւր
* «Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 27։

Ստորոգութիւն:Վասպուրական
Վատուց

**Վատուզ** (, [faˈduːts] կամ [faˈdʊts]) Լիխթընշթայնի մայրաքաղաքն է։ Վատուզն յատկապէս յայտնի է, որպէս միջազգային ֆինանսական կեդրոն։ Բնակչութիւնը՝ ։

## Պատմութիւն
### Անուանում
Վատուզ անունը առաջին անգամ նշուած է 1150-ին։ Վատուզ բառը ռոմանեան ծագում ունի, զոր կը նշանակէ «ջուրի խողովակ» (avadugt, լատիներենէն aquaeductus)։

## Բնակչութիւն

## Քոյր-քաղաքներ
*  Պեռն, Շուէտ 
*  Վիեննա, Աւստրիա 
*  Պերլին, Գերմանիա

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայք։

Ստորոգութիւն:Լիխթենշթայն
Վարագն Քհնյ. Տէր Մինասեան

**Տ. Վարագն Քհնյ. Տէր Մինասեան** (1855-1916), Աւազանի անունով՝ Ստեփան Մինաս Քհնյ. Տէր Մինասեան, ծնած է Մարաշ, 1855-ին։ Ստեփան երկրորդ զաւակն է Տէր Մինասի։

Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի ծաղկանոցին մէջ եւ ապա ուսումը շարունակելով կը յաճախէ բարձր վարժարան։ Հետագային ինքնաշխատութեամբ կը զարգանայ եւ ուսուցիչ կը նշանակուի Մարաշի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ նախակրթարանին մէջ։ Իսկ ժամանակ մը ետք, ուսուցչական պաշտօնով կը հրաւիրուի Պէյլան, ուր տեղւոյն ծխական դպրոցին մէջ կր պաշտօնավարէ երեք տարի, 1883-1886։

Ան կը պսակուի 1876-ին, Մարաշի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ եւ հետագային կ'ունենայ տասնմէկ զաւակներ՝ Յովսէփ, Խաչիկ, Գարեգին, Նուարդ, Երուանդ Ա., Երուանդ Բ., Վարդենի, Մաքրուհի, Մարինէ, Եւգինէ եւ Յովհաննէս։ Ամուսնութենէն ետքն ալ ան կը շարունակէ ուսուցչական պաշտօնը։

Ան բախտը կ'ունենայ Երուսաղէմ ուխտի երթալու։ Երուսաղէմէն վերադարձէն ետք, իր հայրը՝ Տէր Մինաս կը վախճանի 1890-ին։

Իր քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի կ'ունենան ձեռամբ Մկրտիչ Քէֆսիդեան Կաթողիկոսի, Սիսի մէջ, 1891-ին, վերակոչուելով Տէր Վարդան։

Քառասնօրեայ պատրաստութեան շրջանը լրանալէ ետք, Տէր Վարդան հոգեւոր հովիւ կը նշանակուի Մարաշի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ։

Մինչեւ 1914 թուական, ան կը պաշտօնավարէ համանուն եկեղեցւոյ մէջ, վայելելով ժողովուրդին անվերապահ յարգանքն ու սէրը։ Իսկ տարագրութեան տարին, իբրեւ գաղթական, իր ժողովուրդին ընկերակակցութեամբ ընտանեօք կր հաստատուի Հալէպ, ճաշակելով տարագրութեան բոլոր դառնութիւնները։

Բերիոյ Հայոց Թեմի Կրօնական ժողովի տնօրինութեամբ, Տ. Վարդան կը սկսի քահանայագործել Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ։ Այդ ծանր պայմաններուն մէջ պաշտօնավարելը կը քայքայէ իր արդէն տկարակազմ մարմինը։ Կը հիւանդանայ ու որոշ ժամանակ անկողնին ծառայելէ ետք, կը վախճանի 11 Դեկտեմբեր 1916-ին։

Թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ'ունենան Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ Տ. Եղիշէ Եպս. Չիլինկիրեանի, որ այդ օրերուն առաքելութեամբ Հալէպ կը գտնուէր։ Մարմինը կ'ամփոփուի Հալէպի Ազգ. Գերեզմանատան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Վարազդատ

**Վարազդատ** (ծն. եւ մահուան թթ. անյայտ), հայոց Արշակունի թագաւոր 374-378–ին։ Յաջորդած է հօրեղբօրը՝ Պապ թագաւորին։ Մանուկ հասակին Վարազդատին խնամած եւ դաստիարակած է Բաթ Սահառունին։ Պատանեկութեան տարիներուն ապրած է Հռոմի մէջ, ուր ստացած է իր կրթութիւնը։ Գահակալած է Հռոմի Վաղես կայսեր աջակցութեամբ։ Վարազդատի օրով սպարապետութիւնը շարունակած է վարել Մուշեղ Մամիկոնեանը, որ պարսկական տիրապետութեան սպառնալիքէն փրկուելու ելքը որոնած է Հռոմէական կայսրութեան օգնութեամբ եւ Հայաստանի մէջ անոր զօրքերու յաւելման մէջ։ Մինչդեռ **Վարազդատը**, լարելով թշնամի տէրութիւններուն միջեւ խուսանաւելու եւ սեփական ուժերով Արշակունեաց թագաւորութեան հզօրութիւնը վերականգնելու քաղաքականութիւն, սպարապետի ծրագիրը դիտուած է որպէս հայկական պետականութեան ինքնուրոյնութեան զոհաբերում։ Տարաձայնութիւնները այնքան խորացած են, որ Վարազդատը, Մուշեղ Մամիկոնեանին դիտելով Պապի դաւադրական սպանութեան յանցակից եւ Մեծ Հայքը հռոմէական նահանգ դարձնելու կողմնակից, 376–ին անոր սպաննել կու տայ խնճոյքի ընթացքին։ Մամիկոնեաններու թշնամութիւնը վաստակած Վարազդատը, խախտելով աւանդական կարգը, սպարապետութեան գործակալութիւնը յանձնած է իր դայեակ Բաթ Սահառունիին։ 377–ին Վարազդատը հարկադրուած եղած է ընդունելու Սասանեան Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը։ Շուտով պարսկական գերիշխանութենէն ազատած Մանուէլ Մամիկոնեանը Կարինի դաշտին մէջ պարտութեան կը մատնէ Վարազդատի զօրաբանակը՝ ձերբակալելով եւ սպաննելով Բաթ Սահառունին։ Վարազդատը հարկադրաբար ապաստանած է Հռոմի մէջ։ Մանուէլ Մամիկոնեանի խնամատարութեամբ Հայոց թագաւոր օծուած է Պապի անչափահաս որդի Արշակ Գ–ը։ 

Վարազդատը աղբիւրներու մէջ յայտնի է նաեւ որպէս բազմակողմանի զարգացած մարզիկ։ Անոր անունը դրոշմուած է մարմարեայ սալիկին՝ որպէս վերջին 393 օլիմբիական մրցանակակիր։

Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով