open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արիանա Կրանտէ

**Արիանա Կրանտէ Պիւթերա** (), ամերիկացի երգչուհի եւ դերասանուհի։

## Կենսագրութիւն
Արիանա Կրանտէն ծնած եւ մեծցած է Պոկա Ռատոն քաղաքին մէջ։ Իր մայրը՝ Ճոան Կրանտէն, «Hose-McCann Communications» ընկերութեան գործադիր տնօրէնն է, իսկ հայրը՝ Էտուարտ Պիւթերան, *կրաֆիք տիզայնըր* է: Կրանտէն 2008-ին կը մարմնաւորէ Շարլոթայի կերպարը «13» ներդաշնակին մէջ:

Արիանա Կրանտէն երգչուհի, յօրինող եւ դերասանուհի է։ 2013 թուականի Օգոստոսին ան կը հրապարակէ իր «Yours Truly» ալպոմը, որ կը գլխաւորէ *Billboard 200* ալպոմներու յաջողութիան շքերթը: Իր երկրորդ ալպոմը, որ կը կրէ «My Everything» անուանումը, կը հրապարակէ 2014 թուականի Օգոստոսին եւ նոյնպէս կը գլխաւորէ Billboard 200-ը: Այդ ալպոմի երգացանկը, որոնցմէ են «Problem», «Break Free», «Bang Bang», «Love Me Harder» եւ «One Last Time» ունեցաւ մեծ յաջողութիւններ։ 20 Մայիս 2016-ին վաճառքի դրուեցաւ երգչուհիին երրորդ՝ «Dangerous Woman» կոչուող ալպոմը:

Ան նաեւ հեռատեսիլէն յայտարարեց թէ շաքարախտ ունի եւ PTSD:

## Սկաւառակագրութիւն
### Աշխատանոցային ալպոմներ
* «Yours Truly» (2013)
* «My Everything» (2014)
* «Dangerous Woman» (2016)
* «Sweetener» (2018)
* «Thank U, Next» (2019)
* «Positions» (2020)
* «Eternal Sunshine» (2024)

## Շրջագայութիւններ
* The Listening Sessions (2013)
* The Honeymoon Tour (2015)
* Dangerous Woman Tour (2017)
* Jingle Ball Tour 2013 (2013)
* Jingle Ball Tour 2014 (2014)
* Jingle Ball Tour 2016 (2016)
* Justin Bieber – Believe Tour (2013)

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայք
* Արիանա Կրանտէն www.people.am կայքում 

Ստորոգութիւն:26 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգչուհիներ
Կրաց

**Կրաց** ( , ), քաղաք Աւստրիոյ հարաւ–արեւելեան մասը, Շտիրիա երկրամասին մէջ։ Ան Շտիրիոյ նահանգակեդրոնն է։ Իր մեծութեամբ Կրացը Աւստրիոյ երկրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 127,6 քառ.&nbsp;ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 257 898 (2010-ի տուեալներով)։ Քաղաքին մէջ կը գործէ թրամուայի գիծ։ Այստեղ ծնած են յայտնի դերասան, Գալիֆորնիոյ նախկին նահանգապետ Առնոլտ Շվարցենեկերը եւ Աւստրիոյ նախագահ Հայնց Ֆիշերը։

## Բնակչութիւն

## Քոյր քաղաքներ
*  Քովընթրի, Մեծ Բրիտանիա (1948)
*  Մոնթքլեր, Նիւ Ճըրզի, ԱՄՆ (1950)
*  Գրոնինգեն, Նիդեռլանդտներ (1965)
*  Տարմշդատ, Գերմանիա (1968)
*  Տրոնհեյմ, Նորվեկիա (1968)
*  Պուլա, Խրուաթիա (1972)
*  Դրիեսթ, Իտալիա (1973)
*  Մարիբոր, Սլովենիա (1987)
*  Պեչ, Հունգարիա (1989)
*  Դուբրովնիկ, Խրուաթիա (1994)
*  Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսիա (2001)
*  Լեուպլյանա, Սլովենիա (2001)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աւստրիոյ քաղաքներ
Կրեմի Բերդ

**Կրեմի Բերդ** (), 16-րդ դարի ճարտարապետական յուշարձան։ Կը գտնուի Վրաստանի Կախեթի մարզին մէջ։ Ժամանակին ծաղկուն Կրեմի քաղաքէն կը պահպանեն միայն բերդն ու Հրեշտակապետներու եկեղեցին: Ճարտարապետական համալիրը տեղակայուած է համանուն գիւղէն արեւելք՝ Ղուարել քաղաքին մօտ՝ Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսէն 175 քմ դէպի արեւելք։

## Պատմութիւն
Կրեմի քաղաքը կ'ըլլայ Կախեթի թագաւորութեան մայրաքաղաքը 16-17-րդ դարերուն: Քաղաքին մէջ կ'ապրին մեծ թիւով հայեր։ XVII դարի երեսնական թուականներուն որպէս դեսպան քաղաք կու գայ Վէօտօր Վոլկոնսկին, որ կը յիշատակուի, թէ քաղաքին մէջ կայ հայկական եկեղեցի, հայկական պալատ՝ քարէ պարիսպով, ուր կայ եւս մէկ հայկական եկեղեցի։ Այդ եկեղեցւոյ բացումէն ետք, քաղաքին մէջ կը բացուին մինչեւ 10 հայկական եկեղեցիներ: Կախեթի Լեւան թագաւորին կողմէ հիմնադրուած մայրաքաղաքը կ'ըլլայ թագաւորական նստավայրը ու առեւտրական քաղաք՝ Մետաքսի ճանապարհին վրայ մինչ 1615 թուականը, երբ քաղաքը հողին հաւասարեցուցին շահ Աբաս I-ի զօրքերը։ Այդ ժամանակէն ի վեր քաղաքն այլեւս երբեք չվերականգնուեցաւ իր նախկին փառքով եւ XVII դարի կէսերուն Կախեթի արքաները իրենց մայրաքաղաքը տեղափոխեցին Թելաւ:

Քաղաքը ենթադրաբար կը գրաւէ 40 հեքթար տարածք եւ բաժնուած է երեք հիմնական մասերու՝ Հրեշտակապետներու եկեղեցին, թագաւորական պալատը եւ առեւտրական թաղամասը։ Այդ տարածքին մէջ հնէաբանական համակարգուած ուսումնասիրութիւններ կ'անցընեն Ա. Մամուլաշուիլին ու Պ. Զաքարաեան 1939-1949 եւ 1963-1967 թուականներուն։
thumb|left|Միքայել ու Գաբրիել հրեշտակապետների եկեղեցին Գրեմի բերդում
2007 թուականին կ'առաջարկուի Կրեմի բերդը ներառել ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։

## Ճարտարապետութիւն
thumb|300px|Որմնանկար Գրեմի բերդի Միքայել ու Գաբրիել հրեշտակապետների եկեղեցում
Հրեշտակապետներու եկեղեցական համալիրը տեղակայուած է բլուրի մը վրայ եւ կազմուած է Միքայէլ ու Գաբրիէլ հրեշտակապետներու եկեղեցւոյ, զանգակատունին, եռայարկ շինութեան ու գինիի մառանին (*մարանի*) մէջ։ Եկեղեցական համալիրը շրջապատուած է պարիսպով, որ ունի աշտարակներ ու հրակնատներ: Պահպանուած են դէպի գետը տանող գաղտնի գետնուղիին մնացորդները։

Հրեշտակապետներու եկեղեցին կառուցուած է Կախեթի Լեւան թագաւորին հրամանով 1565 թուականին: Որմնանկարները կատարուած են 1577 թուականին: Եկեղեցին քարէ խաչաձեւ գմբէթաւոր տաճար է։ Կառուցուած է վրացական աւանդութիւններով՝ ներառելով իրանական ճարտարապետական ոճի որոշ տարրեր: Կառոյցը ունի երեք մուտք՝ հիմնական արեւմտեանը ու երկու կողմնային՝ հիւսիսային ու հարաւային։ Գմբէթը կը յենի խորանի աբսիդներու ու երկու սիւներու վրայ։ Գմբէթը ունի կամարագօտի ու ութ նեղ պատուհաններ։ Ճակատամասը բաժնուած է երեք կամարաձեւ բաժիններու։

Եկեղեցւոյ զանգակատունը կը ցուցադրուին քանի մը հնէաբանական գտածոներ եւ XVI դարի թնդանօթ։ Պատերը զարդարուած են Կախեթի թագաւորներու դիմանկարներով, որոնք կը պատկանին վրացի ժամանակակից նկարիչ Լեւան Չոգոշւիլիի վրձինին (1985):

## Գրականութիւն
* Греми // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). - СПб., 1890-1907.
* Rosen, Roger. Georgia: A Sovereign Country of the Caucasus. Odyssey Publications: Hong Kong, 1999. ISBN 962-217-748-4
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Գրեմին Վրաստանի կառավարության կայքում
* ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների նախնական ցանկ

Ստորոգութիւն:Վրաստան
Կրասնոտար

**Կրասնոտար**, Ռուսաստանի դաշնութեան մէջ քաղաք։ Հիմնադրուեր է 1793 թուականին, մինչեւ 1920` **[[Եկատերինոտար]]**, քաղաքի կարգավիճակ ստացեր է 1867 թ.), քաղաք Ռուսաստանի Դաշնութեան հարաւը` Քուպան գետի աջ ափին։ Կրասնոտարի երկրամասի վարչական կենտրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 1 154 885 մարդ (2025)։ Ոչ պաշտոնապէս կը համարուի «Քուպանի մայրաքաղաք», ինչպէս նաեւ՝ «Ռուսաստանի հարաւային մայրաքաղաք»։

## Պատկերասրահ

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* 
* 

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Կրասնոտարի երկրամասի բնակավայրեր
Կրէկ Պենտեան

**Կրէկ Պենտեան** (անգլերէն՝ Gregg Bendian, ), ամերիկահայ երաժիշտ, ճազահար:

## Կենսագրութիւն
Կրէկ երբ եօթ տարեկան էր, ընտանիքը՝ մինչեւ Թինէք (Նիւ Ճըրզի) տեղափոխուիլը, կ՛ապրէր Ֆէյր Վիու (Նիւ Ճըրզի): Ան հասակ նետած է երաժշտասէր ընտանիքի մը մէջ, ուր շարունակ երաժշտութիւն կը հնչէր: Ծնողները, Մարթին եւ Փաթրիսիա, լաւ ունկնդրողներ էին. հետեւաբար ան մանուկ հասակէն կը խորանայ երաժշտութեան մէջ։ Ան կը լսէ Ֆրենք Սինաթրա, Չայքովսկի մինչեւ Մայլզ Տէյվիս եւ Պիթըլզը:

Պենտեան ընտանիքին Թինէք տեղափոխուիլը մեծ դեր կ՛ունենայ Կրէկի ապագայ երաժշտական զարգացման ուղիին մէջ. ուր կար դպրոցական գերազանց համակարգ եւ լաւապէս մշակուած արուեստի ծրագիրներ::

## Երաժշտական կեանք եւ Ցեղասպանութիւն
Պենտեան 1984-էն կը սկսած իր անձնական երաժշտութիւնը ներկայացնել “Կրէկ Պենտեան ծրագիր“ անունով: Ան կը նուագէ անուանի երաժիշտներու հետ՝ Նելս Քլայն, Փաթրիք Պրիւս Մեթընի, Սթիւ Հանթըր եւ Կերի Լուքաս եւ ուրիշներ:

Կրէկ Պենտեանի 1996-ին լոյս կ'ընծայէ ձայնասկաւառակ մը, որ կը կրէ “Կրէկ Պենտեան ծրագիր“ անունը: Կրկնորդը կ՛ընդգրկէ վեց ստեղծագործութիւն, որուն երրորդ երաժշտական կտորը կը կրէ “Աֆթըր Չոմաքլու ուազ է տեզըրդ“ (“After Chomaklou was a desert“, Threnody to the Victims of The Armenian Genocide), «Չոմախլուն անապատ դառնալէ ետք» (Ողբ Հայոց Ցեղասպանութեան նահատակներուն) «թաղումի երգ» խորագիրը:

Կրէկ Պենտեանի վերոյիշեալ երաժշտութիւնը, ազատ ճազի ոճով յօրինուած մշակում մըն է: Կրէկի կը բացատրէ, որ “Աֆթըր Չոմքալու ուազ է տեզըրդ“ գործը, գործիքաւորուած երաժշտութեան կտոր մըն է, որ ձայնի եւ ձայնանիշներով պատկեր մը կը գծէ: Ան կ՛աւելցնէ, թէ իր մեծ հօր անունը Գրիգոր Պենտեան է, որ տարագրուած էր իր ծննդավայրէն` Չոմախլուէն:

## Հայկական Երաժշտութիւններ
Կրէկի հայկական ներշնչումով երաժշտութիւններն են.
* «Սասունցի Դաւիթ. արիւն»
* «Հայրենիք»
* «Սփիւռք»

## Ծանoթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* [Mark Dresser - After Chomaklou Was a Desert (Threnody to the Victims of the Armenian Genocide) track listen online:](http://mzz.zone/a/Mark+Dresser/Counterparts/3+After+Chomaklou+Was+a+Desert+(Threnody+to+the+Victims+of+the+Armenian+Genocide))
* Top Albums and Songs by Gregg Bendian Project:
* The Armenian Genocide, Page 220:

Ստորոգութիւն:1963 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Նիւ Ճըրզի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Կրթութիւնը Վրաստանի Մէջ

**Վրաստանի կրթութիւնը**, կը գտնուի Վրաստանի Հանրապետութեան Կրթութեան նախարարութեան կառավարութեան տակ։

## Միջնակարգ Կրթութիւն
Կրթութիւնը կը սկսի վեց տարեկանէն։ Ունի երեք մակարդակ՝ տարրական դպրոց (6 տարի), հիմնական դպրոց (3 տարի), միջնակարգ դպրոց (3 տարի)։ Հիմնական դպրոցը աւարտելէն ետք, դպրոցականները կը ստանան հիմնական կրթութեան ատեստատ, իսկ՝ 12-րդ դասարանը աւարտելէն ետք՝ լրիւ միջնակարգ կրթութեան աւարտական ատեստատ։ Ընդունուած է գնահատականի 12-բալլանոց համակարգ։

Պարտադիր առարկաներէն կը դասուին՝ քիմիան, ֆիզիքան, կենսաբանութիւնը, աշխարհագրութիւնը, պատմութիւնը, վրացերէնը, գրականութիւնը, օտար լեզուներէն մէկը եւթուաբանութիւնը։
 
Դպրոցները կը ղեկավարեն հոգաբարձուներու խորհուրդները, որոնք կ'ընտրեն դպրոցներու տնօրէններուն Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան ներկայացմամբ։
 
### Միջնակարգ Յատուկ Կրթութիւն
Դպրոցի 9-րդ դասարնից հետո կարելի է ընդունվել միջին մասնագիտական կրթության առաջին մակարդակ։ Երեք աստիճան անց միջին մասնագիտական կրթության դիպլոմի հետ տրվում է նաեւ մասնագիտական/տեխնիկական միջնակարգ դպրոցի կամ մասնագիտացված միջնակարգ դպրոցի լրիվ կրթության ատեստատ։

## Բարձրագոյն Կրթութիւն
Բարձրագոյն կրթութիւնը վճարովի է։ Բուհ ընդունուելու համար կը պահանջուի հանձնել Միասնական ազգային քննութիւն։ Այն 4 առարկաններէն բաղկացած քննութիւն է՝ տրամաբանական հմտութիւններ, վրացերէն լեզու եւ գրականութիւն, օտար լեզու եւ մէկ քննութիւն ըստ ընտրութեան։
Գոյութիւն ունի բարձրագոյն կրթութեան 4 աստիճան.
* Վկայականի արժանացած մասնագէտ (առաջին աստիճանի բակալաւր)
* Բակալաւր
* Մագիստրոս
* Տոքթորատուրայ

Կե կիրառուի գնահատականի 100% (բալլային) եւ տառային համակարգ (A-ից մինչեւ F)։

## Հղումներ
Система образования Грузии // Կրթութեան եւ գիտութեան ոլորտում՝ վերահսկողության դաշնային ծառայութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրթութիւն
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Յակոբ Կրճիկեան

**Յակոբ Կրճիկեան** (1806, Բերա (Պոլիս) - 14 Հոկտեմբեր 1865, Պոլիս), հանրային հասարակական եւ ազգային գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Կրճիկեան Յակոբ Էֆենտին՝ արհեստաւոր Յովհաննէս Կրճիկեանի աւագ որդինէ․ ծնած է 1806-ին Պոլսոյ Բերա թաղին մէջ, եօթ կամ ութ տարեկան հասակին ծնողները զինք ուղարկել են Բերայի Ս. Երրորդութիւն եկեղեցւոյ ազգային դպրոցը։ Ապա աշակերտած է Չոլախ Ստեփանին‚ Փեշտմալճեան Գրիգորին‚ ֆիզիկոս Պօղոսին։ 1822 թուականին ծնողները զինք կ՛ուղարկեն Պօղոս Պատրիարքին մօտ աշակերտութեան‚ որպէսզի, վարդապետութիւն սորվելով‚ հրաժարի ֆրանսերէն ուսանելու ձգտումէն։ Պօղոս Սրբազանի միիջնորդութեամբ դաստիարակութիւն ստացած է *Եզիկեան Յովսէփ* վարժապետէն, իր ուսումը կատարալեգործելու համար գացած է Փարիզ, 1835-ին մեծանուն Ռեշիտ փաշայի հետ, թէ՛ իբրեւ թարգման՝ փաշային ու թէ՛ անոր զաւակներուն իբրեւ ուսուցիչ։ Կրճիկեան հոն հետեւած է Սորպոնի դասերուն եւ հետզհետէ զարգացած է, այնպէս որ Ռեշիտ փաշայի միջնորդութեամբ դեսպանատան Բ. Թարգման անուանուած է, այսպէսով սկսած է դիւանագետական ասպարէզը։

Ազգային սահմանադրութեան հաստատման մէջ ամէնէն կարեւոր դեր ունեցողներէն եղած է **Յակոբ Կրճիկեան**, եւ այդպէսով ժամանակին ամէնէն յառաջընթաց մտաւորականներէն մէկը եղած է։ Գործակցած է հանրային հասարակական եւ ազգային պետութեան միանգամայն, ամիրայական բռնապետութեան առաջին հարուածը տուողը ըլլալով, Օսմանեան կառավաարութեան մէջ ալ իր ունեցած բարձր դիրքին պատճառաւ կրցած է Սահմանադրութեան գաղափարը ներշնշել, ինք զարգացեալ անձ՝ իր ունեցած կարեւոր պաշտօններով Օսմանեան պատմութեան մէջ եւս փայլուն անուն մը թողած է։

1854 թուականին Ռեշիտ փաշայի որդին՝ Մեհմետ Ճեմալ փաշան, կը նշանակուի Փարիզի մէջ դեսպան‚ իսկ Կրճիկեանը՝ անոր տեղապահ։ 1861 թուականին Յ. Կրճիկեան կը հրաժարի պետական գործերէն եւ կը սկսի գրական գործունէութեամբ զբաղիլ։ 1865 թուականի Մայիսին կը վերադառնայ Պոլիս, ուր ալ 1865 թուականի Հոկտեմբեր 14-ին կը մահանայ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ալպոյաճյան Ա., Ազգային սահմանադրությունը, իր ծագումը եւ կիրառությունը. //Ընդարձակ օրացույց ազգային հիվանդանոցի. 1910:
* Artinyan V., Osmanlı Devleti‘nde Ermeni Anayasasının Doğuşu, 1839-1863. Ist.: Aras, 2004։

Ստորոգութիւն:1806 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1865 մահեր
Ստորոգութիւն:14 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Պոլիս մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Միհրան Կրճիկեան

**Միհրան Անդրանիկ Կրճիկեան** (մօտ՝ 1850, Կ. Պոլիս - 1886, Էլասոն), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտաւորապէս 1850 թուականին՝ Կոստանդնուպոլիս։ Որդին է անուանի բժիշկ, փրոֆէսոր Անդրանիկ Փաշա Կրճիկեանի։

1873 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Կայսերական զինուորական բժշկական վարժարանը։ 1873 թուականէն Կ. Պոլսոյ Հայտար Փաշայի զինուորական հիւանդանոցէն ներս ծառայած է, որպէս զինուորական բժիշկ։ Նաեւ Հայտար Փաշայի զինուորական դեղագործական վարժարանէն ներս դասաւանդած է՝ բնագիտութիւն։

1886 թուականին՝ Թուրք-յունական պատերազմի ժամանակ, ծառայած է՝ որպէս Օսմանեան բանակի զինուորական բժիշկ, Էլասոնի մէջ (Ալասոնիա)։ 1886 թուականին Էլասոնի մէջ վարակուած է տիֆով եւ մահացած է շուրջ 36 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ, Սթանպուլ, 1950։
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւր
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:1886 մահեր
Ստորոգութիւն:Տիֆէ մահեր
Թաթուլ Կրպէեան

**Թաթուլ Կրպէեան** () Արցախեան պատերազմի մասնակից ՀՀ ազգային հերոս: Արցախեան ազատամարտի ժամանակ՝ 1990 թուականէն մինչեւ 1991 թուական, եղած է Գետաշէն-Մարտունաշէն ենթաշրջանի ինքնապաշպանութեան հրամանատարը։

## Կենսագրութիւն
Թաթուլ ծնած է 1965 թուականի Ապրիլ 21-ին, Հայաստանի Թալինի շրջանի Արեգ գիւղին մէջ։ Տարրական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստաձած է Թալինի Արուեստից դպրոցին մէջ, որ աւարտած է գերազանցութեամբ։ Խորհրդային Միութեան բանակին մէջ ծառայելէ ետք ընդունուած է ԵՊՀ Պատմութեան բաժանմունք։ Այդ ժամանակ Թաթուլ միացաւ ազատագրական շարժման։ Նոյն միջոցին Թաթուլ դասաւանդեց պատմութիւն՝ Գետաշէնի երկու դպրոցներու մէջ։ Ան նաեւ անդամ էր «Միացում» կազմակերպութեան։

1990 թուի Սեպտեմբերին Թաթուլ մեկնեցաւ Արցախ, ուր վիճակը օր ըստ օրէ կը վատթարանար։ Իր հիմնած խումբով ղեկավարեց ինքնապաշպանութիւնը ընդդէմ ազրպէյճանական զինուած ուժերուն եւ ոստիկանական խմբաւորումներուն։ Թաթուլ կ'ըսեր «ինչո՞ւ էք վախենում  մահից: Հողի համար ես հենց հիմա պատրաստ եմ մեռնելու: Հողի, ազգի համար: Ես ոչ մի անգամ չեմ գնա Երեւանի օդանաւակայանում իջնեմ, ասեմ՝ Գետաշէնը յանձնեցի: Ես այստեղ կը մեռնեմ, այդ բանը չեմ անի...»: Վերջին անգամ, երբ հասաւ Երեւան ըսաւ հետեւեալը.«Գիտեմ, որ Երեւան այլեւս չեմ գայ, ինձ կը բերեն»:

Հերոսը մահացաւ 1991 թուին Ապրիլ 30-ին «Օղակ» գործողութեան ժամանակ։ 1996 թուին Սեպտեմբեր 20-ին արժանացաւ ՀՀ Ազգային հերոսի կոչման։ Թաթուլ թաղուած է հայրենի Արեգ գիւղին մէջ, որ վերանուանուած է Թաթուլ։ Գիւղին մէջ զետեղեցին տուֆակերտ յուշարձան, որուն ճարտարապետն է Տարիէլ Յակոբեան:

## Օղակ Գործողութիւն
1991 թուի գարնան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հիւսիսային շրջաններուն մէջ զօրացած էր պատերազմական իրադրութիւնը։ 1991-ի Ապրիլին խորհրդային եւ ազրպէյճանական իշխանութիւնները այս գիւղերուն դէմ ուղղուած ռազմական գործողութիւն սկսելու որոշում ընդունեցին։

Մոսկուաի մէջ ստեղծուած մարդու իրաւունքներու «Մեմորիալ» կեդրոնը վերականգնած է այդ օրերու իրադարձութիւնները։ 1991 թուականի 30 Ապրիլին Չորրորդ բանակ, իսկ աւելի ուշ՝ ազրպէյճանական «ՕՄՕՆ»-ը յարձակեցան Շահումեանին մօտ գտնուող Գետաշէնի վրայ։ ՕՄՕՆականները յարձակեցան տուներու վրայ ու սկսան կողոպտել։ Միեւնոյն ժամանակ յարձակման ենթարկեցին բնակիչերը։ Զոհերու մեծ մասը երիտասարդներ էին։:

## Քաղուածքներ
Թաթուլ յաճախ կը կրկնէր․ 
 

Վերջին Երեւան այցելութեան ժամանակ Թաթուլ ըսած է․

## Թաթուլ Կրպէեանի Կերպարը Արուեստի Մէջ
Թաթուլ Կրպէեանին եւ ընկերներուն նուիրուած է Ռաֆայէլ Սահակեանի «Արծուապաշտ երկիր» փաստագեղարուեստական վէպը, «Կարօտից խելառը» տեսաերիզը, ինչպէս նաեւ «Լերան լանջին» (հեղ.՝ Ներսիկ Իսպիրեան) եւ «Մայրամուտ իջաւ» (հեղ.՝աշուղ Գէորգ) երգերը։ Աշոտ Բաբայեան՝ «Սոնատ» թաւջութակի եւ դաշնամուրի համար (1993 թուին), նուիրուած Թ. Կրպէեանին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Աբրահամ Ճարեան

**Աբրահամ Ճարեան** (), Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ 1840 թուականէն։

Կ'ըսուի որ դասակից եղած է Հ. Ղեւոնդ Ալիշանի: Եղած է կրթական երկարամեայ մշակ: Հ. Աբրահամ Ճարեան հմուտ էր եւրոպական քանի մը լեզուներու՝ լատիներէն, ֆրանսերէն, յունարէն, գերմաներէն, անգլերէն:

Երկար տարիներ եղած է Կոստանդնուպոլսոյ Բերայի ու Քաղկեդոնի եւ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարաններու տեսուչ, միաժամանակ դասաւանդած է մաթեմատիկա։ Ունի դասագիրքեր՝ «Համառօտ երկրաչափութիւն...» (1843 թ.), «Սկզբունք պատմութեան ազգաց...» (1849 թ.), «Պատմութիւն գաղղիացւոց...» (հ.1-2, 1849 թ.)։ Թարգմանած է Սալլուստոսի, Տակիտոսի, Թուկիդիտեսի, Պլատոնի, Նաբոլէոն III-ի, Կեսարացիի եւ այլոց գործերէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Յարութիւն Աւգերեան

**Աւգերեան Հ. Յարութիւն** (), լեզուագէտ, բառարանագիր եւ թարգմանիչ։ 1786-ին, Վենետկի Ս. Ղազար վանքը կը հասնի իր երէց եղբօր քով, եւ 1798-ին քահանայ կը ձեռնադրուի:

Հ.Յ. Աւգերեան իր կեանքը գրեթէ ամբողջ վանքին մէջ անցուցած է, քահանայութենէն երկու տարի ետք Դրանսիլվանիա կը ղրկուի, ուր ժողովուրդին մէջ քանի մը տարի քարոզիչ եւ դաստիարակի պաշտօն վարելէ ետք Ս. Ղազար կը դառնայ: Երկու անգամ Լոնտոն գացած է քիչ ժամանակուան համար, նոյնպէս եւ Հռոմ, ուր ներկայ եղած է Գրիգոր ԺԶ. Քահանայապետին ընտրութեան:

Վանքին մէջ իր գլխաւոր պաշտօնը եղած է՝ հիւընկալել վանք այցելողները եւ սիրելի եղած է բոլոր օտարներուն իր զուարթ բնաւորութեամբ:

Իր եցէց եղբօր՝ Հ. Մկրտիչ Աւգերեանի նման աշխատած է ծանօթացնել հայ ազգը Եւրոպայի իր պատուական աշխատասիրութիւններով: Հայրը Յ. Աւգերեանի անունը շատ սերտօրէն կապուած է հռչակաւոր Լորտ Պայրընի հետ: Անգլիացի քերթողը երբ 1816-ին Վենետիկ գալով Ս. Ղազար այցելեց, իբրեւ լաւ անգլերէն գիտցող Հ. Յ. Աւգերեան ընդունեց զինք, եւ բնական էր որ երբ մեծ քերթողը հայերէն ուզեց սորվիլ՝ իրեն ուսուցիչ Հ. Յարութիւնը պիտի ընտրէր:

Շատ անգլիացիներ, լսելով որ Պայրընը հայերէն սորված է՝ իրենք ալ հետեւած են անոր, դասատու ունենալով մի՛շտ Հ. Յարութիւնը որ Պայրընի հետ, վարժապետ եւ աշակերտ՝ քերականութիւն մը պատրաստեցին, որ քանի մը անգամ տպագրուեցան:

Հ. Աւգերեան քերականութենէն յետոյ ձեռնարկեց Անգլ. եւ Հայ ու Հայ եւ Անգլ. բառգիրքներուն ձեռնտուութեամբ եւ արդեամբք Յովհ. Պրէնտ հայերէնագէտ անգլիացիին: Հ. Աւգերի անդրանիկ հրատարակութիւնն եղած է «Բառարան համառօտ ի գաղղիականէ ի հայ», տպուած 1812-ին (մօտ 600 էջ), որ 1840-ին կրկին տպագրութեան արժանացաւ: 1816-ին լոյս ընծայեց «Բառարան համառօտ ի հայէ ի գաղղիական», 700 էջ: 1817-ին լոյս ընծայեց «Քերականութիւն անգղիական եւ հայերէն»: 1819-ին՝ «Քերականութիւն հայերէն եւ անգղիական» որ երրորդ տպագրութեան արժանացաւ: 1824-ին՝ «Բառարան Հայերէն եւ Անգղիական», որուն համառօտը տպագրուեցաւ 1825-ին ի Կալաթա: Հ. Աւգերեան ունի դեռ իտալերէն, Ֆրանսերէն լեզուով գրքոյկներ վանքը եւ մեր ազգը օտարներուն ճանչցնելու նպատակաւ: 1821-ին հրատարակած «Բացատրութիւն չափուց եւ կշռոց նախնեացը», եւ թարգմանած է «Միլտոնի Դրախտ  կորուսելաը»՝ արձակ, գրաբար եւ լոյս ընծայած է «Ն. Լամբրոնացւոյ Ատենաբանութիւնը»:

Հայր Աւգերեան բացի հայերէնէն եւ տաճկերէնէն, գիտէր՝ յունարէն, եբրայերէն, լատիներէն, իտալերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն, հունգարերէն եւ գերմաներէն: «Հարազատին նման, կը գրէ Հ. Սարեան Հ. Յարութիւն եւս՝ վանական կառավարութեան մէջ երկար տարիներ գործակցութիւն ունեցած է, քսան տարւոյ չափ ընդհանրական քարտուղարի եւ առաջիկայի պաշտօն վարելով, ինչպէս որ Եղբօրը վիճակին վրայ նախանձելով ետեւէն թռեր հասեր էր վանք՝ թողլով հայրենի գիրկը, նոյնպէս անոր մահուընէն 8 ամիս վերջը՝ նոյն գեղեցիկ նախանձով վառուած, կը թռչէր դարձեալ անոր ետեւէն դէպի երկինք, 81 տարեկան՝ ծանրաբեռն ամօք եւ արդեամբք (24 Նոյեմբեր 1854-ին Ս. Ղազարու մէջ): Հ. Յ. Աւգերեանի մահուան առթիւ գրուած է «Բազմավէպ»ի մէջ 1854 էջ 376:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վրդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Բ., էջ 323:
*Ազգային Դէմքեր, Հ․ Սիմէոն Երեմեան, Գրագէտ Հայեր՝ երկրորդ շարք,  էջ 239-240։
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Վրթանէս Ասկէրեան

**Հ. Վրթանէս Ասկէրեան:(** Ծնած էր Պոլիս, 1720-ին): Պատանի տարիքէն ղրկուեցաւ Ս.Ղազար, ուսանեցաւ այնտեղ, 23 տարեկանին ալ վարդապետ ձեռնադրուեցաւ: Բախտաւորուեցաւ աշակերտելու Մխիթար աբբահօր, նոյնիսկ գործակցելու անոր հետ:Կանուխէն ձեռնարկեց թարգմանական աշխատանքներու՝ յենելով իր լեզուագիտական կարողութիւններուն ու դասական հայերէնի բացարձակ հմտութեան վրայ: Իր թարգմանութիւններու ամբողջութիւնն է՝ շուրջ 15000 տպագիր էջի ծաւալով գործեր երեք լեզունէրէ՝ լատիներէնէ,յունարէնէ եւ իտալերէնէ: Ճիշտ այս պատճառով ալ, Ասկէրեան վարդապետ կրնայ նկատուիլ ԺԸ. դարու Հայ թարգմանական դպրոցի մեծագոյն ներկայացուցիչներէն մին: Ֆրանսացի աստուածաբան Անտոն Կովդինի (Antonio Goudin, 1640-1695) «Փիլիսոփայութիւն»ը, որ գրաբար հայերէնով ու չորս հատորանի շարքով (շուրջ 2400 էջ) լոյս տեսաւ Վենետկի մէջ 1750-51, Ասկէրեան վրդ.ի առաջին գործէրէն մին կը նկատուի:

## Աղբիւրներ
ԴԵԳԵՐՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅ ԳԻՐԻ ԵՒ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԳԵՏԵԶՐԻՆ, Բ.Հատոր, Լեւոն Շառոյեան, Հալէպ 2018
Հաբէլեան Դաւիթ

**Հաբէլեան Դաւիթ**, Արզնցի, եղբայր Հարպիկի որ 1051-ին Արզնի բերդր երկար ատեն պաշտպանեց Մոմոմախ կայսեր Պեռող զօրավարին յարձակման դէմ: Պեռոզ դաւաճանութեամբ բերդին տիրելէն ետք Դաւիթը իր երկու եղբայրներուն հետ Պոլիս տարաւ: ( Մատթէոս Ուռհայեցի):

## Աղբիւրներ
Հայ Հանտրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1939, Տպ. Պուքրէշ, Էջ 602
Կցական բարդութիւն

**Կցական բարդութիւն**, բարդ բառերը, որոնք կազմուած են երկու բառերու կցումով։ Օրինակ՝ *այսօր, այնչափ, նաեւ, ոչինչ, ամենուրէք, ելևէջ* եւ այլն։

Կցական բարդութիւններու մէջ կցում կը կատարուի՝
* *եւ, ու* շաղկապներով՝ *ցիրուցան, ասուլիս, եռուզեռ, քարուքանդ, սուսուփուս,առևտուր, ահուդող, ախուվախ, տարուբերել, որեւէ, ինեւէ, ինչևէ, ինչեւիցէ, յարեւնման, սուտումուտ* եւ այլն։
*Նախդիրներով՝ *խառնիխուռն, սարիվեր, պատնիվեր, միառմի, օրըստօրէ, հետըզհետէ, գլխիվայր, զառնիվայր, զառնիվեր, մէկէնիմէկ* եւ այլն։
*Առանց շաղկապի՝ *ամենուրեք, այսինքն, թերեւս, նաեւ, այլևս,կէսօր, նոյնքան, որչափ* եւ այլն

Ստորոգութիւն:Հայոց Լեզու
Ստորոգութիւն:Բառագիտութիւն
Հադէս

մինի|աջից|200px|Հադէսը Կերբերոսի հետ
**Հադէս** ()` յունական դիցաբանութեան մէջ մահուան եւ անդրաշխարհի աստուածն է:

## Հադէսը Անդրաշխարհին Աստուած
Յունական դիցաբանութեան մէջ, անդրաշխարհի աստուած Հադէսը տիտաններ Կրոնոսի եւ Հռէայի որդին էր: Ան ունէր երեք քոյր՝ Դեմետրէ, Հեստիա եւ Հերա, ինչպէս նաեւ երկու եղբայր՝ երեքէն ամենակրտսեր Զեւսը եւ Պոսէյդոնը:

Չափահաս դառնալով, Զեւսը կրցաւ ստիպել իր հօրը, որ արտաբերէ իր զաւակները: Ատկէ ետք վեց պատանի աստուածները, իրենց հետ համագործակցածներուն հետ կոչեցին միւսները աստուածային կռիւ ընելու: Պատերազմն աւարտուեցաւ պատանիներու յաղթանակով: Աստուածները բաժնեցին աշխարհը, Պոսէյդոնն ստացաւ ծովերը, Զեւսը՝ երկինքը եւ Հադէսը՝ անդրաշխարհը: Հադէսն իր կինն ու թագուհին՝ Պերսեփոնէն ստացաւ Զեւսի հրամանով անոր առեւանգելով: Սա առասպելն ամենակարեւորն է, որուն մէջ Հադէսը դեր ունեցած է:

Հռովմէական դիցաբանութեան մէջ համարժէքն է Պլուտոնը:

### Հադէս եւ Սիզիփոս
Հադէսը իր հպատակներէն ոչ մեկուն չէ թոյլ տար լքել իր թագաւորութիւնը, սակայն օր մը զայն խաբած էր խորամանկ Սիզիփոսը, եւ փախած էր մեռեալներու թագաւորութենէ։ Բայց Հադէսէն փախչիլ հնարաւոր չէ, եւ իբրեւ պատիժ Սիզիփոսը սարն ի վեր կը գլորէ ծանր քարը, որը անմիջապէս վար կը գահավիժէ, ատանկ շարունակ։մինի|180px|Պերսեփոնէ եւ Հադէս
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Theoi Project, Հադէս
* Greek Mythology Link, Hades 

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Հազարի

**Հազարի**, հայաբնակ գիւղ էր, Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Մաս կը կազմէր պատմական Ծոփաց Աշխարհին, Չմշկածագ քաղաքի մօտ։

Հազարին Չմշկածագի հայաբնակ գիւղերէն ամէնէն բազմամարդն էր։ 1915 թուականին, ունէր 80 տուն հայ բնակիչ, 340 շունչով, եւ մէկ տուն քիւրտ (հովիւ Մախսոն) 6 շունչով։
մինի|աջից|Հազարի գիւղի յատակագիծը

մինի|աջից|Հազարի գիւղի յատակագիծը

## Գիւղի պատմութիւն
Եկեղեցին. Ս. Երրորդութիւն
մինի|աջից|Հազարի - Յովհաննէս քահանայ Փափազեանը եւ իր գերդաստանը
մինի|աջից|Հազարի - գիւղի դպրոցի աշակերրտները

## Շրջակայքի գիւղերը
Հազարիի դրացի գիւղերու ցանկին համար, տե՛ս Չմշկածագի գիւղերը։

## Գիւղի տեղահանութիւն
1915-ի Յունիս 13-ին, թուրք ժանտարմները Հազարիի բնակչութեան մէկ մասը կը տեղահանեն, որմէ յետոյ քիւրտերը գիւղը կը թալանեն։ Տեղահանութենէն զերծ մնացած գիւղացիները կ'ապաստանին Տէրսիմի քիւրտերուն քով։

## Հազարցի գերդաստանները

Գիւղի գլխաւոր գերդաստաններն էին.
* Անդրէասեան
* Եարըմեան
* Կոստանեան
* Վերտանեան
* Չնկռեան
* Ներսէսեան
* Ամիրխանեան
* Ադամեան
* Քլշեան
* Գալուստեան
* Փափազեան
* Խանպէկեան
* Մարտիրոսեան
* Բարնակեան
* Պէքէրեան
* Սողիկեան 
* Թադեան
* Յովնանեան
* Միհրանեան
* Թաշճեան

## Հազարիի ներկայ վիճակը
Գիւղը այսօր բնակեցուած է ալեւի քիւրտերով։ Քիւրտերը տակաւին Հազարի անունը կ'օգտագործեն, իսկ թուրքերէն պաշտօնական անունն է՝ Անըլ (Anıl)։

## Հազարցի անուանի անձեր
*Վազգէն Անդրէասեան (Vazken Andréassian) ( 1903, Հազարի – 1995, Ֆրանսա),  ճարտարագէտ, սկաուտական շարժման մասնակից։
* Անդրանիկ Անդրէասեան (Antranig Antreassian) (1910, Հազարի – 1996, Ամերիկա), գրող։

## Ծագումով Հազարցիներ
Բիւրակն Անդրէասեան-Չերազ, Երեւան

## Աղբիւրներ
աջից|150px
* Վազգէն Անդրէասեան, Հազարիապատում – հատոր Ա.։ Տօնիկեան տպարան, Պէյրութ, 1985, 316 էջ։
* Վազգէն Անդրէասեան, Հազարիապատում – հատոր Բ.։ Տօնիկեան տպարան, Պէյրութ, 1984, 299 էջ։
* Վազգէն Անդրէասեան, Հազարիապատում – հատոր Գ.։ Տօնիկեան տպարան, Պէյրութ, 1994, 650 էջ։
* Համբարձում Գասպարեան, Չմշկածագ եւ իր գիւղերը։ Պայքար տպարան, Պոսթըն, 1969, 810 էջ։
* Հայկազ Ղազարեան, Պատմագիրք Չմշկածագի։ Համազգային տպարան, Պէյրութ, 1971, 590 էջ։
* Յ. Աճէմեան, Հազարի գիւղի հանրագիտակ քարտէս, Syracuse, NY, 1934։
* Hazari ։ vie et survie d'un village arménien après juin 1915, 1995. էլեկտրոնային տարբերակ հոս

## Արտաքին յղումներ
* Հազարի 

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Վարդ Հազըրեան

**Վարդ Հազըրեան**, ծնած է Տիւզճէ եւ մահացած Իսթամպուլ: Նախնական ուսումը ստացած է Մաքրուհեան վարժարանին մէջ, եւ ապա յաճախած է Ժընէւի Գալվին Գոլէճ։ Վկայուած է Ժընէւի Արհեստի եւ Արուեստից Աքատեմիին զարդանկարչութեան ճիւղէն։

Աշխատակցած է իսթամպուլահայ մամուլին՝ յատկապէս Մարմարա-ին, պատմուածքներով եւ նկարչական արուեստի մասին քննադատական յօդուածներով:
## Ծանօթագրութիւններ
Աբրահամ Հայրիկեան

**Աբրահամ Հայրիկեան** (1878, Ռոտոսթօ - 24 Ապրիլ 1915) , հոն ստացած է իր նախնական կրթութիւնը․ Քաղաքին Ս․Խաչ թաղի դպրոցը , նաեւ Չօրլու ուսուցչական պաշտօններ վարելէ վերջ՝ Պոլիս կ'անցնի, մէկ կողմէ դասախօսելով զանազան թաղերուն դպրոցներուն մէջ, միւս կողմէ ուժովցնելով թուրքերէնն ու աշխարհագրութիւնը որոնք իր մասնագիտութիւններն էին։ Սահմանադրութենէն տարի մը ետքը` Բերա` Նշան Թաշ կը հիմնէ Արդի վարժարանը զոր ապա Օրթաքէօյ կը փոխադրէ։

Քաղաքական գործիչ Պարոյր Հայրիկեանի հօրեղբայրն էր։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան, Կ․ Պոլիս, 1919, էջ 40

Ստորոգութիւն:Ծնունդներ 1878
Մկրտիչ Հազարապետեան

**Մկրտիչ Հազարապետեան**
Բնիկ Տարանտացի, ծնած 1863-ին։ Փոքր տարիքէն ընկերացած իր հօր՝ Ճաֆէր Հազարապետեանի, Պէյրությ մէջ աոեւտրական զբաղելու։ 1893-ին վերջնականապէս հասաատոսած հոս։

Գրած է փայլուն քիրք մը մեծ ու ծանօթ վաճառականներու շարքին։ Եղած է հայ հասարակութեան ներկայացուցիչը Պէյրութի Մաքսային Տնօրէնութեան մօտ։ Ճշմարիտ ազգասէր մը, Մկրտիչ Հազարապետեան մօտէն հետաքրքրուած է պէյրութահայ ազգային կեանքով։ Կարգ մը այլ ազզայիններու հետ 1904-ին հիմ՚նած է Պէյրութի առաջին հայ նախակրթարանը Երուսաղէմի Սբ. Յակոբայ վանքին օժանդակութեամբ։ Որ֊պէս ազգային գործերը սիրայօժար գործադրող անհատ, պարաաճանաչօրէն աշխատած է իր ամէն կարէլի միջոցներով։ Փախստականնեւր, հայ քաղաքական հալածեալներ, բարձրաստիճան կղերակաեր եւ ազգայիններ միշտ բաց գտած են իր տան դուռը, օգտուելով անոր բարեացակամութենէն։ Այդ ժամանակ Պէյրութ Օսմ. Կայսրութեան հայերու համար ապահո֊վագոյն դուռը նկատուելով՝ բազմաթիւ հայեր Պէյրութի վրայով կր փախէիին արտասահման։ Ահա ասոնց գործը դիւրացնողներէն մին եղած է Մկրտիչ Հազարապետեան։ 1914-15-ին երբ Երուսաղէմի վանքին Պէյրութի տեսուչները աքսորուեցան եւ նոր վարդապետներ բերել տալ հնարաւոր չեղաւ, Մկրտիչ Հազարապետեան Ճէմալ Փաշայի հրահանգով նշանակուած է Առաքելական հայերու Ազգապետ, այս դժուարին ու փափուկ գործը ձեռնհասօրէն վարելով։ Մեռաւ Պէյրութ 1919 Մարտ 9-ին։ Զաւակներն են.- Գարեգին, Հայկ, Նուպար, Սրբուհի, Նազենիկ եւ Քայանէ։ Առաջին մանչ զաւակը առեւտրական, երկրորդը Օրոզտիպաքի մէջ գլխաւոր հաշուակալ, իսկ երրորդր մաթեմաթիքի ուսուցիչ ֆրանսական վարժարաններու մէջ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Զարեհեան Գանձատուն

250px|մինի|աջից|Զարեհեան գանձատան մուտքը
**Հալէպի «Զարեհեան» Գանձատուն**, «Զարեհեան Գանձատուն»ը կը գտնուի Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ շրջաբակին մէջ։ Հիմնուած է 1991-ին, հնադարեան Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կառոյցէն ներս (որ յիշատակուած է 1429-ին, Ստեփանոս Կրակեցիի կողմէ գրչագրուած Աւետարանի մը յիշատակարանին մէջ), ուր նախքան Սուրիոյ պատերազմը ցուցադրուած կային հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող աւելի քան 650 հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ սպասներ, հայկական արծաթագործութեան եւ ձեռարուեստի գեղեցիկ եւ թանկարժէք իրեր, որոնք մեծ մասամբ տարագիր հայ ժողովուրդի զաւակները իրենց հետ բերած էին Արեւմտեան Հայաստանէն, որպէս յիշատակ եւ հայրենիքէն մնացած սուրբ մասունք:

Գան­ձա­տու­նը կը ծա­ռա­յէ նա­եւ որ­պէս ու­սում­նա­սի­րա­կան կեդ­րոն: «Զարեհեան» Գանձատան մէջ պարփակուած ձեռագործ աշխատանքի հազուագիւտ նմուշներն ու պատմա-մշակութային արժէք ներկայացնող «գանձեր»ը առիթ կու տային ծանօթանալու Սուրիահայ գաղութի հոգեւոր հարստութեան:

## Աղբիւրներ
* «Գանձասար» Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի պաշտօնաթերթ, 15 Նոյեմբեր 2012:

Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Սուրիահայ գաղութ
Ալեն Հալիլովիչ

**Ալեն Հալիլովիչ** (Alen Halilović, 18 Յունիս 1996 թուական), խրուաթ ֆութպոլիստ, Պարսելոնա Պ-ի եւ Խրուաթիոյ հաւաքականի մէջ կիսապաշտպան։

## Տինամօ Զակրէպ
Հալիլովիչը իր ընթանցքը սկսած է «Տինամօ Զակրէպի» մանկապատանեկան խումբին մէջ։ 2012 թուականի Յունիսին պայմանագիր կնքած՝ խումբին հետ։ Իր առաջին կոլը նշանակած է 16 տարեկան 102 օրականին, 2012 թուականի Սեպտեմբեր 27-ին՝ «Հայտուքի» դեմ խաղին մէջ խաղաւարտէն 10 վայրկեան առաջ փոխարինելով պրազիլցի Սամմիրին, ուր Տինամօն յաղթած է 3-1 հաշուով։ Յաջորդ խաղաշրջանին՝ «Սլովեն Պելուպոյի» դէմ խաղին, կրկին դուրս եկած է փոխարինումի եւ արձանագրած է իր առաջին կոլը մասնագիտական մակարդակի վրայ։ Այդ խաղին մէջ Տինամօն յաղթած է 4-1 հաշուով։ Այս կոլը զինք դարձուց առաջնութեան ամէնափոքր ռմբարկուն առաջնութեան պատմութեան մեջ՝ 16 տարեկան 112 օրականին։ 2012 թուականի Հոկտեմբեր 24-ին իր առաջին ելոյթը նշած է Չամփիոններու Լիկայէն ներս՝ ֆրանսական «Փարի Սեն-Ժերմեն»-ի (Paris Saint-Germain) դէմ՝ խաղի մտնելով խաղաւարտէն 1 վայրկեան առաջ։

## Պարսելոնա
Իր խաղին շնորհիւ Ալենը արժանացած է կատալոնական «Պարսելոնայի» ուշադրութեան, որ սկսած է բանակցութիւններ վարել անոր խումբ փոխելուն շուրջ, որ հաստատած է «Տինամօ Զակրէպի» ղեկավարութիւնը։ 2014 թուականի Մարտ 27-ին «Պարսելոնան» 5-տարուայ պայմանագիր կնքեց Ալենի հետ։ 2014 թուականի մարտ 27-ին «Պարսելոնան» 5-տարուայ պայմանագիր կնքած է Ալենի հետ։

## Ելոյթներու վիճակագրութիւն
### Ակումբային վիճակագրութիւն

### Միջազգային վիճակագրութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ալեն Հալիլովիչ - Topforward
* Ալեն Հալիլովիչ 

Ստորոգութիւն:1996 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Խրուաթ ֆութպոլիստներ
Յարութիւն Հալուաճեան

**Յարութիւն (Արթին) Պէյ Հալուաճեան ** (1865, Տիգրանակերտ, Տիգրանակերտի նահանգ - 1915), հայ վիրաբոյժ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1865 թուականին Տիգրանակերտի նահանգի կեդրոն՝ Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր) քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյ ազգային վարժարանին մէջ։ Աւարտած է նաեւ տեղի թուրքական «իտատիէ»ն (միջնակարգ դպրոցը)։

Մոտաւորապէս 1890 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Կայսերական բժշկական վարժարանը եւ ստացած «թոփ­չիի» (հրետանու սպայի) զինուորական կոչում։ Մասնագիտութեամբ եղած է վիրաբոյժ։ Աւարտելէ անմիջապէս ետք՝ զինուորական ծառայութիւն կատարած է օսմանեան բանակին մէջ։ Երկար տարիներ, Օսմանեան կայսրութեան շարք մը քաղաքներուն մէջ գտնուող զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ, ծառայած է որպէս զինուորական բժիշկ։

Թուրք զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ իր կատարատ ծառայութիւններուն համար՝ արժանացած է «Գայմագամ Պէյ» տիտղոսին։ Ծառայած է Օսմանեան բանակի Մեզիրէի զինուորական հիւանդանոցին մէջ։ Եղածէ Խարբերդի գաւառի կառավարիչ (քայմաքամ)։ Հարիւրաւոր թուրք քաղաքացիներ ու զինուորականներ փրկուած են անոր հմուտ վիրահատութիւններու շնորհիւ։ Օսմանեան կայսրութեան պատերազմական նախարարութենէն արժանացած է «պէյ» տիտղոսին։

1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, իր դեղագործ եղբօր հետ միասին, 5-րդ կոլ–օրտուի (ենթաբանակի) բժշկապետի պաշտօնով ուղարկուած է Կովկասեան ռազմաճակատ։ Այստեղ Օսմանեան բանակի պարտութենէն ետք, հայ զինուորական բժիշկներու ներկայութիւնը ռուսական սահմանի մօտ կասկածելի կը նկատուէր, եւ գնդապետ բժիշկը ուղարկուած է Խար­բերդ ու Մեզիրէի զինուորական հիւանդանոցի բժշկապետ նշանակուած։ Այստեղ ան մեծ ծառայութիւն մատուցած է Օսմանեան բանակին մէջ՝ ժանտախտի համաճարակի դէմ պայքարելու եւ հազարաւոր թուրք զինուորներու կեանքը փրկելու գործին, որուն համար ալ արժանացած է զինուորական իշխանութեան գնահատանքին։

Թուրք պաշտօնակից բժիշկներու զրպարտանքներու հետեւանքով, բժիշկը ետ ուղարկուած իր ծննդավայրը՝ ծառայելու տեղի զինուորական հիւանդանոցէն ներս որպէս բժշկապետ։ Յարութիւն Հալուաճեան՝ իրեն ուղեկցող թուրք զինուորականներու հետ, կառքով ճամբայ կ՛ելլէ դէպի Տիգրանակերտ, որուն մօտակայ ճամբուն վրայ կը կողոպտուի թուրք չէթէճիներու կողմէ եւ վայրագօրէն կը սպաննուի ու իր մարմինը կը նետուի Տեւէ Պոյնիէն վար։

Այլ տուեալով՝ 1915 թ.–ի Յուլիսին, սպանուած է Խարբերդի մէջ կամ Գեղվանքի մօտ, իր աշխատավայրին մէջ՝ մօտ 55 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները),Պոսթըն, 1957։
* Սահակեան Լիլիկ, Ոճրագործները չխնայեցին նոյնիսկ մարդու կեանքը փրկողներուն, «Առող­ջա­պա­հու­թիւն», Երեւան, 1965, թ. 4։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Հայրապետյան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
* Յարման Արսէն, Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
* Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1865 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Նուրի Հալէպլեան

**Նուրի Յարութիւնի Հալէպլեան** (նաեւ՝ Հալէպեան), հայ ատամնաբոյժ։ Վիրաբոյժ Լութֆի Լեւոն Հալէպլեանի եղբայրնը։

Նուրի Հալէպլեանն ունեցած է ատամնաբուժական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս ատամնաբոյժ։ Տարագրութեան օրերուն նահատակուած է Մելիտինէի շրջակայքը։ Եղած է շատ երիտասարդ եւ ամուրի։ Քոյրը եւ փեսան՝ տեր եւ տիկին Լ. Լեւոնեանները, տարագրութեան՝ գողգոթայէն վերապրելով, բնակութիւն հաստատած են ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթսի Ուոթըրթաուն քաղաքին մէջ։

## Գրականութիւն
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ ատամնաբոյժներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Լութֆի Լեւոն Հալէպլեան

**Լութֆի Լեւոն Յարութիւնի Հալէպլեան** (նաեւ՝ Հալապլեան, Հալէպեան, 1882 (1884), Այնթէպ, Այնթէպի գաւառ, Հալէպի նահանգ - 1915, Մուշ), հայ վիրաբոյժ, ՀՅԴ անդամ։

Ծնած է 1882 (1884) թուականին, Այնթէպի մէջ՝ հայ աւետարանական Հարութիւն եւ Լուսիա Հալէպլեաններու ընտանիքին մէջ։ Ընտանիքը ունեցած է երկու զաւակ, որոնք աւարտած են գոլէճ ու համալսարան։ Լութֆին աւարտած է Այնթէպի առեւտրականներու նախակրթարանը։ 1902 թուականին աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Այնթէպի կեդրոնական Թուրքիոյ գոլէճը եւ ստացած է «պսակաւոր արուեստից» վկայական։ 1907-ին (1909), վկայուած է որպէս վիրաբոյժ Պէյրութի Ամերիկեան բժշկական համալսարանէն։

1907 թվականին վերադարձել է Այնթէպ եւ ծնողներին կարճատեւ այցելելուց հետո մեկնել է Մելիտինե (Մալաթիա) եւ աշխատել որպես բժիշկ։ Լավ տիրապետելով Թուրգերէնին` շահել է նաև թրքուհի հիվանդների համակրանքը։

1911 թուականին. գերմանական վաճառականական ընկերութեան մը խնդրանքով մեկնած է Գերմանիա եւ Պերլինի հիւանդանոցներուն մէջ հմտացած վիրաբուժութեան մէջ, պատրաստուած է վերադառնալ եւ որպէս վիրաբոյժ աշխատած է Կարնոյ բացուելիք գերմանական հիւանդանոցին մէջ։ 1913 թուականին վերադարձած է Այնթէպ եւ շարունակած է զբաղիլ բժշկութեամբ։ Եղած է ՀՅԴ անդամ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելէն ետք` 1914 թուականի ամրան, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ուղարկուելով Երզնկայի շրջան ու կը ծառայէ թուրք բանակին մէջ՝ նշանակուելով բժշկապետ Երզնկա շրջանի Մեզէ զինուորական հիւանդանոցին մէջ։

1915 թուականի սկիզբը, նախազգալով հայերուն սպառնացող մոտալուտ վտանգը, զինք կոչած են Սըր Թապիպ Լութֆի։ 1915 թուականին ձերբակալուած, բանտարկուած ու աքսորուած է։

1915 թուականի Յուլիսի սկզիբներուն, Կարինէն Երզնկա երկարած ճամբուն վրայ՝ Բաբերդ չհասած, Մուշի Քոբ (Կոպ) լեռան ստորոտին 32-րդ զօրաբաժինի սպայ՝ Մեհմեդ Ալիի հրամանով, իրեն ընկերակցող թուրք սպայի եւ թուրք զինուորներու ձեռքով եղերական եւ բարբարոս ձեւով սպանուած է բժիշկ Յովհաննէս Թերզեանի հետ միասին։

Եղած է ամուրի։ Քոյրը եւ փեսան՝ տէր եւ տիկին Լ. Լեւոնեանները, տարագրութեան գողգոթայէն վերապրելով, բնակութիւն հաստատած են ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթսի Ուոթըրթաուն քաղաքին մէջ։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940),
Սթանպուլ, 1940։
*Սարաֆեան Գ., Պատմութիւն Անթէպի հայոց, հ. Բ., Լոս Անճելըս, 1953։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965),պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալբոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Գոյամարտ, 1914-1925, Լոս Անճելըս, 2001։
*Քէստենեան Հ., Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն Շրջանաւարտ Եւ Մեծ Եղեռնին Նահատակուած Հայ Բժիշկներ, «Ազ­դակ», 0111-2012։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ վիրաբուժներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Արմէն Հախնազարեան

**Արմէն Հախնազարեան** (), ճարտարապետութեան դոկտոր, Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի հիմնադիր։

## Կենսագրութիւն
Ագուլիսցի լեզուաբան, դոկտոր Յովհաննէս Հախնազարեանի որդին է։

1959-ին աւարտած է Թեհրանի Քուշէշ-Դաւիթեան դպրոցը, 1969-ին՝ Աախէնի Հռենոս-Վեսֆալիայի բարձրագոյն արուեստագիտական դպրոցի ճարտարապետութեան եւ քաղաքական ճարտարագիտութեան հիմնարկի ճարտարապետութեան բաժինը, իսկ 1973-ին՝ քաղաքաշինութեան բաժինը՝ որպէս Ճարտարապետութեան դոկտոր (Dr. Ing. Architekt-Planer)։

Ուսումնասիրական գործունէութիւնը սկսած է 1968-ին, չափագրելով Արտազ գաւառի Սուրբ Թադէոսի Վանքը։

1970-ական թուականներուն իրագործած է դէպի Արեւմտեան Հայաստան՝ թիւով վեց, իւրաքանչիւրը շուրջ երկամսեայ տեւողութեամբ գիտարշաւները։

Աւելի ուշ, զրկուելով գիտարշաւներուն անձամբ մասնակցելու հնարաւորութենէն, մինչեւ կեանքին աւարտը շարունակած է կազմակերպել գիտարշաւներ դէպի Արեւմտեան Հայաստան, Փոքր Հայք եւ Կիլիկիա։

1969-ին Աախէնի մէջ կը հիմնէ *Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող* կազմակերպութիւնը:

1973-ին ամուսնացած է ճարտարապետ Մարկրիթ Պունեմաննին (Margrit Bunemann) հետ եւ ունեցած է երկու դուստր՝ Թալին եւ Շահրիզ։

1974-ին Թեհրանի մէջ հիմնադրած եւ ղեկավարած է «Մոնիթ» (Monit) ճարտարապետական ընկերութիւնը։

1982-ին Աախէնի մէջ պաշտօնապէս կը գրանցէ *Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող* հասարակական կազմակերպութիւնը (2010-էն՝ հիմնադրամ), որ 1996-ին կ'արձանագրուի ԱՄՆ-ի մէջ, իսկ 1998-ին՝ Հայաստանի մէջ։

1983-էն էտք երկար տարիներ դասաւանդած է Աախէնի համալսարանի քաղաքաշինութեան հիմնարկին մէջ։

Վախճանած է Աախէնի մէջ, իսկ աճիւնափոշին ամփոփուած է Աախէնի եւ Արտաշաւանի գերեզմանոցներուն մէջ։

## Վերանորոգումներ
thumb|
* Վանաքի Սբ. Սարգիս եկեղեցի
* Թեհրանի Սբ. Գէորգ եկեղեցի
* Դարաշամբի Սբ. Ստեփանոս վանք
* Արտազի Սբ. Թադէոս վանք
* Ծոր Ծորի Սբ. Աստուածածին վանք
* Քարինտակի Սբ. Աստուածածին եկեղեցի
* Դադիվանք համալիրի տարբեր շինութիւններ
* Տաթեւ գիւղի եկեղեցի
* Դաւիթ Բէկ գիւղի եկեղեցի
* Սաղմոսավանք
* Ուշի գիւղի Սբ. Սարգիս վանքի միանաւ եկեղեցիմինի|Արմէն Հախնազարեան
*Քեսապի Գարատուրան գիւղի Սբ. Ստեփանոս եկեղեցի
* Քեսապ աւանին մէջ քանի մը պատմական բնակելի տուներ

## Հրատարակութիւններ
* 1983-1989-ններուն “Armenian Architecture” մանրաժապաւէններու 7 հատորեակներ
* Ակնարկ Հայկական ճարտարապետութեան, 1988
* Documents of Armenian Architecture։ Nor Djulfa. Venezia, 1992
* Սբ. Թադէոս առաքեալի եւ Սբ. Ստեփանոս նախավկայի վանքերը 
* Julfa: The Annihilation of the Armenian Cemetery by Nakhijevan’s Azerbaijani Authorities 
* Արտազի երեք վանքերը 

## Պարգեւներ
* 10 Յունիս 2008-ին ՀՀ Ազգային Ժողովի պատուոյ շքանշան
* 29 Յունուար 2009-ին՝ Հայաստանի Ազգային գրադարանի Յակոբ Մեղապարտի անուան շքանշան
* 2009 ՀՀ քաղաքաշինութեան նախարարութեան պատուոյ գիր

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Հարցազրույց Ա. Հախնազարյանի հետ` Օգոստոս 7, 2002 
* ՀՀ Ազգային ժողովի պատվո շքանշան
* Ա. Հախնազարյանի հիշատակին նվիրված հանդես 
* Ա. Հախնազարյանի կենսագրական
* Ա. Հախնազարյանի կենսագրական 
* [Մահախոսական՝ Պատմա-բանասիրական հանդեսում](http://hpj.asj-oa.am/2649/1/2009-1(306).pdf) 
* Մահախոսական
* Մահախոսական
* Մահախոսական

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գերմանիա մահացածներ
Յովհաննէս Յակոբեան

**Յովհաննէս Համազասպի Յակոբեան,** (), ճարտարապետ։ ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1964)։ ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրութիւն
1941-ին աւարտած է Մոսկուայի ճարտարագիտական հիմնարկը։ Կատարած է բազմաթիւ ճարտարագիտական յուշարձաններու, որոնցմէ են՝ Թալինի Կաթողիկէ եւ Ներսեհ Կամսարականի եկեղեցիներու (1935&nbsp;-&nbsp;1937), Օձունի յուշարձանախումբի (1936), Հաղբատի վանքի համալիրի (1946), չափագրութիւնները։
Պատկեր:Odzun Church 2018.jpg|Օձունի եկեղեցի
Յակոբեանի նախագիծերով, Երեւանի մէջ շինուած են բնակելի տուներ Տիգրան Մեծի պողոտային վրայ (1950), Տեմիրճեան փողոցին՝ (1976), Զէյթուն թաղամասին մէջ (1980), Աջափնեակի Դ 1 թաղամասը (1950-1955), անուագօտիի գործարանի բնակելի համալիրը (1968), համաբուժարաններ (1972, 1974) Մոսկովեան փողոցին մէջ, Յաղթանակի զբօսայգիի արհեստական լիճը, կատարուած է նաեւ շրջակայքի բարեկարգումը (1960), Երեւանի հիւսիս-արեւելեան մուտքը (1960), հիւրանոց (1955) Ջերմուկի մէջ եւն.։

1984-ին Երեւանի մէջ ունեցած է ճարտարապետական, գեղանկարչական, չափագրական գործերու անհատական ցուցահանդէս։

## Պարգեւներ
1951-ին դարձած է Երիտասարդ ճարտարապետներու, 1962-1967-ններուն՝ Խորհրդային ճարտարապետութեան նուաճումներու համամիութենական ստուգատեսներու դափնեկիր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:1914 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1990 մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Վահրամ Հաճեան

**Վահրամ (Ժոզեֆ) Եսայի Հաճեան** (), բանաստեղծ։
## Կենսագրութիւն
Վահրամ Հաճեան, ծնած է Սուրիոյ Եօղուն Օլուգ գիւղը, ապա հաստատուած է Հալէպ եւ պատանի տարիքին նուիրուած է բանաստեղծութեան։

Ներգաղթած է Հայաստան, ուր մեծապէս գնահատուած է իր բանաստեղծի վաստակը։ Հայրենի բանաստեղծներ Գուրգէն Մահարի, Գէորգ Էմին, Մկրտիչ Սարգսեան, Սեւակ Արզումանեան գնահատանքով արտայայտուած են Վահրամ Հաճեանի գործերուն մասին եւ ուսումնասիրութիւններ հրատարակած են գրական պարբերաթերթերու մէջ։

Վահրամ Հաճեան Հայաստանի մէջ ունեցած է նաեւ պատկերասփիւռային եւ ձայնասփիւռային ելոյթներ եւ արժանացած՝ ժողովուրդին ու գրական շրջանակներու ջերմ ընդունելութեան։

Հրատարակած է բանաստեղծութեանց հետեւեալ հատորները.

«Բարձունքներու Կատարին» (1957), «Մեր Երթը» (1959), «Ալ Պանդուխտ Չեմ» (1960), «Հալչող Արծաթներ» (1970), (վերահրատարակուած 1974-ին, յաւելուածներով) եւ «Խօսք Ցասման եւ Յիշատակի»՝ արձակ բանաստեղծութիւն, նուիրուած Մեծ Եղեռնի նահատակներուն (1981):

Մայր հայրենիքի մէջ լոյս տեսած են իր վերջին երկու ստեղծագործութիւնները. «Ճակատագիր» (1989) եւ «Արցունքի Աստղեր» (1991):

Մաս կը կազմէ «Նաւասարդ» ամսագրի խմբագրական մարմնին։

Սիրոյ եւ տառապանքի երգիչն է Վահրամ Հաճեան։ Ունի պարզ եւ հաղորդական ոճ մը։

Ան կ'ապրի Հայաստան եւ Ամերիկա փոխն ի փոխ եւ կը մահանայ 25 Մարտ 2007ին, Քալիֆորնիոյ մէջ։ 
## Աղբիւրներ

* :

Ստորոգութիւն:1935 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2007 մահեր
Ստորոգութիւն:25 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Մկրտիչ Հաճեան

**Մկրտիչ Շահէն Հաճեան** (), գրող, գիւտարար, երաժշտութեան քննադատ, նկարիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Աւարտած է Կ. Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանը (1933) եւ Իսթանպուլի համալսարանի դեղագործական ճիւղը (1938)։

1952-1957 թուականներուն ապրած է Ֆրանսա, ապա հաստատուած՝ Մեքսիքօ։ 1959-ին Փարիզի մէջ մասնակցած է պետական քննութիւններու եւ ստացած՝ երաժշտական քննադատի վկայական։ Մեքսիքոյի մէջ կազմակերպած է արհեստական մարմարի արտադրութիւն (քիմիական եղանակով արհեստական մարմար ստանալու գիւտը Հաճեանին կը պատկանի)։

### Աշխատութիւններ

#### Թատերախաղեր
Գրած «Կնատեացը» (1949) եւ «Աստղահարը» (1982, Ալեք Մանուկեան մշակութային հիմնադրամի թատերական մրցանակ) թատերախաղերը։

#### Ժողովածուներ
Լոյս ընծայած է «Բոցեր» (1973) եւ «Հողէն երկինք» (1977) քերթուածներու ժողովածուները, որոնք արժանացած են «Ալեք Մանուկեան» մշակութային հիմնադրամի գրական մրցանակին։

#### Թարգմանութիւններ
Թարգմանած է Էտմոն Ռոստանի «Սիրանօ տը Պերժըրաք» (1949), Գարլօ Կոլտոնիի «Հիւրանոցի տիրուհին» (1950) եւ Ժան Անույի «Ռոմէօ ու Ժանէթ» (1950) թատերախաղերը։

#### Ցուցահանդէսներ
Նկարչական գործերու (վերացապաշտ) ցուցահանդէսներ ունեցած է Մեքսիքոյի, Նիւ Եորքի, Պոսթընի եւ Երեւանի մէջ (1977, իր գործերը նուիրած է Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահին)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիւտարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:25 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի հայերը
Ստորոգութիւն:11 Յունուարի ծնունդներ
Միհրան-Խաչատուր Հաճի-Ենովքեան

**Միհրան-Խաչատուր Հաճի-Ենովքեան** (հաւանաբար 1871, Ռոտոսթօ - 1916), հայ դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է հաւանաբար 1871 թուականին Մարմարա ծովուն եւրոպական ափի՝ Ռոտոսթօ (Թեքիրտաղ) քաղաքին մէջ։ 1896 թուականին, աւարտած է Կ. Պոլ­սոյ զինուորական դեղագործական վարժարանը եւ բժշկական ծառայութեան աւագ տեղակալի աստիճան ստացեած։

Կ. Պոլսոյ Թոփխանէ թաղամասին մէջ, սեփական դեղատուն ունեցած է, այնուհետեւ տեղափոխուած է Փոքր Ասիոյ արեւմուտքի՝ Մանիսա քաղաքը։

Մահացած է 1916 թուականին՝ մօտ 45 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Համ

200px|մինի|աջից
**Համ**, այն զգայութիւնը կամ տպաւորութիւնն է, երբ կ'ունենանք ճաշելու ընթացքին: Համի զգայութիւնը կը ստանանք հիմնական լեզուի, աւելի նուազ չափով՝ քիմքի, կոկորդի եւ խռչափողի շնորհիւ:

## Համի Զգայութիւն
Մարդ արարածը ունի համի չորս տարբեր զգայութիւններ՝ կծու, թթու, աղի եւ քաղցր: Համի զգայութիւնը գոյութիւն ունի լեզուի մակերեսին վրայ գտնուող պտկիկներու (papillae) շնորհիւ:

Լեզուն ունի չորս տարբեր լեզուապտկիկներ, որոնք են՝

#*Սնկապտկիկներ (fungiform papillae)*. այս պտկիկները լեզուի առջեւի մասին վրայ կը գտնուին եւ լեզուի 2/3 մակերեսը կը գրաւեն:
#*Թերթապտկիկներ (foliate papillae)*. այս պտկիկները կը գտնուին լեզուի յետսամասի երկու ծայրամասերուն վրայ.
#*Շրջեզերեայ պտկիկներ (circumvallete papillae)*. այս պտկիկները 8-12 հատ են եւ կը գտնուին լեզուի յետսամասի մէջտեղի մակերեսին վրայ.
#*Թելապտիկներ (filform papillae)*. այս պտկիկներ կը տարածուին ամբողջ լեզուի մակերեսին վրայ:

Վերոյիշեալ առաջին երեք խմբաւորումները իրենց մէջ բազմաթիւ մանրապտկիկներ (buds) ունին, ինչ որ կը բացակայի թելապտկիկներուն մէջ: Այս լեզուապտկիկները կը գրգռուին կերակուրներու մէջ գտնուող քիմիական հիւթերով եւ համի չորս զգայութիւններ կը փոխանցուին կարգ մը բջիջներու միջոցով դէպի ուղեղի համի զգայութեան կեդրոնը: Երբ լեզուապտկիկները յաճախ կը գրգռուին՝ համի չորս զգայութիւնները կը նուազին: Համի զգայութիւնը կարեւոր դեր կը խաղայ մարմինի սննդառութեան մէջ. անոր միջոցով անհատը կ'ունենայ իր նախասիրած համով եւ անհամ ուտելիքները:

300px|մինի|աջից|Լեզուն Բերանը բաց վիճակի մէջ

## Համի Զգայութեան Խանգարում
Առողջ անձ մը, բնական պայմաններու մէջ, իրարմէ կը զատորոշէ համի չորս զգայութիւնները. սակայն որոշ պատճառներով համի զգայութիւնը կը խանգարուի, կը տկարանայ եւ նոյնիսկ ամբողջովին կ'անհետանայ:

### Պատճառներ
# Տեղայնական պատճառներ. լեզուի բորբոքումները եւ լեզուի զօրաւոր գրգռութիւնները կը վնասեն լեզուապտկիկները եւ այս պատճառով համի զգայութեան խանգարում կը յառաջանայ: Ծխախոտի երկարատեւ գործածութինը համի զգայութեան վնաս կրնայ յառաջացնել: 
# Արտաքին պատճառներ. արտաքին պատճառներ կը համարուին օրինակ դէմքի անդամալուծութիւն (facial paralysis), լսողական ջիղի ուռեր (acoustic neuroma), լուսնոտութիւն (epilepsy), հոգեբանական որոշ հիւանդութիւններ, վահանագեղձի (thyroid gland) դանդաղ աշխատանք, շաքարախտ, հակախլիրդային դեղերու եւ Ք.ճառագայթի գործածութիւն: Այս պարագաներուն, հիւանդին համի զգայութիւնը կրնայ նուազիլ եւ խանգարուիլ: Հիւանդը կրնայ նաեւ ունենալ լեզուի ցաւ, այրուածք, բերնի չորութիւն եւ մետաղեայ համի զգայութիւն: Այս վերջին ախտանշանները առաւելաբար կը տեսնուին այն հիւանդներուն մօտ, որոնք զօրաւոր հականեխիչ հեղուկներ կը գործածեն բերնի եւ լինտի մաքրութեան համար, ինչպէս նաեւ խոռոչատապէ, քիթի եւ կոկորդի տարբեր բորբոքումներէ տառապողները:

## Դարմանում
Համի զգայութեան խանգարումի ախտապատճառը գիտնալէ ետք դարմանումը կը դիւրանայ, սակայն կան պարագաներ, երբ ախտապատճառը անկարելի կ'ըլլայ գիտնալ եւ այս կացութեան մէջ դարմանումը կը դժուարանայ:

Բնական համի զգայութիւնը կախեալ է հոտառութենէն: Երբ հոտառութիւնը տկար է, այս պարագային համի զգայութիւնը դարձեալ կը տկարանայ: Այս երկու զգայարանքները միասին կը գործեն եւ զգայութիւնները կը փոխանցեն ուղեղին՝ մեկնաբանելու համար:

## Աղբիւր
* Բժիշկ, Անթիլիաս-Լիբանան, 2000, էջ 28-30։