Հարաւային Օսիոյ Հանրապետութիւն

**Հարաւային Օսիա** (օսերէն՝ Хуссар Ирыстон, *Խուսսար Իռըստօն*; վրացերէն՝ სამხრეთ ოსეთი, *Սամխրեթ Օսեթի*; ռուսերէն՝ Южная Осетия, *Յուժնայայ Օսեդիա*), 2017 թուականէն նաեւ **Ալանիոյ պետութիւն**, հանրապետութիւն է Հարաւային Կովկասի մէջ, որ կը գտնուի Վրաստանի հիւսիսը եւ Ռուսաստանի հարաւը։ Ճանչցուած է միայն Ռուսաստանի, Վենեզուելայի, Նիքարակուայի եւ Նաուրուի կողմէ։ Երկրի մայրաքաղաքն է Ցխինուալը։ 1990 թուականներու սկիզբէն ի վեր Վրաց-օսական պատերազմի ժամանակ, երկրի տարածքի մեծամասնութիւնը կը կառավարէ Հարաւային Օսիոյ կառավարութիւնը, իսկ Վրաստանը կը վերահսկէր Հարաւային Օսիոյ աւելի փոքր մասը։ 2008 թուականի ռուս-վրացական պատերազմէն յետոյ Հարաւային Օսիոյ կառավարութիւնը կը վերահսկէ հանրապետութեան ողջ տարածքը։

## Կլիմայ
Հարաւային Օսեթիոյ տարածքին մեծ մասը կը գրաւեն Մեծ Կովկասի լեռնաշղթաները։ Հիւսիսը լեռնագագաթները կը հասնին 3000-3500 մեթր եւ աւելի բարձրութեան (Խալացայ լեռ՝ 3938 մեթր)։ Հարաւային մասը, 700-900 մեթր բարձրութեամբ, կը կազմէ Ներքին Քարթլիի հարթավայրին հիւսիսային եզրամասը։ Մարզի տարածքին աւելի քան **90%-ը** կը գտնուի ծովու մակերեւոյթէն 1000 մեթր բարձրութեան վրայ։ Կլիման կը փոխուի ըստ բարձրութեան. հարաւը տաք ամրան կը յաջորդէ չափաւոր ցուրտ ձմեռը, միջլեռնային գօտիին մէջ կը տիրէ չափաւոր ցուրտ կլիման, իսկ ծայր հիւսիսը՝ ցուրտ կլիման։ Տարեկան տեղումները 500-1000 մմ են։

## Գետեր ու լիճեր
Գետերը կը պատկանին Կուրի աւազանին (Մեծ Լիախուի, Կսանի, Լեխուրա, Մեջուտա), ունին հիդրոէներգէտիկ զգալի պաշարներ։ Առաւել խոշոր լիճերն են Կելիստբան եւ Էրցոն։

## Բնակչութիւն
Բնակչութեան մեծ մասը (64,3 %) կը կազմեն օսերը, վրացիները կը կազմեն 25 %, ռուսերը՝ 2,8 %, հայերը՝ 1,5 %, հրեաները՝ 0,9 %, այլ ժողովուրդները կը կազմեն 5,8 % (ըստ 2008 թուականի տուեալներու)։

1990-ականներու սկիզբը պատերազմի պատճառով մեծ թիւով օսեր գաղթեցին Ռուսաստան՝ յատկապէս Հիւսիսային Օսեթիա։ 2008 թուականի Օգոստոսին զինուած հակամարտութեան պատճառով վրացի բնակչութեան 80 %-ը (15 հազար մարդ) եւ օս բնակչութեան 70 %-ը (34 հազար մարդ) գաղթեցին այլ վայրեր։ Ըստ 2009 թուականի տուեալներուն՝ Հարաւային Օսեթիոյ բնակչութեան 80 %-ը կը կազմեն օսերը։

**Ազգային Կազմը Հարավային Օսիայի մէջ 1926-2012 թուականներուն**

−	Նկատառում։ ¹ - տուեալները մօտաւոր են.

## Պատմութիւն
Օսերը կամ ովսուրները հին ալաններ ժողովուրդի յետնորդներն են։

## Կրօն
Մինչեւ 1991 թուականը Հարաւային Օսեթիոյ մէջ պաշտօնապէս գործող ոչ մէկ եկեղեցի կար։ 1990-ականներու վերջը տէր Գէորգիի կողմէ բացուած են 10 ռուսական ուղղափառ վանքեր։

2008 թուականին կը գործէր հայ առաքելական եկեղեցի։ Հարաւային Օսեթիան պաշտօնապէս կը գտնուէր վրացական ուղղափառ եկեղեցւոյ տարածքին մէջ։ Շրջանին մէջ կան շարք մը հին, չգործող եկեղեցիներ, որոնք գլխաւորաբար կը վերագրուին Վրաստանի «Ոսկեդարուն»՝ Դաւիթ Շինարար թագաւորի եւ Թամար թագուհիի ժամանակաշրջանին (10-13 դարեր)։ 2008 թուականի զինուած հակամարտութեան արդիւնքով եկեղեցիներէն մէկ քանին աւերուեցան։ Աւերուեցաւ Նիկոզի գիւղի վրացական եկեղեցին (10-րդ դար)։

### Տաճարներ
2008 թուականին գործած են հայկական Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ սինագոգը։

## Զինուած ուժեր
Հարաւային Օսիոյ զինուած ուժերը 2009 թուականին մասնակիօրէն ճանչցուած Հարաւային Օսիոյ պետութեան ռազմական անվտանգութեան ապահովման համար ստեղծուած զինուած կազմակերպութիւն են։ Ստեղծուած են 1991 թուականին եւ մասնակցած են երկու ռազմական պատերազմի՝ 1991-1992 թուականներու հարաւ-օսական պատերազմին եւ 2008 թուականի հնգօրեայ պատերազմին Հարաւային Օսիոյ մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Կովկաս
Ստորոգութիւն:Հարաւային Օսիա
Ստորոգութիւն:Դէպի ծով ելք չունեցող երկիրներ
Ստորոգութիւն:1991 հիմնադրուած պետութիւններ եւ տարածքներ