open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Զարթօնք (օրաթերթ)

**Զարթօնք Օրաթերթ**, լիբանանահայ օրաթերթ եւ պաշտօնական օրկան՝ Լիբանանի Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան (Ռ.Ա.Կ.-ի)։ Հիմնադրուած է 26 Սեպտեմբեր 1937-ին, Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյրութի մէջ։ Ունեցած է քաղաղական, լրատուական, մշակութային եւ մարզական հարուստ բովանդակութիւն։ Կարեւոր եւ ազդեցիկ դեր ունեցած է լիբանանահայ կեանքի մէջ։
«Զարթօնք»-ի առաջին խմբագիրը եղած է Վահան Թէքէեան։

## Հիմնադրութիւն
Հիմնադրուած է 26 Սեպտեմբեր 1937-ին, Լիբանանի մայրաքաղաք Պէյրութի մէջ։

## Պատմական
«Զարթօնք»-ի առաջին խմբագիրը եղած է Վահան Թէքէեան։

## Նշումներ
*Kevork Yazdjian, Lebanese-Armenian press in 2002, Yerevan, 2004, 47 p.&nbsp;ISBN 99930-4-293-5

## Յղումներ
*Պաշտօնական կայքը

Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ մամուլ
Ստորոգութիւն:Օրաթերթեր
Ստորոգութիւն:Հայկական օրաթերթեր
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ օրաթերթեր
Զարթօնքի շարժման նախապատմութիւն

**Զարթօնքի շարժման նախապատմութիւն**, արդէն 18-րդ դարու կէսէն (1750), քաղաքական եւ ընկերատեսական այս հոլովոյթին կ'ընկերանայ մշակութային խմորում մը։ Այդ պատճառաւ ալ 1750-1890 հարիւրամեակը կը նկատենք հայկական ազգային-մշակութային Զարթօնքի նախապատրաստական շրջան։ Հայ գաղութները, եւրոպական վերածնունդին ու հետեւող լուսաւորութեան դարու (շուտով նաեւ ֆրանսական յեղափոխութեան) ազդեցութեան տակ մասնակցած են այդ երկար պատրաստութեան։ Սկսած է գրաբար լեզուի ուսումնասիրութիւնը. ճամբայ ելած է թարգմանական, ապա ինքնագիր գործերու հրատարակումը։ Մէկ կողմէն լոյս տեսած են առաջին հայերէն թերթերը, միւս կողմէն սկսած են բացուիլ դպրոցներ, կազմուիլ մշակութային եւ այլ տիպի միութիւններ՝ «ընկերութիւն»ներ։

**Հայկական տպարան [[1512]]**

Կիւթենպերկի գիւտէն հազիւ 50 տարի ետք, 1512–ին, Վենետիկէն Պոլիս, Զմիւռնիա, Էջմիածին եւ Հնդկաստան, կը տարածուէր հայկական տպագրութիւնը. կը ձուլուէին հայերէն տպագրական տառեր, մամլոյ մեքենան կը սկսէր դառնալ։ Ուրեմն, անիկա 1750-1800–ին բաւական զարգացած էր, բայց մնալով առաւելաբար արտասահմանին մէջ։ Պատմական Հայաստանի մէջ առաջին անգամ գործելու կը սկսի 1854 թուականին։

Ուրեմն, երբ մարզ առ մարզ կը քննենք 1850–ին թափ առած մեր ազգային մշակութային զարթօնքը, չենք կրնար անտեսել շարժման նախապատմութիւնը, այսինքն՝ նախորդող հարիւրամեակի խմորումները։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական շարժումներ
Զարթօնքի գրական շարժման ձեւաւորումը

**Զարթօնքի գրական շարժման ձեւաւորում**, բուն գրական շարժումը կը ձեւաւորուի՝ աստիճանաբար զտուելով ազգային ընդհանուր շարժումէն, հասունացման հոլովոյթով մը, 1860 թուականէն ետք։

Ինքնին բնական՝ այս հոլովոյթը ենթակայ եղած է մի քանի գործօններու.-

1.- Զոյգ կայսրութիւններու քաղաքական մշակութային ճնշումները կը կաշկանդեն գործիչներն ու ժողովուրդը, քիչ մի ազատ ձգելով միայն գրականութիւնը՝ իբր ազգային ինքնութեան «անվնաս» դրսեւորում։ Որոշ հին գործիչներ կ՛ամփոփուին գրականութեան շուրջ, իսկ նորերը՝ «Զարթօնք»ի սերունդի «երկրորդ ալիքի» դէմքերը արդէն կը կազմաւորուին, իբրեւ՝ աւելի գրական դէմքեր։

2.- Եւրոպայէն եկող մշակութային ոճը վիպապաշտ է, զգացական, իսկ տիրող գրական ձեւը՝ քնարերգութիւնը։

3 Կրթութեան տարածումը աւելի ու աւելի համեստ խաւեր կը բանայ արեւմտեան մշակոյթին։ Չքաւորութեան եւ «ազգի վիճակին» կրկնակի տխրութիւնը բնականօրէն պիտի գտնուի վիպապաշտ ոճի արտայայտութեամբ մը՝ զգացական, յաճախ եւ յոռետես։

4.- Գրական շարժման սկզբնաւորումը, Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ հայութեան մօտ, տեղի կ՛ունենայ բաւական արագ։ Բուն երկրի հայութիւնը անշուշտ չի կրնար հետեւիլ եւ ծնող գրականութիւնը մասամբ կ՛ըլլայ «քաղաքի գրականութիւն», բայց պահելով հայրենասիրական ուժեղ լիցք սնանելով գաւառէն։

5.- Արեւելահայութեան մէջ, շարժումը կը սկսի աւելի դանդաղ, Մոսկուայէն Թիֆլիս, ապա՝ Շուշի, Երեւան ու գաւառական այլ կեդրոններ։ Քաղաքական տանելի պայմաններ, գաւառի հետ մօտիկութիւն եւ ազատ կապ՝ արեւելահայ գրականութեան կու տան բնաշխարհի, «հողի գրականութեան» կնիք։

Կը հետեւին նմուշներ՝ Զարթօնքի սերունդի բանաստեղծական գործէն, խմբուած երեք բնաբաններու մէջ՝ «Մարդկային Հոգի եւ Բնութիւն», «Կեանք եւ Մահ», «Ազգ, Հայրենիք, Պայքար»։ Բնաբաններ՝ որոնք 1860-1870 թուականներուն մեր մէջ ունին յստակ վիպապաշտ ձեւաւորում։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական շարժումներ
Զարթօնքի շարժման գլխաւոր մարզեր

**Զարթօնքի շարժման գլխաւոր մարզեր**։ Լեզու, գրականութիւն, հրատարակութիւններ։

**Ա.** 1750 թուականէն մինչեւ 1850, լեզուական, գրական, պատմագիտական եւ տպագրական մարզերուն մէջ, յատուկ կարեւորութիւն ունեցած են Մխիթար Սեբաստացիի 1717–ին հիմնած վանքն ու միաբանութիւնը՝ Վենետիկ, Ս.Ղազար կղզիին վրայ։

Մխիթարեաններ եւ Ս.Ղազար Վանքը․– Վենետիկի Ս.Ղազար վանքին մէջ, Մխիթարեան վարդապետները, հաւաքած են հայ հին գրականութեան տպագիր գործերը։
Շնորհիւ բառամթերքի ու քերականութեան ուսումնասիրութեան, անոնք վերականգնած են դասական հայերէնը՝ գրաբարը, որ ալ միայն եկեղեցւոյ մէջ կը գործածուէր։ Անոր քերականական հիմքերով, կազմած են ծաւալուն բառարաններ։ Եւրոպական գրագէտներէ գործեր թարգմանած են գրաբարի, յետոյ նաեւ աշխարհաբարի, սկսած հին յոյն եւ լատին դասականներէն։ Վարդապետները իրենք եւս գրած են նոյն ոճի գործեր դիւցազներգութիւն, թատրոն եւ այլն։

Այս գործերը մեծ մասամբ մեր օրերուն ա՛լ չեն կարդացուի, բայց կը կազմեն հայ նոր գրականութեան «Դասական շրջանը»։

**Բ.** Կանուխէն, 1750–ականներէն, մշակութային լուրջ խմորումներ ունեցած են նաեւ հայութեան արեւելեան գօտիները.-

* Հնդկահայ գաղութը, որ կ՛ապրէր ընկերա-մշակութային աւելի զագացած պայմաններու մէջ, կատարած էր թարգմանութիւններ արեւմտեան նոր, յառաջդիմական գրագէտներու գործերէն. արտադրած էր ինքնագիր գործեր եւ նոյնիսկ ազգային ազատագրութեան հարց դնող քաղաքական երկեր։
* Անդրկովկասի մէջ, նոյն տարինեռրուն, առանձինը երեւոյթ կազմած էր Սայեաթ-Նովան իր բանաստեղծական գործով։ Սայեաթ-Նովան գագաթն է գուսան-աշուղներու բազմադարեան աւանդութեան մը, որ կու գայ մեր ամենահին պատմութենէն։
* Սկսած էր կազմաւորուիլ նաեւ Ռուսիոյ մեծ կեդրոններու հայ մտաւորականութիւնը. բառարանները գրուած էին, հայոց պատմութեան գործեր հեղինակուած՝ հայերէն եւ ռուսերէն։

**Գ.** Եւրոպայի մէջ սկսած էին զարգանալ հայագիտական ուսմունքները. երեւցած էին առաջին օտարազգի հայագէտները։ Լատիներէնի, իտալերէնի, ֆրանսերէնի թարգմանուած էին հայ դասական հեղինակներ խորենացի եւ ուրիշներ։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական շարժումներ
Զարթօնքի շարժումը 1860-ական տարիներուն

**Զարթօնքի շարժումը [[1860]]-ական տարիներուն**, ազգային մշակութային շարժում։ 19-րդ դարու կիսուն իր հանգրուանին, ուրեմն, հայկական Զարթօնքը մեզի կը յայտնուի իբրեւ ազգային մշակութային շարժում։

ինչպէ՛ս այլ ժողովուրդներու զարթօնքի փուլը, հայկական Զարթօնքին մէջ ալ՝ գրականութեան շարժման մեծ մասնիկն է՝ եւ ո'չ անջատ, գեղարուեստական գործունէութիւնը։ Արտադրուած գրական գործերը՝ բանաստեղծութիւն, վէպ, թատերակ, իբր գլխաւոր նպատակ ունին՝ դաստիարակել, բանավիճիլ կամ պայքարիլ։

Աւելի կամ նուազ՝ այս պատկերացումը ունին Զարթօնքի շարժման բոլոր գործիչները։ Ալիշանէն, Պէշիկթաշլեանէն ու Աբովեանէն մինչեւ Մամուրեան եւ Գ. Օտեան, անոնք այս մօտեցումով գրած են վէպ ու թատերակ, յօդուած եւ հանդէսի ճառ։

Զարթօնքի առաջին սերունդին մշակութային վաստակը անկասկած շատ գնահատելի է. բայց հասկնանք, որ մինչեւ 1860-ական տարիները՝ այս սերունդէն մնայուն, արժէքաւոր գրական գործեր մնացած չեն գրեթէ։

1860 թուականէն մինչեւ 70–ականներուն կէսերը, շարժումը կը զարգանայ։ Այդ տարիներու կարեւոր երեւոյթներէն յիշենք հետեւեալները.-

* Զէյթունի ինքնապաշտպանական կռիւները (1862-ին), կը ցնցեն հայութիւնը, մանաւանդ Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ մէջ։
* Պոլսոյ գործիչներուն ջանքերով, 1863-ին Օսմանական պետութեան կողմէն կը վաւերացուի երկրի հայութեան ներքին կանոնագրութիւնը՝ «Ազգային Սահմանադրութիւն»ը։
* Յատկապէս Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ մէջ, մամուլի եւ դպրոցներու առաջընթացը կը շարունակուի. գրագիտութիւնը եւ միջնակարգ ուսումը կը տարածուին։
* Արեւմտահայ թատրոնը կ՝ունենայ շլացուցիչ զարգացում։ Շուտով, Պետրոս Ադամեան, Սիրանուշ եւ ուրիշ դերասաններ պիտի դառնան` հայութենէ անդին, ռուսական եւ այլ օտար բեմերու տիրող աստղեր։
* Արեւելահայութեան մօտ, մշակութային շարժումը ցրուած է ու դանդաղ, բայց մտաւորական ուժերը գործօն կը դառնան, շնորհիւ յատկապէս Մոսկուայի «Հիւսիսափայլ»ին։ Անդրկովկասը, հիւսիսի կեդրոններուն հետ կապի մէջ, կը ճանչնայ որոշ զարգացում, մինչ հնդկահայ գաղութը կը սպառի։

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 30:

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական շարժումներ
Ստորոգութիւն:Մշակութային շարժումներ
Ռուբէն Զարեան

**Ռուբէն Վարոսի Զարեան** (Ռուբէն Վարոսի Ղազանջեան, ), հայ խորհրդային գրականագէտ, թատերագէտ, մանկավարժ: ՀԽՍՀ-ի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1961)։ Արուեստագիտութեան տոքթոր (1962), մասնագէտ (1963) ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1974)։ ԽՄԿԿ անդամ 1942էն:

## Կենսագրութիւն
1936-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական հիմնարկը։ 1938-1947-ններուն եղած է Հայպետհրատի գեղարուեստական գրականութեան խմբագրութեան վարիչ, 1941-1943-ններուն՝ «Սովետական գրականութիւն» ամսագիրի խմբագիր, 1948-1958-ններին՝ Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկ թատրոնի պատմութեան ամպիոնի վարիչ, 1958-էն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ արուեստի հիմնարկի տնօրէն։ Զարեան տպագրութեան պատրաստած է Կապրիէլ Սունդուկեանի 1951-1961-ններուն ակադեմիական հրատարակութեան քառահատոր երկերու առաջին երեք հատորները։ Զարեանի ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին հայ թատրոնի պատմութեանն ու դերասանական արուեստին։ Յուշագրութիւններ գրած է՝ հայ արուեստի եւ գրականութեան անուանի գործիչներու մասին։ Աբովեանի, Նար-Դոսի, Վրթանէս Փափազեանի, Յ․ Յովհաննիսեանի նուիրուած ուսումնասիրութիւններու հեղինակ է։ Զարեանի նախաձեռնութեամբ ԳԱ արուեստի հիմնարկին մէջ ստեղծուած է Շեքսպիրագիտական գրադարան (1964) եւ հայկակաեւ Շեքսպիրագիտութեան կեդրոն (1966)։ 1970-էն սկսեալ անդամ է Գերմանական Շեքսպիրեան ընկերութեան։ 1974-էն սկսեալ գրականութեան, արուեստի եւ ճարտարապետութեան ՀԽՍՀ պետական մրցանակներու յանձնաժողովի նախագահն է։ Անոր աշխատանքներէն շարք մը ռուսերէն եւ այլ լեզուներով լոյս տեսած է:

մինի|Ռուբէն Զարեանի յուշատախտակը Երեւանի մէջ

## Երկեր
* Աբովեանի կեանքը (համառօտ ակնարկ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1939, 100 էջ: 
* Աբովեանի կեանքը (համառօտ ակնարկ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1940, 128 էջ։
* Աբովեանի կեանքը (համառօտ ակնարկ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1954, 136 էջ։
* Պայքար ռուս դրամատուրգի համար հայ թատրոնին մէջ, Երեւան, 1954, 172 էջ:
* Թատերական դիմանկարներ, գիրք 1, Երեւան, 1956, 376 էջ:
* Սիրանոյշ, Երեւան, 1956, 348 էջ:
* Սիրանոյշ (1857-1932), Երեւան, 1957, 344 էջ։
* Ադամեան (արուեստը), Երեւան, 1960, 415 էջ։
* Ադամեան (կեանքը), Երեւան, 1961, 535 էջ։
* Ադամեանի Շեքսպիրը, Երեւան, 1965, 304 էջ։
* Շեքսպիրը եւ հայերը, Երեւան, 1967, 104 էջ։
* Հասմիկ, Երեւան, 1970, 143 էջ։
* Վահրամ Փափազեան, Երեւան, 1972, 158 էջ։
* Երբ վարագոյրը կը բացուի, Երեւան, 1973, 231 էջ։
* Աւետիք Իսահակեան, Երեւան, 1974, 127 էջ։
* Շեքսպիրի հետ, Երեւան, 1976, 248 էջ։
* Էջեր հայկական շեքսպիրապատումէն, գիրք 1, Երեւան, 1979, 292 էջ։
* Էջեր հայկական շեքսպիրապատումէն, գիրք 2, Երեւան, 1981, 326 էջ։
* Հուշապատին մէջ, գիրք 1, Երեւան, 1975, 536 էջ։
* Հուշապատին մէջ, գիրք 2, Երեւան, 1977, 548 էջ։
* Հուշապատին մէջ, գիրք 3, Երեւան, 1981, 384 էջ։
* Մայրամուտէն առաջ (ինքնապատում), հատոր 1, Երեւան, 1988:
* Մայրամուտէն առաջ (ինքնապատում), հատոր 2, Երեւան, 1990:
* Մայրամուտէն առաջ (ինքնապատում), հատոր 3, Երւեան, 2012, 528 էջ։

## Արտաքին Յղումներ
* [Ռուբեն Զարյան](http://hpj.asj-oa.am/2778/1/2010-1(288).pdf) 

Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագէտներ
Ստորոգութիւն:Ալեքսանդրապոլ քաղաք ծնածներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆէսօրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1969 մահեր
Զաւէն (անձնանուն)

**Զաւէն**, պարթեւական ծագումով հայկական արական անուն։ 
* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Զաւէն Պարտաքճեան (1948 Հալէպ) ճարտարագէտ, նկարիչ
* Զաւէն Նալպանդեան (Զարեւանդ) (1890-1973 ԱՄՆ) պատմագրող
* Զաւէն Թաշճեան (1944-86 Այնճար, Լիբանան) դերակատար
* Զաւէն Խտըշեան (ծն.1922 Պէյրութ) նկարիչ
* Զաւէն Պիպեռեան (1921 Կոստանդնուպոլիս-84 Իսթանպուլ) գրող, թարգմանիչ
* Զաւէն Տէր Եղիայեան (1868-1947) Պոլսոյ հայոց պատրիարք՝ 1913-22
* Զաւէն Կիրակոսեան (ծն.1936 Գահիրէ) գիտնական
* Զաւէն Մսըրլեան (ծն.1938 Պէյրութ) պատմաբան

## Ծանօթագրութիւններ
Զաւէն Խտըշեան

**Զաւէն Խտըշեան** (1922, Պէյրութ - 13 Սեպտեմբեր 2018), լիբանանահայ քանդակագործ։

## Ուսում
1949-էն 1952 թ. յաճախած է Պէյրութի Գեղարուեստի ակադեմիա, ետքը 1952-էն 1958 կը մեկնի Փարիզ եւ Փարիզի Ազգային Բարձրագոյն արուեստնէրու դպրոց կերդայ, ուրկէ վկայուած։ Որուն ընթացքին (1952-1954) Հիպէրթ Եանսէսի հետ կը սորվի մարնմաքանդակ, (1954-1956) Մարսէյ Ժիմոնի հետ դիմաքանդակ եւ (1956-1958) Ալֆրէտ Ժանիոյի հետ բարձրաքանդակ եւ կոթողական քանդակագործութիւն։

Զաւէն Խտըշեան եղած է Լիբանանի մէջ քանդակագործութեան առաջին դասախօսը, հեղինակը եղած է գեղարուեստի ակադեմիայի մէջ քանդակագործութեան նոր ծրագիրին, 1960-էն 1982 թ. դասախօսած է Լիբանանի գեղարուեստի ակադեմիայ էն ներս,1966-էն 1987 թ. եղած է Լիբանանեան համալսարանի գեղարուեստի հիմնարկի դասախօս եւ 1980-էն 1982 թ. Քասլիքի Ս. Հոքի համալսարանին գեղարուեստի հիմնարկի դասախօս։

## Ցուցահանդէս
1954-ին մասնակցած է Փարիզի «Փէօթի Փալէ»-ի մէջ եւ «Օտար արուեստագէտներ Ֆրանսայի մէջ» խորագիրով ցուցահանդէսին, 1958-էն 2010 թ. մասնակցած է աշնանային, գարնանային եւ շարք մը խմբային ցուցահանդեսներու։ որոնցմէ է 1963-ին Ալեքքօ Սաապ՝ Պէյրութ, 1982-ին Քասլիքի Ս. Հոքի համալսարան, 1987-ին «Լա Թուալ» ցուցասրահ Ռիմալի մէջ՝ Ժունի, 1994-ին Աղեքսանդրիոյ Պիէնալի 18-րդ ցուցահանդեսին, 1995-ին «Էմմակոս» ցուցասրահ, 1997-ին Էլիաս Ապու Շապքէ թանգարան, 2002-ին Գերմանական մշակութային կեդրոն՝ Քասլիք եւ 2010-ին Համազգայինի «Լիւսի Թութունճեան» ցուցասրահ։ 16 Հոկտեմբեր 2014-ին «Փոլիվանթ» սրահին մէջ, ԱԼՊԱ- Սին էլ Ֆիլ։

## Մրցանակներ
1954-ին կը ստանայ Փարիզի Գեղարուեստի դպրոցի առաջին մրցանակը, 1954-1955-ին կը ստանայ Լիբանանի կրթութեան նախարարութեան մրցանակիր-կրթաթոշակ, 1955-ին երկրորդ անգամ ըլլալով կը ստանայ Փարիզի Գեղարուեստի դպրոցի առաջին մրցանակը, 1965-ին կը շահի «Սթրանտ» կեդոնի առաջին մրցանակը եւ «Լ'Օրիան» թանգարանի աւազնին համարարձան մը։

## Գործեր
Քանդակագրած է Պիքֆայայի Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուաղ յուշարձանը, Աննայայի մէջ՝ Ս. Շարպելի արձանը, Պոսթոնի մէջ՝ Գարեգին Նժդեհի կիսանդին, Հալէպի մէջ՝ Զարեհ Ա. Կաթողիկոսի կիսանդին, Այնճարի մէջ՝ Շաւարշ Միսաքեանի կիսանդին, Պէյրութի Համազգայինի Նշան Փալանճեան ճեմանարի մէջ Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանի կիսանդին, Պէյրութի «Ժըպրան Խալիլ Ժըպրան» զբօսայգիին մէջ Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանի կիսանդին, Պէյրութի մէջ՝ Հանրի Ֆարաոնի (արձա՞ն, Թէ՞ կիսանդի), Պուրճ Համուտի հրապարակին վրայ «Պաշտպանոթիւն » յուշակոթողը, Մթէյնի մուտքին տեղադրուած յուշարցանը եւ Ժըպէյլի մէջ՝ «Աղօթք» յուշարձանը։
* Զաւէն Խտըշեան, «Արգէոսը՝ հօրս Արարատը՝ յիշողութեան հանգոյցներով», Հալէպ, 2012 (հրատարակութեան պատրաստեց՝ Թորոս Թորանեան):

## Աղբիւրներ
Զաւէն Խտըշեան (Մահուան Ա. Տարելիցին Առիթով)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Զաւէն Սապունճեան

**Զաւէն Սապունճեան** ծնած է Հալէպ, 1930-ին։ 

Նախնական եւ միջնակարգ ուսումը ստացած է Ազգ. Հայկազեան եւ Վենետիկեան Մխիթարեան Հայրերու վարժարանը, իսկ երկրորդականը՝ Հալէպի Միսիոն Լայիքի Ֆրանքօ-Արապ Լիսէն։ Իբրեւ ուսուցիչ 3 տարի ան պաշտօնավարած է Ազգ. Զաւարեան վարժարանին մէջ՝ 1952-1954։ 

Սապունճեան մաս կազմած է Հալէպի «Արեւելք» օրաթերթի խմբագրութեան, վարելով թերթին մարզական եւ գեղարուեստական բաժինները։ 

1957-ին ան եղած է «Արեւելք Մարզաշխարհ» շաբաթաթերթին հիմնադիրներէն մէկը եւ անոր խմբագրութիւնը վարած է մինչեւ թերթին դադրեցումը (1963)։ 

Խմբագրած եւ հրատարակած է «Պատանեկան Մատենաշար»ը եւ «Զաւէն Սապունճեան Մատենաշար»ը (12 գրքոյկ)։ Միաժամանակ, ան գլխաւոր խմբագիրը եղած է «Քրիստափոր Մատենաշար»ին։ Աշխատակցած է հայ մամուլին, իբրեւ մարզական թղթակից։ Խմբագրած է նաեւ Բերիոյ Թեմի Ազգ. Առաջնորդարանի «Օշական» պարբերաթերթը։ 

Սապունճեան 60 տարի մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի մեծ ընտանիքին, սկիզբը իբրեւ սկաուտ (1941-1952). ան մասնակցած է սկաուտական միջ-մասնաճիւղային հինգ բանակումներու (Լիբանան) եւ եղած է սկաուտական նուագախումբի թմբկահար։ Շրջան մը ծառայած է Հալէպի գայլիկներու խումբին՝ «Պաղիրա»յի աստիճանով։ Իբրեւ մարզիկ ան սիրած ու կիրարկած է աթլեթիզմը, ի մասնաւորի միջակ եւ երկար վազքերը՝ 800 մ., 1500 մ., 5000 մ., 10000 մ. եւ քրոս քաունթրի (1952-1956)։ Հետեւած է նաեւ այլ մարզախաղերու։

1956-1968 ան մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Հալէպի մասնաճիւղի վարչութեան։ Եղած է նաեւ անդամ Սուրիոյ առաջին Շրջանային Վարչութեան։ 

1976-ին, Սուրիոյ մարզական ընդհանուր ֆետերասիոնի որոշումով ան նշանակուած է Հալէպի վարչութեան անդամ՝ երկու տարուան համար (1976-1978)։ 

Սապունճեան չորս անգամ մասնակցած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Ներկայացուցչական Ժողովներուն (Հալէպ կամ Պէյրութ), ինչպէս նաեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգամաւորական Բ. Ընդհանուր Ժողովին (Կիպրոս)։

1953-1963, իբրեւ լրագրող կամ վարչական ան մասնակցած է հեծելարշաւի Սուրիոյ եւ Լիբանանի բոլոր կարեւոր մրցումներուն, շրջավազքերուն եւ Պէյրութի Միջերկրականեան խաղերուն։ Բազմիցս ընտրուած է անդամ՝ Հալէպի փինկ-փոնկի, հեծելարշաւի, պասքեթպոլի եւ աթլեթիզմի ֆետերասիոններուն։

1976-1984 ընտրուած է Հալէպի Նահանգային Խորհուրդի անդամ եւ միշտ մաս կազմած է անոր կրթական եւ մշակութային յանձնախումբին։ 

Հայ մարզական մամուլին ունեցած իր ծառայութիւններուն համար, 1961-ին, Գահիրէի Հ.Մ.Ը.Մ. «Արարատ»ին կողմէ ան պարգեւատրուած է համահայկական ողիմպիականի յատուկ շքանշանով։ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Կեդրոնական Վարչութիւնը գնահատելով բազմամեայ նուիրումը եւ բոլորանուէր աշխատանքը մարզական, մշակութային եւ ազգային մարմիններուն մէջ, 20 Նոյեմբեր 1988-ին զայն կը պարգեւատրէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի «Արժանեաց» շքանշանով։

Զաւէն Սապունճեան կը մահանայ 18 Յունիս 2001-ին։

## Աղբիւրներ
*#Homenetmen100
*Մարզիկ ամսաթերթ
*Խնկարելի հերոսներ գիրքէն
Աւետիս Զարիֆեան

**Աւետիս Զարիֆեան**, հայ դեղագործ։

Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Կ. Պոլսոյ Գում Գափու թաղամասին մէջ ունեցած է սեփական դեղատուն։ Եղած է Կ. Պոլսոյ դեղագործներու միութեան հիմնադիր անդամներէն մէկը։ Յայտնի եղած է որպէս հանրային գործիչ։

1915 թուականին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտէն ներս, ուրկէ աքսորուած է Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչին՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Գեհենէ փրկուելով՝ վերապրած է։ 1936 թուականին տեղափոխուած է Փարիզ։

## Գրականութիւն
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վիեննա, 1922։
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
* Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
* Աւագեան Կարինէ, Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
* Աւագեան Կարինէ, «Չանղըրըի 1915 թ. ապրիլի 11, Յիշատակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հանդէս Ամսօրեայ», 2008, հ. 1-12։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Զաւէն Տէր Եղիայեան

**Զաւէն Տէր-Եղիայեան** (Մուսուլ, Օսմանեան Իրաք 1868 - Պաղտատ, Իրաք 1947), Կոստանդունպոլսոյ Հայոց Պատրիարք 1913-1922։ Աքսորուած է Մուսուլ Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ։

## Կենսագրութիւն
Զաւէն Տէր-Եղիայեանը նախնական կրթութիւնը ստացած է Պաղտատի մէջ եւ ուսումը շարունակած՝ Արմաշի հոգեւոր ճեմարանին մէջ։ Եպիսկոպոսի աստիճանին բարձրանալէ ետք, դարձած է Տիարպէքիրի առաջնորդ եւ 1913-ին ընտրուած՝ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք։ 1916-1918-ին աքսորուած է Պաղտատ օսմանեան կառավարութեան կողմէ։ 1922-ին պարտադրուած է հրաժարիլ աթոռէն, իսկ 1926-ին դարձած է տնօրէն լիազօր Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ (Կիպրոս)։ 1927-ին տեղափոխուած է Պաղտատ։ Հեղինակն է «Պատրիարքական յուշերս» (Գահիրէ, 1947) հատորին։ Այս յուշերը ընթերցողներուն կը հրամցնեն ականատեսի կողմէ մանրամասն տուեալներ Հայոց ցեղասպանութեան շրջանին մասին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Զաքար (անձնանուն)

**Զաքար**, ծագումով հայկական անուն։ Կը սերէ եբրայերէն -էն, որ կը նշանակի «Եհովայի յիշատակած»: Կը պատկանի աստուածակիր անուններու շարքին:
* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէն կազմուած մականուն՝ **Զաքարեան**

## Անունը Կրողներ
* Զաքար Քեշիշեան (ծն.1968, Այնճար, Լիբանան) երաժիշտ
* Զաքար Զաքարեան (1849, Կ.Պոլիս-1923) ֆրանսահայ նկարիչ

## Այլ Լեզուներով Տարբերակներ
* 
*  
* 
* 
*  Զաքարիա
* 
* 
*  Զաքարիա
*  Սէուկարիա
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ֆիններէն՝ Sakari, Sakke, Saku

## Տես նաեւ
* Զաքարեաններ

## Ծանօթագրութիւններ
Զաքար Զաքարեան

**Զաքար Զաքարեան** (1849 - 1923), ֆրանսահայ նկարիչ։
Ծնած է Կ. Պոլիսի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ։ 1867-ին ուղարկուած է Փարիզ, ուր հետեւած է բժշկութեան՝ Սէն Բարբի վարժարանին մէջ, որմէ ետք քանի մը տարի աշխատած է Փարիզի հիվանդանոցներուն մէջ։ Ուսանողական տարիներուն իր մեջ նկարչական հակում ունենալով՝ հետեւած է այդ ասպարէզին։
1879-ին Փարիզի Վոլնեյ ակումբին մէջ առաջին անգամ ցուցադրած է իր նկարները։ Քաջալերուած գտած է ինքզինք եւ ամբողջովին նուիրուած է նկարչութեան։ 1885-ին Շանզ Էլիզէի սրահներուն մէջ ցուցադրած իր երկու նկարներէն մէկը վաճառուած է Օռլեանի թանգարանի կողմէ։ Աւելի ուշ նոյն պատուին արժանացած են եւս 12 գործ։ Քսանէն աւելի թանգարաններ գնած են անոր վրձինի արտադրանքը։ Աչքի ինկած է որպէս մեռածբնութեան մեծ վարպետ։ 1889 եւ 1900 թուականներու համաշխարհային ցուցահանդէսներուն մէջ արժանանացած է ոսկէ մետալի, իսկ 1889-ին ստացած է Պատուոյ լեգէոն շքանշան։ 1907-ին փարիզեան ցուցահանդէսին ներկայացուած «Երաժշտական գործիքները» անմիջապէս գնեց Փարիզի Լուքսենբուրգեան թանգարանը։
Թերթերն ու ամսագրերի բազմաթիւ հիացական տողերէն բացի, Զաքարեանի մասին գրուած է Ռոժե Պերի «Գեղարուեստի ընդհանուր պատմութեան» եւ Պոլ Ադանի «Ֆրանսական արուեստի տասը տարին» ուսումնասիրութիւններու մեջ։
350px|մինի|աջից|Զաքար Զաքարեանի «Նատյուրմորտ. Սալորներ» նկարը, 1890-ական թուականներ
## Աղբիւրներ
* Գառնիկ Ստեփանեան (1973)։ Կենսագրական բառարան, հատոր Ա։ Երեւան։ «Սովետական գրող», էջ 327-328։ 
* Շահեն Խաչատրեան (1991)։ Ֆրանսահայ կերպարուեստ։ Երեւան։ «Անահիտ», էջ 13-18։
Ստորոգութիւն:1923 մահեր
Ստորոգութիւն:1849 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Զբօսաշրջիկութիւնը Յունաստանի մէջ

[մինի|աջից|370x370px|Փոքրիկ [Իտրա նաւահանգստային քաղաք-կղզին]]
**Յունաստան** (), պետութիւնը կը գտնուի Հարաւային Եւրոպայի մէջ: Հիւսիսէն սահմանակից է Ալպանիոյ, Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութեան եւ Պուլկարիոյ, իսկ արեւելքէն՝ Թուրքիոյ։ Յունաստանի արեւելքը կը գտնուի Էգէական ծովը, արեւմուտքէն՝ Յոնիական ծովը, իսկ հարաւէն՝ Միջերկրական ծովը։

Յունաստանը ըստ ջրափնեայ գիծի երկարութեան (13.676 քմ) 11-րդն է աշխարհի մէջ։

Ունի մեծ թիւով կղզիներ եւ կղզեակներ (շուրջ 6000, որոնցմէ 227-ը բնակեցուած են), անոնցմէ են՝ Կրետէ, Տոտեքանիսա եւ Յոնիական կղզիները։ Յունաստանի տարածքին 80%-ը լեռնոտ է։ Լեռներէն ամէնէն բարձրը Ողիմպոսն է (2917 մ)։

## Զբօսաշրջութիւն
Յունաստանը Եւրոպայի եւ աշխարհի զբօսաշրջային կեդրոններէն մէկն է: Ամէն տարի Յունաստան կ'այցելէ շուրջ 18 միլիոն զբօսաշրջիկ, որ կը կազմէ ամբողջ աշխարհի զբօսաշրջիկներուն 15%-ը։

Յունաստանի մէջ զբօսաշրջիկները կը ներգրաւեն բազմաթիւ հնագոյն յուշարձաններ եւ հրաշալի արեւադարձային կլիմայի համադրութիւնը։ 

Յունաստանի եկամուտին մեծ մասը կը կազմէ զբօսաշրջութիւնը։

2006-ի տուեալներով ան կը կազմէ երկիրին ամբողջ Համախառն ներքին արդիւնքին 15%-ը։

Բացի ատկէ, այս ոլորտին մէջ կ'աշխատի շուրջ 900 000 մարդ, նաեւ HoReCa ոլորտին մէջ, որ կը կազմէ ընդհանուր բնակչութեան 6,9%-ը։ Այս Եւրոմիութեան երրորդ ցուցանիշն է՝ Մալթայէն եւ Սպանիայէն ետք։ 

2008-ին Յունաստան ընդունած է 17.5 միլիոն զբօսաշրջիկ։

Նշանաւոր վայրերէն են.

**Քնոսոսի պալատը**
ձախից|մինի
Ք. Ա. 2500-1000 թուականներուն Կրետէ յունական կղզին ունեցած է փայլուն քաղաքակրթութիւն: Բազմաթիւ պալատներ գոյութիւն ունեցած են Քնոսոսի մէջ: Արքունիքը, որուն աւերակները կարելի է այցելել տակաւին, ունէր մօտաւորապէս 1300 սենեակ, 5 յարկ եւ անհամար անցքեր: Այս պալատին մէկ կողմը Մինոաս Տետալոսին պատուիրրած էր կառուցել «լափիւրինթոս»ը: Ք․Ա․1450-ին մասամբ կը քանդուի, իսկ Ք․Ա․1350-ին պալատը վերջնականապէս կը կործանուի մեծ հրդեհի պատճառով։ 

**Փարթենոնը**
մինի
Յունաստանի Փարթենոնը շինուած է Աթէնքի առաջնորդ Փերիքլիսի իշխանութեան շրջանին (դասական ոսկեդար), Աքրոփոլիս ժայռին վրայ: Այս տաճարին երկարութիւնը 70 մեթր էր, իսկ լայնքը` 31 մեթր: Ան ծածկուած էր մարմարէ սալաքարերով: Աթինա Փալիատայի արձանը ծածկուած էր ոսկեայ թերթերով եւ փղոսկրով զարդարուած էր: Ան տաճարէն գողցուած եւ տարուած է Կոստանդնուպոլիս, ուր վճարուած է միջին դարերուն: Տաճարը շատ ծանր վնասուած է 1687-ին պայթումի մը պատճառով:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Naxos Gate.JPG|Նաքսոս․ Փորթարա
Պատկեր:Rethymnon-harbour-at-night.jpg|Ռեթիմնօ, Կրետէ
Պատկեր:Hydra donkey.JPG|Իտրա
Պատկեր:Porto Carras Sithonia.jpg|Սիթոնիա, Խալքիտիքի - Փորթօ Քարաս
Պատկեր:Greece Delphi Tholos.jpg|Տելֆի
Պատկեր:DSC 1534-2 Metsovo.jpg|Մեցովօ, Իփիրոս․ հիւսիս-արեմտեան Յունաստան
Պատկեր:ParosHuis.JPG|Փարոս
Պատկեր:Ναυάγιο Ζακύνθου.jpg|Զաքինթոս․ «Նաւայիօ»ն
Պատկեր:Oia.jpg|Իա, Սանթորինի
Պատկեր:Corfu town.jpg|Քերքիրա․ համանուն քաղաքը
Պատկեր:Palamidi castle - Agios Andreas Bastion.jpg|Նաֆփլիօ․ Փալամիտի
Պատկեր:Rhodes harbour.jpg|Ռոտոս․ նաւահանգիստին մուտքը


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Զբօսաշրջութիւնը Յունաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Զբօսաշրջութիւն
Զբօսաշրջութեան Միջազգային Օր

**Զբօսաշրջութեան Միջազգային Օր** (անգլերէն՝ World Tourism Day), 1979 թուականէն սկսեալ *Զբօսաշրջութեան համաշխարհային կազմակերպութեան գործադիր խորհուրդ*ն Սպանիոյ Թոռեմոլինոս քաղաքին մէջ՝ 1979 թուականի Սեպտեմբերին, կայացած 3-րդ նստաշրջանի ընթացքին առաջարկած է իւրաքանչիւր տարի Սեպտեմբեր 27-ին նշել Զբօսաշրջութեան միջազգային օրը, որ կը համընկնի յիշեալ կազմակերպութեան կանոնադրութեան ընդունման օրուան հետ:

Զբօսաշրջութեան միջազգային օրը նշելու նպատակն է բարձրացնել համաշխարհային հանրութեան իրազեկուածութիւնը՝ զբօսաշրջութեան եւ անոր ընկերային, մշակութային, քաղաքական եւ տնտեսական նշանակութեան վերաբերեալ, ինչպէս նաեւ խթանել տարբեր երկրներու ժողովուրդներու միջեւ կապերու զարգացումը։

Զբօսաշրջային առաջին գործակալութիւնը բացուած է 1841 թուականին՝ Անգլիա, Թոմաս Քուքի կողմէ: Յատկանշական է, որ խմբային զբօսաշրջութեան գաղափարը 33-ամեայ քարոզիչը յղացած է՝ հարբեցողութեան դէմ պայքարի նապատակով: Ան կազմակերպած է ուղեւորութիւններ դէպի Անգլիոյ տարբեր շրջանները, պայմանով, որ մասնակիցները այդ ընթացքին ոգելից ըմպելի չօգտագործեն:

Աւելի քան 30 տարիէ ի վեր զբօսաշրջութեան տօնը կը նշուի բազմաթիւ երկրներու մէջ։ Այս օրը տեղի են կ՛ունենան զբօսաշրջութեան եւ զբօսաշրջային գործունէութեան նուիրուած հաւաքներ, տօնակատարութիւններ եւ փառատօններ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Զբօսաշրջութեան միջազգային օրուայ կապակցութեամբ ԼՂՀ ԿԱ զբօսաշրջութեան եւ պատմական միջավայրի պահպանութեան վարչութիւնը Սեպտեմբերի 27-ին կազմակերպել էր մի շարք միջոցառումներ։
* Հայաստանը նշեց զբօսաշրջութեան միջազգային օրը։

Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Թադէոս Զաքարեան

**Թադէոս Զաքարեան** (1862, Շամախի - 1918, Պաքու), հայ բժիշկ, գրող, հասարակական, ազգային գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1862 թուականին Շամախիի մէջ։ Միջնակարգ կրթութեան ընթացքին կատարեալ ուսումնասիրած է հայոց լեզու եւ հայ ժողովուրդի պատմութիւն։ Աւարտած է Ռազմաբժշկական ակադեմիան եւ ստացած է բժշկական մասնագիտութիւն։

Ուսանողական տարիներուն ընկերակցած է Յովհաննէս Յովհաննիսեանի եւ Գարեգին Ենգիբարեանի հետ, որոնց հետ ամառները շրջած է Հայաստանի գաւառներու մէջ՝ հայ գիւղացիին անմիջականօրէն ծանօթանալու եւ ուսումնասիրութիւններ կատարելու նպատակով։ 1880-ական թուականներուն այդ թեմաներով շարք մը յօդուածներ տպագրած է «Աղբիւր» հանդէսին մէջ։ Դեռեւս ուսանողական տարիներեն զբաղուած է գրական ու հասարակական աշխոյժ գործունեութեամբ։ Երկար տարիներ բժշկական, ազգագրական, բանասիրական, հրապարակախօսական արժէքաւոր յօդուածներով աշխատակցած է Թիֆլիսի «Տարազ», «Մուրճ», «Մշակ», ինչպէս նաեւ Երեւանի «Պսակ», Էջմիածնի «Արարատ» եւ այլ պարբերականներու՝ ստորագրելով «Զ.» կամ «Թ. Զ.» ծածկանուններով։

1917-ին եղած է Պաքուի «Հայկական Կուլտուրական Միութեան» բժշկական բաժանմունքի՝ ընդամէնը 9 թիւ հրատարակած «Առողջ Կեանք», ժողովրդական առողջապահիկ ամսագիրի խմբագիր-հրատարակիչը։ Ամսագիրի տպագրութիւնն իրականացուած է Պաքուի Երեւանցեանի տպարանին մէջ։

Թադէոս Զաքարեանը մի քանի գիրքերու ու թարգմանութիւններու հեղինակ է։ Որպէս զինուրական բժիշկ ծառայած է Արտահանի մէջ, Ախալքալաքի, Պաթումի, Կորիի մէջ եւ ամէն տեղ բարի հիշատակ թողեած է։ Պետական բժշկական ծառայութիւնը թողնելէ յետոյ հաստատուած է Պաքուի մէջ, որտեղ եռանդուն մասնակցութիւն ունեցած է քաղաքի հասարակական կեանքէն ներս։ Եղած է Պաքուի հայոց միջնակարգ դպրոցներու հոգաբարձութեան անդամ։ Ունեցած է բժշկապետի կոչում։

1918-ին սեպտեմբերեան կոտորածէն ետք Ազրպէյճանի թուրքա-թաթարական բռնակալ կառավարութեան հրամանով ձերբակալուած ու նետուած է Պաքուի բանտը, ուր եւ բարբարոսական տանջանքներէն նահատակուած է 56 տարեկանին։

## Գրականութիւն
*Բժ. Թադէոս Զաքարեան, «Տարազ», Թիֆլիս, 1919, թ. 9։
*Յուշամատեան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ալպոմ-ատլաս, Ա. հատոր, Դիւցազնամարտ, 1890-1914, Լոս Անճելըս, 1992։
*Հովակիմեան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երեւան, 2002։
*Հովակիմեան Բախտիար, Հայոց ցեղասպանութեան նահատակ գործիչների ծածկանուններ, Երեւան, 2005։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:1862 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Շամախի ծնածներ
Ստորոգութիւն:1918 մահեր
Ստորոգութիւն:Պաքու մահացածներ
Օննիկ Զաքարեան

**Օննիկ Զաքարեան** (1905, Չորլու, Արեւելեան Թրակիա, Օսմ.Կայսրութիւն - 11 Յունուար 1980, Քոքինիա, Յունաստան), կրթական մշակ, յօդուածագիր, հրապարակախօս եւ ազգային-քաղաքական գործիչ։

## Կեանք ու գործունէութիւն

### Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմ
 
Օննիկ Զաքարեան նախնական կրթութիւնը ստացաւ իր ծննդավայրին մէջ։ Իր երկրորդական ուսումը շարունակեց Կ․Պոլսոյ մէջ, նախ՝ Մխիթարեաններուն ապա՝ Պեզազեան վարժարան, որուն շրջանը աւարտեց յաջողութեամբ 1923-ին։

1922 եւ ՛23-ին երբ Արեւելեան Թրակիոյ հայութիւնը փոխադրուեցաւ Արեւմտեան Թրակիա եւ այլուր, Զաքարեան Օննիկը ապաստանեցաւ Արեւմտեան Թրակիոյ Քոմոթինի քաղաքը իր ընտանիքին մօտ։ Ժամանակ մը աշխատեցաւ իբր ծխախոտի պաշտոնեայ եւ դեղարանի մէջ իբր օգնական։

1925-էն նուիրուեցաւ ուսուցչական ասպարէզին, սկսելով պաշտօնավարել Քոմոթինիի ազգային վարժարանին մէջ։

1934-ին, եկաւ Քոքինիա եւ իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարեց «Զաւարեան» վարժարանին մէջ, մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմը։

1940-ին, հելլէն-իտալական պատերազմին, յունական բանակին մէջ կռուեցաւ Ալպանական ճակատը, հասնելով մինչեւ Քորիցա (հարաւային Ալպանիա) քաղաքը։

1943-ին նշանակուեցաւ տնօրէն Քսանթիի (Հիւսիսային Յունաստան - Արեւմ․ Թրակիա) ազգային վարժարանը։

### Բ․ Համաշխարհային պատերազմէն ետք
1945-ին, խաղաղութեան վերահաստատումէն ետք, ստանձնեց Քոքինիոյ (Ատտիկէի շրջան - Փիրէա) Զաւարեան վարժարանին տնօրէնութիւնը։ Տարիներ ետք, նոյն պաշտօնը վարեց Ֆիքսի (Ատտիկէի շրջան - Աթէնք) Լ․եւՍ․ Յակոբեան վարժարանին մէջ։

1965 -1966 թուականներուն, Սիմոն Վրացեանին հիմնական աշխատակիցը եղաւ անոր «Կեանքի Ուղղիներով» Ե․ եւ Զ․ հատորներուն աշխատասիրութեան, գրութեան։

Ապա, 1966-ի աշունէն մինչեւ հանգստեան կոչումին՝ 1971, վերստին Տնօրէն «Զաւարեան» վարժարան ին։

Ընտրուեցաւ քանիցս Յունահայոց Թեմի պատգամաւոր։ Շրջանի մը համար, նաեւ՝ Ազգային Վարչութեան անդամ։  Իր կեանքին վերջին ամիսներուն, վեհանձնօրէն ստանձնեց Յունահայոց Առաջնորդարանին դիւանապետի պաշտօնը։

Կանուխէն անդամակցեցաւ Հ․Յ․Դաշնակցութեան շարքերը, ուր եւ վարեց պատասխանատու պաշտօններ։ Վերջին տասնամեակներուն անոր փոխանցուած էր «Ազատ Օր» օրաթերթին արտօնատիրութեան հանգամանքը, ուր ստորագրած է յօդուածներ, առաջնորդող յօդուածներ եւ խմբագրականներ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «ԱԶԱՏ ՕՐ» ՕՐԱԹԵՐԹ, յօդ․ Կ․Մ․, ԹԻՒ 10․572
* «ԶԱՒԱՐԵԱՆ» ՎԱՐԺԱՐԱՆԻ ԱՐԽԻՒ
* ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ ՍԻՄՈՆ ՎՐԱՑԵԱՆԻՆ «ԿԵԱՆՔԻ ՈՒՂՂԻՆԵՐՈՎ» Ե․ եւ Զ․ ՀԱՏՈՐՆԵՐՈՒ
* Կարօ Մինասեանի արխիւ

## Տե՛ս նաեւ
* Սօս Վանի
* Արսէն Պալեան
* Վազգէն Եսայեան
* Քոքինիոյ (Գոքինիա) հայկական գաղութը, Յունաստան

## Արտաքին յղումներ
# Հայ Կապոյտ Խաչի Զաւարեան վարժարան, Յունաստան
# Քսանթի
# Մխիթարեաններ
# Պէզազեան վարժարան,արեւելահայերէն 
# Քոմոթինի
# Քորիցա
# Ազատ Օր

Ստորոգութիւն:1905 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Չորլու ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1980 մահեր
Ստորոգութիւն:11 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ կրթական մշակներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Զեփիւռ (անձնանուն)

**Զեփիւռ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն *զեփիւռ*՝ «քաղցրաշունչ քամի» բառէն, որ յունական ծագում ունի։ Հին ժամանակներէ աւանդուած անուն չէ, այլ նորակերտ անուն է։ Արեւմտահայերու մէջ տարածուած անուն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Զեփիւռ Շանթ

**Զեփիւռ Շանթ**, արուեստասէր եւ արուեստագէտ ծնողներու զաւակ'Տիկ. Զեփիւռ Շանթ երգի ու դերակատարութեան հանդէպ բնածին տաղանդով մը օժտուած է։ Անիկա տասնամեակներ զարդը կազմեց պէյրութահայ գեղարուեստական ձեռնարկներու, խանդավառելով  ժողովուրդը։

Ծնած է Ռոտոսթօ (Թէվիր Տաղ) 1912 թուականին եւ դուստրն է քաղաքի ծանօթ ազգայիններէն հանգուցեալ Միհրան ապէլ Տատիքօզեանի։ Տակաւին փոքրիկ աղջնակ, ընտանիքին հետ կ'աքսորուի Տէր Զօր, ուր հրաշքով կ'ազատի։ Ընտանիքը ժամանակ մը կը մնայ Դամասկոս։ Զինադադարին կը վերադառնան հայրենիք եւ յետոյ յունական պատերազմին կ'ապաստանի Յունաստան։

1922 թուականին վերջնականապէս կը հաստատուին  Լիբանան։ Յաճախած է Ս. Նշան ազգային նախակրթարանը եւ ուսումը մինչեւ «պրովէ» շարունակած է «Սէօր Վենսան տը Փոլ» վարժարանին մէջ: Երեք տարի դասաւանդած է Ալ-Ահլիէ վարժարանին մէջ ֆրանսերէն եւ ուսողութիւն։

Հօրը ցուցմունքներուն վրայ, որ արուեստագէտ լուսանկարիչ մըն էր եւ մասնագիտացած կարգ մը նուագարաններու մէջ, երաժշտութեան հանդէպ սէր կ'արթննայ իր մէջ։ Երեք տարի Պէյրութի  երաժշտանոցը եւ Ամերիկեան Համալսարանի մէջ կը հետեւի  երգեցողութեան, ուրկէ կը վկայուի։ Սակայն հայերէն երգելու շունչը ու ոգին կը պարտի հօրը եւ աւելի ուշ՝ Նիկոլ Աղբալեանին, մասնաւորաբար մեր աշուղական երգերէն Սայեաթ-Նովայի ստեղծագործութիւններ երգելու ոճին եւ մեկնաբանութեան մէջ։

Իր մասնակցութիւնը բերած է բազմաթիւ հանդէսներու եւ գեղարուեստական ձեռնարկներու, մեներգներով եւ երգչախումբի մասնակցելով։ «Գուսան» Երգչախումբին մաս կազմած է հիմնադրութենէն մինչեւ վերջը եւ հանդիսացած՝ անոր լաւագոյն մեներգողներէն մէկը։ Օգտուած է նաեւ մեծանուն Բարսեղ Կանաչեանի ցուցմունքներէն հայեցի շունչով արտայայտուելու մարզին մէջ։

Մեծանուն գրագէտ Լեւոն Շանթի թելադրութեամբ եւ քաջալերանքով, շրջագայութեան կ'ելլէ դէպի Միացեալ Նահանգներ եւ ելոյթներ կ'ունենայ գլխաւոր քաղաքներուն մէջ, ինչպէս Նիւ Եորք, Պոսթոն, Ուաշինկթոն, Լոս Անճելըս, Ֆրէզնօ, եւն., ուր ջերմ ու խանդավառ ընդունելութեան կ'արժանանայ։

Իր յայտագիրները կազմուած են ընդհանրապէս լոկ հայ երգահաններու ստեղծագործութիւններէն, ինչպէս Կոմիտաս, Կանաչեան, Ալէմշահ, Սիւնի, Սայաթ-Նովա եւն.:

Քանի մը երգահանդէսներ տուած է նաեւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի «Ուէսթ Հոյ» սրահին մէջ եւ այլուր։ Ունի երգապնակներ Սայաթ-Նովայէն, Կանաչեանէն եւ Կոմիտասէն։

Տիկ. Շանթ ունի նաեւ շնորհք դերակատարութեան։ Եղած է Համազգային Գասպար Իփէկեան թատերախումբի հիմնադիրներէն 1942 թուականին։ Խումբին հետ շրջագայած է Մերձ. Արեւելեան երկիրներ, հիւս. եւ հարաւային Ամերիկաներ։

1937 թուականին ամուսնացած է Լեւոն Շանթի զաւակին Պրն. Սուրէն Շանթի հետ։ Ունին զաւակ մը՝ Լեւոն, ծնած 1939 թուականին։

1970 թուականին պարգեւատրուած է Կիլիկիոյ Գահակալ՝ Խորէն Կաթողիկոսին կողմէ Կիլիկեան Ասպետի շքանշանով։

Տիկ. Շանթ լիբանանահայ երգի ու թատրոնի լաւագոյն ուժերէն մին էր:

## Ծանօագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Ազատ Օր», 10 Յունիս 2004, էջ 1։

Ստորոգութիւն:Հայեր
Զեփիւռ Ապէլ

**Ապէլ Զեփիւռ** (որդ Զեփիւռ Տատիկօզեանծ) երգչուհի, ծնած է Ռոտոսթօ եւ յաճախած է Պէյրութի Ազգային վարժարանը եւ յաջող կերպով աւարտած: Ապա մտած է Սեօր տը Շառիթէներու վարժարանը եւ ամբողջացուցած է Սէռթիֆիքաի եւ Պռըվէի շրջանը փայլուն կերպով:

## Կենսագրութիւն
Օրդ Զ. Ապէլի ձայնը ընտանեկան ժառանգութիւն մը ըլլալով, իր մանկութեան օրերէն երգելու փափագը իր մէջ զարգացնողը եղած է իր երաժշտասէր հայրը Միհրան Ապէլը:

Օրդ Զ. Ապէլ Պէյրութի Հայ բեմերուն վրայ իր մասնակցութիւնը բերած եւ հետզհետէ իր մէջ ուժեղ կերպով Երեւան եկած է ապագայ մեծ երգչուհիի մը շնորքը: Ապա հետեւած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի Institut de Musique-ի (երաժշտանոց), ուր յաճախ երեւցած է յիշեալ հաստատութեան բեմին վրայ, եւ քանիները արժանացած են օտար արուեստագետներու անուերապահ գնահատանքին:

Զեփիւռ Ապէլ իր սօբրանոյի կիրթ եւ ախորժալուր ձայնով արդէն իսկ կը գրաւէ Պէյրութահայութեան գեղարուեստասէր մարզին մէջ ուրոյն տեղ մը: Ան յաճախ իր սիրայօժար մասնակցութիւնը բերած է հայ եւ օտար բեմերուն, ուր հասարակութիւնը միշտ ալ գիտցած է գնահատել արժէքաւոր արուեստագիտուհին:

## Աղբիւրներ
* Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Բ. հատոր, էջ 204։

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Զէյթունի Գրչութեան Օճախ

**Զէյթունի գրչութեան օճախ**, հայ մշակոյթի կեդրոն, գործած է 16-18-րդ դարերուն, հիմնականին Սուրբ Սարգիս եւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիներուն կից գրչատներուն մէջ։

## Պատմութիւն
Մեզ յայտնի առաջին մատեանը Մաշտոց է, որ ընդօրինակած է Գաբրիէլ դպիրը, 1534–ին։ Այս եւ 16-րդ դարու ընդօրինակուած եւս երեք մատեան կը պահուին Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ․ №№ 956, 2504, 5956, 9289)։ Անոնցմէ են Վահան Սարկավագի Սաղմոսարանը (1582), Գրիգոր Տաթեւացիի «Գիրք հարցմանցը» (1596)։ Վահան Սարկավագ ընդօրինակած է նաեւ Շարակնոցներ (1616-1625), Աստուածաշունչ (1634), Գրիգոր Վարդապետը՝ Մաշտոց (1655)։ 17-րդ դարուն Յովհաննէս Խաչատուր, Եփրեմ, Ստեփանոս գրիչներու ընդօրինակած ձեռագիրների մէկ մասը կը պահուի Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ․ №№ 695, 1230, 1252, 2133, 2163, 2475, 3554, 6039, 10374)։

18-րդ դարուն գրչութեան կեդրոնի գործունէութիւնը թուլացած է։ Յայտնի են Դաւիթ եւ Սահակ գրիչ-ծաղկողները, որոնց ընդօրինակած մատեանները չորսը Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջն են (ձեռ․ №№ 1030, 2161, 9272, 10227)։

Զէյթունի գրչութեան օճախին մէջ պահպանուած են բացառիկ նշանակութիւն ունեցող մատեաններ (1256–ին Հռոմկլայի գրչատանը Թորոս Ռոսլինի ծաղկած «Զէյթունի Աւետարանը» եւ այլն)։ Գրչութեան այս օճախին մէջ սերունդներու հերթափոխը, գրիչներու պատրաստումը համակարգուած բնոյթ ունեցած է։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն

* ԺԷ դարու հայերէն ձեռագիրերու յիշատակարաններ (կազմ․ Վ․ Յակոբեան, Ա․ Յովհաննիսեան), հ․ 1―2, Երեւան, 1974―78։

Ստորոգութիւն:Ուշ միջնադարու հայկական դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Նոր շրջանի հայկական դպրոցներ
Զէյթունի Դիմադրութիւն (1914)

## Զէյթունի Երիտասարդները Կը Դիմադրեն
Իթթիհատականներու կառավարութիւնը առաջին հերթին ջարդի ու տեղահանութեան իր քաղաքականութիւնը փորձեց գործադրել Զէյթունի մէջ։ Զէյթունի քաջարի ժողովուրդը զինուած դիմադրութիւններով կրցած էր մինչ այդ հեռու մնալ ջարդերէն եւ պահել կիսանկախ վիճակ մը։ 1914-ի Օգոստոսին արդէն, զօրահաւաքի պատրուակով, կառավարութիւնը սկսաւ խստութիւններ գործադրել։ Կիլիկիոյ Սահակ Կաթողիկոսը համոզեց զէյթունցիները՝ հպատակիլ կառավարութեան հրահանգներուն։ Նոյնը պատահած էր նաեւ, երբ 1914-ի Դեկտեմբերին զէնքերը յանձնելու հրաման եկած էր։

[մինի|աջից|Զէյթուն քաղաքի համայնապատկեր, [Հայոց Ցեղասպանութիւն|Մեծ Եղեռնի նախաշեմին:]]

Այնուամենայնիւ, բռնութիւնները կը սաստկանային։ Ոստիկանները սանձարձակ՝ հայ աղջիկները կ'անպատուէին, ուզած տունը կը թալանէին։ Հայ բնակչութիւնը ոստիկաններու ոտնձգութիւններէն պաշտպանելու համար, 25 հայ երիտասարդներ զէնքով յարձակումի ելան։ Արիւնալի բախում մը տեղի ունեցաւ։ Կառավարութիւնը 5000-նոց զօրք մը Հալէպէն ղրկելով պաշարեց Զէյթունը։ Կառավարութիւնը կը պահանջէր յանձնել այդ 25 երիտասարդները եւ կը հրահանգէր բնակչութեան պարպել շրջանը։ Տեղահանութիւնը սկսաւ 1915-ի Ապրիլ 8-ին։ Զէյթունի ամբողջ հայութիւնը, երկու կարաւաններով դէպի անապատները շարժեցաւ, իսկ Պալքաններէն փախած թուրքերը արդէն կը սպասէին անոնց բնակարանները գրաւելու։

## Աղբիւրներ
* Հայ Դատ, 11րդ Դասարան, Հեղինակ՝ Ռուբինա Փիրումեան, էջ 65

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:1914
Զէյթունի Աւետարան

մինի|250x250փքս|Զէյթունի Ավետատարան
**Զէյթունի Աւետարան**, հայկական ձեռագիր մատեան՝ ընդօրինակուած Հռոմկլայի մէջ, 1256-ին։ Գրած ու նկարազարդած է Թորոս Ռոսլին՝ կաթողիկոս Կոստանդին Ա. Բարձրբերդցիի պատուերով։

## Պատմութիւն
«Զէյթունի Աւետարանը» պահուած է Զէյթունի մէջ, իսկ այժմ կը գտնուի Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ (ձեռ․ № 10450)։ Մատեանին յիշատակարաններուն մէջ կը նշեն թէ նկարիչի եղբօր՝ Անտոնի, պատուիրատուի հարազատներու անունները, Հեթում Ա. արքայի ճամբորդութիւնը դէպի Կարակորում եւ կ՛ակնակրուի կաթողիկոսի հանդիպումները Հուլավու խանի ու սուլթաններ Մելիք Քեմլի եւ Մելիք Աշրաֆի հետ։

«Զէյթունի Աւետարանին» մէջ կան 4 զոյգ խորաններ, 4 աւետարանիչներու պատկերներ, 4 անուանաթերթեր, լուսանցազարդներ եւ զարդագրեր։ Անօրինակ է «Դէիսուսի» (խնդրարկու) թեմային՝ Մարկոսի անուանաթերուն մէջ գտնուիլը, մանաւանդ պատանի անմորուս Էմանուէլ Քրիստոսի կերպարի ներգրաւումը։ Պատկերագրութեամբ անոր նման այնքան խոհական, փիլիսոփայական արժէքը չունի «Յովհաննէս Աւետարանիչ»ը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Տէր-Ներսեսեան Ս․, Թորոս Ռոսլինը եւ Զէյթունի Աւետարանը, «Շողակաթ», Կ․ Պոլիս, 1952, էջ 139―141։
* Չուգասզեան Լ․, Թորոս Ռոսլինի արուեստը, «ԲԵՀ», 1987, № 3։

Ստորոգութիւն:Թորոս Ռոսլինի աշխատանքներ
Վրաստանի Զինանշան

**Վրաստանի Պետական Զինանշան** (საქართველოს სახელმწიფო გერბი, [Սաքարթուէլոս Սախելմծիփո Կերպի]) կը համարուի Վրաստանի պետական խորհրդանիշներէն մէկը, ընդունուած է 2004, Հոկտեմբեր 1-ին։ Ան կը ներկայացնէ կարմիր վահան, որուն վրայ պատկերուած է Սուրբ Գէորգը` վիշապը խոցելու տեսարանին մէջ։ Վահանը վերէն կը զարդարէ Բագրատունիներու վրաց յայտնի միապետական տոհմի արքայական ոսկի թագը, որ բռնած են երկու ոսկեայ առիւծները։ Վահանի ներքեւը գրուած է հետեւեալ նշանաբանը` «Ոյժը միասնութեան մէջն է»։ Այս զինանշանը մասամբ ստեղծուած է վրացական Բագրատունի արքայական տան զինանշանի հիման վրայ։

## Զինանշանի Պատմութիւնը

## Աղբիւրներ
* Վրաստանի Զինանշանը (անգլերէն)
* Վրաստանի Պետական Խորհրդանիշներ

Վրաստանի զինանշան
Ստորոգութիւն:Պետութիւններու Զինանշաններ
Զինաւոր (անձնանուն)

**Զինաւոր**, հայկական արական անուն։ Առաջացած է հայերէն *զինաւոր* բառէն։ Գործածական անուն է Ղարաբաղի մէջ։ Անուան պարսկերէն տարբերակն է *Zĩnāwar*։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Զիւրիխ

250px|մինի|աջից

**Զիւրիխ** (գերմաներէն՝ Zürich, լատիներէն՝ Turicum)` քաղաք Զուիցերիոյ հիւսիս-արեւելքը։ Երկրի ամէնաբնակեցուած քաղաքային համախմբումն է` 1,09 միլիոն մարդ։

Մինչեւ 19-րդ դար քաղաքի անունն էր Թուրիքում։

Արեւելեան Ֆրանսայի թագաւոր Լիւտուիկ Բ Գերմանացին (գերմ.` Ludwig der Deutsche, 804/805 — 28 Օգոստոս 876) Թուրիքումի տարածքին մէջ կը հիմնէ դղեակ, աւելի ուշ` 853 թուականին Զիւրիխի մարզի տարածքին մէջ կը հիմնէ Ֆրամիւնսթըր վանքը, իր դստեր համար։

Զիւրիխը տրանսպորտային կարեւորագոյն հանգոյց է. անոր օդակայանն ու երկաթուղային կայարանը ամէնէն ընդարձակն ու ամէնաբանուկն են Զուիցերիոյ մէջ։

Քաղաքի ներկայ տարածքին մէջ մարդիկ մշտական բնակութիւն հաստատած են արդէն աւելի քան երկու հազար տարի։ Բնակավայրը հիմնադրած են հին հռոմէացիները, մեր թուարկութենէն առաջ 15 թուականին, թէեւ հնագիտական պեղումներու արդիւնքով պարզուած է, որ մարդկային ամէնավաղ բնակավայրերն այստեղ յայտնուած են աւելի քան 6.400 տարի առաջ։ Միջին դարերուն Զիւրիխն անկախ եւ արտօնեալ քաղաքի կարգավիճակ ձեռք բերած է, իսկ 1519 թուականին դարձած է բողոքական ռեֆորմացիայի առաջին կեդրոնը Եվրոպայի մէջ։

Քաղաքին մէջ կը գործեն բազմաթիւ թանգարաններ ու պատկերասրահներ, այդ կարգին՝ Զուիցերիայի ազգային թանգարանը, Զիւրիխի Կունստհաուսը։ Schauspielhaus Zürich-ն ալ ամէնայարգի թատրոններէն մէկն է ամբողջ գերմանախօս աշխարհին մէջ։

Չնայած համեմատաբար քիչ բնակչութեան (բուն քաղաքին մէջ ընդամէնը 409 հազար մարդ կ'ապրի), Զիւրիխը կը համարուի աշխարհի ֆինանսական կարեւորագոյն կեդրոններէն մէկը. տնտեսական ու դրամատնային բազմաթիւ ընկերութիւններ գրասենեակներ ունին այստեղ։ Մեծ թիւ կը կազմեն նաեւ գիտահետազօտական հիմնարկութիւնները։

*Monocle* ամսագիրը 2012 թուականին հրապարակած «Կեանքի որակի մակարդակ» ցանկին մէջ Զիւրիխին յատկացուցած է առաջին տեղը աշխարհի մէջ։ 2006-էն 2008 թուականներուն իրականացուած ուսումնասիրութիւններուն հիման վրա՛, Զիւրիխը ճանչցուած է ապրելու տեսակէտէն աշխարհի ամէնալաւ քաղաքներէն մէկը եւ Եւրոպայի ամէնահարուստ քաղաքը բնակչութեան մէկ հոգիին ինկող համախառն ներքին արդիւնքի ծաւալի տեսակէտէն։

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Զուիցերիոյ քաղաքներ
Թորոս Զիֆլեան

**Զիֆլեան Թորոս** (1951,Իսթանպուլ), Սփիւռքահայ գրող:

Յաճախած է Գարակէօզեան, Նիկոսիոյ Մելքոնեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։ Աշակերտած է Արսէն Ճանեանի, Հայկազուն Գալուստեանի, Վարդան Կոմիկեանի եւ Արեգ Տիրազանի։ 1968-ին հաստատուած է Սիտնի։

Սփիւռքահայ գրող Թորոս Զիֆլեան կը մշակէ մաքուր եւ վճիտ լեզուով գրականութիւն։ Սփիւռքի ներկայ կացութիւնը յուզող բազում հարցերու կողքին՝ Թորոս Զիֆլեանի գործերուն մէջ ներկայ է Հայոց Եղեռնը։ Այս տխուր իրողութեան վկայութիւնն է իր վերջին գիրքին մաս կազմող «Մարեմանօթը» խորագրեալ պատմուածքը, որ կը յատկանշուի իր յուզական խորքով, ինչպէս նաեւ՝ հայ եւ թուրք ազգերու միջեւ գոյացած դարաւոր ատելութեամբ։

## Գործերէն
Անզէն Հերոսներ (պատմուածքներ)- Սիտնի, 1988

Վերապրողներու Պարահանդէս (պատմուածքներ), Սիտնի, 2000

Խօսքկապ (պատմուածքներ), Սիտնի 2000

=Ծանօթագրութիւններ=

Ստորոգութիւն:Հայեր
Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)

[280px|մինի|Զմիւռնիան՝ [20-րդ դարու սկիզբը]]

**Զմիւռնիոյ աղէտ**, Զմիւռնիոյ (Իզմիր) յոյն եւ հայ խաղաղ բնակչութեան կոտորածը՝ թուրքական զօրքերու կողմէ 1919-22 թուականներու յոյն-թուրքական պատերազմի ժամանակ։ Թուրքիոյ քեմալական կառավարութեան զօրքերը, ստանալով մեծ տէրութիւններուեւ յատկապէս խորհրդային Ռուսաստանի նիւթական, ռազմական, քաղաքական եւ բարոյական օգնութիւնն ու աջակցութիւնը՝ պատերազմի ընթացքին, պարտութեան մատնեցին Փոքր Ասիոյ խորքերը թափանցած եւ հին յունական տարածքներն ազատագրած յունական զօրքերուն, իսկ 1920 թուականի Սեպտեմբեր 9-ին ներխուժեցին Զմիւռնիա ու թուրքական խաժամուժ զանգուածին հետ սկսան յոյն եւ հայ խաղաղ բնակչութեան կոտորածն ու ունեցուածքի թալանը։

Այդ ժամանակ Զմիւռնիոյ մէջ գտնուող զօրավար Թորգոմը, ընդհանուր խառնաշփոթի մէջ, ի վիճակի չըլլար կազմակերպել բնիկ հայերու եւ Զմիւռնիոյ մէջ հաստատուած մեծ թիւով հայ գաղթականներու ինքնապաշտպանութիւնը։ Կոտորածէն խուսափելու համար հազարաւոր հայեր ապաստանեցան Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցւոյ տարածքին։ Սեպտեմբեր 13-ին քաղաքէն ներս ծայր առաւ վիթխարի հրդեհ, որ քեմալականներու ձեռքի գործն էր (ըստ թուրք եւ խորհրդային պատմաբաններու պնդման՝ քաղաքը հրդեհած են նահանջող յոյները)։ Հրդեհի հետեւանքով այրուեցան աւելի քան 50 հազար տուն, 24 եկեղեցի, 28 դպրոց, պանքեր, հիւպատոսարաններ, հիւանդանոցներ։ Քրիստոնեաներու կոտորածը կատարուեցաւ ոչ միայն քաղաքին մէջ, այլեւ ծովափին. եւրոպական մարտանաւերու անձնակազմերու աչքի առջեւ, որոնք ի շահ քաղաքականութեան, ոչինչ կատարեցին զոհերուն փրկելու համար։ Զմիւռնիոյ մէջ որպէս թղթակից գտնուող ամերիկացի գրող՝ էռնեստ Հեմինկուէյը, մռայլ գոյներով կը նկարագրէ թուրքերու գործողութիւնները քրիստոնեաներու նկատմամբ։ Թուրքերը կոտորեցին նաեւ Զմիւռնիոյ շրջակայ տարածքներու յոյներուն եւ հայերուն, ինչպէես նաեւ ջրասոյզ ըրին այն նաւերը, որոնց վրայ ապաստանած էին բազմաթիւ փրկուածներ։

Կոտորածներէն փրկուեցան սակաւաթիւ յոյներ եւ հայեր, որոնց յունական կառավարութիւնը նաւերով տեղափոխեց Յունաստան։

Կոտորածը թուրքական կառավարութեան կազմակերպած ցեղասպանութեան վճիռն էր յոյն եւ հայ ժողովուրդներու նկատմամբ։

## Ծանօթագրութիւն


## Գրականութիւն
* Housepian М., «The Smyrna Affair», N. Y., 1971.

Ստորոգութիւն:Հայկական հարց
Ստորոգութիւն:1922
Ժիրայր Զորթեան

**Ժիրայր Համբարձումի Զորթեան** (), հայ գեղանկարիչ, քանդակագործ, թատերական նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Ժիրայր Զորթեանը ծնած է 1911 թուականին Քէօթահիա, հայ ընտանիքի մէջ։ Նկարչական տաղանդը անոր մօտ  ի յայտ եկած է դեռեւս երեք տարեկան հասակէն։ Եղեռնէն մազապուրծ՝ ինը տարեկանին ծնողներուն հետ կը հասնի Բատովա, Իտալիա՝ սպասելով Միացեալ Նահանգներէն ստացուող վիզային։ Այս ժամանակաշրջանին հայրը զինք կը տանի եւրոպական տարբեր քաղաքներ, կը ծանօթացնէ արուեստի հրաշագեղ գործերու։ Տասնմէկ տարեկան էր, երբ ընտանիքը հաստատուեցաւ ԱՄՆ, Կոնեկտիկուտ նահանգի Նիւ Հեյվէն քաղաքին մէջ։ Կ'աւարտէ Եյլի համալսարանը եւ կը ստանայ Վինչեսթեր  կրթաթոշակ՝ 1.5 տարի ուսանելու Հռոմի ամերիկեան ակադեմիային մէջ։

Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Ամերիկայի շարք մը քաղաքներուն մէջ։
* Փասատենայի արուեստի թանգարան, 1953, Pacific Ocean Park,1964
* Լոս Անճելըսի համայնքային փառատօն, Պոմոնա, 1969, հրաւիրուած նկարիչ անհատական ցուցահանդէսով
* Տղամարդկանց կոմիտէի կողմէ հովանաւորուած փորագրութիւն, Փասատենայի արուեստի թանգարան

## Ստեղծագործութիւններ
* «Փոթորիկէն յետոյ»
* «Ապրածները»
* «Իմացութեան պատմութիւնը»
* «Թափօր Մեքսիքայի մէջ»

## Ընտանիք
* Կինը՝ Դեբնի
* Երեխաներ՝ Բերրի, Թոբի, Սեյբուրն, Ալան, Ալիս

## Մատենագրութիւն
* Onnig Avedissian, Peintres et sculpteurs Armeniens, Le Caire, 1959.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*  Ժիրայր Զորթեանի մասին askart.com կայքին մէջ
* Artist's Website
* Zorthian Ranch
* At Zorthian Ranch, a Return to Bohemia

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Զմրուխտ (անձնանուն)

**Զմրուխտ**, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է «զմրուխտ» թանկագին քարի անունէն։ Հոմանիշ եւ համազօր անունն է՝ Զմրութ։ Յիշատակուած է 13-րդ եւ 15-րդ դարերուն, ապա դուրս եկած է գործածութենէ՝ իր տեղը զիջելով թուրքերէն Զմրութ անուան։

## Գործածութիւններ
* Զմրուխտ խաթուն, պարսից ազնուական ցեղէն, որ ընդունեց քրիստոնէութիւնը եւ կին եղաւ Խավռաս իշխանաց իշխանի (1212-1223)։
* Զմրուխտ խաթուն, Ամբատի կինը, որ 1234 թուականին կալուածքներ նուիրած է Հոռոմոսի վանքին։
* Զմրուխտ խաթուն, Պլտուխի  կինը եւ մայրը Դանիէլ աբեղայի, որ 1427 թուականին Մաղարդի վանքին մէջ Աւետարան մը գրել տուաւ։
* Զմրուխթ, այնուհետեւ Զմրութխ ձեւով յիշատակուած է 1708 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Զուարթ (անձնանուն)

**Զուարթ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն *զուարթ*՝ «ուրախ» ածականէն։ Նորակերտ անուն է։ Կը համապատասխանեն հայերէն ուրախ եւ պարսկերէն *Xurram* (արական) անձնանուններուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ