Կապոն

**Կապոն**, պաշտօնապէս **Կապոնեան Հանրապետութիւն** (ֆրանսերէն՝ République gabonaise), երկիր մըն է Կեդրոնական Ափրիկէի Ատլանտիկ ափին վրայ, հասարակածին վրայ, սահմանակից է Հասարակածային Կինիին հիւսիս-արեւմուտքէն, Քամերունին՝ հիւսիսէն, Քոնկոյի Հանրապետութեան՝ արեւելքէն ու հարաւէն եւ Կինիի Ծոցին՝ արեւմուտքէն։ Ունի 270,000 քառակուսի քիլոմեթր (100,000 քառակուսի մղոն) տարածք եւ 2.3 միլիոն բնակչութիւն։ Կան ափամերձ հարթավայրեր, լեռներ (Քրիսթալ Լեռները եւ Շայիւ Լեռնաշղթան կեդրոնին մէջ) եւ սաւաննա մը արեւելքին մէջ։ Լիպրեւիլ երկրին մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքն է։

Կապոնի բուն բնակիչները Պամպենկաները եղած են։ 14-րդ դարուն, Պանթու գաղթականներ ալ սկսան բնակութիւն հաստատել այդ շրջանին մէջ։ Օրունկու Թագաւորութիւնը հաստատուեցաւ 1700-ականներուն շուրջ։ Ֆրանսան գաղութացուց այս շրջանը 19-րդ դարուն վերջերը։ Իր անկախութենէն ի վեր 1960-ին, Կապոն ունեցած է չորս նախագահներ։ 1990-ականներուն, ներկայացուց բազմակուսակցական համակարգ մը եւ ժողովրդավարական սահմանադրութիւն մը, որոնք նպատակ ունէին աւելի թափանցիկ ընտրական գործընթաց մը եւ բարեփոխեցին կառավարական որոշ հաստատութիւններ։ Անոր չնայած, Կապոնեան Ժողովրդավարական Կուսակցութիւնը (PDG) մնաց գերակշիռ կուսակցութիւնը մինչեւ իր իշխանութենէն հեռացումը 2023-ի Կապոնեան պետական յեղաշրջման ընթացքին։

Կապոն զարգացող երկիր մըն է, կը գրաւէ 108-րդ տեղը Մարդկային Զարգացման Ցուցանիշին վրայ։ Ան Ափրիկէի ամէնահարուստ երկիրներէն մէկն է ընդհանուր եկամուտի տեսակէտէն. սակայն, բնակչութեան մեծ մասը շատ աղքատ է։ Օմար Պոնկօ պաշտօնի եկաւ 1967-ին եւ ստեղծեց իշխանութեան շղթայ մը, որ ամրացուց իր իշխանութիւնը յաճախորդային ցանցի մը միջոցաւ, *Ֆրանսաֆրիք*։

Կապոնի պաշտօնական լեզուն ֆրանսերէնն է եւ Պանթու էթնիք խումբերը կը կազմեն երկրին բնակչութեան շուրջ 95%-ը։ Քրիստոնէութիւնը ազգին գերակշիռ կրօնքն է, որ կը գործադրէ բնակչութեան մօտաւորապէս 80%-ը։ Նաֆթի եւ արտասահմանեան մասնաւոր ներդրումներու շնորհիւ, ունի (Մաւրիթիուսէն, Սէյշէլներէն եւ Հարաւային Ափրիկէէն ետք) չորրորդ բարձրագոյն Մարդկային Զարգացման Ցուցանիշը եւ (Սէյշէլներէն, Մաւրիթիուսէն, Հասարակածային Կինիէն եւ Պոթսուանայէն ետք) հինգերորդ բարձրագոյն ընդհանուր եկամուտը շունչի հաշուով (PPP) Ենթասահարեան Ափրիկէի բոլոր ազգերուն մէջ։ Կապոնի անուանական ընդհանուր եկամուտը շունչի հաշուով $10,149 է 2023-ին ըստ OPEC-ի։

## Տնտեսութիւն

### Ընդհանուր ակնարկ
Նաւթային եկամուտը կը կազմէ կառավարութեան պիւտճէին մօտաւորապէս 46%-ը, համախառն ներքին արդիւնքին (ՀՆԱ)՝ 43%-ը եւ արտածումներուն՝ 81%-ը: Նաւթի արտադրութիւնը նուազած է իր բարձրագոյն կէտէն, որ 1997-ին օրական 370,000 տակառ էր: Որոշ հաշուարկներու համաձայն՝ Կապոնի նաւթը պիտի սպառի մինչեւ 2025 թուականը. այժմ արդէն կը սկսին ծրագրաւորել «յետ-նաւթային» ժամանակաշրջանի սենարը:

Կրոնտէնի (Grondin) հարուստ նաւթահանքը յայտնաբերուած է 1971-ին՝ ափէն 40 քմ հեռաւորութեան վրայ, 50 մ մեթր խորութեան տակ, Մաաստրիխտեան դարաշրջանի Պաթանկայի աւազաքարերու աղային կառուցուածքային թակարդի մը մէջ: Սակայն մինչեւ 1978 թուականը անոր նախատեսուած պաշարներուն մօտ 60%-ը արդէն արդիւնահանուած էր:

2023-ի դրութեամբ, Կապոնը օրական կ'արտադրէր շուրջ 200,000 տակառ հում նաւթ: Երկրին տնտեսութիւնը կը շարունակէ խիստ կախեալ մնալ նաւթէն եւ բնական այլ պաշարներէն, ինչ որ զայն խոցելի կը դարձնէ համաշխարհային շուկայի տատանումներու եւ կլիմայական վտանգներու առջեւ:

### Պարտքեր եւ Միջազգային Դրամական Հիմնադրամ
«Անդրկապոնեան երկաթուղիին» վրայ կատարուած չափազանց ծախսերը, 1994-ի ՍԻ.ԷՖ.ԷՅ. (CFA) ֆրանքի արժեզրկումը եւ նաւթի ցած գիներու շրջանները պարտքերու հետ կապուած խնդիրներ յառաջացուցին:

Միջազգային Դրամական Հիմնադրամի (ՄԴՀ-IMF) յաջորդական առաքելութիւնները քննադատած են Կապոնի կառավարութիւնը՝ արտաբիւջետային յօդուածներու վրայ չափազանց ծախսեր կատարելուն (թէ՛ լաւ, թէ՛ վատ տարիներուն), Կեդրոնական դրամատունէն չափազանց մեծ փոխառութիւններ վերցնելուն, ինչպէս նաեւ սեփականաշնորհման եւ վարչական բարեփոխումներու ժամանակացոյցին մէջ թերանալուն համար:

2005-ի Սեպտեմբերին Կապոնը յաջողութեամբ եզրափակեց ՄԴՀ-ի հետ 15-ամսեայ «Stand-By» համաձայնագիր մը: 2007-ի Մայիսին վաւերացուեցաւ եռամեայ նոր համաձայնագիր: Սակայն 2008-ի տնտեսական տագնապին եւ նախագահ Օմար Պոնկոյի մահուան ու յաջորդող ընտրութիւններուն հետ կապուած ընկերային զարգացումներուն պատճառով, Կապոնը չկրցաւ իրագործել 2009-ի իր տնտեսական նպատակները:

### Անհաւասարութիւն եւ Պաշարներ
Նաւթային եկամուտներուն շնորհիւ Կապոնի մէկ անձի բաժին ինկող ՀՆԱ-ն կը կազմէ 8,600 տոլար: Սակայն «եկամուտի անհաւասար բաշխումը» եւ «ընկերային վատ ցուցանիշները» ակնյայտ են. բնակչութեան ամենահարուստ 20%-ը կը ստանայ եկամուտներուն աւելի քան 90%-ը, մինչդեռ կապոնցիներուն մօտ մէկ երրորդը կ'ապրի աղքատութեան մէջ:

Տնտեսութիւնը կախեալ է արդիւնահանումէն: Նախքան նաւթի յայտնաբերումը, փայտահատումը Կապոնի տնտեսութեան «սիւնն» էր: Այժմ փայտի արդիւնաբերութիւնն ու մանկանի (manganese) հանքագործութիւնը եկամուտի յաջորդ կարեւորագոյն աղբիւրներն են: Որոշ հետախուզութիւններ ցոյց կու տան աշխարհի ամենամեծ չօգտագործուած երկաթահանքի պաշարներուն առկայութիւնը: Գիւղական վայրերու բնակիչներուն համար, որոնք զրկուած են արդիւնահանող ոլորտներուն մէջ աշխատելու կարելիութենէն, եկամուտի աղբիւր կը հանդիսանան քաղաքաբնակ հարազատներու դրամական փոխանցումները կամ ապրուստի տարրական գործունէութիւնները:

### Զարգացման Խոչընդոտներ
Օտարերկրեայ եւ տեղական դիտորդները կը մտահոգուին Կապոնի տնտեսութեան բազմազանութեան (diversity) պակասով: Նոր ճարտարարուեստներու զարգացումը սահմանափակող գործօններն են.

* Շուկայի փոքրութիւնը (շուրջ մէկ միլիոն բնակիչ):
* Կախուածութիւնը Ֆրանսայէն կատարուող ներածումներէն:
* Տարածաշրջանային շուկաներէն օգտուելու անկարողութիւնը:
* Ձեռնարկատիրական եռանդի պակասը տեղացիներուն մօտ:
* Նաւթային «ռենտայի» կայուն հոսքը (նոյնիսկ եթէ անիկա կը նուազի):

Գիւղատնտեսութեան կամ զբօսաշրջութեան ոլորտներուն մէջ յաւելեալ ներդրումները կը դժուարանան ենթակառուցուածքներու վատ վիճակին պատճառով: Որոշ վերամշակող եւ սպասարկման ոլորտներ մեծաւ մասամբ կը գտնուին քանի մը տեղական ազդեցիկ ներդրողներու ձեռքը:

Համաշխարհային դրամատան եւ ՄԴՀ-ի պնդումով, կառավարութիւնը 1990-ականներուն ձեռնարկեց պետական ընկերութիւններու սեփականաշնորհման եւ վարչական բարեփոխումներու ծրագիրի մը, ներառեալ հանրային ոլորտի աշխատողներու թիւի եւ աշխատավարձերու աճի նուազեցումը: Կառավարութիւնը յայտնած է իր յանձնառութիւնը՝ աշխատելու երկրի տնտեսական վերափոխման ուղղութեամբ:

## Ծանօթագրութիւններ