Փլանք

**Փլանք** կամ **Shock**-ը մարմնի կարեւոր անդամներու բնախօսական գործունէութիւններու (Physiologic) խանգարումն է, տկարացումը եւ փլուզումը: 
## Խմբաւորում
Փլանքը կը յառաջանայ տարբեր խմբաւորումներով, նկատի առնելով իւրաքանչիւրին ախտապատճառը: Կան չորս տեսակ փլանքներ.

# Ենթածաւալային Փլանք (Hypovolemic Shock)
# Նեխային Փլանք (Septic Shock)
# Նեարդածին Փլանք (Neurogenic Shock)
# Գերզգայնութեան Հակադարձութեան Փլանք (Anaphylactic Shock)

## Ախտապատճառներ
Փլանքի իւրաքանչիւր խմբաւորումը կը յառաջանայ տարբեր տեսակի ախտապատճառներով:

### Ենթածաւալային Փլանք
Ենթածաւալային փլանքը կը յատկանշուի ներանօթային ծաւալի նուազումով: Անոր ախտապաճտառներն են հետեւեալները. 

#### Սիրտի հիւանդութիւններ
Սրտի տարբեր հիւանդութիւններու պատճառով արիւնը բնական կերպով չի հասնիր մարմնին տարբեր անդամներուն եւ հետեւաբար բաւարար չափով թթուածին եւ սննդանիւթ չեն հասնիր այս անդամներուն: Սրտի հիւանդութիւններն են հետեւեալները.

* Սիրտի փորոքներու զարկերակային լայնացում 
* Սիրտի փականներու անբնական վիճակ եւ գործելակերպ 
* Սիրտի մայր զարկերակի յառաջացած նեղացում 
* Սիրտի անկանոն եւ արագ զարկ 
* Սիրտկի կանգ եւ սիրտի կաթուած, որ կը յայտնուի սրտի պսակաձեւ զարկերակներու խցումով

#### Բացայայտ արիւնահոսութիւն
Բացայայտ արիւնահոսութեան պատճառներն են հետեւեալները. 

* Վիրաբուժական գործողութեան ընթացքին պատահական վնաս 
* Ստամոքսային խոց
* Մայր զարկերակի սահմանափակ լայնացում 
* Արիւնահոսութեան հիւանդութիւններ
* Մեծ զարկերակներու վնաս-հարուած, օրինակ՝ քնային (carotid) եւ ազդրային (femoral) զարկերակներու վնաս

#### Թաքուն արիւնահոսութիւն
Թաքուն արիւնահոսութեան պատճառներն են հետեւեալները.

* Արտա-արգանդային յղութեան (Ectopic pregnancy)  ընթացքին պատահած արիւնահոսութիւն 
* Փայծաղի պայթում (spleen rupture)

#### Ջրանուազում
Ջրանուազումի  պատճառներն են հետեւեալները.

* Ջուրի անբաւարար սպառում
*Փորհարութիւն
*Փսխունք
* Մորթի մեծածաւալ այրուածք
* Գերքրտնութիւն եւ արեւահարութիւն
*Շաքարախտի պատճառով առատ միզարձակութիւն եւ երիկամային որոշ հիւանդութիւններ, որոնց պատճառով տեղի կ'ունենայ մեծ քանակով միզարձակում

### Նեխային փլանք
Նեխային փլանքը կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով. 

#### Մարմնական զանազան բորբոքումի հիւանդութիւններ
Մարմնական զանազան բորբոքումի հիւանդութիւնները ընդհանրապէս կը զարգանան մանրէական (bacterial) եւ ժահրային (viral) բորբոքումներով: Յատկանշական են հետեւեալ հիւանդութիւնները.

* Թոքատապ 
* Ուղեղաթաղանթաբորբ (meningitis)
* Որդանման ելունի-կոյր աղիքի սուր բորբոքում (appendicitis)
* Շարոյրի սուր բորբոքում (pancreatitis)

#### Մորթի մեծածաւալ այրուածք եւ բորբոքում
Մորթի մեծածաւալ այրուածքի եւ բորբոքումներու ընթացքին, մարմինի զանազան անդամներու մանր զարկերակները կը խցուին, հոն կազմուած ախտաբանական փոքր խցիկներով (thrombi):

#### Այլ պատճառներ

* Հիւանդանոց գտնուող հիւանդներուն՝ մանրէական վարակումներու պատճառով 
* Շաքարախտաւորներ
* Լեարդի փճացում (liver cirrhosis)
* Արեան ճերմակ գնդիկներու չափազանց նուազում՝ խլիրդային դարմանումի ընթացքին 

### Նեարդածին փլանք
Նեարդածին փլանքը տեղի կ'ունենայ կեդրոնաջղային դրութեան (CNS-Central Nervous System) զանազան տեսակի հարուածներով եւ վնասներով: Յատկանշական դեր ունի մանաւանդ ողնայարի եւ ողնածուծի հարուած-վնասը, որուն պատճառով արեան կուտակում տեղի կ'ունենայ սրունքներու եւ ոտքերուն մէջ եւ ինչպէս նաեւ զարկերակային ճնշումի նուազում: 

### Գերզգայնութեան հակադարձութեան փլանք
Գերզգայնութեան հակադարձութեան փլանքը հետեւանքն է կարգ մը նիւթերու դէմ մարմնին ունեցած գերզգայնութեան, որոնցմէ են հետեւեալները.

* Որոշ դեղեր 
* Պատուաստներ 
* Խայթոցներ
* Կարգ մը սննդանիւթեր, օրինակ՝ պիստակ, հաւկիթ եւ ծովային կերակուրներ
* Արեան փոխներարկման անհամատեղելիութիւն 

Այս ախտապատճառներուն գոյութեան պատճառով, մարմնին մէջ կ'արտադրուին histamine եւ այլ նիւթեր, որոնք կը կծկեն թոքացնցուղներու պատերուն բարակ մկանները եւ ցնցուղներու նեղացում կ'առաջացնեն:
## Ախտանշաններ

### Ենթածաւալային փլանք
Ենթածաւալային փլանքի ախտանշաններն են հետեւեալները. 

* Մորթի զարկերակիկներու նեղացում (vasoconstriction)
* Մարմնի ջերմութեան նուազում եւ մսկոտութիւն 
* Ոտքերու եւ ձեռքերու մորթի տժգունութիւն, պաղութիւն եւ կպչութիւն (clammy)
* Եղունգներու, ականջի բլթակներու եւ քիթի կապտութիւն
* Սրտի արագ եւ տկար զարկ 
* Արագ շնչառութիւն եւ շնչահեղձութիւն 
* Զարկերակային ճնշումի նուազում 
* Նողկանք եւ փսխունք 
* Ծարաւի զգացում 
* Շուարած վիճակ
* Անհանդարտութիւն եւ ջղագրգռութիւն
* Մահաքուն (Coma)

Արեան կորուստի պատճառով յառաջացած ախտանշանները կը հիմնուին կորսուած արեան քանակի հիման վրայ:

# Արեան 20 տոկոսի կորուստով տեսնուած ախտանշաններէն են՝
#* Պաղի զգացում 
#* Ոտքի կեցած վիճակով զարկերակային ճնշումի եւ սրտի զարկի նուազում 
#* Պաղ եւ կպչուն մորթ
#* Խիտ մէզ
# Արեան 20-40 տոկոսի կորուստով տեսնուած ախտանշաններն են՝
#* Ծարաւ
#* Խիզի ենթամորթային զարկերակներու անյայտացում 
#* Մէզի նուազում 
# Արեան 40 սոկոսէն աւելի կորուստով տեսնուած ախտանշաններն են՝ 
#* Արագ եւ խորունկ շնչառութիւն
#* Սրտի անկանոն եւ տկար զարկ 
#* Սրտի անբաւարար աշխատանք
#* Սրտի կանգ 

### Նեարդածին փլանք
Նեարդածին փլանքի ախտանշաններն են հետեւեալները.

* Սրտի զարկի եւ զարկերակային ճնշումի նուազում 
* Գլխացաւ 
* Մորթի չորութիւն 
* Ջերմութիւն 
* Ուղեղային կամ ողնածուծային հարուածի ջղայնական փոփոխութիւններ 

### Գերզգայնութեան Հակադարձութեան փլանք
Գերզգայնութեան հակադարձութեան փլանքի պարագային, բոլոր այլ ախտանշաններուն կողքին գոյութիւն ունին նաեւ այլ ախտանշաններ, որոնցմէ են հետեւեալները.

* Քերուըտուք 
* Մորթային ցաւ եւ կարմրութիւն
* Շնչասլոց (Stridor)
* Փոնքտուք
* Քիթի հոսք 
* Փորի պրկում եւ ցաւ 
* Նողկանք
* Փսխունք 

Ախտանշանները կրնան աւելի զարգանալ, որոնցմէ են. 

* Շնչահեղձութիւն՝ վերի շնչառական խողովակներու նեղացում-խցում  եւ ջրակուտակում (edema)
* Գլխապտոյտ 
* Կապտութիւն 
* Նուաղում (Syncopy)
* Մարմնական մկանային ցնցումներ 
* Մահ 

## Ախտաճանաչում
Փլանքի ախտաճանաչումի բացայայտօրէն կը տեսնուի իր ախտանշաններով, սակայն անոր կողքին կը կատարուին նաեւ զանազան տեսակի քննութիւններ, որոնցմէ են հետեւեալները.
* Արեան եւ մէզի զանազան տեսակի տարրալուծարանային քննութիւններ
* Ուղեղի եւ ողնածուծի նկարումներ
* Սիրտի ու թոքերու մանրամասն քննութիւններ
մինի|աջից|Արեան տարրալուծարանային քննութիւն|247x247փքս
մինի|ձախից|Ուղեղի նկարումներ
մինի|կենտրոն|Սիրտի ու թոքերու զանազան տեսակի քննութիւներ

## Դարմանումներ
Փլանքի դարմանումը կը կատարուի հիւանդանոցին մէջ եւ ունի երկու հանգրուաններ: 
մինի

### Անմիջական եւ շտապ դարմանամիջոցներ

#### Ենթածաւալային փլանքի պարագային

# Վերահաստատել սիրտին զարկը եւ աշխատանքը, սրտային վերակենդանաձում կատարելով (cardiac resuscitation).
# Օգնել եւ վերահաստատել շնչառութիւնը՝ կիրարել թթուածինով հարուստ արհեստական շնչառութիւն եւ կատարել ներփողանցում (Intubation) ըստ պահանջքի.
# Արիւնահոսութեան պարագային շտապ կասեցնել զայն.
# Ներարկել ներերակային հեղուկներ եւ արիւն.
# Ծածկոցով ծածկել հիւանդը որպէսզի ան վերագտնէ իր մարմնին բնական ջերմութիւնը:
# Կարգաւորել զարկերակային ճնշումը՝ որոշ դեղերու գործածութեամբ: մինի

#### Նեխային փլանքի Դարմանում
Նեխային փլանքի դարմանումը նաեւ կը կարօտի հետեւեալ միջոցներուն.

# Հակամանրէական դեղեր
# Թարախակոյտի բացում եւ մաքրում
# Ներանօթային ծաւալի բարելաւում 
# Խտացուած կարմիր գնդիկներու ներարկում 
# Արուեստական շնչառութիւն 

#### Գերզգայնութեան հակադարձութեան փլանքի դարմանում
Գերզգայնութեան հակադարձութեան փլանքի դարմանումը այլ դարմանամիջոցներէ առաջ կը պարտադրէ հետեւեալ միջոցները.

# Շտապ epinephrine-ի ներմկանային կամ ներերակային սրսկում: Յաճախ շնչահեղձութիւնը առաջին եւ արագօրէն յայտնուած ախտանշանն է, որ կը պարտադրէ շտապ epinephrine-ի սրսկում:
# Շնչառական օժանդակութիւն եւ թթուածինի ներարկում. 
# Antihistamine-ի եւ cortisone-ի ներարկում. 

մինի|153x153փքս

#### Նեարդածին փլանքի դարմանում
Նեարդածին փլանքի շտապ դարմանամիջոցները նոյնանման են վերոյիշեալ դարմանամիջոցներուն:  

### Հիմնական եւ ախտապատճառներու դարմանամիջոց
Փլանքի իւրաքանչիւր տեսակի համապատասխան դարմանամիջոցը կը կատարուի անոր ախտապատճառները ախտաճանաչելէ ետք: 

## Աղբիւրներ
* «Բժիշկին Դ. Խօսքը», Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան, Հրտրկ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 12 Մայիս 2014, էջ 74-78: