open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ռոպըրթ Զիլճեան

**Ռոպըրթ Զիլճեան** (), ծնծղաներ արտադրող համաշխարհային խոշորագոյն ընկերութիւններէն «Sabian Cymbals» ընկերութեան հիմնադիրը։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոսթըն։ Հայրը՝ Աւետիս Զիլճեան, որ 1909-ին Թուրքիայէն գաղթած էր Միացեալ Նահանգներ, 1927-ին նամակ ստացած է իր հօրեղբայր Արամէն, որմէ կը տեղեկանար, որ ժառանգորդ կը դառնար Զիլճեաններու աւելի քան 300ամեայ ընտանեկան գործին։

1928-ին, Աւետիս, եղբայրը՝ Բիւզանդ, եւ հօրեղբայրը՝ Արամ, սկսած են ծնծղաներ արտադրել Քուինսիի մէջ (Մասսաչուսէթս), իսկ յաջորդ տարի «Աւետիս Զիլճեան ընկ.» կազմուած է։ Ռոպըրթ՝ Աւետիսի կրտսեր տղան, 14 տարեկանին աշկերտ եղած է ընտանեկան գործարանին մէջ։

Բ. Աշխարհամարտին, Ռոպըրթ Զիլճեան ծառայած է ամերիկեան բանակին մէջ, իսկ վերադարձին՝ աւարտած է Տարթմութ գոլէճը։ Վերադառնալով «Զիլճեան» ընկերութիւնը, ստանձնած է Եւրոպայի մէջ առեւտուրի գործը եւ յաճախ ճամբորդած իր կնոջ՝ Ուիլիի հետ, որուն հետ ամուսնացած է 1951ին։

Զիլճեան ծնծղաներու առեւտուրը մեծապէս օգտուած էր ճազի վայելած ժողովրդականութենէն։ Գործերը անհամեմատօրէն աւելի մեծ տարողութիւն ստացած են 1964-ին, երբ Պիթըլզներու անդամներէն Ռինկօ Սթառը այդ ծնծղաները կը գործածէր խումբի ելոյթին՝ «The Ed Sullivan Show» հեռատեսիլի հռչակաւոր յայտագրի ընթացքին։

Հսկայ պահանջարկին հետեւած է արտադրութեան դանդաղումը, զոր դարմանելու համար երկրորդ գործարան մը բացուած է Նիւ Պրանսուիքի մէջ (Քանատա), 1968-ին։

## «Սապեան» ընկերութիւնը
Ընտանեկան աւանդութեամբ, ընկերութեան պետը գաղտնիքները միայն անդրանիկ որդիին կը փոխանցէր, բայց Աւետիս Զիլճեան այդ տեղեկութիւնները հաղորդած է երկու որդիներուն՝ Արմանին եւ Ռոպըրթին։

1977-ին, Արման նշանակուած է ընկերութեան նախագահ, իսկ հօր մահէն ետք՝ 1979-ին, ստացած է ընկերութեան շահաբաժնի մեծամասնութիւնը։ Ռոպըրթ յետոյ ըսած է, թէ ասիկա «սոսկալի հարուած մըն» էր, որովհետեւ ինք կը վարէր գործի 80 առ հարիւրը։

Եղբօր հետ հակամարտութեան հետեւանքով, Ռոպըրթ բաժնուած է ընկերութենէն, իսկ 1981-ին հիմնած է «Սապեան» ընկերութիւնը քանատական երկրորդ գործարանին մէջ։ Քանի որ իրաւական պատճառներով չէր կրնար ընտանեկան անունը գործածել, որդեգրած է «Սապեան» անունը, իր զաւակներուն՝ Սալլի, Պիլ եւ Անտիի անուններով, որուն կցած է հայկական «եան»ը։

«Սապեան» շուտով մրցակից դարձած է «Զիլճեան»ին, եւ հիմնադրութենէն քառորդ դար ետք, արդէն տարեկան աւելի քան 1 միլիոն ծնծղայ կը ծախէր աշխարհի 120 երկիրներու մէջ։

«Սապեան» ծնծղաները գործածուած են հարուածային գործիքներու շատ նշանաւոր նուագողներու կողմէ։

Ռոպըրթ Զիլճեան շարուանակած է իր ընկերութիւնը վարել մինչեւ վերջին տարիները։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* «Սապեանի պաշտօնական կայքէջը։»

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
«Մխիթար Սեբաստացի» Կրթահամալիր

**«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիր**, ուսումնական հաստատութիւն Երեւանի մէջ։ Կ՚իրականացնէ ամբողջական միջնակարգ (նախակրթական, հանրակրթական, աւագ), արհեստագործական, միջին մասնագիտական եւ լրացուցիչ կրթական ծրագիրներ։ Հիմնուած է 1989-ին այն ժամանակ Խորհրդային Հայաստանի Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան կողմէ եւ կը կրէ Մխիթար Սեբաստացիի անունը։

## Կրթական ծրագիրը
Կրթահամալիրը կ՚իրականացնէ պետական այլընտրանքային (հեղինակային) կրթական ծրագիր, որու ընթացքին կը կարեւորուի սորվողի եւ ուսուցիչի համատեղ ստեղծական աշխատանքը։ ՏՏ-ները եւ օտար լեզուները կը գործածուին առաջին դասարանէն։ Սորվողի նախասիրութիւնը ուսումնական ծրագիրով որոշուած գործունէութիւն է, որ կ՚իրականացուի լաբորատոր-մասնագիտական միջավայրի մէջ։

Կրթահամալիրէն ներս կը գործեն բազմաթիւ ակումբներ, որոնցմէ են Գիտակներու ակումբը, Անգլախօսներու ակումբը, Հայրենագիտական ակումբը, Տիեզերք ակումբը, Էկոլոգներու ակումբը, Բուսաբաններու ակումբը, Երիտասարդ քիմիկոսներու ակումբը, TV ակումբը եւ այլն։

## Մասնաճիւղ ուսումնական հաստատութիւններ

* Արեւելեան դպրոց-պարտէզ - Նոր դպրոց 
* Հիւսիսային դպրոց-պարտէզ - Գեղարուեստի դպրոց 
* Միջին դպրոց
* Աւագ դպրոց
* Քոլեճ

## Մասնաճիւղ-լրացուցիչ կրթութեան դպրոցներ եւ ուսումնական կեդրոններ

* Երաժշտութեան եւ պարի դպրոց
* Դպրոց բնութեան գիրկը (նախաբանակային պատրաստութեան ճամբար)
* Բնասէրի դպրոց (Սեբաստացի ագարակ)
* Գեղարուեստի դպրոց
* Կեդրոն (Սեբաստացի մոլ)
* «Տիգրան Հայրապետեան» գրադարան
* Մանկավարժական աջակցութեան
* Հայրենագիտական-արշաւախմբային կայան
* Հրատարակչութիւն
* Մետիագրադարան
* Mskh.am
* Մարզադպրոց
* Շախմատի դպրոց

## Արտաքին յղումներ

* Կրթահամալիրի կայքը
* «Դպիր» ելեկտրոնային մանկավարժական ամսագիր 
* Տ. Հայրապետյան գրադարան  
* Մետիագրադարան 
* Պատանեկան ամսագրեր 
* Սեբաստացի TV 
* «Սեբաստացի» ռատիօ  
* «Սեբաստացիներ» երգչախումբ
Ստորոգութիւն:Երեւանի ուսումնական հաստատութիւններ
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով
Ճուլիէթ Աուուատ

**Ճուլիէթ Աուուատ** (, Ճուլիէթ Նիկողոս Յակոբ Յակոբեան, , ) , յորդանանահայ դերասանուհի, բեմադրիչ։ Յորդանանի ամէնանշանաւոր թատերախաղ-դերասանուհին։

## Աշխատութիւն
Աուուատը (Յակոբեանը) ծնած է Ամմանի մէջ, ստացած է *բակալաւր*ի (պսակաւոր, պաչլըրզ) կոչում դերասանութեան եւ բեմադրութեան մասնագիտութեամբ Ռուսաստանի մէջ 1972 թուականին և բարձրագույն վկայագիր մանկական թատրոնի մասնագիտութեամբ: Իր առաջին ելոյթը ունեցաւ 1974 թուականին Ալ-Ղաէպ (Բացական/Բացակայողը) թատերգութեամբ, իսկ յաջորդ տարին ան մասնակցեցաւ իր առաջին հեռացոլաշարքով՝ Ռաս Ալ-Այն։ 1972-1978 թուականներուն աշխատած է իբրեւ մանկական թատրոնի տնօրէն Մշակոյթի եւ Արուեստի մարմնին մէջ իր ամուսինին՝ Ճամիլ Աուուատի հետ:

## Ֆիլմագրութիւն

### Հեռատեսիլային Շարքեր
Ստորեւ ներկայացուած են հեռատեսիլային աշխատանքները, որոնք կ'ընդգրկեն յայտնի արաբական արտադրութիւններ.

### Ֆիլմեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1951 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ռոս Պաղտասարեան

**Ռոս Պաղտասարեան** (բուն անունով՝ Ռոստոմ Սիփան Պաղտասարեան, ), ամերիկահայ դաշնակահար, երգիչ, երգահան, ձայնագրման  արտադրող եւ դերասան․ յայտնի է իր բեմական **Տէյվիտ Սեւիլ** անունով։ Ամերիկահայ գրագէտ Ուիլիըմ Սարոյեանի մօրաքրոջ որդին։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ֆրէզնօ (Քալիֆորնիա)։ Սան Եոաքին հովիտի շատ մը հայերու պէս, անոր հայրն ալ այգեգործ եղած է։

Պաղտասարեան իր թատերական գործունէութիւնը սկսած է Պրոտուէյի մէջ, ուր 1939-ին խաղացած է թերթավաճառի դերը իր զարմիկ Սարոյեանի նշանաւոր թատերախաղին՝ «Քու կեանքիդ ժամանակը»ի մէջ։

Օդուժի յիսնապետ եղած է Բ. Աշխարհամարտին ընթացքին, 1941-1945ին Սեւիլլա (Սպանիա) տեղադրուած ըլլալով։ Ասկէ բխած է իր բեմական անունը՝ David Seville (Տէյվիտ Սեւիլ)։

### «Եկ իմ տունը» անգլերէն երգը
Սարոյեանի հետ հայ ժողովրդական երգի մը մշակումը դարձած է «Եկ իմ տունը» անգլերէն երգը, որ Քէյ Արմէնի (1950) առաջին ձայնագրութենէն ետք, մէկ միլիոն օրինակ ձայնապնակ ծախած է դերասան Ճորճ Քլունիի մօր՝ Ռոզմէրի Քլունիի ձայնագրութեամբ (1951)։ Այս երգը ծախած է 750,000 օրինակ՝ մէկ ամսուան մէջ, ու գրաւած է ամենածախուած ձայնապնակներու առաջին տեղը։

### «Witch Doctor» երգը
1952-1956ին կարգ մը շարժանկարներու մէջ մանր դերեր կատարելէ ետք, Պաղտասարեան իբրեւ երգիչ նշանաւոր դարձած է «Witch Doctor» երգով, որ Տէյվիտ Սեւիլի անունով լոյս տեսած է 1958-ին ու ծախած՝ 1,500,000 օրինակ։ Երգը զուգերգ մըն էր իր իսկական ձայնին ու արագացած ձայնային տարբերակի մը, զոր ստեղծած էր ձայնագրիչի մը արագութեան կոճակին հետ փորձեր ընելէ ետք։

### Սկիւռներու եռեակը
Նոյն տարին, Պաղտասարեան ստեղծած է իր սկիւռներու եռեակը, որուն առաջին երգը՝ “The Chipmunk Song (Christmas Don’t Be Late),” հրապարակուած է Նոյեմբեր 1958ին եւ առաջին տեղը գրաւած՝ Նոր Տարիին, ծախելով 4 միլիոն օրինակներ առաջին ամիսներուն եւ շահելով երեք «Կրէմի» մրցանակներ։ Անոնք շարունակած են նոր ու յաջող երգեր հրապարակել 1959-1964ին։ 1961-1962ին, Պաղտասարեան արտադրիչն էր “The Alvin Show” հեռատեսիլի բազմանկարին (CBS կայանէն)։

## Մահ
Ռոս Պաղտասարեան մահացած է սրտի կաթուածէ Պեւըրլի Հիլզի իր տան մէջ, եւ հրկիզուած՝ Լոս Անճելըսի մէջ։

Ան սկիւռները կտակած է իր կնոջ ու զաւակներուն։ Անոր անդրանիկ որդին, որուն անունը նոյնպէս Ռոս է, սկիւռները վերստին հրապարակ հանած է 1970ական թուականներուն իր կնոջ՝ Ճանիս Քարմանի հետ, եւ անոնց միակ սեփականատէրը դարձած է՝ եղբօրմէն ու քրոջմէն իրաւունքները գնելէ ետք՝ 1990ական թուականներու կէսերուն։

1987-ի «The Chipmunk Adventure» ժապաւէնէն ետք, եօթը երկարաշունչ շարժանկարներ նկարուած են 1999-ի եւ 2011-ի միջեւ։

## Ծանօթագրութիւններ
Վարդան Վարդանով

**Վարդան Վարդանով** (Վարդանեան, ), հայ բնախօս։ Իվան Պաւլովի առաջին հայ աշխատակիցը, Փեթերսպուրկի բժշկական բարձրագոյն դպրոցներու առաջին հայ փրոֆէսորը։

## Կեանք եւ գործոինէութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ 1871-ին Ռուսական գիմնազիոնէն շրջանաւարտ ըլլալով, Ս. Փեթերպուրկի բժշկական-վիրաբուժական ակադեմիան մտած է։

1876-ին աւարտելէ ետք, մասնակցած է ռուս-թրքական պատերազմին (1877-1878), կռուելով պալքանեան ճակատին վրայ։

1892-ին, պաշտպանած է իր դոկտորականի աւարտաճառը՝ «Կալվանական երեւոյթներ գորտի մաշկին մէջ»։ Անոր գիտական աշխատութիւնները նուիրուած են որոշ ջիղերու փոխյարաբերութեան եւ մարմինի կազերու փոխանակութեան ու ջերմային կարգաւորման։

Վարդանով եղած է Ս. Փեթերպուրկի բժշկական դպրոցներու մէջ դասաւանդող առաջին հայ դասախօսը։ 1898-1919ին, բնախօսութիւն դասաւանդած է կնոջական բժշկական համալսարանին մէջ, ուր հիմնած է բնախօսութեան ամպիոնն ու տարրալուծարանը, դառնալով լիիրաւ դասախօս 1904ին։ Կեանքի վերջին տարիներուն, գիտական գծով փոխտեսուչն էր։

1890-ին, սկսած է աշխատիլ ռազմաբժշկական ակադեմիային մէջ, ուր դարձած է Փաւլովի օգնականը 1895ժին։

Բնախօսութիւն դասաւանդած է նաեւ ջղահոգեբուժութեան համալսարանին, մանկավարժական ակադեմիային եւ ուրիշ ուսումնական հաստատութիւններու մէջ։

1908-ին, Վարդանով ընտրուած է Ռուս Բժիշկներու Ընկերութեան իսկական անդամ, իսկ երեք տարի ետք՝ Փորձառական Մանկավարժութեան Ընկերութեան պատուաւոր անդամ։

Մարտ 1916 միացած է Փաւլովի եւ իր պաշտօնակիցներուն՝ Նիկոլայ Վետենսկիի եւ Նիկոլայ Լիխաչեւի, հիմնելով Ի. Մ. Սեչենովի անուան Ռուս Բնախօսներու Ընկերութիւնը։

1917-ի բոլշեւիկեան յեղափոխութենէն ետք, ամբողջ Ռուսաստանը խոր ընկերային ու տնտեսական ճգնաժամի մատնուեցաւ՝ իշխանութեան քայքայման հետեւանքով։ Ոճիրներու ալիք մը ընդգրկած է Փեթերսպուրկը, եւ Վարդանով անոր զոհերէն մէկը եղած է։

20 Յունուար 1919-ին, փողոցային գողութեան մը ընթացքին սպաննուած է՝ 66 տարեկան հասակին։

## Աշխատութիւններ
Հրատարակած է՝

* «Բնախօսութեան դասընթացք» (1906),
* «Նոթեր բնախօսութեան մասին» (1915) ձեռնարկները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Աշոտ Նաւասարդեան

**Աշոտ Նաւասարդեան** (), հայ քաղաքական, պետական գործիչ, Հայաստանի հանրապետական կուսակցութեան հիմնադիր-նախագահ՝ 1990 թուականէն։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւանի մէջ, ուր աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի իրաւագիտութեան ճիւղը։ Պատանեկան տարիքին անդամակցած է ընդյատակեայ Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան (1968), որուն Խորհուրդին անդամ եղած է 1973-ին։

Յետագային հետեւած է Գարեգին Նժդեհի ցեղակրօնութեան գաղարախօսութեան, հանդէս գալով խորհրդային ամբողջատիրական համակարգի քննադատութեամբ եւ Հայ Դատի պաշտպանութեան։

Նաւասարդեան հայ ժողովուրի ապագան կապած է ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի հետ։ Նման գաղափարներու տարածման համար երեք անգամ ձերբակալուած եւ ընդամէնը 17 տարուան բանտարկութեան ու 5 տարուան աքսորի դատապարտուած է։

Շուրջ 12 տարի անցուցած է կալանավայրերու մէջ, ներառեալ՝ 7 տարի բանտային եւ յատուկ վիճակի պայմաններու մէջ, վաղաժամ ազատելով երկրորդ եւ երրորդ անգամ։

1987 թուականին ազատ արձակուելէ ետք, քաղաքական գործունէութիւնը շարունակած է եւ 1989-1990ին Ազգային Ինքնորոշում Միաւորման Խորհուրդի անդամ եղած է։ Օգոստոս 1990-ին, Հայաստանի Գերագոյն Դատարանի որոշումով արդարացած է, յանցագործութեան փաստերու բացակայութեան պատճառով։

Ազգային Ինքնորոշում Միաւորման Խորհուրդի անդամներուն հետ, Աշոտ Նաւասարդեան հիմնած ու ղեկավարած է «Անկախութեան բանակ» ռազմա-քաղաքական կազմակերպութիւնը (1989), որ մասնակցած է Հայաստանի պաշտպանութեան եւ Արցախի ազատագրութեան մարտերուն Երասխաւանէն մինչեւ Մարտակերտ, Քելբաջար (Քարվաճառ), Լաչին (Բերձոր), Շուշի եւ այլն։

1990 թուականին, Նաւասարդեան հիմնած է Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցութիւնը եւ անոր առաջին ղեկավարը եղած՝ մինչեւ մահ։ Նոյն տարին ընտրուած է Խորհրդային Հայաստանի Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր եւ 1990-1995 թուականներուն եղած է Գերագոյն Խորհուրդի անկախ պետականութեան հաստատման եւ ազգային քաղաքականութեան հարցերու եւ սահմանադրական յանձնաժողովներու անդամ։

1995-ին ընտրուելով Ազգային Ժողովի պատգամաւոր, 1995-1997 թուականներուն անոր պաշտպանութեան, ազգային անվտանգութեան եւ ներքին գործերու մշտական յանձնաժողովի փոխնախագահ։

Սրտի հիւանդութեան պատճառով մահացած է 47 տարեկանին։

Աշոտ Նաւասարդեանի անունը կը կրէ Երեւանի մէկ դպրոցը։

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է առաջին աստիճանի Մարտական խաչով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Այտա Գույումճեան

**Այտա Գույումճեան** (), գրող եւ դասախօս։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ֆալլուժա (Իրաք): Երբ դպրոց յաճախելու տարիքին հասած է, ընտանեօք փոխադրուած են Պաղտատ:

1952-ին մէկ տարուան կրթաթոշակ մը շահելով` Այտա մեկնած է Մ. Նահանգներ, ուր յաճախած է Սիէթըլի «Ուաշինկթըն» համալսարանը:

Այդ տարիներու Իրաքի խառնակ վիճակը պատճառ դարձած է, որ ան երկարաձգէ իր կեցութիւնը, ապա վերջնականապէս հաստատուած է հոն` ամուսնանալով ամերիկացի ճարտարապետի մը հետ:

1965-ին, հօրը մահէն ետք, Այտա իր մօտ բերած է մայրը` Մաննիկը (որ հետագային պիտի դառնայ իր գիրքին հերոսը)։

Ան ամբողջ 30 տարի կը պաշտօնավարէ պետական դպրոցներու մէջ. ան նաեւ մրցանակներու կ՛արժանանայ իր յօդուածներուն եւ գրական փորձերուն համար:

Ան ունի երեք մանչ, ութ թոռ եւ երկու ծոռ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Նաթան Պէյ Ամիրխանեան

**Նաթան Պէյ Ամիրխանեան** (), ջութակահար, երգեհոնահար, դաշնակահար, խմբավար եւ մանկավարժ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլսոյ մէջ։ Փոքր տարիքին իր ծնողներուն հետ տեղափոխուած է Թաւրիզ, ապա անցած է Թիֆլիս, ուր ստացած է նախնական ուսումը․ իսկ 1888-ին ընտանիքը դարձեալ տեղադրուած է այս անգամ ֆինլանտիա, եւ Նաթան երաժշտական դասընթացքները կատարած է Հելսինքիի մէջ։

1892-96 ապա 1897-ին անցած է Միւնիխ ուր երաժշտական ուսումը կատարելագործած է պետական երաժշտական ակադեմիայի մէջ։

## Գործունէութիւն
Գերմանիոյ տարբեր քաղաքներու մէջ հայազգի Նաթան Պէյ Ամիրխանեան ունեցած է ելոյթներ՝ իբրեւ երգեհոնահար, ապա 1896-ին մեկնած է Պուլկարիա ուր ան մեծ դեր ունեցած է երկրին երաժշտական արուեստի զարգացման գործին մէջ։

Պուլկարիոյ մէջ համերգներ տուած է եւ դասաւանդած, նաեւ գրած է պուլկարական երաժշտութիւն ։ Ան հանդիսացած է Սոֆիայի օփերային թատրոնին հիմնադիրներէն մէկը եւ նախապատրաստած երաժշտական մասնագիտական ոյժեր։

Ան չորս տարի երաժշտութեան դասեր տուած է Բարսեղ Կանաչեանին։ Ռուսիա մեկնելով 1908-ին ղեկավարած է Օտեսայի յայտնի օփերան։

Պաքուի մէջ ան կազմած է հայկական երգչախումբեր։ 1910-ին հրաւիրուելով Սոֆիա նշանակուած է Պուլկարական Օփերային ընկերութեան նուագավար։

1912-ին, Պոսթընի (ԱՄՆ) օփերային թատրոնի երգչախումբի ղեկավարն ու երգեհոնահարը եղած է, սակայն Ա. համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին վերադարձած է Պուլկարիա եւ 1917-ին աւարտած է իր գլուխ գործոցը՝ Պուլկարիոյ պատմութենէն առնուած «ԻՎԱՆԿՕ» օփերան, բեմադրուած է 1932-ին։

Հայազգի Նաթան Պէյ Ամիրխանեան իր ամբողջ կեանքը նուիրած է երաժշտութեան զարգացման եւ մանկավարժութեան, պատրաստելով՝ կարող ոյժեր։

Գրած է շուրջ 200 աշխարհիկ եւ հոգեւոր երգեր՝ հայկական, ռուսական, պուլկարական, գերմանական, անգլիական եւ շուէտական թէքսթերով, ու Խրիստօ Բոտեւի քերթուածներու թեմաներով եղանակուած գործեր։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
25 Ապրիլ

**25 Ապրիլ**, տարուան 115-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 116-րդ) օրն է։

## Դէպքեր

* Արձնիի Ճակատամարտը՝ 775 թուական։
* 1134-ին, առաջին անգամ կը յիշատակուի Զակրեպ քաղաքին անունը։

## Ծնունդներ

* 1907, Գուսան Աշոտ, հայ նշանաւոր գուսան (մահ.՝ 1989)

## Մահեր
 
## Տօներ
Ստորոգութիւն:Ապրիլ
Ստեփանոս Գոյներերիցանց

**Ստեփանոս Գոյներերիցանց** (Գոյներերիցանց Կայթառոնցի կամ Կայծառոնեցի, ), հայ հոգեւորական, ծաղկող գրիչ։ Գէորգ Սկեւռացիի աշակերտը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է հաւանաբար ԺԳ․ դարու կիսուն։ Ուսած է Սկեւռացի կամ Լամբրոնացի Գէորգ վարդդապետի ձեռքին տակ, մնալով անոր մօտ 18 տարի, հիմնովին տիրապետած է յատկապէս գրչութեան արուեստին։

Իր խնդրանքով Գէորգ Սկեւռացի գրած է երկու խրատ՝ «Խրատ Գրչութեան» եւ  «Խրատ Վասն Հանգամանաց Հեգից եւ Առոգանութեանց» աշխատութիւնները։

1284-1312 թուականներուն յիշուած է տարբեր յիշատակարաններու մէջ։

1292 թուականին զինք «ծեր» կոչած են, բայց անկէ 20 տարի ետք (1312-ին), ան եղած է Կիպրոս, ուր գացած էր էր Կիլիկիայէն՝ վտանգներէն նեղացած։

Ստեփանոս Կիպրոսի մէջ գրած է գեղազարդ ձեռագիր մը՝ «Գործք Առաքելոց, Կաթուղիկեայք եւ Աւետարան Յովհաննու»։ Այդ ձեռագիրը գրուած է Հեթում Լամբորնացիի դուստր Ալիծի համար (Կեռան թագուհու քույրը և Կիպրոսի սենեսկալ Փիլիպ Իլինյանի կինը)։ Ալիծը հիւրընկալած էր Ստեփանոսը եւ առած էր իր խնամակալութեան տակ։ 

Ձեռագիրը գրուած է 1310-1312 թուականներուն, Կիպրոսի Ֆամակուսթա (Մաղուսա) քաղաքին մէջ։

Ստեփանոս գրած է նաեւ Տօնացոյց մը՝ 1300 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Մենելայոն, Սփարթի

**Մենելայոն**․ հնաբանական վայր, Սփարթի (կամ Սպարտա), Պելոպոնես, Յունաստան։ Կը գտնուի Սփարթի քաղաքէն 5 քլ․ հարաւ-արեւելք։ Բլուրներու համալիր մըն է (Հիւսիսային բլուր, Մենելայօ, Փրոֆիթիս Իլիաս եւ Այթոս)։ Հին անունը Թերափնի (*Θεράπνη)* եղած է։  

## Դիրքը
Ցած բլուրներով բերուկ հովիտը եւ մեղմ կլիման կը պահպանեն շրջանը, ուր կը գտնուի Միկինեան քաղաքակրթութեան ընթացքին զարգացած Մենելայոն բնակավայրը։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Անունը առած է Միկինեան քաղաքակրթութեան Մենելաոս թագաւորէն։ Ք․Ա․ 8-րդ դարուն եղած է սրբավայր, ուր կը պաշտուէին Մենելաոս եւ կինը՝ Էլենի։ Ք․Ա․ 7-րդ դարավերջին եւ 6-րդ դարասկիզբին նոյն վայրին մէջ կը կառուցուի տաճար մը։ 

1833-ին Լուտվիհ Ռոս հնաբանը Մենելայոն կը ճանչնայ որպէս «Իրոօն»* (Ηρώον․ հին յունարէն՝ ἡρῷον, ἡρῷα իրոա-հերոս բառին յոգնակին)․ սրբավայր, ձօնուած հին յոյն կամ հռոմէացի հերոսի մը, անոր յիշատակումին եւ կամ պաշտամունքին համար։ Ընհանրապէս կը կառուցուէր անոր դամբանին կամ սնադամբանին վրայ։)։ Ան ԺԹ․ դարասկիզբին պեղումներ կը կատարէ եւ կը յայտնաբերէ լաքոնական (սպարտական) տիպի կապարէ ուխտանուէրի պատկերիկներ։ 

## Կարգաւ հնաբանական պեղումներ
1909-ին Աթէնքի Բրիտանական Դպրոցը կանոնաւոր հետազօտական պեղումներ կը կատարէ վայրին մէջ։ Հնաբանական պեղումները կը գլխաւորեն Ճոն Փերսիվալ Տրուփ, Մ․Ս․Թոմսոն եւ Ալան Ուէյս։ Իսկ 1910-ին՝ Ռիչարտ Մաքկիլիվրէյ Տոուքինս։ 60 տարի ետք, Բրիտանական Դպրոցը գլխաւորութեամբ դպրոցին տնօրէն Հեքթոր Քաթլինկի կրկին պեղումներ կը կատարէ։ 1980-ին պեղումները կը շարունակէ Ռիչարտ Քաթլինկ։
մինի|Մենելայոն սրբարանի աւերակները։ Նկարին ետեւը Թայիղեթոս լեռը, Լաքոնիա, Յունաստան

### Յայտնաբերումներ
Կարգաւ հնաբանական պեղումները կը յայտնաբերեն․-

* «Մեղարոն 1» (մեղարօ=մեծ դահլիճ)․ Գլխաւոր երկյարկանի շէնք մը հարաւային ուղղութեամբ եւ երեք օժանդակ կառոյցներ։ Կառուցուած է մօտաւորապէս Ք․Ա․1450-ին եւ կործանուած է հաւանաբար երկրաշարժի պատճառով։
* «Մեղարոն 2»․ կառուցուած էր երկյարկանի գլխաւոր շէնքէն (Մեղարոն 1-էն) 10 մեթր անդին։
* Մենելայոնի շրջակայ բլուրներուն Պղինձադարին պատկանող հնաբանական նիւթեր։
* Արոյրէ արօրադարձ արձանագրութիւն մը․- «ΔΕΙΝΙΣ ΑΝΕΘEΚΕ [ΕΛΕΝΗΙ, ΣΥΖΥΓΟΝ] ΜΕΝΕΛΑΪ» (*Ձօնուած բացառիկ Էլենիին, Մենելաոսին կնոջ*)։ Արձանագրութիւնը կը հաստատէ Լուտվիհ Ռոս հնաբանին կարծիքը, թէ կառոյցը *Իրոօն* մըն է եւ ձօնուած է Մենելաոսին եւ Էլենիին։ Նոյն հնաբանական փոսին մէջ կը յայտնաբերուի Էլենիին ձօնուած ուրիշ ուխտանուէր մը (Ք․Ա․ 570) «ΕΛΕΝΗΙ» արձանագրութեամբ։
* Աւազանի մը յատակը Մենելաոսին ձօնուած ուխտանուէր մը։
* Ք․Ա․5-րդ դարու կրաքարէ կոթող մը, ուր կը գտնուէր արոյրէ պատկերիկ մը հետեւեալ արձանագրութեամբ «ΕΥΘΥΚΡEΝEΣ ΕΘEΚΕΝ ΜΕNΕΛΑΪ» (*ուղիղ դատումով Մենելաոս*)։
* Մենելայոն բլուրին հարաւային լանջին Ք․Ա․13-րդ եւ 12-րդ դարերու պատկանող շինութեան մը պատերը եւ յատակը։

## Խաւագրութիւն
Մենելայոն որպէս «Իրոօն» կը ներկայացնէ խաւագրական եւ ճարտարապետական տարբեր փուլեր․ Ք․Ա․ 8-րդ դար, Ք․Ա․ 6-րդ դար եւ դասական փուլ՝ Ք․Ա․ 5-րդ դար։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պելոպոնեսի հնավայր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Պաշտամունքի համալիրեր
Ղեւոնդ Յովնանեան

**Հ․ Ղեւոնդ Յովնանեան** (), հայ բանասէր, լեզուաբան, թարգմանիչ։ Մխիթարեան միաբանութեան Վիեննայի ճիւղի բեղուն հեղինակներէն մին, որ կեդրոնացած է գրաբարի ու ռամկօրէնի ուսումնասիրութեան վրայ։

Եղբայրն էր ուրիշ վիեննական Մխիթարեանի մը ՝ Հ. Պօղոս Յովնանեանի։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլսոյ Բերայի թաղամասը։ Ուսումը ստացած է Ղալաթիոյ Սէն-Պընուա ֆրանսական վարժարանին մէջ, իսկ 1836-1838ին՝ Վիեննայի Մխիթարեան վարժարանին մէջ։

1838-ին անդամակցած է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան, իսկ 1840-ին քահանայ ձեռնադրուած է։

## Վարած պաշտօններ
Միաբանութեան մէջ վարած է տպարանապետի պաշտօնը (1846-1854)։ Այնուհետեւ մեկնելով Պոլիս, վիեննական Մխիթարեան վարժարանի վարիչի օգնական եւ ուսուցիչ եղած է (1857-1867)։

Հմուտ թրքագէտ, 1868-1870ին թրքերէն լեզուի դասաւանդման օգնական դարձած է Վիեննայի Արեւելեան ճեմարանին մէջ։ 1876-1887ին վերստին վարած է տպարանապետի պաշտօնը Մխիթարեան վանքին մէջ։

Տիրապետած է յունարէնին, լատիներէնին, գերմաներէնին, ֆրանսերէնին, արաբերէնին եւ այլն։

Միաբանակիցներ Հ. Յովսէփ Գաթրճեանի եւ Հ. Անտոն Գարագաշեանի հետ, Հ. Ղեւոնդ Յովնանեան 1840ական թուականներուն ոսկեդարեան հայերէնի յայտնաբերման շարժման պարագալուխներէն կ՚ըլլայ։ 

## Աշխատութիւններ
5-րդ դարու հայերէնի խոր հմտութիւնը յայտնի դարձած է Կոռնելիոս Նեպոսի «Վարք զօրավարաց անուանեաց» գործի թարգմանութեամբ (1842)։

Գրական բազմակողմանի գործունէութիւն ունեցած է, հրատարակելով այլեւայլ գործեր, ինչպէս.

* «Գաղղիերէն քերականութիւն» (երեք հատոր, որ երեք անգամ կը տպագրուի, 1844-1875ին),
* «Խօսք վասն հայրենասիրութեան» (1849),
* «Պատմութիւն վարուց Մարտինոս Լուտերի» (1850),
* «Պատմութիւն քաղաքականութեան եւրոպական տէրութեանց» (4 հատոր, 1856-1860), «Ուսումն փիլիսոփայութեան կրօնի» (1885), եւայլն։

Սակայն, Հ. Յովնանեանի փայփայած մասնագիտութիւնը միշտ եղած է հայերէնը, մասնաւորապէս՝ գրաբարը։ Երկար ժամանակ զբաղած է Ոսկեդարու հայերէնի քերականութեան մը յօրինման գործով, չորս հատորով, զոր չէ աւարտած։

Փոխարէնը, կեանքի վերջին տասը տարիները նուիրած է ռամկօրէնի (միջնադարեան ժողովրդա-խօսակցական լեզուի) քերականութեան կազմութեան։ «Հետազօտութիւնք նախնեաց ռամկօրէնի վրայ» (մաս 1, տետր 1 եւ 2, 1897) գիրքին մէջ, ան հաւաքած է հայ հին գրականութեան մէջ հանդիպող ռամկօրէն հատուածները եւ աւելի ուշ շրջանի հայ հեղինակներու (Ներսէս Շնորհալի, Մխիթար Հերացի, Սմբատ Գունդստաբլ, Վարդան Արեւելցի, Մխիթար Գօշ եւ ուրիշներ) երկերէն նմոյշներ, ուսումնասիրած է զանոնք եւ, ըստ այնմ, հայերէնը բաժնած երկու շրջանի՝ «ռամկախառն գրաբար» եւ «գրաբարախառն ռամկօրէն»։ Գիրքի նախաբանին մէջ, Հ. Ղեւոնդ Յովնանեան հիմնաւոր փաստերով հաստատած է հայկական բարբառներու գոյութիւնը 5-րդ դարուն եւ անկէ առաջ, եզրակացնելով, որ գրաբարը մշակուած է առօրեայ խօսակցական լեզուի հիմամբ։

Այս ուսումնասիրութիւնը եւս մնացած է անաւարտ։ Յովնանեանի անտիպ մնացած գործերուն շարքին կը յիշուին «Արաբերէնի ընտիր քերականութիւն»ը եւ «Ազգաց իրաւունք»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Գիւլիստանի Բերդը

**Գիւլիստանի Բերդ**, նաեւ Գիւլիստան, Գիւլստան, Գիւլստանի բերդ, Գիւլուստան, Զէյվա Կիւլիսթան, Կիւլիստան, Կիւլստան, Կուլիստան, Շաւաղ, Ջւանշիր, պատմական բերդ-ամրոց՝ Արցախի Հանրապետութեան Շահումեանի շրջանին մէջ` պատմական Արցախ նահանգի Խաչէն գաւառին մէջ, Մռաւի լեռնաշղթային հիւսիսային կողմը, Ինջաչայ գետակին աջ ափին, Գիւլիստան (այժմ՝ Գիուլուստան) գիւղէն 3 քմ. հեռաւորութեամբ, խոր ձորէն բարձրացող սեպաձեւ, հսկայական ժայռաբլուրի վրայ, Ինջա գետակի աջ ափին, Մռաւ լերան հանդիպակաց հսկայական սեպաձեւ քարաժայռէն կազմուած բլուրին վրայ։

Անտառապատ, սեպաձեւ ժայռի գագաթին թառած բերդը արեւմուտքէն, հիւսիսէն եւ մասամբ արեւելքէն շրջապատուած է Ինջա գետով եւ թերակղզիի տեսք ունի: Երկարութիւնը 240 մեթր է, լայնքը` 20¬էն մինչեւ 30 մեթր: Բնական պաշտպանական յարմարութիւններով օժտուած բերդը բարձր բուրգերով եւ հարաւային կողմէն ալ կրկնակի բերդապարիսպով ամրացուած է եւ ժայռը դարձած է անառիկ ամրոց: Պարիսպի հաստութիւնը 80-էն 150 սանթիմեթր է: Բերդը ունի երկու մուտք` հարաւային եւ հիւսիսային: Գլխաւորը հարաւային մուտքն է: Գետնափոր գաղտնուղին հիւսիս-արեւմտեան կողմէն քողարկուած է անտառախիտ լանջով եւ կը հասնի մինչեւ գետ:

Պարիսպէն ներս կը գտնուին ապարանքներ, բնակելի շէնքեր եւ եկեղեցի, ջրաղաց եւ բաղնիք:

Բերդին միջնաբերդ ապարանքը կը գտնուի արեւմտեան կողմը, ժայռի եզրին, բարձրադիր նեղ դարաւանդի վրայ եւ կ՛երկարի արեւելքէն արեւմուտք: Պատերուն կից ուղղանկիւն դահլիճներ են, կապուած` միջանցքով: Միջին սենեակը աւելի բարձր է եւ ունի գետնայարկ թաքստոց: Ապարանքին բաղկացուցիչ մաս կը կազմէ աջ կողմը կցուած գլխատունը, որ ամրացուած է բուրգով: Բուրգը, իր կրկնակի կամարամուտքով, ապահով կապ է դուրսի հետ: Ապարանքը ունի պատուհաններ եւ արեւելեան կողմը` օճախ-բուխերիկ, զոյգ պահարանախորշերով:

Փոքր ապարանքը կը գտնուի հարաւային լանջի ստորոտին, դէպի հարաւային մուտքը տանող ճանապարհին: Անիկա ուղղանկիւն յատակագիծով քառաբուրգ կառոյց է, բաղկացած` բակէ եւ արեւելեան կողմէն պարիսպին երկայնքով կառուցուած երեք բաժիններէ:

Մելիք Բեգլարեաններու տոհմական կեդրոն բերդը, խիստ զառիթափ լանջերով բարձունքին, եւ տեղ-տեղ ժայռերուն հետ ձուլուած իր պարիսպներով, անառիկ էր: Հրացանի օգտագործման համար, պարիսպապատերուն վրայ, տարբեր տեղեր, բարձրութեան վրայ անցքեր ձգուած են: Կան զօրանոցներ, զինանոցներ, պահեստանոցներ եւ ջրաւազան:

Գիւլիստան պարսկերէն կը նշանակէ «վարդերու պարտէզ»: Գիւղի բարձունքներուն, Մռաւ լերան փէշերուն կը գտնուի Սուրբ Ամենափրկիչ վանքը, որ տեղացիներուն յայտնի է Նապատ անունով, եւ որ ժամանակին հաւանաբար կոչուած է Հնապատ կամ Անապատ: Յիշենք նաեւ Գիւլիստանի կամուրջը` Ինջա գետին վրայ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բերդեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւլիստան (Շահումեանի շրջան)
Ստորոգութիւն:Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ (Արցախ)
Ստորոգութիւն:Մելիքական ապարանքներ
Ստորոգութիւն:Շահումեանի շրջանի շէնքեր եւ կառոյցներ
Թուքան

**Թուքան** (), «Ramphastidae» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Հասարակ յատկանիշն է մեծ կտուցը։ Այս ընտանիքը կը բաղկանայ 5 սեռէ եւ 43 տարբեր տեսակներէ։ 

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Թուքանները ծառաբնակ թռչուններ են եւ ընդհանրապէս իրենց բոյները ծառերու կոճղերու խոռոչներուն եւ կամ ուրիշ կենդանիներէ պեղուած ծակերուն մէջ (ինչպէս օրինակ փայտփորիկէն) կը շինեն եւ կ՛ածեն 2-4 ճերմակ հաւկիթներ։ Թխսումի վերջաւորութեան նորածինները մես-մերկ դուրս կու գան առանց վար իյնալու։

Թուքան թռչուններուն կը հանդիպինք զոյգ եւ կամ ալ փոքր խումբերու։ Անոնք չեն գաղթեր։ Ամենածանօթ տեսակն է Թոքօ թուքանը։

Թուքանները տարածուած են մասնաւորաբար կեդրոնական եւ հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ հարաւային Մեքսիքոյէն մինչեւ հիւսիսային Արժանթին։ Ափրիկէի եւ Ասիոյ մէջ, եղնեղջիւր թռչունները կը գրաւեն թուքաններու բնապահպանական խորշերը, որ զուգամերձ բարերշրջութեան օրինակ մըն է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Toco Toucan (Ramphastos toco) in Papaya Tree (Carica papaya) (28997424215).jpg|Թոքօ թուքան
Պատկեր:CRTO Matthew-Gable.JPG|Crimson-կտուցաւոր թուքան
Պատկեր:Collared Aracari (16413441566).jpg|Collared Aracari թուքան
Պատկեր:Yellow-eared Toucanet.jpg|Դեղնականջեայ թուքան
Պատկեր:Plate-billed mountain toucan (Andigena laminirostris).jpg|Լեռնային կտուցաւոր թուքան
Պատկեր:Selenidera maculirostris -Brazil -male-8.jpg|Արատաւոր-կտցաւոր թուքան
Պատկեր:Toco toucan (Ramphastos toco) in flight composite.jpg|Թոքօ թուքան թռիչքի ատեն․ Cuiaba գետ, Pantanal, Պրազիլիա

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Թռչուններ
Մխիթար Սպարապետ

**Մխիթար Սպարապետ** (17-րդ դարու վերջը), Սիւնիքի ազատագրական պայքարի ղեկավար, ծնած է ԺԷ. դարու վերջին, Գանձակ։ Մահացած է 1730-ին, Խնձորեսկ գիւղին մէջ (Հայաստանի Սիւնիքի մարզ)։

Մխիթար Սպարապետ Դաւիթ Բէկի մահէն (1728) ետք ստանձնած էր Կապանի զինուորական հրամանատարութիւնը: Բայց շուտով ներքին գժտութիւններ կը սկսին եւ Տէր Աւետիս ինք կ'ուզէ տէր դառնալ Դաւիթ Բէկի ժառանգութեան: Գժտութիւններու պատճառներէն մէկն ալ այն էր, որ Մխիթար Սպարապետ տեղացի չէր, այլ գանձակեցի:

Հայ զօրականներու միջեւ գժտութիւններէն կ'օգտուին թուրքերը: Օսմանեան բանակը լայնածաւալ յարձակման կ'անցնի եւ կը պաշարէ Հալիձորը:

Տէր Աւետիս կը նախընտրէ բանակցիլ: Թուրքերը կ'ըսեն, որ անձնատուր ըլլալու պարագային ոեւէ մէկուն վտանգ չի սպառնար: Տէր Աւետիս եւ համախոհները համաձայն կը գտնուին:

Մխիթար Սպարապետ, ի տես Տէր Աւետիսի դաւաճանական քայլին, իր ընտանիքին հետ գիշերով կը հեռանայ բերդէն:

Առաւօտուն թուրքեր կը մտնեն բերդէն ներս, կը կոտորեն բոլոր տղամարդիկը, իսկ կիներն ու երեխաները գերի կը վերցնեն: Թշնամին կը մտնէ նաեւ կուսանոց եւ գերի կը տանի բոլոր կոյսերը:

Մխիթար Սպարապետ կրկին կը սկսի զօրք հաւաքել եւ տարբեր վայրերու մէջ յարձակումներ գործելով կը կոտորէ թշնամին եւ վրէժ կը լուծէ: Ան կը հասնի մինչեւ Օրդուբադ եւ հոնկէ կը վերադառնայ մեծ աւարով` աւելի քան 160 ուղտաբեռ:

Այնուհետեւ ան կը մեկնի Խնձորեսկ, ուր դաւադրաբար կը սպաննուի 1730-ին, մելիք Բարխուդարի ապարանքին մէջ: Դաւաճաններ սպարապետին դիակը կը գլխատեն եւ գլուխը կը տանին Թաւրիզ` Ապտուլլահ փաշային:

Փաշան, սաստիկ զայրացած, կ'ըսէ. «Ո՛վ անօրէններ ու ամբարիշտներ, ինչպէ՞ս համարձակեցանք սպաննել ձեր տէրը, այսպիսի քաջ տղամարդը»:

Դաւաճաններուն ետեւէն Թաւրիզ կը հասնի մելիք Բարխուդարի աղջիկը` Գոհարը եւ օսմանցի փաշայէն կը խնդրէ Մխիթարին գլուխը: Փաշան մեծ գլխագին նշանակած էր Մխիթարին գլխուն համար, բայց յարգելով Գոհարին զգացումները եւ քաջութիւնը, անոր կը յանձնէ գլուխը եւ դաւաճանները: Վերադարձին Գոհար Արաքսի Խուդափերին կամուրջին վրայ ծանր քար մը կը կապէ եղբօր եւ միւս դաւաճաններուն վիզերէն եւ գետը կը նետէ: Այլ աւանդութիւն մը կ'ըսէ, որ Ապտուլլահ փաշայի հրամանով կը գլխատուին բոլոր անոնք, որոնք տարած էին Մխիթարին գլուխը: Մխիթար Սպարապետին մարմինը թաղուած է Խնձորեսկի Անապատ եկեղեցւոյ բակին մէջ. անկէ քիչ մը հեռու Գոհարին գերեզմանն է:
## Աղբիւրներ
*Ստեփանոս Շահումեան «Ընտիր պատմութեան Դաւիթ Բէկին․․․»:
*«Հայ ժողովրդի պատմութիւն», ՀԳԱ ակադեմիայի հրատ., հատ. Դ., Եր.,1972
*Կնիազեան Հ., Ազատագրական պայքարը Դաւիթ Բէկի գլխաւորութեամբ, Եր.,1963
*Դաւիթ Բէկ կամ պատմութիւն Ղափանցոց», թարգմ.՝ Ա. Մադոեան, Եր., 1992
*Կնիազեան Հ., նշվ. աշխ., էջ 120-125
*«Հայ ժողովրդի պատմութիւն», հատոր Դ., էջ 170
*Չամչեանց Մ., Հայոց պատմութիւն, հ. Գ, Եր., 1984, Էջ 797
*Թելունց Մ., Հայ իրաւաքաղաքական. պետաիրաւական միտքը Հայաստանի ազատագրական ծրագրերում։ Արցախի եւ Սիւնիքի ազատագրական պայքարը 1722-1730 եւ հայկական պետականութեան վերականգման ջանքերը, Եր., 2003, էջ 17։

Ստորոգութիւն:Խնձորեսկ գիւղին մէջ մահեր
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի ազատագրական պայքար (1722-1730)
Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխականներ
Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գանձակ քաղաքին մէջ ծնունդներ
2 Մայիս

**11 Մայիս**, տարուայ 131-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 132-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 234 օր

 1 Մայիս 9x9փքս **2 Մայիս** 9x9փքս 3 Մայիս 

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

## Մահեր
1945․ Մարթին Նուրտընսթըրմ

## Տօներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մայիս
Սանդրամետ

**Սանդարամետ** կամ **Սպանդարամետ**, երկրի չաստուածը: Կը հայթայթէր երկրի ամէնէն լաւ արտադրութիւնը` գինին: Հաւանաբար, միաւորման եղելոյթին պատճառով։

Ըստ Թովմա Արծրունիի, երկիրը երբեմն նկատուած է Սանդարամետի իջեւանը։ Սանդարամետ եղած է նաեւ մահուան չաստուածը եւ թաղուած` երկրի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Անտոնինա Մահարի

**Անտոնինա Մահարի** (),  լիթուացի արձակագիր։ Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ (1997)։ Գուրգէն Մահարիի կինը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Վիլնիւս: 22 տարեկանին ձերբակալուած է՝ մեղադրուելով «հակախորհրդային քարոզչութեան», «նացիոնալիզմի» եւ «շովինիզմի» մէջ: Մէկ տարի քաղաքական բանտարկեալի կարգավիճակով պահուած է Վիլնիւսի բանտային նկուղի մէջ, որմէ ետք աքսորուած է Սիպերիա:

Աքսորի տարիներուն, Անտոնինա Պովիլայտիտէ հանդիպած է Գուրգէն Մահարիին եւ դարձած անոր կեանքի մշտական ուղեկիցը:

1994-ին, Պէյրութի մէջ տպագրուած է Անտոնինա Մահարիի «Իմ Ոդիսականը» գիրքը, որուն մէջ ներկայացուած են Գուրգէն Մահարիի Սիպերիոյ մէջ աքսորի տարիները:

Հայաստանի անկախացումէն ետք Անտոնինա ապրած է Երեւանի մէջ, մինակ, ծանր պայմաններումէջ՝ տան հիւրասենեակը վերածելով «թանգարանի», ուր ներկայացուած էին Գուրգէն Մահարիի եւ անոր հարազատներուն, ընկերներու բազմաթիւ լուսանկարներ, գրողին մասին յօդուածներ եւ գիրքեր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Աղամեմնոնասին Դիմակը

մինի|Աղամեմնոնասին Դիմակը (Ք․Ա․ 16-րդ դար), գտնուած՝ Դամբաններու Շրջանակ Ա, թագաւորական գերեզմանատան Ե․  դամբանին մէջ, 1876-ին
«**Աղամեմնոնասին Դիմակը»** (յուն․՝ Το προσωπείο του Αγαμέμνονα)․ այդպէս անուանուած է ոսկեայ դիմակը յայտնաբերուած 1876-ին Հենրիխ Շլիման հնաբանին կողմէն Միկինեսի մէջ կատարած հնաբանական պեղումներուն ընթացքին։ Այժմ կը ցուցադրուի Աթէնքի Հնաբանական Թանգարանին մէջ։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Աղամեմնոնասին Դիմակը, թաղման ոսկեայ դիմակ մըն է, որ գտնուած է Միկինեսի թագաւորական գերեզմանատան Ե․ (Ε’) դամբանին մէջ (դամբանը այդպէս անուանուած է), թաղուած մարմնի մը դէմքին վրան։ Ըստ Շլիմանի յայտնաբերած դիակը Աղամեմնոնաս առասպելական թագաւորին կը պատկանի եւ այդ պատճառով դիմակը այդպէս անուանած է։

Այժմէական տարիներուն եղած ուսումնասիրութիւնները փաստած են թէ դիմակը կը պատկանի Ք․Ա․1550-1500 թուականներուն, Աղամեմնոնասի ապրած ժամանակաշրջանէն (Տրոյան / Տրովադայի պատերազմ) 300 տարի առաջ։

Դիմակը Միկինեսի մէջ յայտնաբերուած 5 դիմակներէն մէկն է։ Կ՛ենթադրուի թէ ոսկեայ դիմակները կը պատէին թագաւորներուն դէմքերը, որպէսզի մեռեալներուն  գէշ ազդեծութիւններէն պաշտպանեն։ Դամբանները թագաւորական են, որովհետեւ գործածուած ոսկիի քանակը եւ որակը բացառիկ արուեստի են։

## Վաւերականութիւն
մինի|Հենրիխ Շլիման
Ի․ դարավերջերուն եւ ԻԱ․ դարասկիզբին, դիմակին վաւերականութիւնը պաշտօնապէս վիճելի կը դառնայ։ «Հնաբանութիւն» պարբերաթերթին մէջ այս ուղղութեամբ լոյս տեսած են յօդուածներու շարք մը։ 

Միկինեսի մէջ կատարուած հնաբանական պեղումներուն ընթացքին, Յունաստանի Հնաբանական Սպասարկութիւնը, Փանայոթիս Սթամաթաքիս հնաբանին կը յանձնէ հնաբանական պեղումներուն հսկողութիւնը, վախնալով վաւերականութեան հարցեր, այդպէս ինչպէս մէջտեղ ելած էին Շլիմանի կողմէն Տրոյայի (Տրովատայի) պեղումներուն ընթացքին։ Շատեր Շլիմանը ամբաստանած էին թէ ան իր յայտնաբերումները կը ճոխացնէր ուրիշ պեղումներէ յայտանաբերուած իրերով։ Իսկ շատեր ալ զայն պաշտպանած էին, հաստատելով թէ ժամանակ չունէր դարբնելու, խարդախութիւն ընելու, որովհետեւ դիմակը գտնուած է բազմաթիւ վկաներու առջեւ, իրողութիւն մը զոր Սթամաթաքիս հաստատած է իր օրագիրին մէջ։ 

Շլիմանը պաշտպանողները, կը յիշատակեն նաեւ թէ դիմակին յատկորոշումները հար ու նման են պեղումներուն ընթացքին յայտնաբերուած մնացեալ իրերուն հետ, ինչպէս օրինակ առիւծի ոսկեայ գլուխը՝ գտնուած Դ․ (Δ') դամբանին մէջ, եւ թէ ամբաստանողները իրենց անձնական շահերէն մղուած այդպիսի գուշակութիւններ կ՛ընեն։

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնաբանական իրեր
Ստորոգութիւն:Հնաբանական իրեր
Ստորոգութիւն:Դամբանական դիմակներ
Ստորոգութիւն:Դիմակներ
Հերի Պապասին

**Հերի Պապասին** (բուն անունով՝ Երուանդ Հարրի Պապասին (Պապասեան), ), ծագումով հայ ամերիկացի երաժիշտ, ճազի ռահվիրաներէն։ Կարեւոր ներկայութիւն մը եղած է ամերիկեան ճազի աշխարհին մէջ՝ իբրեւ ստեղծագործ ու նորարար պաս կիթառ նուագող։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Տալասի մէջ (Թեքսաս)։ Հայրը ատամնաբոյժ էր, իսկ ամերիկացի մայրը՝ դպրոցի երաժշտութեան ուսուցչուհի։

Յաճախած է Նորթ Թեքսաս նահանգային համալսարանը, դառնալով այդ համալսարանի բազմաթիւ ճազ նուագող երաժիշտներէն մէկը։ Անոնց շարքին էին Ճիմի Ճուֆրէ եւ Հերպ Էլիս, որոնց հետ նուագած է 1940ական թուականներու սկիզբին։

1942-ին, Պապասին մաս կազմած է Չարլի Ֆիսքի նուագախումբին ու լքած համալսարանը՝ շրջապտոյտի մեկնելու համար։

1940ական թուականներուն, այլ ծանօթ երաժիշտներու հետ ալ շրջապտոյտներ կատարած է։ 1945-ին, հաստատուած է Լոս Անճելըս՝ աշխատելով Չարլի Պառնէթի հետ, եւ միացած է Պենի Կուտմընի նուագախումբին, որուն հետ ձայնագրած է բազմաթիւ ձայնապնակներ։

1947-ին, առաջինը եղած է, որ թաւջութակով ճազի մենանուագներ ձայնագրած է։

1948-ին, երեւցած է Հաուըրտ Հօքսի «Երգ մը ծնած է» ժապաւէնին մէջ, որուն գլխաւոր դերակատարը համբաւաւոր դերասան Տանի Քէյն էր։ Ճազի բազմաթիւ աստղեր դեր ունեցած են, ներառեալ՝ Պենի Կուտմըն, Չարլի Պառնէթ, Լուիս Արմսթրոնկ, Լայոնէլ Համփթըն եւ ուրիշներ։

Նկարահանման ընթացքին, ծանօթացած է պրազիլացի կիթառահար Լաուրինտօ Ալմէյտային, որուն հետ կազմած է քառեակ մը (միւս անդամներն էին թմբկահար Ռոյ Հարթ եւ սաքսոֆոնահար Պըտ Շէնք), որ պրազիլական երաժշտութիւնն ու ամերիկեան ճազը համախառնելու վաղագոյն փորձը կատարած է։

## «Harry Babasin & the Jazzpickers» խումբը
Անոր ձայնապնակները՝ 1954ին, կանխած են պոսա նովա պրազիլական երաժշտութեան ծաւալումը 1950ականներու վերջերուն եւ 1960ականներու սկիզբներուն։ 1950ականներու կէսերուն, երաժիշտը իր սեփական խումբը ստեղծած է՝ «Harry Babasin & the Jazzpickers», դառնալով իր սերունդի հազուագիւտ պաս կիթառ նուագողներէն, որ նաեւ նուագախումբի ղեկավար էր։

Այս խումբը երեք ձայնապնակ հրատարակած է։ Պապասին նաեւ համահիմնադիրներէն եղած է բարձր գնահատանքի արժանացած «Նոքթըրն» ձայնապնակի հրատարակչատան, որ կարճատեւ կեանք ունեցած է։

1960ական թուականներուն, Պապասինի գործունէութիւնը դանդաղած է։ Ան վերստին աշխատած է Չարլի Պառնէթի հետ, աջակցելով նշանաւոր կատակերգակ Պոպ Հոփին, որ ամերիկեան զօրքերուն առջեւ ելոյթ կ՚ունենար։ 1970ական թուականներուն, Պապասին ու Ռոյ Հարթ հիմնած են Los Angeles Theaseumը՝ ԱՄՆի արեւելեան ափի ճազի պատմութեան արխիւ մը։

Պապասինի երաժշտական վերջին շրջապտոյտը տեղի ունեցած է 1985ին՝ դաշնակի ընկերակցութեամբ Ճոն Պանիսթըրի, որ “The Bear” («Արջը») անունով մկրտած էր զայն՝ տպաւորիչ կերպարանքին եւ պաս կիթառ նուագելու ուժգին ձեւին համար։

Մասնակցած է թերեւս 1.500 ձայնագրութիւններու՝ իբրեւ պաս կիթառահար, առանց հաշուելու թաւջութակով աշխատանքը։

Յայտնի է «Արջ» ածականով՝ իր տպաւորիչ ներկայութեան եւ իր գործիքի վրայ ճանկռելու ձեւով նուագելուն պատճառով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Ղաժար (գիւղ)

**Ղաժար** (), սուրիական ալեւիական գիւղ, ուր 2700 անձ կը բնակի բռնագրաւուած Կոլանի բարձունքներուն վրայ, ուրկէ կ՛անցնի Իսրայէլն ու Լիբանանը բաժնող Կապոյտ գիծը:

## Պատմութիւն
Ղաժարը պատմութեան ընթացքին բազմիցս գրաւուած է: Երեք հարիւր տարի առաջ գիւղը յայտնի էր Տարանճէ անունով: Այն Ղաժար վերանուանուած է Օսմանեան կայսրութեան օրերուն, երբ քիւրտերը խլած են հողը գիւղացիներէն եւ` բռնի վաճառած:

2000 թուականին, երբ Իսրայէլի բանակը Լիբանանէն նահանջեց, ՄԱԿ-ի ներկայացուցիչները նախաձեռնեցին այսպէս կոչուած Կապոյտ գիծ մը հաստատել երկիրներուն միջեւ: Այս պատճառով Ղաժարը բաժնուեցաւ երկու մասի:

Լիբանանի կառավարութիւնը պէտք էր ամբողջութեամբ վերահսկէր գիւղը 2006 թուականի պատերազմէն ետք, յետոյ, սակայն,  դիւանագիտական ջանքերը մէկ կողմ մնացին Սուրիոյ մէջ կռիւներու բռնկման պատճառով:

### Առասպել
Ըստ տեղական առասպելի մը, Ղաժարի քիւրտ նահանգապետը փորձած է իր ձիով անցնիլ շէյխ Արպայինի գերեզմանին վրայէն: Ձին մերժած է, եւ յաջորդ օրը բռնկած է հրդեհ, որ ոչնչացուցած է նահանգապետին վահանն ու սուրը: Քիւրտերը փախած են եւ անմիջապէս վաճառած են այն:

## Կրօնք
Ղաժար համայնքի գաղտնապահ կրօնը սկսած է կեանքը որպէս շիի իսլամի ճիւղ. անիկա ունի  նոր-պղատոնականութեան (Neoplatonism) եւ քրիստոնէութեան իւրայատկութիւնները, եւ  անոր շուրջ 3 միլիոն հետեւորդներէն ոմանք կը հաւատան վերամարմնաւորման:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արաբներ
Երկինքին Գոյնը

**Երկինքին գոյնը** արդիւնքն է բնական եւ մարդկային երեւոյթներու:

Երկինքին գոյնը կը ծնի անջրպետին մէջ արեւուն արձակած լոյսէն: Այս ճերմակ լոյսը կազմուած է ծիածանին բոլոր գոյներէն:

Լոյսը կ'ընթանայ տարբեր երկարութիւններ ունեցող ալիքներու ձեւին տակ: Իւրաքանչիւր գոյն ունի իր ալիքին յատուկ երկարութիւնը: Այս ալիքները կը յառաջանան ուղիղ գիծով, մինչեւ որ անոնք հանդիպին արգելքի մը: Երբ անոնք երկրագունդին կը մօտենան, անոնք կը դիպչին մեր մոլորակը շրջապատող օդի խաւին` մթնոլորտին:

Այդ պահուն արեւուն ճառագայթները շփման մէջ կը մտնեն օդի մասնիկներուն` մոլեքիւլներուն, ջուրի կաթիլներուն եւ մթնոլորտը կազմող փոշիներուն հետ: Օդի մոլեքիւլները բաւարար մեծութիւնը ունին լոյսին ամէնէն փոքր ալիքները, յատկապէս մանիշակագոյնը կամ կապոյտը սփռելու: Միւս գոյները այս գոյներուն նման դիւրութեամբ չեն սփռուիր եւ, հետեւաբար, անոնք «կը ջնջուին»:

Վերջին տարրը, այս երեւոյթին պարագային, մարդկային աչքն է: Ան շատ աւելի լաւ կը տեսնէ կապոյտ գոյնը, քան` մանիշակագոյնը:
## Ծանօթագրութիւններ
Էդուարդ Ազարեան

**Էդուարդ Ազարեան** (), հայ խորհրդային մարմնամարզիկ, Ողիմպիական խաղերու ախոյեան (1980), Խորհրդային Միութեան քառակի ախոյեան քառակի ախոյեան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան։ Ան մարմնամարզութեամբ զբաղած է վեց տարեկանին, իր հօր` ողիմպիական ախոյեան Ալպերթ Ազարեանի գլխաւորութեամբ:

1992 թուականէն կ'ապրի Ամերիկայի մէջ։ Կը զբաղի մարզական գործունէութեամբ։

Քալիֆորնիոյ մէջ հիմնած է մարմնամարզութեան «Aliso Viejo» կեդրոնը, ուր աւելի քան հազար աշակերտ կը մարզուի: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մարմնամարզիկներ
Ստորոգութիւն:Հայ ախոյեաններ
Ստորոգութիւն:Ախոյեաններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Բարշամին

**Բարշամին** (*Barshamin, Barsamin*, բառացիօրէն՝ երկինքի որդի), գերեվարուած աստուած մը՝ Մեծն Տիգրանի կողմէ:

Բարշամինի բուն անուանաձեւը Բաալշամեմ էր: Արեւմտեան սեմական ժողովուրդներու երկինքի եւ արեւու աստուածն էր, որուն պաշտամունքը տարածուած էր Ասորիքի մէջ մինչեւ Ե. դար։ 

## Բարշամին Հայաստանի մէջ
Հայ աւանդութեան մէջ հանդէս եկած է ասորիներու աստուած Բարշամը (որ կը սպաննուի Արամին Ասորեստանի դէմ մղած պատերազմի ատեն եւ հետագային ասորիներուն կողմէ կ'աստուածանայ), որմէ հայոց նախնի Վահագնը յարդ կը գողնայ, իսկ անոր ձգած յարդի հետքերը կը կազմեն Յարդագողի ճանապարհը երկինքին մէջ։  

Ան հայերուն հակառակորդն էր: Ըստ Մովսէս Խորենացիի, հնագոյն ժամանակներուն, Բարշամին եղած է հայոց Արամ նահապետի հակառակորդը: Հետագային, երբ Մեծն Տիգրան Միջագետքը կը նուաճէր, կը գտնէ Բարշամինին փղոսկրէ ու բիւրեղէ կազմուած, արծաթապատ արձանը, զոր կը հրամայէ տեղափոխել եւ կանգնեցնել Դարանաղի գաւառի Թորդան աւանին մէջ, տեղ տալով հայոց դիցարանին մէջ:

Բարշամինը այդ օրերուն կը համադրուի Միհրի հետ եւ իր անունը կը յիշուի եօթը գլխաւոր աստուածներուն կողքին: Յայտնի չէ, թէ սեմական վայրը աստուածութիւնը ի՞նչ գործառոյթ ունեցած է հայոց դիցարանին մէջ,:

Անոր հրաշափառ արձանն ու պաշտամունքի վայրը հետագային հեթանոսական այլ սրբավայրերու հետ կործանուած է Գրիգոր Լուսաւորիչի կողմէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Նեսթոր

**Նեսթոր** (հին յունարէն՝ Νέστωρ, այսինքն կու գամ, կը վերադառնամ - անկէ յառաջ եկած է «նոսթոս» (νόστος) բառը, որ կը նշանակէ ան, որ հեռուէին կու գայ, ճամբորդողը), հին Յունաստանի առասպելական հերոս եւ Փիլոսին (հարաւ-արեւմտեան Պելոպոնես) թագաւորը։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ

### Առասպելը
Նեսթոր Նիլէասին եւ Հլորիտային զաւակն էր։ Հոմերոս զայն կը ներկայացնէ որպէս իմաստուն եւ խոհեմ ծերունի, որուն խորհուրդները յարգելի էին բոլոր Ահէյիներէն։ Մասնակցած էր Արկոնաւթեան արշաւանքին, Տրոյան պատերազմին եւ շատ ուրիշ արշաւանքներու։ 

### Մեր ժամանակներուն
Մեր ժամանակներուն Նեսթոր անունը պարգեւի տիտղոս է որ կը տրուի գիտական շրջանակներուն մէջ ամենատարեցին։

## Աստղակերպ 659
1908-ին «Տրոյան Խումբին» (Տիաս) մէջ յայտնաբերուած աստղակերպին կը տրուի 659 Նեսթոր անունը (659 Nestor) ի պատիւ դիւցազն թագաւորին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:20190508 088 pylos nestor.jpg|Փիլոս․ Նեսթորասին պալատին աւերակներ
Պատկեր:Linear B tablet Clay from Pylos end of 13th century BCE NAM Athens 01.jpg|Փիլոս․ Նեսթորասին պալատին մէջ գտնուած Գծային Β արձանագրութիւն, Ք․Ա․ 13-րդ դար - Աթէնքի Հնաբանական Ազգային թանգարան
Պատկեր:Linear B tablet, Pylos, 13th century BC, NAMA, 191139.jpg|Փիլոս․ Նեսթորասին պալատին մէջ գտնուած Գծային Β արձանագրութիւն, Ք․Ա․ 13-րդ դար - Աթէնքի Հնաբանական Ազգային թանգարան
Պատկեր:20190508 100 pylos nestor.jpg|Դամբան՝ «թոլոս», Ք․Ա․ 1550-1600, յայտնաբերուած Փիլոսի հնաբանական վայրը, Նեսթորասին պալատին մօտ
Պատկեր:Palace of Nestor mausoleum (3).jpg|Դամբան՝ «թոլոս», Ք․Ա․ 1550-1600, յայտնաբերուած Փիլոսի հնաբանական վայրը, Նեսթորասին պալատին մօտ
Պատկեր:2011 Dimos Pylou-Nestoros.png|Փիլոս-Նեսթորաս քաղաքապետութեան տարածքը (2011) եւ դիրքը՝ Պելոպոնեսի հարաւ-արեւմուտքը


## Տե՛ս նաեւ

Մենելաոս

Աղամեմնոնաս

Մենելայոն 

Միկինեան քաղաքակրթութիւն

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հին յունական դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Առասպելական անձեր
Ստորոգութիւն:Հին յոյն առասպելական թագաւորներ
Ստորոգութիւն:Թագուհիներ ըստ երկիրի
659 Նեսթոր աստղակերպ

մինի|Տիասին Տրոյան աստղակերպերուն դիրքը (կանանչ գոյն)։ L<sub>4</sub> տեղը կը գտնուի «յունական բանակավայր»ը ("Greeks"), իսկ L<sub>5</sub>՝ «Տրոյան»ը ("Trojans")։
**659 Նեսթոր**, Տրոյան աստղախումբին (Տիասին բաժին) աստղակերպ մը, բացարձակ ծաւալով՝ 8,99․ այդպէս ինչպէս որոշուած է Արեգակնային Դրութեան համար։

## Տեղեկութիւններ
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1908-ին, գերմանացի աստղաբան Մաքս Վոլֆէն, երբ Հայտըլպըրկէն կը դիտարկէր։ Ան կու տայ Փիլոսին իմաստուն թագաւորին անունը՝ Նեսթոր։ 30 Յունիս 2006-ին, աստղակերպը տեսանելի էր հարաւային Աւստրալիայէն եւ տարածութիւնը որոշուեցաւ առնուազն 109 քլ․։ Նեսթոր աստղակերպը ինքնիրվրայ կը թաւալի ամէն 15 ժամ եւ 6 վայրկեան։

## Տե՛ս նաեւ

* 1184 Եէա աստղակերպ
* 166 Ռոտոփի աստղակերպ
* 174 Ֆետրա աստղակերպ
* 3092 Իրոտոթոս աստղակերպ
* 132 Էթրա աստղակերպ
* 238 Հիփաթիա աստղակերպ
* 1647 Մենելաոս աստղակերպ
* 911 Աղամեմնոն աստղակերպ

 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր այբենական կարգող
Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր
Մաննի Փաքիաօ

**Մաննի Փաքիաօ** (, ), հռչակաւոր է իբրեւ՝ բռնցքամարտի աշխարհի ախոյեան, որ նուաճած է 11 մեծ տիտղոսներ՝ հանդիսանալով պատմութեան մէջ առաջին բռնցքամարտիկը, որ ատոնք կը նուաճէ ծանրութեան չորս տարբեր մակարդակներու մէջ:

Յայտնի է նաեւ իբրեւ դերասան եւ քաղաքագէտ։ 

## Քաղաքական ասպարէզ
Փաքիանօ Փիլիպեաններու Ներկայացուցիչներու տունի անդամ ընտրուած է 2010- ին, իսկ 2016-ին՝ ծերակուտական:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքագէտներ
Կլենտա­ Ճեքսըն

**Կլենտա­ Ճեքսըն** (, ), անգլիացի դերասանուհի եւ քաղաքական գործիչ, 30 տարի երկարող ասպարէզին մէջ լաւագոյն դերասանուհիի երկու «Օսքար» նուաճած աստղ:

Ան նոյնպէս ստացած է պատկերասփիւռի «Էմմի» մրցանակը: 

Անգլիոյ խորհրդարանի անդամ ընտրուած է 1992-ին, Թոնի Պլէյրի գլխաւորած կառավարութեան մաս կազմած է 2007 թուականին:

Կլենտա Ճեքսըն չէ մասնակցած 2015- ի ընտրութեան՝ յայտարարելով, որ ժամանակն է ուրիշի մը առիթ տալու: «Պիտի վերադառնամ դերասանութեան», ըսած է ան:

## Քաղաքական Գործունէութիւն
Ճեքսըն միացաւ Աշխատաւորական Կուսակցութեան (Labour Party) հիսունականներու սկիզբները, 16 տարեկանին։ Անոր աւելի վաղ քարոզարշաւները կուսակցական քաղաքական բնոյթ չէին կրում։

* 1978 թ.՝ Ան հանրային դէմքերէն մէկն էր, որ իր անունը տուաւ որպէս հովանաւոր Հականացիսթական Լիգային (Anti-Nazi League)։ Նոյն թուականին, ան յայտնուեցաւ Օքսֆամի (Oxfam) տպագիր գովազդներուն մէջ։
* Մարդասիրական Աշխատանք։ Ճեքսըն անդամ էր Կամաւոր Հիւրատուններու Ազգային Միութեան գործադիր մարմնին եւ ելոյթ ունեցած է Շելթըր (Shelter) բնակարանային բարեգործական կազմակերպութեան ցոյցերուն։ Մարդու իրաւունքները նաեւ հետաքրքրութեան մարզ էին, եւ ան միացաւ Ինդոնէզիոյ Դեսպանատան դիմացի ցոյցին՝ բողոքելու քաղաքական բանտարկեալներու ձերբակալութեան դէմ։
* Մանկական Բարեգործութիւններ։ Ան ներգրաւուած էր մանկական բարեգործական կազմակերպութիւններու մէջ, որպէս Խաղալիքի Գրադարաններու Միութեան նախագահ եւ ՄԱԿ-ի Մանկական Հիմնադրամի (UNICEF) ծրագրերու պատմող։ Ան նաեւ ժամանակ եւ դրամ տրամադրած է Պերքշիրի մէջ գտնուող յանկիստախառն երեխաներու համար նախատեսուած տուներէն մէկուն, որ կը ղեկավարուէր նախկին դերասանուհի Քորալ Աթքինսի կողմէ։

### Քաղաքական Դիրքորոշումներ
Ճեքսըն Ազգային Աբորտի Քարոզարշաւի (National Abortion Campaign) կողմնակիցն էր եւ անոնց համար դրամահաւաքի երեկոյ մը կազմակերպեց Քեմբրիճ Թատրոնին մէջ, որ հաւաքեց աւելի քան 3,000 սթերլինկ։ Ան նաեւ աջակցեց Ունա Քրոլլի Կանանց Իրաւունքներու թեկնածութեան՝ Սաթըն Եւ Չիըմի համար 1974 թուականի Հոկտեմբերին Միացեալ Թագաւորութեան համընդհանուր ընտրութիւններուն մէջ։

Այս շրջանին Ճեքսըն բազմիցս յայտնուած է BBC Radio 4-ի «Any Questions?» բանավէճի ծրագրին մէջ։ Ան մտածած էր դառնալու սոցիալական աշխատող, եւ 1979 թուականին սկսած էր սոցիալական գիտութիւններու աստիճան մը ստանալ Բաց Համալսարանին (Open University) մէջ, բայց մի քանի ամիս ետք դուրս եկաւ՝ իր շարադրութիւններէն ետ մնալուն պատճառով։

Ճեքսըն յայտնուած է շարք մը բարեգործական ֆիլմերու մէջ, ներառեալ՝ Երեխայի Միջազգային Տարուան, Կամաւոր Ծառայութիւն Արտերկրի (Voluntary Service Overseas) եւ Օքսֆամի անունով նկարահանումներ։ Այլ նման ֆիլմերու մէջ ան քարոզարշաւ կ'ընէր պնդախտ-ի (polio) եւ զէնքի առեւտուրի դէմ։

## Ծանօթագրութիւններ
Շըրլի Թեմփըլ

**Շըրլի Թեմփըլ** (, ), ամերիկացի դերասանուհի եւ երգչուհի, որ 7 տարեկանին «Պրայթ Այս» շարժանկարին մէջ աշխարհի ուշադրութիւնը գրաւած է:

1967 թուականին առաջադրած է իր թեկնածութիւնը Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցիչներու տունի համար, սակայն չէ ընտրուած:

3-էն 10 տարեկան, նկարահանուած է 29 ժապաւէններու մէջ․ իսկ 14-էն 21 տարեկան՝ միայն 14 ժապաւէններու մէջ: Թեմփըլ 1950 թուականին, 22 տարեկանին, հեռացած է ժապաւէններու աշխարհէն:

Ան 1974-ին Կանայի եւ 1989-ին (այդ օրերուն) Չեխոսլովաքիոյ մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպան նշանակուած է:

Խաղացած է թիւով 50-էն աւելի ժապաւէններու մէջ։

## Պարգեւներ, Պատիւներ եւ Ժառանգութիւն

* 1935-ի Մարտ 14-ին Շիրլի Թեմփըլ իր ոտքի եւ ձեռքի դրոշմները թողեց Հոլիվուտի «Կրոմանի Չինական Թատրոնի» դիմացի թաց ցեմենտի վրայ։
* Ան երեք անգամ (1939, 1989 եւ 1999 թուականներին) եղած է Քալիֆորնիոյ Փասատենա քաղաքի Նոր Տարուայ «Վարդերու Շքերթի» (Rose Parade) Մեծ Մարշալը։
* 1960-ի Փետրուար 8-ին ան ստացաւ իր աստղը Հոլիվուտի Փառքի Ծառուղիին վրայ։
* 1970-ին ան ստացաւ Ամերիկեան Ձեռքբերումներու Աքատեմիայի «Ոսկի Թիթեղի» Մրցանակը։
* 1980-ի Փետրուարին Թեմփըլը պատուուեցաւ Փենսիլվանիոյ Վելի Ֆորջի «Ազատութիւններու Հիմնադրամի» կողմէ։
* 1975-ին Թեմփըլը նշանակուեցաւ Ղանայի Օկուա ժողովուրդի պատուոյ փոխ-գերագոյն ցեղապետ (honorary deputy paramount chief)։
* 1998-ին ան ստացաւ Քեննետի Կեդրոնի Պատիւը (Kennedy Center Honor)՝ կինոյ մէջ իր ձեռքբերումներուն համար։

#### Ժառանգութիւն

* Անոր անունը յաւերժացուած է իր անունով կոչուած «մոքթեյլով» (անալկոհոլային խմիչք), թէեւ Թեմփըլը զայն իր ճաշակի համար չափազանց քաղցր գտած է։ 1988-ին Թեմփըլ դատական հայց ներկայացուց՝ կանխելու համար շիշի մէջ լեցուած ելեկտրական ըմպելիներու տարբերակը՝ իր անունը գործածելէ։
* 2021-ի Յունիս 9-ին Թեմփըլ ներկայացուած էր այդ օրուան «Կուկլ Տուտըլ» (Google Doodle) գծագրին մէջ՝ ի յիշատակ Սանթա Մոնիքայի Պատմութեան Թանգարանին մէջ իր հազուագիւտ յուշանուէրներու հաւաքածուն ցուցադրող «Սէր, Շիրլի Թեմփըլ» յատուկ ցուցահանդէսի բացման տարեդարձին։
* 2025-ի Հոկտեմբեր 30-ին Թեմփըլի ընտանեկան կալուածը յայտարարեց, որ վեթերան արտադրող Մարթի Թիւտըր ձեռք բերած է ֆիլմի, հեռուստատեսային եւ բեմական իրաւունքները՝ Շիրլիի կեանքի եւ կարիերայի վրայ հիմնուած գործեր արտադրելու համար։ Ձեռքբերման մէջ ներառուած էին նաեւ Թեմփըլի երկու չհրատարակուած ինքնակենսագրութիւններու իրաւունքները, որոնք պիտի հրատարակուին յետ մահու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ