open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թաքուն Հայեր

**Թաքուն Հայեր** (անգլերէն՝ Hidden Armenians; թրքերէն՝ Gizli Ermeniler) համընդհանուր յղացք (արեւելահայերէն՝ եզրոյթ) մըն է, որ կը գործածուի բնութագրելու թուրքիոյ այն քաղաքացիները, որոնք իրենց ամբողջական կամ մասնակի հայկական ծագումը կը թաքցնեն թրքական ընկերութենէն։ Անոնք հիմնականաբար Օսմանեան հայերու յետնորդներն են, որոնք գոնէ արտաքուստ իսլամացան (եւ թրքացան կամ քրտացան) «ֆիզիքական ոչնչացումի սպառնալիքի տակ» Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին։

## Գրականութիւն
Թաքուն հայերուն մասին միջազգային ուշադրութիւն գրաւած առաջին գիրքերէն մէկը «Իմ Տատիկս՝ Հայ-Թրքական Յուշագրութիւն»-ն էր (անգլերէն՝ *My Grandmother: An Armenian-Turkish Memoir*), զոր գրած է Ֆէթհիյե Չէթինը (Fethiye Çetin): Չէթին, Այշէ Կիւլ Ալթընայ (Ayse Gul Altinay), Ժիրայր Լիպարիտեան (Gerard Libaridian) եւ Մորին Ֆրիլի-ի հետ միասաին (Maureen Freely) կազմած են իսլամացած հայերու վկայութիւններու ժողովածոյ մը, որ կը կոչուի՝ «Թոռները» (անգլերէն՝ *The Grandchildren*):

Աւետիս Հաճեանի Գաղտնի Ազգ՝ Թուրքիոյ Գաղտնի Հայերը (անգլերէն՝*Secret Nation: The Hidden Armenians of Turkey*) լիակատար հետազօտութիւն մըն է իսլամացած կամ թաքուն հայերուն մասին, որոնք կ՚ապրին պատմական հայաստանի շրջաններուն մէջ ինչպէս նաեւ այժմու թուրքիոյ այլ շրջաններուն մէջ:

## Շրջաններ
Թաքուն (ծպտեալ) հայերու մեծ մասը կը բնակի Թուրքիոյ արեւելեան նահանգներուն մէջ՝ պատմական Հայաստանի արեւմտեան հատուածը, ուր կեդրոնացած էր ցեղասպանութենէն առաջ ապրող հայ բնակչութեան մեծ մասը։.

### Տէրսիմ
20-րդ դարու ընթացքքին Տէրսիմի լեռնային շրջանին մէջ ապրող անյայտ թիւով հայեր դարձի եկած են ալեւիականութեան: Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ տարածաշրջանի հայերէն շատերը փրկուած են իրենց քուրտ դրացիներուն կողմէն: Ըստ ՏԷրսիմի հայերու միութեան ղեկավար՝ Միհրան Փրկիչ Կիւլթեքինի (Mihran Prgiç Gültekin), Տէրսիմի բնակչութեան մօտ 75%-ը «կրօնափոխ հայերէ են: Ան 2012 թուականին կը յայտնէ, որ Տէրսիմի մէջ աւելի քան 200 ընտանիք յայտարարած է իր հայկական ծագում ունենալու մասին, սակայն միւսները կը վախնան այդ մէկը ընել:2013 թուականի ապրիլին Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքի այն ժամանակուայ պաշտօնակատար՝ Արամ Եպիսկոպոս Աթեշեանը կը յայտարարէ, որ Տէրսիմի բնակչութեան 90%-ը հայկական ծագում ունի:

### Տիգանակերտ
Ցեղասպանութենէն առաջ Տիգրանակերտը (այժմու *Տիարպաքըր,* թրքերէն՝ Diyarbakır) հայկական քաղաք էր: Այժմ իսլամական մեծամասնութիւն ունեցող քաղաքին մէջ եկեղեցիներուն մեծ մասը աւերակ վիճակի մէջ են: Վիճակը մասամբ բարելաւուած է: Հայ համայնքը վերականգնած է եկեղեցիներէն մէկը եւ հայերէնի դասեր կը տրուին:[42]

## Ծանօթագրութիւններ
Հայերը Իրանի Մէջ

**Հայերը Իրանի Մէջ** կամ **Իրանահայեր** (պարսկերէն՝ ایرانی های ارمنی), երբեմն կը կոչուին **Պարսկահայեր** (պարսկերէն՝ ارامنه فارس), Իրանի մէջ ապրող Հայեր են, որոնք կը խօսին Հայերէն իբրեւ իրենց առաջին լեզու: Անոնց թիւը կը գնահատուի 70,000էն - 500,000: Անոնք Իրանի մէջ կեդրոնացած են հետեւեալ շրջաններուն մէջ՝ Թաւրիզ, Թեհրան, Սաղմաս եւ Նոր Ջուղա (Իսպահան):

## Ներկայ վիճակ
Հայերը Իրանի մէջ ամէնամեծ կրօնական փոքրամասնութիւնն են, եւ մեծագոյն Քրիստոնեայ համայնքը, որուն կը յաջորդէ ասորի համայնքը: Իրանի Խորհրդարանի մէջ կրօնական փոքրամասնութիւններուն համար վերապահուած հինգ աթոռներէն անոնք ունին երկու պատգամաւորական աթոռ (այլ կրօնական փոքրամասնութիւններէն աւելի), ու անոնք միակ փոքրամասնութիւնն են որ պաշտօնական դիտողական կարգավիճակ ունին «Պահապաններու» եւ «Շահախնդրութեան զատորոշումի» Խորհուրդներուն մէջ: Իրանի Հայերուն կէսը կ՚ապրի Թեհրանի շրջանին մէջ (այդտեղ հաստատուած են առնուազն Սաֆաւիներու օրերէն), գլխաւորապէս Նարմաք, Մաժիտիէ, Նատէրշահ եւ Թէհրանի այլ արուարձաններու մէջ: Իրանահայութեան Քառորդ մասը Սպահանի մէջ, իսկ միւս քառորդը կեդրոնացած է Հիւսիսարեւմտեան Իրանի կամ Ատրպատականի մէջ:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Qareh kelissa.jpg|Սուրբ Թադէի վանք, արեւմտեան Ատրպատական
Պատկեր:Armenian Gospel Book made in Isfahan in 1655 (CBL Arm 578).jpg|1655 թուականին Սպահանի մէջ կազմուած Աւետարան։
Պատկեր:Qajar Armenian Women.jpg|Իրանահայ կիներ Գաճարներու տիրապետութեան օրերուն
Պատկեր:Shogaghat Church 002 - Tabriz.jpg|Թաւրիզի Շողակաթ եկեղեցին
Պատկեր:Vank Cathedral, Armenian Quarter, Esfahan, Iran.jpg|Սպահանի Նոր ջուղայի **Սուրբ Ամենափրկիչ** վանք՝ Իրանի հնագոյն հայկական եկեղեցիներէն մին, կառուցուած Սեֆեաններու տիրապետութեան օրերուն, 1655-1664 թուականներուն։
Պատկեր:Yeprem khan.jpg|Եփրեմ Խան՝ Իրանի սահմանադրական յեղափոխութեան կառկառուն դեմքերէն։
Պատկեր:Holly Serkis (tehran).jpg|Թէհրանի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին։


## Ծանօթագրութիւններ
Ատեան Ողբերգութիւն (Վէպ)

**«Ատեան ողբերգութիւն»** հայ ժամանակակից գրող Վահրամ Սահակեանի վէպը։ Այն գրուած է 2019 թուականի Յունուար, Փետրուար ամիսներուն եւ հրապարակուած է 2019 թուականի Մարտին։ Շնորհանդէսը տեղի ունեցած է նոյն թուականի 18 Մարտին։ Գիրքը նուիրուած է հայ արուեստի եւ մշակոյթի յիշատակին։ Գիրքին վրայ նշուած է, որ այն 28+ է։ Վէպի գլխաւոր հերոսը ինքըն է, որ կը հանդիպի տարբեր շերտի մարդոց հետ եւ կը զրուցէ անոնց հետ։

## Վեպի մօտաւոր ատեանները

* Հպարտ վարկառածներէն մինչեւ ճահճակուղբի յայտնութիւն
* Փող եւ քաղաքացիական դիրքորոշում պահանջող ճահճակուղբը, անոր մօրմօքները եւ անոր ատեանը
* Փոքրասիական ծառագորտի սողոսկումը եւ ազգի պառակտման հոգեվերլուծութիւնը
* Եղիշէի, Ղազար Փարպեցիի, գրանտակեր Վասակ Սիւնիի եւ կուսանոցներու թշնամի Պապ թագաւորի խլրտումները
* Տաքսիստ Տաքսան, Արա Լուսոն եւ նմանները
* Բալաբեկը, ուրու փողերը լափած էին իշխանութիւնները, անոր քաշած գաջը, ձեւական ժպտացող արտասհմանցիները եւ Բալաբեկի ատեանը
* Ներգաղթեալ հնդիկները եւ աշխատասիրութենէն մահացած հայերը
* Վասպուրը որպէս երկճղկաւոր, միաշերտ բայց հպարտ կենդանի
* Ինչ կ՚ընէր Վասպուրի նախապապը Էվկալիպտի ծառին, ինչու այդ կ՛ընէր եւ ինչու լաւ կ՛ընէր
* Երեք ռեւանշիստ հրացանակիրները եւ անոնց դատող Դ'Արտանեանը
* Պատերազմի ակնթարթ
* Արգիշտիի եւ անոնց հարբած զինակիցներու անհամ հանաքները
* Թրթուրը, ճպուռը, Փշագլուխը եւ Սպունգը որպէս նորարար-յեղափոխական
* Զոհրապի յոյսերը, Թալէաթի համբերութիւնը եւ Մանտելայի սիրած անուադողը
* Իսկական երիտասարդի յայտնութիւն
* Չապրած մարդու ճակատագիրը
* Գեղաճկունը եւ անոր բնոյթը
* Հայ Կովը, անոր մօրմօքները եւ անոր պատմած անպարկեշտ պատմութիւնը Ջապրայիլի մասին
* Մեր մեծերը եւ mer poxer@ lapel en գրողներու պէս դէպի այդ մեծերը
* Ինչեր կը խօսէր Կոմիտասը, եթէ դուք չխօսէիք
* Աւանդաշեղուածները կլպած Կրիան, Լոռեցի Սաքոյի վնասարար տատը եւ Մարոն ու անոր մրոտուած անունով հայրը
* Անդաստիրակողները
* Մարդասպանները եւ տիկին Բակտէրիան
* Գլխոտանի Խխոնջ որպէս երիտասարդ իրաւապաշտպան, անոր մօր բարի համբաւը եւ անոր անփառունակ վերջաբանը Լամբադա կամուրջի մօտ
* Ազգասէր Հմայակ Աթագուլեանի ֆեյսպուքի պատի տակի ay senc tarerov մեկնաբանութիւն գրող տիկին Փշաքաղը, իմ հինգերորդ մոլեգնութիւնը եւ այս ամէնը՝ գրուած նախամաշտոցեան հայոց գիրերով
* Ղասաբաքիւքջօղեանը, անոր բոզ (գորշ) նապաստակը եւ անոր հազար բոզ (գորշ) ձիաւորները
* Հայու տեսակը, փողի քսակը եւ Հարուցիչը
* Այն սխալի մասին, որ ժողովուրդը չի սխալուիր
* Հիասթափուողներեւ եւ հիասթափեցնողները որպէս պատմութիւն կերտողներ
* Գիրքը որպէս վտանգ, կրօնի տարածները, Անասը, լորիսը  Տեր Խառնակի չկայացած նզովքը
* Տատասէր, տառապաշտ, աղօթասէր գրողներ Օրիորդ Ռազմիկի, նետահար անող Աշոտ Հայկազի, ազգութեամբ եւ էութեամբ գոթ Հրուշ Քնարի եւ միւսներու գրական շնորհանդէսը
* Միջակ, միջատ սարէն իջաք
* Կիրթ մարդոցց մասին takanqner u vijvacqner գրող տականքներն ու վիժուածքները
* Մարդ, որուն խաբած էին ծնուելէն մինչեւ մահ
* Ընտրակաշառառուածներու խրախճանքը
* Ինքնավստահութիւնը որպէս մահուան պատճառ, քծնանքը որպէս արժեհամակարգ եւ սուտը որպէս կենսահիւթ
* Ձրի երկիր ուզողներէն մինչեւ վերջ

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* http://vahramsahakyan.com/ 
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
«Փիիլ Փ-50» Ինքնաշարժ

մինի
**«Փիիլ Փ-50» Ինքնաշարժ,** Աշխարհի ամէնէն փոքր եւ մեծ քանակով շինուած ինքնաշարժը՝ «Փիիլ Փ-50», որ իր վարորդէն աւելի թեթեւ կը կշռէր:

1962-էն 1965 թուականներուն միջեւ շինուած «Փիիլ Փ-50» ինքնաշարժը 1,4 մեթր երկարութեամբ, 1 մեթր լայնքով եւ 1,1 մեթր բարձրութեամբ պզտիկ ինքնաշարժ մըն էր: 
ձախից|մինի
Անիկա հազիւ 59,5 քիլօ կը կշռէր, ինքնաշարժը վարող գրեթէ ոեւէ անձէ մը պակաս, եւ կը բանէր յատուկ շարժակով մը: 

Անոր արագութիւնը կը հասնէր առաւելագոյնը ժամական 64 քմ-ի: Սակայն զայն կայանելը դիւրին էր: Վարորդը կրնար ինքնաշարժէն դուրս ելլել, եւ պարզապէս զայն հրելով «տեղը կը դնէր»:

2010-ին «Փիիլ Փ-50»-էն նոր օրինակ մը կը շինուի: Անիկա կը բանէր փոքր ելեկտրական շարժակով մը, որ ինքնաշարժին կը հայթայթէր առաւելագոյնը ժամական 16 քմ արագութիւն:

«Փիիլ Փ-50» Ինքնաշարժը միշտ ալ ճանչցուած է իբրեւ ճանապարհային-օրինական՝ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ինքնաշարժներ
Ստորոգութիւն:Երեք Անիւով Ինքնաշարժներ
Պղպեղ

մինի
**Պղպեղը,** (լատին․՝ Capsicum) ծաղկաւոր բոյս մըն է, որ կը պատկանի մորմազգիներու ընտանիքին։ 

Պղպեղին հայրենիքը Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսային կողմերը եւ Հիւսիսային Ամերիկայի հարաւ-արեւմուտքն է։ Այս բոյսը կու տայ պտուղներ, որոնք տարբեր գոյներու կ'ըլլան՝ կարմիր, կանաչ, դեղին եւ ուրիշ։ Երբեմն ալ կծու համ կ'ունենան։

Պղպեղը աշխարհի ամէնէն հին մշակուած բոյսերէն մէկն է։ 

Մեքսիքոյի տարածքին մարդիկ սկսած են զայն աճեցնել մօտաւորապէս 6000 տարի առաջ։ Ժամանակի ընթացքին այդ բոյսը տարածուած է ամբողջ աշխարհի տարածքին։

Այս պտուղները կը գործածուին խոհանոցին մէջ՝ ուտելիքի համ տալու, բժշկութեան մէջ՝ դեղեր պատրաստելու, երբեմն ալ զարդարանքի նպատակով կը տնկուին։

### Անունը
«Քափսիքում» անունը կը ծագի հին յունարէն ու լատիներէն բառերէն, որոնք կը նշանակեն «բռնել, կպչիլ»։ Այս անունը կապուած է պտուղին տաքութեան եւ կծուութեան հետ։ 

Եւրոպացիք, երբ առաջին անգամ կը հանդիպին այս պտուղին, կ'ենթադրեն, թէ անիկա կապուած է սեւ պղպեղին հետ, որովհետեւ երկուքն ալ կծու էին։ Բայց իրականութեան մէջ այդ երկու բոյսերը իրարու հետ առնչութիւն չունէին։

Տարբեր երկիրներու մէջ տարբեր անուններ կը գործածուին։ Օրինակ՝ Աւստրալիա եւ Նոր Զելանտա՝ «Քափսիքում», Անգլիա եւ Իրլանտա՝ «Անուշ պղպեղ» կամ «Կծու պղպեղ»։ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ եւ Քանատա՝ «Պել փեփըր», «Ճալափենօ», «Քայէն» եւ այլն։

### Կանաչ պղպեղը
Կանաչ պղպեղը յատկապէս կը պարունակէ շատ մեծ քանակութեամբ «Սի» կենսանիւթ։ Լաւագոյնը զայն հում ուտելն է, որպէսզի ամբողջ օգտակարութիւնը պահպանուի։

Քաղցր պղպեղը պարտադիր է ընդգրկել սննդակարգին մէջ, եթէ սիրտի կամ անօթային հիւանդութիւններ կան։ Այս բանջարեղենը ունի նիւթեր, որոնք կը զօրացնեն մազանօթներու պատերը եւ կը բարձրացնեն անօթներու առաձգականութիւնն ու ճկունութիւնը։

Անիկա յատկապէս օգտակար է այն մարդոց համար, որոնք կը տառապին արիւնաշրջանառութեան խանգարումներով, բարձր ճնշումով կամ երակներու կոշտացումի առաջին փուլերով։ 

Քաղցր պղպեղը դուրս կը հանէ նաեւ վնասակար եւ թունաւոր նիւթեր։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Պիստակ

մինի
**Պիստակ** (պարսկերէն՝ پسته-չատտանգուշ, Հալէպի պիստակ) ծառ է կամ թուփ, որ կը պատկանի աղտորազգիներու ընտանիքին։ Կը գտնուի մերձարեւադարձային եւ մասամբ ալ՝ արեւադարձային շրջաններուն մէջ։

## Աճ
ձախից|մինի
Պիստակը կ'աճի Միջերկրական Ծովուն շուրջ, հիւսիսային Ափրիկէի, Արեւմտեան, Միջին ու Արեւելեան Ասիոյ եւ Ամերիկայի մէջ ։

Անիկա կը սիրէ լոյս եւ կրնայ դիմանալ չոր եղանակի։ 

Պիստակը կը ծաղկի գարնան սկիզբը՝ Մարտ կամ Ապրիլ։ Պտուղները կը հասուննան Սեպտեմբեր-Նոյեմբեր ամիսներուն։ Բնութեան մէջ կը բազմանայ սերմերով, իսկ մշակութեան մէջ՝ պատուաստումով։

## Կիրարկում
Պիստակին փայտը ամուր է եւ կը գործածուի ատաղձագործութեան մէջ։ Խեժը կ'օգտագործուի։ Ճիւղերն ու տերեւները կը գործածուին զարդարանքի համար։

Մարդիկ աւելի քան 2500 տարի է, որ պիստակով կը սնանին։ Հին Պարսկաստանի մէջ պիստակը եղած է հարստութեան նշան։

## Պատմութիւն եւ մշակում
Իրանը եղած է այն երկիրներէն, ուր շատ հին ժամանակէ պիստակ մշակած են։ Տարբեր գիտնականներ կը նշեն, թէ առաջին անգամ պիստակը աճեցուած է Իրանի Խորասան նահանգին մէջ։ Հին Աքեմենեաններու օրով ալ պիստակը տարածուած եղած է։ Պահլավերէնով անոր անունը դարձած է «պիստակ», իսկ պարսկերէնով՝ «փեսթէ»։

Այսօր ալ Իրանը աշխարհի մեծագոյն արտահանողներէն մէկն է։ Բացի Իրանէն, պիստակ կը մշակեն Յունաստան, Սուրիա, Սպանիա, Իտալիա, Ամերիկա, Թուրքիա եւ ուրիշ երկիրներ։

Բերքը կը հաւաքեն Յուլիս-Օգոստոս ամիսներուն։ Նախ կը չորցնեն արեւուն տակ, ապա կը թրջեն աղաջուրի մէջ ու կը բովեն։

## Սննդային արժէք
Պիստակին մէջ կայ 50 տոկոսի չափով ճարպ, ինչպէս նաեւ սպիտակուց ու ածխաջուր։ Կ'ուտուի հում, աղով կամ բոված։ Կը գործածուի աղցաններու, քաղցրաւենիքի եւ տարբեր ուտեստներու մէջ։

## Բուժիչ յատկութիւններ
Պիստակը ունի բուժիչ յատկութիւններ։ Ան հարուստ է երկաթով, պղինձով, կալիումով, ֆոսֆորով եւ այլն։ 

Պիստակը կը զօրացնէ սիրտն ու անօթները, կը նուազեցնէ քոլեսթերոլը։ Կ'օգնէ յոգնածութեան դէմ, կը բարելաւէ յիշողութիւնը, տեսողութիւնը եւ մարսողութիւնը։ 

Պիստակին մէջ գտնուող «Ի» կենսանիւթը կը պաշտպանէ մաշկը մանիշակագոյն ճառագայթներէն։

Հալէպի պիստակը կը պահպանէ արեան անօթներու առողջութիւնը, կը կայունացնէ արեան մէջ շաքարի մակարդակը, կը նուազեցնէ տարիքի հետ կապուած աչքի հիւանդութիւններու հաւանականութիւնը, կը պահպանէ մորթին առողջութիւնը, կը նուազեցնէ մորթի քաղցկեղի հաւանականութիւնը, կ'օգնէ փարթամ մազերու աճին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Ասիոյ բուսական աշխարհ
Գորալին

**Գորալին**․ 2002-ի խրթնային երեւակայական (*dark fantasy*) մանկապատանեկան վէպ։ Հեղինակն է Նիլ Կէյմըն (10 նոյեմբեր 1960, Բորթչեսթըր, Անգլիա։ Վէպը`՝ «Coraline»,  առաջին անգամ հրատարակուած է 2002-ին «Bloomsbury Publishing» (Միացեալ Թագաւորութիւն) եւ «HarperCollins» (Ա․Մ․Ն․) հրատարակչատուներուն կողմէն։ Հայերէնի թարգմանուած է Քրիստիան Բատիկեանին կողմէն,Զարդիս մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։

«*The Guardian»* վէպը 82-րդ դասած է իր ԻԱ․ դարու 100 Լաւագոյն Գիրքեր ցանկին մէջ։ 

2009-ին վէպը «stop-motion»-ի յարմարցուած է, նոյն անունով։

## Պատմութիւնը
Գորալինին նոր տունին մէջ տարօրինակ բան մը կայ․․․։ Հարցը միւս տունն է, այն մէկը որ հիւրանոցին մէջի այդ հին դրան ետեւն է։ Այդտեղ ուրիշ մայր եւ ուրիշ հայր մը, կոճականման սեւ աչքերով եւ մագաղաթեայ մորթով, կը սպասեն որ Գորալինը միանայ իրենց ու ընդմիշտ հետերնին ապրի։ Սակայն Գորալին գիտէ թէ եթէ երբեք համարձակի ու այդ դուռէն սպրդի ու միւս կողմը անցնի, հաւանաբար պիտի չկարենայ վերադառնալ․․․։

`Գորալինը դուռը յայտնաբերեց տուն փոխադրուելէ քիչ ատեն ետք։

Շատ հին տուն մըն էր, տանիքին տակ ձեղնայարկ ունէր, գետնայարկն ալ նկուղ մը ու ամբողջութեամբ ծերուկ ծառերով պարտէզ մը։․․․`

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքէն լաւագոյնս օգտուելու համար պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Վերջին հսկաները, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

         

## Ծանօթագրութիւններ
Լուբիա

մինի
**Լուբիա** (*Phaseolus vulgaris*) բոյս մը, որ կը պատկանի ընդեղէնի ընտանիքին։ 

Անիկա խոտանման ցօղուն ունի եւ կրնայ ըլլալ թէ՛ փաթթուող, թէ՛ թփանման։

Լուբիան կը մշակեն երկու նպատակով՝ հատիկ կամ կանաչ լուբիա ստանալու համար։

Լուբիային հատիկները հարուստ են սպիտակուցով․ անոնց մէջ սպիտակուցը 20-22% է (միսին մէջ՝ 20-23%)։ Կանաչ լուբիայի մէջ սպիտակուցը 6–7% է։ Բացի ատկէ, լուբիան կը պարունակէ ճարպ (շուրջ 2%), կենսանիւթեր եւ հանքային աղեր, որոնք անհրաժեշտ են մարդու օրկանիզմին։

Հարաւային Կովկասի ժողովուրդներուն կերակուրին մէջ լուբիան յատուկ տեղ ունի․ զայն կ'ուտեն եփած կամ թթու վիճակով։ Բացի անկէ, լուբիան կարեւոր հումք է պահածոյագործութեան համար։

Ամերիկայի բնիկ հնդկացիներուն մօտ, լուբիան եղած է «Երեք քոյրեր» անունով ծանօթ հիմնական մշակաբոյսերէն մէկը։ Միւս երկուքն են դդումը եւ եգիպտացորենը։

## Լուբիա նետելու օրը
Ճափոնի մէջ լուբիա նետելու օրը տօնական օր մըն է, որ տեղի կ'ունենայ գարնան առաջին օրը, ըստ լուսնային օրացոյցին. այսինքն` ընդհանրապէս 2 կամ 3 Փետրուարին: Այս տօնակատարութեան ընթացքին մարդիկ լուբիա կը նետեն իրենց տուներուն, սրբավայրերուն, տաճարներուն շուրջ` վախցնելու համար չար ոգիները:
## Կանանչ Լուբիա Ձէթով
* 2 քիլօ կանանչ լուբիա
* 1 հատ մեծ սոխ
* մէկ տուփ լոլիկի հիւթ կամ կէս քիլօ լոլիկը հարել եւ ունենալ լոլիկի հիւթ
* 1 ճաշի դգալ լոլիկի մածուկ
* 3 - 4 պճեղ սխտոր
* 3 - 4 դգալ բուսաիւղ (բուսական ձէթ)
* 3 գաւաթ ջուր (ըստ փափաքի)
* 1 թէյի դգալ անուշ համեմ եւ աղ
**Պատրաստութիւն**

Լուբիան մաքրել, լուալ եւ մանրել: 

Լոլիկի հիւթը եւ ջուրը միասին դնել կրակին վրան որ տաքնան: 

Սոխը մանրել եւ ձէթով միասին դնել կաթսային մէջ, դնել կրակին վրան եւ խառնելով քիչ մը տապկել, աւելցնել ճզմուած սխտորը եւ լոլիկի մածուկը, քիչ մը խառնել ապա աւելցնել լուբիան, մերթ ընդ մերթ խառնել մինչեւ որ գոյնը սկսի փոխուիլ: 

Աւելցնել համեմները, տաք լոլիկի հիւթն ու ջուրը, խառնել եւ եռալու սկսելէն ետք կրակը ցած-միջակի իջեցնել եւ եփել մօտ մէկ ժամ, աւելցնել աղը, տասը վայրկեան ետք կրակը մարել:

File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Թուղթ

մինի
**Թուղթը** բուսական թելերէ մշակուած եւ միահիւսուած բարակ թերթանման նիւթ է, որուն թելերը իրարու կը կապուին կառչման մակերեւութային ուժերով։

## Պատմութիւն
Թուղթի գիւտէն առաջ, եգիպտացիները պապիրոսի բոյսէ էջերու վրայ կը գրէին, հռոմէացիները` մոմէ կամ փայտէ տախտակներու վրայ: 

Միջին դարերու գիրքերը մագաղաթէ կը կազմուէին` անասուններու մորթէ էջեր:

Չինացիները առաջին անգամ մտածած են ինչպէ՛ս թուղթ շինել:

105 թուականին արեւելքի Հան չինական կայսրութեան (Ք.Ե. 25-220) աշխատանոցներուն մէջ, աշխատանոցի պատասխանատու մը` Քայ Լուն, ծառի կեղեւներ, կանեփ եւ ձկնորսութեան հին ցանցեր կը գործածէ թուղթ շինելու համար: Ան ասոր արդիւնքը կը ներկայացնէ Հան կայսեր՝ Հետիի, որ զինք կը վարձատրէ:

Քայ Լունի շինած թուղթը շատ աւելի աժան էր, քան մետաքսը, զոր չինացիները կը գործածէին վրան գրելու համար. անիկա շատ աւելի գործնական էր, քան եղէգէ շինուած ծանր տախտակները:

## Պատրաստութեան Յատուկ Հանգրուաններ
Թուղթի պատրաստութեան սկզբնական «խոհագիրը» յստակ չէ: Ուսումնասիրութիւններու շնորհիւ, կ'ենթադրուի, թէ հին թուղթերը շինուած էին բուսական թելերէ, ինչպէս` կանեփը, հնդկականեփը, թթենին կամ եղէգը: Թուղթը աւելի բարակ, տոկուն եւ փայլուն դարձնելու համար կ'աւելցուէին նաեւ տարբեր բուսական նիւթեր:

Այս բոլոր նիւթերը եռացած ջուրի մէջ կը դնէին քանի մը օր եւ կը ծեծէին խիւս մը ստանալու համար: Ապա այս խիւսը կը տարածուէր մաղի մը վրայ, որպէսզի չորնար, ապա քարով մը կը տափակցուէր:

մինի|ձախից|Գունաւոր թուղթեր
Չինաստանի մէջ վրձինին, չինական մելանին եւ կաղամարին կողքին, թուղթը կը դառնայ ուսեալին գանձերէն մէկը: Կարգ մը գրագէտներ թուղթերը շինել կու տային պղպեղի հատիկներով պատրաստուած յատուկ նիւթով մը, որ միջատները հեռու կը պահէր:

Ճկուն, թեթեւ եւ մատչելի գինով թուղթը շատ շուտ կը տարածուի չինական կայսրութեան եւ անոր յարակից շրջաններուն մէջ` ներկայի Վիեթնամ եւ Քորէա: Անոր շինութեան գաղտնիքը կ'անցնի Միջին Արեւելք Ը. դարուն, ապա արաբները զայն կը տարածեն Եւրոպայի մէջ`միջին դարերուն:

ԺԵ. դարուն, տպագրութեան գիւտին շնորհիւ` անոր գործածութիւնը ընթացիկ կը դառնայ:

## Կիրառութիւններ

### Տարբեր երկիրներու թղթադրամներ
Կը նախատեսուի, որ թուղթի վրայ հիմնուած տեղեկութեան պահպանման ձեւերը 1986-ին կը կազմէին ընդհանուրին 0.33%-ը, իսկ 2007-ին՝ միայն 0.007%-ը, թէեւ բացարձակ թիւերով աշխարհի՝ թուղթի վրայ տեղեկութիւն պահելու կարողութիւնը 8.7-էն բարձրացած է 19.4 փեթապայթի (petabytes)։Կը հաշուարկուի նաեւ, որ 1986-ին թուղթէ նամակները կը ներկայացնէին աշխարհի հեռահաղորդակցութեան կարողութեան 0.05%-էն նուազ մասը. այս միտումը կտրուկ նուազած է թուային արհեստագիտութիւններու զանգուածային ներդրումէն ետք։

Թուղթը մեծ դեր ունի տեսողական արուեստներու մէջ։ Այն կը գործածուի թէ՛ առանձինն՝ երկչափ ու եռաչափ ձեւեր եւ փակցանկարներ (collages) ստեղծելու համար,եւ թէ՛ որպէս կառուցուածքային նիւթ՝ կահոյքի ձեւաւորման մէջ։ Ջրաներկի թուղթը արտադրութեան եւ գործածութեան երկար պատմութիւն ունի։

## Ծանօթագրութիւններ
Ապուշների ՈՒղեւորութիւնը (Վէպ)

**«Ապուշների ուղեւորութիւնը»**, 2015 թուականին «Անտարես» հրատարակչութեան «XXI.» մատենաշարով հրատարակած Հրաչեայ Սարիբեկեանի երթուղային վէպը։ Խմբագիր՝ Արքմէնիկ Նիկողոսեան, 160 էջ։

Ստեղծագործութիւնը արժանացած է Հայաստանի գրողներու միութեան եւ Հայերու համաշխարհային կոնգրեսի անտիպ վէպի «Հայը 20-րդ դարի սկզբին» մրցանակին։

Վէպը եղած է «Արմէնպրես» լրատուական գործակալութեան «Երեւանեան բեսթսելեր» նախագիծի վարկանիշային աղիւսակին մէջ։

## Գիրքի յանձնարարական
1990-ականներու սկիզբի հայաստանեան իրականութեան բազմաթիւ հարցեր դեռ անպատասխան կը մնան, բազմաթիւ հարցեր առեղծուածի քօղով պատուած են, իսկ բազմաթիւ հարցերու մասին գէրադասելին ընդհանրապէս լռութիւնն է։ Հրաչեայ Սարիբեկեանի «Ապուշների ուղեւորութիւնը» «երկաթուղային վէպը» ռելսէրուն կը դնէ հարցեր, որոնց շուրջ մինչ այժմ առեղծուածային լռութիւն է։ Օրինակ՝ ի՞նչ եղան Պաքուի ու Ազրպէյճանի միւս քաղաքներու հոգեբուժարաններու հայ հիւանդները... Ուստի վէպի հերոսներու ուղեւորութիւնը իւրատեսակ ուղեւորութիւն է նաեւ ընթերցողի համար եւ նոյնքան վտանգաւոր. «սարիբեկեանական իրականութեան» մէջ ընթերցողէն հերոսի, նոյնն է թէ ապուշի վերածուելու սահմանը չափազանց յարաբերական է։

## Գրախօսութիւններ

* Վալերի Փիլոյան. Հրաչյա Սարիբեկյանի «Ապուշների ուղևորությունը» երկը

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պատերազմի աբսուրդը «Ապուշների ուղևորության» մեջ (հարցազրույց Հրաչյա Սարիբեկյանի հետ)
* Հայ և ադրբեջանցի «ապուշների» ու պատերազմի մասին (հարցազրույց Հրաչյա Սարիբեկյանի հետ)
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Սալոր

մինի
**Սալոր**  (*Prunus*), կորիզաւոր միրգ։ 

Երբ սալորը հասնի, իր մակերեսին վրայ երբեմն կը գտնուի սպիտակագոյն փոշոտ շերտ մը, զոր կը կոչեն «մոմապատ ծածկոյթ»։ Այդ ծածկոյթը սալորին կապտաւուն երանգ մը կու տայ։ Չորցած սալորը կը կոչուի սալորաչիր, որ մութ գոյն ունի եւ կնճռոտ կը թուի։

## Պատմութիւն
ձախից|մինի
Կ'ենթադրուի, թէ սալորը եղած է մարդոց ընտելացուցած առաջին պտուղներէն մէկը։ 

Ամէնէն շատ մշակուող տեսակները վայրի բնութեան մէջ չեն հանդիպիր, այլ միայն այն տեղերուն, ուր մարդիկ կը բնակին։ 

Տնական սալորը տարածուած է Արեւելեան Եւրոպայի եւ Կովկասի լեռներուն մէջ, իսկ չինական սալորը եւ *Prunus simonii*-ն ծագած են Չինաստանէն։ 

Կարգ մը գիտնականներու կարծիքով՝ սալորին հայրենիքը Իրանն է։ Սալորը Ասիայէն բերուած է նաեւ Եւրոպա։

Միջին դարերուն, օրինակ՝ Անտալուսիոյ (Սպանիա) մէջ, սալորի ծառեր կը մշակէին։ Այդ մասին կը պատմուի Իպն ալ-Ավվամի գիւղատնտեսական աշխատութիւններուն մէջ։

## Յատկութիւններ
Սալորը շատ օգտակար միրգերէն է։ 
Կը պարունակէ բազմաթիւ կենսանիւթեր՝ Ա (մասնաւորաբար մութ գոյնի սալորներուն մէջ), «Պի1», «Պի2», «Սի» եւ «Փի»։ 
Սալորը քաղցր պտուղ է, որովհետեւ իր մէջ 9-17% շաքար կայ (ֆրուքթոզ, կլուքոզ եւ սախարոզ)։ Ունի նաեւ օրկանական թթուներ, ինչպէս՝ խնձորաթթու, կիտրոնաթթու։
Անիկա կը պարունակէ նաեւ օգտակար հանքային նիւթեր՝ կալիում, ֆոսֆոր (աւելի շատ, քան խնձորի ու տանձի մէջ), կալցիում, մակնեզիում եւ երկաթ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիւղատնտեսութիւն
Ստորոգութիւն:Դեղաբոյսեր
Ստորոգութիւն:Ծառագիտութիւն
Ստորոգութիւն:Ծառեր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Ստորոգութիւն:Միրգեր
Ստորոգութիւն:Պտուղ
Ստորոգութիւն:Վարդազգիներ
Տուպայի Շատրուան

մինի
**Տուպայի Շատրուան,** (Անգլ. Dubai Fountain) մետաղեայ ու ջրական շատ գեղեցիկ շատրուան, որ տեղակայուած է 12 հեքթար չափ ունեցող արհեստական Պուրժ Խալիֆա Burj Khalifa լիճին վրայ՝ Տուպայ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ։

Շատրուանը նախագծուած է «WET Design» ընկերութեան կողմէ, որ Քալիֆորնիոյ մէջ տեղակայուած է եւ նոյն ընկերութիւնը պատասխանատու է Լաս Վեկասի Պելաժիօ պանդոկին («Bellagio Hotel») լիճին շատրուաններուն։

Շատրուանը ունի 6,600 լամբ եւ 25 գունաւոր լուսարձակ, երկայնքը 275 մեթր է, եւ ջուրը կրնայ թռչիլ մինչեւ 152 մեթր (500 ոտնաչափ) բարձրութեամբ։ 

Ջուրին բարձրացումները կ'ուղեկցուին տարբեր երաժշտութեամբ՝ դասականէն մինչեւ արդի արաբական ու համաշխարհային երաժշտութիւն։
մինի|400x400փքս
Շատրուանը կառուցուած է 800 միլիոն տիրհամ (218 միլիոն ԱՄՆ տոլար) ծախսով։ 

## Պատկերասրահ

File:Nozzle distribution of Dubai Fountain.svg|
File:Dubai Fountain performing "Bassbor Al Fourgakom".jpg|
File:Dubai fountain show.jpg|
File:Dubai Fountain 7.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Շատրուաններ
Ստորոգութիւն:Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ
Պատառիկներ (յայտագիր)

**Պատառիկներ** (յայտագիր), արեւմտահայերէնով մանկական ձայներիզներու շարք մը հայախօս եւ հայախօս չեղող երեխաներու համար՝ զնտուկ։  Հեղինակն է Անահիտ Սարգիսեան։ 

Պատառիկները ձայներիզներու շարք մըն է․ իւրաքանչիւր ամիս իր պատառիկը ունի, կապուած եղանակին եւ տօներուն։ Ինչպէս օրինակ Սեպտեմբերը՝ Ժամացոյցը, դասարանը, ընտանիքը, մոլորակները, Երկարակլորախմորածակ, ճաշը, Կարկանդակը, Բժիշկը, Այբուբենը, Կօշիկը, Ընկերը, Աքլորիկը։ Բոլոր ամիսները նոյնանման ձեւով օժտուած են, օրինակ՝ Հոկտեմբերը․ Ամպը, Հովանոցը, Օճառը, Օճառը եւ օճառը, Փետուրը, Պըճինկօ, Եօթը Ընկեր, Մատուռը, Աղջիկ աղջիկ, Տանձը, Ծառը, Շէնքերը։  

Ստորեւ հեղինակին յղացումը շարքին համար․-

Պատառիկները

խաղիկներ են

կամ շուտասելուկներ,

երբեմն երգային,

որոնք թերեւս կարենան

ժպիտով եւ ծիծաղով համեմել

փոքրիկներուն,

ինչո՞ւ ոչ

նաեւ մեծերուն

անմիջական առօրեան։

Ամեն ամիս

տասներկու պատառիկ

կապուած եղանակին

եւ տօներուն։«Պատառիկներ» յայտագիրը մանկավարժական աշխարհ մըն է, մանուկներուն, երեխաներուն համար հայերէնով ապրելու եւ ստեղծելու։ Կը գործածուին Յունաստանի, Ֆրանսայի, Ա․Մ․Ն․, Գանատայի, Լիբանանի հայկական մանկապարտէզներու եւ նախակրթարանի առաջին դասարաններու երեխաներէն։

**Ծանօթագրութիւններուն մէջ կը ներկայացուի** **նմոյշ մը պատառիկներ շարքէն։**

                          

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկական ձայներիզներու շարք
Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Տարբերակ21

**Տարբերակ 21**-ը (անգլերէն՝ Variant 21) հայերէն առցանց հանդէս մըն է, որ գործունէութիւնը սկսած է 15 յունիս 2021-էն: Այս թուային հանդէսը ծառայութիւն կը մատուցանէ ամբողջ աշխարհի հայ համայնքին իր կայքէջի միջոցով՝ darperag21.net:

## Առաքելութիւն եւ Նպատակներ
Հրատարակութիւնը նպատակ ունի յառաջ մղելու հայ լրագրութիւնը, գրականութիւնը եւ գիտական խօսակցութիւնը նորարար մօտեցումներով եւ տարբեր երկիրներէ ու բնագաւառներէ գրողներու, լրագիրներու, արուեստագէտներու եւ մասնագէտներու համագործակցութեան շնորհիւ: «Տարբերակ 21»-ը կը դիրքաւորէ ինքզինք իբրեւ հարթակ մը՝ հայկական մտածողական մտքը զարգացնելու համար՝ միաժամանակ ընդունելով ժամանակակից տեսակէտները:

Հանդէսը առաջնապէս կը հրատարակէ արեւմտահայերէնով՝ հայերէնի այն ճիւղը, որ վտանգի առջեւ կը գտնուի: Խմբագրական թիմը կ՚ընդունի այն մարտահրաւէրները, որոնց առջեւ կանգնած է արեւմտահայերէնը ժամանակակից հասկացութիւններ արտայայտելու եւ երիտասարդ սերունդը ներգրաւելու ժամանակ՝ յաճախ լեզուական տագնապի տեղի տալով երբ ժամանակակից լսարանը մտահոգող արդի հարցերու մասին խօսելիս:

## Խմբագրական Փիլիսոփայութիւն
«Տարբերակ 21» անունը արտացոլում է խմբագրական խորհուրդին հիմնական տեսլականը՝ տարբերուիլ աւանդական հայկական լրատու միջոցներէն, թէ՛ տպագիր եւ թէ՛ թուային, մինչդեռ ընդունելով 21-րդ դարու մօտեցում արտայայտութեան եւ քննարկման հարցին:

Հրատարակութիւնը հաստատած է չորս հիմնական նպատակ.

# **Լրատուական Զարգացում**. Յառաջ մղել հայ լրագրութիւնն ու հանրային քննարկումը՝ կարծիքներու բազմազանութիւն ապահովելով եւ քննական մտածողութիւնը քաջալերելով:
# **Մտաւորական Ասպարէզ**. Դառնալ հայ կեանքին եւ ժամանակակից աշխարհին վերաբերող տեսական, հասարակական եւ մշակութային հարցերու քննարկման եւ բանավէճի միջավայր՝ հեղինակներու եւ ընթերցողներու մասնակցութեամբ:
# **Գրական Նպաստ**. Աջակցել հայերէն գրական ստեղծագործութեան՝ նեւաժամանակ կարեւոր տեղ տալով այլալեզու գրական գործերու թարգմանութեան:
# **Պատմական Ուսումնասիրութիւն**. Զարկ տալ հին թէ ժամանակակից հայ պատմութեան եւ հասարակական, մշակութային ու կրթական կեանքի հետազօտութեան՝ մօտեցումներու բազմազանութեան յատկանիշներով:

## Նիւթական աջակցութիւն
«Տարբերակ 21»-ը կը հրատարակուի «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան Հայկական համայնքներու բաժանմունքի նիւթական աջակցութեամբ:

## Խմբագրական Քաղաքականութիւն
Իբրեւ ազատ արտայայտութեան բեմ, հանդէսը բաց է հրապարակագրական, լրագրական, գրական-գեղարուեստական ու գիտական գրութիւններու եւ յօդուածներու ընդունմանը՝ պատուաւոր վարձատրութեան դրութեամբ: Հրատարակութիւնը նաեւ կը ներառէ գեղարուեստական ու տարբեր նիւթերու վերաբերեալ լսատեսողական գործեր: Ներկայացումները կարելի է յղել խմբագրութեան editor@darperag21.net էլեկտրոնային հասցէին:

## Ծանօթագրութիւններ
Լէոնիտաս Տուրմ

մինի
**Լէոնիտաս Տուրմը** պելճիքական տուրմի հանրածանօթ վաճառանիշ է, ստեղծուած՝ 1913-ին Լէոնիտաս Քեսթեկիտեսի կողմէ։ 

Այս ընկերութիւնը կը պատկանի «Confiserie Leonidas» հաստատութեան։ 

Ամէն օր Պելճիքայի մէջ կը պատրաստուի մէկ միլիոն տուրմէ «փրալին»։ Ընկերութիւնը ունի երկու գործարան եւ 1,350 վաճառքի կէտ 40 երկիրի մէջ՝ 400 խանութ Պելճիքայի եւ 400 Ֆրանսայի մէջ։ 

### Պատմութիւն
Պրիւքսէլ համաշխարհային տուրմի մայրաքաղաքն է, քանի որ Պելճիքա հանրածանօթ է քաքաօն տուրմի վերածելու կարողութեամբ։

1900-ին, Լէոնիտաս Քեսթեկիտեսը, որ ծնած էր Յունաստան, կը տեղափոխուի ԱՄՆ եւ կը դառնայ վարպետ հրուշակեղէնի եւ քաղցրաւենիքի պատրաստութեան մէջ։ Եղբայրը Յունաստանէն միրգեր կը փոխադրէր։ Իր ստեղծագործութիւնները մեծ ճանաչում ստացած են։ 

1910-ին ան մասնակցած է Պրիւքսէլի Համաշխարհային ցուցահանդէսին եւ շահած՝ պրոնզէ շքանշան, տուրմէ քաղցրաւենիքի համար եւ ոսկեայ կարկանդակի համար։

Կը սիրահարի պելճուհի Ճոաննա Տեռլինկին, կ'ամուսնանայ 1912-ին եւ կը հաստատուի Պելճիքայի մէջ։ 

1913-ին, Կանթի մէջ կը բանայ իր առաջին «Լէոնիտաս» թէյարանը։ 

1922-ին, իր զարմիկը՝ Պասիլիօ, կու գայ Պելճիքա եւ կը բանայ առաջին խանութը Պրիւքսէլի մէջ։

Պասիլիոնի կառավարման օրով Լէոնիտաս կ'ընդարձակէ խանութներու ցանցը եւ կը սկսի միջազգային գործունէութիւն․ առաջին «ֆրանչայզ»ի խանութը Պելճիքայի մէջ կը բացուի 1966-ին, Ֆրանսայի մէջ՝ 1969-ին։ 

2007-ին ընկերութիւնը կը բանայ «Leonidas Chocolates & Café»-ն, բայց մրցակցութիւնը «Սթարպաքս»ի (Starbucks) հետ ծանր էր։

2013-ին վաճառանիշին հանրաճանաչումը կը հասնի 97%-ի։
## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Տուրմ
*Վարդագոյն Տուրմ
*«Լինտթ» տուրմի գործարան
*Ֆեռերօ Ռոշէ
*Քոթ տ'Օր (տուրմ)
*Թոպլերոն
*Քաֆէինը
*Տաք տուրմը
*Վարդագոյն Տուրմ
*Անգլիոյ «Չաքլըթ Պոքս» պանդոկը
*Պարսելոնայի տուրմի թանգարանը
Ստորոգութիւն:Տուրմ
Խաղ ու մաղ (խաղերու շարք)

**Խաղ ու մաղ** (խաղերու շարք)․ արեւմտահայերէնով փոքրերու եւ մեծերու խաղերու շարք մը հայախօս եւ հայախօս չեղողներու համար՝ զնտուկ։  

«Խաղ ու մաղ»ը մաս կը կազմէ 2016-ի Նորարարութեան Աշխատանոցէն (Յուլիս 9-17 2016, Քուլարէշ, Փորթուկալ) ներշնչուած ծրագիրներուն (նախաձեռնութիւն Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Արեւմտահայերէնի Զարգացման բաժինի) եւ օժանդակուած է Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ։

Խաղ ու մաղ ծրագիրը 27 խաղերէ բաղկացած շարք մըն է, ուր խաղերը ներկայացուած են 1-6 վայրկեան տեւողութեամբ տեսերիզներու միջոցաւ։ Շարքը ներշնչուած եւ քաղուած է աւանդական խաղերէ, հաւաքող եւ պատրաստողն է Անահիտ Սարգիսեան։

Շարքին խաղերը կը խաղցուին զոյգերով կամ խումբերով։ Խմբային խաղերու պարագային, նախընտրելի է խաղալ բացօթեայ տարածքի վրայ, կամ սրահներու մէջ եւ յատկապէս դպրոցական բակերուն մէջ, որոնք լաւագոյն վայրն են խաղերը սովորութեան վերածելու։

## Խաղերու շարքին ներկայացում
Ստորեւ, զնտուկ կայքէջին մէջ խաղին մասին մեծարուած ներկայացում-բացատրականէն բաժին մը․-

Խաղ ու մաղ շարքը կը սկսի *ձեռնախաղով*՝

Մեր խաղաշխարհը կը սկսի

երեխային աշխարհը չափելու

միջոցներով։
*Մէկ մատ է,*

*քանի՞ թիզ է…։*

*Հեռու չէ՛,*

*երկու քայլ է…։*Խաղերուն մէկ մասը հաշուերգեր են, որոնք կը գործածուին բոլոր խաղերէն առաջ՝Հաշուերգերը միշտ կը հնչեն.

խաղէն առաջ կամ խաղի ժամանակ,

խաղը սկսողին

կամ աշխատանք մը կատարողին

դժուար ընտրութիւնը

ձգելով բախտին…։Հաշուերգերն են՝ Ակուլ տուկուլ, Աղուտ կուտ եւ Մատանիս կորսնցուցի։ Կան նաեւ հանելուկ խաղեր՝*Հանելուկներուն պոչը երկար է…։*

*Կարելի է ստեղծել ու խաղալ*

*բոլոր կենդանիներուն համար…։*

*Կրկնել`*

*գոց սնտուկ,*

*բաց սնտուկ,*

*մէջէն ելաւ հանելուկ…։*Հանելուկ խաղերն են՝ Ուղտը եւ Գորտը։

**Ծանօթագրութիւններուն մէջ կը ներկայացուի իւրաքանչիւր խաղ ու մաղ։**

                            
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խաղերու շարք արեւմտահայերէնով
Ստորոգութիւն:Խաղերու շարք
Ստորոգութիւն:Խաղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Խաղեր
Յոյսի սերմեր

**Յոյսի սերմեր** բազմագիտակարգային ուսումնական ծրագիր մըն է, որ 2020-ականներու սկիզբին մեկնարկած է «Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան կողմէ Լիբանանի Այնճար հայաւանին մէջ: Ծրագիրը նպատակ ունի միաւորել արեւմտահայերէնի ուսուցումը գիւղատնտեսութեան եւ բուսաբանութեան գիտելիքներու հետ:

## Նպատակներ եւ առաքելութիւն
Ծրագիրը նախագծուած է բնութեան հետ մարդուն կապը թարմացնելու եւ աւելի կայուն ապագայ ստեղծելու անհրաժեշտութենէն բխած: Ան հանդիսանալիս է եզակի, նորարար եւ ամբողջական նախաձեռնութիւն մը, որ ուսուցիչներն ու սորվողները կը զինէ գիւղատնտեսական հմտութիւններով:

### Հիմնական նպատակներ

* Գիւղատնտեսութիւնը վերադարձնել դպրոցական ծրագրի մէջ արեւմտահայերէնով
* Տեսականէն գործնականի անցնիլ
* Արեւմտահայերէնը դարձնել նոր կեանք ստեղծող լեզու մը
* Բուսաբանութեան եւ գիւղատնտեսութեան գիտելիքներու փոխանցումը

## Ծրագրի կառուցուածքը
Ծրագիրը կ'ընդգրկէ շաբթական մէկ գործնական «դասաժամ» հանրակրթական ծրագրի բոլոր փուլերուն համար: Սորվողները կը ծանօթանան.

* Ծառատունկի մեթոտներուն
* Պարարտանիւթի մշակման
* Բերքահաւաքի տեխնիկաներուն

## Գործնական իրականացումը

### Աշխատանքային տարածքներ

* Դպրոցի ջերմոցը
* Դասարաններուն նուիրուած հատուկ տարածքներ

### Առանձնահատկութիւններ
Ծրագիրը կը զարգացնէ սորվողներու՝

* Գիւղատնտեսութեան եւ շրջակայ միջավայրի մասին ծանօթութիւնը
* Հողին հետ կապուածութիւնը
* Պատասխանատուութեան զգացումը
* Գիտելիքի իւրացման ունակութիւնը

## Շրջակայ միջավայրի ազդեցութիւնը
Սնունդի անվտանգութեան մասին աճող մտահոգութիւններու դարաշրջանին՝ ծրագիրը կը լուծէ մի շարք կարեւոր խնդիրներ՝

### Բնապահպանական օգուտներ

* Բանջարեղէնի եւ խոտաբոյսերու տնկումը եւ աճեցումը
* Թափօններու արտադրութեան նուազեցումը
* Վերաօգտագործման քաջալերումը
* Վերամշակման խրախուսումը
* Պարարտանիւթի ստեղծումը

## Հիմնադրող կազմակերպութիւնը
**Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւն** - հայկական կրթական հիմնարկութիւն մը, որ գործունեութիւն կը ծավալէ Լիբանանին մէջ եւ կը զբաղի հայերէնի պահպանմամբ ու զարգացմամբ:

## Ազդեցութիւն եւ արդիւնքներ
Ծրագիրը կը նպաստէ դասարանային գիտելիքներու եւ կեանքի փորձի միջեւ եղած բացի նուազեցման՝ ապահովելով գործնական կիրառական ուսուցում:

## Ծանօթագրութիւններ
Բանտէ Բանտ

**Բանտէ Բանտ** Յակոբ Ս. Տէր Կարապետեանի (1881-1958) յուշագիրքն է, որ կը նկարագրէ հեղինակին 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ ապրած տառապանքներն ու բանտարկութիւնը:

## Հեղինակ
Յակոբ Ս. Տէր Կարապետեան (1881-1958) հայ հոգեւորական էր, որ 1915-ի ամրան սկիզբը Մարաշի Աստուածաբանական ճեմարանի առաջին տարեշրջանը կը բոլորէր: Ան նշանուած էր Նոյեմի Նաճարեանին հետ:

## Բովանդակութիւն
Գիրքը մանրամասն կերպով կը նկարագրէ հեղինակին ապրած տառապանքները 1915-ին, երբ թուրքական իշխանութիւնները զինք բանակ առին եւ ապա բանտարկեցին: Յուշագիրքը սկսիս հայատառ թրքերէնով գրուած էր:

### Գլխաւոր դէպքեր

* **Օսմանիէ**: Յակոբը ծառին կապուեցաւ ու չարչարուեցաւ բիրտ թուրք հրամանատարի կողմէ
* **Գերմանական միսիոն**: Երկու գերմանական բուժքոյրեր փրկեցին Յակոբը ու որբանոց տարին
* **Ձերբակալութիւն**: Մարաշի մէջ թուրք ոստիկանները ձերբակալեցին զինք հայ մատնիչ Մկրտիչի օգնութեամբ
* **Աքսորում**: Յակոբը Արթին Քիրէճեանի հետ ձեռքերով շղթայուելով աքսորուեցաւ

### Ճանապարհը
Յակոբն ու Արթինը անցան հետեւեալ վայրերէն՝ տառապանքներու ենթարկուելով.

# Մարաշ - Շէյխ Էտիլ գիւղ
# Այնթապ
# Օրուլ գիւղ
# Պէրէճիկ
# Սուրուճ
# Եդեսիա
# Սեւարակ
# Տիգրանակերտ
# Նիսիպին
# Ճեզիրէ
# Տահուք
# Մուսուլ

## Մուսուլի մէջ
Մուսուլը հայ գաղթականներով լեցուած էր: Հոն աքսորուած էր նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ Զաւէն պատրիարք Եղիայեան: Յակոբն ու Արթինը Մուսուլի մէջ կէս ազատ ձգուեցան: Յակոբը հիւանդանոց դրուեցաւ, իսկ Արթինը տասը ամիս կորսուեցաւ:

### Զաւէն պատրիարքի գործունէութիւնը
Զաւէն պատրիարք Եղիայեան անգլիացիներու օգնութեամբ որբանոց հիմնեց ու հայ գաղթականներուն օգնութեան հասաւ:

## Վերադարձ
Վերջապէս Յակոբը ապաքինած ու ազատուած, Հալէպ մեկնեց: Այնտեղ հայրենակիցներ գտնելով, Մարաշ վերադարձաւ, ուր իր նշանածը՝ Նոյեմին գտնելով՝ ամուսնացաւ: Գտաւ իր հայրը, բայց պարզուեցաւ, թէ մայրն ու եղբայրը անապատներուն մէջ մահացած էին: Մարաշի ջարդերէն ետք, Յակոբ ընտանեօք Աթէնք փախաւ:

## Հրատարակութիւն

### Բնօրինակ
Յուշագիրքը 1957-ին հայատառ թրքերէնով լոյս տեսաւ Պէյրութի մէջ «Բանտէ բանտ Մարաշէն Մուսուլ շղթաներով» խորագիրով:

### Ժամանակակից հրատարակութիւն
2015-ին, Լիբանանի մէջ գործող Մարաշի հայրենակցական միութեան կողմէ հրատարակուեցաւ հայերէն թարգմանութիւնը:

Խմբագիր՝ տոքթ. Երուանդ Քասունի, Թարգմանիչ՝ Եւնիկէ Տօգուզլեան-Եագուպեան, Տպարան՝ Քեստէնեան տպարան, Պէյրութ։  Էջեր՝ 200, Տպման տարի՝ 2015։

### Յատկանիշներ

* Ծանօթագրութիւններ (էջեր 165-183)
* Մարաշ եւ Մուսուլ քաղաքներուն մասին գիտական տեղեկութիւններ
* Գր. Հ. Գալուստեանի Մարաշի մասին յօդուած (էջ 187)
* Խմբագիր եւ թարգմանիչի կենսագրութիւններ

## Նշանակութիւն
Թէեւ անահատական յուշագրութիւն է, սակայն կը ցոլացնէ բռնագաղթի ենթարկուած բոլոր հայերուն տառապանքը: Հեղինակին անձը հաւաքական ներկայութիւն մըն է՝ ցոյց տալով 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան ահաւորութիւնները:

## Ծանօթագրութիւններ
Սուփըր հերոսները կը մեռնին ամրան

**Սուփըր հերոսները կը մեռնին ամրան** հայերէն պատմուածքներու ժողովածոյ մըն է, որուն հեղինակն է **[[Քրիստիան Բատիկեան]]**ը։ Գիրքը կը պարունակէ եօթը պատմուածք, որոնք կը նկարագրեն մանկութեան եւ կորսուած մանկութեան նիւթը։

## Բովանդակութիւն
Գիրքը կը ներկայացնէ մանկության իրականությունը կենդանացնող պատմություններ, ուր կոմիքսների հերոսները մարդկանց հետ հավասար իրականություն կ՚ունենան։ Պատմուածքներու հերոսները պատանիներն են, որոնց «մեծերի իրականութեան» անցնելու առաջին քայլը կը սկսի իրենց իդեալներուն՝ սուփըր հերոսներուն հետ բախումէն։

Հեղինակը ցուցադրած է ժամանակակից արեւմտեան մշակութային ազդեցութիւնը պատանիի ձեւաւորման վրայ, ինչպէս նաեւ գաղութի մէջ մեծցող երեխային մանկութեան եւ ինքնութեան խնդիրները։

## Գլխաւոր դեմքեր
Պատմուածքներու մէջ ներկայացուած են հետեւեալ կերպարները՝

* Պետիկ
* Կարօն
* Լէօն
* Հեղինէն
* Այլին

Այս բոլոր կերպարները կ՚ապրին նոյն քաղաքին մէջ, երազներ ունին եւ կը հաւատան իրենց երազներուն։

## Նիւթեր
Ժողովածոյին կեդրոնական թեմաները են՝

* **Մանկութեան կորուստ** - պատմուածքները աւելի ճիշդ նկարագրած են «կորսուած մանկութեան» մասին
* **Իդեալներու փլուզում** - երբ սուփըր հերոսները կը մեռնին, երազներն ալ կը կորսուին
* **Ինքնութեան ճգնաժամ** - գաղութային կեանքի մէջ աճող երեխան կը բախի ինքնութեան խնդիրներուն
* **Արեւմտեան մշակութային ազդեցութիւն** - ժամանակակից մշակութային ազդեցութիւնները պատանիի ձեւաւորման վրայ

## Գրական առանձնահատկութիւններ
Գիրքը յատուկ ուշադրութիւն կը դարձնէ մանկական երեւակայութեան եւ իրականութեան միջեւ եղած կապի վրայ։ Հեղինակը կը գործածէ սիմվոլական պատկերաւորում՝ կոմիքսներու դերակատարութիւնը նկարագրելով որպէս մանկական աշխարհը մեծերու աշխարհին կապող կամուրջ։

## Հրատարակութիւն
Գիրքը իր շնորհանդէսը ունեցած է Դեկտեմբերի 26-ին, ժամը 19։00-ին, **Ինքնագիր գրական հանդես** (**Inknagir Literary Magazine**) եւ **The LOFT**-ի կազմակերպութեամբ։

## Գիրքի ընդունում եւ գնահատական
Շնորհանդէսի ընթացքում «Ինքնագիր» գրական հանդեսի խմբագիր **Վահան Իշխանյան**ը նշած է, որ «արտառոց երևույթ է, երբ Հայաստանում հեղինակը արևմտահայերեն գիրք է գրում»։ Ըստ Իշխանյանի՝ «արևմտահայերենը Հայաստանում չի գործում, չի ստեղծագործվում, չի խոսվում»։

Խմբագիրը գիրքը բնութագրած է որպէս «շատ սիրելի գիրք», ուր «բոլոր պատմվածքներն ինձ համար հարազատ են»։ Ան նաեւ նշած է, որ «այս գիրքը այդ գերեզմանի վերակենդանացումն է. մանկության ոգեկոչում է»։

## Ապագայ ծրագիրներ
Հեղինակը նշած է, որ ունի հետագայ հրատարակման ծրագիրներ՝ «արդէն գրուած, պատրաստ երկու գիրք ունիմ», սակայն կ՚ուզէ «քիչ մը ժամանակ առնել, քիչ մը հասկնալ ի՞նչ ըրած եմ» այս առաջին գրքով։

## Գրական նշանակութիւն
«Սուփըր հերոսները կը մեռնին ամրան» ժողովածուն կարեւոր նպաստ մըն է ժամանակակից հայ գրականութեան մէջ, յատկապէս գաղութային գրականութեան բնագաւառին։ Գիրքը կը դիտարկէ մանկութեան եւ հասունացման բարդ գործընթացները ժամանակակից համատեքստի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Հակահայկականութիւն

alt=Իլհամ Ալիեւ ներկայ գտնուեցաւ Պաքուի մէջ Ռազմական Յաղթանակի Պարկին բացման արարողութեան|մինի|227x227փքս|Իլհամ Ալիեւ ներկայ գտնուեցաւ Պաքուի մէջ Ռազմական Յաղթանակի Պարկին բացման արարողութեան
**Հակահայկականութիւն** կամ **Հակահայական տրամադրութիւն** կամ **հայատեացութիւն**, բազմադիմի բացասական զգացումներու, անհաւանութեան, վախերու, զզուելիքի, խտրապաշտութեան, ծաղրանքի եւ/կամ կանխադատութեան լայն շրջանակ է հայերու, Հայաստանի եւ հայկական մշակոյթի նկատմամբ:

Պատմականօրէն, հակահայականութիւնը զանազան ձեւերով դրսեւորուած է՝ սկսած հայ անհատներու նկատմամբ ատելութեան կամ խտրականութեան արտայայտութիւններէն մինչեւ հայ բազմութեան կամ պետական հովանաւորութեամբ կազմակերպուած ջարդեր եւ ցեղասպանութիւն: Հալածանքի ուշագրաւ դէպքերը կը ներառեն Համիտական ջարդերը (1894-1897), Ատանայի ջարդը (1909), Հայոց Ցեղասպանութիւնը (1915), Սումկայիթի ջարդը (1988) եւ «Օղակ» գործողութիւնը (1991):

Ժամանակակից հակահայականութիւնը յաճախ կը բաղկանայ հայկական պետութեան գործողութիւններուն կամ գոյութեան դէմ ընդդիմութեան արտայայտութիւններէն, Հայոց Ցեղասպանութեան ժխտումէն կամ հայկական դաւադրութեան մը հաւատքէն՝ պատմութիւն կեղծելու եւ քաղաքական շահի համար հանրային ու քաղաքական կարծիքը շահարկելու նպատակով: Հակահայականութիւնը նաեւ կը դրսեւորուի հայերուն սարսափեցնելու (օրինակ անհիմն դատերով) եւ մշակութային յուշարձաններու ոչնչացնելու ճանապարհով:

## Իսրայէլ

Իսրայէլ-Հայաստան յարաբերութիւնները բարդ եղած են պատմութեան ընթացքին, որուն հետեւանքով Իսրայէլի մէջ հակա-հայկական զգացումներ ծագած են: 

*Ճըրուզալէմ Փօսթ*-ը 2009-ին կը զեկուցէ, թէ Երուսաղէմի Հին Քաղաքի բոլոր քրիստոնեաներէն, հայերը ամենէն շատ թքելու ենթարկուած են ուղղափառ հրեաներու կողմէն: 2011-ին հին քաղաքին մէջ հարեդի հրեաներու կողմէն հայ հոգեւորականներու վրայ թքելու եւ բանաւոր յարձակումներու մի քանի դէպք զեկուցուած են: 2013-ի հարցազրոյցի մը մէջ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքը՝ Նուրհան Մանուկեան կը յայտնէ, թէ Իսրայէլի մէջ հայերը «երրորդ կարգի քաղաքացիներու» պէս կը վերաբերուին իրենց: 2019-ին կը զեկուցուի, թէ 60 հայաստանեաց եկեղեցւոյ ուսանողներ փորձած էին յարձակիլ երկու հրեայ տղամարդոց վրայ Շաւուօթի նախօրեակին Երուսաղէմի մէջ, ինչ որ աւելի՛ մեծցուց լարուածութիւնը կրօնական խումբերուն միջեւ:

## Ծանօթագրութիւններ
Հոսանքի Մէջ

**ՀՈՍԱՆՔԻ ՄԷՋ** Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքին կողմէ մեկնարկուած նպաստի ծրագիր մըն է, որ նախատեսուած է Լիբանանի հայ երիտասարդներուն համար։

## Պատմութիւն
Ծրագիրը 2025 թուականին մեկնարկեց՝ նպատակ ունենալով ստեղծագործական արտայայտութեան, ինքնաճանաչումի եւ համայնքային փոփոխութիւններու խթանումը։ ՀՈՍԱՆՔԻ ՄԷՋ նախաձեռնութիւնը հրաւէր մըն է Լիբանանի հայ երիտասարդներուն՝ նոր հորիզոններ բանալու, նորարարական գաղափարներ ձեւաւորելու եւ երիտասարդութեան բազմաձայնութիւնը աշխարհին հետ բաժնելու։

## Նպատակներ
Ծրագիրին հիմնական նպատակներն են՝

* Աջակցիլ ստեղծագործական նախագիծերու, որոնք կ'անդրադառնան լայն նիւթերու
* Հնարաւորութիւն տալ մասնակիցներուն ստեղծելու անոնց կեանքն ու համայնքները հարստացնող իմաստալից նախագիծեր
* Նպաստել հայկական մշակոյթի ապագայ ձեւաւորումին
* Ամրապնդել հայկական մշակոյթը, լեզուն եւ ինքնութիւնը Սփիւռքի մէջ

## Ծածկած Նիւթեր
Ծրագիրը կ'անդրադառնայ հետեւեալ թեմաներուն՝

* Ինքնութիւն
* Ընկերային մարտահրաւէրներ
* Լրատուական գրագիտութիւն
* Մարդու իրաւունքներ
* Թեքնաբանութիւն
* Լեզու եւ համայնքի կենսունակութիւն
* Յետպատերազմեան դիմադրողականութիւն
* Հայկական Սփիւռքի ինքնութեան եւ մշակոյթին վերաբերող թեմաներ
* Նորարարութիւն եւ թեքնաբանութեան ազդեցութիւն

## Պատմական համածիր
Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը երկար ժամանակ համագործակցած է Լիբանանի հայ համայնքին հետ՝ բազմաթիւ ստեղծագործ եւ դրական ներգործութիւն ունեցող նախագծերու շուրջ։ Լիբանանի վերջին տարիներու իրադարձութիւնները դժուարացուցին նոր նախաձեռնութիւններու մեկնարկը, սակայն 2025 թուականին Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքը առիթ մը տեսաւ թարմացնելու իր յանձնառութիւնը։

ՀՈՍԱՆՔԻ ՄԷՋ-ը 2023 սեպտեմբերին Պէյրութի մէջ կայացած հայ երիտասարդներու հետ խորհրդատուական հանդիպումին հետեւող քայլն է։

## Ժամանակակից կարեւորութիւն
2025 թուականին հայ երիտասարդութիւնը դէմ յանդիման կը գտնուի յետպատերազմեան իրականութեան։ Նոր սկիզբ մը կերտելու մարտահրաւէրով եւ հարուստ ժառանգութեան մը ուժով՝ ծրագիրը նոր ճամբայ մը կը բանայ լուծելու ժամանակակից խնդիրներ փոփոխական աշխարհի մը մէջ։

## Կազմակերպութիւն
Ծրագիրը գործադրուած է Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժանմունքին կողմէ, որ հիմնուած է հայ երիտասարդութեան մշակութային զարգացումին եւ հայերէնի նկատմամբ Բաժանմունքին ունեցած յանձնառութեան վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ
Դժոխքը Երկրի Վրայ (Վէպ)

**Դժոխքը** **Երկրի Վրայ**, Վաղինակ Բեքարեանի 1959 թուականին տպագրուած վէպն է։

## Բովանդակութիւն
Գիրքի թեման վերցուած է արեւմտահայերու կեանքէն։ Գործողութիւնները կը զարգանան 1915 թուականին Նիկոմեդիայի շրջանի Նոր-Գիւղին մէջ։ Գիւղի բնակչութիւնը կ՚արժանանայ ողջ արեւմտահայութեան բախտին՝ սկիզբը կը ձերբակալեն եւ կը գնդակահարեն գիւղի ականաւոր մարդիկը, ապա ձեռնամուխ կ՚ըլլայ ժողովուրդի տեղահանութեան։

Սակայն գիւղի բնակչութիւնը, գիտակցելով իրեն վիճակուած սեւ ճակատագիրին, կը նախընտրէ մահանալ զէնքը ձեռքին եւ քանի մը յանդուգն հայրենասէրներու ղեկավարութեամբ զէնք կը բարձրացնէ ու չ'ենթարկուիր տեղահանման հրամանին։

Հայերը կը դիմադրեն եւ հերոսաբար կը պայքարին։ Դաժան եւ անհաւասար պայքարին մէջ կը կործանուի Նոր-Գիւղը։ Փոքրաթիւ ազատուողներու մէջ կ՚ըլլայ ինքնապաշտպանութեան ղեկավարներէն մէկը՝ գրքի հերոս Զորենը, որ լեռ կը բարձրանայ եւ կը շարունակէ պայքարը։ Ան կը կարողանայ պատժել գիւղի կործանման գլխաւոր պատասխանատուները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Ստորոգութիւն:Գրական գործեր Հայոց ցեղասպանության մասին
Երկուորեակների Արեւը (Վէպ)

**«Երկուորեակների արեւը»**, 2012 թուականին «Անտարես» հրատարակչութեան «XXI.» մատենաշարով հրատարակած Հրաչեայ Սարիբեկեանի վէպը։ Հրատարակուած է պետական աջակցութեամբ։ Խմբագիր՝ Արքմէնիկ Նիկողոսեան, նկարազարդումները՝ Սուրէն Վարդանեանի։ 216 էջ։

Վէպը ունի ընծայական՝ «Որդուս՝ Արեգին, Քո ժամանակը եկաւ յնձելու, որովհետեւ երկրի յունձքը հասել է»։

Գիրքի շնորհանդէսը տեղի ունեցած է 17 Նոյեմբեր 2012-ին։

## Գրքի յանձնարարականը
Աշխարհ մը, ուր թիթեռները կարող են ճչալ, խլէզները այնքան են իմաստուն, որ պատահական շարժումներով չեն ուզեր իրենց յատկացուած յաւերժութիւնը սպառել, ծղրիդները բան մը կը հաղորդեն մարդոց, յանգուցեալները ստուերներ կը ձեւանան. տիեզերական անդունդը ինկած մոլորակի մոռցուած այդ անկիւնը, ուր ժամանակը անզօր է ժամացոյցներ ենթարկել իրեն, կ՚ապրի վանական մը, որ ագռաւներ կը որսայ եւ ճերմակ մազերով մանուկ մը, որ գրպանին մէջ Աստուծոյ գոյութեան իրեղէն ապացոյցն է։ Վէպը փոքրիկ տղայի եւ մահուան մտերմութեան, ինքնութեան եւ անհետ կորած հօր փնտռտուքի մասին է, իսկ անյետացած մարդուն որոնելը նոյնն է, ինչ Աստուծոյ փնտռելը։

## Վեպի բնաբանները
Վէպը ունի երեք բնաբան։Մեր կեանքը, որքան ալ անառարկելի իրականութիւն՝ ապրողներուն համար ակնյայտօրէն արժանահաւատ, հոգեւոր իրողութիւն է՝ քօղարկուած «ծածուկ մարդու» սիրտի գաղտնի անկիւններուն մէջ. այս իմաստով այդ մեծագոյն գաղտնիք է եւ գաղտնակերպութիւն։ Վերբնութենական է ու վերերկրային, բայց եւ համատեղելի աշխարհիկ կեանքի հետ. այս վերերկրայնութիւնն ու համատեղումը հաւասարապէս բնութագրական են անոր։ Այս առումով, Եկեղեցին «անտեսանելի» է, ի թիւս այն ամէնի, ինչ զգայական ընկալմանն է հասու, եւ ի տարբերութիւն այն ամէնի, ինչ տեսանելի է մեր աշխարհում։

- Սերգեյ Բուլգակով «Ուղղափառութիւն»Ցորենի ամէն մի հատիկի մէջ մի աստղի հոգի է պահուած։

- Արթուր Մեյչէն «Մեծ Աստուած Պանը»Գրուած է, թէ կծնուէն մանուկներ, որ գերազանց կտիրապետեն խօսքին։ Նրանք կազդարարեն, որ ժամանակները հասունացել են, եւ կցանկանան մեռած լինել։

- Ումբերտոյ Էկօ «Վարդի անունը»

## Գրախօսականներ վէպի մասին

* Ժենյա Քալանթարյան, Մահվան թակարդում, «Գրական թերթ»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Խաչագողի Յիշատակարանը (Վէպ)

**«Խաչագողի յիշատակարանը»**, Րաֆֆիի վէպերէն մէկն է, որ գրած է 1869-1870-ական թուականներուն։ Վէպը կը վերջանայ հետեւեալ խօսքերով.Ի՞նչ եղան նրանք, ո՞ւր գնացին, այդ կտեսնէ ընթերցողը մեր այլ աշխատութեան՝ «Կայծերի» մէջ։Խաչագողի յիշատակարան վէպի շարունակութիւն, ինչպէս ըսած է Րաֆֆին, զետեղուած է «Կայծեր» ժողովածուի մէջ, որ անաւարտ մնաց գրողի պատահական մահուան պատճառով։

## Հրատարակութիւն
Վէպը առաջին անգամ տպագրուած է «Մշակ» թերթին մէջ 1882-1883 թուականներուն, ապա նոյն շարուածքէն լոյս տեսած է նաեւ առանձին գիրքով։ Րաֆֆիի բարեկամները խորհուրդ տուած են չտպագրելու վէպը, բայց Րաֆֆին սխալ համարած է նման գործողութիւնը։ Վէպի ամբողջ ընթացքին ան «խաչագողը» կը բնութագրէ հետեւեալ խօսքերով.Խաչագողը մի գարշելի տիպ է։ Նա աւերուած, փչացած, անբարոյականացած հասարակութեան հրէշաւոր ծնունդն է։ Նա նեխած ջրի մրուրն է։Երբեմն նա փողոցային սրիկայ է, գիշերի մթութեան մէջ հանդիպող մենաւոր անցորդը հազիւ կարող է ազատուած նրա ճանկերից։որմէ յետոյ ալ ցոյց կու տայ «բուժման» ճանապարհները։

## Մէջբերումներ
Որովհետեւ, բարութիւնն է միայն զգալ տալիս մեր չարութիւնը, ինչպէս սպիտակի վրայ աւելի պարզ կերպով նշմարւում է սեւը։ Կցանկանայի, որ իմ մէջ ամէն ինչ միագոյն լիներ ,կայ՛ մ սեւ, կայ՛մ սպիտակ, կայ՛մ բարի, կայ՛մ չար։ Սատանաները նրա համար միայն բախտաւոր են, որ շատ չար են։ Այնպէս էլ բախտաւոր են հրեշտակները, որ զուտ բարի են։ Իսկ ի՞նչ եմ ես։ – Մի այլանդակ խառնուրդ։

- Րաֆֆի, Խաչագողի յիշատակարանը. 1869 թուականՑերեկով նա բարեպաշտ, երկիւղած քրիստոնեայ է եւ պատահած աղքատին ողորմութեան ձեռք է մեկնում։ Մի տեղ, ամենակեղտոտ գինետան ստորերկրեայ նկուղներու մէջ, կառապաններու հետ նստած, արբեցութեամբ է անցկացնում է այդ ժամանակ նա մոլի ստահակ է։ Մի այլ տեղ, ամենափաոաւոր հիւրանոցում նա խիստ նուրբ ճաշակ ունի կերակուրներու եւ ըմպելիքներու ընտրութեան մէջ։ Այդ ժամանակ նա բարեկեաց քաղաքացի է։Զարմանալի ներգործութիւն է անում մարդու վրայ վայրենի բնութիւնը։ Երբ գիշերը մութն է, երկինքը ամպամած է, կայծակը երբեմն փայլատակում է, եւ որոտը որոտում է, այդ բոլոր սարսափելի երեւույթները այն աստիճան ախորժ են քո սրտին, այնքան ուռեցնում են քո կուրծքը, մինչեւ դու, ոգեւորուած մի քաղցր կատաղութեամբ, ուզում ես խորտակել, ուզում ես զարհուրեցնել, որպէս որոտը եւ կայծակը։Զարմանալի բան է մարդու սիրտը, այն եւս հրաբորբօք, անփորձ պատանու սիրտը, շատ անգամ ի՛նչ բանի որ փափագում է նա, խելքն էլ սատանայի նման այնպիսի ապացոյցներ է առաջ բերում, որ անպատճառ կատարուի այդ փափաքը։Ամենավայրենի գազանը անգամ ազնուանում է, ընտելանում է աւելի խաղաղ կեանքի այն ժամանակ միայն, երբ նրան սիրում ես, երբ նրան չես վիրաւորում։

## Արտաքին յղումներ

* Վեպի աուդիոտարբերակը 
* «Խաչագողի հիշատակարանը» գեղարվեստական ֆիլմի պրեմիերա
* «Խաչագողի հիշատակարանը» ֆիլմը ՅուԹյուբ կայքում
Ստորոգութիւն:Հայկական գիր եւ գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Րաֆֆիի վէպեր
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Նազումիի խաչքար

**Նազումիի խաչքար**, Գեղարքունիք մարզի Լիճք գիւղին մէջ գտնուող պատմական խաչքար:

## Նկարագրութիւն
կը գտնուի Հայաստանի Գեղարքունիք մարզի Լիճք գիւղի  հիւսիսային մասին մէջ գտնուող գերեզմանոցի հիւսիսային եզրէն ներս տեղակայուած Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ խորանի կորութեան մէջ։ Արձանագրուած է Հայաստանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու պետական ցանկին մէջ (5.39/1.53.19)։

## Վիմական արձանագրութիւն
Խաչքարի քիվին վրայ պահուած է 1 տող վիմական արձանագրութիւն.

# ՍԲ. ԽԱՉՍ ԲԱՐԷԽԱՅԻՍ ՆԱԶՈՒՄԻՆ

Համաձայն արձանագրութեան` խաչքարը կառուցուած է Աստուածատուր քահանային կողմէ` ի յիշատակ Նազումին։

## Ծանօթագրութիւններ