Հայեր

աջից|frameless|358x358փքս
**Հայեր**, ազգ, որու մայրենի լեզուն հայերէնն է, կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Այսօր գոյութիւն ունին հայկական 2 պետութիւններ՝Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Հայերը կը համարուին բնիկ ազգ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հայերու թիւը աշխարհին մէջ կը կազմէ աւելի քան 13 միլիոն։

## Մարդաբնակ գիծեր
Հայերը կը պատկանին եւրասիական (եւրոպեոիդ) ռասայի արմենոիդ մարդաբանական տիպին։ Հայերը՝ որպէս էթնիկական կազմաւորում, յառաջացած են հնդեւրոպական ընդհանրական լեզուի, տրոհման հետեւանքով։ Գիտութիւնը հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի հայրենիքը կը համարէ հայկական լեռնաշխարհը, անոր յարակից հիւսիսային Միջագետքը, Փոքր Ասիոյ արեւելեան եւ իրանական բարձրաւանդակի հիւսիսարեւմտեան մասերը։ Մարդաբանական ուսումնասիրութիւններու համաձայն՝ այդ ժամանակաշրջանէն հայկական լեռնաշխարհը բնակեցուած է արմենոիդ տիպին պատկանող ցեղերով։ Այդ բնորոշ տիպի կրողը ներկայիս հայ ժողովուրդն է։

## Ծագում
Ըստ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութեան» մէջ վկայուած աւանդոյթին՝ Հայաստան անունը կը կապուի առասպելական Հայկ նահապետի անուան հետ, որ հայ ազգի հիմքը դրած է։ Ներկայիս գիտական շրջանակներուն մէջ ընդունուած է հայ ժողովուրդի ինքնանուանումը կապել խեթական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուող Հայասա երկրին հետ, որ ենթադրաբար, զբաղեցուցած է Փոքր Հայքի արեւելեան մասի եւ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը։

## ԸՆդունուած տեսակէտ

Նեոլիթի դարէն է (պղնձաքար) անցման ժամանակաշրջանին (Ք.ա. V-IV հազարամեակ) հնդեւրոպական ցեղերու մէկ մասը տեղաշարժուելով՝ Հայկական լեռնաշխարհէն ու Փոքր Ասիայէն տարածուած է Եւրոպա, Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան, միւս մասը (որոնց շարքին՝ խեթական, հայկական, յունական եւ իրանական ցեղերը) մնացած են նախահայրենիքի տարածքին մէջ։ Այս բոլորը կը վկայեն հայերու տեղաբնիկութեան մասին։ Հայկական էթնոսի ձեւաւորման տնտեսական նախադրեալները ստեղծուած են էնեոլիթի ժամանակաշրջանէն։ Այժմ ապացուցուած է, որ վաղ անասնապահական եւ երկրագործական մշակոյթներու (առանձին հացահատիկային բոյսերու եւ խաղողի տեսակներ, թանկարժէք քարեր, վանակատ (օբսիդիան), պղինձ, երկաթ եւ այլն) գիւտերը եւ անոնց մշակման հնագոյն կեդրոնները եղած են հայկական լեռնաշխարհին մէջ, ուր կը գերիշխէին հայկական ցեղերը։ Պղինձի եւ անագի հանքերու եռանդուն մշակմամբ հայկական ցեղերը անցան պրոնզէ դարաշրջանին (III-II հազարամեակ)։

Քա. II հազարամեակի վերջը եւ I հազարամեակի սկիզբը հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակող ցեղերը, որոնք սեպաձեւ արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուին տարբեր անուններով, արդէն կը դրսեւորուէին որպէս պետ-քաղաքական կազմաւորումներ։ Հայերու, որպէս ժողովուրդի, կազմաւորման բարդ եւ երկարատեւ ընթացքը կ'աւարտի Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (Ք.ա. IX-VI դդ), երբ այդ միասնական եւ կայուն պետականութեան ներքեւ հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը հասած են տարածա-քաղաքական միասնութեան։ Արդէն Ք.ա. VII դ. վերջի եւ VI դ. սկզբնաղբիւրներուն (Հին կտակարանի շարք մը գիրքերուն, աքեմենեան արձանագրութիւններուն, հին յունական հեղինակներու երկերուն մէջ) հայկական լեռնաշխարհը կը ներկայացուի որպէս հայերով բնակեցուած միատարր երկիր։ ‌[փա՞ստ]

Չնայած այն հանգամանքին, որ հեռաւոր անցեալին տեղի ունեցած հայ ժողովուրդի ձեւաւորման շատ մանրամասներ անկարելի է լուսաբանել ամբողջութեամբ եւ ստուգապէս, ժամանակակից գիտութիւնը կը գտնէ, որ հայ ժողովուրդի կազմաւորումը, անկասկած, տեղի ունեցած է հայկական լեռնաշխարհին մէջ, անոր մասնակցած են զանազան ցեղեր ու ցեղամիութիւններ, որոնք աստիճանաբար միաձուլուած են միասնական ժողովուրդի մը մէջ։ Այդ բարդ գործին մէջ առաջատար դեր խաղացած են այն ցեղերը, որոնց լեզուն կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Հետազօտողները (Գ. Ղափանցեան, Ս. Երեմեան, Ե. Ֆոռեր) առանձնացուցած են հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակած Հայասա (Խայաշա) ցեղամիութիւնը, որուն, ինչպէս կ'ենթադրեն անոնք, ծագած է հայերու ինքնանուանումը՝ հայ (խայ)։ Ըստ շումմերական արձանագրութիւններուն, հայ ազգը եղած է արդէն ք.ա. 21-րդ դարէն սկսած։ Շումմերական դիցաբանութեան գլխաւոր Աստուածը եղած է Հայյա, որն ալ՝ ըստ Շումմերներու, ստեղծած է հայ ազգը։ Ըստ արձանագրութիւններու՝ հայերը համարուած են աստուածային ազգ եւ Շումմերները պաշտած են զանոնք, սակայն իրականութեան մէջ Շումմերները ատած են հայերուն, քանի որ վերջիններս հզօր ցեղ էին եւ շատ խորամանկ։ Ըստ մէկ արձանագրութեան՝ շումմերական արքան կը հրամայէ, որ տաճարի շինութեան համար երթան եւ քար բերեն Սուբբուրէն (Շումմերները այդպես կոչած էին Հայաստանը)։ Կարաւանը ճանապարհ կ'ինյայ եւ իր հետ կը վերցնէ բազմաթիւ գանձեր, որպէսզի վճարէ քարի դիմաց, սակայն, երբ անոնք կը հասնին Հայաստան, հայերը կ'ըսեն, որ անոնց բերած ոսկին բաւարար չէ այդքան քարին, քանի որ քարը շատ թանկարժէք է եւ դժուարութեամբ ձեռք բերուած է։ Շումմերները կը վերադառնան իրենց երկիրը, սակայն ճամբուն վրայ ուժասպառ եղած ուղտերէն շատեր կը սատկին, ինչպէս նաեւ կը մահանան շատ մարդիկ։ Արքան կը բարկանայ եւ կը հրամայէ վերցնել աւելի շատ ոսկի եւ անյապաղ վերադառնալ Հայաստան առանց հանգիստի։ Ճամբուն վրայ նոյնպէս շատերը կը զոհուին եւ Հայաստան կը հասնին անոնցմէ շատ քիչեր։ Հայերը կ'ըսեն, որ անոնց ուղտերը չեն կրնար այդքան ծանրութիւնը տանիլ եւ անոնց տուած ոսկիի փոխարէն կու տան շատ քիչ քանակութեամբ քար։ Սուբբուրէն բացի Շումմերները հայերուն կ'անուանէին Արատտա, որ ըստ երեւոյթին Արարատ անուան սկզբնաձեւն էր։ Ըստ շումմերական դիցաբանութեան՝ Հայյա Աստուածը ունէր 7 որդի եւ մէկ դուստր։ Դուստրը ամէնափոքրն էր, հետեւաբար՝ ութերորդ երեխան էր։ Հետաքրքրական է այն, որ դստեր անունը Ութթու էր։

## Լեզու
«Մեր լեզուն մեր պատմութիւնն է»։ Յ. Գրիմմ «Հայերու լեզուն՝ հայերէնը, ուրոյն ճիւղ է հնդԵւրոպական լեզուաընտանիքին մէջ»,- գրած է գերմանացի լեզուաբան-հայագէտ Հ. Հիւբշմանը «հայերէնի տեղը հնդեւրոպական լեզուներուն մէջ»(1875 թ.) յօդուածին մէջ։ Հնագոյն հայկական մատենագրական երկերուն մէջ գրի առնուած են ո՛չ միայն ժամանակի գրական հայերէնն ու ժողովրդական խօսուածքի նմոյշներ, այլեւ բանաւոր գրականութեան այնպիսի պատառիկներ, որոնց մէջ մասնագէտները կը տեսնեն հայոց լեզուի աւելի վաղ շրջանի մասունքներ։ Արեւելագէտ լեզուաբան Վ. Վ. Իվանովը «Վահագնի ծնունդը» բանաստեղծական պատառիկի մէջ յայտնաբերած է նախագրային հայերէնի իրողութիւններ։

## Կրօնք
Հայերը քրիստոնեաներ են։ Քրիստոնէութիւնը Հայաստան մուտք գործած է I-III դարերուն, 301 թուականին ան հռչակուած է պետական կրօնք։ Մինչ այդ հայերը եղած են հեթանոս։ Որոշ հայեր կը դաւանին կաթոլիկութիւն, բողոքականութիւն, ինչպէս նաեւ՝ հեթանոսութիւն, իսլամ:

## Թուաքանակ
Ներկայիս աշխարհի մէջ հայերու ընդհանուր թուաքանակը աւելի քան 13 միլիոն է։ Հայերը կը կազմեն Հայաստանի Հանրապետութեան (3,2 մլն) եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան (141 հզ) բնակչութեան գերակշռող մասը։ Պատմական ճակատագրի բերումով, վաղ միջնադարէն սկսած հայերը ստիպուած լքած են հայրենիքը։ Աշխարհի բոլոր ծագերուն մէջ հիմնուած են հայկական գաղութներ, որոնք պատմական իրադարձութիւններու բերումով կամ նուազած են, կամ անհետացած են։ Մինչեւ այսօր կը շարունակուի հայերու տեղաշարժը աշխարհին մէջ։

Ներկայիս հայերու խոշոր համայնքներ կան Ռուսիոյ (շուրջ 2, 3 մլն), ԱՄՆ-ի (շուրջ 1, 5 մլն), Վրաստանի (350 հզ), Ֆրանսայի (900 հզ), Իրանի (շուրջ 120 հզ), Սուրիոյ (մօտ 150 հզ), Լիբանանի (մօտ 250 հզ), Արժանթինի (135 հզ), Քանատայի (մօտ 100 հզ) եւ Թուրքիոյ մէջ (75-80 հզ)։ Վերջին տասնամեակներու ընթացքին նօսրացած են հայ համայնքները Ուզբեկիստանի (75 հզ), Ուքրանիոյ (մօտ 130 հզ), Աւստրալիոյ (60 հզ), Պրազիլիոյ (շուրջ 40-45 հզ), Գերմանիոյ (50-60 հզ), Սպանիոյ (50 հզ), Մեծ Բրիտանիոյ (շուրջ 20 հզ), Պուլկարիոյ (շուրջ 30 հզ), Ռումանիոյ (շուրջ 3 հզ), Յունաստանի (շուրջ 35 հզ), Եգիպտոսի (շուրջ 9 հզ), Կիպրոսի (մօտ 4 հզ), Նոր Զելանդիայի (շուրջ 1 հզ),, Ուրուգուէի (շուրջ 19 հզ), Վենեզուելայի (շուրջ 4 հզ), Շուէտի (շուրջ 8 հզ), Զուիցերիոյ (շուրջ 7 հզ), Քուէյթի (շուրջ 5 հզ), Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու (շուրջ 3 հզ), Իտալիոյ (3 հզ), Հոլանտայի (շուրջ 7 հզ), Եթովպիոյ (շուրջ հարիւր) եւ այլ երկրներու մէջ։
մինի|կենտրոն|275px|Հայոց սփիւռքը

## Նշանաւոր հայեր
}) Բիւզանդիոնի կայսր, Մակեդոնական (հայկական հարստութեան հիմնադիր)
* Ջիւան Գասպարեան՝ տուտուկահար
* Ռիք (Ռիխարտ) Գաւանեան () գերմանացի դերասան
* Խորէն Գէոր (Աւետիսեան ) բռնցքամարտիկ
* Ճեք Գէորգեան () ամերիկացի բժիշկ)
* Վիկ Դարչինեան՝ () բռնցքամարտիկ (Աւստրալիա)
* Եանայ Եկորեան՝ ( սուսերամարտիկ (Ռուսիա)
* Սթիւըն Զայիլեան՝ () ֆիլմարտադրող Միացեալ Նահանգներ
* Աւետիս Զիլճեան՝ () Ziljian ծնծղաներ արտադրող ընտանիքի հիմնադիր
* Ատոմ Էկոյեան՝ () Գանատացի ֆիլմարտադրող
* Սերժ Թանգեան՝ () ամերիկացի երգիչ
** System of a Down՝ խումբի միւս անդամներ՝
***Ճոն Տոլմայեան ()
***Շավօ Օտաճեան ()
* Արտիոմ Թարասով՝ () խորհրդային գործարար
* Աւետիս «Աւի» Թեւանեան՝ () Apple-ի առաջատար ծրագրաւորող
* Արտօ Թունճպոյաճեան՝ () երգիչ Թուրքիա
* Օննօ Թունճ(պոյեաճեան)՝ () երգիչ (Թուրքիա)}}
* Տանիէլ Ժերար՝ (Ժերար Տանիէլ Խերլաքեան ) ֆրանսացի երգիչ
* Յովհաննէս Իսաքով՝ () խորհրդային ծովակալ
* Արամ Խաչատրեան՝ () խորհրդային երգահան
* Սերկէյ Խաչատրեան՝ ( ջութակահար (Հայաստան/Գերմանիա)
* Լերի Կակոսեան ) ամերիկացի գործարար արուեստաբան
* Արա Կիւլեր՝ ( իսթանպուլահայ գրագէտ եւ լուսանկարիչ
* Գալուստ Կիւլպէնկեան՝ () մեծահարուստ եւ բարերար
* Կոմիտաս Վարդապետ՝ երաժիշտ
* Արշիլ Կորքի՝ (Ոստանիկ Ատոյեան ) ամերիկահայ նկարիչ
* Ռոպեր Հաթեմօ՝ () երգիչ (Թուրքիա)
* Վիքտօր Համբարձումեան՝ աստղագէտ
* Արմէն Ճիկարխանեան՝ () դերասան (Խորհրդային Միութիւն եւ Ռուսիոյ Դաշնութիւն)
* Եուրի Ճորքայեֆ՝ () ֆրանսացի ֆութպոլիստ
* Ռուբէն Մամուլեան՝ ( ամերիկացի ֆիլմերու տնօրէն
* Ալեն Մանուկեան՝ ( ձեւարար (Ֆրանսա)
* Անտրէ Մանուկեան՝ ( ճազդաշնակահար
* Տիգրան Մանսուրեան՝ երգահան
* Մեսրոպ Մաշտոց (360–440) հայերէնի գիրերը ստեղծողը
* Յակոբ Մարթայեան ( լեզուաբան) Օսմանեան Կայսրութիւն
* Անաստաս Միկոյեան ( քաղաքական գործիչ (Խորհրդային Միութիւն)
* Արտիոմ Միկոյեան ( օդանաւերու կազմարար (Խորհրդային Միութիւն)
| valign="top" width="50%"|
* Ալեն Միքլի ( ֆրանսացի տիզայնըր
* Հենրիկ Մխիթարեան՝ ֆութպոլիստ
* Ալան Յովհաննէս () ամերիկացի երգահան
* Դաւիթ Նալպանտեան ( արժանթինցի թենիսորդ
* Գրիգոր Նարեկացի (951–1003)
* Նարսէս (Ներսէս  (478-573) Արեւելեան Հռոմի Կայսրութեան զօրավար
* Շեր  (Շերլին Սարգսեան) ամերիկացի երգչուհի եւ դերասանուհի
* Շիմոն Շիմոնովիչ՝ ( 1558-1629) լեհ ազնուական գրագէտ
* Էտուար Մկրտիչ Ութուճեան () քաղաքաշինարար (Ֆրանսա)
* Քարլ Չիլինկիրեան () գերմանացի գործարար
* Ճէյմս Պաղեան՝ () ամերիկացի աստղանաւորդ
* Փիթըր Պալաքեան՝ () ամերիկացի գրագէտ
* Պալեան ընտանիք` օսմանեան արքունիքի ճարտարապետներ
* Վազրիք Պազիլ ) հրապարակախօս (Գերմանիա)
* Առնօ Պապաճանեան՝ () խորհրդային երգահան
* Յասմիկ Պապեան օփերայի երգչուհի (Հայաստան/Աւստրիա)
* Փաթրիք Պապումեան՝ () գերմանացի ուժային մարզիկ
* Տիգրան Պետրոսեան ճատրակի մեծ վարպետ
* Քեթի Պերպերեան՝ () ամերիկեան դասական երգչուհի
* Տէն Պիլզերեան՝ () փոքերի վարպետ (Միացեալ Նահանգներ)
* Մարտիրոս Սարեան նկարիչ
* Քարինա Սարգիսովա (Սարգսեան, ) ռուս-աւստրիական (պալէ)ի պարուհի
* Ուիլիըմ Սարոյեան ( ամերիկահայ գրագէտ
* Էնտի Սերքիս () ամերիկացի դերասան
* Ադամ Սեւանի (Ադամ Մանուչարեան ) ամերիկացի դերասան
* Լութեր Ճորճ Սիմճեան () ամերիկացի գիւտարար
* Հանրի Վերնէօյ () ֆիլմարտադրող (Ֆրանսա)
* Ռէյմընտ Տամատեան () բժշկագիտական սարքերու ամերիկացի գիւտարար 
* Քեն Տաւիթեան () ամերիկացի դերասան
* Աւետ Տէրտէրեան երգահան
* Տիգրան Մեծ (140–55 Ք.ա.) հայ թագաւոր
* Հրանդ Տինք () լրագրող (Թուրքիա)}}
* Փաթրիք Տեւէճեան () ֆրանսացի քաղաքական գործիչ
* Ճորճ Տոքմէճեան () ամերիկացի քաղաքական գործիչ
* Սերգէյ Փարաջանով ֆիլմերու տնօրէն (Խորհրդային Միութիւն)
* Պարիս Փիշմիշ (Մարի Սուքիասեան  աստղագէտ (Մեքսիքօ)
* Ալեն Փրոսթ (  Ֆորմուլ-1-ի արշաւորդ  
* Քիմ Քաշքաշեան () ամերիկացի երաժիշտ)
* Կարրի Քասփարով՝ () ճատրակի մեծ վարպետ (Ռուսիոյ Դաշնութիւն)
* Եուսուֆ Քարշ (Յովսէփ Քարշեան ) լուսանկարիչ (Միացեալ Թագաւորութիւն)
* Քիմ Քարտաշեան՝ () ամերիկացի մոտել
* Տիրան Քէլէկեան () հրապարակագիր (Օսմանեան Կայսրութիւն)
* Ալէքսանտր Քէմուրճեան () խորհրդային գիտնական
* Ֆիլիփ Քիրքորով` ( երգիչ (Ռուսիոյ Դաշնութիւն) 
* Քըրք Քըրքորեան () ամերիկացի մեծահարուստ գործարար) 
* Մայք Քոնըրզ (Գրեգոր Օհանեան ) ամերիկացի դերասան
* Ֆրենսիս Քուրքճեան՝ ( ֆրանսացի օծանելիք արտադրող
|}

## Պատկերասրահ

Brooklyn Museum - An Armenian - James Tissot.jpg|
Emigration of Armenians into Georgia during the Russo-Turkish war of 1878-9 (A).jpg|Հայերու արտագաղթը դէպի Վրաստան 1878-79 ռուս-թրքական պատերազմի ժամանակ
Armenian-Americans-Boston-1908.jpg|20րդ դարու սկիզբը ամերիկահայերու ընտանիք
Surp Jacob kindergarten Harput 1900.jpg|Խարբերդցի մանուկներ, 1900
Armenian Farmers after Long Hardesting Day.jpg|Հայ գիւղացիներ


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
"ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան" կայքի Հայեր Բաժնի գրքերը

Ստորոգութիւն:Հայեր