Համիտեան Ջարդեր

[alt=1895-ի Նոյեմբերին Ուիլիըմ Զախթլիպըն-ի (Գերմաներէն՝ William Sachtleben ) նկարած Կարնոյ Էրզրումի մէջ սպաննուած Հայերուն Լուսանկարը|ձախից|մինի|

Վերի պատկերը՝ 1895-ի Նոյեմբերին Ուիլիըմ Զախթլիպըն-ի ([Գերմաներէն՝ William Sachtleben ) նկարած Կարնոյ Էրզրումի մէջ սպաննուած Հայերուն Լուսանկարը']]
**Համիտեան Ջարդեր** նաեւ կը կոչուին **Հայոց Ջարդեր** (Հայերուն Ջարդերը, կամ թրքերէն՝ Turkish: Hamidiye Katliamı), օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող Հայերուն ջարդերն են, որոնք տեղի ունեցան ԺԹ (19-րդ) դարու 90-ականներու կէսերուն։ Զոհերուն նուազագոյն թիւը 100,000 է իս միջինը 300,000, որուն հետեւանքներէն էին 50,000-է աւելի որբացած մանուկները։ Այս ջարդերը կոչուած են «Սուլթան Ապտուլ Համիտ Բ․»-ի անունով, ով նուաղող ու անկում ապրող իր օսմանեան կայսրութիւնը պահպանելու համար վերահաստատեց համիսլամականութիւնը իբր պետական դաւանանք։ Թէեւ ջարդերուն հիմնական թիրախը Հայերն էին, սակայն կարգ մը դէպքերուն անոնց զոհերը դարձան բոլոր Քրիստոնեաները, առանց խտրութեան, ինչպէս Տիգրանակերտի Կոտորածներու դէպքին, ուր, նուազագոյնը մէկ ժամանակակից աղբիւրի համաձայն, Հայերուն կողքին ամէնէն քիչը 25,000 Արամեացիներ (կախուած իրենց եկեղեցական յարանուանութեան անոնք կը կոչուին Սրեաններ, Ասորիներ, Քաղդէացիներ)։

Ջարդերը սկսան 1894 թուականին, եւ յաջորդող տարիներուն ընթացքին աւելի լայն տարածքներու վրայ սփռուեցան։ Սպաննութեանց մեծ մասը տեղի ունեցան 1894-էն մինչեւ 1896 թուականը։ 1897-ին, հետեւելով Ապտ Ուլ-Համիտին համաշխարհային դատապարտութեան կոտորածները սկսան նուազիլ։ Հայերը, որոնք արդէն երկար ժամանակ է կը հալածուէին, ենթարկուեցան ամէնաբիրդ բռնութիւններուն, քանզի կառավարութիւնը (Օսմանական) կ՚արհամարէ քաղաքացիական բարեփոխումներու եւ աւելի լաւ վարմունքի բոլոր անոնց կոչերը։ Օսմանցիները վայրենի ոյժով կը ջարդէին բոլորը, առանց տարիքային կամ սեռական խտրականութեան, անչափահաս ըլլալը կամ իգական սեռին պատկանիլը թողութիւն չէին շնորհէր:

Անգլիական «Տը-Թէլէկրաֆ» (Անգլերէն՝ The Telegraph) օրաթերթը կոտորածներու մասին լուրերը տարածեց աշխարհով մէկ, ինչին արդիւնքով Եւրոպայի եւ Ամէրիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ լայնարձակ լուսաբանութեան։

## Ըմբոստացում Սասնոյ մէջ
ՌՊՂԴ (1894) թուականին «Սուլթան Ապտուլ Համիտ Բ․»-ն սկսաւ թիրախաւորել Հայերը, ճամբան բանալով Համիտեան Ջարդերուն։ Այս հալածանքները Հայերուն մէջ ամրապնդեցին ազգային զգացումները։ Սասնոյ մէջ տեղի ունեցաւ Հայկական դիմադրութեան կողմէն վարուած առաջին նշանաւոր ճակատամարտը։ Հնչակեան (ՍԴՀԿ) գործիչները որոնցմէ կարելի է յիշել Միհրան Տամատեանն ու Համբարձում Պօյաճեանը խրախուսեցին Հայերուն դիմադրութիւն ցուցաբերել օսմանցիներուն բանեցուցած հալածանքներուն եւ կրկնակի հարկերուն։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը զինեց այս շրջանի Հայերը։ Սասնոյ մէջ, Հայերը ճակատեցան օսմանեան բանակին ու քրտական անկանոն զինեալներուն, ի վերջոյ տեղի տալով թշնամեաց անհամաչափ թիւերուն եւ ընդհանուր ներումի թուրքերուն խոստումներուն որոնք երբեք չիրականացան։

Ի պատասխան Սասնոյ ցուցաբերած դիմադրութեան, Մշոյ կառավարիչը (թրքական գրաւումին) սկսաւ այդ շրջանի Մահմետականներուն դրդել Հայերուն դէմ։ Պատմաբան Փաթրիք Պալֆօր (Անգլերէն՝ Patrick Balfour, կամիր ընտանեկան տիտղոսով՝ Լորտ Քինրօս, Lord Kinross) կը գրէ թէ այսպիսի ջարդեր յաճախ տեղի կ՚ունէնային թուրքերը մզկիթներուն մէջ հաւաքելով եւ կեղծօրէն յայտարարել թէ Հայերը նպատակ ունին «հարուածել Իսլամը»։

«Սուլթան Ապտ Ուլ-Համիտ Բ․(երկրորդ)»-ը օսմանական բանակը ղրկեց Սասնոյ շրջանը, նաեւ զինեց քրտական անկանոն խմբաւորումները։ Անոնք տարածեցին բռնութիւնը եւ այս մէկը ազդեցութիւն ունեցաւ օսմանեան գրաւումին տակ գտնուող Հայկական աւաններուն մեծ մասին վրայ։

## Զոհերուն Թիւը
մինի|210x210փքս|Հաճի Աաղա,1895 Մահմետական մը՝ որ Այնթապի հիւանդանոցներէն մէկուն դիմաց պահակի պէս կը կենայ, զայն պաշտպանելով ու Հայերուն ջարդերը կասեցնելով։
alt=Համիտեան Ջարդերուն զոհը գացած Հայ նահատակները կը թաղուին Կարնոյ (Թրքերէն՝ Erzurum) գերեզմանատան մէջ գտնուող զանգուածային գերեզմանի մը մէջ։|ձախից|մինի|Համիտեան Ջարդերուն զոհը գացած Հայ նահատակները կը թաղուին Կարնոյ (Թրքերէն՝ Erzurum) գերեզմանատան մէջ գտնուող զանգուածային գերեզմանի մը մէջ։
Անկարելի է «Համիտեան Ջարդեր»-ուն ժամանակ զոհուած Հայերուն ստոյգ թիւը տալ, սակայն պատմաբաններուն տուած թիւը կը տատանուի 80,000-էն 300,000-ի սահմաններուն մէջ։

Գերմանացի քարոզիչ «Եօհաննէս Լէփսիոս»-ը (Գերմաներէն՝ Johannes Lepsius) աւերումներուն մասին բծախնդրօրէն տուեալներ հաւաքած է, ըստ իր հաշիւներուն`

* 88,243 Հայ նահատակուած էր,
* 546,000-ը հարստահարուած էր,
* 2,493 գիւղ կործանուած էր,
* 646 գիւղի բնակչութիւնը բռնաբար Իսլամացած էին,
* 645 եկեղեցի եւ վանք սրբապղծուած էին, որոնցմէ 328-ը մզկիթներու վերածուեցան։

Ան նաեւ վեր ի վերոյ հաշուեց Հայերու 100,000 յաւելուածական զոհերը, որոնք մահացան սովահարութեան եւ համաճարակ հիւանդութեանց արդիւնքով, նահատակներուն ընդհանուր թիւը հասցնելով 200,000-ի։

Ի հակադրութիւն անոր, Անգլիոյ դեսպանը վեր ի վերոյ 100,000 նահատակներ հաշուած է, որոնք զոհուած էն մինչեւ 1895-ի դեկտեմբերը։ Սակայն ջարդերը շարունակուեցան մինչեւ 1896 թուականը։

Գերմանիոյ արտագին գործոց նախարարութեան գործնական եւ Թիւրքագէտ «Էրնթսթ Եաք»-ը (Գերմաներէն՝ Ernst Jäckh) կը պնդէ թէ Համիտեան Ջարդերուն ժամանակ

* 200.000 Հայ սպաննուած է,
* 50,000-ը վտարուած,
* 1000,000-ին ունեցուածքը աւարուած ու կողոպտուած։

Ֆրանսացի դիւանագիտական պատմաբան «Փիէր Ռէնուվին»-ը (Անգլերէն՝ Pierre Renouvin) նոյնօրինակ թիւ մը կը ներկայացնէ, ան կը պնդէ թէ 250,000 Հայ նահատակուած է, հիմնուելով իր պարտականութիւնները կատարած ժամանակ վաւերացուած փաստաթուղթերու վրայ։

Հայերէն զատ, մօտաւորապէս 25,000 Արամեացիներ (կախուած իրենց եկեղեցական յարանուանութեան անոնք կը կոչուին Սրեաններ, Ասորիներ, Քաղդէացիներ) իրենց կեանքը կորսնցուցին Տիգրանակերտի Ջարդերուն ընթացքին։

## Պատմագրութիւն
Կարգ մը գիտնականներ, ինչպէս խորհր-դային (Անգլերէն՝ Soviet, Ռուսերէն՝ Cовет) պատմաբաններ Մկրտիչ Գեղամի Ներսիսեան, Ռուբեն Սահակեան, Ճոն Կիրակոսեան (արդի Արեւելահայերէնի տառադարձութեամբ՝ Ջոն), Իսրայէլցի պատմաբաններ Եհուտա Պաուըր (Երուսաղէմի Եբրայական Համալսարամի ողջակիզութեան (Անգլերէն՝ holocaust) պատմաբան), Պէնի Մորիս ու Տրոր Զէէւի։ Վերջին երկուքը իրենց Երեսուն Տարուայ Ցեղասպանութիւնը գիրքին մէջ կը պնդեն այդ տեսակետը որ 1894-1896 թուականներուն տեղի ունեցած ջարդերը Մեծ Եղեռնի (Հայոց Ցեղասպանութեան) առաջին հանգրուանն էին։ Սակայն գիտնականներուն մեծ մասը այս եզրոյթը (Հայոց Ցեղասպանութիւն) կը սահմանափակէ 1915-1923 թուականներուն մէջ։

## Տե՛ս Նաեւ

* Տիգրանակերտի Ջարդեր։

* Խանասորի Արշաւանք։
* Սարդարապատի Հերոսամարտ։
* Երեսուն Ամեայ Ցեղասպանութիւնը։
* Հայոց Ցեղասպանութիւն (Մեծ եղեռն 1915)։
* Ամօթալի Արարք Մը (գիրք)։

* Սասնոյ Ջարդեր։
* Ատանայի Կոտորած։
* Սասնոյ Բ․ Ապստամբութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ