Վան Լէօ

**Վան Լէօ** (Լեւոն Ալեքսանտր Պոյաճեան՝ )**,** ֆիլմաշխարհի աստղերու լուսանկարիչը ծնած է 20 Նոյեմբեր 1921-ին, Ճիհուն քաղաք - մահացած՝  18 Մարտ 2002-ին, եւ կը թաղուի յաջորդ օրը, Գահիրէի հայկական գերեզմանատան մէջ: Վան Լէօ կը հիանար միայն այն բանով, որ ինք լուսանկարիչ էր: Ան դրամ չէր փնտռեր: Նոյնիսկ կը հրաժարէր որպէս «հռչակաւոր անձերու լուսանկարիչ» կոչուելէ, ինչպէս այդ օրերուն քանի մը լուսանկարիչներ, որոնք իրենց մասին կը ծանուցանէին որպէս թագաւորներու կամ նախագահներու լուսանկարիչ: 57 տարիներու լուսանկարչական ասպարէզի վերջին լուսանկարը կ'առնէ 24 Յունուար 1998-ին եւ առողջութեան պատճառաւ՝ կը փակէ իր արուեստանոցը, երբ այլեւս ան չէր կրնար վեր բարձրացնել լուսանկարչական ծանր գործիքը:

## Կենսագրութիւն
Վան Լէօ, բուն անունով՝ Լեւոն Ալեքսանտր Պոյաճեան, որ հանրածանօթ էր իր արուեստի անունով՝ «Վան Լէօ», ծնած է 20 Նոյեմբեր 1921-ին, Ճիհուն քաղաքը, 43 քմ. Ատանայի արեւելքը, Կիլիկիա: Անոր ընտանիքը վերապրած էր հայոց ցեղասպանութիւնը եւ տեղահանութեան ահաւոր տարիները՝ միայն այն պատճառով, որ Պոյաճեանները պաշտպանուած էին շնորհիւ Պոյաճեան հօր ընկերային դիրքին՝ իբրեւ գերմանացիներուն պատկանող Պաղտատի երկաթուղային ընկերութեան բանուոր. նաեւ որովհետեւ Օսմանեան պետութիւնը  չէր պարտադրեր իր դաշնակիցին՝ Գերմանիոյ հաշւոյն աշխատող կառավարիչներուն եւ բանուորներուն հեռացումը: Պոյաճեաններու ընտանիքը Կիլիկիա կը մնայ մինչեւ 1925 թուականը, երբ յետ-պատերազմական իրավիճակի լոյսին տակ՝  այլեւս անյոյս կը դառնայ հոն հայ ընտանիքի մը ապագայ կերտելու հաւանականութիւնը, եւ առ այդ անոնք կ'արտագաղթեն Եգիպտոս: Պոյաճեան ընտանիքը բնակութիւն կը հաստատէ Զաքազիք الزقازيق քաղաքին մէջ, նախքան 1930-ին Գահիրէ տեղափոխուիլը, ուր հայրը կը սկսի աշխատիլ թրամուէի մէջ:

### Կրթութիւն եւ ասպարէզ
Վան Լէօ  Լեւոն կը յաճախէ Cairo’s College de la Salle (1930-31) եւ the British Mission College (1932-1939): Ան միաժամանակ Գահիրէի կեդրոնը գտնուող «Քասր Էլ Նիլ» փողոցի մէջ գտնուող  Studio Venus-ին մէջ աշկերտ կը դառնայ: Լեւոն 17 տարեկան էր, երբ կ'որոշէ մասնագիտանալ լուսանկարչական ասպարէզին մէջ, որու պատճառով ալ, 1940-ին, Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարան ընդունուելէն յետոյ կը լքէ ուսումը՝ իր հետաքրքրութիւնը զարգացնելու համար: Այդ օրերուն, եգիպտոսի հայ համայնքը կը վայելէր  լուսանկարչութեան համբաւը, եւ գրեթէ անոր մենաշնորհը ունէր, ինչպէս՝ Venus studio, Armand studio, Arshag studio, Vartan and Alban studio, նաեւ՝ Վարժապետեանը, որուն մօտ Լեւոն կը սորվի լուսանկարչութեան նախագիտելիքները, նախքան իր արուեստի հմտութեան զարգացումը՝ աշխատելով մէկ այլ յայտնի հայ լուսանկարիչի քով՝ Արթինեանին պատկանող «Վենիւս Սթիւտիօ»ին մէջ:

1941-ի Յունուարին, Լեւոն իր եղբօրը՝ Անժելոյի հետ կ'որոշէ  ունենալ լուսանկարչական սեփական սթիւտիօ մը, եւ  «Avenue Fouad and Sherif Pasha» փողոցին վրայ գտնուող իրենց բնակարանին հիւրասենեակը կը վերածէ լուսանկարչատան, իսկ բաղնիքը՝ մութ սենեակի: Եղբայրներուն յաճախորդներուն մեծ մասը կը հանդիսանային երկրորդ համաշխարհային պատերազմի օրերուն անգլիական բանակի զինուորներ, սպաներ եւ գրողներ, որոնք զինուորագրուած էին, պարզապէս աշխարհը տեսնելու համար, ինչպէս նաեւ՝ Օփերայի ներկայացուցիչներ Vivian Leigh, Noel Coward, Miriam Voigt, Olivia Manning, Lawrence Durrell, Cecil Beaton, քապարէի պարուհիներ, եւ բազմաթիւ ուրիշներ՝ ընդհանրապէս ազնուական դասակարգէն: 1947-ին, երկու եղբայրներուն գործընկերութիւնը կը դադրի: Լեւոն արդէն ունէր մեծ թիւով յաճախորդներ՝ Լիբանանցի վաճառականներ, շարժանկարի աստղեր, Փաշաներ եւ ակնառու դէմքեր: 

### «Van Leo» վարկանիշը
Ան կ'որոշէ ստեղծել իր սեփական լուսանկարչատունը Avenue Fouad (26th of July Street) եւ Emad Eddine նշանաւոր փողոցին վրայ, որուն համար ալ Լեւոն կ'ընտրէ արուեստի գրչանուն մը իր անուան  տառերէն բաղկացած՝ «Van Leo» Studio: Անոր լուսանկարչական ասպարէզին առաջին տարիներուն, յանուն իր սթիւտիոյին ծանուցման, Վան Լէոն յաճախ անվճար կը նկարէր հանրածանօթ դէմքեր, օփերայի դերասան-դերասանուհիներ, որոնք շարունակ նոր նկարներու կարիք ունէին իրենց աշխատանքին բերումով, իսկ Վան Լէոյի անվճար աշխատանքի պայմաններէն մէկը այն էր, որ իւրաքանչիւր լուսանկարի տակ տեսանելի ըլլար «Van Leo» վարկանիշը, եւ իբրեւ այդպիսին, անոր անունը կը կապուէր հռչակաւոր մարդոց անուան հետ:

Եգիպտոսի 1952-ի յեղաշրջումէն յետոյ, Վան Լէոյի յաճախորդները կը շարունակեն գլխաւորապէս մնալ եգիպտական հասարակութեան բարձր եւ հարուստ դասակարգի անհատներ, Եգիպտոս բնակող օտարներ, նաեւ՝ դերասաններ եւ դերասանուհիներ, ինչպէս՝ Omar Sharif, Fatma Rushdi Doria Shafik, Farid Al-Atrash, Taha Hussein and Dalida եւ ուրիշներ:

## Ցուցադրութիւն Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարանի մէջ եւ այլուր
1990-ականներու սկիզբը, «Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարան»ի մէջ, Վան Լէօ երկու անգամ կը ցուցադրէ իր տարիներու լուսանկարած դիմանկարները: Վան Լէօ երբեք չէր ուզեր, որ իր լուսանկարները  թանգարան դրուին, այլ՝ անոնք հասանելի ըլլան ժողովուրդին: 1998ին, ան կ'ընդունի ամերիկացի լուսանկարիչ Barry Iverson-ի առաջարկը, որ իր սթիւտեոյին մէջ գտնուող մօտաւորապէս 10,000էն աւելի լուսանկարներն ու negatives-ները նուիրէ «Գահիրէի Ամերիկեան Համալսարան»ին, որ այդ օրէն սկսեալ, բացառապէս պատասխանատուն է Վան Լէոյի գործերուն: Համալսարանին նախաձեռնութեամբ, շարք մը ցուցահանդէսներ կը կազմակերպուին Մերձաւոր Արեւելքի մէջ եւ այլուր:

## Հոլանտայի Թագաւորական հեղինակային Մրցանակը
մինի
2000-ին, Վան Լէօ առաջին լուսանկարիչն էր, որ կը ստանար Հոլանտայի Թագաւորական հեղինակային  Royal Netherlands Prince Claus Prize մրցանակը. Այս մրցանակը նշելու համար «Town House» պատկերասրահը կը կազմակերպէ Վան Լէոյի լուսանկարչական աշխատանքին նուիրուած յետահայաց ցուցահանդէս մը՝ գնահատելու անոր աւելի քան կէս դար երկարող արուեստը: Վան Լէօ կրնայ վայելել միայն բացման արարողութիւնը, որովհետեւ ան կը մահանայ սրտի կաթուածի հետեւանքով՝ 18 Մարտ 2002-ին, եւ կը թաղուի յաջորդ օրը, Գահիրէի հայկական գերեզմանատան մէջ:

## Ժառանգութիւն եւ Ճանաչում

* Կը պնդուի, որ Վան Լէօյի հաւաքածուն Եգիպտոսի հասարակութեան վաւերագրումն է վերջին յիսուն տարիներու ընթացքին, եւ ան կոչուած է արուեստագէտ, քանի որ իր լուսանկարչութիւնը վերածած է արուեստի։
* Վան Լէօյի բարեկամներուն եւ գործընկերներուն կողմէ գրուած տարբեր յօդուածներ կը վերաբերին իր կեանքին ու գործունէութեան, եւ ամէն մէկը կը յարգանքի տուրք կը մատուցէ անոր արուեստին եւ այն եղանակին, որով արուեստագէտը պնդած է պահպանել այդ արուեստը։
* «Արաբական Պատկերի Հիմնադրամ»-ի (Arab Image Foundation) կողմէ առաջադրուելէ ետք, որ կազմակերպութիւն մըն է նուիրուած Միջին Արեւելքի հին լուսանկարներու պահպանման, Վան Լէօն շահեցաւ «Փրինս Քլաուս» Մրցանակը 2000 թուականին, որմէ ետք ան ստացաւ համաշխարհային բարձր ուշադրութիւն եւ ճանաչում։
* 2001 թուականին լիբանանեան արուեստագէտ Աքրամ Զաաթարին նկարահանեց «Ան + Ան Վան Լէօյ» (*Her + Him Van Leo*) վաւերագրական ֆիլմը, որ կը ներկայացնէր Վան Լէօյը։ Զաաթարին որոշեց օգտագործել Լէօյի հետ հարցազրոյցի քատրերը՝ ստեղծելու համար «տեսակ մը երկխօսութիւն Վան Լէօյի հետ, ի տարբերութիւն անոր մասին ֆիլմի»։ Վաւերագրական ֆիլմը կը պատկերէ Վան Լէօյի եւ անանուն հետազօտողի յարաբերութիւնը, որուն մեծ մայրը նկարուած էր Լէօյի կողմէ 1959-ին, եւ կը քննարկէ Վան Լէօյի կեանքը, գործը եւ արուեստը։
* **Ցուցահանդէսներ եւ Հրատարակութիւններ**
** Վան Լէօն նիւթն է «Արաբական Պատկերի Հիմնադրամ»-ի Նեքար Ազիմիի եւ Քարլ Պասիլի խմբագրութեամբ գիրքի մը, որ հրատարակուած է «Archive Books»-ի կողմէ։
** 2018 թուականին Քորնէլի Համալսարանի Համեմատական Արդիականութիւններու Հիմնարկը հիւրընկալեց իր ինքնանկարները ներկայացնող ցուցահանդէս մը՝ խորագրուած «Վան-Լէօ. Դժկամ Սիւրռէալիսթը» (*Van-Leo: The Reluctant Surrealist*), որուն կ՚ընկերակցէր նոյն խորագրով քաթալոկը։
** Ամէնավերջին անգամ, Վան Լէօն եղած է Լոս Անճելըսի Համըր Թանգարանի (Hammer Museum) գլխաւոր հետահայեաց ցուցահանդէսի նիւթը, որ կազմակերպուած էր Նեքար Ազիմիի կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Van Leo Testimonials
* Van Leo An Armenian Photographer in Cairo
* فان ليو.. مصور نجوم السينما وحافظ ذاكرة الوطن 

Ստորոգութիւն:Լուսանկարիչ