open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խենթը (Վէպ)

«**Խենթը»**, հայ գրող Րաֆֆիի վէպերէն։

## Ստեղծում
Հայ ազգային-ազատագրական շարժման վերելքը, կապուած 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի իրադարձութիւններու հետ, ամբողջ խորութեամբ բացայայտեցին Րաֆֆիի ստեղծագործական տաղանդի հնարաւորութիւնները։ Րաֆֆին կ՚առաջադրէ ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայ ժողովուրդի գլխաւոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութիւնը»։ Այս ծրագրի գեղարուեստական արտայայտութիւնը հանդիսացաւ նաեւ «Խենթը» վէպը, որ ան գրեց 1881 թուականին։ Գլխաւոր հերոսը Վարդանն է, որ նախատիպը հանդիսացած է ռուսական բանակի գնդապետ Սամսոն Տէր-Պօղոսի Տէր-Պօղոսեանը։

## Սիւժէ
Վէպի գլխաւոր հերոսը Վարդանն է, որ կը ստանձնէ օգնութիւն խնդրող նամակը հասցնել ռուսական բանակի հրամանատար Տէր-Ղուկասովին։ Սալմանը, կը քայլէ գիւղէ գիւղ, կը փորձէ դպրոցներ հիմնել եւ հիմքէն ձեւափոխել հայ մտածելակերպը։ Պայքարի ջատագով է նաեւ Մելիք-Մանսուրը, որ չարչի ձեւանալով տեղեկատուութիւն եւ զէնք կը մատակարարէ։

Հետոյ կը նկարագրուին քանի մը տարի անկէ առաջ կատարուած դէպքերը։ Ալաշկերտի Օ... գիւղին մէջ խաղաղութիւն կը տիրէ, չնայած, որ մէկ կողմէ քուրտերը իրենց Ֆաթթահ Բեկի գլխաւորութեամբ անընդհատ կը կողոպտեն հայերուն, միւս կողմէ Թովմաս Էֆենդին, հարկեր հաւաքողը, ըլլալով հայ, կը կեղեքէ իւրայիններուն։

Վարդանը կը սիրէ տանուտէր Խաչոյի աղջիկ Լալային, որուն տղայի զվեստներ կը հագցնեն եւ Ստեփանիկ կ՚անուանեն։ Անոր կը սիրեն նաեւ Ֆաթթահ Բեկը եւ Էֆենտին։ Թովմաս Էֆենդիի մեքենայութիւններու արդիւնքով կը ձերբակալուին Խաչոյի որդիները, Սալմանը, Վարդանը։ Լալան փախուստի կը դիմէ։

Թուրքերու կոտորածներէն փրկուելու համար ամբողջ Ալաշկերտի գաւառը գաղթի ճամբան բռնեած է, Լալան անոնց հետ միասին կը գաղթէ Վաղարշապատ, ուր եւ ծանր կը հիւանդանայ ու կը մահանայ։ Վարդանը, որ ձերբակալումէն յետոյ յայտնուած էր Պայազետի բերդին մէջ, նամակը Տէր-Ղուկասովին հասցնելէ յետոյ կը սկսի փնտռել Լալային, սակայն կը գտնէ միայն անոր գերեզմանը։ Լալայի շիրիմը գրկած Վարդանը տեսիլքներու մէջ կը տեսնէ ապագայի իր երազանքներու Հայաստանը։

## Միտքեր գիրքէն
*Երջանիկ է այն ժողւուրդը, որ ատել գիտէ։ Նա, ով ատել չգիտէ, զուրկ է մնում սիրոյ զգացումից։**Համբերութիւնը մահ է... գերեզմանի մէջ է միայն մարդ համբերող դառնում։ Մեր տանուտէրերը, մեր վարդապետները մէզ համբերութիւն են քարոզում… Ախար նրանք քանդեցին մեր տունը եւ այս ստրկական վիճակին հասցրին մէզ։ Եթէ կայ մի բան, որ կարող է փրկել հարստահարուած եւ ճնշուած ժողովուրդներուն, դա է՝ բողոքը, ինչ կերպով եւ յայտնուելու լիներ նա…*

- Սալման, այսպիսով Րաֆֆին արտայայտում է իր դժգոհութիւնը եկեղեցւոյ կողմէ քարոզուած համբերութեան եւ հնազանդութեան

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Րաֆֆի «Խենթը»
* Խենթը»․ ծաղկաքաղ - Կրթադիտակ 
* Խենթը - Րաֆֆի
* Խենթը աուդիոգիրք
* Խենթը
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Ստորոգութիւն:Րաֆֆիի վէպեր
Ոսկի Աքաղաղ (Վէպ)

**Ոսկի** **Աքաղաղ**, Րաֆֆիի սոցիալական վէպերէն։ Րաֆֆին այն գրած է 1870-ական թուականներու սկիզբներուն, բայց առաջին անգամ լոյս  տեսած է 1879 թուականին «Մշակ» լրագրին մէջ։ Այնուհետեւ վէպը արտատպուած է եւ հրատարակուած առանձին գիրքով 1882 թ. Թիֆլիսի մէջ եւ 1903 թ. Պաքուի մէջ։ «Ոսկի աքաղաղ»-ը հրատարակուած է Կոստանդնուպոլիսի մէջ 1922 թ. եւ Ալեքսանտրիոյ մէջ` 1937 թ.:

Վէ պը Հայպետ Հրատի կողմէ հրատարակուած է քանի մը անգամ` 1927, 1950, 1954, 1955, 1962 թուականներուն։ Լոյս տեսած է նարեւ ռուսերէն, գերմաներէն եւ այլ լեզուներով։ Ռուսերէն լեզուով առաջին անգամ հրատարակուած է 1892 թուականին Թիֆլիսի մէջ Նիկիտա Կարա Մուրզայի թարգմանութեամբ։

Րաֆֆին իր «Ոսկի Աքաղաղ»-ը վէպին մէջ դիմակազերծած է եւ խստօրէն քննադատած առեւտրա-վաշխառուական բուրժուազիային, որուն վիպասանը անուանած է «մռայլ դասակարգ»։ Վէպը հայ ընթերցող հասարակութեան սիրած գիրքերէն մէկն է։

## Սիւժէ
«Ոսկի Աքաղաղ» վէպի նիւթն առնուած է գիւղի եւ գաւառական քաղաքի իրականութենէն։ Գործողութիւնները տեղի կ՚ունենան Երեւանի եւ գիւղերուն մէջ։ Գիւղացի Աւետ ապոր եղբօր որբացած որդուն՝ Գալուստին, որուն Գալօ կ՚ըսեն, յիսուն ռուբլի պարտքի դիմաց ծառայութեան կը թողնէ գաւառի ամենահարուստ վաճառական Պետրոս Մասիսեանի տանը։ Գալոյին կու տան Միքայէլ նոր անունը։ Սա կ՚առաջադիմէ եւ գործակատարի պաշտօնով տունէն կը փոխադրուի խանութ։ Կ՚անցնին տարիներ։ Առիթը կը ներկայանայ, եւ Միքայէլին առեւտրական գործերով կ՚ուղարկեն Մոսկուա, ուր կ՚ուսանի Մասիսեանի որդի Ստեփանը։ Ինքնազարգացմամբ եւ Ստեփանի ազդեցութեան ներքոյ Միքայէլը կը դառնայ կրթուած եւ անուանի անձնաւորութիւն։ Բայց Մասիսեանի մահուան պատճառով ան ստիպուած կ՚ըլլայ վերադառնալ հայրենիք եւ կարգաւորել իր տիրոջ գործերը։ Վէպը կ՚աւարտի Միքայէլի եւ Մասիսեանի դուստր Հռիփսիմէի ամուսնութեամբ։

## Կերպարներ

* **Գալօ-Միքայէլ**
* **Աւետ ապեր** - Միքայէլի հօրեղբայրը
* **Պետրոս Մասիսեան** - հարուստ վաշխառու, որու մօտ կ՚աշխատէր Միքայէլը
* **Ստեփան** - Մասիսեանի որդին
* **Շուշան** - Միքայէլի տատը
* **Եղիսաբէթ** - Աւետ ապոր կինը
* **Սաքի** - Միքայէլի գիւղական ընկերներուց մէկը
* **Գայիանէ** - Մասիսեանի դուստրը
* **Հռիփսիմէ** - Մասիսեանի դուստրը, որու հետ կ՚ամուսնանայ Միքայէլը
* **Մարիամ** - Մասիսեանի կինը

## Արտաքին յղումներ

* Վեպի աուդիոտարբերակը 
* «Ոսկի աքաղաղ» վեպը Վահագնականչի էլեկտրոնային գրադարանում

## Աղբյուրներ

## Աղբիւրներ

* Րաֆֆի, երկերի ժողովածու, հատոր երրորդ, հայպետՀրատ, Երեւան, 1962, ծանօթագրութիւններ, էջ 512։
* Հայ գրականութեան պատմութիւն, երկրորդ գիրք, Երեւան, 1950 թ., էջ 86-88։
Ստորոգութիւն:Րաֆֆիի վէպեր
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Պատուհանի Տակ Ծղրիդն Է Երգում (Վէպ)

**«Պատուհանի** **Տակ Ծղրիդն Է Երգում»**, Գրիգոր Բալասանեանի վէպերէն. առաջին անգամ առանձին գիրքով հրատարակած է «Հայաստան» հրատարակչութիւնը 1975 թուականին (խմբագիր` Ամալիա Ղուկասեան), վերահրատարակած է «Դարակ» հրատարակչութիւնը 2020 թուականին (խմբագիր` Աշոտ Գաբրիէլեան)։ Վէպի հիման վրայ Հայաստանի հանրային հեռուստատեսութիւնը նկարահանած է «Ծղրիդի երգը» հեռուստանովելը։

## Գրքի անոտացիան
Ամէն ոք իր տեղըունի կեանքին մէջ։ Սակայն բոլորին չէ, որ կը յաջողուի գտնել այն։ Վէպին մէջ երիտասարդի մը դեգէրումներու պատմութիւնը տրուած է, կեանքին մէջ իր տեղը գտնելու, իր կոչման արժանի ըլլալու գործին մէջմ ցուցաբերած յամառութիւնն ու վճռականութիւնը։

Եթէ քեզ չէ յաջողուած դառնալ այն, ինչի համար կոչուած ես դուի, գոնէ շիտակութիւն ու համարձակութիւն ունեցիր այդ տեղի համար պայքարելու։ Կոյր հնազանդութիւնը կործանարար է։ Այս է ճշմարիտ եզրակացութիւնը։

Վէպի առաջին մասը լոյս տեսած է «Ապրելու գաղտնիքը» խորագրով։

## Գրախօսութիւններ

* Ա. Տոնոյեան, Արձակագրի նոր նուաճումը։ «Գրական թերթ», 1975, թիւ 48։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Քառակող կոթող (Դսեղ)

**Քառակող կոթող (Դսեղ)**, 7-րդ դարուն կառուցուած կոթող՝ Դսեղ գիւղի միջնադարեան գերեզմանատան մէջ:

## Նկարագրութիւն
**Քառակող կոթող (Դսեղ)**, կը գտնուի Դսեղ գիւղի միջնադարեան գերեզմանատան մէջ, հիմնուած է 7-րդ դարուն։

Կոթողի բարձրութիւնը 2 մեթր է, կառուցուած է բաց դեղնաւուն ֆելզիտէ, կանգնած է տուֆի պատուանդանի վրայ, որուն վերին հատուածին մէջ խաչապատկեր կը գտնուի, իսկ միւս կողմը պահուած է վիմագիր արձանագրութիւն։

Կոթողը վաղ միջնադարեան շրջանին կառուցուած է, իսկ պատուանդանը կազմած է յայտնի խաչքարագործ Վահրամ Մամիկոնեանը։ Նոյն տարածքին մէջ կը գտնուի նաեւ վարպետի “Խաչելութիւն” խաչքարը՝ 1281 թուագրումով։ Կոթողին բոլոր կողմերը ունին իրենց խորհրդանշական բովանդակութիւնները։

Կոթողի արեւմտեան ճակատին վրայ պատկերուած են թիւով ութ շրջանակներ, որոնցմէ վեցը միանման շրջանակներ են, 7-րդը միւսներէն կը տարբերի իր կրկնակի շրջագիծով, 8-րդի կիսաշրջանը հպուած է պատուանդանին (ամենայն հաւանականութեամբ շրջանակներուն վրայ գոյութիւն ունեցած են պատկերներ, որոնք չեն պահպանուած)։ Քառակող կոթողի արեւելեան հատուածին վրայ պատկերուած են արմաւենիի տերեւներ։ Իսկ կոթողի հիւսիսային ճակատին վրայ` ընձիւղագալարներուն միջեւ պատկերուած են վեր ու վար ուղղուած արմաւենիի տերեւներ: Հարաւային կողմը պատկերուած է խաղողի որթատունկ։

Նմանատիպ կոթողներ կան նաեւ Օձունի, Արդվիի, Խոժոռնիի, Կողբի, Բերդաձորի, Շինուհայրի եւ Երեւանի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Սալբի (Վէպ)

**Սալբի**, Րաֆֆիի անդրանիկ վէպը։ Վէպը գրուած է 1855 թուականին գրաբարով, սակայն յետագային Րաֆֆին այն վերամշակած է եւ փոխադրած է աշխարհաբարի։ Առաջին հատորը լոյս տեսած է 1911 թուականին Վիեննայի մէջ, իսկ երկրորդ եւ երրորդ հատորներու բնագրերը առ այսօր կը մնան անյայտ։

## Ընդհանուր նկարագիրը
«Սալբի» վէպի գաղափարական էութիւնը կը կազմէ ազգային ազատագրութեան հարցը։ Վէպի հերոս Ռուստամը, որ ձեռք կը բարձրացնէ բռնապետութեան վրայ, ըստ հեղինակի` ազատ բնութեան եւ մարդկային անարդար կեանքի ծնունդ է։ Ռուստամին եւ հայ առաջաւոր կնոջ պատկերը ներկայացնող Սալբիին հակադրուած են հայ հոգեւորականութիւնը, վաճառականութիւնը եւ պարսիկ խաներու հլու ծառայ տէր-Մարուքը, տէր-Մարկոսը, տես Վասակեանը, Սոլոմոն-բեկ Աւազակեանցը եւ ուրիշներ։ Ասոնք բոլորը իրենց դասակարգային էութեամբ դաշնակից են պարսկական ֆեոդալական-բարբարոսական իշխանութեան հետ եւ կը վայելեն անոր հովանաւորութիւնը։

«Սալբի» վէպը ռոմանտիկական ստեղծագործութիւն է։ Անոր կերպարները կառուցուած են դրական եւ բացասական, ներքին եւ արտաքին յատկանիշներու բացարձակ հակադրութեամբ։ Վէպի սիւժէտային դրութիւնները եւս ռոմանտիկական են, անոր բացառիկ են գերբնական եւ պարուրուած առասպելական խորհրդաւորութեամբ։ Վէպին մէջ գործողութիւնները դինամիկ են։ Հեղինակի երեւակայութիւնը ծնած է աշխոյժ տեսարաններ, որոնք տրուած են ճոխ նկարագրութիւններով։

## Աղբիւրներ

* Հայ գրականութեան պատմութիւն, երկրորդ գիրք, Երեւան, 1950 թ., էջ 81-83։

## Արտաքին յղումներ

* «Սալբի» վեպը Վահագնականչի էլեկտրոնային գրադարանում
* «Սալբի» վեպը ԱՐԵՎԱԿ-ի էլեկտրոնային գրադարանում 
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Ստորոգութիւն:Րաֆֆիի վէպեր
Ստորոգութիւն:Հայկական գիր եւ գրականութիւն
Տարօնի Պատերազմը (Վէպ)

**Տարօնի պատերազմ**, հայ միջնադարեան ժողովրդական վէպ։ Պահպանուած է Յովհան Մամիկոնեանի, մասամբ եւ Սեբէոսի (որոնց կողմէ ալ գրառուած-խմբագրուած է) պատմագրական երկերուն մէջ։ Բաղկացած է բանահիւսական ծագում ունեցող բազմաթիւ վիպական զրոյցներէ, աւանդութիւններէ, նաեւ երգերէ՝ համախմբուած Մամիկոնեան իշխաններ Մուշեղի, Գայլ Վահան Մամիկոնեանի, Սմբատի, Վահան Կամսարականի եւ Տիրանի անուններու շուրջը, հօր եւ որդիի յաջորդութեամբ։ Վիպական այդ երկին մէջ 5-րդ դարու նշանաւոր գործիչներ Վարդան եւ Վահան Մամիկոնեաններու՝ պարսիկներու դէմ մղած ապստամբական կռիւներու արձաքանքներն են։ 

Տարօնի պատերազմ վիպական բաղադրութեամբ ու հիմնական բովանդակուեամբ կ՚առնչուի «Պարսից պատերազմի» հետ։ Վերջինիս կարեւոր բաղադրիչը կազմող Մուշեղի վէպը 7—8 դարու տեղայնացած է Տարօնի մէջ, զարգացած նոր կողմերով ու գիծերով, նոյն հերոսի անունով հարակցուած Գայլ Վահանի եւ յաջորդներու մասին յօրինուած զրոյցներուն, կորսնցուցած է իր համազգային բնոյթը եւ դարձած տեղային վէպ՝ տեղական-ազգային շահագրգռութիւններով, որու բովանդակութիւնն է՝ կռիւ պարսիկներու դէմ՝ հայերու պարտադիր յաղթանակով։

Պարսից Ւտսրով թագաւորը տարբեր զօրավարներու միջոցով բազմիցս կը փորձէ հարկատու դարձնել, հպատակեցնել Տարօնը, աւերել անոր սրբավայր Սուրբ Կարապետ վանքը, սակայն Մամիկոնեանները կ՚ելլեն անոնց դէմ եւ իմաստութեամբ ու խորամանկութեամբ կը մոլորեցնեն թշնամիին, Սուրբ Կարապետի զօրութեամբ կը յաղթեն։ 

Տարօնի պատերազմին մէջ առաջնակարգ տեղ կը բռնեն ռազմական հնարամտութեան, թշնամիին մոլորեցնելու եւ պատժելու մօտիւները, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ մարտերու նկարագրութիւնները։ Տարօնի պատերազմի վիպական հիմնական կոնֆլիկտը հարկահանութիւնն է եւ անոր դէմ Տարօնի, Սասունի եւ կից գաւառներու ապստամբական կռիւները։ Նոյն այդ կոնֆլիկտն է «Սասնայ ծռեր» էպոսի հիմքին մէջ, այստեղ թշնամի պարսիկներուն կը փոխարինեն արաբները։ Պատմատիպաբանական առումով Տարօնի պատերազմ «Պարսից պատերազմ»-ի եւ «Սասնայ ծռեր»-ի միջեւ ինկած օղակ է։
Ստորոգութիւն:Հայ միջնադարեան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Խաչքար Տուտիկ Իշխանի

մինի|Խաչքար՝ Տուտիկ իշխանի

**Տուտիկ իշխանի խաչքար-յուշակոթող**, յուշակոթող Լոռի մարզի Կողես գիւղին մէջ, հիմնուած է 1241-ին:

## Նկարագրութիւն
Տուտիկ իշխանի խաչքար-յուշակոթողը կը գտնուի Լոռի մարզի Կողես գիւղին մէջ եւ հիմնադրուած է 1241 թուականին։ Հայաստանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ արձանագրուած է 7.56/1 թիւով։

Կոթողը նուիրուած է Սուրբ Երրորդութեան եւ Տուտիկ իշխանի հարազատներու յիշատակին։ Կոթողը կը գտնուի Կողես գիւղի կեդրոնական հատուածին մէջ գտնուող գերեզմանատան մէջ։

Կողեսի մէջ  պահպանուած  յուշարձաններէն ամէնէն նշանաւորը Տուտիկ իշխանի խաչքար-յուշակոթողն է (1241), որ կառուցուած է գիւղի կեդրոնական մասին մէջ գտնուող գերեզմանատան տարածքին մէջ։ Այստեղ կը գտնուի նաեւ Տուտիկ իշխանի  տոհմական  դամբարանը, որ եղած է գետնայարկ եւ թաղածածկ, այժմ չնչին հետքեր մնացած են։ Դամբարանի գլուխին` արեւելքէն կանգնած են իրարու մօտ գտնուող երեք գեղաքանդակ խաչքարեր՝ ճարտարութեամբ ձեւաւորուած ընդհանուր պատուանդանի վրայ։ Մէջտեղի խաչքարը  աւելի մեծ է եւ նրբաքանդակ, իսկ միւսներուն խաչէն դէպի ներքեւ պատկերուած են հեծեալ ռազմիկներ, որոնք իրենց ձեռքերուն ունին երկար նիզակներ եւ սպառազինուած են, իսկ ձիերը քառատրոփ վազքի դիրք ունին։

Պատուանդանին վրայ տեղակայուած է հետեւեալ տապանագիրը.

«Կամաւն բարերարին Աստծոյ ես Տուտիկս եւ մայրն իմ Թամար եւ ամուսինն իմ Դուդկա կանգնեցաք զերրորդութիւնն վասն Սասնային ի Քամեթարայ եւ Նորադինին, որք անհետ կորան ի ձեռս անաւրինաց եւ սուգ մեծ եւ անմխիթար թողին մեզ, որք երկրպագէք յիշեցէք զմեզ եւ զծնաւղս մեր թուին ՈՂ-ին (1241 թ.)»:

Տուտէ իշխանին սերունդը իշխած է եւ կալուածներ ունեցած է Լոռի մարզի Կողես-Օձուն տարածաշրջանէն ներս։ Յայտնի է, որ Տուտէ իշխանի միւս որդին` Տուտիկ (նաեւ՝ Տոտիկ) յայտնի գիտնական հոգեւորականի եղբայրը, մեծ յարգանք վայելած է Լոռիի մէջ, եւ անոր անուամբ կոչուած են թէ՛ Կողեսի մօտի վտակը՝ Տոտկաջուր, թէ՛ անոր շրջակայքը։ Հետագային այս կալուածը անցած է Լորիս-Մելիքեաններուն։ Կողեսը եղած է անոնց իշխանական նստավայրը, հին աւանդազրոյցներուն մէջ զայն թագաւորական նստավայր կոչած են:

Տուտէ իշխանի քոյրը Սարգիս Մեծի կինն էր, Զաքարեան միջնադարեան իշխանապետութեան հիմնադիրներ Իվանէ եւ Զաքարէ Զաքարեաններու մայրը։ Տուտէ իշխանի որդին՝ Գրիգոր Թութեւորդին, յայտնի կրօնական գործիչ էր, դպրոցապետ ու գիտնական, Հաղբատի թեմի առաջնորդը։

## Արձանագրութիւն
Կոթողին վրայ պահպանուած է հետեւեալ արձանագրութիւնը.

## Աղբիւրներ
* «ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԳԵԼՈՑ-ԹԱՆԳԱՐԱՆՆԵՐՈՒ ԵՒ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹԻՒՆ» ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՉ ԱՌԵՒՏՐԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ 

## Ծանօթագրութիւններ
Օձունի կոթող (կոթող-մահարձան)

մինի|Օձունի յուշակոթողը Լոռի մարզի Օձուն գիւղին մէջ

**Օձունի կոթող (կոթող-մահարձան)**, յուշակոթող Լոռի մարզի Օձուն գիւղին մէջ։ Ներառուած է Օձունի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Պատմութիւն
Օձունի կոթողը կը գտնուի Օձուն գիւղի գմբեթաւոր պազիլիկ եկեղեցիէն (5-6-րդ դդ.) մօտ 10 մ. հիւսիս-արեւելք։ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան յաղթանակը պատկերող հոյակապ յուշակոթող է։ Կ'ըսուի, թէ Օձունի կոթողը կը խորհրդանշէ քրիստոնէութեան ընդունումը ո՛չ միայն Հայաստանի մէջ, այլեւ՝ Վրաստանի եւ Աղուանի մէջ։ Հիմնադրութեան ճշգրիտ թուականը յայտնի չէ։ Աւանդութեան համաձայն՝ այստեղ թաղուած է Դուինի մէջ սպաննուած Հայոց Սմբատ Ա. Բագրատունի թագաւորը (892-914 թթ.)։ Ըստ անոր կառուցողական արուեստին եւ պատկերագրական ոճին՝ շուրջ 6-րդ դարու կառոյց է։ Կոթողը ժամանակակից է գմբեթաւոր պազիլիկ եկեղեցիին:

Կոթողը կառուցուած է բաց շագանակագոյն ֆելզիտի սրբատաշ քարերով։ Աստիճանաւոր, 2.4 մ. բարձրութեամբ պատուանդանի վրայ վեր կը խոյանայ երեք մոյթեր, որոնց կամարակապ բացուածքներուն մէջ տեղադրված են միակտոր քարի 4-մեթրանոց մէկական սիւներ (ստելա)։ Կամարներէն վեր գեղաքանդակ քիվը կը գտնուի։ Կոթողը հաւանաբար պսակուած էր թեւաւոր խաչով, որուն մասին կը վկայեն վերին քիվի հարթակին վրայ պահպանուած ելուստները։ Քառակող նիստերը ամբողջութեամբ քանդակազարդ են։ Պատկերաքանդակները կը ներկայացնեն տեսարաններ Հայոց Տրդատ Գ. արքային, Գրիգոր Լուսաւորիչի, Հռիփսիմեան կոյսերու, Գրիգոր Լուսաւորիչին հալածող նոյն Տրդատ արքայի՝ խոզակերպ դառնալուն եւ քրիստոնէութիւնը ընդունելէն ետք վերստին մարդկային կերպարանք ստանալուն վերաբերեալ, նաեւ որոշ դրուագներ Հին եւ Նոր Կտակարաններէն` Իսահակի զոհաբերութեան տեսարանը, «Երեք մանուկները կրակէ վառարանին մէջ», Տիրամայրը՝ Մանուկ Յիսուսը գրկած, գահին նստած, Կոյս Մարիամը՝ ժայռէն բխող աղբիւրին մօտ աւետիս ստանալուն եւ այլն։ Պատկերաքանդակները զետեղուած են կոթողի արեւելեան եւ արեւմտեան նիստերուն՝ ուղղանկիւն շրջանակներու մէջ։ Հիւսիսային եւ հարաւային նիստերը յարդարուած են բուսական եւ երկրաչափական պատկերաքանդակներով։

1938, 1950 թուականներուն կատարուած են կոթողի նորոգման եւ ամրակայման աշխատանքներ։

## Պատկերասրահ

ՕՁՈՒՆ 03.jpg|Օձունի յուշակոթողը
Օձուն5.JPG|Օձունի յուշակոթողը
Օձուն7.JPG|միակտոր քարի 4 մեթրանոց սիւն
ՕՁՈՒՆ 09.jpg|Օձունի եկեղեցին եւ յուշակոթողը
ՕՁՈՒՆ 02.jpg|Օձունի եկեղեցին եւ յուշակոթողը


## Գրականութիւն
*Ջալալեանց Ս., Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, Տփխիս, հ. 1, 1842։
*Հասրաթեան Մ., Տաշիրի սրահաւոր միանաւ յուշարձանները, «Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու», Եր., 1974, N 3։
*Շախկեան Գ., Օձունի եկեղեցին, Եր., 1983։

## Ծանօթագրութիւններ
Մշոյ դաշտ

մինի|Մշոյ դաշտ

**Մշոյ դաշտ**, *Մուշի դաշտ, Տարօնի դաշտ* կը գտնուի Հայկական լեռնաշխարհին մէջ՝ Արեւելեան Եփրատի միջին հոսանքին մօտ, կը զբաղեցնէ Մեծ Հայքի Տարօն նահանգի մէկ մասը։

## Նկարագրութիւն
Մշոյ դաշտը կը տարածուի Պուլանըխ եւ Հայկական Տաւրոս լեռնաշղթաներուն միջեւ, Մեղրագետի աւազանին մէջ: Մշոյ դաշտը ալիքաւոր մակերեւոյթով աստիճանաձեւ իջուանք է Հայկական Տաւրոսի համակարգին մէջ։ Երկարութիւնը մօտ 65 քմ.է։ Կը գտնուի 1200-1500 մ. բարձրութեան վրայ։ Մշոյ դաշտին մէջէն կը հոսիԱրածանին՝ ընդունելով Մեղրագետը։ Կլիման ցամաքային է, Յունուարին շուրջ 0-էն մինչև 4&nbsp;°C աստիճան է, Յուլիսին 24-26&nbsp;°C։ Կը յատկանշուի տափաստանային բուսածածկոյթով։ Գետահովիտներուն եւ նախալեռնային ձորակներուն մէջ կը հանդիպին նօսր անտառներ եւ թփուտներ։ Մշոյ դաշտին մէջ բնակող հայերը կը զբաղին հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ։ Մշոյ դաշտը Արեւմտեան Հայաստանի խիտ բնակութիւն ունեցող եւ արգաւանդ շրջաններէն էր։

## Անուանում
Ըստ աւանդութեան, Աստղիկ դիցուհին ամէն գիշեր կը լոգնար Մշոյ դաշտէն հոսող Արածանի գետին մէջ։ Սիրահարուած երիտասարդները կը հաւաքուէին մօտակայ բարձունքին վրայ, որպէսզի տեսնէին աստուածուհին։ Սակայն Աստղիկը աննկատ մնալու համար դաշտը կը պատէր մշուշով, որուն պատճառով ալ երկիրը կոչուած է Մուշ, դաշտը՝ Մշոյ դաշտ։

## Պատկերասրահ

Msho Dasht 001.jpg|Մշոյ դաշտը
Mush 1213.jpg|Մուշ քաղաքը


## Ծանօթագրութիւններ
Ցտեսութիւն, Ծիտ (Վէպ)

**«Ցտեսութիւն, Ծիտ»**, հայ արձակագիր Արամ Պաչեանի վէպը։ Առաջին անգամ հրատարակուած է  2012 թուականին՝ «Անտարես» հրատարակութեան «XXI.» մատենաշարի շրջանակներուն մէջ։

Խմբագիրը Արքմէնիկ Նիկողոսեանն է, տեխնիկական խմբագիրը՝ Արարատ Թովմասեանը, մենատիպերը՝ Տիգրան Կիրակոսեանի, իսկ լուսանկարը՝ Կարէն Անտաշեանի։ Բաղկացած է 224 էջէ։

## Երկրորդ հրատարակութիւն
«Ցտեսութիւն, Ծիտ» վէպի երկրորդ հրատարակութիւնը տպագրուած է  հեղինակի մասնակի վերամշակումէն յետոյ։ Հրատարակած է «Դարակ» հրատարակչութիւնը 2017 թուականին։ Այս հրատարակութեան մէջ հեղինակը յաւելած է նաեւ վերջաբան, կազմուած է 216 էջէ։ Շապիկին օգտագործուած է  Լիլիան Գալստեանի լուսանկարը, շապիկը՝ Լուսինէ Նաւասարդեանի։

## Սիւժէ
Վէպին մէջ ներկայացուած են բանակէն զօրացրուած տղայի՝ Ծտի (անոր անունն է) մտորումները։

## Կարծիքներ
Սա ներաշխարհային վէպ է՝ զարգացած ներքին պատումի ձեւով։ Ներաշխարհային պատումի մէջ Պաչեանը կարողացած է դուրս գալ հասարակական, քաղաքական խմորումներէ մարդոց յուզող հարցերու շրջանակ։ Արամը շատ կարճ ժամանակի մէջ կարողացաւ ապացուցել, որ ինքը անցողիկ հեղինակ չէ։

- Արքմէնիկ ՆիկողոսեանԲայց մէկ ալ «փաստելու», «ցուցմունք տալու», պարտաւորութենէն, «ամօթէն» ազատագրուած գրականութիւնը կը վկայէ մէկ այլ պատմութիւն, ուր բանակի ինքնասպանութիւններու ու սպանութիւններու վիճակագրութեան փոխարէն բանակային բարքերուն ու հրամանատարներու սադիզմին զոհ գնացած երազող հոգիներու պատմութիւններն են, ուր մահը ամենաահաւոր վախճանը չէ, անոր համար ալ զինուորները կը մեռնին, յետոյ մահէն յետոյ կը զօրացրուին, կ՚ապրին. «Գլխիս իջած քո ամէն հարուածն ինձ մտածել էր սովորեցնում. սովորեցնում էր կրկին յիշել ու հեռանալ՝ կօշիկներուդ տակ թողնելով մարմինս»։ Ահա վէպը, գրականութիւնը՝ ամէն ռեժիմի իրական ընդդիմութիւնը։

- Վահան ԻշխանեանՊաչեանը ճանաչելի հեղինակ է, լաւ առումով ճանաչելի։ Խնդիրներու շրջանակը, որ կը դառնայ անոր գրականութեան թեման, շատերուն է հոգեհարազատ, շատերու անձնական մտահոգութիւնն է։ Ամենակարեւորը ժամանակակից է մտածողութեամբ, հեղինակ է, որու տեքստը զերծ է տարբեր տեսակի նախապաշարմունքներէ` քաղաքական, կրօնական, ազգային, որոնք ալ ամէնէն առաջ կը վնասեն լաւ գրականութեան։

- Կարէն Անտաշեան

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Արամ Պաչյան. «Գրականությունը նեղացկոտ աղջկա է նման»
* Արամ Պաչյան. «Ցտեսություն, Ծիտ» վեպը բոլոր նրանց համար է, ովքեր հետաքրքվում են արդի հայ գրականությամբ
* Թագուհի Ղազարյան. Արևելահայ նորարարական երկու վեպերը
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Անիւ

մինի|Ինքնաշարժի անիւ
**Անիւը** շրջանաձեւ սարք մըն է, որ պտտելով կը դիւրացնէ շարժումը։ 

Երբ բեռը անիւի վրայ դնեն, անիկա կը գլորի, բայց չի սահիր։ Այդ պատճառով անիւը շատ հին ժամանակներէ ի վեր օգտագործուած է սայլերու, բեռնափոխադրման եւ տարբեր գործիքներու մէջ։

### Ստուգաբանութիւն
«Անիւ» բառը հին արմատ ունի եւ կապուած է «պտտիլ» իմաստին։ 

Նման բառեր կան նաեւ ուրիշ լեզուներու մէջ։

### Պատմութիւն
ձախից|մինի|Հին սայլի անիւ
Առաջին անիւները ստեղծուած են շուրջ հինգ-վեց հազար տարի առաջ։ 

Ամէնէն հին անիւի օրինակները գտնուած են Եւրոպայի մէջ՝ Ռումանիա, Լեհաստան եւ Սլովենիա։ Հին Միջագետքի մէջ եւս գտնուած են սայլերու նկարներ։ Սկիզբը անիւները փայտէ շրջանակներ էին, որոնք ամրացուած էին սռնիին (երկար, գլանի ձեւ ունեցող յենարան)։

Ժամանակի ընթացքին, անիւին կառուցուածքը կը կատարելագործուի, կը ստեղծուին ճաղերով անիւներ, ապա մետաղէ շրջանակներով։ Այսպէս անոնք աւելի ամուր կը դառնան։

### Օգտագործում
Անիւը մարդուն կ'օգնէ զանազան գործեր կատարելու։ Անիկա կը գործածուի բրուտագործութեան մէջ՝ կաւի շրջան պտտցնելու, աղացներու մէջ, ճախարակներու եւ հաստոցներու մէջ։ 

Անիւով ջրաղացներ ու ոռոգման սարքեր կը շինուին։ 

Անիւը մեծ դեր կը խաղայ նաեւ արհեստագործութեան եւ գիտութեան զարգացման մէջ։

### Մշակոյթի մէջ
Տարբեր ժողովուրդներու մէջ, անիւը կը խորհրդանշէր արեւը, կեանքի շարունակութիւնը կամ օրէնքը։ Օրինակ՝ պուտտայականութեան մէջ անիկա կը համարուի Տհարմայի նշան։

### Ներկայիս
Այսօր անիւները կը գտնուին գրեթէ ամէն տեղ․ ինքնաշարժներու, հեծանիւներու, գնացքներու, օդանաւերու եւ հազարաւոր գործիքներու մէջ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սարքեր
Սուրբ Մեսրոպ Եկեղեցի (Հոմս)

**Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցի,** **[[Սուրիա|Սուրիոյ]] [[Հոմս]]** քաղաքին մէջ գտնուող կրօնական կառոյց, որ կը պատկանի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Դամասկոսի հայոց թեմին։ Կը համակարգէ Սուրիոյ Հոմս քաղաքի առաքելական հայութեան կեանքը։ Կից կը գտնուի Սահակեան վարժարանը։

## Անուանում
Եկեղեցին եւ դպրոց-վարժարանը կոչուած են հայերէնի այբուբենի հիմնադիրներու՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի անուններով։

## Պատմութիւն
Հոմս քաղաքին մէջ հայոց ցեղասպանութենէն յետոյ կը հաստատուին շուրջ 20 հազար հայեր, որոնք կը հիմնեն հայկական թաղամասը։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Entrance_of_Sahakian_school,_Homs.jpg|ձախից|մինի|Սահակեան վարժարան
Ի սկզբանէ Հոմսի հայ առաքելական համայնքը առաջնորդուած է Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութեան Դամասկոսի թեմի կողմէ, ապա 1929 թուականէն անցած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան՝ Ամէնայն հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե Սուրէնեանցի օրհնութեամբ, Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութիւնը Պէյրութի (Լիբանան) եւ Կիպրոսի թեմերուն հետ Կիլիկիոյ աթոռին փոխանցած է նաեւ Դամասկոսի թեմը։ 1956 թուականին Դամասկոսի թեմը, Դամասկոսի եւ Հոմսի հայ առաքելական համայնքուած է հետ (Սուրբ Սարգիս եկեղեցի) կ՚անցնի Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածնի ուղիղ ենթակայութեան։ Բուն եկեղեցին կ՚օծուի 2009 թուականին։ Վերջին պատարագը մատուցուած է 2011 թուականին՝ Սուրբ Զատիկի տաղաւար տօնի կապակցութեամբ։ 

Դպրոցը երկու յարկ ունէր․ ներքը կը գտնուէին ծիլ, բողբոջ եւ մանկապարտէզ խումբերը, իսկ վերեւը՝ առաջին, երկրորդ եւ երրորդ դասարանները։ Շինութենէն աջ տեսչարանն էր եւ 4-6-րդ դասարանները։

Նախքան Սուրիական ճգնաժամը կը բնակէր աւելի քան 40 հազար քրիստոնեայ՝ կաթոլիկ արաբներ, ասորիներ, յոյներ, հայեր։ Սուրիական բանակի կողմիէ քաղաքին ազատագրումէն յետոյ քրիստոնեայ որոշ մաս կը սկսի վերադառնալ։ 2011 թուականի նոյեմբերէն եկեղեցին եւ վարժարանը գտնուած են իսլամական պետութեան ահաբեկիչներու  հսկողութեան տակ, որոնք վերածած էին անոնք իրենց կենդրոններու , նկուղին մէջ գտնուող սրահը՝ հիւանդանոցի, ուսուցիչներու  սենեակը՝ մզկիթ-աղօթարանի, եկեղեցին՝ հանրակացարանի: Եկեղեցւոյ սուրբ խորանը պղծուած էր: 2016 թուականի ամռան կը քննարկուէր եկեղեցւոյ վերանորոգման եւ վերականգնման հարցը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Ազգային Սահակյան վարժարան, ֆեյսբուքյան էջ
* Նորա Շահպազեան, Մէր դպրոցական կյանքեն
Ստորոգութիւն:Դամասկոսի հայոց թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Բագրատ Ա․ Բագրատունի

**Բագրատ Ա․ Բագրատունի** կամ **Բագրատ Առաջին Բագրատունի** Դ․ դարու (4-րդ դարու) հայ իշխան, Բագրատունիներու տոհմի ներկայացուցիչ, Սմբատ Ա․ Բագրատունիի որդին։

Բագրատ առաջինը Սպերի իշխանն էր։ Տիրոյթը ստացած էր որպէս ժառանգութիւն իր հօրմէն, աւատատիրական օրէնքներու համաձայն։ Աւատատիրութիւնը Հայաստանի մէջ հաստատուած էր Տրդատ Մեծի իշխանութեան տարիներուն (287-330)։ Անիկա ժառանգած էր նաեւ հօր տիտղոսը՝ թագադիր ասպետութիւնը։ Այդ տիտղոսով ծառայած է Տիրան Բ․ (338-350) եւ Արշակ Բ․ (350-368) թագաւորներուն։

Բագրատի որդիներէն հռչակաւոր է Սմբատ Բ․-ն։

## Տե՛ս Նաեւ

* Աշոտ Ա. Բագրատունի
* Աբաս Ա. Բագրատունի
* Մուշեղ Ա․ Բագրատունի
* Սմբատ Ա․ Նահատակ
* Աշոտ Գ․ Ողորմած
* Աշոտ Բ․ Երկաթ
* Աշոտ Բ․ Երկաթի ՁԻարձան

## Աղբիւրներ
Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle; Tables généalogiques et chronologiques, Rome,‎ 1990, p.&nbsp;122.
Մուշեղ Ա. Բագրատունի

Մուշեղ Ա. Բագրատունի կամ Մուշեղ Առաջին Բագրատունի (ծնունդ՝ ), Կարսի թագաւորութեան հիմնադիրը 963 թուականէն։ Աբասի (928-953) որդին եւ Աշոտ Գ Ողորմածի եղբայրը։ 

Իրեն թագաւոր հռչակած է, երբ Աշոտ Գ Ողորմածը 961 թուականին Բագրատունեաց թագաւորութեան մայրաքաղաքը տեղափոխած է Անի, իսկ Մուշեղ Ա-ին նշանակած Կարսի եւ անոր գաւառի կառավարիչ։ Աշոտ Գ Ողորմածը Մուշեղ Ա-ի թագաւորութիւնը ճանչցած է որպէս իրեն ենթակայ իշխանութիւն։ Աշոտ Գ Ողորմածի մահէն (977) ետք Մուշեղ Ա-ն հաւակնած է Բագրատունեաց շահնշահ (արքայից արքայ) տիտղոսին, բայց Անիի ազնուականութիւնը գահ բարձրացուցած է մահացած թագաւորի որդուն՝ Սմբատ Բ-ին։ Վերջինիս եւ Մուշեղ Ա-ի միջեւ վէճ ծագած է Աղտոձորի կարեւոր լեռնանցքի եւ Շատիկ սահմանային ամրութեան համար, որը սակայն Դաւիթ Կիւրոպաղատի միջնորդութեամբ լուծուած է խաղաղ ճանապարհով։ Սմբատ Բ-ի դէմ Մուշեղ Ա-ն պատերազմի հրահրած է Դուինի ամիրա Սալարեան Աբուլ-Հայճային, սակայն վերջինս պարտութիւն կրած է Անիի մատոյցներուն մէջ։ Մուշեղ Ա-ն հավակնած է նաեւ Փառիսոսի թագաւորութեան գահին, որուն ապագայ ժառանգը իր կինն էր՝ Սահակ Սեւատայի դուստրը։

## Ընտանիքը
Մուշեղ Ա․ Բագրատունին ամուսնացած էր Կարտմանի իշխան Սահակ Սեւատայի աղջկան հետ։ Ունեցած են մէկ որդի՝

* Աբաս Բագրատունի (ծն. թուական անհայտ - 1029), Կարսի թագաւոր (984-1029).

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Պատմագիտական ուսումնասիրութիւններ», Նիկողայոս Ադոնց, Հատոր Ա․, Երեւան, 2006, էջ 518
Բագրատ Բ. Բագրատունի

**Բագրատ** **Բ․ Բագրատունի** (ծննդեան թուականն անհայտ-851) (), Հայոց իշխան (արաբերէն՝ بطريق الأرمن‎‎՝ պատրիկ) 826-851 թուականներուն, նաեւ՝ Իշխանաց իշխան (արաբերէն՝ بطريق البطاريق‎‎՝ պատրիք ալ-պադարիքա՝ պադրիքներու պադրիք), Աշոտ Մսակերի որդին։ 830 թուականին հիմնադրած է Տարօնի իշխանութիւնը, ուր հետագային իշխած են իր որդիներ Աշոտը եւ Տաւիթ-Արքայիկը։ Բագրատի իշխանութիւնը տարածուած է ամբողջ Արմինիայի (արաբական իշխանութեան տակ գտնուող հայաստանը՝ Արաբական խալիֆայութեան Արմինիա վարչական շրջանը) վրայ։ Մուշի մէջ կառուցած է սուրբ Փրկիչի տաճարը։ Իր զօրքով մասնակցած է Բիւզանդիայի դէմ արաբներու մղած պատերազմներուն։ Աշոտ Արծրունիի եւ ուրիշ իշխաններու հետ մասնակցած է հակաարաբական ապստամբութեան, 850 թուականին դիմակայած է Աբու-Սայիտ (Ապուսայիտ) կառավարիչին եւ թոյլ չէ տուեած մտնել Հայաստան։ 851 թուականին յաղթած է Տարօնի վրայ յարձակած Պաղեշի տէր Մուսային։ Եուսուֆ կառավարիչը զինք Իվաթի մէջ խաբէութեամբ ձերբակալած եւ ղրկած է խալիֆային նստավայրը՝ Սամառա (արաբերէն՝ السامرّاء), ուր մահացած է։ Իշխանական գահը փոխանցուած է եղբօրը՝ Սմբատ Բագրատունիին։

## Տե՛ս Նաեւ

* Աշոտ Ա. Բագրատունի
* Աբաս Ա. Բագրատունի
* Մուշեղ Ա․ Բագրատունի
* Սմբատ Ա․ Նահատակ
* Աշոտ Գ․ Ողորմած
* Աշոտ Բ․ Երկաթ
* Աշոտ Բ․ Երկաթի Ձիարձան

## Աղբիւրներ

* Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, Սանկտ Պետերբուրգ, 1887
* Լեո, Հայ ժողովրդի պատմութիւն, հ․ 2, Ե․, 1967
Կաղամար

մինի
**Կաղամարը** փոքրիկ աման մըն է, որուն պարտականութիւնն է մելանը ապահով կերպով պահել:

Սովորաբար կաղամարները կը պատրաստուին ապակիէ, արծաթէ կամ կապարէ եւ յաճախ կը գտնուին գրասեղանի մը վրայ։ 

Գրողը կամ նկարիչը իր փետուրին, վրձինին կամ գրիչին ծայրը կաղամարին մէջ կը թաթխէ, երբ մելանի պէտք ունի։ 

Գնդիկաւոր գրիչ մը ունենալու պարագային՝ անիկա կրնայ իր մելանի պաշարը լեցնել ուղղակի կաղամարէն։

Կաղամարները սովորաբար կափարիչ մը ունին, որպէսզի մելանը օդէն չքայքայուի կամ ալ փոշիով ու այլ խառնուկներով չաղտոտի։ 

Անցեալին, այլ տեսակ մըն ալ կար՝ ճանչցուած իբրեւ ճամբորդական կաղամար, որ ամուր պտուտակով կափարիչ մը ունէր։ Այս կաղամարը յարմարեցուած էր ճամբորդի մը համար, որ իր մելանի պաշարը կրնար պահել ճամբորդութեան ընթացքին՝ առանց մելանի արտահոսքի վտանգին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Inkhorn_and_ivory_case,_9th-13th_c,_exh._Benedictines_NG_Prague,_150683.jpg|alt=Inkhorn with ivory case (Prague, 9th–13th century). An inkhorn is an inkwell made of horn
Պատկեր:Chemical_auditory,_1904.jpg|alt=Stands for dip pens and inkwells in the desks of student benches in the historic Chemical Auditorium of the Gdańsk University of Technology, 1904
Պատկեր:Ritterling_13_(3D_reconstruction).png|alt=3D model of a Roman Ritt. 13 inkpot
Պատկեր:Anonymous_Amber_inkwell_01.jpg|alt=Renaissance amber inkwell of king Sigismund III Vasa, 1590s
Պատկեր:Travelling_Inkwells.jpg|alt=Examples of 19th century Travelling Inkwells
Պատկեր:Tudric_Inkwell.jpg|alt=Tudric pewter Inkwell
Պատկեր:Ecole-banc1900.jpg|alt=French school desks, c. 1900. The holes for the student's inkwells can be seen
Պատկեր:MEK_II-438.jpg|alt=Inkwell, currently at the MEK
Պատկեր:Pallme-König_&_Habel_-_Inkwell_-_2008.67_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|alt=Pallme-König & Habel&nbsp;— Inkwell - 2008.67 - Cleveland Museum of Art
Պատկեր:England_or_America,_19th_century_-_Inkwell_Set_-_1961.172_-_Cleveland_Museum_of_Art.jpg|alt=England or America, 19th century&nbsp;— Inkwell Set - 1961.172 - Cleveland Museum of Art
Պատկեր:Inkwell_carved_from_anthracite_-_Cleveland_Museum_of_Natural_History_(34362298300).jpg|alt=Inkwell carved from anthracite&nbsp;— Cleveland Museum of Natural History
Պատկեր:Khalili_Collection_Islamic_Art_mxd_0056.1.jpg|alt=10th century medieval Islamic agate inkwell inscribed with Kufic script. Khalili Collection.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մելան
Ստորոգութիւն:Գրենական պիտոյքներ
Կանեփ

մինի
**Կանեփ՝** գիտական անուանումով *Cannabis*, ծաղկող բոյսերու ցեղ մըն է, որ կը պատկանի *Cannabaceae* ընտանիքին։ 

Ըստ լայնօրէն ընդունուած տեսակէտի՝ անիկա ծագումով Ասիայէն է։ 

Այս բոյսը նաեւ ճանչցուած է իբրեւ «հեմփ» (hemp), բայց այդ անունը աւելի յաճախ կը գործածուի մանաւանդ այն տեսակներուն համար, որոնք մշակուած են ոչ թմրամիջոցային նպատակներով։ Հեմփը դարերու ընթացքին գործածուած է թելերու արտադրութեան, սերմերու եւ անոնց կոյուղիին, տերեւներու՝ իբրեւ ուտելիք, եւ եթէ կը քամուի՝ հիւթի համար։ Արտադրութեան նպատակով մշակուող հեմփը ընտրուած է այնպիսի բուսատեսակներէ, որոնք առատ թել կը հաղորդեն։

Բացի ատկէ, կանեփը ունի բժշկական օգտագործման երկար պատմութիւն, ինչպէս նաեւ շատերու կողմէ գործածուած է իբրեւ հանգստացնող կամ զուարճալի թմրամիջոց։ Այս գործածութեան մէջ անիկա ունի զանազան անուանումներ, ինչպիսիք են՝ «մարիուանա», «փոթ» կամ «ուիդ»։ 

Տարբեր տեսակներ մշակուած են ըստ կարիքի՝ ունենալու բարձր կամ ցած տոկոսով թմրագործօն հիմնական նիւթ մը։ 

Բոյսէն կ'արտահանուին նաեւ՝ ինչպէս հաշիշ (hashish) կամ հաշիշի իւղ։

Վերջին տարիներուն աճած է հետաքրքրութիւնը բոյսին մէջ գտնուող այլ նիւթերու հանդէպ, ինչպիսիք են՝ քանապիտիոլ (*CBD*), քանապիկերոլ (*CBG*), եւ քանապինոլ (*CBN*)։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Բոյսեր
Մուսասիր

աջից|frameless
**Մուսասիր** (*Արդինի*, *Մուծածիր*, *Արդա* *աստուծոյ քաղաք*, *Մուզասիր*), ուրարտական քաղաք Վանի թագաւորութեան մէջ, տեղակայուած էր Մեծ Զաբ գետին ափին, Վանա լիճի հարաւ-արեւելեան կողմը, Մուսասիր երկրամասին մէջ։ Վերակառուցուած է Ռուսա Ա․ի (Ռուսա առաջինի) կողմէ։

Ըստ Փօլ Զիմանսքիի, Ուրարտացիները - կամ գոնէ իշխող ընտանիքը - թերեւս տեղափոխուած են Մուսասիրէն դէպի հիւսիս-արեւմուտք՝ Վանայ լիճի կողմերը:

## Տաճարը
alt=Մուսասիրի տաճարի պատկերի թուային վերաստեղծում|մինի|Մուսասիրի տաճարի պատկերի թուային վերաստեղծում|ձախից|223x223փքս

**Մուսասիրի տաճարը**, շինուած է Քրիստոսէ առաջ 825-ին, Մուսասիրի մէջ կարեւոր տաճար մըն էր, Ուրարտուի սուրբ քաղաքը: Մուսասիրի տաճարը երեւցած է ասորական հարթաքանդակի (անգլերէն՝ bas-relief) մը վրայ, որ զարդարած էր Թագաւոր Սարգոն Բ․-ին պալատը Խորսապատին մէջ, իր յաղթանակը յիշատակելու համար «Ուրարտուի եօթը թագաւորներուն» վրայ 714 Քրիստոսէ առաջ (Մեր թուարկութենէն Առաջ):

(1802 - 1870) 1850-ականներուն սկիզբին, Անգլիական Ասորական Պեղումներու Հիմնադրամը մտաւ ասպարէզ Ուիլիըմ Քենեթ Լոֆթըսի տակ, եւ շատ հնաւայրներ ու պատի քանդակագործութեան ճիշդ նկարներ բաշխուեցան Անգլիական Թանգարանին եւ Լուվրին միջեւ: Սակայն, հնաւայրներու շարասն յարձակուեցաւ արաբ աւազակներէ, երբ կը փոխադրուէր Տիգրիս գետով, եւ այսօր թաղուած է այդ գետին յատակին ուրեւէ տեղ: Այդ յատուկ բասռելիեֆը փոխանցուեցաւ իր բնական տեղէն պալատին մէջ նկարի վրայ Եւժէն Ֆլանտինի կողմէ, Պոտտայի գլխաւոր նկարիչ:

Այս ասորական արշաւանքներուն ատենը, Բիայինիլին (Ուրարտու) կը կառավարուէր Սարտուրիի կողմէ եւ ետքը անոր որդի Ռուսային կողմէ (հայերէն՝ **Հրաչյա**, Մովսէս Խորենացիի համաձայն) մայրաքաղաք Թուշպային (Դասական հայերէն՝ **Տոսպ**) հետ Վանա լիճին արեւելեան ափին վրայ:

Ռուսա Ա-ի թագաւորութեան ատենը (735-714 Քրիստոսէ առաջ (Մեր թուարկութենէն Առաջ)), Մուսասիրը կը կառավարուէր Ուրզանա անունով թագաւոր մըն էր:

## Հաւանական վայր
Ոմանք նոյնացուցած են հայկական Մուշ քաղաքին հետ, իսկ ոմանք ալ տեղադրած են Իրաքի հիւսիս-արեւմտեան մասին, քրտական Մուջաջիր (Մուջեսիր) գիւղին շրջակայքին, Ռեւանտուզ ավանէն 18 կիլոմետր դէպի հիւսիս։ Ըստ մէկ ուրիշ վարկածի՝ Խալտեան կամ Հայկեան գլխաւոր սրբատեղին Մուսասիրի տաճարը գտնուած է պատմական Մոկաց աշխարհին Մոկք Առանձնակ (Մուսասիր-Արդինի) գաւառին՝ Առնոս (Ալուռիաս) լեռան մօտ։

## Յիշատակութիւն
Առաջին անգամ յիշատակուած է Քրիստոսէ առաջ (Մեր թուարկութենէն Առաջ) 879 տարին, Ասորեստանի թագաւոր Աշուրնասիրպալ Բ-ին (Քրիստոսէ առաջ (Մեր թուարկութենէն Առաջ) 883-859) Նեմրութ լեռան տարածքին մէջ թողած սեպագիր արձանագրութեան մէջ։

## Նշանակութիւնը
Մուսասիրը եղած է Վանի թագաւորութեան կրօնական գլխաւոր կեդրոնը, ուր կառուցուած էին Խալի աստուծոյ եւ անոր կնոջ՝ Բագբարտուի տաճարները, որ ուխտատեղի եղած է հայերուն եւ ասորիներուն համար։

## Կործանում
[alt=Վանի թագավորութիւնը|մինի|[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի թագավորութիւնը]]
Մուսասիրը, ինչպէս նաեւ Մուսասիր երկրամասը Վանի թագաւորութենէն անջատուած ու գրաւուած, ապա աւերուած է Ասորեստանի թագաւոր Սարգոն Բ․-ին կողմէ Քրիստոսէ առաջ (Մեր թուարկութենէն Առաջ) 714 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ
Ձեռք ձեռքի (մանկապարտէզի ծրագիր)

**Ձեռք ձեռքի**․ մանկապարտէզի ընդհանուր ծրագիր, ուղղուած 2-էն 6 տարեկան երեխաներու համար։ Ծրագիրը կ՛ընդգրկէ բոլոր բանալիները, որպէսզի կարդալ գրելու տարիքին հասնելէ առաջ՝ մանուկները հաճոյքով եւ բնականօրէն սեփականացնեն արեւմտահայերէնը։ Պատրաստուած է Անահիտ Սարգիսեանին կողմէ, երեխաներու հետ տարիներու յարատեւ աշխատանքի, փորձի եւ վերամշակումներու վրայ հիմնուելով։ 

## Ծրագիրը
«Ձեռք ձեռքի» յայտագիրը Ծիլ, Բողբոջ, Կոկոն եւ Ծաղիկ դասարաններու տարիքային չորս մակարդակներու կարիքներուն համապատասխանող արդիական հասկացողութեամբ պատրաստուած ծրագիր մըն է։ Կը բովանդակէ այդ բոլոր բանալիները, զոր երեխան կարդալ գրելէ առաջ, հաճոյքով եւ բնականօրէն սեփականացնէ արեւմտահայերէնը։ Մանուկը լեզուն կը գործածէ խօսելու, պատմելու, երգելու, խաղալու, մտածելու, ստեղծելու, հնարելու եւ այդպէս կը տրրապետէ գրելու եւ կարդալու համար անհրաժեշտ նախահիմքերուն։

## Ծրագրին փուլերը
Ծրագիրը օժտուած է երգ ու կշռոյթով, աւանդական, ժողովրդական, մշակութային եւ համաշխարհային բազմազան գիտելիքներով։ Այս ծրագիրին հետեւելով, երեխաները միեւնոյն ժամանակ կը զարգացնեն երաժշտական, գեղարուեստական եւ լեզուական կարողութիւններ։ Տարիէ տարի ծրագիրին նիւթերը երեխաներէն բխած, անոնցմէ ներշնչուած եւ անոնց հետ ձեւաւորուած աշխարհ մը կը հիւսեն, ուր երեխան ու լեզուն կը շաղուին եւ հայերէնը կը դառնայ բնական, գիտութեամբ եւ ճկունութեամբ հարուստ լեզու մը եւ անոնք իրենց սեփական լեզուն՝ կարդալու եւ գրելու պատրաստ կ՚ըլլան։

## Ծրագրին նպատակը
Հայախօս եւ հայախօս չեղող երեխաներուն համար, անկապ իրենց տան կամ երկրին մէջ տիրապետող լեզուէն, դպրոցը ամբողջական այդ ծրագիրով գունաւոր մթնոլորտ մը կը ստեղծէ, ուր ամէն մէկը մաս կը կազմէ ծրագիրին հրամցուցած պատմութիւններուն, խաղերուն, բառախաղերուն, երաժշտական, զգացական, իմացական աշխարհին։

Ծրագիրը լման ներկայացուած է․ աշխատանքային տետրակները, ձայներիզներն ու տեսերիզները շաղկապուած են։

«Ձեռք ձեռքի» ծրագիրի գործածութեան համար պատրաստուած են ուղեցոյց տեսերիզներ։ Ստորեւ, ծանօթագրութիւններուն մէջ կը ներկայացուի նմոյշ մը ծրագիրին բոլոր բաժիններուն։ 

## «Ձեռք ձեռքի» ծրագիրը մանկապարտէզին մէջ
Անհրաժեշտ է ուղեկցողը (ուսուցիչը) նախապէս պատրաստուած ըլլայ այդ յայտագիրին համար։ Իւրացուցած ըլլայ այդ ծրագիրը աշխատանոցներու ընմէջէն։ Որովհետեւ ան խումբին մաս կը կազմէ, խաղին մաս կը կազմէ եւ ուղեկցող է։

զնտուկ կայքէջին Ձեռք ձեռքի էջին մէջէն կարելի է հասնիլ ծրագիրին բոլոր բաժիններուն։ 

           

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապարտէզի արեւմտահայերէնի ծրագիր
Ստորոգութիւն:Արեւմտահայերէնի դպրոցական մանկական ծրագիր
Ստորոգութիւն:Արեւմտահայերէնի մանկապարտէզի ընդհանուր ծրագիր
Ստորոգութիւն:Մանկապարտէզի ընդհանուր ծրագիր
Ստորոգութիւն:Մանկապարտէզի գիրքեր
Հայրենի աղբիւր

**Հայրենի աղբիւր**․ ձեռնարկ լեզուի եւ բացատրեալ ընթերցանութեան։ Հեղինակն է՝ Յարութիւն Քիւրքճեան։

«Հայրենի աղբիւր» դասագիրքերու շարքը, բաղկացած է չորս գիրքերէ որոնք նախատեսուած են նախակրթարանի 6րդ դասարանի եւ միջնակարգի երեք դասարաններու համար։ Պատրաստուած է կրթական մշակներ Մարօ Գալայճեան Քիւրքճեանի եւ Յարութիւն Քիւրքճեանի կողմէ։ 

## Ծրագիրը
Միջնակարգի «Հայրենի աղբիւր» դասագիրքերու շարքը բաղկացած է չորս գիրքերէ, նախատեսուած միջնակարգի համար։ Ըստ տեղական պահանջներու, շարքը կարելի է գործածել նախակրթարանի 6րդ դասարանի եւ միջնակարգի երեք դասարաններու համար եւ կամ երկրորդականի բաժիններուն մէջ եւս։ Այդ կարելի է շնորհիւ գիրքին կառոյցին, որ ուսուցիչին տրամադրութեան տակ կը դնէ գործածութեան մէկէ աւելի մակարդակներ եւ տարազներ։ Իւրաքանչիւր դասագիրքի կողքին, կայ նաեւ համապատասխան աշխատանքի տետրակը։

«Հայրենի աղբիւր» շարքը, երկար տարիներէ ի վեր կը գործածուին Սփիւռքի զանազան վարժարաններու մէջ։

## Գիրքերը
Գիրքերը բաղկացած են դասերէ, որ կը տարածուին քանի մը դասապահերու վրայ։ Աշակերտներուն վարժեցնելու համար լեզուական հմտութիւններու մէջ, իւրաքանչիւր դաս կը գործածէ զանազան մեթոտներ. ընթերցում, բովանդակութեան վերլուծում, բացատրութեան տնային աշխատանքներ, դասարանային սրբագրումներ, լեզուական վարժութիւններ, շարադրական աշխատանք, հետազօտական աշխատանքներ, հորիզոնական հաղորդակցութիւն, եւ այլ զանազան միջոցներ։

## Տետրակները
Շարքի չորս գիրքերուն կ՚ընկերակցին նաեւ չորս համապատասխան «Տետրակ»-ներ, որոնք պատրաստուած են բուն դասագիրքերը քերականական աշխատանքներով չխճողելու նպատակով։ «Տետրակ»-ներուն մէջ տեղ գտած են թէ՛ քերականական օրէնքներու բացատրութիւններ եւ թէ՛ լեզուական աշխատանքներ, որոնք կարելի է ամբողջացնել անմիջապէս «Տետրակ»-ին վրայ։

## Ուսուցիչին հետ
Գիրքերը կը պարունակեն «Ուսուցիչին հետ» բաժին մը, որ օգտակար ուղեցոյցի դեր կը կատարէ դասագիրքը գործածող ուսուցիչներուն համար: Ասոնցմէ զատ, պատրաստուած են նաեւ առանձին ուղեցոյցներ, որ դաս առ դաս, պահ առ պահ ուսուցիչին կու տան առաջարկներ դասաւանդումի համար։ Այս ուղեցոյցները յատուկ բաժիններով առաջարկներ կու տան նաեւ տկար հայախօսներու համար: Իսկ հարկ եղած պարագաներուն, կարելի է դիմել անջատ տպուած եռալեզու բառացանկին՝ հայերէն-անգլերէն-ֆրանսերէն։

      
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքի հայկական դասագիրքեր
Ստորոգութիւն:Հայկական դասագիրքեր
Ստորոգութիւն:Յարութիւն Քիւրքճեանի գիրքեր
Ստորոգութիւն:Դասագիրքեր այբենական շարքով
Ստորոգութիւն:Դասագիրքեր
Արժոյթի Միջազգային Հիմնադրամ

մինի

**Արժոյթի Միջազգային Հիմնադրամ** (ԱՄՀ) միջազգային դրամական ու նիւթական հաստատութիւն է եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան մասնագիտական գործակալութիւն մը, որուն գլխաւոր գրասենեակը Ուաշինկթընի մէջ է։ Ան բաղկացած է 191 անդամ երկիրներէ, եւ իր յայտարարուած առաքելութիւնն է «աշխատիլ՝ խրախուսելու համաշխարհային դրամական համագործակցութիւնը, երաշխաւորելու նիւթական կայունութիւնը, դիւրացնելու միջազգային առեւտուրը, յառաջ մղելու բարձր զբաղուածութիւն եւ կայուն տնտեսական աճ, եւ նուազեցնելու աղքատութիւնը աշխարհի մէջ»։ ԱՄՀ-ն կը գործէ որպէս վերջին փոխատու իր անդամներուն, որոնք կ՚ապրին իրական կամ հնարաւոր վճարային կշիռի ճգնաժամեր։

Հիմնադրուած 1944 Յուլիսին Պրեթըն Ուուտծ Համագումարի ընթացքին՝ հիմնուելով Հարրի Տեքսթըր Ուայթի եւ Ճոն Մեյնարտ Քեյնսի գաղափարներուն վրայ, ԱՄՀ-ն պաշտօնապէս իր գոյութիւնը սկսաւ 1945-ին՝ 29 անդամ երկիրներով եւ միջազգային դրամական համակարգը վերակառուցելու նպատակով։ Իր առաջին երեք տասնամեակներուն, ԱՄՀ-ն հսկեց Պրեթըն Ուուտծի հաստատուն փոխարժէքային դասաւորութիւններու համակարգը։ Այս համակարգի փլուզումէն ետք 1971-ին, Հիմնադրամին դերը փոխուեցաւ վճարային կշիռի դժուարութիւններու եւ միջազգային նիւթական ճգնաժամերու կառավարման, դառնալով համաշխարայինացման դարաշրջանի առանցքային հաստատութիւն մը։

Քոթա համակարգի միջոցաւ, երկիրները գումարներ կը նուիրաբերեն, որմէ կրնան փոխ առնել եթէ վճարային կշիռի խնդիրներ ապրին. երկրի մը քոթան նաեւ կը որոշէ անոր քուէարկութեան ուժը։ Փոխերու պայմանութիւն ըլլալու համար, ԱՄՀ-ն յաճախ կը պահանջէ փոխառու երկիրներէն քաղաքական բարեփոխումներ ձեռնարկել, որոնք կոչուին կառուցուածքային յարմարացում։ Կազմակերպութիւնը նաեւ թեքնիքական օգնութիւն կը տայ եւ տնտեսական հսկողութիւն կը մատուցէ իր անդամներուն տնտեսութիւններու վրայ։

ԱՄՀ-ի փոխային պայմանները լայնօրէն քննադատուած են՝ խնայողական միջոցառումներ պարտադրելու համար, որոնք կրնան խոչընդոտել տնտեսական վերականգնումը եւ վնասել ամէնախոցելի բնակչութիւններուն։ Քննադատողները կ՚արտայայտեն որ Հիմնարկութեան քաղաքականութիւններն կը սահմանափակեն փոխառու ազգերուն տնտեսական ինքնիշխանութիւնը եւ որ անոր կառավարչական կառուցուածքը գերիշխուած է Արեւմտեան երկիրներուն կողմէ, որոնք կ՚ունենան անարժան մեծ քուէարկութեան ուժ։ Ներկայիս կառավարիչ տնօրէնն ու նախագահն է պուլկարացի տնտեսագէտ Քրիսթալինա Կեորկեաւան, որ այս պաշտօնը կը զբաղեցնէ 2019 Հոկտեմբեր 1-էն ի վեր։

## Ծանօթագրութիւններ
Տարոսիկ

**Տարոսիկ․** Եղանակներու եւ տօներու տարեկան ծրագիր։ Հեղինակն է Անահիտ Սարգիսեան։

Ծրագիրը երեխաներուն կը տրամադրուի դասարանային գրադարաններուն մէջ ու անոր ընդգրկած երգերը դպրոցական կեանքին առօրեան կը կազմեն։ Երգ ու լեզու իրար կապող ծրագիր մըն է․ Տարոսիկը իր գիրքով եւ խտասալիկով կ՚ընդգրկէ նոր երգերու յօրինում եւ աւանդական երգերու ու խաղերու նոր մեկնաբանութիւն։

## Ծրագիրը
Տարոսիկին երեխան եւ ուսուցիչը կը ծանօթանայ գիքը թերթատելով եւ խտասելիկը լսելով։ Կը ծանօթանան ամսուան տօներուն, ծէսերուն, եղանակներուն, պտուղներուն եւ կանաչեղէններուն, կենդանիներուն, սովորութիւններուն, հագուստներուն եւ շատ աւելիին։

Խտասալիկը կը սկսի Սեպտեմբեր ամիսէն եւ կը շարունակուի մինչեւ Օգոստոս։ Կարելի է փոխել ամիսներուն շարքը ըստ յարմարութեան։

Տարոսիկին հետ հեքիաթները, երգերը, խաղերը եւ խօսքերը իրար կը կապուին։ Պատմութիւնները կը միանան երգերուն եւ ունկնդիրներուն կը հրամցնեն աւանդական եւ ժամանակակից երաժշտական եւ լեզուային հասկացողութեամբ հարուստ մշակութային աշխարհ մը։ 

## Ստեղծագործական
Գիրքէն եւ խտասալիկէն զատ, Տարոսիկը ունի նաեւ «հազարաշէն երդիք» կառուցելու փայտիկներ։ Կրնան գործածուիլ առաւել այլ օգնական առարկաներ, ինչպէս օրինակ՝ գուլպայ, տապակ, կոճակ, պատառաքաղ, եւ այլ առարկաներ, որոնք պատմութիւններուն մէջ զանազան դերեր կը ստանձնեն ու մաս կը կազմեն խաղին։ 

Գիրք, խտասալիկ, հազարաշէն երդիք եւ օգնական առարկաներ, միասնաբար մաս կը կազմեն երեխային առօրեային փոխանցելով մշակութային ժառանգութիւնը խաղերով ու երգերով։

     
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դպրոցական ծրագիր
Ստորոգութիւն:Եղանակներու եւ տօներու տարեկան ծրագիր
Փիլիպարտէզ

**Փիլիպարտէզ**․ Երեխաներուն հետ փիլիսոփայութեան ծրագիր։ Կը հովանաւորուի Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէն։

## Ծրագիր
«Փիլիպարտէզ»-ը երեխաներուն հետ փիլիսոփայութեան ծրագիր մըն է, որուն նպատակն է՝ իրականութիւն դարձնել երեխաներուն հետ արեւմտահայերէնով փիլիսոփայելու գաղափարը: 

Երեխաներուն հետ փիլիսոփայութիւնը կը կիրարկուի բազմաթիւ երկիրներու մէջ, ըլլայ այդ դպրոցական ծրագիրներու եւ կամ զանազան խմբային աշխատանողներու ընթացքին։ Ծրագիրին նպատակն է խնդիրի մը եւ կամ յղացքի մը օգնութեամբ երեխաներուն մօտ մտածելու հմտութիւնները զարգացնելու: 

## Հայերէնով փիլիսոփայել
Ծրագիրը պատրաստուած է ի մտի ունենալով՝ ընկերային գիտութիւններով, փիլիսոփայութեամբ կամ նման նիւթերով աշխատող մանկավարժները, հայերէնի ուսուցիչները եւ ուղեկիցները, երեխաներու եւ պատանիներու հետ աշխատող հաստատութիւնները, հայերէնով արդիւնաբեր ժամանակ անցընել ուզող ծնողները, եւ զանազան ընկերային կառոյցները, որոնց ծիրէն ներս հայերէն կը խօսուի:

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեխաներուն հետ փիլիսոփայութեան ծրագիր
Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութեան ծրագիր
Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութիւն

մինի
**Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութիւն** (ԱՀԿ) Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան մասնագիտական գործակալութիւն է, որ կը համակարգէ միջազգային հանրային առողջապահական հարցերու եւ արտակարգ իրավիճակներու լուծումները։ Ան իր գլխաւոր գրասենեակն ունի Ժընեւի մէջ, Զուիցերիա, եւ ունի 6 տարածաշրջանային գրասենեակ եւ 150 դաշտային գրասենեակ աշխարհով մէկ։ Միայն ինքնիշխան պետութիւնները կրնան անդամակցիլ. ան ամէնամեծ միջկառավարական առողջապահական կազմակերպութիւնն է միջազգային մակարդակի վրայ։

ԱՀԿ-ի նպատակն է հասնիլ առողջապահութեան ամէնաբարձր հնարաւոր մակարդակին՝աշխարհի բոլոր մարդոց համար, սահմանելով առողջութիւնը որպէս «ամբողջական ֆիզիկական, հոգեկան եւ ընկերային բարեկեցութեան վիճակ եւ ոչ միայն հիւանդութեան կամ թուլութեան բացակայութիւն»։ Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան հիմնական գործառոյթները կը ներառեն համաճարակային հիւանդութիւններու վերահսկումի խրախուսումը, հանրային առողջապահութեան, հիւանդութիւններու բուժման եւ առնչակից հարցերու ուսուցման եւ դասընթացներու տրամադրումն ու բարելաւումը, եւ կենսաբանական արտադրանքներու միջազգային չափանիշներու հաստատման խրախուսումը։

ԱՀԿ-ն հիմնադրուեցաւ 1948 Ապրիլ 7-ին, եւ պաշտօնապէս իր աշխատանքը սկսաւ 1948 Սեպտեմբեր 1-ին։ Ան ներառեց Ազգերու Դաշինքի Առողջապահական Կազմակերպութեան եւ Փարիզի մէջ տեղակայուած Միջազգային Հանրային Առողջապահութեան Գրասենեակի ծրագրերը, անձնակազմն ու պարտականութիւնները, ներառեալ Հիւանդութիւններու Միջազգային Դասակարգումը (ՀՄԴ)։ Գործակալութեան աշխատանքը լուրջօրէն սկսաւ 1951-ին՝ նիւթական եւ թեքնիկական աղբիւրներու զգալի ներմուծումէն ետք։

ԱՀԿ-ին պաշտօնական լիազօրութիւնն է խրախուսել առողջութիւնն ու անվտանգութիւնը, միաժամանակ օգնելով աշխարհի խոցելի բնակչութեանը։ Ան թեքնիկական օգնութիւն կու տայ երկիրներուն, միջազգային առողջապահական չափանիշներ կը սահմանէ, տուեալներ կը հաւաքէ համաշխարհային առողջապահական հարցերու մասին, եւ կը հանդիսանայ գիտական կամ քաղաքական քննարկումներու։ Անոր պաշտօնական հրատարակութիւնը, *Աշխարհային Առողջութեան Զեկոյցը*, գնահատումներ կը տայ համաշխարհային առողջապահական թեմաներու։

ԱՀԿ-ն առաջատար դեր խաղացած է մի քանի հանրային առողջապահական ձեռքբերումներու մէջ, ամէնանշանակալիները՝ ծաղկախտի բնաջնջումը, փոլիոյի գրեթէ-բնաջնջումը, եւ Էպոլա պատուաստի զարգացումը։ Անոր ներկայիս առաջնահերթութիւնները կը ներառեն փոխանցելի հիւանդութիւններ, ինչպիսիք են HIV/AIDS-ը, Էպոլան, մալարիան եւ թոքախտը, ոչ-փոխանցելի հիւանդութիւններ ինչպիսիք են սրտային հիւանդութիւնն ու քաղցկեղը, առողջարար սնուցում, սնունդ եւ սննդային անվտանգութիւն, արհեստանոցային առողջապահութիւն, եւ նիւթերու չարաշահումը։ Գործակալութիւնը կը պաշտպանէ համընդհանուր առողջապահական ծածկման համար, հանրային առողջապահական վտանգներու հետեւողութեան մասնակցութեան, առողջապահական արտակարգ իրավիճակներու պատասխաններու համակարգման, եւ ընդհանուր առողջութեան ու բարեկեցութեան խրախուսման։

ԱՀԿ-ն կը կառավարէ Աշխարհային Առողջապահական Նիստը, որ բաղկացած է անոր 194 անդամ պետութիւններէն։ Նիսը կ՚ընտրէ խորհուրդ մը՝ բաղկացած 34 առողջապահական մասնագէտներէ, կ՛՚ընտրէ ԱՀԿ-ի գլխաւոր տնօրէնը, կը սահմանէ նպատակները եւ առաջնահերթութիւնները, եւ կը հաստատէ պիւտճէն ու գործունէութիւնները։ ԱՀԿ-ն կը ֆինանսաւորուի անդամ պետութիւններու ներդրումներով, ինչպէս նաեւ յատուկ նուիրատուներու կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ