Բաբելոն

մինի|Բաբելոնի աւերակները․ նկար 1975
**Բաբելոն**, (Աքքատ․՝ *Bāb-ili(m)*, սումեր․՝ KÁ.DINGIR.RA, արաբ․՝ بابل *Bābil*, արամերէն՝ *Babel*) աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն, Եփրատ գետին հարաւ-արեւելեան աւազանին մէջ, Միջագետք։ Այսօր, աշխարհահռչակ հնագիտական վայր մըն է մասնակի վերաշինութիւններով, որոնք եղած են քաղաքական եւ զբօսաշրջութեան նպատակով։ Կը գտնուի Պաղտատ (Իրաք) քաղաքէն մօտաւորապէս 85 քմ․ հարաւ, այսօրուան Հիլա *Hilla* նոր քաղաքին կից։ 
մինի|Բաբելոնի կախուած պարտէզները․ պատկերուած ԺԹ. դարուն կատարուած պեղումներուն ընթացքին
Ք․Ա․ երկրորդ հազարամեակի սկիզբներուն, փոքր աննշան քաղաքէ մը՝ Բաբելոնեան հարստութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ Այս կայսրութիւնը կը տարածուի Միջագետքի ամբողջ տարածքին։

Բաբելոն քաղաքին համբաւը իր գագաթնակէտին կը հասնի Ք․Ա․ 6-րդ դարուն, Նաբուգոթոնոսոր Բ․ թագաւորին օրով, երբ կայսրութիւնը Միջին Արեւելքի մեծ մասին վրայ կը տիրէ։ Ըստ պատմական եւ հնագիտական աղբիւրներուն, Բաբելոն այդ ժամանակի ամէնէն մեծ քաղաքներէն էր, որուն տարածքը 1․000 հեկտարը կ'անցնէր։ Անոր համբաւը Միջագետքի սահմաններէն դուրս կ'ելլէ, շնորհիւ կառուցուած նշանաւոր յուշարձաններուն, հոյակապ շէնքերուն, ինչպէս օրինակ՝ բարձր պարիսպները, «զիկուրադները» *ziggourat* (պաշտամունքի վայր), եւ այլն. անոնք հաւանաբար յառաջացուցած են Բաբելոնի Աշտարակին եւ նշանաւոր կախուած պարտէզներուն առասպելները։մինի|Բաբելոնը Համուրապիի թագաւորութեան շրջանին՝ Ք․Ա․ 1792-1750 թուականներ
## Անուան Ծագումը
Բաբելոն քաղաքին ամէնէն հին վկայութիւնը արձանագրուած է Ք․Ա․ 2500-ին, տախտակի մը վրայ․ հոն գրուած է, թէ այդ քաղաքին մէջ, Էնսի (ENSÍ) վեհապետը Ամար-ուդու (AMAR.UTU) աստուծոյ տաճարին շինութիւնը կ'ոգեկոչէ։ Իսկ Բաբելոն անունը կը նշուի սումերեան սեպագիր արձանագրութեան մը մէջ, Շար-քալի-շարի *Shar-kali-sharri* (Աքատեան կայսրութեան թագաւոր) թագաւորութեան շրջանին Ք․Ա․ 2218-2193 թուականներուն։ Անկէ ետք, Բաբելոն անունին կը հանդիպինք, Գ․ Հարստութեան Կայսրութեան ժամանակաշրջանին, բազմաթիւ գրութիւններու մէջ՝ Ք․Ա․ 12-րդ դարուն։

Բաբելոն անունը յառաջացած է յունարէնէն, որ ան ալ իր կարգին փոխ առած է աքատեան պապ-իլի(մ) *bāb-ili(m),* թարգմ․՝ Աստուծոյ (Իլի(մ)) դուռը (*bābu(m)*) բառէն։ Այս անունին՝*bāb-ilāni* «Աստուածներուն դուռը» կը հանդիպինք նաեւ գրութիւններուն մէջ։ Բառին ծագումը կրնայ ըլլալ Պապալ *Babal* կամ Պապուլու *Babulu,* հնագոյն մեզի անծանօթ լեզուի մը եւ կամ ալ՝ սումերերէն լեզուի եզր մը, որ հաւանաբար «անտառակ» կը նշանակէ։ Այս եզրը (նկատելով ձայնահնչութիւնը) քաղաքին մէջ ապրող աքատերէն խօսողներէն մեկնաբանուած է իբրեւ «Աստուծոյ Դուռը», որովհետեւ անոր կը հանդիպինք ամէնէն հին արձանագրութիւններուն մէջ սումերէնի կրկնագիրերով։ 

## Համառօտ Տեղեկութիւններ
մինի|Հողագործութիւնը Բաբելոնի մէջ․ Ք․Ա. 14-րդ դար

### Աշխարհագրական Դիրքը Եւ Կլիման
Բաբելոն քաղաքը կառուցուած է Եփրատ գետի հարաւային աւազանին երկու ափերուն․ այսօրուան Իրաքի մայրաքաղաք Պաղտատէն 85 քմ․ հարաւ, Հիլա *Hilla* քաղաքին կից։

Միջագետքի կլիման կիսաչոր է, տաք ամառներով եւ ցանուցիր անձրեւներով։ Սակայն, շնորհիւ Եփրատ եւ Տիգրիս գետերուն խոնաւ կը դառնայ եւ հողը՝ բերրի։ Ջուրին առատութիւնը եւ սնուցիչ հարուստ հողը, շրջանը դարձուցած են հողագործութեան զարգացման իտէալ վայր մը։ 

### Բաբելոնեան Կայսրութիւն
Բաբելոնեան կայսրութիւնը կոչուած է իր գլխաւոր քաղաքին՝ Բաբելոնի անունով։ Համուրապի արքային օրով, Միջագետքի մեծ մասը կը միաւորուի Բաբելոնի իշխանութեան տակ։ Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակի կէսէն՝ զանգուածաբար Բաբելոն թափանցած քասիտական ցեղեր, կամաց-կամաց կը տկարացնեն ստրկատիրական ծաղկուն պետութիւնը եւ կը հիմնեն իրենց տիրապետութիւնը Ք․Ա․ 1518-1204 թուականներուն։ Քասիտական իշխանութեան անկումէն ետք, Բաբելոն ժամանակաւոր վերելք մը կ'ապրի նոր հարստութեան ներկայացուցիչ Նաբուգոթոնոսոր Ա․-ի օրով, Ք․Ա․ 1146-1123 թուականներուն։ Ան ետ կը մղէ դրացի Ասորեստանի եւ Էլամի ոտնձգութիւնները, կը պահպանէ պետութեան անկախութիւնն ու հզօրութիւնը։ Իրմէ ետք Բաբելոն կը տկարանայ։ Կը քայքայուի եւ կը վերակառուցուի ասորեստանցիներէն, որպէսզի կրկին Բաբելոնը կարճատեւ կեանք ունեցող Նոր-Բաբելոնեան Կայսրութեան մայրաքաղաքը դառնայ՝ Ք․Ա․ 609-539 թուականներուն։ Այնուհետեւ, Բաբելոն կ'ենթարկուի Ասորեստանի, Աքեմենեան, Մեծն Աղեքսանտրի կայսրութեան, Սելեւկեան, Հռոմէական, Պարթեւաստանի եւ Սասանեան իշխանութիւններուն։մինի|Ք․Ա․ 1 հազարամեակ․ Միջագետքի աւազանը․ Բաբելոնեան կայսրութեան քաղաքները

Կ'ենթադրուի, թէ Ք․Ա․ 1770-1670 եւ Ք․Ա․ 612-320 թուականներուն Բաբելոն այդ ժամանակի ծանօթ աշխարհի ամէնէն ընդարձակ քաղաքն էր։ Հաւանական է, թէ առաջին քաղաքը եղած ըլլայ, որուն բնակչութեան թիւը 200.000-ի հասած է։  
### Համուրապի
Շուրջ 30 տարի Բաբելոնի արքայ եղած է՝ Համուրապին (Ք.Ա. 1792-1750)։ Ան դրացի երկիրներուն դէմ կը կռուի։ Սակայն քաջ կը գիտակցի, որ զէնքով նուաճածը միայն զէնքով հնարաւոր չէ պահպանել, նորաստեղծ պետութեան մէջ կարգ ու կանոն կը մուծէ։ Ան կը հրամայէ հաւաքել բոլոր ի զօրու օրէնքները եւ ստեղծել մէկ օրէնսգիրք մը։ Արքային հրամանը կը կատարուի։ Օրէնսգիրքը կը ստեղծուի եւ կը բաղկանայ 282 յօդուածներէ։

### Բաբելոն Քաղաքը
Ք.Ա. 539-ին Աքամենեան թագաւոր Կիւրոս Բ. Մեծը, Բաբելոնը կը նուաճէ եւ զայն Աքեմենեան Պարսկաստանի փոխարքայութեան նստավայրին կը վերածէ։ Ալեքսանտր Մակետոնացիի նուաճումէն ետք, Բաբելոնը կը կառավարեն մակեդոնացի կուսակալներ։ Ք.Ա. մօտաւորապէս 140-ին Բաբելոն հերթաբար կը մտնէ Պարթեւական եւ Սասանեան պետութիւններու կազմին մէջ։

## Պատմագրութիւն
[մինի|Լուվրի թանգարան, [Փարիզ․ Ոտքի՝ Համուրապին իր Օրինագիրքը ձեռքին]]
Բաբելոնի մասին գոյութիւն ունեցող պատմագրութիւնը հիմնուած է հետեւեալ աղբիւրներուն վրայ, որոնք սակայն լրիւ չեն եւ քանի մը անգամներ զիրար կը հակասեն․

* Հնագիտական պեղումներ,
*Միջագետքէն եւ Բաբելոնէն դուրս գտնուած սեպագիր արձանագրութիւններ՝ Ուրուկ *Uruk*, Նիփուր *Nippur*, եւ Հարատում *Haradum* քաղաքներ,
*Աստուածաշունչի վկայութիւններ,
* Դասական գրականութեան մէջ նկարագրութիւններ՝ գլխաւորաբար Հեռոտոդոսէն,
* Երկրորդական աղբիւրներէ տեղեկութիւններ․ Գդիսիաս *Ctesias* վկայակոչելով Թէոտորոս Սիկիլիացին *Diodorus Siculus* եւ Գէորգ Սիկելոսը *George Syncellus* «Chronographia» *(թարգմ․՝ Քրոնողրաֆիա)*, կը պնդէ, թէ մուտք գործած է Բաբելոնի արխիւներու ձեռագիրներուն, որոնք Բաբելոնի հիմք ունին Ք․Ա․ 2286-ին։  

## Պատմութիւն
մինի|Լեւանտ
Ք․Ա․ մօտաւորապէս ԺԹ. դարուն, Միջագետքի մեծ մասը Ամոռացիները գրաւած են *Amorrites* (սումերերէն՝ *MAR.TU* , աքատերէն՝ *Tidnum* ou *Amurrūm*, հին յուն․՝ *Ἀμορραῖοι*)․ վաչկատու ցեղեր հիւսիսային Լեւանտէն (Միջերկրածովեան տարածաշրջանի արեւելեան մասի երկիրներուն/շրջաններուն ընդհանուր անուանումը)։ Անոնք կը խօսին հիւսիս-արեւմտեան սեմական լեզուն, տարբեր՝ բնիկ Աքատներէն, որոնք կը խօսին արեւելեան սեմական լեզուն։ Ժամանակի ընթացքին, կիսավաչկատու վիճակէն կ'ելլեն եւ Միջագետքի քաղաք-պետութիւններուն մէջ (հաւանաբար Իսին *Isin*, Լարսա *Larsa*, Էշնունա *Eshnunna*, Լակաշ Lagash) իրենց անկախ հարստութիւնները կը կերտեն եւ վերջապէս Բաբելոնի պետութիւնը։

### Հին Բաբելոնեան Շրջանը
Ըստ Բաբելոնեան ժամանակագրութեան, Ք․Ա․ ԺԹ. կամ ԺԸ. դարուն, Սամու Ապու ցեղապետ մը, դրացի Քազալլու քաղաքէն կ'անկախանայ։ Նոյն ատեն կը ստեղծուի Բաբելոնեան Առաջին Հարստութիւնը, որուն նախահայրը՝ Սամու Լա Էլ կը նկատուի։ Գրաւոր տեղեկութիւնները կը նկարագրեն, թէ Սամու Լա Էլին տարած զինուորական յաջողութիւնները Բաբելոնի շրջանին մէջ կը տարածեն անոր ազդեցութիւնը։ 

Բաբելոն, Ասորեստանի մեծ քաղաքներուն շուքին տակ կը մնայ։ Անիկա կը ծաղկի եւ նշանաւոր կը դառնայ, երբ Համուրապիի ստեղծած կարճատեւ կայսրութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ, Ք․Ա․ 1792-1750 թուականներուն։ Համուրապի հարաւային Միջագետքի բոլոր քաղաքները եւ քաղաք-պետութիւնները կը նուաճէ եւ Բաբելոնին կը միացնէ։ Ան կը գրաւէ նաեւ արեւելքէն Էլամ *Elam* եւ հիւսիս-արեւմուտքէն Մարի *Mari* եւ Էպլա *Ebla* թագաւորութիւնները։ Բաբելոնի իշխանութիւնը կը տարածէ մինչեւ Փոքր Ասիոյ Խաթթիներուն կամ՝ Հիթիթներու եւ Հուրիներուն գաղթօճախները՝ Ասորեստանի վաղեմի կայսրութեան շրջանները։
մինի|194x194փքս|Մարտուկ աստուածը եւ անոր վերագրուած սողունը, Վիշապ-օձը
Համուրապիի մահէն ետք, կայսրութիւնը կը տկարանայ եւ տարածքներ կը կորսնցնէ։ Ամոռացիներուն իշխանութիւնը Բաբելոն քաղաքին մէջ կը սահմանուի։ Հին Բաբելոնէն գրութիւններ, յաճախ Շամաշը՝ Սիփարի արեւու աստուածը եւ Մարտուկը՝ Շամաշին տղան կը նկատեն։ Հետագային, Մարտուկը* կը դառնայ Բաբելոնի գլխաւոր աստուածը․ կը ցոլացնէ Բաբելոնի քաղաքական վերելքը։

**Մարտուկ Marduk առասպելական աստուած․ կը նոյնանայ Բաբելոնի եւ անոր իսկական թագաւորը կը նկատուի։*

### Միջին Բաբելոնեան Շրջանը
Ք․Ա․ 1595-ին, Փոքր Ասիոյ մէջ տարածուած Հէթէական Կայսրութիւնը կ'իշխէ Բաբելոն քաղաքին վրայ։ Ապա, հիւսիս արեւմտեան Իրանի Զագրոշի լեռներէն Քասեդիները քաղաքը կը գրաւեն։ Անոնց տիրապետութեան շրջանին Բաբելոն կը վերանուանուի Քարատունիաշ եւ Ք․Ա․ 14-րդ դարուն կը հիմնեն նոր մայրաքաղաք մը, Տուր Քուրիկալզու *Dûr-Kurigalzu*, Պաղտատէն 30 քմ. արեւմուտք։ 

Բաբելոն, Ք․Ա․ 1365-1053 թուականներուն, յաջորդաբար կը հպատակի Ասորեստանի Կայսրութեան եւ Էլամի Թագաւորութեան։

Ք․Ա․ 1235-ին, Ասորեստանի թագաւոր Թուկուլդի-Նինուրդա Ա․ Բաբելոնը կը գրաւէ։ Այս շրջանին *Chronique P* (ժամանակագրութիւն) կոչուած արձանագրութիւնները, կը վկայեն, թէ թագաւորը կը փլէ քաղաքին պարիսպները եւ իրեն հետ կը տանի Մարտուկ աստուծոյ արձանը, ապա գրել կու տայ երկար բնօրինակ մը, որմով կը տօնէ իր յաղթանակները։

Բաբելոնի բնակիչները կը փորձեն քանի մը անգամ իշխանութիւնը ետ առնել, սակայն չեն յաջողիր։

Ք․Ա․ 1158 եւ 1155 թուականներուն յաջորդաբար, Բաբելոնը կը գրաւեն Էլամի Շուդրուք-Նահունդէ եւ զաւակը Քուդիր-Նահունդէ, որոնք իրենց կարգին քաղաքին գանձին եւ Մարտուկ աստուծոյ արձանին կը տիրանան։ մինի|Ասուրպանիբալ սիւնի մը վրայ․ կը պատկերուի կառուցող, վերաշինելէ ետք Բաբելոնի Էսաժիլ ''Esagil'' տաճարը

Բաբելոնցիները ետ կը քշեն Էլամցիները եւ նոր հարստութիւն մը Բաբելոնը կը վերականգնէ։ Այս հարստութեան գլխաւոր թագաւորը, Նաբուգոթոնոսոր Ա․ (Ք․Ա․ 1126-1105) կը գրաւէ Էլամի երկիրը եւ հանդիսաւորապէս Բաբելոն կը վերադարձնէ Մարտուկ աստուծոյ արձանը։ Այս եղելութիւնը կը յիշատակուի «Ստեղծման դիւցազներգութիւն» *Épopée de la Création* *Enūma eliš* գործին մէջ, ուր Նաբուգոթոնոսոր Ա․ կը պատմէ, թէ ինչպէս արքայից արքայ դարձաւ։ 

Ք․Ա․ մօտաւորապէս 1050-ին, Բաբելոն կը հեղեղեն վաչկատու` ընդհանրապէս արամական ցեղեր։ Ք․Ա․ 1032-1025 թուականներուն կը յատկանշուին իշխանութեան յաճախակի փոփոխութիւններով։  

#### Բաբելոնը Ասորիներուն Հպատակ
Ք․Ա․ 9-րդ դարուն, խառնաշփոթ վիճակը կը շարունակուի եւ կ'աւարտի Ք․Ա․ 728-ին, երբ Ասորեստանի Թիկլաթ Բալասար Գ․ թագաւորը երկար տարիներ տեւող կռիւներէ ետք, Բաբելոնը կը գրաւէ։ Անոր կը յաջորդեն զաւակը Սաղմանասար, ապա յաջորդաբար Սարգոն Բ․ (ան, կը յարձակի նաեւ Ուրարտուի վրայ եւ երբ կը գրաւէ Մուսասիր կրօնական քաղաքը, կը կողոպտէ ու կը քանդէ), Սենեքերիմ՝ Բաբելոնացիներուն ապստամբութիւնները արիւնի մէջ կը խեղդէ եւ քաղաքին մէջ աւերներ կը գործէ, իսկ անոր զաւակը՝ Ասուրհատոն, Բաբելոնը կը վերակառուցէ։ Անոր յաջորդները, Ք․Ա․ 669-ին կը թագաւորեն նոր վարչաձեւով․ Ասուրպանիբալ՝ Ասորեստանը, իսկ եղբայրը ու իրեն հպատակ Շամաշ Շում Ուքին՝ Բաբելոնը։ Վերջինս, Ք․Ա․ 652-ին կ'ապստամբի եղբօրը դէմ եւ չորս տարի տեւող կռիւներէ ետք, կը մեռնի (կ'այրի պալատին մէջ) Բաբելոնի պաշարման ընթացքին։ Ասուրպանիբալ կը վերակառուցէ Բաբելոնը։ Ք․Ա․ 627-ին, Ասուրպանիբալի մահէն ետք, գահաժառանգութեան ներքին բախումներ տեղի կ'ունենան․ ասոնք Ասորեստանը կը տկարացնեն։ Այս վիճակէն կ'օգտուի Քաղթէացի զօրավարը՝ Նապոբոլասար եւ Բաբելոնը անկախ կը հռչակէ։ 

### Նոր Բաբելոնեան Կայսրութիւնը Եւ Բաբելոնը Իր Հզօրութեան Գագաթնակէտին
Ք․Ա․ 614-610 տարիներուն տեւող ընդհարումներէ ետք, Նապոբոլասար մարերու Կիաքսառ թագաւորին օգնութեամբ Ասորեստանին կը յաղթէ։ Անոր կը յաջորդէ որդին՝ Նաբուգոթոնոսոր Բ․ (Ք․Ա․ 605-562)։ Նաբուգոթոնոսոր Բ․ երկարատեւ թագաւորութեան շրջանին, Բաբելոն իր գագաթնակէտին կը հասնի․ Նոր-Բաբելոնեան կայսրութեան ժամանակաշրջանն է։ Անոնց յաջորդները կը յաջողին պահպանել կայսրութիւնը, սակայն հիմնադիրներուն նման չեն։ Կայսրութիւնը վերջին տարիներուն կը տկարանայ եւ Ք․Ա․ 539-ին Բաբելոնը պարսիկները կը գրաւեն։

#### Բաբելոն Կը Շէննայ
Նապոբոլասար եւ Նաբուգոթոնոսոր Բ․ Բաբելոնը կը փոխակերպեն։ Քաղաքին վերակառուցման աշխատանքները Նապոբոլասարը կը սկսի եւ Նաբուգոթոնոսոր Բ․ կը շարունակէ․ այս աշխատանքները մեզի ծանօթ են կառուցումներուն հիմնադրութեան արձանագրութիւններէն։
մինի|Pergamon Թանգարան, Պերլին․ Բաբելոնի «Իշթարի Դուռ»ը վերականգնուած
Այս արձանագրութիւնները կը նպաստեն Բաբելոնի աշխարհահռչակ համբաւին եւ անոր շուրջ հիւսուած առասպելներուն շնորհիւ Հեռոտոդոսին, Գդիսիասին նաեւ հրէական Աստուածաշունչի հեղինակներուն․ Բաբելոնի տպաւորիչ պարիսպները, կայսերական կառուցումները, վերանորոգուած կամ ընդարձակուած յուշարձանները՝ զիկուրադ տաճարները, արքայական պալատները, մեծ ճամբաները՝ ինչպէս «Արարողական Երթ»ը *«Voie processionnelle»,* որ կը սկսէր Իշթարի Դուռէն։ Բաբելոնի այդ շրջանին տնտեսական, վարչական եւ ուսումնական կեանքը վկայագրուած է համապատասխան արձանագրութիւններուն մէջ։

Նաբուգոթոնոսոր Բ․ին կը վերագրուին Բաբելոնի Կախուած Պարտէզներուն կառուցումը (հին աշխարհի 7 հրաշալիքներէն մէկը)․ կ'ըսուի, թէ ան կառուցեց հայրենաբաղձ կնոջ համար։ Մինչեւ այսօր, յստակ չէ եթէ իսկապէս կային այս պարտէզները։

Նաբուգոթոնոսորին նաեւ կը վերագրուի Հրեաներուն աքսորը․ խաղաղութիւնը բերելու կայսերական հմտութիւնը։ Այս միջոցին կը դիմէին նուաճողները․ բնիկ ժողովուրդները մայրաքաղաք կը տեղափոխէին։ Ըստ Հրէական Աստուածաշունչին, Նաբուգոթոնոսոր Բ․ Սողոմոնին տաճարը կը քանդէ եւ հրեաները Բաբելոն կ'աքսորէ․ այս եղելութիւնը արձանագրուած է նաեւ Բաբելոնեան Ժամանակագրութիւններուն մէջ։ 

### Բաբելոնը Պարսիկներու Աքամենեան Գերիշխանութեան Տակ
մինի|Կիւրոսի Գլանը․ Բրիտանական թանգարան
Ք․Ա․ 539 պարսիկները Միջագետք կ'արշաւեն։ Օփիսի կամ՝ Ովպիսի Ճակատամարտի ընթացքին *Battle of Opis* Պարսից Կիւրոս Բ․ թագաւորը Բաբելոն մայրաքաղաքին վրայ կը յարձակի։ Բաբելոնի պարսիպները անթափանցելի կը նկատուէին։ Պաշարման ընթացքին, պարսիկները կը նկատեն, թէ մայրաքաղաքը շրջապատող պարիսպներու ութը դուռերէն միակ մէկ դուռէն կարելի կ'ըլլայ քաղաք մտնել, Եփրատ գետն ի վեր՝ Էնլիլ դուռէն (քաղաքին հիւսիս արեւմուտքը)։ Պարսից զօրքը քաղաքին ծայրամասը կը գրաւէ, իսկ Բաբելոնի բնակիչները զբաղած կրօնական տօնախմբութիւններով, անտեղեակ են եղելութենէն։ Բաբելոնը կը կորսնցնէ անկախութիւնը։

Այս կռիւը Հեռոտոդոս տեղեկագրած է, նաեւ նշուած է Հրէական Աստուածաշունչին մէջ։

Պարսից արքան կը ցուցնէ իր բաղձանքը քաղաքը պահպանել։ Տեղական կղերականութեան հանդէպ նպաստաւոր հրովարտակ մը կը հրամանագրէ արձանագրուած կաւէ գլանի մը վրայ, ծանօթ իբրեւ՝ Կիւրոսի Գլանը։ Բաբելոն, Պարսկական կայսրութեան հռչակաւոր քաղաքներէն մէկը կը դառնայ։ 

### Բաբելոնը Հելլենիստական Ժամանակաշրջանին
Ք․Ա․ 331-ին, Պարսիկներուն դէմ Ղաւղամիլայի յաղթանակէն ետք Մեծն Աղեքսանտր կը մտնէ Բաբելոն։ Անոր բնակիչները խանդավառութեամբ, զայն իբրեւ ազատագրող կ'ընդունին։ Բաբելոն կը դառնայ ուսման, գիտութեան եւ առեւտուրի գլխաւոր կեդրոն։   

Ան, Ք․Ա․ 323-ին Մեծն Աղեքսանտր Հնդկաստանի արշաւանքէն վերադարձին, Բաբելոնը իր նստավայրը կը դարձնէ Ասիոյ մէջ։ Նոյն տարին, գարնան աշխատանքի կը լծուի։ Ան Եփրատ գետին ջրանցքները կը շրջի, գետի ջուրին ողողումները կասեցնող աշխատանքներուն հետեւելու համար, նաեւ կը հովանաւորէ էսաժիլ տաճարին վերանորոգումները։

Մեծն Աղեքսանտրի կը յաջորդէ անոր զօրավարներուն միջեւ ժամանակաւոր համաձայնութիւն մը՝ Բաբելոնի դաշինքը, որ սակայն կը դադրի Յաջորդներու ''Diadoque'' կռիւներով։ Բաբելոնեան կռիւներուն յաղթական Սելեւկիոս զօրավարը, իր թագաւորութեան մայրաքաղաքը Բաբելոնէն նորակառոյց Տիգրիսի Սելեւկիան *Séleucie du Tigre* կը տեղափոխէ։ Բաբելոն սակայն կը պահէ իր համբաւը։

#### Բաբելոն, Յունական Քաղաք
մինի|Նկար 1932։ Բաբելոն, պազալթէ շինուած Բաբելոնի Առիւծը:
Անտիոխոս Դ․ Էփիֆանիսի *Antiochos IV Épiphane - Aντίoχoς Έπιφανής* թագաւորութեան շրջանին, Ք․Ա․ 170-ին Բաբելոն իր քաղաքացիներով *politai* (այս յունական անուան կը հանդիպինք նաեւ բաբելոնեան արձանագրութիւններու մէջ՝ *puliṭē* ou *puliṭānu)* յունական քաղաք կը դառնայ։ Կը կառավարուի Էփիսդադի *Επιστάτης* (կամ՝ *pahāt* սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ) կողմէ։ էսաժիլ տաճարին պաշտօնէութիւնը բնիկ բաբելոնացի համայնքին ներկայացուցիչն է յունական վարչակարգին առջեւ։ Այս համայնքը կը կառավարուի ատեանէ (*kiništu)* մը, որուն առաջնորդն է Էսաժիլ սրբավայրին վարչական պատասխանատուն *šatammu*։ Ատեանին հաւաքավայրը հոն կառուցուած յունական Թատրոնն (*théâtre)* է։

Բաբելոն, Պարթեւներուն իշխանութեան տակ կ'անցնի Միհրդատ Բ․ (*Mithridate II)* պարթեւ թագաւորին ատեն, Ք․Ա․ 123-88 թուականներուն։ Այս բախումներուն ընթացքին Բաբելոն եւ շրջակայքը կը վնասուին, մանաւանդ պարթեւ Հիմերոս (*Himéros)* զօրավարին գործած աւերներէն։ 

### Վերջ Բաբելոնի Հնագոյն Շրջանին
Բաբելոն պարթեւներուն տիրապետութեան շրջանին իր համբաւը կամաց-կամաց կը կորսնցէ․ բնակչութեան թիւը կը նուազի եւ կառավարման գլխաւոր կեդրոնները կը տեղափոխուին դէպի Տիգրիս գետի հիւսիսը։ Փլինուս Աւագ *Gaius Plinius Secundus* գրագէտ, փիլիսոփայ եւ Հռոմէական կայսրութեան առաջին տարիներուն ընթացքին (Ա. դար) զօրավար եւ նաւապետ, կը վկայէ թէ հակառակ քաղաքին կիսաւեր վիճակին աշխուժօրէն կը գործեն իր գլխաւոր յուշարձանները։ Նաեւ Բ. դարու յունական արձանագրութիւն մը կը վկայէ, թէ Թատրոնը նորոգուած է։ մինի|Բաբելոնի աւերակները․ Իշթարի Դուռը

Սակայն առեւտրական կեանքը քաղաքին մէջ կը շարունակուի։ Բազմազան համայնքներով քաղաք մըն է, որոնց կը գլխաւորեն բաբելոնեան եւ յունական համայնքները։ Նաեւ հոն կայք կը հաստատեն քրիստոնեայ առաջին համայնքները։ Յունահռոմէական արձանագրութիւնները, ինչպէս նաեւ Հռոմի կայսր Մարքուս Ուլփիուս Դրաիանուս (*Marcus Ulpius Traianus)* արշաւանքներուն ընթացքին (115 թուական), ընկերակցող հռոմէացի քաղաքագէտ եւ պատմաբանի Տիոն Գասիուս Լուսիուս (*Dion Cassius* *Lucius)* կամ *Claudius* վկայութիւնները, թէ քաղաքը աւերակներու դաշտ մըն է, կը պատկերացնեն Բաբելոնի անկումին կարեւորութիւնը։

Բաբելոն կ'ամայանայ յաջորդող դարերուն ընթացքին, մանաւանդ Սասանեան պարսիկներուն տիրապետութեան տակ եւ ըստ Իպն Հաուգալ (*Ibn Hawqal* ) աշխարհագրագէտին, իսլամական ժամանակաշրջանին (Ժ. դար) պարզ գիւղ մը կը դառնայ։ Անոր հսկայ շինութիւններուն փլատակներէն քարեր կ'առնուին, որպէսզի ծառայեն շրջակայքի նոր շէնքերու կառուցման։
### Իսլամական Շրջան
Է. դարու ընթացքին, Բաբելոն կ'ասպատակէ Իսլամական Կայսրութիւնը․ կը յաջորդէ Իսլամացման շրջան մը։ Իպն Հաուգալ կը նշէ, թէ Բաբելոն պարզ գիւղ մը կը դառնայ, Պապել *Babel* անունով։ Հետագային, ճամբորդներ պիտի նկարագրեն աւերակ քաղաք մը։

Արաբական միջնադարեան արձանագրութիւններուն մէջ, Բաբելոն կը յիշատակուի իբրեւ աղիւսներու աղբիւր քաղաք․ կը գործածուին Պաղտատէն մինչեւ Պասրա։

Փիետրօ Տելա Վալէ (*Pietro Della Valle* ) Ք․Ա․ ԺԷ. դարուն կը յայտնաբերէ Բաբելոնի ճշգրիտ վայրը։
մինի|Բաբելոնի աւերակները․ նկար՝ 1932

### Ժամանակակից Շրջան
ԺԸ. դարու ընթացքին, ճամբորդներու հեղեղ մը կ'այցելէ Բաբելոն։ Ֆրանսացի դիւանագէտ, հոգեւոր եւ աստղագէտ Փիեռ Ժոզէֆ տը Պօշան (*Pierre-Joseph de Beauchamp)*, իր «Յիշատակներ» գիրքին մէջ, 1792-ին, կը գրգռէ Արեւելեան Հնդ-Բրիտանական Ընկերութիւնը իր գործակալները Պաղտատ եւ Պասրա ուղղելով, Միջագետքէն յիշատակներ ձեռք ձգելու եւ Լոնտոն առաքելու համար։

## Բաբելոնի Վերայայտնումը
ԺԲ. դարէն ճամբորդներ այցելած են Բաբելոն՝ Դուտելլայի Պենճամին *Benjamin of Tudela,* Փիետրօ Տելա Վալէ (*Pietro Della Valle* ) Ք․Ա․ ԺԷ. դար, եւ այլն։ 

ԺԹ. դարէն Բրիտանացի Գլաուտիւս Ճէյմս Ռիչ (*Claudius James Rich)* առաջին հետախուզութիւնները կը կատարէ եւ վայրը կը քարտէսագրէ։ Ուրիշներ ալ կը հետեւին, սակայն 1850-ականներու պեղումները կը դադրին եւ կը շարունակուին ֆրանսացի Ֆուլճանս Ֆրեսնելի (*Fulgence Fresnel* ) եւ իր խումբին կողմէն 1852-1855 թուականներուն։ Պեղումները կը շարունակուին մեծ թիւով հնագէտներէ ընդհանրապէս ֆրանսացի եւ անգլիացի, որոնք յայտնաբերուածներէն գլխաւորները իրենց երկիրները կը տանին․ օրինակ, Պարթեւական դամբանը՝ Լուվրի թանգարանը եւ կամ՝ Սիրուսին Գլանը (*cylindre de Cyrus*, պարսկ․ منشور کوروش, *manshour-e Kourosh*)՝ Բրիտանական թանգարանը։ Եռուն պեղումները սակայն, (սովորական այս ժամանակներուն) կարեւոր վնասներ կը պատճառեն Բաբելոնի հնագիտական տարածքին։ Բազմաթիւ հնագիտական յայտնումներ շուկաները կը շրջին։

1879-1882 թուականներուն Բրիտանական Թանգարանին հաշւոյն, Հորմուզտ Ռասսամ (*Hormuzd Rassam* ) հնագիտական պեղումներ կը կատարէ․ կը յայտնաբերէ մեծ թիւով սեպագիր արձանագրութիւններ ու այլ արժէքաւոր իրեր։

### Պեղումներ Եւ Հետազօտութիւններ
մինի|Բաբելոն վերակառուցուած
մինի|Բաբելոն ․ հնագիտական պեղումներու քարտէս, 1829|ձախից
Հին Բաբելոնեան շրջանէն Բաբելոն քաղաքին երեւոյթին մասին տեղեկութիւնները մինչեւ այսօր բաւարար ու ճշգրիտ չեն։ Քաղաքին մասին առաջին յստակ գլխաւոր տեղեկութիւնները կու գան Նոր-Բաբելոնեան (Ք․Ա․ 624-539) շրջանէն։ 

Առաջին գիտական հնագիտական պեղումները կը կատարուին 1899-1917 թուականներուն Գերմանական Արեւելեան Ընկերութեան կողմէ, Ռոպերթ Գոլտուէյի գլխաւորութեամբ։ Պեղումներէն կը յայտնաբերուին Մարտուկ աստուծոյ նուիրուած Էսաժիլ տաճարին յառաջամասը, հարիւրաւոր ուրիշ արձանագրութիւններ եւ Իշթար Դուռէն իրեր։ Վերջինները, Գերմանիա կը ղրկուին, ուր Գորլտուէյի գործակից Ուոլթըր Անտրայէ զանոնք կը վերակառուցէ եւ կը ցուցադրէ Պերլինի Vorderasiatisches թանգարանը։մինի|Բաբելոնի պարիսպները նորոգ վերակառուցումէ ետք․ նկար՝ 20041917-ին նախքան անգլիական զօրքին հասնիլը, գերմանացի հնագէտները Բաբելոնէն կը մեկնին։ Սակայն, հնագիտական վայրէն կարեւոր իրերուն անհետացումը կը շարունակուի։

1959-ին Հենրիկ Ճ․ Լենզեն (*Heinrich J. Lenzen)* եւ Հանսւորկ Շմիտ (*Hansjörg Schmid)* 1962-ին յաջորդաբար կը գլխաւորեն Գերմանիոյ Հնագիտական Կաճառին կողմէ կատարուած պեղումները։ Առաջինը կը կեդրոնանայ Հելլենիստական Թատրոնի հետազօտութեան աշխատանքին, իսկ երրորդը՝ *Etemenanki* զիկուրադին վրայ։  

1974-ին, Բաբելոնի հնագիտական վայրին մէջ պեղումներ կը կատարեն Միջին Արեւելքի Թորինոյի Հնագիտական Հետազօտութիւններու եւ Պեղումներու Կեդրոնը եւ Իրաք-Իտալական Հնագիտական Գիտութեան Հիմնարկը։ Յաւելեալ պեղումներ կը կատարուին 1987-1989 թուականներուն Բաբելոնի Շու-Աննա թաղամասի Իշարա եւ Նինուրդա տաճարներուն շրջակայքը։

Բաբելոնի վերակառուցման աշխատանքներուն ատեն, Իրաքի Պետութեան Հնութեան եւ Ժառանգութեան Կազմակերպութիւնը ընդհանրացած հետազօտութիւններու, պեղումներու եւ զտումներու աշխատանքները կը ղեկավարէ։ Այս աշխատանքներուն մասին հրատարակուած տեղեկութիւնները սահմանափակ են, իսկ նորագոյն հետազօտութիւններէն ծանօթ արձանագրութիւնները դեռ չեն հրատարակուած։   
#### Բաբելոն Լուրջ Վնասներու Կ'ենթարկուի
2003-ին երբ Ա․Մ․Ն․ զօրքերը Իրաք կը ներխուժեն, Բաբելոնը եւ անոր շրջակայքը կ'իյնան անոնց ձեռքը եւ աւելի ուշ ամերիկացիները շրջանի հսկողութիւնը լեհերուն կը յանձնեն։ Օտար զօրքերուն Բաբելոն ժամանումը ծանր վնասներ կը պատճառէ հնագիտական վայրին, որովհետեւ անոնք հոն կը հիմնեն իրենց բանակավայրը բոլոր արդի յարմարութիւններով։ Նաեւ, երկու թանգարաններ եւ գրադարան մը հարուստ կրկնանկարներով, հին արձանագրութիւններով, տեղեկագրութիւններով, հնագոյն իրերով եւ քարտէսներով մարտական օդուժի յարձակումներու կ'ենթարկուին ու կը քանդուին։  կենտրոն|մինի|660x660փքս|2005-ին Բաբելոնի համայնապատկեր, նկարուած ամերիկացի զինուորներէ
### Բաբելոնի Հնագիտական Վայրը ԻԱ. Դարուն
Մայիս 2009-ին, Բաբելոնի նահանգապետարանը հանրութեան կը վերաբանայ հնագիտական վայրը։ Սակայն, շրջանին անկայուն վիճակը չի ներեր զբօսաշրջութեան զարգացման։ Նաեւ, Բաբելոնի արտաքին մէկ պարիսպին մէջէն նաւթախողովակ մը կ'անցնի։  

5 Յուլիս 2019-ին, Բաբելոն կ'արձանագրուի Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Lion of Babylon Statue at Babylon, Iraq, reign of king Nebuchadnezzar II, 6th century BC.jpg|Բաբելոնի առիւծը, Ք․Ա․ 6-րդ դար
Պատկեր:أسد بابل.jpg|Բաբելոնի առիւծը
Պատկեր:A crate filled with glazed bricks fragment from Babylon, 6th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Ապակիէ անցուած աղիւսներ, Բաբելոն Ք․Ա․ 6-րդ դար
Պատկեր:Ancient Babylonian canals.jpg|Հին Բաբելոնեան ջրանցքներ․ պատկերացում
Պատկեր:Ashurbanipal inspects booty and prisoners from Babylon, 645-640 BCE.jpg|Ասուրպանիպալ կը քննէ Բաբելոնէն բերուած գերիներն ու աւարը, Ք․Ա․ 645-640։ Լոնտոնի Բրիտանական թանգարան
Պատկեր:Irak - basreliëf met strijdwagen.jpg
Պատկեր:Astronomical cuneiform tablet - AD 61.jpg|Սեպաձեւ արձանագրութեամբ աստղագիտական տախտակ, օրացոյցի նման։ Բաբելոն, Ք․Ա․ 61
Պատկեր:Astronomical diary 141 BC from Babylon.jpg|Բաբելոն․ աստղագիտական արձանագրութիւն - օրացոյց․ կը նշէ Սելեւկեան կայսրութեան Տիմիթրիոս Բ․ Նիկաթորի պարտութիւնը Միհրդատ Ա․-ին կողմէ․ Ք․Ա․ 141
Պատկեր:Astronomical Diary 331 330 BC BM 36761.jpg|Բաբելոն, աստղագիտական օրացոյց, ուր արձանագրուած է Մեծն Աղեքսանտրի յաղթանակը Դարեհ Գ․-ի դէմ, Ղաւղամիլա, Փոքր Ասիա, Ք․Ա․ 1 Հոկտեմբեր 331
Պատկեր:Aurochs from the 2nd building phase of the Ishtar Gate of Babylon, colored glaze on flat bricks. 6th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Եզ․ կը ներկայացնէ Ատատ աստուածը․ Բաբելոնի պարիսպներ, Իշթար մուտքին դիմացի պատ
Պատկեր:Babilonia, statuetta femminile nuda sdraiata, forse la gran dea di babilonia, alabastro, III sec ac.-III dc ca..JPG|Բաբելոն, մերկ կնոջ արձանիկ, Հիլլա նեքրոփոլիս (գերեզմանատուն)
Պատկեր:Babylon city Iraq.jpg|Բաբելոնի հնագիտական վայրը․ նկար՝ Հոկտմեբեր 2011
Պատկեր:Babylon Zentralblatt 71 Abb 3.tif|Բաբելոն, 30 Օգոստոս 1919․ հնագիտական պեղումներ
Պատկեր:Babylon11.jpg|Բաբելոն․ նկար՝ 2016
Պատկեր:Babylon3.jpg|Բաբելոն․ պարսիպի պատին մանրամասնութիւնը
Պատկեր:Babylon4.jpg
Պատկեր:Babylonsymbols1.jpg
Պատկեր:Dragon and bulls of the the Ishtar Gate of Babylon, Iraq, colored glazed and molded bricks, 6th century BCE. Pergamon Museum.jpg
Պատկեր:Babylon; the city Wellcome L0047680.jpg|Հին Բաբելոն․ պատկերացում, Collections Keywords: Robert von. Spalart
Պատկեր:Babylonian - Boundary Stone - Walters 2110 - Back.jpg|Աքատեան ժամանակաշրջանի քանդակուած ժայռ՝ «քուտուրու»․ կը պատկերացնէ թագաւորներ, աստուածներ, ծէսեր, եւ այլն։
Պատկեր:Babylonian - Boundary Stone - Walters 2110 - View A.jpg
Պատկեր:Nabu-Kudurri-Usur.jpg
Պատկեր:Stele of Nabu-Mukin-Apli.jpg
Պատկեր:Babylonian - Boundary Stone - Walters 2110.jpg
Պատկեր:Marduk-nādin-aḫḫē.jpg|Մարտուք-նատին-ախէ թագաւոր. «քուտուրու»
Պատկեր:Babylonian - Female Mesopotamian Figure - Walters 481807.jpg|Բաբելոնի - Միջագետքի կին․ Ք․Ա․1000 - Ք․Ա․500
Պատկեր:Babylonian Bronze Swords.jpg|Պղինձէ սուրեր, Բաբելոն, արձանագրուած է Մարտուք-նատին-ախէ թագաւորին անունը, Ք․Ա․ 1099 - 1082
Պատկեր:Babylonian Royal Sword.jpg|Բաբելոնի թագաւորի սուր․ Ք․Ա․1080 - Ք․Ա․1070, կը գտնուի Օնթարիոյի թագաւորական թանգարանը, Թորոնթօ
Պատկեր:Boy with a three-pronged hairstyle, anthropomorphic terracotta figure. From Babylon, Iraq, 2nd half of the 1st millennium BCE. Pergamon Museum, Berlin.jpg|Փոքրիկ տղայ․ թրծակաւէ արձանիկ, Բաբելոն, մօտաւորապէս Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակ
Պատկեր:Clay brick inscribed with the name of Nebuchadnezzar II, 604-562 BCE, from Babylon, Iraq. Pergamon Museum.jpg|Նաբուգոթոնոսոր Բ․ (Ք․Ա․ 605-562) թագաւորին արձանագրութիւնը աղիւսի վրայ
Պատկեր:Roaring lions and flower motifs, decorative glazed wall panel from the Throne Room of Nebuchadnezzar II from Babylon, Iraq. 6th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Նաբուգոթոնոսոր Բ․ (Ք․Ա․ 605-562) թագաւորին գահի սենեակին պատէն մանրամասնութիւն մը
Պատկեր:Detail, flower motifs, decorative glazed wall panel from the Throne Room of Nebuchadnezzar II from Babylon, Iraq. 6th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Նաբուգոթոնոսոր Բ․ (Ք․Ա․ 605-562) թագաւորին գահին սենեակին պատէն մանրամասնութիւն մը
Պատկեր:Game board, 1st half of the 1st millennium BCE. From Babylon (Tell Amran ibn Ali; so-called treasure find). Pergamon Museum, Berlin, Germany.jpg|Խաղի տախտակ․ մօտաւորապէս Ք․Ա․1000 - Ք․Ա․ 500
Պատկեր:Glass vessel from Babylon, Iraq. 2nd half of the 6th century BCE. Pergamon Museum, Berlin, Germany.jpg|Ապակեայ անօթ, գերեզմանէ մը գտնուած․ Ք․Ա․ 6-րդ դար
Պատկեր:Glass vessel from Babylon, Iraq. 8th-7th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Ք․Ա․ 8-րդ - Ք․Ա․ 7-րդ դար
Պատկեր:Glazed brick depicting part of a Persian guard. From Babylon, Iraq. Achaemenid period, 6th-5th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Նաբուգոթոնոսոր Բ․ (Ք․Ա․ 605-562) թագաւորին հարաւային Պալատին շրջափակի պատէն մանրամասնութիւն մը․ կը պատկերացնէ պարսիկ պահակ մը․ Աքեմենեան շրջան, Ք․Ա․ 6-րդ Ք․Ա․ 5-րդ դար
Պատկեր:Head MET ME1979 398.jpg|Ք․Ա․ 8-րդ - Ք․Ա․7-րդ դար
Պատկեր:Incantation bowl, from Babylon, Iraq. Aramaic inscription with a human figure, 4th to 7th century CE. Pergamon Museum, Berlin.jpg|Դիւթութեան աման արամեան արձանագրութեամբ, Ք․Ա․ 7-րդ - Ք․Ա․4-րդ դար
Պատկեր:Incantation bowl, from Babylon, Iraq. Aramaic inscription with a human figure, 4th to 7th century CE. Pergamon Museum.jpg

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
#Աթէնք
#Աղեքսանտրիա
#Սելանիկ
#Յունաստան
#Եգիպտոս
#Միջագետք
#Իրաք
#Մեծն Աղեքսանտր

## Աղբիւրներ

# Բրիտանական Հանրագիտարան, Բաբելոն

## Արտաքին յղումներ
#Հիլլա
#զիկուրադ
#Համուրապի
#Նապուգոթոնոսոր
#Գդիսիաս
#Թէոտորոս Սիկիլիացի
#Հարատում
#Գլաուտիւս Ճէյմս Ռիչ
#Դիւտելլայի Պենճամին
#Փիետրօ Տելա Վալէ
#Ֆիւլճանս Ֆրեսնել
#Սիրիւսին Գլան
#Բաբելոնի Կախուած Պարտէզները
#Համուրապիի Օրէնսգիրքը
#Ստեղծման դիւցազներգութիւնը 
#Ովփիսի Ճակատամարտը
#էսաժիլ
#Ամոռացիներ
# Էլամ

Ստորոգութիւն:Հնադարեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Իրաքի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Իրաք