open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ուիքիմետիա Հիմնադրամ

**Ուիքիմետիա Հիմնադրամ**, ոչ հասութաբեր ամերիկեան հիմնադրամ, որուն գլխամասը կը գտնուի Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ՝ Գալիֆորնիա, ԱՄՆ։ Հիմնադրամը կը գործէ Ֆլորիտա նահանգի օրէնսդրութեան համապատասխան, ուր այն հիմնադրուած է։ Այն կը գործարկէ համագործակցային եղանակով՝ ազատ բովանդակութեան ստեղծման ուղղուած քանի մը ուիքի նախագիծեր՝ Ուիքիփետիա, Ուիքիբառարան, Ուիքիքաղուածք, Ուիքիգիրքեր, Ուիքիդարան, Ուիքիպահեստ, Ուիքիցեղեր, Ուիքիլուրեր, Ուիքիլսարան, ինչպէս նաեւ, այժմ փակուած Նուփետիա նախագծի սեփականատէրն է։ Առաջատար նախագիծը՝ Ուիքիփետիան, ամենաշատ այցելուներ ունեցող ուէպ կայքերու տասնեակին մէջ է։

Հիմնադրամը պաշտօնապէս ստեղծուած է 20 Յունիս 2003-ին Ուիքիփետիա հանրագիտարանի համահիմնադիր Ճիմմի Ուէյլզի կողմէ։ Հիմնադրամը կը ֆինանսաւորուի աշխարհի տարբեր ծայրերէն՝ կամաւորներու հանգանակութիւններու միջոցով։

Ըստ Ուիքիմետիայի կանոնադրութեան՝ հիմնադրամի նպատակն է ստեղծել եւ զարգացնել կրթական բովանդակութիւն, այնուհետեւ արդիւնաւէտ եւ համընդհանուր տարածել այդ։ Ուիքիմետիա Հիմնադրամի նախագիծերուն կը մասնակցին կամաւորներ տարբեր երկիրներէ, որոնք կը ստեղծեն ազատ բովանդակութիւն եւ ծրագրային ապահովում, որ հասանելի է ազատ արտօնագիրով։ Հիմնադրամի գործունէութեան կ՛աջակցին բազում երկիրներու մէջ ստեղծուած մասնաճիւղերը, որոնց աշխատանքը կրկին հիմնուած է կամաւորներու վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ
Սարգիս Վահագն

**Սարգիս Վահագն** (Սարգիս Գաբրիէլ Փաթափութեան, ) գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, թատերագիր, վիպագիր։

Արտեմ Փաթափութեանի հայրը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պէյրութ, հաճընցի հօրմէ եւ շապինգարահիսարցի մօրմէ։ Նախնական ուսումը ստացած է Աբգարեան եւ Սահակեան վարժարաններուն մէջ, ապա երկրորդականը շարունակած՝ տեղւոյն ֆրանսական Լիսէն եւ աւարտած՝ առեւտրական ճիւղը, 1945-ին։ 

Ան ամուսնացած է վաստակաշատ դաստիարակուհի Հայկուհի Աճէմեանին հետ. ունի երեք զաւակներ: 1987-էն ի վեր բնակութիւն հաստատած է Լոս Անճելըս։ Ստեղծագործել սկսեր է պատանի հասակէն։ 

Իր կրտսեր տղան՝ Արտեմը Հոկտեմբեր, 2021-ին արժանացաւ Նոպելեան համբաւաւոր մրցանակին՝ բժշկագիտական  մարզէն ներս իր թանկարժէք գիւտարարութեան առ ի գնահատանք:  

## Գրական կեանք
Կանուխէն սիրած է գիրն ու գրականութիւնը։ Նախ փորձած է բանաստեղծութիւններ գրել, բայց շուտով ներգրաւուած է արձակի, գլխաւորաբար պատմուածքի սեռին մէջ։ Յիսունական թուականներէն սկսած է մաս կազմել այլազան գրական եւ մշակութային խմբաւորումներու։ Գործօն մասնակցութիւն բերած է Պէյրութի «Գրական Շրջանակ»ի կազմաւորման եւ անոր յետագայ գործունէութեան։

Իր գրութիւնները, 1954-էն սկսեալ, հետզհետէ լոյս տեսած են «Մշակոյթ», «Լուսաբեր», «Նոր Գիր», «Անի», «Շիրակ», «Գարուն», «Նաւասարդ», «Համայնապատկեր» եւ «Առագաստ» գրական ամսագրերուն մէջ։
## «Շիրակ» ամսագրի խմբագրական կազմի անդամ
Վաթսունական թուականներու կէսէն մնայուն կերպով աշխատակցած է «Շիրակ» ամսագրին եւ ապա մօտ տասը տարի, մինչեւ 1986 մաս կազմած է անոր խմբագրական կազմին, վարելով միջազգային գրականութեան բաժինը։

## Շարժանկար եւ թատրոն
Գրականութեան առընթեր, ան լուրջ հետաքրքրութիւն ցոյց տուած է շարժանկարի եւ թատրոնի նկատմամբ։

1958-1959 թուականներուն, Պէյրութի մէջ հրատարակած է սփիւռքի պատմութեան մէջ աննախադէպ երեւոյթ հանդիսացող «Նոր Սինեմա» արուեստի պարբերագիրքը։

## Երկեր
Հրատարակած գործերէն են՝
* «Մատանիներ»՝ պատմուածքներ (Պէյրութ, 1969)
* «Արմատներ»՝ պատմուածքներ (Երեւան, 1981) 
* «Նայիրեան մորմոք»՝ թատրերգութիւն (Պէյրութ, 1982)
* «Աշոտ Ողորմած»՝ թատրերգութիւն (Լոս Անճըլըս, 1991)
* «Տագնապը»՝ պատմուածքներ (Լոս Անճըլըս, 2000)։
* «Արշիլ Կորքի»՝ վէպ (Լոս Անճըլըս, 2004) կու գայ ամբողջացնել գեղարուեստական արձակի իր եռափեղկ շարքը:
* «Գրական համաստեղութիւն»՝ գրադատութիւն (Լոս Անճըլըս, 2008)
* «Շուրջը Ոչինչ»՝ Արմէն Լիուպէնի (Շահան Շահնուր) ֆրանսերէն բանաստեղծութիւններու ամբողջական թարգմանութիւն (Լոս Անճըլըս, 2007)
* «Հաճը՜նը Սիրուն...»՝ վէպ
* «Ծաղկաքաղ»՝ պատմուածքներու լիակատար ժողովածու։
*«Ինքս Ինձ Հետ» Յուշավէպ, 2019։
«

«Արշիլ Կորքի» վէպը վերատպուած է 2022ին, Երեւանի մէջ, այս անգամ հայաստանի բարբառով եւ ուղղագրութեամբ:

## Մրցանակներ եւ շքանշաններ
Արժանացած է,

* «Արշիլ Կորքի» վէպի համար՝ ՀՀ-ի Թեքէեան Մշակութային Միութեան գրական եւ «Հայկաշէն Ուզունեան» մրցանակներուն։
* 2008-ին արժանացած է Ամենայն Հայոց Հայրապետ Գարեգին Բ․-ի շնորհած Ս. Սահակ-Մեսրոպ Մաշտոց շքանշանին, ինչպէս նաեւ՝ Սփիւռքի նախարարութեան «Ուիլիըմ Սարոյեան» շքանշանին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Սարգիս Վահագնի «Ծաղկաքաղ Պատմուածքներու» Հատորի Ներկայացում 

Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Հայ Ժողովրդական Առածներ, Ասացուածքներ եւ Հանելուկներ

**Առածները, ասացուածքները եւ հանելուկները** ժողովրդական կենդանի խօսակցական լեզուով յօրինուած բանահիւսական բանաձեւային ասոյթներ են: Առածները եւ ասացուածքները բաղկացած են առնուազն երկու բառէ՝ որոնք որոշ թեմա մը եւ իմաստ մը կ'արտայայտեն։ Անոնք ժողովուրդի մը դարաւոր կենսափորձէն բխող սեղմ ու պատկերաւոր, իմաստալից ընդհանրացումներ են ընկերային կեանքի, մարդկային բարքերու ու կեանքի ամենաբազմազան երեւոյթներու վերաբերեալ։

## Ի՞նչ է Առածը
Առածը այլաբանական ստեղծագործութիւն է, որու բուն իմաստը կ'արտայայտէ անուղղակի, խորհրդանշական – միջնորդաւորուած ձեւով («Հաւը կ'ածէ, ուրուրը կը տանի»), մինչդեռ ասացուածքը իրականութիւն կը դրսեւորէ անմիջապէս, ուղղակի («Օրէնքը հարուստին համար է, պատիժը՝ աղքատին»)։

Առած–ասացուածքները յաճախ ծագում կ'առնեն առակներէն, կը դառնան անոնց բարոյախրատական իմաստին բանաձեւուած ընդհանրացումը։

## Ի՞նչ է Հանելուկը
Հանելուկը հայ բանահիւսութեան եւ գրականութեան հնագոյն տեսակներէն է, գրական մշակմամբ մեզի հասած է Ե. եւ հետագայ դարերէն, արձակ, չափածոյ մէկ կամ քանի մը տողերէ կազմուած սեղմ բանաձեւ է, մեծ մասամբ՝ հարցումներ։ Յօրինուածքը բաղկացած է երկու զիրար պայմանաւորող մասերէ՝ գուշակման ենթակայ հանելուկի առարկայէն եւ հանելուկի բանաձեւէն։

Հին դարերուն շատ կիրարկուած է, մարդոց մտաւոր հասունութիւնն ու հնարամտութիւնը փորձելու, իբրեւ աշխարհաճանաչման միջոց՝ հետագային վերածուած է մտավարժութեան, իսկ մեր օրերուն՝ մանկական ժամանցի։ Հանելուկներուն մէջ պահպանուած են  շատ  հին առասպելաբանական պատկերացումներ, տնտեսական, կենցաղային հնօրեայ իրողութիւններու յիշատակներ, որմով անոնք ձեռք կը բերեն պատմամշակութային կարեւոր արժէք։

## Հայ Բանահիւսութեան Բանաձեւային Կայուն Տեսակներ
Հայ բանահիւսութեան բանաձեւային կայուն տեսակներուն մաս կը կազմեն հնչիւնախաղերու վրայ կառուցուած շուտասելուկները, մանկական յանգաւոր բառախաղ ասելուկները, խաղերգերը (յաճախ երկխօսութիւններ), փաղաքշանքի, սպառնալիքի, յիշոց-հայհոյանքի բանաձեւերը եւ դարձուածքները

## Ծանօթագրութիւններ
Գումգաբուի Գորգերը

**Գումգաբուի գորգերը**, 19-րդ դարու վերջերը Իսթանպուլի Գումգաբու թաղին մէջ, պալատի շրջակայքի եւ արտասահմանի յաճախորդներուն համար, մետաքսի վրայ մետաղէ թելերով հիւսուած, իրանական եւ օսմանեան նախշեր կրող գորգեր են:

Գումգաբու թաղամասը կը գտնուի Իսթանպուլի պատմական թերակղզիին մէջ, ուր նոյն թաղին մէջ կը գտնուին նաեւ դարաւոր Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարքութիւնը, Սուրբ Աստուածածին Աթոռանիստ Մայր Եկեղեցին եւ Պէզճեան Մայր Վարժարանը: Իսկ պատմական թերակղզիին մէջ կան Բիւզանդիոն կայսրութեան պատկանող եւ հին ժամանակներէ հիմնուած պալատներ, եկեղեցիներ, մզկիթներ եւայլն:
մինի|Յակոբ Գաբուճեան․ գորգէ մը մանրամասնութիւն - Գալուստ Կիւլպէնկեան թանգարան
Միջին Անատոլուէն Իսթանպուլ ժամանած հայ վարպետներու կողմէ հիմնադրուած Գումգաբուի գորգագործական արհեստանոցներու մէջ 19-րդ դարուն կը հիւսուէր արտակարգ որակով մաքուր մետաքսեայ գորգեր: Օսմանեան սուլթաններու մեծ պալատի մօտակայքը արտադրուող այս գորգերը կը մրցէին Հերեքէի կայսերական արհեստանոցներու հետ եւ այդ պատճառաւ հայ վարպետները կը ստիպուէին հիւսել գորգեր ալ աւելի զարմանալի որակով:

Հերեքէ եւ Գումգաբու իրարմէ շատ հեռու չէին, բնութային կազմն ալ իրարու շատ նման էր: Հերեքէի գորգագործարանի հայ վարպետները 19-րդ դարու կէսերը, աշխարհի ամէնաբարձրորակ եւ թանկագին գորգերը հիւսած են: 
մինի|Յակոբ Գաբուճեան, Գումգաբուի գորգ
19-րդ դարուն վերջերը եւ 20-րդ դարուն, մետաքսի վրայ մետաղէ թելերով հիւսուած եւ հարուստ հանգոյցներով ուշագրաւ դարձած այս ստեղծագործութիւնները, մանաւանդ նախշերը՝  ներշնչուած են 16-17րդ դարերու դասական իրանական գորգերէ: Կարգ մը նմոյշները բացառիկ կերպով վերստին կը մեկնաբանէին իրանական գորգերը: Անշուշտ թէ թրքական ազդեցութիւններ ալ կան, որովհետեւ ի վերջոյ այս գորգերը օսմանական շրջանին Գումգաբուի մէջ հիւսուած են: Միւս կողմէ, փոխանակ այդ շրջանի նեղ պայմաններուն, գիտարուեստական (թեքնիք) ենթակառուցուածքը շատ յառաջացած գանձ մըն էր: Ըստ մասնագէտներու՝ այս գորգերը մետաքսի ու մետաղի հարստութենէն մինչեւ հիւսուածքի որակին եւ օգտագործուած յառաջադէմ գործադրութեան, բնօրինակ 17-րդ դարու իրանական գորգերէն աւելի լաւ են: Բայց Մերձաւոր Արեւելքի գորգագործութեան պատմական գիրքերու մէջ Գումգաբուի գորգերուն շատ տեղ չի տրուիր:

## Յայտնի գորգագործական վարպետներնը
* Յակոբ Գաբուճեան
* Զարեհ Բենիամին
* Թօսունեան
* Կարապետ Աբէլեան

Օսմանեան Կայսրութեան վերջին տարիներուն հայ գորգագործերուն շատը հեռացած են Գումգաբուէն եւ ուր որ գացած են, տարած են իրենց արուեստը այլ երկիրներ ու շարունակած են արտադրել Գումգաբուի գորգերը:

## Ծանօթագրութիւններ
Չեզարէ Մաքքարի

**Չեզարէ Մաքքարի** իտալերէն [ˈtʃeːzare makˈkaːri, ˈtʃɛː-]; եղած է իտալացի նկարիչ եւ քանդակագործ, առաւել յայտնի է իր 1888-ին նկարած Cicerone denuncia Catalina նկարով (սովորաբար կը թարգմանուի որպէս Cicero մեղադրանքներ Catiline կամ Cicero Denounces Catiline):

## Վաղ կեանք
Մաքքարին ծնած է Սիէնա,Թոսքանայի Մեծ դքսութեան մէջ: Ան Սիէնայի Գեղարուեստի հիմնարկիի ուսանող էր Թիթօ Սարրոչիի հետ միասին, կ'աշխատէր քանդակագործութեան մեջ եւ կ'օգնէր Սիէնայի Մօնումենթօ Փիանիկիանի ամբողջացման : Հետագային ան աշխատեր է Ֆլորենցիայի Լուիճի Մուսինիի (Luigi Mussini) արուեստանոցին մէջ: 1864-ին այնտեղ անգլիական հասարակութեան կողմէն ան յանձնարարուեցաւ ընդօրինակել եւ պատճէնը հանել Սիենայի Մայր տաճարի մէջ գտնուած  Պերնարտինօ Փինթուրիչչիոյի (Bernardino Pinturicchio) գործերը:

## Հասուն աշխատանք Հռոմի մէջ

1870 - 1873 թուականներուն ան աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալեր է որպէս որմնանկարիչ, զարդարելով Հռոմի Սուտարիօ եկեղեցւոյ ներքին յարդարանքը: Ան նկարած է նաեւ Քամփօ Վերանոյի Լօմպարտի գերեզմանի վրայ կիսալուսնակը: 
1878-ին Թուրինի ցուցահանդէսին, ան ուղարկեց իւղաներկ գործեր, որոնք կը պատկերէր «Հռոմի պապ Սիլվերիուսի վկայութիւնը» Պելիսարիուսի կնոջ՝ Անթոնինայի: Մրցանակակիր նկարը գնած են Թուրինի քաղաքացիական թանգարանի համար :

1882 - 1888 թուականներուն Մաքքարին նկարեց շարք մը որմնանկարներ, որոնք կը պատկերէին Հին Հռոմի Ծերակոյտի պատմութեան յայտնի իրադարձութիւնները «Սալա Մաքքար»ի տարածքին գտնուող  Salone d'Onore (ընդունարաններու դահլիճը) Հռոմի Palazzo Madama «Փալազզօ Մատամա»՝ Իտալական Ծերակոյտի աթոռը, ասոնց մէջ կ'ընդգրկուի իր նշանաւոր որմնանկարը՝ *Cicero Denounces Catiline* «Չիչերօ կ'ազդարարէ Չաթիլինէ»:
Կան նաեւ այլ որմանկարներ, ինչպէս Ափիոս Գլաուտիոօ Չէքուս-ի (Appius Claudius Caecus) մուտքը Ծերակոյտ, ուր ան ելոյթ կ'ունենայ, որպէսզի համոզէ հռոմէացիներուն յորդորելով անոնց, որ  մերժեն  Փիրրհուս Էփիրուսի դեսպան խորհրդականի կողմէն պարտադրուած նուաստացուցիչ պայմանները:

## «Չիչերօ կը դատապարտէ Չաթիլինէ»

Մաքքարիի ամենայայտնի արուեստի գործը կը պատկերէ Սիցերոյի ճառը «Չաթիլինամ Փրիմա» Սենաթու Հապիթա, անոր առաջին ելոյթը, որը կը դատապարտէր Չաթիլինին Հռոմէական Ծերակոյտին մէջ, որը քշեց զայն քաղաքէն (Ք.Ա. 63):

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Guglielmo De Sanctis. *Gli affreschi di C. Maccari nel Senato*. Rome, 1889.
* G. Cantalamessa. *Gli affreschi di C. Maccari nella cupola di Loreto*. Rome, 1895.
Ճօճանակ

Ճօճանակ|մինի|աջից
**Ճօճանակ** (օրօրոց), հաճոյքի կամ զուարճանքի համար ճօճուելու սարք։

Ըստ էութեան, գոյութիւն ունին չորս տիպի ճօճանակներ (պտոյտի առանցքով նստարանի տեսքով՝ սիւներէն կամ գերանէն կախուած։ Կը տեղադրուին մանկական խաղի հրապարակներուն մէջ, հանգստեան գօտիներու եւ այլուր։

## Դիցաբանական կամ աւանդական նշանակութիւն
*Ճօճանակները օգտագործած են հարաւային, արեւելեան եւ հազուադէպօրէն՝ արեւմտեան սլավոնական ազգերը։ Անոնց օգտագործումը հին սլավոնացիները վերագրած են մոգական գործառոյթներու *(Apotropaic magical)*։ 
*Հարաւային սլավոնացիները պատրաստած են ճօճանակներ Մասլենիցայի (*Maslenitsa is an Eastern Slavic religious and folk holiday* արեւելեան սլավոններու աւանդական տօն,) կամ Սուրբ Գէորգի տօնական օրուան համար, եւ այդ յատուկ ճօճանակներու գործածութեան զուարճանքը արգիլուած չէր Մեծ պահքի օրերուն, սակայն չէր արտօնուեր Աւագ Շաբթուան ընթացքին՝ վերսկսելով Ս. Զատկուան տօնէն ետք։
*Պուլկարիոյ մէջ Մասլենիցայի տօնին տարեց կանայք հաւկիթ կը դնէին իրենց կուրծքին տակ եւ կը ճօճուէին այն մտադրութեամբ, կանեփը մեծ ըլլար։
*Սերպիոյ մէջ տարեց տղամարդիկ կը ճօճուէին, որ կանեփի, հացահատիկի, հաճարի եւ գարիի ցանքի տարածութիւնները մեծնային։
*Մակեդոնիոյ մէջ ծերունիները կը ճօճուէին Ս. Գէորգի տօնին, որպէսզի բամպակը շուտ հասնէր։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:A seat in the Swinging Garden at Buscot Park - geograph.org.uk - 1229022.jpg|Այգիի ճոճանակ
Պատկեր:Fragonard, The Swing.jpg|Ժան Օնօրէ Ֆրակոնար «Ճոճանակ» (1767-1768) նկարը
Պատկեր:Morgan - after-school-1893.jpg|Ֆրետերիք Մորկան «Դպրոցէն յետոյ» (1893)
Պատկեր:Кижи Деревянные качели - panoramio.jpg|Փայտէ ճօճանակներ, Քիժիի Փոկոսթ
Պատկեր:Парк Победа-качели.jpg|ԽՍՀՄ-ի օրերուն, մշակոյթի եւ հանգիստի այգիին մէջ ճօճանակ «Նաւակ» 


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարզանքի կառոյցներ
Ստորոգութիւն:Ժամանց
Մարիամ Շահինեան

**Մարիամ Շահինեան** (), անուանի հայ լուսանկարիչ, Թուրքիոյ առաջին կին լուսանկարիչը։

## Կենսագրութիւն
Մարիամ ծնած է Թուրքիա, Սվազի կենդրոնը գտնուող Շահինեաններու առանձնատունը։ Անոր մեծ հայրը՝ Յակոբ Շահինեան Փաշան, 1877-ին հիմնադրուած օսմանեան առաջին խորհրդարանին մէջ եղած է Սվազի ներկայացուցիչը։

1915 թուականի Մեծ Եղեռնէն յետոյ, 4 տարեկան Մարիամին ընտանիքը փախած է Իսթանպուլ ձգելով անձնական տուն, 5 ալիւրի գործարաններ եւ մեծաքանակ անշարժ գոյքեր։

Եղեռնի օրերուն ընտանիքը հանգրուանած է Իսթանպուլ։ Մարիամը սկսած է յաճախել տեղի հայկական Եսայեան Սանուց վարժարանը։

Անոր հայրը՝ Միհրանը, չափազանց հետաքրքրուած է լուսանկարչութեամբ։ 

1933 թուականին, ան սկսած է աշխատիլ Իսթանպուլի Բերա թաղամասի «Ֆոթօ Կալաթասարայ» լուսանկարչատան մէջ։

1936-ին, Մարիամի մայրը՝ Տիգրանուհին, յանկարծակի մահացած է, ընտանիքը նիւթական դժուար վիճակի մէջ ձգելով։ Այս պայմաններով առաջնորդուած, Մարիամը ստիպուած ֆրանսական դպրոցը ձգած եւ սկսած է հօր հետեւիլ, որպէս անոր արուետանոցի գործերուն օգնական։

1937-ին, ան սկսած է արուետանոցը ինքնուրոյն ղեկավարել եւ այդպէս ալ շարունակած է մինչեւ 1985 թուական։

Ան մահացած է 1996 թուականին, Իսթանպուլի իր տան մէջ ու թաղուած է Շիշլիի հայկական գերեզմանոցը:

## Լուսանկարներուն պատմական արժէքը
Առաջին Աշխարհամարտի տարիներուն նկարուած***,*** մօտ 200,000 լուսանկարներէ բաղկացած հարուստ արխիւը, պատմական այդ ժամանակաշրջանի Թուրքիոյ ընկերային իրաւացի վկան է։

Այնտեղ առկայ են յիշատակի համար նկարուող զինուորականներու, ընտանիքներու, կաթոլիկ կրօնաւորներու, օտար պաշտօնեաներու, հայ կղերականներու, կանանց, հրեայ մանուկներու, յոյն աղջիկներու, Պոլշէվիկեան Յեղափոխութենէն փախելով Իսթանպուլ հաստատուած ռուսերու, օպերային երգիչներու, երաժիշտներու եւ այլ բազմաթիւ նկարներ։

Մարիամի լուսանկարներուն մէջ  նկատելի է նկարուող կանանց զգեստներու ոճը, անոնց գլխարկները, նոյն տան մէջ բնակող կանանց, քոյրերուն, մանուկներուն, նոյնանման կտորներով պատրաստուած հագուստները. երեւոյթ մը որ հաւանաբար հաւասարութեան եւ սիրոյ նշան էր այն ատեն։

1985-ին, Շահինեան իր լուսանկարչատունը յանձնելէն ետք, անոր “Foto Galatasaray”  լուսանկարչատան մէջ նկարած լուսանկարներու թանկարժէք արխիւը տեղափոխուած է «Արաս» հրատարակչութեան տիրոջ՝ Եդուարդ Թովմասեանին պահեստը:

## Լուսանկարներու դասակարգումը
Երկար տարիներ ետք, թուրք հետազօտող Թայֆուն Սերթաշի ջանքերով կայացած է Շահինեանի արխիւին մէջ գտնուող լուսանկարներու դասակարգման, մաքրման, թուայնացման, թուային վերականգնման եւ դասակարգման երկար աշխատանքը, որուն արդիւնքով կարելի դարձած է  լուսանկարները ցուցադրել  2012 թուականին, «Բաց արխիւ» նախագիծի շրջանակէն ներս։

2016 թուականին, «Արաս» հրատարակչութիւնը լոյս ընծայած է Թայֆուն Սէրթաշի “Foto Galatasaray” գիրքը, որուն մէջ զետեղուած են Մարիամ Շահինեանի լուսանկարչական արխիւէն մօտ հազար լուսանկար։

Մարիամ Շահինեանի սեւ ու սպիտակ, ապակեայ նէկաթիվներով լուսանկարները, Թուրքիոյ վերջին ժամանակաշրջանի մեզի հասած ամբողջական եւ անթերի լուսանկարներու հազուագիւտ օրինակ է։

## Ծանօթագրութիւններ
Ռամպրանտ վան Ռէյն

**Ռամպրանտ վան Ռէյն** (), հոլանտացի գեղանկարիչ, համաշխարհային արուեստի եւ հոլանտական գեղանկարչութեան ոսկեդարու խոշոր ներկայացուցիչներէն մէկը:

Ան եղած է բազմաժանր նկարիչ։ Ներկայացուցած է մարդոց զգացումները, վերապրումներն ու հոգեկան աշխարհը: 

Ան առաւելաբար ստեղծած է դիմանկարներ, աստուածաշնչային եւ դիցաբանական թեմաներով պատկերներ, որոնք անոր վրձինի զօրութեամբ մարդկային զգացումներն ու յարաբերութիւնները հոգեբանօրէն բացայայտող պատումներ դարձած են։

Ռամպրանտի ստեղծագործական շրջանը համընկնած է հոլանտական ոսկեայ դարուն, երբ ազգային արուեստը՝ յատկապէս գեղանկարչութիւնը, իր ծաղկումը կ՚ապրէր:

## Կենսագրութիւն
Հոլանտայի հարաւը ապրող, ջրաղացի սեփականատէր, հարուստ Հարմեն Հերրիթսզոն վան Ռէյնի բազմազաւակ ընտանիքին մէջ, 1606 թուականին (որոշ աղբիւրներու մէջ 1607), Յուլիս 15-ին լոյս աշխարհ եկած է 6-րդ երեխան՝ Ռամպրանտ Հարմենսզոն վան Ռէյնը: Ռամպրանտի հայրը հարուստ ըլլալէ զատ, եղած է հոգատար կնոջ եւ երեխաներու նկատմամբ: 

Ռամպրանտի կաթոլիկ մայրը եղած է հացթուխի աղջիկ: Հայրը Ռեն գետի ափին ունեցած է հացատուն մը, որ փոքրիկ վան Ռէյնի ամենասիրելի վայրը եղած է: Ան ժամեր շարունակ հետեւած է հացատունէն բացուող գեղեցիկ տեսարանին, որ նպաստած է պզտիկ Ռամպրանտի ճաշակի ձեւաւորումին: Ան բնաւ անտարբեր չէ մնացած որեւէ գեղեցիկ բանի հանդէպ:

Ռամպրանտ յաճախած է լատինական դպրոց, սակայն գիտութիւնը զայն բնաւ չէ յուզած. անոր միակ հետաքրքրութիւնը նկարչութիւնը եղած է։ Ծնողները 13-ամեայ Ռամպրանտը կրթուելու տուած են՝ հոլանտացի շատ տաղանդաւոր, կաթոլիկ պատմական գեղանկարիչ Եաքոպ Սուանէնպիւրխի քով: Հետազօտողները չեն կրցած այդ շրջանի Ռամպրանտի կտաւներէն գտնել, որու պատճառով յայտնի չէ՝ նկարիչի ստեղծարար իւրայատկութեան վրայ Սուանէնպիւրխէն ստացած ազդեցութեան հարցը: 

1623-ին, ան կը տեղափոխուած է մայրաքաղաք, ուր կրթութիւն ստացած է երկրորդ ուսուցիչէն՝ Փիթըր Լասթմանէն, որմէ Ռամպրանտ սորված է ճիշդ նկարելու արուեստը, գոյներու կարեւորութիւնը, ստուերի եւ լոյսի խաղը:

1627-ին նկարիչը Ամսթերտամէն կը վերադձած է իր քաղաքը, ընկերոջ՝ Եան Լիվենսին հետ հիմնած է գեղանկարչութեան դպրոցը ու աշակերտներ հաւաքած: Քանի մը տարուան ընթացքին ան մեծ ճանաչում շահելով, քսանէ աւելի տարիներ ան ապագայի խոշոր նկարիչներէն շատերուն իր հմտութիւնները սորվեցուցած է։

Նկարիչին յաջողութեան մէջ մեծ դեր ունեցած է Կոնստանդին Հէյկենսի դերը, որ արքայազն Օրանացիի քարտուղարն էր, եւ այդ ժամանակ՝ յայտնի բանաստեղծ եւ մեկենաս: Ան շուտով նկատած է Ռամպրանտը եւ անոր օգնած՝ կապ հաստատել հարուստ պատուիրատուներու հետ եւ ինք անձամբ արքայազն Օրանացիի համար կրօնական թեմայով քանի մը նկարներ պատուիրած է: 

1631-ին Ռամպրանտ դարձեալ անցած է Ամսթերտամ, ուր ձեռք ձգած է պատուիրատուներու խումբ մը.  Ամսթերտամի մէջ ան կանանց եւ տղամարդկանց գլուխներու բազմաթիւ վարժութիւններ ստեղծած է։ Մասնաւորապէս դիմանկարչութիւնը անոր հնարաւորութիւն տուած է, ամսթերտամցի հարուստ պատուիրատուներ գրաւելու եւ յաջողութեան հասնելու։ 

Ամսթերտամեան առաջին տարիներուն Ռամպրանտի ստեղծագործութիւններուն մէջ զգալի տեղ գրաւած են ինքնադիմանկարները, որոնց շարքը ձեւաւորած է անոր եզակի, անձնական կեանքին պատկերը, ուր նկարիչը ինքզինքը պատկերած է անկեղծ, առանց աւելորդ ինքնահաւանութեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Արտեմ Փաթափութեան

**Արտեմ Փաթափութեան** (), ամերիկահայ գիտնական։ Հոկտեմբեր 2021ին արժանացած է Նոպէլեան մրցանակին բժշկութեան բնագաւառին մէջ։  

## Կենսագրութիւն եւ ուսում
Արտեմ Փաթափութեան զաւակն է գրագէտ, հաճընցի արմատներով Սարգիս Վահագնին եւ դաստիարակ, տնօրէնուհի Հայկուհի Աճէմեան-Փաթափութեանին:  

Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներուն պատճառով, ընտանիքին հետ փոխադրուած է Լոս Անճելըս, ուր իր պսակաւորի աստիճանը ստացած է Գալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղէն (Եու. Սի. Էլ. Էյ.), 1990ին, իսկ կենսաբանութեան դոկտորականը՝ հռչակաւոր ՔԱԼԹԷՔ համալսարանէն, 1996-ին: 2000 թուականէն կ՚աշխատի Սքրիբս (SCRIPPS) գիտական մեծ հաստատութեան մէջ իբրեւ հետազօտող եւ ջղագիտութեան բաժանմունքի դասախօս։ Ամուսնացած է եւ ունի մանչ զաւակ մը:  

2 Յունիս 2017, Արտեմ Փաթափութեան ընտրուած է Միացեալ Նահանգներու հեղինակաւոր Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի անդամ, իր հետազօտութեանց մէջ շօշափելի եւ շարունակական իրագործումներուն շնորհիւ։ Ակադեմիայի 84 նոր անդամներէն մէկը հանդիսացած է։ 

## Պարգեւատրումներ

* Յունիս 2020-ին, Արտեմ Փաթափութեան պարգեւատրուած է Նորվեկիոյ Գիտութիւններու Ակադեմիայի «ՔԱՎԼԻ» մրցանակով՝ յայտնաբերած ըլլալով ճնշման նկատմամբ զգայուն սպիտակուցներ (protein)` PIEZO1 եւ PIEZO2, որոնք հնարաւորութիւն կու տան շօշափելու զգացում ունենալու եւ հիմք հանդիսանալու բազմաթիւ այլ հիւսոււածքներու եւ բջիջներու տեսակներու գործառոյթներուն։ Թէեւ այսօր ամէնէն ազդեցիկ կիրառումները կը վերաբերին մարդու առողջութեան, Ա. Փաթափութեանի յայտնաբերած սպիտակուցները գոյութիւն ունին անասնական թագաւորութեան ամբողջ տարածքին եւ անհրաժեշտութիւն են բոլոր կաթնասուններու (mammals) ճնշման զգայնութեան համար:

* 4 Հոկտեմբեր, 2021-ին, Փաթափութեան արժանացած է Նոպէլեան մրցանակի բնախօսութեան եւ բժշկութեան բնագաւառին մէջ, Տէյվիտ Ճուլիըսի հետ՝ ջերմաստիճանի եւ հպման ընկալիչներու յայտնաբերման համար: Այդ բարձրագոյն գիտական պարգեւին արժանացած առաջին հայն է։
* 15 Յունիս 2022-ին, Երեւանի Օփերայի համալիրէն ներս, Յովհաննէս Յովհաննիսեան Արտեմ Փաթափութեանին շնորհած է պատուակալ փրոֆեսէօրի կոչում։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

*Փաթափութեան Հեղինակաւոր ՔԱՎԼԻԻ Մրցանակի 2020-ի Դափնեկիր Մասիս Շաբաթերթ
*Փաթափութեան Հեղինակաւոր ՔԱՎԼԻԻ Մրցանակի 2020-ի Դափնեկիր

## Արտաքին յղումներ

* Արտեմ Փաթափութեան 19 Մայիս 2025-ին հիւրընկալուեցաւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան մէջ։

Ստորոգութիւն: ՔԱՎԼԻԻ Մրցանակի 2020-ի Դափնեկիր
Ստորոգութիւն:Գիտնական
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Խեչափառ (Խեցգետին)

մինի
**Խեչափառ (խեցգետին),** ծովային անասուն մը: 

## Նկարագրութիւն
Խեչափառներուն մարմինը կը բաժնուի երկու մասի՝ գլխակուրծք եւ փոր։ Գլխակուրծքը լայն է, եռանկիւն կամ հաւկթաձեւ։ 

Փորը նեղ է, կարճ, գլխակուրծքին տակ քաշուած։ 

Քալող ոտքերուն առաջին զոյգը ունի աքցանաձեւ ճանկեր, որոնք կերը բռնելու եւ մանրացնելու համար են։ 

Ունին ցօղունաւոր աչքեր, որոնք կրնան շարժիլ բոլոր ուղղութիւններով։ 

Էգը եւ արուն արտաքինէն կը տարբերին։ 

Խեչափառը կ'ապրի ծովուն մէջ, մանաւանդ խոնաւ միջավայրներու մէջ, քաղցրահամ ջրամբարներու եւ ցամաքին մէջ: 

Պզտիկ եւ դիւրաբեկ «կռփամարտիկ» խեչափառները բնաւ դուրս չեն ելլեր առանց իրենց աքցաններուն ծայրը բռնելու ծովու հարսնուկներ, որոնց դպչելու պարագային, այրուածքներ կը յառաջանան: Երբ թշնամի մը կը ներկայանայ, օրինակի համար` ընգղայ մը, խեչափառը անոր դէմ կը պարզէ իր «զէնքերը»` անոր սպառնալով երկրակով: Ծովահարսնուկները խեչափառին կը ծառայեն նաեւ ուտելիք հաւաքելու, խեչափառը հարսնուկները կը շփէ ժայռերուն, ապա կ'ուտէ մանր անասունները, որոնք այրուածքին չեն տոկար: Հարսնուկն ալ կ'օգտուի այս «ընկերակցութենէն». ան ալ կ'ուտէ մնացորդները:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Խորէն Տէր-Յարութեանի Թանգարան

**Էջմիածինի պատկերասրահ**, **Խորէն Տէր-Յարութեանի թանգարան**, հիմնադրուած է 1970-ին։

## Պատմութիւն
Էջմիածինի պատկերասրահը հիմնադրուած է 1970-ին։ Երկար տարիներ գործած է Գէորգեան ճեմարանի շէնքին մէջ։ 1994-ին շէնքը վերադարձուած է Մայր Աթոռին, իսկ մասնաճիւղին տրամադրուած է Էջմիածինի կինոթատրոնի շէնքը։

Թանգարանին մէջ կը ցուցադրուին ամերիկահայ քանդակագործ Խորէն Տէր-Յարութեանի ստեղծագործութիւնները (քանդակ, գծանկար, գեղանկար)։ Խորէն Տէր-Յարութեանը առաջին անգամ Հայաստան եկած է 1970-ին արտասահմանեան երկիրներու հետ բարեկամութեան եւ մշակութային կապերու հայկական ընկերութեան հրաւէրով։ 1971-ին Երեւանի Նկարիչի տան մէջ բացուած անհատական ցուցահանդէսը լայն ճանաչում բերած է անոր նաեւ Հայաստանի մէջ, իսկ 1983-ին քանդակագործը հայրենիքին նուիրաբերած է 200-է աւելի ստեղծագործութիւն։

## Ցուցադրութիւն
1994-ին Էջմիածինի մասնաճիւղին մէջ կը բացուի վարպետին աշխատանքներուն մշտական ցուցասրահը։ Հոս կը ներկայացուին Տէր-Յարութեանի քանդակները, Ժամայքայի մէջ ապրած տարիներուն կատարած գեղանկարչական երկերը եւ տարբեր երկիրներու մէջ ստեղծած կրաֆիկական գործերը, որոնք կ՚արտացոլեն անոր գեղարուեստական լեզուն, պատկերացում կու տան անոր արուեստի բազմաժանրութեան մասին։

## Խորէն Տէր-Յարութեան
Խորէն Տէր-Յարութեանի արուեստը ըստ արժանւոյն գնահատուած է ժամանակակիցներու կողմէ, լայն արձագանգ գտած է ամերիկեան եւ այլ երկիրներու մամուլին մէջ։ 1929-էն ան ունեցած է բազմաթիւ անհատական (ԱՄՆ, Ճամայքա, Անգլիա, Սկովտիա, Իտալիա, Ֆրանսա) եւ համատեղ ցուցահանդէսներ համաշխարհային ճանաչում ստացած արուեստագէտներու հետ (Մայոլ (*Mayol*), Դեսպիոյ (*Tespio*), Փիքասօ (*Picasso*), Կապօ (*Gabo*), Լիպշից (*Lipshitz)*), արժանացած է տասնեակ մրցանակներու։ Տէր-Յարութեանի աշխատանքները կը պահուին աշխարհի տարբեր թանգարաններու եւ յատուկ հաւաքածոներու մէջ։ «Փոքր Մհեր», «Գիւտարար» կոթողային արուեստի գործերը տեղադրուած են Ֆիլատելֆիոյ «Ֆէյրմաունթ Փարք»-ին մէջ, «Կուղբ» աշխատանքը՝ Նիւ Եորքի Պեռնարտ Պըրուքի անուան քաղաքային քոլէճի  (Baruch College (officially the Bernard M. Baruch College) նախասրահին մէջ, իսկ Երեւանի Օղակաձեւ զբօսայգիին մէջ վեր կը խոյանայ «Վերածնած Հայաստան» կոթողը։

## Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Արմաւիրի մարզի Էջմիածին քաղաքին, Կոմիտասի հրապարակին մէջ, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինի հարեւանութեամբ։

## Պատկերասրահ

Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (7).jpg
Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (4).jpg
Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (3).jpg
Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (5).jpg
Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (6).jpg
Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (1).jpg
Khoren Ter Harutyan Museum, Echmiadzin (2).jpg


## Արտաքին յղումներ

* Խորէն Տէր - Յարութեանի թանգարան

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Վաղարշապատի թանգարաններ
Աւազարկղ

thumb|210px|Դատարկ աւազարկղ
**Աւազարկղ**, մանկական խաղի հրապարակի առարկաներէն մէկը․ յատուկ տեղ, որը նախատեսուած է մանկահասակ երեխաներու աւազով խաղալու համար՝ խաղալիքներու օգտագործմամբ։ Սովորաբար ագազարկղը ցանկապատուած է եզրակողերով, որոնք յաճախ պատրաստուած կ'ըլլան փայտի՝ գերաններէն կամ տախտակներէն։ Ընդ որում՝ ատոնք կ'ունենան հարթ մակերերես, որպէսզի վրան կարելի ըլլայ կուլիչներ ծեփել։ Յաճախ աւազարկղի կեդրոնը կը կանգնեցուի «սնկիկ», որը խաղացող երեխաներուն կը պաշտպանէ անձրեւէն եւ արեւէն։

Աւազարկղը երեխաներու փոխներգործութեան կարեւորագոյն յուզական կեդրոնն է։ Աւազարկղի հետ խաղալով՝ երեխաները կը ձեւաւորեն խաղալիքներու եւ փոխներգործութեան աշխարհի հանդէպ արժէքաւոր վերաբերմունք։ Աւազարկղով խաղալը նաեւ կը նպաստէ երեխաներու մօտ ստեղծագործական երեւակայութեան, շարժունակութեան եւ մտածողութեան զարգացմանը։

Շինուածքը կը տեղադրուի ծառերէն հեռու, քանի որ թափուող տերեւները աղբակոյտ կը դարձնեն աւազարկղը, իսկ ստուերի տակ գտնուող աւազը անձրեւէն յետոյ դժուարութեամբ կը չորնայ։

thumb|210px|Աւազարկղի մէջ խաղցող երեխաներ
Խաղեր աւազարկղի մէջ՝
* կուլիչներու ծեփում
* աւազէ դղեակներ եւ փորուած «քարանձաւներու» կառուցում
* խաղ ինքնաշարժ (աւազի մէջ կը փորուին «շարժական տնակներ» եւ ճանապարհներ)
* խաղ խանութ վճարման միջոց յաճախ կ'օգտագործուին փայտիկներ եւ տերեւներ)
* Խաղ «հիւր» (տիկնիկին գլանաձեւ զատկական թխուածքներ կը հիւրասիրեն)
* խաղ աւազով եւ ջուրով։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Абраменкова В. Возвращение песочницы, или как создать игровое пространство // Учительская газета. — 2000.
* Кузуб Н. В., Осипук Э. И. В гостях у Песочной Феи. Организация «педагогической песочницы» и игр с песком для детей дошкольного возраста // Вестник практической психологии образования. — 2006. — №. 1. — С. 66-74.

Ստորոգութիւն:Մանկական խաղի հրապարակ
Էսայեան Վարժարան

**Էսայեան Վարժարան,** Պոլսոյ մէջ հայկական նախակրթարան եւ երկրորդական վարժարան։

## Պատմականը
Երբ Ս. Երրորդութիւն եկեղեցւոյ կից Նարեկեան վարժարանը անբաւարար մնաց հանրային կրթական պահանջին դիմաց, Յովհաննէս եւ Մկրտիչ Էսայեան եղբայրներ՝ 1895-ին Ս. Յարութիւն Եկեղեցւոյ մօտ հողամաս մը գնելով, թէ՛ իրենց անունով հիմնեցին վարժարանը եւ թէ՛ նորոգեցին Ս. Յարութիւն եկեղեցին։

1908-ին, վարժարանին աղջկան լիսէի արտօնութիւն տրուած է։ 1912-ին բարեսէր ազգայինի մը նուիրատուութեամբ ընդարձակուող շէնքը 1913-ին երկսեռ դասաւանդութեան սկսած է, սակայն Ա. Աշխարհամարտին, շէնքը բոյժքոյրերու եւ զինուորներու կը յատկացուի։

1921-ին Թուրքիոյ մէջ առաջին տարրալուծարանը այստեղ հիմնուած է։

1918-1922 տարիներուն դպրոցին մէկ մասը իբրեւ որբանոց կը գործածուի ու 1923-ին կը վերսկսի դասաւանդութեան։

Վարժարանը ներկայիս մանկապարտէզի, նախակրթութեան, միջնակարգի եւ քառամեայ լիսէի բաժիններով ուսում կը ջամբէ երկսեռ աշակերտներու։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայքէջ
Կեմերէկ

**Կեմերէկ (Կամարակ)**, 9-րդ դարէն սկսեալ Արեւմտեան Հայաստանի աւաններէն, այժմ Թուրքիոյ Սեբաստիա քաղաքի գիւղաքաղաքներէն է: 16-րդ դարու սկիզբը Կիլիկիա Թագաւորութենէն գաղթած հայերն ալ հոս հաստատուած են:

Կեմերէկի եօթը թաղերը բաժնուած էին վերի (բարձրադիր) եւ վարի մասերու: Տուները կառուցուած էին սանդխաձեւ: 1913-ին, Կեմերէկի 6762 բնակչութենէն 5212-ը, այսինքն՝ 1252 տունի  902-ը հայ էին: Ս. Աստուածածին, Ս. Գէորգ եւ Ս. Գրիգիր Լուսաւորիչ եկեղեցիները, 500 աշակերտներով չորս վարժարաններ կը գործէին: Երկար ժամանակ նախ Կեսարիոյ, յետոյ Եօզկաթ առաջնորդութեան կապուած մնաց: Կը կրէր Կապադովկիական անցեալ հետքերը: Խօսակցական հայերէն լեզուն շատ նման էր Կեսարիոյ բարբառին: Բողոքական համայնքը ունէր եկեղեցի մը եւ 100 աշակերտով դպրոց մը: Կեմերէկի մօտակայ շրջակայքը՝ Թօփաչ գիւղի մէջ ալ կար նաեւ դպրոց մը եւ Ս. Սարգիս Եկեղեցին:

Ժողովուրդը կը զբաղէր արհեստներով, գորգագործութեամբ,  արտադրութեամբ՝ կտաւներ, որակաւոր կերպասի ներկեր, կաշիէ առարկաներ, երկրագործական գործիքներ, առեւտուրով, գիւղատնտեսութեամբ եւ անասնաբուծութեամբ: 

1915-ի Մեծ Եղեռնի ժամանակ հայերը բռնութեամբ տեղահանուել են: Մեծ մասը զոհուած է: Սակաւաթիւ փրկուողներէն ոմանք վերադարձած են Կեմերէկ, ուր 1946-ին կար 245 հոգի՝ 40 տուն: 

Կեմերէկի շառաւիղները կ'ապրին Իսթանպուլի, Երեւանի, Երուսաղէմի, Յորդանանի, Եգիպտոսի, Եւրոպայի, Հիսիւս եւ Հարաւ Ամերիկաներում մէջ: 

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Հայկական Համառոտ Հանրագիտարան 2, էջ 653:
* Օսմանեան Կայսրութեան Մէջ 1915-է Առաջ, Րայմոնտ Հ. Գէորգեան - Փաուլ Փապուճեան
Կուանախուաթօ

**Կուանախուաթօ**,  Մեքսիքայի 31 նահանգներէն մէկը։ Պետութիւնը հիմնուած է 1823-ին, եւ կը գտնուի երկրին սիրտը, 2012 թուականին բնակչութեան թիւը հինգ միլիոն էր՝ 30 քլմ. տարածութեան վրայ, մայրաքաղաքը Կուանախուաթօ, յատկանշուած լեռնաշղթաներով։ 

Կուանախուաթօն հարուստ է հանքերով՝ ոսկի, կապար, սնդիկ , պղինձ, արեւակ եւ արծաթով որ մինչեւ այսօր մեծ քանակութեամբ կ'արտադրուի։ 1520-էն ի վեր Սպանիոյ յատուկ ուշադրութեան առարկայ դարձած եւ գրաւուած՝ անոր կողմէ։ Ունի 46 քաղաքապետական մարզեր որոնց 9-ը՝ կը պատկանի Լէոնի արքեպիսկոպոսական թեմին։

Կառավարիչ եղած է՝ 2006-ին, 52-ամեայ Խուան Մանուէլ Օլիվա Ռամիրէզ, անդամ Ազգային շարժում կուսակցութեան։ 2010-ի տուեալներուն համաձայն՝ բնակչութեան 94 տոկոսը կաթողիկէ է։ Մայրաքաղաք՝ Կուանախուաթօն ունի 153.364 բնակիչ։ Տեղւոյն բնիկները անոր տուած են բազմաթիւ անուններ ինչպէս Մօօթի , Բաքսթիթլան, Գուանասի կամ Ուաթա, սակայն ֆէլիփէ Ե. թագաւորը արքայական կոնդակով մը զայն պաշտօնապէս անուանած է «Չուտատ տէ Սանթա ֆէ ի Ռէալ տէ Մինաս տէ Կուանախուաթօ»։

Քաղաքը իր բազմաթիւ հանքերով 1988-ին՝ ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ--ի մարդկային համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։մինի|200x200փքս|Կուանախուաթոյի համալսարան|alt=|ձախիցՄեքսիքացիներուն համար Կուանախուաթօն հարստութեան ու բարգաւաճման խորհրդանիշ է։ 

19-րդ դարուն հակագաղթօճախայիններու կողմէ արիւնալի բախումներու բեմ դարձած է։ Այսօր քաղաքը կարեւոր համալսարանի բեւեռ մըն է եւ աթոռը՝ միջազգային Սէրվանթինօ փառատօնին, ուր կը խմբուին Լատինամերիկայի հռչակաւոր արուեստագէտները։



## Բուսական եւ կենդանական աշխարհ




## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի նահանգներ
Ստորոգութիւն:Մեքսիքա
Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն

**Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոն**, (անգլ.՝ European Space Operations Centre, ESOC) Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան (ЕSА) հետազօտական ​​ստորաբաժանում է, որը պատասխանատու է արբանեակներու եւ տիեզերական զոնդերի կառավարման համար: Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կեդրոնը կը գտնուի Գերմանիոյ Տարմշթատ (գերմ.՝ Darmstadt) քաղաքը: Եւրոպական տիեզերական գործակալութեան տիեզերական նախագիծերու մեծ մասի ղեկավարմանը զուգընթաց կեդրոնը կ'իրականացնէ նաեւ Եւրոպական տիեզերական հետազօտական ESTRACK ցանցի ցամաքային կեդրոններու ղեկավարումը: 

## Պատմութիւն
thumb|left|216x216px|<center>Տիեզերական թռիչքներու կառավարման Եւրոպական կայանի շէնքը Տարմշթատի մէջ, 2005 թուական.</center>|alt=

Տիեզերական արբանեակներէն ստացուած տուեալներու մշակման անհրաժեշտութիւնէն ելնելով ստեղուեցաւ հեռաչափական ESTRACK ցանցը, որ ի սկզբանէ բաղկացած էր չորս կայանէ, որոնք ունակ էին ազդանշաններ ստանալ տիեզերական սարքերէն.

* Պելճիքայի Լիպին համայնքի Ռետու բնակավայրը,
* Ալասքայի Ֆերպանքս քաղաքը,
* Նորվեկիոյ Շփիցպերկեն (գերմ.՝ Spitzbergen) քաղաքը,
* Ֆոլքլենտեան կղզիները (անգլերէն՝ Falkland Islands)

Ասոր հետ մեկտեղ ստեղծուեցաւ տիեզերական տուեալներու հաւաքագրման կեդրոնը՝ ESDAC-ը (), ուր տեղի կ'ունենար կայաններէն ստացուած տեղեկատւութեան մշակման եւ խմբագրման հիմնական գործողութիւնները: Հետագային ESDAC-ը վերակազմաւորուեցաւ ESOC-ի:

## Առաքելութիւն
մինի|ESOC-ի XMM-Newton մոտելը
Ներկայիս ESOC-ի աշխոյժ ծրագիրներէն են.

Մոլորակային եւ արեգակային առաքելութիւններր.

* BepiColombo
* Mars Express
* Solar Orbiter
* ExoMars Trace Gas Orbiter
* Cluster II (spacecraft)|Cluster II

Աստղագիտութեան եւ հիմնական ֆիզիքայի առաքելութիւններ.

* Gaia (spacecraft)|Gaia
* INTEGRAL
* XMM-Newton

Երկրի դիտորդական առաքելութիւններ. 

* CryoSat-2
* Swarm (spacecraft)|Swarm
* Sentinel-1A
* Sentinel-1B
* Sentinel-2A
* Sentinel-2B
* Sentinel-5 Precursor
* ADM-Aeolus

Առաջիկայ նախատեսուելիք ծրագիրներէն են.

* ExoMars
* Biomass
* EarthCare
* Euclid (spacecraft)|Euclid
* Jupiter Icy Moon Explorer|JUpiter ICy moons Explorer (JUICE)
* PLATO (spacecraft)|PLATO
* OPS-SAT
* եւ այլ ծրագրեր:

ESOC-ի կողմէ ղեկավարուած առաւել յաջողուած եւ կարեւոր կը հանդիսանան Smart-1 եւ Huygens probe ծրագիրները:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*ESOC-ի պաշտօնական կայք
*The European Space Agency
Ախենի տաճար

300px

Ախենի տաճարը, կամ Կայսերական տաճարը (գերմ.՝ Aachener Dom, Aachener Münster, Kaiserdom) Ախենեան եպիսկոպոսութեան մայր տաճարն է, ուր դարեր շարունակ կը թագադրուէին Հռոմէական կայսրութեան կայսրերը, կը գտնուի Գերմանիոյ Ախեն քաղաքին մէջ։ Համալիրի ամենահին եւ ամենաարժեքաւոր մասը Քառլ Մեծի մատուռն է - Քառլ Մեծի (796 - 806) գերեզմանատունը։

1978 թուականին ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։։

## Պատկերասրահ

File:Inside the Aachen Cathedral 1.jpg|
File:Cathedral in Aachen 2.jpg|
File:Cathedral in Aachen 3.jpg|
File:Cathedral in Aachen 4.jpg|
File:Cathedral in Aachen 5.jpg|
File:Cathedral in Aachen 7.jpg|
File:Cathedral in Aachen 8.jpg|
File:Cathedral in Aachen 9.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Aachen Cathedral
*Die perfekte Geometrie der Pfalzkapelle Karls des Großen
*Das Rätsel um den Bau des Aachener Doms
*Holzstücke beweisen: Aachener Dom ist tatsächlich 1200 Jahre alt
Ստորոգութիւն:Տաճարներ
Ստորոգութիւն:Տաճարներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գերմանիոյ տաճարներ
Արամ Խաչատուրեանի Յուշարձան (Երեւան)

**Արամ Խաչատուրեանի յուշարձան (Երեւան)**, կը գտնուի Երեւանի մէջ, «Արամ Խաչատուրեան»ի մեծ համերգասրահի շէնքին առջեւ: Տեղադրուած է 1999-ին։ Յուշարձանը ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Ռոմեն Մարտիրոսեան
* Քանդակագործ՝ Եուրի Պետրոսեան

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պրոնզէ ու կրանիտէ, բարձրութիւնը պատուանդանով 3,5 մեթր է։

## Պատմութիւն
Հայ աշխարհահռչակ երգահան Արամ Խաչատուրեանի յուշարձանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը տեղի ունեցաւ 31 Յուլիս 1999-ին, իր անունը կրող մեծ համերգասրահին դիմաց ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Aram khachatryan.jpg|Արամ Խաչատուրեանի յուշարձանը երեկոյեան
Պատկեր:Արամ Խաչատրյանի հուշարձան (3).JPG|Արամ Խաչատուրեանի յուշարձանը
Պատկեր:Aram Khchaturyan Monument in Yerevan.jpg|Արամ Խաչատուրեանի յուշարձանը եւ «Արամ Խաչատուրեան» մեծ համերգասրահը
Պատկեր:Monument-of-Aram-Khachatryan (12).JPG|Արամ Խաչատուրեանի յուշարձանին դիմաց տեղադրուած QR-գօտով տախտակ-ուղեցոյցը


## Ծանօթագրութիւններ
Պաֆոս

Պաֆոս () Կիպրոսի խոշոր նաւահանգիստներէն մէկն է։ Կը գտնուի համանուն շրջանին՝ Պաֆոսի շրջանի մէջ։ Ան նաեւ Պաֆոսի շրջանի մայրաքաղաքն է։ Պաֆոսի մէջ կը գտնուի Կիպրոսի երկրորդ ամէնախոշոր օդակայանը՝ Պաֆոսի Միջազգային Օդակայանը։

## Կրթութիւն

Պաֆոսի քաղաքապետարանը ունի 38 գլխաւոր պետական ​​դպրոցներ,8 միջնակարգ պետական ​​դպրոց (յայտնի է որպէս Gymnasium կրթարան եւ  երկրորդական *λύκειο*), 4 անհատական անգլիական դպրոցներ եւ մէկ մասնակի գործող ռուսական դպրոց:

### Բարձրագոյն կրթութիւն

Պաֆոս քաղաքին մէջ կայ մէկ բարձրագոյն ուսումնական հիմնարկ, որ սկսաւ ուսանողներ ընդունիլ 2010 թուականի Յունիսին: Համալսարանին մէջ կը գործեն  «Ընթացաւարտ» (undergraduate) եւ «Յետ-ընթացաւարտ» ուսումնառութեան լայն ծրագիրներ, ատենախօսութեան պաշտպանութիւն եւ գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճանի շնորհում  եւ բաղկացած է 4 դպրոցներէ:

## Աղբիւրներ
*Փաֆոսի Քաղաքապետարանի կայքէջը
*Փաֆոսի այցելութեան կայքէջը
*Փաֆոսի առեւտրական եւ արդիւնաբերական սենեակի կայքէջը Chamber of Commerce and Industry 

## Տե՛ս նաեւ

Կիպրոս

Ստորոգութիւն:Կիպրոսի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Փաֆոսի շրջան
Ստորոգութիւն:Մերձաւոր Արեւելքի պատմական պետութիւններ
Ստորոգութիւն:Նոր Կտակարանի քաղաքներ
Հերի Թրուման

**Հերի Թրուման** (), Միացեալ Նահանգներու 33-րդ նախագահը, 1945-1953 թուականներ։ Նախ ծառայած է իբրեւ փոխնախագահ, ապա յաջորդած է Ֆրանքլին Ռուզվելթիին։ Ան ամբողջովին գործադրած է «Մարշալ» ծրագիրը` վերակառուցելու համար արեւմտեան Եւրոպայի տնտեսութիւնը, եւ հիմնած՝ «Թրուման գաղափարաբանութիւն»ը եւ «ՆԱԹՕ»ն:

Հերի Թրուման իր կեանքին մեծամասնութիւնը անցուցած է ելեւմտական, դրամական տագնապներու մէջ: Ան մեծցած է համեստ եկամուտով ընտանիքի մը մէջ: Տարիներու վատ ներդրումները եւ առեւտրական ձախող գործունէութիւնը զինք պարտքերու մէջ թաղած են, թէեւ ան յաջողած է սնանկութիւն յայտարարելու քայլին երբեք չդիմել: 

Նախագահի պաշտօնը աւարտելէ ետք Թրուման եւ կինը փոխադրուած են իր զոքանչին տունը: Թրուման առաջին նախագահներէն մէկը, որ ստացած է կենսաթոշակ` տարեկան 25 հազար տոլար: 

Հերի Թրուման եւ իր կինը առողջապահական խնամքին առաջին ստացողներէն եղած են, որ այդ օրերուն իբրեւ օրէնք վաւերացուեցաւ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկայի Նախագահներ
Շփայերի տաճար

**Շփայերի տաճար** (), կայսերական տաճար Գերմանիոյ Շփայեր քաղաքին մէջ (Ռայնլանտ Փֆալցի երկրամաս): Հռոմէական ոճի պահպանուած եկեղեցիներէն ամէնամեծն է: Ըլլալով արքաներու եւ կայսրերու յուղարկաւորման վայր` տաճարը խորհրդանշեր է կայսերական իշխանութիւնը: Անիկա եւրոպական ճարտարապետութեան ամէնանշանաւոր կառոյցներէն է, հռոմէական ամէնագեղեցիկ տաճարներէն մէկը: 1981 թուականին հռչակուեր է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան կոթող:

## Պատմութիւն
200px|մինի|ձախից|Արեւմտան մուտք
*Տաճարը կառուցուեր է 1030-1061 թուականներուն Հռոմէական սրբազան կայսրութեան տարիներուն: Շինարարութիւնը սկսած է Քոնրատ II արքայի օրօք, շարունակուեր՝ անոր որդւոյն` Հենրի III-ի օրօք եւ ի վերջոյ աւարտեր թոռան` Հենրի IV- օրոք` օծուելով իր կառավարման տարիներուն:
*Այդ ժամանակ Շփայերի մէջ կ'ապրէր մօտ 500 մարդ, իսկ Շփայերի տաճարը աշխարհի խոշորագոյն շինութիւններէն մէկն էր շինարարութեան աւարտին: Անիկա ունէր նաեւ մասնակի քաղաքական նշանակութիւն, քանի որ անոր մեծութիւնը կը խորհրդանշէր կայսրի հզօրութիւնը:
*Իր գոյութեան գրեթէ հազար տարիներու ընթացքին, տաճարը բազմաթիւ անգամ վերանորոգուեր է ու վերակառուցուեր, փոխուեր է արտաքին տեսքը: Տաճարին պատուհասած ամէնամեծ աղէտը տեղի ունեցեր է 1689 թուականին, երբ ֆրանսական Լուիս XIV արքայի զինուորները քանդեր են զայն` ձգելով միայն պատերը եւ պղծած՝ տաճարին մէջ գտնուող սրբութիւնները:
*1772-1784 թուականներուն տաճարը վերականգնուած է, անոր աւելցնելով գաւիթ, սակայն ատկէ ետք կրկին գրաւուած եւ պղծուած ֆրանսացիներուն կողմէ:
*1846-1853 թուականներուն տաճարը հիմնանորոգուեր է, Պավարացի Լիուտվիկ I-ի միջոցներով զարդարուեր՝ հսկայական որմանկարներով:

Տաճարին մէջ տեղադրուած է երգեհոն, որուն հետ կապուած է գերմանացի նշանաւոր երգեհոնահարներու` Լիուտվիկ Տիորի եւ Լէո Քրամերի գործունէութիւնը:

Image:Speyrer Dom 1061.png|1061
Image:Speyrer Dom 1135.png|1106
Image:Speyrer Dom 1754.png|1689
Image:Speyrer Dom 1756.png|1756
Image:Speyrer Dom 1854.png|1778
Image:Speyrer Dom 1967.png|1853


## Թեքնիք տուեալներ
* Երկարութիւն - 134 մ
* Միջին նաւի երկարութիւն - 33 մ
* Նաւի երկարութիւն - 37.62 մ
* Արեւելեան աշտարակներու բարձրութիւն - 71.20 մ
* Արեւմտեան աշտարակներու բարձրութիւն - 65.60 մ

## Դամբարաններ
200px|մինի|Քոնրատ II-ի տապանը
Խորանին կից դամբարանին մէջ թաղուած են գերմանական կայսրեր ու թագաւորներ: Անոնցմէ են.
* Հռոմէական սրբազան կայսրութեան կայսր Քոնրատ II (1039)
* Հռոմէական սրբազան կայսրութեան կայսր Հենրի III` Քոնրատ II-ի որդին (1056)
* Հռոմէական սրբազան կայսրութեան կայսր Հենրի IV` Հենրի III-ի որդին (1106)
* Հռոմէական սրբազան կայսրութեան կայսր Հենրի V (1125)
* Պէաթրիս (1184), Ֆրիտրիխ I Շիկամօրուսի կինը (1184) եւ դուստրը՝ Ագնեսը
* Գերմանիոյ արքայ Ֆիլիփ Շուապսքին` Ֆրիտրիխ I Շիկամօրուսի որդին (1208)
* Գերմանիոյ արքայ Ռուտոլֆ I Հապսպուրկ, (1291)
* Գերմանիոյ արքայ Ատոլֆ Նասաու (1298)
* Գերմանիոյ արքայ Ալպրեխտ I Հապսպուրկ` Ռուտոլֆ I-ի որդին (1308)

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայք
* Տաճարի պատկերասրահ

Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւնը Գերմանիոյ մէջ
Ստորոգութիւն:Հռոմէական ճարտարապետութիւն
Թոմաս Ճեֆըրսըն

**Թոմաս Ճեֆըրսըն** (), ամերիկացի տեսաբան, փաստաբան, դիւանագէտ, ճարտարապետ եւ հանրապետութեան հիմնադիրները, Միացեալ Նահանգներու երրորդ նախագահը` 1801-1809 թուականներ: Ձեռնակառքի հնարիչը եւ այսօրուան արագաչափին նախահայրը:

Ճեֆըրսըն իր կեանքին մեծ մասը Միացեալ Նահանգներու ամէնէն հարուստ նախագահը եղած է: 

Ազդեցիկ ընտանիքի մը զաւակ ըլլալով, չափահասութեան շրջանին, Վըրճինիայի մէջ ունեցած է 5 հազար հեկտար տարածութեամբ մշակուած հող, որ «Մոնթիչելլօ» կոչուած է։ Այդտող պահած է 200 ստրուկներ։ Ան ունեցած է կանխիկ գումար մը, որ եղած է 212 միլիոն տոլար:

Ան եղած է անկախութեան հռչակագիրի հեղինակը եւ Վըրճինիա համալսարանի հիմնադիրը։ Սակայն յետագայ տարիներուն նիւթապէս նահանջած ու մեծ պարտքերով չէ յաջողած իր հողը աճուրդի դնել՝ պարտատէրերուն պարտքերը վճարելու համար:

Հետաքրքրական Թոմաս Ճեֆըրսընի խօսքը․

## Ծանօթագրութիւններ
Ժան-Փոլ Կիրակոսեան

**Ժան-Փոլ Կիրակոսեան** (), լիբանանահյ գեղանկարիչ, արուեստագէտ Փոլ Կիրակոսեանին զաւակը։

## Կենսագրութիւն
Քանատացի՝ ծագումով լիբանանցի, գեղանկարիչը ծնած է Պէյրութ։ Ան անուանի գեղանկարիչ Փոլ Կիրակոսեանին երկրորդ զաւակն է։ 

Կիրակոսեան հասակ առած է իր հօր արուեստանոցին մէջ, ուր փոքր տարիքին ի յայտ եկած է անոր ստեղծագործական տաղանդը՝ երբ ան կանուխէն սկսած է իւղէ դիմանկարներ պատրաստել: 

Ան ազդուած է արուեստի եւ գեղանկարչութեան գրեթէ բոլոր դպրոցներէն, որոնք իրենց ազդեցութիւնը ձգած են արտայայտչական ոճի ստեղծագործութիւններուն վրայ: Ազդուած է քարանձաւային նկարչութենէն` Լասքօ կամ Ալթամիրա, ինչպէս նաեւ Վան Կոկէն, տա Վինչիէն, Քարապաճիոյէն եւ Ճիոթթոյէն: 

1979-1980 յաճախած է Աւստրիոյ Վիեննա քաղաքի սիրողական նկարիչներու արուեստի դպրոցը:

1983-ին Ժան-Փոլ անցած է Թորոնթօ, Քանատա․ իսկ 1984-87-ը յաճախած՝ Օնթարիոյի համալսարանի գեղարուեստի բաժինը (O.C.A.):

1989-1996 թուականներուն, ապրած է Փարիզ, Ֆրանսա․ ապա Գերմանիա:

1999-2007 թուականները անցուցած է Պէյրութի եւ Պերլինի միջեւ:

2008-2009 թուականներուն, անցած է Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա։

2011-2013, 2 տարի Ասիոյ տարեբեր երկիրները այցելելէ ետք, Չինաստանի Փեքին քաղաքին մէջ արուեստանոց մը հիմնած է:

2015-ին  տեղափոխուած է Նիւ Եորք, Ամերիկա։

## Ցուցահանդէսներ
Աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ունեցած է քանի մը տասնեակ ցուցահանդէսներ․

* 1972-ին՝ Հաւաքական ցուցահանդէս հինգ տարեկան փոքրիկներու համար,
* 1980-էն 1989՝ Եւրոպա եւ Հիւսիսային Ամերիկա,
* 1990՝ Ամերիկա,
* 1991՝ Գերմանիա,
* 1992՝ Գերմանաիոյ մշակութային կեդրոն, Պէյրութ,
* 1993՝ Պէյրութ,
* 1994՝ Փարիզ, Ֆրանսա,
* 1995՝ Գերմանիա,
* 1996՝ Քանատա,
* 1997՝ Գերմանիա,
* 1999՝ Հռոմ, Իտալիա,
* 2000՝ Քուէյթ,
* 2003՝ Տուպայ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ (ԱՄԷ),
* 2004՝ Ռիօ տէ Ժաներօ, Պրազիլ,
* 2006՝ Պէյրութ,
* 2009՝ Գերմանիա,
* 2011՝ Պերլին եւ Տուպայ,
* 2012՝ Պէյրութ, Շանկհայ,
* 2013՝ Քաթար, Պէյրութ, Սինկափուր եւ Հնդկաստան,
* 2014՝ Պէյրութ եւ այլ ցուցահանդէսներ։

## Ծանօթագրութիւններ
Սարդ

200px|աջից
**Սարդը** ցամաքային միջատ մըն է:

## Բացատրութիւն
Սարդերը ընդհանրապէս կ'ապրին Ափրիկեան ցամաքամասին վրայ: 

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Փուէնսեթիա

մինի|Սուրբ գիշերուան ծաղիկները
**Փուէնսեթիա** (*Euphorbia pulcherrima*),  արեւադարձային թուփ մը։ 

Գոյութիւն ունի մօտաւորապէս 100 տեսակ:

Բնական միջավայրին մէջ, թուփը կրնայ մինչեւ 3.5 մեթր աճիլ:

## Պատմութիւն
Բոյսը հարուստ պատմութիւն մը ունի: Մեքսիքայի բնիկ ազթեքները ծանօթ էին այս թուփին։ Թուփը անուանած էին «Քուէթլաքսոչիթլ», որ կը նշանակէ «մորթի ծաղիկ»: 

Ազթեքները այս բոյսը գործած են հագուստները ներկելու, կամ կրօնական արարողութիւններու ընթացքին, որովհետեւ անոնց համար կարմիր գոյնը մաքրութեան խորհրդանիշն էր:

## Անուան ծագում
Փուէնսեթիաները նախ հասած է Միացեալ Նահանգներ, 19-րդ դարուն: Անոնց անունը եկած է Միացեալ Նահանգներու Մեքսիքայի առաջին դեսպանին անունէն: Ճոէլ Ռոպըրթց Փուէնսեթ այս թուփին ծանօթացած է հարաւային Մեքսիքայի վայրի դաշտերուն մէջ, 1828-ին: Իր ազատ ժամերուն ան զբաղած է պարտիզպանութեամբ եւ բոյսերով: Ան այս թուփը հետը բերած է Հարաւային Քարոլայնա, երբ Միացեալ Նահանգներ վերադարձած է։

## Նկարագրութիւն
alt=|աջից|200x200փքս
Անոր կարմիր բաժինները ծաղիկին թերթերը չեն, այլ` բոյսին տերեւները: Ծաղիկները թուփին կեդրոնը գտնուող փոքրիկ դեղին ծիլերն են, մինչ կարմիր տերեւները կրնան ըլլալ նաեւ` վարդագոյն, ճերմակ կամ դեղին: Փուէնսեթիաները, որոնք ճանչցուած են իբրեւ «ասիական ծաղիկը» կամ «մեքսիքական բոցէ տերեւը», կը ծաղկին Դեկտեմբեր ամսուն, հետեաբար անոնք Կաղանդի ամէնէն յարմար բոյսերն են:

## Փուէնսեթիան եւ Կաղանդը
Ըստ մեկնաբանութեան մը, անիկա կը խորհրդանշէ Բեթղեհէմի աստղը, որ մոգերուն ցոյց տուաւ Յիսուս Մանուկին ծննդավայրը հասցնող ճամբան:

Իսկ մեքսիքական աւանդութիւն մը կը պատմէ, որ Փեփիթա անունով աղքատիկ փոքրիկ աղջիկ մը տխուր էր, որովհետեւ ան Յիսուս Մանուկին չէր կրնար նուէրներ տանիլ միւս փոքրիկներուն նման: Իմաստուն մը կը փորձէ զայն մխիթարել՝ ըսելով, թէ նոյնիսկ ամէնէն համեստ նուէրը, երբ սիրով կը տրուի, մեծ գնահատանք կը ստանայ: Հետեւաբար Փեփիթա կ'երթայ ճամբուն եզերքը բուսած, ոչ շատ գեղեցիկ թուփէ մը տերեւներ քաղելու եւ այդ տերեւներու փունջը կը տանի Յիսուս Մանուկին նուիրելու: Իր փունջը զետեղելու ժամանակ հրաշք մը կը պատահի. պարզ, կանաչ տերեւները գեղեցիկ մութ կարմիր գոյն մը կը ստանան: Եւ այդ դէպքէն ի վեր բոլոր վայրի փուէնսեթիաները վառվռուն գոյներով կը ծածկուին Կաղանդի շրջանին: 

Անոնք կը դառնան «Լաս Ֆլորես տը լա նոչէ պուէնա»`«Սուրբ գիշերուան ծաղիկները»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Արշաւիր Շաւարշեան

**Արշաւիր Մեսրոպի Շաւարշեան** (14 Մայիս1884 - 1960, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ մանկավարժ, փրոֆեսոր (1936), ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1954)։

## Կրթութիւն
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Arshavir_Shavarshyan's_bust.jpg|ձախից|մինի|Արշաւիր Շաւարշեանի կիսանդրին [Երեւանի թիւ 40 դպրոցի դիմաց, քանդակագործ՝ Գաբրիէլ Եփրոյեան]]
Նախնական կրթութիւնը ստացածէ Իգտիրի մէջ (Սուրմալուի գաւառ), ապա սորված է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին մէջ (1896-1998 ), Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին մէջ (1898-1906 թուականներ)։ Իբրեւ մանկավարժ աշխատած է Եկատերինոդարի (Կրասնոդար) հայկական ծխական դպրոցին մէջ (1906-1910 )։ 1910-1914-ականներուն սորված է Ենայի, ապա՝ Լայպցիգի համալսարաններուն մէջ, Արշաւիր Շաւարշեանը աւարտած է փիլիսոփայութեան ֆակուլտետի մանկավարժութեան բաժինը։ 1914-1918-ականներուն մանկավարժութիւն եւ հոգեբանութիւն է դասաւանդել Գեւորգեան ճեմարանում։ 1918-ին փոխադրուած է Երեւան՝ դպրոցներու տեսուչի պաշտօնով։ Խորհրդային կարգեր հաստատուելէն ետք աշխատած է լուսժողկոմատին մէջ (1921): 1921-ին Երեւանի մէջ եղած է Ն. Կրուպսկայայի անուան դպրոցի հիմնադիրը եւ առաջին տնօրէնը: Երեւանի պետական համալսարանի մանկավարժութեան ֆակուլտետի հիմքի վրայ, նկատի առած ուսուցչական կազմի մեծ պահանջին, հիմնուած է մանկավարժական ինստիտուտը եւ նշանակուած առաջին տնօրէն: Աշխատած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ (1921-1934 ), այնուհետեւ, մինչեւ կեանքի վերջը՝ Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական մանկավարժական ինստիտուտին մէջ՝ իբրեւ դասախօս (1934-1940 ), ամպիոնի վարիչ (1940-1960 ), միաժամանակ տնօրէնի տեղակալ (1943-1948 )։

## Յիշատակ
1963-1964-ականներուն Երեւանի թիւ 40 դպրոցը վերանուանուած է Արշաւիր Շաւարշեանի անունով։ Դպրոցի առջեւ 1965-ին տեղադրուած է Արշաւիր Շաւարշեանի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Գաբրիէլ Եփրոյեան):

## Ուսումնասիրութիւններ
Շաւարշեանը հայ մանկավարժութեան պատմութեան գիտական ուսումնասիրութեան հիմնադիրներէն է։ Հեղինակ է «Հայ մանկավարժներ» (գիրք 1-2, 1958-1961) մենագրութեան եւ բազմաթիւ գիտական յօդուածներու։

* Հայ գիրք, 2012: 1921-1930 թթ. էջ 5,57,102, 627
* Հեքիաթներ, 1937: տիտղթ. (խմբ.՝ Արշ. Շաւարշեան)
* Հայ մանկավարժներ : XIX-XX դդ.(1920 թ.) Գիրք Բ, 1961: տիտղթ. (կազմ. եւ խմբ.՝ Արշաւիր Մեսրոպի Շաւարշեան)
* Թուաբանական խնդիրների եւ վարժութիւնների ժողովածու: Մաս 1, Տարրական դպրոցի երրորդ դասարանի համար, 1937: տիտղթ. (թարգմ. Ա. Շաւարշեան)
* Բուգոսլավսկայա, Ն. Մաթեմատիկական գրագիտութիւն, 1921: տիտղթ. (Թարգմ.`Ա.Շ.)
* Աշակերտների առաջադիմութեան գնահատման նորմաները մաթեմատիկայից : V-VII դաս., 1941: տիտղթ. (Խմբ.՝ Ա.Մ. Շաւարշեան)
* Աշակերտների առաջադիմութեան գնահատման նորմաները մաթեմատիկայից : V-VII դաս., 1941: տիտղթ. (Խմբ.՝ Ա.Մ. Շաւարշեան)
## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է Աշխատանքային կարմիր դրօշի շքանշանով։
## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:14 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1884 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1960 մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիսի Ներսիսեաի դպրոցի աշակերտներ
Ստորոգութիւն:Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանի սաներ
Ստորոգութիւն:11 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:11 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ստորոգութիւն:26 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ