Գոլեստան (Սաատի)

**Գոլեստան** երբեմն կը գրուի **Գիւլիստան** Արեւմտահայերէնի ամէնաճիշդ հնչիւնը (տառադարձութիւնը)՝ **Կոլեսթան,** (Պարսկերէն՝ گُلِستان, Հայերէնով՝ **Վարդաստան**, կամ **Վարդենիք**։ Պարսկական գրականութեան ուղեքարերէն, գուցէ ամենաազդու արձակ գրութիւնը։ Գրուած է ՌՄԾԸ (1258) թուականին, միջնադարու Պարսիկ մեծագոյն բանաստեղծներէն՝ Սաատի Շիրազեցիի (سعدي شيرازي) երկու գլխաւոր գործերէն մէկն է։ Ան նաեւ իր ամէնահռչակաւոր գործերէն մին է, անոր թողած հետքը, ըլլայ արեւմուտքի կամ ըլլայ արեւելքի մէջ ակնյայտնի է։ Գոլեստանը կազմուած է ոտանաւորներու եւ պատմուածքներու փունջէ մը, ճիշդ ինչպէս ծաղկաստան մը կազմուած կ՛ըլլայ փունջ մը ծաղիկներէ։ Որպէս իմաստութեան աղբիւր, անորմէ լայնօրէն մէջբերումներ կը քաղուին։

Գոլեստանի պատմուածքներուն պարզ եւ անշուք բնանիւթն ու ընթացքը, արտայայտուած են ճշգրիտ լեզուով եւ հոգեբանական հմտութեամբ՝ ստեղծելով «գաղափարներու բանաստեղծութիւն», ուսողական (*մաթեմաթիքական*) բանաձեւերու կրճատումով։

Գիրքը կ՛ուսումնասիրէ մարդկութեան առջեւ ծառացած գրեթէ բոլոր հիմնական խնդիրները, ինչքան լաւատեսական, այդքան ալ նուրբ երգիծական ոճով մը: Սաատին այս գիրքին մէջ խորհուրդներ կը մատուցէ տիրակալներուն։ Պարսկերէն նշարաւոր ասացուածք մը կայ՝ «Ամէն բառի տակ, Սաատին եօթանասուն երկու իմաստ կը պահէ»։ Այս գիրքին մէջի պատմութիւնները, բացի իրենց ժամանցային արժեքէն եւ գործնական ու բարոյական առաքելութիւն, շատ անգամներ կը կեդրոնանան *Տէրւիշներու* (Պարսկերէնէն տառադարձուած) կամ *Տարուիշներու* (Արաբերէնէն տառադարձուած) վարքագիծին վրան եւ կը պարունակեն Սուֆիական ուսմունքներ:  

## Գրելու Շարժառիթը
մինի|Բանաստեղծ Սաատին, գիշէրը բուրաստանին մէջ ըներոջ հետ զրուցած ատեն։ |ձախից|288x288փքսԻր ներածումին մէջ, Սաատին կը նկարագրէ թէ ինչպէս իր ընկերներէն մին համոզեց երթալ պարտեզ մը 21 Ապրիլ ՌՄԾԸ թուականին (1258-ին)։ Այդտեղ իր ընկերը կը քաղէ ծաղիկներ իր հետ աւան տանելու։ Սաատին կը շեշտէ թէ ծաղիկները շատ շուտով պիտի թոռմին ու մեռնին, եւ կը մատուցանէ ծաղկաստան մը, զոր շատ աւելի երկար կը տեւէ: 

Այսքանին կը յաջորդեն հետեւեալ բառերը, որոնք ներկայացուած են յօդուածին վերը գտնուող Պարսկական մանրանկարչութեան մէջ (կը կարծուի թէ կը պատկանին Մուղալ նկարիչ «*Կօւարտհան*»-ին)․

*Սաատին* կը շարունակէ․ «Նոյն օրը պատահեցաւ որ գրեցի երկու գլուխ (հատուած), անոնք քաղաքավարի հասարակութեանմ, եւ խօսակցութեան կանոններուն մասին էին, գրուած հրապարակախօսներու համար ընդունելի իսկ նամակ-գրողներուն համար կրթիչ ոճով մը»։ Գիրքին աւարտին Սաատին կը գրէ որ թէեւ անոր խօսքը հաճելի եւ զուարճալի է․ «սրտի տէրերուն (Պարսկերէն՝ صاحب دل, *սահէպ*-*տիլ*) լուսաւոր մտքերէն ծածուկ չէ, որոնք ալ առաջին հերթին հասցէագրուած են այստեղ»։

## Կառուցուածք
Իր նախաբանէն ետք, Կօլեսթանը կը բաժնուի ութը գլուխի, ամէն մէկը կը պարունակէ մի քանի պատմուածք, զարդարուած կարճ ոտանաւորներով՝

# Թագաւորներու վարքը։
# Տէրւիշներու բարոյականութեան մասին։
# Գոհունակութեան գերազանցութեան մասին։
# Լռութեան օգուտներուն մասին։
# Երիտասարդութեան եւ սիրոյ մասին։
# Ծերութեան եւ տկարութեան մասին։
# Ուսումի արդիւնքներուն մասին։
# Կեանքի մէջ վարք ու բարքի կանոններուն մասին։

Ընդհանուր արմամբ այս գործը կը պարունակէ շուրջ 595 կարճ Պարսկերէն ոտանաւորներ, ամէն մէկը երկու զուգեակներէ բաղկացած, տարբեր չափերով, երբեմն կը հանդիպինք նաեւ Արաբերէն յանգատողերու։

Կարգ մը պատմութիւններ խիստ կարճ են։ Պատմութիւննները զարդարող կարճ բանաստեղծութիւնները երբեմն կը ներկայացնեն են հերոսներուն խօսքերը, երբեմն հեղինակին տեսակէտը, երբեմն ալ, ինչպէս հետեւեալին մէջ, յստակ ձեւով չեն ստորոգուիր․

### Գլուխ Ա, պատմութիւն ԼԴ (34)
«*Հարուն* *Ուր*-*Րաշիտ*»-ի որդիներէն մին յուզումնալիօրէն կու գահ իր հօր քով, ըսելով․ «Այս-ինչ սպային որդին անարգած է ինծի, իմ մօրս մասին գռեհկօրէն խօսելով»: «*Հարուն*» կ՛ըսէ իր «ազնուականներուն»․ «Այսպիսի անձի մը պատիժը ի՞նչ պէտք է ըլլայ»։ Մէկը կ՛առաջարկէ մահապատիժ, միւսը՝ լեզուն կտրել, ուրիշ մը ապրանքներու բռնագրաւում եւ աքսոր։ «*Հարուն*» կ՛ըսէ․ «Որդի՛ս, առատաձեռնութիւնը զանոր ներելն է, իսկ եթէ չես կրնար, ապա նախատէ մօրը, բայց մի անցնիր փոխվրէժի արդար սահմանները, քանզի այդ դէպքին նախայարձակ կ՛ըլլանք»։ Անոնք, որոնք կատաղի փիղերով պատերազմ կ՛ընեն,

Չե՛ն (այսպէս կը կարծեն խոհեմները) յիրաւի քաջերը։

Սակայն իրականութեան մէջ, յանդուգները

Անոնք են որ, երբ կը բարկանան, կիրքին ստրուկները չեն ըլլար։

Գէշ կրթուած մարդ մը անգամ մը հայհոյեց ուրիշին,

Միւսը համբերատար կրեց այս մէկն ու ըսաւ՝ «Լաւ ընկեր

Ես այդքան գէշ եմ, որ քեզմէ  ուղղութիւն չեմ ստանար,

Եւ այդքան լաւ եմ, որ գիտեմ ինչքան յաճախ կը վիրաւորեմ»։
[մինի|Երիտասարդ մարզիկը թակարդուած սեան վրան։ Չէսթըր Պէյթի (Chester Beatty) գրադարան, [Տապլին]]
Քանի որ Սաատի մասին իր գրութիւններէն դուրս կան սակաւաթիւ կենսագրական տեղեկութիւններ՝ իր կարճ, ինքնակենսագրական պատմուածքները, զորօրինակ հետեւեալ պատմուածքը, գործածուած են մեկնաբաններուն կողմէն իւր կենսագութիւնը կազմելու համար։

### Գլուխ Բ (2), պատմութիւն Է (7)
Կը յիշեմ իմ մանկութեան ժամանակները, ես բարեպաշտ էի, կը հսկէի կրօնական բոլոր պարտաւորութիւնը, եւ նախանձախնդիր էի ըլլալ չափազանց*-*ժուժկալ եւ խստամբեր։ Գիշէրներէն մէկը, նստած էի հօրս քովը, իր տրամադրութեան ներքոյ։ Ամբողջ գիշէրը աչքերս չգոցեցի, Սբ․ *Քուրա՜ն*ը ծունկերուս վրան դրած, մինչ չորս կողմս գտնուող մարդիկը քնացած էին։

Հօրս ըսի․

- Ասոնցմէ ոչ մէկը գլուխը կը բարձրացնէ աղօթելու համար, անոնց քունը այդքա՜ն խորունկ է, կարսես մեռած ըլլան։

Ան պատասխանեց․

- Քու հօրդ կեանքը աւելի լաւ պիտի ըլլար, եթէ դուն ալ քնանայիր, ուրիշները վատաբանելուն փոխարէն։Կեղծաւորը ինքն իրմէ զատ ոչ մէկ կը տեսնէ,

Որովհետեւ երեսը ծածկած է ինքնահաւանութեան քօղով մը,

Եթէ ան օժտուած ըլլար Աստուածատուր աչքերով,

Ան կը տեսնէր թէ միայն ինքը զգենած է մթագոյն պատմուճանը։

## ՄԱԿ-ի Վկայաբերութիւնը
Գիւլիստանի Ա գլուխին, Ժ (10-րդ) պատմութեան նշանաւոր յանգատողը, հիւսուած է ''Նիու-Եօրք''ի մէջ գտնուող Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, գրասենեակին շէնքի պատէն կախուած գորգի մը վրան։

 Արեւմտահայերէնի հնչիւններով, բացի «Ադամ»՝ կը հնչուի (adam):

## Թարգմանութիւն
ձախից|մինի|Գիւլիստանի Անտրէ Տիւ Րիյէր-ի () թարգմանութեան սկզբնապատկերը
Սաատի Շիրազեցին առաջին անգամ Եւրոպային կը ներկայացուի Ֆրանսերէնի կիսատ թարգմանութեամբ մը Անտրէ Տիւ Րիյյէրի (Ֆրանսերէն՝ 

André du Ryer ) կողմէն կատարուած

Արմանոյշ Կոզմոեանը զանազան Պարսիկ բանաստեղծներու մասին իր «Մարգարտաշար» (1990) գիրքին մէջ (իր Յառաջաբանով եւ ծանօթագրականով) ներկայացուցած է տարբեր պարսիկ բանաստեղծութիւններ, որոնցմէ  Սաատիին գեղանիօրէն թարգմանուած քերթուածքները: Ստորեւ տուները Արեւմտահայերէնի փոփոխուած են իր Արեւելահայերէն թարգմանութենէն․

## Տե՛ս նաեւ
մինի|Պարող ''Տէրւիշները'' (''Տարուիշները''), Գիւլիստանի երկէջանոց կազմութիւն, նկարազարդուած ձեռագիր, Իրան|222x222փքս
* Հաֆէզի Ժողովածոն։
* Հնդկաստանի Սերտումը։
* Փաֆնութիոս Խստակեաց։
* Սուրբ Ոնոփրիոս։
* Իրանագիտութիւն։
* Արեւելագիտութիւն։
* Գուրգէն Մելիքեան։
* Սաատի Շիրազեցի։
* Պուսթան (Սաատի)։ 

## Ծանօթագրութիւններ