open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արթիւր Մեսչեան

**Արթիւր Արտաշես Մեսչեան** (կամ՝ **Արթուր Մեսչյան**, ) հայ ճարտարապետ, երգիչ, երաժիշտ, բանաստեղծ եւ գծագրիչ: Ան կը համարուի հայերէն ռոքի հիմնադիրներէն մէկը: Ան հիմնադիրն ու գլխաւոր երգիչն էր «Առաքեալներ» (1968 – 1979) երգի խումբին, Սովետական միութեան առաջին ռոք խումբը որ կ'երգէր մայրենի լեզուով: Ան շատ մը կառոյցներու ճարտարապետն էր, ամէնէն յայտնին՝ Մատենադարանի նոր մասնաշէնքը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
ՔՕՓ 21

մինի|'''ՔՕՓ 21'''
**ՔՕՓ 21**, մեծ խորհրդաժողով, որ տեղի ունեցած է Փարիզի մէջ՝ խօսելու կլիմայի ջերմացման հետ կապուած հարցերուն մասին:

## Պատմութիւն
Ամէն տարի մասնագէտներ եւ տարբեր երկիրներու ղեկավարներ կը հաւաքուին խօսելու համար կլիմայի եւ մոլորակին օդին ջերմանալուն հետ կապուած հարցերուն մասին:

Առաջին խորհրդաժողովը տեղի ունեցած է Պերլինի մէջ, Գերմանիա, 1995-ին: 

2015-ին Ֆրանսան՝ Փարիզի մէջ, հիւրընկալած է այս ժողովը, 30 Նոյեմբերէն 11 Դեկտեմբեր: Անիկա եղած է կլիմային յատկացուած 31-րդ խորհրդաժողովը: Այդ պատճառով է, որ ան 21 թիւը կը պարունակէ իր անուան մէջ: Իսկ երեք գիրերը` ՔՕՓ, եկած են անգլերէն «Քոնֆըրընս օֆ տը Փարթիզ» նախադասութենէն:

## Մասնակցութիւն
մինի|250x250փքս
Կը մասնակցին բոլոր այն պետութիւնները, որոնք Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան մօտ ընդունած են կլիմայի ջերմացման դէմ պայքարիլ: Այդ 195 երկիրներէն ներկայացուցիչներ, ինչպէս նաեւ գիտնականներ, կլիմայի մասնագէտներ, կազմակերպութիւններ եւ քաղաքացիներ կը մասնակցին ժողովներուն:

Ընդամէնը 40 հազար հոգի ներկայ եղած է Պուրժէի մէջ, ուր տեղի ունենցած է խորհրդաժողովը:

## Թիրախներ
Խորհրդաժողովին նպատակը եղած է լուծումներ գտնել Աշխարհ մոլորակին ջերմաստիճանի բարձրացումը միայն 2 աստիճան սելսիուսի վրայ պահելու համար մինչեւ 2100 թուականը:

ՔՕՓ 21-ին մասնակցող երկիրները պէտք է համաձայնին եւ գործադրեն Խորհրդաժողովին որոշումները:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:2015 խորհրդաժողովներ
Արեւահարութիւն

մինի|Երկար ժամանակ արեւի ուղղահայեաց ճառագայթներուն տակ մնալը, կը պահանջէ բացառիկ նախապատրաստութիւն
**Արեւահարութիւն**․ հիւանդագին վիճակ, որ կը պատճառէ երկար ժամանակ արեւի ուղղահայեաց ճառագայթներուն տակ մնալը։   Կը յայտնուի անմիջապէս ետք եւ կամ քանի մը ժամ ետք։ 

## Ազդանշաներ
Արեւահարութեան ազդանշանները կը տարբերին․ անոնք են՝

Դէմքի եւ մարմնի կարմրութիւն, առաջին աստիճանի մորթի այրուածք, արագ եւ զօրաւոր սրտազարկ, սուր գլխացաւ,  գլխապտոյտ եւ սրտխառնուք, գիտակցութեան խանգարում, ուշաթափում, մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում, քիթի արիւնահոսութիւն։  

## Ի՞նչ պէտք է ընել
Արեւահարութիւնը պէտք է արագ դիմագրաւել։  Երբեմն, ծանր աստիճանի արեւահարութեան պարագային օգնութեան ուշացումը կրնայ մահուան պատճառ դառնալ: 

### Չափահաս անձ
մինի|Մեթեմա, Սուտան, Ափրիկէ․ Զինուորներ արեւահարուած հեծեալի մը կու տան առաջին օգնութիւնը․ «Iconographic» հաւաքածոյ
Արեւահարուած անձը պահել շուքով զով վայր մը կամ տունը, զայն անմիջապէս զովացնել (զինք դնելով պաղ ջրցանի տակ կամ լոգաւազանի մէջ) եւ կամ զայն փաթթել պաղ թաց սաւանով եւ հովահարը բանալ։  Յաճախ հսկել մարմնին ջերմութիւնը եւ զովացնել, մինչեւ որ ան բնականոն դառնայ։ Ի յարկին, բժշկական օգնութեան դիմել։

### Երեխայ
Արեւահար երեխան շուքին փոխադրել  եւ զայն պարկեցնել։  Ապա թեթեւցնել հագուստը, անոր դէմքը լուալ պաղ ջուրով, գլխուն պաղ թրջոցներ դնել եւ մարմինը ծածկել խոնաւ սաւանով մը: 

Առաջին օգնութիւնները տալէ ետք, պէտք է դիմել համապատասխան մասնագէտին: 

## Նախազգուշական քայլեր
Արեւահարութենէ պաշտպանուելու համար, ամենալաւ միջոցը նախազգուշական քայլերն են։

Երբ արեւը կիզիչ է, տան փեղկերն ու պատուհանները փակել եւ բանալ օրուան զով ժամերուն, որպէսզի տան օդը մաքրուի եւ թարմացուի։ 

Տաք օրերուն շուքին մնալ եւ խուսափիլ ծովափ ըլլալ կէսօրուան եւ յետմիջօրէի ժամերուն, առատ ջուր խմել, խուսափիլ ոգելից ըմպելիներ խմել, բաց գոյնի հագուստ եւ գլխարկ հագնիլ: 

Կանգնեցուած ինքնաշարժներու մէջ քանի մը վայրկեանէ աւելի չմնալ։ 

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Արմենակ Խանփերեանց

**Արմենակ Խանփերեանց** (զօրավար Սերգէյ Խուդիակով, ), ռազմարուեստի խոշորագոյն դէմքերէն, Խորհրդային Միութեան օդագնացութեան մարշալ, կարմիր բանակի օդային ուժերու ընդհանուր հրամանատար (1944)։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արցախի Մեծ Թաղլար գիւղը, 1902-ին: 14 տարեկանին, աւարտելով հայրենի ծխական դպրոցը, մեկնած է Միջին Ասիոյ Մերվ քաղաքը, մօրեղբօր մօտ աշխատելու․ սակայն չգտնելով զայն, անցած է Պաքու եւ անդամագրուած է Կարմիր բանակին: Զինուորական ուսումը ստացած է Թիֆլիսի զինուորական վարժարանին մէջ, որմէ ետք անցած է Ուքրանիա, ուր աւարտած է օդային ուժերու ռազմական վարժարանը:

Բ. Աշխարհամարտին, Խանփերեանց նշանակուած է Ռուսիոյ Արեւմտեան ճակատի օդային ուժերու ընդհանուր հրամանատար: Այս ժամանակահատուածին, զօրավարի պաշտօնէն բարձրացած է Մարաջախտի աստիճանին եւ յաղթանակով աւարտած է իրեն վստահուած պարտականութիւնը: 

1945-ի Փետրուարին մասնակցած է Եալթայի վեհաժողովին, իբր Ռուսիոյ զինուորական խորհրդատու:

Գերմանիոյ պարտութենէն ետք, նշանակուած է արեւելեան ռազմաճակատի հրամանատար եւ վարած է Ճափոնի դէմ օդային ճակատումները: Պատերազմի աւարտէն անմիջապէս ետք, Դեկտեմբերին զրպարտուած է իբր հայրենիքի դաւաճան: 

Հինգ տարիներու վրայ երկարող դատավարութենէ ետք, Ստալինի եւ Բերիայի հրահանգով, գնդակահարուած է 1951 հունվարի 13-ին:

## Ծանօթագրութիւններ
Տիփ տայվ Տուպայ

**Տիփ տայվ Տուպայ**, աշխարհի ամէնէն խորունկ լողաւազանը, բացումը կատարուած է 27 Յունիս 2021-ին։

«Տիփ տայվ Տուպայ» ամէնէն խորունկ լողաւազանի տիտղոսը խլեց Լեհաստան գտնուող 45 մեթր խորունկ Տիփսփոթ լողաւազանէն:

## Նկարագրութիւն
Տուպայի լողաւազանը ունի 60,2 մեթր խորութիւն եւ կը պարունակէ 14 միլիոն լիթր տաք ջուր` համապատասխան վեց ողիմպիական լողաւազաններու:

Լողաւազանը շինուած է ոստրէէ եւ այցելուներու կ'առաջարկէ «Խորտակուած քաղաքը» անունով «պտոյտ» մը, 30 աստիճան տաքութեամբ ջուրի մը մէջ: Այս ընդծովեայ արկածախնդրութեան կրնան մասնակցիլ 10 տարեկանէն բարձր սուզուողներ, որոնց ընկերանայ առաջնորդ մը:

Իւրաքանչիւրի մակարդակին համաձայն, սուզուողները կրնան իջնել իրենց ուզած խորութիւնը, եւ մասնակցիլ առաջարկուած տարբեր ժամանցներուն` հեծիկ, պէյպի ֆութ եւ այլն։

Վայրը ամբողջովին ապահով է եւ օժտուած ընդծովեայ 56 քամերաներով. սակայն լողաւազանը հսկայական աքուարիոմ մը չէ, որովհետեւ հոն չեն ապրիր ծովային անասուններ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ընդծովեայ լողաւազաններ
2011

**2011 թուական**, ԻԱ․ դարու 11րդ տարին է
մինի|Սուրբ Կիրակոս եօթնախորան եկեղեցին, Տիգրանակերտ

## Դէպքեր

#### Հոկտեմբեր
23 Հոկտեմբեր․ 32 տա­րո­ւան ընդ­մի­ջու­մէ ետք, 2 500 հայերու ներկայութեամբ կը կատարուի Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս վերանորոգւոած եկեղեցւոյ մէջ ե­կե­ղե­ցա­կան ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը

## Ծնունդներ

## Մահեր
23 Հոկտեմբեր

**23 Հոկտեմբեր**, տարուան 296-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 297-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 69 օր

մինի|Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի, Տիգրանակերտ

## Դէպքեր
2011․ 32 տա­րո­ւան ընդ­մի­ջու­մէ ետք, 2 500 հայերու ներկայութեամբ կը կատարուի Տիգրանակերտի Սուրբ Կիրակոս վերանորոգուած եկեղեցւոյ մէջ ե­կե­ղե­ցա­կան ա­ռա­ջին ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ
Սահակդուխտ

**Սահակդուխտի** (կամ՝ **Սահակադուխտ**, ), 8-րդ դարուն յայտնուած առաջին հոգեւոր երգի հեղինակ, երաժիշտ եւ հոգեւոր երաժշտութեան դասատու հայ կինը։ Դուին մայրաքաղաքի կաթողիկոսարանի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ Սահակ Երեցի դուստրը եւ Ստեփանոս Սիւնեցիի կրտսեր քոյրը:

## Կենսագրութիւն
Սահակդուխտի ծննդեան եւ մահուան ճշգրիտ թուականները անյայտ են: Ան սերած է գրասէր ընտանիքէ եւ ուսանած ու կրթուած է Դուինի կաթողիկոսարանի շրջապատէն ներս, ստացած է կանոնաւոր ու բազմակողմանի կրթութիւն:

Սահակդուխտ մեծապէս ազդուած է իր եղբօր հեղինակութենէն եւ անոր բանաստեղծական ու երաժշտական պատրաստութենէն: Ստեփանոս գործնապէս օգտակար դարձած է քրոջը, որուն սորվեցուցած է բանաստեղծութիւն, երաժշտութիւն ու զարկ տուած անոր ընդունակութեան զարգացման:

Սահակդուխտ ինքզինք նուիրած է կուսութեան, մենութեան եւ առանձնութեան: Ան ձգած է աշխարհիկ կեանքը, դիմած է ճգնութեան եւ ապաստան գտած՝ պատմական  Գառնիի մօտակայ ձորի մը քարայրներուն մէջ, հետը տանելով միայն իր սեփական տան քնարը:

Ապաստանած է այն վայրը, ուր իրմէ 400 տարի առաջ Տրդատ թագաւորի քոյրը՝ Խոսրովիդուխտ անցուցած էր իր կեանքը:

Ան հմուտ եղած է ոչ միայն երաժշտական արուեստին մէջ, այլեւ շատ լաւ իմացած է շարականները, յատկապէս «Մեծացուսցէ»ներու տեսակը, ուր կը փառաբանուի Մարիամ Աստուածածինը:

## Գործերը
Սահակդուխտի գրչին կը վերագրուի Մեծի պահոց շրջանի Խաղաղական ժամուն երգուող «Սրբուհի Մարիամ, սափոր ոսկի…» սկսող շարականը։

Սահակդուխտի միւս ստեղծագործութիւնները յայտնի չեն: Կ'ենթադրուի որ մեզի հասած շարականներու յատկապէս «Մեծացուսցէ»ներու մէկ մասը անոր գրչին արգասիքն է: Որոշ բանասէրներու ենթադրութեամբ անոր կը պատկանի նաեւ Վահան Գողթնացիին նուիրուած յայտնի շարականը, որ աւանդաբար կը վերագրուի Վահան Գողթնացիի քրոջ՝ Խոսրովիդուխտին:

## Երաժշտութիւնը որպէս դարմանամիջոց
Սահակդուխտ եղած է նաեւ առաջին կինը, որ հայ իրականութեան մէջ աղօթքով եւ երաժշտութեամբ դարմանած է հոգեպէս խանգարուած եւ ջղային վիճակի մատնուած անհատները: Ան հիւանդները դարմանած է երաժշտութեամբ, հաւատալով, որ երաժշտութիւնը կը ներշնչէ, կը հանդարտեցնէ եւ կ'աշխուժացնէ հիւանդը, ինչպէս նաեւ կը սնանէ անոր գիտակցութիւնը, պահելով անոր ամբողջութիւնը արթուն եւ լաւ վիճակի մէջ:

Սահակդուխտ նկատուած է առաջին հայ կին բանաստեղծը, երաժիշտը, երաժշտութեան ուսուցչուհին եւ հոգեբուժը․ հետաքրքրական է անոր կողմէ երաժշտութեան օգտագործումը բժշկութեան մէջ: Սահակդուխտէն ետք, Հայաստանի զանազան շրջաններու մէջ դարեր շարունակ եւ մինչեւ այսօր երաժշտութեան գործածութիւնը կիրարկուած է տարբեր ձեւերով շատ մը հիւանդներու դարմանումի գործընթացին մէջ:

Սահակդուխտի մահէն ետք, անոր գերեզմանը դարձած է ուխտատեղի։ Անոր  մասին տեղեկութիւնները մեզի հասած են պատմիչ Ստեփանոս Օրբելեանէն։ Արդի ժամանակներուն, անոր մասին գրած են Ղեւոնդ Ալիշան, Մանուկ Աբեղեան, բժիշկ Վահրամ Թորգոմեան, Նորայր եպիսկոպոս Պողարեան, Գրիգոր Յակոբեան, Յակոբ Քէօսէեան, Շահան Արծրունի եւ ուրիշներ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
29 Մայիս

**29 Մայիս**, տարուան 149-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 150-րդ) օրն է։
[մինի|'''[Հրանդ Շահինեան**]]

== Դէպքեր ==

== Ծնունդներ ==

== Մահեր ==

* [[1996 թուական|1996]]․  **Հրանդ Շահինեան''' (ծն.1923) հայ, խորհրդային մարմնամարզիկ

## Տօներ
Կարէն Մանուէլեան

**Կարէն Մանուէլեան** () հայ բնագէտ, կենսաբան եւ բնապահպան որ ընդհանրապէս աշխատած է Սան Ֆրանսիսքոյի մէջ իբրեւ գիտնական: Ան այժմ Հայաստանի մէջ World Wildlife Fund-ի տնօրէնն է:

## Ծանօթագրութիւններ
Կարօ Հալապեան

**Կարօ Սէմյոնովիչ Հալապեան** (կամ՝ **Կարո Հալաբյան**, , ) Սովետահայ ճարտարապետ մըն էր: Սովետական Հայաստանի վաստակաւոր ճարտարապետի տիտղոսը ստացած է 1940 թուականին:

## Կենսագրութիւն
1917-ին աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը, իսկ 1929-ին՝ Մոսկուայի Գեղարուեստա-արհեստագիտական բարձրագոյն հիմնարկը: 1929-1931 թուականներուն գլխաւորած է «Պետնախագիծ» հիմնարկը՝ Խորհրդային Հայաստանի առաջին նախագծային հաստատութիւնը. Միքայէլ Մազմանեանի եւ Գէորգ Քոչարի հետ նախագծած է բնակելի, վարչական ու մշակութային-կրթական շէնքեր: Հալաբեանի վաղ շրջանի գործերը կատարուած են կառուցապաշտական (constructivism) ոգիով եւ արտայայտիչ ծաւալատարածական յօրինուածքով: Ասոնց մէջ նկատելի է նորարարական միտումներու եւ դասական ճարտարապետական ընդհանուր սկզբունքներու ներդաշնակ միասնութիւնը, որն արտայայտուած է նաեւ իր ուշ շրջանի լաւագոյն աշխատանքներուն մէջ:

1932 թուականէն սկսեալ Հալաբեանի ստեղծագործական, գիտական եւ հասարակական գործունէութիւնը ծաւալած է Մոսկուայի մէջ: Հայրենական պատերազմի տարիներուն, Հալաբեան ճարտարապետական ակադեմիայի ղեկավարութիւնը համատեղած է կարեւորագոյն ճարտարարուեստական ու պաշտպանական կառոյցներու քողարկման (camouflage) նախագծման հետ՝ գլխաւորելով ակադեմիային կից յատուկ արուեստանոցը: 1943-ին իր ղեկավարութեամբ սկսած է Վոլկոկրատի վերակառուցման նախագիծի մշակումը: 1936-ին ընտրուած է Բրիտանական թագաւորական ճարտարապետներու հիմնարկի պատուաւոր թղթակից անդամ: Պարգեւատրուած է երկու շքանշաններով:

## Ստեղծագործութիւններ
Նախագծած է Մոսկուայի Խորհրդային բանակի թատրոնի շէնքը (1940), Սոչիի ծովային կայարանը (1950) եւ Մոսկուայի Խիմքի-Խովչինօ խոշոր բնակելի թաղամասը (1962)։ Ստեղծած է նաեւ Ք. Մարքսի, Ս. Շահումեանի եւ Կամոյի դիմաքանդակները։

## Յիշատակ
Կարօ Հալապեանի պատուին անուանակոչուած են փողոցներ Մոսկուայի (Հալաբեան փողոց) եւ Երեւանի (Հալապեան փողոց) մէջ։ 2020 թուականի աշնան, Մոսկուայի Արբատեց պուրակին մէջ գտնուող Հալաբեան փողոցին վրայ զետեղուած է, իսկ 2021 Ապրիլ 27-ին հանդիսաւորութեամբ բացուած է Կարօ Հալապեանի յուշարձանը (քանդակագործ՝ Գէորգի Ֆրանկուլեան, ճարտարապետներ՝ Աշոտ Թաթեւոսեան, Անտրէյ Ֆրանկուլեան եւ Քարինա Դանիէլեան)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Wiki Red Army Theater Moscow.jpg|Կարմիր բանակի (այժմ Ռուսական բանակի) թատրոնի շէնքը Մոսկուայի մէջ
Պատկեր:In memory of Karo Halabyan.jpg|Յուշատախտակ Մոսկուայի Նովինսքի Պուլվար (Novinsky Bulvar) փողոցի այն շէնքերէն մէկուն վրայ, ուր 1954-1959 թուականներուն ապրած է Կարօ Հալապեանը
Պատկեր:Կարո Հալաբյանի հուշարձան.jpg|Կարօ Հալապեանի յուշարձան
Պատկեր:Karo Halabyan plaque, Halabyan street.jpg|Յուշատախտակ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Սիւզան Մարգարեան

**Սիւզան Յամլէտի Մարգարեան** (իսկական անունը՝ **Սիւզաննա**, կամ՝ **Սյուզան Համլետի Մարգարյան**, իսկական անունը՝ **Սյուզաննա**, ) հայ երգիչ մըն է: 2003 թուականին ան դարձաւ Հայաստանի Վաստակաւոր Արթիսթ: Ան հայ երգչուհի Սիրուշոյի մայրն է:

## Ծանօթագրութիւններ
Մարկարեթըն

**Մարկարեթըն**, կամ **Վիեննայի հինգերորդ թաղամաս**, 1850 թուականէն ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի:

## Նկարագրութիւն
Մարկարեթըն շրջանը կազմաւորուած է վեց արուարձաններէ: Նախկին Մարկարեթըն քաղաքը զարգացած է նոյն անունով կալուածէն եւ յետագային վերածուած է ամրոցի: Անիկա աւերուած է Վիեննայի թրքական երկու պաշարումներու ժամանակ, բայց ամէն անգամ վերակառուցուած է: Մօտակայքը կը գտնուէր Նիկոլստորֆը, որ համակարգուած կերպով կառուցուած է 1555-1568 թուականներուն եւ անուանակոչուած է Սուրբ Նիքոլայի վանքի անունով: Մացլեյնստորֆը ձեւաւորուած է 1130 թուականին եւ Պապենպըրկըր ընտանիքի սեփականութիւնը եղած է: Լորենցերկրունտ («Սուրբ Լավրենտիոսի հող») անուանումը կը ծագի Մացլեյնտորֆի տարածքէ մը, ուր կը գտնուի Լորենցերի կիրճը: Կայսր Յովսէփ II-ի կողմէ վանքի փակուելէպ յետոյ դարձած է անկախ քաղաք:

Այդ վեց տարածքները, ուրիշ շարք մը տարածքներու հետ միասին, 1850 թուականի Մարտի 5-ին ներառուեցան Վիտընի չորրորդ շրջանին մեջ։ Բնակչութեան տարբեր սոցիալական պայմաններուն շուրջ երկար բանավէճէ յետոյ, 1861 թուականին հինգերորդ շրջանը առանձնացուեցաւ։ 1873 թուականին շրջանը զիջեցաւ իր հարաւային տարածքը, զիջելով շատ աւելի մեծ, 10-րդ շրջանին՝ Ֆավորիթենին։ Այդ ժամանակէն ի վեր նախկինի գիւղական շրջանը դարձած է խիտ բնակուած քաղաքային տարածք՝ բազմաթիւ աշխատողներով եւ, ի վերջոյ, մեծ բնակելի տուներով։

## Աշխարհագրութիւն

### Դիրք
Վիտընի սահմանները՝

* հիւսիս՝ 6րդ թ. Մարիահիլֆ
* արեւելք՝ 4րդ թ. Վիտըն
* հարաւ՝ 10րդ թ. Ֆավօրիթըն
* արեւմուտք՝ 12րդ թ. Մայտլինկ

Անոր տարածութիւնը 2 քմ. ք. է:

## Ծանօթագրութիւններ
Չեխիա

**Չեխիա** (չեխերէն՝ Česko), պաշտօնական անուանումը **Չեխական Հանրապետութիւն** (չեխերէն՝ Česká republika), համառօտ՝ **ՉՀ** (չեխերէն՝ ČR), պետութիւն Արեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Հիւսիսէն՝ սահմանակէն է Լեհաստանի, հարաւէն՝ Աւստրիոյ, արեւելքէն՝ Սլովաքիոյ, իսկ արեւմուտքէն եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Գերմանիոյ։ Պրահան՝ Չեխիոյ Հանրապետութեան մայրաքաղաքը, կը հանդիսանայ երկիրին ամէնէն մեծ քաղաքը եւ Եւրոպայի գլխաւոր զբօսաշրջային տեսարժան վայրերէն մէկը։ Անիկա կառուցուած է Վլտավա գետին վրայ։ Պրահայի բնակչութիւնը 1 մլն-էն աւելի է։

## Պատմութիւն
Պետութիւնը յառաջացած է երկու պատմական շրջաններու՝ Մոռավիոյ եւ Պոհեմիոյ, ինչպէս նաեւ Սիլեզիոյ մէկ մասին միաւորման իբրեւ արդիւնք։ Չեխական հողերուն մասին առաջին յիշատակումները կը վերաբերին Ք.Ե. Թ. դարուն։ Այդ օրերուն, այդ հողերուն վրայ յառաջացած է առաջին միաւորուած պետութիւնը՝ Պրժեմիսլովիչներու թագաւորութեամբ։ Այդ պետութիւնը կը կոչուէր Պոհեմիական Թագաւորութիւն։ Անիկա բաւական հարուստ եւ հզօր էր, սակայն ԺԵ. եւ ԺԷ. դարերուն ծագած կրօնական հակամարտութիւններու հետեւանքով, անիկա անկում կ'ապրի։ Որոշ ժամանակ մը ետք բոլոր հողերը կ'անցնին Հապսպուրկներու ազդեցութեան տակ եւ կը մտնեն Աւստրօ-հունգարական կայսրութեան կազմին մէջ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք՝ 1918-ին, Չեխիա, միաւորուելով Սլովաքիոյ եւ Անդրկարպատեան Ռուսիոյ հետ, կը հիմնէ նորանկախ Չեքոսլովաքիոյ հանրապետութիւն։ 1938-ին Միւնհենեան պայմանագիրով Սլովաքիա դուրս կու գայ Հանրապետութենէն, իսկ 1939-ին Գերմանիա կը գրաւէ ողջ Չեքոսլովաքիան, դարձնելով զայն Մոռավիոյ եւ Պոհեմիոյ ենթակայ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Գերմանիոյ պարտութենէն ետք, Չեքոսլովաքիա կ'անցնի Խորհրդային Միութեան ազդեցութեան տակ եւ մուտք կը գործէ ընկերային ճամբար։ 1968-էն շրջանառութեան մէջ կը մտնէ Պրահեան գարուն արտայայտութիւնը, երբ 21 Օգոստոսի գիշերը Վարշավեան պայմանագիրի անդամ խորհրդային հինգ հանրապետութիւններու զօրքերը կը հատեն Չեքոսլովաքիոյ սահմանը՝ ազատական տրամադրուած բնակչութիւնը ճնշելու նպատակով։ Փողոց կ'ելլեն շարքային քաղաքացիները։ Դիմադրութիւնը կը տեւէ ընդամէնը երկու օր, ապստամբութիւնը կը ճնշուի։ 1989 -ին Չեքոսլովաքիա Թաւշեայ յեղափոխութեան հետեւանքով կը շեղի զարգացման ընկերվարական ուղիէն։ 1 Յունուար 1993-ին երկիրը խաղաղ ձեւով կը բաժանուի երկու մասի՝ յառաջացնելով անկախ Չեխոյի եւ Սլովաքիոյ պետութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Համպուրկ

**Համպուրկ** (գերմաներէն՝ Hamburg), մեծութեամբ՝ Գերմանիոյ երկրորդ քաղաքն է (Պերլինէն ետք), եօթներորդ մեծագոյնը՝ Եւրոմիութեան մէջ եւ ամէնէն խիտ բնակչութեամբ քաղաքը Եւրոպական միութեան ոչ մայրաքաղաքներուն մէջ։

Համպուրկ մեծ նաւահանգստային քաղաք է։ Անոր բնակչութիւնը 1,7 միլիոնէն աւելի է, իսկ Համպուրկ Մեթրոփոլիթըն մարզը ունի աւելի քան 5 միլիոն բնակիչ։ Քաղաքը կը գտնուի Էլպա գետին մօտ։ Համպուրկ կը համարուի փոխադրամիջոցներու հանգոյց, որովհետեւ Եւրոպայի երկրորդ մեծ նաւահանգիստն է։ Անիկա կը հանդիսանայ ԶԼՄ-ներու եւ արդիւնաբերութեան կեդրոն։ Ձայնասփիւռի եւ հեռուստաալիքներ հեռարձակող *Norddeutscher Rundfunk Gruner + Jahr եւ Spiegel-Verlag* կը համարուին Համպուրկի լրատուական կարեւորագոյն սիւները։

Համպուրկ դարեր շարունակ եղած է կարեւոր տնտեսական կեդրոն եւ կը համարուի աշխարհի երկրորդ հնագոյն դրամատան՝ Berenberg Bank-ի նստավայրը։
## Անուանում
Հիմնադրած է ֆրանկներու կայսր Քարլոս Մեծը 811 -ին ձկնորսական գիւղին տեղը՝ իբրեւ պաշտպանական կէտ։ Անուանումը, որ կազմուած է ստորին գերմաներէն Ham - «խորշ» եւ Burg- «ամուր քաղաք» բառերէն, կը նշանակէ՝ «ամրոց՝ խորշի ափին»։
## Կլիմայ
Համպուրկ ունի ովկիանոսային կլիմայ։ Հազուադէպօրէն կը ձիւնէ, սովորաբար տարուան ընթացքին մէկ կամ երկու անգամ։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:HH Rathaus pano1.jpg
Պատկեր:Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg
Պատկեր:Altona1000251.JPG
Պատկեր:Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg
Պատկեր:Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg
Պատկեր:Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg
Պատկեր:Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg
Պատկեր:Hamburg.Speicherstadtzollkanal.2010.wmt.jpg
Պատկեր:Hamburg.Aussenalster.wmt.jpg
Պատկեր:Sankt-Gertrud-Kirche in Hamburg-Uhlenhorst.jpg
Պատկեր:Ensemble St. Gertrud am Kuhmühlenteich Uhlenhorst (1).jpg
Պատկեր:St. Gertrud im Winter (Hamburg-Uhlenhorst).JPG
Պատկեր:Uhlenhorst St. Gertrud Orgel (2).jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Նորվան Արք. Զաքարեան

**Նորվան Արք. Զաքարեան** (Պէյրութ, Լիբանան- 1940): Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցւոյ հոգեւորական, Արքեպիսկոպոս, Ֆրանսայի թեմի նախկին առաջնորդ, Արեւմտեան Եւրոպայի Հայրապետական նախկին պատուիրակ:

## Կեանքը
Ծնած է Պէյրութ, Լիբանան, 1940-ին: Նախնական կրթութիւնը աւարտելէ ետք յաճախած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Դպրեվանքը, ապա իր ուսումը շարունակած է Երուսաղէմի Ս. Յակոբեանց ընծայարանին մէջ:

1967-ին կը մեկնի ֆրանսա, ուր կը մասնագիտանայ աստուածաբանական եւ հայրաբանական գիտութեանց մէջ:

Ան կուսակրօն քահանայ կը ձեռնադրուի 1968-ին:

## Գործունէութիւն
Ֆրանսայի Թեմի կազմաւորման եւ հիմնադրութեան մէջ ան կ'ունենայ գործօն դերակատարութիւն:

* Մինչեւ 1975 կը պաշտօնավարէ Փարիզի Ս. Յովհ. Մկրտիչ Մայր եկեղեցւոյ մէջ եւ նախագահ կը նշանակուի Իսի-լէ-Մուլինոյի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ Շինարարական Յանձնախումբին։ Եկեղեցւոյ կառուցումէն ետք՝ 1975-1980 շրջանին առաջին հոգեւոր հովիւը կը դառնայ։
* 1980-ին կը նշանակուի Հայրապետական Պատուիրակի Փոխանորդ Ռոն-Ալփեան Շրջանի։
* 14 Փետրուար 1982-ին կը ձեռնադրուի եպիսկոպոս ձեռամբ Վազգէն Ա. Կաթողիկոսին։
* 1987-ին Լիոնի «Էնսթիթիւ Քաթոլիք»-ի մէջ կը հիմնէ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» անուամբ ամպիոնը Հայ Եկեղեցւոյ աստուածաբանութեան դասաւանդութեան համար։
* 1988-ին կը հիմնէ Մարգարեան-Փափազեան ամէնօրեայ մանկապարտէզ-նախակրթարան վարժարանը։ Գործօն մասնակցութիւն կը բերէ միջ-եկեղեցական յարաբերութիւններու, տեղական եւ միջազգային մակարդակով։
* Իր եպիսկոպոսական տարիներուն կը կառուցուին Շարվիէօ Փոն Տը Շէրիւի Ս. Նշան եւ Սէն թ'Էթիէնի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցիները, կը հիմնուին Վիէնի եւ Կրընոպլի ծուխերը, ինչպէս նաեւ ձեռք կը բերուի Ռոմանի Ս. Նիկողայոս եկեղեցին, շնորհիւ Վալանսի եպիսկոպոսարանին եւ Ռոմանի քաղաքապետութեան։
* 23 Յունիս 2007-ին, կ'ընտրուի Ֆրանսայի Հայոց Թեմի Առաջնորդ եւ կը նշանակուի Գերագոյն Հոգեւոր Խորհուրդի անդամ:
* Մայիս 2009-ին, Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. Վեհափառին տնօրինութեամբ, Արեւմտեան Եւրոպայի Հայրապետական պատուիրակ կը նշանակուի:

Ան 45 տարի իր հեզահամբոյր եւ խոնարհ նկարագիրով եւ երկար տարիներու վաստակով կը վայելէ բացառիկ վարկ եւ սէր իր ժողովուրդին կողմէ: Իբրեւ Ֆրանսայի Թեմի Առաջնորդ ապացուցած է իր կարողութիւնները եւ արժեւորած իր հոգեւոր պաշտօնը ու մանաւանդ իր անվերապահ զօրակցութիւնն ու ներդրումը ունեցած է Հայ Դատի աշխատանքներուն մէջ, միշտ համախմբելով բոլորը, բանիւ եւ գործով հանդիսանալով միասնականութեան ջատագովը:

## Ստեղծագործութիւններ
* Norvan Zakarian, Jean-Michel Hornus et Philippe S. Sukiasyan, chap. XVIII «L’Église dans l'Arménie contemporaine (1921-2007)», dans Gérard Dédéyan, *Histoire du peuple arménien*, Privat, 2007, 991 p. (ISBN 978-2-7089-6874-5), p. 741-786
* Norvan Zakarian, «Բանաստեղծութիւնը որպէս տեղագրութիւն, La poésie comme topographie», dans Anaïd Donabedian, Siranush Dvoyan et Victoria Khurshudyan (dir.), *Krikor Beledian et la littérature arménienne contemporaine*, Paris, INALCO Presses,‎ 2021, 412 p. (ISBN 978-2-85831-382-2), p. 177-190

## Ծանօթագրութիւններ
Ահմատ Շամլու

**Ահամատ Շամլու** (), պարսիկ բանաստեղծ, գրող, թարգմանիչ եւ լրագրող։ Շամլուին կարելի է համարել նորագոյն Իրանի ամենաազդեցիկ բանաստեղծը։

Անոր առաջին աշխատանքը կոչուած է *«Մոռացված երգը»* (1974), ետքը սկսածլ է գրել *«Sokhan-no»* ամսագիրին համար, իսկ առաջին պատմուածքը գրած է 1980-ին։ Ան ընդհանրապէս գրած է Սիրոյ մասին։

## Երկեր
Շալում գործերէն․

* «Քեթապէ քուչէ» (փողոցի գիրքը) հսկայ աշխատութիւնը,
* «Հաուայէ թազէ» ( թարմ օդ),
* «Այտա տար այենէ» (Այտան հայելիի մէջ), եւ բանաստեղծութիւններու ժողովածուները:

Ահմատ Շամլուն թարգմանած  է տարբեր գրողներէ բազմաբնոյթ ստեղծագործութիւններ: Անոր թարգմանութիւններու շարքին կը պատկանին․

* «Համչոն քուչէյէ պի էնթէհայ» (ինչպէս անաւարտ փողոց)՝ Հայկոյէն,
* «Փաբերեհնէհա» (ոտաբոբիկներ)՝ Զահարեայ Էսթանքոյէն,

* «Արուսիէխուն» (Արեան պսակը)՝ Ֆետերիքօ Կարսիայէն եւ այլն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Նո­յեան տա­պան

մինի|1846 նկար ամերիկացի ժողովրդական նկարիչ Էտուարտ Հիքսի գործերէն, որ կը պատկերէ կենդանիներուն Նոյեան Տապան բեռնելը զոյգերով։
**Նոյեան տապան** (դասական , *թեյվաթ նոահ*), Ծննդոց գիրքին մէջ (6-9 գլուխներ) եւ աւելի ուշ գրի առնուած Ղուրանի մէջ (Հուտի եւ Ալ-Մումինուի սուրաներուն մէջ) նկարագրուած նաւ։

Ըստ Աստուածաշունչի, Նոյ նահապետ կառուցած է տապանը Աստուծոյ հրամանով փրկելու զինք, իր ընտանիքը եւ երկիրի անասունները համաշխարհային Մեծ Ջրհեղեղէն։

Աստուածաշունչը կը նշէ նաեւ, որ ջրհեղեղէն ետք տապանը հանգչած է «Արարատի լեռներ»ուն վրայ (*ի լերինս Արարատայ*)։ Այնուհետեւ, «Արարատի լեռներ» արտայայտութիւնը Աստուածաշունչի մեկնաբաններուն կողմէ նոյնացուած է Արարատ լերան հետ։

ԺԹ. դարէն սկսեալ Նոյեան տապանը գտնելու յոյսով բազմաթիւ արշաւախումբեր բարձրացած են Արարատ լեռ։ Անոնցմէ ամէնէն նշանաւորը գլխաւորած է ամերիկացի աստղագնաց Ճէյմս Ըրվին։

ձախից|մինի
## Աստուածաշնչեան պատմուածքներ
Ըստ Աստուածաշունչին, այդ օրերուն տեղի կ'ունենայ մարդուն  բարոյական մեծ անկումը, երբ երկրի երեսին մարդիկ կը սկսին մտածել միայն չարագործութիւններուն մասին։

Այդ օրերուն Նոյ անունով մարդ մը կար, որ արդար ու մաքուր էր իր տեսակին մէջ եւ հաւատարիմ էր Տիրոջ. 

Նոյ ամէն ինչ ըրած է ըստ Աստուծոյ պատուէրներուն։ Շինարարութեան աւարտէն ետք Աստուած Նոյին կ'ըսէ, որ մտնէ տապանին մէջ իր կնոջ եւ որդիներուն հետ եւ տապանին մէջ հաւաքէ մէկական զոյգ բոլոր անասուններէն։ Ան նաեւ պէտք է սնունդ հաւաքէ իրենց եւ անասուններուն համար։ Անկէ ետք, Աստուած ջուրով ծածկած է երկիրը. *«ջուրերը այն աստիճան հեղեղեցին երկիրը, որ ծածկեցին երկինքի տակ գտնուող բոլոր բարձրաբերձ լեռները»*։
## Ծանօթագրութիւններ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Allessandro Masnago - Cameo with Noah's Ark - Walters 421447.jpg
Պատկեր:Woodcut of Noah's Ark from Anton Koberger's "German Bible".jpg
Պատկեր:Nuremberg chronicles f 11r 1.png
Պատկեր:Französischer Meister um 1675 001.jpg
Պատկեր:Noah's ark and the deluge.JPG

## Աղբիւրներ

*
*
*
*
Ռոպըրթ Տրիւզ

**Ռոպըրթ Տրիւզի** (), ամերիկացի պատմագէտ եւ Վանտերպիլթ համալսարանի դասական հնադարեան ուսումնասիրութեան պատուակալ փրոֆէսոր։ 

## Գիրքեր
Ռոպըրթ Տրիւզի հեղինակած է 8 պատմութեան գիրքեր, որոնցմէ են՝

* 1973-ին` «Արեւելեան պատմութեան յունական տեղեկագրութիւնը»,
* 1988-ին` «Յոյներուն գալուստը. հնդեւրոպական տիրապետութիւնը Եգէականի եւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ»,
* 1993-ին` «Պրոնզէ դարու աւարտը. պատերազմի մէջ փոփոխութիւններ եւ եղերական վախճանը ՔԱ շուրջ 1200-ին»,
* 2001-ին` խմբագրած է «Մեծ Անատոլիան եւ հնդկա-խեթ (Indo-Hittite) լեզուներու ընտանիքը»,
* 2004-ին` «Առաջին հեծեալները` հեծեալ պատերազմի սկզբնաւորութիւնը Ասիոյ եւ Եւրոպայի մէջ»,
* 2017-ին` ««Ռազմականացում եւ Եւրոպայի հնդեւրոպականացումը»։

## Ծանօթագրութիւններ
Արտեմ Միկոյեան

**Արտեմ  Միկոյեան** (Անուշաւան, ), օդանաւերու նշանաւոր նախագծող, «ՄԻԿ» ռազմական օդանաւերու ստեղծող։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1905-ին, Լոռիի Սանահին գիւղը։ Տարրական կրթութիւնը ստանալէ ետք գիւղական դպրոցին եւ ապա՝ Թիֆլիսի մէջ, Ռոստովի մէջ գործի անցած է իբրեւ մեքենագործ, եւ 1924-1928-ին աշխատած է Մոսկուայի «Տինամօ» գործարանին մէջ՝ զինուորական ծառայութիւնը ընելէ առաջ։

1931-ին մտած է օդուժի «Ժուկովսկի» ակադեմիան, ուր նախագծած է իր առաջին օդանաւը։

1937-ին շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, աշխատած է Նիկոլայ Պոլիկարպովի հետ, իսկ յետոյ օդանաւային նախագծումի նոր գրասենեակի մը տնօրէն նշանակուած՝ Դեկտեմբեր 1939-ին։ 1941ին  Միկոյեան շահած է առաջինը իր վեց «Ստալին» մրցանակներէն։

Յետպատերազմեն առաջին նախագիծերը հիմնուած էին գերմանական գրաւուած ռազմական օդանաւերու եւ Մեծն Բրիտանիոյ ու Միացեալ Նահանգներու հայթայթած տեղեկութիւններու վրայ։ Արտադրուած առաջին բնորդը 1946ի «ՄԻԿ-9»ն էր։ I-270 նախատիպը, որ հիմնուած էր գերմանական գաղափարներու ու բրիտանական շարժիչի մը վրայ, դարձաւ «MiG-15»ը։ Հակառակ խառն ծագումին, վերջինը գերազանց օդանաւ մը դարձած է եւ հիմքը՝ ապագայ ռազմական օդանաւերու։ 1953ին, «ՄԻԿ-17»ը ձայնի արագութիւնը նուաճած, իսկ այնուհետեւ «ՄԻԿ-19»ը առաջին զանգուածային արտադրութեամբ խորհրդային գերձայնային ռազմական օդանաւը եղած է ։

1952էն սկսեալ,  Միկոյեան նաեւ նախագծած է հրթիռային համակարգեր իր օդանաւերուն, յատկապէս հռչակաւոր «ՄԻԿ-21»ին համար։ Ան շարունակած է բարձր արդիւնաւէտութիւն ունեցող օդանաւեր արտադրել 1950-1960ական թուականներուն, ներառեալ ամենէն արագ ու ամենաբարձր թռչող «ՄԻԿ-25»ը»։ Անոր օդանաւերը 55 մրցանիշ կոտրած են։ Ի մասնաւորի՝ «ՄԻԿ-15»ը եւ «ՄԻԿ-29»ը արագութեան եւ բարձրութեան մրցանիշեր պահած են երկար ժամանակ։ «ՄԻԿ-15» յատկապէս նշանաւոր դեր խաղացած է Քորէայի պատերազմին (1950-1953)։

Կաթուածահար ըլլալէ ետք 1969-ին, Արտեմ  Միկոյեան մահացած է 9 Դեկտեմբեր, 1970-ին ու թաղուած՝ Նովոտեվիչի գերեզմանատունը (Մոսկուա)։ Նախագծման գրասենեակի անունը փոխուած է անոր մահէն ետք, կոչուելով պարզապէս «Միկոյեան», որ շարունակած է արտադրել «ՄԻԿ» օդանաւերը։

Միկոյեանի անունը Սան Տիէկոյի (ԱՄՆ) օդի եւ անջրպետի թանգարանի միջազգային հռչակաւոր մարդոց սրահը ընդունուած է 1996-ին։

Հայաստանի մէջ շարք մը վայրերու մէջ կը յիշատակուի ան.՝ Երեւանի երկրորդական վարժարան մը եւ կոթող մը՝ «Էրեբունի» օդակայանին մէջ, Կիւմրիի զինուորական միաւորում մը, Սանահինի  Միկոյեան եղբայրներուն նուիրուած թանգարանին մէջ կոթող մը եւ նոյն քաղաքին մէջ առանձին յուշարձան մը։

## Մրցանակնեչ
Միկոյեան շահած է վեց «Ստալին» մրցանակներ՝ 1941-ին, 1947-ին, 1948-ին, 1949-ին, 1952-ին եւ 1953-ին։

## Պատուոյ կոչումներ
Միկոյեան երկու անգամ ստացած է «Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս»ի պատուոյ կոչումը եւ խորհրդային Գերագոյն Խորհուրդի վեց անգամ անդամակցած։ 

## Շքանշաններ

* Լենինի շքանշան (վեց անգամ),
* Կարմիր դրօշի շքանշան,
* Հայրենական պատերազմի շքանշան,
* Կարմիր Աստղի շքանշան (երկու անգամ),
* Լենինի անուան մրցանակ (1962)։

## Պատկերասրահ

Memorial To Artem Ivanovich Mikoyan In Sanahin.JPG|Արտեմ Միկոյեանի թանգարանը Սանահին գիւղի մէջ։


## Ծանօթագրութիւններ
Ահմետ Քարամէ

**Ահմետ Քարամէ** (), Լիբանանի նախկին նախարար եւ երեսփոխան։

Ահմետ Քարամէ ծնած է Թրիփոլի, 1944-ին: Ռաշիտ Քարամէի եւ Օմար Քարամէի զարմիկը :

1996-ի եւ 2009-ի երեսփոխանական ընտրութիւններուն յաղթանակ արձանագրած է:

2011-ին` իբրեւ պետական նախարար, մաս կազմած է, նախկին վարչապետ Նեժիպ Միքաթիի կառավարութեան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նախարարներ
Սերգէյ Դարօնեան

**Սերգէյ Դարօնեան** (), Խորհրդային Հայաստանի գրականագէտներէն մին եւ քննադատ։ Համալսարանի մէջ` ռուս գրականութեան ամպիոնի վարիչ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից։

## Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ուքրանիոյ Խարքով քաղաքը։ Հայրը եղած է բնիկ էրզրումցի, մայրը՝ նախիջեւանցի։ 

Ծաւալուն ուսումնասիրութիւններ ունի բանաստեղծներ Միքայէլ Նալբանդեանի եւ Նայիրի Զարեանի մասին: Սակայն ինչ որ գրած է, ընդհանրապէս ռուսերէն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
2 Սեպտեմբեր

**2 Սեպտեմբեր**, տարուան 245-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 246-րդ) օրն է

* Տարուայ աւարտին կը մնայ 120 օր

## Դէպքեր
1988. Լոնտոնի Ուէմպլէյ մարզադաշտին մէջ տեղի կ՛ ունենայ Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա շարժումին նուիրուած համաշխարհային շրջապտոյտին ա․ համերգը

## Ծնունդներ

## Մահեր
2021․ Միքիս Թէոտորաքիս․ յոյն բանահիւս, յօրինող, երգահան, խմբավար եւ քաղաքագէտ,  դափնեկիր՝ «Լենին Խաղաղութեան մրցանակ» եւ «Բրիտանական Ժապաւէնի Ակատեմիոյ Մրցանակներ» (*BAFTA*) պարգեւներու

## Տօներ
Աթէնքի Երկաթուղային Թանգարան

**Աթէնքի երկաթուղային թանգարան**, (յուն․՝ Σιδηροδρομικό Μουσείο (Αθήνα)), հիմնադրուած է հելլենական երկաթուղային կազմակերպութեան կողմէ, 1977-ին։ Թանգարանի հինգ սրահներուն մէջ ներկայացուած են Յունաստանի երկաթուղային երթեւեկութեան պատմութեանն առնչուող առարկաններ։

## Պատկերասրահ

19880800-AthensRailMuseum-Cuillet-A5.jpg
20061223-AthensRailMuseum-G211.JPG


## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Museum web page 
Ստորոգութիւն:Յունաստանի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Երկաթուղային թանգարաններ
Աշկալայի դաշտ

**Աշկալա** (Աշկալէ, Աշխալի, Աղջակալա, թուրք.` Aşkale), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրում քաղաքէն շուրջ 40 քմ. արեւմուտք, Երզնկա-Բաբերդ խճուղիին վրայ։

## Պատմութիւն
Ա. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Աշկալայի հայ բնակչութեան մէկ մասը գաղթած է Արեւելեան Հայաստան, միւս մասը զոհուած է ջարդերու ընթացքին։

## Բնակչութիւն
ԺԹ. դարուն սկիզբը ունէր 1800, իսկ 1909-ին՝ շուրջ 800 հայ եւ թուրք բնակիչ։

## Տնտեսութիւն
Կը զբաղէին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, այգեգործութեամբ, արհեստներով եւ առեւտուրով։

## Օգտակար հանածոներ
Գիւղին մօտակայքը կար քարաղի պաշարներ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Աշկալան ունէր երկու եկեղեցի։ Գիւղին մօտ, բարձունքի վրայ, ուր գերեզմանոցն էր, պահպանուած էին հին բերդի աւերակներ։

## Կրթութիւն
Գիւղին մէջ կը գործէր դպրոց մը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001, Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն:
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

## Տես նաեւ
* Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Էրզրումի նահանգի շրջաններ
Մարքօ Փոլօ

**Մարքօ Փոլօ** (), իտալացի վաճառական, ճանապարհորդ եւ գրող։ 1300-ին իր շարադրած «Աշխարհի հրաշքներու մասին» (ֆրանսերէն՝ *Livres des merveilles du monde*) գիրքին մէջ ներկայացուցած է Ասիոյ երկիրներուն մէջ իր ճանապարհորդութիւններուն պատմութիւնը։ Գիրքը կը ներկայացնէ եւրոպացիներուն Չինաստանի ընդարձակ տարածութիւնները, հարստութիւնները, անոր մայրաքաղաք Փեքինը եւ ասիական այլ երկիրներու քաղաքները եւ երկիրները։ Մարքօ Փոլօ առեւտրական գործը սորված է իր հօրմէն եւ հօրեղբօրմէն՝ Նիքոլօ եւ Մաթէօ Փոլօներէն, որոնք ճամբորդած էին Ասիա եւ հանդիպած Խուպիլային։ 1269-ին անոնք վերադարձած են Վենետիկ եւ առաջին անգամ հանդիպած Մարքոյին։ Ապա կրկին ճամբայ ելած են Ասիա՝ այս անգամ երեքով եւ  վերադարձած Վենետիկ՝ 24 տարի ետք։

Վենետիկ այդ օրերուն  պատերազմի մէջ էր Ճենովայի հետ։ Մարքօ կը բանտարկուի եւ իր պատմութիւնները կը թելադրէ բանտախցիկի ընկերոջը։

1299-ին  ազատ կ'արձակուի, կը դառնայ ունեւոր վաճառական, կ'ամուսնանայ եւ կ'ունենայ երեք երեխայ։ 

Կը մահանայ 1324-ին եւ թաղուած Վենետիկի Սեն Լորենցօ եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ։ 

Մարքօ Փոլօ Չինաստան հասած առաջին եւրոպացին չէր, բայց ան առաջինն էր, որ իր ճանապարհորդութիւններուն մասին մանրամասն ժամանակագրութիւն ձգած էր։ Անոր գիրքը նշանակալի ազդեցութիւն ունեցած է ԺԴ.-ԺԶ. դարերուն ծովագնացներու, քարտէզագիրներու եւ գրողներու վրայ։ Յատկապէս, անիկա եղած է Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսի սեղանին գիրքը՝ անոր Հնդկաստանը որոնելու ճանապարհորդութեան ընթացքին։

## Ծանօթագրութիւններ
Քուպա

**Քուպա**, պաշտօնապէս **Քուպայի Հանրապետութիւն** (), պետութիւն տեղակայուած Քուպա կղզիին, ինչպէս նաեւ Խուվենտուտ կղզիին եւ քանի մը փոքր արշիպեղագոսներու վրայ։ Քուպա տեղակայուած է Քարիպեան աւազանին հիւսիսը, ուր կը հանդիպին Քարիպեան ծովը, Մեքսիքական ծոցը եւ Ատլանտեան ովկիանոսը։ Անիկա կը գտնուի ԱՄՆ Ֆլորիտա նահանգէն եւ Պահամեան Կղզիներէն հարաւ, Հայիթիի արեւմուտքը եւ Ճըմէյքայի հիւսիսը։ Երկիրին մայրաքաղաքը եւ մեծագոյն քաղաքը Հաւանան է։ Միւս մեծ քաղաքներն են Սանաթիակօ տէ Քուպան եւ Քամակուէյը։ Քուպան Քարիպեան աւազանին մեծագոյն կղզին է, որուն տարածութիւնն է 109,884 քառակուսի քիլոմեթր, իսկ բնակչութեամբ երկրորդն է Հայիթի կղզիէն ետք, աւելի քան 11 միլիոն բնակչութեամբ։

## Պատկերասրահ

File:Ponte de Bacunayagua.JPG
File:Scenes of Cuba (K5 02551) (5978552313).jpg
File:Vista Varadero calle 38.jpg
File:Cuba canna da zucchero.jpg
File:University of Havana.JPG
File:Downtown Scene with Capitolio - Centro Habana - Havana - Cuba.JPG
File:Santiago de Cuba - Garde au Mausolée José Marti.JPG
File:Jupiter Capitolio.jpg



## Ծանօթագրութիւններ
Մալաթիա

**Մալաթիա** (; ;*Malīṭīná*)՝ քաղաք եւ շրջան Թուրքիոյ Արեւելեան Անատոլիա տարածաշրջանին մէջ, Մալաթիոյ մարզին կեդրոնը։ Ունի 426,381 բնակիչ։

Միջին բարձրութիւնը ծովու մակերեսէն՝ 954 մեթր է։
## Անուանում
Մալաթիա Փոքր Հայքի հնագոյն քաղաքներէն է։ Անիկա Մելիտա անունով յիշուած է խեթական Մելիտ, Միլիտա եւ Մելիտի անուններով, ասորեստանեան եւ Մելիտեիա անունով՝ ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ։ Հայերէնով անուանուած է նաեւ Մելետինէ անունով։ Ներկայիս թրքական պաշտօնական անունն է՝ Մալաթիա։

## Պատմութիւն
Հեթական թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանին, քաղաքին շրջակայքը գտնուած է Մելիտ (Արսլանտեփէ) քաղաքը։ Ք.Ա. Զ. դարէն մինչեւ 1071 գտնուած է Փոքր Հայքի կազմին մէջ։ Մանազկերտի ճակատամարտէն ետք, 1071-ին, քաղաքը գրաւած են սելճուք թուրքերը, որմէ ետք մտած է Քոնիայի սուլթանատի կազմին մէջ։ ԺԶ. դարուն գրաւուած է Օսմանեան կայսրութեան կողմէ։ Մինչեւ Հայոց ցեղասպանութիւն, քաղաքին բնակչութեան հիմնական մասը կազմած են հայերը։

Պատմական Մալաթիան ժամանակակից Մալաթիայէն 7-8 քմ հարաւ-արեւմուտք կը գտնուէր։ Անիկա ներկայիս շատ քիչ թիւով բնակիչներ ունի, աւերուած ու ամայի է, եւ թուրքերուն կողմէ ստացած է Էսքի Մալաթիա անունը։ Ջրառատ քաղաք մըն է, անոր տարբեր թաղերուն մէջ կը բխին աղբիւրներ, իսկ աւերուած պարիսպին տակէն կը հոսի Թուխմա կոչուած գետակը։ Նոր եւ Հին Մալաթիաները բաւական վնասուած են 1893-ին տեղի ունեցած աղէտաբեր երկրաշարժէն։

## Հայտնի մարդիկ

* Հրանդ Տինք, թրքահայ լրագրող
* Էրմենի Սուլէյման Փաշա, ազգութեամբ հայ, Օսմանեան կայսրութեան գլխաւոր նախարար (1655-1656)
* Չեթին Ալփ, երգիչ
* Ահմետ Քայա, երգիչ
* Օքթայ Քայնարճա, դերասան
* Մեհմետ Կիւլեն, ֆութպոլիստ

## Ծանօթագրութիւններ
Ճորճ Պուչիքեան

Ճորճ Պուչիքեան (), Լիբանանի ճարտարարուեստի նախարար (2021)։

## Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Պուչիքեան վկայուած է որակի եւ նորոգութեան մարտահրաւէրներու տնօրինման մարզին մէջ՝ Ճարտարարուեստի եւ արհեստագիտութեան տնօրինման Քանատայի հիմնարկէն:

Ան մասնագիտացած է պաշտօններու արժեւորման, ծրագրաւորումի եւ արտադրութեան մարզի տնօրինման, ծախսերու նուազեցման եւ որակի պահպանման ընդմէջէն՝ արտադրողականութեան բարելաւումը ապահովելու, պիւտճէներու պատրաստութեան եւ գործարկումի ծախսերու քննութեան մարզերուն մէջ:

Ճ. Պուչիքեան Այնճարի բարեկարգումի խորհուրդի նախագահն է: Ան անդամ է բժշկական սարքեր ներածող սենտիքայի տնօրէն խորհուրդին, Լիբանանեան- զուիցերիական առեւտուրի պալատին:

Ան հիմնած է լիբանանեան բազմաթիւ յաջող ընկերութիւններ, որոնք նպաստած են Լիբանանի եւ միջինարեւելեան շուկաներուն մէջ միջազգային վաճառանիշերու մուտքը ապահովելու:

Իր ղեկավարած հաստատութիւններն են՝ «Թեքնոլայն», «Թեքնոլայն օֆշոր», «Պայոտայամընտ Միտըլ Իսթ», «Մետթրէյտ Ֆարմասոթիքըլ», «Սփէյս Միթըր», «Աժտատ» եւ «Անշարժ գոյքերու Պուչիքեան» ընկերութիւնները:

Պուչիքեան կը տիրապետէ հինգ լեզուներու՝ հայերէնին, արաբերէնին, անգլերէնին, ֆրանսերէնին եւ գերմաներէնին:

Ամուսնացած է եւ ունի երկու զաւակներ:

## Ծանօթագրութիւններ
Լեւոն Ճաւախեան

**Լեւոն Ճաւախեան** (), հայ արձակագիր։ Կը գրէ պատմուածքներ, վիպակներ, եւ 6 գիրքերու հեղինակ է: Ան գծագրիչ եւ քանդակագործ Ռաֆայել Ճաւախեանի եղբայրն է:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ալաւերտի քաղաքին մէջ, եւ ծնողները ծնած են Շնող գիւղը: Աւարտած է Խաչատուր Աբովեանի Անուան Մանկավարժական Համալսարանէն պատմութեան ճիւղով: Աշխատած է Ալաւերտի Թիւ 2 դպրոցէն ներս իբր պատմուեան ուսուցիչ, իսկ 1976 թուականին Երեւան փոխադրուած է Լենինեանի մէջ աշխատելու համար, որմէ ետք ԽԸՀՄ Լուսաւորութեան նախարարութեան համար: Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք մնաց գործազուրկ, որուն պատճառաւ սկսաւ արծաթեայ զարդեր ծախել Երեւանի Վերնիսաժէն ներս. իր փորձառութիւնը կ'արտացոլայ իր պատմուածքներուն մէջ, մանաւանդ «Վերնիսաժ» ժողովածուին մէջ: Իր առաջին գրական գործը եղած է «Գարուն» ամսագրին մէջ, 1980 թուականին, «Շնող» վերնագրով: Պատմուածքները լոյս տեսած են «Գրական Թերթ», «Հայկական Ժամանակ», «Հրապարակ», «Ինքնագիր» եւ այլ գրական հանդէսներու մէջ:

## Պարգեւներ
2019 թուականին արժանացաւ Պողոսեան մրցանակին գրականութեան ոլորտին մէջ, «Ծնկան Ծերին» գիրքին համար: 2017 թուականին, արժանացաւ Մովսես Խորենացիի մետալին: 2010 թուականին «Քիրվա» պատմուածքին համար ստացած է «խաղաղութիւն եւ հանդուրժողականութիւն տարածելու» մրցանակը Ազրպէյճանի «հանդուրժողական կէդրոն»-ի կողմէ:

## Գիրքեր

* Ամենաանկեղծ մարդը, 1990, Երեւան
* Ղարաբաղից մինչեւ պեչենու բաղերը, 1999, Երեւան
* Հիսունհինգ, 2005, Երեւան
* Արծաթագիր, 2010, Երեւան
* Վերնիսաժ, 2015, Երեւան
* Ծնկան ծերին, 2018, Երեւան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Վանեցի աղջիկ (քանդակ)

մինի|Վանեցի աղջիկ քանդակ,Երեւան
«**Վանեցի աղջիկ**» քանդակ**, **կը գտնուի  Երեւան, Աբովեան փողոցին եւ Սայաթ-Նովա պողոտային՝ Երեւան Սայաթ-Նովա պողոտայի խաչմերուկէն քիչ մը վեր:                       

## Տեղեկութիւններ
Տեղադրուած է 1975-ին։ Ընդգրկուած է «Երեւան Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ»ին մէջ (Երեւան Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ)։

Քանդակը կառուցուած է գլխաւորաբար պազալդէ (երկաթաքար),իսկ բարձրութիւնը 2 մեթր է։

## Հեղինակ
Քանդակագործն է Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական նկարիչ Հռիփսիմէ Սիմոնեան:

## Ծանօթագրութիւններ
Կարմիր Կամուրջ (սահմանային)

մինի
**Կարմիր Կամուրջ** (ադրբ.՝ Qırmızı Körpü , վրացերէն՝ წითელი ხიდი, Tsiteli Khidi), կամուրջ է, որ կը բաժնէ Վրաստանը եւ Ազրպէյճանը։ Տեղաւորուած է Թիֆլիս եւ Գանձակ քաղաքներու միջեւ։

## Պատմութիւն
Կամուրջը ստացած է կարմիր անունը, որովհետեւ կառուցուած է կարմիր տուֆ քարէ։ Կառուցուած է Խրամ գետին վրայ՝ սահմանային չէզոք գօտիին։ Կամուրջը հիմնուած է ԶԷ. դարուն, սակայն յայտնի է, որ գոյութիւն ունեցած է  ԺԱ. դարէն։ Գործած է մինչեւ 1998 թուականը, երբ «TRACECA»ի ծրագրով կառուցուած է նոր կամուրջ, որ աւելի լայն էր։

## Շուկայ
1990 թուականէն կամուրջին վրայ կը գործէր մեծ շուկայ:  Անոր հսկողութիւնը յանձն առած էին Վրաստանի Մարնելի քաղաքի եւ հարակից գիւղերուն, գիւղակներուն ազրպէյճանցիները։ Շուկան փակուեցաւ 2006 թուականի գարնան։

## Ծանոթագրութիւններ
Դերջան

**Դերջան**, նախապէս ծանօթ էր նաեւ իբրեւ **Մամախաթուն**, գիւղաքաղաք (աւան, քաղաք, գիւղ) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի Դերջան գաւառակին մէջ։ Կը գտնուէր Էրզրում-Երզնկա ճամբուն վրայ, Արեւմտեան Եփրատի Դերջան (Տուզլու) վտակին աջ ափին։ Գաւառակին կեդրոնը կը համարուի։

Մամախաթունը ունէր մեծ կայազօր մը իր զօրանոցներով։ Քաղաքին մէջ կար նաեւ առաջնորդարան։

## Բնակչութիւն
1877-1878 թուականներուն ունէր 430 տուն հայ եւ թուրք բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Մամախաթունը ունէր հայկական եկեղեցի մը։ Գիւղաքաղաքին մօտակայքը կար արաբական եւ այլ կառոյցներու աւերակներ եւ գերեզմանոց։

## Կրթութիւն
Գիւղին մէջ կը գործէր հայակական դպրոց մը:

## Անուանի մարդիկ
Մամախաթունի մէջ ծնած է գրականագէտ, արուեստաբանութեան դոկտոր Գ. Տէր-Ստեփանեանը (1909-1989)։

## Աղբիւրներ

* «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001, Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն:

## Տես նաեւ

* Էրզրում նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանօթագրութիւններ
Բարձր Հայք

**Բարձր Հայք**, Մեծ Հայքի առաջին նահանգը։մինի|Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգին քարտէզը

## Վարչական բաժանում
Բարձր Հայքը բաղկացած էր հետեւեալ 9 գաւառներէն. 

* Դարանաղի- կեդրոնը՝ Կամախ
* Աղիւն- կեդրոնը՝ Արմտան
* Մզուր կը կոչուէր նաեւ Մուզուր եւ Մնձուր- կեդրոնը՝ Տանձիկ
* Եկեղեաց - կեդրոնը՝ Երիզա
* Մանանաղի- կեդրոնը՝ Վժան
* Դերջան- կեդրոնը՝ Դերջան
* Սպեր- կեդրոնը՝ Սպեր
* Շաղագոմք- կեդրոնը՝ Շաղագոմ
* Կարին- կեդրոնը՝ Կարին
## Աշխարհագրութիւն
Իր տարածքով Բարձր Հայք կը համապատասխանէ այժմեան Էրզրումի հիմնական մասին։ Ունէր ընդարձակ սարահարթեր եւ դաշտեր։

Ձմրան օդը խիստ ցուրտ է եւ առատ կը ձիւնէ, մթնոլորտային տեղումները բաւարար են։ Գլխաւոր գետը Եփրատն է, որուն մէջ Բարձր Հայքի սահմաններուն կը թափին կարգ մը վտակներ։

Բարձր Հայքը նշանաւոր էր իր սառնորակ աղբիւրներով, ոսկիով, պղինձով, աղահանքերով, քարածուխով, նաւթով եւ երկաթով։

Ք.Ա. երկրորդ հազարամեակին Բարձր Հայքի արեւմտեան շրջանները մտած են խեթական պետութեան մէջ։

Ք.Ա. 15-րդ դարէն Բարձր Հայքը, Տայքի մէկ մասը Փոքր Հայքին հետ միասին կը կազմէին Հայասա-Ազզի հայկական ցեղային միութեան տարածքը։

Ք.Ա. 189-էն Բարձր Հայք մտած է Հայոց Արտաշիսեան թագաւորութեան մէջ։ Նշանաւոր էր հեթանոսական հաւատքի կեդրոններով։

Նահանգին Եկեղիք գաւառին Երիզա աւանին մէջ կը գտնուի Անահիտ աստուածուհիին մեհեանը։ Նոյն գաւառին Թիլ աւանին մէջ կը գտնուէր պտղաբերութեան աստուածուհիին՝ Նանէին մեհեանը։

Մեծ Հայքի արեւմտեան սահմանին գտնուելով՝ Բարձր Հայք հինէն ի վեր ենթարկուած է օտար տէրութիւններու յարձակումներուն։ 62-էն Բարձր Հայք մտած է Արշակունեաց Հայոց թագաւորութեան կազմին մէջ։

Ըստ Փաւստոս Բիւզանդի, Բարձր Հայքի Անի ամրոցին մէջ թաղուած են Հայոց Արշակունի թագաւորները։ 301-էն ետք Բարձր Հայքի Եկեղեաց գաւառին մեծ մասը դարձած է Գրիգոր Լուսաւորիչի տոհմին սեփականութիւնը։

Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումէն ետք Բարձր Հայք կազմած է Հռոմէական Հայաստանի հիմնական մասերէն մէկը, որուն գերագոյն կառավարիչը կայսեր կողմէն նշանակուող կոմսն էր։ Նահանգը մասնատուած էր շարք մը նախարարութիւններու։ Բարձր Հայքի վարչական վիճակը կը փոխուի բիւզանդական Հուստինիանոս Ա. կայսեր կատարած վերափոխութիւններուն հետեւանքով։ Հայկական նախարարութիւնները կը վերցուին, 380-ական թուականներէն սկսեալ Բարձր Հայքի մէջ աստիճանաբար կ'ուժեղանայ բիւզանդական ազդեցութիւնը։

Է. դարու առաջին կէսին Բարձր Հայք դարձած է պարսկա-բիւզանդական պատերազմներու թատերաբեմ, նոյն դարու կէսերէն ենթարկուած է արաբական յարձակումներուն։ Նահանգը այնուհետեւ դարձած է Բիւզանդիոնի եւ արաբական արիւնոտ բախումներու թատերաբեմ։

885-էն Բարձր Հայք մտած է Բագրատունեաց Հայոց թագաւորութեան մէջ, բացառեալ Կարինէն, որ կը շարունակէ մնալ խալիֆութեան սահմաններուն ռազմականը։

1314-ին ամբողջ Բարձր Հայքը ենթարկուած է ծանր հարկահանութեան, փակուած են եկեղեցիները, բնակչութեան մէկ մասը հաւատափոխ եղած է, ոմանք վաճառած են իրենց զաւակները կամ փախած այլեւայլ վայրեր։

1394-ին Բարձր Հայքը գրաւած են Լենկ-թեմուրին հրոսակները եւ նահանգին բնակչութիւնը ենթարկուած է նորանոր արհաւիրքներու։ 1514-ին նահանգը գրաւած է օսմանեան Թուրքիան։ 1555 եւ 1639 թուականներուն թուրք-պարսկական պայմանագիրով Բարձր Հայքը վերջնականապէս անցած է Թուրքիոյ՝ ընդգրկելով Էրզրումի փաշայութեան մէջ։

Ստորոգութիւն:Բարձր Հայք
Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ
Չնքուշ (Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաք)

մինի|Չնքուշ․ նկար՝ Յունիս 2015
**Չնքուշ** (Շնքուշ, Չունքուշ, Շունքուշ կամ Չիանքիազ)․  Արեւմտեան Հայաստանի Տիարպեքիր նահանգի Արղն գաւառի գիւղաքաղաք, Եփրատ գետի ձախ ափին։

## Աշխարհագրական դիրքը
Չնքուշ գիւղաքաղաքը կը գտնուի Պատմական Հայաստանի Տիարպեքիր նահանգի Արղն (կամ Արղանա) գաւառին հարաւը, Տիարպեքիր քաղաքին հիւսիս-արեւմուտքը, Ատըեաման գաւառի Կերկեր աւանին հիւսիսը։  Կառուցուած է Տաւրոսեան լեռնաշղթային հարաւ արեւելեան մասին, ծովու մակերեսէն 1049 մ․ ապառաժոտ բարձրութեան վրայ եւ դէմ յանդիման է անոր արեւելքը գտնուող Ջերմուկ գիւղաքաղաքին։

## Հակիրճ պատմական տեղեկութիւններ
մինի|Դէպի Չնքուշ․․․
Մինչեւ 1915, բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս 14 000 էր։  Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ, գաւառակի 5 700 հայեր բռնի կը տարուին Տուտան կոչուած ապառաժոտ ճեղքուածքը ու կիրճէն վար կը նետուին։  Չնքուշի հայերուն Ցեղասպանութիւնը յիշատակուած է «100 տարի ետք» վաւերագրական ժապաւէնին մէջ։

Չնքուշը, ժամանակին գտնուելով Մետաքսի ճամբուն վրայ, կը զարգանայ ու կը բարգաւաճի։  Սակայն Մետաքսի Ճանապարհի փոփոխութամբ կը կորսնցնէ տնտեսական կարեւորութիւնը եւ բնակչութեան լուրջ թիւ մը կը գաղթէ։

Հայ բնակչութիւնը 1895-ի կոտորածներուն ժամանակ քաջարի դիմադրութիւն կը ցուցնէ․ կը բարձրանայ լեռները ու կը դիմադրէ, փրկուելով մահէն։  

1915-ի Ցեղասպանութեան ժամանակ, բնակչութեան մաս մը միայն լեռ բարձրանալով կը դիմադրէ ու կը փրկուի։  Իսկ քաղաք մնացած 5 700 հոգին, բռնի կը տարուին ու Տիտան (կամ Տուտան) կիրճէն թուրքերը զանոնք վար կը նետեն։  

1918-ին չնքուշցի բազմաթիւ երիտասարդներ կը մասնակցին Արարայի ճակատամարտին (Պաղեստինեան ճակատ, 19 Սեպտեմբեր, ուր 5 000 հայ զինեալներ կը կռուին Դաշնակիցներուն կողքին, հայկական լեգէոնի դրօշին տակ)։ 

### Արտագաղթ
1920-ական թուականներուն, չնքուշցիներու լուրջ թիւ մը Ա․Մ․Ն․ կ՛ ապաստանի գլխաւորաբար Շիքակօ եւ Նիու Եորք։  Հոն կը հիմնեն հայրենակցական միութիւն եւ կը հրատարակեն «Ծովառ» (1927 – 1933, Շիքակօ) եւ «Նոր Չնքուշ» (1931 -1935, Նիու Եորք) պաբերաթերթերը։
մինի|Ս․ Աստուածածին վանքային համալիրի աւերակները․ նկար՝ Յունիս 2015

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղէր այգեգործութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով եւ առեւտուրով։  Նաեւ կը շահագործուէին շրջանի երկաթի հանքերը։

## Կրթութիւն եւ եկեղեցիներ
Չնքուշին մէջ կը գործէին երեք եկեղեցիներ իրենց դպրոցներով․ Ս․ Կարապետ առաքելական, Ս․ Պօղոս կաթոլիկ եւ Աւետարանական եկեղեցիները։  Նաեւ Ի․ դարասկիզբին կար երկսեռ վարժարան մը։  Չնքուշի դիմացի բլուրին վրայ կը գտնուի Ս․ Աստուածածին վանքը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 17-53.jpg|Չնքուշէն տեսարան մը
Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 19-23.jpg
Պատկեր:Çüngüş manzara 2014-03-19 19-25.jpg
Պատկեր:Malkaya gün batımı.jpg|Արեւածագը Չնքուշէն դիտուած 
Պատկեր:Ս․ Պօղոս (1).jpg|Ս․ Պօղոս, նկար՝ Յունիս 2015
Պատկեր:Ս․ Պօղոս.jpg|Ս․ Պօղոս
Պատկեր:Ս․ Պօղոս - 2.jpg|Ս․ Պօղոս
Պատկեր:Ս․Պօղոս- արձանագրութիւն.jpg|Ս․ Աստուածածին, եկեղեցւոյ աւերակներուն մէջ կանգուն մնացած քանդակ․ նկար՝ Յունիս 2015
Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանքը 4.jpg|Ս․ Աստուածածին վանքը, նկար՝ Յունիս 2015
Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանք.jpg|Ս․ Աստուածածին վանք
Պատկեր:Ս․ Աստուածածին վանք - 1.jpg|Ս․ Աստուածածին վանք, նկար՝ Յունիս 2015


     

## Ծանօթագրութիւններ
Ճէյմս Պրայս

**Ճէյմս Պրայս** (), Բրիտանիայի ակադեմիայի անդամ, իրաւաբան եւ պատմաբան։

## Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Պելֆասթի Ակադեմիային եւ Կլասքոյի համալսարանին մէջ ուսանելէ ետք, Պրայս ընդունուած է Օքսֆորտի Թրինիթի գոլէճը, ուրկէ փայլուն յաջողութեամբ տիրացած է իրաւաբանի տիտղոսին եւ 1862-ին արժանացած է Օրիէլի (Քինկ’զ գոլէճի) աշխատակիցի արքունի եւ ակադեմական բարձր կոչումին։

Քանի մը տարի, իբրեւ փաստաբան, աշխատած է Լոնտոնի մէջ, բայց 1870-ին հրաւիրուած է Օքսֆորտ, իրաւաբանական բաժանմունքի մէջ Քաղաքացիական Օրէնքի դասախօսի պաշտօն ստանձնելու համար։ Իբրեւ այդպիսին՝ Ճէյմս Պրայս մինչեւ 1893 շարունակած է իր պաշտօնավարութիւնը Օքսֆորտի մէջ։

Իրաւաբանութեան կողքին Ճէյմս Պրայս բարձրագոյն ուսման հետեւած էր պատմագիտութեան մէջ եւ 1864-ին լոյս ընծայած է «Հռովմէական Սրբազան Կայսրութիւնը» անուն իր աշխատասիրութիւնը, որ հմուտ պատմաբանի միջազգային հռչակին արժանացուց երիտասարդ մտաւորականին։

Ճէյմս Պրայս նուիրեալ հնախոյզ եղած է։ 1872-ին ան ճամբորդած է Իսլանտա, որպէսզի գտնէ «Իսլանտական Սակա»ներու երկիրը։ Իսկ 1876-ին, միեւնոյն հնախոյզի հետաքրքրութեամբ, ան բարձրացած է Արարատ Լերան գագաթը, ուր գտած է Նոյեան Տապանի մնացորդ հնագիտական իրեղէններ։ Հնախոյզի եւ պատմաբանի իր հետաքրքրութեամբ, այդ ժամանակէն սկսեալ, Ճէյմս Պրայս ոչ միայն մօտէն ուսումնասիրած է հայ ժողովուրդի հազարամեակներու պատմութիւնը, այլեւ լաւապէս ծանօթացած է հայ մշակոյթի մեծարժէք ժառանգութեան՝ դառնալով մեր ժողովուրդի ստեղծած արժէքներուն մեծ հիացող մը եւ Հայաստանի ու հայութեան ազգային ոտնակոխուած իրաւունքներուն հաւատաւոր պաշտպան մը։ Պրայսի այդ հետազօտութեանց եւ պատմագիտական ուսումնասիրութեանց առաջին արգասիքը եղած  է 1877-ին լոյս տեսած անոր «Անդրկովկաս» աշխատասիրութիւնը, որ տարածաշրջանի պատմութեան ընդհանուր արժեւորման մէջ յատուկ կեդրոնացումով գնահատումը կատարեց Հայաստանի ու հայութեան գրաւած տեղին ու արժէքին։

Միաժամանակ քաղաքական գործիչ եղած է Ճէյմս Պրայս, ատենի Ազատական կուսակցութեան հաւատարիմ անդամ, որ 1880-ին առաջին անգամ ընտրուեցած է Մեծն Բրիտանիոյ խորհրդարանի անդամ՝ Ազատական կուսակցութեան ցուցակով։ Մինչեւ 1907, Պրայս շարունակած է իր անդամակցութիւնը խորհրդարանին՝ գործադիր իշխանութեան մէջ եւս պաշտօններ ստանձնելով։

Յատկապէս Կլատսթոնի վարչապետութեան օրով, Ճէյմս Պրայս հասած է մինչեւ արտաքին գործոց փոխ-նախարարի պաշտօնին։ Վարած է նաեւ դեսպանութեան պաշտօններ։ 1907-ին ան նշանակուած է Մ. Նահանգներու մօտ Բրիտանիոյ դեսպան եւ այդ պաշտօնին վրայ մնացած է մինչեւ 1913՝ անգլեւամերիկեան երկարամեայ բարեկամութեան եւ գործակցութեան ամուր հիմերը դնելով։ Նոյն շրջանին, տասնամեակներու իր ծառայութեան համար, Պրայս արժանացած է Էդուըրտ 7-րդ թագաւորի Արժանաւորութեան Կարգին՝ Լորտի տիտղոս ստանալով եւ 1913-ին Լորտերու Պալատին անդամ ընտրուելով։

## Ծանօթագրութիւն