Սերպիոյ Հայերը

մինի|աջից|Սերպիոյ դրօշակը
**Սերպիոյ Հայերը** բնակած են Ժէ.-Ժը. դարերուն, երբ հոն վերաբնակուած են մեծ թիւով պաւլիկեաններ, ապա  հայ առաքելականներ ու քաղկեդոնականներ։ Կան տեղեկութիւններ Պիթոլի (Պիթոլյէ/Bitola) եւ Օվրիղի փոքրաթիւ հայ համայնքներուն վերաբերեալ, ուր կը յիշուի նաեւ Արմենոֆոր գիւղը։ Սերպիոյ Վիտովնիցա Վանքային համալիրի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ (կառուցուած է 1218-ին) պատին վրայ գոյութիւն ունին Ժբ. դարու վերջաւորութեան Ժգ. դարու սկիզբը սերպերէն եւ հայերէն շինարարական արձանագրութիւններ։ Յայտնի է, որ սերպ առաջին Արք. Ս. Սաւան Արեւելք ճամբորդած էր Հայաստան եւ շինարար-վարպետներ հրաւիրած էր սերպական եկեղեցիներ կառուցելու համար։ Ըստ սերպական աւանդութեան՝ հայերը, որոնք թրքական զօրքի մաս կը կազմէին 1389-ի Քոսովոյի ճակատամարտին (*kosovo*), չկարենալով կռուիլ քրիստոնեաներուն դէմ, թաքնուած են Սոկոբանիա քաղաքին մօտ գտնուող Օզրեն լերան վրայ, ուր կառուցած են Ցերմենչիչ վանքը (1392-ին, կանգուն է մինչեւ այսօր), եւ այնտեղի բնակիչներու շրջանը յայտնի է իբրեւ Հայկական վանք։ 1430-ին  Խրուաթիոյ Տուպրովնիք քաղաք ժամանած է Հռոմ ուղեւորուող հայազգի եպիսկոպոս մը։ Ժգ.- Ժդ. դարերուն Տուպրովնիքի մէջ կար Կիլիկիացի հայ վաճառականներու փոքրաթիւ գաղութ մը։ Սերպիա Օսմանեան տիրապետութեան տակ անցնելէ ետք տեղի հայերուն թիւը աճած է առեւտրական ճամբաներու վրայ գտնուող Նիշ, Պիրոտ, Պելկրատ քաղաքներուն մէջ։ Հայ առեւտրականներ  բնակութիւն հաստատած են Պոսնիա եւ Հերցեկովինա։ Ժէ. դարուն սկիզբը հայեր կային նաեւ Սքոպլէ (Սքոպէյ/Scobey ) եւ Սարանօ (Սարայհօ) քաղաքներուն մէջ։ 1611-ին ճամբորդ-ուղեգրող Սիմեռն Լեհացին Սքոպլէի մէջ հանդիպած է հայ այգեգործ երեք ընտանիքներու, իսկ Սարանոյի՝ չորս հայ վաճառականներու։ Հայերը ապրած են Նիշի մէջ, Օսյեկ քաղաքները եւ Խրուաթիոյ մայրաքաղաք Զակրէպ։ Աւստրիական հովանաւորութեան տարիներուն Պելկրատի հայ համայնքը արտօնութիւններ ստացած է  եւ նոյնիսկ կառուցած՝ սեփական եկեղեցի։ Պելկրատահայերու հոգեւոր հովուութիւն ստանձնած է Վենետիկի Մխիթարեաններու Միաբանութիւնը: Սերպիա հաստատուած հայերը կառուցած են եկեղեցիներ գրեթէ բոլոր այն բնակավայրերուն մէջ, ուր եղած են  քիչ թէ շատ կազմակերպուած համայնքներ։ Սակայն իշխանութիւններու հրամանով (վերջին եկեղեցին քանդուած է Նովի Սադի մէջ՝ 1963-ին) եկեղեցիները ժամանակի ընթացքին աւերուած կամ քանդուած են։ Եկեղեցիներուն կից գործած են հայկական դպրոցներ։

## Հայկական միութիւններ
1932-ին պելկրատահայերը հիմնած են միութիւն մը հայկական ակումբով, որ գործած է մինչեւ 1941  եւ ժամանակաւորապէս դադրեցուցած են գործունէութիւնը Բ. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն, իսկ 1952-ին Սերպիոյ համայնավարական իշխանութիւնները փակած են զայն։ 1950-ական թուականներուն Հարաւսլավիոյ տարածքը բնակուած է շուրջ 2500-3000 հայերով։ Փետրուար 1990-ի  Պելկրատի հեռուստատեսութեան եւ ռատիոյի երաժշտական հաղորդումներու գլխաւոր խմբագիր, Սերպիոյ երաժշտութեան ակադեմիոյ փրոֆեսոր, երգահան Վարդգէս Պարոնեանի նախաձեռնութեամբ ստեղծուած է սերպ-հայկական մշակութային կեդրոնը։ Մեծամասնութեամբ կը բնակին  Պելկրատի մէջ, սակաւաթիւ հայ ընտանիքներ կան նաեւ Սերպիոյ Նովի Սատ *(Novi sad)* եւ Սրեպրենիցա ٍ*(Srebrenitsa)* քաղաքներուն մէջ։ Հայ համայնքին եւ Հայաստանէն գաղթած հայերու մասնակցութեամբ վերականգնած է Սերպիոյ Հայոց միութիւնը։

1955-ին Պելկրատի մէջ հիմնադրուած եւ պաշտօնապէս արձանագրուած է նոյնպէս նոր միութիւն մը իր ընտրովի մարմինով, որ կը ղեկավարէ միութեան աշխատանքները։ Միութեան նախագահն է նկարիչ Միոտրագ Վարդապետեան։ 1995-ին Սերպիոյ Հայոց միութեան նախաձեռնութեամբ Պելկրատի մէջ բացուած է կիրակնօրեայ դպրոց մը, ուր կը դասաւանդեն հայոց լեզու եւ պատմութիւն, հայ գրականութիւն եւ երաժշտութիւն։

27 Յունիս 1993-ին Հայկական Ժողովրդային շարժումին եւ Սերպ-հայկական ընկերութեան նախաձեռնութեամբ Սերպիոյ խորհրդարանը ընդունած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը դատապարտող բանաձեւը։