open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ատափազար

**Ատափազար** (թուրք.՝ Adapazarı), Թուրքիոյ հիւսիս-արեւմտեան քաղաքներէն է, Սաքարիա նահանգին մէջ, Փոսֆորէն մօտ 120 ք․մ․ արեւելք, Սաքարիա գետի ձախ ափին։ Ըստ 2008 -ի տուեալներուն, քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ 377 683 մարդ։

## Պատմութիւն
Սկզբնական շրջանին Ատափազարը եղած է փոքրիկ գիւղ մը, որու հիմը դրած էին 14-րդ դարուն Լենկթիմուրի արշաւանքի ժամանակ Սեբաստիայէն գաղթած հայերը, ցամքած լիճին տեղը՝ կոչելով Տոնիկաշէն (գիւղի առաջնորդի անունով)։ Հետագային հայեր եկած են՝ Ակնէն, Թոխաթէն, Պարսկաստանէն եւ Եւրոպայէն, աւելի ուշ՝ Կեսարիայէն, Պարտիզակէն եւ այլն։ Թուրքերը Ատափազարի մէջ բնակութիւն հաստատած են, երբ այդ հայկական բնակավայրը շէն գիւղաքաղաք դարձած է, այնուհետեւ շրջակայ վայրերէն եկած են Յոյներ։ Կ. Պոլսոյ գրաւումէն ետք թուրքերը երկրի վարչական բաժանումը որոշելով գիւղաքաղաքը անուանած են «Ատա» (կղզի), իսկ որոշ ժամանակ նաեւ՝ «Սամըրսագ Ատասը» («Սխտորի կղզի», շատ սխտոր արտադրելու համար)։ Աւելի ուշ, որպէս բանուկ շուկայ, անուանած են Ատափազար։

## Ատափազարը Մեծ եղեռնի ժամանակ
Մեծ եղեռնի նախօրէին Ատափազարը ունէր 30.000 բնակիչ, որու կէսէն աւելին հայեր էին, որոնք կը զբաղէին առեւտուրով, արհեստներով, երկրագործութեամբ, պտղաբուծութեամբ եւ շերամապահութեամբ։ Անոնք յատուկ խօսելաոճ ունէին։

Հայերը կեդրոնացած էին Ս. Հրեշտակապետ, Ս. Կարապետ, Ս. Լուսաւորիչ եւ Ս. Ստեփանոս եկեղեցիներու թաղամասերուն մէջ՝  իւրաքանչիւր եկեղեցի ունէր տղոց եւ աղջիկներու նախակրթարաններ եւ մանկապարտէզներ՝ Արամեան-Գայանեան, Ներսէսեան-Սանդուխտեան, Ռուբինեան-Հռիփսիմեան եւ Մեսրոպեան-Նունեան։ 1909-ին բացումը կատարուեցաւ կեդրոնական երկրորդական վարժարանին՝ յատուկ տղոց համար, իսկ 1912-ին՝ աղջիկներու լրացուցիչ դասընթացը։ Նաեւ կը գործէր «Մանուշակ» մանկապարտէզ-նախակրթարանը եւ բողոքականներու «Հայուհեաց» իգական գիշերօթիկ վարժարանը։ Իւրաքանչիւր թաղ ունէր թաղական խորհուրդ։ Առաջին համաշխարհային պատէրազմէն առաջ Ատափազարի հայերը ունէին իրենց հասարակական կազմակերպութիւնները. Կրթասիրաց ընկերութիւնը, Ընթերցասիրաց միութիւնը՝ հարուստ գրադարան-ընթերցարանով, Ազգային ժողովատեղիի միութիւնը։

Նաեւ կը գործէին թատերախումբեր, երգչախումբ եւ կանանց բարեսիրական կազմակերպութիւններ։ 1910 թուականէն լոյս կը տեսնէր «Երկիր» թերթը, որ 1911 թուականէն կը տպագրուէր Կ. Պոլսոյ մէջ։ Ատափազարի բարբառի «Ատրուշան» տպարանին մէջ, 1912 թուականին տպագրուած է «Բութանիա» շաբաթաթերթը։ 1915-ին Ատափազարի հայ բնակչութիւնը տեղահանուեցաւ եւ կոտորուեցաւ։ 1918-ին զինադադարէն ետք շուրջ 4000 հայեր վերադարձան եւ հայկական կեանքը սկսաւ վերակենդանանալ։ Սակայն 1921-ի ամրան՝ յունական բանակի նահանջի ժամանակ, բոլոր հայերը հեռացան Զմիւռնիա, Յունաստան եւ այլ երկրներ։

## Քոյր քաղաքները
*Դելֆտ (Նիդեռլանդներ)
*Շումէն (Պուլկարիա)
*  Լուիսվիլ, (ԱՄՆ)
*  Սուխում (Վրաստան)

## Բնակչութիւն

## Աղբիւրներ
*  *Հայկական սովետական հանրագիտարան։*

Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Սերժ Աւետիքեան

**Սերժ Աւետիքեան** () Ֆրանսահայ ֆիլմի բեմադրիչ, դերասան, շարժանկարներ ուրուագծող եւ արտադրող։

## Կենսագրութիւն
Սերժ Աւետիքեանի ծնողները ծնած են Ֆրանսայի մէջ, որոնց ծնողներն ալ Հայոց Ցեղասպանութեան արդիւնքով թուրքիայէն գաղթած են Ֆրանսա։ 1947-ին՝ ԽՍՀՄ քարոզչութեան հետեւանքով, ընտանիքով հայրենադարձած է Հայաստան։ Ապրելով Երեւանի մէջ, յաճախած է Ֆրանսական դպրոց։ 1970-ին ընտանիքը վերադարձած է Ֆրանսա։

## Ստեղծագործական Աշխատանք
### Դերասանական աշխատանք երկարետեւ ֆիլմերու մէջ
* 1978- Մենք միակ մարդիկն էինք
* 1979- Կարմիր Բուլովըր
* 1982- Խալտերոֆլիկ
* 1984- Փիղին Ուղղահայեացը
* 1985- Լուսաբաց
* 1989- Կարմիր Նուագախումբ
* 1989- Շուներու Կղզիներու Թանգարանը
* 1991- Մայրիկ
* 1991- Գողցուած Տետրակ
* 1995- Լաբիւրինդոս
* 1997- Ուռա Հարսնցուն եւ Քիւրտիստանի Ազատագրումը
* 1997- Անհետ Կորսուածները
* 1998- Յիշողութիւն
* 1999- Փարիզ, իմ փոքրիկ մարմինը այս բարձր հասարակութենէն
* 2001- Արամ
* 2003- Կեցցէ Լալջերէնը
* 2003- Գաղտնի Գործակալներ
* 2006- Ճանապարհորդութիւն դէպի Հայաստան
* 2009- Խճճուած Զուգահեռներ
* 2009- Յանցագործներու Բանակ
* 2009- Գեղեցիկ Կեանք
* 2013- Փարաջանով
* 2015- Խելագարի մը Պատմութիւնը

### Դերասանական աշխատանք կարճատեւ ֆիլմերու մէջ
* 1981- Մուսա
* 1981- Անցորդ Հրեշտակ
* 1982- Հանգստութիւն
* 1987- Վատ Կողմ
* 1988- Պլանշ եւ Գլեր
* 1988- Աննա Լունա։ Առաջին Ճամբորդութիւն
* 1989- Արեւուն Մօտ
* 1990- Ֆրանսուա Տէ Ասսիզ
* 1995- Ժանտախտի սերմնացան
* 1997- Հացահատիկ եւ Որոմ
* 1997- Այդ Ժամանակէն
* 1998- Ըլլալ Թէ Չըլլալ
* 2002- Լիճ Եւ Գետ

### Բեմադրիչ, շարժանկարի ուրուագիծ գծող
* 1989- Իմ քովս շատ յայտնի է արեւը-Անտրէ Տէ Րիշո
* 1991- Բարի Օր Պարոն
* 1992- Առաքելութեան աւարտ
* 1994- Հինգերորդ Երազանք
* 1996- Ցտեսութիւն Մատամ
* 1997- Ինձ Պարոնայք Տիկնայք
* 1999- Տեռռա Էմոտա
* 1999- Լիւսք Ատերնա
* 2003- Կեանքի Ուղի
* 2005- Հիասքանչ առաւօտ մը
* 2006- Մենք խմած ենք նոյն ջուրը
* 2006- Վերադառնալով
* 2010- Շնային Պատմութիւններ

**Արտադրողական Աշխատանք**

* 1994- Լաբիւրինդոս
* 2001- Լռութեան Սիմֆոնիա

## Պարգեւներ եւ մրցանակներ
* Յուլիս 2005-ին Երեւանեան «Ոսկէ Ծիրան» ֆիլմի փառատօնին «Հայկական Համայնապատկեր» անուանակարգին բեմադրիչի «Հիասքանչ  Առաւօտ մը» ֆիլմը արժանացած է դատակազմին յատուկ վկայականին։
* Յուլիս 2006-ին Երեւանեան «Ոսկէ Ծիրան» ֆիլմի փառատօնին «Հայկական Համայնապատկեր» անուանակարգին բեմադրիչին «Վերադառնալու ատեն» ֆիլմը արժանացած է ֆիլմի քննադատներու եւ լրագրողներու հայկական կազմակերպութեան մրցանակին։
* 24 Մայիս 2010-ին ֆիլմի փառատօնին լաւագոյն կարճատեւ ֆիլմ անուանակարգին Սերժ Աւետիքեանի «Շնային Պատմութիւններ» ֆիլմը արժանացած է Ոսկի արմաւենիի ճիւղին։ Մրցանակը յանձնած են Ատոմ Էկոյեանն ու Միշէլ Ռոտրիկեսը։
* ՀՀ Պետական մրցանակ, 2013։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ոսկէ ծիրան ֆիլմի փառատօնի կայք 

Ստորոգութիւն:1 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայերը
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ սենարիստներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Ատըեաման

**Ատըեաման**, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Սեբաստիոյ նահանգի (վիլայէթի) Սեբաստիոյ գաւառի մէջ։

Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915 թուականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճամբուն վրայ, ինչպէս նաեւ 1915-ի ցեղասպանութենէն ետք, այլեւ՝ այն ընտանիքները, մօտ 1600 ընտանիք կրօնափոխ եղած են։

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն։
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն: 

## Տե՛ս նաեւ
* Սեբաստիոյ նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Ատիլէ Նաշիթ

**Ատիլէ Նաշիթ** (Ատելա Էօզճան, ), եղած է շարժանկարի դերասան, ու հաղորդավար։ Դերասանի ընտանիքէն կու գայ։ Մայրը թրքահայ դերասան ու հայրը կատակերգակ է։ Շարժանկարի կեանքը սկսած է 1947 թուականին «Եարա» ֆիլմով։ 1950 թուականին ամուսնացած է դերասան Զիյա Քէսքինին հետ։ Հօրը մահէն ետք հեռացաւ դպրոցէն ու 14 տարեկանին մտաւ Ստամպուլի Քաղաքապետական Թատրոն, մանուկներու բաժինը։ Ամենաժողովրդական ֆիլմն է «Հապապամ Սընըֆը»ն։ Ընդհանրապէս մարմնաւորած է մօր դերը։ 1976 թուականին ստացաւ ամէնալաւ դերասանուհիի մրցանակը՝ Անթալիա Ոսկենարինջ Փառատօնին։ 1985 թուականին ընտրուած է Տարուան Մայրը։ Մահացած է 11 Դեկտեմբեր 1987 թուականին, 57 տարեկան։

## Իր Մասնագիտութիւնը

### Բեմական Արուեստի Սկիզբը
Իր հօր մահէն յետոյ, Ատիլէ Նաշիթը թողեց դպրոցը եւ տասնչորս տարեկանին միացաւ Իսթանպուլի քաղաքային թատրոններու Մանկական Թատրոնին։

Ատիլէ Նաշիթը Քալիտէ Պիշքինի խմբակցութեան հետ շրջագայութեան մը մեկնեց Իսթանպուլի մէջ՝ «Ամէն Բանէն Քիչիք Մաս» խաղով, եւ յետոյ միացաւ Մուամմեր Քարաճայի թատրոնին։

* 1948-1951 թուականներուն աշխատեց Քոմիք Ազիզ Պասմաճըի եւ Վահի Ուզի հետ հիմնադրած խմբակցութիւններուն մէջ։
* Այնուհետեւ, մինչեւ 1960 թուականը աշխատեց Մուամմեր Քարաճայի թատրոնին մէջ, քանի որ ան 1954 թուականին վերադարձած էր Թուրքիա։
* 1961 թուականին, իր ամուսնոյն՝ Զիա Քէսքինէրի եւ եղբօրը՝ Սելիմ Նաշիթ Ուզճանի հետ հիմնադրած Նաշիթի թատրոնի փլուզումէն յետոյ, ան աշխատեց «Ղազանֆար Ուզճան - Ճիւնիւլ Ուլքիւ» թատրոնին մէջ՝ 1963էն մինչեւ 1975 թուականը։
* Իր թատերախաղերուն կողքին, ան ուշադրութիւն գրաւեց իր երաժշտական ներկայացումներով, ինչպէս՝ «Հրաշքներու Սեփականատէր Խումբը», «Հաւայուան Ուրախութիւնը» եւ «Դրամահատի Մեքենաներէն Սոխակներ»։

### Իր Կինեմաթոկրաֆական Մասնագիտութիւնը

* 1947 թուականին ան մուտք գործեց կինեմաթոկրաֆի ասպարէզ՝ Սէյֆ Հաւարիի արտադրած «Վէրքը» ֆիլմով։
* Սակայն, ան սկսաւ աւելի ուժգնօրէն ներգրաւուիլ ֆիլմերուն մէջ 1970 թուականին։
* 1976 թուականին ան շահեցաւ Լաւագոյն Դերասանուհիի մրցանակը՝ Անթալիոյ Ոսկի Նարինջ Ֆիլմերու Փառատօնի ժամանակ, «Այս Է Կեանքը» ֆիլմին մէջ իր դերակատարման համար։
* Ան մեծ հիացմունքի արժանացաւ «Քաոսի Շրջան» ֆիլմաշարին մէջ իր դերին համար։
* 1978 թուականին ան սկսաւ դերակատարել միջազգային արուեստի թատրոններու մէջ բեմական խաղերուն եւ երաժշտական ներկայացումներուն մէջ։
* Ան խաղաց Էրթեմ Էյլմէզի եւ Քարթալ Թիփէթի կողմէ նկարահանուած քոմիտի ֆիլմերուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Özturan, Hazan. "Ոգեկոչել Ատիլէ Նաշիթ " Olarak Anmak"
Ատնան Պատրան

**Ատնան Պատրան** (արաբ․՝ عدنان بدران ‎‎) 15 Դեկտեմբեր 1935, Jerash, Յորդանան), յորդանանցի գիտնական, ակադեմիկոս, քաղաքական գործիչ: 6 Ապրիլ 2005-էն մինչեւ նոյն տարուան 27 Նոյեմբեր եղած է Յորդանանի վարչապետ:

## Կենսագրութիւն, կրթութիւն
Պատրան ծնած է Ճարաշ (Յորդանան), 15 Դեկտեմբեր 1935-ին: Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ, ուր աւարտած է Օքլահոմայի պետական համալսարանը եւ ստացած՝ Պսակաւոր Արուսետից վկայական (BA)։ Ապա յաճախած է Միշիկընի պետական համալասարան, ուրկէ ստացած է Մագիստրոսական կոչում: Միշիկընի համալսարանին մէջ յաջողութեամբ պաշտպանած է իր դոկտորական ատենախօսութիւնը:

Պատրանի եղբայրը՝ Մուտար Պատրան, քաղաքական նշանաւոր գործիչ է Յորդանանի մէջ։ Ան քանի մը անգամ, տարբեր ժամկէտներով, եղած է երկրին վարչապետը:

Պատրանը իր կնոջ՝ Մահայի հետ կ'ապրի Տապուքի մէջ։ Անոնք ունին վեց զաւակ՝ չորս տղայ եւ երկու դուստր:

## Փրոֆէսոր եւ քաղաքական գործիչ
1987-ին Պատրան նշանակուած է Յորդանանի գիտութեան եւ ճարտարարուեստի բարձրագոյն խորհուրդի առաջին գլխաւոր քարտուղարը (այդ խորհուրդին նախագահը Նորին արքայական մեծութիւն, արքայազն Հասան պին Թալալն է):

Փրոֆէսոր Պատրան նաեւ եղած է գիւղատնտեսութեան եւ, կարճ ժամանակով, կրթութեան նախարար (1980-ականներուն վերջաւորութեան):1990-ականներուն ան դարձած է Յորդանանի Գիտութիւններու Արաբական Ակադեմիայի եւ Ֆիլատելֆիա Համալսարանին նախագահը եւ մինչեւ այսօր կը վարէ այս զոյգ պաշտօնները: 1992-1998-ին ան նաեւ եղած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի տնօրէնի տեղակալ:

7 Ապրիլ 2005-ին Ապտուլլա Երկրորդ թագաւորը Պատրանին նշանակած է նորակազմ կառավարութեան ղեկավար, որ նախորդներու համեմատ պիտի որդեգրէր աւելի արմատական բարեփոխումներու ընթացք մը: Այդ նոր կառավարութեան կազմին մէջ Պատրան եղած է նաեւ պաշտպանութեան նախարար: Սակայն, նորանշանակ կառավարութիւնը ընդամէնը եօթը ամիս ետք ստիպուած էր հրաժարական ներկայացնել՝ բարեփոխումներու դանդաղ ընթացքին եւ Յորդանանի մայրաքաղաք Ամմանի մէջ 5 Նոյեմբեր 2005-ին հիւրանոցի մը ռմբակոծման հետեւանքով առաջացած ճգնաժամին պատճառով:

Վերոնշեալ պաշտօնները զբաղեցնելու կողքին, Պատրան նաեւ եղած է Ամմանի ոչ պետական առաջատար համալսարաններէն մէկուն՝ Փեթրա Համալսարանին նախագահը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Oral History Interview with Adnan Badran, Oklahoma Oral History Research Program at the OSU Library
Ատոմ Էկոյեան

**Ատոմ Էկոյեան**, (), գանատահայ կինոռեժիսոր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1960 թուականին Յուլիսի 19-ին Գահիրէ, մեծցած է Արեւմտեան Գանատայի մէջ։ Ուսանած է միջազգային յարաբերութիւններ եւ երաժշտութիւն Թորոնթոյի համալսարանին մէջ, ուր սկսած է ֆիլմեր նկարահանել։ Անոր կինը դերասանուհի Արսինէ Խանճեանն է։

Անոր առաջին գործերը մէջտեղ եկան Սանդենսի անկախ ֆիլմի փառատօնի մէջ, եւ «Լուսաւոր գալիք» ֆիլմով ճանաչման կը հասնի։ Քաննի կինոփառատօնի եռակի մրցանակիր է, ներկայացուած է «Օսքարի» եւ Թորոնթոյի միջազգային կինոփառատօնի մէջ քառիցս մրցանակի արժանացած է։

Գանատայի բարձրագոյն կինոպարգեւի՝ «Ջինի» եօթնակի դափնեկիր է, ներկայիս անկախ կինոյի երեւելի դէմքերէն մէկն է։ «Օրացոյցը» նկարահանած ժամանակ վերադարձեր է նախնիներու հայրենիք։ 2004 թուականին «Ոսկէ ծիրան» գլխաւոր մրցանակին արժանացած է Երեւանի առաջին միջազգային կինոփառատօնին։

Ամենայայտնի ֆիլմերէն է Արարատը 2002 թուականին։

2011 թուականին պարգեւատրուած է պատւոյ շքանշանով։

## Ֆիլմադարան
* ներքինու տարփանքը(1977)
* Մասնաւորապէս Հաուարդը(1979)
* Այսուհետ՝ հայրիկի հետ(1980)
* Փիփ շօու(1981)
* Բաց տուն(1982)
* Հարազատներ(1984)
* Այս անիւնում(1985)
* Տղամարդիկ կրքի խաղադաշտ(1985)
* Ընտանեկան Դիտում(1987)
* Կուպիդոնի կապարճը(1987)
*Վերջին ցնցումը(1987)
*Ոչինչ փնտռելով(1988)
*Մի աղջնակ կար(1988)
*Խօսուն դերեր(1989)
*Պատը(1989)
*Ապահովագրական գործակալը(1991)
*Մոնթրեալը՝ տարբեր աչքերով, վեց վարիացիա նոյն թեմայով(«Անցնելով» նովելը)(1993)
*Օրացոյց(1993)
*Բիրտ պահուածք(1993)
*Էքզոդիքա(1994)
*Արշիլի դիմանկարը(1995)
*Լուսաւոր գալիք(1997)
*Ֆելիսիայի ուղեւորութիւնը(1999)
*Շարք(2000)
*Քրափիվերջին ժապավենը(2000)
*Սփիւռք(2001)
*Արարատ(2002)
*Որտեղ է թաքնուած ճշմարտութիւնը(2005)
*Միջնաբերդ(2006)
*Երկրպագութիւն(2008)
*Քլոե(2009)

## Ծանօթագրութիւններ:

## Արտաքին յղումներ
* Ոսկե Ծիրան միջազգային կինոփառատոն

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Քանատացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Ատրներսեհ (Աբխազիոյ թագաւոր)

**Ատրներսեհ Շաւլիանի** () Աբխազիոյ թագաւոր 880-888 թուականներուն: Յաջորդած է հօրը՝Յովհաննէս բռնապետին։ 888 թուականին գահընկեց եղած է Տիմիթրի Բ.-ի որդի Բագրատ Ա.-ի կողմէն (888-899):

## Ծանօթագրութիւններ
Ատրպետ Ատրպետեան

**Ատրպետեան Ատրպետ** (*Սարգիս Մուպահեաճեան,* ), հայ արձակագիր, վիպասան, հասարակական գործիչ, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1934 թուականէն։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կարս, տաճկաց տիրապետութեան ժամանակ։ Սկզբնական կրթութիւնը ստացաւ Բաղէշցի Գրիգոր պատուելիի մօտ, 1869-1871 թուականներուն կը յաճախէ ծխական ուսումնարանը, իսկ 1871-1872՝ կաթոլիկաց դպրոց։ 1873-ին կը մեկնի Ալեքսանդրապոլ՝ ուսումը շարունակելու նպատակով եւ այնտեղէն ալ կ'անցնի Կ․ Պոլիս, ուր կը մտնէ Վիեննայի Մխիթարեանց ուսումնարանը, Հայր Արսէն Այտընեանի օրով։

1881-ին կը վերադառնայ Կարս եւ տեղւոյն հայոց երկսեռ ծխական ուսումնարաններէն ներս կը դառնայ ընդհանուր պատմութեան ու աշխարհագրութեան ուսուցիչ մինչեւ1888 թուական։ Միեւնոյն ժամանակ կ'ընտրուի քաղաքային պատգամաւոր։ 1889-ին ուսուցչական ասպարէզը թողնելով՝ կը տեղափոխուի Պաքու եւ կը սկսի ծառայել նաւթագործարաններու մէջ։ 1893-ին կ'անցնի Թաւրիզ դատարանական գործեր վարելու եւ 1895-ին կրկին կը վերադառնայ Կովկաս։ 1898-ին հարաւային Ռուսաստան կ'երթայ՝ մասնաւոր գործերով, սակայն քիչ ժամանակ յետոյ կ'անցնի Պարսկաստան (Թաւրիզ քաղաք) եւ 1899–ի Մայիսէն կը զբաղի դատարանական գործերով։ Ատրպետի առաջին գրական աշխատութիւնն է «Խեւ Կարապետ» վէպը (Թիֆլիս, 1899), որ լոյս կը տեսնէ 1889 թուականին «Մուրճ»-ի մէջ՝ առանձին գիրքով։ Կ'աշխատակցի «Մշակ»-ին, «Աղբիւրը»-ին, «Տարազ»-ին եւ «Գաղափար»-ին։

Մահացած է Լենինական (Կիւմրի) 1937 թուականին։

## Գրական վաստակ
* «Շուշան» (օպերա 3 գործ․ 1890 )
* «Ալմաստ», վէպ (1891)
* «Ղադի»
* «Արդար Դատաստան»
* «Թուլումրաջիներ» (1899)
* «Սարրաֆ», ողբերգութիւն (1893)
* «Խիւլաֆաթ»
* «Ժառանգներ» (1899)
* «Քոռ Եղիկ», վէպ (1898)
* «Բերսայի Առաքելը», վէպ (1893)
* «Շխնոց» (1898)

Բացի այս, ունի բազմաթիւ վիպակներ ու պատկերներ՝ «Քիւլհանրէյ», «Կաղ Նազօ», «Խառա-Խրխա», «Սօֆթա», «Ոսկէ Որդին», «Այիշէ-Խանում», «Օսմանեանների 600 Ամեակը», «Հարազիստներ», «Երախտապահանջ», «Կուռք», «Սեւ Քաղաք», «Ծպտեալ Սուլթան», «Փաշա», «Վիւքալայի Գաղտնիքը», «Երախտիք», «Քրտերը Պարսկաստանում» եւ այլն, տպուած ու անտիպ բազմաթիւ գրուածքներ, որոնք մեծ մասամբ Կարս ձգած է հեղինակը։

## Աղբիւրներ
* Հայր Մկրտիչ Վրդ․ Պոտուրեան, «Հայ Հանրագիտակ», Պրուքէշ 1938, հատոր Բ․, էջ 249-250։

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ
Ստորոգութիւն:31 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արա (անձնանուն)

**Արա**, հայկական արական անձնանուն։ Հայ հին դիցաբանական անուններէն, որ մեզի աւանդած է պատմահայր Մովսէս Խորենացին։ Ծնունդ արած է գարնան, բուսականութեան, բերքի, յետագային նաեւ պատերազմի, ուժի աստուծոյ անունէն, որուն պաշտամունքը եղած է խեթերու, ուրարտացիներու, հայերու եւ փոքրասիական ժողովուրդներու մէջ։ Արա անունը, ըստ Գրիգոր Ղափանցեանի, ծնունդ արած է աքքատա-շումերական լեզուներէն եւ կը նմանցնէ խեթական Ara բոյսերու աստուածութեան։ Թարգմանաբար կը նշանակէ անտառ, արտ։ Գիտնականին կարծիքով մեր հնագոյն տեղանուններուն մէջ՝ «արա» մասնիկը, Արա աստուծոյ անունն է (Արագածանի-Արայի գետ, Արահեզ, Արագէն գիւղանունները, Արաժին լեռնանունը եւ այլն)։ Գիտնականներէն ոմանք նոյնութիւն նկատած են մեր Արայի եւ յունական Արես աստուծոյ միջեւ (իբրեւ մեռնող եւ վերստին յարութիւն առնող աստուածներու)։ Գրիգոր Ղափանցեանն ալ նոյն կարծիքը յայտնած է, իսկ Ա. Մատիկեանը՝ անվարան կերպով, կը նոյնացնէ Արան եւ յունական Արեսը։ Այժմ Արա անձնանունը լայնօրէն տարածուած անուն է։

### Յայտնի անուանակիցներ
[մինի|աջից|160px|Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիին քով: Նկարիչ՝ [Վարդգէս Սուրէնեանց, 1899 թուական]]
* Արա Արծրունի (ծն.1932, Պէյրութ) լիբանանահայ գրող, թատերագիր, հրապարակախօս
* Արա Արուշ (ծն.1974, Ստեփանակերտ) բեմադրիչ
* Արա Աւետիսեան (ծն.1958, Թալին) հայրենի գիտնական
* Արա Բարսեղեան (, 1923-2017) ամերիկեան ֆութպոլ խաղացող
* Արա Երնջակեան (ծն.1951, Երեւան) թատերագիր
* Արա Կիւլէր (, ծն.1928, Թուրքիա) լուսանկարիչ
* Արա Կիւրտէն (1925-1984, Իսթանպուլ) լրագրող
* Արա Հալիճի (, ծն.1976) Նետերլանտներուն մէջ դերասան, պարուսոյց
* Արա Յակոբեան, հայ ֆութպոլիստ
* Արա Յարութիւնեան (1928-1999, Երեւան) հայրենի քանդակագործ
* Արա Շիրազ (1941-2014, Երեւան) հայ քանդակագործ
* Արա Պալիոզեան (, ծն.1936, Աթէնք) հայ հեղինակ
* Արա Պապլոյեան (ծն.1947, Երեւան) մանկական վիրաբոյժ, ԱԺ նախագահ
* Արա Պեքարեան, հայ գեղանկարիչ, մանկավարժ, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ
* Արա Սարգսեան, հայ խորհրդային քանդակագործ, մանկավարժ, հասարակական գործիչ
* Արա Վահունի (1938-2006, Երեւան) բեմադրիչ
* Արա Վրոյր (1896-1943) լուսանկարիչ
* Արա Վարդգես Տարզի (, ծն.1960, Պաղտատ) վիրաբոյժ
* Արա Քըրճըլեան (1963, Պէյրութ-1983 Լիզպոն)

## Դիցաբանական
* Արա Գեղեցիկ, հայ դիցաբանական կերպար, մեռնող եւ յարութիւն առնող աստուածութիւն

## Գրական
* Յուսիկ Արա (Ֆելիքս Եղիազարեան, ծն.1967) բանաստեղծ

## Տե՛ս նաեւ՝
* Արա Գեղեցիկ Եւ Շամիրամ

## Յղումներ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ատրիա

**Ատրիա** (), քաղաք Իտալիոյ Վենեթօ տարածաշրջանին մէջ։

Կը գտնուի Բօ եւ Ատիճէ գետերու գետաբերաններուն միջեւ, նախկին գոյութիւն ունեցած Ատրիա յունական գաղութի տարածքին։ 2004 թուականի դրութեամբ քաղաքն ունեցած է 20669 բնակիչ։ Քաղաքի ընդհանուր մակերեսը կը կազմէ 113 ք․մ․², բնակչութեան խտութիւնը՝ 183 մարդ/ք․մ․²։ Ամէն տարի՝ Նոյեմբեր 26-ին, կը նշուի քաղաքի տօնը։ Ատրիաթիք ծովուն անունն ստացած է՝ Ատրիա քաղաքը, հակառակ անոր, որ ներկայիս կը գտնուի այդ ծովէն մօտ 22 ք․մ․ հեռաւորութեան վրայ։

Քաղաքի պատւոյն կոչուած է «143 Ատրիա» փոքր մոլորակը։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Արա Բարսեղեան

**Արա Բարսեղեան**, () եղած է ամերիկեան ոտնագնդակ խաղացող եւ մարզիչ։  Եղած է խմբապետ Նոթր Տէյմ համալսարանի ոտնագնդակի խումբին՝ 1966-ին եւ 1973-ին:

## Կենսագրութիւն
Բարսեղեանը եղած է հայազգի հօրմէ եւ ֆրանսուհի մօրմէ Աքրոն, Օհայօ ծնած երեք զաւակներէն ամենակրտսերը: Անոր հայրը Միքայէլ, Միացեալ նահանգներ եկած է 1915-ին Թուրքիայէն, փրկուելով  Ցեղասպանութենէն: Թէեւ իր մայրը դեմ էր, Արան մարզական աշխարհ մտաւ վաղ տարիքէն եւ իր դասարանին մէջ ձեռք բերաւ յամառ երեխայի համբաւը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
PARSEGHIAN, ARA

Ստորոգութիւն:21 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2 Օգոստոսի մահեր
Արա Աւետիսեան

**Արա  Սերգէյի Աւետիսեան** (), հայ գիտնական, ՀՀ պետական գործիչ։

## Կրթութիւն

* 1965-1975 թթ. ուսանած եւ գերազանցութեամբ աւարտած է Թալինի թիւ 1 միջնակարգ դպրոցը։
* 1975-1980 թթ. ուսանած եւ գերազանցութեան տիպլոմով աւարտած է ԵՊՀ մեխանիկամաթեմատիկական ֆակուլտետի մեխանիկայի բաժինը։
* 1983-1986 թթ. ուսանած եւ աւարտած է ՀԽՍՀ ԳԱ Մեխանիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտութիւններու թեկնածու (1986)։
* Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտութիւններու դոկտոր (1998)։ Քառասունէ աւելի գիտական հրապարակումներու հեղինակ է։

## Աշխատանքային գործունէութիւն

* 1980-1982 թթ. աշխատած է ՀԽՍՀ Արդիւնաբերական շինարարութեան մինիստրութեան Նախագծային կոնստրուկտորական տեխնոլոգիական ինստիտուտին մէջ՝ որպէս ճարտարագէտ-նախագծող։
* 1986-1988 թթ. աշխատած է ՀԽՍՀ ԳԱ Մեխանիկայի ինստիտուտին մէջ որպէս կրտսեր գիտաշխատող։
* 1988-1996 թթ. աշխատած է ՀԽՍՀ ԳԱ Մեխանիկայի ինստիտուտին մէջ որպէս աւագ գիտաշխատող։
* 1994-2005 թթ.՝ ՀՀ ԳԱԱ «Մեխանիկա» տեղեկագրի գլխաւոր խմբագիրի տեղակալ։
* 1996-2000 թթ.՝ ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան միջնակարգ կրթութեան վարչութեան պետ։
* 1996 թուականէն կը դասաւանդէ ԵՊՀ-ի մէջ։ Հոծ միջավայրի մեխանիկայի ամպիոնի փրոֆեսոր։
* 2000-2011 թթ.՝ ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարի տեղակալ միջին եւ բարձրագոյն մասնագիտական կրթութեան ու գիտութեան ոլորտներու համակարգման գծով։
* 2005 թուականէն՝ ՀՀ ԳԱԱ «Մեխանիկա» տեղեկագրի գլխաւոր խմբագիր։
* 2006 թուականէն՝ Տեսական եւ Կիրառական Մեխանիկայի Ազգային Կոմիտէի նախագահ։
* 2011 թ. Յուլիս 22-ին Հայաստանի Վարչապետի որոշումով, 2011 թուականի Յուլիսի 25-էն ազատուած է Հայաստանի կրթութեան եւ գիտութեան նախարարի տեղակալի պաշտօնէն՝ այլ աշխատանքի անցնելու համար։
* 2011 թ. Յուլիսին ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարի հրամանով նշանակուած է ՀՊՃՀ ռեկտորի պաշտօնակատար։
* 2011 թ. Սեպտեմբերի 8-ին ընտրուած է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի ռեկտոր։
* 2015 թ. ներկայացուցած է իր հրաժարականը, որ ընդունուած է։

## Պարգեւներ եւ կոչումներ

* Ունի աւագ գիտական աշխատակիցի գիտական կոչում՝ «Դեֆորմացուող պինդ մարմնի մեխանիկա» մասնագիտութեամբ (1991)։
* Հայաստանի ԳԱԱ թղթակից անդամ (2006)։
* Պօղոսեան մրցանակ (2019)։

Այրի է, ունի երկու զաւակ։ Հայաստանի Հանրապետական կուսակցութեան անդամ է։
Ստորոգութիւն:14 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Ստորոգութիւն:ՀՀԿ անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ատուր Գապագեան

**Ատուր Գապագեան**, (), Հ.Մ.Ը.Մ.ի Հալէպի մասնաճիւղին գլխաւոր հիմնադիրը։ Ծնած է 1895-ին, Այնթապ։ Ծնած օրն իսկ մահացած է իր մայրը։ Նախնական ուսումը ստացած է Կեսարիոյ Ս. Կարապետ Վանքին մէջ, որմէ ետք յաճախած է իր ծննդավայրին Այնթապ Քոլէճը։

1915-ին, Հայկական Ցեղասպանութեան ժամանակ գաղթած է Համայի շրջան։ 1918-ին, Ցեղասպանութենէն փրկուած՝ կը վերադառնայ Այնթապ։ Տարի մը ետք, ուսումնատենչ երիտասարդը կը մեկնի Պէյրութ՝ հետեւելու Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի ատամնաբուժական ճիւղին։

1924-ին, վկայուելէ ետք, Ատուր Գապագեան կը վերադառնայ Հալէպ եւ մինչեւ Պէյրութ տեղափոխութիւնը կը հանդիսանայ Սուրիոյ ազգային կեանքի ամէնէն տիրական դէմքերէն մէկը։ Այսպէս, 1925-ին, Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի նորակազմ մասնաճիւղը իրեն կը դիմէ՝ Հալէպի մէջ Հ.Մ.Ը.Մ.ի մասնաճիւղ մը հիմնելու համար։ Դիմումին ընդառաջելով, Ատուր Գապագեան իր տան մէջ խորհրդակցութեան մը կը հրաւիրէ մինչ այդ Հալէպի մէջ գործող մարզական միութիւններն ու խումբերը (Համազասպ, Ուսումնասիրաց, Կայծակ, Տալւորիկ եւ Արարատ)։ Կը ներկայանան առաջին չորս միութիւններու ներկայացուցիչները եւ կ'որոշեն հանդիպիլ երկրորդ անգամ։ Երկրորդ հանդիպումին, 1 Նոյեմբեր 1925-ին, կը ներկայանան Համազասպ, Կայծակ եւ Տալւորիկ միութիւններու ներկայացուցիչները միայն եւ տեղւոյն վրայ իրենք զիրենք լուծուած յայտարարելով առժամեայ մարմինի մը կը վստահին Հ.Մ.Ը.Մ.ի մասնաճիւղի մը հիմնադրութեան պարտականութիւնը։

Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղին իմնադրութիւնը կը կատարուի 17 Նոյեմբեր 1925-ին եւ վերոյիշեալ երեք միութիւններու 48 անդամները կ'արձանագրուին Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղի անդամ։ Անոնք կ'ընտրեն իրենց անդրանիկ վարչութիւնը՝ ատենապետութեամբ եղբ. Լուտեր Մասպանաճեանի։

1948-ին, Ատուր Գապագեան կը հաստատուի Պէյրութ, Լիբանան։ 29 տարեկանէն սկսեալ եւ մինչեւ 1960-ական տարիներ, ան մաս կը կազմէ ՀՅԴ Սուրիոյ եւ Լիբանանի Կեդրոնական Կոմիտէներուն։ Կը մասնակցի ՀՅԴ 15-րդ, 16-րդ, 18-րդ եւ 19-րդ Ընդհանուր Ժողովներուն։ 1963-ին կ'ընտրուի ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ եւ մինչեւ մահը կը մնայ պատասխանատու դիրքի վրայ։

Ազգային-կուսակցական երեք քառորդ դարու վաստակով բեռնաւորուած՝ ան կը մահանայ 22 Ապրիլ 1972-ին եւ կը թաղուի Պուրճ Համուտի ազգային գերեզմանատան ՀՅԴ պանթէոնը։

## Աղբիւրներ
# Homenetmen100, «Մարզիկ» ամսաթերթ 
# «Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Խնկարկելի Հերոսներ»
Արա Գեղեցիկ

thumb|Արա Գեղեցիկ, հայոց թագաւոր
[մինի|[Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մօտ (նկար)|«Շամիրամը Արա Գեղեցիկի դիակի մօտ»։ Նկարիչ՝ Վարդգէս Սուրէնեանց]]
**Արա Գեղեցիկ,** Հայկի սերունդէն սերող հայոց արքայ՝ Արամի որդին է։ Կը մարմնաւորէ հեթանոս հայերու հաւատալիքները մեռնող եւ յառնող աստուծոյ, բնութեան զարթօնքի, նաեւ ընտանեկան առաքինութեան եւ ողջմտութեան մասին։ Շարունակած է Ասորեստանի դէմ ուղղուած հօր սկսած հայոց ազատագրական պայքարը։ Արայի պաշտամունքի վերջին եւ զարգացած փուլը տեղ գտած է «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ» առասպելին մէջ։ Արային նուիրուած տօնախմբութիւնները կը կատարուէին գարնան եւ կապուած էին բնութեան զարթօնքին հետ։ Արայի պաշտամունքի լայն տարածուածութեան մասին կը վկայեն Այրարատ, Արագած, Արայի լեռ, Արայի դաշտ, Արայի գիւղ եւ բազմաթիւ այլ տեղանուններ։ Արային նուիրուած էր հայոց հեթանոսական տոմարի վեցերորդ ամիսը, որ կը կոչուէր Արաց։

Որոշ ուսումնասիրողներ, ինչպէս Արամը կը նոյնացնեն Արամէ Ուրարտացիի հետ, այնպէս ալ ընդհանուր պատմական զուգահեռներ կը գտնեն Արա Գեղեցիկի եւ Արգիշտի Ա. Ուրարտացիի միջեւ:

## Արա Գեղեցիկի տեղը Մովսէս Խորենացիի հայ ժողովուրդի ծննդաբանութեան շարքին

* **[[Նոյ]]**
* Հաբեթ
* Գամեր
* Թիրաս
* Թորգոմ
* **[[Հայկ նահապետ|Հայկ]]**
* Արամանեակ
* Արամայիս
* Ամասիա
* Գեղամ
* Հարմա
* Արամ
* Արա Գեղեցիկ

## Կենսագրութիւն
Արա ամուսնացած է հայ կնոջ՝ **Նուարդի** հետ։ Արայի եւ Նուարդի սիրոյ ու նուիրուածութեան մասին գիտէին բոլորին։ Այսինքն՝ Արան իր հայոց երկրի նուիրեալն ու պաշտպանն էր։ Ասորեստանի թագուհի՝ Շամիրամը սիրահարուած էր Արայի։ Սակայն պարզուեցաւ, որ թագուհիի սէրը Արայի հանդէպ խարդաւանք էր՝ Հայաստանին տիրելու համար։

Արա չէր ենթարկուեր Շամիրամին, սակայն այդ մէկը թագուհին չէր ուզեր։ Շամիրամ պատերազմ կը յայտարարէ Հայաստանի դէմ։ **Արայի դաշտին** վրայ տեղի կ'ունենայ ճակատամարտ մը, որուն ընթացքին, կռուելով իր զօրքի առջեւի գիծին վրայ, Արա կը զոհուի։ Բայց Շամիրամի սպասելիքները չեն իրականանար, որովհետեւ զինուորներուն յանձնարարուած էր պատերազմէն ետք իր մօտ *կենդանի* հասցնել հայոց թագաւորը։

## Տե՛ս Նաեւ
* Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Արաբական Աշխարհ

մինի|320px|'''Արաբական աշխարհի դասական տարածքային սահմանին վրայ հիմնուած քարտէս՝ արաբական երկիրները եւ Արեւմտեան Սահարան'''
**Արաբական աշխարհ**, Հիւսիսային Ափրիկէի եւ Արեւմտեան Ասիոյ արաբախօս պետութիւններու, տարածքներու եւ բնակչութեան, ինչպէս նաեւ Արաբական պետութիւններու դաշնակցութեան անդամ երկիրներ եւ արաբերէն որպէս պաշտօնական լեզու ունեցող երկիրներու ամբողջութիւն։

«Արաբական աշխարհ» եզրի դասական սահմանումը կ'ընդգրկէ Արաբական դաշնակցութեան՝ Ատլանտեան ովկիանոսէն արեւմուտք՝ մինչեւ Արաբական ծով արեւելքի մէջ, եւ Միջերկրական ծովէն հիւսիսի մէջ մինչեւ Ափրիկեան պոզ եւ Հնդկական ովկիանոս հարաւ-արեւելք: Այդ երկիրներու ընդհանուր բնակչութիւնը կը կազմէ աւելի քան 400 միլիոն մարդ, որոնցմէ աւելի քան կէսը 25 տարեկանէն պակաս է։

Արաբական ազգայնականութեան առաջին դրսեւորումները յայտնի դարձած են 19-րդ դարու երկրորդ կէսին Օսմանեան կայսրութեան մէջ այլ ազգայնական շարժումներու հետ զուգահեռ։ 1945 թուականին կազմաւորուած Արաբական դաշնակցութիւնը կը ներկայացնէ արաբներու շահերը, ինչպէս նաեւ նպատակ ունի արաբական պետութիւններուն քաղաքական միացումը (այդ գաղափարախօսութիւնը կը կոչուի համաարաբականութիւն)։ Ամբողջ արաբական աշխարհի համաժողովրդական ցոյցերը 2010 թուականէն մինչեւ 2011 թուականը ուղղուած էին երկիրներու կառավարութիւններուն ժողովրդավարական իրաւունքներու պաշտպանման եւ վերականգնման պահանջով։

## Բնակչութիւն

## Տե՛ս նաեւ
* Արաբական մշակոյթ

## Գրականութիւն
* 
* 
* 
* Hourani, Albert Habib (1991). *A History of the Arab Peoples.* Cambridge, Mass.։ Warner Books. ISBN 978-0-674-39565-7.
* 
* Reader, John (1997). *Africa: A Biography of the Continent.* New York։ Vintage. ISBN 978-0-679-40979-3.
* 
* 
* 
* Saint-Prot, Charles (2003). *French Policy toward the Arab World*. AbuDhabi։ Emirates Center for Strategic Studies and Research. ISBN 978-9948-00-336-6.
* Ayalon, Amy (1987). *[https://books.google.am/books?id=pc_wVEdT9QUC&vq=%22Arabic-English+Dictionary%22&dq=Arabic+English+thirsty&source=gbs_navlinks_s Language and change in the Arab Middle East: the evolution of modern political discourse Studies in Middle Eastern history]*. Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-504140-8.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* ArabLand.com Արաբական աշխարհի տեղեկատու
* Araboo.com Արաբական աշխարհի տեղեկատու
* Al-hakawati.net  Տեղեկութիւն արաբական երկիրներու մասին
* WinArab  Հոդուածներ արաբական աշխարհի մասին

Ստորոգութիւն:Արաբներ
Ստորոգութիւն:Արաբական դաշնակցութիւն

Ստորոգութիւն:Երկիրներու դասակարգում
Ստորոգութիւն:Ազդեցութեան մշակութային ոլորտներ
Ստորոգութիւն:Մերձաւոր Արեւելք
Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Ափրիկէ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Ասիա
Արա Քըրճըլեան

**Արա Քըրճըլեան** (), Լիզպոնի գործողութիւնը իրականացող հինգ երիտասարդներէն մէկը:

## Կենսագրութիւն
Արա ՔըրճըլեանՆախ կը յաճախէ ազգային «Մարտիկեան» վարժարանի մանկապարտէզը, ապա՝ Ազգային «Սուրէն Խանամիրեան» Քոլէճ, որուն ընթացքը չի կրնար աւարտել՝ հօրը մահուան պատճառով:

1978 թուականին, տակաւին ութերորդ դասարանի աշակերտ, հօրը մահէն ետք, տան ապրուստը հոգալու համար, կը լքէ դպրոցը եւ կը դիմէ արհեստի եւ կը սորվի ոսկերչութիւն: Տան պատասխանատուութիւնը, սակայն, անոր մոռցնել չի տար Հայ Դատի հանդէպ ունեցած պատասխանաուութիւններն ու պարտաւորութիւնները: Այս պատճառով ալ, ան կ'ապրի ժուժկալ կեանք մը:

Ազգային իր գիտակցութեան ներշնչման աղբիւրը եւ մղիչ ուժը կ'ըլլայ իր մայրը, որ միշտ կը պատմէ հայ ժողովուրդին տառապանքներուն մասին՝ թրքական եաթաղանին տակ: Արա շատ կը սիրէր փոքրերը: Իր շուրջ կը հաւաքէր զանոնք եւ կը պատմէր անոնց՝ հայութեան կրած տառապանքներուն մասին: Անոնց մէջ նաեւ կ'արթնցնէր ազգին սէրը: Իր այս վարմունքին պատճառաւ մանուկներն ու պատանիները շատ կը սիրէին զինք եւ միշտ կը փնտռէին իր ներկայութիւնը: Արային հետաքրքրած է լողը, չմուշկը, ինչպէս նաեւ երաժշտութիւնը:

Վերջին օրերուն՝ Յունաստան մեկնելու պատրուակով, կը փորձէ հեռանալ երկրէն․ սակայն մօրը ընդդիմութիւնը մի քանի օրով կը յետաձգէ ճամբորդութիւնը: Ապա, ընկերներով բանակումի երթալու պատրուակով, կը մեկնի տունէն ու 22 Յուլիս, 1983-ին, ժամը 11:30-ին, Փորթուկալի մայրաքաղաք՝ Լիզպոնի մէջ կը մասնակցի Լիզպոնի անձնասպանութեան գործողութեան, ու կը զոհուի յանուն Հայ դատի միջազգայնացման աշխատանքին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:8 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Յուլիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ մարտիկներ
Արաբական Թիւեր

**Արաբական թիւեր**, ինչպէս նաեւ՝ **հինտու-արաբական թիւեր** կամ **հնդարաբական թիւեր**,, տասնորդական թուային համակարգ, որ ունի հետեւեալ թուանշանները՝ 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9: Հիմնուած է հնդարաբական թուային համակարգին վրայ եւ ամենատարածուած նշանային համակարգն է ժամանակակից աշխարհին մէջ։ Նրանում թիւերը բաղկացած են թվանշաններից, որոնցից յուրաքանչյուրը իրենից արժեք է ներկայացնում։ Արաբական թիւերուն նախորդած հռոմէական թիւերուն մէջ զերօ թիւը գոյութիւն չուներ, որուն պատճառով մեծ թիւեր գրելը կը դժուարանար, եւ կը բարդանար հաշուողական համակարգը։

Թուային համակարգը ընդունուած է Պարսիկ եւ Արաբ մաթեմաթիքոսներու կողմէ՝ Արաբական խալիֆայութեան մայրաքաղաք Պաղտատի մէջ, ապա արաբներու միջոցով տարածուած է Միջերկրական ծովի աւազանին մէջ: Թիւերու ժամանակակից տեսքը զարգացած է Հիւսիսային Ափրիկէյի մէջ՝ որպէս նախահիմք ունենալով հնդկական եւ արաբական թիւերը։ Այդ տեղի ունեցած է Պեճայա քաղաքի յայտնի իտալացի մաթեմաթիքոս Ֆիպոնաչիի կողմէ, որ ստեղծած է սեփական թիւերը: Որոշ ժամանակ անց թուային համակարգը կ'ընդունուի ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհին մէջ, աւելի ուշ՝ եւրոպացի գաղութարարաներու կողմէ կը ստանայ համաշխարհային տարածում։

Արաբական թուային համակարգը կ'ընդունուի նաեւ արաբական երկիրներէն արեւելք գտնուող իսլամական երկիրներուն մէջ (Իրան, Աֆղանիստան, Փաքիստան), որտեղ կը գործածուի որոշ փոփոխութիւններով։ Տարբերելու համար, անոնց կ'անուանեն «արեւելեան արաբական թիւեր», իսկ բուն արաբական թիւերը երբեմն ընդունուած է անուանել նաեւ «արեւմտեան» արաբական թիւեր։

## Թիւերու տարատեսակներ

## Տե՛ս նաեւ
* Հնդկական թիւեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիւեր
Արաբերէն

**Արաբերէն** (,  կամ  ) սեմական լեզու մըն է, որ հնագոյն ժամանակներէն տարածուած էր Արաբական թերակղզիի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ, իսկ ներկայիս «լեզուական կամուրջ» () մը կը հանդիսանայ Արաբական աշխարհին համար: Անիկա իր անունն ստացած է արաբներ անունով ժողովուրդէն, որ կ'ապրէր Միջագետքէն մինչեւ լիբանանեան լեռները եւ Սինայի թերակղզին:

Արաբերէնը Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան վեց պաշտօնական լեզուներէն մեկն է, եւ Արաբական Երկիրներուն Լիկայի լեզուն:

## Նշանակութիւնը
Ներկայիս գրական լեզուն կ'ուսուցանուէ դպրոցներէն եւ համալսարաններէն ներս եւ տարբեր աստիճաններով կը գործածուէ աշխատավայրերուն, կառավարութիւններուն եւ լրատուամիջոցներուն մէջ: Անիկա պաշտօնական լեզու կը հանդիսանայ 26 երկիրներուն համար եւ իսլամի արարողական լեզուն է:

Միջին դարուն գրական արաբերէնը մշակութային լեզու մըն եղած է Եւրոպային մէջ, յատկապէս գիտութեան, թուաբանագիտութեան եւ իմաստասիրութեան մէջ: Որպէս հետեւանք, շատ եւրոպական լեզուներ նաեւ անկէ շատ բառեր փոխառած են: Արաբական ազդեցութիւնը, նամանաւանդ, բառապաշարին մէջ, կ'երեւի եւրոպական լեզուներուն, առաւելապէս, սպաներէնին վրայ, պակաս չափով՝ փորթուկալերէնին, վալենսերէնին եւ քաթալաներէնին վրայ: Սիկիլիաներէնը կը պարունակէ շուրջ 500 արաբերէն բառեր: Պալքանեան լեզուները, ներառեալ յունարէնը, պուլկարերէնը նմանապէս փոխառած ունեն բազմաթիւ արաբերէն բառեր, որոնք այդ լեզուներուն օսմանեան թրքերէնի միջոցաւ անցած են:

## Խօսողներուն Թիւը
Խոշորագոյն արաբախօս երկիրները, անոնց բնակչութիւնը եւ կարդալ-գրել իմացողներու տոկոսային մասը՝
* Եգիպտոս՝ 84 միլիոնէն 74%-ը
*Ալճերիա՝ 32 միլիոնէն 80%-ը 
* Իրաք՝ 31 միլիոնէն 79%-ը) 
* Սուտան՝ 31 միլիոնէն 72%-ը
* Սէուտական Արաբիա՝ 28 միլիոնէն; 87%-ը
* Եմէն՝ 24 միլիոնէն 65%-ը
* Մարոք՝ 22.6 միլիոնէն 68.5%-ը
* Սուրիա՝ 22 միլիոնէն 84%-ը

## Գիրերը

Արաբերէնին մէջ կը կիրառուեն արաբական գիրերը:

## Բառակազմութիւն
Արաբերէնին մէջ սովորական է բառերուն կազմաւորումը հիմնական արմատներէն: Բառամատները սովորաբար, կ'ունենան երեք բաղաձայններ, որոնցով կը ձեւաւորուեն զանազան բառերը: Զորօրինակ, «Ես գրած եմ» բառը կը կազմուէ համատեղելով ք-թ-պ բաղաձայններէն կազմուած «գրել» բառը ա-ա-թու կաղապարով՝
*  Ես գրած եմ
*  Ես գրագրութիւն կ'ընեմ (մեկին հետ)
*  Ես թելադրած եմ
*  Ես ստորագրած եմ
*  Մենք կը գրագրուենք միմեանց հետ
*  Ես կը գրեմ
*  Բան մը գրած եմ
*  Կը թելադրեմ
*  Կը ստորագրեմ
*  Անիկա գրուած է
*  Անիկա թելադրուած է
*  Գրուած
*  Թելադրուած
*  գիրք
*  գրքեր
*  գրագէտ
*  գրագէտներ
*  գրասենեակ
*  գրադարան
* եւ այլն

## Սովորական Արտայայտութիւններ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեզուներ
Ստորոգութիւն:Սեմական լեզուներ
Ստորոգութիւն:Արարողութիւններու լեզուներ
Արաբական Ծով

**Արաբական ծով** (), Հնդկական Ովկիանոսի հիւսիսային մասին մէջ գտնուող ծով։ Արեւմուտքի մէջ կը սահմանակցի Արաբական թերակղզիին, իսկ արեւելքէն՝ Հնդկական թերակղզիին։

Ընդհանուր մակերեսը՝ 3.832 հազար քմ² է։ Առաւելագոյն լայնութիւնը՝ 2.400 քմ.։ Առաւելագոյն խորութիւնը՝ 4.652 մ.։ Թափող նշանաւոր գետը՝ Ինտոսն է։ Նշանաւոր ծոցերն են՝ Ատէնի ծոցը արեւմուտքի մէջ, որ Կարմիր ծովուն կը միանայ Պապ էլ-Մանտեպի նեղուցով եւ Օմանի ծոցը՝ հիւսիս-արեւմուտքի մէջ։

Արաբական ծովու ափերուն կը գտնուին՝ Սոմալին, Ճիպութին, Եմէնը, Օմանը, Իրանը, Փաքիստանը, Հնդկաստանը եւ Մալտիւեան կղզիները։ Նշանաւոր քաղաքներն են՝ Քարաչին, Ատէնը,  Մասքաթը, Մումպայը եւ այլն։

## Սահմաններու Նկարագրութիւնը
Միջազգային ջրագրական կազմակերպութիւնը հաստատած է Արաբական ծովու սահմաններու հետեւեալ նկարագրութիւնը.-

Արեւմուտքէն՝ Ատէնի ծոցի արեւելեան սահմանը։ Հիւսիսէն՝ Արաբական թերակղզիի արեւելեան կէտէն ՝ Ռաս ալ-Հատէն մինչեւ Ռաս Ճիւանի՝ Փաքիստանի ափերուն։ Հարաւէն՝ Ատտուի քորալեան կղզիէն (Մալտիւեան կղզիներ) մինչեւ Ափրիկէի արեւելեան հրուանդանը՝ Ռաս Հաֆունը։ Արեւելքէն՝ Լաքատիւի ծովու արեւմտեան սահմանը։

## Անուանումը
Արաբական ծովը եւրոպացի եւ արաբ ծովագնացներուն յայտնի եղած է տարբեր անուանումներով՝ Էրիթէրիայի ծով, Կանաչ ծով, Հնդկական ծով, Պարսկական ծով, Օսմանեան ծով։
## Պատկերասրահ

Crab Plover (8556846776).jpg
Mumbai Skyline from Marine drive.jpg
Oman east coast (1).jpg
Kannurfort1.JPG


## Ծանօթագրութիւններ
Արաբօ

**Արաբօ** (), ծնած է Ստեփանոս Մխիթարեան անունով, նաեւ ճանչցուած է Առաքել անունով։ 19-րդ դարուն եղած է յայտնի հայ ֆետայի (ազատամարտիկ), առաջին ֆետայիներէն։

Արաբօ յաճախած է Առաքելոց վանքի դպրանոցը, Մուշի մէջ։ 1880 թուականի վերջերէն, ան առաջնորդած է հայկական խումբեր Սասունի եւ Տարօնի մէջ։ Ինքնապաշտպանութեան նպատակով կազմակերպած է զինուած խումբ, որուն մաս կը կազմէին Ալիզռնանցի Լեւոնը, Գոմերցի Յովիկը, Գալշոյի Մանուկը, Բերդակի Ներսոն, Մխօ Շահէնը, Կարսեցի Հակէն, Գէորգ Չաւուշը։ 

1892-ին ձերբակալուած է թրքական իշխանութիւններու կողմէ, դատապարտուած է 15 տարի ազատազրկման, սակայն փախելով բանտէն վերադարձած է ֆետայական գործունէութեան։

Մուշի մէջ կազմակերպած եւ գլխաւորած է հայկական առաջին հայդուկային խումբերէն մէկը։ Պայքարած է սուլթանական բռնապետութեան ազգային ճնշումներուն եւ սոցիալական կեղեքումներուն դէմ։ Տարօնի հայութիւնը պաշտպանած է թուրք պաշտօնեաներու եւ քուրտ ցեղապետերու հարստահարութիւններէն։ 1889 թուականէն՝ բազմիցս այցելած է Կովկաս։ 

1892 թուականին Թիֆլիսի մէջ մասնակցած է ՀՅԴ կուսակցութեան առաջին ընդհանուր ժողովին։ 1893 թուականի գարնան, Սասունի ապստամբնուն օգնելու նպատակով Արաբ»ն 16 հոգինոց լաւ զինուած խումբով Կարսի մարզէն կ'անցնի ռուս-թուրքական սահմանը, ուղղութիւն վերցնելով Խնուս-Մուշ։ Ճանապարհին՝ Ղոզլուի սարերուն մէջ քուրտերուն հետ կռիւի ժամանակ կը սպաննուի Արաբոյի զինակից Ալիզռնանցի Լեւոնը։ Արաբօն իր հետ վերցնելին մէջ՝ Մուշի եւ Խնուսի միջեւ, դարձեալ կը բախուի քուրտերու հետ։ Կռուի ընթացքին կը սպաննուին Արաբոյի զինակիցներ՝ Պուլկարը, խնուսցի Մելքոնը, մշեցի Աւօն եւ Մարտօն։ Արաբօն եւ ախալցխացի Վարդանը մեծ քաջութիւն կը դրսեւորեն, բայց անոնց բոլոր ջանքերը՝ ճեղքելու թշնամիի օղակն ու հասնելու հանդիպակաց լեռները՝ կ'անցնին ապարդիւն։ Արաբօն եւ Վարդանը նոյնպէս կը զոհուին այդ կռիւին

Արաբօ սպաննուած է 1893 թուականին, քիւրտ հրոսակախումբերու դէմ մղուած ճակատամարտին ընդացքին, Խնուսէն Մուշ ճամբում վրայ։

Ժողովուրդը երգեր է հյուսել Արաբոյի մասին, գովերգել նրա խիզախութիւնը։

## Գրականութիւն
* «Դրօշակ», օրգան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, Ժընեւ, 1894, թիւ 6։
* «Յեղափոխական ալպոմ», հատ. 6, խմբ. Աւօ, Պէյրութ, 1965, էջ 62-64։
* Պողոսյան Ստեփան, Պողոսյան Կարո, Ինձ բահ տվեք (Գեւորգ Չավուշ), Երեւան, 1989, 448 էջ։
* Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Գ., Թեհրան, 1982, Երեւան, 1990։
* Կարօ Սասունի, Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի, Պէյրութ, 1957, 1252 էջ։
* Աւօ, Գէորգ Չաւուշ, Պէյրութ, 1972, 416 էջ:
* Կարօ Սասունի, Սարերու ասլանը (Գէորգ Չաւուշի կենսագրավէպը), Պէյրութ, 1966, 2-րդ հրտ., Թեհրան, 1983:
* Գեւորգ Խուդինյան, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության ծնունդը, Երեւան, 2000։
* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատ. 1, Երեւան, 1990, էջ 325:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երեւան, 1996, էջ 52:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Arabo's Biography
Արաբկիր

**Արաբկիր** (, ), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի, Մալաթիա նահանգին մէջ, Եփրատի վտակ՝ Արաբկիր գետակի ափին, Խարբերդի եւ Ակնի միջեւ։ Մալաթիա քաղաքէն 70 ք.մ. հիւսիս։ Արաբկիրը աչքի կ'իյնայ որպէս վաճառաշահ քաղաք, շրջապատուած մշակուած արգաւանդ դաշտերով։

Մինչեւ 1915 թուականի ապրիլեան Եղեռնը՝ Արաբկիրը իր արուարձաններով, ունէր քսան հազար բնակչութիւն։ Քաղաքին մէջ կը գործէին հինգ եկեղեցիներ (Ս. Աստուածածին, Ս. Յակոբ, Ս. Գէորգ, Ս. Լուսաւորիչ, կաթոլիկ Ս. Փրկիչը) ու 12 հայկական դպրոցներ։
 
Արեւմտահայ միւս հայաբնակ վայրերուն նման Արաբկիրն ալ ենթարկուեցաւ ցեղասպանութեան արհաւիրքին։ Կենդանի մնացածները ստիպուած եղան աքսորի ճամբան բռնել, ի հարկէ, առանց գիտնալու, թէ ուր կ'երթան։ Կենդանի մնացածներէն մէկ մասը՝ տարբեր կողմերէն, կը գաղթէ դէպի Հայաստան, իսկ միւս մասը՝ արտասահմանի մէջ բնակութիւն կը հաստատէ։

## Անուան ստուգաբանութիւնը
Կը յիշատակուի նաեւ Արաբկեր ձեւով։ Անունը հաւանաբար կապուած է հնագոյն Արաբրակնուա քաղաքի անուան հետ, որու մօտ ալ կառուցուած է։ Քաղաքին տիրած են նաեւ արաբները, ոմանք իր անունը կը կապեն թուրքերէն «արաբ» եւ «գեր» («գիր») բառերու հետ, որ կը նշանակէ «արաբ մտած», կամ «արաբ մտիր»։ Հայկական ժողովրդական ստուգաբանութեամբ Արաբկիր կը նշանակէ՝ առ ափին գետի։ Յոյները կոչած են Արապրասեչ։

## Պատմութիւն
Արաբկիրը հին ատեն կը մտնէր Փոքր Հայքի երկրորդ՝ ըստ Յուստինիանոսի վարչական բաժանման (6-րդ դար) երրորդ Հայքի մէջ։ Նոր ժամանակներուն անիկա Սեբաստիայի նահանգի Արաբկիր գաւառի կեդրոնն էր։
Արաբկիրի վերակառուցումը կը վերագրուի Վասպուրականի Արծրունի վերջին թագաւոր Սենեքերիմին, որ 1021 կամ 1022 թուականին իր թագաւորութիւնը Բիւզանդիային տալու դիմաց Սեբաստիայի հետ միասին ստացած էր նաեւ Արաբկիրի շրջանը։ Յետագային, դարեր շարունակ, Արաբկիրը նշանակալի առաջդիմութիւն չէ ունեցած։ Անիկա թրքական տիրապետութեան տակ անցած է 15-րդ դարուն, շարունակ մնալով իբրեւ խեղճուկ գիւղաքաղաք։

## Բնակչութիւն

## Նոր Արաբկիր
1925 թուականին, Երեւան քաղաքի հիւսիսային մասին մէջ կը հիմնադրուի Նոր-Արաբկիր թաղամասը։

1928 թուականին, Նոր-Արաբկիրի բնակչութեան թիւը կը հասնի 762 մարդու։ Նոյն տարուան Յունուար ամսուն, կը բացուի Արաբկիրի առաջին դպրոցը 40 աշակերտներով եւ կը կրէ Ալեքսանդր Շիրվանզադէի անունը։ 1933–ին Նոր-Արաբկիրն ունէր 1800 բնակիչ, որուն մեծագոյն մասը գաղթած էր հին Արաբկիրէն։ 1936–ին Նոր-Արաբկիրի մէջ արդէն կը գործէր հանրային բաղնիք, խանութ, հացի փուռ, մարմնամարզական խումբ, հրշէջ կայան, 70 հոգինոց պարախումբ, գրադարան նաեւ ռատիօ-ակումբ, զբօսաշրջիկային գրասենեակ եւ այլն։ 1937–ին Արաբկիրի բնակչութեան թիւը կը հասնի 2500 մարդու։

Տարիներ անց աւանը աճելով կը միանայ Երեւանին, տարածքով կը մեծնայ։ Արաբկիրցիներու անձնուէր աշխատանքին եւ օժանդակութեան շնորհիւ կը բարեկարգուի, կը վերափոխուի եւ այդպիսով կը դառնայ մայրաքաղաքի ամէնաբազմամարդ թաղամասերէն մին։

Յետագային՝ 8 Օգոստոս 1991–ին, ՀՀ գերագոյն խորհուրդի որոշումով, նախկին «26 Կոմիսարներ»ու շրջանը կը վերանուանուի Արաբկիրի շրջան։ 1996–ին կը ստեղծուի Երեւան քաղաքի Արաբկիր համայնքը (այժմ արդէն՝ վարչական շրջան)։

Արաբկիր վարչական շրջանին ներկայի ղեկավարն է՝ Հրայր Անտոնեանը։ Բնակչութեան թիւը այժմ կը կազմէ մօտ 132,525 մարդ, տարածքը՝ 1320 հա։

## Ծանօթագրութիւններ

* «Հայաստանի Եւ Յարակից Շրջանների Տեղանունների Բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Արածանի

350px|մինի|Արածանի Գետը
350px|մինի
**Արածանի**, գետ հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հին յունա-հռոմէական աղբիւրներուն մէջ կոչուած է «*Արսանիաս*» (լատ.՝ Arsanias), ներկայիս թուրքերը կը կոչեն՝ Մուրատ (թուրք.՝ Murat Nehri)։ Կոչուած է նաեւ արեւելեան Եփրատ, Արզանիա(ս), Արսինէս եւ այլն։ Միանալով արեւմտեան Եփրատին՝ կ'առաջացնէ Եփրատ գետը։ Երկարութիւնը 722 քմ. է, աւազանը՝ 40000 քմ2։ Հին ժամանակներուն, գետը ամբողջութեամբ հոսած է Մեծ Հայքի թագաւորութեան տարածքով։ Ներկայիս կը հոսի Թուրքիոյ տարածքով։

Հին մատենագիրները Արածանին կը յիշեն իբրեւ ինքնուրոյն գետ եւ ո՛չ իբրեւ Եփրատի վտակ։ Սկիզբ կ'առնէ Ծաղկանց լեռներու հիւսիսային մասէն՝ մօտ 3060 մ. բարձրութենէն։ Վերին հոսանքին մէջ կ'անցնի խոր կիրճով դէպի հիւսիս, ապա հիւսիս-արեւմուտք, դուրս կու գայ Ալաշկերտի դաշտ եւ կը հոսի հարաւ-արեւմտեան ուղղութեամբ։ Արածանիի գլխաւոր վտակներն են՝ Բագրեւանդը, Խնուսը, Բիւրակնը (աջէն), Մանազկերտը, Մեղրագետը, Ճապաղջուրը (ձախէն)։ Կը յորդի Ապրիլ-Մայիսին, դաշտային մասերուն մէջ կ'ողողէ շրջակայ տարածութիւնները. ցած մակարդակը՝ Յուլիս-Օգոստոսին։ Ձմռան՝ կը սառի։ Թերեւս ուրարտական ժամանակներէն կ'օգտագործուի ոռոգման նպատակներով։

Արածանիի աւազանին մէջ կը գտնուին Վաղարշակերտ, Մուշ, Բալու, Խարբերդ քաղաքները։ Արածանին, որուն հովիտը հայ ժողովուրդի բնօրրաններէն է՝ Հայաստանի սրբազան պաշտամունքի գետն է։ Անոր ակունքներուն մօտ կը գտնուէր հայոց զօրքի գլխաւոր բանակատեղին՝ Շահապիւանը, ուր կը գումարուէին աշխարհաժողովներ եւ կը կատարուէին Նաւասարդի տօները։ 

Ք.Ա. 68-ին, Արածանի ափին տեղի ունեցած է Արածանիի ճակատամարտը՝ հայոց եւ հռոմէական զօրքերուն միջեւ։ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութիւնը պաշտօնական կրօնք հռչակուելէն ետք, Արածանիի մէջ մկրտուած են հայոց թագաւոր՝ Տիգրան Գ., զօրքը եւ ժողովուրդը։ 

Արածանի աւազանի բնակչութիւնը մինչեւ Մեծ Եղեռն, հիմնականին մէջ կը կազմէին հայերը։ Ըստ անոնց մեջ տարածուած աւանդութեան, Արածանիի հովիտին մէջ եղած է դրախտը։

## Ծանօթագրութիւններ
Արածանիի Ճակատամարտ

**Արածանիի ճակատամարտը**, տեղի ունեցած է հայկական եւ հռոմէական զօրքերու միջեւ, Արածանի գետի մօտ։ Ք.Ա. 69-ին՝ Տիգրանակերտի ճակատամարտի ընթացքին հռոմէական զօրավար Լուկուլլոսը, չկարողանալով վերջնականապէս ընկճել հայկական բանակը, կը նահանջէ հարաւ եւ վերահաս ձմրան բանակ կը հաստատէ Տիգրան Բ. Մեծի դէմ ապստամբած Կորդուք գաւառին մէջ։ Վճռական ճակատամարտ տալու մտադրութեամբ, Ք.Ա. 68-ի գարնան՝ Լուկուլլոս  կ'անցնի Հայկական Տաւրոսի լեռները եւ կը վերսկսի պատերազմը։ Հայկական բանակը խոյս կու տայ դաշտային ճակատամարտէն՝ միաժամանակ յանկարծակի հակագրոհներով ու լեռնային փոքր կռիւներով խափանելով հակառակորդին մատակարարումը։ Հայկական զօրքը բաժնուած էր երկու մասի. այրուձին կը գլխաւորէր Տիգրան Բ. Մեծը, հետեւազօրքը՝ Միհրդատ Զ. Պոնտացին։ Հռոմէական զօրքը կը պահուէր հայկական հետեւազօրքի եւ հեծելազօրի արանքին մէջ, որոնցմէ մէկը մշտապէս կը սպառնար անոր թիկունքէն։ Լուկուլլոսի բանակը աւելի քան երեք ամիս կը դեգերի Տաւրոսի լեռներու եւ Արածանիի միջեւ ինկած տարածութիւններուն մէջ։ Հռոմէական լեգէոնները Սեպտեմբերի կէսին կը փորձեն անցնիլ Արածանին եւ շարժիլ դէպի՝ Արտաշատ մայրաքաղաքը, հայկական զօրքը ճակատամարտի մէջ քաշել՝ իրենց համար ձեռնտու վայրին մէջ։ Սակայն հայկական հեծելազօրքը, Տիգրան Բ. Մեծի առաջնորդութեամբ, արագ երթով Արածանի գետի մօտ՝ չի թոյլատրեր հռոմէացիներու յառաջխաղացքը։ Կողմերը կը մարտնչին։ Հայկական հեծելազօրքը նախ՝ կը դիմէ խափուսիկ փախուստի, կտրելով թշնամիին մարտակարգը, ապա՝ կը սկսի հակագրոհը։ Հայ թեթեւազէն հեծեալները թունաւոր ու ճանկաւոր նետասլաքներով ծանր կորուստներ կը պատճառեն հռոմէացիներուն։ Արածանիի ճակատամարտէն ետք՝ Լուկուլլոսի բանակին մնացորդները կը նահանջեն հարաւ եւ կ'ապաստանին  Մծբին քաղաքի պարիսպներուն  տակ։ Հռոմէական նուաճումներէն կ'ազատագրուի ինչպէս ամբողջ Հայաստանը, այնպէս ալ՝ Պոնտոսի թագաւորութեան զգալի մասը։ Հռոմէացի նշանաւոր զօրավար՝ Լուկուլլոս կը կորսնցնէ իր  հեղինակութիւնը, Արեւելքի գործերը զիջելով Գնէոս Պոմպէոսին:

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր
Արագածոտն (գաւառ)

**Արագածոտն**, գաւառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի մէջ։ Կոչուած է նաեւ Ոտն Արագածոյ։ Այստեղ կը գտնուէին Հայաստանի մայրաքաղաքներ Արմաւիրն ու Վաղարշապատը։ Արագածոտնի մէջ է Վարդագէսաւան բնակավայրը, որ Վաղարշակ Ա. թագաւորի օրով (117-140 թթ.) վերանուանուած է Վաղարշապատ՝ դառնալով Մեծ Հայքի մայրաքաղաքը։

Միջին դարերուն Արագածոտնի հիւսիսոյին մասը կոչուած է Ամբերդ գաւառ՝ համանուն ամրոցի անունով։ IX-XIդդ Պահլաւունիներու կալուածն էր։ 1386-ին Արագածոտնը ասպատակեցին Լենկթեմուրի զօրքերը։ XVդ գաւառն ինկած է Քարա-Քոյունլուներու, ապա Աղ-Քոյունլուներու տիրապետութեան տակ, իսկ 1502-էն մտած է Սեֆեւեան Իրանի կազմին մէջ։ 1639-էն Արագածոտնը Երեւանի խանութեան մասերէն էր, իսկ 1828-ին Արեւելեան Հայաստանի միւս շրջաններու հետ միացուեցաւ Ռուսաստանին։

## Աղբիւր
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Երեւան։

Ստորոգութիւն:Այրարատ նահանգի գաւառներ
Բագրատ Արազեան

**Բագրատ Ստեփանի Արազեան** (), ճարտարապետ։

## Կենսագրութիւն
1911-ին աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի Քաղաքական ճարտարագէտներու հիմնարկը։ Նախագծած եւ կառուցած է բնակելի ու հասարակական շէնքեր Երեւանի մէջ («Ջանփոլադեան թատրոնի» վերակառուցումը, 1906-1907-ններուն), Պաքուի եւ այլ քաղաքներու մէջ։ 1928-1936-ններուն՝ Հայբնակշինկոոպ միաւորման գլխաւոր ճարտարագէտ։

1920-էն Արազեանի նախագիծերով կառուցուած են Երեւանի կեդրոնի բնակելի տուներու համալիրը (1934-1945), գլ-խկինոպրակատի վարչութեան շէնքը (1952), հիւրանոցներ՝ Արթիկի, Սեւանի եւ այլ շրջաններու մէջ։ 1926-ին Երեւանի ժողովրդական տան (այժմ՝ Օփերայի եւ բեմապարի թատրոն) նախագիծի համամիութենական մրցոյթին 2-րդ դիդքը գրաւած է։

մինի|ձախից|«Արարատ» տրեստի բնակելի տուներու համալիր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:13 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:6 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Արամ (անձնանուն)

**Արամ**, տարածուած հայկական արական անուն։
* Անունէ կազմուած մականուններ՝ **Արամեան**, **Արամունի**

## Անունը Կրողներ
* Արամ Ա. (ծն.՝ 1947)
* Արամ Ազնաւորեան (ծն.՝Երզնկա)՝ գրագէտ
* Արամ Անտոնեան (, 1875, Կ.Պոլիս-1952, Փարիզ)՝ հայ լրագրող, պատմաբան
* Արամ Աշճեան (1855-1905, Կ.Պոլիս), խմբագիր
* Արամ Աշոտ (Սարգիս Մինասեան, 1873-1915, Օսմանեան Կայսրութիւն), գրող
* Արամ Գառօնէ (1905, Թաւրիզ-1974, Իրան)
* Արամ Ենգոյեան (ծն՝ 1936)
* Արամ Խաչատրեան (, 1903, Թիֆլիս-1978, Մոսքուա)՝ հայ երգահան, նուագավար
* Արամ Գրիգոր Կէօքճեան (1891/93-1944, Աթէնք)՝ բժիշկ
* Արամ Հայկազ (, 1900, Շապին Գարահիսար-1986, Նիւ Եորք)
* Արամ Մանուկեան (Սարգիս (Սերգէյ) Յովհաննիսեան, 1879-29 Յունուար, 1919)՝ հայ նոր պետականութեան հիմնադիր
* Արամ Թադեւոս Մանուկեան (1904, Կ.Պոլիս-1931, Հոնոլուլու)՝ ամերիկացի հայազգի նկարիչ
* Արամ Շաւարշ (1917, Սկիւտար (Կ.Պոլիս)-1979, Պերլին)՝ հայ բանաստեղծ
* Արամ Չարըգ (1874, Կարին-1947)՝ բանաստեղծ
* Արամ Պետրոսեան, (ծն.՝ 1977)
* Արամ Ռամազեան (ծն.՝ 1978)
* Արամ Սահակեան (1897, Ուրֆա)՝ գրագէտ
* Արամ Սարոյեան (ծն.՝1943, Նիւ Եորք)՝ բանաստեղծ
* Արամ Սեփեթճեան (ծն.՝ 1934 Պէյրութ)՝ ճարտարագէտ
* Արամ Վարդանեան (ծն.՝Կ.Պոլիս)՝ գրագէտ
* Արամ Վարժապետեան (ծն.՝1891 Կ.Պոլիս)՝ նկարիչ
* Արամ Տիգրան (1934 Սուրիա - 2009 Աթէնք)՝ հայազգի երաժիշտ
* Արամ MP3 (Արամ Սարգսեան, ծն.1984, Երեւան)՝ երգիչ

### Երկրորդ Անուն
* Մայքլ Արամ Վոլոհոջեան (, 1963, Փրովիտենս Ռոտ Այլընտ), հայազգի ձեւաւորող

## Մշակոյթի Մէջ
* «Արամ»՝ Ռոպեր Քեշիշեանի ֆիլմը Սիմոն Աբգարեանի եւ Սերժ Աւետիքեանի մասնակցութեամբ

## Գրականութեան Մէջ
* Արամ՝ Ուիլիըմ Սարոյեանի «Իմ անունս Արամ է» պատմուածքին հերոսն է

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ