open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Անթոնով Ան-225 Մրիա (Օդանաւ)

մինի
**Անթոնով Ան-225 Մրիան,** կը համարուի աշխարհի մեծագոյն օդանաւը:

Անիկա ապրանքատար օդանաւ մըն է: 

Օդանաւին երկարութիւնը 84 մեթր է մինչ երկու թեւերուն երկարութիւնը կը հասնի աւելի քան 88 մեթրի: 
ձախից|մինի
Պարապ վիճակի մէջ անիկա կը կշռէ 250 թոն: 

Անիկա աշխարհի ամէնէն երկար եւ ամէնէն ծանր օդանաւն է: Անոր ահռելի ծանրութիւնը բաժնուած է 32 անիւներու վրայ:

Այս հսկայական օդանաւը կրնայ փոխադրել շատ ծանր եւ շատ մեծ ապրանքներ` երկար հեռաւորութիւններու վրայ: 

Անիկա շինուած է Ուքրանիոյ մէջ, 1988-ին: 

Այս օդանաւը տակաւին կը պահէ աշխարհի մէջ նման միակ օդանաւի մրցանիշը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Օդանաւ
*Օդակայան
Ստորոգութիւն:Օդանաւ
«Տը Օշըն Քլինափ»

**Տը Օշըն Քլինափ,** ովկիանոսները աղտոտող կերպընկալէ առարկաները գտնելու եւ հաւաքելու համար «հսկայական ձագար» մը:
մինի|Պոյան Սլաթ

## Պատմութիւն
Պոյան Սլաթ 19 տարեկան հոլանտացի երիտասարդ մը գտած է ովկիանոսները «մաքրելու» միջոց մը:

Յունաստան ճամբորդութեան մը ընթացքին, ան անդրադարձած է, թէ վիճակը որքա՛ն ծանր էր: Երբ ան կը սուզուի ջուրերուն մէջ ովկիանոս հետախուզելու համար, կը նշմարէ, թէ ձուկերէն աւելի աղբեր կային:

Ան կը հաւատայ, թէ անհրաժեշտ է մտածել երկրագունդին ապագային մասին: 

Ան կը սկսի աշխատիլ ովկիանոսները մաքրելու համար յատուկ ծրագիրի մը վրայ: Ան իր ուսումը ժամանակաւոր ձեւով կը դադրեցնէ եւ կ'որոշէ ուսումնասիրել այն հսկայական յորձանքները, որոնք կը գտնուին ովկիանոսներուն մէջ եւ աղբերու կոյտերը կը տեղափոխեն: Նոյն ժամանակ ան կը կազմէ գիտնականներու խումբ մը:

Երկու տարի ետք Պոյան կը մեկնի Նիւ Եորք` մեծ համագումարի մը ընթացքին իր ծրագիրը ներկայացնելու համար: Ովկիանոսները աղտոտող կերպընկալէ առարկաները գտնելու եւ հաւաքելու համար ան կ'առաջարկէ շինել «հսկայական ձագար» մը` «Տը Օշըն Քլինափ»:

Իր այս ծրագիրը, որ բազմաթիւ մրցանակներ շահած է, կարօտած է 2 միլիոն տոլարի:
ձախից|մինի

## «Տը օշըն քլինափ
«Տը օշըն քլինափ»ը ունի կեդրոնական շարժակ մը, որ կ'օգտագործէ պտուտակաւոր ջուրի հոսանքներուն ուժը: Այդ հոսանքները աղբերը կը քաշեն դէպի ձագարը, ուրկէ անոնք չեն կրնար այլեւս խուսափիլ:

Մեքենան կազմուած է 100 քմ երկար երկու ծփացող թեւերէ, որոնք իրենց կարգին ունին 3մ մեթր երկար ուղղահայեաց թեւեր, ովկիանոսին աղբերը բռնելու համար:

Այս մեքենան ունի բազմաթիւ առաւելութիւններ. անիկա բնութիւնը կը յարգէ, երկար ժամանակ կը բանի եւ շահաբեր է:

Մեքենան կը բանի միայն արեւուն ուժը օգտագործող տախտակներով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ովկիանոս
Գնդաձեւ Երկիր մոլորակը

մինի
**Գնդաձեւ Երկիր մոլորակը,** Ք. Ա. 6-րդ դարուն հին ժամանակներու յոյն գիտնականներու տեսութիւն մը, ուր անոնք կ'երեւակայեն, թէ երկրագունդը կլոր է: 

Անոնք կը մտածեն, թէ Երկիր մոլորակը կը գտնուի տիեզերքին կեդրոնը: Ըստ անոնց, միւս աստղերը (լուսինը, արեւը եւ մոլորակներ) անոր շուրջ կը դառնան:

## Գիտական Ուսումնասիրութիւններ
Ք. Ա. 4-րդ դարուն, յոյն գիտնականներ կը ճամբորդեն, կ'ուսումնասիրեն երկինքը եւ աստղերուն շարժումը:

Յոյն նշանաւոր գիտնական Արիստոտէլ կ'ուսումնասիրէ լուսինի խաւարումները: Ան կը նշմարէ, թէ երկրագունդին շուքը լուսինին վրայ կլորակ է: Անոր համար ասիկա փաստ էր, որ երկրագունդը գունդ մըն է:

Էրասթոթեն գիտնականը կը հաշուէ երկրագունդին շրջագիծը: Ասոր համար ան կ'ուսումնասիրէ գաւազանի մը շուքին չափը նոյն ժամուն, սակայն իրարմէ հեռու երկու քաղաքներու մէջ: Այս հաշիւներուն շնորհիւ ան կը գտնէ, թէ շրջագիծը հաւասար էր 39,000 քիլոմեթրի: Անոր պատասխանը շատ մօտիկ է իրականութեան: Ներկայիս երկրագունդին շրջագիծը 40,000 քմ է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Երկիր
Ստորոգութիւն:Երկիր
Աւստրալիոյ բնիկ ապորիճիները

մինի
**Աւստրալիոյ բնիկ ապորիճիները**, Աւստրալիոյ բնիկ ապորիճինիները իրենց պատմութիւնը կը գրեն իրենց մարմիններուն վրայ, սքանչելի գծագրութիւններով:

Աւստրալիոյ բնիկ ապորիճինի ժողովուրդը իր պատմութիւնը տարիներով չի գրեր (անոնց պատմութիւնը 50 հազար տարիներէ ի վեր կը շարունակուի): 

Ապորիճիները իրենց պատմութիւնը կը ներկայացնեն աւանդութիւններով եւ արուեստի աշխատանքներով «երազային ժամով», երբ անոնք կը հաւատան, թէ իրենց նախահայրերը աշխարհը ստեղծած են: 

Անոնք այս աւանդութիւնները կը ներկայացնեն ժայռերու, կտաւներու կամ մարմիններուն վրայ: Այս ձեւով է, որ անոնք այս աւանդութիւնները եւ ոգիները կենդանի կը պահեն. անոնք մաս կը կազմեն բոլոր կարեւոր արարողութիւններուն:

Մէկուկէս միլիոն ապորիճիներ կ'ապրին ուրիշ ոեւէ մէկ քաղաքացիի նման, ամբողջ Աւստրալիոյ տարածքին: Սակայն անոնք ընդհանրապէս իրենք զիրենք կը ներկայացնեն իրենց ցեղախումբին ընդմէջէն: Իւրաքանչիւր ցեղախումբ ունի իրեն յատուկ գծագրութիւնները, որոնք կապուած են իրենց հողին եւ աւանդութիւններուն: Այս գծագրութիւնները մաս կը կազմեն ցեղախումբին ժառանգին: Անոնք կրնան գծուիլ միայն արտօնութիւնը ունեցող անձի մը կողմէ:

Մանուկները սովորաբար կը սկսին իրենց մարմինը ճերմակ կաւով կամ կարմիր հողով ներկել: Այս գծագրութիւնները յարգանքի նշան մըն են: Անոնք արարողութեան մը ընթացքին «հագուելու» ձեւ մըն են: Այս արարողութիւններուն մասնակցելու տարիքին, մօտաւորապէս 6-8 տարեկան, մանուկները «կը հագուին» տարեցներուն կողմէ գծուած աւելի խրթին գծագրութիւններ: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աւստրալիոյ բնիկները
Սիտնի

**Սիտնի,** Աւստրալիոյ ամէնէն շատ բնակիչ ունեցող քաղաքը: Կը գտնուի երկիրին հարաւ-արեւելքը, Քանպերա մայրաքաղաքէն 300 քմ հեռու:

Սիտնի շինուած է Փորթ Ճաքսընի շուրջ, մեծ ծովածոց մը, որ կրնայ ընդունիլ մինչեւ 10 հազար նաւ: Բազմաթիւ մարդիկ փոխադրող նաւակներ հազարաւոր անձեր կը տանին քաղաքին տարբեր շրջանները: Փորթ Ճաքսըն կը բացուի Խաղաղական ովկիանոսին վրայ, որ շրջապատուած է ժայռերով եւ աւազոտ ծովափներով:

## Պատմութիւն
Քաղաքին կեդրոնը` Սիրքըլըր Քուէյի վայրին մէջ է, որ անգլիացիները հիմնած են Սիտնին` 1788-ին: Սակայն մեծ քաղաք մը ըլլալէ առաջ  Սիտնի եղած է ընդարձակ բանտ մը: Անգլիացիները հոն ղրկած են հազարաւոր բանտարկեալներ, մինչեւ 1820-ական թուականները: Այս ձեւով, Սիտնիի առաջին բնակիչները եղած են տաժանակիր աշխատանքի դատապարտուած բանտարկեալներ:
ձախից|մինի

### '''Հարպուր Պրիճ'''
1932-ին շինուած պողպատէ 1,1 քմ երկարութեամբ այս մեծ կամուրջը իրարու կը միացնէ քաղաքին կեդրոնը` Սիտնիի հիւսիսային թաղամասերուն: Անոր վրայէն կ'անցնին շոգեկառքեր, ինքնաշարժներ եւ հետիոտներ: Քաղաքին բնակիչները զայն կ'անուանեն «Հին կախիչը»:

### Գործի թաղամասը
Քաղաքին կեդրոնը կազմուած է երկնաքերներով, ուր կարելի է գտնել գրասենեակներ, յարկաբաժիններ, բնակարաններ, պանդոկներ, խանութներ, եւ այլն: Հոն կարելի է հանդիպիլ նաեւ ԺԹ. դարու շինութիւններու, ինչպէս` «Քուին Վիքթորիա Պիլտինկը», որ կամարներով շինուած է, եւ` Սենթ Անտրու՛զ տաճարը:

### Աշտարակը
305 մեթր բարձրութիւն ունեցող այս աշտարակը շատ յարմար դիրք մըն է դիտելու քաղաքին գեղեցիկ տեսարանը, ծովածոցը, ովկիանոսը եւ հեռուէն երեւցող լեռները:

### Օփերան
Ծովածոցին ծայրը, իրարու մէջ մտած պեթոնէ խեցիներու ձեւով օփերայի շէնքը ներկայացուած է իբրեւ իր առագաստները հովին բացած մեծ նաւ մը: Սկզբունքով անոր կառուցումը պիտի տեւէր չորս տարի եւ կարօտէր 7,25 միլիոն տոլարի: Սակայն 1959-ին սկսած աշխատանքները վերջ կը գտնեն տասնչորս տարի ետք, եւ 105 միլիոն տոլարի ծախսէ ետք, անոր դռները կը բացուին 1973-ին:

Ունի տարեկան 8,2 միլիոն այցելու:

## Տե՛ս նաեւ
*Սիտնիի հայերը
## Ծանօթագրութիւններ
Ռաֆայէլ Վահանեան

**Ռաֆայէլ Արտիոմի Վահանեան** (), ճատրակի ախոյեան։

1989-ին ԽՍՀՄ-ի ախոյեան։

2014-ին, Երեւանի նուիրուած տօնակատարութեան շրջանակներուն մէջ Երեւանի պատուաւոր քաղաքացի, կրանտմասթըր Ռաֆայէլ Վահանեան, Շարլ Ազնաւուրի անուան հրապարակին վրայ միաժամանակ ճատրակի մրցում կը կատարէ 12 խաղատախտակներու վրայ: Վահանեան կ'արձանագրէ 9 յաղթանակ եւ երեք հաւասարութիւն` առանց պարտութիւն կրելու։

2016-ին, Եւրոպայի ճատրակի վեթերաններու 16-րդ ախոյեանութեան յաղթականներուն, տղոց 50 տարեկան եւ վեր դասակարգին մէջ, Ռաֆայէլ Վահանեան կը հանդիսանայ երրորդ` տիրանալով պրոնզ մետալին։

2017-ին, Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած աշխարհի վեթերաններու ախոյեանութեան, 9-րդ հանգրուանի մրցումներէն ետք 18 կէտ ապահովելով տիտղոսակիր կը հանդիսանայ Ս. Փեթերսպուրկի խումբը: Իսկ Հայաստանի հաւաքականը, որուն հետ ելոյթ կ'ունենան Ռաֆայէլ Վահանեան, Արտաշէս Մինասեան, Նորայր Քալանթարեան, Սերկէյ Գալդունց եւ Կարէն Մովսիսեան 15 կէտով կը հանդիսանայ փոխախոյեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճատրակ
Ստորոգութիւն:Ճատրակի ախոյեանութիւն
Անասուններու ակռաներ

**Անասուններու ակռաները,** արտակարգ են: Առանց ակռայի` անոնք չեն կրնար ուտել: 

###### '''Կոկորդիլոսը'''
Կոկորդիլոսը ունի մօտաւորապէս 72 սուր ակռաներ: Անոնք չեն ծառայեր ծամելու, այլ` որսերը բռնելու: Ամէն երկու տարին անգամ մը անոնք կը նորոգուին: Վարի կողմէն երկու աւելի բարձր ակռաներ բերնէն դուրս կը ցցուին, նոյնիսկ երբ անոր բերանը գոց ըլլայ:

###### '''Շնաձուկը'''
Շնաձուկը ունի մօտաւորապէս հարիւր ակռայ, որոնք կը նորոգուին անոր ամբողջ կեանքին ընթացքին: Ակռայի շարքերը կը յառաջանան, երբ կը սկսին մաշիլ գլորուող գորգի մը նման:

###### Նապաստակը
Բոլոր կրծողներուն նման, նապաստակը ունի մեծ ակռաներ, որոնք անդադար կը բուսնին. ամէն շաբաթ` 2 մմ: Կրծելով` անոր ակռաները կը մաշին:

###### Ձին
Ձիուն ակռաները անդադար կը բուսնին: Եթէ անոնք գէշ կերպով մաշին կամ շատ բուսնին, անոր համար դժուար կ'ըլլայ ծնօտը գոցել: Հետեւաբար ան լաւ չի կրնար ծամել եւ կրնայ մարսողութեան ծանր հարցեր ունենալ:

###### Փիղը
Ամէնէն մեծ ակռաները փիղին ակռաներն են. անոր փղոսկրները կրնան մինչեւ 3 մեթր երկայնք ունենալ: Անոնք կտրող ակռաներ են: Ան ունի նաեւ չորս աղօրի ակռաներ` բոյսերը տրորելու համար: Անոնք միայն մէկ անգամ կը փոխարինուին, երբ կը մաշին:

###### Ծովափիղը
Ծովափիղը ունի երկար ակռաներ: Շնատամները անոր կը ծառայեն կառչելու եւ սառոյցին վրայ տեղափոխուելու:

###### Հաւը
Հաւերը ակռայ չունին: Սակայն ճուտիկը ունի մանր ակռայ մը` կտուցին ծայրը, իր ծնունդին: Ան շատ կարծր, փոքրիկ ուռեցք մըն է, որ անոր կարելիութիւնը կու տայ հաւկիթը կոտրտելու: Ապա անիկա կ'անհետանայ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ակռաներ
Ստորոգութիւն:Անասուններու ակռաներ
Ընթերցանութիւն

մինի
**Ընթերցանութիւնը** Լեզուի իւրացման, հաղորդակցութեան, տեղեկութեան եւ գաղափարներու փոխանակման միջոցներէն մէկն է։

### Ընթերցանութեան բարիքները

* Ընթերցանութիւնը կը զարգացնէ միտքը։ Միտքը մկան մըն է, որ ֆիզիքական վարժութիւններու կարիքը ունի. գրաւոր խօսքը հասկնալը անոր զարգացումը խթանող միջոցներէն մէկն է։
* Ընթերցանութինը նաեւ կը բարելաւէ մէկուն բառապաշարն ու հաղորդակցութիւնը։

* Ընթերցանութիւնը մարդուն երեւակայութիւնը կը զարգացնէ եւ ստեղծագործական կարողութիւնները կը հարստացնէ:
* Գիտական ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան նաեւ, որ ընթերցանութիւնը սթրեսը կը նուազեցնէ: Երբ մանուկը կը կլանուի ընթերցանութեամբ, ապա այդ մէկը արդէն կ'օգնէ իրեն հանգստանալու եւ հեռու մնալու ճնշուածութենէ։
* Ան կը զարգացնէ նաեւ ուրիշներու հետ զգալու կարողութիւնը, հասկնալու եւ ըմբռնելու անոնց ապրումները:
* Ընթերցանութիւնը երեխաները կ'ընտելացնէ Լեզուին հետ, կը զարգացնէ իրենց աշխարհներ կառուցելու ունակութիւնը, ապա հետագային զանոնք տարանջատելը եւ ճանչնալը, որոնք կը հարստացնեն աշխարհի մասին ըմբռնումը եւ կ'օգնեն` անոր տիրապետելու:
* Ընթերցանութիւնը ամէն ինչի մասին որեւէ բան սորվելու միջոց մը կը հանդիսանայ։ Անիկա  կ'օգնէ մանուկին նոր յայտնաբերումներ ընելու զինք հետաքրքրող որեւէ թեմայի մասին՝ խթանելով եւ մղելով զինք սուզուելու իր սիրած աշխարհին մէջ, միաժամանակ բացայայտելով այլ հորիզոններ։
* Ծնողներու կողմէ մանկական գիրքեր կարդալը մանուկին՝ կեանքի առաջին ամիսներէն իսկ, ըստ ուսումնասիրութիւններու, կրնայ ամբողջ կեանք մը արդիւնաւէտ ազդեցութիւն ունենալ անոր վրայ, անոր մէջ զարգացնելով ոչ միայն լեզուի կարողութիւններ, այլեւ հետաքրքրասիրութիւն եւ ընթերցումի նկատմամբ սէր եւ հակուածութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ընթերցանութիւն
Փազըլ

մինի
**Փազըլը** խաղ, խնդիր կամ խաղալիք մըն է, որ ստեղծուած է 1767-ին: Անիկա կը յայտնաբերէ մարդուն հնարամտութիւնը կամ գիտելիքները: 

Փազըլ լուծողէն կ'ակնկալուի, որ տրամաբանական ձեւով կազմէ կտորները (կամ բաժնէ զանոնք)՝ «հանելուկին» լուծումը գտնելու համար:

## Փազըլ հնարելու գաղափարը
Ճոն Սփիլզպըրիի գործը քարտէսներ պատրաստելն էր: Աշխարհագրութեան դասերը աւելի հաճելի դարձնելու համար այս անգլիացին կը յղանայ գաղափարը` տախտակի մը վրայ փակցնելու քարտէսները, ապա զանոնք կտորներու բաժնել: Աշակերտները պէտք էր զանոնք վերակազմէին` հաճելի ձեւով աշխարհագրական քարտէսները սորվելով: Այս ձեւով է, որ կը ծնի առաջին փազըլի խաղը 1766-ին:

### Ձեռքով պատրաստուած փազըլներ
Սկզբնական շրջանին փազըլները շատ սուղ էին, որովհետեւ անոնք ամբողջովին  ձեռքով կը պատրաստուէին: Պէտք էր սպասել մինչեւ 1920 թուականին, որպէսզի անոնք մատչելի դառնային մեծ թիւով անձերու: 

Անոնց գինը կը նուազի` շնորհիւ պատրաստութեան աշխատանքներու համար գործածուած մեքենաներուն եւ փայտին փոխարէն` խաւաքարտի գործածութեան: Այդ շրջանին արդէն, քարտէսներու կողքին, կարելի էր գտնել փազըլներ, որոնք կը ներկայացնէին տեսարաններուեւ անասուններու գծագրութիւններ:

### Փազըլները կազմելու ձեւեր
Գոյութիւն ունին բազմաթիւ միջոցներ` փազըլները կազմել սկսելու: Կարգ մը անձեր կը սկսին ծայրերէն, ուրիշներ կը նախընտրեն սկսիլ գունաւոր բաժիններէն: 

Կարելի է փազըլները կազմել առանձին, կամ բազմաթիւ անձերու հետ:

### Տեսակներ
Խաղը աւելի հետաքրքրական դարձնելու համար փազըլ կազմողները հնարած են 3D եւ աւելի մեծ ծաւալ ունեցող փազըլներ: Անոնք կարելիութիւնը կու տան վերարտադրելու, օրինակի համար, նշանաւոր կառոյցներ, մաքեթներու նման: Գոյութիւն ունին նաեւ սքէյփ փազըլներ, այս պարագային նկարը վերակազմելը բաւարար չէ, պէտք է ապա լուծել անոր մէջ գտնուող հանելուկները: Կարելի է գտնել նաեւ աւելի խրթին խաղեր` գաղտնիքներու փազըլները: Այս փազըլներուն մէջ տուփին վրայի նկարը չէ, որ պէտք է կազմել: Պէտք է երեւակայել տեսարանը` կերպարներու տեսողութեան ընդմէջէն կամ տարբեր ժամանակաշրջանի մը: Կան նաեւ համացանցին վրայ միայն տեսողական ձեւի տակ փազըլներ:

Փազըլի մը դժուարութիւնը կախեալ է անոր կտորներու թիւէն: Ամէնէն դիւրին խաղերը ունին քանի մը կտորներ, մինչ ամէնէն դժուարները կազմուած են հազարաւոր կտորներէ:

2016-ին մրցանիշ կ'արձանագրէ «Ռավընս պըրկըր» ընկերութիւնը, որ շուկայ կ'իջեցնէ 40.320 կտորէ կազմուած փազըլ մը: 

## Տե՛ս նաեւ
* Փազըլի միջազգային ախոյեանութիւն
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փազըլ
Ստորոգութիւն:Խաղեր
Քոսմոս Աթրոսանկինէուս

մինի
**Քոսմոս Աթրոսանկինէուս,** բոյս, որ ունի տուրմի բոյր: 

Թէեւ կ'ենթադրուի, որ անիկա անհետացման վտանգին ենթարկուած է վայրի բնութեան մէջ, սակայն բաւական առատ է Մեքսիքոյի մէջ։
ձախից|մինի
Բոյսին գոյնը նման է տուրմի գոյնին, որովհետեւ ան շատ մութ կարմիր, գրեթէ սրճագոյն է: 

Քոսմոս ծաղիկը չունի իսկական տուրմին համը: 

Կարելի չէ զայն ուտել:

Ծաղիկը ունի 40-60 սմ բարձրութիւն, տերեւները՝ 7-15 սմ երկայնք։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ստորոգութիւն:Հոտաւէտ բոյսեր
Արում Թիթան

մինի
**Արում Թիթանը** աշխարհի ամէնէն մեծ ծաղիկն է: Անոր հասակը կրնայ հասնիլ մինչեւ 3 մեթրի: Ասիկա անոր միակ մրցանիշը չէ. ան նաեւ աշխարհի ամէնէն գէշ հոտը ունեցող ծաղիկն է: Երբ անիկա ծաղկի, կ'արձակէ փտած միսի կամ հինցած ձուկի հոտ:

Նախքան առաջին անգամ ծաղկիլը, բոյսը պէտք է աճի 5-էն 10 տարի: Այնուհետեւ, կարգ մը բոյսեր կրնան չծաղկիլ 7-էն 10 տարի եւս, իսկ ուրիշներ՝ իւրաքանչիւր երկու կամ երեք տարին մէկ անգամ:
## Պատկերասրահ

File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Indonesische mannen poseren bij twee verschillende soorten Amorphophallus planten waaronder een in bloei staande Amorphophallus Titanum TMnr 60042790.jpg|alt=Two titan arum in Sumatra, Indonesia (ca. 1900–40); one in leaf, which can reach up to Կաղապար:Convert tall, and one in bloom
File:Amorphophallus Corm 0136a.jpg|alt=Small corm of A. titanum, Muttart Conservatory, Edmonton, Canada
File:Amorphophallus Titanum Inside.jpg|alt=The pollen area as seen from the inside (UC Davis, California)
File:Amorphophallus titanum at Phipps Conservatory & Botanical Gardens, 2013-08, no. 5.jpg|alt=Visitors photograph a blooming corpse flower on display at Phipps Conservatory in the United States in August 2013
File:Corpseflower.jpg|alt=Plant finishing blooming, showing the male and female flowers at the base of the spadix
File:Titan arum Kew 6697.JPG|alt=First of two plants, Kew Gardens, London, May 1, 2009
File:Amorphophallus titanum morticia june 20 2012 galawebdesign.png|alt="Morticia", Franklin Park Zoo, Boston, Massachusetts, USA, June 20, 2012
File:Titan Arum, Royal Botanic Gardens, Melbourne, Victoria, Australia.JPG|alt=At Royal Botanic Gardens, Melbourne, Victoria, Australia, December 27, 2012
File:Morty at the Buffalo and Erie County Botanical Gardens.jpg|alt="Morty", Buffalo and Erie County Botanical Gardens, Buffalo, NY, USA, August 8, 2014
File:HuntingtonCorpseFlower2014.jpg|alt=Huntington Library, San Marino, California August 24, 2014
File:Titan Arum at Bayreuth University 28.JPG|alt=Close up, Bayreuth University, Germany, June 6, 2015
File:Amorphophallus titanum foliage.jpg|alt=Leaflets, Muttart Conservatory, Edmonton, Canada
File:A photo of the Titan with fruits. .jpg|alt=With fruits, Liberec, Czech Republic
File:Bunga Bangkay (Bgor, Indonesia).jpg|alt=At Bogor Botanical Gardens
File:Amorphophallus titanum (Araceae) Titan Arum, Foto © W. Barthlott, Bot.Gard. Bonn.jpg|alt=View into the spathe with flowers on the base of the spadix. Botanical Gardens Univ. Bonn 28. March 1997
File:Amorphophallus titanum (Araceae) fruiting, Foto © W. Barthlott, Bot.Gard. Bonn.jpg|alt=Fruiting at the Botanical Gardens Univ, Bonn in September 2009
File:Amorphophallus titanum, Old wilted leaves. Foto © W. Barthlott, Bot.Gard. Bonn.jpg|alt=Old wilted leaf in habitat (Sumatra, Maninjau, February 1984)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ծարաւ

մինի
**Ծարաւի** զգացումը մարմինին միջոցն է ըսելու, թէ պէտք է հեղուկի պահեստը լեցնել:

### Ծարաւնալու զգացումը
Արեան մէջ գոյութիւն ունին յատուկ քանակութեամբ աղ եւ ջուր: Երբ այս աղի եւ ջուրի համեմատութիւնը կը փոխուի, եւ աղի քանակը ջուրի քանակէն աւելի բարձր կ'ըլլայ, ծարաւնալու զգացում կը յառաջանայ:

Ուղեղին մէջ գոյութիւն ունի «ծարաւի կեդրոն» կոչուած շրջան մը: Ան կը հակազդէ արեան մէջի աղի քանակին: Երբ փոփոխութիւն մը տեղի կ'ունենայ, ան «լուրեր» կը ղրկէ դէպի կոկորդը, եւ այս զգացումներու խառնուրդն է, որ «ծարաւ» կը կոչուի:
## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Անօթութիւն
Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Անօթութիւն

**Անօթութիւն,** երբ կարգ մը սննդարար նիւթեր կը պակսին արեան մէջէն, անօթութիւնը կը յայտնուի:

Երբ այս նիւթերը կը պակսին արեան երակներուն մէջէն, լուր մը կը ղրկուի ուղեղին մէջ գտնուող «անօթութեան կեդրոնին»: Անօթութեան կեդրոնը կը նմանի սանձի մը, որ կը գործէ ստամոքսին եւ աղիքներուն վրայ: Եթէ արեան համար բաւարար սնունդ կայ, անօթութեան կեդրոնը կը դանդաղեցնէ ստամոքսին եւ աղիքներուն աշխատանքը: Երբ արեան մէջի սնունդը բաւարար չէ, ան կը մղէ, որ ստամոքսն ու աղիքները աւելի աշխատին: 

Առանց ուտելու մնալը կախեալ է իւրաքանչիւր անձէ: Շատ հանդարտ անձ մը կրնայ առանց ուտելիքի մնալ աւելի երկար ժամանակ, քան անհանդարտ անձ մը, որովհետեւ առաջին խումբին մաս կազմողին մարմինին մէջ փրոթէինի պահեստը աւելի դանդաղօրէն կը սպառի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Ծարաւ
Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Լացը

մինի
**Լացը,** կ'արտայայտուի երկարատեւ նեարդային լարուածութեան հետեւանքով: Անիկա կրնայ ըլլալ ոչ միայն բացասական, այլեւ դրական յոյզերու դրսեւորում։ 

Որոշ տարիքի երեխաներ կրնան լալ նաեւ ցաւի պատճառով։

## Երեխայի լաց
ձախից|մինի
Բոլոր երեխաները կու լան, քանի որ լացը միակ միջոցն է իրենք զիրենք արտայայտելու, բան մը հասկցնելու համար:

Անոնք կու լան, երբ՝

* Անօթի ըլլան:
* Եթէ վատ ինքնազգացողութիւն ունին (երբ մսին, տաքնան, ուշադրութեան պակաս զգան, եւ այլն):
* Եթէ ցաւ ունին: Երեխաները յաճախ ականջի, լինտերու կամ փորի ցաւեր կ'ունենան:
* Եթէ ձանձրանան: Հաւանական է, որ անոնք ձանձրացած կ'ըլլան նոյն դիրքով, նոյն տեղը պառկելէ, նոյն անհետաքրքիր առաստաղը դիտելէ եւ այլն:
* Եթէ յոգնած են:

## Լալու բարիքները

* Արցունքները խոնաւ կը պահեն եւ չեն ձգեր, որ աչքերը չորնան:
* Արցունքները կը մաքրեն աչքերը, հոն տեղաւորուած փոշին, նոյնիսկ մանր իրերը կը չքանան:
* Արցունքները կը մեղմացնեն հոգեկան ցաւերը:
* Արտասուելը կ'օգնէ յաղթահարելու ընկճախտային վիճակները եւ հարթել անոնց հետեւանքները:
* Արտասուելէ ետք  զարկերակը եւ շնչառութիւնը կը դանդաղին եւ մարմինին լարուած մկանները կը թուլնան:
* Արցունքները կարողութիւնը ունին մեռցնելու որոշ պաքթերիաներ` շնորհիւ *լիսոզիմ* կոչուած հեղուկին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին

## Տե՛ս նաեւ
* Արցունքոտութիւն
Ամառնային Արեւադարձի օրը

մինի
**Ամառնային Արեւադարձի օրը,** տարուան ամէնէն երկար օրն է, սակայն պարզապէս` քանի մը երկվայրկեանով: Արեւադարձի օրուան նախորդող երկու օրերը եւ յաջորդող երկու օրերը գրեթէ նոյնքան երկար են:

### Օրերուն երկարութիւնը
Օրերը կ'երկննան Դեկտեմբերի վերջաւորութեան 9,3 ժամէն մինչեւ աւելի քան 12 ժամ Մարտի վերջաւորութեան եւ մօտաւորապէս 15 ժամ` Յունիսի սկիզբը, հիւսիսային շրջաններուն մէջ:

Օրերը եւ իրիկունները միշտ 12 ժամ չեն: Ասոր պատճառը երկրագունդին հակած դիրքն է: Անիկա թեքած է 23,5 աստիճան ուղղահայեաց առանցքին բաղդատմամբ: Հետեւաբար անիկա արեւուն շուրջ կը դառնայ թեքած ձեւով:

### Արեւուն շուրջ լման պտոյտը
Արեւուն շուրջ լման պտոյտ մը կը համապատասխանէ մէկ տարուան: Այդ անցնող տարուան ընթացքին, մոլորակին անփոփոխ թեքումին պատճառով երկրագունդին հիւսիսային բաժինը  կէս տարուան ընթացքին թեքած կ'ըլլայ դէպի արեւուն կողմը, իսկ մնացած տարուան ընթացքին` արեւէն հեռու: Երբ հիւսիսային կիսագունդը դէպի արեւ թեքած է, ամառ է: Մինչ հարաւային կիսագունդին մէջ, որովհետեւ այդ բաժինը արեւէն հեռու է, ձմեռ է, ցուրտ եւ երկար իրիկուններով:

## Ամառնային արեւադարձի օրը
ձախից|մինի
Երբ կիսագունդ մը դէպի արեւ կը թեքի, օրերը կ'երկննան, որովհետեւ արեւի լոյսի պահերը կ'երկննան: Արեւուն ճառագայթները աւելի ուղղակիօրէն կը հասնին երկրագունդ, քան ձմրան, որովհետեւ արեւը միշտ աւելի բարձր կ'ըլլայ երկինքին մէջ: Այս ամէնը կը նշանակէ, թէ մթնոլորտը, գետինը եւ ովկիանոսները աստիճանաբար կը տաքնան:

Ամառնային արեւադարձին օրը խորքին մէջ օր մը չէ, բայց վայրկեան մը` ժամանակին ընթացքին: Հիւսիսային կիսագունդին մէջ ան կը նշանակէ այն վայրկեանը, երբ արեւը դէպի հիւսիս ամէնէն բարձրը եւ ամէնէն հեռուն կը գտնուի, ամբողջ տարուան ընթացքին:

Այս արեւադարձի օրէն ետք ամէն ինչ հակառակ կ'ընթանայ: Երկրագունդին թեքութիւնը կը սկսի փոխուիլ եւ հիւսիսային կիսագունդը կը սկսի հեռանալ արեւէն: Ամբողջ օրը արեւը աւելի ցած կ'երեւի երկինքին մէջ, եւ դէպի հարաւ: Օրերը աստիճանաբար կը կարճնան` ամէն շաբաթ վայրկեաններ կորսնցնելով:

Սակայն ամառնային ջերմաստիճանը իր գագաթնակէտին կը հասնի այդ արեւադարձի օրէն մօտաւորապէս մէկ ամիս ետք: Գետինը շատ աւելի դանդաղ կը տաքնայ, քան օդը: Հետեւաբար մթնոլորտը կը կորսնցնէ գարնան վերջաւորութեան եւ ամրան սկիզբի իր տաքութենէն ովկիանոսներուն եւ ցամաքի զովութեան պատճառով:

Մինչ օդը նուազ տաքութիւն կը ստանայ արեւէն արեւադարձի օրին յաջորդող շաբաթներուն ընթացքին ան տակաւին կը պահուի, որովհետեւ ցամաքը եւ ովկիանոսները կը տաքնան: Յատկապէս` ովկիանոսները, որոնք դանդաղօրէն կը տաքնան, ամէնէն երկարը կը պահեն իրենց տաքութիւնը: Հետեւաբար տաքը տակաւին կը շարունակուի արեւադարձի օրէն ետք եւ ջերմաստիճանը ամէնէն բարձր աստիճաններու կը հասնի Յուլիսին եւ Օգոստոսին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկիր
Ստորոգութիւն:Արեգակնային դրութիւն
Փազըլի միջազգային ախոյեանութիւն

**Փազըլի միջազգային ախոյեանութիւն**ը տեղի կ'ունենայ ամէն տարի: 

Այս մրցաշարքին մասնակցողները պէտք է ամէնէն մեծ թիւով փազըլներ կազմեն 24 ժամուան ընթացքին: 

Խումբեր կու գան աշխարհի չորս կողմերէն եւ իրարու դէմ կը մրցին 1000 կամ 2000 կտորներէ բաղկացած փազըլներով:

Փազըլներու աշխարհի առաջնութիւնը հանելուկներու ամէնամեայ միջազգային մրցոյթ մըն է, որ կը կազմակերպուի Փազըլներու համաշխարհային կազմակերպութեան կողմէ։ 

Մրցոյթին բոլոր հանելուկները զուտ տրամաբանական խնդիրներ են՝ հիմնուած պարզ սկզբունքներու վրայ, որոնք նախատեսուած են խաղալու համար՝ անկախ լեզուէն եւ մշակոյթէն:
## Տե՛ս նաեւ
* Փազըլ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փազըլ
Ստորոգութիւն:Միջազգային մրցումներ
Ճափոնի փողոցներուն հասցէները

մինի
**Ճափոնի փողոցներուն** մեծ մասը անուն չունի:

Ճափոնցիները ուրիշ երկիրներու մէջ գործածուած հասցէներու դրութենէն շատ աւելի տարբեր ձեւ մը կը գործածեն: Այս դրութիւնը բաւական խրթին է: Բացի գլխաւոր քանի մը խաչմերուկներէն, Ճափոնի մէջ ճամբաները անուն չունին: Քաղաքները բաժնուած են թաղամասերու, որոնք  իրենց կարգին բաժնուած են թաղերու. այս թաղերը  բաժնուած են շէնքերու խումբերու, իւրաքանչիւր շէնք, որ մաս կը կազմէ այդ խումբին, ունի թիւ մը:

Այս շէնքերու խումբերուն թիւերը հասցէներն են: Այս խումբերուն թիւերը տրուած են ըստ անոնց շինութեան թուականին: Ասիկա շատ դժուար կը դարձնէ Ճափոնի մէջ հասցէ մը գտնելը,  նոյնիսկ ճափոնցիները երբեմն կը կորսուին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ճափոն
* Ճափոներէն
Ֆրետի Մըրքըրի

**Ֆրետի Մըրքըրի** (ծնած Ֆարոխ Պուլսարա, ) Բրիտանացի երգիչ եւ երգահան էր որ դարձաւ հանրածանօթ որպէս **Queen** ռոք խումբի գլխաւոր վոկալիստը եւ դաշնակահարը։ 

Ռոք երաժշտութեան պատմութեան մէջ մեծագոյն երգիչներէն մէկը համարուելով՝ ան յայտնի էր իր պերճաշուք բեմական կերպարով եւ **չորս օքթաւային** վոկալային տիրոյթով։ Մըրքըրին իր թատերական ոճով կը մերժէր ռոք խումբի առաջատարի աւանդոյթները՝ ազդելով Queen-ի գեղարուեստական ուղղութենէն։

## Վաղ Կեանք եւ Ասպարէզ
Ծնած է 1946-ին Զանզիպարի մէջ՝ Փարսի-Հնդկական ծնողներէ: Մըրքըրին ութը տարեկանէն կը յաճախէ Բրիտանական գիշերօթիկ դպրոցներ Հնդկաստանի մէջ եւ երկրորդական դպրոցէն ետք կը վերադառնայ Զանզիպար։

1964-ին անոր ընտանիքը փախաւ Զանզիպարի Յեղափոխութենէն՝ տեղափոխուելով Անգլիոյ Միտլսեքս։ Նախապէս երաժշտութիւն սորված ու գրած ըլլալով, ան 1970-ին հիմնեց Queen-ը՝ կիթառահար Պրայըն Մէյի եւ թմբկահար Ռոճըր Թէյլըրի հետ։

Մըրքըրին բազմաթիւ հիթեր գրեց Queen-ի համար, ներառեալ՝ «Killer Queen», «Bohemian Rhapsody», «Somebody to Love», «We Are the Champions», «Don't Stop Me Now» եւ «Crazy Little Thing Called Love»։ Անոր հրաշաձօն բեմական ելոյթները յաճախ կ'երեւային հանդիսատեսին հետ շփումի ընթացքին, ինչպէս ցուցադրուեցաւ 1985-ի Live Aid համերգին։ Ան նաեւ վարեց անհատական ասպարէզ եւ եղաւ թափոն ներկայացնող (*producer*) եւ հիւր երաժիշտ այլ արուեստագէտներու համար։

## Մահ եւ Ժառանգութիւն
Մըրքըրիին ՄԻԱՒ (*AIDS*) ախտորոշուեցաւ 1987-ին։ Ան շարունակեց ձայնագրուիլ Queen-ի հետ եւ իր մահէն ետք ներառուեցաւ անոնց վերջին ալպոմին՝ *Made in Heaven*-ի (1995) մէջ։ 1991-ին, իր ախտորոշումը հրապարակայնօրէն յայտարարելու յաջորդ օրը, ան մահացաւ հիւանդութեան բարդութիւններէն՝ 45 տարեկանին։ 1992-ին, ի յարգանք անոր, Ուէմբլի Սթէյտիըմի մէջ տեղի ունեցաւ համերգ մը՝ ի նպաստ ՄԻԱՒ-ի մասին իրազեկումին։

## Երգաշար
 

### Առանձին

* *[[Mr. Bad Guy]]* (1985)
* *[[Barcelona (Freddie Mercury and Montserrat Caballé album)|Barcelona]]* with Montserrat Caballé (1988)

### Queen

; Ալպոմներ

* *Queen* (1973)
* *[[Queen II]]* (1974)
* *[[Sheer Heart Attack]]* (1974)
* *A Night at the Opera* (1975)
* *A Day at the Races* (1976)
* *News of the World* (1977)
* *Jazz* (1978)
* *The Game* (1980)
* *Flash Gordon* (1980)
* *[[Hot Space]]* (1982)
* *The Works* (1984)
* *[[A Kind of Magic]]* (1986)
* *The Miracle* (1989)
* *Innuendo* (1991)
* *[[Made in Heaven]]* (1995)

## Ծանօթագրութիւններ
Զարեհ Պարոնեան

Վանահայր Զարեհ Պարոնեան () Ռումանահայ Աստուածաբան եւ աբբահայր։

## Կենսագրութիւն
Զարեհ Պարոնեան ծնած է 2 Հոկտեմբեր, 1941ին, Պուխարեսթ, եւ կնքուած Յակոբ։ Հայրը, Զարեհ Պալպուլ (գրանուն), ուսուցիչ էր Պուխարեսթի հայկական դպրոսէն ներս, իսկ մայրը, Հայկուհին, հայերէնի եւ գերմաներէնի ուսուցիչ էր նախակրթարանի։

Հայկական նախակրթարան աւարտելէ ետք, դպրոցին առաջարկով եւ Կրթութեան Նախարարութեան հովանաւորութեան, 1955ին կը յաճախէ Մանկավարճական Երկրորդական Վարժարանը, Երեւան, Հայաստան, որմէ ետք կը սկսի դասաւանդել Պուխարեսթի հայկական դպրոցէն ներս 1959էն 1961:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:2017 մահեր
Ստորոգութիւն:1941 ծնունդներ
Յուսիկ Սանթուրեան

**Յուսիկ Սանթուրեան** () արքեպիսկոպոս Հայ Առաքելական Եկեղեցիէն ներս։

Ծնած Ազատ Սանթուրեան, Սեբաստիա, Թուրքիա, եւ փոխադրուեցաւ Սովետական Հայաստան 1947 թուականին։ Սանթուրեան կը դառնայ քահանայ 1956ին Յուսիկ անունով, եւ եպիսկոպոս 1962 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:2011 մահեր
Ստորոգութիւն:1920 ծնունդներ
Յովհաննէս Չոլաքեան

**Յովհաննէս Չոլաքեան** (), պոլսահայ արքեպիսկոպոս Հայ Կաթողիկէ Եղեղեցիին։

Չոլաքեան ծնած է Իսանպուլ, եւ կը ձեռնադրուի քահանայ 25 Ապրիլ, 1943ին։ Կը ձեռնադրուի արքեպիսկոպոս 23 Մայիս, 1966ին եւ կը նորընծայուի 16 Յունուար, 1967ին։ 1967էն 2015, ան Իսթանպուլի Արքեպիսկոպոսն էր։ 2015 թուականի Մարտին, Ներսէս Պետրոս ԺԹ. կ՚ընդունի Արքեպիսկոպոս Չոլաքեանի հրաժարականը տարիքի բերումով։ Չոլաքեան կը մահանայ 2016 թուականի Սեպտեմբերին 97 տարեկանին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Catholic-Hierarchy

Ստորոգութիւն:2016 մահեր
Ստորոգութիւն:1919 ծնունդներ
Տոնաթ կամ Փքաբլիթ

մինի
**Տոնաթ կամ Փքաբլիթ,** շրջանաձեւ կամ երկարաւուն, բուսաիւղի մեջ տապկուած, սովորաբար քաղցր կարկանդակիկ:

## Պատմութիւն
1917-ին, Համաշխարհային Ա. պատերազմին ընթացքին, «Սալվէյշըն Արմի»էն խումբ մը կին կամաւորներ կը ճամբորդեն Ֆրանսա` խնամելու համար վիրաւոր զինուորները: Իրենց տուներէն հեռու այս խումբերուն տրամադրութիւնները փոխելու համար կամաւորները կ'որոշեն իրենց տրամադրութեան տակ ունեցած սահմանափակ նիւթերը` ալիւր, շաքար եւ ձէթ, գործածել տոնաթ պատրաստելու համար:

Այս կամաւորները շատ խանդավառ էին, առանց խոհանոցի յատուկ գործիքներու եւ եփելու տապակներու` անոնք իրենց ձեռքերով տոնաթներուն ձեւ կու տան եւ զանոնք կը տապկեն զինուորներուն սաղաւարտներուն մէջ: Ամբողջ գիշերը աշխատելով` անոնք կը յաջողին առաջին օրը 150 տոնաթ պատրաստել, իսկ յաջորդ օրը` 300: Անոնց ճիգերը ի զուր չեն անցնիր, որովհետեւ այդ անուշեղէններուն հոտը զինուորներուն տրամադրութիւնը ամբողջովին կը փոխէ:

Խանդավառ կամաւորները կը շարունակեն իրենց աշխատանքները` հասնելով օրական 9000 տոնաթի արտադրութեան: Ժամանակի ընթացքին, տոնաթները միշտ ներկայ կ'ըլլան Միացեալ Նահանգներու պատմութեան կարեւոր եւ դժուար օրերուն, ինչպէս` Համաշխարհային Բ. պատերազմին, կամ նոյնիսկ Վիեթնամի պատերազմին, իսկ 1938-ական թուականներուն, երբ երկիրը մեծ թշուառութիւն կ'ապրէր, տոնաթներու վաճառքէն հաւաքուած գումարները կը բաժնուին ամէնէն կարիքաւոր անձերուն: Ասիկա այնքան մեծ յաջողութիւն կը գտնէ, որ կը ստեղծուի Տոնաթի ազգային օրը:

## Պատկերասրահ

File:Donut.jpg|
File:Fritule(miske).JPG|
File:Rosquillas.JPG|
File:4 donuts.jpg|
File:Donuts (Coffee An), Westport, CT 06880 USA - Feb 2013.jpg|
Ռաֆայէլ Եկմալեան

**Ռաֆայէլ Եկմալեան** (), հայ քանդակագործ։ Քանդակագործ, գեղանկարիչ Յարութիւն Եկմալեանի հայրը։

## Կենսագրական գիծեր
1952 թուականին աւարտել է Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկը։

Ստեղծագործած է կոթողական եւ հաստոցային քանդակագործութեան բնագաւառներուն մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Monument_Martouni_(2).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Monument_Martouni_(2).jpg|Մարտունի քաղաքի մուտքի յուշարձան, 1965
Պատկեր:WW2_monument_in_the_center_of_Gavar_(1).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:WW2_monument_in_the_center_of_Gavar_(1).jpg|Հայրենական պատերազմին զոհուած մարտիկներու յուշարձան, Գաւառ, 1968
Պատկեր:WW2_monument_in_the_center_of_Gavar_(8).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:WW2_monument_in_the_center_of_Gavar_(8).jpg|Հայրենական պատերազմին զոհուած մարտիկներու յուշարձան, Գաւառ, 1968


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Վարդան Մարաշլեան

**Վարդան Մարաշլեան** (), հայ հասարակական եւ պետական գործիչ, «Վերադարձ Հայաստան» հասարակական կազմակերպութեան գործադիր տնօրէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հայաստան: Աւելի քան քսանհինգ տարի ապրած է Մոսկուա: 2010-ին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Հայաստան եւ այժմ կ'ապրի Երեւան իր կնոջ եւ երկու զաւակներուն հետ:

## Գործունէութիւն
Վարդան Մարաշլեան ունի աւելի քան 18 տարուան փորձառութիւն թէ, պետական եւ թէ սեփական մարզերու մէջ: 1997-ին Մարաշլեան աւարտած է Ելեւմտական Ակադեմիան, տիրանալով միջազգային տնտեսագիտութեան վկայականին: 2000- ին տիրացած է տնտեսագիտութեան դոկտորական վկայականին, Մոսկուայի Պետական Համալսարանէն:

Նախքան «Repat Armenia» հիմնադրամի ստեղծումը, Մարաշլեան Սփիւռքի նախարարի տեղակալը եղած է, ինչպէս նաեւ պատասխանատուն՝ ԱՊՀ –ի տարածքի հայկական համայնքներուն հետ ծրագիրներ մշակելու, համահայկական մասնագիտական համաժողովներու կազմակերպման եւ Սփիւռքի ուղղուած ծրագիրներ ստեղծելու. այս բոլորը կը նպատակադրեն պատրաստել երիտասարդ ղեկավարներ եւ լրագրողներ:

Մարաշլեան աշխատած է նաեւ իբրեւ տնտեսական խորհրդական Միջազգային Զարգացման Բրիտանական Բաժանմունքին, ինչպէս նաեւ օգնական Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետին:

Մարաշլեան յանձնառու է Հայ Դատի ուղղութեամբ տարուած աշխատանքներուն: Գործօն անդամներէն եղած է Մոսկուայի հայկական գաղութին, Մոսկուայի հայ երիտասարդ մասնագէտներու կազմակերպութեան վարչական կազմին, ինչպէս նաեւ խորհրդական ՝ Մոսկուայի Պետական Համալսարանի հայ ուսանողներու միութեան:  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ժան-Մարի Կիւսթաւ Լը Քլեզիօ

**Ժան-Մարի Կիւսթաւ Լը Քլեզիօ** (, ),  ֆրանսացի գրող, 2008 թուականի Գրականութեան Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ֆրանսայի Նիս քաղաքը: Հայրը անգլիացի է, մայրը` ֆրանսացի, պրըթոն, բայց երկուքն ալ Սէն-Մորիսէն էին: Իրեն համար ֆրանսերէնն է իր իսկական երկիրը:  Միաժամանակ տիրապետելով անգլերէնի եւ ֆրանսերէնի, նախ խորհած է անգլերէն գրել, բայց գրած է ֆրանսերէն, ընդդիմանալու համար Մորիս կղզիի անգլիացիներու կողմէ գաղութացման: Եօթը տարեկանին կը գրէ իր առաջին գիրքը, որ ծովու մասին է:

Իր գրական ուսումը ստացած է Նիս, Պրիսթոլ եւ Լոնտոն․ քսաներեք տարեկանին մուտք գործած է գրական աշխարհ, տիրանալով Ռընոտօ մրցանակին, իր առաջին վէպով, որ սկիզբն է երկարատեւ պայքարի մը ընդդէմ բռնութեան եւ դրամի իշխանութեան, պաշտպանելով բնութիւնը եւ տկարները: Իր էջերը մերժումն են արդիական եւ մղձաւանջային աշխարհին:

1967-ին Թայլանտի մէջ կատարած է իր ազգային ծառայութիւնը ոչ իբրեւ զինուոր, այլ իբրեւ մշակութային գործակցող:

Արտաքսուած է, քանի որ ուժգնօրէն դատապարտած է մանուկներու պոռնկութիւնը եւ ղրկուած՝ Մեքսիքա, հոն լրացնելու համար իր ծառայութիւնը:

Աշխատած է Լատին Ամերիկայի Հիմնարկութեան մօտ եւ խորապէս կապուած է շրջանին եւ հնդիկներուն, ինչ որ իր գործը դրոշմած է եւ աշխարհահայեացքը:

1970-1974 տարիներուն ապրած է Ամպերաս եւ Վաունանաս հնդիկներուն հետ, Փանամայի եղէգնանտառներուն մէջ (jungle), որ իրեն ընծայած է մարդկային, մշակութային եւ միստիք արտակարգ կենսափորձ մը, ընդլայնած է իր միտքի եւ հոգիի սահմանները, քանի որ Մեքսիքայի նախնական պատմութեան ծանօթացումը եւ անոր փճացումը սպանացի գրաւողներու կողմէ զինք մղած են ընդվզումի: Գացած է երկրին խորերը ուր կ'ապրին նախնական համարուած ցեղախումբերը, սորված է անոնց տեղական լեզուները եւ ծանօթացա՝ անոնց սրբազան գրութիւններուն:

1977-ին եղած է առաջիններէն Ամերիկայի հնդիկներու դիցաբանութեան վերաբերող «Շիլամ Պալամի Մարգարէութիւններ»ու թարգմանութիւնը հրատարակող:

Մասնագիտացած է «Միշիքոան»ի մէջ (Կեդրոնական Մեքսիքա), այդ մասին ներկայացուցած է պատմութեան աւարտաճառ մը, ուսուցանած է Միացեալ Նահանգներու Ալպուքերք համալսարանին մէջ:

## Ժ. Մ. Գ. Լը Քլեզիոյի Մատենագիտութիւնը

### Վէպեր

----

### Կարճ Պատմուածքներ Եւ Վիպակներ

----

### Ոչ-Գեղարուեստական Երկեր

----

### Ճամբորդական Օրագիրներ Եւ Մանկական Գիրքեր
**Ճամբորդական Օրագիրներ**

* *Voyage à Rodrigues*
* *Gens des nuages*
* *Raga. Approche du continent invisible*

**Մանկական Գիրքեր**

* *Voyage au pays des arbres* (1978)
* *Lullaby* (1980)
* *Peuple du ciel, suivi de Les Bergers* (1981)
* *Celui qui n'avait jamais vu la mer, suivi de La Montagne du dieu vivant* (1982)
* *Villa Aurore, suivi de Orlamonde* (1985)
* *Balaabilou* (1985)
* *La Grande Vie, suivi de Peuple du ciel* (1990)

----

### Հաւաքածոներ (Հեղինակին կողմէ թարգմանուած ֆրանսերէնի)

* *Les Prophéties du Chilam Balam*
* *Relation de Michoacan*
* *Sirandanes*

### Գիրքեր՝ Լը Քլեզիոյի Նախաբանով

* Խուան Ռուլֆոյի *Le Llano en Flammes* կարճ պատմուածքներու հաւաքածոյի ֆրանսերէն նախաբանը։
* Ֆրանսացի կինոռեժիսոր Ռոպեր Բրեսսոնի *"Notes Sur Le Cinématographe"* աշխատութեան նախաբանը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ
Ինտուս հովիտին քաղաքակրթութիւնը

աջից|մինի|250x250փքս|Հնագէտներու կողմէ յայտնաբերուած Մոհենժօ-Տարայի աւերակները
**Հարապպայի քաղաքակրթութիւն,** Ինտուսի հովիտին մէջ, (Ք.Ա. շուրջ 3 հազարամեակ - Ք.Ա. 17 - 16 դարեր) բարձր զարգացած քաղաքակրթութիւն Հիւսիսարեւմտեան Հնդկաստանի մէջ։

Ինտուսի հովիտին մէջ գոյութիւն ունեցած հին քաղաքակրթութիւնը շատ խորհրդաւոր քաղաքակրթութիւն մը եղած է: Անիկա գտնուած է միայն 150 տարի առաջ, եւ ոչ մէկը բաւարար տեղեկութիւններ ունի անոր մասին: 

Մոհենժօ-Տարայի նման քաղաքներ շինուած են աւելի քան 4000 տարի առաջ` ճամբաներով, կոյուղիներով, եւ նոյնիսկ բաղնիքներով, սակայն` առանց որեւէ պալատի եւ տաճարի: 

Անոնց գոյութիւնը տակաւին կարելի չէ եղած կարդալ: Սակայն անիկա եղած է ատամնաբուժութեան ծննդավայրը, հոն գտնուած են 9000 տարուան ծակ ակռաներ:

## Պատկերասրահ

File:Mohenjo-daro.jpg|
File:Harappan small figures.jpg|
File:Valle dell'indo, barca a forma di toro, periodo kot-dijan, 2800-2600 ac ca. (coll. priv.) 02.jpg|
File:DHOLAVIRA SITE (24).jpg|

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնդկաստան
Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի քաղաքակրթութիւն
Ստորոգութիւն:Հին քաղաքակրթութիւններ
Մահապհարաթա

մինի|258x258փքս
**Մահապհարաթա** Աշխարհի ամէնէն երկար բանաստեղծութիւնը, որ հինտու կրօնքի սուրբ գրութիւններէն է: 

Անիկա կը բաղկանայ մօտաւորապէս 1,8 միլիոն բառէ եւ կը պատմէ իրարու դէմ պատերազմող երկու զարմիկներու ընտանիքներուն պատմութիւնը:

«Մահապհարաթան» կը պատմէ Պհարաթա թագաւորին ժառանգորդներուն մասին։ 

Տասնհինգ գիրքերէ կազմուած պատմագրութիւններու, առակներու, երկխօսութիւններու, աստուածաբանական, քաղաքական, իրաւական բնոյթի դատողութիւններու, առասպելներու, ծագումնաբանութիւններու, օրհներգերու եւ ողբերգերու ամբողջութիւն մըն է։ 

Կ'ըսուի, թէ, որ անոր մէջ կայ աշխարհի ամէն ինչը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հին Հնդկաստան
Ստորոգութիւն:Հին գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծութիւն
Անթուան Արթօ

**Անթոնի Մարի Ժոզէֆ Արթօ**, ծանօթ իբրեւ **Անթոնին Արթօ** (), (4 Սեպտեմբեր, 1896, Մարսէյ, Պուշ-Տիւ-Ռոն, Ֆրանսա - 4 Մարտ, 1948, Փարիզ, Ֆրանսա) ֆրանսացի դերասան։ 

Կը համարուի Ի. դարու թատրոնի մեծագոյն ներկայացուցիչներէն մէկը։

### Կեանքի ընթացքին
Վատառողջ էր, ունէր մնայուն գլխացաւ (միկրեն), որուն պատճառով հարկադրուած էր դառնալ թմրամոլ: Երկու տարի մնացած է հոգեբուժարանի մէջ:

### Գործունէութիւն
Ներշնչուած է գլխաւորաբար գերիրապաշտ շարժումէն: 

Գործունէութիւն ունեցած է արուեստի զանազան մարզերուն մէջ: 

Ձախողած է ե՛ւ իբրեւ թատերագիր, ե՛ւ իբրեւ բեմադրիչ: 

Արթոյի ներդրումը թատրոնի տեսութեան մարզի մէջ է: 

Հրատարակած է երկու «հռչակագիր»` «Բռնութեան թատրոնի հռչակագիրը» (Manifeste du théâtre de la cruauté,1932) եւ «Թատրոնը եւ անոր կրկնօրինակը» (Le Théâtre et son double, 1938): 

Արթօ կը բացատրէր, որ «բռնութիւն»` կը նշանակէր խստապահանջութիւն եւ վճռակամութիւն. այսուհանդերձ, իր թատրերգութիւններուն մէջ միշտ առկայ էին ոճիրը, բռնաբարութիւնն ու տոհմապղծութիւնը: Արթօ կը չքմեղանար, թէ հարկ է, դիմագրաւել մարդու ներքին մութ մղումները:

Արթօ կը հաւատար, որ պատկերը աւելի արտայայտիչ է, քան` խօսքը: Ի դէպ, արդի ընկալումի հոգեբանութիւնը (perception) կը հաստատէ, որ գործողութիւնը աւելի կարեւոր է, քան` խորհրդածութիւնը, որ` հարկ էր թատրոնը «ազատագրել» բնագիրի բռնակալութենէն: 

Հակադրուած էր հոգեբանական եւ «մտաւորական» թատրոններու, ներառեալ` Շէյքսփիրի: Խօսքի փոխարէն` կը գործածէր տարօրինակ ձայներ եւ հնչիւններ:

Արթօ կ'ուզէր նոր առասպելներ ստեղծել, վերահաստատել թատրոնի նախնական, ծիսական բնոյթը: Ատիկա կը նշանակէր հանդիսատեսը «շպրտել» գործողութեան մէջ: Ծէս` կը նշանակէ ամբարձում: Ծիսական` կը նշանակէ կարծրատիպ: Արթոյի ուղղութիւնը կը տանի դէպի կարծրատիպ խաղարկութիւն:

Արթոյի դրական ժառանգը կ'ըլլայ այն, որ բեմադրիչներ կը սկսին աւելի կարեւորութիւն տալ արտաերկխօսական տարրերուն: Արթօ կը ջանար, օրինակ, որ լուսաւորումը շեշտէ ծաւալներու խտութիւնն ու նօսրութիւնը:

### Մահ
Մահացած է 4 Մարտ 1948-ին, Փարիզ, աղիքային քաղցկեղի պատճառով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ի. դարու դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ի. դարու բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսալեզու գրողներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսալեզու բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի վիպասաններ
Երժի Կրոթոֆսքի

**Երժի Կրոթոֆսքի** (Jerzy Grotowski,1933-99 ) Բեմադրիչ-տեսաբան: 

#### Գործունէութիւն
1957-ին իր ծննդավայրի մէջ հիմնած է թատրոնի աշխատանոց: 

1982-ին մեկնած է Միացեալ Նահանգներ, ապա` Իտալիա, ուր եւս 1985-ին հիմնած է աշխատանոց: 

Վերջին բեմադրութիւնը կատարած է 1969-ին, սուրբգրային բներգով, ինչպէս` յաճախ: 1968-ին համահեղինակած է իր հիմնադրական երկը` «Դէպի աղքատ թատրոն» (Vers un théâtre pauvre):

«Աղքատ» կը նշանակէ, որ թատրոնը կը հիմնուի բացառապէս դերասանին վրայ: Կարիք չունի բեմայարդարումի, երաժշտութեան եւ լուսաւորումի, կարիք չունի նոյնիսկ բեմագրութեան:

Դերասանի «գործիքը» իր մարմինն է, հարկ է կատարելապէս տիրապետել այդ գործիքին: Աւելի՛ն. տիրապետել իւրաքանչիւր մկանի (*640 մկան, որոնցմէ* *43-ը` դէմքի վրայ, ՀՊ*) այնքան լաւ, որ միևնոյն մարմնի տարբեր մասեր զուգահեռաբար արտայայտեն տարբեր, նոյնիսկ հակասական զգացումներ: 

Կրոթոֆսքի կը հաւատար, որ մարմինի լեզուն հասկնալի է բոլոր մշակոյթներու համար: Կը պահանջէր, որ ինչպէս իւրաքանչիւր բանաստեղծ, այնպէս եւ իւրաքանչիւր դերասան ունեայ ի՛ր (մարմինի) լեզուն, թէ` խաղարկութիւնը սիրոյ արտայայտութիւն է, հետեւաբար դերասանէն կը պահանջէր անկեղծութիւն: Այս իմաստով ելոյթները որոշ նմանութիւն կ'ունենային հոգեբուժական հաւաքական նիստերու (group therapy):

Կրոթոֆսքի կը ջանար գործածել ծէսերու մէջ ծածկագրուած հաւաքական յիշողութիւն: Հետաքրքրուած էր բազմաթիւ մշակոյթներով եւ կրօններով:  

70-ական թուականներուն (1973-78) կ'առաջադրէ «տարաթատերային» կամ «թատերանման» (paratheatrical) ելոյթներ, ուր ինքնահոգեվերլուծական տարրը աւելի եւս շեշտուած էր: Անոնք հիմնուած էին օրուան հոգեբանական եւ նշանագիտական (Semiotics ) տեսութիւններու վրայ, որոնց վաւերականութիւնը աներկբայ կերպով չէ ընդունուած: 

Կրոթոֆսքի թելադրանքով դերասաններ կ'արտաբերէին անիմաստ երաժշտականման հնչիւններ, որոնք պէտք էր որ արտայայտէին իրենց հոգիներու զանազան բնոյթները: Հասկնալիօրէն տեղի ունեցան սակաւաթիւ ելոյթներ, որոնք ունէին… սակաւաթիւ հանդիսական: Նկատի առած այս բոլորը Կրոթոֆսքի կը հաւատար, թէ դերասաններու հետ երկխօսութեան մտնելու փորձը անիմաստ է:

### Մահ
Վատ առողջութեան պատճառով վերադաձած է Լեհաստան եւ մահացած` հօրենական տան մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ
Տորիս Լեսինկ

**Տորիս Լեսինկ** (, ), բրիտանացի գրող։ 2007 թուականի Գրականութեան Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պարսկաստան: 1925ին, ծնողքը հաստատուած է անգլիական գաղութ Ռոտեզիա, յուսալով որ եգիպտացորենի, ծխախոտի եւ հացահատիկի մշակութեամբ կը հարստանան:

Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի  կաթողիկէ դպրոցներէն մէկուն մէջ: Տասնըհինգ տարեկանին ձգած է դպրոցը եւ աշխատած է ընտանիքի մը մօտ՝ իբրեւ օժանդակ, եւ ապա, տասնութը տարեկանին, իբրեւ հեռաձայնի պաշտօնեայ:

1938-ին սկսած է գրել: Ապրելու համար զանազան գործեր ըրած է: Գրած է կարճ պատմուածքներ, որոնցմէ երկուքը ծախած է Հարաւային Ափրիկէի պարբերականներու:

Տասնինն տարեկանին ամուսնացած է պետական պաշտօնեայի մը հետ, որմէ բաժնուած է 1943-ին, ծանօթացած ըլլալով աքսորուած գերման քաղաքացիի մը, հրեայ եւ համայնավար, Կոթֆրիտ Լեսինկ, որուն հետ կամուսնանայ 1945-ին: Կրկին կամուսնալուծուի։

1949-ին, երկու տարեկան զաւակին հետ գացած է Լոնտոն, իր հետ տանելով Թաւուտքը կեերգէ (The Grass is singing) գիրքին ձեռագիրը, որ ընդունուած է իր դիմած առաջին հրատարակիչին կողմէ, լոյս տեսած է 1950-ին, եւ մեծ յաջողութիւն գտած է: Գիրքը լոյս տեսած է ֆրանսերէնով (Vaincue par Ia brousse):

## Ստեղծագործութիւններ
Լոյս ընծայած է բազմաթիւ գիրքեր, պատմուածք եւ վէպ․

* Այս ծեր ցեղապետի երկիրն էր (This was the Old Chiefs Country), ինքնակենսագրական էջեր:
* Իր յուսախաբութիւններուն արձագանգներն են Նահանջ դէպի անմեղութիւն (Retreat to innocence, 1956)։ 
* Ոսկեայ տետր («The Golden Notebook», 1962) գիրքրը՝ իր գլուխ գործոցը, որ զինք դարձուցած է նաեւ կանանց իրաւունքներու պաշտպանութեան կուռքը, նոյնիսկ եթէ այդ չէր եղած իր միտումը:
* 1971-ին լոյս տեսած է իր Համառօտագրութիւն դժոխք էջքի մը համար գիրքը («Briefing for a descent into Hell»), նոր ուղղութիւն մը կը յայտանաբերէ, կը խօսի հաւատքի եւ հոգիի մասին, իրականութենէն անդին երեւակայական ոլորտ մը կը բանայ, կրօնական եւ խորհրդապաշտական, կը թափանցնէ յիշողութեան կորուստէ տառապող անձի մը հոգեկան եւ մտային աշխարհը, կը խորհրդածէ մարդկութեան եւ մոլորակի ապագայի մասին:
* 1986-ին լոյս տեսած գիրքը, Հինգերորդ Զաւակը («The Fifth Child»), ընկերութեան քննադատութիւնն է, սէր եւ գարշանք, հարցադրում գոյութիւն ունեցող բրտութեան եւ անոր հոլովոյթի մասին:

Հակառակ յառաջացեալ տարիքին, քաջ է, կը քննադատէ Զիմպապուէի տիրակալ Մուկապէն: Ինք որ կիներու ազատագրման ջատագով համարուած էր, 2001-ին, էտիմպուրկի մէջ, կը քննադատէ կիները «որոնք ահաւոր դարձած էին այրերու նկատմամբ», եղած էին վարդապետական, հրաժարելով պատմական փորձէ, մտածումէ, «ողբերգականօրէն տառապելով սրամտութեան պակասէ»:

Գրած է վաթսունէ աւելի գիրքեր՝ վէպ, պատմուածք, բանաստեղծութիւն, վկայութիւն, թատրոն, ինքնակենսագրական էջեր:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Մարտ 2008, թիւ 1, էջ 17-18։

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Կամօ Գիանջեան

**Կամօ Գիանջեան** (), հայ քանդակագործ, գեղանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է  Երեւան։ 1963-68 տարիներուն սորված եւ աւարտած է Երեւանի Փանոս Թերլեմէզեանի անուան գեղարուեստական ուսումնարանի քանդակագործական բաժինը։

1968-74 տարիներուն սորված եւ աւարտած է Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկի քանդակագործական բաժինը։

1977-ին ընդունուած է համալսարանի նկարիչներու միութեան անդամ։

1979-ին Երեւանի ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ բացած է իր անհատական ցուցահանդէսը։ Աշխատանքները ցուցադրուած են՝ Նիւ Եորք, Լոս Անճելոս, Պոսթոն, Ֆիլատելֆիա, Մոնթրէալ քաղաքներու մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Գրացիա.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B3%D6%80%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1.jpg|alt=Գրացիա
Պատկեր:Տիեզերական_Էակ.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8F%D5%AB%D5%A5%D5%A6%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D4%B7%D5%A1%D5%AF.jpg|Տիեզերական Էակ
Պատկեր:Տիեզերական_Կամքի՛_Ուրվականը.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8F%D5%AB%D5%A5%D5%A6%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D4%BF%D5%A1%D5%B4%D6%84%D5%AB%D5%9B_%D5%88%D6%82%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A8.jpg|Տիեզերական Կամքի Ուրուականը
Պատկեր:Տիեզերական_Կամքի՛_Ուրվականը_1.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8F%D5%AB%D5%A5%D5%A6%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D4%BF%D5%A1%D5%B4%D6%84%D5%AB%D5%9B_%D5%88%D6%82%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A8_1.jpg|Տիեզերական Կամքի Ուրուականը, գեղանկար
Պատկեր:Քարե_դարի_արձագանքները.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%94%D5%A1%D6%80%D5%A5_%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%AB_%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8.jpg|Քարէ դարու արձագանգները, տուֆ
Պատկեր:Գալակտիկական_Թագուհի.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B3%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%AF%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D4%B9%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B0%D5%AB.jpg|alt=Գալակտիկական Թագուհի
Պատկեր:Խալդ_Աստված_(_Էրեբունի_թանգարան_).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%BD%D5%A1%D5%AC%D5%A4_%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%BE%D5%A1%D5%AE_(_%D4%B7%D6%80%D5%A5%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%AB_%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_).jpg|Խալդ Աստուած (Էրեբունի թանգարան)


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Գէորգ Ղարաջեան

**Գէորգ Ղարաջեան** (),  հայ թատերագիր, քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Անդրկովկաս, համալսարանական ուսումը հաւանաբար ըրած է Մոնփըլիէ: 1887-ին Հնչակեան կուսակցութեան ուսանողներէն մէկն է, Ժընեւ:

Մարօ եւ Աւետիս Նազարբէկեանի հետ՝  հեղինակակիցն է Հնչակեան Ծրագրին: Բայց երբ, 1887 Նոյեմբերին, «Հնչակ»ի առաջին թիւը լոյս կը տեսնէ՝ արդէն բաժնուած է խումբէն:

Նոյն տարին, կը թարգմանէ «Համայնավար կուսակցութեան մանիֆեստ»ը հայերէնի՝ բաղդատական ուսումնասիրութեամբը ֆրանսերէն եւ ռուսերէն բնագրերու: «Մանիֆեստ»ի այս առաջին հայերէն թարգմանութիւնը ղրկուած է Մ. Փորթուգալեանին, «Արմենիա»ի մէջ հրատարակուելու համար: Բայց փորթուգալեան մերժած է հրատարակել, եւ թարդմանութիւնը կորսուած է:

Ղարաջեանը կրկին կը տեսնենք 1897-ին, Թիֆլիսի մարքսիսա խմբակներուն մէջ, 1898-ին՝ հիմնադիրներէն մէկը եղած է Թիֆլիսի բանուորներու միութեան, որուն մտաւորականն է եւ քարոզիչը: 

Անդամակցած է ՌՍԴԲԿԻ, հաւանաբար 1888-էն: Ճանչցուած է իր գործօն մասնակցութեամբը 1905-ի յեղափոխութեան, «Արկոմեդ» անունին տակ: 

Յաճախ մատնանշուած գիրք մըն ալ ձգած է, «Անցեալի յիշողութիւններից», Թիֆլիս, 1918:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Դեկտեմբեր 1981, թիւ 12,  էջ 51-52։

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր, 1924

մինի
**Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր,** առաջին ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի ունեցած են 1924-ին, 25 Յունուարէն մինչեւ 5 Փետրուար: 

Ֆրանսայի Ալպեան լեռներուն վրայ գտնուող Շամոնի-Մոն Պլան քաղաքը առաջին անգամ ըլլալով կը կազմակերպէ այդ խաղերը: Այդ տարուան Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցէին 16 տարբեր մարզաձեւերու 250 մարզիկներ:

Ներկայիս մարզիկներուն թիւը 10 անգամ աւելի է: 

Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան ամէն չորս տարին անգամ մը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ձմեռնային Ողիմպիական խաղեր
Եթովպիական օրացոյցը

**Եթովպիական օրացոյցը,** հիմնուած է ղպտիներու (քոփթ) օրացոյցին վրայ, որ շատ տարբեր է սովորական օրացոյցէն:

Աշխարհի մեծ մասը որդեգրած է Գրիգորեան օրացոյցը, որ կը բաղկանայ 365 օրէ, կամ 366 օր` նահանջ տարիին:

Եթովպիական օրացոյցը կազմուած է 13 ամիսէ. այդ 13 ամիսներէն 12 ամիսները ունին 30 օր, իսկ տարուան վերջաւորութեան 13-րդ ամիսը, որ կը կոչուի բաժանարար ամիս, կը տեւէ 5 օր, կամ 6 օր` նահանջ տարուան ընթացքին: Եթովպիական Նոր տարին կը սկսի սեպտեմբեր ամսուն, եւ ամէն չորս տարին անգամ մը մէկ օր կ'աւելցուի:
## Ամիսներ

Ամսաթիւերը տրուած են Գրիգորեան օրացոյցով Ի.- ԻԱ. դարերուն համար։

Այս Գրիգորեան ամսաթիւերը վաւերական են միայն Մարտ 1900-էն մինչեւ Փետրուար 2100: Ասիկա պայմանաւորուած է անով, որ 1900 եւ 2100 թուականները նահանջ տարիներ չեն Գրիգորեան օրացոյցին մէջ, մինչդեռ անոնք եթովպիական օրացոյցին մէջ են, ինչ որ կը նշանակէ, թէ 1900 թուականէն առաջ եւ 2100 թուականէն ետք ամսաթիւերը կը փոխուին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Օրացոյցներ
Ուոլֆիա (պտուղ)

մինի
**Ուոլֆիա,** տեսակի բոյսերը կը պատկանին ոսպերու ընտանիքին եւ արմատներ չունին: 

Անոնք ընդհանրապէս կը ծփան Աւստրալիոյ, Ափրիկէի եւ Ասիոյ լճակներուն եւ հանդարտ գետերուն մակերեսին: 

Անոնք աշխարհի ամէնէն փոքր ծաղիկներով բոյսերն են եւ կ'արտադրեն աշխարհի ամէնէն փոքրիկ ու թեթեւ պտուղը (0,30 մմ երկարութիւն եւ մօտաւորապէս 70 մայքրոկրամ ծանրութիւն): 
ձախից|մինի
Անոր համը կը նմանի ջրկոտեմի համին:

Ան փրոթէինով հարուստ է եւ մեծ քանակով կը մշակուի արդէն Ասիոյ մէջ: 

Անիկա շատ մեծ արագութեամբ կ'աճի:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պտուղներ