Երուանդ Աղաթոն

**Երուանդ Աղաթոն**, (), երկրագործ, հայ մշակութային գործիչ։

## Կենսագրություն
### Մանկութիւն եւ կրթութիւն
Որդի Գրիգոր Աղաթոնի, ծնած է Խասգիւղ (ըստ այլոց Գանտիլլի, Վոսփոր) 1860 Փետր. 18-ին: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Ներսէսեան եւ ապա Նուպար-Շահնազարեան վարժարաններուն մէջ:

1868-ին հօրը մահուամբ որբ կը մնայ. իր անառակութեան պատճառաւ Շահնազարեանէն Ռոպերթ գոլէճ կ'անցնի, անկէ Պէրպէրեան: 17 տարեկանին Ղալաթա Սէրայի լիսէն կը մտնէ, ուր կ'աւարտէ շրջանը եւ Փարիզ մեկնելով Կրինեոնի երկրագործական վարժարանը կը մտնէ եւ 1883-ին կը յաջողի վկայական առնել: Տարի մը գործնականօրէն ուսումնասիրելէ ետք հարաւային Ֆրանսայի երկրագործութիւնը՝ Պոլիս կը վերադառնայ, ուր կառավարական պաշտօններ կը ստանայ:

### Ե. Աղաթոն եւ երկրագործութիւն
Իզմիրի մէջ պաշտօնավարած ատեն 16.000 ոսկի գողութիւն մը երեւան հանելով, գումարը կառավարական գանձը կը վերադարձնէ ու կը մեկնի Ատրիանուպոլիս՝ երկրագործական քննիչի պաշտօնով: Հալքալըի երկրագործական բարձրագոյն վարժարանը երբ կը բացուի, հողագործական դասախօսութիւնը Երուանդ Աղաթոնի կը յանձնուի:

Անգամ մը Եալովայի գիւղերուն վրայ մարախի տեղատարափ մը խուժած էր: Այս գիւղերը մեծ մասով հայաբնակ Էին. Աղաթոն կը յաջողի յատկացուած 3000 ոսկի պիւտճէին փոխարէն,170 ոսկիով բնաջնջել մարախները:

1896-ի Պանք Օթոմանի դէպքին մազապուրծ ազատած է ու Փարիզ փախուստ տուած։ Հոն հետեւած է երկրագործական վարժարանի դասախօսութեանց եւ այլ ճիւղերու: Տարի մը ետք մեկնած է Պուլկարիա, ուր պուլկարերէն սորված է, պաշտօնավարելու համար, բայց ձմրան սաստկութենէն 1898-ին Աղեքսանդրիա փոխադրած է։ Պօղոս Նուպար փաշա իրեն յանձնած է իր ագարակներուն քննչութիւնը։ Երեք տարուան ձեռնահաս պաշտօնավարութենէ ետք, հրաժարած է եւ իր հաշւոյն աշխատած։

1900-ին Աղեքսանդրիոյ մէջ հիմնած է Իւնիօն տը լ'Ակրիքիւլթիւր տ'Էժիպթ սենտիքան, որուն նախագահ ընտրուած էր։ 1903-ին Գահիրէ անցած է, յետոյ վերոյիշեալ միութեան վարչութիւնն ալ հոն փոխադրուելով Ե. Աղաթոն պատուակալ նախագահը եղած է։ Գահիրէի մէջ իշխան Հիւսէյին Քեամիլ եւ իշխան Իպրահիմ փաշաներու ագարակներուն գիտական քննչութեան պաշտօնը ստանձնած է եւ Խտիվ Ապպաս փաշայէն գնահատուելով՝ պէյութեան աստիճանը առած: Յետոյ թէ՛ օսմանեան եւ թէ՛ եգիպտական կառավարութիւններէն պատուանշաններ ստացած է, իսկ  ֆրանսական կառավարութենէն՝ «երկրագործական արժանիք»ի սպայի պատուանշանը:

### Ե. Աղաթոն ազգային հարցերու մասին
Աղաթոն պէյ, նոյնիսկ ծերութեան, հակառակ բազմազբաղ վիճակին, միշտ հետաքրքրուած է ազգային հարցերով: Տակաւին ուսանող, Սուլթանիէ վարժարանին մէջ, Կիլիկեան-Արարատեան ընկերութեան աջակից եղած է եւ հայ ուսանողութենէն թէ՛ նոյն ընկերութեան եւ թէ՛ Զէյթունի համար հանգանակութիւն ըրած է: Յետոյ իբրեւ կառավարական պաշտօնեայ, իր գտնուած տեղերու հայերուն համար օգտակար եղած է, շնորհիւ իր բարձր դիրքին: Երբ Եւրոպա ուսանող կը ղրկուէր Օսմ. Կառավարութեան կողմէ, յաջողած է եօթը ուսանողներէ չորսը հայերէ ընտրել տալ:

Յեղափոխական տաք շրջանին 1894-1896 հետաքրքրուած է յեղափոխութեամբ, սակայն համամիտ եղած չէ յեղափոխականներու յանդուգն գործերուն, որոնց հետեւանքով ազգին ընդհ. շահերուն վնաս հասած է: Անիկա ջատագովը եղած է յեղափոխութեան մը, որ ըլլար տնտեսական հողի վրայ:

Բայց իրեն փառքի մեծ կոթողը պիտի մնայ Հ.Բ.Ը. Միութեան հիմնադրութիւնը, բարեյիշատակ Պօղոս Նուպար փաշայի եւ ուրիշներու հետ:

Իր կեանքի երազն էր Հ.Բ.Ը. Միութեան բարգաւաճումը եւ անոր հայրենաշէն գործին լիակատար իրականացումը, որուն համար մտասեւեռում մը դարձած էր Միութեան գաղափարը:

### Ամուսնութիւն եւ ընտանիք
Աղաթոն պէյ 1892-ին ամուսնացած էր Օր. Էլիզա Գուշատալեանի հետ, դուստրը մաքսային ժողովի անդամ՝ Ասատուր Էֆէնտիին: Այս ամուսնութենէն կ'ունենայ 4 զաւակներ, որոնք լուրջ դաստիարակութեամբ կ'օժտուին:

### Ծերութիւն եւ մահ
Ծերունի Աղաթոն կեանքի վերջալոյսին Նիս (Ֆրանսա) քաշուեցաւ, ուր մահացաւ 1935 Յունիս 12-ին: Յուղարկաւորութիւնը, ըստ իր կտակին, շատ պարզունակ եղաւ:

## Գրական գործունէութիւն
Կը սիրէր ու կը գնահատէր գիտական լուրջ գործերը եւ ընկերային ու երկրագործական նիւթերու շուրջ յօդուածներ գրած է «Միութիւն» պաշտօնաթերթին մէջ: Բացի երկրագործական գիրքերէ, հաստատած էր հայոց պատմութեան մրցանակ մը: Ձրիաբար բաժնած է իր ծախսով ըրած հետեւեալ բոլոր հրատարակութիւնները:

* Հայաստանի վերաշինութիւնը, 1924:
* Նուիրատուութիւն եւ քսակ, 1925 (Պողոս փաշայի յառաջաբանով):
* Հայաստանի մէջ հայ հողագործներու տիպար գիւղի մի ծրագիրը, 1925:
* Ի՜նչպէս կը հասկնամ Նուպարաշէնը, 1929:
* Բարեգործականի ծնունդն ու պատմութիւնը, 1930:
* Կեանքիս յիշատակները, 1931:
* Օգտակար գիտելիքներ եւ գործնական խրատներ հայ երկրագործներուն (աբեղեանական ուղղագրութեանբ), 5000 օրինակ Հայաստանի գիւղացիներուն ձրի բաժնուած, նոյնը Մեսրոպեան ուղղագրութեամբ, 1922:
* Ցորենի մշակութեան գիրքը, 1933:
* Նուպարաշէն եւ Բարեգործական:
* Թուրքիոյ գաղտնի աղանդները:
* Աղաթոնի 75 ամեայ յոբելեանին առթիւ ղրկուած հեռագիրներու եւ նամակներու հաւաքածոն:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Էջ 91-92։

Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:18 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:12 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ երկրագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ