Մտածողութիւն

**Մտածողութիւն**, անհատի ճանաչողական գործունէութեան գործընթացը՝ ուղղուած իրականութեան՝ ընդհանրացուած եւ միջնորդաւորուած արտացոլման, որու ժամանակ նիւթը կ'իրականացնէ տարբեր տեսակի ընդհանրացումներ:

Մտածողութիւնը կ'արտացոլէ շրջապատող աշխարհի առարկաներու եւ երեւոյթներու այն կողմերն ու օրինաչափութիւնները, որոնք մատչելի չեն անմիջական զգայական արտացոլման համար: Մտածողութեան արդիւնքները միտքերն են, որոնք գլխաւորաբար կ'արտայայտուին հասկացողութիւններով եւ անոնց կապերով, խօսքերով: Մտածողութիւնը նաեւ նորութեան որոնման եւ բացայայտման գործընթացն է, որ կը յենի զգայական փորձի եւ մարդու գործնական գործունէութեան վրայ, բայց մեծ չափով դուրս կու գայ անոնց սահմաններէն:

Այսպիսով, մտածողութիւնը աշխոյժ հոգեկան գործընթացն է, որ ուղղուած է առարկայական աշխարհի առարկաներու եւ երեւոյթներու էական կողմերու ու անոնց ներքին կապերու միջնորդաւորուած եւ ընդհանրացուած արտացոլման:

Մտածողութիւնը անհնար է դրսեւորել առանց խօսքի եւ ունի իր տրամաբանական ձեւերը: Մտածողութեան միջոցով մարդը դուրս կու գայ զգացողական ճանաչողութեան սահմաններէն եւ ձեռք կը բերէ իր գործունէութիւնը ծրագրելու եւ կանխատեսելու ունակութիւն:

Մտածել կը նշանակէ բացայայտել այն օրինաչափութիւններն ու յատկանիշերը, որոնք ակնյայտ չեն, այլ «թաքնուած են» երեւոյթներու կամ առարկաներու խորքային յարաբերութիւններուն մէջ: Մտածել կը նշանակէ ո՛չ թէ արտացոլել կամ արձագանգել արտաքինի ազդեցութեան, այլ հիմնուելով նախկին փորձառութեան վրայ, զգայական ճանաչողութեան արդի փորձառութեան վրայ «ստեղծել» նոր տրամաբանական ձեւեր՝ հասկացողութիւններ, դատողութիւններ, եզրայանգումներ:

## Ծագումնաբանութիւն եւ կիրառութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Eugene_de_Blaas_A_Pensive_Moment.jpg|աջից|մինի|388x388փքս|''Մտածկոտ պահ'' (1904)․ հեղ․՝ Յուջին դե Բլաս
Մտածողութիւն  բառը ծագում առած է հին անգլերէն *þoht* կամ *geþoht բառերէն*, ինչպէս նաեւ *þencan  «*հասկնալ մտքով, հաշուի առնել» արտայայտութենէն։

«Մտածողութիւն» բառը կրնայ նշանակել․

* մտածելու եզակի արդիւնք կամ եզակի միտք («Իմ առաջին միտքն էր՝ ոչ»)
* մտաւոր գործունէութեան արդիւնք («Մաթեմատիկան մտածողութեան հսկայ ոլորտ է»)
* մտածելու որոշում կամ համակարգ («Յոգնած էի շատ մտածելէն»)
* մտքի ուժգնութիւն, պատճառ, պատկերացում եւայլն («Անոր բոլոր միտքերը ամբողջությամբ կեդրոնացած էին իր աշխատանքին վրայ»)
* գաղափարի քննարկում կամ արտացոլում («Մահուան մասին միտքը կը սարսափեցնէ զիս»)
* յիշողութիւն («Ես կը մտածեմ մանկութեանս մասին»)
* կիսատ կամ անկատար մտադրութիւն («Որոշ միտքեր ունիմ իրագործելու»)
* սպասում կամ ակնկալիք («Անոր կրկին տեսնելու միտք չունի»)
* քննարկում, ուշադրութիւն, հոգատարութիւն կամ  կապուածութիւն («Ան ոչինչ գիտէր իր արտաքին տեսքին մասին» եւ «Ես առանց մտածելու ըրի այդ»)
* դատողութիւն, կարծիք կամ հաւատ («Իր կարծիքով ազնուութիւնը լաւագոյն քաղաքականութիւնն է»)
* գաղափարներ, որոնք կը բնութագրեն յատուկ վայր, դաս կամ ժամանակ («Յունական մտածողութիւն»)
* որեւէ բան գիտակցելու վիճակին մէջ ըլլալ («Այդ ինծի ստիպեց մտածել տատիկիս մասին»)
* ձգտիլ հաւատալ որեւէ բանի, յատկապէս պակաս համոզուածութեամբ («Կը կարծեմ թէ կ'անձրեւէ, բայց համոզուած չեմ»)

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Huike_thinking.jpg|մինի|''Հուիկեն մտածելիս․'' ձենբուդդիստ քահանա Դազու Հուիկեի դիմանկարը, որը վերագրվում է 10-րդ դարի նկարիչ Շի Քեին։
Սահմանումներ, որոնք կրնան կամ չեն կրնար պահանջել, որ միտքը

* ծագի մարդու ուղեղին մէջ (տե՛ս մարդակերպութիւն),
* ծագի որպէս կենդանի կենսաբանական համակարգի մաս,
* ծագի միայն իրազեկման գիտակցական մակարդակով,
* պահանջուած լեզու ըլլայ,
* սկզբունքային կամ նոյնիսկ հայեցակարգային, վերացական ըլլայ («ֆորմալ»),
* ներառէ այլ հասկացութիւններ, ինչպիսիք են նկարագրութիւնները, մեկնաբանութիւնը, պատկերացումը, ծրագրաւորումը կամ մտապահումը։

Մտածողութեան սահմանումները կրնան նաեւ ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ծագիլ մտքի տեսութիւններէն։

Տեսութիւններ․

* «Մտածողութեան գործընթացներու եւ մտածող մեքենաներու տեսութեան ամփոփ նկարագիր» (Կայնիելլօ) – մտածողութեան գործընթացներ եւ մտաւոր երեւոյթներ՝ մոտելաւորուած մաթեմատիկական հաւասարումներու տեսքով
* Մակերեւոյթներ եւ էութիւններ․ Նմանութիւնը որպէս մտածողութեան հումք եւ կրակ (Հոֆստադեր եւ Սանդեր) – նմանութիւններու վրայ կառուցուած տեսութիւն
* Լեզուի եւ մտածողութեան ջղային տեսութիւն (Ֆելդման եւ Լակոֆֆ) – լեզուի եւ տարածական յարաբերութիւններու ջղային մոտելաւորում
* Մտածողութեան ձեւեր –  մտածողութեան կառուցուածքը, ուժը եւ սահմանափակումները (Բաում) – մտաւոր մոտելներու հիման վրայ կառուցուած տեսութիւն
* Չգիտակցուած մտածողութեան տեսութիւն – մտածողութիւն, որ գիտակցուած չէ
* Լեզուաբանութեան տեսութիւններ –  մտածողութեան  բովանդակութիւնը (Սթիվեն Պինկեր, Նոամ Չոմսկի) – Լեզուաբանական եւ ճանաչողական տեսութիւն այն մասին, որ մտածողութիւնը հիմնուած է սինթետիկ եւ լեզուաբանական անընդհատ կրկնուող գործընթացներու վրայ
* Մտածողութեան վարկածներու լեզուն (Ջերրի Ֆոդոր) – Մտաւոր վիճակները ներկայացնող սինթետիկ արտայայտութիւն – Բառացի՝ «Մտածողութեան լեզու»։

## Ծանօթագրութիւններ