open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մարտակերտ

մինի|աջից
**Մարտակերտ**, քաղաք Արցախի հիւսիսարեւելեան մասին մէջ, Մարտակերտ շրջանի վարչական կեդրոնը՝ Ստեփանակերտէն 75քմ հիւսիս՝ Թարթառ գետին միջին հոսանքին աջ կողմը՝ 450 մ բարձրութեան վրայ։

Մարտակերտ համայնքին կազմին մէջ ներառուած են նաեւ Հայկաջուր, Ջրաբերդ, Մարալեան Սարով եւ Լեւոնարխ գիւղերը։ Վարչական տարածքը՝ 4600 հեկտար է։ Անուանումը *Մատուռակերտի* հնչիւնափոխուած ձեւն է կան նաեւ «Մարդակերտ» մարդու կերտած, կամ «Մարտակերտ» մարտերու ընթացքին կերտուած տարբերակները։ Մինչեւ 1992-ի բռնագաղթը Մարտակերտ մեծութեամբ ԼՂԻՄ-ի երրորդ քաղաքն էր (Ստեփանակերտէն եւ Շուշիէն ետք: Ունէր շուրջ 13 հազար բնակիչ (2013-ին՝ 4500)։
## Մարտակերտը Արցախեան ազատամարտին
Շարժման սկիզբը Մարտակերտի հիմնարկներուն աշխատողները կազմակերպած են բողոքի ցոյցեր, ստորագահաւաք եւ այլն։ Շրջանին տարածքը պաշտպանելու համար ստեղծուած է աշխարհազօրայիններու անձնակազմ մը (ընդհանուր համակարգող՝ Վ. Բեգլարեան, անձնակազմին պետը՝ Վ. Խոնդկարեան), ինքնապաշտպանական երեք զինուած ջոկատներ (հրամանատարներ՝ Ա. Պաղտասարեան, Ա. Նաւթալեան եւ Վ. Մինասեան)։ Մարտակերտի մէջ էր նաեւ շրջանին մէջ կազմաւորուած ինքնապաշտպանական բոլոր ջոկատներու մարտական գործողութիւնները համակարգող անձնակազմը (համընդհանուր ղեկավար՝ Վ. Գալստեան եւ անձնակազմին պետը՝ Հայկազ Բաղմանեան)։ 1988-1992 թուականներուն Մարտակերտի եւ Հայաստանի կամաւորական ջոկատները, Արցախի Հանրապետութեան ինքնապաշտպանական ուժերը մարտեր մղած են հակառակորդին գերակշիռ ուժերուն դէմ։
4 Յուլիս 1992-ին ԽՄՀՄ 4-րդ բանակի աջակցութեամբ հակառակորդը սկսած է լայնածաւալ մարտական գործողութիւններ եւ գրաւած Մարտակերտը։ Մարտակերտի, Կեդրոնական, Ասկերանի եւ Մարտունիի Պաշտպանութեան անձնակազմերը, 5-րդ կամաւորական խումբը (հրամանատար՝ Մանուէլ Գրիգորեան) եւ Հայաստանի Հանրապետութեան կամաւորական ջոկատները 12 Յունիս 1993-ին ձեռնարկած են Մարտակերտի բնակավայրերու ազատագրման ռազմական մեծ գործողութիւն մը եւ 28 Յունիս 1993-ին ազատագրած են քաղաքը։ Արցախի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգեւատրուած են 5, «Մարտական խաչ» 2–րդ աստիճանի շքանշանով՝ 40 ազատամարտիկ։ Զոհուած է 134 ազատամարտիկ։։
## Ծանօթագրութիւններ
Համաճարակ

**Համաճարակ** (epidemic), փոխանցիկ հիւանդութեան մը արագօրէն, մեծ տարողութեամբ, ակնկալուածէ աւելի մեծ թիւով մարդոց մէջ  եւ որոշ շրջանի մը մէջ  տարածումն է: 

Երբ համաճարակը տարածուի որոշ երկիրէ մը  դուրս  այլ երկիրներ  եւ կամ ամբողջ աշխարհ ան կը կոչուի համավարակ, համաճարակ (pandemic): Ան կոչուած է նաեւ հանրավարակ:
մինի|258x258փքս
Համաճարակները կը պատահին հոն ուր նոր յարուցիչ ազդակ մը՝ ժահր մը կամ մանրէ մը անակնկալօրէն կը յայտնուի եւ ընկալունակ հաւաքականութիւն մը գոյութիւն ունի: Համաճարակի մը վնասները կախեալ են՝ յարուցիչ ժահրին կամ մանրէին ուժգնութենէն, ժողովուրդին ընկալութեան աստիճանէն, անոր դիմադրողականութեան, սննդառութեան, ֆիզիքական եւ հոգեկան իրավիճակէն,  յարուցիչի փոխանցման նոր միջոցներու եւ ձեւերու  յայտնաբերումէն եւ կանխազգուշական միջոցառումներու որդեգրումէն: 

Համաճարակները շատ աւելի կը պատահին հոն ուր առողջապահական պայմաններ, բժշկական ծառայութիւն եւ խնամք չեն գտնուիր, մարդիկ  մեծ թիւով կ’ապրին նեղ միջավայրի մէջ եւ կը տառապին սովէ, անօթութենէ ու ըմպելի ջուրի պակասէ:

Զանազան մանրէական, ժահրային եւ մակաբուծային հիւանդութիւններու համաճարակներ եւ համավարակներ պատահած են դարերէ ի վեր աշխարհի չորս ծագերուն: 

Համաճարակները եւ համավարակները յաճախ շատ աւելի մեծ թիւով մարդոց կեանքը խլած են քան թէ համաշխարհային պատերազմները:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ժանտախտ
* Բծաւոր տենդ
* Պսակաձեւ ժահր
* Իպոլա (ժահրային հիւանդութիւն)
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Իպոլա (ժահրային հիւանդութիւն)

**Իպոլա հիւանդութիւն** (Ebola)**,** ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է: Յաճախ ան կը կոչուի Իպոլա արիւնահոսութեան հիւանդութիւն, որովհետեւ անոր յատկանշական ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է:

Այս հիւանդութեան ժահրը Իպոլա ժահրն է որ առաջին անգամ յայտնոած է 1976-ին Սուտանի մէջ եւ Քոնկոյի Իպոլա գետին շրջակայքը: Այս ժահրը կը պատկանի «Filoriridae» ժահրերու խմբաւորումին: 

Իպոլա անուանումը կը վերագրուի Քոնկոյի Իպոլա գետին: Այս երկու երկիրներուն մէջ Իպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուած է եւ վերածուած համաճարակի:

Իպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուած է 2012-ին Ուկանտայի եւ դարձեալ Քոնկոյի մէջ: 

Իպոլա ժահրը վարակուող անձի մարմնին մէջ մտնելէ ետք կը տկարացնէ անոր ախտամերժութեան (immunity) համակարգը եւ կը հարուածէ մարմնի զանազան օրկանները: Վարակուողներուն 50-90 տոկոսը կը մահանայ: Չմահացողները կը կրեն իպոլա ժահր եւ կրնան փոխանցել զայն ուրիշներու` սերմնահեղուկի միջոցաւ: 

2014-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահազանգային եւ բարդ էր: Ըստ Միջազգային Առողջապահական Կազմակերպութեան՝ 2014-ի համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս Կինիի, Սիէրա Լիոնի եւ Լիպերիոյ մէջ: Մինչեւ 2014 Իպոլան խլած է 3 400-է աւելի մարդոց կեանքը: Յայտնաբերուած են 7 500 պարագաներ:

## Հիւանդութեան ախտանշանները
Իպոլա հիւանդութեան ախտանշանները կը նմանին ճահճատենդի (malaria) եւ ընդերային տենդի (typhoid) ախտանշաններուն, հետեւաբար իպոլան պէտք է զատորոշել այս երկուքէն:

Իպոլա հիւանդութեան ախտանշաններն են` բարձր ջերմ, մարմնական տկարութիւն եւ յոգնածութիւն, մկանային ցաւ, սաստիկ գլխացաւ, փորի ցաւ, նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, հազ, կրծքացաւ, կոկորդի կարմրութիւն, մորթի դեղնութիւն-դեղնախտ (jaundice), անսպասելի արիւնահոսութիւն, աւշագեղձերու ծաւալում (lymph node hypertrophy), զառանցանք (delirium), անզգայութիւն (stupor) եւ հաւանական մահաքուն (coma):

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ժանտախտ
* Բծաւոր տենդ
* Պսակաձեւ ժահր
* Համաճարակ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Բծաւոր Տենդ

**Բծաւոր տենդ** (Typhus)**,** մանրէական վարակիչ հիւանդութիւն մը: 

Կը յառաջանայ երկու ձեւով՝ տեղաճարակային «endemic-murine typhus», համաճարակային (epidemic): Տեղաճարակային բծաւոր տենդին յարուցիչը «Rickettsia Typhi» մանրէն է, իսկ համաճարակային բծաւոր տենդինը՝«Rickettsia prowazekii» մանրէն: 

Բծաւոր տենդը կը փոխանցուի մարդուն մակաբոյծերու, մասնաւորապէս՝ մարմնական ոջիլներու եւ լուերու ճամբով: Յարուցիչ մանրէն ընդհանրապէս կը հարուածէ առողջ մարդը եւ հազուադէպօրէն՝ կարգ մը անասուններ, յատկապէս՝ մուկեր, կատուներ եւ սկիւռներ: Այս մակաբոյծերը յարուցիչ մանրէն կ'իւրացնեն կծելով վարակուած մարդը կամ անասունին մորթը: Անոնք այս մանրէները կը փոխադրեն առողջ մարդու մը մորթին վրայ: Անոնք կծելով կը տեղաւորեն իրենց մանրէներով հարուստ կղկղանքը՝ գրգռուած մորթին վրայ: Այս ձեւով տեղի կ'ունենայ առողջ մարդուն վարակումը:

Յաճախ բծաւոր տենդը կը շփոթուի Որովայնատիֆ (typhoid) հիւանդութեամբ: Անոնք բոլորովին տարբեր հիւանդութիւններ են եւ անոնց յարուցիչները տարբեր են: Այս շփոթը ստեղծուած է, որովհետեւ բծաւոր տենդի տեղաճարակային տեսակի յարուցիչը «Rickettsia Typhi» կը կոչուի:

## Պատմութեան մէջ
Պատմութեան ընթացքին եղած են բծաւոր տենդի տարբեր համաճարակներ․

* 1489-ին 17.000 սպանացի զինուորներ մահացած են այս հիւանդութեամբ:
* 1759-ին բծաւոր տենդի բռնկում տեղի ունեցած է Անգլիոյ բանտերուն մէջ եւ բանտարկեալներուն 25 տոկոսը մահացած է:
* 1830-ին 100.000 Իրլանտացիներ մահացած են բծաւոր տենդի համաճարակի պատճառով:
* Նշանակալից եղած է 1848-ի համաճարակը, երբ աւելի քան 20.000 Քանատա գաղթող Իրլանտացիներ մահացած են։
* Բծաւոր տենդը դարձած է Ռուսական բանակին պատուհասը: 1918-1922 մահացած են 2.5 միլիոն անձեր եւ վարակուած՝ 25-30 միլիոն ռուս:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ժանտախտ
* Իպոլա հիւանդութիւն
* Պսակաձեւ ժահր
* Համաճարակ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Վիսպատըն

**Վիսպատենը** Գերմանիոյ խոշոր քաղաքներէն է եւ Դաշնային Գերմանիոյ Հեսսեն տարածաշրջանի մայրաքաղաքն է։ Ան պատմական առողջարանային քաղաք է, որ դարեր շարունակ իր տաք աղբիւրներու շնորհիւ դէպի իրեն կը կանչէ աշխարհի տարբեր ծայրերը բնակող հազարաւոր մարդիկ։ Այսօր արդէն Վիսպատընը Ռէյն Մայն մեծ տարածաշրջանի մէկ մասը կը կազմէ։ Քաղաքը տեղակայուած է Մայնի Ֆրանքֆուրթ օդակայանի ու առեւտուրի կեդրոնի մօտ (մօտաւորապէս 20 քմ)։ Շատ հաճախ Ֆրանքֆուրթի մէջ ցուցահանդէսներ կազմակերպելու ժամանակ գործարար մարդիկ կը ձգտին երթալ այնտեղ, որպէսզի հանգստանան հիասքանչ քաղաքի ստուերին տակ։ Վիսպատընը քոյր քաղաք է Հայաստանի Ստեփանաւան քաղաքին հետ։

## Քաղաքի գեղեցկութիւնը
Վիսպատըն քաղաքը ամենայարմար վայրն է միլիոնատէրերու համար, քաղաքի շքեղ գազինոյներուն մէջ կը հանդիպիք փողի, գեղեցկութեան եւ յայտնիներու։ Ռուս յայտնի գրող Տոսդեւսկին իր նախասիրութեամբ զբաղուեր է Վիսպատընի մէջ։ Յոհաննէս Բրամսը Երրորդ սիմֆոնիան ստեղծեր է 1883 թուականի ամրանը՝ Վիսպատընի մէջ։ Վիսպաստըն անունը ինքնին պատմութեան խորհրդանիշ է, առաջին դարուն հռոմէական պատմագիրները յիշատակեր են տաք ջուրի աղբիւրներ: Մարդը Վիսպատընի գեղատեսիլ բնութիւնը, քաղաքի այցելուներու կողմէ կը գնահատուի: Լայն փողոցները, ընդարձակ տարածքները, տուները եւ բազմաթիւ հանրային զբօսայգիները այցելուներուն կը ստիպեն զգալ, որ իրենք այլ ժամանակներու մէջ են:

## Հարուստներու քաղաք

1907 թուականի  վիճակագրութեան համաձայն, Գերմանիոյ միլիոնատէրերու մեծ մասը կ'ապրէr Վիսպաստընի մէջ, եւ այդ կը կապուի Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն յետոյ ռուս շատ մը ազնուականներու փախուստի եւ այնտեղ բնակութեան հետ: 

Ինչպէս կ'ըսեն, փողը փող կը բերէ, որովհետեւ կառուցեր են վիլլաներ, որոնք մինչ օրս կը համարուին քաղաքի տարբերակիչ կերպարը եւ անոր զբօսաշրջիկներու համար նախատեսուած վայր: Ան ​​ժամանակին կոչուած էր «Կլոպալ բուժիչ քաղաք», ուր կ'այցելէին ամբողջ աշխարհէն: Քաղաքը ունի ոչ պաշտօնական մականուն՝ «Հիւսիսային գեղեցիկ», թէեւ Նիցցան աւելի տաք է, քան Վիսպատեընը: 1995 թուականի մարդահամարի համաձայն՝ 997 միլիոնատէրներ կը բնակին Վիսպատըն եւ այդպիսով կը զբաղեցնէ երկրորդ տեղը Ֆրանկֆուրտէն ետք: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն յետոյ Վիսպադընը ​​ոչ միայն վիճակագիրներուն գրաւեց, այլ նաեւ Քրէական իրաւունքի դաշնային բիւրոյին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Friedrich-von-Thiersch-Saal Bühne.jpg|alt=
Պատկեր:Luftbild Landeshauptstadt Wiesbaden Innenstadt Stadtschloß Schlossplatz Rathaus Marktkirche - Foto Wolfgang Pehlemann Wiesbaden IMG 0174.jpg|alt=
Պատկեր:MK66641 Wandersmannstraße (Wiesbaden-Erbenheim).jpg|alt=
Պատկեր:Wiesbaden Luftbild Rheinufer mit Schloss Biebrich - Foto Wolfgang Pehlemann Wiesbaden IMG 0182.jpg|alt=
Պատկեր:Wiesbaden Schierstein Rheinufer.jpg|alt=
Պատկեր:SüdfriedhofWiesbaden.JPG|alt=

## Յղումներ
* Վիսպատենի պաշտօնական կայք էջը
* Վիսպատենի նկարները 

Ստորոգութիւն:Գերմանիայի քաղաքներ
Թարթառ գետ

մինի|աջից
**Թարթառ** (յայտնի է նաեւ իբրեւ Տերտեր կամ Տրտու), գետ Արցախի եւ Ազրպէճանի Հանրապետութիւններուն մէջ, Կուրի աջ վտակը։ Սկիզբ կ'առնէ  Սիւնիքի բարձրաւանդակին 3100-3200 մ բարձրութիւններէն։Հանրապետութեան կարեւորագոյն ջրային շնչերակներէն մէկը:
Գլխաւորաբար կը հոսի դէպի հիւսիս-արեւելք։ Երկայնքը 200 քմ է, ջրահաւաք աւազանին մակերեսը՝ 2650 քմ²։ Կուր կը թափի ծովու մակերեսէն 3 մ բարձրութեան վրայ։ Թարթառ գետին վրայ կառուցուած է Սարսանգի ջրամբարը, որ ունի աvելի քան 600 մլն.խ.մ ծաւալ: Ջրամբարին կից կառուցուած է համանուն ջրաելեկտրակայանը: Թարթառին վրայ է նաեւ Մատաղիսի ՀԷԿ-ը (Հիտրոելեկտրակայան)։ Թարթառ գետին վերին աւազանին գտնուած է պատմական Ծար աւանը, գետին միջին հոսանքին՝ ձախ ափին կը գտնուի Դադիվանքը։ Թարթառի ափին կը գտնուի Քարվաճառ քաղաքը։
Թարթառ լեռնային գետ է, կ'անցնի հիասքանչ ձորի մը մէջէն: Թարթառ գետին ափին կը գտնուին նաեւ Ջերմաջուր եւ Զուար տաք ջուրերը:
## Ծանօթագրութիւն
Ջերմաջուր

**Ջերմաջուրը** առողջարանային աւան է Արցախի Հանրապետութեան Շահումեանի շրջանին մէջ։

Ջերմաջուր կը գտնուի 2200-2400 մ բարձրութեան վրայ, Թարթառ գետի ափին, Քարվաճառէն դէպի հարաւ 20 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Ջերմաջուրէն 75 քմ դէպի հիւսիս-արեւմուտք կը գտնուի Սոթքի գնացքին կայարանը։

Ուշագրաւ է նաեւ Ջերմաջուր տանող ճամբան, որն կ'անցնի Թարթառ գետի ափով` ժայռերու եւ անտառներու մէջէն: Թարթառ գետի ափին կը գտնուին գետնին խորքէն բխող բնական բուժիչ տաք ջուրերը, որոնց ջերմաստիճանը շուրջ 60º C-ի կը հասնի անկախ տարուան եղանակէն:մինի|Ջերմաջուր|alt=|ձախիցՋերմաջուր հարուստ է բնական տաք աղբիւրներով։ Հանքային ջուրը ունի բուժիչ յատկութիւններ եւ բաղադրութեամբ կը նմանի Ջերմուկի հանքային ջուրերուն։ Անցեալին Ջերմաջուրի մէջ գործած են բազմաթիւ առողջարաններ։ Արցախեան ազատամարտի ատեն Ջերմաջուրը մեծապէս վնասուած է ռազմական գործողութիւններէն։ Գետնին որքէն բխող տաք, թթու եւ հանքային բնական բուժիչ ջուրերը իրենց բաղադրութեամբ կը բուժեն այնպիսի հիւանդութիւններ, ինչպիսիք են՝ թոքաբորբը, մկանային, ինչպէս նաեւ մաշկային շարք մը հիւանդութիւններ:

«Տաք աղբիւրը» բնական «ժաքուզի» է շուրջ 2,5 մեթր տրամագիծով եւ 1 մեթր խորութեամբ, ձեւաւորուած է կրաքարային տարածքէ: Տաք հանքային ջուրը կը ժայթքի կեդրոնէն: Ջուրին ջերմաստիճանը այնքան տաք է, որ նոյնիսկ ցուրտ եղանակին կարելի է հոն լոգանք ընդունիլ: 
## Ծանօթագրութիւններ
Ջրաբերդ

**Ջրաբերդ**, գիւղ Մարտակերտի մէջ՝ կեդրոնէն 6 քմ հիւսիս-արեւմուտք՝ 450 մ բարձրութեան վրայ՝ Թարթառ գետի աջ ափին։ Շրջակայքը Երիցմանկանց վանքն է (Ժէ. դար)։

*Ջրաբերդ* ( բառացի «Ջրային Բերդ»), այլ անուանումներ՝ Ջերմուկ, Ջարոբերտ, Ջարապերթ, Ջարիպերթ, միջնադարեան հայկական ամրոց, որ կը գտնուի Թրղի եւ Թարթառ գետերու բարձրադիր լեռներուն վրայ։ Ըստ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային բաժանման ամրոցը կը գտնուի Մարտակերտի մէջ եւ կը հովանաւորուի ԼՂՀ կողմէ։ Ըստ Ազրպէյճանի վարչատարածքային բաժանման՝ Թերտերեան շրջանին մէջ։

Ըստ Րաֆֆիի՝ Ջրաբերդ ամրոցը «կանգնած» է ճիշդ ջուրին վրայ, որու գագաթը հսկայական ժայռաբեկոր մըն է եւ որ վարէն կ'ողողուի մոլեգնած Թարթառին եւ անոր Թրղի վտակին ջուրերով: Այս երկու գետերը իրարու մէջ թափելով, ամրոցին թերակղզիի տեսք մը կու տան։ Զառիթափ լանջերով հսկայածաւալ ժայռազանգուածը շրջապատուած է անտառախիտ լեռնակոյտերով:
Րաֆֆի, համեմատելով Ջրաբերդը ղարաբաղցիներու ըմբոստ էութեան ու աննկուն կամքին հետ, գրած է.

Ջրաբերդ Հիւսիս-արեւելեան Հայաստանի պատմական ամրոցներէն մէկն է։ Ղարաբաղի ամենայայտնի բերդերէն մէկը, որ իր անունը ստացած է այն պատճառով, որ երեք կողմէն շրջապատուած է ջուրով: Անիկա կանգուն է Արշակունեաց թագաւորութեան ժամանակաշրջանէն։ Առաջին անգամ Ջրաբերդի մասին խօսած է վաղ միջնադարեան նշանաւոր հայ պատմաբան Մովսէս Կաղանկատուացին։ Ամրոցը վաղ միջնադարէն ի վեր կառուցուած է եւ դարձած Արցախ-Խաչէն-Ղարաբաղի անառիկ ու նշանաւոր պաշտպանական յենակէտերէն մէկը: Ջրաբերդ տարբեր ժամանակաշրջաններու ընթացքին եղած է հայ մելիքներու հովանաւորութեան տակ, որոնց ծնունդներն են՝ Վախթանգեանները, Հասան Ջալալեանները, Մելիք -Իսրայէլեանը, Մելիք-Ալավերդեանը եւ Աթաբեկեանները։

Ամրոցին աւերակները պահպանուած են մինչեւ մեր օրերը։ Բացի պարիսպներէն ու բազմաթիւ այլ շինութիւններու աւերակներէն՝ պահպանուած են նաեւ դէպի գետ իջնող թաղածածկ գետնուղիներն ու հարաւարեւմտեան՝ գետամերձ ստորոտին հարող կամարական դարպասը: Տեսանելի են ռազմական եւ տնտեսական կառոյցները եւ ամրոցը։ Ջրաբերդին աւերակներէն փապուղի մը փորուած էր։ Բերդէն ոչ հեռու կը գտնուի հայկական Երեք Մանկուկ եկեղեցին, որ կառուցուած է ԺԷ.-ԺԸ. դարերուն։ Հոս պահպանուած են հայկական խաչքարեր, նկարներ եւ այլն։

Բերդին տարածքը բաւական ընդարձակ է: Ժայռերուն վրայ փորուած են դէպի գետը տանող աստիճաններ: Ջրաբերդը Ղարաբաղի լաւ պահպանուած բերդերէն մէկն է: 

Աւանդութեան մը համաձայն՝ Ժամանակին հոն  բնակած են քաջ, համարձակ, հաւասարակշռուած, հնարամիտ ու դիմացկուն մարդիկ: Կը պատմուի, թէ թշնամին կու գայ նուաճելու Ջրաբերդը եւ չկարենալով գրաւել զայն՝ կը պաշարէ: Պաշարումը կը տեւէ երկար: Թշնամին կը յուսայ, որ բերդին մէջ հացի պաշարը շուտով կը վերջանայ, եւ սովի վտանգէն վախցած մարդիկ անձնատուր կ'ըլլան: Սակայն Ջրաբերդին հնարամիտ մարդիկը չեն ձգեր, որ սովը գերութեան դուռը հասցնէ զիրենք: Բերդին պատերէն անոնք դուրս կը բերեն հոն գտնուած կիրը ու կը սկսին մաղել՝ ի ցոյց թշնամիին: Պաշարողները կը մնան զարմացած. ինչք՜ան հարուստ են այս բերդին բնակիչները, որ երկար պաշարումէ ետք ալ ալիւր կը մաղեն պարիսպներուն վրայ: Թշնամին, որ արդէն սպառած էր իր բոլոր ուժերը ու համբերութիւնը, կը կարծէ, որ դեռ շատ ալիւր կայ բերդին մէջ, յուսահատ եւ ձեռնունայն կը հեռանայ Ջրաբերդէն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի բերդեր
Ստորոգութիւն:Արցախ
Շուշան Ստեփանեան

**Շուշան Շահէն Ստեփանեան** (), Հայաստանի Հանրապետութեան Պաշտպանութեան նախարարութեան մամուլի քարտուղար, հայ լրագրող, մայոր։

## Կենսագրութիւն
Շուշան Ստեփանեանը ծնած է 8 Օգոստոս1988-ին, Արցախի Հանրապետութեան Հադրութ քաղաքը։ 1995-էն սորված է Հադրութի Միքայել Մանուէլեանի անուան միջնակարգ դպրոցը։ 2005-ին գերազանց աւարտած է դպրոցը եւ ընդունուած Երեւանի Պետական Համալսարանի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետը, որ 2009-ին նոյնպէս աւարտած է գերազանց առաջադիմութեամբ։

Որպէս յետաքննող լրագրող, 2007-էն 2009 թուականներուն աշխատած է «Հետք» ելեկտրոնային պարբերականին հետ։ 2009-ին ընդունուած է պայմանագրային զինուորական ծառայութեան՝ որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան Պաշտպանութեան նախարարութեան «Հայ զինուոր» թերթի ռազմաքաղաքական տեղեկատուութեան եւ զինծառայողներու գաղափարախօսական բաժանմունքի թղթակից։ 2013-ին դարձած է նոյն թերթի խմբագրութեան մշակոյթի եւ հասարակայնութեան կապերու բաժանմունքի թղթակից, իսկ 2015-էն 2016 թուականներուն՝ զօրքերու առօրեայ գործունէութեան լուսաբանման բաժինի խմբագիր։ 2017-ին Շուշան Ստեփանեանը դարձած է նոյն թերթի խմբագրութեան զօրքերու առօրեայ գործունէութեան լուսաբանման բաժինի պետ։ 2018-ին ան «Զինուժ Մեդիա» պետական հիմնարկի մամուլի բաժինի թղթակիցն է։

2019-էն ծառայութեան անցած է Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ուժերուն մէջ։ Ան 2014-ին վերապատրաստուած է Գերմանիոյ դեմոկրատական Հանրապետութեան Զինուած ուժերու Ինֆորմացիայի եւ կոմունիկացիայի ակադեմիային մէջ։

Հայրը` Շահէն Ստեփանեանը, Ղարաբաղեան պատերազմի մասնակից է, յետմահու պարգեւատրուած է Արցախի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով։

Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտպանութեան նախարար Դաւիթ Տոնոյեանի հրամանով Շուշան Ստեփանեանը նշանակուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Պաշտպանութեան նախարարութեան մամուլի քարտուղար:

## Պարգեւներ
Շուշան Ստեփանեանը արժանացած է «ՀՀ ԶՈւ 20 տարի», «Ծ.Հ.Ս. Իսակով», «Անբասիր ծառայութեան համար» 1-ին աստիճանի պատուոգրերու, «Մարշալ Բաղրամեան» մետալներուն:

2009-ին ան ճանչցուած է European Journalism Centre-ի կողմէ կազմակերպուած յետաքննական լրագրութեան ուսումնական մրցոյթի յաղթող եւ վերապատրաստուած Նիտերլանդներու մէջ։

Ունի մայորի կոչում։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:1988 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:8 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ապրող անձինք
Լեւոն Ալթունեան

**Լեւոն Ալթունեան** Լիբանանի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի 1950-ական եւ 1960-ական տարիներու աստղերէն մէկը:  Հ.Մ.Ը.Մ.-ի «Ուստա»-ն էր՝ եղբ. Լեւոն Ալթունեանը, որ 1952-էն 1973 ծառայեց Հ.Մ.Ը.Մ.-ին, նաեւ Լիբանանի ֆութպոլի ազգային խումբին։ ՀՄԸՄ-ի առաջնակարգ խումբի ամենափայլուն մարզիկներէն մին եւ Լիբանանի ֆութպոլի ախոյանութեան ամենաշատ կոլ նշանակած աստղերէն։

## Կենսագրութիւն
Լեւոն Ալթունեան ծնած էր 15 Սեպտեմբեր 1936-ին, Պէյրութ, Լիբանան։ Փոքր տարիքէն ան սկսած էր ֆութպոլ խաղալ։ 16 տարեկանին հանդէս եկած էր Հ.Մ.Ը.Մ.ի Լիբանանի Հ.Մ.Ը.Մ.-ան խումբէն, հետեւելով իր երէց եղբօր՝ Մանուէլի օրինակին։

Առաջին մրցումը ան կատարած է Ռասինկի դէմ։ Այդ մրցումին, իբրեւ պահեստի մարզիկ, եղբ. Լեւոն ներկայացած է երկրորդ կիսախաղին, երբ խումբը պարտուած է 1-0 արդիւնքով։ Շնորհիւ սակայն իր արագ ու տպաւորիչ խաղարկութեան, ան նշանակած է երկու կոլ, իսկ եղբայրը՝ Մանուէլ մէկ կոլ, 3-1 արդիւնքով արդար յաղթանակ մը ապահովելով Հ.Մ.Ը.Մ.-ին։ Այնուհետեւ, ան Լիբանանի ֆութպոլի պատմութիւն մուտք գործած է լայն դռնէն, դառնալով բոլոր ժամանակներու լաւագոյն միջնապահներէն եւ աջ ծայրի ռմբարկուներէն մէկը։

Ան Հ.Մ.Ը.Մ.-ի շապիկը կրած է 21 տարի շարունակ։ Վերջին մրցումը ան կատարած է 1973-ին, Նըժմէի դէմ, Հապիպ Ապի Շահլա մրցաշարքին։ Այդ օրը «Ուստա»ն նշանակած է մրցումին միակ կոլը։ Անոր բազմաթիւ առիթներ ներկայացած են մաս կազմելու եւրոպական խումբերու, սակայն ան հաւատարիմ մնացած է իր պաշտած միութեան՝ Հ.Մ.Ը.Մ.-ին, ֆութպոլիստի ամբողջ կեանքը անցընելով անոր յարկին տակ։

Ան մահացաւ 6 Սեպտեմբեր 2020-ին, զոհը դառնալով քորոնա համաճարակին։ Աշխարհի ֆութպոլի համադաշնակցութեան (FIFA) նախագահ Ճիաննի Ինֆանթինօ, ցաւակցական մը յղած էր Լիբանանի ֆութպոլի համադաշնակցութեան, յիշելով Լեւոնի արձանագրած յաջողութիւնները։ 

### Լիբանանի ֆութպոլի ախոյեանութիւն եւ Լիբանանի բաժակակիր
Լեւոն Ալթունեան Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ներկայացուցչական խումբին եւ մարզիչ Ժոզէֆ Նալպանտեանի հետ Լիբանանի ֆութպոլի ախոյեանութեան տիրացած է երեք անգամ.- 1954-1955, 1962-1963 եւ 1968-1969 տարեշրջաններուն։ 

Լիբանանի բաժակակիր դարձած է 1961-1962 տարեշրջանին։ Լիբանանի լաւագոյն կոլ-սքորըրը հանդիսացած է 1962-1963 եւ 1966-1967 տարեշրջաններուն։ 1970-ին, իր խմբապետութեամբ, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ֆութպոլի խումբը կը գրաւէ Ասիոյ ակումբներու ախոյեանութեան երրորդ դիրքը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հ.Մ.Ը.Մ.-ի «Ուստա»-ն
Ստորոգութիւն:Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ֆութպոլի միջնապահներ
Ստորոգութիւն:Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ֆութպոլի աջ ծայրի ռմբարկուներ

## Աղբիւրներ
*Վերջին հրաժեշտ ՀՄԸՄ-ի Ֆութպոլի ռմբարկուներէն ՝ Լեւոն Ալթունեանին 
*«ԻՄ ԿԵԱՆՔԻ ՅԱՋՈՂՈՒԹԻՒՆՍ ԿԸ ՊԱՐՏԻՄ ՀՄԸՄ-ԻՆ» Կ՛ԸՍԷ ՅՈՎՍԷՓ (ՅՈՎՍԷՓԻԿ) ՄՈՒՄՋՕՂԼԵԱՆ
Սիրուն Երէցեան

**Սիրուն Երէցեան** Ամերիկահայ մանրանկարչուհի, սփիւռքի մէջ հանրայայտ «Սիրուն տառեր»-ու՝ հայոց այբուբէնի գեղարուեստական նկարազարդումներու հեղինակը յայտնի է «Սիրամարգէ տիկինը» անունով:
Ան իր վրձինը թաթխած է հայկական բազմադարեան գեղանկարչութեան երանգապնակին մէջ ու բազմաբնոյթ ներշնչումներով՝ գունագեղ պաստառներով հարստացուցած է մեր գեղանկարչութեան կալուածը։

## Կենսագրութիւն
Մանրանկարչուհի Սիրուն Երէցեանը ծնած է 1951 թուականին՝ Պէյրութ: Ստացեր է նկարիչի մասնագիտական կրթութիւն, հեղինակ է երեք գիրքերու: Ան սփիւռքի մէջ հանրայայտ «Սիրուն տառեր»-ու՝ հայոց այբուբէնի գեղարուեստական նկարազարդումներու հեղինակն է, յայտնի «Սիրամարգէ տիկինը», որ այդ անունը ստացեր է իր արուեստի մէջ սիրամարգեր նկարելուն համար: Սիրուն Երէցեանի հայոց այբուբէնի մանրանկարչական ձեւաւորումները բազմիցս ցուցադրուեր են նշանաւոր ցուցասրահներու մէջ՝ արժանանալով գնահատանքի:

2016-ին, ԱՄՆ-ի մէջ նշանաւոր նկարչուհիի հիւանդութեան դէմ պայքարի մէջ իրեն նեցուկ կանգնելու համար կազմուած խումբը մասնակցեր է Լոս Անճելըսի ALS միութեան կազմակերպած արշաւին, որուն ներկայ եղեր է նաեւ Սիրուն Երէցեանը: Հակառակ անոր, որ 2012-ին նկարչուհիի մօտ ախտորոշւած «Լու Կերիկ» ախտին (ALS), որուն հետեւանքով սայլակով տեղափոխուելու պարտադրուած եւ խօսելու ունակութիւնը կորսնցուցած՝ ան կը շարունակէ ստեղծագործել:

### Հրատարակութիւններ՝ Հայկական գլխազարդագիրեր եւ ստեղծագործութիւններ
*2011ին լոյս տեսաւ Seeroon Yeretzian գիրքը որ կը ներփակէ նկարչուհիին իւրայատուկ հայկական գլխազարդագիրերը, ինչպէս նաեւ վերջին երեսուն տարուան իր ստեղծագործութիւնները ։ 
*2012ին լոյս տեսաւ իր Word Weaving & Black Seat Confessions «ինքնակենսագրական բանաստեղծութիւններու եւ մտերմիկ պատումներ»ու հատորը ։

### ՍԻՐՈՒՆ ԵՐԷՑԵԱՆԻ «ՍԻՐՈՒՆ ՏԱՌԵՐ» ԳԻՐՔԻ ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴԷՍԸ
5 Փետրուար 2014-ին, «Ապրիլ» գրախանութի կազմակերպութեամբ, Կլենտէյլի հանրային գրադարանին մէջ տեղի ունեցաւ Սիրուն Երէցեանի «Սիրուն Տառեր» Երկու հարիւր յիսուն էջերէ բաղկացած այս գեղատիպ պատկերագիրքի շնորհահանդէսը։ Հանդիսավարն էր արուեստագիտուհիին զաւակը Առնօ Երէցեան։ Գիրքի ներկայացումը կատարեցին Տեարք՝ Վաչէ Մանկրեան եւ Հէրի Մեսրոպեան։

Առաջնորդ Սրբազան Հայրը ներկայ եղաւ ձեռնարկին եւ Տիկին Սիրուն Երէցեանին փոխանցեց իր օրհնութեան ու գնահատանքի գիրը։ Առաջնորդ Սրբազանին կ՚ընկերանար Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներէն Արժ. Տ. Կոմիտաս Քհնյ. Թորոսեան։ Ներկայ էր նաեւ Գերշ. Տ. Եփրեմ Արք. Թապագեան։ Հանդիսութեան ընթացքին Առաջնորդ Սրբազանը առողջութեան բարեմաղթութիւններ փոխանցեց Տիկ. Սիրունին եւ գնահատանքով լի շնորհաւորելով «Սիրուն Տառեր» գիրքի հրատարակութիւնը, անոր յանձնեց գնահատանքի եւ օրհնութեան իր գիրը։

### Շքանշան
2016-ին, Ամերիկահայ նշանաւոր նկարչուհի եւ «Սիրուն Տառեր» ստեղծագործութեան հեղինակ Սիրուն Երէցեանի հիմնադրած «Ռոսլին» ցուցադրասրահին մէջ, արուետագէտին  յանձնուած է Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան «Արշիլ Կորքի» շքանշանը: Շքանշանը անուանի նկարչուհիին յանձնուած է Լոս Անճելըսի մօտ Հայաստանի  հիւպատոսութեան ներկայացուցիչ Արմելա Շաքարեանի ձեռամբ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Սիրուն Տառեր»ու Հեղինակը Յուզուած Է Հայաստանէն «Արշիլ Կորքի» Շքանշանը Ստանալէն
*Սիրուն Երէցեանի Յղացքներով`. Սիրուն Տառեր
*«Սիրուն տառեր»-ու հեղինակը յուզուեր է՝ Հայաստանէն ստանալով «Արշիլ Գորկի» շքանշանը 

Ստորոգութիւն:Մանրանկարչուհի
Ստորոգութիւն:1951 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ
Փանոս Մանճեան

**Փանոս Մանճեան** (),  զօրավար, լիբանանեան բանակի սպարապետի օգնական, պետական նախարար։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1952-ին Պէյրութ: Նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Այնճարի «Յառաջ-Գալուստ Կիւլպէնկեան» գոլէճին մէջ: Երկրորդական ուսումը ստացած է Պէյրութի Հայ Աւետարանական Գոլէճին մէջ: Ամուսնացած է եւ ունի երեք զաւակ:

Փանոս Մանճեան կը տիրապետէ չորս լեզուներու` հայերէնի, արաբերէնի, ֆրանսերէնի եւ անգլերէնի:

### Ուսում
1972 թուականին մուտք գործած է Լիբանանի սպայից վարժարան, ուրկէ վկայուելով 1975-ին դաեւձած է Լիբանանեան բանակի սպայ: 

Բանակին մէջ  ծառայած է 38 տարիներ: 2001-ին ստացած է Զօրավարի աստիճան: 

Մինչեւ 2010-ը գործած է բանակին մէջ իբրեւ Զօրավար տարբեր պատասխանատու պաշտօններ վարելով: 

Հանգստեան կոչուած է Դեկտեմբեր 2010-ին: 

### Զինուորական մասնագիտութիւն
Զինուորական իր մասնագիտութիւնը եղած է հրասայլերու օգտագործումն ու կառավարումը պատերազմներու ընթացքին: Այս ծիրին մէջ հետեւած է մասնագիտական դասընթացքներու Ամերիկայի Միացիալ Նահանգներուն մէջ: Եղած է վաշտապետ իսկ 2005-2010 ժամամնակամիջոցին նշանակուած է Լիբանանեան բանակի սպարապետի օգնական:

Յունիս 2011-ին մաս կազմած է Լիբանանի Կառավարութեան որպէս պետական նախարար։  Ան ստանձնած է զինուորական պարտականութիւններ Լիբանանի, Միացեալ Նահանգներու,  Զուիցերիոյ, Իտալիոյ, Յորդանանի, Սուրիոյ եւ Հայաստանի մէջ:

## Շքանշաններ եւ շնորհաւորագրեր
Իր ծառայութեան ընթացքին ստացած է բազմաթիւ շքանշաններ որոնցմէ յատկապէս կարելի է յիշել «Վիրաւորի», «Պատերազմի» եւ «Լիբանանեան Մայրի»-ի շքանշանները: 

Ստացած է նաեւ բազմաթիւ շնորհաւորագրեր:

## Ծանօթագրութիւններ
Աւետիս Պաղսարեան

**Աւետիս Պաղսարեան**արուեստագէտՙ նկարիչ, քանդակագործ եւ լուսանկարիչ:

## Կենսագրութիւն
Աւետիս Պաղսարեանը ծնած է Երուսաղէմ նպարավաճառ Առաքելի ընտանիքին մէջ: Մայրըՙ Ծաղիկ Լուրճիկեանը Քեսապէն է, Սուրիա: Վերջինս Մեծ եղեռնի ժամանակ կորսնցուած է իր անմիջական ընտանիքը, բացի քրոջմէ, որուն կրցած է միանալ միայն 20 տարի անց, շնորհիւ թեւի վրայի խալին:

Աւետիսի ընտանիքը Երուսաղէմի մէջ ապրած է 1600-ականներէն սկսած: Հայրըՙ Թարգմանչաց վարժարանի հիմնադիրներէն է:  1955-ին ան տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ եւ հաստատուած (Manhattan) Մանհաթընի մէջ: Վերացական կամ ցնորական ոճով ստեղծուած անոր ծաղկամանները, մոմակալները, աղամանները եւ միւս քանդակները արժանացած են «Միջազգային գծագրական արուեստ» ամսաթերթի մրցանակին: Իր իրերը կը վաճառուին (Guggenheim) Կուկենհայմի, Մոմայի, Քոպայի (Ճափոն) ճանչցուած թանգարաններու յուշանուէրներու խանութներու մէջ: Ան հրատարակած է է 12 լուսանկարչական ալպոմներ, որոնց մէջ ներբողած է բնութեան անգերազանցելի գեղեցկութիւնը:

### «Հայ Օգնութեան ֆոնտի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամ»
Ի նշանաւորումն հայկական պետականութեան վերահաստատման 100-ամեակի, 2018 թուականին, Մայիս 17-էն 19-ը Նիւ Եորքի Սուրբ Վարդան եկեղեցւոյ մեծ դահլիճին մէջ կը գործէ միջազգային ճանաչման արժանացած արուեստագէտՙ նկարիչ, քանդակագործ եւ լուսանկարիչ Աւետիս Պաղսարեանի եզակի ստեղծագործութիւններու ցուցահանդէսը, հովանաւորութեամբ ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան, ՄԱԿ-ի մէջ ՀՀ մշտական ներկայացուցչութեան եւ Հայ Օգնութեան ֆոնտին:

Բարեգործական ցուցահանդէսի խնամակալներ նշանակուած են՝ Վիքի Շողակ Յովհաննէսեանը (ՀՀ մշակոյթի նախ.էն) ու Սանտրա Շահինեանը (Fund For Armenian Relief) (ՀՕՖ-էն) եւ որ ցուցահանդէսի ամբողջ հասոյթը պիտի տրամադրուի Հայաստանի ուսանողներունՙ «ՀՕՖ-ի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամի» միջոցով:

* Աւետիս Պաղսարեանի տիկինը՝ Արշօ Պաղսարեան-Սիմոնեան կօշիկի նորաձեւութեան (designer) ոճահնարիչ, ուրուագծող է:

Հիմնադրամը մասնաւորապէս յստակացուցած է, որ կրթաթոշակին կ'արժանանան լրագրութեան եւ նորաձեւութեան ասպարէզներու ուսանողները, այն պայմանով, որ անոնք կաճառը աւարտելէն յետոյ, երեք տարի առնուազն մնան Հայաստանի մէջ եւ իրենց լուման ներդնեն երկրի զարգացումին:

Եուդուպ հարթակի վրայ կարելի է դիտել Avedis Baghsarian Exhibit May 17, 2018-ի խորագրի տակ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Arsho Baghsarian: A Life in Shoes
*This Shoe Designer Reflects on Favorite Styles She’s Created for Classic Brands Over 50 Years
* Curated Art Exhibit at Diocese Avedis Baghsarian
*Armenian Jerusalem  Avedis Baghsarian sculptor 

Ստորոգութիւն:Նկարիչ
Ստորոգութիւն:Քանդակագործ
Ստորոգութիւն:Լուսանկարիչ
Ստորոգութիւն:Հայ Օգնութեան ֆոնտի եւ Աւետիս եւ Արշօ Պաղսարեան կրթաթոշակի հիմնադրամ
Ստորոգութիւն:Երուսաղէմ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ հաստատուածներ
Եսայի Եաղուպեան

**Եսայի Եաղուպեան** (),  Մուսա լերան ինքնապաշտպանական հերոսամարտի չէթէեական երեք խումբերէն մէկուն խմբապետը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սուէտիոյ Եօղուն Օլուք գիւղը: Դեռ պատանի մասնակցած է հայդուկային կեանքի: Թրքական կառավարութեան կողմէ հալածուելով, 1902-ին մեկնած է Ամերիկայի Միացեալ նահանգներ:

Թրքական սահմանադրութենէն ետք, կարճ ժամանակով մը վերադարձած է ծննդավայր, ապա կրկին մեկնած է Ամերիկա՝ իր եղբօր քով: Ամերիկեան քաղքենի միջավայրը նեղ կու գար իրեն սակայն։  Նորէն կը վերադառնայ իր ծննդավայրը:

1915-ին, Եսայի եղած է առաջիններէն, որ գործի անցնելով խումբի մը հետ քաշուած է Ճէպէլ Մուսայի բարձունքները:

Եաղուպեան հերոսամարտի չէթէեական երեք խումբերէն մէկուն խմբապետը եղած է եւ գործօն մասնակցութիւն բերած է հերոսամարտի ճակատամարտներու ընթացքին:

Ան 1947-ին ներգաղթած է հայրենիք, եւ հոն իր մահկանացուն կնքած՝ 1957-ին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Վանք գիւղ (Մարտակերտ)

**Վանք**, գիւղ Արցախի Մարտակերտ շրջանին մէջ` կեդրոնէն 53 քմ հարաւ-արեւմուտք` 1100 մեթր բարձրութեան վրայ։ Տարածութիւնը՝ 2237 քառ.մ։
Բնակչութիւնը կը զբաղի անասնապահութեամբ եւ ծխախոտագործութեամբ։
Ունի միջնակարգ դպրոց, մշակոյթի տուն, ակումբ, հիւանդանոց եւ ծննդատուն։
Գիւղին արեւմտեան կողմը, բլուրին վրայ կը գտնուի Գանձասար վանքը (ԺԳ. դար, որմէ յառաջացած է գիւղին անունը), շրջակայքը՝ Իշխանաբերդը (Խոխանաբերդ), Թարխանաբերդը (ԺԲ. դար), Դարպասներ պալատ-ամրոցը (ԺԳ. դար), Պառաւաձորի զոյգ եկեղեցինըեր (ԺԳ. դար), Վաճառ գիւղաքաղաքը (ԺԲ.-ԺԳ. դարեր), Նատարին բերդը (ԺԳ. դար), Համամի եղցէն եւ այլ պատմական յուշարձաններ։
## Վանք գիւղը Արցախեան պատերազմին ընթացքին
1988-ի վերջը Վանքին մէջ կազմաւորուած է կամաւորական ջոկատ մը, Սեպտեմբեր 1992-ին ջոկատին հիմքին վրայ ստեղծուած է գումարտակ մը, որ մասնակցած է գիւղին եւ Մարտակերտի Քաշաթաղի շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։ Վանք գիւղէն է նահատակ հրամանատար Յ. Յակոբեանը։
## Պատկերասրահ

Lion of the Vank village.jpg|Վանք գիւղի առիւծը
Գյուղատեղի, Վանք ArmAg (1).jpg
Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում եւ Արցախի պատերազմում զոհվածների հուշարձան, ArmAg.jpg
Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում եւ Արցախի պատերազմում զոհվածների հուշարձան, ArmAg (1).jpg
Vank Hotel.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի բնակավայրեր
Ջրական (Ճապրայիլ)

**Ջրական** (ազրպէյճանական անունը **Ճապրայիլ**, , յայտնի է նաեւ իբրեւ **Մեխակաւան**), բնակավայր Արցախի Հանրապետութեան Հատրութի մէջ։

Օգոստոս 1993-ի վերջը հայկական զինուած ուժերը ազատագրած են Ճապրայիլ շրջանը։ Անիկա ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Հատրութի շրջանի մաս կը կազմէ։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչական բաժանման համաձայն՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութենէն ներս վերցուած են ազրպէյճանական վարչական միաւորները։
[մինի|ձախից|[Արցախի կամուրջ]]

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան քաղաքներ
Պօղոս Բէկ Փիրումեան

**Պօղոս Բէկ Փիրումեան** (), ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի գնդապետ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1862-ին, Արցախի Խաչէնի Նախիջեւանիկ գիւղը: Դանիէլ Ա. Փիրումեանի հօրեղբօրորդին: 1874-ին աւարտած է Շուշիի զինուորական ուսումնարանը եւ 1878-ին` Թիֆլիսի ռազմական ուսումնարանը: 1878-ին ծառայած է ռուսական բանակին մէջ:

## Ռազմական գործունէութիւն
Մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը, ծառայելով ռուսական բանակին մէջ, հասած է գունդի հրամանատարի աստիճանի` գնդապետի զինուորական կոչումով: 

Ան ծառայած է Ալեքսանդրապոլի (այժմ` Գիւմրի) մէջ, ապա` Արտահանի մէջ տեղակայուած զօրամասերու մէջ, ի վերջոյ տեղափոխուած է Ծայրագոյն Արեւելք: 

Պօղոս Բէկ Փիրումեանը պատերազմի առաջին տարիներուն` մինչեւ 1916, կռուած է Արեւմտեան ռազմաճակատին վրայ: 1916-ին տեղափոխուած է Կովկասեան ճակատ եւ նշանակուած` հայկական հինգերորդ հրաձգային գունդի հրամանատար, որուն անձնակազմը հիմնականին մէջ համալրուած էր արցախցիներով: Գունդը ծանր մարտերով 1917-ին նահանջած է Մշոյ դաշտէն եւ հաստատուած՝ Նոր Պայազետի շրջանը: Իր հինգերորդ հրաձգային գունդը, ստացած է Մահապարտներու գունդ անուանումը:

Պօղոս Բէկ Փիրումեան` իբրեւ Ղարաբաղի մահապարտներու 5-րդ գունդի հրամանատար,  մասնակցած է 1918 մայիսեան հերոսամարտին: Անոր հարուածային գունդը վճռած է մարտի ելքը եւ, այդ առումով, կարեւոր դեր խաղալով թրքական զօրքի ջախջախումի գործին մէջ: 

5-րդ գունդը Սարդարապատի ճակատամարտին մարտական իսկական սխրանքներ գործած է: 

Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան հռչակումէն ետք Պօղոս Բէկ Փիրումեանը զօրավար-հազարապետի զինուորական կոչումով ծառայութեան անցած է հայկական բանակին մէջ:

Պօղոս Բէկ Փիրումեան 1921-ին, չդիմանալով պոլշեւիկեան իշխանութիւններու բռնութիւններուն եւ արհաւիրքներուն, Երեւանի մէջ ինքնասպան եղած է՝ 19 Յունուար 1921-ին:

## Ծանօթագրութիւններ
Դանիէլ Բէկ Փիրումեան

**Դանիէլ Բէկ Փիրումեան** (), ռազմական գործիչ, Սարդարապատի ճակատամարտի գլխաւոր հրամանատար, ազգային հերոս, ռուսական բանակի գնդապետ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 22 նոյեմբեր 1861-ին, Արցախի Խաչէն գաւառի Նախիջեւանիկ գիւղը: Աւարտած է Շուշիի քաղաքային ուսումնարանը: 

## Ծառայութիւնը Ռուսական բանակում
Սորված է Թիֆլիսի հետեւակային իւնկերական ուսումնարանը, աւարտած է Օրանիենպաումի սպայական հրաձգային դպրոցի դասընթացը (1913): Ռուս բանակին մէջ ծառայած է 1881-էն Երեւանեան գունդին մէջ: Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռուած է Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ, եղած է գումարտակի, գունդի հրամանատար: 1881-1883 թուականներուն ուսանած է Թիֆլիսի հետեւակային Իւնկերական ուսումնարանին մէջ։ 1890 թուականին Դանիէլ Բէկ Փիրումեանին շնորհուած է Գաբիդանի կոչում։ 1913 թուականին Դանիէլ Բէկ Փիրումեանը փոխգնդապետի կոչումով աւարտած է Օրանիենպաումի սպայական հրաձգային դպրոցի դասընթացները։ Եղած է վաշտի, գումարտակի, գունդի հրամանատար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 թուականներ) ժամանակ կռուած է Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ, աչքի զարկած է քաջութեամբ, ստացած է ռուսական բանակի գնդապետի կոչում, պարգեւատրուած է Գէորգիեւեան եւ այլ շքանշաններով ու անուանական զէնքով։

## Սարդարապատի հերոսամարտին մէջ
1918 Մայիսին, երբ թրքական յառաջապահ ջոկատները արշաւած են դէպի Սարդարապատ կայարան` հոնկէ մօտենալով Էջմիածինին, հայութեան համար այդ օրհասական պահուն վճռական դեր խաղցած է Դանիէլ Բէկ Փիրումեանի ռազմաճակատային մեծ փորձը։

Ան մեծ դեր ունեցած է Սարդարապատի ճակատամարտի յաղթանակի կերտման մէջ՝ ան փաստացի հանդիսացած է այդ ուղղութեան հայկական զօրամիաւորումներու ընդհանուր հրամանատարը:

26 Մայիս 1918-ին Սարդարապատի ճակատամարտին, իբրեւ զօրամիաւորումի ընդհանուր հրամանատար, ցուցաբերած է զօրավարական հմտութիւն եւ արիութիւն` ռազմաճակատի կեդրոնական հատուածին մէջ ջախջախելով եւ ետ շպրտելով թուրքերը եւ ապահովելով յաղթանակ:

1918-ին 57 տարեկան Դանիէլ Բէկ Փիրումեանին շնորհուած է զօրավար-հազարապետի կոչում: Նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան օրով ան առաջիններէն մէկն էր, որ պաշտօնապէս ստացած է այդ կոչումը:

## Կեանքին վերջին տարիները
Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան տարիներուն Դանիէլ Բէկ Փիրումեան տարբեր պաշտօններ զբաղեցուցած է Հայաստանի ռազմական գերատեսչութեան մէջ: 

1919-ին վերջը ան ստացած է զօրավար-տեղակալի կոչում եւ նշանակուած` Կարսի բերդի պարետ: Դժբախտաբար ինքնաշարժի արկածի մը պատճառով ան մարմնական մեծ վնասներ կրած է, որուն պատճառով ալ չէ կարողացած պատշաճ ձեւով կազմակերպել Կարսի բերդի եւ Կարսի ճակատի ինքնապաշտպանութիւնը 1920-ի աշնան կայացած թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ: Իսկ 30 Հոկտեմբեր 1920-ին թուրքերու կողմէ Կարսի անառիկ բերդի գրաւումի ժամանակ գերի ինկած է: 

1921 Յունուարին զայն տեղափոխած են Ալեքսանդրապոլ (այժմ` Գիւմրի), ապա յանձնած` ռուսական 11-րդ Կարմիր բանակի ներկայացուցիչներուն:

1921-ին, Հայաստանի խորհրդայնացումէն  ետք, Դանիէլ Բէկ Փիրումեան հայ բարձրաստիճան այլ սպաներու հետ պոլշեւիկներու կողմէ գնդակահարուած է Ղարաքիալիսա-Դիլիջան ճանապարհին: Այնուհետեւ զօրավարին դիակը հնարաւոր  եղած է գաղտնի տեղափոխել Էջմիածին եւ թաղել Սուրբ Գայեանէի վանքին կից գերեզմանատունը:

## Ծանօթագրութիւններ
Մոխրենես

**Մոխրենես**, գիւղ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Հադրութի մէջ: Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւային հատուածին մէջ, կեդրոնէն 28 քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 61 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 1117,48 հա տարածք, որմէ  347,75 հա-ն գիւղատնտեսական տարածք է, իսկ 743,58 հա-ն՝ անտառային հողեր։
## Բնակչութիւն
Մոխրենես համայնքը ունի  180 բնակիչ։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։

## Պատմամշակութային յուշարձաններ
Համայնքին պատմամշակութային յուշարձաններն են՝ Ս. Սարգիս եկեղեցին (1840), գերեզմանոց (ԺԸ.-ԺԹ.դարեր), խաչքար (Ժ.-ԺԱ. դարեր), «Օխտը դռնի վանք» եկեղեցին (Ե.-Զ. դարեր), ինչպէս նաեւ 21 յուշարձան։

## Մոխրենեսի Օխտը դռնի վանքը
Կը գտնուի գիւղէն 3,5 քմ հիւսիս արեւմուտք, Եուղուսէն լերան անտառապատ լանջին: Վանքին եկեղեցին կառուցուած է Ե.-Զ. դարերուն, կոպտատաշ պազալթ քարով: Ունի քառախորան, չորս անկիւնները երեք քառորդ խորշերով կեդրոնագմբէթ յօրինուածք մը (գմբէթը քանդուած է), որ «Հռիփսիմէատիպ» եկեղեցիներու հնագոյն օրինակ է: Խորանները եւ խորշերը արտաքուստ բոլորաձեւ են, ներքուստ՝ շեշտուած պայտաձեւ, ինչպէս եւ գմթէթարդները:
Եկեղեցւոյ հիւսիս արեւմտեան կողմը միանաւ թաղածածկ մատրան աւերակներն են: Պահպանուած են խորանը, պատերուն ստորին շարքերը եւ հիւսիսային մուտքը՝ վաղ միջնադարեան ճարտարապետութեան բնորոշ յենամահիկներով: Վանքին գերեզմանոցին մէջ գտնուող հնագոյն խաչքարը 997-էն է, իսկ եկեղեցւոյ հարաւ արեւմտեան կողմը կանգուն է միաբան Կանտիլիի խաչքարը՝ 1044-էն : 
## Արտաքին յղումներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցեալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:

## Ծանօթագրութիւններ

* World Gazetteer&nbsp;&nbsp;-&nbsp;World-Gazetteer.com
* Population of Nagorno-Karabakh Republic (2005) 
Ստորոգութիւն:Արցախ
Ստորոգութիւն:Հադրութ
Ստորոգութիւն:Հադրութի բնակավայրեր
Մոխրաթաղ

**Մոխրաթաղ**, գիւղ ԼՂՀ Մարտակերտի մէջ` կեդրոնէն 8&nbsp;քմ արեւմուտք` Թարթառ գետի միջին հոսանքին մէջ՝ 540 մեթր բարձրութեան վրայ։ Տարածքը՝ 3462 հեկտար։ Կը զբաղին այգեգործութեամբ, անասնապահութեամբ եւ պտղաբուծութեամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, գրադարան, մշակոյթի տուն, կապի բաժանմունք, շարժապատկերի սրահ, բուժարան եւ այլն։

Գիւղին մէջ պահպանուած է Ս. Աստուածածին եկեղեցին (ԺԹ. դար), շրջակայքը՝ Խաչ Խուռատի (ԺԳ. դար) եւ Ինն Մաս կամ Անապատ եկեղեցիներու, «Սահար օրիորդ» մատրան, Մելիք-Իսրայէլեաններու ապարանքին աւերակները։

Մոխրաթաղը ունի 362 բնակչութիւն: Գիւղին դպրոցը կը գտնուի 1972-ին  կառուցուած շէնքին մէջ:

## Մոխրաթաղը Արցախեան պատերազմին
1989-ին Մոխրաթաղին մէջ կազմաւորուած է կամաւորական ջոկատ մը (հրամանատար՝ Վ. Բալայեան, Գ. Պօղոսեան), որ մասնակցած է գիւղին, Մարտակերտի (Չայլու, Կիչան, Մարաղա, Վաղուհաս եւ այլն), Շահումեանի (Պուզլուխ, Մանաշիտ, Կարաչինար, Էրքէջ եւ այլն), Հատրութի (Տող, Ծամձոր եւ այլն) շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։ Մոխրաթաղէն ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով պարգեւատրուած է Վ. Բալայեանը (յետմահու)։ Մոխրաթաղէն զոհուած է 11 ազատամարտիկ։
Թշնամին մեծ վնաս հասցուցած է գիւղին կեդրոնը գտնուող Ս.Սարգիս եկեղեցւոյ, աւերած՝ մեծ թիւով տուներ, գիւղին ակումբը եւ այլն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Արցախ
Վարդաձոր (Մարտակերտ)

**Վարդաձոր**, գիւղ ԼՂՀ Մարտակերտի մէջ` կեդրոնէն 18 քմ հարաւ-արեւմուտք` 750 մեթր բարձրութեան վրայ։ Տարածքը՝ 1220 հեկտար։ Գլխաւորաբար կը զբաղին անասնապահութեամբ եւ բանջարաբուծութեամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց մը, որ կոչուած է Նորայր Դանիէլեանի անունով, ակումբ մը եւ բուժարան մը։ Գիւղին շրջակայքը կը գտնուի Ս. Աստուածածին եկեղեցին (ԺԹ. դար), ինչպէս նաեւ պատմական յուշարձաններ եւ գիւղատեղիներ։
Գիւղը ունի 193 բնակիչ
## Վարդաձորը Արցախեան ազատամարտին
1990-ին Վարդաձորի մէջ կազմաւորուած է «Քաջաւան» կամաւորական ջոկատը (հրամանատար՝ Նորայր Դանիէլեան), որուն հիման վրայ Սեպտեմբեր 1992-ին ստեղծուած է Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի 3-րդ մոտոհրաձգային գումարտակը։ Ջոկատը առանձին կամ գումարտակին կազմին մէջ մասնակցած է ԼՂՀ Մարտակերտի (Քաջաւան, Մարտակերտ, Ջանյաթաղ, Մեհմանա, Չլդրան եւ այլն) եւ ԼՂՀ տարբեր բնակավայրերու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։ Մարտական տարբեր գործողութիւններու ատեն Վարդաձորի հրամանատարներէն են՝ Ա. Առուշանեանը եւ Ռ. Յակոբեանը։ Վարդաձորէն զոհուած է 9 ազատամարտիկ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Արցախ
Ալպերթ Յովհաննիսեան

**Ալպերթ Յովհաննիսեան**  19 տարեկան զինծառայող ու թնդանօթ արձակող Արցախի պատերազմի նահատակը:  Արցախեան պատերազմի ԱՄԵՆԱՅԱՅՏՆԻ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԻ ՀԵՐՈՍԸ: Ան թաղուած է Եռաբլուր պանթէոնին մէջ:

## Կենսագրութիւն
Ալպերթ Յովհաննիսեան Հայ-Ռուսական համալսարանի ուսանող էր, կ՛ուսանէր քաղաքականութիւն եւ որոշած էր իր ապագան կերտել դիւանագիտական բնագաւառէն ներս։ Սեպտեմբեր 15-ին, Ալպերթ տօնած էր իր 19-րդ տարեդարձը եւ նախքան բանակ երթալը, իր մօտիկ ընկերներուն պատուիրած էր․- 

Ալպերթ Յովհաննիսեանի վերջին հրաժեշտի արարողութիունը տեղի ունեցաւ 9 հոկտեմբեր 2020-ին, ժամը 18:00-ին Նոր Նորքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ: Յուղարկաւորութիւնը կայացաւ 10 Հոկտեմբերին, ժամը 15:00-ին Եռաբլուր պանթէոնին մէջ:

Արցախի նախագահ Արայիկ Յարութիւնեան՝ Ալպերթ Յովհաննիսեանին յետ մահու պարգեւատրեց  «Արիութեան համար» մետալով: 

Արցախը նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանը Ֆեյսպուքի իր էջին մէջ ցաւակցութիւն յայտներ է զինուորի մահուան կապակցութեամբ՝ մասնաւորապէս նշելով․ - 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Hero of the most famous photo from ongoing Karabakh war dies
*Արցախը բարձր կը գնահատէ իր հերոս որդիին սխրանքը. Ալպերթ Յովհաննիսեանը յետ մահու  պարգեւատրուեր է «Արիութեան համար» մետալով
* Արցախի նախագահի հրամանագրով զինծառայող Ալպերթ Յովհաննիսեանը յետ մահու պարգեւատրուեր է «Արիութեան համար» մետալով
*Յայտնի ու լայն տարածում ստացած ռազմաճակատային լուսանկարի հերոս Ալպերթ Յովհաննիսեանի հայրը տղայի յիշատակին նուիրուած գրառում կատարած է։

Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմի նահատակ
Ստորոգութիւն:Թնդանօթ արձակող
Տիգրան Սարաֆեան (Հ.Մ.Մ.)

**Տիգրան Սարաֆեան**, երկարամեայ ազգային գործիչ: Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան Կեդրոնական Վարչութեան երկարամեայ անդամ, Հայ Մարմնամարզական Միութեան (Հ.Մ.Մ.) երկարամեայ ատենապետ եւ Հ.Մ.Մ.-ի պատմագիրքերու հեղինակ: Ան Միջին Արեւելքի Հայ համայնքներէն ներս երկար տարիներ ծառայեց սփիւռքահայ երիտասարդութեան հայրենասիրական դաստիարակութեան գործին:Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին, ան դրական չէզոքութեան քաղաքականութեան կնքահայրերէն մին էր, որուն պատճառով լիբանանահայութիւնը եւ հայկական թաղամասերը նուազագոյն վնասով դուրս եկան:

## Կենսագրութիւն
Տիգրան Սարաֆեան ծնած է Պէյլան, 1927-ին, փոքր տարիքէն անդամակցելով Հ.Մ.Մ.-ի եւ Ս.Դ.Հ.Կ.-ի շարքերուն: Ան 20 տարիներ ստանձնած է Հ.Մ.Մ.-ի Կեդրոնական Վարչութեան ատենապետի պաշտօնը, իսկ 1985-2009 տարիներուն հինգ Կեդրոնական Վարչութիւններու Ատենապետ, իր միութենական առաքելութեամբ ան գտնուած է Հ.Մ.Մ.–ի կազմակերպական գրեթէ բոլոր շրջանները եւ լուրջ աշխատանք տարած է անոր բազմազան յանձնախումբերէն ներս, ամենայն բծախնդրութեամբ եւ պատասխանատուութեան գիտակցութեամբ: Ան իր կեանքին մեծ մասը անցուցած է ՀՄ.Մ.-էն ներս, գլխաւորաբար ծառայելով սկաուտական եւ երիտասարդական շարքերուն:

Տիգրան Սարաֆեան եղած է կուսակցութեան կեդրոնական վարչութեան անդամ եւ Լիբանանի շրջանի Վարչական մարմնի երկար տարիներու անդամ:

Տիգրան Սարաֆեան Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ հայկական թաղամասերու պաշտպանութեան եւ ազգային համերաշխութեան մթնոլորտի պահպանման գծով, յատկապէս հայկական կուսակցութիւններուն կողմէ «պատերազմի միացեալ մարմինի» ատենապետն էր:

Կեանքի վերջին տարիներուն Ընկ. Սարաֆեան հասցուց գրելու Հ.Մ.Մ.-ի պատմութիւնը` երկու հատորներով:

Վեթերան ընկեր, երկարամեայ ազգային գործիչ Տիգրան Սարաֆեան մահացաւ 7 Հոկտեմբեր 2020-ին, Միացեալ Նահանգներու մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ոչ Եւս Է Ընկ. Տիգրան Սարաֆեան
* Տիգրան Սարաֆեան Հ.Մ.Մ.–ի 100 տարուան պատմութեան 80 տարիներուն պատմագիրն է:

Ստորոգութիւն:Պէյլան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1927-ի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ Մարմնամարզական Միութեան (Հ.Մ.Մ.) ատենապետ
Ստորոգութիւն:Հ.Մ.Մ.-ի պատմութեան հատորի հեղինակ
Ստորոգութիւն:7 Հոկտեմբեր 2020-ի մահեր
Լուսինէ Սարգսեան

Ջութակահարուհի **Լուսինէ Սարգսեան**ին տեսողական խնդիրները չեն խանգարեր երթալ իր երազանքներու եւ նպատակներու ետեւէն:

## Կենսագրութիւն
Լուսինէ Սարգսեանը 1998 թուականին ընդունուեր է Երեւանի Չայքովսքիի անուան միջնակարգ երաժշտական դպրոց՝ Ալեքսանտր Կոսեմեանի դասարան, զուգահեռ յաճախելով երաժշտահանութեան-յօրինումի դասերու՝ Անահիտ Կոստանեանի դասարան: 2008թ. աւարտելով դպրոցը, կ'ընդունուի Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոց՝ ջութակի եւ երաժշտահանութեան-յօրինումի բաժիններ  

29 Հոկտեմբեր 2016-ին, «Նարեկացի» արուեստի միութեան մէջ տեղի կունենայ ջութակահարուհի Լուսինէ Սարգսեանի մենահամերգը: Միջոցառումը կը կրէ «Մենահամերգ՝ նուիրուած երազանքներուն» խորագիրը:

### Պարգեւներ, Ոսկէ մետալներ »
*Նոյեմբեր 2017-ին, Լուսինէ Սարգսեան կը մասնակցի «Կախարդական հրավառութիւն» միջազգային մրցոյթ-փառատօնին, որ տեղի ունեցած էր Սեն Փեթերսպուրկի 200 տարուայ պատմութիւն ունեցող երաժշտահաններու միութեան դահլիճին մէջ, եւ կը դառնայ ոսկէ մետալակիրը գրաւելով «Առաջին» տեղի պատուոյ գիրին:
*20-30 Սեպտեմբեր 2018-ին, կը մասնակցի Աւստրիայի մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ տեղի ունեցող  Ֆրից Քրեյսլերի անուան ջութակահարներու 7-րդ միջազգային մրցոյթին:
*Ջութակահարուհի Լուսինէ Սարգսեանը ոսկէ մետալի արժանացեր է «Փրակեան աստղաբոյլ» երաժշտական միջազգային մրցոյթ-փառատօնին: Այն տեղի ունեցած է Չեխիայի մայրաքաղաք Փրակայի մէջ  Մարտ 25-28-ը: Մասնակցեր է մօտ 50 երկրէն ժամանած շուրջ 150 մասնակից:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Նարեկացի» արուեստի միութեան մէջ տեղի կունենայ ջութակահարուհի Լուսինէ Սարգսեանի մենահամերգը
*ԵՍ ԳՆՈՒՄ ԵՄ ԻՄ ԵՐԱԶԱՆՔՆԵՐՈՒ ԵՏԵՒԷՆ` ՈՒԶՈՒՄ ԵՄ ՆՈՒԱԳԵԼ ՓԱԿԱՆԻՆԻԻ 6 ՆՈՒԱԳԱՀԱՆԴԷՍՆԵՐԸ». ԼՈՒՍԻՆԷ ՍԱՐԳՍԵԱՆ

Ստորոգութիւն:Սարգսեան,Լուսինէ
Ստորոգութիւն:Ջութակահարուհի
Քաշունիք

**Քաշունիք**, Արցախի Հանրապետութեան Քաշաթաղ շրջանին մէջ: Համայնքը կ'ընդգրկէ 3 գիւղ՝ Քաշունիք, Վերին Քաշունիք եւ Մօրաջուր:

Քաշունիք համայնքին սահմանային գօտիով կը հոսի Հագարի գետը: Համայնքը հարթավայրային է, ունի 2593.9 հեկտար տարածք, որմէ 1277.2 հեկտար գիւղատնտեսական նշանակութեան, 1184.9 հեկտարը անտառային հողեր են: Բնակիչները հիմնականին մէջ կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Կը ցանեն ցորեն, գարի, հաճար: Գիւղին աշխարհագրական դիրքը եւ բնակլիմայական պայմանները բարենպաստ են շարք մը պտուղներ` ծիրան, դեղձ, նուռ, թութ, արքայանարինջ եւ տանձ աճեցնելու համար:

Բնակչութեան թիւը ըստ 2018-ի տուեալներով՝ 70 է` 23 տուն, իսկ 2010-ին՝ 52 էր:1990-ական թուականներու վերջերը, գիւղին բնակչութիւնը աւելի շատ էր: Աւելի քան 80 աշակերտ ունէր դպրոցը, սակայն հետագային ներքին գաղթի եւ արտագաղթի պատճառով բնակչութեան թիւը նուազած է:

Գիւղը 2007-էն ի վեր ելեկտրականութիւն ունի, ապահովուած է նաեւ խմելու ջուրով:Թէ՛ շրջվարչակազմին աջակցութեամբ, թէ՛ գիւղացիներուն ջանքերով ամէն տարի որոշ աշխատանք կը կատարուի գիւղին մէջ` ապրելու պայմանները բարելաւելու ուղղութեամբ:
## Ծանօթագրութիւններ
Դրախտի Դարպասը

**Դրախտի Դարպասը**, Արցախեան պատերազմին նուիրուած ժապաւէն, Ջիւան Աւետիսեանի արցախեան նիւթերով երրորդ ժապաւէնը։

## Ժապաւէնին Նիւթը
Լիամեթրաժ ժապաւէնին նիւթը կեդրոնացած է Արցախեան Ապրիլեան պատերազմին վրայ: Գործողութիւնները կը ծաւալին 2016 թուականին: ժա­պա­ւէ­նը մի քա­նի եր­կիր­նե­րու միա­ցեալ ար­տադ­րու­թիւն է՝ ­Հա­յաս­տան, ­Լի­թո­ւա­նիա, ­Շո­ւէտ, ­Լի­բա­նան, Ա­մե­րի­կա։

ժապաւէնը գերմանացի լրագրող Ռոպերթ Սթերնուալին (50 տարեկան) մասին է: 2016-ին ան կը վերադառնայ Արցախ՝ լուսաբանելու քսաներկու տարուան ընդմիջումէն ետք վերսկսուած պատերազմը։ Լրագրական հետաքննութեան իբրեւ արդիւնք կը ծանօթանայ երիտասարդ՝ օփերայի երգչուհի, Սոֆիա Մարթիին (35 տարեկան) հետ։ Ռոպերթին եւ Սոֆիային յաճախակի հանդիպումները փոխադարձ սիրոյ զգացմուն կ՛արթնացնեն իրենց մէջ, սակայն կը պարզուի, որ Սոֆիան անյայտ կորսուած Ֆո­թօ-ժուռ­նա­լիստ (լու­սան­կա­րիչ-լրագ­րող) Էտկար Մարտիրոսեանին աղջիկն է, որ 1992-ին՝ Թալիշի անկման օրը, Ռոպերթ զինք ձգած է գիւղ՝ գերեվարութեան մէջ, ապա իւրացուցած է կռուի դաշտին մէջ անոր նակարած լուսանկարները։

Ժապաւէնը նկարահանուած է եւրոպական տարբեր քաղաքներու եւ Արցախի մէջ։ Այն ութ երկիրներու համատեղ արտադրութիւն է՝ Հայաստան, Լիթուանիա, Գերմանիա, Ֆրանսա, Պուլկարիա, Չեխիա, Իտալիա, Ամերիկա։ 

Ժապաւէնին հայաստանեան անդրանիկ ցուցադրութիւնը կայացած է 17 Հոկտեմբեր 2019-ին՝ Երեւանի «Կինոպարկ» սրահին մէջ, իսկ Արցախինը՝ Հոկտեմբեր 19-ին՝ Ստեփանակերտ։

## Դերասաններ
ժապաւէնին դերասանները օտար եւ հայաստանցի յայտնի դերասաններ են․

* Ռիչըրտ Սամէլ՝ Գերմանիա, 
* Թաթիանա Սփիւաքովա՝ Ֆրանսա, 
* Լէօ Փոպետոնոսցեւաս՝ Լիթուանիա, 
* Նաիրա Զաքարեան՝ Ամերիկայ, 
* Սօս Ջանիբեկեան՝ Հայաստան,

Եւ այլ սիրուած դերասաններ Հայաստանէն եւ արտասահմանէն։

## Միջազգային Փառատօններ
«Դրախտի դարպասը» ժապաւէնը ընդգրուած է Միացեալ Նահանգներու «Las Cruces» միջազգային շարժապատկերի փառատօնին, Ինտոնեզիոյ «Europe on Screen» միջազգային շարժապատկերի փառատօնին եւ Իտալիոյ «Salento» միջազգային շարժապատկերի փառատօնին պաշտօնական ծրագիրներուն մէջ:

ժապաւէնը նաեւ ընդգրկուած էր Մոսկուայի միջազգային շարժապատկերի փառատօնին պաշտօնական, ոչ մրցութային ծրագիրին մէջ, սակայն արցախեան պատերազմի վերսկսման օրը, ժամեր անց, ազրպէյճանական ճնշումներու պատճառով անիկա դուրս հանուած է ծրագիրէն:

«Դրախտի դարպասը» ժապաւէնի վաճառքի պատասխանատու ֆրանսական «MPM Premium» ընկերութեան միջոցով «Դրախտի դարպասը» ժապաւէնը Քաննի վիրթուալ շարժապատկերի շուկային վրայ (Յունիս 2020) առաջին անգամ ներկայացուած է գնորդներուն եւ փառատօնի կազմակերպիչներուն` ունենալով երկու ցուցադրութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ասկերանի Բերդը

մինի|'''Ասկերանի բերդ'''

**Ասկերանի բերդը** յայտնի է նաեւ **Մայրաբերդ** անունով,  բերդը կառուցուած է միջնադարուն: Կը գտնուի Ստեփանակերտէն 14 քմ. դէպի արեւելք:

18-րդ դարուն անիկա ենթարկուած է վերակառուցման: Պարիսպը ունի կլոր աշտարակներ, պատերը ունին 2 մ. հաստութիւն եւ 9 մ. բարձրութիւն: Պաշտպանական կառոյցը ունի աւելի քան 1.5 քմ. երկարութիւն՝ Կարկառ գետի երկու կողմերով:

Աշտարակները շրջանաձեւ յատակագիծ ունեցող պաշտպանական կառուցուածքներ են, որոնք շարուած են մանր գետաքարերէն ու կրաքարերիէն՝ կրաշաղախով։ Դիտաշտարակները իրարու միացած են պատերու ատամնաձեւ վերնամասերու խրամատի նմանող անցքերով։ Պատերումի մէջ կան բազմաթիւ խորշեր եւ տարբեր լայնութեամբ անցքեր՝ հրակնատներ։ 

2018-ի ընթացքի տեղի ունեցած է բերդի պատերու եւ աշտարակներու վերականգնման աշխատանքներ: Վերականգնման նպատակը յուշարձանի պահպանումն է, ինչպէս նաեւ զբօսաշրջիկներու համար տեսարժան վայրը շատ աւելի գեղեցիկ դարձնելը եղած է։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի յուշարձաններ