Անդրյորդանան

**Անդրյորդանան կամ Արեւելեան ափ** ( անգլ՝. Transjordan, East Bank , եբրայերէն՝) עבר הירדן ]) - Յորդանան գետին Արեւելքը գտնուող տարածաշրջան, որուն զգալի մասը ընդգրկուած է Յորդանանի Թագաւորութեան մէջ։

Եբրայական եզրոյթը՝ עבר הירדן կը նշանակէ «Յորդանանի միջով», կիրառուած է, օրինակ, Աստուածաշունչի Հին Կտակարանի Հեսու Նավէի գիրքին մէջ:

## Աշխարհագրութիւն
Թէեւ Անդրյորդանան անուանումը կը նշանակէ Յորդանան գետին Արեւելքը ինկած տարածաշրջանը, անիկա չի ներառեր Եարմուք գետին Հիւսիսը գտնուող տարածքները, Գալիլիա ծովը եւ Կոլանի բարձունքները, որոնք այսօր կը պատկանին Իսրայէլին:

Յորդանանի Հաշէմեան թագաւորութեան պաշտօնական տուեալներուն համաձայն՝ Անդրյորդանան կոչուող տարածաշրջանը կը զբաղեցնէ շուրջ 72,5 հազար քառակուսի քիլոմեթր տափաստանային եւ անապատային հողեր մինչեւ Իրաքի հետ սահմանը ինկած լայն գօտիին, որ Սէուտական Արաբիան կը բաժնէ Սուրիայէն: Սակայն նախապէս այդ եզրոյթը վերաբերած է նաեւ աւելի Հարաւ՝ մինչեւ Կարմիր ծով եւ Աակապա ծովածոց ինկած ամբողջ տարածքին:

Անդրյորդանանին մէջէն կը հոսին քանի մը ոչ մեծ գետեր՝ Եարմուք, Եաբոկա (Զորկան) եւ Արնոնա (Ուատի Մուձիբը), որոնք կը թափին Յորդանան գետ ու Մեռեալ ծով:

## Պատմութիւն
Դարերու ընթացքին այս տարածաշրջանը նուաճուած է զանազան ցեղերու ու ժողովուրդներու կողմէ: Ըստ Աստուածաշունչին, Ն.Ք. 1900-1050 թուականներուն այստեղ ապրած են Zuzimi , Emi , Horei հնագոյն ցեղերը՝ Ham, Moab , Edom , Gad, Amon անուանումները կրող թագաւորութիւններու մէջ:

Այդ ժամանակաշրջանի եգիպտական արձանագրութիւնները կը յիշատակեն Յորդանան գետի հովիտին մէջ գտնուող Պելա, Զաֆոն քաղաքները: Ռամզես Երկրորդ փարաւոնի՝ Ն.Ք. 13-րդ դարու արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի Մոաբի թագաւորութեան Տիպոն քաղաքը:

Ասորեստանի թագաւոր Թիգլաթպալասար Գ. Ք.ա. 732-ին գրաւած է այս տարածաշրջանի մեծ մասը: Ք.ա. 3-րդ եւ 2-րդ դարերուն հոն իշխած են պտղոմէոսեան թագաւորական ընտանիքի առաջին ներկայացուցիչները, իսկ աւելի ուշ տարածաշրջանը ենթարկուած է սելեւկեաններու յարձակումներուն:

Պտղոմէոս Ժբ. Աուլետը Ք.ա. 63-ին իր տիրապետութիւնը հաստատած է հոս՝ միայն Փերուն թողելով հրեաներու իշխանութեան տակ: Ք.ե. 68-ին՝ հրեա-հռոմէական առաջին պատերազմին արդիւնքով Փերուն նոյնպէս յայտնուած է հռոմեացիներու տիրապետութեան տակ:

106-ին, երբ կայսր Տրայանոսը կը նուաճէ  Նապաթիան եւ կը միացնէ  Հռոմին, Անդրյորդանանին մէջ կը վերանայ հնագոյն վերջին թագաւորութիւնը:

Բիւզանդական տիրապետութեան շրջանին հոս լայնօրէն կը տարածուի քրիստոնէութիւնը: 629-ին ներկայիս Քարաք քաղաքի մերձակայքը տեղի կ'ունենայ բիւզանդացիներու եւ արաբներու միջեւ առաջին ճակատամարտը, որ պատմութեան մէջ կը մտնէ Մութահայի ճակատամարտ անուանումով: Երեք տարի ետք տեղի կ'ունենայ ճակատամարտ մը եւս, որուն պատճառը Մուհամմէտ մարգարէի սպանութիւնն էր։

Եարմուքի 636-ի ճակատամարտին արաբներու տարած յաղթանակէն ետք անոնց գերիշխանութիւնը տարածաշրջանին մէջ վճռորոշ կը դառնայ:

1119-1191 տարիներուն Երուսաղէմի թագաւորութեան օրօք Վատիկանը հոս հիմնած էր Անդրյորդանան պետութիւնը: Խաչակիրներու եւ արաբների ու սելճուքներու միջեւ կռիւները այստեղ բռնկուած ու հանդարտած են մինչեւ տասնչորսերորդ դարու սկիզբները:

15-րդ դարուն տարածաշրջանը ինկած է Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ եւ այդպէս մնացած մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիները՝ մտնելով Սուրիոյ վիլայէթի մէջ: 1900-1908 տարիներուն թուրքերը կառուցած են Դամասկոս-Մատինա 1200 քիլոմեթրանոց ճանապարհը, որուն մեծ մասը կ'անցնէր Անդրյորդանանով:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն արաբները ապստամբած են թուրքերու դէմ եւ բրիտանական բանակին օգնութեամբ ազատագրուելով՝ Հուսէյն պին Ալիին ու անոր որդիին բերած են իշխանութեան, սակայն իրական իշխանութիւնը բրիտանացիներու ձեռքը կեդրոնացուած էր:

Գահիրէի 1921-ի խորհրդաժողովը, որու նպատակն էր լուծել Սայքս-Փիքոյի համաձայնութենէն ետք ծայր առած քաղաքական հակամարտութիւններն ու վէճերը, Ուինսթոն Չերչիլի գլխաւորութեամբ որոշեց Անդրյորդանանի էմիրութեան մէջ հաստատել բրիտանական հովանաւորութիւն՝ Հուսէյն պին Ալիի երկրորդ որդու՝ Ապտուլլա իպն ալ-Հուսէյնի գլխաւորութեամբ: Ձեւականօրէն՝ այն անկախութիւն կը ստանայ 15 Մայիս 1923-ին:

Մարտ 1946-ին էմիրութիւնը կը հռչակուի անկախ պետութիւն՝ Անդրյորդանանի Հաշէմեան Թագաւորութիւն անուամբ: Անուանումը 1 Մարտ 1948-ին կը փոխուի՝ ստանալով ներկայի ձեւակերպումը՝ Յորդանանի Հաշէմեան Թագաւորութիւն:

## Քարտէզներ

File:Egypt 1450 BC.svg|Նոր թագաւորութիւնը Ք. ա. 15-րդ դարուն
File:Starożytny Bliski Wschód po bitwie pod Kadesz XIII w. p.n.e..jpg
File:Syrie hittite.svg
File:Near East in 1300bc (en).jpg|Մերձաւոր արեւելքը մ. թ. ա.  1300 թ.
File:12 Tribes of Israel Map.svg|Assignment of Transjordan to the tribes; Reuben, Gad, and the half-tribe of Manasseh, per the Book of Joshua.
File:Near East in 1000bc (en).jpg|Մերձաւոր արեւելքը մ. թ. ա. 1000 թ.
File:Transjordan kingdoms.png|Անդրյորդանանի թագաւորութիւնները Երկաթէ դարուն՝ մ. թ. ա. 830 թ.
File:Nabatean Kingdom map.jpg
File:First century Iudaea province.gif
File:Rijk Herodes de Grote.PNG


* CE

Պատկեր:PalestineAndTransjordan.png|Բրիտանական իշխանութիւնը Պաղեստինի մէջ /Անդրյորդանանի էմիրութիւնը սրճագոյն ներկուած է
Պատկեր:Jordan 1984-1988.png|Յորդանան՝1948-1967 թթ.
Պատկեր:MiddleEast.A2003031.0820.250m.jpg


* Առեւտրական ճանապարհներ

File:Ancient Levant routes.png|Լեւանտի առեւտրական ճանապարհները մ. թ. ա. 1300 թ.
File:NabateensRoutes.png
File:Radhanites2.png


* Եգիպտական թագաւորութիւն

File:Ancient Egypt and Mesopotamia c. 1450 BC.png
File:Near East 1400 BCE.png
File:Amarnamap.png|Միտանին եւ Եգիպտոսը
File:Moyen Orient Amarna 1.svg
File:Moyen Orient 13e siècle.svg
File:14 century BC Eastern Mediterranean and the Middle East.png|Մերձաւոր Արեւելքը Ամարնայի ժամանակաշրջանին
File:NE 1300bc.jpg
File:East-Hem 1300bc.jpg
File:East-Hem 1000bc.jpg


*Անդրյորդանանի թագաւորութիւնը Ն.Ք. 830 թ.

Պատկեր:Levant 830.svg
Պատկեր:Kingdoms around Israel 830 map.svg|Անդրյորդանանի թագաւորութիւնները Ն.Ք. 830 թ՛
Պատկեր:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg


*Պարսից աքեմենեան թագաւորութեան օրոք

File:Achaemenid empire map expansion.png
File:Diadoch.png
File:Hellenistic world 281 B.C..png


*Հելլենիստական դարաշրջանին

File:Rome-Seleucia-Parthia 200bc.jpg
File:Ptolemaic-Empire 200bc.jpg
File:East-Hem 100bc.jpg


*Հռոմէական արեւելքը

File:RomanEmpire 117-oriente.svg
File:Palestine according to Eusbius and Jerome - Smith 1915.jpg
File:Dioecesis Orientis 400 AD.png
File:Israel Byzantine 5c.jpg


*Հռոմէական կայսրութիւնը

File:Roman Empire full - Referenced.jpg
File:Roman Empire 125.png|Հռոմէական ճանապարհները Ատրիանի իշխանութեան օրոք
File:Roman Empire with provinces in 210 AD.png
File:Roman Empire with dioceses in 300 AD.png


## Գրականութիւն
* The Anchor Bible Dictionary|auteur=Henry O. Thompson|auteur ouvrage=David Noel Freedman (dir.)|volume=6|année=1992}}
* Oxford Encyclopaedia of Archaeology in the Near East|volume=5| auteurs ouvrage=Eric M. Meyers  (dir.)| lieu = Oxford et New York| éditeur= Oxford University Press|année =1997|isbn =0-19-506512-3}}

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/306128/Jordan/23330/Transjordan-the-Hashimite-Kingdom-and-the-Palestine-war
* http://www.kinghussein.gov.jo/his_transjordan.html 
* http://www.palestinefacts.org/pf_mandate_transjordan.php 
* http://www.britishempire.co.uk/maproom/transjordan.htm
Ստորոգութիւն:Տարածքաշրջաններ
Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի շրջաններ
Ստորոգութիւն:Յորդանանի շրջաններ