Ռոզա Լիւքսեմպուրկ

**Ռոզա Լիւքսեմպուրկ** (լեհերէն՝ Róża Luksemburg [ˈruʐa ˈluksɛmburk], գերմաներէն՝ [ˈʁoːza ˈlʊksm̩bʊʁk], 5 Մարտ, 1871 – 15 Յունուար, 1919)․ ազգութեամբ լեհ եւ բնականացուած գերմանացի մարքսիսթ տեսաբան եւ յեղափոխական։ Ան  Գերմանիոյ Ընկերավարական կուսակցութեան (SPD) առաջնորդող տեսաբանն էր, եւ աւելի ուշ համահիմնադիրը հակապատերազմեան Սբարթաքոս Միութեան , որ վերածուեցաւ Գերմանիոյ Համայնավար Կուսակցութեան (KPD)։ Միջազգային ընկերավարական շարժման ազդեցիկ անդամ մը ըլլալով, ան կը յիշուի կայսերապաշտութեան եւ յեղափոխութեան մասին իր գրութիւններով, ինչպէս նաեւ որպէս ջատագով մը ընկերավարական ժողովրդավարութեան, որու մասին հետեւեալը նշած է՝ «Ազատութիւնը միշտ եւ բացառապէս ազատութիւն է այն մարդուն համար, որ տարբեր կը մտածէ»։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, ծնած եւ մեծցած է Ռուսիոյ գերիշխանութեան տակ գտնուող Լեհաստանի մէջ, աշխարհիկ հրէական ընտանիքի յարկին տակ։ Ան իր պատանեկութեան մէջ ներգրաւուեցաւ յեղափոխական քաղաքականութեան մէջ։ Համահիմնադիրն է Լեհաստանի եւ Լիթուանիոյ Թագաւորութեան Ընկերավարական (Սոցիալ Տեմոկրատ (SDKPiL)), կուսակցութեան, որ մերժած է լեհ ազգայնականութիւնը՝ նախընտրելով միջազգային դասակարգային պայքարը։ 

1898-ին Գերմանիա փոխադրուելէ ետք, ան դարձաւ Գերմանիոյ Ընկերավարական կուսակցութեան (SPD) յեղափոխական թեւի առաջատար ձայնը։ Իր 1900-ի «Ընկերային Բարենորոգում, թէ՞ Յեղափոխութիւն» գրքոյկին մէջ, ան պաշտպանեց յեղափոխութեան անհրաժեշտութիւնը՝ ընդդէմ Էտուարտ Պեռնշթայնի բարենորոգչական տեսութիւններուն, փաստելով, որ բարենորոգումներու պայքարը միջոց մըն էր դէպի նպատակ, եւ ոչ ինքնին նպատակ։ Ոգեշնչուած 1905-ի Ռուսական Յեղափոխութենէն, ան զարգացուց զանգուածային գործադուլի տեսութիւնը՝ որպէս ընչազուրկ դասակարգի (բրոլետարիաթի) ամէնէն կարեւոր յեղափոխական գործիքը, ընդգծելով աշխատաւոր դասակարգի ինքնաբուխ ստեղծագործական միտքը։
[ձախից|մինի|[Ռուսական Յեղափոխութիւնը (գրքոյկ)]]
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախորեակին, Լիւքսեմպուրկի հակառազմապաշտական եւ հակա-կայսերական համոզումները զինք աւելի մեծ հակասութեան մէջ բերին SPD-ի ղեկավարութեան հետ։ Իր գլխաւոր «Դրամագլուխի կուտակումը» (1913) աշխատութեան մէջ, ան հակառակած է դրամագլուխի տարածման անհրաժեշտութեան ոչ-դրամատիրական շրջաններու մէջ որպէս մղիչ ուժ կայսերապաշտութենէն անդին։ Ան սաստիկօրէն դատապարտեց կուսակցութեան աջակցութիւնը պատերազմին եւ գլխաւորաբար այդ պատճառով է որ պատերազմի մեծ մասին ընթացքին, ան բանտարկուած մնաց։ Բանտին մէջ գրեց «*Junius Pamphlet*» թերթիկը, ուր պատերազմը աշխատաւոր դասակարգի դաւաճանութիւն մը հռչակեց եւ ժողովրդական դարձուց «ընկերվարութիւն, թէ՞ բարբարոսութիւն» արտայայտութիւնը՝ նկարագրելու համար մարդկութեան առջեւ ծառացած ընտրութիւնը։

Մինչ ան 1917-ի Ռուսական Յեղափոխութիւնը տօնեց, յետ մահու հրատարակուած ձեռագիրի մը մէջէն, ինքն է որ սուր ձեւով կը քննադատէ պոլշեւիկներու հեղինակաւոր քաղաքականութիւնը, պաշտպանելով ժողովրդավարական ազատութիւնները եւ զանգուածային մասնակցութեան վրայ հիմնուած յեղափոխութեան մը պէտքութիւնը։ Իր յօդուածները Ռուսական Յեղափոխութեան մասին աւելի ուշ ոմանց կողմէ դիտուեցան իբրեւ սթալինիզմի կանխագիտակ քննադատութիւն։

1918-1919 թուականներուն Գերմանական յեղափոխութեան ընթացքին բանտէն ազատ արձակուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկ Գերմանիոյ Համայնավար Կուսակցութիւնը (KPD) հիմնեց եւ 1919-ի Յունուարին Պերլինի Սպարտակիստական ապստամբութեան կեդրոնական դէմքը դարձաւ։ Ապստամբութիւնը Freikorps-ի՝ կառավարութեան կողմէ հովանաւորուող զինուորական խումբի մը կողմէ ճնշուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկը եւ իր ընկերը՝ Գարլ Լիպնեխտ (Karl Liebknecht), գերեվարուեցան ու սպաննուեցան։ Մահէն ետք, Լիւքսեմպուրկը դարձաւ մարքսիստներու համար հերոսուհի եւ նահատակ։ 

## ժառանգութիւնը բանավէճի նիւթ
Իր ժառանգութիւնը բուռն բանավէճի նիւթ դարձած է՝ իր ինքնաբուխութեան եւ ժողովրդավարութեան շեշտադրումով, ձախակողմեան հակում ունեցող անձերէ, մանաւանդ Նոր Ձախին եւ ազատական ընկերվարական աւանդական բնագաւառին մէջ գտնուողներուն կողմէ, սակայն կտրուկ քննադատուած է ստալինեան աւանդութեան կողմէ, որ որպէս աղանդաւորութիւն դատապարտած է «Լիւքսեմպուրկիզմը»։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեհ տեսաբան
Ստորոգութիւն:Լեհ յեղափոխականներ
Ստորոգութիւն:Լեհ ընկերվարականներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային ընկերավարական շարժման ազդեցիկ անդամներ
Ստորոգութիւն:Կին գրողներ ըստ պատմական ժամանակաշրջանի
Ստորոգութիւն:Կին գրողներ ըստ ազգութեան
Ստորոգութիւն:Կին գրողներ ըստ դարի
Ստորոգութիւն:Կին գրողներ
Ստորոգութիւն:5 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1871 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:15 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1919 մահեր