open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վարսենիկ Աղասեան

**Վարսենիկ Աղասեան** (), հայ բանաստեղծուհի, թատերագիր, մանկագիր եւ թարգմանիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նախիջեւանի Ջահուկ գիւղը։ փոքր տարիքին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Թիֆլիս, ուր ստացած է իր կրթութիւնը Հայուհեաց Բարեգործական ընկերութեան դպրոցէն ներս:

Վարսենիկ իր առաջին բանաստեղծութիւնը հրատարակած է 1912 թուականին՝ 14 տարեկան հասակին, «Պատանի» հանդէսին մէջ:

Ուսումը աւարտելէ ետք, 1928-1929 տարիներուն աշխատած է Պաքուի հայալեզու «Կոմունիստ» թերթի խմբագրական կազմէն ներս՝ իբրեւ գեղարուեստական գրականութեան բաժինի վարիչ: Ապա դարձած է Պաքուի ձայնասփիւռի ասմունքող եւ հաղորդավարուհի:

## Աշխատութիւններ

### Թատրերգութիւններ եւ բանաստեղծութիւններ
Բանաստեղծութեան կողքին Վարսենիկ գրած է նաեւ թատրերգութիւններ, որոնք ներկայացուած են Պաքուի, Ստեփանակերտի, Գանձակի եւ այլ վայրերու մէջ. անոնցմէ յայտնի է «Փոթորկուած անտառը» ներկայացումը:

Աղասեանի բանաստեղծութիւններն ու թատրերգութիւնները ժամանակի ընթացքին հրատարակուած են թէ՛ Պաքուի եւ թէ Երեւանի մէջ. անոնցմէ են․

* «Օրերու երգը»,
* «Ծիտիկի խինդը»,
* «Երջանիկ մանկութիւն»ը,
* «Ժպիտներ»ը,
* «Մայրական յոյզեր»ը եւ ուրիշներ: 

### Թարգմանութիւններ
Բանաստեղծութեան ու թատրերագրութեան կողքին, Աղասեան զբաղած է նաեւ թարգմանական աշխատանքով: Պաքու գտնուած ժամանակ հայերէնի վերածած է Մեհտի Սէիզատէի, Նիզամի Կիանջեւի եւ այլ ազերի գրողներու գործերը:

Թարգմանութիւններ կատարած է նաեւ ռուսերէն լեզուէն, հայերէնի թարգմանելով Աերկէյ Միխալքովի, Նիքոլա Նեքրասովի, Ալեքսէյ Թոլսթոյի եւ ուրիշներու գործերը:

Շնորհիւ իր գրական վաստակին, Վարսենիկ Աղասեան 1934 թուականին դարձած է Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արա Պարթեւեան

**Արա Պարթեւեան** (), հայ երաժշտահան եւ խմբավար:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է  Պոլիս: Երաժշտական սկզբնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ հայազգի յայտնի երաժշտահաններէն՝ Էտկար Մանասեանէն։

1923 թուականին տեղափոխուած է Փարիզ եւ երաժշտական կրթութիւնը շարունակած է Փարիզի երաժշտանոցէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1933 թուականին:

Ան իր առաջին երգերը սկսած է յօրինել 1929 թուականին, որմէ ետք սկսած է երաժշտութիւններ յօրինել Աւետիք Իսահակեանի, Պետրոս Դուրեանի, Միսաք Մեծարենցի, Վահան Տէրեանի, Սարմէնի եւ այլ յայտնի գրողներու խօսքերով:

Անոր առաջին մեծ համերգը տեղի ունեցած է 1932 թուականին:

Պարթեւեան 1934 թուականին Փարիզի մէջ հիմնած է հայկական «Սիփան-Կոմիտաս» երգչախումբը եւ բազմաթիւ առիթներով հանդէս եկած հայրենասիրական եւ ազգային երգերով, համերգներուն իբրեւ անուն ունենալով «Հայ երգի օր» խորագիրը:

1942 թուականին հիմնած է այլ երգչախումբ մը՝ «Փարիզի հայկական երգչախումբ» անունով, որ նոյնպէս բազմաթիւ առիթներով հանդէս եկած է:

Պարթեւեանի նշանաւոր գործերէն է Կոստան Զարեանի «Տատրագոմի հարսը» օփերան, «Գեղջկական համերգ»ը, «Անտառի մէջ», «Պատարագ»ը եւ այլ ստեղծագործութիւններ:

Պարթեւեան առաջին անգամ Հայաստանի մէջ հանդէս եկած է 1963 թուականին. մինչ այդ բազմաթիւ առիթներով հանդէս եկած է եւրոպական տարբեր երկիրներու մէջ, ինչպէս նաեւ Պոլսոյ մէջ:

Մինչեւ իր մահը Պարթեւեան եղած է Փարիզի հայկական եկեղեցւոյ երգչախումբի խմբավարն ու երգեհոնահարը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հայ եկեղեցւոյ ծէսը և ծիսակարգը. Հ. Մովսէս Վրդ. Տօնանեանի շաբաթական հաղորդաշարը (ՂԸ)

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ երաժիշտներ
Փիթէաս

**Փիթէաս** (յուն․՝ Πιτθέας)․ Թրիզինայի թագաւոր, Փելոփասի եւ Իփոտամիայի զաւակը, Էթրայի հայրը։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Յունական դիցաբանութեան մէջ Փիթէաս Թրիզինայի թագաւորը եղած է։ Անոր ընկերն էր Աթէնքի թագաւոր Էգէաս, որուն մէկ անգամ իր պալատը կը հիւրասիրէ։ Ան Փիթէասին կը յայտնէ Տելֆիի Պատգամախօսին վճիռը (հոն ուղղուած էր զաւակ ունենալու համար) եւ կարծիքը կ՛ուզէ։ Փիթէաս կը հասկնայ վճիռին իմաստը սակայն չի յայտներ եւ ճոխ ընթրիքին ընթացքին կը գինովցնէ էգէաս եւ զայն կ՛առաջնորդէ աղջկան՝ Էթրային անկողինը, յոյսովԱթէնքի գահի գահաժառանգին մեծ-հայրը ըլլայ։ Իսկապէս, մանչ զաւակը որ կը ծնի Թիսէասն է։

## Փիթէաս իմաստունը
Փիթէաս իր ժամանակի իմաստուններէն եղած է։ Ան առաջինն է որ հռետորութիւն դասաւանդած է։ Կ՛ըսուի թէ Փիթէասին կը պատկանին ասացուածքները՝«միտեն աղան» (մի չափազանցեր *μηδέν άγαν*) եւ «մի տիքասիս փրին թոն միթոն աքուսիս» (որեւէ մէկուն մի ամբաստաներ կամ մի դատեր եթէ պատմութիւնը երկու կողմերէն ալ չես լսած *μη δικάσης πριν αμφοίν τον μύθον ακούσης*)։

        

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Թրիզինայի թագաւորներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Սերօ Աբրահամեան

**Սերօ Աբրահամեան** (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր եւ Գրողներու միութեան անդամ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արցախի Մարտունի շրջանի Աշան գիւղը։ Աբրահամեան նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած Ղզղալա գիւղի դպրոց:

Ան 16 տարեկան հասակին կորսնցուցած է լսողութիւնը, այդ իսկ պատճառով ուսումը կիսատ ձգելով ինքնաշխատութեամբ լաւապէս տիրապետած է մայրենի լեզուին:

Նկատի ունենալով ունեցած սէրը գիրքին ու գրականութեան հանդէպ, 1949-1963 թուականներուն ստանձնած է գիւղի դպրոցական գրադարանի, ինչպէս նաեւ մշակութային տան վարիչի ու տնօրէնի պաշտօնը:

1964 թուականին մաս կազմած է Պաքուի մէջ հրատարակուող «Կոմունիստ» հայկական թերթի խմբագրութեան։ Բանաստեղծը Պաքուի մէջ բնակութիւն հաստատած է մինչեւ 1990 թուականը, ապա վերադարձած է Հայրենիք եւ բնակութիւն հաստատած Սեւանի մէջ:

Վերադառնալով Հայրենիք, Աբրահամեան խուլերու եւ համրերու համար սկսած է հրատարակել «Խաղաղ աշխարհ» թերթը:

## Աշխատութիւններ
Աբրահամեան հեղինակ է բազմաթիւ բանաստեղծութիւններու եւ արձակ գրութիւններու։ Անոր հրատարակուած աշխատութիւններէն են․

* «Իմ ստորագրութիւնը»,
* «Ներշնչանք»,
* «Լեռնային վտակ»,
* «Լեռներ իմ լեռներ»,
* «Ծարաւ» եւ այլ աշխատութիւններ: 

Աբրահամեան գրի առած է նաեւ Արցախեան հերոսներու կենսագրութիւններ, ինչպէս նաեւ Արցախեան ազատամարտի դրուագներ: Ան իր գրութիւնները հրատարակած է «Գրական Թերթ», «Ազատ Արցախ», «Սեւան» եւ այլ պարբերականներու մէջ:

Բանաստեղծը թաղուած է ծննդավայր Արցախի մէջ, Աշան գիւղը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գառնիկ Ստեփանեան

**Գառնիկ Ստեփանեան** (), հայ գրականագէտ, գրող, բառարանագիր, թատերագէտ, Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ եւ Գրողներու միութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Էրզինճան (պատմական հայկական Երզնկա): Փոքր տարիքէն ականատես եղած է Համաշխարհային Ա. պատերազմի արհաւիրքին եւ ընտանիքին հետ տեղահան ըլլալով հասած է մինչեւ Մալաթիա. ապա անցած է Սեբաստիա, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը: 

Փոքր տարիքէն մուտք գործած է որբանոց եւ փոխադրուած է Յունաստան, ապա այլ վայրեր:

## Գործունէութիւն
Ստեփանեան 1925 թուականին հասած է Եգիպտոս, ուր որպէս գրաշար աշխատած է «Արեւ» օրաթերթին եւ «Ոսկետառ» տպարանին մէջ: Որոշ ժամանակ Եգիպտոսի մէջ աշխատելէ ետք 1930 թուականին վերադարձած է Հայաստան եւ գրաշարութեան գործը շարունակած՝ Երեւանի Պետական հրատարակչութեան տպարանէն ներս:

Հայաստանի մէջ որոշած է շարունակել իր ուսումը եւ 1938 թուականին աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական կաճառը:

Ուսումը աւարտելէ ետք ունեցած է մեծ գործունէութիւն։ Աշխատած է «Սովետական Հայաստան» եւ «Տեղեկագիր» պարբերականներու խմբագրութեան մէջ: Ապա աշխատած է Գրականութեան կաճառի, Եղիշէ Չարենցի գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի, ինչպէս նաեւ Գիտութիւններու ակադեմիայի արուեստի կաճառին մէջ:

## Աշխատութիւններ
Ստեփանեան կատարած է բանասիրական աշխատանք։ Գրած է աւելի քան քսան մենագրութիւն՝ Արուսեակ Փափազեանի, Պետրոս Ադամեանի, Արփիար Արփիարեանի, Յակոբ Պարոնեանի, Հրաչեայ Աճառեանի, Վահրամ Փափազեանի եւ այլոց մասին: Ան նաեւ թրքերէնէ հայերէն թարգմանած է Յովսէփ Վարդանեանի «Ագապի» վէպը (1953), որ առաջին թրքական վէպն է (սկզբնապէս լոյս տեսած 1851ին՝ հայատառ թրքերէնով), ինչպէս եւ Պարոնեանէն կարգ մը հայատառ թրքերէն գործեր։

Այս բոլորի կողքին զբաղած է նաեւ ուսուցչութեամբ։ 1937-1939 թուականներու հայոց լեզու եւ գրականութիւն դասաւանդած է Երեւանի «Ալեքսանդր Թամանեան» շինարարական ուսումնարանէն ներս։ 

1939-1940 թուականներու միջեւ գրաբար լեզու դասաւանդած է Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական կաճառէն ներս:

1971-ին ան իր դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է։

Անոր կարեւոր նպաստը հայագիտութեան եղած է երեք հատորնոց «Կենսագրական բառարան»ը (1973, 1981, 1990), որ դժբախտաբար անաւարտ մնացած է։

## Մրցանակներ եւ կոչումներ
Շնորհիւ իր վաստակին, Ստեփանեան 1967 թուականին արժանացած է Արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչման։

1980 թուականին, իր «Հայ նոր գրականութեան պատմութիւն» հինգ հատորնոց հաւաքական աշխատութեան համար արժանացած է պետական մրցանակի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Հրաչ Բարթիկեան

**Թաւատառ գրութիւն** (),  հայ պատմաբան, բիւզանդագէտ, հայ–բիւզանդական յարաբերութիւններու պատմութեան ուսումնասիրող։ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1972), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս։ Աթէնքի ակադեմիայի եւ Հռոմի «Տիբերինա» արուեստի, գրականութեան եւ գիտութեան ակադեմիայի ակադեմիկոս։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Աթէնք։ Հայրը՝ Միքայէլ Բարթիկեան, եղած է բանասէր ու հրապարակագիր։ Սորված է տեղական հայկական վարժարանի մը եւ ապա՝ յունական երկրորդական վարժարանի մը մէջ, որմէ շրջանաւարտ եղած է 1945ին։ Յաջորդ տարին իր ընտանիքով Հայաստան հաստատուած է՝ 1946-1948-ի ներգաղթի ընթացքին։

Հրաչ Բարթիկեան իր բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի պետական համալսարանէն, 1953-ին գերազանցութեամբ՝ պատմութեան ճիւղէն շրջանաւարտ ըլլալով։ Այնուհետեւ, Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկի հայցորդ (ասպիրանտ) դարձած է, սորվելով Լենինկրատի (Ս. Փեթերսպուրկ) մէջ՝ նշանաւոր հայագէտ՝ Յովսէփ Օրբելիի ղեկավարութեան տակ։ Իր թեկնածուական ատենախօսութիւնը՝ «Պաւլիկեան շարժման պատմութեան ուսումնասիրութեան աղբիւրներ» ն էր, որ ռուսեր1նով լոյս տեսած է Երեւանի մէջ երեք տարի ետք։ 1971ին պաշտպանած է դոկտորական ատենախօսութիւնը՝ «Բիւզանդական Դիգենիս Ակրիտաս էպոսը եւ նրա նշանակութիւնը հայագիտութեան համար» նիւթով:

## Գործունէութիւն
Մինչ այդ, 1957-էն մինչեւ 2010, Պատմութեան հիմնարկին մէջ աշխատած է իբրեւ կրտսեր գիտաշխատող (1957-1961), աւագ գիտաշխատող (1961-1980) եւ միջին դարերու պատմութեան բաժնի վարիչ (1980-2010)։

### Հրատարակութիւններ
Շուրջ 150 գիտական յօդուածներու կողքին, ան հրատարակած է 17 հատոր, ներառեալ հայերէն թարգմանութիւնները՝ ուսումնասիրութեամբ եւ ծանօթագրութիւններով, զանազան նշանաւոր բիւզանդացի պատմիչներու (Պրոկոպիոս Կեսարացի, Կոստանդին Ծիրանածին, Յովհաննէս Սկիլիցես, Թէոփանոս Խոստովանող, եւ ուրիշներ), «Դիգենիս Ակրիտաս» բիւզանդական դիւցազներգութեան հայերէն թարգմանութիւնը, Մատթէոս Ուռհայեցիի «Ժամանակագրութեան» աշխարհաբար թարգմանութիւնը եւ փաստաթուղթերու ժողովածու մը՝ «Յունական արխիւային փաստաթղթեր հայ-յունական յարաբերութիւնների մասին Առաջին Հանրապետութեան շրջանում (1918-1920)»։

### Հայ-բիւզանդական յարաբերութիւններու ուսումնասիրութիւն
Բարթիկեան իր գիտական կեանքը սկսած է պաւլիկեան շարժման ուսումնասիրութեամբ եւ այնուհետեւ ինքզինք նուիրած է հայ-բիւզանդական յարաբերութիւններու ուսումնասիրութեան՝ Բագրատունեաց շրջանի ընթացքին ու անկէ ետք՝ էական նպաստ մը բերելով այս կալուածին։ Նաեւ եղած է վիմագրական արձանագրութիւններու եւ կնիքներու բեղուն հետազօտող մը։

Պատմաբանը նաեւ ծանօթ մասնագէտ մը եղած է Կիլիկիոյ հայկական պետութեան եւ Բիւզանդիոնի յարաբերութիւններուն։ Այս պատճառով, ան հրաւիրուած է մասնակցելու Ազգ. Առաջնորդարանի կողմէ կազմակերպուած ու առաջնորդ Մեսրոպ արք. Աշճեանի նախաձեռնած 1993-ի գիտաժողովին, որ նուիրուած էր Կիլիկիոյ պատմութեան։

Ան ընտրուած է անդամ գիտական շարք մը մարմիններու՝ Աթէնքի ակադեմիա (1980), Հռոմի «Թիպերինա» արուեստի, գրականութեան ու գիտութիւններու ակադեմիա (1987) եւ Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիա (1996)։

## Պարգեւներ
Արժանացած է․

* Հայաստանի Գիտ. Ակադեմիայի «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին (1980),
* Սելանիկի համալսարանի «Արիստոտէլ» մետալին (1981),
* Հայաստանի նախագահի մրցանակին (2005), եռահատոր «Հայ-բիւզանդական ուսումնասիրութիւններ» աշխատութեան համար։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Համբարձում Խաչանեան

**Համբարձում Խաչանեան** (), հայ դերասան եւ Հայաստանի Վաստակաւոր արուեստագէտ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Տրապիզոն: Մէկ տարեկանին ընտանիքին հետ միասին տեղափոխուած է Ուքրանիա, ուր տեղի հայկական ծխական դպրոցին մէջ ստացած է իր նախնական կրթութիւնը: Հօր մահէն ետք որոշ ժամանակ կիսատ թողած է ուսումը եւ ապա որոշ ընդհատումներով շարունակած:

Փոքր տարիքէն Խաչանեանի հայրը զինք տարած է թատերական ներկայացումներու, ուր դերասանին մէջ արթնցած է դերասանութեան հանդէպ սէրը: Դպրոցական տարիներէն Խաչանեան որոշ փոքր դերերով սկսած է բեմ բարձրանալ: Նկատելով դերասանութեան հանդէպ ունեցած շնորհքը, Խաչանեան հետեւած է մասնաւոր դերասանական դասընթացքներու եւ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք իբրեւ թատրոնի դերասան սկսած է բեմ բարձրանալ զանազան քաղաքներու մէջ:
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armenian_actors,_1925.jpg|ձախից|մինի|1-ին շարք` Գուրգէն Ջանիբեկոան, Բագրատ Մուրադյան, Մկրտիչ Ջանան: 2-րդ շարք` Աւետ Աւետիսեան, Վաղարշ Վաղարշեան, Արուս Ոսկանեան, Հրաչեայ Ներսիսեան: 3-րդ շարք` Օրի Բունիաթեան, Համբարձում Խաչանեան (1925 թուական)
Վրաստանի մէջ տեղի ունեցած թատերական ներկայացումի ընթացքին յայտնի դերասան, գրող եւ արձակագիր Վահրամ Փափազեան տեսած է Խաչանեանը եւ գնահատելով դերասանին կարողութիւնը՝ իր հետ բերած է Երեւան եւ այսպիսով Խաչանեան դարձած է առաջին պետական թատրոնի դերասան:

Ապա Խաչանեան ընդունուած է Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան թատրոն, ուր մնացած է մինչեւ 1933 թուականը, ապա անցած է Երեւանի բանուորական թատրոն:

Թատրոնի կողքին ան 1925 թուականին դեր ստանձնած է Հայկինոյի առաջին ժապաւէն՝ «Նամուս»ին մէջ: Դերասանը դերեր ստանձնած է «Շոր եւ շորոր», «Խասփուշ», «Չար ոգի», «Պէպօ», «Սեւանի ձկնորսները», «Քաջ Նազար» եւ այլ ժապաւէններու մէջ:

## Կոչում
Շնորհիւ իր վաստակին, Խաչանեան 1935 թուականին արժանացած է Հայաստանի Վաստակաւոր արուեստագէտի կոչումին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ռոբերտ Սահակեանց

**Ռոբերտ Սահակեանց** (), հայ բեմադրիչ եւ բեմագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պաքու (Ազրպէյճան)։ 1964-ին Երեւան փոխադրուած՝ ընտանիքին հետ։ Միջնակարգը աւարտելէ ետք, մտած է Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական հիմնարկ (այժմ՝ համալսարան)։

## Գործունէութիւն
1970-ին սկսած է աշխատիլ «Հայֆիլմ» աշխատանոցին մէջ՝ իբր նկարիչ ու բազմանկարիչ։ Երկու տարի ետք, բեմադրած է իր առաջին ժապաւէնը՝ «Լիլիթ»ը։ Այդ ժամանակ, ինստիտուտէն հեռացուած է՝ դասերուն բաւարար չափով չյաճախելուն համար։

### Իբրեւ Բեմագիր
1972-2009 ժամանակաշրջանին, Սահակեանց բեմադրած է 54 շարժանկար եւ գրած՝ 48 բեմագիր։ 

Հինգերորդ բազմանկարը՝ «Աղուէսագիրք»ը, որուն բեմագիրը գրած է՝ Վարդան Այգեկցիի ու Մխիթար Գոշի առակներուն հիմամբ, որ առաջին խորհրդային ռոք-օփերան եղած է։

### Իբրեւ Բեմադրիչ
Ան «Հայֆիլմ»ին արտադրած ժապաւէններու համահեղինակը եղած է։ 1980ական թուականներուն իր ամենէն ժողովրդական բազմանկարներէն մէկ քանին բեմադրած է, ինչպէս՝

* «Մորու գոյնի երեք կապոյտ–կապոյտ լճակ…» (1981),
* «Ով էնպիսի սուտ ասի» (1982),
* «Խօսող ձուկը» (1983),
* «Կապոյտ ծովում, սպիտակ փրփուրի մէջ…» (1984),
* «Բարեկենդանը» (1985)։

Անոր շարժանկարները մրցանակի արժանացած են Ֆրանսայի, Իտալիոյ, Սպանիոյ, Գերմանիոյ, Ճափոնի, ինչպէս եւ Ուքրանիոյ, Ռուսաստանի եւ Էստոնիոյ մէջ։

Իր բեմադրած ժապաւէններուն մեծ մասին բեմագիրները ինք գրած է։

Սահակեանց իր որոշ բազմանկարներու նիւթերը քաղած է Յովհաննէս Թումանեանի հէքեաթներէն, ինչպէս՝ «Կիկոսի մահը», «Քաջ Նազար», «Մորու գոյնի երեք կապոյտ-կապոյտ լճակ», «Ով էնպիսի սուտ ասի», «Խօսող ձուկը» եւ «Բարեկենդանը»։

Բեմադրիչ-բեմագիրը ո՛չ միայն վերակենդանացուցած է, այլեւ թարմացուցած է դասական պատմութիւնները, անոնց տալով արդիական հնչեղութիւն մը՝ մանուկներու համար։ Ստեղծած է յիշատակելի կերպարներ, որոնք ներկայացուած են գոյնզգոյն «հրավառութեամբ» եւ իր սեփական մեկնաբանութեամբ։

Ռոբերտ Սահակեանց մահացած է երկար հիւանդութենէ ու բարդ սրտի վիրահատութենէ ետք։ Անոր անունը կրող ընկերութիւն մը, որդիի՝ Դաւիթ Սահակեանցի գլխաւորութեամբ, կը շարունակէ բեմադրիչին ժառանգութիւնը բազմանկարներու կալուածին մէջ։

## Կոչումներ
1987-ին ստացած է Խորհրդային Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտի տիտղոսը, իսկ 2008-ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական արուեստագէտի կոչումը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Արմէն Արմէնեան

**Արմէն Արմէնեան** (**Արմէն Իփէկեան**, ), հայ դերասան եւ բեմադրիչ։ Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ։

Թատերական եւ հանրային գործիչ՝ Գասպար Իփէկեանի (1883-1952) աւագ եղբայրը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Ուսումը ստացած ծննդավայրի տարբեր դպրոցներու մէջ՝ Բերայի տարրական դպրոցը, Բրայի գերմանական դպրոցը, Գատըքէօյի Մխիթարեան միաբանութեան գիշերօթիկ դպրոցը, Օրթագիւղի դպրոցը եւ, վերջապէս, նորաբաց Կեդրոնական վարժարանը։

### Թատերական գործունէութիւն
Պետրոս Ադամեանի տաղանդը զինք հիացուցած է 1889-1890-ին եի դարձած է անոր երկրպագուն։ Պայքարած է ընտանիքին դէմ, որ դէմ էր անոր թատերական ու դերասանական հետաքրքրութիւններուն, եւ ի վերջոյ, անոնց հաւանութիւնը ստացած՝ ընտանեկան անունը չգործածելու պայմանով։ Այսպէս ծնած է Արմէն Արմէնեան անունը, եւ նորաբողբոջ դերասանը իր առաջին դերը ստանձնած է Ալեքսանդր Տիւմա որդիի «Կամելիազարդ տիկինը»ի մէջ։

Հայրը զինք ղրկած է Համպուրկ (Գերմանիա), 1894-ին, որպէսզի ընտանիքի առեւտրական գործերով զբաղի։ Միջոցին, ան նաեւ դիտած է իտալացի հռչակաւոր դերասանուհի Էլէոնորա Տիւզէի, իսկ աւելի ուշ՝ ֆրանսացի ուրիշ համբաւաւոր դերասանուհիի մը՝ Սառա Պեռնարի խաղը։

Փարիզ փոխադրելով, մտած է Սառա Պեռնարի թատրոնը, ուր անխօս դերեր կատարած է եւ ապա՝ թեքնիք բեմադրիչի օգնականը եղած է, հետեւելով Պեռնարի, Մունէ-Սիւլիի եւ Փօլ Մունէի արուեստին, այլ դերասաններու շարքին։

1895-1897ին, Փօլ Մունէի արուեստանոցին մէջ հետեւած է առոգանութեան, դասական ողբերգութեան եւ դասական կատակերգութեան դասերու։ Աւելի ուշ, իբրեւ դերասան աշխատած է «Պուֆ տիւ Նոր» թատրոնին եւ «Քոմետի Ֆրանսէզ»ի մէջ։

1902-ին հրաւիրուած է Թիֆլիս, ուր բեմադրած է ֆրանսական թատերախաղեր, միաժամանակ դերեր վերցնելով։ Այնուհետեւ, Պաքու անցած է՝ ղեկավարելու տեղական հայկական թատերախումբը։ 1904-ին տեղափոխուսած է Նոր Նախիջեւան ու թատերախումբ մը կազմած, շրջապտոյտներ կատարելով Հիւդիդային Կովկասի եւ Ռուսաստանի հայ համայնքներուն մէջ։

### Բեմադրիչ եւ դերասան
1908-ին, Արմէնեան դարձած էր լաւ ծանօթ բեմադրիչ ու դերասան մը, եւ միացած է Յովհաննէս Աբելեանի՝ «Աբելեան-Արմէնեան» թատերախումբը կազմելով, որ մեծ յաջողութիւն վայելեց իր հինգ տարուան գոյութեան ընթացքին՝ Օսմանեան կայսրութեան, Կովկասի եւ Ռուսաստանի մէջ բազմաթիւ ելոյթներով։ Արմէնեան, որ Լեւոն Շանթի «Հին աստուածներ»ու առաջին բեմադրիչը եղած էր, նաեւ նշանաւոր դերասան մըն էր Եակոյի ու Շայլոքի (Շէյքսփիրի «Օթելլօ» եւ «Վենետիկի վաճառականը»), Ֆրանցի (Ֆրիտրիխ Շիլլըրի «Աւազակները»), Հարփակոնի (Մոլիէռի «Երեւակայական հիւանդը») եւ այլ դերերով։

Արմէնեան շարունակած է իր թատերական գործունէութիւն, նախ՝ Կովկասի մէջ, 1914-1917-ին, եւ ապա՝ Իրանի մէջ, 1917-1921-ին։ Վերադարձած է Խորհրդային Միութիւն 1921-ին, աշխատելով Հիւսիսային Կովկասի, Պաքուի, Թիֆլիսի, Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գիւմրի) եւ այլ վայրերու մէջ։

Թատրոններ ղեկավարած է Ալեքսանդրապոլի եւ Սուխումիի մէջ։ 1935-էն աշխատած է Լենինականի (Գիւմրիի անունը՝ 1924-1991-ին) պետական թատրոնին մէջ, նոյն տարին արժանանալով Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտի տիտղոսին։

Աւելի քան 100 թատերախաղեր բեմադրած է իր կեանքին ընթացքին, խաղալով շուրջ 150 դերեր։ 1954-ին հրատարակած է իր յուշերը՝ «Վաթսուն տարի հայ բեմին վրայ»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Տրդատ Պալեան

**Տրդատ եպս․ Պալեան** (), հայ  բանասէր, մատենագէտ, բանահաւաք եւ եկեղեցական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կեսարիա: Փոքր տարիքէն ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Զմիւռնիա, ուր նախնական կրթութիւնը ստացած է Ներսիսեան վարժարանին մէջ: Ապա ընդունուած է Երուսաղէմի դպրեվանք եւ աւարտելէ ետք ստացած՝ հոգեւորականի օծում:

## Վարած պաշտօններ եւ գործունէութիւն
Եկեղեցական օծում ստանալէ ետք Պալեան 1884-1887 թուականներու միջեւ ստանձնած է Սուրբ Յակոբեանց վանքի աւագ թարգմանիչի պաշտօնը, ապա՝ 1887 թուականին, ընտրուած է Կեսարիոյ թեմի առաջնորդ:

Պաշտօնավարելով Կեսարիոյ մէջ, Պալեան 1888 թուականին հիմնած է ժառանգաւորաց վարժարան, որ եղած է Կեսարիոյ եւ շրջակայ շրջաններու կրթական ու մշակութային կենդրոն: Վարժարանի կողքին Պալեան հիմնած է նաեւ գրադարան եւ թանգարան, ուր հաւաքած ու մեկտեղած է հայկական հին ձեռագրեր եւ հնատիպ հրատարակութիւններ:

Պալեան հրաժարելով առաջնորդութեան պաշտօնէն, սկսած է շրջիլ Փոքր Ասիոյ, Կիլիկիոյ, Պաղեստինի եւ այլ վայրերու հայաբնակ գիւղերը եւ գրի առնել անոնց բանահիւսութիւնները, որոնք 1922-ի հալածանքներու ժամանակ Զմիւռնիոյ մէջ բռնագրաւուած եւ ոչնչացած են՝ մնալով անտիպ: Հալածանքներու պատճառով ապաստանած է Աթէնք, ուր անցուցած է իր կեանքի մնացած կարճ ժամանակաշրջանը:

## Աշխատութիւններ
Պալեան 1900 թուականներէն սկսեալ աշխատակցած է «Բազմավէպ», «Հանդէս Ամսօրեայ», «Բիւզանդիոն», «Լոյս», «Բանասէր», «Արեւելեան Մամուլ» եւ այլ պարբերականներու, հրատարակելով բանասիրական յօդուածներ, մատենագիտական ցանկեր, եկեղեցական նիւթեր եւ այլ հրապարակախօսական նիւթեր: 

Պալեան կարեւոր ներդրում ունեցած է Յակոբ Մեղապարտի հրատարակութիւններու ժամանակաշրջանը յայտնաբերելու գործին մէջ:

Հրատարակած է «Սուրբ Երկիր», «Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց ի Թուրքիա», «Հայ աշուղներ, Զմիւռնիա», «Հայ վանօրայք ի Թուրքիա» եւ այլ աշխատութիւններ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանահաւաքներ
Վոլոտիմիր Զելենսքի

**Վոլոտիմիր Օլեքսանտրովիչ Զելենսքի** (ուքրաներէն՝ Володимир Олександрович Зеленський, լատինատառ՝ *Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy,* ծն.՝ 25 Յունուար 1978-ին) ծագումով հրեայ, ուքրանացի քաղաքագէտ ու նախկին կատակերգակ, 

Եղած է Ուքրանիոյ Հանրապետութեան կառավարութեան անդամ եւ «Ինտեր» հեռատեսիլի կայանի գլխաւոր հաստատող(2010-2012)։

Ուքրանիայի նախագահական ընտրություններու երկու փուլերի յաղթող (Ազգային էքզիթ-փոլի տուեալներու համաձայն՝ երկրորդ փուլին ստացած է քուէներու 73 %-ը):2019-էն ի վեր, ան կը վարէ Ուքրանիոյ նախագահի պաշտօնը:

### նախագահ
Իբրեւ նախագահ, ան առաջին դէմքն է կառավարութեան մէջ եւ երկրի ուքրանախօս ու ռուսախօս ժողովուրդներու միասնականութեան ռահվիրան:Զելենսքի իբրեւ հաղորդակցութեան միջոց կ'օգտագործէ ընկերային ցանցերը՝ յատկապէս Ինսթակրամը: Իր նախագահի պաշտօնին անցնելէն կարճ ժամանակ ետք, քաղաքական պոռթկումէ յառաջացած օրէնսդրական ընտրութիւններուն իր կուսակցութիւնը յաղթանակ կ'արձանագրէ: Իր օրերուն, խորհրդարանի անդամներուն անձեռնմխելիութիւնը կը վերցուի, կը վերահսկուի Պսակաձեւ Ժահրի դէմ պայքարն ու անոր յաջորդող տնտեսական անկումը, ինչպէս նաեւ փտտածութեան դէմ պայքարը յառաջխաղացք  կ'արձանագրէ:

Նախագահական ընտրապայքարին ժամանակ, Զելենսքի կը խոստանայ վերջ դնել Ուքրանիոյ եւ Ռուսիոյ միջեւ տեղի ունեցող հակամարտութիւններուն ու կը փորձէ համաձայնութիւն գոյացնել Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինի հետ: Սակայն կը պատահի հակառակը՝ 2021-ին, Ռուսիոյ հետ լարուածութիւնը հետզհետէ կը սաստկանայ, ինչ որ կը մղէ 2022-ի Ռուսիոյ Ուքրանիա ներխուժման: Ռուսիոյ պատերազմի պատրաստութեան ժամանակ, Զելենսքի կ'աշխատի ուքրանացի ժողովուրդը հանդարտեցել   եւ միջազգային ատեանին վստահեցնել, թէ Ուքրանիա վրէժ պիտի չլուծէ: Նախքան պատերազմի սկիզբը, ան կ'արհամարհէ մօտալուտ պատերազմի մը առկայութիւնը, սակայն միեւնոյն ժամանակ կոչ կ'ուղղէ երկրի ապահովութեան երաշխիքներուն եւ ՕԹԱՆ-ի, որպէսզի պատրաստ ըլլան ռուսական սպառնալիքին դէմ:Ներխուժումը սկսելէն ետք, ան կը հաստատէ զինուորական օրէնք ու կը կատարէ զինուորահաւաք: Պատերազմի ժամանակ իր ցուցաբերած ղեկավարութեան համար, ան կը ստանայ համաշխարհային գովաբանութիւն եւ կը հանդիսանայ Ուքրանիոյ դիմադրութեան տիպարը:

## Վաղ կեանք
Վոլոտիմիր Օլեքսանտրովիչ Զելեսնքի ծնած է 25 Յունուար 1978-ին, Քրիւի Ռիհ, Ուքրանիա՝ ծագումով հրեայ ծնողներէ: Հայրը՝ Օլեքսանտր Զելենսքի համալսարանի դասախօս եւ համակարգչային ծրագրող է, իսկ մայրը՝ Ռիմմա Զելենսքա, երկրաչափ: Իր մեծ հայրը՝ Սեմիոն Իւանովիչ Զելենսքի Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմին ծառայած է Կարմիր բանակէն ներս: Սեմիոնի հայրն ու երեք եղբայրները սպաննուած են Հոլոքոսթի ժամանակ:

Նախքան նախակրթարան յաճախելը, Զելենքսի ապրած է Մոնկոլիոյ Էրտենեթ քաղաքը, ուր իր հայրը կ'աշխատէր: Անոր մայրենի լեզուն ռուսերէնն է: Ան ուսանած է իրաւաբանութիւն, սակայն չէ աշխատած այդ մարզին մէջ:

## Ծանօթագրութիւն
Իրոտոթոս

**Իրոտոթոս** (յուն․՝ Ηρόδοτος)․ յոյն պատմաբան, ճանապարհորդ եւ աշխարհագէտ (Ք․Ա․484 - Ք․Ա․424)։ Պատմագիտութեան հիմնադիրը կը սեպուի։ Հեղինակն է «Իսթորիէ» (հին յուն․՝ Ἱστορίαι *Պատմութիւն)* գործին։

## Կենսագրական հակիրճ տեղեկութիւններ
Իրոտոթոս (կամ Իրոտոթոս Ալիքարնասեցին) ծնած է Ալիքարնասոս (Փոքր Ասիոյ հարաւ-արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ․ այսօրուան՝ Պոտրում)։ Բարեկեցիկ ընտանիքի զաւակ եղած է եւ դաստիարակուած է Հոմերոսի եւ յունական դիցաբանութեան շունչով։ Հայրն էր Լիքսիս եւ մայրը՝ Ռիօ (ան Թրիզինայէն Յոնիա հասած առաջին յոյն գաղթողներու սերունդէն էր), իսկ զարմիկն էր Փանիասիս (Ք․Ա․ 5-րդ դարու յոյն դիւցազներգակ բանաստեղծ)։

Ան երիտասարդ տարիքին կը մասնակցի Ալիքարնասոսի բռնակալ Լիղտամիսին տապալումի անյաջող փորձին։ Ընտանիքին հետ Սամոս կ՛աքսորուի Ք․Ա․468 եւ կամ՝ Ք․Ա․467-ին։ 

Ք․Ա․ 455 մինչեւ Ք․Ա․ 443 կը ճաբորդէ միաժամանակ ուսումնասիրութիւններ մը կատարէ․ Սքիթիա*, Փոքր Ասիոյ խորերը, Պոնտոս, Խրիմ, Կիպրոս եւ մինչեւ Սուրիա, Բաբելոն, Եգիպտոս (որ կ՛անուանէ «Նեղոսի նուէրը»), ինչպէս նաեւ ամբողջ Յունաստանը։

*<u>Սքիթիա</u>․ հին արձանագրութիւններու մէջ անոր սահմանները կը բնորոշուին Ռումանիայէն մինչեւ Փամիրի լեռնադաշտը, Եւրասիայի ընթարձակ շրջանը ուր վաչկատուն ցեղեր կ՛ապրէին եւ Իրանական լեզուներ կը խօսէին։ Չինացիները զանոնք իբրեւ Սաքես կը ճանչնային (Ասիացի Սքիթես) եւ «Սայ» կ՛անուանէին ([[Չինարէն|չին․]]՝塞)*։

Բաւական տարիներ Աթէնք կը մնայ եւ բարեկամական կապեր կը հաստատէ այդ ժամանակի կարեւոր անձնաւորութիւններու հետ, ինչպէս օրինակ՝ Փերիքլիս եւ Սոֆոքլիս։ Ք․Ա․443-ին, Փրոթաղորասին (իմաստասէր եւ ուսուցիչ, Ք․Ա․490 - Ք․Ա․420) հետ հարաւային Իտալիա (Մեծ Յունաստան) կը հիմնեն Թուրյի գաղթօճախը։ Իրոտոթոս հոն կ՛անցընէ կեանքին ամենամեծ շրջանը, այդ պատճառով լատինները անոր «Թուրիոս» անունը տուած են։

## Իրոտոթոս աշխարհագէտը
Իրոտոթոս շրջած է բազմաթիւ տեղեր։ Նկարագրած է ժողովուրդներ, որոնք ապրած են այդ ժամանակի ծանօթ աշխարհին տարբեր շրջաններու մէջ (Եգիպտացիներ՝ Եգիպտոս այցելած է Ք․Ա․ 449-ին, Սքիթացիներ, Միջագետքի բնակիչներ)։ 

Գլխաւոր ճամբորդութիւններուն ընթացքին արձանագրած է կլիմայական պայմանները։ Հանդիպած է ժողովուրդներու կառավարման տարբեր վարչաձեւեր եւ նկարագրած է անոնց մշակոյթները։

### Գլխաւոր ճամբորդութիւնները

* Սարտիս, Զմիւռնիա եւ Էֆեսոս,
* Նաւով՝  արեւմուտքէն դէպի Պոնտոսի արեւելքը մինչեւ Քոլհիտա․
* Արեւելեան Թրակիա․
* Եփրատ գետի վրայով՝ Բաբելոն եւ Սուսա․
* Էգէական ծովու կղզիները․ Սքիաթոս, Տիլոս, Փարոս, Էվիա, Սալամինա, Էղինա եւ Քիթիրա․
* Յունաստանի մայր ցամաքամասը․
* Պելոպոնես․
* Քերքիրա, Տոտոնի, Ամվրաքիա, Սիչիլիա եւ Հարաւային Իտալիոյ (Մեծ Յունաստան) Մեթափոնտիոն եւ Քրոթոնա շրջանները։

## Իրոտոթոսին ի պատիւ անուանումներ

* «3092 Իրոտոթոս» աստղակերպը՝ յայտնաբերուած 1960-ին,
* Երկիրէն տեսանելի Լուսընկայի շրջանը՝ «Իրոտոթոս հրաբերան»,
* Կրետէի Նոր Ալիքարնասոս քաղաքին «Իրոտոթոս» մարզական միութիւնը։

       

## Տե՛ս նաեւ
Թուքիտիտիս

Էվրիփիտիս

Էսհիլոս

Սոֆոքլիս

Փերիքլիս

Սքիմնոս Հիոսցին

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Իսթորիէ, Իրոտոթոս

Ստորոգութիւն:Յոյն աշխարհագիրներ
Ստորոգութիւն:Յոյն գրողներ
Ստորոգութիւն:Յոյն պատմիչներ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
3092 Իրոտոթոս աստղակերպ

**3092 Իրոտոթոս**․ կը պատկանի Աստղակերպերու Գլխաւոր Գօտիին։ Բացարձակ մեծութեամբ աստղակերպ է (1,124), այդպէս ինչպէս հաստատուած է Արեգակնային Դրութեան համար։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Աստղակերպը կը յայտնաբերուի 1960-ին հոլանտամերիկացի աստղաբան Թոմ Կերըլսին*Tom Gehrels,* ինչպէս նաեւ Քորնելիս Եոհանես վան Հութեն եւ https://en.wikipedia.org/wiki/Ingrid_van_Houten-Groeneveld հոլանտացի զոյգին կողմէ։ Անոնք աստղակերպին կու տան «պատմութեան հայրը» անուանուած հին յոյն պատմաբան Իրոտոթոսին անունը։

3092 Իրոտոթոս աստղակերպին տրամագիծը կը բնորոշուի 35,1 ± 3,1 քլ․, իսկ անոր երկրաչափական ալպետօն (մակերեւոյթի արտացոլացման (ցրման) յատկութեան յատկանիշ) 0,057 ± 0,011 է։

## Տե՛ս նաեւ

* 1184 Եէա աստղակերպ
* 166 Ռոտոփի աստղակերպ
* 174 Ֆետրա աստղակերպ
* 659 Նեսթոր աստղակերպ
* 238 Հիփաթիա աստղակերպ
* 132 էթրա աստղակերպ
* 1647 Մենելաոս աստղակերպ
* 911 Աղամեմնոն աստղակերպ

  

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Փոքր մոլորակներու ցուցակ
# Թոմ Կերըլս
# Քորնելիս Եոհանես վան Հութեն
# https://en.wikipedia.org/wiki/Ingrid_van_Houten-Groeneveld

Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր այբենական կարգող
Ստորոգութիւն:Աստղակերպեր
Ստորոգութիւն:1960-ին յայտնաբերուած աստղակերպեր
Թուքիտիտիս

**Թուքիտիտիս** (յուն․՝ Θουκυδίδης)․ յոյն պատմաբան եւ զինուորական՝ սպարապետ (≈Ք․Ա․460-Ք․Ա․399), ծանօթ «Պելոպոնեսեան Պատերազմի Պատմութիւն» գործին համար։

## Կենսագրական հակիրճ տեղեկութիւններ
Թուքիտիտիս ծնած է Ատիկէի հարաւ-արեւմտեան Ալիմօ (հին յուն․՝ Ալիմունտա) շրջանը։ Հայրը՝ Օլորոս*, Թրակիոյ ծովեզերեայ շրջանի (Թասոս կղզիին դիմացը) ոսկիի հանքերու սեփականատէր էր։ Թուքիտիտիս ազգական էր Աթէնքի քաղաքագէտ եւ սպարապետ Միլթիատիսին եւ անոր զաւկին՝ Քիմոնասին։

*<u>Օլորոս</u> անունը կը կրեն նաեւ Թրակիոյ թագաւորներէն շատեր*։ 

Ան մօտաւորապէս 25-30 տարեկան էր երբ Պելոպոնեսեան պատերազմը կը ծագի( Ք․Ա․431) Աթէնք եւ Սփարթի քաղաք-պետութիւններուն միջեւ։ Կը հիւանդանայ սակայն կը վերապրի երբ ժանտախտի համաճարակը Աթէնքի բնակչութեան 1/3 կ՛ոչնչացնէ (Ք․Ա․430-427)։

Ք․Ա․424-ին սպարապետ կը նշանակուի եւ անոր կը վստահուի Թասոս կղզին խարիսխ նետած 7 նաւերու կառավարումը։ 

## «Պելոպոնեսեան Պատերազմի Պատմութիւն» գործը
Թուքիտիտիս մօտէն ապրած է Պելոպոնեսեան պատերազմը (Ք․Ա․431-Ք․Ա․404), ինչպէս ինք կը վկայէ գործին Ե․ (Ε) հատորին 29-րդ գլուխին մէջ։ Ինք այս հսկայ գործը հատորներու չէր բաժնած։ Պատմութեան բաժանումը 8 գիրքերու «Թուքիտիտիս Իսթորիէ» կամ «Սիղրաֆի» (*Θουκυδίδου Ιστορίαι կամ Συγγραφή* Թուքիտիտիս Պատմութիւն կամ Գրութիւն) տիտղոսով հին բանասէրներու գործն է։

«Պելոպոնեսեան Պատերազմի Պատմութիւն»ը, դասական պատմական գործ մըն է, առաջինը իր տեսակով։ Թուքիտիտիս փաստացի տուեալներով եւ վկայութիւններով  կը պատմէ Պելոպոնեսեան Պատերազմի (Պելոպոնես․ Յունաստանի ցամաքամասի հարաւը) եղելութիւնները Աթէնք եւ Սփարթի քաղաք-պետութիւններուն միջեւ։ 

### Գործին ազդեցութիւնը
Թուքիտիտիսի «Պելոպոնեսեան Պատերազմի Պատմութիւն» գործը մեծ ազդեցութիւն ունեցած է պատմաբաններուն վրայ, ինչպէս օրինակ՝ Լուքիանոս, Փոլիվիոս, Փրիսքոս, Փրոքոփիոս, Աղաթիաս, Քանտաքուզինոս, եւայն, եւ մինչեւ այսօր կ՛ուսումնասիրուի։ Ան քաղաքական իրապաշտութեան հայրը կը սեպուի եւ գործը ուրոյն՝ իբրեւ մերձեցում միջազգային յարաբերութիւններու ուսումնասիրութեան համար։

     

## Տե՛ս նաեւ
Իրոտոթոս

Սոֆոքլիս

Էվրիփիտիս

Էսհիլիոս

Փերիքլիս

Սքիմնոս Հիոսցին

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յոյն աշխարհագիրներ
Ստորոգութիւն:Յոյն պատմիչներ
Ստորոգութիւն:Յոյն սպարապետներ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Ռազմական պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Ռազմագիտութիւն
Սերովբէ Տէրվիշեան

**Հ. Սերովբէ վրդ. Տէրվիշեան** (),  հայ լեզուաբան, հնդեւրոպաբան։ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ (1864-էն), վարդապետ (1866-էն)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Ղրկուած է Վիեննայի Մխիթարեան վանքը, ուր իր կրթութիւնը ստացած է։

1864-ին կուսակրօն աբեղայ դարձած է, անդամակցելով միաբանութեան, իսկ երկու տարի ետք՝ վարդապետ ձեռնադրուած։

Սկզբնապէս հրատարակած է կրօնա-բարոյական հարցերու մասին գիրքեր, ինչպէս «Սուրբերու վարքը» (հայատառ թրքերէն, 1870) եւ Ս. Յուստինոսի գործերուն ու վկայութեան գրաբար թարգմանութիւնը՝ «Պատասխանատուութիւնք առաջին եւ երկրորդ եւ պատմութիւն նորին վկայութեան» (1872), աշխարհաբար կարճ ողբերգութիւն մը՝ «Այրի մայրն ու միամօր որդեակը» (1871)։

Տէրվիշեան շուտով ձգած է իր գրական աշխատանքները ու վերադարձած է իր բուն սէրերուն՝ լեզուներուն։ Վանքին մէջ հայերէն (գրաբար), դասական (յունարէն եւ լատիներէն) ու արդի (գերմաներէն եւ ֆրանսերէն) լեզուներու ուսանող մը եղած է։ Այնուհետեւ, շարունակած է իր կրթութիւնը Վիեննայի համալսարանը, ուր սորված է պահլաւերէն (Իրանի հին լեզուն) եւ սանսկրիտերէն (Հնդկաստանի հին լեզուն)։ Անոնցմէ զատ՝ ծանօթ էր օսմաներէնի եւ հին պարսկերէնի։

1877-ին հրատարակած է իր առաջին լեզուաբանական գործը՝ «Հին հայերէն ք-ն», գերմաներէն։ Այս գիրքը առաջինը եղած է լեզուաբանական հետազօտութիւններու շարքի մը, որ երբեք չէ ամբողջացած։ Ան կը պարունակէր այդ տառի քննութիւն մը, այդ տառը ունեցող բոլոր բառերուն ստուգաբանութիւնը եւ «ք» տառի ունեցած վերափոխումները այդ բառերուն մէջ՝ այլ լեզուներու բաղդատութեամբ։

1880ական թուականներուն Հ. Սերովբէ Տէրվիշեան Պոլիս վերադարձած է, ուր 1883-ին հրատարակած է հայկական թուանուններու մասին յօդուածաշարք մը, Եղիա Տէմիրճիպաշեանի «Երկրագունդ» հանդէսին մէջ։

1885-ին լոյս ընծայած է իր հայերէն գլխաւոր գործը՝ «Հնդեւրոպական նախալեզուն»։ Այստեղ ամփոփուած են հնդեւրոպագիտութեան գլխաւոր իրագործումները ու բացատրուած են հնդեւրոպական նախալեզուի հիմնական խնդիրները։ Հեղինակը նաեւ անդրադարձած է հնդեւրոպական հին քաղաքակրթութեան եւ նախնական հայրենիքի խնդրին, ինչպէս եւ հնդեւրոպական լեզուաբանութեան պատմութեան։

Երկու տարի ետք, ան հրատարակած է առաջին հայերէն լեզուաբանական հանդէսը՝ «Լեզու» (1887-1888), զոր ինք լեցուցած է իր յօդուածներով։ Աշխատակցած է Վիեննայի Մխիթարեաններու նորաստեղծ «Հանդէս ամսօրեայ»ին եւ կարգ մը պոլսահայ թերթերու, ուր շարունակած է հրատարակել լեզուաբանական յօդուածներ։

Հռչակաւոր լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեան գնահատած է Տէրվիշեանի վաստակը, յատկապէս կարգ մը ստուգաբանութիւններ եւ այն փաստը, որ «Հնդեւրոպական նախալեզու»ի պէս ամփոփ, մատչելի ու պարզ կերպով ներկայացուած գործ մը չէ եղած է ամբողջ եւրոպական գրականութեան մէջ՝ մինչեւ 1885։ Այդ գործը, գրած է Աճառեան, լեզուաբանութեան իր առաջին աղբիւրը եղած է, որուն համար չէ վարանած «իմ առաջին ուսուցիչս» կոչել Մխիթարեան գիտնականը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Արբուն Տայեան

**Արբուն Տայեան** (), հայ թարգմանիչ, բանասէր։ Ստորագրած է նաեւ **Արբուն Տայեցի**։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պարտիզակի մէջ։ Նախնական ուսումը ստացած է Մաքրգիւղի տարրական դպրոցին մէջ (Կ. Պոլիս), եւ ապա՝ Գատըգիւղի Մխիթարեան որբանոցին մէջ, որուն տնօրէնը հօրեղբայրն էր՝ Մխիթարեան միաբան ու բանասէր՝ Հայր Եսայի Տայեցին։

Տայեան ընտանիքը 1922-ին փոխադրուած է Իտալիա, ուր ուրիշ ազգական մը՝ Հ. Ղեւոնդ Տայեան (1884-1968), յայտնի շարականագէտ, Ս. Ղազարի վանքը կ՚ապրէր։

Արբուն 1923-1927-ին ուսումը շարունակած է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ, իսկ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, Միլան փոխադրուած։

## Գործունէութիւն
1929-ին, 17ամեայ պատանին, ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան։ 1931-ին Երեւանի միամեայ մանկավարժական դասընթացին հետեւելէ ետք, 1932-1933-ին ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ։ Այնուհետեւ, տասնչորս տարի աշխատած է իբրեւ սրբագրիչ «Սովետական Հայաստան», «Գրական թերթ», «Բանուորական Երեւան» թերթերուն եւ «Սովետական գրականութիւն» ամսագրին մէջ, մինչեւ 1948։

Յաջորդ երկու տասնամեակներուն, Տայեան արհեստավարժ թարգմանիչ եղած է։ 1947-ին, 35 տարեկանին, ան հրատարակած է «Աստուածային կատակերգութիւն» գործի առաջին մասը՝ «Դժոխք», որուն հետեւած են միւս երկու մասերուն թարգմանութիւնները՝ 1952-ին եւ 1959-ին։ Այս 12ամեայ աշխատանքին հրատարակութիւնը մէկ հատորով տեղի ունեցած է 1969-ին։ Տայեան, որ նաեւ հմուտ էր ֆրանսերէնի, թարգմանած է Կի տը Մոփասանէ (1951, 1961), Օնորէ տը Պալզաքէ (1956, 1964), Անատոլ Ֆրանսէ (1959), Փրոսփէր Մերիմէէ (1964) եւ Ֆրանսուա Մօրիաքէ (1964) գործեր։

Թարգմանիչը խմբագրական աշխատանքի վերադարձած է իբրեւ Գիտութիւններու Ակադեմիայի հրատարակչական-խմբագրական մարմնի անդամ 1967-1970ին։ Այնուհետեւ գիտական աշխարհ մտած է, նախ՝ Ակադեմիայի Արուեստի հիմնարկին մէջ (1973-1977) եւ ապա իբրեւ Մանուկ Աբեղեանի անուան Գրականութեան հիմնարկի գիտաշխատող։

1974-ին թարգմանած է քանդակագործ Պենվենութօ Չելլինիի յուշերը, իսկ 1975-ին «Աստուածային կատակերգութեան» թարգմանութեան վերանայուած հրատարակութիւնը կատարած է։

1982-ին Տայեան հրատարակած է «Դանտէի “Աստուածային կատակերգութեան” բանաստեղծական արուեստը եւ թարգմանական պրոբլեմները» ուսումնասիրութիւնը։ Տանթէի գլուխ-գործոցին երրորդ բարեփոխուած հրատարակութիւնը լոյս տեսած է 1983-ի սկիզբներուն։ Երեք ամիս ետք, 6 Ապրիլին, բեղուն թարգմանիչը իր մահկանացուն կնքած է Երեւանի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ժագ Տուվալեան

**Ժագ Տուվալեան** (), ֆրանսահայ երգիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպ, Մեծ Եղեռնէն վերապրողներու ընտանիքի մէջ։ 1925-ին ընտանեօք փոխադրուած են Փարիզ։

Հակառակ թուաբանութեան եւ ճշգրիտ գիտութիւններու հանդէպ իր հետաքրքրութեան, ան ստիպուած էր միջնակարգը լքել եւ աշխատիլ՝ ընտանեկան տնտեսութեան նպաստելու համար։

Տուվալեանի մէջ երաժշտութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւն արթնցած է, սկսած է երգեր յօրինել ու երգել։ Երգած է սրճարաններու մէջ, 1940ական թուականներուն բարեկամանալով Շարլ Ազնաւուրի եւ այլ երգիչներու հետ։ Բ. Աշխարհամարտէն ետք, քանի մը երգահանդէսներ տուած է։

Տուվալեան Խորհրդային Հայաստան ներգաղթած է 1954-ին՝ մօրը հետ։ Աստղագիտութիւն ուսանելու նպատակ ունեցած է, բայց միտքը փոխելով, շարունակած է երգել։

1956-ին դարձած է Կոստանդին Օրբելեանի ղեկավարած Հայաստանի պետական էսդրատային նուագախումբի գլխաւոր երգիչը։ Նուագախումբին հիւրախաղերը խորհրդային բազմաթիւ քաղաքներու մէջ ջերմօրէն ընդունուած են, յատկապէս՝ նոր երգիչին մեկնաբանութիւնները։

1959-ին, Տուվալեան հրաւիրուած է Մոսկուա՝ մաս կազմելու Եուրի Սաուլսկիի ղեկավարած համոյթին։ Անոր հայերէն, ռուսերէն եւ ֆրանսերէն երգերը մեծ յաջողութեան արժանացած են։

Հեղինակած է քանի մը երգերու խօսքեր, ինչպէս՝ «Երեւանի փողոցներում»։ Անոր ձայնին որոշակի ֆրանսական երանգը, Երեւանն ու Փարիզը կը միանային այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, երբ ֆրանսական շարժապատկերն ու երգերը խորհրդային աշխարհը մուտք կը գործէին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Առաքել (Մանրանկարիչ)

**Առաքել** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), ԺԴ. դարու հայ մանրանկարիչ։ Ստեղծագործած է Սուրխաթի եւ Կաֆայի մէջ (Ղրիմ)։ 1347-ին եւ 1356-ին նկարազարդած է երկու Ճաշոց (Երուսաղէմի մատենադարան, ձեռ. թիւ 22, Երեւանի Մատենադարան, ձեռ. թիւ 7408)։ Անոր կը վերագրուին նաեւ 1360-ի՝ Կաֆայի մէջ ծաղկված Ճաշոցին եւ Կոքսուի մէջ (Կաւքսու) ընդօրինակուած ԺԴ. դարու ժողովածուին (Մատենադարան, թիւ 7741, թիւ 8029) մանրանկարները։ Առաքելին արուեստին բնորոշ է գոյներու արտասովոր ներդաշնակութիւնը, յատկապէս շեշտուած է մութ կապոյտի եւ մանիշակագոյնի համադրումը, որ ոսկեգոյնի ժլատ օգտագործմամբ անոր երանգապնակին հնչեղութիւն մը կու տայ։ Ան Ղրիմի այն լաւագոյն վարպետներէն է, որ շարունակած է հայ մանրանկարչութեան աւանդոյթները՝ մասնակիօրէն կիրարկելով նաեւ Ղրիմի մէջ հաստատուած այլ ժողովուրդներու գեղանկարչութեան նուաճումները։ Առաքելին արուեստը խորապէս ազգային է։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն

* Կորխմազեան Է․,  Ղրիմի հայ մանրանկարիչ Առաքելը, «ԲՄ», 1962, թիւ 6։

Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Հայկ Շէքէրճեան

**Հայկ Շէքէրճեան**, հայկական ծագմամբ ամերիկեան ռազմական գործիչ։ Աւագ գնդապետ, հայկական ծագումով առաջին շրջանաւարտը՝ Ուէսթ Փոյնթի հռչակաւոր ռազմական ուսումնարանին եւ ամերիկեան բանակին մէջ ծառայած՝ ամէնաբարձր աստիճանով ամերիկահայերէն մէկը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ատափազար (Թուրքիա)։ Հինգ տարեկանին Միացեալ Նահանգներ փոխադրուած է իր ծնողներուն հետ։ 1907-1911-ին ուսանած է Ուէսթ Փոյնթի մէջ, շրջանաւարտ ըլլալով գիտութեան վկայականով։

Ամերիկեան բանակը մտած է հետեւակազօրի Բ. տեղակալի աստիճանով եւ Ապրիլ 1916-էն Փետրուար 1917-ին մասնակցած է Մեքսիքոյի ռազմարշաւին, ընդդէմ մեքսիքական յեղափոխական զօրավար Փանչօ Վիլլայի։ Ա. Աշխարհամարտին ծառայած է իբրեւ զինուորական օգնական կցորդ՝ Յունաստանի մէջ եւ այնուհետեւ՝ Միջին Արեւելքի դաշնակից բանակներուն մէջ։

1919-ին այցելած է Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստան՝ մաս կազմելով ամերիկեան զինուորական առաքելութեան եւ ականատես եղած՝ հայերու սրտաճմլիկ վիճակին։

1923-ին փոխանցուած է բանակի քիմիական պատերազմի սպասարկութեան, ուր ծառայած է մինչեւ հանգստեան կոչուիլը՝ 1946-ին։

Նախագահ Ֆրէնքլին Ռուզվելթի հրամանով, Շէքէրճեան ստացած է պրիկատիր զօրավարի աստիճանը 1942-ին, դառնալով նման տիտղոսի արժանացող առաջին ամերիկահայը։

1942-1943-ին քիմիական պատերազմի փոխանորդներու մարզումի կեդրոնի հրամանատար նշանակուած է: 1943-1945-ին՝ Սիպըրթ ճամբարի (Ալապամա) հրամանատար, եւ 1945-1946ին՝ միջին-արեւելեան ռազմաբեմի բանակի եւ ծովուժի հաշուեյարդարի յանձնախումբի վարիչի տեղակալ։

Բ. Աշխարհամարտի ընթացքին, Շէքէրճեան բազմիցս ամերիկահայութեան դիմումներ ըրած է՝ պատերազմական ճիգերուն անոր աջակցութիւնը ապահովելու համար։ Իր ծառայութեան համար, ստացած է Արժանեաց շքանշանը։

Հանգստեան կոչուելէ ետք, Շէքէրճեան ներգրաւուած է Ճորճ Մարտիկեանի գլխաւորած Անտուն Հայերու Օժանդակութեան Ամերիկեան Ազգային Յանձնախումբի (ԱՆՉԱ) աշխատանքներուն մէջ։ ԱՆՉԱն հազարաւոր հայերու օժանդակած է, որոնք խորհրդային բանակի նախկին ռազմագերիներ էին Եւրոպայի տարածքին, յատկապէս՝ Գերմանիոյ մէջ մնացած։

1948ին Շէքէրճեան մեկնած է Գերմանիա, ուր ԱՆՉԱյի տեղւոյն ներկայացուցիչը դարձած է՝ Շթութկարթի հայկական ճամբարին մօտ։

Ան գործօն մասնակցութիւն ունեցած է շուրջ 3,500 հայերու տեղափոխութեան մէջ, որոնց մեծ մասը Միացեալ Նահանգներ հաստատուած է, իսկ մնացեալը՝ Հարաւային Ամերիկա եւ Միջին Արեւելք։

Թաղուած է քաղաքի ազգային գերեզմանատան մէջ իր կնոջ՝ Հելըն Պէյն Շէքէրճեանի (1892-1982) կողքին։

## Կրթութիւն
1907 թուականին 21-ամեայ Հայկ Շէքէրճեան կ'ընդունուի ԱՄՆ-ի Վեսթ-Փոյնթ ռազմական ակադեմիա որ այսօր ալ կը համարուի է աշխարհի ամէնահեղինակաւոր ռազմական ուսումնական հաստատութիւններէն մէկը: Ան հայազգի առաջին ամերիկացի զինուորականն էր, որ ընդունուած է Ուեսթ Փոյնթի Ռազմական ակադեմիա՝ բացառիկ քաղաքացիական արիութեան համար, որ ցուցաբերած է դեռեւս պատանի տարիքին (16 տարեկանին ան նետուած է կրակի ճիրաններուն մէջ յայտնուած շէնք ու փրկած՝ կին մը եւ իր երեխան)։

1911 թուականի Յունիս 13-ին՝ իր ծննդեան օրը երիտասարդ Հայկ Շէքէրճեանը՝ Վեսթ-Փոյնթի հայկական ծագումով առաջին կադետը (կուրսանտ), կը դառնայ ԱՄՆ-ի Զինուած Ուժերի գլխաւոր ռազմական ակադեմիայի շրջանաւարտ։ ԱՄՆ-ի բանակի լեյտենանտի ռազմական կոչումի հետ միասին իրեն կը շնորհուի նաեւ պաքալավրի գիտական աստիճան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ
Ներկայ (ամսագիր, Փարիզ)

«**Ներկայ**», գրական, հասարակական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1949-1950 թուականներուն, Փարիզի մէջ։ Խմբագիր՝ Չորմիսեան։ Տպագրած է Որբունիի, Աթմաճեանի, Զարոյեանի, Շուշանեանի եւ սփիւռքի այլ հեղինակներու գործերը, գրախօսականներ, լուսաբանած Ֆրանսայի հայ գրողներու միութեան գործունէութիւնը։

Անվերապահօրէն սատարած է Խորհրդային Հայաստանը, ծանօթացուցած ՀԽՍՀ գիւղերուն ու շրջաններուն, հայ խորհրդային գրականութեան, արուեստի եւ գիտութեան նուաճումներուն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի պարբերականներ
Նոյան տապան (թերթ)

**Նոյան տապան (թերթ)**, տասներկու երկիրներուն մէջ տարածուող հայկական սփիւռքի տեղեկատուական-վերլուծական միջազգային թերթ։

## Պատմութիւն
Թերթի առաջին համարը լոյս տեսաւ 1997 թուականի Օգոստոսին։ Թերթի հիմնադիրն է «Նոյան Տապան Մեդիա» ՍՊԸ-ն՝ ի դէմս անոր տնօրէն Գրիգորի Անիսոնեանի, որ դարձաւ թերթի գլխաւոր խմբագիրը։

Հիմնադրման պահէն սկսած՝ «Նոյան տապան» թերթը սկսաւ արտացոլել ԱՊՀ երկիրներու եւ հեռաւոր արտասահմանեան հայկական սփիւռքի կեանքը։ Հրատարակութեան գլխաւոր խնդիրն է Հայաստանի սահմաններէն դուրս բնակուող հայրենակիցներուն ծանօթացնել հայրենիքի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքին։ Իր հերթին թերթը յայտնի կը դառնայ ոչ միայն հայ, այլեւ ցանկացած ռուսալեզու՝ ուկրանացի, պելառուս, մոլտովացի, վրացի, ռուս եւ ատրպեճանցի ընթերցողներու շրջանին մէջ։

Հանրամատչելի բաժիններն են՝ «Հայրենակիցներ», «Ամբիոն», «Նորագոյն պատմութիւն», «Սփիւռք», «Եկեղեցի», «Լուրեր Թբիլիսիից», «Լուրեր Բաքուից», «Յիշողութիւն», « ԱՊՀ-ի լուրեր», «Մեծ հայեր» եւ նոր բաժինները՝ «Գործարարները սփիւռքում» եւ «Հայկական սփիւռքն այսօր»։

### Տպաքանակ եւ տարածում
Թերթը կը թողարկուի ինչպէս տպագիր, այդպէս ալ ելեկտրոնային տարբերակով։ Թերթի ծաւալը 12-18 էջ է, թողարկման յաճախականութիւնը՝ ամիսը մէկ անգամ, ձեւաչափը՝ A2, տպաքանակը՝ 104 500 օրինակ։ Մոսկուայի մէջ տարածուող տպաքանակը 65 000 օրինակ է։

«Նոյան տապան» թերթը կը տարածուի 12 երկրներու 85 քաղաքներուն մէջ։ Յոդուածներու հեղինակները քաղաքագէտներ են, դիւանագէտներ եւ մշակութային գործիչներ։

## Մրցանակներ
Թերթը եւ անոր անձնակազմը ունին շարք մը պարգեւներ։ Լրագրող եւ թերթի գլխաւոր խմբագիր Գրիգոր Անիսոնեանը հայկական ԶԼՄ-ներու զարգացման մէջ նշանակալի ներդրում ունենալու համար արժանացած է «Կարօտ-2009» մրցանակին։

19 Սեպտեմբեր 2007-ին *«Ararat Park Hyatt»* հիւրանոցին մէջ թերթի առաջին համարի հրատարակման տասնամեակի առթիւ բարեգործական «Ազգային փառք:Հայրենիք» հիմնադրամի նախագահ Լեւոն Կարագոզեանը եւ հիմնադրամի դափնեկիրներէն մէկը՝ Վիկտոր Իլիւխինը, գլխաւոր խմբագրին յանձնեցին «Փառքի սուտակէ խաչ»` «ռուս-հայկական հասարակական եւ մշակութային կապերու զարգացման գործին մէջ ունեցած ներդրման համար»։

## Ծանօթագրութիւններ


## Յղումներ

* Պաշտօնական կայք 
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի հայկական պարբերականներ
Նոր Աղբիւր

**Նոր Աղբիւր (ամսագիր, Թեհրան)**, հրատարակուած է ընդհատումներով՝ 1942-1948 թուականներուն, Թեհրանի մէջ։ Խմբագիր՝ Ա. Տէր-Օհանեան։ Մեծ ուշադրութիւն դարձուցած է իրանահայ երիտասարդութեան կրթութեան, բարոյական եւ գեղագիտական դաստիարակութեան հարցերուն։ Տպագրած է իրանահայ գրողներու եւ համաշխարհային գրականութեան դասականներու գործեր, բնագիտութեան, արուեստին ու պատմութեան նուիրուած յօդուածներ։

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Գրիգոր Սուքիասեանց

**Գրիգոր Սուքիասեանց**, (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), հայ գրիչ։ Որդի Սուքիասի եւ Նազուն Խաթունի։ Աշխատած է ԺԵ. դարուն, Ղրիմի Սուրխաթ քաղաքին մէջ։ Անոր ընդօրինակած (1332-1356) ձեռագիրերէն Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ կը պահուին վեցը (թիւեր՝ 591, 3046, 7048, 7605, 7664, 10337), իսկ մէկը՝ Փարիզի Ազգային գրադարանին մէջ (Հայկական թիւ 116-118)։

Գրեթէ բոլոր ձեռագիրերը նկարազարդուած են, սակայն ծաղկողին անունը ոչ մէկուն մէջ յիշատակուած է։ Այդ ձեռագիրերու մանրանկարները ոճական իրենց յատկանիշներով կը պատկանին  այն եզակի օրինակներու շարքին, որոնք արտացոլած են  վերածննդեան արուեստի առանձնայատկությունները՝ մշակման ազատ եղանակը, կերպարներու համաչափութիւններու ճիշդ կառուցումը, զանոնք տարբեր դիրքերու մէջ ներկայացնելու ունակութիւնը, ծաւալի եւ, որոշ չափով իրերու հեռանկարային պատկերման հասկացողութիւնը։ Մանրանկարներով եւ ճոխ զարդարանքով նշանակալից է 1332-ի Աւետարանը (ձեռ․ թիւ 7664)։ Նկարիչը պատկերած է ոչ միայն ընդունուած տօնական շարքը, այլեւ առանձին աւետարանական դրուագներ։ Առանձնապէս յաջող են «Կանայի հարսանիքը», «Աստուածամայրը եւ Աբրահամը» մանրանկարները։

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Նիկողայոս Ծաղկարար

**Նիկողայոս Ծաղկարար** կամ **Մելանաւոր** (ծննդեան թուականը անյայտ - 1693), ղրիմցի հայ նկարիչ, մանրանկարիչ, կազմարար, գրիչ եւ ոսկերիչ։ ԺԷ. դարու նշանաւոր գեղագիր։

## Կենսագրութիւն
Ապրած էր Ղրիմի մէջ եւ, հաւանաբար ալ հոն ծնած է (ծննդեան թուականը անյայտ է)։ Աշխատած է Թէոդոսիոյ Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ իբրեւ գրիչ, ուր ալ կը գտնուի իր աճիւնը։

Կաֆայի մէջ աշակերտած Է գրիչ եւ ծաղկող Զաքարիա քահանային։

1686-ին, համաճարակի զոհ կ'երթան նկարիչին կինը եւ երկու աղջիկները, որոնց  յիշատակին ան  խաչքար մը կանգնեցնել կու տայ եւ որ կը պահպանուի եկեղեցւոյ ներքնամասը։

1691-ին ուսուցած է գեղագրութիւն եւ գրքային մանրանկարչութիւն հայկական եկեղեցիներու մէջ։ Մատենադարանին մէջ կը պահուին անոր 29 ձեռագրերը, որոնք ստորագրուած են վարպետին կողմէ։

Մահացած է 1693-ին։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Թերեզա Միրզոյեան

**Թերեզա Միրզոյեան** (), հայ տաղանդաւոր քանդակագործ, արձաններու եւ գեղարուեստական քանդակներու հեղինակ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ղարաքիլիսա, որ այժմեան Վանաձոր քաղաքն է: Երբ չափահաս դարձած է, ան Ղարաքիլիսայէն մեկնած է նախ Թիֆլիս՝ ուսանելու Թիֆլիսի Անդրկովկասեան ճարտարապետութեան ուսումնարանին մէջ, իսկ 1946 թուականին աւարտած է Թիֆլիսի գեղարուեստի ճեմարանը, որմէ ետք մեկնած է Ռուսաստան: 1946-1967 թուականներուն կատարելագործուած է Ռուսաստանի մէջ՝ նշանաւոր քանդակագործներ Վերա Մուխինայի եւ Նիքոլայ Տոմսքիի մօտ: 

## Գործունէութիւն
1940-ականներու վերջերէն, արուեստագիտուհին սկսած է մասնակցիլ հանրապետական, միութենական եւ միջազգային ցուցահանդէսներու, արժանացած է կոչումներու եւ պարգեւներու, ստացած է արուեստի վաստակաւոր գործիչի, վաստակաւոր նկարիչի կոչումներ:

Միրզոյեանի արուեստին մէջ կը գերակշռեն սիրոյ, մայրութեան եւ գարնան թեմաները: Անոր գործերը ցուցադրուած են Ռուսաստան, Վրաստան, Պուլկարիա, Լիբանան, Լեհաստան, Գերմանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Ռումանիա եւ այլ տեղեր, ուր ո՛չ միայն հայ համայնքը, այլեւ տեղի արհեստավարժ արուեստի ներկայացուցիչները բարձր գնահատած են Խորհրդային Միութեան մէջ ստեղծագործող հայուհին, որուն արուեստը նկատած են նուրբ, միաժամանակ՝ զօրաւոր ըսելիք ունեցող, վառ զգացողութիւններ պարգեւող:

## Գործերը
Միրզոյեանի գործերէն են․

* Ջուլհակուհին» (զետեղուած՝ Կիւմրիի մէջ),
* Հայրենական պատերազմի հայ հերոս Յունան Աւետիսեանի կիսանդրին,
* «Ողբ»ը,
* Չարենցաւան քաղաքի մուտքի յուշակոթողը,
* Անուշի եւ Սարոյի քանդակը՝ Թումանեանի տուն-թանգարանին մէջ,
* Աստուածաշնչեան թեմայով՝ «Վիշապայաղթ հրեշտակապետ Միքայէլը» եւ այլ արձաններ։

Իսկ ամենանշանաւորը Երեւանի կեդրոնը դրուած արձանն է, որ իւրօրինակ ճակատագրի արժանացած է:

## Պատկերասրահ

Հունան Ավետիսյան (1).JPG|Յունան Աւետիսեանի կիսանդրին, Երեւանի թիւ 74 դպրոցի առջեւ
«Սիրում է, չի սիրում» քանդակ,.jpg|«Սիրում է, չի սիրում» քանդակ, վերականգնուած է 2012 թուականին
Ջուլհակուհու արձան Գյումրիում 01.jpg|Ջուլհակուհի
Ողբ, Թերեզա Միրզոյան1.jpg|«Ողբ»
Tereza Mirzoyan - Girl with a Jug.jpg|«Կժով աղջիկը», Դիլիջանի երկրագիտական թանգարան-պատկերասրահ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Նոր Գիր

**Նոր Գիր**, գրականութեան եւ արուեստի ամսագիր (1939 թուականէն՝ եռամսեայ հանդէս)։ Լոյս տեսած է 1936-1954 թուականներուն, Նիւ Եորքի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Անդրանիկ Անդրէասեան, Բենիամին Նուրիկեան։ Ներկայացուցած է հայ գրականութիւնն ու արուեստը, տպագրած Հայաստանի եւ սփիւռքի գրողներու ստեղծագործութիւններ։ Ունեցած է տեսական ուսումնասիրութիւններու բաժին։ Առանձին համարներ նուիրած է Կոմիտասին, Յակոբ Օշականին, նկարիչ Ս. Խաչատուրեանին։ Թարգմանաբար ներկայացուցած է նաեւ էջեր համաշխարհային գրականութենէն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ