open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նաւարինոյի նաւամարտ

**Նաւարինոյի նաւամարտ** (յուն․՝ Ναυμαχία του Ναυαρίνου), ծովային ճակատամարտ. տեղի ունեցաւ 1827, Հոկտեմբեր 20-ին Յունական Ապստամբութեան (1821-1832) ընթացքին, Պելոպոնեսի արեւմտեան ափին, Նաւարինոյի ծոցին մէջ (Յոնեական ծով)։

## Պատմական ակնարկ
մինի|Նաւարինոյի ծոցին քարտէս․ նաւամարտին յատակագիծին ուրուագիծ|330x330փքս
Լոնտոնի դաշինքով (1827), երեք մեծ ուժերը (Անգլիա, Ֆրանսա, Ռուսիա) Յունիսի վերջաւորութեան կը համաձայնին ստիպել Օսմանեան կայսրութեան յոյներուն ինքնավարութիւն շնորհել։ Անոնք, որպէսզի իրենց քաղաքականութիւնը ստիպեն, ինչպէս նաեւ բրիտանական առեւտուրին վնաս հասցնող ծովահէնութիւնը ընկճեն, Արեւելեան Միջերկրական նաւային ջոկատներ կը ղրկեն։ 

Էդուարդ Քոդրիկթոն (Sir Edward Codrington) յանձն կ՛առնէ Դաշնակիցներու նաւատորմի հրամանատարութիւնը․ ան 1826-ին բրիտանական նաւատորմի Միջերկրականի հրամանատար նշանակուած էր։ Անոր անմիջական օգնականներն են փոխ ծովակալներ Անրի Տեռինյի (Henri de Rigny) եւ Լուտվիկ վան Հէյտըն (Lodewijk van Heiden)։ Հրամանատարները, կը դատեն թէ չեն կրնար ձեռնունայն մնալ օսմանցիներուն բռնութիւններուն դիմաց։

Նաւամարտին ճակատագրական մէկ պահուն, ութ նաւերէ բաղկացած ռուսական նաւատորմին ծոց կը մտնէ։ Կէսօրէն ետք ժամը 5-ին, օսմանեան նաւատորմի նաւերը փճացած էին եւ կամ յանձնուած։ Օսմանցիներուն կորուստը  1 000 սպաննուած կամ վիրաւոր կը հաշուէ, իսկ դաշնակիցներունը՝ 654 (272 անգլիացի, 184 ֆրանսացի եւ 198 ռուս)։ Անրի Տեռինյի կը յայտնէ թէ «պատմութեան ընթացքին նաւատորմի նման մեծ կործանում չէ եղած»։ Օսմանցիները կ՛ընդունին իրենց պարտութիւնը եւ զինադադարը կը ստորագրուի Էդուարդ Քոդրիկթոնին դրօշանաւին վրայ։

## Հետեւանքներ
Եւրոպայի հասարակութիւնը, որ տարիներ կը հետեւէր յոյներուն արիւնահեղութիւնն ու տուած պայքարը եւ մեծ պետութիւններու ղեկավարութեան անտարբերութիւնը, խանդավառութեամբ կը դիմաւորէ նաւամարտին արդիւնքը։ 

Իսկ Անգլիոյ (Մեծն Բրիտանիա) պահպանողական կառավարութիւնը (Ուելինկթոնի կառավարութիւն) կը միտի աջակցիլ օսմանցիներուն, որպէսզի կասեցնէ ռուսերուն հաւանական էջքը Միջերկրական։ Անգլիական թատրոնը կը հակազդէ պետութեան այդ կեցուածքը, ու թատերախաղերով կը պատուէ երեք դաշնակիցներուն յաղթանակը, Նոյեմբեր 1827-էն մինչեւ 1828-ի վերջերուն։
մինի|330x330փքս|Նաւարինոյի նաւամարտ․ գործ Ճոն Թէոֆիլուս Լի (1787–1843)

## Գնահատութիւն
Նաւարինոյի նաւամարտը պատմութեան վերջին կարեւոր նաւամարտն էր որ առագաստանաւերով եղաւ։ Ինչպէս նաեւ, պատերազմներու պատմութեան ընթացքին, երբեք չեն գտնուած այդքան մեծաքանակ թնդանօթակիր առագաստանաւեր հաւաքուած այդպիսի փոքր տարածութեան մէջ, ինչպէս Նաւարինոյի նաւամարտին ընթացքին։

Օսմանեան նաւատորմի քայքայումը կը փրկէ յունական ապստամբութիւնը։ Իսկ Ֆրանսա, Նափոլէոնի պարտութենէն ետք, կը վերահաստատէ իր դիրքը Եւրոպայի մեծ ուժերուն միջեւ։

       

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր Յունաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր ըստ դարու
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր այբենական կարգով
Կաթնապուր

**Կաթնապուր**, ապուրի տեսակ։ 

## Բաղադրիչներ
Կաթնապուրի պատրաստութեան համար անհրաժեշտ են՝ եգիպտական բրինձ, կաթ,  շաքար, եգիպտացորենի ալիւր, վանիլլա, փոշի կասիա, Հալէպի պիստակ` զարդարանքի համար։

## Պատրաստութեան եղանակ
Կաթնապուրին հիմնական բաղադրիչները բրինձն ու կաթն են, շաքարը՝ անհրաժեշտ, իսկ վանիլն ու ծաղիկի ջուրը՝ երկրորդական, ըստ նախընտրութեան: 

Նախ բրինձը լուալ, կաթսայի մէջ փոխադրել եւ ջուրին մէջ եփել, մինչեւ որ կիսով չափ փափկանայ ու ջուրը քաշուի:

Բրինձին աւելցնել կաթը եւ թեթեւ կրակի վրայ եփել, մինչեւ որ ամբողջութեամբ փափկանայ: Եփի ժամանակ խառնուրդը մերթընդմերթ խառնել, որպէսզի կաթսային յատակին չփակչի:

Քիչ մը ջուրի մէջ լուծել եգիպտացորենի ալիւրը, աւելցնել խառնուրդին. վերջապէս, աւելցնել վանիլլան եւ շաքարը եւ քիչ-քիչ խառնել, մինչեւ որ խառնուրդը թանձրանայ:

Լեցնել փոս ամաններու մէջ եւ սպասել, որ քիչ մը պաղի: Մատուցելու ժամանակ երեսը զարդարել փոշի կասիայով եւ պիստակով:

## Հայկական սովորութիւններ

* Անցեալին Համբարձման օրը բոլոր տուներուն մէջ առտու կանուխ կաթնապուր կ'եփէին: Ոմանք կաթնապուրի կաթսային տակ վառող կրակին մէջ կ'այրէին եօթը աղօթքով հանգուցուած ձեռքի կապը:
* Հայաստանի որոշ շրջաններու մէջ կաթնապուրը կ'եփէին խմբովի` արտերուն մէջ եւ քանի մը շերեփ կաթնապուր կը թափէին արտերուն շուրջը` բերքի առատութիւն ապահովելու եւ արտը կարկուտէն ու վնասակար միջատներէն պաշտպանելու համար:
* Համբարձման օրուան կաթնապուրը մատաղ էր. անիկա կը բաժնուէր առնուազն եօթը տուն:
* Կարգ մը ընտանիքներ Զատիկէն մինչեւ Համբարձում կաթնապուր չէին ուտեր, որպէսզի կովերուն կաթը չպակսէր, իսկ Համբարձման օրը առաջին անգամ եփուող կաթնապուրը յատուկ հանդիսութեամբ կ'ուտուէր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Ստորոգութիւն:Ապուրներ
Լոլիկի հիւթ

մինի
**Լոլիկի հիւթ** (), լոլիկէն ստացուած հիւթ։ Կ'օգտագործուի խմիչքի տեսքով։

Ամերիկայի մէջ, կ'ենթադրուի, որ առաջին անգամ լոլիկի հիւթ վաճառուած է 1917-ին եւ զայն վաճառողը եղած է Ինտիանայի հարաւը գտնուող «Ֆրենչ Լիք Սփրինկս» հիւրանոցի (*French Lick Springs Hotel* ) սեփականատէր Լուիս Փերին։ Այն ատեն անոր նարինջի հիւթը սպառած էր, եւ անհրաժեշտ էր զայն անյապաղ փոխարինել ուրիշ ըմպելիքով մը։ Փերիի կողմէ յայտնաբերուած լոլիկ, շաքար եւ յատուկ թացան մը պարունակող հիւթին բաղադրատոմսը արագ էր. այսպիսով Շիքակոյի մէջ կը յայտնուի լոլիկի հիւթէ պատրաստուած առաջին խմիչքը։
մինի|ձախից
1937-ին ԽՍՀՄ-ի մէջ կ'արտադրուի լոլիկի հիւթի առաջին խմբաքանակը։ 

Մոսկուայի Կրկէսային հրապարակին մէջ կը կազմակերպուի լոլիկի հիւթի անվճար համտես մը։ Այնուամենայնիւ, համտեսողներուն մեծամասնութիւնը բացասական գնահատական կու տայ։ Աւելի ուշ, գովազդային հրաշալի արշաւի մը շնորհիւ, լոլիկի հիւթը լայն ճանաչում կը գտնէ։ 

Խորհրդային Միութեան մէջ լոլիկի հիւթը կը տարածուի մթերային խանութներու, մանկապարտէզներու, ուսումնական հաստատութիւններու, ճաշարաններու, թատրոններու եւ սրճարաններու մէջ։

Լոլիկի հիւթ արտադրող ընկերութիւններէն շատերը անոր մէջ աղ կ'աւելցնեն։ Յաճախ կ'աւելցնեն նաեւ սոխի կամ սխտորի փոշի եւ տարբեր համեմունքներ։

Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ լոլիկի հիւթի զանգուածային արտադրութիւնն ու իւրացումը կը սկսի 1920-ականներու կէսերուն, եւ քանի մը տարի ետք անիկա կը դառնայ փնտռուած ըմպելիք մը՝ նախաճաշի համար։
մինի
Քանատական օրէնքները կը պահանջեն, որ լոլիկի հիւթը քամեն ամբողջական լոլիկներէ, մինչդեռ ԱՄՆ-ի մէջ լոլիկի հիւթին մեծ մասը կը պատրաստուի լոլիկի թացանէն։

## Յատկութիւններ
Լոլիկի հիւթը կրնայ պաշտպանել կարգ մը հիւանդութիւններէ։ 

2000-ին կատարուած փոքրածաւալ ուսումնասիրութիւն մը ցոյց կու տայ, որ լոլիկի հիւթը կը պարունակէ այնպիսի գործօն մը (ծածկագիր՝ P3), որ կը կանխէ արեան խցանումը: 

Ուսումնասիրութիւններու հեղինակները կ'ենթադրեն, որ լոլիկի հիւթը կրնայ օգտակար ըլլալ նաեւ շաքարախտէ տառապողներու համար, սակայն սահմանափակ քանակով օգտագործելու պարագային:

Լոլիկի հիւթը, իբրեւ ըմպելիք, յաճախ կը մատուցեն օդանաւի ուղեւորներուն։ Օրինակ՝ 2008-ին, «Լիւֆթանզա» (Lufthansa) օդանաւային ընկերութեան վաճառուած է 1.7 միլիոն լիթր լոլիկի հիւթ. ըստ կարգ մը ենթադրութիւններու անիկա թռիչքի ընթացքին ճնշման անկում կ'ապահովէ։

#### Լոլիկի հիւթը փայլուն եւ մաքուր մորթի համար

* Կը բուժէ դէմքի մորթին բաց ծակտիկները:
* Կը մաքրէ մորթը:
* Կը կանխարգիլէ վաղահաս մորթի ծերացումը:
* Կը սպիտակեցնէ մորթը:
* Կը խոնաւցնէ մաշկը:

## Տե՛ս նաեւ

* Լոլիկ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւթեր
Ստորոգութիւն:Ըմպելիքներ
Ռոմ

մինի
**Ռոմ** (անգլ․ rum), թունդ ալքոհոլային խմիչք։  

Կը պատրաստուի ալքոհոլէ, շաքարեղէգի մնացորդներու (մրգահիւթ) կամ հիւթի խմորմամբ եւ թորմամբ։ 

Ռոմի ալքոհոլը կը նոսրացնեն թորած ջուրով, լուծոյթին կ'աւելցնեն մինչեւ 1% շաքար, այրած շաքարով կը գունաւորեն ստացուած խառնուրդը եւ կը լեցնեն կաղնիէ տակառներու մէջ, ուր կը պահեն առնուազն 4 տարի՝ 18-23°C ջերմաստիճանի եւ օդի 70-80% յարաբերական խոնաւութեան պայմաններու մէջ։ 

Ռոմը կ'արտադրեն այն երկիրներուն մէջ, ուր շաքարեղէգ կը մշակեն։ Ռոմի արտադրութիւնը կը սկսի ԺԷ. դարուն, Անգլիոյ Արեւելա-Հնդկական գաղութներուն մէջ։ 
մինի|ձախից
Նշանաւոր է ճամայքայի ռոմը, որ կը պատրաստուի Ճամայքա կղզիին մէջ (կ'արտահանուի ԺԸ. դարէն), ինչպէս նաեւ Արեւելա-Հնդկական այլ կղզիներու մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թունդ ալքոհոլային խմիչքներ
Թեքիլա

thumb|Թեքիլայի տարբեր տեսակներthumb|Ակաուայի դաշտեր
ձախից|մինի
**Թեքիլա** (), թունդ թորած ալքոհոլային ըմպելիք։ 

Պատրաստուած է կապոյտ պերճածաղիկէ՝ գլխաւորաբար Թեքիլա քաղաքին գործարաններուն մէջ, Կուատալախարա քաղաքէն 65 քմ  դէպի հիւսիս-արեւմուտք, ինչպէս նաեւ կեդրոնական արեւմտեան Մեքսիքայի Խալիսքօ նահանգին լեռներուն մէջ (Los Altos): 

Տարածաշրջանին կարմիր հրաբխային հողը յատկապէս պիտանի է կապոյտ ակաուայի աճին համար, եւ աւելի քան 300 միլիոն բոյս կը հաւաքու հոն՝ ամէն տարի։  

Թեքիլայի ակաուան կը տարբերի շրջանէ շրջան։ 

Լոս Ալթոս «Los Altos» բարձրաւանդակին մէջ աճող կապոյտ ակաուան աւելի մեծ չափի է եւ աւելի քաղցր բուրմունք եւ համ ունի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ալքոհոլային թունդ խմիչքներ
Լիւսի Սիւլահեան

**Լիւսի Սիւլահեան** (), հայ գրող, հասարակական-մշակութային գործիչ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Հալէպ: Նախնական կրթութիւնն ստացած է Հալէպի ֆրանսական քոլեճին մէջ, 1958 թուականէն ուսանած է Կոստանդնուպոլսոյ համալսարանի Փիլիսոփայութեան բաժնէն ներս։ Տպագրուած է 1960 թուականէն՝ «Շիրակ», «Զարթօնք» եւ այլ պարբերականներու մէջ։

Աշխատակցած է հայրենի եւ սփիւռքահայ մամուլին: Իր գործերէն ոմանք թարգմանուած են՝ արաբերէն, ռուսերէն, յունարէն, գերմաներէն լեզուներու :

Լիւսի Սիւլահեան Սուրիոյ մէջ ռահվիրայ հանդիսացած է հայ-արաբ գրականութեան փոխադարձ ճանաչման շարժումին: Հալէպի արաբական պետական մշակոյթի կեդրոնէն ներս, արաբ գրողներու միութեան գործակցութեամբ, ներկայացուցած է դասական եւ ժամանակակից հայրենի եւ սփիւռքահայ գրողներ:

Արաբ պետական երաժշտանոցի գործակցութեամբ կազմակերպած է երաժշտական երեկոներ նուիրուած հայրենի երաժիշտներու: Սիւլահեանի նախաձեռնութեամբ 1971 թուականէն գործած է «Պարոյր Սեւակ» գրական սալոնը, որ եղած է ժամադրավայրը հայ արաբ եւ օտարազգի գրողներու:

Լիւսի Սիւլահեանի առաջադրութեամբ եւ նախաձեռնութեամբ կեանքի կոչուած է Հայ արաբ թարգմանչական կառոյցը: Ան զբաղուած է դասական եւ ժամանակակից հայ գրողներու (Դանիէլ Վարուժան, Գրիգոր Զօհրապ, Եղիշէ Չարենց, Աւետիք Իսահակեան, Վահան Թէքէեան, Գէորգ Էմին, Պերճ Զէյթունցեան, Վարդգէս Պետրոսեան) ստեղծագործութիւններու արաբական թարգմանութիւնը կազմակերպելու եւ հրատարակելու գործով։

Սուրիական հայրենիքը եւ մայր հայրենիքը բարձր գնահատած են Սիւլահեանի հայ արաբ մշակոյթի փոխ յարաբերութեան լայնածաւալ գործունէութիւնը: Անոր հետեւողական հետապնդումներով Սուրիական մշակոյթի նախարարութեան կողմէ հրատարակուած են գիրքեր, հայերէնէ արաբերէն, թարգմանութեամբ՝ Նիզար Խալիլիի, Տօքթ. Շաուքաթ Եուսէֆի ( Աւետիք Իսահակեան, Սերո Խանզադեան, Վարդգէս Պետրոսեան, Լիւսի Սիւլահեան, Գուտսի Միքայէլեան, հայկական հէքիաթներ եւ այլք):

## Աշխատութիւններ
«Թափառող հոգիներ» (1970, պատմուածքներու ժողովածու) գիրքին մէջ պատկերած է սփիւռքահայերու կեանքը։

Երեւանի մէջ 1984 թուականին լոյս տեսած է անոր «Անաւարտ սիրանուագ» պատմուածքներու ժողովածուն։

2011-ին լոյս տեսած Սիւլահեանի «Ծաղկաքաղ» անուն հատորը, որ իբրեւ ենթախորագիր ունի «Սուրիացի արաբ գրողներ» բացատրագիրը, սուրիական արաբական գրականութեան վրայ բացուած լայն պատուհան մը հանդիսանալով հանդերձ, միաժամանակ է վաւերագրական հրատարակութիւն մը, որ մամուլէն քաղուած յօդուածներու, ուղերձներու եւ լուսանկարներու միջոցով կը ձգտի լոյսին բերել Լիւսի Սիւլահեան գրական-մշակութային գործիչին հարուստ գործունէութիւնը:

Լիւսի Սիւլահեան արժանացած է պատիւներու․

* Սուրիացի գրողներու միութեան եւ պետ. մշակ. Կեդրոնէն,
* Մոնրէալի համալսարանէն,
* Ֆիլատելֆիայի Թէքէեան մշակ. Միութենէն, 
* Լոս Անճելիսի Հ․Բ.Ը.Մ. «նոր կեանք»էն։

Ինչպէս նաեւ պարգեւատրուած է Հայաստանի գրողներու միութենէն՝ «Գրական վաստակ»ի մետալով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Անուշ Նագգաշեան

**Անուշ Նագգաշեան** (), սաղիմահայ բանաստեղծուհի, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պաղեստինի, Կազա քաղաքին մէջ: 1967-ին հրեա-արաբական պատերազմէն ետք ընտանիքի հետ տեղափոխուած է Երուսաղէմ։

1979-ին աւարտած է Երուսաղէմի Սրբոց թարգմանչաց երկրորդական վարժարանը, 1984-ին՝ Երեւանի պետական համալսարանը։

1985-ին մեկնած է Անգլիա, հետեւած է «Փիթմընզ քոլեճի» անգլերէնի եւ թատերարուեստի դասընթացներուն։

1995-ին ԵՊՀ-ի մէջ «Ֆրիկի կեանքը եւ ստեղծագործութիւնը» թեմայով պաշտպանած է գիտական ատենախօսութիւն եւ ստացած է բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճան։

1995-2007 թուականներուն Երուսաղէմի Սրբոց թարգմանչաց վարժարանին մէջ դասաւանդած է հայոց լեզու, գրականութիւն, գրաբար, հայոց պատմութիւն եւ մատենագիտութիւն, եղած է մշակութային միջոցառումներու պատասխանատուն։

1991-98 թուականներուն եղած է Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի խորհրդական։

2015 թուականէն «Ծանօթանանք հայ Երուսաղէմին» հաղորդաշարի հեղինակն ու հաղորդավարն է։

## Աշխատութիւններ
Լոյս ընծայած է․

* «Սիրոյս տաք շունչէն» (1993թ.),
* «Գիշերային պատարագ» (1994թ.),
* «Անձրեւոտ սէր» (1998թ.),
* «Խաչուած սէր» (2000թ.),
* «Եթէ յանկարծ տեսնես իրեն…» (2003թ.),
* «Հատընտիր» (2004թ.),
* «Փոքրիկ աղջիկը… Մեծ երազով» (2009թ.),
* «Ես հայ եմ» (2013թ.) ժողովածուները։  

2013 թուականին լոյս տեսած է անգլերէն թարգմանութեամբ բանաստեղծութիւններու գիրքը՝ «*Love & Torment»*, 2016 թուականին՝ «Այդ սերմը ես էի» գիրքը, 2011-2013 թուականներուն՝ «Անդրադարձ ամսաթերթը»։

## Պարգեւներ
Արժանացած է տարբեր պարգեւներու՝ Հայաստանի գրողներու միութեան ոսկէ մետալի, Հայաստանի վարչապետի յուշամետալի եւ Մովսէս Խորենացիի մետալի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* ՍԱՂԻՄԱՀԱՅ ԱՆՈՒՇ ՆԱԳԳԱՇԵԱՆ. «ԳՐՈՂԸ ՈՒՆԻ ՄԷԿ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹԻՒՆ. ՏԱԼ ԳԵՂԵՑԻԿՆ ՈՒ ԲԱՐԻՆ»

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Թոպլերոն

մինի
**Թոպլերոն,** (Անգլ.Toblerone), զուիցերիական տուրմի վաճառանիշ, որ կը պատկանի ամերիկեան «*Mondelez International»* (ի սկզբանէ «*Kraft Foods»* ) ընկերութեան։ Անիկա կ'արտադրուի Պեռնի մէջ (Զուիցերիա), անցեալին արտադրուած է նաեւ այլուր, իսկ ներկայիս կ'արտադրուի Սլովաքիոյ մէջ եւս։ 

Թոպլերոն տուրմէ սալիկը ծանօթ է իրեն բնորոշ իւրայատուկ ձեւով` իրարու միացած տուրմէ եռանկիւնաձեւ զուգահեռագիծերով, որոնց վրայ փորագրուած է «*TOBLERONE»*։ 

Ընկերութիւնը 1899-էն մինչեւ 1970 անկախ եղած է, այնուհետեւ միաձուլուած է «*Suchard»* տուրմի ընկերութեան հետ, ապա գերմանական «Ճէյքըպս» (*Jacobs)* ընկերութեան հետ, որմէ ետք «Քրաֆթ Ֆուտս» (Kraft Foods) ընկերութեան կողմէ, իսկ 2012-ին «Մոնտելեզ» միջազգային ընկերութեան (*Mondelez International)* կողմէ։

## Պատմութիւն
ձախից|մինի|174x174փքս|Թէոտոր Թոպլեր ստեղծած է տուրմի սալիկը ու անոր փաթեթաւորումը։
Թոպլերի տուրմի գործարանը հիմնուած է 1899-ին Էմիլ Պաումանի (1880-1960) եւ Թէոտոր Թոպլերի (1876-1941) կողմէ՝ Պեռնի մէջ։ Այդ օրերուն նոր յայտնագործուած կաթնային տուրմի լայնօրէն տարածման իբրեւ արդիւնք զուիցերիական տուրմի արտադրութիւնը կտրուկ ընդլայնուած էր։ 1908-ին Էմիլ Պաումեն, Թէոտոր Թոպլերին զարմիկը, ստեղծած է սպիտակ հրուշակով, նուշով եւ մեղրով կաթնային տուրմի եզակի բաղադրատոմս մը։ 

### Անուանում, տարբերակիչ տեսք եւ փաթեթաւորում
[մինի|173x173փքս|[Ալպեան լեռներ|Ալպերուն մէջ գտնուող Մաթերհորն լեռը` տուրմէ սալիկի ձեւի ներշնչման աղբիւրը]]
Թէոտոր Թոպլեր մտածած է սալիկի տարբերակիչ բնորոշ եռանկիւնաձեւը եւ փաթեթաւորումը։ Անուանումը Թոպլերի անուան եւ իտալական *Թորոնէ - torrone* (հրուշակի տեսակ) բառին համադրութիւնն է։

Կ'ենթադրուի, որ զուիցերիական Ալպերուն մէջ / Իտալական Ալպերուն Մաթերհորն լերան եռանկիւնաձեւը Թէոտոր Թոպլերը ոգեշնչած է Թոպլերոն սալիկի ձեւի ընտրութեան մէջ։ Այնուամենայնիւ, ըստ Թէոտորի որդիներուն, եռանկիւնաձեւ տեսքը յառաջացած է «Ֆոլի Պերժեր» (*Folies Bergère)*  Թէոտորի տեսած մէկ հանդիսութեան աւարտին պարողներուն կազմած բուրգի ձեւէն։

Ոգեշնչման մէկ այլ աղբիւր կրնայ ըլլալ «Տելթա Փիթըր» (*Delta Peter)* վաճառանիշի նմանատիպ եռանկիւնաձեւ փաթեթաւորումը։ Այնուամենայնիւ, ժամանակակից Թոպլերոն սալիկին փաթեթաւորման վրայ առկայ է Մաթերհորնի պատկերը, իսկ լերան վրայ ուրուագծուած է նաեւ Պեռնի խորհրդանիշ արջը։ 

Լերան պատկերը առաջին անգամ յայտնուած է «Թոպլերոն» (*Toblerone)* տուրմէ սալիկներու վրայ, 1960-ին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տուրմ
Արեւու խաւարում

մինի
**Արեւու խաւարում** տեղի կ'ունենայ, երբ երկրագունդը, լուսինը եւ արեւը նոյն գիծին վրայ կը գտնուին: Երբ լուսինը կու գայ արեւը ծածկելու, ասիկա արեւու խաւարում կ'ըլլայ: 

### Խաւարման տեսակներ
ձախից|մինի
Գոյութիւն ունին արեւու երեք տարբեր խաւարումներ՝

* ամբողջական խաւարում, երբ լուսինը ամբողջովին արեւը կը ծածկէ,
* օղակային խաւարում, երբ լուսինը արեւուն ամէնէն մօտը կը գտնուի, եւ այս պարագային լուսինը արեւէն աւելի փոքր կը թուի, ու երկիրէն կ'երեւի օղակ մը՝ լուսինին շուրջ. 
* մասնակի խաւարում, երբ արեւը եւ լուսինը ամբողջովին նոյն գիծին վրայ չեն գտնուիր. լուսինը կը ծածկէ արեւէն միայն բաժին մը:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*NASA Eclipse Web Site, with information on future eclipses and eye safety information

Ստորոգութիւն:Աստղագիտական երեւոյթներ
Ստորոգութիւն:Լուսին
Ստորոգութիւն:Խաւարումներ
Ստորոգութիւն:Արեգակնային դրութիւն
Էլպասան

**Էլպասան** (, քաղաք՝ Կեդրոնական Ալպանիա Հարաւային մասը, Կեդրոնական Ալպանիա երկրամասին մէջ։ Իր մեծութեամբ Էլբասան Ալպանիա չորրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 872.03 քառ.&nbsp;ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 141 714 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Elbasan 1.jpg|
Elbasan, Albania, Castle 2013 01.jpg|
Elbasan 3.jpg|
Elbasan Wikivoyage Banner.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Քորչա

**Քորչա** ( , յուն․՝ Κορυτσά, մակեդոներէն՝ Горица, իտալ.՝ Corizza), քաղաք՝ Հարաւ-արեւելեան Ալպանիոյ մէջ։ 

Իր մեծութեամբ Քորչա Ալպանիոյ ութերորդ քաղաքն է։ 

Տարածութիւնը 806 քառ. ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 75,994 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Korça 02.jpg|
Pazari i vjeter Korce.jpg|
A view from up.jpg|
Very detailed view of Korca.png|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Ֆիերի

**Ֆիերի** ( ), Ալպանիոյ հարաւ-արեւմտեան մասին մէջ։ 

Իր մեծութեամբ Ֆիերի Ալպանիոյ եօթներորդ քաղաքն է։ 

Տարածութիւնը 619.9 քառ.ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 120,655 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Parku qendror qyteti i Fierit(Central park City of Fier).jpg|
Fier, Albania 2022-11-03 - Street scene.jpg|
Globe in Fier.jpg|
Fier nga Patosi.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Քուքս

**Քուքս** ( ), քաղաք՝ հիւսիս-արեւելեան Ալպանիոյ մէջ։ Իր մեծութեամբ Քուքս Ալպանիոյ տասներորդ քաղաքն է։ 

Տարածութիւնը 934,80 քառ.ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 47, 985 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Rruga e xhamise.JPG|
Kulla e kosovareve dhe muzeu i qytetit.jpg|
Pamje e Ures se Drinit , Kukes.JPG|
Kukës center (WPWTR17).jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Կճիրոքասթըր

**Կճիրոքասթըր** ( , քաղաք՝ Ալպանիոյ հարաւային մասին մէջ։ 

Իր մեծութեամբ Կճիրոքասթըր Ալպանիոյ տասնմէկերորդ քաղաքն է։ Տարածութիւնը 469.55 քառ.ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 28 673 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Gjirokaster 2016-2017.jpg|
Kalaja e Gjirokastrë s.jpg|
Banese ne Gjirokaster.jpg|
Rooftop panorama view of Gjirokastër castle 5.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Պերաթ

**Պերաթ** ( ) քաղաք՝ Հարաւային Ալպանիոյ Հիւսիսային մասին մէջ։ 

Իր մեծութեամբ Պերաթ Ալպանիոյ իններորդ քաղաքն է։ 

Տարածութիւնը 380.21 քառ.ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 60 031 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Old town of berat 1.jpg|
Old town of berat 2 albania 2016.jpg|
The old city of Berat.jpg|
Panorama of Berat, Albania 2016.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Փեշքոփիա

**Փեշքոփիա** ( ), քաղաք՝ Ալպանիոյ հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ։ 

Իր մեծութեամբ Փեշքոփիա Ալպանիոյ տասներորդ քաղաքն է։ 

Տարածութիւնը 18.6 քառ.ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 13 251 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Peshkopia from the air.jpg|
Peshkopi from the road into dobrove.jpg|
Kisha e Shpërfytyrimit Herbel.jpg|
Dibra.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Սամցխէ-Ջաւախեթիի Հայեր

**Հայերը Սամցխէ-Ջաւախեթիի** մէջ, **Ջաւախահայեր**՝ արեւմտահայ ազգագրական խումբի մաս, բնիկ բնակչութիւնը Սամցխէ-Ջաւախեթիի։ Կը խօսին Կարինի բարբառով:
## Պատմութիւն

Ա. հազարամեակին մ.թ.ա. Ջաւախքը կը կազմէր ինը գաւառներէն (շրջան) մէկը աշխարհ Գուգարքի՝ Մեծ Հայքի հիւսիսը։ Ջաւախեթիի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ տաճարներ եւ բերդեր, որոնք կը պատկանին թէ՛ վրացական եւ թէ՛ հայկական ճարտարապետութեան։
### Ազգագրական խումբի պատմութիւն

Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ ապրող հայերուն մեծ մասը 1829 թուականին, երբ տարածքը անցած է **Ռուսական կայսրութեան** կազմին մէջ, գաղթած է **Օսմանեան կայսրութեան** Էրզրումի վիլայէթէն։ Իսկ այդտեղ ապրող ը մահմետականներու մեծամասնութիւնը (թուրքեր-մեսխեթցիներ եւ աճարցիներ) արտագաղթեցին Օսմանեան կայսրութիւն։ Աւելի ուշ աւելի մեծ թիւով հայեր եկած են նոյն տարածաշրջանը, որուն պատճառ հանդիսացած են թուրքերուն կողմէ իրականացուած ջարդերը եւ **Հայոց Ցեղասպանութիւնը**։ Ռուսական կայսրութիւնը կը վարէր հայերը Օսմանեան կայսրութեան սահմանին վրայ վերաբնակեցնելու քաղաքականութիւն, քանի որ անոնք, ի տարբերութիւն մուսուլման բնակչութեան, կը համարուէին վստահելի դաշնակիցներ։

## Քաղաքականութիւն
Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ լարուածութիւնը երբեմն բարձրացած է: Պատճառներէն մէկը Վրաստանի պաշտօնական լեզուական քաղաքականութիւնն է, որ պաշտօնապէս չի թոյլատրեր հայերէնի գործածութիւնը հանրային կամ վարչական գրասենեակներու մէջ, նոյնիսկ եթէ քաղաքացին ու պաշտօնեան վրացերէնէն աւելի լաւ հայերէն կը խօսին: Վրաստանի ազգային փոքրամասնութիւններու վիճակը քննող միջազգային դիտորդական առաքելութիւնները այս հարցին վերաբերեալ քննադատական դիտողութիւններ ըրած են դեռեւս 2009 թուականին:

Հայազգի «Միասնական Ջաւախք» ժողովրդավարական դաշինքը կոչ կ’ընէ Ջաւախքին տրամադրել տեղական ինքնավարութիւն՝ Վրաստանի կազմին մէջ:

Հայաստանի եւ հայկական Սփիւռքի որոշ քաղաքական խմբաւորումներ, որոնցմէ յատկապէս Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը (ՀՅԴ), կը պնդեն, որ Ջաւախքը պէտք է պատկանի Հայաստանին: «Միացեալ Հայաստան»-ը պէտք է ներառէ Սեւրի դաշնագրով Հայաստանին յատկացուած բոլոր տարածքները, ինչպէս նաեւ **[[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]]** (Լեռնային Ղարաբաղ), **Ջաւախքի** եւ **Նախիջեւանի** շրջանները: Սակայն, Հայաստանի կառավարութիւնը պաշտօնապէս Ջաւախքի նկատմամբ տարածքային պահանջներ չի ներկայացներ:

Վերջին տարիներուն փոքրաթիւ թուրք-մեսխեթցիներ վերադարձած են Վրաստան: Տարածաշրջանին մէջ աշխատատեղերու սղութեան պատճառով, այս վերաբնակեցումը լարուածութիւն յառաջացուցած է տեղի հայ բնակչութեան հետ: Իբրեւ հետեւանք՝ վրացական իշխանութիւնները նախընտրած են վերադարձող թուրք-մեսխեթցիները բնակեցնել երկրի այլ շրջաններու մէջ:

Պաքու-Թիֆլիս-Ճէյհան նաւթամուղը եւ Հարաւային Կովկասի գազամուղը, որոնք կ’անցնին այս տարածաշրջանով, արժանացած են տեղի հայերու ընդդիմութեան, ինչպէս նաեւ ծրագրուած Կարս-Ախալքալաք-Պաքու երկաթուղին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Սանդուխտ

**Սանդուխտ**, նաեւ ծանօթ որպէս **Արքայադուստր Սանդուխտ**, **Սուրբ Սանդուխտ**՝ առաջին հայ կին-նահատակ, որ ընդունած է Քրիստոնէութիւնը: Եղած է սուրբ առաքեալ Թադէոսի աշակերտը եւ իր հայրը՝ Սանատրուկէն գաղտնի ընդունած է քրիստոնէութիւնը:

## Կենսագրութիւն
Հայոց Մեծ Հայքի թագաւոր Սանատրուկ Ա. յայտնաբերեց, որ իր դուստրը ընդունած է քրիստոնէութիւնը եւ աղաչեց անոր հրաժարիլ նոր հաւատքէն եւ վերադառնալ իրենց սեփական հին կրօնին՝ զրադաշտականութեան: Սակայն իր բոլոր յամառ յորդորները ապարդիւն եղան եւ զայրացած թագաւորը բանտարկեց իր դուստրը եւ իր ուսուցիչը՝ սուրբ Թադէոսը, ենթարկելով զանոնք դաժան խոշտանգումներու: Նոյնիսկ հայ արքայազնը, որ կը կառավարէր պալատը, փորձեց համոզել Սանդուխտը հրաժարիլ քրիստոնէութենէն, բայց ի վերջոյ ինք ալ ընդունեց այս հաւատքը: Վերջապէս, չկարենալով այլեւս հանդուրժել այս դաւաճանութիւնը, թագաւորը հրամայեց սպաննել սուրբ Թադէոսը եւ իր սեփական դուստրը, որոնք դարձան մարտիրոսներ հայ արքայական ընտանիքի ամառնային նստավայրին մէջ՝ Շաւարշան:

Ըստ վարկածի մը, երբ զինուորը սուրով խոցեց սուրբ կոյսի սիրտը, օդին մէջ զգալի էր հաճելի բոյր, իսկ երկինքին մէջ յայտնուեցաւ պայծառ լոյսի սիւն՝ կրակի ձեւով, որ կը սաւառնէր Սանդուխտի մարմնին վրայ երեք օր եւ գիշեր: Աւելի քան երկու հազար մարդ, որ ականատես եղած էր այս հրաշալի դէպքին, ընդունեց քրիստոնէութիւնը եւ մկրտուեցաւ նոյն գիշերը: Սուրբ Թադէոսը թաղեց Սանդուխտի մարմինը այդ տեղը: Սակայն ութ օր ետք, ինք ալ սպաննուեցաւ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ուղեգիծ

**Ուղեգիծ**՝ օբյեկտի հետեւելու ճանապարհը, որ կը հաշուի շարժման ուղղութիւնը աշխարհագրական կողմնացոյցներու (կամ կոորդինատներու) նկատմամբ, նշելով սկիզբը, վերջը եւ միջանկեալ կէտերը, եթէ անոնք կան:

## Ծանօթագրութիւններ
Կարաւան

**Կարաւան** կամ **քարաւան** (՝ խումբ մը մարդիկ, որոնք միասին ճամբորդութիւն կ՚ընեն առեւտրական, ուխտագնացական կամ այլ նպատակներով եւ միացած են փոխադարձ օգնութեան եւ պաշտպանութեան համար դաժան կամ վտանգաւոր վայրերու մէջ, ինչպէս նաեւ իրենց գրաստները՝ ուղտեր, էշեր, ջորիներ կամ ձիեր:

Հասարակական շինութիւն՝ կարաւաններու կանգառի համար՝ իջեւանատեղ:

## Կարաւան ուղղակի իմաստով
*Կարաւան*ը սովորաբար գլխաւորուած է ***կարաւանապետով*** եւ ունի զինուած պահակախումբ:

Ժողովրդական պատկերացումով, *կարաւանը* կը պատկանի դաժան անապատային կամ տափաստանային մերձաւորարեւելեան կամ միջինասիական տեսարանին, ուր *կարաւանային* արահետները հիմնական հաղորդակցութեան ուղիներն էին:

Ամէնայայտնի *կարաւանային* ուղեգիծը հին աշխարհին եւ միջին դարերուն եղած է մետաքսի ճանապարհը, որ կը միացնէր Չինաստանը Միջին եւ Առաջաւոր Ասիային հետ եւ յայտնի էր Ք.Ա. II դարէն:

Սակայն կարաւանի փոխադրած ծաւալը սահմանափակ էր նոյնիսկ դասական կամ միջնադարեան չափանիշներով: Օրինակ, 500 ուղտերէ բաղկացած կարաւանը կրնար փոխադրել միայն մէկ երրորդը կամ կէսը այն ապրանքներուն, որոնք կը փոխադրուէին սովորական բիւզանդական առեւտրական առագաստանաւով:

*Կարաւանները*, որոնք կը համարուէին անցեալի պատկանելիութիւն, վերածնունդ ապրեցան 1980-ականներուն, Աֆղանիստանի պատերազմի ժամանակ, երբ լայնօրէն օգտագործուեցան աֆղան ապստամբներու (ահաբեկիչներու) կողմէ զէնք եւ զինամթերք փոխադրելու համար Փաքիստանի սահմանէն դէպի Աֆղանիստանի խորքերը:

*Կարաւանները* գրաստներու եւ բեռնակիրներու կը շարունակեն օգտագործուիլ մինչեւ այսօր գաղտնի թմրանիւթերու փոխադրութեան համար (մասնաւորապէս, «Ոսկեայ եռանկիւնէն» Հարաւ-Արեւելեան Ասիայէն):

## Կարաւան ջրային փոխադրութեան մէջ
*Կարաւան* նաւեր՝ փոխադրական նաւերու միաւորում, որոնք բեռներ կը փոխադրեն հեռաւոր տարածութիւններու վրայ կամ խումբ մը նաւեր, որոնք կը շարժին կամ կանգնած են մէկը միւսի ետեւէն: Նախապէս **Ջրային ''կարաւան***, [[գետային բարկա|գետային բարկաներու]] հաւաքածոյ, որոնք միասին կը շարժին:

Ի տարբերութիւն [[նաւերի ուղեկցութիւն|ուղեկցութեան]], պարտադիր չէ, որ ներառէ [[ռազմական նաւ|ռազմական նաւեր]]: Օրինակ, [[Վենետիկի հանրապետութիւն|Վենետիկի առեւտրական հանրապետութիւնը]] արեւելք կ՚ուղարկէր *կարաւաններ* նաւերու, որոնք բաղկացած էին [[գալեա|գալեաներէ]], որոնք ինքնին զինուած առեւտրական նաւեր էին:

Գետային *կարաւան''՝ քանի մը ինքնաշարժ չեղող նաւեր, օրինակ՝ բարաժներ, կամ փայտակոյտեր, քարշակուող գետով կամ կամարով մէկ քարշակով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փոխադրամիջոցներ
Ճերմակ (գոյն)

**Ճերմակ** կամ **սպիտակ**՝ գոյն մը, որ ունի սփեքթր ելեկտրամագնիսական ճառագայթումի հաւասարաչափ հզօրութիւն բոլոր ալիքի երկարութիւններուն մէջ տեսանելի մասի: Կը համարուի այսպէս կոչուած աքրոմատիկ գոյն, սեւի եւ մոխրագոյնի երանգներուն հետ միասին: Ճերմակ գոյնի զգացումը կը յառաջանայ տարբեր լուսակներու ճառագայթումներէն եւ տարբեր գործօններու ազդեցութեամբ:
* Ըստ մետամերիայի երեւոյթին, ճերմակ գոյնի զգացումը կրնայ յառաջանալ տարբեր լուսակն ունեցող ճառագայթումներէն, որոնք կը տրուին նոյն պատասխանը աչքի ցանցաթաղանթի կոլբաներուն:
* Գոյնային ընկալման ադապտիւութեան յատկութեան պատճառով, տարբեր, մեծ սահմաններու մէջ, սփեքթր ունեցող գոյնը նոյնպէս կը թուի ճերմակ կամ ոչ ճերմակ, տեսողութեան պայմաններուն ադապտացիայէն ետք: 

## Ստուգաբանութիւն
***Ճերմակ**՝ կը բխի գրաբարէն՝ իրանական փոխառութիւն: Համեմատեցէք կեդրոնական քրդերէն چەرمِگ (çermig, “սպիտակ”) եւ դասական պարսկերէն چرمه (čarma, “սպիտակ ձի; սպիտակ էշ; սպիտակ մազ”):

***սպիտակ**՝ կը բխի գրաբարէն՝ միջին իրանական փոխառութիւն: Համեմատեցէք պահլաւերէն spytk' (spēdag, “ձուի սպիտակ, եւ այլն”), պարսկերէն سپیده (sapêda, “սպիտակութիւն; աչքի սպիտակ; արշալոյս; ձուի սպիտակ”) / سفیده (sefide):

## Ճերմակ գոյնի նմուշներ
### Ճերմակ ներկեր
Ճերմակ կը կոչուին ներկերը, որոնք առաւելագոյն չափով կ'անդրադարձնեն լոյսի բոլոր տեսանելի ալիքի երկարութիւնները ելեկտրամագնիսական սփեքթրի մէջ: Կարեւոր է, որ անդրադարձը ըլլայ ցրուած, ոչ թէ հայելային:
* Ցինկի ճերմակ
* Կապարեայ ճերմակ
* Բարիտի ճերմակ
* Տիտանի ճերմակ
* Լիտոպոն (ցինկի սուլֆիդ)
* Կաւիճ
* Կիր
* Կաոլին
* Ալիպաստր
* Մարմար

### Ճերմակ լոյս
Մարդու աչքը ունի բնական յարմարելու կարողութիւն տարբեր լուսաւորութեան պայմաններուն: Այս երեւոյթը նկարագրելու համար կը գործածուի գոյնային ջերմաստիճանի հասկացութիւնը: Տարբեր գոյնային չափանիշներու մէջ ճերմակ գոյնի համար կը գործածուին տարբեր նմուշներ: Ամէնատարածուածներն են ստանդարտ լուսարձակներ D65 (գոյնային ջերմաստիճան 6500K), եւ D55 (5500K), որոնք մօտ են արեւի սփեքթրի ճառագայթումին:
#### Ճերմակ գոյնի ստացումը տարբեր աղբիւրներով
Ադդիտիվ գոյնի սինթեզը, մարդու տեսողութեան յատկութիւններուն պատճառով, հնարաւորութիւն կու տայ ստանալ ճերմակ գոյն՝ խառնելով կարմիր, կանաչ եւ կապոյտ *[[սփեքտրալ գոյներ]]ը*, ինչ որ կը կիրառուի, օրինակ, կինեսկոպներու մէջ:

Սուբտրակտիվ գոյնի սինթեզի պարագային, ճերմակն է սկզբնական գոյնը, «ֆոնը»: Օրինակ, թուղթի գոյնը տպիչով տպելու ժամանակ:

Աւելցնել երկնագոյն, մանուշակագոյն կամ դեղին, *[[սփեքտրալ եւ լրացուցիչ գոյներ|լրացուցիչ գոյներ]]* պէտք չէ: Մարդը կը տեսնէ մակերեսը ճերմակ, եթէ այն ամբողջովին կ'անդրադրէ (այսինքն՝ կը կլանէ եւ անմիջապէս կը ճառագայթէ նոյն ուժգնութեամբ) իր վրայ ինկած լոյսի հոսքը, որ բաղկացած է տեսանելի սփեքտրի բոլոր ալիքի երկարութիւններու ճառագայթումէն: Եթէ մարմինը մասամբ կը կլանէ տեսանելի լոյսի բոլոր ալիքի երկարութիւնները (կը ճառագայթէ աւելի ցած ուժգնութեամբ, քան ինկած ճառագայթումը), այդպիսի մարմնի մակերեսը կը յառաջացնէ մոխրագոյն գոյնի զգացում:

Ճերմակ գոյնը ունի ամէնաբարձր պայծառութիւն, երանգ՝ 0:

Ճերմակ գոյն, որ ամբողջովին նման է արեւի լոյսի սփեքտրին, անհնար է ստանալ՝ խառնելով տարբեր այլ հիմնական գոյներ եւ երանգներ:
## Ծանօթագրութիւններ
Սար

**Սար** կամ **լեռ**՝ ռելիեֆի ձեւ մը, տեղանքի մէջ մեկուսացած սուր բարձրացում մը, որ արտայայտուած է լանջերով եւ ստորոտներով կամ գագաթ մը՝ լեռնային երկրի մը մէջ։

Վերելքի բնոյթով կը տարբերին գագաթաձեւ, գմբէթաձեւ, հարթակաձեւ եւ այլ սարեր։ Ջրային սարերու գագաթները կրնան ներկայացնել կղզիներ։

## Լեռնային մանր ռելիեֆի տարրեր

Լեռներուն մէջ, յատկապէս բարձր լեռներուն, կը հանդիպինք մեծ քանակութեամբ մանր ռելիեֆի տեսակներու (փոքր ռելիեֆի ձեւեր, որոնք լայնքով եւ բարձրութեամբ քանի մը մեթր չեն գերազանցեր), որոնք յատուկ չեն հարթավայրային տարածքներուն։

Լեռնային մանր ռելիեֆի տարրերուն կը պատկանին՝
* Գագաթներ
* Ստորոտներ
* Լանջեր
* Լեռնանցքներ
* Հովիտներ
* Սառցադաշտեր
* Մորենաներ
* Եւ այլն։

Բարձր լեռնային շրջաններուն մէջ շատ մանր ռելիեֆի տարրեր (օրինակ՝ մորենաներ) սառցադաշտային ծագում ունին ու հետեւաբար չեն հանդիպիր միջին լեռնային եւ հարթավայրային տարածքներուն մէջ, ուր սառցադաշտերու գոյութենէն ի վեր շատ երկար ժամանակ անցած է։

## Սարերու Բարձրութիւնը

Կախեալ՝ սարերու յարաբերական ու բացարձակ բարձրութենէն, կը բաժնուին՝
* Բարձր. յարաբերական բարձրութիւնը՝ 2 քմ-էն վեր, բացարձակ՝ 3 քմ-էն վեր։
* Միջին. յարաբերական բարձրութիւնը՝ 0.8-2 քմ, բացարձակ՝ 1-3 քմ։
* Ցած. յարաբերական բարձրութիւնը՝ 500-800 մ, բացարձակ՝ մինչեւ 1000 մ։

## Բնապահպանութիւն
Լեռներու պաղ կլիման կ’ազդէ հոն բնակող բոյսերուն եւ կենդանիներուն վրայ: Յատուկ տեսակի բոյսեր եւ կենդանիներ հակուած են յարմարելու կլիմայական համեմատաբար նեղ սահմաններու: Հետեւաբար, էքոհամակարգերը հակուած են դասաւորուելու ըստ բարձրութեան գօտիներու, որոնք ունին գրեթէ հաստատուն կլիմայ: Այս երեւոյթը կը կոչուի բարձունքային գօտիականութիւն (altitudinal zonation): Չոր կլիմայ ունեցող շրջաններու մէջ, լեռներու՝ աւելի առատ տեղումներ եւ աւելի ցած ջերմաստիճան ունենալու յատկութիւնը նոյնպէս կը ստեղծէ տարբեր պայմաններ, ինչ որ կը սաստկացնէ գօտիականութիւնը:

Բարձունքային գօտիներու մէջ գտնուող որոշ բոյսեր եւ կենդանիներ հակուած են մեկուսանալու, քանի որ տուեալ գօտիէն վեր կամ վար գտնուող պայմանները անհիւրընկալ են, ինչ որ կը սահմանափակէ անոնց տեղաշարժը կամ տարածումը: Այս մեկուսացած էքոլոկիական համակարգերը ծանօթ են որպէս «երկնային կղզիներ» (sky islands):

Բարձունքային գօտիները սովորաբար կը հետեւին որոշակի օրինաչափութեան.

* **Ալպեան գօտի.** Ամէնաբարձր կէտերուն վրայ ծառեր չեն կրնար աճիլ եւ հոն գոյութիւն ունեցող կեանքը ալպեան տիպի է, որ կը նմանի **թունտրա**յի:
* **Ենթաալպեան գօտի.** Անմիջապէս անտառի սահմանագիծէն (tree line) վար կարելի է գտնել ենթաալպեան անտառներ՝ կազմուած փշատերեւ ծառերէ, որոնք կրնան դիմանալ պաղ եւ չոր պայմաններուն:
* **Լեռնային անտառներ.** Ասոնք կը գտնուին աւելի վարի շերտերուն մէջ: Երկրագունդի բարեխառն գօտիներուն մէջ այս անտառները սովորաբար փշատերեւ են, իսկ արեւադարձային գօտիներուն մէջ՝ լայնատերեւ ծառեր, որոնք կ’աճին անձրեւային անտառներու մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Լեռներ
Բորենիներ

**Բորենիներ** ()‘ գիշատիչ կաթնասուններու ընտանիքէն է, որ կը պատկանի կատուանմաններու ենթակարգին (Feliformia): Ժամանակակից գիենաները կը բնակին Ափրիկէի եւ հարաւ-արեւմտեան Ասիայի տարածքին: Ընդամէնը 4 ժամանակակից տեսակի բորենիներ կան, մինչդեռ հնագիտական մնացորդներով նկարագրուած է աւելի քան 70 տեսակ:

Ամէնէն հին բորենիներու ցեղերէն մէկը «Plioviverrops»-ն է, որ ապրած է Եւրասիայի տարածքին 22-20 միլիոն տարի առաջ: Ենթադրաբար, արտաքինով եւ կենսակերպով ան նման էր ժամանակակից Ափրիկեան ցիվետային (Civettictis civetta): Ցեղի պատկանելիութիւնը բորենիներու ընտանիքին որոշուած է միջին ականջի կառուցուածքով եւ ատամնաշարերով:
## Ստուգաբանութիւն
***Բորենի**՝ կը բխի գրաբարէն, որ իր հերթին կը բխի հնդեւրոպական *bʰerH- («դարչնագոյն») արմատէն, կամ ժառանգաբար, կամ աւելի հաւանական է՝ փոխառութիւն իրանական համարժէքէն: Համեմատեցէք պահլաւերէն (bwl /⁠bōr⁠/, «կարմրագոյն-տարչնագոյն, շագանակագոյն (ձի)»), պարսկերէն بور (bur) եւ հաւանաբար խորեզմեան (rknβwryk, «գիենա»): Եթէ սկզբնական իմաստը «գիենայի մորթ» էր, ապա բառը կրնայ պարունակել մորթի-հետեւորդ -ենի վերջածանցը:

## Կառուցուածքի յատկանիշները
Բորենիներու ընտանիքի ներկայացուցիչներու յատուկ նշաններն են հաստ գլուխը, կարճ, հաստ կամ սրածայր դունչով. յետին ոտքերը կարճ են առաջիններէն, հետեւաբար մէջքը թեք է, ուսային շրջանէն մինչեւ խաչ: Բորենիներու մեծամասնութեան վերջոյթները չորսմատանի են (բացառութեամբ հողագայլերու), չհանգչող ճանկերով. կը քալեն մատներուն վրայ: Պոչը մազոտ է, երկար, կոպիտ մազերը կը կազմեն մազածածկ պարանոցին եւ մէջքին վրայ: Բորենիները արտաքինով նման են շնազգիներուն (Canidae), թէեւ կը պատկանին ոչ թէ շնակերպերուն (Caniformia), այլ կատուակերպերուն (Feliformia), որոնցմէ ամէնամօտիկ ազգականները մանգուստազգիներ (Herpestidae) եւ մատագասկարեան վիվերներ (Eupleridae) են: 

Բորենիները ուսումնասիրող առաջին բնագէտները սկզբնապէս կարծած են, որ շատ բորենիներ հերմաֆրոդիտներ են կամ կը զբաղին համասեռամոլ զուգաւորմամբ, քանի որ բծաւոր բորենիի էգերուն ուրոգենիտալ սեռային համակարգը եզակի է: Անոնց ծլիկը կը հասնի հսկայական չափերու (մինչեւ 15 սմ) եւ կրնայ թուիլ արական սեռային օրկանի պէս:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Ծաղկակաղամբ

մինի
**Ծաղկակաղամբ** (լատին․՝ *Brassica Cauliflora*), բանջարանոցային կաղամբներու ենթատեսակին մէջ մտնող բազմաթիւ բանջարեղէններէն մէկը:

Շատ ջուր եւ քիչ ջերմուժ պարունակող ծաղկակաղամբը հարուստ է կենսանիւթերով, յատկապէս` «Սի», «Պի 6» եւ «Պի 9», բացի կենսանիւթերէն` անիկա կը պարունակէ հանքանիւթեր եւ հզօր հակաօքսիտաններ:

## Յատկութիւններ
Անոր հետեւողական սպառումը`

* Կը պահպանէ սիրտին առողջութիւնը:
* Կը բարելաւէ ուղեղին աշխատանքը:
* Կը նպաստէ մարսողութեան:
* Հակաքաղցկեղային է, ունի քաղցկեղի որոշ տեսակներու պատճառ հանդիսացող բջիջները վերացնելու յատկութիւն:
* Կ'օգնէ նիհարնալու:
* Կը պաշտպանէ մորթը վաղաժամ ծերացումէ:
* Միզամուղ է:
* Կը բարելաւէ սրտանօթային համակարգը:
* Կը պաշտպանէ թոքերու, միզապարկի, ստինքի, փրոսթաթի, ձուարաններու քաղցկեղէ:
* Կը կանխարգիլէ տարիքի հետ կապուած աչքի հիւանդութիւնները:
* Կը կարգաւորէ արեան բարձր ճնշումը եւ քոլեսթերոլի մակարդակը:
* Կը կարգաւորէ շաքարի տոկոսը արեան մէջ:
* Կը զօրացնէ ոսկորները եւ կը կանխարգիլէ օսթէոփորոզը:
* Կը զօրացնէ մարմինին դիմադրականութիւնը:
* Կ'օգնէ առողջ մազեր ունենալու:
* Կը մաքրէ աղիքները եւ կը ձերբազատէ լեարդը թոյներէն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանջարեղէն
Կենսանիւթեր

մինի
**Կենսանիւթերն** ու հանքային աղերը կը հայթայթուին սնունդին միջոցով: 

Անհատի մարմինը կենսանիւթ չ'արտադրեր, այլ անոնք առողջ կենսակերպ մը ունենալու համար հաւասարակշռուած սնունդ ունենալը անհրաժեշտ է եւ անիկա կը ներառէ բոլոր տեսակի ուտելիքները (բանջարեղէն, կաթնեղէն, ընդեղէն եւ այլն):

Կենսանիւթերը յայտնաբերուած են տարիներու ընթացքին աստիճանաբար, անոնք թիւով 13 են:

## Հիմնական խումբեր
Կենսանիւթերը հիմնականօրէն բաժնուած են երկու խումբի:

*Ա.- Ճարպալոյծ կենսանիւթեր ( Ա, Տէ, Էօ, Քա)*

*Բ.- Ջրալոյծ կենսանիւթեր (Պէ եւ իր խումբերը եւ Սէ)*

* Կենսանիւթ Ա: Այս կենսանիւթը կը գտնուի այն մրգեղէններուն մէջ, որոնք դեղին գոյնը եւ դեղինի ընտանիքի այլ գոյները ունին, օրինակ (նարինջը, ստեպղինը, սեխը եւ այլն): Այս կենսանիւթին ոչ բաւարար քանակը մեր մարմնին մէջ կը պատճառէ հաւկուրութիւն կամ գիշերային կուրութիւն:
* Կենսանիւթ  Օ-ն կը կոչուի մարզիկներու կենսանիւթ: Այս կենսանիւթը կը գտնուի ցորենի հատիկներուն, հաւկիթի դեղնուցին եւ կաղինին մէջ:
* Կենսանիւթ «Քա»ն անհրաժեշտ դեր ունի արեան մակարդելիութեան մէջ: Այս կենսանիւթը կը գտնուի հաւկիթի դեղնուցին, պանիրին, կանաչ տերեւ պարունակող բանջարեղէններու մէջ:
* Կենսանիւթ Տէ-ն գլխաւորաբար առնչուած է ոսկորներու կազմութեան եւ յատկապէս քալսիոմի եւ ֆոսֆորի ներծծման ու նիւթափոխանակման: Այս կենսանիւթը կը գտնուի կիտրոնին, նարինջին, ձուկին եւ այլ ուտեստեղէններուն մէջ: Բնութեան մէջ արեւի ճառագայթները մեզի կը փոխանցեն այս կենսանիւթը:
* Կենսանիւթ «Պէ» (եւ իր ընտանիքը)` «Պէ 1», «Պէ 2», «Պէ 3», «Պէ 5», «Պէ 6», «Պէ 9» եւ «Պէ 12»):

Կենսանիւթ «Պէ 1»ը ընդհանրապէս կը գտնուի պանանի, կորեկի, պրոքոլիի եւ աւոքայի մէջ: Այս կենսանիւթին անբաւարարութիւնը կը պատճառէ ախորժակի անկում, դիւրագրգռութիւն, որոնք հիմնական ախտանշանները կը հանդիսանան:

Կենսանիւթ «Պէ 12»12 կը գտնուի այն ուտելիքներուն մէջ, որոնք կենդանական ծագում ունին: Այս կենսանիւթը անհրաժեշտ է արեան կարմիր գնդիկներու կազմաւորման մէջ, այս կենսանիւթի անբաւարարութիւնը կրնայ արեան տկարութիւն պատճառել:

* Կենսանիւթ «Սէ»ն կը գտնուի կիտրոնի, նարինջի, կաղամբի եւ այլ պտուղներու մէջ:

Այս կենսանիւթը կարեւոր դեր ունի երկաթի ներծծման մէջ, ինչպէս նաեւ մարմինի ընդհանուր պաշտպանողական համակարգին աշխուժացման մէջ:

Նախընտրելի է այս կենսանիւթերը ստանալ ուտելիքներէն, ոչ թէ փոխարինել զանոնք դեղահատերով, որովհետեւ ուտելիքներէն ներծծումը շատ աւելի դիւրին կ'ընթանայ: 

Դեղահատի ձեւով կենսանիւթեր ու հանքանիւթեր ալ կարելի է օգտագործել, ինչպէս օրինակ՝ ձկան իւղը, որ շատ կարեւոր կը համարուի մարմինին դիմադրողականութիւնը զօրացնելու համար, բայց եթէ օրական 3 կրամէն աւելի օգտագործուի, հակառակ ազդեցութիւն կրնայ թողուլ, կը տկարացնէ մարմինին դիմադրողականութիւնը եւ նոյնիսկ արիւնահոսութիւն կրնայ յառաջացնել։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենսանիւթեր
Հարսառի Ծէս

**Հարսառի ծէսը** հարսը տունէն առնելու, հանելու եւ փեսային մօտ տանելու արարողութիւնն է:

Հայկական իւրաքանչիւր գաւառ ունեցած է իրեն բնորոշ հարսանեկան աւանդութիւնները, որոնց մեծ մասը փոխանցուած է մինչեւ օրս, մաս մըն ալ ձեւափոխուելով՝ նորօրեայ շունչ ստացած է:

## Ընդունուած սովորութիւններ
Մշեցիները հարսին տունէն հանելու ժամանակ գրպանը չամիչ կը լեցնէին եւ քանի մը զոյգ գուլպայ կը դնէին: Հարսին ընկերուհիները զայն ճամբելու ատեն խումբով կ'երգէին.

* Հարսը ճամբելէ ետք տան յատակը չէին մաքրեր, «որպէսզի չաւերուի հայրական տունը»:
* Հարսը տունէն դուրս գալու ժամուն, գիւղերուն մէջ կօշիկներուն մէջ գարնանացան ցորեն կը լեցնէին, իսկ քաղաքներուն մէջ` մետաղադրամ, որպէսզի հարսին ոտքը «խերով» ըլլայ սկեսրայրի տան մէջ:
* Մուշի մէջ հարսին դեղին ոտնամանները`«մուճակները», հագցնելու ատեն, մէջը կորեկի հատիկներ կը լեցնէին, որպէսզի ան կորեկի հատիկներուն նման պտղաբեր ըլլայ ու շատ երեխաներ ունենայ:
* Հարսնառի մասնակիցները կը փորձէին հարսին տունէն «խուփ» (կափարիչ) գողնալ, որպէսզի հարսնացուն «փակ», «չխօսկան» ըլլայ:
* Որոշ շրջաններու մէջ հարսնառի կ'երթային միայն այն ժամանակ, երբ հարսին կողմը յատուկ հրաւէր ղրկէր փեսացուին տան անդամներուն:
* Եթէ հարսառին պիտի մասնակցէին նաեւ կարեւոր անձնաւորութիւններ (գիւղին մեծաւորը, քարտուղարը, եւ այլն…), անոնց ի պատիւ դհոլ-զուռնայի նուագ կ'ապահովուէր: Նուագը կը հնչէր փեսայի տան դրան մօտ` մինչեւ հարսառը ճամբայ ելլէր: Այս երաժշտական հրաւէրը կը կոչուէր`«դամ ընել»:
* Հարսին տունը ժամանած հարսնեւորներուն դիմաւորելու կ'ելլէր հարսի տոհմին աւագը եւ զանոնք ներս կը հրաւիրէր:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աւանդութիւններ
Ստորոգութիւն:Ծէսեր
Ստորոգութիւն:Սովորութիւններ
Ահմատ Խալետ Թաուֆիք

**Ահմատ Խալետ Թաուֆիք** (, ), Եգիպտացի գրող, համալսարանի դասախօս, բժիշկ, թարգմանիչ։ Գրած է գրպանի աւելի քան 200 գիրքեր` փափուկ կազմով, ինչպէս եգիպտերէն եւ արաբերէն, այդպէս ալ` դասական արաբերէնով։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Թանթա: Համարուած է գրականութեան սարսափ ժանրի առաջին հեղինակը: Հեղինակած է երեւակայական պատումներ: Կոչուած է կնքահայր «Godfather»:

Առաջին պատմութիւնները ան սկսած է գրել 10 տարեկանին եւ գրած է աւելի քան 500 ստեղծագործութիւն։ Իր գրական գործունէութիւնը սկսած է հեղինակելով «Բնութենէն այն կողմ» երեւակայական պատումներու շարքը: 

Հեղինակած է «Ութոպիա» պատմուածքը 2008-ին, որ թարգմանուած է զանազան լեզուներով: Ինչպէս նաեւ հեղինակած է այլ գիրքեր, ինչպէս՝ «Այրուելու ենթակայ պատումներ», «Խելք առանց մարմինի», «Հիմա սնտուկը կը բանամ (երեք հատորով)»:

Թաուֆիք հեղինակ է բազմաթիւ յօդուածներու, որոնց մէջ երիտասարդները յուզող հարցերու մասին անդրադարձած է:

Թարգմանած է քանի մը գիրքեր ու գրութիւններ․, 

* «Սարսափի դողը» շարքը,
* «Կռուելու ակումբը»,
* «Տիրմաֆորիա»,
* «Չէ Կեվարա» եւ այլ աշխատութիւններ:
Ան իր մասնագիտական ասպարէզն սկսած է 1992 թուականին «Ժամանակակից արաբական հիմնադրամին մէջ»՝ որպէս սարսափ ժանրի գրող «Բարանորմալ» շարքի համար: Ան ներկայացուցած է իր առաջին վէպը՝ «Վամփիրի առասպելը», սակայն հիմնադրամի շրջանակին մէջ ան հանդիպած է զգալի դիմադրութեան, ինչ որ զինք յանգեցուցած է խոր հիասթափութեան՝ մերժումէն յետոյ: Ոմանք խորհուրդ տուած են իրեն գրել գաղտնի ոստիկանական ժանրեր, սակայն «Ժամանակակից արաբական հիմնադրամի» պաշտօնեայ Ահմէտ Ալ-Մուքատտամը խրախուսած է զինք շարունակել գրել սարսափ ժանրեր եւ օգնած է որ հանդիպում ունենայ հիմնադրամի տնօրէն Համտի Մուսթաֆայի հետ: Մուսթաֆան իր պատմութիւնը ներկայացուցած է յանձնաժողովին, որ գնահատած է իր ուժեղ կողմերը, սակայն քննադատած է վէպի հայեցակարգը եւ ոճը:

Համտի Մուսթաֆան պնդած է պատմութիւնը ներկայացնել մէկ այլ յանձնաժողովի: Ի զարմանս Ահմէտ Խալետ Թաուֆիքին, երկրորդ յանձնաժողովի կարծիքը դրական էր՝ վէպը նկարագրելով որպէս գերազանց ոճ, համոզիչ սիւժէ եւ լարուածութիւն: Երկրորդ անակնկալն այն էր, որ կոմիտէի որոշումը ստորագրած էր դոկտոր Նապիլ Ֆարուքը, որու մասին Թաուֆիքն ըսած էր. «Ես երբեք չեմ մոռնար, որ դոկտոր Նապիլ Ֆարուքն էր հիմնադրամին միանալու իմ անմիջական պատճառը. հակառակ պարագային, ես կը դադրէի գրելէ առաւելագոյնը մէկ տարի անց»։

Ահմատ Խալետ Թաուֆիքը հեղինակած է վեց վիպաշար՝ ընդհանուր առմամբ մօտ 236 համարով եւ թարգմանած է քանի մը արտասահմանեան վէպեր «Աշխարհի գրպանի վէպեր» շարքի շրջագիծէն ներս: Այս շարքէն դուրս ան նաեւ հրատարակած է երեք վէպերու միակ արաբերէն թարգմանութիւնները՝ ամերիկացի հեղինակ Չակ Բալանիկի «Մարտական ​​ակումբը», Քրեյկ Քլիվենճըրի «Տերմաֆորիան» եւ Նիլ Կեյմընի «Գերեզմանոց գիրքը»։ Բացի այդ, ան Խալետ Հուսէյնիի «Օդապարիկ վազողը» վէպը թարգմանած է կրաֆիքական վէպի եւ թարգմանած է «Չե Գեւարա. կրաֆիքական կենսագրութիւն» գիրքը, որ հրատարակուած է յետ մահու: Ան նաեւ Բանաստեղծական փորձեր ալ ըրած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եգիպտացի բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Եգիպտացի գրողներ
Արեան գերճնշում

մինի
**Արեան գերճնշումը**  ծանօթ եւ ամէնէն տարածուած հիւանդութիւններէն մէկն է: Արեան ճնշում կը նշանակէ սիրտի զարկերակներու ճնշում: 

## Գերճնշման պատճառներ
ձախից|մինի
Արեան գերճնշումը կապուած է սրտանօթային համակարգին, եթէ չդարմանուի, կը հանդիսանայ ամէնէն վտանգաւոր ազդակներէն մէկը` սրտանօթային հիւանդութեան: Սիրտը կարեւոր օրկան մըն է, ան արիւնը կը մղէ մարմինի զանազան օրկաններուն` իր երակներուն միջոցով, արիւնը մղուելու համար ճնշում կը գոյանայ: Երբ երակները առաձգական են, ճնշումը բնական կ'ըլլայ: Երբ վիճակներ ստեղծուին եւ երակները նեղնան կամ կիսով խցուին, կը գոյանայ արեան գերճնշում:

Գերճնշման պատճառ կրնան հանդիսանալ՝ իւղերու, շաքարի եւ աղի բարձր տուեալներ, երիկամային որեւէ հիւանդութիւն եւ ջղագրգիռ վիճակ:

## Գերճնշման ախտանշաններ եւ բարդութիւններ
Սկզբնական շրջանին ենթական ոչ մէկ ախտանշան կ'ունենայ. սակայն, ժամանակ մը ետք, գերճնշումի զարգացումով կը սկսին ախտանշանները` գլխացաւ, յոգնածութիւն, գլխապտոյտ, քիթի արիւնահոսում, աչքերու վրայ յոգնածութիւն, լսողութեան խանգարում, բերնի չորացում, եւ այլն:

Գերճնշումը հիւանդագին լուրջ կացութիւն մըն է, ենթական պէտք է դարմանուի եւ լրջօրէն հետեւի բժիշկի թելադրանքներուն, որպէսզի հեռու մնայ գերճնշումի բարդութիւններէն` սիրտի եւ ուղեղի կաթուած, ուղեղային արիւնահոսում, երիկամներու եւ սիրտի ձախող գործելակերպ, աչքի եւ ականջի արեան մազերակներու պայթում եւ այլն: 

### Գերճնշումը չափելու միջոց
Զարկերակային ճնշումը կը չափուի «ճնշաչափ»ով (sphygmomanometer), որ կը չափէ սիրտի կծկուած վիճակի (systolic) ճնշումը եւ սիրտի թուլցած-հանգիստ վիճակի (diastolic) ճնշումը:

Արեան ճնշումը պէտք է չափել ճիշդ ձեւով` ունենալ անձնական ճնշաչափ, նստած դիրքով, ձեռքը յենած եւ մարմինը շիտակ: Ճնշումը բարձրանալու ազդակներ են` սննդականոնը, ծխելը, ջղագրգռութիւնը եւ անհանգիստ միջավայրը:

### Գերճնշումը հակակշռելու միջոցներ
Գերճնշումը հակակշռելու զանազան միջոցներուն` մասնագէտ բժիշկին թելադրած դեղերու օրինաւոր գործածութիւն, քալել ու մարզանքի հետեւիլ, նիհարնալ, ծխախոտ չգործածել, սննդականոնի հետեւիլ, աղ, ալքոլ եւ քաֆէին չգործածել:

### Գերճնշումը կառավարելու հզօր միջոցներ

* Արեան բարձր ճնշումը կառավարելու ամէնէն հզօր միջոցներէն մէկը մարզանքն է:
* Արագ քալելը հիանալի միջոց է լարուածութիւնը թեթեւցնելու եւ արեան բարձր ճնշումը կարգաւորելու համար: 
* Լողը կ'աշխատցնէ մարմինին բոլոր մկանները եւ կը բարելաւէ սրտանօթային կարողութիւնները. լողը ունի նաեւ հանգստացնող ազդեցութիւն, որ կ'օգնէ նուազեցնելու ընկճախտը:
* Եոկան կը համատեղէ շնչառութիւնը, խոկումը եւ կեցուածքը: Անիկա հանգստացնող եւ կազդուրիչ ազդեցութիւն կը գործէ  ֆիզիքական, մտային եւ հոգեկան համակարգին վրայ: Թելադրելի է զայն կիրարկել օրական, առնուազն քառորդ ժամ:
* Հեծիկ քշելը հիանալի տարբերակ է արեան բարձր ճնշումը հաւասարակշռելու համար: Շաբաթական 2-3 անգամ կէս ժամ հեծիկ քշելը գոհացուցիչ արդիւնքներու կը յանգեցնէ խնդրոյ առարկայ անձը:
* Շաբաթական առնուազն 150-300 վայրկեան մարզանքի յատկացնելը ամէնէն հզօր միջոցներէն մէկն է արեան բարձր ճնշումը կառավարելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Առողջապահական
Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Նայրոպի

**Նայրոպի**, մայրաքաղաք եւ ամէնամեծ քաղաքը Քենիայի։ Անուան ծագումը կու գայ Մասայ լեզուի «Էնքարէ Նայրոպի» ասացուածքէն, որ կը թարգմանուի «պաղ ջուրերու տեղ», ի նկատի ունենալով Նայրոպի գետը, որ կ՚անցնի քաղաքին մէջէն։ Քաղաքը ունի 4,397,073 բնակիչ ըստ 2019ի հաշուարկներու։

Նայրոպին ունի Քենիոյ խորհրդարանի շէնքերը եւ հազարաւոր առեւտրային եւ յայտնի միջազգային կազմակերպութիւններ, ինչպէս ՄԱԿի Բնութեան Ծրագիրը եւ ՄԱԿի Նայրոպի Գրասենեակը։ Նայրոպին ճանչցուած կեդրոն մըն է առեւտուրի ու մշակոյթի։ Նայրոպիի Արժեթուղթի Պուրսը (ՆԱՊ)  ամէնէն մեծ եւ երկրորդ ամէնէն հինն է Ափրիկէի։ Քաղաքը նաեւ կը ներառէ Նայրոպի Ազգային Այգին։ Նայրոպին միացաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Միջազգային Սորվող Քաղաքներու Ցանկին 2010 թուականին։

## Պատմութիւն
Նախկինին, ներկայիս քաղաքին տեղը գտնուող վայրը անմարդաբնակ ճահիճներ էին։ 1899 թուականին հոս կառուցուեցաւ Ուկանտայի երկաթուղային գիծը մատակարարող կայան մը, որ շուտով դարձաւ երկաթուղային գիծին շտապ կայանը)։

Քաղաքը իր անունը ստացաւ Ewaso Nyirobi (Էվասօ Նայրոպի) ջրամբարին անունէն, որը Մասայերէն լեզուէն թարգմանուելով կը նշանակէ «զով ջուր»։

1990 թուականին քաղաքին մէջ ժանտախտի համաճարակ մը սկսաւ, որուն հետեւանքով քաղաքը ամբողջութեամբ վերակառուցուեցաւ, քանի որ հին քաղաքը ստիպուած էին ամբողջովին այրել։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Շարժում (թերթ, Վառնա)

«**Շարժում**», ազգային, քաղաքական, գրական եռօրեայ թերթ։

## Պատմութիւն
ՀՅԴ հրատարակութիւն։

Լոյս տեսած է 1898–1907 թուականներուն Վառնայի մէջ։ Խմբագիր-տնօրէններ՝ Վարդան Մեշտուճեան (Գամիր Արշաւիր), Երուխան, Վարդ Պատրիկեան, խմբագիրներ՝ Մկրտիչ Վարդան, Մուրատ Երանոսեան, Ստեփան Կանարեան, Տիրան Աճէմեան։

Լուսաբանած է ՀՅԴ գործունէութիւնը, քննադատած է Թուրքիոյ հայահալած քաղաքականութիւնը, ներկայացուցած է արեւմտահայութեան ծանր վիճակը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պուլկարիոյ հայկական պարբերականներ
Շալոմ (թերթ)

**Շալոմ** (թրքերէն՝ Şalom առաջացած է եբրայերէն «שלום» բառէն, որ կը նշանակէ «Բարեւ Ձեզ» (թրքերէն՝ selam)), Սթամպուլի մէջ հրատարակուող եւ թրքական հրէական համայնքի համար նախատեսուած շաբաթաթերթ, որ բաղկացած է կամաւոր գրողներէ, սիւնակագիրներէ եւ նկարազարդողներէ։

Թերթը հիմնադրուած է 1947 թուականին լրագրող Ավրամ Լէյոնի կողմից։ «Şalom» թերթի առաջին հրատարակութիւնը լոյս տեսած է 29 Հոկտեմբեր 1947-ին՝ Հանրապետութեան օրուան նուիրուած միջոցառումներու ժամանակ։ Թերթի շաբաթական տպաքանակը կը կազմէ մօտ 5000 օրինակ, այն լոյս կը տեսնէ Չորեքշաբթի օրերուն։

Թերթի բովանդակութիւնը  կը ներառէ հանրային եւ համայնքային նորութիւններ, արտասահմանեան նորութիւններ, յօդուածներ եւ նորութիւններ կեանքի, մշակոյթի, արուեստի, կրթութեան, շրջակայ միջավայրի, տեխնոլոգիայի եւ առողջութեան մասին, ինչպէս նաեւ տեղեկութիւններ հրէական կրօնի եւ սովորոյթներու, գրախօսներու եւ ծաղրանկարներու մասին։

Հիմնադրումէն ետք տարիներ շարունակ թերթը լոյս տեսած է լատիներէն տառերով լատիներէն լեզուով։ Այդ ժամանակ թերթի հիմնական նպատակն էր տեղեկացնել Սթամպուլի հրէական համայնքին, որ շատ աւելի լաւ գիտէր եւ կը խօսէր այդ լեզուով, համաշխարհային հուտայականութեան մասին, քան թրքերէնը, ինչպէս նաեւ տարածել Սթամպուլի հրէական համայնքի նորութիւնները հասարակութեան մէջ։ 1984 թուականէն թրքերէնը փոխարինել է լատիներէնին։

Գլխաւոր խմբագիրը Իվօ Մոլինասն է, հրատարակման համակարգողը՝ Վիրնա Պանասթէյ Կիւմուշկէրդանը։ Յակուփ Պարոքասը սցենարի համահեղինակ է Իվօ Մոլինասի հետ միասին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ ըստ երկրի