Արշակ Ֆեթվաճեան

**Արշակ Ֆեթվաճեան** (), Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Դրոշմաթուղթերու եւ Դրամանիշներու հեղինակ՝ գծագրիչ Արշակ Ֆեթվաճեան: Ան իբրեւ մտաւորական, նկարիչ, պատմաբան, բանաստեղծ, գծագրիչ, արուեստաբան փորձած է փրկել հայ մշակոյթը, արուեստը, արժէքները, հայու անունը եւ իրաւունքները ու այս բոլորը փորձած է ներկայացնել համայն մարդկութեան: Ան առաջին հայ նկարիչն է, որ գեղանկարչութեան նիւթ  դարձուցած է ճարտարապետական կոթողը: Արուեստի բնագաւառին մէջ կատարած է թարգմանական աշխատանք, մասնաւորապէս՝ ֆրանսերէնէ եւ իտալէրէնէ հայերէնի։

Ան ականատես եղած է 1915-ին Հայոց Ցեղասպանութենէն փրկուած Էջմիածինի մէջ հայ գաղթականութեան անօթեւան եւ թշուառ վիճակին։ Նաեւ՝ 1918-ին եւ 1919-ին Արարատեան դաշտավայրին մէջ կատարուող մարտական գործողութիւններուն եւ հայութեան առջեւ ստեղծուած սուր տագնապալի իրավիճակին։

## Կենսագրութիւն

### Ուսում եւ կազմաւորում
*Նախնական ուսումը ստացած է Տրապիզոնի ազգային վարժարանին մէջ: Արշակ մանկութեան տարիներուն արդէն ցուցաբերած է մեծ հետաքրքրութիւն արուեստի հանդէպ:
*Ան ղրկուած է Պոլիս, որպէսզի արուեստներու հանդէպ իր սէրն ու բնատուր շնորհները զարգացնէ Կոստանդնուպոլսոյ Կայսերական գեղարուեստի վարժարանին մէջ, որուն անդրանիկ շրջանաւարտներէն եղած է 1887-ին:
*1887-ին Ֆեթվաճեան մեկնած է Հռոմ, շնորհիւ պոլսահայ Ոսկան Պէյ Մարտիկեանի տրամադրած կրթաթոշակին: Հռոմի մէջ չորս տարի ուսանած է Սան Լուքա գեղարուեստի ակադեմիային մէջ, ուսուցիչ ունենալով Չեզարէ Մաքքարին:
*1891-ին, ուսումը կատարելագործելէ ետք, մասնակցած Իտալիոյ նկարիչներու ազգային ցուցահանդէսին: Իր ուսուցիչը՝ Չեզարէ Մաքքարին իրեն թելադրած է վերադառնալ իր հայրենիքը:
*Սուրբ Ղազարի մէջ ծանօթացած է Ղեւոնդ Ալիշանին, որ իր մէջ դրոշմած է հայ մշակոյթի արժէքները եւ հարստութիւնը: Անոր հրաւէրով, 1889-1891 ամառնային արձակուրդը անցուցած է Ս. Ղազարի Մխիթարեան միաբանութեան կեդրոնին մէջ եւ կ'ուսումնասիրէ հայկական մանրանկարչութիւնն ու ձեռագիրներու մանրանկարները: Վենետիկի մէջ նկարած է վենետիկեան տեսարաններ:

### Շրջագայութիւն Եւրոպայի կարգ մը երկիրներու մէջ

#### Վիեննայի տարիները
1891-1895 Ֆեթվաճեան աշխատած է Վիեննայի մէջ եւ հոն մնայուն հանդիպումներ ունեցած է աւստրիացի արուեստագէտներու եւ նկարիչներու հետ, որոնց շնորհիւ իր մէջ խմորուած է արուեստի ճաշակն ու նրբութիւնը. ջրաներկին տիրապետած է եւ դարձած՝ արուեստի պատմութեան մասնագէտ:

Աւստրիոյ մօտ Պարսկաստանի հայազգի դեսպան Նարման Խան Ենիկոլուպեանին պատուէրով նկարած է Պարսկաստանի Նասր Էտտին Շահին եւ վերջինին վեզիրին դիմանկարները։ Նաեւ՝ արուեստի նկարներ, թուրք եւ օտար բարձրաստիճան անձնաւորութիւններու եւ հիւպատոսներու պատուէրով։

Զբաղած է գրական աշխատանքով եւ Պոլսոյ ու Վիեննայի հայկական մամուլին մէջ հրատարակած է գրական աշխատանք, մասնաւորաբար արուեստաբանական գրականութիւն։

#### Ղրիմ եւ Սան Փեթերսպուրկ
*Ֆեթվաճեան 1896-էն վերջ շրջագայած է Եւրոպայի կարգ մը երկիրներ, ուր ծանօթացած է յայտնի նկարիչներու: Ապա մեկնած է Ղրիմ, ուր հանդիպած է մեծ գծագրիչ-ծովանկարիչ՝ Այվազովսկիին:
*1896-1903 Արշակ Ֆեթվաճեան ապրած է Սան Փեթերսպուրկ, ուր ծանօթացած է յայտնի նկարիչ Փանոս Թէրլէմէզեանին եւ դարձած է անոր մտերիմ բարեկամը:

### Թիֆլիս
*1899-ին հաստատուած է Թիֆլիս:
*Ցուցահանդէսներու ընդմէջէն, հանրութեան ծանօթացուցած է իր աշխատանքը։
*Իրագործած է վերականգնողական աշխատանքներ եւ զարդարած՝ Թիֆլիսի կարգ մը հայկական եկեղեցիները՝ Կարսի, Արմաւիրի եւ Ս․ Էջմիածնի։
*Նկարած է Պատմական Հայաստանի 6-րդ դարէն մինչեւ 13-րդ դարերու յուշարձանները (աւելի քան 2000 մատիտանկար եւ ջրաներկ), որոնց մէջ գլուխ գործոց են «Անի» ջրանկարները։

### Փարիզ եւ Ա․Մ․Ն․
*1920-ականներու սկիզբը կարճ ժամանակով ապրած է Փարիզ, ապա վերջնականապէս  հաստատուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր անցուցած է իր կեանքին վերջին 25 տարիները:

#### Վերջին տարիները Ա․Մ․Ն․-ի մէջ
Նիւ Եորքի մէջ Ֆեթվաճեան կ'ապրի թշուառ պայմաններու մէջ։  Զինք այս վիճակին կը հանդիպի գործարար Մանուէլ Տէր Մանուէլեան եւ Հայաստանի Ա․ Հանրապետութեան նախկին հիւպատոսներէն մէկը։ Ֆեթվաճեան ապաստան կը գտնէ անոր տան մէջ (Պոսթըն) եւ կը դառնայ Մանուէլեան ընտանիքին նոր անդամը։

Մանուէլեանի տան մէջ կը հանդիպի Պոսթըն ապաստանած, վտարանդի դարձած մտաւորականներուն՝ Վարդգէս Ահարոնեանին (Աւետիս Ահարոնեանին որդին) եւ անոր տիկնոջ Արմէնուհի Տիգրանեանին (Արմէն Տիգրանեանի քոյրը), որոշ ժամանակ «Հայրենիք» լրագրի խմբագիր Յարութիւն Չաքմաքճեանին, Համաստեղին, հայդուկ-զօրավար Սեպուհին եւ շատ ուրիշներուն։

Պոսթընի Հարվըրտ համալսարանի եւ ուրիշ հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ հայկական կազմակերպութիւններու հրաւէրով հայկական արուեստի եւ ճարտարապետութեան շուրջ դասախօսութիւններ կու տայ։

**Գործը եւ ճանաչումը Պոսթընի մէջ**

Պոսթընի մէջ կը վերսկսի ստեղծագործել։1925-1930 թուականներուն կ'իւղաներկէ շիկահեր եւ կապուտաչեայ երիտասարդ կիներու եւ աղջիկներու պատկերներ, որոնք այսօր պահուած են Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին՝ անոր երկերու հաւաքածոյին մէջ։

1929-1931 թուականներուն իւղաներկով կը նկարէ հայ միջնադարեան մշակոյթի նշանաւոր դէմքերու երեւակայական դիմանկարերը․ Մեսրոպ Մաշտոց, Սահակ Պարթեւ, Մովսէս Խորենացի, Յովհաննէս Օձնեցի, Ստեփանոս Տարօնեցի, Մխիթար Գոշ, Եզնիկ Կողբացի, Գրիգոր Նարեկացի։

Կը նկարէ նաեւ Ամերիկայի մէջ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան դեսպան Արմէն Գարոյի, ինչպէս նաեւ Քրիստափոր Միքայէլեանի, Սիմոն Զաւարեանի եւ Ստեփան Զօրեանի (Ռոստոմ) դիմանկարները։275px|մինի|ՀՀ նամականիշերը Ֆեթվաճեանի ձեւաւորմամբԱմերիկեան կարգ մը թանգարաններ եւ արուեստի հաստատութիւններ Ֆեթվաճեանին կ'առաջարկեն գնել անոր գործերը։  Սակայն ան կը մերժէ, հաստատելով թէ անոնք կը պատկանին միայն ու միայն հայ ժողովուրդին։

## Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Դրոշմաթուղթեր եւ Դրամանիշներ
275px|մինի|ՀՀ նամականիշերը Ֆեթվաճեանի ձեւաւորմամբ
30 Յուլիս 1919-ին Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը, վարչապետութեամբ Ալեքսանդր Խատիսեանի, որոշած է հայկական դրամանիշներ տպագրելու համար Ֆրանսա ուղարկել երկրաչափ Գրիգոր Աղաբաբեանը եւ նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճեանը, իւրաքանչիւրին յատկացնելով 50 ֆրանք օրապահիկ, ճանապարհածախս՝ ըստ օրինաւոր պայմաններու եւ ամսական 3000 ռուբլի թոշակ:  Արշակ Ֆեթվաճեան հայկական թղթադրամներու, ինչպէս նաեւ նամակատարային նամականիշներու-նամակադրոշմներու տպագրութիւնը կազմակերպելու նպատակով Հայաստանէն մեկնած է Եւրոպա:
*Մեծ դժուարութիւններով թղթադրամները վերջապէս 1920 թուականի սկիզբը կը սկսին տպագրուիլ Անգլիա, լոնտոնեան հանրայայտ «Ուոթըրլօ եւ որդիներ» («Waterlow & Sons Ltd») ընկերութեան տպագրատունը: Իսկ հայկական նամակատարական-թղթատարական նամականիշները, որոնք պատրաստուած էին թղթադրամներու նախագիծ-ուրուագիծին  հիման վրայ, Ֆեթվաճեան տպագրել տուած է Փարիզի  «Չասփոթ» (Chassepot) ընկերութեան տպագրատունը: Ֆեթվաճեան այս պատասխանատու առաքելութիւնը կրցած է բարեխղճօրէն եւ յաջողութեամբ հասցնել իր աւարտին: Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան պաշտօնական թղթադրամները թուագրուած են 1919 թուականով եւ հրատարակուած են 50, 100 եւ 250 ռուբլի անուանական արժէքներով:

## Ցուցահանդէսներ
Ցուցահանդէսներով  ներկայացած է հանրութեան՝ 1899-ին՝ Պաթում, 1900-ին՝ Թիֆլիս, 1902-ին՝ Պաքու եւ Պիատիկորսկ, 1930-ին՝ Պոսթըն:

##### Պաքուի ցուցահանդէս
Պաքուի ցուցահանդէսին ներկայացուցած է հետեւեալ իւղաներկ գործերը՝ 
*«Թրքական սուրհանդակը Անատոլիոյ մէջ» եւ «Սուլթան ՄահմետԱ.-ի դամբարանը»,
*«Վենետիկի Ս. Մարկոսի տաճարը»,
*Մատթէոս պատրիարք Իզմիրլեանի դիմանկարը» 
*«Քըրք Շահզեդի մզկիթի բակը»:

##### Թիֆլիսի ցուցահանդէսներ
**1900-ի** ցուցահանդէսին ներկայացուցած է՝ 
*«Ալեքսանդրապոլցի հայուհին» նշանաւոր նկարը:
**1908-ին**
*1908-ին երկրորդ ցուցահանդէսին ներկայացուցած է «Սասունցի կնոջ» կամ «Մանուկ Հայաստան» նկարը: Մանուկը կրծքին սեղմած, ամէն ինչ կորսնցուցած սասունցի դիւցազնուհին (Սասունցի Շաքէն) կը խորհրդանշէ յանուն իր ապագային ոտքի ելած ժողովուրդի ազատագրական պայքարը:
**1917** 

* 1917-ի ցուցահանդէսին ցուցադրած է «Անի» շարքը եւ «Աղօթքը Գեթսեմանի պարտէզում» ստեղծագործութիւնը։

#### Ա․Մ․Ն․ ցուցահանդէսներուն մասնակցութիւն
Ֆեթվաճեանին ստեղծագործութիւնները կը ցուցադրուին Գոլոմպիայի եւ Շիքակոյի Փրինսթոն համալսարաններուն մէջ։

* 1930-ին Ֆեթվաճեան կը մասնակցի Պոսթընի Սիմֆոնի Հոլի ցուցահանդէսին, ուր ներկայացուած ուրիշ ազգերու արուեստին ու մշակոյթին կողքին կը ներկայացնէ հայկական ստեղծագործութիւններ։

## Վերականգնողական աշխատանքներ
Ֆեթվաճեան Թիֆլիսի մէջ իրագործած է վերականգնողական աշխատանքներ: 
*1900-1908-ին իր ձեռքերով զարդարած է Թիֆլիսի վերակառուցուած Քամոյեանց Ս. Գէորգ եկեղեցին՝ մեծ  յաջողութեամբ:
*1909-1914 վերաշինած է Թիֆլիսի Կուսանաց անապատի Ս. Ստեփանոս եկեղեցին:
Նաեւ՝
*Արմաւիրի Ս. Գէորգ եկեղեցին,
*Կարսի նորակառոյց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ բեմը, խաչկալը եւ հինգ դռները,
*Մասնակցած է Ս. Էջմիածինի նորոգութիւններուն:

## Հնագիտական եւ ազգագրական գործունէութիւն
*1900-ին սկսած է Արշակ Ֆեթվաճեանի հայագիտական, հնագիտական եւ ազգագրական գործունէութիւնը: Այդ թուականէն սկսեալ ձեռնարկած է պատմական Հայաստանի տարածքին իր հետազօտական շրջապտոյտներուն, որոնք տեւած են 20 տարի:
*Արշակ Ֆեթվաճեան, շրջելով Հայաստանի գրեթէ բոլոր պատմական վայրերը, չափագրած եւ նկարած է բազմաթիւ յուշարձաններ, հայ ազգագրական տիպեր եւ հանդերձներ՝ գործակցելով Թորամանեանին հետ: Ան մասնակցած է Նիկողայոս Մառի Անիի պեղումներու արշաւախումբի կազմին:
*Հաւաքած թանկագին նիւթերով, 1918 թ․ Էջմիածնի մէջ ստեղծած է հայ կանանց ազգային տարազներու ջրանկար պատկերները․ հայկական ազգային գեղանկարչական նմոյշներ։

## երկեր
#«Շրջագայութիւն նկարչաց աշխարհին մէջ», «Հանդէս» ամսօրեայ, 1892 թ. № 1-6, 9-11, 1893 թիւ 3, Տպուած՝ Վիեննա, Մխիթարեան տպարան:
#«Իմ մտքերը», Պոսթոն, 1941: Այս հատորը վկայութիւններ եղած է իր մտահոգութիւններուն, աշխարհայեացքին եւ գեղագիտական ճաշակին մասին:
#«Les Ruines d’Ani». Venice, 1906:
#«Հայ գիրքի գեղարուեստը»:
Արշակ Ֆեթվաճեանի մասին լոյս տեսած  հատորներ են՝
#Ա. Տէր Մանուելեան Պէյրութի մէջ 1966-ին հրատարակած է ՝ «Նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճեան» հատորը:
#2015-ին Երեւանի մէջ լոյս տեսած է «Արշակ Ֆեթվաճեան, 1863-1947, Մշակութային Եղեռնէն փրկուած ճարտարապետական մասունքներ» հատորը:
#Լեւոն Չուքասըզեան Երեւանի մէջ հրատարակած է «Արշակ Ֆեթվաճեան՝ հայ նկարիչը Արեւմուտքի եւ Արեւելքի միջեւ»:
#Լեւոն Չուքասըզեան 2011-ին Երեւանի մէջ հրատարակած է «Արշակ Ֆեթվաճեան»՝ հայերէն, անգլերէն եւ ռուսերէն եռալեզու պատկերագիրքը:
#«ՀԱՊ»-ի կողմէ 2015-ին Հայաստանի մէջ հրատարակուած է «Մշակութային եղեռնէն փրկուած ճարտարապետական մասունքներ» ալպոմը:
[275px|մինի| [Անիի Մայր տաճարը 1905]]
## Ստեղծագործութիւններ
* «Արեւելեան փոսթ»
* «Սասունցի կինը» («Մանուկ Հայաստան»)
* «Ղեւոնդ Ալիշան»
* «Վենետիկի Ս. Մարկոսի տաճարը»
* «Մատթէոս Իզմիրլեան»
* «Անիի աւերակները» - ջրանկարներու շարք
* «Անի. Միջնաբերդի բլուրը»
* «Անի. Հասարակական շէնքը»
* «Վիրիվիս Ֆորթունայի տաճարը»
* «Արեւամուտ (Միջերկրական եւ Սեւ ծովի ափին)»
* «Փողոցը Պաթումի մէջ»
* «Փոսթը սարերում»
Տարբեր աշխատանքներ՝
* Թիֆլիսի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ որմնանկարչական եւ քանդակագործական ձեւաւորումները,
* Կուսանաց Անապատ (մենաստան) Ս. Ստեփանոս եւ Արմաւիրի Ս. Գէորգ եկեղեցիներու վերաշինութիւնը,
* Կարսի Ս. Գրիգոր եկեղեցւոյ բեմը եւ դուռը,
* Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան 50, 100 եւ 250 ռուբլի անուանագնով թղթադրամներու ձեւաւորումը,
* Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան առաջին փոսթային նամականիշերու  ձեւաւորումը։

## Մահ
Հայրենադարձութեան տարիներուն, այլ մտաւորականներու շարքին, ինքն ալ կը հրաւիրուի՝ վերադառնալ հայրենիք: Ան կը պատրաստուի միանալու ներգաղթող հայերուն եւ ինք իր ձեռքերով կը զետեղէ իր ստեղծագործութիւնները  (2000 հատ) սնտուկներու մէջ: Սակայն, անակնկալօրէն կը հիւանդանայ  եւ 84 տարեկանին կը մահանայ 7 Հոկտեմբեր 1947-ին, Միացեալ Նահանգներու Մետֆըրտ քաղաքին մէջ: Իր կտակին համաձայն, իր աճիւնը եւ  գեղարուեստական ստեղծագործութիւնները կը տեղափոխուին Հայաստան եւ կը պահուին  Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ: Անոր աճիւնները Երեւանի մէջ կ'ամփոփուին նկարիչ Սեդրակ Աղաճանեանի աճիւններուն մօտ: Դժբախտաբար այսօր անոր գերեզմանը անյայտ է:

## Ծննդեան 150-ամեակ
Արշակ Ֆեթվաճեանի ծննդեան 150-ամեակին առիթով Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ հրատարակուած են դրոշմաթուղթերու շարք մը, օգտագործելով Արշակ Ֆեթվաճեանի եւ անոր ստեղծագործութիւններուն նկարները:

## Աղբիւրներ
«Ազատ Օր» օրաթերթ, 2020, Երեքշաբթի 2, Չորեքշաբթի 3 եւ Հինգշաբթի 4 Յունիս, էջ՝ 4, հեղ․՝ բժշ․Կարպիս Հարպոյեան

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*28 Մայիս 1918-ի Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Դրոշմաթուղթերու եւ Դրամանիշներու Հեղինակ՝ Գծագրիչ Արշակ Ֆեթվաճեան 
*ՀԱՅ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐՉԱԿԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏՆԵՐՈՒ ՀԵՏԱԶՕՏԱԿԱՆ ՇՏԵՄԱՐԱՆ
*[ԼԵՒՈՆ ՉՈՒԳԱՍԶԵԱՆ, Արշակ Ֆեթվաճեան, Ե., Փրինթինֆո, 2011, 188 էջ, 123 նկար:](http://lraber.asj-oa.am/5688/1/2012-1_(327).pdf)

Ստորոգութիւն:Նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ