open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հենրի Այըն Քուսիք

**Հենրի Այըն Քուսիք** (անգլ.՝ **Henry Ian Cusick**, ծնած 17 Ապրիլ, 1967, Թրուհիլո, Փերու), Փէրու ծնած Սքոթլանտեցի դերասան մըն է՝ ֆիլմի, հեռուստաշարի եւ թատրոնի: Ան ճանչցուած է իր Սթէֆ դերով Scandal հեռուստաշարին մէջ:

Ան իր հռչակին մեծ մասը կը ստանայ իր Տէզմընտ Հյում դերէն Ամերիկեան *[[Lost (հեռուստաշար)|Lost]]* հեռուստաշարին մէջ, որուն համար ան ստացած է Primetime Emmy Award մրցանակի պաշտօնակարգում մը: Ան գլխաւոր դեր դարձաւ առաջին եղանակին ABC կայանի քաղաքական տրամա *[[Scandal (TV series)|Scandal]]* հեռուստաշարին մէջ, իբրեւ Սթիվըն Ֆինչ, ինչպէս նաեւ հիմա դեր ունի իբրեւ Մարքըս Քէյն the CW ընկերութեան տրամա *[[The 100 (հեռուստաշար)|The 100]]* հեռուստաշարին մէջ:

## Անձնական Կեանք
Քուսիք եւ իր կինը՝ Անի Քուսիք Ոուտ ծնիղք են 3 հատ տղայ զաւակներու՝ Էլայ (ծնած 1994), Լուքըս (ծնած 1998) եւ Իսաու (ծնած 2000): Անոնք կ'ապրին Քայլուա, Հոնոլուլու, Հաուայյի մէջ:

## Դերեր

### Հեռուստաշարներ

### Video Games

## Ծանօթագրութիւններ
Հենրի Գաբրիէլեան

**Հենրի (Յարութիւն) Գաբրիէլեան** (), հայ փիլիսոփայ

## Կենսագրություն
1915-ին՝ ծնողներուն հետ կը գաղթէ Պարսկաստան: Ապա ընտանեօք կը տեղափոխուին Դիլիջան: Տեղի միջնակարգ դպրոցին ուսումը շարունակելէ յետոյ, կ'անցնի Երեւան, ուր կը նուիրուի հասարակական ու խմբագրական աշխատանքի,միաժամանակ հետեւելով համալսարանական ուսման: 1923-ին Հ.Գաբրիէլեան կը հանդիսանայ «Ավանգարդ» թերթի առաջին խմբագիրը: Երեւանի պետական համալսարանի ընթացքը աւարտելէ ետք, 1930-ին մուտք կը գործէ Մոսկուայի Փիլիսոփայութեան ինստիտութը,ուրկէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1933-ին: Ապա՝ վերադառնալով Երեւան, վերստին կը նուիրուի մանկավարժական ու խմբագրական աշխատանքի: 1936-1937 թուականերուն կը վարէ «Գրական թերթ» ի պատասխանատու խմբագրի պաշտօն: 1937-ին Հ. Գաբրիէլեան կը շնորհուի Փրոֆ-ի կոչում. նոյն տարին կը նշանակուի Երեւանի Պետական Համալսարանի նախագահ: 1945-ին կը պաշտպանէ դոկտորական իր աւարտաճառը, ու մինչեւ 1948, որպէս դասախօս կը պաշտօնավարէ Երեւանի Պետական Համալսարանի Փիլիսոփայութեան ամբիոնին մէջ։ 1948-1955 Հ.Գաբրիէլեան կը դասախօսէ վիլնիուսի համալսարանին մէջ։ 1955-ին կը նշանակուի Երեւանի Պետական համալսարանի Փիլիսոփայութեան ամբիոնի վարիչ պաշտօն,զոր կը պահէ մինչեւ 1970:

1970-1974 նոյն հաստատութեան մէջ ան կը վարէ Փիլիսոփայութեան պատմութեան եւ գիտական Աթէիզմի ամբիոնը, իսկ 1974-ին կը կոչուի Փիլիսոփայութեան պատմութեան ամբիոնի վարիչի պաշտօնին:

Բազմավաստակ դիտնական ու բեղուն գրիչ, փրոֆ Հ. Գաբրիէլեանի գրչին կը պատկանին բազմատեսնեակ աշխատասիրութիւններ: Առանձին հատորներով հրատարակուած են հեղինակին հետեւեալ մենագրութիւնները. ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ (Երեւան 1924), ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄԵՆՇԵՒԻԶՄԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆԸ (Երեւան 1934)ԳԱԼՈԷՍՏ ԿՈՍՏԱՆԴԵԱՆ(Երեւան 1946), ՀԱՅ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ (Ա. Հտր.Երեւան, 1956:Բ.Հտր . Երեւան 1957 : Գ.Հտր 1957 : Դ.Հտր. Երեւան 1965): (Սոյն աշխատասիրութիւնը աւելի ամփոփ՝ նաեւ հրատարակուած է ռուսերէն լեզուով): ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԲՈՒՐԺՈՒԱԿԱՆ ՌԷԱԿՑԻՈՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԻՒՆԸ (Երեւան 1960), ՀԱՅ ՊԱՏՄԱՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՔՆԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ (Երեւան 1966, ՄԱՐՔՍԻՍՏԱԿԱՆ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ-ռոէսերէն-(Երեւան 1970)ԱԶԳԵՐԻ ԵՒ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ (Երեւան 1973), ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ (Երեւան 1976):

Հենրի Գաբրիէլեան կը մահանայ 1981 Յուլիսին:

## Աղբիւրներ
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Թ. էջ 361-362

Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Հենրի Հաուըրտ Հոլմզ

**Հրմըն Ուեպսթըր Մատճեթ** (, 16 Մայիս 1861 - 7 Մայիս 1896), ճանչցուած իբրեւ **Դկտ. Հենրի Հաուըրտ Հոլմզ** () եւ մասնաւորապէս **Հ. Հ. Հոլմզ** (), առաջին Ամերիկացի բազմա-մարդասպաններէն եղած է: Շիքակոյի մէջ, 1893-ի Համաշխարհային Քոլոմպյեական Ցուցահանդէսին, Հոլմզը բացաւ պանդոկ մը որ ինքը ձեւաւորած էր հատկապէս մարդասպանութեան նպատակներով, որ նաեւ վայրն էր իր բազմաթիւ մարդասպանական գործողութիւններուն: Հակառակ որ ան խոստովանած է սպաննելու 27 անձ, որոնցմէ 9ը արդէն հստակ էին, իսկական իր սպաննած մարդոց թիւը կրնայ հասնիլ մինչեւ 200: Բազմա-մարդասպան ըլլալէ զատ, ան նաեւ էր անձ մը որ տարբեր խարդախ ձեւերով կ'ամուսնանար ուրիշներու հետ իր արդէն ամուսնացած վիճակին մէջ:

## Վաղ Կեանք
Հոլմզը ծնած է իբրեւ Հրմըն Ուեպսթըր Մատճեդ Կիլմանթըն, Նիւ Համշայրի մէջ 16 Մայիս, 1861-ին, Լեվի Նորթըն Մատճեդի եւ Թեօտէյթ Փէյճ Փրայսի, երկուքը ըլլալով առաջին Անգլիացիները որոնք հաստատուած էին շրջանին մէջ։ Հրմընը իր ծնողքին երրորդ զաւակն էր. ունէր մեծ քոյր մը՝ Էլլըն եւ մեծ եղբայր մը՝ Արթուր, նաեւ փոքր եղբայր մը՝ Հենրի: Հոլմզի հայրը ագարակապան մըն էր։ Իր ծնոքը ծայրահեղ մեթոտաբաններ էին: 2007-ին թողարկուած; *Most Evil*ի Հոլմզի կենսագրութեան մէջ նշուած էր, թէ իր հայրը խիստ ու վտանգաւոր ալքոհոլական մըն էր: Հոլմզի նիշերը շատ փայլուն էին դպրոցին մէջ, ինչ որ պատճառ դարձաւ իր դասընկերներուն նախանձին, որոնք ալ զինք տարբեր տեսակի նեղութիւններու մատնեցին: Փորձով մը Հոլզմը վախցնելու, դասընկերները ստիպեցին զինք որ դպրոցի հիւանդապահին քով մտնէ, եւ հոն կախուած կմախքին ձեռքերը դրին Հոլմզի երեսին: Հոլմզը սարսափելու տեղ հաճոյք կը ստանայ իր եւ մահի հետ այդ կապով, ու այդ օրուընէ ետք, ան տարբեր ձեւերով սէր կ'արտայատէր մահուան հետ կապ ունեցող նիւթերու հանդէպ եւ նաեւ իր ազատ ժամանակը կ'անցնէր անասուններու մարմինը պատրլով բանալ եւ դիտելով:

## Գրականութիւն
* «The Devil in the White City: Murder, Magic, and Madness at the Fair That Changed America» գրած է Էրիք Լարսըն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:16 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Մայիսի մահեր
Հեռագիր

**Հեռագիր** բառը թարգմանութիւնն է յունարէն *tele* (հեռու) եւ *ghrapho* (կը գրեմ) բառերու բարդումով կազմուած *teleghraphe* բառին։ 

Եսքիւլոս, իր Ագամենոնի մէջ (Ն.Ք. 500) կը նկարագրէ հաղորդակցութեան փոխանակութիւնը վառուած ջահերով տրուած նշաններու միջոցով։ Փոլիւպոս յոյն պատմաբանը (մահացած՝ Ն.Ք. 122) հին ժողովուրդներու հաղորդակցութեան համար գործածած տարբեր գործիքները կը կոչէ Բիրսիէ, որովհետեւ անոնցմով տրուած նշանները միշտ կրակով էին։ Ֆրանսացի Շափի ըրած գիւտը գործածուած է առաջին անգամ Ֆրանսայի մէջ, 1792-ին։

## Ծանօթագրութիւններ
Արփինէ Հեռլեան

**Արփինէ Հեռլեան** ()

Ծնած է Իսթանպուլ։ Յաճախած էՖէրիգիւղի Ազգային եւ Ֆրանսական վարժարանները։ Մասնաւոր դասեր աոած է մեծ հօրմէն՝ Զարմայր Ծ. Վրդ. Կէօզիւրեանէ, ծանօթ դաշնակահար Փրօֆ. Ստեփան Բաբելեանէ, եւ երգահան Գոհարիկ Ղազարոսեանէ։ Ծանօթ անուն եղած է իբրեւեւ դաշնակահար եւ մանրանկարիչ։

Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին բանաստեղծու֊թիւններով, պատմուածքներով եւ թարգմանութիւններով։ Իր արխիւին մէջ կը գտնուի մեքենագրուած անտիպներու թղթածրար մը։ Մահացած է Իսթանպուլ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դաշնակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Հետաքրքրութիւն (յոյզ)

thumb|Երեսի արտայայտութիւն, որ ցոյց կու տայ հետաքրքութիւն, որ կը վկայէ վար կախած կզակս, դուրս եկած լեզուն եւ մեծցած աչքերը:

**Հետաքրքութիւն**ը զգացում կամ վրդովմունք մըն է որ ուշադրութիւն կը գրաւ է նիւթի մը շուրջ։ Ժամանակից հոգեբանութեան մէջ, «հետաքրքութիւն» բառը կը գործածուի որպէս ընդհանուր մտապատկեր, որ կարողութիւնը ունի շրջապատելու ուրիշ յատուկ հոգեբանական գոյականներ, ինչպէս անակնկալ:

Հետաքրքութեան յոյզը ունի իր յատուկ դէմքի արտայատութիւնները, եւ անոնց ամէնէն նկատելին է ունենալ ընդլայնուած բիբ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հոգեբանութիւն
Հերաթ

**Հերաթ**, քաղաք Աֆղանիստանի հիւսիս-արեւմուտքը, Հերաթ նահանգի վարչական կենդրոնը։ Բնակչութիւնը՝ ։ Ինքնաշարժային ճանապարհներու հանգոյց է, ունի օդակայան։

Արեւմտեան Աֆղանիստանի տնտեսական կենդրոնն է։ Կան բամպակազտիչ, հիւսուածեղէնի, սնունդի արդիւնաբերութեան ոչ մեծ ձեռնարկութիւններ։ Զարգացած է տնայնագործական արտադրութիւնը (բուրդէ եւ մետաքսէ կտորներ, գորգեր, կարպետներ), կարակուլի մորթի, հացահատիկի, միրգերու եւ գիւղատնտեսական այլ արտադրանքի առեւտուրը։ Հերաթի հիմնադրումը կը վերագրուի Ալեքսանդր Մակեդոնացիին։ Հերաթի մէջ պահպանած ճարտարապետական յուշարձաններէն են միջնաբերդը (XV դար), մզկիթը (1201-XIV դար, վերականգնուած է 1498-1500 թուականներուն՝ երկրաշարժէն յետոյ, վերակառուցուած է 1936-1944 թուականներուն), Մուսսալա անսամբլի Գաուհարշադ դամբարանը եւ մինարէթները (Հերաթէն հիւսիս-արեւմուտք), Ապտուլլահ Անսարի դամբարանը (բոլորն ալ XV դար, ճարտարապետ Կավամատտին Շիրագի)։ Հերաթը միջնադարեան մանրանկարչութեան եւ դեկորատիվ-կիրառական արուեստի նշանաւոր կեդրոն էր։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աֆղանիստանի քաղաքներ
Հենրիկ Մալեան

**Հենրիկ Մալեան**, հայ բեմադրիչ։

Ծնած է Վրաստան, 1925-ին։ Քսանամեայ՝ Թիֆլիսէն կ՛երթայ Երեւան իբր ուսանող, նախ՝ Երեւանի, ապա՝ Մոսկուայի գեղարուեստից հիմնարկներ։ Աւարտելով կը դառնայ բեմադրիչ ՝ Հայաստանի քաղաքային թատրոններուն մէջ։ 1954–ին, կ՛անցնի «Արմէնֆիլմ»ի աշխատանոցները։ Իր երկրորդ շարժանկարը՝ «Եռանկիւնի» (1967), կը գնահատուի երկրին մէջ, ուշադրութիւն գրաւելով նաեւ արտասահման։ 1942-1945 թուականներուն աշխատած է Թիֆլիսի ավիագործարանէն ներս որպէս գծագրիչ, փականագործ։ 1945-1951 թուականներուն սորված է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտի ռեժիսորական բաժին Լեւոն Քալանթարի արուեստանոցէն ներս։ 1953 թուականին աւարտած է Ա. Լունաչարսկիի անուան պետական թատերական արուեստի ինստիտուտ ռեժիսորական ընդլայնուած դասընթացքները։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Մալեան իր թատրոնը բացած էր 1980-ին։ Դերասաններուն համագործակցութեան շնորհիւ թատրոնին մէջ շատ կարեւոր կէտեր ճշդուեցան։ Անոնք Ստեղծեցին ֆիլմեր, որոնք մտան հայկական կինոյի ոսկէ ֆոնտը, Մալեան թատրոնը կը գերադասէր ֆիլմին։ Հետաքրքրական է, որ ան թատրոնը կոչեց՝ «Կինօդերասանի թատրոն» եւ իր դերասանները ընտրեց անոնց մէջ շեշտուած հայ մարդ ըլլալու սկզբունքով։ Ան բերաւ Մովսէս Ստեփանեանը տրամադիկական թատրոնէն, Լեւոն Մելոյեանը՝ սիրողական թատրոնէն, Գէորգ Յովակիմեան եւ Սարա Համբարձումեան զոյգը՝ Թիֆլիսի հայկական թատրոնէն… Մալեանի թատրոնը իր ներկայացումներով կասեցուց թատերական հնամոլութիւնը։ Դժբախտաբար, Հենրիկ Մալեան կեանքէն հեռացաւ, երբ 62 տարեկան էր, բայց անոր թատրոնը շարունակեց իր կեանքը իր դստեր՝ Նարինէ Մալեանի ղեկավարութեամբ։

Մինչեւ իր վաղահաս մահը (1988), Հենրիկ Մալեան պիտի հասնի արտադրելու մի քանի շարժանկարներ եւս (յատկապէս «Նահապետ», որոնցմով կը դառնայ հայկական շարժարուեստի պահու ամենաժողովրդական դէմքը։ Կը վարէ դասախօսական ու վարչական պաշտօններ, իր մարզին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:30 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:14 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Հենրիք Իպսեն

**Հենրիք Իպսեն** (), XIX դարու նորվեկացի թատերագիր, եւրոպական «նոր տրամայի» հիմնադիր, բանաստեղծ եւ հրապարակագիր։

## Կենսագրութիւն
Իպսեն ծնած է հարուստ ընտանիքի մը մէջ։ Շուտով անոր հայրը սնանկանայ ու ընտանիքին նիւթական վիճակը կը վատանայ: Տակաւին 15 տարին չբոլորած` Իբսեն կը ստիպուի աշխատիլ:

1844-1850 տարիներուն կը սկսի եւ բուռն թափով կը ծաւալէ գրական գործունէութիւնը:

Իպսենի առաջին շրջանի գրութիւնները եւ յատկապէս կանուխ տարիներու բանաստեղծութիւնները կ՛արտայայտեն հասարակական վերելքի այն տրամադրութիւնները, որոնք կը տիրէին ազգային զարթօնքի ընթացքի մէջ գտնուող Նորվեկիոյ մէջ, յատկապէս` այդ երկրի երիտասարդութեան:

Իպսենի պատանեկութեան տարիներուն Նորվեկիան արդէն կը դառնար դրամատիրական զարգացած երկիր, ուր քաղքենիական յարաբերութիւնները յաճախ սուր ընդհարումներու մէջ էին «ամէնէն հիւսիսային» այդ ժողովուրդի դարաւոր բարքերուն ու սովորութիւններուն հետ:

Այս բոլորը իրենց արտացոլացումը կը գտնեն նաեւ նորվեկեան գրականութեան մէջ:

Ստեղծագործական կեանքի առաջին շրջանի (1849-1863) թատերախաղերով Իբսեն կը յայտնուի իբրեւ ջերմ հայրենասէր։

## Գործեր
* «Պուպրիկի մը տունը»,
* «Ուրուականներ»,
* «Վայրի բադը», 
* «Կինը ծովէն»:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:20 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:23 Մայիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Թատերագրներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Հերակլ Ա․

**Հերակլ** (), ամբողջական անունը **Ֆլավիոս Օգոստոս Հերակլէս** (լատիներէն՝ Flavius Heraclius Augustus, յունարէն՝  Φλάβιος Ἡράκλειος), Բիւզանդիոնի կայսր։ Անոր գահակալութիւնը սկսաւ 608 թուականին։ Մեծ յաղթանակ տարաւ Փոկաս կայսեր ապստամբութեան դէմ։ Փոկաս տապալած էր Մորիսի կայսրութիւնը եւ գրաւած էր անոր գահը, կայսրութիւնը ենթարկած էր անկարգութիւններու։ Հերակլէսի հայրը՝ Մեծն Հերակլէս, յաջող առաջատար ռազմական մըն էր, մասնակցած է Մորիս կայսեր մղած պատերազմներուն, իր յաղթանակներուն համար՝ Մորիս Կայսր զինք նշանակած է փոխ-կայսր Հիւսիսային Ափրիկէի, եւ նստավայրը՝ Գարթաժ, ուր ան անցուց կեանքի առաջին հանգրուանը։ Ըստ պատմական կարգ մը աղբիւրներու, առկայ է այն փաստը, որ Հերակլէս հայկական ծագում ունի՝ Կապադովկիայէն։ Հերակլէս նաեւ կը համարուի հիմնադիրը Հերակլեան գերդաստանի՝ հարստութեան, որուն կայսրութիւնը տեւեց մինչեւ 711 թուական։

Հերակլէսի գահակալութեան ժամանակաշրջանին տեղի ունեցած է բազմաթիւ ռազմական արշաւներ։ Անոր իշխանութեան առաջին տարուան ընթացքին Սասանեան կայսրութեան բանակը ներխուժեց Բիւզանդական կայսրութեան խորքը՝ Անատոլիա։ Հերակլէս, հիմնականին մէջ, պատասխանատու էր՝ պետական քաղաքականութեան բարեփոխումներու, բանակի բարեկարգման, եւ ապա դիմադրելու Սասանեան պարսիկներու։ Պատերազմի առաջին հանգրուանը աւարտեցաւ բիւզանդացիներու պարտութեամբ, պարսկական բանակը մօտեցաւ Պոսֆորի նեղուց, եւ քանի որ Կոստանդնուպոլիս լաւապէս պահպանուած ու պաշարուած էր, թշնամին չկրցաւ ներխուժումը շարունակել, ինչ որ Հերակլէս ամբողջական պարտութենէ փրկուեցաւ։ Ան խաղաղութեան դաշնագիր կնքեց պարսիկներու հետ, ըստ որուն Հերակլէս տարեկան մեծ գումար տուրք պիտի վճարէր։ Ասկէ ետք ան սկսաւ ռազմական եւ քաղաքացիական բարեփոխումներու, որուն հետեւանքով ռազմական արշաւանքներ կատարեց Փոքր Ասիոյ եւ Հայաստանի վրայ, Սասանեան պետութեան տարածքներէն անցնելով, եւ վաստակելով վերջնական յաղթանակ Նինուէի ճակատամարտով 627 թուականին։ Խաղաղութեան պայմանագիր կնքեց 629 թուականին, գահընկեց ընելէ ետք Պարսից Խոսրով Բ. թագաւորը։ Ըստ վերջին պայմանագրին կը նախատեսուէր վերականգնել նախքան պատերազմի՝ 602 թուականի սահմանները։ Սակայն Հերակլէսի պարսիկներու դէմ տարած փառաւոր յաղթանակը երկարատեւ չէր։ Ան պարտութեան ենթարկուեցաւ այս անգամ խալիֆայութեան կողմէ, զոր տապալեց Բիւզանդական իշխանութիւնը Սուրիոյ, Եգիպտոսի, Լիպիոյ եւ այլ ոլորտներու մէջ։

Կրօնական գետնի վրայ, կը պատմուի, որ Հերակլէս եղած է շարժիչ ուժ քրիստոնէութիւնը տարածելու Պալքանեան կղզիներու մէջ։ Անոր խնդրանքով, Հռոմի Պապ Յովհաննէս IV ուղարկած է ուսուցիչներ եւ քրիստոնեայ միսիոնարներ Մակեդոնիա եւ Քրուաթիա։ Ան նաեւ փորձեր է բարեփոխումներ կատարել համայնքի հակամարտութեան եւ եկեղեցւոյ Քաղկեդոնի ժողովի կողմէ իր առաջարկի Monotheleh բանաձեւով, բայց չէ յաջողած։ Ըստ իսլամական աղբիւրներու՝ կը յայտնուի, որ գոյութիւն ունի նամակ մը Մուհամմէտ մարգարէի կողմէ ուղարկուած Հերակլէսի։

## Ծանօթագրութիւններ
Մխիթար Հերացի

## Կենսագրութիւն
մինի|աջից|Մխիթար Հերացիի կիսանդրի (Երեւան)
Մասնագիտական կրթութինը ստացած է Կիլիկիա ։ Գիտա-բժշկական գործունէութիւնը ծաւալած է Սիս մայրաքաղաքը ու կաթողիկոսանիստ Հռոմկլայ ամրոցը՝ Ներսէս Շնորհալի եւ Գրիգոր Դ Տղայի հովանաւորութեամբ։ Տիրապետած է յունարէնին, արաբերէնին, եւ պարսկերէնին։ 12-րդ դարու 60-ականներուն արդէն ունէր մեծ բժշկապետի համբաւ:

Մխիթար Հերացի գրած է բժշկական գիրքեր, որոնցմէ միայն հատուածներ հասած են մեզի։ Անոր «Ջերմանց մխիթարութիւն»ը գրուած է 1184 թուականին, Գրիգոր կաթողիկոսի առաջարկով։ «Անուանեցաք «Ջերմանց մխիթարութիւն», այս կը մխիթարէ բժիշկ ուսմամբ, իսկ հիւանդ առողջութեամբ»: Ան գրած է նաեւ ակնաբուժական գիրք մը, ուր նկարագրած է աչքի հիւանդութիւններու տեսակները եւ անոնց բուժման դեղերը։ Ներսէս Շնորհալի կաթողիկոսը (1098-1173 թ.) զայն կոչած է բժշկապետ եւ աստղագէտ։ Հերացիի մասին շատ քիչ կենսագրական տեղեկութիւններ ունինք։ Այդ տեղեկութիւններու սկզբնաղբիւրը կը համարուի իր գիրքի ներածականի բովանդակութիւնը, ուր կը պարզուի, որ ան ծնած է 12-րդ դարու առաջին կիսուն (մօտ 1120 թ), Պարսկաստանի Հեր (Խոյ) քաղաքը, պատմական Հայաստանի Խոռխոռունի իշխաններու պատկանած շրջան, որ Զարեւանդ գաւառի հարեւանութեամբ կազմած է միասնական վարչական միաւոր մը՝ Ուրմիոյ լիճի հիւսիս-արեւմտեան կողմը։ Փոքր հասակէն սիրած է բժշկութիւնն ու իմաստութեան արուեստը։ Հերացիի մասնագիտական գիրքերէն ո՛չ մէկը մեզի հասած է, անոնցմէ մնացած են հատուածներ, որոնք կը պահուին Մատենադարանին մէջ։ Հերացիի գիրքերէն մէկուն բովանդակութիւնը, ինչպէս ինքը նշած է, կը պարփակէ միայն ժերման երեք տեսակներու ախտաճանաչման եւ բուժման մէջ, եւ անիկա չէ ծաւալուած ամբողջ բժշկական գիտութիւններու բնագաւառին մէջ։

## Գրականութիւն
# Մխիթար Հերացի։ 
# [Կծոյան Ա. Ս., Մխիթար Հերացի (Ծննդյան 850-ամյակի առթիվ),- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1968, № 2, էջ 81-88։](http://hpj.asj-oa.am/1213/1/1968-2(81).pdf) 
# Мхитар Гераци, Утешение при лихорадках, под ред. Л. Оганесяна, Ереван, 1955.
# Ernst Seidel, Mechithar's, Des Meisterarztes Aus Her, Trost Bei Fiebern.: Nach Dem Venediger Drucke Vom Jahre 1832 Zum Ersten Male Aus Dem Mittelarmenischen... ISBN 1274075475
# Ստելլա Վարդանեան, Հայաստանի բժշկութեան պատմութիւն հնագոյն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը, Երեւան, 2000։

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ բնագետներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Խոյ քաղաքում ծնվածներ
Հերիսա

196x196px|մինի|աջից|Հերիսա
**Հերիսայ**, հայկական ազգային կերակուր։

Ցորենի, ձաւարի եւ հաւու, ոչխարի կամ տաւարի միսը ջուրով կ՛եփեն՝ փայտէ թիակով խառնելով, մինչեւ մածուցիկ զանգուած դառնայ։ Ուտելու ժամանակ վրան կը լեցնեն հալած իւղ (երբեմն՝ նաեւ համեմունք)։ Հին ժամանակ հերիսան կը դասուէր ծիսական եւ տօնական կերակուրներու շարքին։ Կը պատրաստէին հանդիսաւոր օրերուն (հարսանիք, ժողովրդական տօներ եւ այլն)։ Կաւէ կարասին թոնիրին մէջ ամբողջ գիշերը եփելէ յետոյ, կուտէին մեծ մասը կիրակի առաւօտեան։ Կը համարուի Հայաստանի ազգային ճաշատեսակներէն մին։

## Աւանդապատումը

Երբ Գրիգոր Լուսաւորիչը, Խոր վիրապէն դուրս ելլելով, կու գայ Վաղարշապատ, վաթսուն օր շարունակ քարոզ կը կարդայ տեղի հեթանոս հայերուն, որոնք հետաքրքրութեամբ անոր կը լսեն։ Աղքատներուն ճաշ տալու միտումով, ան կը հրամայէ գիւղացիներուն շատ իւղ ու ոչխար բերել։ Երբ կը բերեն իւղն ու ոչխարը, Լուսաւորիչը մորթել կու տայ ոչխարները. մեծ-մեծ կաթսաներ կը դնեն կրակներու վրան, միսը կը լեցնեն մէջը եւ կորկոտն (ձաւարը) ալ վրան։ Այնուհետեւ ան կը հրամայէ հաստաբազուկ կտրիճներուն՝ խառնել կաթսայի մէջ եղած միսը, ըսելով՝ խառնեցէք զսա։ Այդտեղէն ալ կերակուրի անունը կը մնայ հերիսայ։ Հերիսան Մուսալեռցիներու համար պատմական անցեալ եւ խորհուրդ ունի։

Մուսա լեռան հեռոսամարտի ընթացքին, պաշարուած Մուսալեռցիները ցորեն ու այծի միս ունեցած են ու անորմով շինած են ապուր։ Հերիսան եղած է անոնց սնունդի միակ աղբիւրներէն․ կենսական եղած է անոնց գոյատեւման համար։
Ստորոգութիւն:Հայկական խոհանոց
Հերմէս

մինի|200px|

**Հերմէս** ()` յունական դիցաբանութեան մէջ ողիմպիական պատանի աստուած մըն է, Զեւսի եւ Մայեա Պլէյեադի զաւակը:

## Դիցաբանութիւն
Հերմէսը աստուածներու սուրհանդակը եւ հանձնակատարն էր: նաեւ "աստուածային խարդախ" եւ "հովիւներու, գողերու, գերեզմաններու եւ մունետիկներու հովանաւոր": Անոր կը նկարագրէին որպէս մահկանացու եւ աստուածային աշխարհներու միջեւ ազատ տեղաշարժուող, ան հոգիներու ուղեկիցն էր դէպի անդրաշխարհ: Ան նաեւ ճամբաներու եւ ճամբորդներու հովանաւորը կը համարուի: Որոշ առասպելներուն մէջ ան խաբեբայ էր եւ միւս աստուածները կը խորամանկէր իր բաւականութիւներու կամ մարդոց համար:
մինի|240px|Սարպեդոնի մարմինը կը փոխադրէն Հիպնոսը եւ Թանատոսը (Քունը եւ Մահը), իսկ Հերմէսը կը նայէ: Բրուտ Եւքսիթէոսի պատրաստած եւ Եւփրոնիոսի պատկերազարդած մ.թ.ա. 515 թուականի ատտիկական սափոր:
Անոր նշաններէն են աքաղաղը, կրիան, թեւաւոր սանդալիաները եւ գդակը: Անոր գլխաւոր պարագան է թեւաւոր անձի մը շուրջը փաթթուած օձերու տեսքով գաւազանը՝ կերուկէյոնը (): Հռովմէական պանթէոնին մէջ Հերմեսին կը համապատասխանէ Մերկուրին որ, թէեւ ժառանգած է էտրուսկներէն, ունի բազմաթիւ նոյնական բնոյթներ, ինչպէս այն, որ առեւտուրի հովանաւոր է:

## Ծանօթագրութիւններ
Հերմինէ Սինանեան

**Սինանյան Հերմինէ**-(1908-1964)
Ծնած է Պարտիզակ եւ մահացած՝ Իսթանպուլ։ Յաճախած է Դպրոցասէր Տիկնանց վարժարանը։ Վկայուած է Սորպոնի համալսարանէն։
Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ մամուլին՝ քերթուածներով, հրապարակագրութիւններով եւ թարգմանութիւններով։ Շրջան մը (մինչեւ 1964) խմբագրած է Սուրբ Փրկիչ ամսաթերթը։ 1959–63-ին հրատարակած եւ խմբագրած է Դար կիսամեայ հանդէսը եւ ապա Նոր Դար պարբերաթերթը։ Օգտագործած է Հ.Ս. գրչանունը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Իֆեսթոս

մինի|աջից|240px|Հեփայստոսը Աքիլեւսին կը նուիրէ իր շինած զէնքը: Ատտիկա (490-480 մ.թ.ա.)
**Իֆեսթոս** (), յունական դարբնութեան, մետաղամշակութեան, ատաղձագործութեան, արհեստագործութեան, քանդակագործութեան, կրակեայ հրաբուխներու աստուածն է։ Անոր հռոմէական համարժէքն է Վուլկանը: Իֆեսփոս աստուածներու արքայ' Զեւսի եւ թագուհի Հերայի զաւակն էր: Մէկ այլ վարկածով, ան մերժուած էր մօր կողմէն իր տձեւութեան համար եւ Ողիմպոսէն վար նետուած:

Որպէս դարբնող աստուած, Իֆեստոս կռած է Ողիմպոսի աստուածներուն բոլոր զէնքերը: Ան կը ծառայէր որպէս աստուածներու դարբին եւ անոր կը պաշտէին Յունաստանի, մասնաւորաբար՝ Աթէնքի արհեստանոցներն ու արտադրական կեդրոնները: Իֆեստոսի պաշտամունքը տեղակայուած էր Լիմնոսին վրայ: Իֆեստոսի նշաններն են դարբնի մուրճը, զնդանը եւ աքցանը:

#### Կողակիցները Եւ Զաւակները
Ըստ շատ վարկածներու Իֆեստոսին կողակիցը Աֆրոտիթին է, ով անհաւատարիմ էր անոր քանի մը աստուածներու եւ մահկանացուներու հետ, ինչպէս Արիս, թէեւ ըստ Իլիականի անոր կինն է Ագլայեան՝ երեք Քարեսներէն մին: Աթէնքին մէջ կայ Իֆեստոսին տաճար՝ «Իֆեստէոն» (անունը «Թիսիոն» նմանութեամբ է): Աթէնքի հիմնման առասպէլը կ'ըսէ, որ Աթինա հովանաւոր աստուածուհին հրաժարած է Իֆեստոսին հետ միաւորուելէն: Լիմնոս կղզիին վրայ Իֆեստոսին կողակիցն էր ծովահարս Կաբէյրոն, որուն հետ ան հայրացած է Կաբէյրի անունով երկու մետաղագործական աստուածները: Սիչիլիոյ մէջ անոր կողակիցն էր Էթնա ծովահարսը եւ անոր որդիներն էին Պալիկի անունով Սիչիլիոյ երկու գէյզերներու աստուածները: Թալիային հետ Իֆեստոս կը նոյնացուէր որպէս Պալիսիի հայր: Իֆեստոսին զաւակներէն մէկն է աւազակ Բերիփեթիս։

#### Ողիմպոսէն Անկումը
մինի|240px|Հեփայստոսը պատկերուած դարբնի աքցանով
Ըստ յունական դիցաբանութեան ճիւղերէն մէկուն, Իֆեստոսին Հերան երկինքէն նետած է, քանի որ անոր «ոտը ծուռ էր»: Ան ինկած է ովկիանոսին մէջ եւ զայն հանած են Ախիլէասին մայր Թեթիսը եւ Եւրինոմ ովկիանուհին:Մէկ այլ վարկածի համաձայն, անոր Զեւսն ովկիանոսը նետած է, իր մօր յարձակումներէն պաշտպանել փորձելու համար: Անոր անկումը ամբողջ օր մը տեւած է եւ իջած է Լիմնոս կղզիին վրայ, ուր անոր փրկած եւ խնամած են Սինտիները, որ տեղացի բնիկ ցեղէն են

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Յունական Դիցաբանութիւն՝ Հեփայստոս 
* Theoi Project, Hephaestus դասկան գրականութեան եւ արուեստին մէջ
Խոսրով Հեքիմեան

**Խոսրով Հեքիմեան** (մօտ 1875, Սեբաստիա (կամ Խարբերդ) - 1937 (այլ վարկածով՝ 1930), Երեւան), հայ բժիշկ, վիրաբոյժ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է մօտ 1875 թուականին Սեբաստիեյ մէջ (Խարբերդ)։ Հայրը եղած է Խարբերդի անուանի բժիշկ Յարութիւն Հեքիմեանը։

Սորված է ամերիկացի միսիոներներու՝ Խարբերդի, *Եփ­րատ* գոլէճէն ներս, սակայն ուսումը չէ անաւարտած։ 1899 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը եւ արժանացած է վիրաբուժութեան եւ ներքին հիւանդութիւններու գիծով առաջին մրցանակին։

1900-06 թուականներուն որպթս բժիշկ աշխատած է Սեբաստիա քաղաքի Հայոց ազգային հիւանդանոցէն ներս, իսկ 1906-14/15 թուականներուն՝ Տրապիզոն քաղաքի մէջ։ Անատոլիոյ առաջինն է, որ կիրառած է «Ք ճառագայթ»ներու գործիքը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ` 1915 թուականին, զորակոչուած է օսմանեան բանակ եւ ծառայած՝ որպէս զինուորական բժիշկ։ Պատերազմի ընթացքին Պա­ղես­տի­նի Նազարէթ քաղաքի մէջ, անգլիական բանակի ձեռքը գերի ընկած է։ Իննը ամիս, որպէս ռազմագերի, պարտադրուած է անգլիական զինուորական հիւանդանոցի մէջ բժիշկ աշխատած է։

1919-22 թուականներուն եղած է Ամերիկեան Նպաստամատոյցի (Նիր Իսթ Ռիլիֆ) Սեբաստիոյ հիւանդանոցի եւ որբանոցի բժշկապետ։ Այնուհետեւ տեղափոխուած է ԱՄՆ։

1924 թուականի դրութեամբ բնակած է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեցի նահանգի Պոսթըն քաղաքին մէջ (Brookline ave., 484)։ 1924 թուականի Ապրիլին, հայրենասիրական մղումներով, ԱՄՆ-էն հայրենադարձած է Խորհրդային Հա­յաս­տան։ Երեւանի մէջ դարձած է անուանի բժիշկ, վիրաբոյժ։ Եղած է Հայաստանի օգնութեան կոմիտէի (ՀՕԿ) ներկայացուցիչը՝ Խորհրդային Հայաստանի մէջ։

1936 թուականի Յու­լի­ս 9-ին Թիֆլիսի մէջ Լաւրենտի Բերիայի ձեռքով Աղասի Խանջյանի սպանութիւնէն յետոյ դիակը բերուած է Երեւան եւ Յուլիս 12-ին հանձնվել հողին։ Մինչեւ թաղելը դիակը զննած են բժիշկներ Խոսրով Հեքիմեանը, Հարություն Միրզա-Ավագյանը եւ Գրիգոր Սաղեանը, որոնք համոզուած են, որ ան չէր կարող ինքնասպանութիւն ընել, ուստի մահուան եզրակացութիւնն ստորագրելէ հրաժարած են եւ պատճառաբանած, թէ «Խանճեա­ն պետք է առն­ուազն եր­կու մեթ­րա­նոց ձեռք ու­նե­նար եւ ձախ­լիկ ըլլար, որ­պէս­զի ձախ ձեռ­քով ինքն իր գլխուն կրա­կեր»։

1937 թուականին (այլ վարկածով 1930 թ.) ձերբակալուած է եւ բանտարկուած Երեւանի ներքին բանտին մէջ։ Բանտարկեալներուն հերթական զբօսանքի ընթացքին բժիշկը դուրս գալէ հրաժարած է եւ մնացած բանտախցիկին մէջ։ Որոշ ժամանակ անց վերադառնալով բանտախուց՝ ընկերները բժշկին գտել են մահացած. ան ապակիով կոտրած էր իր երակը եւ արիւնաքամ եղած։ Ետքը չեկիստները սկսած են բանտախցերէն հաւաքել երկաթեայ իրերն ու ապակեայ շիշերը, որոնք կարնային բանտարկեալներու համար ինքնասպանութեան գործիք դառնալ։

Խոսրով Հեքիմեանի որդին, 1960-ական թուականներուն աշխատած է ՀՍՍՀ Գիտութիւնններու ակադեմիային մէջ։

## Գրականութիւն
*«Ման­զու­մէի Էֆ­քե­ար», Կ. Պոլիս, թ. 788, 21-02-1904։
*«Հա­յաս­տա­նի կոչ­նակ», Նիւ Եորք, 27-12-1924։
*Պատրիկ Առաքել, Պատմագիրք-յուշամատեան Սեբաստիոյ եւ գաւառի հայութեան, հ. Ա., Պէյրութ, 1974։
*Պատրիկ Առաքել, Պատմագիրք-յուշամատեան Սեբաստիոյ եւ գաւառի հայութեան, հ. Բ., Նիւ Ճըրզի, 1983։
*Ալպոյաճեան Յ., Խաչելութեան ճամբաներով, Երեւան, 2005։
*Քէօսէեան Ա., Այցելութիւն Բրգնիկ, «Ձայն համ­շե­նա­կան», Երեւան, 2006, թ. 5-6։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ վիրաբուժներ
Ստորոգութիւն:1937 մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Սեբաստիա մահեր
Հէրի Փոթըրը եւ Գաղտնիքներու Սենեակը (ֆիլմ)

**Հէրի Փոթըրը եւ Գաղտնիքներու Սենեակը** (անգլ.՝ Harry Potter and the Chamber of Secrets) բեմադրիչ Քրիս Քոլոմպոսի ֆիլմերէն, որու գլխաւոր դերերը կը մարմնաւորեն Տենիըլ Ռեքլիֆը, Ռուբերդ Կրինդը, Էմմա Ուաթսընը, Ռիչըրտ Հէրիսը, Ալան Ռիքմանը, Մակկի Սմիթը, Ռոպպի Կոլտրեյնը, Թոմ Ֆելթոնը, Մաթեու Լուիսը, Յեն Հարտը։ Ֆիլմը նկարահանուած է անգլիացի գրող Ճոան Ռոուլինկի համանուն վէպի հիման վրայ։

## Նիւթը
Նախքան Հէրի Փոթըրը երթայ հրաշագործութեան դպրոց Hogwarts, անոր կ'այցելէ Տոպին եւ անոր կը տեղեկացնէ վտանգի մասին, որ պիտի պատահի դպրոցին մէջ եւ իրմէ կը խնդրէ որ դպրոց չ'երթայ։ Երիտասարդ հրաշագործը չի հետեւիր Տոպիին խորհրդին եւ կը վերադառնայ դպրոց ու կը ականատեց կ'ըլլայ ա՛դ բոլոր վտանքաւոր դեպքերուն որ Տոպին նշեց: Շուտով Հէրին իր ընկերներուն հետ կը գիտնայ Գաղտնի սենեակի գոյութեան մասին եւ հոն կը գտնէ Ճիննի Ուիզլին ու կը կռուի Պասիլիք օձին հետ ու անոր թոյնով կը վիրաւորուի, բայց Gryffindor-ի թուրը եւ Dumbledore-ի փիւնիկը յայտնուելով, ան կը սպաննէ այդ հսկայ օձին իսկ փիւնիկն ալ կը բուժէ իր վէրքը ու ան կ'ազատէ դպրոցը ըւ Ճիննին:

## Դերերը

## Արտաքին յղումներ
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ
Զապէլ Հէքիմեան

**Զապէլ Հէքիմեան** (1856, Բերա (Կ․ Պոլիս) - 1938), հայ դերասան։

Զապէլ ամուսնացած է Յովհաննէս Հէքիմեանի հետ եւ ունեցած մէկ զաւակ։

## Թատերական կեանք
Հէքիմեան առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1879 թուականին, Յակոբ Վարդովեանի թատերախումբին մէջ։ Ան սկիզբը հանդէս կու գայ փոքր դերերով, ապա՝ պատասխանատու դերերով։ Ան իր աշխատասիրութեամբ եւ բեմական բնազդով կը յաջողի մտնել իրեն վստահուած դերերուն մէջ ու կը տիրանայ համբաւի՝ յատկապէս «*Տիկին Սէնթրոփէզ*»-ի դերով։ Ան անձնաւորած է նախ սիրուհիի, ապա՝ մայրական դերեր:

Քանի մը ամիս գործելէ ետք, Վարդովեանի հետ, կ՛անցնի Սկիւտարի Տաքէսի թատրոնը ու այնտեղ կը բոլորէ ամառնային շրջանը։

Երբ 1882-ին, Կովկասէն հազիւ վերադարձած Հրաչեայի ջանքերով, Մաղաքեանի թատերախումբի վերականգնման փորձեր կը կատարուէր Միջագիւղի (Օրթագիւղ) մէջ՝ վերապրելու անցեալի թաղային ոսկեշրջանը, Մաղաքեանի եւ Հրաչեայի (Ազնիւ-Հրաչեայ) ղեկավարութեամբ Զապէլ արդիւնաւոր շրջան մը կը բոլորէ այդ խումբէն ներս։ Հրաչեայ որպէս դերուսոյց խոր ազդեցութիւն գործեց Զապէլի վրայ։

Զապէլ, նոյն խումբով, կը մասնակցի նաեւ Պէշիկթաշի եւ Պէյօղլուի մէջ (ֆրանսական նոր թատրոն) տրուած ներկայացումներուն, միշտ անձնաւորելով առաջին սիրուհիի դերեր՝ Մարիան Տիւվալ («*Նէլի Աշտարակը*»), Մարի Ժանն («*Մարի Ժանն*»), ինչպէս նաեւ «*Քաթէրին Հովուարտ*» եւ «*Լիոնի Սուրհանդակը*» թատերախաղերը։

1883-ի թատերաշրջանը կ՛անցընէ Շահզատէպաշը եւ Սկիւտար։ 1884-ին կը մասնակցի (վեց ամիս) Սերովբէ Պէնլկլեանի գուսանախաղի խումբին մէջ։

1885-ին՝ Պէնլկլեան, 36 հոգինոց խումբին հետ, կը ճամբորդէ դէպի Եգիպտոս։ Այդ խումբին մէջ, գլխաւոր դերերու ցանկին մաս կը կազմէ նաեւ Զապէլ Հէքիմեան։ Խումբին խաղացանկին մէջ եղած են Տիգրան Չուխաճեանի գործերէն՝ «Լէպլէպիճի հորհոր աղա»ն, «Քէօսէ Քէհեա»ն, «Արիֆ»ը, նաեւ եւրոպական գուսանախաղեր՝ «Ճիրոֆլէ Ճիրոֆլա»ն, «Պէլ Էլէն»ը եւ «Լը պրիկան»ը։

## Մարտիրոս Մնակեանի «Օսմանեան տրամի խումբ»ը եւ Զապէլ Հէքիմեան
Վարդովեանի յաջորդելով, Մարտիրոս Մնակեան կը հիմնէ «Օսմանեան տրամի խումբ»ը՝ Տիգրան Թոսպաթեանի ընկերակցութեամբ (կը գործէ մինչեւ 1914)։ Այս խումբէն ներս մեծ համբաւ կը շահի, երբ ան կը սկսի կանացի բոլոր դերերը կատարել, դերասանուհի Մարի-Նուարդի մահէն ետք:

Հէքիմեան երկար տարիներ եղած է թրքահայերուն սիրելի արուեստագիտուհին: Սակայն, Մնակեան խումբին քայքայուելէն ետք, ան կը հեռանայ բեմէն եւ միայն մասնաւոր հրաւէրներով կ՛երեւի բեմին վրայ։ Քսան տարի կ՛ապրի բեմէն քաշուած: Ան կը հանդիսանայ Վարդովեան թատրոնի վերջին ներկայացուցիչը, որ իրմով կ՛անհետանայ:

## Գերմանիոյ կայսեր Վիլհէլմ Բ․-ի Սթանպուլ այցելութիւնը
Զապէլ կը պատկանէր նաեւ թուրք թատրոնին: Բացի հայերէնէ, հայ արուեստագիտուհին միշտ խաղացած է նաեւ թրքերէն: Մնակեանի հետ, յաճախ, գացած է Իզմիր եւ Պուրսա. եղած է կուռքը թուրք թատերասէրներուն:

Հէքիմեան Գերմանիոյ կայսեր Սթանպուլ այցելութեան առթիւ կը հրաւիրուի Եըլտըզ, մասնակցելու «Ջաղացպանին Աղջիկը» թատերախաղին ներկայացման։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Թատերական Դէմքեր», Նշան Պէշիկթաշլեան, 1965 Անթիլիաս, էջ 773-778։

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Հիժազ

thumb|right|275px|'''Քարտեզ՝ Սէուտական շրջանները եզրագծուած են կարմիրով եւ 1923-ի Հիժազի թագաւորութիւնը կանաչով։'''

**Հիժազ** () — տարածք Արաբական թերակղզիի արեւմուտքին մէջ, այժմ Սէուտական Արաբիային հատուած մը։ Իսլամի առաջացման պատմական բնօրրանն է. այստեղ կը գտնուին մուսուլմաններու սրբազան քաղաքները Մեքքէն եւ Մետինէն. Վարչական կեդրոնն էր Ժիտտան։

1916—1925 թուականներուն Հիժազը անկախ պետութիւն էր, ստեղծուած էր Օսմանեան կայսրութեան դէմ արաբական մի քանի ցեղերու դէմ ապստամբութեան հետեւանքով։ Հիժազի առաջին թագաւորն էր Շերիֆ Հիւսէյն Պըն Ալի (1853-1931), որ 1201-էն 1925 առանց ընդհատումի` վերջին ժառանգորդն էր Մոհամետ մարգարէի տոհմին (որուն զաւակն էր Յորդանանի առաջին թագաւորը` Ապտալլա Ա.), երկրորդը՝ անոր որդին Ալի Պըն Հուսէյնը (1924—1925)։

## Քաղաքներ
* Ալ-Պախախ
* Պատր
* Ժիտտա
* Մեքքէ
* Մետինէ
* Ռապիկ
* Թայֆ
* Թապուք
* Եանպու
* Սապթ-Ալալայա
* Էլ-Պաժխ

## Պատմութիւն
* Մինչեւ 106 թուական կը կազմէր Նապաթէայի թագաւորութեան մէկ մասը։
* 106 թուականին — Հիժազը մտաւ Հռոմէական կայսրութեան կազմին մէջ.
* 1519 թուականին — зնուաճուեցաւ Օսմանեան թուրքերու կողմէ եւ մտաւ Օսմանեան սուլթանութեան կազմին մէջ։
* 1519 թուականէն մինչեւ 1916 թուական  Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ էր։
* 30 Մայիս 1916 թուականին անկախացավ եւ ստեղծուեցաւ Հիժազի թագաւորութիւնը։
* 1925 թուականին գրաւուեցաւ Նեժտի կողմէ, նորաստեղծ պետութիւն կոչուեցաւ Նեժտի եւ Հիժազի թագաւորութիւն։
* 1932 թուականին միացեալ պետութիւնը վերանուանուեցաւ Սէուտական Արաբիա

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սէուտական Արաբիայի աշխարհագրութիւն
Հիմար (անձնանուն)

**Հիմար**, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն *հիմար* բառէն։ Այս անուան համապատասխանում են յունական *Σάλον* եւ թուրքական *Saloz* անձնանունները, որոնք նոյնպէս կը նշանակեն հիմար։ Հիմար՝ Σάλος կը կոչուէին  որոշ սուրբ մարդիկ, որոնք Քրիստոսի սիրով հիմար կը ձեւացնէին իրենց եւ որոնցմէ ամէնէն նշանաւորն է Սիմէոն Աղվաշը։

## Գործածութիւններ
* Հիմար Վանեցի - Լենկթեմուրի արշաւանքի ժամանակ ամուսինը սպաննուելով (1387)՝ կ՛երթայ քիւրտի մը քով եւ անոր կնոջ մօտ ծառայութեան կ՛անցնի։ Տիկնոջ մահէն ետք անոր կինը կը դառնայ՝ պահպանելով իր հաւատքը։ Տաճիկ մուղրիները կը պահանջեն, որ հաւատափոխ ըլլայ։ Հիմարը կը մերժէ եւ կը բաւարարուի միայն եկեղեցւոյ վրայ 3 քար նետելով։ Քսան տարի ետք կը մեկնի Մակու՝ որպէսզի ազատօրէն քրիստոնէութեան հետեւի, բայց զղջալով իր արարքին համար՝ կը վերադառնայ Վան եւ մուղրիներո կողմէն քարկոծմամբ կը նահատակուի (1418)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Սրապիոն Հէքիմեան

**Սրապիոն Հէքիմեան** (Օգոստոս 16, 1831, Կոստանդնուպոլիս — Մարտ 7, 1892, Կոստանդնուպոլիս), թատերական-մշակութային գործիչ, թատերագիր, բանաստեղծ ու համբաւաւոր հաշուակալ, թատերագիր։

## Կենսագրութիւն
Սրապիոն Հէքիմեան ծնած է Կոստանդնուպոլիս, 1931-ին: Ան թոռն էր կարնեցի բժիշկ Յովսէփ Հէքիմեանի: Ուսումը ստացած է ծննդավայրի Մխիթարեաններու տարրական դպրոցին մէջ, ապա 1833-ին կ'ուղարկուի Վենետիկ, ուր կ'ուսանի Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ եւ յաջողութեամբ կ'աւարտէ զայն: Կը հմտանայ եւրոպական շարք մը լեզուներու մէջ։ Պոլիս վերադառնալէ ետք, կ'երթայ Խրիմ, իր եղբօր օգնելու առեւտրական գործին մէջ, ապա կրկին կը վերադառնայ Պոլիս եւ 1853-ին Ֆրանսացի ճարտարագէտներու խումբի մը հետ որպէս հաշուագէտ եւ քարտուղար կը մեկնի Պուլկարիա: Պոլիս վերադառնալով, 1857-ին կ'ամուսնանայ Աննա Մանասեանի հետ՝ դուստրը Փարիզի մէջ Օսմանեան Կայսրութեան դեսպան Մանաս էֆէնտիի:

Բերայի մէջ ան թատերախումբ մը կը կազմէ համախմբելով Միջագիւղի, Խասգիւղի եւ շրջակայ վայրերու խոստմնալից ուժերը: Ան ծնունդ կու տայ Արեւելեան թատրոնին, ինք վարելով անոր տնօրէնութիւնը եւ անձնապէս տրամադրելով մեծ գումարներ: Թատերախումբը ներկայացումներ տուած է հայերէն, թուրքերէն, իտալերէն լեզուներով: Գլխավոր դերերը կատարած է ինքը։ Այս թատրոնին համար ալ Հէքիմեանը գրած է «Մանուէլ» պատմական ողբերգութիւնը, որ երկար տարիներ ներկայացուած է արեւմտահայ եւ արեւելահայ բեմերու վրայ (դերերը խաղացած են Պ. Ադամեանը, Գ. Չմշկեանը, Յ. Աբելեանը)։

Հէքիմեան նաեւ ինքնուրոյն ու թարգմանական բանաստեղծութիւններով, գրականութեան ու թատրոնի նուիրուած յօդուածներով հանդէս եկած է «Բազմավէպ», «Երկրագունդ», «Ծաղիկ», «Մասիս», «Մուսայք», Մասեաց» եւ այլ պարբերականներու մէջ։ Հէքիմեանի ստեղծագործութիւններէն են «Արտաշէս եւ Սաթենիկ» (1848), «Հարմակ եւ Աշխէն» (1850), «Վահրամ», «Սմբատ Ա.» տրամաները։

«Տաղք եւ Քերթուածք» խորագիրով հատորի մը մէջ (1952) ամփոփուած են իր չափածոյ գործերը: Շուտով, իր թատերախաղերը ամփոփուած են այլ հատորի մը մէջ:

Մահացած է 1892-ին: Կաթողիկէ ըլլալով, թաղուած է հայ կաթողիկէներու Շիշլիի գերեզմանատունը, Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի եւ Պետրոս Ադամեանի շիրիմներուն կողքը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Մատենագիտութիւն
### Մամուլ
* Կինն Զարմայրա (պոէմ): Բանասէր, 1851, № 4:
## Աղբիւր
* «Թատերական Դէմքեր», Նշան Պէշիկթաշլեան, հրատարակութիւն՝ Գ.Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի թիւ 4, էջ 1090-1091։

Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագէտներ
Հին Աքրոբոլիս թանգարան

**Հին Աքրոբոլիս թանգարան** (), եղած է հնագիտական թանգարան Աքրոբոլիսի տարածքին մէջ, Աթենք, Յունաստան։ Կառուցուած է ժայռի արեւելեան եզրի խորշին մէջ։ Կը համարուի Աթենքի ամենախոշոր հնագիտական թանգարաններէն մէկը։ Սահմանափակ տարածքի պատճառով յունական կառավարութիւնը 1980 թուականին նոր թանգարան կառուցելու որոշում առաւ։ Նոր Աքրոբոլիս թանգարանը կառուցուած է Աքրոբոլիսի ստորին հատուածին մէջ։ 2007 թուականին հին թանգարանը փակուեցաւ եւ բոլոր հին առարկաները տեղափոխուեցան նոր թանգարան, որ բացուեցաւ 20 Յունիս2009-ին։

## Պատմութիւն

Թանգարանին մէջ կը գտնուին աշխարհի հնագոյն յունական մասունքները, որոնք պեղումներու ժամանակ յայտաբերուած են Աքրոպոլիսի տարածքին մէջ։ Կառոյցի ճարտարապետը եղած է Փանակիս Քալքոսը։ Շինությիւնը կառուցուած է 1865-1874 թուականներուն։ 1950 թուականին շէնքի տարածքը ընդյալնուած է յոյն ժամանակակից ճարտարապետ Փաթրոքիոս Քարանաթինոսի կողմէ։

Աքրոբոլիսի թանգարանի մէջ կը գտնուին Աքրոբոլիսի հուշարձաններու քարէ արձաններ, պրոնզէ գործիքներ, պեղղուած առարկաներ։ Շինութիւնը կը գտնուի Աքրոբոլիսի հարաւ-արեւելեան անկիւնը։ 1974 թուականին վարչապետ Քոսթանթինոս Քարամանթիսը առաջարկած է կառուցել նոր թանգարան։ 2007 թուականին թանգարանին հին շէնքը փակուած է եւ տեղափոխուած է թանգարանին նոր շէնքը։

## Նոր շէնք

Աքրոբոլիս թանգարանի նոր շէնքը նախագծած են Պերնարտ Ճշումը եւ Միխալի Ֆոթիատեսը։ Կառուցուած է 2002-2007 թթ. Areopagitou փողոցին մէջ։ Հանդիսաւոր բացումը կատարուած է 20 Յունիս 2009-ին։ Առաջին տարին մուտքի վճարումը եղած է մէկ եուրո, այնուհետեւ՝ հինգ եուրո։

### Վնասներ Աքրոբոլիսին
Հին Աքրոբոլիս թանգարանի դրենաժային խողովակները քայքայած են Աքրոբոլիսը, եւ Պարթենոնի փլուզման վտանգ կայ։

## Հաւաքածու
[thumb|right|Perserschutt, [Աթենյան Ակրոպոլիսը, 1866]]
Թանգարանին մէջ կը պահուին իրեր, որոնք յայտնաբերուած են Աթենեան Աքրոբոլիսի տարածքէն, հիմնականորեն Պարթենոնէն, Էրեքտէյնոնէն, Փրոփիլէյներէն, Նիքէի տաճարէն, եւ Աթենքի հին տաճարէն։

## Տե՛ս նաեւ
Ակրոպոլիս

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Acropolis museum
* Acropolis Museum: Moschophoros, Kritios Boy 

Ստորոգութիւն:Աթենքի թանգարաններ
Հին Հալէպ

**Հին Հալէպ**, 355 հէքթարի տարածութեամբ Հին Հալէպի շրջանը, ինքնին հնագիտական հարստութիւն մըն է, որ կ'ընդգրկէ աւելի քան 150 կարեւորագոյն նմոյշներ, որոնք կը ներկայացնեն դարերու ընթացքին մարդկային զանազան քաղաքակրթութիւններ:

Հին Հալէպի շրջանը զարդարուած է արեւմտեան ճարտարապետական հարուստ ոճերով, որոնք կը պատկանին 20-րդ դարուն սկիզբին: 1986 թուականին, ՄԱԿ-ի գիտութեան, մշակոյթի եւ կրթութեան կազմակերպութեան (ԵՈՒՆԵՍՔՕ) կողմէ, Հին Հալէպի շրջանը յայտարարուեցաւ որպէս համաշխարհային ժառանգութեան անբաժանելի մաս մը:

Այս պատմական ու արժէքաւոր խառնուրդը դուրս բերաւ քաղաքակրթական իւրայատուկ խճանկար մը, որ պատմական, արուեստի, գիտական եւ համաշխարհային մեծ արժէք մը ունի:

450px|մինի|կենտրոն|Հին Հալէպ

Հալէպի պատմութիւնը կ'արտացոլայ անոր ճարտարապետութեան, հնագոյն բերդին, աւանդական շուկաներուն, հին տուներուն եւ ֆոլքլորին ընդմէջէն, ինչպէս Հալէպի նշանաւոր երաժշտութիւնը, ձեռագործները եւ այլն:

Հալէպի պատմական բերդը կ'ընդգրկէ անցնող դարերուն ընթացքին դուրս եկած մշակութային եւ քաղաքակրթական բազմազանութիւնները, ուր կը գտնուին Ք.ա. 10-րդ դարուն մինչեւ իսլամական հանգրուանին պատկանող քաղաքակրթութեան նմոյշներ:

Նշեալ հնութիւններու մնացորդները մինչ օրս կայուն են: Անոնցմէ յիշատակութեան արժանի են մզկիթները, պալատներն ու հանրային բաղնիքները:

Հալէպի բերդին շուրջ մշակուած ցանկապատային տարածաշրջանին մէջ կը գտնուին ճանապարհային այնպիսի ձեւաւորումներ, որոնք յստակօրէն ազդուած են յունական-հռոմէական քաղաքակրթութիւններէն, ինչպէս նաեւ կարելի է գտնել 6-րդ դարու պատկանող քրիստոնէական շէնքեր:

Յատկանշական է նաեւ այնտեղ գտնուող դպրոցները, որոնք կը պատկանին մեմլուքեան եւ այուպական ժամանակաշրջաններուն եւ վերջապէս կան օսմանական ժամանակաշրջանին պատկանող կարգ մը մզկիթներ եւ պալատներ:

1980-ական տարիներուն ընթացքին, Հին Հալէպէն կարգ մը շրջաններ արմատական փոփոխութիւններու ենթարկուեցան, օրինակ Փալմիր քաղաքին մէջ կարգ մը շէնքեր քանդուեցան եւ անոնց փոխարէն կառուցուեցան նոր ու բարձրայարկ շէնքեր, նաեւ տեղի ունեցաւ ճանապարհային ընդլայնումներ: Սակայն միւս կողմը մնացին բազմաթիւ պատմական կառուցուածքներ, շուկաներ եւ պողոտաներ, որոնք հակառակ այս արմատական փոփոխութիւններուն, պահպանեցին Հալէպի հնագիտութեան համաշխարհային դիրքը:

## Աղբիւրներ
* ՄԱԿ-ի գիտութեան, մշակոյթի եւ կրթութեան կազմակերպութիւն

Ստորոգութիւն:Հալէպ
Հինգանկիւնային վաթսունանիստ

**Հինգանկիւնային վաթսունանիստ** կիսաուղղաձեւ բազմանիստ մըն է:
## Նկարագրութիւն
Հինգանկիւնային վաթսունանիստ վաթսուն միանման անուղղաձեւ հինգանկիւնիներէ կազմուած է:Ունի 92 գագաթ: Գագաթներէն տասներկուքը, որոնց վրայ իրենց սուր անկիւններով կը համատեղուին հինգական նիստեր, կը հանդիսանան տասներկուլանիստի գագաթներ: Քսան գագաթներուն վրայ կը համատեղուին սուր անկիւններէն ամէնահեռու գտնուող բութ անկիւններով երեքական նիստեր: Ատոնք ալ կը հանդիսանան քսանանիստի գագաթներ:


Ikosaeder im Pentagonhexakontaeder.png 
Dodekaeder im Pentagonhexakontaeder.png 

Ունի 150 կող՝ 60-ը երկար եւ 90-ը կարճ:
## Հիմնական Բանաձեւերը
Մակերեւոյթի մակերսը եւ ծաւալը հաւասար է՝

:S = \frac{30(2+3\xi)\sqrt{1-\xi^2}}{1-2\xi^2}\;b^2 \approx 162,6989642b^2, 
:V = \frac{5(1+\xi)(2+3\xi)}{(1-2\xi^2)\sqrt{1-2\xi}}\;b^3 \approx 189,7898521b^3.
Ներգծուած ոլորտի շառաւիղն է՝
:r = \frac{1}{2}\sqrt{\frac{1+\xi}{(1-\xi)(1-2\xi)}}\;b \approx 3,4995278b,

## Տես նաեւ
* Հինգանկիւնային քսանչորսանիստ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Հինգանկիւնային քսանչորսանիստ

**Հինգանկիւնային քսանչորսանիստ**՝ կիսաուղղաձեւ բազմանիստ է:
## Նկարագրութիւն

24 միանման անուղիղ հինգանկիւնիներէ կազմուած է:Ունի 38 գագաթ: Հինգանկիւնիներու սուր անկիւնները միաւորող վեց գագաթներու միացումով կը ձեւաւորուի ութանիստ, երեքական բութ անկիւնները միաւորող ութ գագաթներու միացումով՝ խորանարդ:

Oktaeder im Pentagonikositetraeder.png | Ներգծուած քառանիստ
Würfel im Pentagonikositetraeder.png | Ներգծուած խորանարդ

Ունի 60 կող՝ 24 «երկար» եւ 36 «կարճ»:
## Հիմնական Բանաձեւներ
Մակերեւոյթի մակերեսը՝
:S = 3(t+1)\sqrt{\frac{22(5t-1)}{4t-3}}\;b^2 \approx 54,7965494b^2, 
Ծաւալը՝
:V = \frac{t(3t+1)}{(t-1)\sqrt{2-t}}\;b^3 \approx 35,6302020b^3.

## Տես նաեւ
* Հինգանկիւնային վաթսունանիստ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Հինտուիզմ

մինի|250px|աջից|Աշխարհի ամենամեծ հինտուիստական տաճարներէն մէկուՆ գլխաւոր կոփուրամը, Արունաչալեշուարայի տաճարը Տիրուաննամալայի մէջ:

**Հինտուիզմ**, կրօն` ստեղծուած Հնդկական ենթամայրցամաքին վրայ։ Հինտուիզմի պատմական անուանումը Սանսքրիթով կը հնչէ որպէս *սանաթան-տհարմա* (सनातन धर्म), ինչ որ կը նշանակէ «յաւերժ կրօն», «յաւերժ ճանապարհ», կամ «յաւերժ տհարմա»:

Հինտուիզմը աշխարհի ամենահին կրօններէն մէկն է, որ արմատներով կը հասնի մինչեւ վետիական քաղաքակրթութիւն: Ի տարբերութիւն այլ կրօններու, հինտուիզմը  ոչ մէկուն կողմէ հիմնադրուած է : Հինտուիզմի մէջ կը բացակայի ընդհանուր տոքթրինը եւ հաւատամքի ընդհանուր կարգը: Իրմէ կը յառաջանայ տարբեր կրօնական աւանդոյթներու, փիլիսոփայական կարգերու եւ հաւատալիքներու ընտանիքը , որոնք հիմնուած են մոնոթէիզմի, փոլիթէիզմի, փանթէիզմի, մոնիզմի եւ նոյնիսկ անհաւատութեան վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

## լրացուցիչ տեղեկություններ
*King, Richard. "Orientalism and the modern myth of" Hinduism"." Numen 46.2 (1999): 146-185.
*Frykenberg, Robert Eric. "Constructions of Hinduism at the Nexus of History and Religion." The Journal of interdisciplinary history 23.3 (1993): 523-550.
*Ranganathan, Shyam. "Hinduism, Belief and the Colonial Invention of Religion: A before and after Comparison." Religions 13.10 (2022): 891.
*Oddie, Geoffrey A. "The Emergence and Significance of the term" Hinduism." Hinduism in India: Modern and Contemporary Movements 8 (2016).
*Sinha, Vineeta. "Unpacking the Labels" Hindu" and" Hinduism" in Singapore." Asian Journal of Social Science 25.2 (1997): 139-160.

Ստորոգութիւն:Կրօն
Պօղոս Հիսարլեան

**Պողոս Հիսլարյան** (1887, Կ. Պոլիս - 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1887-ին Կ. Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի թաղային վարժարաններէն մէկուն մէջ։

1912 թուականին՝ աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ 1912 թուականէն աշխատած է որպէս բժիշկ, ամուսնացած ու ընտանիք կազմած է։

1914-ի ամրան՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պէս, բոլոր հայ բժիշկներու հետ միասին զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ զինուորական բժիշկ ծառայելու համար Կարին ուղարկուած։

1915-ի գարնան, սկսած են հայերու ձերբակալութիւնները, բանտարկութիւններն ու տեղահանութիւնը։ Հազարաւոր հայ ընտանիքներու, որոնց կարգին՝ բժշկի ընտանիքը, տարագրուած է դէպի ՏԷր Զօրի անապատները։ Պօղոս Հիսարլեան, տեղեկանալով իր ընտանիքի տարագրութեան մասին, դիմումներ ներկայացուցած է զինուորական հրամանատարութեանշ եւ Կարինէն Սեբաստիա մեկնելու թոյլտուութիւն ստացած՝ իր ընտանիքը փրկելու համար։ Սակայն 1915-ի գարնան, Կարինէն Սեբաստիա մեկնած ու ճամբան, Խարբերդի եւ Երզնկայի միջեւ, Մամախաթունի մօտերը՝ զինուորական համազգեստով, բժիշկը սրախողխող եղած է թուրք զինուորներու ձեռքով՝ 28 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*ՀՑԹԻՖ, ֆ-49, ծ-229, պ-14։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Հիրոշիմայի Խաղաղութեան Յուշարձան

300px|մինի|Առեւտրաարդիւնաբերական պալատի աւերակները

**Հիրոշիմայի խաղաղութեան հուշարձան** կամ **Գեմբակու դոմու** (Ճափոներէն՝ ja), Հիւլէային գմբեթ), մինչեւ  Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը Հիրոշիմայի առեւտրաարդիւնաբերական պալատի ցուցադրական կեդրոնի շէնքը ()։

## Պատմութիւն
1945 թուականի հիւլէական ռմբակոծութեան արդիւնքով առեւտրաարդիւնաբերական պալատի ցուցադրական կեդրոնի շէնքը խիստ տուժած է, բայց կանգուն մնացած է, չնայած անոր, որ հորիզոնական գծով հիւլէային ռումբի պայթումի մակակեդրոնը 160 մեթր հեռաւորութեան վրայ էր։ Շէնքը մասնակի քանդուած է պայթումի հարուածային ալիքէն։ Այդ պահուն շէնքին մէջ գտնուող բոլոր մարդիկը զոհուած են։ Պատերազմէն ետք փլուզումէն խուսափելու համար գմբէթը ամրացուած է եւ դարձած է հիւլէային պայթումի հետ կապուած ամենայայտնի ցուցանմոյշը։ 1996 թուականին, չնայած չինական եւ ամերիկեան իշխանութիւններու բողոքին, Գեմբակու Դոմուն մտաւ UNESCO-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։

## Պատկերասրահ

File:Hiromuseum.jpg |
File:Genbaku_Dome_2.jpg | 
File:HiroshimaAtomicBombDome1921.jpg |
File:A-Bomb Dome close-up.jpg | 
File:Gambaku Dome of Hiroshima.jpg | 
File:Ganbaku Dome of Hiroshima from distance.jpg | 
File:A-bomb dome closeup.jpg | 
File:HiroshimaGembakuDome6747.jpg | 
File:Hiroshima Peace Memorial before and after bombing.jpg | 
File:A-bomb dome.jpg | 
File:A-bomb_dome_at_night.jpg | 
File:A-Bomb Dome at Night.JPG | 
File:Paper cranes.jpg | 
File:Hiroshima dome.JPG | 


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութիւն
Հին Ռուսիա

[մինի|200px|աջից|Ռուսիան [10-րդ դարուն]]
**Հին Ռուսիա** (ռուսերէն՝ Русь), սկիզբը արեւելեան սլաւորներու հողերու եւ Հին Ռուսիոյ պետութեան պատմական անուանումը։ Հին ժամանակներէն սկսած՝ Արեւելեան Եւրոպայի մէջ կը բնակէին սլաւոնական բազմաթիւ ցեղեր։ Անոնք թերեւս կ՛ապրէին նախնադարեան հասարակութեան պայմաններուն մէջ։ 6-8 դարերուն արեւելեան սլաւորներու քով ձեւաւորեցին ցեղային միութիւններ։ Դնեպր գետի միջին հոսանքի շրջանին մէջ՝ Կիեւի քով՝ կ՛ապրէին պոլեանները։ Հայտնի էին նաեւ Կրիվիչներիւ, Դրեւլեաներու, Վյատիչներու Սեւերեաններու ցեղային միութիւնները։ Անոնցմէ ամենազարգացածը պոլեաններն էին։ Վերջերը զբաղած տարածքը կ՛անուանէին ռուս՝ Դնեպրի վտակ Ռոս գետի անունէն։ Այստեղէն ալ կ՛առաջանայ Ռուսիա անուանումը։ Ցեղային միութեան գլուխ կանգնած էին ռազմական առաջնորդները՝ իշխանները ()։ Անոնք ունէին իրենց զինուած խումբերը, որոնք կը կոչուէին դրուժինա։ Պատերազմի դեպքին հաւաքագրիւին նաեւ աշխարհազոր էր։ Առաջին անգամ կ՛օգտագործուի որպէս պետութեան անուանում 911 թուականի ռուս-բիւզանդական պայմանագրի բնագրին մէջ, աւելի ուշ տեղեկութիւնները գործ ունին ռուս ցեղի մասին։ Ըստ «Տարիներու ժամանակներու վէպ» (ռուսերէն՝ «Повесть временных лет») տարեգրութեան, որ գրուած է 11-12-րդ դարերուն, անուանումը առաջացած է վարյագ «ռուս» ցեղէն, որուն զինագունդը պաշտպանութեան համար կը կանչեն 862 թուականին Մեծ Նովգորոդի սլաւոնները։

## Տե՛ս նաեւ

* Մեծ իշխան
* Կիեւեան Ռուսիա
* Ռուսաստան

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Հիւանդութիւն

**Հիւանդութիւնը** այն վիճակն է, ուր կը գտնուինք, երբ մեր մարմինէն մաս մը լաւ չի գործեր: Գիտնականները յայտնագործած են, թէ հիւանդութիւնները յաճախ ծնունդ կ'առնեն մանրէներէ կամ ժահրերէ: Այսօր, բժիշկները կարող են բուժել հիւանդութիւններ, որոնք անցեալին մահացու էին:
## Մանրէներ
Մանրէները այնքան պզտիկ բջիջներ են, որոնք միայն մանրադիտակով կարելի է տեսնել: Անոնք ամէն տեղ կը գտնուին: Մեծամասնութիւնը վնաս չի պատճառեր, բայց ոմանք մեր կազմուածքին մէջ թափանցելով՝ կը յառաջացնեն հիւանդութիւններ: Թոքախտը, կապոյտ հազը եւ կոկորդի ցաւը յառաջ կու գան մանրէներէ: Բժիշկները կը բուժեն այս հիւանդութիւնները անթիպիոթիգներու օգնութեամբ, որոնք կ'ոչնչացնեն մանրէները:
## Բնական պաշտպանութիւն
Մեր մարմինը վտանգաւոր մանրէներէ կը ձերբազատուի՝ անոնց դէմ ղրկելով արեան ճերմակ գնդիկները:
## Տաքութիւն/ջերմ
Մեր մարմնին բնական ջերմութիւնն է մօտաւորապէս 37&nbsp;°C: Երբ հիւանդ ենք, մեր մարմնին ջերմաստիճանը կրնայ բարձրանալ. «տաքութիւն ունի» կ'ըսուի: Տաքութիւնը արդիւնքն է մեր մարմնէն ներս խուժող մանրէներու դէմ պայքարին: Ջերմաստիճանը կը չափեն ջերմաչափի մը միջոցաւ:
## Ժահրեր
Ժահրերը, որոնք աւելի պզտիկ են քան մանրէները, կ'ապրին միայն կենդանի բջիջներու մէջ. անոնք կը փճացնեն եւ կը պատճառեն հիւանդութիւններ, ինչպէս՝ հարբուխ, հարսանէթ, ջրծաղիկ եւ լարականջային թքագեղձի բորբոքում: Ասոնք հիւանդութիւններ են, որոնք դիւրաւ կը փոխանցուին մէկ անձէն միւսին: Կ'ըսեն թէ այս հիւանդութիւնները փոխանցիկ են:
## Խմիչք եւ թմրեցուցիչ
Ալքոլին, ծխախոտին եւ թմրեցուցիչին չափազանց գործածութիւնը գէշ ու վնասակար սովորութիւն մըն է: Եթէ յաճախակի կը խմենք, կը փճացնենք մեր առողջութիւնը: Ծխախոտը կրնայ թոքային հիւանդութիւններ պատճառել:
## Պատուաստ
Մենք պատուաստուած ենք կարգ մը հիւանդութիւններու դէմ, ինչպէս՝ մանկական անդամալուծութիւնը, պրկախտը, մաշկախտը (տիֆթերի) եւ կապոյտ հազը: Պատուաստումը կը կայանայ մարմնին մէջ ներարկելու մանրէներ, որոնք կը պատճառեն նոյն հիւանդութիւնը անվտանգ ձեւի տակ: Այսպէս, մեր մարմինը կ'արտադրէ հակամարմիններ, որպէսզի պայքարին մանրէներու դէմ: Այնպէս որ, երբ մեր մարմինը կ'ենթարկուի իսկական մանրէներու գրոհին, դիմադրող տարրեր պատրաստ են պայքարելու համար անոնց դէմ:

## Աղբիւրներ

* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտակս, Մարդկային Մարմին, էջ 30-31, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, Պէյրութ:

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Հիւլէ

մինի|Աթոմ
**Հիւլէն** կամ **աթոմը** (հին յունարէն ἄτομος — անտրոհելի) ելեկտրոնապէս չէզոք նիւթի մասնիկ է, որ կազմուած է դրական լիցք ունեցող միջուկէ եւ բացասական ելեկտրոնային ամպրոնային ամպէ։ Քիմիական տարրի նուազագոյն մասնիկն է՝ կը հանդիսանայ իր քիմիական յատկութիւնները կրողը։ Ելեկտրոնային ամպը միջուկի շուրջ կը պահուի ելեկտրամագնիսական ուժերու հաշուով։ Տարբեր տեսակի եւ թիւով հիւլէները կապուելով միջհիւլէական կապերով, կը կազմեն մասնիկ (մոլեքիւլ)։

Հիւլէի միջուկը կազմուած է դրական լիցքով պրոտոններէ եւ նեւտրոններէ (միակ բացառութիւնն է ջրածինի հիւլէն, որ նեւտրոններ չպարունակող միակ կայուն միջուկն է)։ Եթէ պրոտոններու քանակը միջուկին մէջ կը համապատասխանէ ելեկտրոններու քանակին, ապա հիւլէն ելեկտրոնապէս չէզոք է։ Հակառակ պարագային, հիւլէն ունի որոշակի դրական կամ բացասական լիցք եւ կը կոչուի իոն։ Հիւլէները կը դասակարգուին ըստ միջուկին պրոտոններու եւ նեւտրոններու թիւին։
Պրոտոններու թիւով կ’որոշուի քիմիական տարրին հիւլէի պատկանելիութիւնը, իսկ նեւտրոններու թիւով, քիմիական տարրի զուգաթիւին (իզոթոփ)։
Ժամանակակից հիւլէի ձեւը՝ նկարագրած է Էրնեսթ Ռեզերֆորտը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Ստորոգութիւն:Տարրական մասնիկներ