open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Զուրապ Ծերեթելի

**Զուրապ Կոնստանդինի Ծերեթելի** (, 1934, 4 Յունուար, Թիֆլիս), վրացի նկարիչ, քանդակագործ, ճարտարապետ, Ռուսաստանի գեղարուեստի ակադէմիայի նախագահը։

## Կենսագրութիւն
Զուրապ Ծերեթելին ծնած է Թիֆլիսի մէջ, 1934 թուականին։ Աւարտած է Թիֆլիսի գեղարուեստի ակադեմիան եւ տեղափոխուած է դէպի Մոսկուա: Խորհրդային շրջանոին մէջ ստեղծած աշխատանքներէ նէ Սոչիի մանկական առողջարանը (1986): Անոր կինը կը պատկանի վրացի ազնուական Անդրոնիկաշուիլիներու ընտանիքներուն։

Ծերեթելին եղած է Յուրի Լուժկովի ընկերը, որ անոր վստահած է շարք մը կարեւոր գործեր, օրինակ՝ այդ ժամանակուայ Քրիստոս Փրկչի տաճարի վերանորոգումը, Մոսկուայի Մանեժնայա հրապարակի համալիրը, եւ Պատուոյ Բլուրի Համաշխարհային պատերազմին նուիրուած յուշահամալիրը։ Լուժկովը անոր նաեւ հնարաւորութիւն տուաւ զբաղեցնելու Մոսկուայի կեդրոնի մէջ գտնուող հին առանձնատունը, որ ներկայիս վերածուած է Զուրապ Ծերեթելի պատկերասրահի, որտեղ կը ցուցադրւուի Վլատիմիր Փուդինի արձանը։

Յատուկ օլիմպիադայի ժամանակ ան կը ծանօթանայ Յունիս Քենեդի Շրայուերի հետ։ Նիու Եօրքի Բրօքպորտ պետական համալսարանի տարածքին մէջ, տեղադրուած է իր «Խաղաղութիւն աշխարհի երեխաներուն» յուշարձանը` նուիրուած 1979 թուականին Յատուկ Օլիմպիադային եւ միջազգային երեխային տարուան:

## Պաշտօններ
* Ռուսաստանի գեղարուեստի ակադէմիայի պարոն, նախագահ 
* Երեխաներու հրաշքներու այգիի հիմնադրամի նախագահ (1988 թուականին), խօսակցութիւնները կը պտտին նաեւ Ռուսաստանի Դիսնեյլենդի կառուցման համար, անոր ներգրաւվածութեան մասին
* ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի աջակցման միջազգային հիմանդրամի հիմնադիր, 1996 թուականին Մարտ 30-ին նշանակուած է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Բարի կամքի դեսպան»
* 2005 թուականին Ռուսաստանի եղած է հանրային խորհրդի անդամ 
* Sergio Vieira de Mello հիմնադրամի պատուաւոր անդամ

## Ստեղծագործութիւններ
* Վրաստանի պատմութեան յուշարձան, 1984
* Պեօտր Առաջինի 94 մեդր բարձրութեամբ արձանը, Մոսկուայի կեդրոնին մէջ
* «Նոր աշխարհի ծնունդը» յուշահամալիր, որտեղ կերտուած է Քրիստափոր Քոլոմպոսը: Յուշարձանի կրկնօրինակը` «Նոր մարդու ծնունդը», կը գտնուի Սեւիլի մէջ
* Սուրբ Գեւորգի յուշարձանը Մոսկուայի յուշարձանային համալիրին մէջ, ինչպէս նաեւ այս յուշարձանի բազմաթիւ տարբերակները Մոսկուայի մէջ եւ այլուր
* «Պայքար համաշխարհային տեռորիզմի դէմ» պրոնզէ եռանկիւն աշտարակ, որտեղ գրուած են 2001 թուականի Սեպտեմբեր 11 Նիու Եորքի ահաբեկչութեան զոհերու անուները։ Յուշարձանի բացման համար, ներկայ եղած է Վլատիմիր Փուդինը, եւ յուշարձանը համարուած է «ռուս ժողովուրդի նուէրը»: Այն կը գտնուիէ Նիու Ճերզի նահանգի, Բեյոն քաղաքի ռազմական օվկիանոսային սահմանին մէջ 
* 2006 թուականին, 25 Սեպտեմբեր-ին Սանկտ Պետէրբուրգի, Վասիլեւսկի կղզիին մէջ, վեր խոյացած է Ծերեթելիի «Պետրոս Առաջինի յուշարձանը»
* Ազատութեան Արձան (Թիֆլիս)
* Միմինոյ (յուշարձան, Թիֆլիս), 2011

## Յուշարձաններ

El huevo de Colón.jpg|«Նոր մարդու ծնունդը» Սեւիլում


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* http://www.tsereteli.ru/  - the artist's official site
* http://www.911monument.com/ - the official site of "To the Struggle Against World Terrorism" monument by Zurab Tsereteli
* Artwork by Zurab Tsereteli at The Cold War Museum 
* Good Defeats Evil  at the New York Public Art Curriculum
* Monument to Peter the First from Inside and Above. Pictures
Ծերոն (անձնանուն)

**Ծերոն**, հայկական արական անուն։ Յառաջ եկած է հայերէն *ծեր* բառէն։ Ծերուն անուան տարբերակներէն մէկն է։ Գործածուած է Կոստանդնուպոլսոյ եւ Նոր Նախիջևանի մէջ։

## Գործածութիւններ
* Ծերոն սարկաւագ, Յովհաննէս քահանայի ազգականը, զոր Թովմա Մեծոփեցի պատմագիրին եղբօրորդին էր եւ Արճէշի ծերունի Յովհաննէս քահանային՝ 1445 թուականին, գրել տուած է Աւետարան մը։ 
* Ծերոն ոմն, 1469 թուականին յիշատակուած է Բիւրականի մէջ։
* Ծերոն տիրացու, որդին Տէր Գրիգորին, ստացող 1720 թուական։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ծէս

**Ծէս**, աւանդական կամ սահմանուած կանոններով կատարուող կրօնական արարողութիւն, որուն հաւատացեալները կը վերագրեն մոգական, խորհրդաւոր յատկութիւններ։ Ծագած է հնագոյն ժամանակներուն եւ դարձած է պաշտամունքային արարողութիւններու անբաժան մաս։

Ծիսակատարութիւնը, որու մեջ գլխաւոր դեր կը խաղայ հոգեւորականութիւնը, կ'ընթանայ աղօթատան (տաճար, եկեղեցի) մէջ, սահմանուած օրերուն ու ժամերուն՝ հաւատացեալներու մասնակցութեամբ։ Արարողութեան ընթացքին կը կատարուին աղօքներ, խմբերգներով եւ երաժշտութեամբ շարականներ։ Ծէսը հաւատացեալներուն վրայ ներգործելու ազդու միջոց է։ Ծեսերը կ'արտայայտեն որոշակի հասարակական յարաբերութիւններ, ուստի ժամանակի ընթացքին փոխուած են, վերամշակուած եւ յարմարեցուած իրադրութեան պահանջներուն։ Ծէսերու գիրքը հին հայոց մեջ կոչուած է Ծիսարան կամ Մաշտոց։ Յետագային քրիստոնէական եկեղեցին Մաշտոց անուանեց օրհնութիւններու գիրքը։

Ստորոգութիւն:Կրօնական արարողութիւններ
Ստորոգութիւն:Կրօն
Ստորոգութիւն:Արարողութիւններ
Աղեքսանդր Ծատուրեան

**Աղեքսանդր Յովսեփ Ծատուրեան** (28 Ապրիլ, 1865, Զաքաթալա, Ռուսիոյ կայսրութիւն – 31 Մարտ, 1917, Թիփղիս), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ։

## Կենսագրութւն
Ծնած է Զաքաթալա, երեք տարեկանին կորսնցուցած է հայրը, որ ձկնորս էր ու մօր հետ կը մնայ յետին չքաւորութեան մէջ։

Ալեքսանդր Ծատուրյանը սորված է ծննդավայրի դպրոցը, աշակերտած է Արշակ Ագապեանը: Ուսումը շարունակելու համար 1881 թուականի աշնանը անցած է Թիփղիս՝ Ներսիսեան դպրոց ընդունուելու երազանքով, որը չէ իրականացուած։ Բանուորութիւն ըրած է խճուղիի շինարարութեան, աշխատած է որպէս գործակատար։ Ի վերջոյ, 1883 թուականին, զինք կ'ընդունին Միքայէլեան արհեստից վարժարանը, ուր սակայն չի կրնար երկար մնալ։ 1887-ին, Նիժնի Նովկորըտի մէջ կը ստանձնէ հայ վաճառականի մը զաւկին ուսուցչութիւնը, եւ, նոյն ընտանիքին հետ, կը կը փոխադրուի Մոսկուա: Կապ կը հաստատէ ուսանողութեան հետ, որոնց կարգին՝ Սմբատ Շահազիզի: 
## Ստեղծագործական Կեանք
1891-ին կը հրատարակուի իր բանաստեղծութիւններու առաջին հատորը։ 1898-ին երկրորդը։ 1901-ին լոյս կ'ընծայէ երգիծական կարգ մը էջեր՝ «Գրչի հնարքներ» անունով։

Կեանքին իսկ բերումովյ Զատուրեանի քերթողութիւնը խառնուրդ մըն է անարդարութեան դէմ ընդվզումի, վշտի եւ տառապանքի։ Զինք կը գտնենք մօտիկ՝ համեստ, աշխատաւոր, անիրաւեալ դասակարգին . պանդախտներուն։ հայրենասիրութիւնը բռնկուն կրակ մըն էիր հոգիին մէջ, ու հաւատայ թէ «արեան գնով» ու մարտիրոսներու եւ նահատակներու ճամբով միայն կարելի է ազատութիւն ձեռք ձգել։ Մեր ազատագրական պայքարի առաջին երգիչներէն մէկն է։ Սասնոյ 1893-1894-ի ապստամբութեան նուիրած է «Որդեկորոյս մայրերին» խորագրուած իր բանաստեղծութիւնը՝ որ հրաւէր մըն է չողբալու եւ չսգալու կորուստը անո՜նց, որոնք ազատութեան համար կ'իյնան։

Նաեւ սիրային իր երգերուն մէջ, Ծատուրեան կը յատկանշուի չգոհացուած, անտեսուած, որբացած մարդու հոգեբանութեամբ։ Տառապանքը ամէնէն ցայտուն գիծն է իր քերթողութեան, ու թէեւ մեծ սլացքներ կամ ներշնչումի զօրեղ թափ չունի, սակայն խորունկ եւ ապրուած զգացումներու մէկտեղում մըն է արտայայտութեան միջին կարելիութիւններով :

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1865 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:28 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1917 մահեր
Ստորոգութիւն:31 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ թաղուածներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ծով

250px|մինի|Սեւ ծով

**Ծով**, համաշխարհային ովկիանոսի մաս, որ քիչ թէ շատ մեկուսացած է ցամաքով (թերակղզիներով, կղզիներով) կամ ստորջրեայ բարձունքներով: Ովկիանոսի բաց մասերէն գլխաւորաբար կը տարբերի ջրաբանական, օդերեւութաբանական եւ կլիմայական կարգով: 

Որոշ ծովեր կը հանդիսանան այլ ծովերու մասեր (օրինակ՝ Եգէական ծովը Միջերկրական ծովու մասն է)։ Քանի մը տիպական ծովեր աւանդաբար կը կրեն «ծոց» սխալ անուանումը (Մեքսիկական, Հուտզոնի, Պարսից), իսկ ծով կը կոչուին քանի մը լիճեր (Կասպից, Արալեան, Մեռեալ), ովկիանոսային բաց տարածութիւններ (Սարգասեան, Ֆիլիփինեան):

Ըստ մեկուսացման աստիճանի եւ ջրաբանական կարգի առանձնայատկութիւններուն ծովերը կը բաժնուին հետեւեալ խումբերուն.- 

- ներքին ծովեր

- միջերկրական ծովեր

- կիսամեկուսի ծովեր 

ծայրամասային ծովեր

- միջկղզային ծովեր 

Ըստ աշխարհագրական դիրքի, միջերկրական ծովերը երբեմն կը բաժնեն միջմայրցամաքային եւ ներմայրցամաքային ծովերը։

Ծովերը երկրաբանական առումով երիտասարդ են: 

Կլիման եւ ջուրի ջերմաստիճանը կախեալ են ծովու աշխարհագրական լայնութենէն, ջրային զանգուածի ծաւալէն ու խորութենէն, յարակից ցամաքներուն կլիմայէն: Անոնցմէ շատերու (Միջերկրական ծով, Կարմիր ծով, Աւստրալա-Ասիական ծով, Պարսից ծոց) ջուրը թէ՛ մակերեսին եւ թէ խորքին մէջ աւելի տաք է, քան ովկիանոսի հարեւան տարածութիւններունը, իսկ միւսներունը (Օխոտի, Պերինկի ծովեր, Ա. Լաւրենտիոսի, Հուտզոնի ծոցեր)՝ աւելի պաղ: 

Աշխարհի մէջ ջրոլորտի մակերեւութային առաւելագոյն ջերմաստիճանները արձանագրուած են ո՛չ թէ ովկիանոսներուն մէջ (32°C), այլ՝ ծովերուն (Կարմիր ծովուն, Պարսից ծոցին՝ մինչեւ 35°C): 

Ծովուն ջուրի աղիութիւնը, ի տարբերութիւն ովկիանոսին, խիստ կը տատանուի: Սեւ ծովու մակերեսին աղիութիւնը 18% է, իսկ հիւսիսային ափերուն մօտ, թափող գետերուն շնորհիւ, կը հասնի 5-6%-ի: Խոնաւ ու ցուրտ շրջանի մէջ գտնուող Պալթեան ծովի աղիութիւնը 6-8% է: Չորային կլիմայ ունեցող երկիրներով շրջապատուած ծովերու աղիութիւնը բարձր է, Միջերկրական ծովունը 38-39% է, Կարմիր ծովունը՝ մինչեւ 41,5%:

Ծովու եւ ովկիանոսի միջեւ տեղի կ'ունենայ ջրափոխանակութիւն (նեղուցներով): Սառիլը սաստիկ է հիւսիսային Սառուցեալ ովկիանոսի ծայրամասային ծովերուն մէջ, ուր սառոյցները կը պահպանուին նաեւ ամրան: Բարեխառն գօտիին մէջ հիւսիսային մասի ծովերուն սառցապատումը աւելի վաղ կը սկսի (Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր)՝ ջուրի նուազ աղիութեան եւ ցամաքի շուտ սառելու հետեւանքով: Ամրան, ցամաքի տաքնալուն եւ գետային տաք ջուրերու ներհոսքի շնորհիւ, սառցապատումը շուտ կը վերնայ: Ծովու ջուրին գոյնը բարձր ջերմաստիճանի եւ զգալի աղիութեան պայմաններուն կապոյտ է, մերձբեւեռային սառ եւ նուազ աղիութեան պարագային՝ կանաչաւուն:

Ծովային հոսանքներ առկայ են գրեթէ բոլոր ծովերուն մէջ: Անոնց առաջացման պատճառը քամիները եւ գետերն են: Գերակշռող ուղղութիւնը ցիկլոնային է: Ծովու օրկանական աշխարհը, ի տարբերութիւն բաց ովկիանոսի, ներկայացուած է զգալի թիւով տարբեր տեսակներով եւ յաճախ աւելի բազմազան է, որուն պատճառները, բացի մեկուսացուածութենէն, կը հանդիսանան ծովուն մէջ կեանքի բազմազան պայմաններն ու ջրաւազաններու երկրաբանական առանձնայատկութիւնները:

Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ
Ծովակ (Վահրամ Սարգիսեան)

**Ծովակ**, (), ի ծնէ անունով՝ **Վահրամ Սարգիսեան**։

Ծնած է Նիկոմիդիա եւ մահացած՝ է Իսթանպուլ։ Յաճախած է կէտիկփաշայի Աւետարանական եւ ապա Պէրպէր–
եան վարժարանները, եւ աշակերտած՝ է Ինտրայխ Երուանդ Տէր-Անդրէասեանի եւ Տիգրան Չէօկիւրեանկ։ Երկար տարիներ ոաուցչագործած է Թադէոսեան վարժարանի մէջ։

Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ մամուլին՝ քերթուածներով եւ թարգմանութիւններով։ 1943-էն սկսեալ ամբողջ 5 տարի խմբագրած է Ժամանակի «Գրական էջ»ը։ Ունի անտիպ թարգմանութիւններ ժօրժ Սանէ, Պլասքօ Իպանէզէ, ժան Գիշըբէնէ եւ այլ գրողներէ։

Օգտագործած է *Ծովակ, Վ.Ս., Արեւելքցի, Վահասար եւ Հ.Ս. Հրաչ* գրչանունները։

Հրատարակւած գործեր
# Խեչառ Քամիներ (վէպ) - ժամանակի թերթօն, 1942
# (քհոպէր Հատտէճեանի եւ Վարդան Կոմիկեանի աշխատակցութեամբ) Համայնապատկեր Հանրապետական Շրջանի Իսթաճ պոզանայ Գրականութեան - Իսթանպուլ, 1957
# Շղթայ (թատերգութիւն) - [ներկայացուած' դերասան Պաէ թաղարի յոբելեանին աոթիւ1,1952։
# Գիշատիչ Թռչունը (վէպ) - Իսթանպուլ, 1960
Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը

**Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը** մակերեւոյթը (երկու ուրիշ՝ լայնութիւնը եւ երկայնութիւնը), որ ցոյց կու տայ, թէ ո՞ր մակարդակին վրայ կը գտնուի ծովու մակերեսէն բարձր։

Ծովի մակարդակի բարձրութիւնը կարելի է  մօտաւորապէս որոշել որպէս առարկայի հեռաւորութիւնը մինչեւ ծովի մակերեւոյթի միջին մակարդակը, որ չի խախտուիր ալեկոծութիւններէն, մակընթացութիւններէն եւ տեղատուութիւններէն, կամ (եթէ առարկան կը գտնուի ցամաքին վրայ) մինչեւ գեոիդի մակերեւոյթը։ Գետի բարձրութիւնը, որ կը գտնուի է ծովի մակարդակէն բարձր, համարուած է դրական, իսկ ցածը՝ բացասական։

## Անկախ պետութիւններու համագործակցութեան երկիրներուն մէջ առարկաներու բարձրութեան որոշումը ծովի մակարդակէն
Անկախ պետութիւններու համագործակցութեան երկրներուն  եւ Ռուսաստանի մէջ երկրին գետերու մակերեւոյթի  բարձրութիւնները ծովի մակարդակէն կը հաշուուի Պալթեան ծովի միջերկրածովեան մակարդակէն, որ արձանագրուած է քրօնստաթի ցուցանիշով։

## Օրինակներ
* Աշխարհի ամէնաբարձր գետը Հիմալայայի մէջ գտնուող Ճոմոլունկմայի լեռն է՝ ծովի մակարդակէն 8848 մ. բարձր: 
* Աշխարհի ամէնացածր գետը  Մեռեալ ծովի ծովեզերեան շրջանն է՝ ծովի մակարդակէն 417,5 մ. ցած։

## Միաւորներ եւ յապաւումներ
Բարձրութիւնը (elevation կամ altitude) ընդհանրապէս կ'արտայայտուի որպէս «մեթրեր՝ ծովու մակերեսի միջին բարձրութենէն վեր»՝ մեթրական համակարգին մէջ, կամ «ոտնաչափեր՝ ծովու մակերեսի միջին բարձրութենէն վեր»՝ Միացեալ Նահանգներու սովորական եւ կայսերական միաւորներու համակարգին մէջ։ Անգլերէնի մէջ տարածուած յապաւումներն են.

* **AMSL** – above mean sea level (ծովու միջին մակերեսէն վեր)
* **AOD** կամ **AODN** – above ordnance datum (քարտէսագրական յենանիշէն վեր)
* **ASL** – above sea level (ծովու մակերեսէն վեր)
* **FAMSL** – feet above mean sea level (ոտնաչափեր՝ ծովու միջին մակերեսէն վեր)
* **FASL** – feet above sea level (ոտնաչափեր՝ ծովու մակերեսէն վեր)
* **MAMSL** – metres above mean sea level (մեթրեր՝ ծովու միջին մակերեսէն վեր)
* **MASL** – metres above sea level (մեթրեր՝ ծովու մակերեսէն վեր)
* **MSL** – mean sea level (ծովու միջին մակերես)

Բարձրութիւններու պարագային, յաճախ պարզապէս կ'օգտագործուի **MSL** յապաւումը, օրինակ՝ Էվերեստ լեռ (8849 մ MSL), կամ ծովու մակերեսին յղումը ամբողջութեամբ կը զեղչուի, օրինակ՝ Էվերեստ լեռ (8849 մ)։

## Ծանօթագրութիւններ
Ծովէ ծով Հայաստան

**«Ծովէ ծով Հայաստան»** (արեւելահայերէնով՝ «***Ծովից ծով Հայաստան***»)՛ գաղափար մըն է հողահաւաքի՝ տարածուած հայ ժողովուրդին քով, որ կ’ենթադրէ վերականգնումը Պատմական Հայաստանի հողային ամբողջականութեան։ Կը ներառէ այս տեսլականը Մեծ Հայքը, Փոքր Հայքը, Գամիրքը, Կիլիկեան Հայաստանը, Հայոց Միջագետքն ու Կոմմագենէն՝ վերամիաւորուած մէկ հայկական պետութեան սահմաններուն մէջ։ Ասանկով՝ կը ձգուին սահմանները Պատմական Հայաստանի՝ Միջերկրական ծովէն մինչեւ Սեւ ու Կասպից ծովերը։

Տարրերէն մէկն է հայկական այժմու ազգայնականութեան «Ծովէ ծով Հայաստան»ի գաղափարը։ Շատ մը ներկայացուցիչներ կը սեպեն Քա. 1-ին դարը (Տիգրանեան Հայաստանի ատենը) իբրեւ ոսկեդարը հայոց պետականութեան։ Ազգային նոյնացման գաղափարներուն մէջ՝ Տիգրանեան ժամանակաշրջանը կը տեսնուի իբրեւ գագաթնակէտը Հայաստանի քաղաքական ու մշակութային կեանքի ծաղկումին, երբ ունեցած են հայերը հզօր ու արդար պետականութիւն։

Հայաստանի բաժանումներէնբ ետք՝ մինչեւ մեր օրերը, դարձած է կարգախօսը անկախութեան պայքարին ու տարրը ռոմանթիք մաքառումին՝ հայկական մեսիականութեան ենթաբնագիրին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական ազգայնականութիւն
Յովսէփ Կարալեան

**Յովսէփ Կա­րա­լեան** (1 Փետրուար 1897, Թիֆ­լիս - 24 Ապրիլ 1981), հայ խորհրդային
գե­ղան­կա­րիչ, ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Կա­րա­լեան 1914-1916-ին հե­տե­ւած է Թիֆ­լի­սի Գե­ղե­ցիկ Ա­րո­ւեստ­նե­րի Խ­րա­խուս­ման Կով­կա­սեան Ըն­կե­րու­թեան կից Գե­ղա­րո­ւես­տի եւ
Քան­դա­կա­գոր­ծութեան Դպ­րո­ցի դա­սըն­թացք­նե­րուն, ա­ւար­տած՝ 1917-ին:

## Գործունէութիւն
1917-էն սկսեալ, մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցած է բա­զմաթիւ հա­ւա­քա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու։

1922-էն 1926, Կա­րա­լեան դա­սա­ւան­դած է Թիֆ­լի­սի միջ­նա­կարգ ու­սում­նա­կան հաս­տա­տու­թեանց մէջ։ Իսկ 1927-ին տե­ղա­փո­խո­ւած է
Մոս­կո­ւա, ուր դա­սա­ւանդ­ման աշ­խա­տանք գտած է Մոս­կո­ւա­յի մէջ Հա­յաս­տա­նի Մ.Պ. Գե­ղար­վես­տի Ս­տու­դիա­յէն ներս։

1935-ին, Մոս­կո­ւա­յի Հայ­կա­կան Պե­տա­կան Ս­տու­դիա­յի մէջ կա­տա­րած է Գ. Սուն­դու­կեա­նի «­Քան­դած Օ­ջախ» թա­տե­րա­խա­ղի բե­մա­կան ձե­ւա­ւո­րու­մը
(բե­մադ­րիչ՝ Ռ. Սի­մո­նով)։

1936-1940-ին վե­րա­դար­ձած է մաս­նա­գի­տա­կան ուս­ման եւ հե­տե­ւած ու ա­ւար­տած է Մոս­կո­ւա­յի Հա­մա­միու­թե­նա­կան Գե­ղա­րո­ւես­տա-­Տեխ­նի­կա­կան
Ինս­տի­տու­տը, Ա. Ֆա­վորս­կիի եւ Եա. Կ­րավ­չեն­կո­յի մօտ։ 1942-ին ըն­դու­նո­ւած է Խ.Ս.Հ.Մ. Ն­կա­րիչ­նե­րու Միութեան ան­դամ։

1947-ին Կա­րա­լեան տե­ղա­փո­խո­ւած է Պաքու, ուր 1948-1953-ին նկար­չու­թիւն դա­սա­ւան­դած է Աշխապատէն Պա­քու փո­խադ­րո­ւած Գե­ղա­րո­ւես­տի Ու­սում­նա­րա­նին մէջ։

1953-ին գե­ղան­կա­րի­չը վերջ­նա­կա­նա­պէս հաս­տա­տո­ւած է Ե­րե­ւան։ Սկ­սած է մաս­նակ­ցիլ հան­րա­պե­տա­կան, միու­թե­նա­կան եւ մի­ջազ­գա­յին հա­ւա­քա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու։ Ձեռ­նար­կած է Հա­յաս­տա­նի Գ.Տ.Ց. վիտ­րաժ­նե­րու(ցու­ցա­փեղ­կե­րու) ձե­ւա­ւոր­ման (Ռ. Շահ­վեր­դեա­նի հետ)։

## Պարգեւներ
* 1967-ին ար­ժա­նա­ցած է Հա­յաս­տա­նի Վաս­տա­կա­վոր Ն­կա­րի­չի կո­չու­մին։ Սկ­սած է հան­դէս գա­լու ան­հա­տա­կան
ցու­ցա­հան­դէս­նե­րով՝ 1967-ին Հա­յաս­տա­նի «Ն­կա­րիչ­նե­րի Տան», իսկ 1969-ին Մոս­կո­ւա­յի եւ «Նո­վո­սի­բիրս­կի Ա­կա­դե­մա­կան Ա­ւա­նի Գիտ­նա­կան­նե­րի Տան» մէջ։

* 1977-ին Յով­սէփ Կա­րա­լեան Հա­յաս­տա­նի Խ.Ս.Հ. Գե­րա­գոյն Խոր­հուր­դի Նա­խա­գա­հու­թեան կող­մէ պար­գե­ւատ­րո­ւած է պա­տո­ւոյ յա­տուկ գի­րով՝ ծննդեան 80-ա­մեա­կին առ­թիւ։

Տա­ղան­դա­ւոր գե­ղան­կա­րի­չը վախ­ճա­նած է 1981 թո­ւա­կա­նի Ապ­րիլ 24-ին։

## Գործեր
* «Փոքրիկ Նորայի դիմանկարը» (1920)
* «Փողոցում» (1950)
* «Դէպի քաղաք» (1958)
* «Սուճուխ են կախում» (1964)
* «Գարուն. Ծաղկած ակացիա» (1965)
* «Գաղթականներ» (1965)
* «Ռեքվիեմ» (1970)
* «Սենեակում» (դեկորատիվ մոտիվ)
* «Սեղանի շուրջ»

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1897 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1981 մահեր
Ստորոգութիւն:1 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:24 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ գե­ղան­կա­րիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնածներ
Ծխախոտ

300px|մինի|աջից|'''Գերմանական ծխախոտներ'''
**Ծխախոտ**, ծխախոտ բոյսին մշակուած եւ մանրակրկիտ կտրուած տերեւներ, որոնք փաթթուած են թուղթէ գլանակի մէջ՝ ծխելու համար։ Ժամանակակից ծխախոտի գլանակները մեծ մասամբ զտուած են։

«Սիկար» կամ «սիկարեթ» (*cigarette*) բառը ծագում առած է մայաներու լեզուին (*Մայաները հնդիկ  ժողովուրդ են Մեքսիքոյի մէջ)՝* «*սիյար»* բառէն, որ կը նշանակէ *ծխախոտին* *փաթթուած տերեւները ծխել.* ) բառը առաւելապէս կը բնութագրէ տափակ կոչուող բոյսը, սակայն երբեմն այս բառը կը կապուի նաեւ ծխախոտի ուրիշ տեսակներու՝ մեխակի կամ կանեփի հետ, որոնք ըստ ծխամոլներուն, զանոնք ծխելով «հաճոյք» կը ստանան։

Ծխախոտը մորմազգիներու ընտանիքին միամեայ, երբեմն բազմամեայ խոտաբոյս մըն է։ Գլխաւորաբար կ'աճի Ամերիկայի եւ Աւստրիոյ մէջ։ Տարածուած է ծխախոտի աւելի քան 65 տեսակ։ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ծխախոտը մշակուած է Արագածոտնի, Կոտայքի, Տաւուշի, Գեղարքունիքի, Արարատի եւ Վայոց ձորի մարզերուն մէջ։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Cigarette_diagram.svg|մինի|250x250փքս|Ծխախոտին կառուցուածքը`1.95% բջիջանիւթի քացախաթթուի աղէն պատրաստուած զտոց:2. Զտոցը փակելու համար օգտագործուող թուղթ:

3. Ծխախոտը ծածկելու համար նախատեսուած թուղթ:

## Կառուցուածք
Ծխախոտին արմատային համակարգը հզօր է եւ առանցքային: Ցօղունը կանգուն է, կլորաւուն, վերի մասը՝ ճիւղաւորուող, բարձրութիւնը՝ 120-150 սմ: Տերեւները կրնան ըլլալ՝ կլորաւուն, ձուաձեւ, շեղակի, նշտարաձեւ եւ այլն։

Ծաղկաբոյլը գնդաձեւ, վահանաձեւ, փռուած, հակադարձ բրգաձեւ կոթ մըն է, ծաղիկը՝ երկսեռ, վարդագոյն կամ կարմիր: Պտուղը՝ բազմասերմ, երկբուն եւ ձուաձեւ տուփիկ մըն է: Սերմերը մանր են, հարթ, մութ շագանակագոյն։

Ծխախոտը ջերմասէր բոյս է, կ'աճի տաք, խոնաւ եւ անձրեւոտ վայրերու մէջ։ Տերեւները համապատասխան մշակումէն ետք կ'օգտագործուին գլանակներ, սիկար, սիկարեթներ, ծխամորճի համար թելաւոր (կտրտուած) ծխախոտ պատրաստելու համար: Տերեւները կը պարունակեն ածխաջուրեր, նիքոթին, սպիտակուցներ, թթուներ, եթերաիւղեր, բուրաւէտ նիւթեր, սերմերը՝ 36-39% իւղ, զոր կ'օգտագործեն արհեստական նպատակներով։

## Տարածում
Հայաստանի մէջ բաւական զարգացած է ծխախոտի արտադրութիւնը: Բայց միշտ պէտք է յիշել, որ ծխելը վնասակար է առողջութեան։

Ծխախոտին հայրենիքը Հարաւային Ամերիկան է։ Սերմերը հոնկէ Եւրոպա բերած են ԺԶ. դարուն սկիզբը, մէկ դար ետք՝ Ռուսաստան, իսկ ԺԷ. դարուն վերջը՝ Կովկաս։ Ծխախոտը Հայաստանի մէջ կը մշակեն ԺԹ. դարու վերջը։ 

### Ծխախոտին մնացորդները
Ծխախոտին մնացորդները կը կազմեն ծխախոտին սկզբնական երկարութեան շուրջ 30%-ը: Անիկա բաղկացած է հիւսուած խողովակէ մը, որ կը պարունակէ զտիչ մը եւ ծխախոտի որոշ մնացորդներ՝  մոխիրի հետ խառնուած: Անոնք թուային առումով ամէնէն յաճախակի աղբն են աշխարհի տարածքին: Ծխախոտին մնացորդները կը կուտակուին շէնքերէ դուրս եւ փողոցները, ուրկէ փոթորիկներու միջոցով կը տեղափոխուին դէպի առուներ, գետեր եւ լողափեր: 

2013-ին, Վանքուվըրի Պրիթիշ Քոլումպիա  քաղաքը համագործակցելով TerraCycle-ի հետ՝ կը ստեղծէ ծխախոտի մնացորդներու վերամշակման համակարգ մը: 

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Ծխելու եւ առողջութեան բազա
* Global Link 
* Հակածխախոտային միջազգային հասարակական միութիւն  
* Ծխախոտ 

Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Ամերիկեան յայտնագործութիւններ
Ստորոգութիւն:Ծխախոտ
Քատրեթէ

**Քատրեթէ**  (), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Սարագոսա նահանգին մէջ, Արագօն։ Բնակչութեան թիւը 3054 հոգի է (ըստ 2007 թուականի մարդահամարին)։ Նահանգին վարչութենէն 12 քմ. հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ayuntamiento de Cadrete
* Cofradía del Santo Cristo de Cadrete (no oficial)

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Փօ Կազոլ

**Փօ Կազոլ ի Սայեզ** (, ծնած՝ 6 Յուլիս 1980, Պարսելոնա (Սպանիա)), սպանացի արհեստավարժ պասքէթպոլիստ, որ ներկայիս կը խաղայ Պասքէթպոլի ազգային ասոցիացիայի (NBA) «Շիքակօ Պուլզ» ակումբէն` որպէս կեդրոնական եւ ծանր յարձակող։ Կազոլը մեծցած է Սպանիոյ մէջ՝ Մարիսա Սայեզի եւ Oկսդի Կազոլի ընտանիքին մէջ։ Ընտրուած է NBA-ի 2001 թուականի տրէֆթի առաջին ռաունտի 3-րդ ընտրութեամբ՝ «Աթլանթա Հոքս»ի կողմէն՝ աւելի ուշ տեղ գտնելով «Մեմֆիս Կրիզլիզի»ի մէջ, որու կազմին մէջ ճանաչուած է «Տարուայ նորեկ»։ Կրիզլիզի կազմէն ունի բազմաթիւ գրանցուած մրցանիշեր՝ խաղցած վայրկեաններու, անցուցած հանդիպումներու, նետման արդիւնաւէտութեան, տուգանային նետումներու, պլոքներու, միաւորներու եւ այլ ցուցանիշներու դասակարգումներու մէջ։

2008 Փետրուարին կը փոխանակուի եւ կը տեղափոխուի «Լէյքըրզ»։ Փոխանակման մէջ ներառուած էր նաեւ իր կրտսեր եղբայրը` Մարք Կազոլը, որ մինչեւ այսօր կը խաղայ «Կրիզլիզի» ակումբէն։

## Խաղացողի Բրոֆիլը
**Կազոլը Եւրոպասքէթ 2011-ի ատեն**

2.13 մ հասակով [b] Կազոլը իր չափերուն համար աթլեթիք էր, որուն շնորհիւ կրնար խաղալ ե՛ւ ուժային ֆորուըրտի, ե՛ւ սենթըրի դիրքերը, ինչպէս ըրին եւրոպացի ընկեր խաղացողներ Թոնի Քուքոչը ու Տիրք Նոուիցքին։

Ան հարուստ կոլահար էր «փոսթ»-ի (զամբիւղի մօտի) եւ միջին հեռաւորութեան գօտիին մէջ. անոր ընդհանուր խաղը գրեթէ երկկողմանի էր, որուն հետեւանքով դժուար էր հակառակորդ խումբերուն զինք պաշտպանելը։ Կազոլը շատ արդիւնաւէտ կերպով միաւորներ կը վաստակէր՝ օգտագործելով զանազան միջին հեռաւորութեան ցատկումներ, «հուք» հարուածներ, վեր ու վարի շարժումներ ու կեղծիքներ։ Ի յաւելումն, անոր ոտքերուն արագութիւնը, իր մեծութեան համեմատ, թոյլ կուտար անոր վազել արագ ընդմիջումներու ընթացքին եւ արդիւնաւէտօրէն աւարտել զիրենք։

Քոպի Պրյանթը Կազոլի մասին ըսաւ. «Շատ դժուար պիտի ըլլայ գտնել իր հմտութիւններով մեծ մարդ մը խաղի պատմութեան մէջ»։

Կազոլն իր NBA-ի կարիերայի ընթացքին գրանցեց աւելի քան 550 «տապըլ-տապըլ»։ 2 Ապրիլ 2016-ին ան դարձաւ NBA-ի պատմութեան 36-րդ խաղացողը, որ հասաւ 10,000-միաւորի/10,000-անդրադարձի սահմանագծին եւ 43-րդ խաղացողը, որ հասաւ 20,000-միաւորի, ան չորրորդն է միայն այդքան միաւոր, 10,000 անդրադարձ, 3,500 աշիսթ եւ 1,500 արգելափակում ունեցողներուն մէջ։

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ ** (կատալոներէն)**
* Թուիթըրի էջը (սպաներէն)/
* Ֆէյսբուք-էջ (սպաներէն)/
* NBA.com փրոֆիլ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1980 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:6 Յունիսի ծնունդներ
Գալեաօ

**Գալեաօ** (), քաղաք Փերուի մէջ, նաւահանգիստ Խաղաղական Ովկիանոսի ափին։ Կը մտնէ Լիմայի ագլոմերացիայի մէջ։

Ըստ 2007 թուականի մարդահամարին՝ բնակչութիւնը 335, 4 հազար է։ Տարածութիւնը՝ 146.98 կմ2։

## Վարչական բաժանում

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պերու
Կալկաթայի Հայկական Տպագրութիւն

**Կալկաթայ**ի մէջ, առաջին հայկական տպարանը հիմնուած է Յովսէփ Ստեփանոսեան (1796)**,** որ հրատարակած է *Աբրահամ Կրետացու* «Պատմութիւն...»ը (1796), *Յովհաննէս Մրքուզ* (փիլիսոփայ) Ջուղայեցիի «Վիճաբանութիւն առ շահ Սլէմանն պարսից» (1797) եւ «Գրքուկ որ կոչի էֆիմերտէ» (1798) գրքերը։ Յաջորդ տարի առաջին կէսին այստեղ գործեր են Աւետ Զնթլումեանի (1811-1817), անոր որդիներ Աւետ եւ Յովհաննէս Զնթլումեաններու (1820), Մարտասիրական ճեմարանի (1816-1853), *Պողօս Յորդանանեանի* (1820-1821), Օճանասփիւռ ընկերութեան (1822-1823), Անգլիական եպիսկոպոսական ճեմարանի (1827-1841), մկրտող միսիոներներու (1831-1844), *Պողօս Վիչենեան*ի «Արծիւ» (1846-1851), «Արարատեան ընկերութեան» (1845-1848), «Ազգասէր Արարատեանի» (1848-1852) տպարանները։

Մասնաւոր անձանց տպարաններէն աւելի աչքի ինկողը Յորդանանեանի տպարանն էր, ուր տպագրուած է «Հայելի կալկաթեան» լրագիրը (1820) եւ հայերէն անդրանիկ աշխարհաբար կատակերգութիւնը՝ «Խտրադիմայ դրժողութեան» (1821)։ Ընկերութիուններու եւ ուսումնական հաստատութիւններու տպարաններէն ամենաերկարատեւն ու բեղմնաւորը Մարտասիրական ճեմարանի տպարանն էր, որը լոյս է ընծայած 60-էն աւելի դասագիրքեր, օրացոյցներ, թարգմանական գեղարուեստական երկեր (Շատոպրիան՝ «Աթալա», 1843, *Պեռնարտեն տը Սեն-Պիեռ*՝ «Պաւլոս եւ Վիրգինիա», 1830)։

##### 1821-1850-ականներու հրատարակութիւններ
Օճանասփիւռ ընկերութեան տպարանի հրատարակութիւն էր «Շտեմարան» հանդէսը (1821-1823)։ Անգլիական եպիսկոպոսական ճեմարանի տպարանը լոյս ընծայած է Մ. Թաղիատեանի յայտնի նամակը Երեւանցիներուն (1828), «Դիցաբանութիւն» ուսումնասիրութիւնը (1830), դասագրքեր ու այլ գործեր, գրական մեծ արժէք ներկայացնող «Սիրակարկաչ» երգարանը (1830)։ «Արարատեան ընկերութեան» եւ «Ազգասէր Արարատեանի» տպարաններուն մէջ լոյս տեսած են Մ. Թաղիատեանի երկերը, «Ազգասէր» (1845-1848) եւ «Ազգասէր Արարատեան» (1848-1852) լրագրերը, *Թ. Աւետումեան*ի «Արամայիս» (1846) վիպակը։ 19-րդ դարու 50-ական թ. կը թուլնայ հնդկահայ մշակութային կեանքը։ 

##### 1850-ականներէն վերջ
1852-1869ին Կալկաթայի մէջ չէ գործած ոչ մէկ հայկական տպարան։ Այդ շրջանին տպագրուած 3 գիրք շարուած են օտարազգի տպարաններու մէջ։ Կալկաթայի վերջին հայկական տպարանը կը պատկանի Յովհաննէս Խաչիկեանին։ Այստեղ լոյս ընծայած է տպարանատիրոջ շուրջ 10 անուն գործերը։

1896-1897 թուականներուն անգլիական մէկ այլ տպարանին մէջ լոյս տեսած է «Երգաձայնութիւնք Հայաստանեայց առաք, Ս. եկեղեցւոյ» ժամագիրքը՝ հայերէն բնագրով եւ անգլերէն թարգմանութեամբ ու ձայնանիշերով։ 

1950-1957 թուականներուն կը հրատարակուէր «Նոր ազդարար» հանդէսը, որ նոյնպէս կը շարուէր օտարազգի տպարանին մէջ։ Կալկաթայի մէջ հայերէն գիրքերը հիմնականին կը հրատարակուին գրաբար, ինչպէս եւ Նոր Ջուղայի խօսակցական լեզուով ու աշխարհաբարով։

## Աղբիւրներ

* Զարբհանալեան Գ., Պատմութիւն հայկական տպագրութեան, Վենետիկ- Սբ. Ղազար, 1895։

* Լէօ, Հայկական տպագրութիւն, հատոր Ա., Թիֆլիս, 1904։

* Ն. Ա. Ոսկանեան, Ք. Ա. Կորկոտեան, Ա. Մ. Սավալեան, Հայ գիրքը 1512-1800 թուականներին. Հայ հնատիպ գրքի մատենագիտութիւն, Երեւան, 1988

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Կալուէյ

**Կալուէյ** (,  ), քաղաք Իրլանտիայի արեւմտեան մասին մէջ, Կալուէյ կոմսութեան մէջ։ Տարածքը 6,148&nbsp;ք.մ.² է, իսկ բնակչութիւնը՝ 72 414&nbsp;մարդ (ըստ 2006-ի մարդահամարի տուեալներուն)։ Հիմնադրուած է 13-րդ դարուն եւ մշտապէս աշխոյժ առեւտուրի մէջ եղած է Սպանիոյ եւ Ֆրանսայի հետ։

## Բնակչութիւն

## Քոյր քաղաքները
*  Շիքակօ (), Իլինոյս, ԱՄՆ (1997)
*  Քեմպրիճ (), Մասաչուսեց, ԱՄՆ
*  Լորիան (Ֆրանսա)

## Պատկերասրահ
700px|center

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իրլանտայի քաղաքներ
Կակրա

**Կակրա** (ինչպէս նաեւ *Կակրի*) աբխազերէն` Гагра, ), զբօսաշրջելու յարմար (թուրիստական) քաղաք է Աբխազիոյ մէջ, Սեւ ծովու ափին։

## Բնակչութիւն
1989 թ-ի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կազմուած էր 24,1 հազար մարդէ, որոնցմէ 30,5%-ը ռուսեր, վրացիներ&nbsp;-&nbsp;28,1%, հայեր&nbsp;-&nbsp;19,4%,աբխազներ&nbsp;-&nbsp;11,2%։

2003 թ-ի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէր 10717 մարդ, հիմնականը հայեր, աբխազներ եւ ռուսեր։

## Պատկերասրահ

Gagripsh old.gif|Հին Կակրան
A_tribute_to_Romantism.jpg
Gagra old church.jpg|Սուրբ Մարիամ Աստուածածնի Եկեղեցի
Gagra Station.JPG|Կայանի շէնքը
Monument_in_Gagra_(1).jpg|Հայրենական մեծ պատերազմի զոհուածներու յուշարձան
Gagrypsh-2008-08-05-13.jpg|Կակրա կայանի շէնքը
View_of_new_Gagra.jpg
DaurAhvledianiStadium-2008-08-05-6.jpg
Gagrypsh.jpg
Гагры Колонада.jpg
Gagra train tunnel.jpg
Sculpture_in_Gagra.jpg
Gagra. Аbkhazia.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Կակրայի պաշտօնական կայք էջը 
* Կակրայի լուսանկարներ 

Ստորոգութիւն:Աբխազիոյ քաղաքներ
Կալկաթա

**Կալկաթա** (պենկալերէն՝ কলকাতা, ), քաղաք Հնդկաստանի մէջ, Պենկալեան ծովածոցի ափէն 140 քմ հեռու։ Արեւմտեան Պենկալիա նահանգին վարչական կեդրոնը եւ նաւահանգիստը։

## Անուանումը
Անուանումը յառաջացած է այն գիւղին անունէն, որուն տեղը 1690-ին անգլիական արեւելահնդկական ընկերութիւնը հիմնադրած է այժմեան քաղաքին հիմքը հանդիսացող իր առեւտրա-մատակարարման կայանը։ Այդ գիւղը կը կոչուէր Kalikata «Քալիի կացարան»ը (Քալին հնդկական դիցաբանութեան աստուածուհիներէն է՝ Շիւայի կինը), պաշտամունքային վայր էր։

## Պատմութիւն
Կալկաթան անգլիացիներուն կողմէ հիմնադրուած քաղաք մըն է. իր պատմութիւնը փաստօրէն կը համընկնի անգլիացիներուն կողմէ Հնդկաստանի նուաճման պատմութեան։

Կալկաթան հիմնադրուած է անգլիական Օսթ-Հնդկական ընկերութեան կողմէ, որ կը վայելէր Հնդկաստանի հետ առեւտուր կատարելու մենաշնորհը։ Ներկայ Կալկաթայի տեղը 1690-ին առեւտրա-մատակարարման կայան մը կար, ուր հետագային անգլիացիները կը կառուցեն Ուիլիամ բերդը։ Այդ բերդը կը դառնայ Կալկաթայի կորիզը։

1773-1911 Կալկաթան եղած է Հնդկաստանին անգլիական գաղութատիրութեան վարչական կեդրոնը:

## Տեսարժան վայրեր
Առանձնակի հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Ֆորթ-Ուիլիամը եւ Վիքթորիա Մեմորիալ թանգարանը, ուր կը ցուցադրուին Վիքթորիա թագուհիին տիրապետութեան շրջանին նիւթեր եւ բուսաբանական այգին։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Հ.Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Յարութիւնեան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Ա-Կ), Երեւան, «Լոյս», 1987, էջ 231։
* Կ. Աւետիսեան, Արեւելքի մարգարիտը, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964։

## Արտաքին յղումներ
* Հայերը Հնդկաստանի մէջ

Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի քաղաքներ
Յարութիւն Կալենց

**Յարութիւն Հարմանտաեան** (Յարութիւն Կալենց, 27 Մարտ 1910, Կիւրին - 7 Մարտ 1967, Երեւան )**,** հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
ծնած է Թուրքիոյ Կիւրին քաղաքը: Մեծ Եղեռնէն ետք ապաստանած է Հալէպի որբանոցը, ապա տեղափոխուած ՝ Պէյրութ։ Մասնագիտական կրթութիւնը ստացած է ֆրանսացի նկարիչ՝ Ժորժ Միշլէի արուեստանոցը։

1920-ական թուականներու վերջերը, վերջինիս հետ ճամբորդած է Լիբանանի եւ Սուրիոյ կարգ մը վայրեր, ուր ցուցադրուած են իր կտաւի վրայ աշխատանքները։ 1932-ին Լիբանանի մէջ ստեղծուած «Արուեստի բարեկամներու միութեան» հիմնադիր անդամներէն եղած է: 1939-ին մասնակցած է Նիու Եորքի միջազգային ցուցահանդէսին, ուր Լիբանանաի մասին իր պատրաստած հարթաքանդակները արժանացած են պատուոյ յիշատակութեան։ 1942-ին, եղած է «Լիբանանի նկարիչներու միութեան» հիմնադիրներէն։ Արտասահմանի մէջ ունեցած է անհատական շարք մը ցուցահանդէսներ։ 1946-ին իր կնոջ՝ նկարչուհի Արմինէ Կալենցի հետ ներգաղթած է Հայաստան։ Մասնակցած է հանրապետական եւ միութենական բազմաթիւ ցուցահանդէսներու։ Ունեցած է անհատական ցուցահանդէսներ Երեւանի մէջ (1962), Մոսկուայի մէջ (1965)։ 1966-ին մասնակցած է Չեքոսլովաքիոյ մէջ կազմակերպուած արուեստի տասնօրեակի ցուցահանդէսին, ապա Փարիզի մէջ կազմակերպուած «Ուրարտուէն մինչեւ մեր օրերը» ցուցահանդէսին։

Լաւագոյն գործերէն են՝ «Գարուն», «Ծառ Զանգեզուրի ձորում», «Աշունը Հրազդանի ափին», «Ծաղիկներ», Մայա Պլիսեցկայայի, Գէորգ Էմինի, եւ այլոց դիմանկարները եւ այլն : :

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լիբանանահայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ վաստակավոր նկարիչներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Ստորոգութիւն:1910 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1967 մահեր
Ստորոգութիւն:7 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Կաղնի խաչ

**Կաղնի Խաչ**, հայկական վանք, ներկայիս՝ Ազրպէյճան: Դաշկեսանի Հանրապետութեան շրջանի, պատմական Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Գարդման գաւառին մէջ։ Կը գտնուի Կիրանց գիւղին շուրջ 1 քմ հարաւ- արեւմուտք՝ ոչ մեծ ձորակի մէջ։
## Պատմութիւն
Վանքին վիմագիրերու առկայութեան մասին առաջին անգամ ակնարկուած է 1853-ին «Արձանագիրք եղեալք ի վերայ որմոց շինուածոցն ի հնութենէ ժամանակին գոլով մաշեալք՝ զնշանակեն ինչ տեղեկութիւն միայն յերկուց կանգնեալ արձանաց երեւին»։ Ցաւօք, տեղեկագրի կազմողը բաւարարուած է յիշեալ խաչքարերու սոսկ թուագիրները ընդօրինակելով:

Ըստ աւանդութեան՝ վանքին մէջ կը գտնուէր Գարդմանքի յայտնի իշխաններու մէկուն աճիւնը, 

Վանքը ունեցած է վանահայր եւ միաբանութիւն, որ, ըստ վկայութիւններու, որ մէկ դէպքը գործուած է 1834-ին, իսկ միւսը՝ 1838-ին.

## Ճարտարապետութիւն
Վանքին՝ համեմատաբար հանգամալից առաջին նկարագրութիւնը տրուած է 1853-ին, կազմուած վաւերագրում մը, ուր կ'ըսուի.

Ուշագրաւ է նաեւ 1886-ի նկարագրութիւնը.

## Կալուածներ

Կալուածներու մասին արժէքաւոր տեղեկութիւն կը պարունակէ 1853-ի կազմուած վերոյիշեալ վաւերագիրը.

## Արտաքին յղումներ
* Դաշկեսանի շրջանի հայկական յուշարձաններու քարտէս
* Կիրանց (Շարուքքար) գիւղը ՀՃՈւԿ-ի կայքի մէջ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազրպէյճան
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
ԿԱՄ (գրական հանդէս)

**ԿԱՄ** (Անգլերէնով՝ *GAM Review*, Ֆրանսերէնով՝ *Revue GAM*), վերլուծական եւ քննադատական հանդէս, Խմբագիր՝ գրականագէտ Մարկ Նշանեան։

Առաջին թիւը հրապարակուած է Փարիզ, 1980-ին։ Կը հրատարակուի պարբերականօրէն։ Բովանդակութիւնը կ'ընդգրկէ գեղարուեստական գրականութիւն՝ բանաստեղծութիւններ եւ արձակ գրութիւններ, ինչպէս նաեւ գրականագիտական-վերլուծողական յօդուածներ եւ թարգմանական էջեր։

«ԿԱՄ»ի մէջ լոյս տեսած են Վահէ Օշականի, Գրիգոր Պըլտեանի, Նիկողոս Սարաֆեանի, Մարկ Նշանեանի եւ բազմաթիւ այլ յայտնի գրողներու գործերը։

«ԿԱՄ»ի 6-րդ թիւին մէջ՝ Մարկ Նշանեան, Ժան-Լիւք Նանսիի մէկ գրութիւնը թարգմանած է հայերէնի ու տպած:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
Ժիրայր Դանիէլեան, Սփւիռքահայ Նոր Պարբերական Մամուլը 1967-1980 թթ․ուն (Մատենագիտական փորձ), Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս։
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ստորոգութիւն:Գրական հանդէսներ
Կամսար Աւետիսեան

**Կամսար Աւետիսեան** (), ուսուցիչ:

## Կենսագրութիւն
Կամար Աւետիսեան ծնած է Հին Պայազիտ, 1904-ին: Իր նախնական ուսումը ծննդավայրի նախակրթարանին մէջ ստանալէ ետք,1915-ին կ'անցնի Թիֆլիս, ուր կը մտնէ տեղի Ներսիսեան դպրոցը:1932-1937 թուականներուն կ'ուսանը Երեւանի Պետական Համալսարանի աշխարհագիտութեան բաժանմունքին մէջ, որուն ընթացքը աւարտելէ ետք կը նետուի ուսուցչական ասպարէզին:

1974-ին «Արեւմտեան Հայաստանի Բնաշխարհը աւարտաճառով կ'արժանանայ Դոկտոր Փիլիսոփայութեան Աշխարհագիտական Գիտութիւններու տիտղոսին:

Իբրեւ դասախօս Կ. Աւետիսեան կը պաշտօնավարէ Խաչատուր Աբովեանի անուան Մանկավարժական Հիմնարկի, Գիւղատնտեսութեան կաճառի ու 1964-1974 թուականներուն՝ Էջմիածնի Հոգեւոր Ճեմարանի Լսարանական բաժնին մէջ, աւանդելով ընդհանուր աշխարհագրութիւն եւ Հայաստանի աշխարհագրութիւնը առարկաները:

Վերջին տասնամեակներուն մէջ հրատարակած՝ աշխարհամասերու, եւ առանձին երկիրներու աշխարհագրութեան նուիրուած Կ. Աւետիսեանի բազմաթիւ հատորներուն, ինչպէս նաեւ Հայաստանի Աշխարհագրութեան նուիրուած իր տասնեակներով յօդուածներուն մէջ առանձին ուշադրութեան կ'արժանանան ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐՈՒ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆը (Երեւան, 1969), եւ ցարդ անտիպ՝ ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲՆԱՇԽԱՐՀԸ:

Կ. Աւետիսեան կը մահանայ 1976-ի Հոկտեմբեր 24-ին:
## Աղբիւրներ
* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Զ., Պէրութ, 1977, էջ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ աշխարհագրագէտներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Կայսերական Կարաժ

300px|մինի|Կայսերական կարաժ
**Կայսերական կարաժ** (ռուս.՝ *Императорский гараж*), պատմական շէնքերու համալիր Սեն Փեթերսպուրկի Փուշքինի շրջանի Փուշքին քաղաքին մէջ։ Կառուցուած է 1906-1915 թուականներուն, կը համարուի մշակութային ժառանգութեան կեդրոն: Կը գտնուի Ակադեմական պողոտայի 2-6 շէնքին մէջ:

## Պատմութիւն
Ի. դարու սկիզբը Նիքոլա Բ.-ին համար ինքնաշարժներու ձեռքբերման գործով զբաղած է իշխան Վլատիմիր Օրլովը եւ անոր կողմէն գնուած առաջին կայսերական մեքենաները յայտնուած են Ցարսքոյէ Սելոյի մէջ 1906-ի սկիզբը: Նոյն ատեն ալ սկսած է առաջին կարաժի շէնքին շինարարութիւնը (այժմ` տուն 4) Ալեքսանտրովեան պալատի հարեւանութեամբ գտնուող փակ տարածքին մէջ։ Նախագիծին հեղինակը եղած է Ցարսքոյէ Սելոյի պալատական վարչութեան ճարտարապետ Սիլուիօ Տանինը: Առաջին յարկին վրայ տեղակայուած էին նորոգման արհեստանոցները եւ կառասրահը: Երկրորդ փայտէ յարկին վրայ կը բնակէին ծառայողները: Համալիրին երկրորդ շէնքը (այժմ` տուն 2) կառուցուած է 1908-ին ճարտարապետ Վլատիմիր Լեպսկիի կողմէ, արդիւնաբերական սպասարկման կայանի ղեկավարին եւ կայսերական անձնական վարորդին նստավայրին համար: Այդ ատեն կայսերական կարաժի ինքնաշարժներու թուաքանակը կը հասնէր մօտաւորապէս յիսուն մեքենայի: 1913-ին ճարտարապետ Ալեքսանտր Մինիաեւի նախագիծով կը կառուցուի նոր մասնաշէնք մը, այսպէս կոչուած «Սպիտակ կարաժը» (տուն 6), 40 ինքնաշարժի համար:

Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք կարաժին շէնքը կը շարունակուէր օգտագործուիլ ըստ նշանակութեան, այնուհետեւ շարժիչներու նորոգման գործարան: Հայրենական մեծ պատերազմէն ետք շէնքերը կը յանձնուին Լենինկրատի գիւղատնտեսական ուսումնարանին, որու տնօրինութեան տակ կը գտնուի մինչ օրս: Կարաժին համալիրին մէջ տեղակայուած է ինքնաշարժներու եւ թրաքթորներու ամպիոնը (ներկայիս գիւղատնտեսական մեքենաներու ամպիոն), ինչպէս նաեւ ռազմական ամպիոնը եւ աշխատանքի պաշտպանութեան ամպիոնը:

## Ճարտարապետութիւն
Առաջին շէնքը (տուն 4) կը յիշեցնէ անգլիական տնակ, որու վերին փայտէ յարկին վրայ կը գտնուի աղիւսաշար վանդակամած: Երկրորդ շէնքը (տուն 2) կառուցուած է նոր ոճով: Շէնքին կեդրոնական ճակատամասին մէջ, մուտքէն վեր պահպանուած է հարթաքանդակ մը, ուր պատկերուած է Ցարսքոյէ Սելոյի մէջ անցած առաջին ինքնաշարժներու մրցաշարքը: Երրորդ շէնքը (տուն 6) կը ներկայացնէր դահլիճ մարզասրահ, նեոկլասիցիզմի ոճով արտաքին ձեւաւորմամբ եւ նման էր Լիւատիի կարաժին: Շէնքին գլխանիստային ճակատային մասին մէջ կը գտնուի եռակի կամարային որմնախորշ մը, որ վերէն եզրաւորուած է կոշտաքար որմուածքով:

## Պատկերասրահ

Russian Imperial Tsar's Garages Puskin Tsarskoye Selo 5.jpg
Automobil mit Schneeraupen beim Geländefahren - CH-BAR - 3241596. 15.07.17.jpg
Russian Imperial Tsar's Garages Puskin Tsarskoye Selo 3.jpg
Russian Imperial Tsar's Garages Puskin Tsarskoye Selo 1.jpg
Russian Imperial Tsar's Garages Puskin Tsarskoye Selo 4.jpg


## Գրականութիւն
* .

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* 
* 

Ստորոգութիւն:Ռուսաստան
Ստեփան Կանայեան

**Ստեփան Մկրտիչ Կանայեան** (), հայ բանասէր-պատմաբան, մանկավարժ։ ՀԽՍՀ գիտութեան եւ արուեստի հաստատութեան (1930 թուականին՝ ՀԽՍՀ գիտութիւններու հիմնարկ) իսկական անդամ (1925)։

Շրջանաւարտ է Իգտիրի Վարդանեան-Շուշանեան դպրոցէն, 1874-1883 թուականներուն՝ էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանէն, Դորպատի, Ցիւպինկենի, Միւնխենի, Ստրասպուրկի համալսարանէն։ 1888-1889 թուականներուն Յունաստանի մէջ ուսումնասիրած է դասական լեզուներ։ 1891-1893 թուականներուն եւ1896-1914 թուականներուն Գէորգեան ճեմարանէն աւանդած է հայոց ընդհանուր պատմութիւն եւ գերմաներէն։ 1893-1896 թուականներուն դասաւանդած է Թիֆլիսի Ներսիսեան եւ Շուշիի թեմական դպրոցներու մէջ, 1920-1922 թուականներուն եղած է Հայաստանի Ազգային գրադարանի վարիչ, 1927 թուականին՝ ՀԽՍՀ գիտութեան եւ արուեստի հաստատութեան գիտական քարտուղար եղած է։

## Ստեղծագործութիւն
Աշխատակցած է հայ եւ օտար պարբերականներուն, գրած է հայ ժողովուրդի պատմութեան, ազգագրութեան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրութեան վերաբերեալ, ինչպէս եւ պատմա-բանասիրական ու բանագիտական աշխատութիւններ [«Ցուցակ հայերէն ձեռագրերու Թիֆլիսի Ներսիսեան հոգեւոր դպրանոցի», 1893, «Lehrbuch der Neuesarmenischen Literatursprachen», 1902 («Հայ գրական նոր լեզուի ձեռնարկ», հայագէտ Ֆ. Ն. Ֆինկի հետ), «Մամիկոնեանց պատմութիւն»-ը («Արարատ», 1906-1907))։

Յատկապէս արժէքաւոր են «Ջոջանց տան Սասնայ ծռեր. Դաւիթ եւ Մհեր ազգային ժողովրդական վէպի պատմականը» (1907) եւ «Ջոջանց տուն կամ Սասնայ ծռեր Ստեփան Մկրտչի Կանայեան վէպի երեք փոփոխակ» (1910), «Իրանական առասպելները հայոց մէջ» (որուն լուսաբանած է հայ-իրանական առասպելներու ու դիւցազնավէպերու ընդհանրութիւնները) գործերը։ «Անյայտ գաւառներ հին Հայաստանի» (մաս 1, 1914) գործին մէջ Կանայեանը հայ սկզբնաղբիւրներու տեղեկութիւններու հիման վրայ լրացուցած եւ ճշդած է Հայաստանի շարք մը նահանգներու ու գաւառներու վայրերը։

Հայագիտութեան համար արժէքաւոր է Գ. Տէր-Մկրտչեանի հետ կատարած Ագաթանգեղոսի «Պատմութիւն Հայոց»-ի (1909) քննութիւն-բաղդատութիւնը։

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1936 մահեր
Ստորոգութիւն:25 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:8 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու արգելքը Սէուտական Արաբիայի մէջ

մինի|Քառլոս Լատուֆայի ծաղրանկարը՝ «Ճանապարհային երթեւեկութեան նոր նշանը Սէուտական Արաբիոյ մէջ»
**Կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու արգելքը Սէուտական Արաբիոյ մէջ** գործի դրուած է 1957-ին։ Սէուտական Արաբիան միակ երկիրն էր աշխարհի վրայ, ուր կանանց չէր թոյլատրուեր ինքնաշարժ եւ այլ փոխադրամիջոց վարել։ 1990-ականներուն շարժում ստեղծուեցաւ, որ կը պահանջէր ինքնաշարժ վարելու իրաւունք վերապահել կանանց։ Տասնեակ կանայք Ռիատի մէջ նստան ինքնաշարժի ղեկին եւ ձերբակալուեցան ու զրկուեցան անձնագիրէ։ 2007-ին Ուաճիհա ալ-Խուվայտիրը եւ այլ կանայք դիմեցին այն ժամանակուայ թագաւոր Ապտուլլահ իպն Ապտուլ-Ազիզ ալ-Սաուտ՝ ինքնաշարժ արտօնութիւն շնորհելու հանելու խնդրանքով։ 2008-ին Կանանց միջազգային օրը, ալ-Խուվայտիրը նկարահանեց իր մեքենայ վարելը, որ գրաւեց միջազգային ԶԼՄ-ներու ուշադրութիւնը։ Ալ-Խուվայտիր եւ Մանալ ալ-Շարիֆ՝ ոգեւորուած 2011 թուականի արաբական գարնան իրադարձութիւններով, կազմակերպեցին աւելի եռուն քարոզարշաւ՝ կանանց վարելու իրաւունքի համար։ 17 Յունիսէն մինչեւ ամսուայ վերջ փաստաթուղթերով գրանցուեցաւ կանանց ինքնաշարժ վարելու մօտ 70 դէպք։ Սեպտեմբերի վերջը Շայմա Ճաստանիան դատապարտուեցաւ մտրակի 10 հարուածի, Ճիտտայի մէջ ինքնաշարժ վարելուն համար, սակայն դատավճիռը չեղեալ համարուեցաւ։

Երկու տարի ետք կանանց՝ ինքնաշարժ վարելու իրաւունքի քարոզարշաւը վերսկսաւ եւ 26 Հոկտեմբեր 2013-ը ընտրուեցաւ այն օրը, երբ կանայք պէտք է ղեկին նստին։ Նշուած ամսաթուէն 3 օր առաջ Սէուտական Արաբիոյ Ներքին գործերու նախարարութեան ներկայացուցիչը նախազգուշացուց, որ բոլոր անոնք, որոնք կը խախտեն արգելքը, ինչպէս նաեւ անոնք, որոնք կ'աջակցին վերջիններուս, անոնց նկատմամբ կը կիրառուին օրէնքի համապատասխան յօդուածները։ Քարոզարշաւի ղեկավարներուն զգուշացուցին 26 Հոկտեմբերին չնստիլ ղեկին, իսկ Ռիատի ճանապարհներուն blockbusters դրուեցան՝ կին վարորդներուն բացայայտելու նպատակով։

26 Սեպտեմբեր 2017—ին Սէուտական Արաբիոյ թագաւոր Սալմանը հրաման արձակեց, որով կանանց թոյլ տուաւ ինքնաշարժ վարել։

## Ծանօթագրութիւններ
Կանաչ Երթի ջոկատ

thumb|250px|right|Ջոկատին օդանաւները
thumb|250px|left|Մարոքի օդային ջոկատին Cap 230

**Կանաչ Երթի ջոկատը** ("Patrouille de la Marche Verte") Մարոքի օդային բանակին ցոյցի ջոկատն է, ու ազգային պաշտօնական ջոկատը։

Կանաչ Երթի ջոկատը կը թռի Mudry Cap 230 օդանաւով։ Այս օդանաւները ճանչցուած էն որովհետէւ պարանով մէկէն միւսին կապուած կը թռին։ Անունը կու գայ Մարոքի «Կանաչ Երթ»-էն, որ տեղի ունեցաւ 6 Նոյեմբեր 1975-ին։

Մասնակցեցաւ առաջին անգամ ըլլալով 28-րդ Airexpo օդային հանդիպումին, որ տեղի ունեցաւ 30 Մայիս 201-ին։

## Ծանօթագրութիւններ
Կանաչ Կիրակի

**Կանաչ Կիրակի**, այս Կիրակին կը կոչուի Աշխարհամատրան կամ Կանաչ Կիրակի: «Աշխարհամատուռ» կը նշանակէ բոլոր քրիստոնեաներու մատուռը, որ Երուսաղէմի առաջին եկեղեցին է, հիմնուած առաքեալներու կողմէ: Իսկ «Կանաչ» ըսելով՝ նկատի ունինք ծաղկած ու կանաչած Եկեղեցին: Կանաչը կը խորհրդանշէ նաեւ Եկեղեցւոյ մշտականութիւնը եւ անմահութիւնը:

## Կանաչ Կիրակիին խորհուրդը
Աշխարհամատրան Կիրակին տօնն է Ընդհանրական Եկեղեցւոյ, որովհետեւ այս Կիրակի օրը կը հիմնուի, կը հաստատուի ու կը տարածուի Քրիստոսի Եկեղեցին ամբողջ աշխարհի տարածքին:

Տօնն է աշխարհի Եկեղեցւոյ եւ ոչ թէ աշխարհի եկեղեցիներու, որովհետեւ Եկեղեցին մէկ է՝ թէեւ բազում մասերու բաժնուած ըլլայ, որու մասին կ'ըսէ Սողոմոնը.
«Թող վաթսուն թագուհի եւ ութսուն հարճ ըլլան, թող ազնիւ օրիորդներ ունենայ արքան, մինչ
Այսօր նաեւ Եկեղեցւոյ նաւակատիքն է, որ աւելի պայծառ է, քան Եկեղեցւոյ միւս նաւակատիքները, քանզի ասիկա անմիջապէս կը յաջորդ է Նոր Կիրակիին, որու մէջ մեր Տէրը նորոգեց Եկեղեցին, քանզի նաւակատիքը տաճարի նորոգման տօնահանդէսն է:

Եկեղեցին ըլլալով մէկ՝ խորհուրդով երկու մաս ունի՝ հին ու նոր: Հինը ձեւաւորուած է Դրախտին մէջ՝ վերցուելով Ադամի կողէն, եւ աճիլ մինչեւ Քրիստոս, իսկ Նորը շինուեցաւ Գողգոթայի վրայ՝ Քրիստոսի կողէն, եւ աճելու է մինչեւ աշխարհի վախճանը: Ինչպէս Հին եկեղեցին Ադամի զօրութեամբ էր, այդպէս ալ Նորը՝ Քրիստոսի: Հին եկեղեցւոյ մասին ըսուած է. «Աներեւոյթ էր ու անպատրաստ» (Ծննդ. Ա 2), իսկ նորին համար ըսուած է. «Աստուած ըսաւ Լոյս ըլլայ եւ եղաւ» (Ծննդ. Ա 3): Հինէն եկեղեցին անտեսանելի էր ու զուրկ գեղեցկութենէն եւ միայն Հրեաստանի մէջ երեւելի էր, իսկ Նորը Ս. Հոգիի իջնելով գեղեցկացաւ,  Քրիստոսի հաւատքով լուսաւորուեցաւ եւ եղաւ երեւելի բոլոր ազգերու մէջ:

Եկեղեցին, հինի ու նորի բաժնուելով, չի կորսնցներ իր միութիւնը, որովհետեւ Հին եկեղեցւոյ մէջ կատարուող կարգերը ստուերներն էին Նոր եկեղեցւոյ կարգերու՝ ըստ այս խօսքին. «Արդարեւ, Օրէնքը հանդերձեալ բարիքներու ստուերն էր, եւ ոչ թէ իրողութիւններու բուն կերպարանքը» (Եբր. Ժ 1): Անմահ Գառան մորթուելով՝ ստուերական օրէնքներն ինքըստինքեան վերացան, ինչպէս արեգակի ծագումով կը չքանան ստուերները:

Եկեղեցին նաեւ նիւթական բաժանումներ ունի, որոնց մէջ առաջինը կը կոչուի Աշխարհամատրան, այսինքն՝ մայր բոլոր եկեղեցիներու, եւ կարգուած է բոլոր հաւատացեալներու համար: Ժամանակային առումով առաջինը կառուցուած է Ս. Էջմիածինը՝ Տրդատ արքային կողմէն, ապա Երուսաղէմ Ս. Յարութեան տաճարը՝ Հեղինէ թագուհիին կողմէ: Այնուհետեւ Կոստանդիանոս կայսրը Հռոմի մէջ կը կառուցէ Ս. Պետրոս եկեղեցին: Չնայած որ Ս. Յարութեան տաճարն առաջինը չէ կառուցուած, սակայն Խաչեալին զօրութեամբ ան գերազանց է միւս եկեղեցիներէն: Քանի որ Սողոմոնի տաճարին փոխարէն կառուցուած, ինչպէս եւ Սիոնը՝ Սինա լերան փոխարէն եղաւ։ Եւ որ աւելի կարեւոր է, կառուցուած է Գողգոթայի վրայ եւ սրբուած է Տիրոջ Արեամբ:Ասիկա եւս կը կոչուի Աշխարհամատուռ, ինչպէս Նոյեան տապանը, քանի որ այն ընդհանուր է բոլոր քրիստոնեաներու համար:

Երուսաղէմի տաճարը կառուցուելէ ետք հայրապետները կը հաստատեն Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ տօները՝ մէկն այս գարնանային ժամանակներուն մէջ եւ մէկն ալ՝ աշնան:

## Ծանօթագրութիւններ
Կանաչեղէններով հաց (Ժինգիալով հաց)

250px|մինի|Ժինգիալով հաց

**Ժինգիալով հաց**, ղարաբաղեան խոհանոցի, ինչպէս նաեւ Կապանի եւ Գորիսի խոհանոցի ուտեստներէն, որ բաղկացած է կանաչիներով (ժինգիալով) լեցուած հացէ։ Որոշ շրջաններու մէջ այն նաեւ կը կոչուի բինջարով հաց, հացի մէջ օգտագործած բինջարի (եղինջի) շնորհիւ։

Ժինգիալով հացը մօտ 25 տեսակի կանաչիներով պատրաստաւած տափակ բլիթ է։

Ժինգիալով հացի խմորը կը պատրաստուի ալիւրէ, աղէ եւ ջուրէ։ Հացի մէջ տեղադրուող կանաչիները կը կոչուին ժինգիալ, եւ կրնան տարբերուիլ ըստ թխուելու շրջանի եւ ճաշակի։ Ժինգիալով հացին մէջ օգտագործուող կանաչիներէն են կանաչ սոխը՝ (լատ.՝ *Āllium pōrrum*), կանաչ սխտորը (լատ.՝ Állium satívum), գինձը (լատ.՝ *Coriándrum sátivum*, արաբերէն, համեմ), կարմանտիւկը կամ կնձմնձուկը (լատ.՝ *Anthríscus cerefólium*), ճռճռուկը (լատ.՝ *Stellaria media*), թրթնջուկը կամ թթուաշը (լատ.՝ *Rumex*), ծտապաշարը (լատ.՝ *Capsélla*), դաղձ (լատ.՝ *Méntha suaveólens*, արաբերէն` նանա), եղինջը (լատ.՝ *Urtíca dióica*), մանուշակի ծաղիկները (լատ.՝ Víola odoráta), գառնականջը (լատ.՝ *Silene noctiflora*), խազազը կամ վայրի անսովոր սոխը (լատ.՝ Allium paradoxum), անանուխը (լատ.՝ *Mentha Piperita L.*), մշակովի դաղձը (լատ.՝ *Méntha longifólia*), բաղբակը (արաբերէն՝ սամիթ, լատ.՝ *Anethum graveolens*), մոխրաթալ (վայրի սպանախի տեսակ) (լատ.՝ *Spinácia olerácea*), սինձը (լատ.՝ *Tragopógon*), պտուտկունը (լատ.՝ *Papaver commutatum Fisch*), պուտը կամ կակաչը (լատ.՝ *Papáver*), կտաւատի երիտասարդ տերեւները (լատ.՝ *Línum usitatíssimum*), տեսնը կամ հասկադաղձը (լատ.՝*Méntha spicáta*), ծիթենուկ (լատ.՝ *Nonea*), խաղողի երիտասարդ տերեւները, տոպը կամ ալպիական կակաչը (լատ.՝ *Papaver alpinum*), սիմսիմոկը (քերչախոտ, լատ.՝ *Asperugo procumbens*), ուտիմ տիտիմը (լատ.՝*Capsella bursa-pastoris*), պառաւապորտը (լատ.՝ *Anchúsa arvénsis*), առօք-փառօքը։ Նախքան կանաչիները հացի մէջ տեղադրելը, անոնք մանր կը կտրատուին, եւ անոնց կ՛աւելցուին աղ, ձէթ եւ պղպեղ։

Պատրաստման ամբողջ գործընթացը կ՛իրակնացուի տարեց, փորձառու կանանց կողմէ, որոնք կը փոխանցուին պատրաստման սեփական գաղտնիքները իրենց աղջիկներուն ու հարսերուն։ Բարակ շերտով բացուած խմորը կը լեցնեն գրեթէ 25 տեսակի մանր կտրտուած վայրի կանաչիներէ բուսական իւղով պատրաստուած միջուկով։ Կը թխուի սաջ կոչուող տաքցուած ջեռոցում քանի մը վայրկեան տեւողութեամբ։

300px|մինի|Ժինգիալ
Կտրտուած կանաչին կ՛աւելցուի խմորի մէջ, խմորի եզրերը կը փակուին, եւ ապա այն կը թխուի կրակին դրուած «սաջ» կոչուող երկաթէ կտորի վրայ։

Ժինգիալով հացը կարելի է մատուցել կարմիր գինիի, գարեջուրի, կամ թանի հետ։

300px|մինի|ձախից|alt=|Ժինգիալով հացը՝ սաջին եփելու պահուն

## Ժինգիալով հացը մշակոյթին մէջ
Հայ նշանաւոր մանկագիր Գուրգէն Գաբրիէլեանը հետեւեալ բանաստեղծութեամբ կը ներկայացնէ հացին բաղադրատոմսը՝

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Արցախի հրաշքները ։
Քանպերա

**Քանպերա** (), Աւստրալիական միութեան (Աւստրալիա) մայրաքաղաք։ Բնակչութիւնը կը գերազանցէ 345 հազար մարդ, Քանպերան կը հանդիսանայ Աւստրալիոյ ամենամեծ քաղաքը, որ կը գտնուի մայր ցամաքի ներսը, այլ ոչ ծովափին։ Քաղաքը կը գտնուի Աւստրալիական մայրաքաղաքային տարածքի հիւսիսային մասը, Սիտնիէն 280 քմ հարաւ-արեւմուտք եւ Մելպուրնէն 650 քմ հիւսիս-արեւելք։

## Պատմութիւն
Յատուկ ստեղծուած է որպէս մայրաքաղաք։ Կառուցումը սկսած է 1913 թուականին։ 1927 թուականէն խորհրդարանի եւ կառավարութեան նստավայրն է։ Քանպերան սկզբնապէս եղած է Մոլոնկլօ գետի հատուածի անուանումը, որ դարձած է եւ տեղանքի անուանումը։ Այստեղ կառուցուած քաղաքն էլ ստացած է այս անունը, որու ստուգաբանութիւնը ոմանք կը կապեն բնիկներու «Հաւաքատեղի» բառի հետ։

## Բնակչութիւն

## Քոյր քաղաքներ
Քանպերան հետեւեալ քաղաքների քույր-քաղաքն է՝
*  Նարա, Ճապոնիա
*  Պեկին, Չինաստան (14 սեպտեմբեր 2000)

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Туристическая информация о Канберре

Ստորոգութիւն:Աւստրալիա
Գանյար

**Կանյար** ()՝ քաղաք եւ համայնք Իսպանիաի մէջ, կը մտնէ Անդալուզիա ինքնավար համայնքի Գրանատաի մարզի մեջ։ Համայնքը կը գտնուի Ալխուպարա-Գրանադինա շրջանին մէջ։ կը զբաղեցնէ 26 քկմ տարածքը։ 2010 թվականի մարդահամարի տուալներով բնակչությունը կազմել է 412 մարդ։ Հեռավորութունը մարզի վարչական կէտրոնից կը կազմէ 66 կմ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ