Մեծն Պետրոս

**Մեծն Պետրոս** (Ռուսերէն՝ Пётр Великий), Պետրոս Ա. (Ռուսերէն՝ Пётр I) կամ Պետրոս Ալեքսեւիչ (Ռուսերէն՝ Пётр Алексе́евич) ծնած է 9 Յունիս 1672, Մոսկուա – 8 Փետրուար 1725, Ս. Փեթերսպուրկ). իշխած է ցարական Ռուսիոյ եւ աւելի ուշ Ռուսական կայսրութեան 7 Մայիս 1682 էն մինչեւ իր մահը համատեղ իշխած է իր կէս եղբօրը հետ մինչեւ 1696:

Քանի մը յաջող պատերազմներէ ետք յաջողեցաւ ընդլայնել ցարական Ռուսիան աւելի մէծ ու հզօր կայսրութեան մը, որ դարձաւ հիմնական եւրոպական ուժ։

Մշակութային յեղափոխութեան պատճառը եղաւ Ռուսիոյ մէջ, որ փոխարինեց որոշ աւանդականութիւն եւ միջնադարեան հասարակական եւ քաղաքական համակարգեր։

Այս նորերը, հիմնուած էին ժամանակակցութեան, գիտականութեան, արեւմտամէտութեան եւ լուսաւորութեան վրայ։ Պետրոսի բարեփոխումները կատարեցին տեւական ազդեցութիւն Ռուսիոյ մէջ եւ բազմաթիւ ռուսական կառավարութեան հաստատութիւնները նկատելի է, թէ իրենց ծագումը իր իշխանութենէն առած են։

## Կենսագրութիւն
Պետրոսը հասակ առաւ Իզմայլովոյի կալուածքին մէջ եւ կանուխ տարիքէն կրթութիւն ստացաւ «Զուարճութեանց պալատ»-ին մէջ՝ իր հօր կողմէ նշանակուած քանի մը դաստիարակներու հսկողութեամբ, որոնցմէ յատկապէս յիշատակելի են Նիքիթա Զոթովը, Փաթրիք Կորտընը եւ Փօլ Մենեսիուսը։ Երբ անոր հայրը մահացաւ 1676-ին, գահը ձգեց Պետրոսի աւագ համամայր եղբօր՝ հաշմանդամ Ֆէոտոր Գ.-ին։ Այդ շրջանին կառավարութիւնը մեծաւ մասամբ կը ղեկավարուէր Ալեքսէյի լուսաւորեալ բարեկամ՝ Արթամոն Մաթվէյեւի կողմէ, որ Նարիշքին ընտանիքի քաղաքական գլուխն էր եւ Պետրոսի մանկութեան մեծագոյն բարերարներէն մէկը։

Այս կացութիւնը փոխուեցաւ, երբ Ֆէոտորը մահացաւ 1682-ին։ Քանի որ Ֆէոտորը զաւակ չէր ձգած, վէճ ծագեցաւ Միլոսլաւսքի ընտանիքին (Ալեքսէյ Ա.-ի առաջին կինը՝ Մարիա Միլոսլաւսքայա) եւ Նարիշքին ընտանիքին (երկրորդ կինը՝ Նաթալիա Նարիշքինա) միջեւ՝ գահաժառանգութեան շուրջ։ Պետրոսը իր աւագ համամայր եղբօր՝ Իվան Ե.-ի հետ միասնաբար կառավարեց մինչեւ 1696 թուականը։ Իվանը յաջորդն էր գահի շարքին մէջ, սակայն տկարամիտ էր ու կոյր։ Հետեւաբար, Պոյարական Տուման (ռուս ազնուականներու խորհուրդը) ընտրեց 10-ամեայ Պետրոսը որպէս ցար, իսկ անոր մայրը նշանակուեցաւ խնամակալ (regent)։ Գահին ետեւի մասը անցք մը բացուած էր, որպէսզի մայրը, բառացիօրէն վարագոյրին ետեւէն, կարենար թելադրութիւններ ընել երկու տղոց։

1677-ին սկսած «Մոսկուայի մեծ պաշտօնաթողութիւնը» (Grand Discharge) աւարտեցաւ 1688-ին. անիկա հարուածեց վարչակազմի բարձրաստիճան ազնուական ընտանիքները, նաեւ նուազեցուց նախարարութիւններու թիւը։ Ասիկա յառաջացուց կատաղի հակազդեցութիւն։ Սոֆիան՝ Ալեքսէյի առաջին ամուսնութենէն ծնած դուստրերէն մէկը, 1682-ի Ապրիլ-Մայիս ամիսներուն առաջնորդեց «սթրելեց»-ներու (streltsy - Ռուսաստանի ընտիր զինուորական գունդը) ապստամբութիւնը։ Յաջորդած բախումներուն ընթացքին սպաննուեցան Պետրոսի քանի մը ազգականներն ու բարեկամները, ներառեալ՝ Արթամոն Մաթվէյեւը. Պետրոսը ականատես եղաւ քաղաքական բռնութեան այս արարքներուն։

«Սթրելեց»-ները հնարաւոր դարձուցին, որ Սոֆիան, Միլոսլաւսքիները (Իվանի տոհմը) եւ անոնց դաշնակիցները պնդեն, որ Պետրոսն ու Իվանը հռչակուին համատեղ ցարեր, ընդ որում՝ Իվանը ճանչցուեցաւ որպէս աւագը։ Այնուհետեւ Սոֆիան գործեց որպէս խնամակալ թագաւորներու անչափահասութեան շրջանին եւ գործադրեց ամբողջ իշխանութիւնը։ Եօթը տարի շարունակ ան կառավարեց որպէս բացարձակ միապետ (autocrat)։

1682-էն 1689 թուականներուն Պետրոսն ու իր մայրը արտաքսուեցան Փրէոպրաժենսքոյէ։ 16 տարեկանին ան կալուածքին մէջ անգլիական նաւակ մը գտաւ, զայն վերանորոգել տուաւ եւ սորվեցաւ նաւարկել։ Ան ստացաւ անկիւնաչափ (sextant), բայց չէր գիտեր զայն գործածել։ Պետրոսը հմայուած էր արեւային ժամացոյցներով, ուստի սկսաւ օտարերկրացի մասնագէտ մը փնտռել «Գերմանական թաղամաս»-ին մէջ։ Ան բարեկամացաւ մատենասէր Անտրէյ Վինիուսի հետ, որ իրեն հոլանտերէն սորվեցուց, ինչպէս նաեւ երկու հոլանտացի հիւսներու՝ Ֆրանս Թիմերմանի եւ Քարսթըն Պրանտի հետ։ Պետրոսը ուսումնասիրեց թուաբանութիւն, երկրաչափութիւն եւ զինուորական գիտութիւններ (ամրաշինութիւն)։ Ան հետաքրքրուած չէր երաժշտական կրթութեամբ, բայց կը սիրէր հրավառութիւն եւ թմբկահարութիւն։

Պետրոսը առանձնապէս մտահոգ չէր, որ ուրիշները կը կառավարէին իր անունով. Պորիս Կոլիցինը եւ Ֆէոտոր Ափրաքսինը կարեւոր դեր ունեցան։ Ան կը զբաղէր այնպիսի հաճոյքներով, ինչպիսիք էին նաւաշինութիւնը Փերեսլաւլ-Զալեսքիի մէջ եւ նաւարկութիւնը Փլեշչէյեւօ լիճին վրայ, ինչպէս նաեւ՝ կեղծ ճակատամարտեր իր «խաղալիք բանակին» հետ։ Պետրոսի մայրը կը ջանար զինք ստիպել, որ որդեգրէ աւելի աւանդական կենցաղ եւ 1689-ին կազմակերպեց անոր ամուսնութիւնը Եւտոքսիա Լոփուխինայի հետ։ Ամուսնութիւնը ձախողութիւն էր, եւ 10 տարի ետք Պետրոսը ստիպեց կնոջը դառնալ միանձնուհի՝ այդպիսով ազատելով ինքզինք այդ միութենէն։

1689-ի ամրան Պետրոսը ծրագրեց իշխանութիւնը խլել իր համամայր քրոջմէն՝ Սոֆիայէն, որուն դիրքերը տկարացած էին Խրիմի խանութեան դէմ մղուած երկու անյաջող արշաւանքներէն ետք։ Երբ Սոֆիան իմացաւ անոր ծրագիրներուն մասին, դաւադրութիւն նիւթեց «սթրելեց»-ներու որոշ առաջնորդներու հետ։ Պետրոսը, զգուշացուած ըլլալով ուրիշներու կողմէ, կէս գիշերին փախաւ դէպի անառիկ Թրոիցէ-Սերկիեւա Լաւրա վանքը. հոն ան կամաց-կամաց հաւաքեց կողմնակիցներ, որոնք կը զգային, թէ ան պիտի յաղթէր իշխանութեան պայքարին մէջ։ Սոֆիան ի վերջոյ տապալեցաւ, իսկ Պետրոս Ա.-ն ու Իվան Ե.-ն շարունակեցին հանդէս գալ որպէս համատեղ ցարեր։ Պետրոսը ստիպեց Սոֆիային մտնել կուսանոց։

Այդ ընթացքին ան յաճախակի հիւր էր Գերմանական թաղամասին մէջ, ուր հանդիպեցաւ Աննա եւ Վիլեմ Մոնսերուն։ 1692-ին ան Էպերհարտ Իսպրանտ Իտեսը որպէս պատուիրակ ուղարկեց Չինաստանի Քանսի կայսեր մօտ։ 1693-ին նաւարկեց դէպի Սոլովեցքի վանքը եւ փոթորիկէ մը փրկուելէ ետք ընդունեց աստուածային նախախնամութիւնը։ Այսուհանդերձ, Պետրոսը դեռ չէր կրնար փաստացի վերահսկողութիւն հաստատել ռուսական գործերուն վրայ։ Իշխանութիւնը փոխարէնը կը գործադրուէր իր մօր կողմէ։ Միայն երբ Նաթալիան մահացաւ 1694-ին, 22-ամեայ Պետրոսը դարձաւ անկախ միապետ։ Պաշտօնապէս Իվան Ե.-ն Պետրոսի հետ համակառավարող էր, թէեւ անարդիւնաւէտ։ Պետրոսը դարձաւ միանձնեայ տիրակալ, երբ Իվանը մահացաւ 1696-ին՝ առանց արու զաւակի։

Պետրոսը չափազանց բարձրահասակ էր, յատկապէս այդ ժամանակաշրջանի համար. ըստ տեղեկութիւններու՝ անոր հասակը 2,03 մեթր էր։ Զինք կը նմանցնէին «երկրորդ Գողիաթի» կամ Սամսոնի։ Սէն-Սիմոնը 1717-ին զինք նկարագրած է որպէս «բարձրահասակ, գեղակազմ ու նիհար... թէ՛ շփոթած, թէ՛ կատաղի հայեացքով»։ Պետրոսը ունէր նկատելի դէմքի ջղակծկումներ եւ հաւանաբար կը տառապէր վիզի ջղաձգութենէ։

## Աղբիւրներ
*Անիսիմով էվկէնիի Վ (2015 թ.) Բարեփոխումները Մեծն Պետրոսի առաջընթաց միջոցով բռնութեան Ռուսաստանի (Մանրամասն Սայլակ).
*Պայն, Ր. Նիսպէդ (1905): Մեծն Պետրոս եւ անոր աշակերտները. Գամպրիճ համալսարան. Ստացված 9 Փետրուար, 2008.
*Պոշքովիչ, Բօլ (2003 թ.): մեծն Պետրոս. Րոման եւ Լիդդլըֆիլտ. ԻՍՊՆ 0847696391.
*Պոշքովիչ, Բօլ (2001 թ.) մեծն Պետրոս. Իշխանութեան համար պայքար, 1671-1725. Գամպրիճ համալսարան բրես.
*Պոշքովիչ, բօլ Ա. (Յունուար 1990 թ.): «Տօնը Ռուսաստանի դատարանի տասնվեցերորդ եւ տասնըեօթերորդ դար.»: Ռուսական ետնայիլ 49 (1): 1-17.
*Գրագրաֆդ, Ճայմզ (2003 թ.): Մեծն Պետրոսի յեղափոխութիւնը. Հարվարտ համալսարան բրես.
*Տմիդրիշին, Պասիլ (1974): Արդիականացում Ռուսաստան Պետրոս I եւ Քեթրին II. ՈՒիլլի.
*Ֆարգուհար, միքաէլ (2001 թ.) Գանձ արքաեական գայթակղութիւն. Նիու Եօրք։ Բէնկէն գիրքեր. ԻՍՊՆ 0-7394-2025-9.
*Կրահամ, Սդիֆըն. Մեծն Պետրոս. կեանք մը Պետրոսի I Ռուսաստանի կոչուած է Մեծ.
*Կրէի, Եան (1960 թ.) Մեծն Պետրոս. Կայսրը Ռուսիոյ.
*Հիուկօ, Ճօն Ր (2007): «Այն Ձերբակալութիւն Պետրոս Ալեքսեւիչ». Լուսնոտութիւն եւ վարքագիծ 10 (1): 179-182.
*Հիուկօ, լինտսէի (2004): «Քեթրին I Ռուսաստանի, Վիճակակից է Մեծն Պետրոս». Գամբպէլ, Գլարիսսա. գուինշիբ Եւրոպայի մէջ 1660-1815: Դերը ընկերոջ. Գամպրիճ համալսարան բրես. էջ 131-154: ԻՍՊՆ 0-521-81422-7.
*Հիուկօ, լինտսէի(1998): Ռուսաստանը Մեծն Պետրոսի դարուն. Եաել համալսարան բրես. ԻՍՊՆ 0-300-08266-5.
*Հիուկօ, լինտսէի (2001 թ.) Մեծն Պետրոս եւ Արեւմուտքը։ Նոր հեռանկարներ. բալկրէվ Մագմիլան. ԻՍՊՆ 0-333-92009-0.
*Հիուկո, լինտսէի (2002 թ.) Մեծն Պետրոս. A Կենսագրութիւն. Եաել համալսարան բրես. ԻՍՊՆ 0-300-10300-X.
*Լիի Սդէֆան J. (2013): Մեծն Պետրոս. Նիւթեր.
*Մասսի, Ռոպերդ ք (1980): Մեծն Պետրոս։ իր կեանքն ու աշխարհը. Նիւ Եորք։ Ալֆրէտ Ա. քնոբֆ. ԻՍՊՆ 978-0-307-29145-5., յայտնի կենսագրութիւնը.
*Օտարտ, Ճորք. ադքինսօն, ֆրէտէրիք (թարգմանուած) (1929). Մեծն Պետրոս. Նիւ Եորք։ Բայսօն եւ Գլարք. 
* Բայբս, Րիչարտ (1974): Ռուսաստանը համաձայն հին ռեժիմի.
*Րաէֆֆ, Մաֆրգ, խմբ. (1963): Մեծն Պետրոս, ռեֆորմատոր կամ յեղափոխական.
*Րիասանոօվսքի, Նիքոլա (2000): պատմութիւն մը Ռուսաստանի (6 - րդ խմբ.). օքսֆորտ։ օքսֆորտ համալսարան բրես.
*Տավերնիեն, Րօժեր (2006): Ռուսաստանն ու ցած երկիրներու։ An համաշխարհային կենսագրութիւն, 1500-2000. Պարխուիզ. էջ. 349. ԻՍՊՆ 978-90-77089-04-0.
*Դօիադ, հէնրի(1987): Մեծն Պետրոս. Նիւ Եորք։ Է.Բ. Տոթթոն. ԻՍՊՆ 0-525-24547-2.
*Ուէս, Մարդինոս Ա. (1992): դասական Ռուսաստանի մէջ, 1700-1855: երկու պրոնզէ ձիաւորներ. Պրիլլ. ԻՍՊՆ 978-90-04-09664-6.
*Զիդսր, էրնեսդ Ա (Գարուն 2005). «Յետխորհրդային Պետրոս նոր պատմութիւններ են ուշ Մոսկուաբնակ եւ վաղ ռուսական կայսերական դատարանի». քրիդիքա։ երկրախուզութիւն Ռուսաստանի եւ Եվրասիայի պատմութիւն 6 (2): 375-392.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի կայսրեր
Ստորոգութիւն:9 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:8 Փետրուարի մահեր