open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ցխինվալիի Հայերը

**Ցխինվալիի Հայերը**, հայերը Ցխինվալի մէջ կը բնակին հին ժամանակէ ի վէր։ 19-20-րդ դարերուն, Ցխինվալի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը կազմէին հայերը եւ հրէաները։

## Կրօն
Ցխինվալիի մէջ գոյութիւն ունի հայկական Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, սակայն հիմա կ'օգտագործուի իբր ուղղափառ տաճար։

## Բնակչութիւն
Համաձայն պաշտօնական վիճակագրական տուեալներուն, 1804 թուականին Ցխինվալիի մէջ կը բնակէր 116 հայկական ընտանիք, 41 վրացական, 16 օսական եւ 6 հրեական։ 1897 թուականին վրացի հասարակական գործիչ Ալ. Ալազնիսփիրելին «Ծնոբիս Պուրծելի» թերթով կը գրէր, որ Ցխինվալը հրեաներու եւ օսէրու քաղաք է, իսկ վրացիները եւ հայերը կը կազմեն ընդհանուր բնակչութեան չորրորդ մասը։

Իսկ վիճակագրական տուեալները ցոյց կու տան թէ 1917 թուականին Ցխինվալիի մէջ կար արդէն 346 հրեական ընտանիք, 310 վրացական, 160 հայկական եւ 80 օսական։ Այդ տուեալները չեն հակասեր Ցխինվալիի այն ժամանակուայ բնակչութեան թիւի տուեալներուն. 5033 հոգի, որոնցմէ 553 օս (9%), 2130 հրեայ (40%), 1660 վրացի (30%) եւ 674 հայ(10,3%)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ գաղութներ
Փալիքիր

**Փալիքիր** (), Միքրոնեզիոյ մայրաքաղաքնը։

Բնակչութիւնը, ըստ 2009 թուականօ տուեալներուն, կը կազմէ մօտ 9000 մարդ։ Տեղակայուած է Խաղաղական Ովկիանոսի արեւմտեան մասը, հրաբխային ծագում ունեցող Պոնպէի կղզիին մէջ։ Մայրաքաղաքի կարգավիճակ ստացած է 1989 թուականին, մինչ այդ երկրի մայրաքաղաքը եղած է Քոլոնիան։

Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Միքրոնեզիա
Փամելա Մպապազի

Փամելա Քազապիիտի Մպապազի (անգլ.՝ Pamela Kasabiiti Mbabazi, 1969, Մպարարար, Western Region, Ուգանտա), ուգանտացի համալսարանի փրոֆեսոր, հետազօտող, ակադեմիական ատմինիստրատոր: Մպանտայի գիտութեան եւ տեխնոլոգիայի համալսարանի փոխքարտուղար (անգլ.՝ vice-chancellor): Այս պաշտօնին նշանակուած է 2010-ին հինգ տարի ժամկէտով, կրկին նշանակուելու հնարաւորութեամբ:

## Կենսագրութիւն
Մպապազին ծնած է 6 Ապրիլ 1969-ին Մպարարայի մէջ, Ուգանտա: Տարրական կրթութիւն ստացած է Մպարարայի կենտրոնը, այնուհետեւ տեղափոխուած է Քիգեզի աւագ դպրոց, O-Level ուսումնասիրութիւններու համար: A-Level կրթութեան համար տեղափոխուած է Պուշէնիի աղջիկներու աւագ դպրոց:

1987-ին ընդունուած է Մակքերերի համալսարան՝ Ուգանտայի ամենահին եւ խոշորագոյն բարձրագոյն կրթական հաստատութիւնը, 1990-ին աւարտած է այն՝ ստանալով տնտեսագիտութեան եւ քաղաքագիտութեան արուեստի բակալաւրի աստիճան: Կրթութիւնը շարունակած է Լիտսի համալսարանը, որտեղ 1992-ին ստացած է արուեստի մագիստրոսի աստիճան: Կանայի Քումասի քաղաքի Գիտութեան եւ տեխնոլոգիայի համալսարանէն ստացած է ծրագրաւորման եւ կառավարման մագիստրոսի աստիճան: Դոկտորի աստիճան ստացած է 2005-ին Մպարարայի գիտութեան եւ տեխնոլոգիաներու համալսարանէն:

## Ծանօթագրութիւններ
Երուանդ Փամպուքեան

**Երուանդ Փամպուքեան** (), հայ պատմաբան, խմբագիր եւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան անդամ:
## Կենասագրութիւն
Ծնած է Օգոստոս 1933-ին, Հալէպ, Սուրիա: 1953-ին, աւարտած է Հալէպի Քարէն Եփփէ ճեմարանը, ուր ստացած է իր երկրորդական ուսումը եւ 1954-ին անցած՝ Վենետիկի Սուրբ Ղազար հայագիտական վարժարան: 1954-էն 1958 ուսանած է Պելճիքայի Լուվէնի համալսարանի ընկերային եւ քաղաքական գիտութիւններու բաժանմունքին մէջ, միաժամանակ հետեւելով Արեւելագիտութեան դասընթացքներու: 1958-էն ի վեր, Պէյրութի մէջ եղած է հայոց ոատմութեան եւ հայ մատենագրութեան ուսուցիչ:

## Գործունէութիւն
Երուանդ Փամպուքեան շատ մեծ ներդրում ունեցած է իր ասպարէզին մէջ։ Դասաւանդած է Պէյրութի Համազգայինի Ճեմարանին (1958-2002), Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանքին (1958-1970) եւ Պէյրութի Ազգային Սուրէն Խանամիրեան վարժարանին մէջ։ Ան նաեւ ստանձնած է տնօրէնութեան պաշտօններ, ինչպէս Ազդակ օրաթերթի (1970-1978) եւ Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին (1979-2005):

2005-էն ի վեր, խմբագրած եւ հեղինակը դարձած է հայոց պատմութեան դասագիրքերու եւ բազմաթիւ այլ ուդումնասիրութիւններու։ Խմբագրած է Նիկոլ Աղբալեանի «Երկեր»-ու Գ. եւ Դ. հատորները:

Իր ասպարէզին ընդմէջէն, ան նաեւ բեղուն գործունէութիւն ունեցած է ՀՅԴ-ի մէջ, խմբագրելով Հրաչ Տասնապետեանի «Պատմութիւն Հայ Յեղափոխական շարժման եւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան» եւ «Հ. Յ. Դաշնակցութեան կառոյցը» գործերը, ինչպէս նաեւ «Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան Պատմութեան Համար» Ե.-էն ԺԳ. հատորները:

### Հրատարակութիւններ

* «Մեծ Եղեռնի առաջին վաւերագրողը. Շաւարշ Միսաքեան», Անթիլիաս, 2017,
* «Արամ Մանուկեան. Նամականի», Երեւան, 2018,
* «Քրիստափոր Միքայէլեանի անտիպ նամակները», Երեւան, 2020,
* «Նիկոլ Դուման. Նամականի», Երեւան, 2021,
* «Ռոստոմի անտիպ նամակները», Երեւան, 2022,
* «Հ. Յ. Դաշնակցութեան ծածկանուններու բառարան», Երեւան, 2023։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ
Փամփուշտ (ռազմական)

Գնդակ -Որսորդական եւ մարզական զէնքի մարտական փամփուշտի գլխաւոր մասը։

Գնդակի խոց բացող ուժը կախուած է անոր կեցուածքէն, խոց բացող հեռաւորութենէն մինչեւ ներքին լրացուցիչ հանդերձանքը։ Գլխաւորաբար բաղկացած է կապարի միջուկով եւ մելիքոնէ ամուր պատեանով։ Ամրացուած է փամփուշտի պատեանի մեջ։

Գոյութիւն ունի զրահահար, հրկիզող, լուսածրող եւ այլ գնդակներ։
Պատկեր:Cartridge cross section.svg|1. Գնդակ, 2. Պարկուճ, 3. Պայթուցիկ նիւթ, 4. Պարկուճի եզրակ 5. Հրապատիճ

Պատկեր:Патроны 9х39.jpg


## Ծանոթագրութիւններ
Պօղոս Փալապըյըգեան

**Պօղոս Փալապըյըգեան** (1880/1885, Կոստանդնուպոլիս - 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1880/1885 թուականին՝ Կոստանդնուպոլիս։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Կ. Պոլսոյ թաղային ազգային վարժարաններէն մէկուն մէջ։ 1912 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ 1912 թուականն Վանի նահանգի, Վանի գաւառի՝ Արճէշ քաղաքի թաղապետական բժիշկ աշխատած է եւ թուրք ու հայ բնակչութեան յարգանքը վայելած։

1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Համիտիէ հեծելազօրի որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Թուրք հրամանատարներէն սիրուած եւ յարգուած եղած է՝ համեստ բնաւորութեան եւ բացառիկ ծառայութիւններուն համար։ 1915 թուականի Յունուարին Էնվեր փաշայի բանակը ծանր պարտութիւն կրած է Սարիղամիշի ռազմաճակատուին, իսկ ինքը՝ Էնվերը, փրկուած է սեբաստացի սպայ՝ Յովհաննէս Ակինեանի եւ հայ զինուորներու հերոսական ու անձնազոհ դիմադրութեան շնորհիւ։ Ի «հա­տու­ցում», Էնվերը հրամայած է Օսմանեան բանակի հայ զինուորներուն զինաթափել։

1915 թուականին Բաղէշի եւ Մուշի միջեւ ընկած անմարդաբնակ վայրի մը մէջ, մօտ 33 տարեկան հասակին, գնդակահարուած է գազազած թուրք հրամանատարի կողմէն, որն իմացած է, թէ բժիշկը վիրաւոր թուրք զինուորներուն հետ միասին նոյնպիսի հոգատար բժշկական օգնութիւն ցուցաբերած է նաեւ հայ զինուորներուն։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Սահակեան Լիլիկ, Ոճրագործները չխնայեցին նոյնիսկ մարդու կեանքը փրկողներին, «Առող­ջա­պա­հու­թիւն», Երեւան, 1965, թ. 4։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։

## Աղբիւր

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ցուլ (կենդանակերպ)

աջից|frameless 
24px
**Ցուլ** (), կը համարուի երկրորդ աստղագուշակը։ Արեւը ցուլի աստղերուն կողմէն կ'անցնի Ապրիլ 21-էն մինչեւ Մայիս 21, այսինքն ան որ այս ամսաթիւերու միջեւ ծնածին աստղագուշակը ցուլ կ'ըլլայ։

Կ'ըսուի թէ ցուլ աստղագուշակը եղողները հանդարտ անձնաւորութիւն մը կ'ունենան։

## Տե՛ս նաեւ
*Ցուլ (համաստեղութիւն)

Ստորոգութիւն:Կենդանակերպեր
Եղիշէ Ա. Քհնյ. Փանոսեան

**Եղիշէ Ա. Քհնյ. Փանոսեան**, աւազանի անունով՝ Սարգիս, ծնած է Այնթապ,116-ին։

Հազիւ տարի մը յաճախած Այնթապ Վարդանեան Վարժարանը, 1921-ին ընտանիքին հետ կը գաղթէ Հալէպ, ուր մէկ տարի տեղւոյն վարժարանը յաճախելէ ետք, փոխադրուած է Լաթաքիա, եւ երկու տարի յաճախած՝ տէղւոյն ծխական վարժարանը։ Իսկ 1924-ին,Պէյրութ հաստատուելով, ուսումը շարունակած է Պէյրութի Սահակեան երկսեռ վարժարանը, զոր օրինաւորպէս աւարտելէ ետք, բուռն փափաքը ունեցած է բարձրագոյն ուսում ստանալու։ Բայց նիւթական դժուարութեանց պատճառով այդ երազը չէ կրցած իրականացնել։ Հարկադրուած՝ հետեւած է իր շատ սիրած իւղաներկի գծագրութեան արուեստին՝ Գարեզին Չագմաքճեանին քով, միայն երկու տարի։

Կրօնասիրութիւնը զինք առաջնորդած է դպրեվանք։ 1931-ին, Տ. Շահան Եպս. Գասպարեանի Կաթողիկոսութեան դպրեվանքը, ուր ժառանգաւորացի քառամեայ ուսման ընթացքը աւարտած է 1936-ին։

Նոյն տարին, ուսուցչութեան հրաւէր ստացած է Քեսապի Գարատուրան գիւղէն։ Տեղւույն Մեսրոպեան Վարժարանին մէջ պաշտօնավարութիւնը եղած է ուսուցչական ասպարէզի իր առաջին փորձառութիւնը։ Ուսուցանելու իր կարողութեան համար նշանակւած է նոյն վարժարանի աւաք ուսուցիչը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Լեւոն Փանոսեան

**Լեւոն Փանոսեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1870 թուականին, Ան­գա­րա­յի նահանգի, Կեսարիոյ գաւառի կեդրոն՝ Կե­սա­րիա քաղաքին մէջ։ Մասնագիտական կրթութիւն չէ ունեցած, կամ ալ վկայականը ետ վերցուցած են։ Եղած է դեղագործ կամ բժիշկ։ Եղած է Կիւմուշեան վարժարանի հոգաբարձու, հնչակեան կուսակցութեան պատասխանատու գործիչ։ Ըլլալով ամուրի՝ բոլոր ազգային օգտակար գործերուն համար, առատ նուիրատուութիւններ կատարած է։ 1915 թուականին ձերբակալուած եւ բանտարկուած է՝ ի թիւս 38 յեղափոխականներու։ Իրենց 12 ընկերներուն կախաղան հանելնէն երկու շաբաթ ետք, միւս 26 բանտարկեալները աքսորուած են Սեբաստիոյ ճամբով։ 1915 թուականին, տարագրութեան ճամբուն վրայ, Թոմարզայի մէջ կամ Կեմերեկէն հիւսիս ընկած Ղըչալարի Մուտարասըն կոչուած ձորամիջին՝ սպանուած է հողագործ թուրքերուեւ թրքուհիներու մանգաղներով՝ 45 տարեկան հասակին։
 
## Գրականութիւն
* Ալպօյաճեան Արշակ, պատմութիուն հայ Կեսարիոյ, Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937։
* Գալֆայեան Կարապետ ավագ քահանայ, Գիրք ածից հայոց, Պէյրութ, 1955։ 
* Թէոդիկ, հուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985
* Շահբազեան Յասմիկ եւ Միրզոյեան Անահիտ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու (1915-1923 թթ.), հ. 3, Անգարայի նահանգ, Երեւան, 2006։

## Աղբիւր

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Մարտիրոս Փանոսեան

**Մարտիրոս Ռաթեւոս Փանոսեան** (), խորհրդային հայ գրանցող, սցենարիստ, դերասան, մասնագէտ։

## Կենսագրութիւն
Մարտիրոս Փանոսեանը ծնած է 1952 թուականին։ Աւարտած է ՎԳԻԿ-ի ռեժիսուրայի բաժինը։ ՌԴ կինեմատոգրաֆիստների միութեան անդամ է։2 Սեպտեմբեր 2013 թուականին Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար ստացած է երկրորդ աստիճանի մետալ։ Աւելի քան 20 խաղարկային եւ փաստագրական ֆիլմերու գրանցող եւ սցենարիստ է։

## Ֆիլմագրութիւն
### Ռեժիսոր

### Սցենարիստ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Режиссура телевидения - Фаносян Мартирос 

Ստորոգութիւն:29 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1952 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ռազմիկ Փանոսեան

**Ռազմիկ Փանոսեան**, (, ծնած է 2 Փետրուար, 1964, Պէյրութ) Քանատահայ քաղաքագէտ եւ պատմաբան։

## Կենսագրութիւն
Փանոսեան ծնած է Պէյրութ, Լիբանան եւ հասակ առած Քանատա, «մաս կազմելով հայ գաղութին»: Ան գիտէ անգլերէն, ֆրանսերէն եւ հայերէն: Ան ստացած է իր Դոկտորի վկայականը Լոնտոնի Տնտեսագիտութեան Դպրոցէն (անգլ.՝ London School of Economics կամ LSE) 2002 թուականին: Իր թեզը վերնագրուած էր «The evolution of multilocal national identity and the contemporary politics of nationalism: Armenia and its diaspora»:

Փանոսեան եղած է Մարդու իրաւունքներու եւ ժողովրդավարութեան զարգացման միջազգային կեդրոնի տնօրէն եւ ծառայած է որպէս միջազգային խորհրդատու, այդ թուականին Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Զարգացման Ծրագիրին։ Ան դասաւանդած է Լոնտոնի տնտեսագիտութեան դպրոցին մէջ եւ Լոնտոնի արեւելեան եւ ափրիկեան հետազօտութիւններու համալսարանին մէջ։ 2013-էն ի վեր ան Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնադրամի Հայ Համայնքներու Բաժանմունքի տնօրէնն է։ Ներկայիս անոր գրասենեակը Փորթուկալի մայրաքաղաք՝ Լիզպոնի մէջ է։

Ռազմիկ Փանոսեան 2006 թուականին Քըլամպիա Համալսարանի հրատարակած *The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars* (ISBN 9780231139267) աշխատութեան հեղինակն է։

## Երկեր

### Գիրք

* Panossian, Razmik (2006). *The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars*. New York: Columbia University Press. .

### Խմբագրած գլուխներ

* Schwartz, Donald V; Panossian, Razmik (1994). *Nationalism and history: the politics of nationbuilding in post-Soviet Armenia, Azerbaijan and Georgia*. Toronto, Ont.: Center for Russian and East European Studies. . OCLC&nbsp;925549193.

### Գիրքիր գլուխներ

* Panossian, Razmik (2004). "Homeland–diaspora relations and identity differences." *The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity*.
* Panossian, Razmik. "Courting a diaspora: Armenia-diaspora relations since 1998." In *International Migration and Sending Countries*, pp.&nbsp;140–168. Palgrave Macmillan, London, 2003.
* Panossian, Razmik. "Post-Soviet Armenia. Nationalism and its Discontent (s)." *After Independence: Making and Protecting the Nation in Postcolonial and Postcommunist States, ed. Lowell W. Barrington* (2006): 225-247.
* Panossian, Razmik. "The diaspora and the Karabagh movement: oppositional politics between the Armenian Revolutionary Federation and the Armenian National Movement." In *The Making of Nagorno-Karabagh*, pp.&nbsp;155–177. Palgrave Macmillan, London, 2001.

### Ակադեմական յօդուածներ

* 
* 
* 

### Թեզ

* Panossian, Razmik. "The evolution of multilocal national identity and the contemporary politics of nationalism: Armenia and its diaspora." PhD diss., London School of Economics and Political Science (University of London), 2002.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1964 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքագէտներ
Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի ծնունդներ
Ժիրայր Փանոսեան

**Ժիրայր Փանոսեան** (), գեղանկարիչ, արուեստագէտ:

Փանոսեան ծնած է Պէյրութ: Նկարչական բարձրագոյն կրթութեան տիրացած է Փարիզի մէջ: 1987-էն ի վեր անհատական ցուցահանդէսներ տուած է Լիբանանի տարբեր շրջաններու մէջ: Քրոջը՝ Մարալ Փանոսեանին հետ հիմնադրած է «Այբ թու զետ» արուեստի հիմնարկը:

1988-ին ուսած է գծագրութիւն՝ Լիբանանեան Համալսարանին մէջ, աւարտած՝ 1992:

1987-էն սկսեալ ցուցադրած է իր գործերը:

2011 Նոյեմբերին ունեցած է գծագրութեան ցուցահանդէս «colors of Lebanon» Տէմիրճեան Հաստատութեան մէջ:

2013-ի Սեպտեմբերին Այնճարի «Գալուստ Կիւլպենկեան» սրահին մէջ տեղի ունեցած է այնճարցի գեղանկարիչին անհատական ցուցահանդէսը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Սմբատ Փանոսեան

**Սմբատ Փանոեան** ծնած է Թիֆլիս 1909 թուականին։ Տասը տարէկանին կը կորսնցնէ հայրը, որ զոհ կ'երթայ կոյր գնդակի մը, հայեւքիւրտ բախումներու ընթացքին։
Տարագրութեան օրերուն, 1919 թուականին՝ Միջագետքի մէջ կը կորսնցնէ նաեւ մայրը։ Որբ, 1920 թուականին կը յանձնուի Նահր Էլ Օմարի գաղթակայաններուն մէջ հիմնուած որբանոցի մը խնամքին։ Բացառաբար Վասպուրականցի հազարի մօտ երկսեռ որբեր, այս որբանոցին մէջ, 1922 թուականին կը փոխադրուին Երուսաղէմ. անոնց հետ՝ նաեւ ինք։
Նախակրթութիւնը թէեւ ստացած է որբանոց մուտքէ առաջ, սակայն որբանոցն է որ տուած է իրեն լուրջ կրթութիւն մը։ 1926 թուականին, իբրեւ ուշիմ եւ աշխատասէր աշակերտ, զինք կ'ընդունին Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական հաստատութեան մէջ, որուն անդրանիկ շրջանաւարտն է 1930 թուականին։ Գրականութեան իր ուսուցիչը եղած է Օշական, որուն շունչին տակ կը կազմուի գրագէտը։
1930 թուականին կոււ գայ Պէյրութ, եւ իբրեւ պաշտօնեայ գործի կը ձեռնարկէ տեղւոյն կալուածոց գրասենեակին մէջ։ 1933 թուականին կ'անցնի Լաթաքիա (Սիւրիա)՝ ուր մինչեւ այսօր կը պաշտօնավարէ ծխախոտի էնկերութեան մէջ, իբրեւ քննիչ։
Առաջին պատմուածքը լոյս տեսած է «Հայրենիք» ամսագրի մէջ, 1932 թուականին (երգը): Այդ թուականէն ասդին կ'աշխատակցի գաղութահայ բոլոր հանդէսներուն, մասնաւորաբար՝ «Նայիրի», «Ակօս» եւ «Անի»: Պատմուածքներու առաջին հատորը, «Անարձագանգ Քայլեր», լոյս տեսաւ 1949 թուականին։ «Անի» ամսագրի հրատարակչականին կողմէ։1953 թուականին հրատարակեց իր առաթին ծաւալուն վէպը՝ «Որ մրրկաւ էին զատուած», 1915 թուականին Եղեռնէն թելադրաբար։ 1959 թուականին՝ «Հայկական վէրք» երգիծավիպակը եւ 1968 թուականին՝ «սէրը, որ գին չունէր» պատմուածքներու եւ Վիպակներու հատորը:
## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1909 ծնունդներ
Միսաք Փանոսեան

**Միսաք Փանոսեան** (), հայ բժիշկ, ուսուցիչ։

## Կենսագրութիւն

Ծնած է 1890 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի, Եւդոկիոյ գաւառի կեդրոն՝ Եւդոկիա քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի ազգային վարժարանէն ներս։ 1895 թուականին մտած է Ար­մա­շի դպրեվանքը։ Երկար տարիներ արդիւնաւետ կերպով ուսուցիչ եւ դպրոցներու տեսուչ եղած է Եւդոկիոյ մէջ։ 1907 – 1911 թուականներուն ուսանած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինէն ներս։ 1911 թուականի Հոկտեմբերին վերադարձած է Եւդոկիա եւ բժիշկ աշխատած է։ Ամուսնացած է եւ զաւակներ ունեցած է։

1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ բժիշկ նշանակուած Եւդոկիոյ զինուորական հիւանդանոցէն ներս, ուր կը ծառայէին նաեւ բժիշկներ Արմենակ Սերայտարեանն ու Յակոբ Էմինեանը։ Երեքն ալ հրաժարած են իսլամութիւն ընդունելու առաջարկէն։ 1915 թուականի Ապրիլին Եւդոկիոյ մէջ «Շուուպերեիսի» («Զինուո­րագ­րու­թեան բաժինի պետ») Քէօրպինպաշիի («Կոյր հազարապետ») հրահանգով, երեք բժիշկները ձերբակալուած եւ բանտարկուած են Իթթիհատի ղեկավարներէն մէկուն՝ դոկտոր Պեհաէտտին Շաքիրի կազմած 58 ականաւոր հայ բժիշկներու ցուցակով։ 1915 թուականի Յունիսին, հանելով երեք հայ բժիշկներու սպայական ուսադիրները, անոնց տարած են Մալ Գայանի թաղի բլուրի վրայ գտնուող պահակակէտը, հանած են զինուորական համազգեստները եւ մօտաւորապէս մերկ վիճակի մէջ կախաղան բարձրացուցած են։ Մահուան ժամանակ Միսաք Փանոսեան եղած է 25 տարեկան։ Այլ տուեալով՝ Միսաք Փանոսեան, Արմենակ Սերայտարեանն ու Յակոբ Էմինեանը սրախողխողի ենթարկուած են՝ թուրք ոստիկան զինուորներու կողմէ։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
*Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն Եւդոկիոյ հայոց, Գահիրէ, 1952։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Յուշ ամ ատ եա ն Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան,1990։
*Յարման Արսեն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
*Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ հայոց ցեղասպանութեան զոհերու (1915 - 1923 թթ.), գիրք 1, Սեբաստիոյի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ

* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Եւդոկիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Լեւոն Փաշալեան

**Լեւոն Փաշալեան** (), հայ գրող։

## Կենսագրութիւն
Իրապաշտներու գրականութեան հասրակաց գիծը՝ կեանքէն պատկերներ, կը կազմէ նաեւ Փաշալեանի պատմուածքներուն նկարագիրը։ Սակայն, գրագէտէն անկախ, անիկա նաեւ կազմուած հրապարակագիր մը եւ քրոնիկագիր մըն է, որուն քիչ էջերուն մէջ, այդ սեռերուն մէկ վարպետը կայ (Քիչ՝ որովհետեւ Փաշալեան ամէնեն անցողիկ գրագէտներէն մէկը եղաւ մեր մէջ, պարզապէս անոր համար՝ որ, արժանիքներ ունենալով հանդերձ, գրականութեան կիրքը կամ հաւատքը չունեցաւ):

Իր ամէնէն սրտայոյզ պատմուածքներուն իսկ ճամբով («Նոր զգեստը», «Վերջին համբոյր»ը, «Դրացուհին»), Փաշալեան նախ հոգեկան մեծ տրտմութիւններու արտայայտիչն է։ Կը սիրէ թանձր տխրութիւնները, ողբերական ըլլալու չափ ծանր թախիծը՝ երբ տիպարներ կ՛առնէ մեր ժողովուրդէն՝ անոնց տուներէն, սրտերէն եւ ապրումներէն ներս փնտռելու եւ գտնելու համար պարտկուած կամ լռութեամբ հասունցած վիշտեր։ Մարդկային ըլլալէ երբէք չի դադրիր այդ տխրութիւնը։ Երբ կը կարդաս իր պատմուածքները, բնազդդ քեզի կ՛ըսէ թէ ու՛ր պիտի հասնի վախճանը պատումին։ Անոր համար՝ որ անբռնազբօս ու եղերականօրէն իրական բաբախումով մը կ՛ապրին իր տիպարնենը ու կեանքէ՛ն մեզի տրուած են, եւ ոչ՝ երեւակայութենէն։

### Գործեր
Քանի մը ուրիշ պատմուածքներու մէջ («Ցեղին ձայնը», «Ղալաթիոյ Րեսթը», «Տէրտէրին Ուխտը») տարբեր գծով մը ի յայտ կու գայ Փաշալեանի դիտելու եւ պատմելու մեծ շնորհը․- Ասոնց մէջ, հայ հոգին կամ նկարագիրը իրենց առհաւական, ժառանգական, անփոխելի կարգ մը բնութագծերով կը յատկանշուին։ Յամառ հայրենասիրութիւնը, ցիղայնութիւնը, տոկունութիւնն ու չարքաշութիւնը, արժանապատուութեան զգացումը՝ շօշափելի իրողութիւններ են իր տիպարներուն մէջ, որոնք Հայեր են․ յամառ Հայեր։

Ինչպէս առհասարակ բոլոր իրապաշտներուն՝ բայց մանաւանդ իր քով շեշտուած կերպով կեանքի հակադրութիւններուն սեւեռելու մղումը կայ։ Իր տիպարները ազնիւին ու անազնիւին, չարին ու բարիին, բախտաւորին ու դժբախտին, տկարին ու զօրաւորին հակադրութիւնը կը պատմեն, միշտ մեր սրտին հետ հաշտ ընթացքով մը։ Առհասարակ արցունք կը բերեն անոնք իրենց հետ, որովհետեեւ կեանքի մէ՛ջ իսկ արցունքով եւ խորին տրտմութեամբ վերջ կը գտնեն բոլոր այդ պայքարները կամ ճակատագրական բախումները։ Զօհրապները, Կիւրճեանները, Արփիարեանները եւ Փաշալեանները ուրիշ բան չըրին, բայց եթէ փնտռել Հայուն տառապանքի ու վշտի աղբիւրները՝ իր առօրեայ, ընտանեկան եւ ընկերային կեանքին մէջ, — շուկային մէջ, տան մէջ, ազգին մէջ․ սիրոյ ճակատին վրայ, ընտանեկան շրջապատի մէջ, մեր հաւաքական կեանքին մէջ։ Կարդացէ՛ք անոնցմէ որեւէ մէկը, ու պիտի հաստատէք որ անոնք կեցած են կեանքի խաղերուն ու դաւերուն առջեւ՝ մեր միամտութիւնը, կուսութիւնը, բարութիւնը կամ գաղափարականութիւնը հակադրելու համար աշխարհի չարիքներուն, կեղծին եւ ունայնութեան։

Ծնած է Սկիւտար (Պոլիս) եւ յաճախած է Պերպերեան վարժարան։ Թարգմանութիւններով մուտք գործեց գրական ասպարէզ, 1884-ին։ Տարի մը ետք, նոյն տարուան գրական հրատարակութիւններուն մասին իր կողմէ ստորագրուած տեսութիուն մը՝ կը գրաւէ ուշադրութիւնն Եղիա Տեմիրճիպաշեանի, որ հետեւեալ կերպով կ՛ուղջունէ զինք «Երկրագունտ»ի էջերէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Կարապետ Փաշայեան Խան

**Կարապետ Փաշայեան** (**Խան**) (), բժիշկ, յեղափոխական խումբերու կազմակերպիչ։

1888-ին Պոլսոյ բժշկական համալսարանէն վկայուելով՝ կը պաշտօնավարէ Բալու եւ Մալաթիա, իբր թաղապետարանի բժիշկ։ 1889-ին կը հաստատուի Տիվրիկ եւ իր ասպարէզով կը պարապի, մասնակցելով ազգային գործերու։ Յաջորդ տարին Բագառիճի մէջ (Կամախ) կը ձերբակալուի, իբր յեղափոխական խումբեր կազմակերպող, հուսկ, ուրեմն կը նետուի Սվազի բանտը՝ եւ կը դատապարտուի մահուան, բայց 1891 Մարտին անպարտ կ'արձակուի՝ դատաւորին աչքը դարմանելուն ի վարձ։ Այնուհետեւ, Շապին Գարահիսար կը մնայ եւ բժշկութիւնը կը շարունակէ, մինչեւ իր վերջին ձերբակալումը 1892 Սեպտեմբեր եւ բանտէ բանտ թափառելով՝ 3 տարուան դատավարութեան մը արդիւնքը կ'ըլլայ մահապարտութեան վճիռ։ Պոլսէն իր նշանածին՝ Օր. Թորգոմեանի ողոքումներէն ազդուած՝ անգլիացի դեսպանուհի Ֆ. Քըրրի կը յաջողի իր ներումն ապահովել։ Անցնելով Պարսկաստան, տարի կը մնայ Դավրէժ. կը կարգուի Շահին պալատական բժիշկ եւ չի դադրիր զարկ տալէ բարեգործական ու կրթական գործերու։ 1903-6, զինքը կը տեսնենք Աղեքսանդրիա, ուր Հ.Յ. Դաշնակցութեան լսարանը, ու «Կամպէթթա» անուն տպարան մը կը բանայ, ուրկէ լոյս կը կ'ընծայէ «Հորիզոն» թերթը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
*Ապրիլ սասնմէկ, Թէոդիկ, Կ. Պոլիս, 1919 «Արզուման» հրատարակչութիւն

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:1874 ծնունդներ
Յարութիւն Փաշապեզեան

**Յարութիւն Կարապետ Փաշապեզեան** (կամ՝ Թորոսի, 1872, Սիս, Գոզանի գաւառ, Ատանայի նահանգ- 12 Սեպտեմբեր 1922, Զմիւռնիա), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1872 թուականին Ատանայի նահանգի, ԳԿոզանի գաւառի՝ Սիս քաղաքին մէջ։ Աւագ եղբայրը՝ Սարգիսը, եղած է բժիշկ եւ երիտասարդ տարիքին մահացած՝ հիւանդութենէ, կրտսերը՝ Միսաքը, եղած է դեղագործ։ Աւարտած է Սիսի ազգային վարժարանը։ 1907 թուականին աւարտած է Պէյրութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը։ Վերադարձած է Սիս եւ կարճ ժամանակ աշխատած ներքին հիւանդութիւններու բժիշկ եւ մանկաբարձ։ Սիսի մէջ, Կիրակոս Պարիտեանի կինը՝ ծննդաբերութեան ժամանակ մեռնելուն պատճառով, մի քանի տարի եղած է դատական քաշքշուքներու մէջ։ Այդ պատճառով տեղափոխուած է Զմիւռնիա եւ կարճ ժամանակ անց դարձած է քաղաքի ճանաչուած բժիշկներէն մէկը։

1914-1918 թուականներուն՝ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ ծառայած է, որպէս զինուորական բժիշկ։ 1918 թուականին՝ պատերազմէն ետք, վերադարձած է Զմիւռնիա եւ աշխատած է զբաղած է բժշկութեամբ, իսկ որոշ ժամանակ՝ Ազգային հիւանդանոցի բժիշկ։ 1922 թուականի Սեպտեմբերի սկիզբը՝ Զմիւռ­նի­ոյ աղէ­տի ժամանակ, բազմաթիւ հայերու հետ գերի ընկած է թուրքերու ձեռքը եւ Սեպտեմբեր 12-ին յոյներու բարեկամ ըլլալու մեղադրանքով սպանուած է Քորտելիօ թաղամասին մէջ։

Կինը եւ զաւակները՝ 1945 թուականին, բնակութիւն հաստատած են Աթէնքի մէջ։

## Գրականութիւն
* Քէլէշեան Միսաք, Սիս Մատեան, Պէյրութ, 1949։
* Տէրենց Յ. (Տէր-Յակոբեան), Իզմիրի աղէտը եւ մեծ հրդեհին մանրամասնութիւնները, «Ազգ», Ե., 8.12.2007։

## Աղբիւր

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:12 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Միսաք Փաշապեզեան

**Միսաք Փաշապեզեան Կարապետի** (կամ Թորոսի, 1881, Սիս, Գոզանի գաւառ, Ատանայի նահանգ - 1914, Սիս), հայ դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1881 թուականին Ատանայի նահանգի, Գոզանի գաւառի՝ Սիս քաղաքին մէջ։ Աւագ եղբօր՝ Յարութիւնին օգնութեամբ, գնացած է Պէյ­րութ եւ ուսանած՝ Սեն Ժոզեֆ ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինի դեղագործական ճիւղը։ 1908 թուականին աւարտած է ուսումը եւ վերադարձած՝ Սիս։ Հայրենի քաղաքին մէջ շուտով բարեհոգի եւ խղճմիտ դեղագործի համբաւ ձեռք ձգած է։

1914 թուականին, թուրքերու պնդումով, զերծ մնացած է տեղահանութենէ։ Հիւանդացած է տիֆով։ Սիսի պետական բժիշկ թուրք Ալին չարամիտօրէն զինք սխալ բուժում կատարած է, որուն հետեւանքով Միսաք մահացած է 33 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Քէլէշեան Միսաք, Սիս Մատեան, Պէյրութ, 1949։

## Աղբիւր
*

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1914 մահեր
Ստորոգութիւն:Սիս մահեր
Յարութիւ Փաշապէզեան

**Յարութիւ Փաշապէզեան**, բնիկ Սիսեցի, ծնած 1878-ին։ Պէյրութ եկած 1903-ին որպէս բժիշկ ուսանող Ֆրանսական Համալսարանի։ Հաստատուած Իզմիր, ուր 1922-ի դէպքերուն նահատակուած:
## Ծանօթագրութիւններ
Փաստորմա

մինի|300

**Փաստրոմա** (իդիշ՝ פּאַסטראָמע), ուտեստ պատրաստուած տաւարի միսէ։ Այն շատ կ՛օգտագործուի հրէական, մոլտովական եւ ռումինական խոհանոցներուն մէջ: Հնարաւոր է, որ առաջացած է Թուրքիոյ մէջ։ «Փաստրոմա» անուանումը ստուգաբանօրէն կապուած է թրքերէն «պաստուրմա» բառին հետ։ Փաստրոման նոր աշխարհ հասած է 20-րդ դարուն հրէական ներգաղթի ժամանակ եւ համարուած Պեսարապիայէն եւ Ռումինիայէն գաղթած հրեաներու ուտեստ։ Այժմ այն կը համարուի հիմնական աւանդական ուտեստ Նիւ Եորքի եւրոպական ճաշարաններու խոհանոցներուն մէջ։ Այնտեղ ան սովորաբար կը պատրաստեն տաւարի միսէ, իսկ Ռումանիոյ մէջ խոզի միսէ։ Միսը կը մարինացուի աղով եւ յատուկ համեմունքներով՝ յատկապէս կ՛օգտագործուի աղացած կարմիր պղպեղ եւ այնուհետեւ կ՛ապխտուի յատուկ եղանակով։ Այն կը մատուցուի բարակ շերտերու տեսքով։ Փաստրոման միսը պահպանելու ձեւ մըն է։ Ըստ վարկածի մը «փաստրոմա» բառը առաջացած է ռումինական բայէն, որ կը նշանակէ փրկել։ Կայ նաեւ այլ վարկած, ըստ որու «փաստրոմա» բառը թրքական «պաստուրմա» կամ «պաստիրմա» բառէն առաջացած է, որ կը նշանակէ տաւարի միս, որ համեմուած է կարմիր պղպեղով եւ չորցուած արեւու տակ։

## Արտաքին յղումներ

* Harry G. Levine, "Pastrami Land, a Deli in New York City", ''Contexts'', Summer 2007 , p.&nbsp;68.
Փաստաբան

Պատկեր:Notary and lawyer, 1434.jpg|alt=
**Փաստաբանը**, այն անձն է որ ունի իրաւաբան օրինագէտի կամ մասնագէտի մը արժէքը եւ ստացած է անոր համապատասխան արտօնագիրը՝ փաստաբանական գործունէութիւն իրականացնելու համար:

Փաստաբանին նպատակն է ծառայել արդարադատութեան շահերը, ինչպէս նաեւ այն իրաւունքներն ու արտօնութիւնները, որոնք վստահուած են փաստաբաններուն անոնք պաշտպանելու համար։

Փաստաբանը այն անձն է որ ուսանած է փաստաբանութիւն համալսարանին մէջ, եւ անոր աշխատանք գործադրելն է երկրի օրէնքները, դատել, պաշտպանել եւ ծառայել յատուկ նպատակներու: Փաստաբանը իրաւունք ունի ունենալ օգնականներ:

## Փաստաբանութիւնը Հայաստանի մէջ
Փաստաբանները կը հանդիսանան ՀՀ փաստաբաններու պալատի անդամներու անուանումը։ Այլ պետութեան փաստաբանը Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ կը գործէ անոր պետութեան համապատասխան յատուկ փաստաբանական կառոյցի տրուած արտօնագրին հիման վրայ եւ պէտք է փաստաբաններու պալատին կանոնադրութեամբ գործէ նախատեսուած հաւատարմագրին վաւերագիրը:

Փաստաբանը իր գործունէութիւնը իրականացնելէ անկախ, կը ղեկավարէ Հայաստանի Սահմանադրութեամբ, փաստաբանական պալատի կանոնադրութեամբ եւ փաստաբանական գործելակերպի կանոնագիրքով՝ Հայաստանի միջազգային պայմանագիրները եւ օրէնքնեը։ Խոչընդոտները որ կատարուած կ'ըլլան պաշտօնատար անձի, փաստաբանի կամ լիազօրութիւններու կողմէ կը պատժուին տուգանքներով եւ նուազագոյն աշխատավարձի ձերբակալութիւնով ու գրաւումով մէկէն երեք ամիս ժամկէտով։

## Ծանօթագրութիւններ
 
 
## Տե՛ս նաեւ
* Իրաւաբանութիւն
* Հայաստանի փաստաբաններու պալատ
* Փաստաբանութիւն

Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ
Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ
Ստորոգութիւն:Դատախազներ
Ստորոգութիւն:Օրէնքներ
Խաչիկ Փաստրմաճեան

**Խաչիկ Հարութիւնի Փաստրմաճեան** (1877, Կարին – 1915, Մելիտինէ)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1877 թուականին,Կարնոյ նահանգի, Կա­րին քաղաքին մէջ՝ մեծատոհմիկ Փաստրմաճեաններու ընտանիքէն ներս։

Ազգային անուանի գործիչ Ար­մէն Գա­րո­յի (Գարեգին Փաստրմաճեան Յարութիւնի, 1873 - 1923) կրտսեր եղբայրը։ Պապը՝ Խաչատուր էֆենտի Փաստրմաճեանը Կարնոյ մէջ եղած է տաղանդաւոր ու ձեռներեց մարդ եւ առասպելական հարստութիւն ունեցած։ Թուր­քե­րու դէմ ըմբոստութեան համար, Կարնոյ կառավարութեան կարգադրութեամբ եւ ուղղակի հրահանգով, սպանուած է իր կառուցած հոյակապ բաղնիքին դիմաց, նստած ժամանակ։ Հայրը՝ Յարութիւն Փաստրմաճեանն ու Յովհաննէս եղբայրը, ուղղակի մասնակցած են Կարնոյ 1890 թուականի դէպքերուն եւ հայկական ցոյցերուն։ Աւարտած է Կարնոյ Սանասարեան վարժարանը։ Հաւանաբար 1900 թուականին աւարտած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական նաժինի դեղագործական ճիւղը։ Ուսանողական տարիներուն եղած է Պէյրութի ՀՅԴ «Զա­ւա­րեան ու­սա­նո­ղա­կան մի­ու­թեան»,ապա՝ ՀՅԴ–ի անդամ։ Աւարտելէ ետք Կարին վերադարձած է։1908 թուականին Կարնոյ մէջ սեփական դեղատուն է ունեցած։ Եղած է նիւթապէս ապահովուած եւ հանրային գործերով մտահոգուած անձնաւորութիւն։ 1908 թուականին՝ Օսմանեան սահմանադրութեան վերահաստատման ժամանակ, եղած է Կարնոյ երիտասարդութեան առողջապահներէն եւ կարեւոր դեմքերէն, ամէնուն կողմէ սիրուած անձնաւորութիւն։ Եղած է վարչութիւններու, ուսումնական խորհուրդներու եւ հանրային մարմիններու անդամ։ Այնուհետեւ Մելիտինէի մէջ որպէս դեղագործ աշխատած է։ Սպանուած է 1915 թուականին, Մածիտինէի մէջ՝ 38 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուժած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
*Չարըգ Ղազար, Յուշամատեան Բարձր Հայքի. Կարինապատում, Պէյրութ,1957։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Յուշարձաննահատակ մտաւորականութեան, Ե., 1985։
*Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Կարին ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Փատուա

**Փատուա** կամ Բատովա (), Իտալիոյպատմական քաղաք, ուր ամենահին համալսարանը հիմնուած է։ Ունի ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ ընդգրկուած երկու վայր՝ Բուսաբանական այգին, որ աշխարհի ամենահինն է, եւ ԺԴ․ դարու որմնանկարները, որոնք կը գտնուին քաղաքի կեդրոնը գտնուող շէնքերուն։

## Տեղեկութիւններ
Բատովա կը գտնուի Պաչիլիոնէ գետի ափերուն, Վենետիկէն 40 քմ. արեւմուտք եւ Վիչենծայէն՝ 29 քլ հարաւ-արեւելք։ 

Քաղաքին շուրջը կը գտնուի Վենետիկի դաշտը (Pianura Veneta)։ Նկառագեղ քաղաք է, ճամբաներու խիտ ցանցով, որոնք կը վերջանան մեծ հանրային հրապարակներու (piazze) եւ բազմաթիւ կամուրջներ, որոնք կը ճեղքեն Պաչիլիոնէ գետին բազմաթիւ հարկատուները։

## Հայկական ներկայութիւն
Բատովա կը գտնուի Վենետիկին մօտ։ Ս. Ղազարի միաբաններ 1802-ին կը ծրագրեն այս քաղաքին մէջ վարժարան մը բանալ։ Այս ծրագիրը չիրագործուիր թէեւ, սակայն Մխիթարեաններու հսկողութեան ներքեւ Պոլիսէն հայ աշակերներ եկած են եւ քաղաքին համալսարանէն ստացած են բժշկական, ինչպէս նաեւ ուրիշ վկայականներ։ Առաջին վկայեալներէն եղած են երկու Պօղոս Շալեաններ, Յարութիւն Քնռլեան եւայլն։

1834-ին կը բացուի Մուրատեան վարժարանը՝ հետեւեալ ներքին կազմով․ Հ. Սամուէլ Սամսարեան՝ գործակալ եւ Հ. Մատթէոս Մաղաքեան՝ խոստովանահայր։ 1846-ին վարժարանը Փարիզ կը փոխաադրուի։ Սակայն Մխիթարեանները չեն լքած բոլորովին Բատովան։ 1890ական թուականներուն Վեկետիկի Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանի քաջալաւ շրջանաւարտները, խմբովին Բատովայի համալսարանը սկսած են յաճախել։ Անոնց թիւը մինչեւ իսկ 14-ի բարձացած է։ 

Բատովա հաստատուած է Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանի նախկին երէց աշակերտներէն, այժմ բժշկապետ՝ Եդուարդ Արսլանեան, բնիկ Խարբերդցի եւ ունի իր առանձին բուժարանը։ Ան մասնագէտ է քթի, կոկորդի եւ ականջի հիւանդութիւններու։

## Բնակչութիւն

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, Տպ. Պուքրէշ, 1938, էջ 374-375

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Սերգէյ Փարաջանեան

**Սերգէյ Փարաջանեան (Սարգիս Յովսէփի Փարաջանեան)** (9 Յունուար 1924, Թիֆլիս - 21 Յուլիս 1990, Երեւան), հայ կինոռեժիսոր, նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած Է 1924-ին Թիֆլիս,Վրաստան։ Փոքր տարիքէն հետեւած ու սորված է երաժշտութիւն՝ ջութակ եւ դաշնակ նուագել, ապա նկարչութեան։ 1948-Էն կը դառնայ օգնական բեմադրիչ։ Կ՛անցնի Քիեւ, ուր 1964-ին՝ «Հրեղէն Ձիեր»ը իրեն կը բերէ միջազգային հռչակ։ 1945-ին կ՛ընդունուի Մոսկուայի ֆիլմարուեստի պետական հիմնարկ։ 1968-ին Երեւան կը հրաւիրուի՝ Սայեաթ-Նովայի ձօնուած շարժանկարի մը ծրագրով։ Բայց գրաքննական ճնշումն ու իր ըմբոստ նկարագիրը զինք կը հասցնեն բանտ՝ զրպարտութիններու հիման վրայ (1974)։ Սակայն, միջազգային հանրութեան ճնշումին տակ ազատ կ՛արձակուի չորս տարի ետք․ իսկ Սայեաթ-Նովայէն կը հրատարակուի կիսկատար տարբերակ մը։ Թիֆլիս՝ քանի մը տարի արգելքի տակ, կ՛արտադրէ նկարչական գործեր, ապա կը վերադաոնայ ֆիլմաշխատանոց՝ յաջորդաբար տալու համար «Սուրամի Բերդը» եւ «Աշըք Քերիպ»։
Կը մահանայ քաղցկեղէն 1989-ին, Երեւան։

## Աստղագիտութեան մէջ
* Սերգեյ Փարաջանովի անունը կը կրէ 1969 թ. յայտնաբերուած (3963) Փարաջանով աստերոիդը։
[մինի|250px|Սարգիս Փարաջանեանին նվիրուած [ՀՀ փոստային նամականիշ (1999)]]մինի|Փարաջանովի արձանը Թիֆլիսի մէջ[մինի|Սերգէյ Փարաջանով, [Միքայէլ Վարդանով]]մինի|200px|Փարաջանովի դիմաքանդակը Պանթեոնին մէջ

## Ֆիլմագրութիւն
### Ռեժիսորական աշխատանքներ

* Փարաջանովին նվիրված վեբ կայք
* Հեռուստատեսային ալիք Լոս Անջելեսում Փարաջանովի մասին
* Մոսկուայի առաջի հեռուստալիք - Կինո հաղորդում - Սերգեյ Փարաջանովի մասին
* Փարաջանովի տուն-թանգարան 
* Փարաջանովի հարցազրույցի ձայնագրություն

Ստորոգութիւն:1924 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1990 մահեր
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնածներ
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ կինոռեժիսորներ
Ստորոգութիւն:9 Յունուարի ծնածներ
Ստորոգութիւն:21 Յուլիսի մահացածներ
Փարաջանովի Տուն Թանգարան (Երեւան)

**Սերկէյ Փարաջանովի թանգարան**ը տուրք մըն է խորհրդային ռեժիսոր եւ նկարիչ Սերկէյ Փարաջանովին եւ Երեւանի մէջ ամէնէն հայտնի թանգարաններէն մէկն է: Ցոյց կու տայ Փարաջանովի բազմազան գեղարուեստական եւ գրական ժառանգութիւնը։

## Պատմութիւն
Թանգարանը գտնուած է 1988-ին, երբ Փարաջանով հաստատուեցաւ Երեւան: Փարաջանով ինք ընտրեց այն տեղը (Ձորագոյղ ազգագրական կեդրոն) եւ թանգարանի կառուցման նախագիծը։ 1988-ի Սպիտակ երկրաշարժի եւ ընկերաբանութեան ու տնտեսագիտութեան խնդիրներու պատճառով, թանգարանը բացուեցաւ 1991 Յունիսին, Փարաջանովի մահէն 1 տարի ետք։

Թանգարանի հիմնադիր տնօրէնն է Զաւէն Սարգիսեան. թանգարանը երեւանի մշակութային կեդրոններէն մէկն է, հայտնի է իր ցուցահանդեսներով, հրատարակութիւններով եւ պատւաւոր ընդունելութիւններով (որոնցմէ՝ միջազգային կինոփառատոնի հիւրերու Երեւանեան Տարեկան հանդիպումներուն: Բաոլօ Գօէլյօ, Ուիմ Ուենտըրզ, Միքայէլ Վարդանով, Թօնինօ Կուեռա, Էնրիքա Անդոնիոն, Ատոմ Եկոեան, Նիքիթա Միխալքով, Վլատիմիր Բուդին, Ալեքսանտր Լուքաշենքօ, Եւկենի Եւտուշենքօ, Առնոլտ Ռիույդէլ, Վալտաս Ատամքուս, Դարյա Հալոնեն, Տոնալտ գնադ եւ շատ այլ մարդիկ այցելած են թանգարանը։

## Ցուցահանդէս
Թանգարանը ավանդական Կովկասեան ոճի շէնք մըն է որ կը բաղկանայ երկու հարկերէ։ հոն կը գտնուի 1400 ցուցանմուշ, թանգարանը կը պարունակէ բազմաթիւ կառուցուածքներ, վարժարաններ, հաուաքներ, գծագրութիւններ, պուպրիկներ եւ գլխարկներ։ Թանգարանը ցոյց կու տայ նաեւ չհրատարակուած սցենարներ, լիբրատոներ եւ տարբեր արջեւումներ, որոնք Փարաջանով ստեղծած է բանտին մէջ։ Թանգարանի այլ ցուցանմուշներէն երկու հիշատակի սենեակներ վերստեղծուած են, բնօրինակ պաստառներ, փառատոն մրցանակներ, նամակներ ստորագրուած Ֆետերիկո Ֆելինիի, Լիլիա Պրիքի, Անդրէյ Դարկովսկիի, Միխայէլ Վարդանովի, եւ Իւրի Նիքուլինի կողմէ, Պարգեւներ յայտնի այցելողներու՝ Թոնինօ Կուերա, Վլատիմիր Բութին եւ Ռոման Պալաեան, որ հեղինակն է «Գիշեր մը Փարաջանովի թանգարանին մէջ» տեսաերիզին։ Թանգարանը կ'օգտագործէ Փարաջանովի արուեստի եւ ցուցահանդեսի սկզբունքները:

Թանգարանը կազմակերպուած է մօտ 50 ցուցահանդեսներէ, որոնց մաս կը կազմէն Կաննի, Աթենք, Թոքիո, Մոսկուա, Հռոմ, Թեհրան եւ այլն։

Ըստ «Ուղենշուած Հայաստան» ուղղեցոյց, «Լաւագոյն թանգարանը փոքր է, վերջնական եզրակացութեան մէջ կը տեսնենք տուն հայտնի խորհրդային ռեժիսոր Սերկէյ Փարաջանով»:

## Վկայութիւն Թանգարանի Մասին
մինի|Սերկէյ Փարաջանովի տուն-թանգարան Հրազդանի Կիրճի ծայրը, Երեւանի մէջ
«Աշխարհքի մէջ կա՞յ ցանկացած տեղ, թանգարան Սերկէյ Փարաջանովի: Թանգարան մը իր գրաֆիքսով, պուպրիկներով, վարժարաններով, լուսանկարներով, 23 սցենարներով եւ լիբրատոներով որոնք չիրացուած արտադրութիւններու շարժապատկերի, թատրոնի մէջ են...Այդ կը դառնայ հպարտութիւնը ամբողջ քաղաքի: Ես գիտեմ, որ վաղ թէ ուշ Փարաջանովի դրամատիկականը պիտի հրապարակուի գիրքի մը մէջ, եւ ես յույս ունիմ, որ քաղաքի այս թանգարանը նպիտի ըլլայ Երեւան»: Միքայէլ Վարդանովի (1985):

## Ծանօթագրութիւններ
Փարոս (ամսաթերթ)

**Փարոս**, ամսաթերթ։ Լոյս կը տեսնէ 1997 թուականէն, Նիկոսիա՝ հայերէն եւ յունարէն։ Արտօնատէր՝ Մասիս Տէր Բարթող, գլխաւոր խմբագիր՝ Երան Գույումճեան։ կը լուսաբանէ կիպրահայ համայնքի կեանքը, Հայաստանի եւ Արցախի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները, կը տպագրէ բանավիճային եւ վերլուծական յօդուածներ՝ «Տեսակէտ», «Հայրենի մամուլ», «Կրթական», «Մշակոյթ», «Գրական» եւ այլ խորագիրներով։

Ստորոգութիւն:Հայկական ամսագիրներ
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի հայերը
Փարոս (շաբաթաթերթ, Լիբանան)

«Փարոս», երգիծական կիսամսեայ պատկերազարդ հանդէս, ապա՝ տասնօրեայ, շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1951-1952 թուականներուն։ Արտօնատէր՝ Բաբգէն Տեր-Գեորգեան։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Պետրոս Քիրեճեան։ Բանաստեղծութիւններու եւ առակներու միջոցով ծաղրած է լիբանանահայ գաղութի վատ բարքերը։ Տպագրած է նիւթեր՝ նուիրուած սփիւռքին հայապահպանութեան, ծաղրած է հայոց լեզուի անաղարտութիւնը խաթարողներուն, ինչպէս նաեւ Մերձաւոր Արեւելքի, մասնաւորապէս Լիբանանի տիրող քաղաքական իրավիճակը, գերտերութիւններու գործելակերպը տարածաշրջանին։
Հայերէն ամենօրեայ հաղորդումներ ձայնագրուած են Լիբանանի պետական ռատիոիով։ 1982 թուականին՝ քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով պետական հսկողութեան թուլացման պայմաններուն Պէյրութի մէջ գործած են շարք մը հայկական ռատիոկայաններ, յիշատակութեան արժանի են «Ռատիոփարադայզը», «Լիբանահայ ազգի ձայնը», «Ռատիո մելոտին», ՀՅԴ հովանաւորութիւնը վայելող «Վանաձայնը», ՌԱԿ «Ռատիո Սևանը», ՍԴՀԿ «Ռատիո Նայիրին» եւ «Հայության ձայնը», ՀԺՇ-ի «Ռատիո հայը»։ Քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն հայերէն քաղաքական հաղորդումներ տրուած են նաեւ Լիբանանի Փաղանգաւոր կուսակցութեան «Սաութ Լուբնան» («Լիբանանի ձայն»), Աշխատաւորներու լիգայի «Սաութ ալսաուրա ալ-արաբիյյա» («Արաբական հեղափոխության ձայն») եւ Լիբանանի համայնավար կուսակցութեան «Սաութ ալ-շաաբ» («Ժողովրդի ձայն») ռադիոկայաններէն։ 1998 թուականին «Վանա ձայնը» ստացած է հայերէնով հաղորդումներ ու քաղաքական լուրեր սփռելու պետական արտոնագիր։ 1992 թուականէն ի վեր արձակուած է Լիբանանի առաջին եւ մինչեւ այսօր միակ հայկական պատկերասփիւռը՝ «Արմինիըն Թելեվիժըն Նեթուորքը»։ 1999 թուականէն հայերէնով ամէնօրեայ լուրեր հաղորդած է Լիբանանի վարչապետ Ռաֆիք ալ Հարիրի սեփականութիւնը հանդիսացող «ալ-Մուստաքպալ» («Ապագա») հեռուստակաեանը։ 1996 թուականին կարճ ժամանակով հայերէն լուրեր եւ հաղորդումներ հեռարձակած է նաեւ արաբական «Այ. Սի. էն.» պատկերասփռային ընկերութիւնը։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայերը Լիբանանի մէջ
Ստորոգութիւն:Լիբանան
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Գրիգոր Փափազեան

**Գրիգոր Փափազեան** (նաեւ՝ Գրիգոր Տուտի, Գրիգոր Տուտի Փափազեան, 1893, Պանտրմա-20 դեկտեմբերի, 1965, Ալճերիա), հայ բժիշկ, հասարակական եւ ազգային գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1893-ին Մարմարա ծովուն ասիական ափին գտնուող՝ Պանտրմա քաղաքին մէջ։ Արձանագրուած է Գրիգոր Տուտի կամ Գրիգոր Տուտի Փափազեան։ Աւարտած է Կ. Պոլսոյ՝ Գատըգիւղ թաղամասի, Մխիթարեան վարժարանը։ 1917-ին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։

1917-ին զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ զինուորական բժիշկի հանգամանքով մասնակցած՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին։ Գերի ինկած է անգլիական բանակին եւ տարուած է Եգիպտոս։ Պատերազմի աւարտէն ետք ազատած է գերութենէն եւ վերադարձած՝ ծննդավայրը, որ գրաւուած էր Յունաստանի կողմէ։ Քեմալական արշաւանքին սկզբնական շրջանին, շատերու հետ ինքն ալ ապաստանած է Յունաստան։ Հաստատուած է Թրակիոյ՝ Ալեքսանդրապոլիս (Տէտէ Աղաճ) քաղաքին մէջ, ուր երկար տարիներ մասնակցած է հայ համայնքի ազգային, կրթական, հասարակական եւ կուսակցական (ՀՅԴ) կեանքին։ Եղած է սիրուած եւ յարգուած անձնաւորութիւն։

1945-ին ընտանիքով գաղթած է Փարիզ, ուր սակայն, իբրեւեւ բժիշկ աշխատելու իրաւունք չէ ունեցած։ 1960-ական թուականներու սկիզբներուն տեղափոխուած է Ալճելիա։ Ալճելիա մայրաքաղաքին մէջ իբրեւ քաղաքապետական բժիշկ աշխատած է։

Մահացած է 20 Դեկտեմբեր 1965-ին Ալճերիոյ մէջ՝ 72 տարեկան հասակին։
 
## Գրականութիւն
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
*Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն տարեգիրքը, ԺԳ. տարի, 1966, Պէյրութ, 1967։

## Աղբիւր

Ստորոգութիւն:1893 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պանտրմա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:20 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:1965 մահեր
Ստորոգութիւն:Ալճերիա մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Յակոբ Փափազեան (հայագէտ)

**Յակոբ Դաւիթ Փափազեան**, (), խորհրդային հայագէտ, արեւելագէտ, պատմաբան։ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1968), փրոֆէսոր (1972)։
մինի

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի արեւելեան բաժինը (1950)։ 1954-1959 թուականներուն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ պատմութեան  հիմնարկի աւագ գիտաշխատող։ 1959 թուականէն Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան մատենադարանի միջնադարեան մատենագրութեան եւ դիւանական վաւերագիրներու ուսումնասիրութեան բաժինի վարիչն է։ 1956 թուականէն դասաւանդած է Երեւանի համալսարանէն ներս։ 1962 թուականին ընտրուած է ԽՍՀՄ Գիտութիւններու Ակադեմիայի արեւելեան բնագրագիտութեան կեդրոնական յանձնաժողովի անդամ։ Գիտական ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին 15-18-րդ դարերու Արեւելեան Հայաստանի սոցիալ–տնտեսական եւ քաղաքի պատմութեան, ազատագրական շարժման, հայ–իրանական յարաբերութիւններուն, պատմական աղբիւրագիտութեան։ Հրապարակած է պարսկական, արաբական, թրքական, պատմութեան վաւերագիրներու բնագրեր եւ հայերէն ու ռուսերէն, թարգմանութիւններ («Մատենադարանի պարսկերէն վաւերագրերը», 1956-1959, 1968), Լ․ Ս․ Խաչիկեանի հետ՝ «Յովհաննէս Տէր-Դաւթեան Ջուղայեցու հաշուետոմարը» (1984)։ Մասնակցած է Հայ ժողովուրդի պատմութեան ակադեմական բազմահատորեակի ստեղծման։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Թաւրիզ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1919 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:1997 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ արեւելագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու դոկտորներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Փարիզի Շարլ տը Կոլ Օդակայան

**Փարիզի Շարլ տը Կոլ օդակայան** (, ԻԱԹԱ՝ CDG, ԻՍԱՕ՝ LFPG), նաեւ յայտնի որպէս **Ռուասի օդակայան** (տեղի անունով), Ֆրանսայի խոշորագոյն օդակայանն է: Կը կոչուի Ֆրանսայի հինգերորդ հանրապետութեան հիմնադիր Շարլ տը Կոլին (1890-1970) անունով: Կը գտնուի Փարիզի հիւսիսին:

2017-ին օդակայանին եղած է 69 471 442 ուղեւորի եւ 475 654 օդանաւի ելումուտ,,, ինչը անոր կը դարձնէ զբաղուածութեամբ աշխարհիս իններորդը, Եւրոպայի՝ երկրորդը (Լոնտոնի Հիթրոուէն ետք):

## Ծանօթագրութիւններ
Ներսէս Փափազեան

**Ներսէս Փափազեան** (1872, Ագուլիս-1915), հոգեւորական եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ներսէս Փափազեան Մեսրոպ շուշտակ վարդապետի որդին է եւ եղբայրը՝ յայտնի գրագէտ Վրթանէսի ու Վահանի։ Վան կը փոխադրուի, ուր կ'անցընէ իր մանկութիւնը, ապա՝ կ'անցնի Պոլիս եւ Ետիքոլէյի որբանոցը կ'աշակերտէ։ Հոնկէ կ'անցնի Արմաշ եւ դպրեվանքի մէջ շրջանը բոլորելով՝ վարդապետ կը ձեռնադրուի տ. Մաշթոց յորջորջմամբ եւ իր 6 ընկերներու խումբով, որ Արմաշի առաջին հունձքն էր։

Իբր հովիւ կը ղրկուի Ամերիկա, ուր կը յաճախէ Քոլոմպիա համալսարան, ուրկէ կը վկայուի, ապա կը մտնէ դաշնակցութեան շարքերը։ Իննամեայ հովուութիւն ընելէն ետք կ'անցնի Կովկաս, ուր կը մասնակցի հայ-թաթարական կռիւներուն։ Եկեղեցապատկան կալուածներու գրաւման առթիւ խօսած իր մէկ ճառին համար ռուս կառավարութիւնը իր հեռացումը կը պահանջէ Էջմիածինէն։

Մաշտոց վրդ. Թէհրանի առաջնորդ կը կարգուի, ուր կը մնայ երկու տարի։ Որպէս հասարակական գործիչ կը ստիպուի սքեմը թողուլ եւ մեկնիլ Ամերիկա, 1906-ի վերջերը կը ստանձնէ «Հայրենիք»-ի խմբագրութիւնը Վռամեանի տեղ։ Սահմանադրութենէն ետք կ'անցնի Պոլիս եւ մօտակայ գաւառները կ'ուղեւորուի քարոզչական պաշտօնով։ «Ազատամարտ»-ի հայկական բաժինի խմբագիր կը դառնայ մինչեւ 1915 Ապրիլ 11: Ձեռնարկած է նաեւ ամուսնական դատերու փաստաբանութեան՝ դատաստանական խորհուրդի առջեւ, իբր հմուտ եկեղեցական օրէնքներու։

## Աղբիւր
* Թէոդիկ, «Յուշարձան Ապրիլ 11-ի», տպ. Օ. Արզուման, 1919, Կ. Պոլիս, էջ 36:

Ստորոգութիւն:Ագուլիս մահեր
Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Վահան Փափազեան

**Վահան Փափազեան** (**Կոմս,** ), հայ ազատագրական շարժման առաջնորդ եւ Հ․Յ․Դ․-ի ականաւոր ներկայացուցիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թաւրիզ: Նախնական ոսումը կը ստանայ Նոր Նախիջեւան, ուր կը յարի Դաշնակցութեան: Կը յաճախէ Մոսկուայի եւ Սեն Փեթերսպուրկի համալսարանները: Հ․Յ․Դ․ գործիչ, արհեստով` լուսանկարիչ:

Կը գտնուի Ժընեւ, ուր Քրիստափորի առաջարկով, Երեւանէն Նիկոլ Դումանի հետ կ'անցնի Վան` բանտարկուած Վարդգէսը փոխարինելու եւ իբրեւ գործիչ կազմակերպելու շրջանը եւ կապ պահելու արտասահմանին հետ: Կը հսկէ Կովկասէն Վան ռազմամթերքի փոխադրութեան գործին: Կը վարէ կռիւներ Վասպուրականի մէջ:

Սահմանադրութեան շրջանին, կ՚ընտրուի Վանի երեսփոխան: Կը գործէ Մուշի մէջ, ուրկէ Եղեռնի օրերուն, Ռուբէնի հետ կը յաջողի անցնիլ Կովկաս: Իբրեւ Կովկասի Հայ Բարեգործական Ընկերութեան ներկայացուցիչ կը վերադառնայ ազատագրուած Վան:

1919-ին մաս կը կազմէ Փարիզի Ազգային Պատուիրակութեան: Կը մասնակցի Հ․ Յ․ Դաշնակցութեան Թ. Ընդհանուր ժողովին, Երեւան: Ռիկայի (Լեհաստան) մէջ տեղի ունեցող բանակցութիւններուն, բոլշեւիկներուն հետ, կը մասնակցի իբրեւ Հ․Յ․Դ․ լիազօր: Հետագային Դաշնակցութեան անունով կը գործակցի Թուրքիոյ քիւրտ ապստամբներուն հետ:

1947-ին կ'անցնի Լիբանան. գրի կ'առնէ իր յուշերը ու կը գրէ «Խոնարհ հերոսներ» շարքը: Կը մահանայ Պէյրութ, 1 Հոկտեմբեր 1973-ին:

## Աղբիւրներ
* Վահան Փափազեան. «Իմ յուշերը», հատոր Ա., Պոսթըն, 1950, 600 էջ։
* Վահան Փափազեան. «Իմ յուշերը», հատոր Բ., Պէյրութ, 1952, 610 էջ։
* Վահան Փափազեան, «Իմ յուշերը», հատոր Գ., Գահիրէ, 1957, 432 էջ։
* Կոմս, «Խոնարհ հերոսներ», գիրք Ա., Պէյրութ, 1950, 96 էջ, Թեհրան, 1982, 77 էջ։
* Կոմս, «Խոնարհ հերոսներ», գիրք Բ., Պէյրութ, 1956, 95 էջ, Թեհրան, 1982, 94 էջ։
* Կոմս, «Խոնարհ հերոսներ», գիրք Գ., Պէյրութ, 1956, 95 էջ, Թեհրան, 1982, 94 էջ։
* Կոմս, «Խոնարհ հերոսներ», գիրք Դ., Թեհրան, 1983, 140 էջ։
* Կոմս, «Խոնարհ հերոսներ», գիրք Ե., Թեհրան, 1983, 90 էջ։

Ստորոգութիւն:1876 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թաւրիզ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1973 մահեր
Ստորոգութիւն:1 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Խաչիկ Փափազեան

**Խաչիկ Փափազեան** (1875, Տիվրիկ, Տիվրիկ գաւառակ, Սեբաստիոյ գաւառ, Սեբաստիոյ նահանգ - 28/29 Մարտ 1916, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1875 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի, Սեբաստիոյի գաւառի Տիվրիկ գաւառակի կեդրոն՝ Տիվրիկ աւանին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրէն ներս, միջնակարգը՝ ամերիկացի մի­սի­ո­ներներու Պրուսայի նահանգի Նիկոմիդիոյ գաւառակի՝ Պարտիզակ աւանի Բիւթանիոյ բարձրագոյն վարժարանին մէջ։

1897/1899 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը, ապա պարտադիր ծառայութեան ուղարկուած՝ Եդեսիա եւ Հալէպ քաղաքները։ 1908 թուականին մեկնած է Փարիզ եւ Սան Լուիզի ու Նեկերի հիւանդանոցներուն մէջ մասնակցած է անուանի մաշկային բժիշկ-պրոֆէսոր՝ Գաուշերի դասընթացներուն։ Եղած է Թուրքիոյ առաջին մաշկային բժիշկ մասնագէտը։ Վերադառնալով Կ. Պոլիս՝ Պահչէ Գափու թաղամասին մէջ բացած է սեփական դարմանատուն։

1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Մոտայի ու Տաւուտ փաշայի զինուորական հիւանդանոցներուն մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Զինուորական հիւանդանոցին մէջ՝ հրեայ զինուորականի մը բուժելու ժամանակ, անկէ վարակուած է բծաւոր ժանտախտով (բծաւոր տիֆ)։ Մահացած է 1916 թուականի Մարտ 28/29-ին՝ ժանտախտէ (տիֆէ), Կ. Պոլսոյ Պալըքլըի յունական հիւանդանոցին մէջ՝ 41 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւր
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1875 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Տիվրիկ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1916 մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահեր
Հրաչ Փափազեան

**Հրաչ Փափազեան** (աւազանի անունով՝ Կարապետ-Կարպիս, ), հայ իրաւաբան, ՀՅԴ բիւրոյի անդամ։

## Կենսագրութիւն
Եօթը տարեկանին փոխադրուած է Սեբաստիա, ուր հինգ տարի մնալէ ետք, 1904-ին ղրկուած է Պոլիս իր ազգականներուն մօտ։ Հոն ստացած է իր կրթութիւնը, աւարտելով համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը։ 1910-ին մտած է Հ. Յ. Դաշնակցութեան շարքերը։

1914-ին անցած է Հալէպ, Եղեռնէն փրկուելով, իսկ 1919-ին վերստին վերադարձած Կ.Պոլիս։ Ան մեծապէս նպաստած է «Նեմեսիս» գործողութեան կազմակերպման ու գործադրութեան աշխատանքներուն, յատկապէս Պերլինի մէջ։

Վերադառնալով Պոլիս, այնուհետեւ անցած է Յունաստան 1922-ին, զբաղելով ազգային, քաղաքական եւ կուսակցական աշխատանքներով։

Ընդմիջումներով Աթէնք եւ Սելանիկ մնացած է մինչեւ 1926-ի վերջերը եւ ապա կուսակցական գործով հաստատուած է Հալէպ, ուր վարած է կուսակցական (ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ), հանրային եւ պետական (Սուրիոյ խորհրդարանի անդամ) երկարամեայ գործունէութիւն։ 1957 թուականին փոխադրուած է Լիբանան։

Ծանրօրէն հիւանդ, Փափազեանի կեանքի վերջին ամիսները տառապալից եղած են։ Աչքերը փակած է16 Օգոստոս 1960-ին, Շթորայի մէջ, եւ ազգային յուղարկաւորութեամբ թաղուած Ֆըրն Շըպպեքի գերեզմանատան մէջ, Պէյրութ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:19 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1960 մահեր
Ստորոգութիւն:16 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ