Յոնեական կղզիներ (Էփթանիսա)

մինի|Յոնիական կղզիները (Էփթանիսա)
Յոնեական կղզիներ (Էփթանիսա), Յունաստան․  *Ιόνια Νησιά* (Επτάνησα). Յոնեական Ծովուն 7 գլխաւոր կղզիներու խմբաւորում․ *Επτάνησα*, επτά = եօթը) եօթնակղզիներու խումբը ընդհանուրին կ՛ընդգրկէ 30 կղզի-կղզիակներ, մեծ մասը` բնակելի: Եօթը գլխաւոր եւ մեծ կղզիներն են՝ Քեֆալոնիա *Κεφαλονιά*, Քերքիրա *Κέρκυρα*, Զաքինթոս *Ζάκυνθος*, Լեֆքատա *Λευκάδα*, Քիթիրա *Κύθηρα*, Իթաքի *Ιθάκη* եւ Փաքսի *Παξοί*։

Յոնեական կղզեխումբը կ՛ընդգրկէ նաեւ բաւական փոքր կղզիներ․ Անտիքիթիրա, Անտիփաքսի, Արքուդի, Էրիքուսա, Քալամոս, Քալողիրոս, Քարլոնիսի, Քասթոս, Լապրինոս, Մաթրաքի, Մաքրի, Մեղանիսի, Մոտի, Օթոնի, Օքսիա, Փեթալա, Փոնտիքոս, Փրովաթի, Սքորփիոս, Սոֆիա, Սրոֆատես, Սորոս եւ ուրիշ։ Յոնեական կղզեխումբին կը պատկանի նաեւ Սասոն (Ալպանիա) կղզին․ մինչեւ 1914 Յունաստանին պատկանած է։ 

***Յոնեական***․ չշփոթել Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն եւ Էգէական Ծովուն արեւելեան ափերուն տարածուող Յոնիա* *Ιωνία,* շրջանին հետ։

* **Յոնիա**․ արեւմտեան Փոքր Ասիոյ մէջ, հին Յունաստանի քաղաք-պետութիւններուն կողմէ հիմնուած գաղթօճախներու շրջան։

## Աշխարհագրական տուեալներ
Յոնիական կղզիները կը գտնուին արեւմտեան Յունաստանի ցամաքամասի ափերուն մօտ․ Իփիրոս, Կեդրոնական Յունաստան եւ Պելոպոնես շրջաններուն արեւմտեան ափերուն երկայնքին։ Քիթիրա եւ Անդիքիթիրա կղզիները կը գտնուին Պելոպոնեսին հարաւ արեւմուտքը՝ անոր եւ Կրետէ կղզիին միջեւ, կազմելով Յոնիական եւ Էգէական Ծովերուն սահմանագիծը։

Շրջանը ենթակայ է երկրաշարժի յաճախակի զօրաւոր ցնցումներու։

Յոնիական կղզիները Քիքլատես կղզեխումբին հակապատկերն են․ կանանչապատ, ծածկուած՝ սոճիներու անտառներով եւ նաեւ ձիթենիի պուրակներով։

### Յոնիական կղզիներուն ընհանուր պատկեր

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
մինի|Քերքիրա
Յոնիական կղզեխումբը կամ էփթանիսա (բառացի թարգմ․՝ Եօթնակղզիները) վարչականօրէն կը պատկանին Յոնիական Կղզիներուն Շրջանային Միաւորումին, բացի Քիթիրա եւ Անդիքիթիրա կղզիներէն, որոնք մաս կը կազմեն Ատտիկէի Շրջանային Միաւորումին։

Յոնիական Կղզիներուն Շրջանային Միաւորումը կ՛ընդգրկէ Զաքինթօ, Քերքիրա, Քեֆալոնիա եւ Լեֆքատա նահանգները։

### Կղզեխումբին եօթը գլխաւոր կղզիները
Յոնիական կղզեխումբին եօթը գլխաւոր կղզիները կարճ տեղեկութիւններով (կը ներկայացուին ըստ աշխարհագրական դիրքին, հիւսիսէն՝ հարաւ)․-

#### Քերքիրա

Քերքիրա *Κέρκυρα* կամ՝ Քորֆու *Corfou*, մայրաքաղաքը՝ Քերքիրա․ Յոնիական կղզիներուն աշխարհաքաղաքացի կղզին։ Յունաստանի հիւսիսային եւ արեւմտեան մասի ամենամեծ կղզիներէն։  Օտարները զայն Քորֆու կ՛անուանեն։

Կղզին, Յոնիական Ծովուն զօրավոր երկրաշարժներէն (մանաւանդ 1953) շատ չի տուժեր․ մեծ աւերներ չունենար։ Այդպէս կը պահպանէ կղզիին հմայքը պատճառող Վենետիկեան Հանրապետութեան ընթացքին եղած ճարտարապետութեան շինութիւնները, որոնք կը հարստանան ֆրանսական եւ անգլիական ազդեցութիւններով։  *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Քերքիրա (կղզի)|Քերքիրա]]*մինի|Լեֆքատա
#### Փաքսի
Փաքսի *Παξοί* (յուն․՝ յոգնակի իմաստով)․ մայրաքաղաքը՝ Ղէոս *Γάιος։* Փաքսի կղզեխումբը կը գտնուի Քերքիրա կղզիէն 7 մղոն դէպի հարաւ, իսկ Յունաստանի հիւսիս արեւմտեան ափերէն՝ 8 մղոն։ *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Փաքսի (կղզի)|Փաքսի]]*

#### Լեֆքատա
Լեֆքատա *Λευκάδα*․ մայրաքաղաքը՝ Լեֆքատա․  Վենետիկցիները զայն կոչած են նաեւ՝ Այիա Մաւրա Santa Maura։ Կը կոչուի նաեւ բանաստեղծներու կղզի․ տուած է հանրածանօթ բանաստեղծներ: Կղզիին արեւելեան ափերուն դիմաց կը գտնուի Սքորփիոս պզտիկ կղզին․ համաշխարհային ուշադրութեան առարկայ դարձած էր յոյն միջազգային համբաւի արժանացած գործարար եւ կղզիակին սեփականատէր Արիստոթելիս Օնասսիսին կողմէն։

Լեֆքատային ծովափները շարունակ կը պարգեւատրուին իրենց ջինջ եւ բաց կապուտակ ջուրերուն համար։ *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Լեֆքատա (կղզի)|Լեֆքատա]]*մինի|Քեֆալոնիա (վերէն եւ հարաւ արեւմուտքէն դիտուած), արեւելքին՝ Իթաքի եւ խորին՝ (հիւսիս արեւելք) Լեֆքատա կղզիները
#### Քեֆալոնիա
Քեֆալոնիա *Κεφαλονιά* ․ մայրաքաղաքը՝ Արղոսթոլի *Αργοστόλι։* Յոնիական կղզիներուն ամենամեծը։ Կղզին հանրածանօթ կը դառնայ երբ 2001 թուականին, Քեֆալոնիա կղզիին մէջ կ՛արդատրուի «Հրամանատար Քորելլիին մանտոլինը» *Captain Corelli's Mandolin* ժապաւէնը։ Այժմ ամառները կղզին կ՛այցելեն արուեստի բնագաւարէն համբաւի արժանացած արուեստագէտներ, օրինակ՝ Մատօնա, Սթիվըն Սփիլպերկ, Թոմ Քրուզ եւ շատ ուրիշներ։ *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Քեֆալոնիա (կղզի)|Քեֆալոնիա]]*

#### Իթաքի
Իթաքի *Ιθάκη*․ մայրաքաղաքը՝ Վաթի *Βαθύ*։ Տարածքով Յոնեական կղզիներուն երկրորդ ամենափոքր կղզին է Փաքսիներէն ետք։ Կը գտնուի Լեֆքատա կղզիին հարաւը եւ Քեֆալոնիային հիւսիս արեւելեան կողմը։ Հնադարէն ծանօթ է․ Հոմերոսի  Ոդիսականին մէջ Օտիսէասին Իթաքին է։ *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Իթաքի (կղզի)|Իթաքի]]*

#### Զաքինթոս
մինի|Զաքինթոս - (3D)
Զաքինթոս *Ζάκυνθος*․ մայրաքաղաքը՝ Զաքինթոս։ Յոնիական Ծովուն կեդրոնական կղզիներէն։ Վենետիկցիներուն նախընտրած կղզին։ Ծանօթ նաեւ իբրեւ՝ *Φιόρο του Λεβάντε* («Ֆիորօ թու Լեվանթէ» թարգմ․՝ Արեւելքին ծաղիկը) կամ Ծանթէ։ Անոր ծովափները Յոնիական կղզիներուն լաւագոյներէն են։ Մայրաքաղաք Զաքինթոս, արեւմտեան Եւրոպային մեծագոյն բնական նաւահանգիստն է․ կը գտնուի հսկայ ժայռի մը ստորոտին, ուր Տիոնիսիոս Սոլօմոս (յոյն հռչակաւոր բանաստեղծ) գրեց «Երգն Ազատութեան» Յունաստանի ազգային ոգերգը։ Զբօսաշրջիկութիւնը շատ զարգացած է եւ ամէն տարի հազարաւոր զբօսաշրջիկներ կ՛ընդունի։ *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Զաքինթոս (կղզի)|Զաքինթոս]]*

#### Քիթիրա
մինի|Քիթիրա
Քիթիրա *Κύθηρα*, մայրաքաղաքը՝ Քիթիրա։ Կղզին ծանօթ է նաեւ հին անունով (տրուած Վենետիկցիներուն կողմէ)՝ Ցիրիղօ *Τσιρίγο-Cerigo*։ Ըստ դիցաբանութեան, Երկնային Աֆրոտիթիին եւ Սէրին կղզին է։ Կը գտնուի հարաւային Յունաստան, Պեղեպոնեզին արեւելեան ոտքին հարաւը, Էլաֆոնիսոսին եւ Քաւօ Մալէա հրուանդանին դիմացը (դէպի հարաւ)։ *Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]]*

## Պատմական անդրադարձ
Ք․Ա․ 1200 թուականներէն արդէն իսկ յոյները բնակութիւն հաստատած են Յոնիական կղզիներուն վրայ։ Ք․Ա․ 734 թուականին Էրեթրիա (Էվիա կղզիին արեւմտեան ափեր) քաղաք-պետութեան հիմնած Յոնիական Ծովուն վաղահաս գաղթօճախները կը գրաւուին Կորնթոսցի գաղթականներէն։  

Հնադարեան շրջանին, կղզիները յունական քաղաքական կեանքին մէջ բացառիկ դեր չեն խաղար, քանի մեկուսացած են։ Բացառութիւն է Քերքիրային վէճը մայր քաղաք Կորնթոսի հետ։

Հին յունական դիցաբանութեան Հոմեռոսին Ոդիսական Օտիսիա դիւցազներգութեան մէջ Օտիսէային կղզին Իթաքին է։  Քեֆալոնիա եւ Իթաքի կղզիներուն մէջ հնագիտական պեղումները բաւական տուեալներ յայտնաբերած են։

### Հռոմէական եւ Բիւզանդական գերիշխանութեան շրջաններ
Ք․Ա․ 4-րդ դարէն, Յոնիական կղզիներուն մեծ մասը ենթակայ է Մակետոնիոյ իշխանութեան։ Ք․ա 146 թուականէն, անոնք մէկ առ մէկ կ՛իյնան Հռոմէական կայսրութեան ձեռքը։ 400 խաղաղ տարիներէ ետք, կղզիները մաս կը կազմեն Արեւելեան Հռոմէական Կայսրութեան՝ Բիւզանդական իշխանութեան։
մինի|Քեֆալոնիայի եւ Զաքինթոսի Պալատական Կոմսութիւն
8-րդ դարէն ետք կղզիները յաջորդաբար թիրախ կ՛ըլլան արաբներու (Սարազեններ կամ՝ Սարաքինի), Նորմանտներու եւ Իտալացիներու արշաւանքներուն։ 1185 թուականին, Յոնիական Ծովուն Քեֆալոնիա եւ Զաքինթոս կեդրոնական կղզիները «Քեֆալոնիայի եւ Զաքինթոսի Պալատական Կոմսութեան»*County Palatine of Cephalonia and Zakynthos* մաս կը կազմեն**,** իսկ 1357-ին կը միանան Լեֆքատա եւ Իթաքի կղզիներուն եւ կը կազմեն «Լեֆքատային Դքսութիւն»ը Ֆրանսացի եւ Իտալացի դուքսերու իշխանութեան տակ։ Իսկ Քերքիրա կղզին (1214-1257) մաս կը կազմէ Իփիրոսի Իշխանութեան եւ ետքը՝ «Նափոլիի Թագաւորութեան»։

### Վենետիկի Հանրապետութեան ժամանակաշրջան
Խաչակիրներու Դ․ արշաւանքէն ետք, 1238-1797 Յոնիական Ծովուն կղզիները յաջորդաբար կը միացուին Վենետիկի Հանրապետութեան․ Քիթիրա 1238, Քերքիրա 1386, Զաքինթոս 1485, Քեֆալոնիա 1500, Իթաքի 1503 եւ Լեֆքատա 1718։
մինի|Վենետիկի Հանրապետութիւնը 1700-ական թուականներուն
Վենետիկի Հանրապետութեան իշխանութեան ընթացքին, առեւտուրը կը զարգանայ ։ Յոնիական կղզիները կարեւոր նաւահանգիստներ են Վենետիկի եւ Լեվանդինի *Levant (*միջին Արեւելքի ափամերձ՝ Միջերկրական Ծովուն արեւելեան եւ հարաւ արեւելեան շրջաններ) միջեւ։

### Նորագոյն շրջան
1797-ին, երբ Նափոլէոն Պոնափարթը Վենետիկը կը գրաւէ, Յոնիական կղզիները Քամփօ Ֆորմիօ դաշինքով *traité de Campo-Formio* ֆրանսական գերիշխանութեան տակ կը գտնուին։

21-3-1800 մինչեւ 8-6-1807 Յոնիական կղզիները «Եօթը կղզիներու Հանրապետութիւն» անուանումով կը գտնուին Ռուսիոյ եւ Օսմանեան լուծին տակ։

1807-1809 կղզիները կրկին կը գտնուին ֆրանսական տիրապետութեան տակ։

1809 թուականին, ֆրանսական նաւատորմիղին պարտութեամբ, Անգլիացիները յաջորդաբար կը գրաւեն Յոնիական Ծովուն գլխաւոր կղզիները։
մինի|Միացեալ Յոնիական կղզիներու Պետութեան դրօշակ
1815-1864 կղզիները Անգլիոյ հովանաւորութեան տակ կը գտնուին՝ «Յոնիական կղզիներու միացեալ Պետութիւն» անունին տակ։ Սակայն, կղզիներուն բնակիչները տեւաբար կը ճնշեն պահանջելով անոնց միացումը Յունաստանին։

### Յունաստանի հետ միացում
Յունաստանի Անկախութենէն տասնամեակներ ետք է որ Յոնիական կղզիները մայր Յունաստանին կը միանան 21 Մայիս 1864-ին՝ 17-29 Մարտ 1864 թուականին Անգլիոյ, Ֆրանսայի, Ռուսիոյ եւ Յունաստանի միջեւ ստորագրուած դաշինքով։

### 20-րդ դար
1914 թուականին, Յունաստան տեղի կու տայ Իտալիոյ եւ Աւստրո-հունգարիոյ ճնշումներուն եւ Յոնիական կղզիներուն հիւսիսային Սասոն կղզին կը պարպէ։ Յունաստանի Պետական Օրէնքով (ΦΕΚ 151/Α’ 7-6-1914) Սասոն Ալպանիային կը յանձնուի. շարունակութիւն Ֆլորանսի կամ Ֆիրենզէի Համաձայնագրին։ 

Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք եւ Լոզանի Դաշինքի իբրեւ հետեւանք բնակչութեանց փոխանակումով, բազմաթիւ յոյն գաղթականներ կը հաստատուին Յոնիական Ծովուն գլխաւոր կղզիներուն մէջ։

Քերքիրա կղզիին որբանոցին մէջ կը պատսպարուին 1․627 հայ որբեր։ *Տե՛ս [[Քերքիրայի հայերը]]*

### Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ
1941 թուականին, երբ Գերմանիան Յունաստանը կը գրաւէ, Յոնիական կղզիներուն հսկողութիւնը կը յանձնէ զինակից՝ Իտալացիներուն (կը բացառէ Քիթիրա կղզին)․ Իտալացիները արդէն գրաւած են Քեֆալոնիա կղզին։  1943 թուականին գերմանացիները կը պարտադրեն իրենց բիրտ ներկայութիւնը։ Սակայն 1944 թուականին կղզիները կը գտնուին յոյն ազատամարտիկներուն հսկողութեան տակ։

### 1953 թուականի երկրաշարժը

1953 թուականին Օգոստոս ամսուան մէջ Քեֆալոնիա եւ Զաքինթոս կղզիներուն միջեւ կ՛արձանագրուին 113 զօրաւոր երկրաշարժներ, որոնցմէ ամենազօրաւորը եւ քանդիչն է 12 Օգոստոս 1953 թուականին 6,8 Ռիխթըրի ուժգնութեամբ երկրաշարժը։ Քեֆալոնիա եւ Զաքինթոս կղզիներուն մեծ մասը գետնի հաւասար կ՛ըլլայ։ Քեֆալոնիա կղզին ծովուն մակերեսէն 60 սմ․ կը բարձրանայ։ 455 հոգի կը մահանան, 2․412՝ վիրաւոր եւ 21 անյայտ։ Քեֆալոնիայի Արղոսթոլի մայրաքաղաքին մէջ միայն երկու բնակարաններ ոտքի կը մնան․․․։

#### Յունաստանի ՀՄԸՄ-ի սկաուտներուն փրկախումբը
Սարսափելի երկրաշարժին լուրը առած առաջին իսկ ժամերէն, Քոքինիոյ ՀՄԸՄ Սկաուտական խմբապետի՝ Եղբ. ­­Պերճ Գ­րի­գո­րեան, ­­նախաձեռնութեամբ, արագօրէն կը կազմուի Հայ Սկաուտներու փրկախումբը։ Անոնք երկրաշարժին երկրորդ օրն իսկ Քե­ֆա­լո­նիա կը հասնին։ Փ­լա­տակ­նե­րուն տա­կէն կը յա­ջո­ղին փրկել տեղ­ւոյն հի­ւան­դա­նո­ցի վի­րա­բու­ժա­կան գոր­ծիք­նե­րը, ինչ­պէս նաեւ հի­ւան­դա­նո­ցի գան­ձը:

­­Նոյն ժա­մա­նակ, եղբ. ­­Պերճ Գ­րի­գո­րեան, իր կեան­քը վտան­գե­լով, փլա­տակ­նե­րու տա­կէն կ­­՚ա­զա­տէ ծե­րու­նի զոյգ մը եւ փոք­րիկ մը: Իր այս ա­րիու­թեան հա­մար եղ­բ․ Պերճը կ­­՚ար­ժա­նա­նայ ­­Յու­նաս­տա­նի ­­Զի­նեալ ու­ժե­րու «­­Պա­տո­ւոյ» շքա­նա­շա­նին:

### Ժամանակակից շրջան
Յոնիական կղզիներուն գլխաւոր ճարտարարուեստը զբօսաշրջիկութիւնն է։ Անոր զուգահեռ, կղզիներուն բնակիչները գլխաւորաբար կը զբաղին նաեւ երկրագործութեամբ, գիւղատնտեսութեամբ եւ ձկնորսութեամբ։

Կղզիներուն պատմութիւնն եւ բնական գեղեցկութիւնը բեմարտադրիչներ կը ներգրաւէ։  

1956, 1969 եւ 1978 թուականներուն Քերքիրա կղզիին մէջ կը նկարահանուի Տուրելիին «Քորֆուին Քերքիրա եռաբան» ժապաւէններու շարքը։ Երեք ժապաւէններ, որոնք կը ներկայացնեն Տուրելի ընտանիքին կեանքը Քերքիրա կղզիին վրայ 1935-1939 թուականներուն․- 

·    «Ընտանիքս եւ ուրիշ կենդանիներ» 1956

·    «Թռչուններ, Գազաններ եւ Ազգականներ» 1969

·    «Աստուածներուն Պարտէզը» 1978

2001 թուականին, Քեֆալոնիա կղզիին մէջ կ՛արդատրուի «Հրամանատար Քորելլիին մանտոլինը» *Captain Corelli's Mandolin* ժապաւէնը։  

## Բնակչութիւն

## Մշակոյթ
Յոնիական Ծովուն կղզիները, դարերու ընթացքին գտնուելով տարբեր երկիրներու գերիշխանութեան տակ, կը զարգացնեն իւրայատուկ մշակոյթ մը, որ ներկայիս կը բացատրուի իբրեւ Էփթանեզեան Դպրոց *Επτανησιακή Σχολή* (ճարտարապետութիւն, գեղարուեստ, երաժշտութիւն, եւայլն)․ կ՛արտայայտէ յունական գեղարուեստի առաջին հոսանքը արեւմտեան եւրոպայի ազդեցութեամբ 17-րդ դարէն մինչու 19-րդ դար։

Սակայն նոր սերունդը չ՛ապրիր կամ չի գիտեր Էփթանեզեան սովորութիւնները, որոնք այժմ սահմանափակուած են թանգարանային եւ ժողովրդագրական մակարդակի։

## Խոհանոց
Վենետիկիեան ազդեցութեամբ հանրածանօթ կերակուրներու շարք մը մինչեւ այսօր կը յատկանշէ Յոնիական կղզիներուն խոհանոցը․ օրինակ՝ փաստիցատա եւ սոֆրիթօ՝ Քերքիրա, փիսարա՝ Քեֆալոնիա, պուրտեթօ՝ Օթօնի, սոֆիղատօ՝ Լեֆքատա, ֆրիթուրա՝ Զաքինթոս, Վենետիկեան փաստիցիօ՝ Քիթիրա եւ շատ ուրիշ։ 

## Բնապահպանում
Յունաստանը իր ծովեզրերուն երկայնքին, հաստատած ու սահմանած է քանի մը ծովային բնապահպանման շրջաններ։ Յունական տարածաշրջաններ այս ցանցին կը մասնակցին, անոնցմէ մեծամասնութիւնը Յոնիական Ծովուն գլխաւոր կղզիներուն մէջ են։

Զաքինթոս, Քերքիրա, Փաքսի, Լեֆքատա եւ Քեֆալոնիա։

              
        

## Տե՛ս նաեւ

* Յոնիական Ծով
* Էգէական Ծով
* Քիքլատես
* Լատինական կայսրութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
# Իլիրիա
# Սասոն
# Սասոն
# [«Հրամանատար Քորելլիին մանտոլինը» ժապաւէնը](https://en.wikipedia.org/wiki/Captain_Corelli%27s_Mandolin_(film))
# «Ընտանիքս եւ ուրիշ կենդանիներ» հեռատեսիլի ժապաւէններու շարքը
# «Քորֆուին Քերքիրա եռաբանը» ֆիլմը
# Սարաքինի (արաբներ)
# Զաքինթոսի Ծովային Ճեմապարտէզը
Ստորոգութիւն:Կղզեխումբեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստան
Ստորոգութիւն:Եւրոպա