open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Անտրէ Շիւրլէ

**Անտրէ Շիւրլէ** (), գերմանացի ոտնագնդորդ, Տորթմունտի Պորուսիայի եւ Գերմանիոյ հաւաքականի յարձակող։
 
## Ակումբային գործունէութիւն
#### Մայնց 05
Խաղցած է Լիւտվիկսհաֆեներ եւ Մայնց ոտնագնդակի ակումբներու երիտասարդական կազմերուն։ Մայնցի երիտասարդական թիմին հետ դարձած է Գերմանիոյ ախոյեան եւ հրաւիրուած է հիմնական թիմ։ Առաջին ատենը որպէս Մայնցի խաղացող, դաշտ ելած է 2009 թուականի Օգոստոս 8-ին՝ Պայերի դէմ խաղին, որուն արդիւնքը եղաւ 2։2։ Իր առաջին երկու կոլերը ուղարկած է Սեպտեմբեր 19-ին Պոխումի դարբասը, անոր տուպլի շնորհիւ Մայնցը 2։1 հաշիւով պարտուելիս կամային յաղթանակ տարաւ 3։2 հաշիւով։ Այդ շաբթուան վերջին Շիւրլեն ակումբին հետ կնքեց մասնագիտական պայմանագիր։ Մրցաշրջանի ամփոփիչ արդիւնքով Անտրէ Շիւրլէն զարկած էր 5 գնդակ եւ ըրած էր 3 կոլային փոխանցում։

#### Պայեր 04
2010 թուականի Սեպտեմբերին Անտրէն պայմանագիր կնքեց Լեւերքուզէնի Պայերի հետ մինչեւ 2016 թուականի Յուլիս 30-ը ժամկետով։ Տեղափոխումին ընդհանուր գինը կազմեցաւ 8 միլիոն եւրոյ։

#### Չելսի
2013 թուականի ամառուան Չելսին եւ Պայերը համաձայնութեան եկան Շիւրլէի անգլիական ակումբ փոխադրման հարցին։ Հոկտեմբեր 27-ին Մանչեսթըր Սիթիի դէմ խաղին Շիւրլէն զարկեցաւ նոր թիմի կազմին իր առաջին գնդակը։ Մարտ 1-ին մայրաքաղաքային տերպիին, Ֆուլհեմի դէմ խաղին Շիւրլեն նոր թիմի կազմին դարձաւ եռակոլի հեղինակ։ Խաղն աւարտուեցաւ 1։3 Չելսիի օգտին։

### Վոլֆսպուրկ
2015 թուականի Փետրուար 2-ին Շիւրլեն դարձաւ «Վոլֆսպուրկի» յարձակող՝ կնքելով 4.5 տարուայ պայմանագիր։ Գործարքի արժէքը կազմեցաւ 24 միլիոն փաունտ։

### Պորուսիա Տորթմունտ
2016 թուականի ամառուան Շիւրլէն տեղափոխուած է Տորթմունտի «Պորուսիա»՝ կնքելով 5 տարուայ պայմանագիր։ Գործարքի արժէքը կազմեցաւ 30 միլիոն եւրոյ։ Թիմի կազմին իր նորամուտը նշած է 2016 թուականի Գերմանիոյ սիւփըրրգաւաթ խաղին՝ 68րդ վայրկեանին փոխարինելով Ուսման Տեմպելէն։

## Միջազգային Գործունէութիւն
Իր նորամուտային հանդիպումը Գերմանիոյ երիտասարդական հաւաքականի կազմին անցկացուց 2009 թուականի Նոյեմբեր 13-ին Հիւսիսային Իրլանտայի դէմ խաղին, որն աւարտուեցաւ 1։1 հաշիւով։ Յաջորդ հանդիպումն անցկացուց Սան Մարինոյի դէմ խաղին եւ աչքի ինկաւ զարկած գնդակով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:6 Նոյեմբերի ծնունդներ
Րաֆֆի Անտոնեան

**Րաֆֆի Մ. Անտոնեան**, (), լիբանանահայ արուեստագէտ, գեղանկարիչ-քանդակագործ։ Ծնած է Այնճար՝ Լիբանան, 1964-ին։ Նկարել սկսած է փոքր տարիքէն։

1993-էն 1997, հետեւած է համազգայինի «Թորոս Ռոսլին» ակադեմիայի դասընթացքներուն։ Ան կ'ապրի եւ կը ստեղծագործէ Այնճարի մէջ։

## Ցուցահանդէսներ
* 1983-էն մասնակցած է խմբային ցուցահանդէսներու։ 
* 2005-ին անհատական ցուցահանդէս Այնճար-Լիբանան։
* 2008-ին անհատական ցուցահանդէս Երեւան-Հայաստան (Նարեկացի Արուեստի Միութիւն)։
* 2010-ին անհատական ցուցահանդէս, Թրիփոլի-Լիբանան (Սաֆատի Մշակութային Կեդրոն)։
* 2014-ին այնճարցի երիտասարդ արուեստագէտներու ցուցահանդէս, Այնճար- Լիբանան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Քանդակագործներ
Անտորրա Լա Վելլա

**Անտորրա Լա Վելլա** (քաթալոներէն.՝ Andorra la Vella) կամ Անտորրա լա Վիեխա (սպաներէն Andorra la Vieja), Անտորրայի մայրաքաղաք, 7 մարզերէն մէկը (երկիրը բաժանուած է 7 վարչական մասերու)։

Քաղաքը կը գտնուի 1000 մ․ բարձրութեան վրայ, Վալիրա Տը Օրտինօ (կատ.՝ Valira d’Ordino) եւ Վալիրա Տը Էնքամփ (կատ.՝ Valira d’Encamp) գետերու միախառնուած տեղը, որոնք կը կազմեն Վալիրա գետը։

Ստորոգութիւն:Անտորրայի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական մայրաքաղաքներ
Անտրէ Շտիտ

մինի|Անտրէ Շտիտի գերեզմանը Մոնփարնասի գերեզմանոցին մէջ

**Անտրէ Շտիտ** (), ֆրանսացի բանաստեղծուհի, գրող եւ թատերագիր։ Ծագումով լիբանանցի։

## Կենսագրութիւն
Անտրէ Շտիտ ծնած է 20 Մարտ 1920-ին, Գահիրէ (Եգիպտական սուլթանութիւն)։ Ծննդեան անունը՝ Անտրէ Սաապ։ Աւարտած է Գահիրէի ամերիկեան համալսարանը, իսկ 1942-ին ստացած է Պաքալորիայի վկայական։ 1942-ին ամուսնացած է ուսանող-բժիշկ Լուի Շտիտի հետ։ 1943-ին ամուսինին հետ ապրած է Լիբանան, ուր անգլերէնով հրատարակած է բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը։ 1946-ին ամուսինին հետ տեղափոխուած է Փարիզ, ուր սկսած է դասաւանդել է Փասթէօրի (Pasteur) ուսումնարանէն ներս։ Երկուքն ալ ստացած են ֆրանսայի քաղաքացիութիւն, որու իբրեւ արդիւնք Անտրէի ստեղծագործութիւնները սկսած են հրատարակուիլ միայն ֆրանսերէնով։

Մահացած է 6 Փետրուար 2011-ին, Փարիզ՝ 90 տարեկան հասակին՝ Ալզհայմըր հիւանդութենէն։ Թաղուած է Մոնփարնասի (Montparnasse) գերեզմանոցին մէջ։

Ի պատիւ Անտրէ Շտիտի 2012-ին Փարիզի մէջ գրադարան բացուած է ։

## Ըտրեալ երկեր
* *Textes pour une figure*, տաղեր։ Paris: Éditions du Pré aux clercs, 1948
* *Le Sommeil délivré*, տաղեր։ Paris: Flammarion, 1952
* *Le Sixième jour*, վէպ (1960, Եուսեֆ Շահինի կողմէ շարժանկարի վերածուած է 1986-ին)
* *L’Autre*, վէպ։ Paris: Flammarion, 1969 (շարժանկարի վերածուած է 1990-ի)ն
* *La Cité fertile*, վէպ։ Paris: Flammarion, 1972
* *Cérémonial de la violence.* Paris: Flammarion, 1976
* *Cavernes et soleils*, տաղեր։ Paris: Flammarion, 1979
* *Théâtre I (Bérénice d’Egypte, Les Nombres, Le Montreur)*, թատերգութիւններ (1981)
* *La Maison Sans Racine.* Paris: Flammarion, 1985
* *L’Enfant multiple.* Paris: Flammarion, 1989 (անգլերէն թարգմանութիւն՝ 1995)
* *À la mort, à la vie*, նորավէպեր։ Paris: Flammarion, 1992
* *Par-delà les mots*, տաղեր։ Paris: Flammarion, 1995
* *Le Grand Boulevard.* Paris: Flammarion, 1996
* *Le Dernier candidat.* Paris: Éditions théâtrales Art et comédie, 1998
* *Territoires du souffle*, տաղեր։ Paris: Flammarion, 1999
* *Le Message.* Paris: Éditions Flammarion, 2000
* *Rythmes*, տաղեր։ Paris: Gallimard, 2002
* *L’étoffe de l’univers*, տաղեր։ Paris: Flammarion, 2010
* *Les quatre morts de Jean de Dieu*, վէպ։ Paris: Flammarion, 2010

## Մրցանակներ
* Լուիզա Լապէի մրցանակ (1966)
* *Ոսկեայ արծիւ* բանաստեղծական մրցանակ (1972)
* Մալարմէի մրցանակ (1976)
* Ալպեր Քամիուի մրցանակ (1996)
* Պատուոյ Լեգէոնի շքանշանի մեծ սպայ (2009)

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Aux frontières des deux genres: en hommage à Andrée Chedid/ Carmen Boustani, ed. Paris: Karthala, 2003
* Izoard J. Andrée Chedid. Paris: Seghers, 2004

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայք  
* Անտրէ Շտիտը IMDB կայքին մէջ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Անցողական հիւանդութիւններ

**Անցողական հիւանդութիւններ**, հիւանդութիւններ, որոնք անցողակի եւ արագ բուժումներ ունին:

Այդ հիւանդութիւններէն են՝

1.- Գլխացաւը.- Պատճառը կրնայ ըլլալ պրկուածութիւնը կամ անգարը (Միկրեն): Գլխացաւը նաեւ առկայ է հարբուխի` կրիփի եւ այլ վարակումներու ընթացքին:

2.- Խոռոչատապը.- Երբ քթային անցքի զանազան խոռոչները կը բորբոքին: Երբ կրիփ կ՛ըլլանք, անոնք կրնան բորբոքիլ եւ կը զգանք ճնշուած ցաւ մեր դէմքին վրայ:

3.- Չոր կոկորդը կամ կոկորդի ցաւը.- Գլխաւոր  պատճառը ժահրային վարակումն է, յաճախ մարմինը կը բուժէ զայն, առանց հակամարմիններու օգտագործութեան:

4.- Հազը.- Հազի պատճառը յաճախ զանազան ժահրերու կամ մանրէներու արդիւնք կրնայ ըլլալ, երբ առկայ է հարբուխը:

5.- Պնդութիւնը կամ փորկապութիւն.- Յաճախ պատճառը կ՛ըլլալ մեր սնունդի տեսակը` իբրեւ արդիւնք հեղուկներու նուազ օգտագործումին:

6.- Փորհարութիւնը եւ փսխունքը.- Պատճառները կրնան ըլլալ զանազան ժահրերու վարակումները:

7.- Լեարդաբորբի Ա. ժահրի (Հեփաթիթ Ա) վարակումը.-  Ուր կը տեսնենք 15-21 օրեր, երբ մարմինը իր բնական պայմաններով կը պայքարի չէզոքացնելու համար ժահրը:

## Մարդու մարմնի դիմադրողական համակարգը
ա.- Բնածին դիմադրողականութիւն.- Ասիկա առաջին կարգի պայքարող համակարգն է, ուր կայ մաշկն ու զանազան լորձնաթաղանթները, որոնք կը պատեն զանազան օրկանները:
բ.- Յարմարած դիմադրողականութիւն.- Ունի երկու կարեւոր բջիջներ` «Պի» եւ «Թի»: «Պի» բջիջները կը պատրաստեն հակամարմինները, իսկ «Թի» բջիջները կը փճացնեն ժահրերը եւ կ'արտադրեն «Ինթըրֆերոն»-ը, որ կը կասեցնէ ժահրի բազմանալը:

## Աղբիւր

ԶԳՈՅՇ Առողջապահական-նախազգուշական պարբերաթերթ,
Գ. ՏԱՐԻ, ԹԻՒ 1, 2017

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Անքոնա

**Անքոնա** (), քաղաք-նաւահանգիստ՝ Իտալիոյ մէջ, «Marche» շրջանի մայրաքաղաքը, Անքոն տարածաշրջանի վարչական կեդրոնը։ Քաղաքի հովանաւորը կը համարուի սուրբ Հուդա Քիրիաքուսը։ Քաղաքի տօնը Մայիսի 4-ին է։

Քաղաքը հիմնուած է մ.թ.ա. 390 թուականին։ Անուանումը՝ յունարէնէն, քիչ մը փոխուած ձեւով հասած է, ուր կը նշանակէ «արմունկ»։ Նախկին քաղաքի նաւահանգիստը պաշտպանուած եղած է միայն թերակղզիով, ուր տեսքը վերէն արմունկ կը յիշեցնէր։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նաւահանգիստեր
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Դանիէլ Աշըգեան

**Դանիէլ վրդ. Աշըգեան (Բարսեղեան)** (), միաբան Երուսաղէմայ Ս. Յակոբայ վանքին:

Ծնած է Տէրէվանք (Կեսարիա) 1848-ին, մկրտութեան անունով Գրիգոր։ Ուսած Երուսաղէմայ Ժառանգաւորաց վարժարնին մէջ, ուր 1871-ին աբեղայ կը ձեռնադրուի վանքին մէջ այլեւայլ պաշտօններ վարելէ ետք 1877-ին հայրենիք կը մեկնի եւ վանահայր կը կարգուի Տէրէվանքի: 1878-ին Մնացական Սէմէրճեանի հետ Եոզղատի մօտ Թէրզիլիի մօտ կեդրոնական վարժարան մը բանալու խորհուրդը կը յղանայ: Աապաւինեալ տետրակով հանգանակութեան կը ձեռնարկեն։ Թէ՛ եկեղեցական եւ թէ՛ աշխարհական երեւելիները չեն վստահիր, կը հակառակին եւ ծրագիրը կը վիժի:

Քաղաքական դէպքերու հետեւանքով Աշըքեան Տրիպոլիս կ’աքսորուի. Ներման արժանանալէ ետք Աղեքսանդրիա կը հաստատուի, կը զբաղի Աղքատախնամ գործերով, 1917-ին Աղեքսանդրիոյ մէջ կը մահուան :

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա․, էջ 183:

Ստորոգութիւն:Հայ միաբաններ
Վարդան Աշգարեան

**Հայր Վարդան Աշգարեան** (26 Նոյեմբեր 1937, Հարպիէ (Անտիոք) - Վիեննա, 28 Յուլիս 2012), Մխիթարեան միաբանութեան անդամ, հայ կաթողիկէ համայնքի Պէյրութի պատրիարքական թեմի ընդհանուր փոխանորդ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1937-ին Անտիոքի Հարպիէի արուարձանը, մուսալեռցի ծնողներէ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Դամասկոսի Մէզզէի ֆրանսական վարժարանին եւ Այնճարի հայ քոյրերու դպրոցին մէջ։ Այնուհետեւ, 25 Յունիս 1950-ին անցնելով Վիեննայի Մխիթարեան ընծայարանը, կը բոլորէ իր երկրորդական ուսումը։ 13 Մարտ 1954-ին կ՚անդամակցի Մխիթարեան միաբանութեան:

Իմաստասիրական եւ աստուածաբանական բարձրագոյն ուսումը աւարտելէ ետք, արեւելեան լեզուներու եւ գրականութեան ճիւղերուն հետեւած է Վիեննայի պետական համալսարանին մէջ։ Մասնագիտացած է արդի գրականութեան մէջ։

Քահանայ օծուած է 22 Յունուար 1961-ին եւ մինչեւ 1964 վարած է Գահիրէի Հելիոպոլսոյ Մխիթարեան վարժարանի փոխտնօրէնի պաշտօնը։

1964-1987 եղած է Հազմիէի Մխիթարեան վարժարանի տնօրէնը եւ դասաւանդած՝ գրականութիւն եւ բարոյագիտութիւն բարձրագոյն դասարաններուն։ Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ համալսարանի արեւելեան լեզուներու բաժնին մէջ դասախօս եղած է 1965-1975-ին։ 1982-ին եղած է Յովհաննէս Պետրոս ԺԸ. Գասպարեան Պատրիարք-Կաթողիկոսի օգնական եպիսկոպոսը, իսկ 1999-էն՝ Տէր Ներսէս-Պետրոս ԺԹ. Կաթողիկոսի օգնականը:

2000-էն նախագահն էր հայ կաթողիկէ վարժարաններու տնօրէններուն, ինչպէս նաեւ գլխաւոր պատասխանատուն՝ հայ կաթողիկէ պատրիարքարանի դպրոցներուն։

Աշխատակցած է սփիւռքահայ բազմաթիւ թերթերու եւ գրած՝ կրօնա-բարոյական, գրական եւ բանաստեղծական տասնեակ գիրքեր։

20 Դեկտեմբեր 2011-ին, հայ կաթողիկէ միութեան «Արարատեան» սրահին մէջ մեծարանքի հանդիսութիւն կազմակերպուած է՝ նուիրուած Վարդան եպս. Աշգարեանի:

2011-ին հանգստեան կոչուելէ ետք, 2012 Յունուարին ան մեկնած է Վիեննա՝ Մխիթարեան միաբանութեան ուխտին մէջ շարունակելու իր ներանձնական կեանքը։

Մահացած է նոյն տարին ու թաղուած, ըստ կտակին, իր մօր շիրիմի կողքին՝ Այնճարի գերեզմանատան մէջ։

## Հրատարակած գիրքեր
Գրչանունը Վարդան Զօրենց եղած է, իսկ հրատարակած գիրքերն են՝
* «Քնար մայրական»
* «Հայրենաշունչ»
* «Բուռ մը բանաստեղծ մտաւորականներ»
* «Կեանքը երգ»
* «Միայն մէկ ժամ»
* «Հինը որ նոր պիտի ըլլայ»
* «Կինը»
* «Որովհետեւ տեղ չկար»
* «Բռունցքի նման»
* «Պահանջելու պէս խնդրանք իբրեւ»

## Մրցանակներ
* Ստացած է Սաիտ Աքըլի մրցանակը՝ իր գիրքին արաբերէն թարգմանութեան առիթով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:26 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2012 մահեր
Ստորոգութիւն:28 Յուլիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Մխիթարեան միաբանութեան անդամներ
Խորէն Աշըգեան

**Խորէն Աշըգեան** (), Կ. Պոլսոյ պատրիարք։

Ծնած է Քէրէմեթ, 4 Նոյեմբեր 1842ին։ Կրթութիւնը ստացած է Կ. Պոլսոյ մէջ, ուր եւ ձեռնադրուած է վարդապետ 1873ին, Իսկ Էջմիածինի մէջ՝ եպիսկոպոս 1888ին։ Նոյն թուականի Սեպտեմբեր 20-ին կ՛ընտրուի Կ. Պոլսոյ պատրիարք. այդ ժամանակ ան Արմաշի դպրեվանքի վանահայր էր։ 1894ին, Յունիս 4-ին, թեր եւ դէմ խօսակցութիւններուն առաջքը առնելու համար, կը հրաժարի պատրիարքութենէ եւ այնուհետեւ կ՛ապրի Մաքրիգիւղի մէջ իբրեւ քարոզիչ։ Վախճանած է Կ. Պոլսոյ մէջ 1899ի Հոկտեմբեր 26-ին։

## Աղբիւր
* Բառարան Հայ Կենսագրութեանց, Հայկ ՏԷր-Աստուածատուրեանց, Ա. հատոր, Թիֆլիս 1904, էջ 108։

Ստորոգութիւն:4 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:26 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Պատրիարքներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատրիարքներ
Անտրոմետա

մինի|Անտրոմետա աստղախումբը
**Անտրոմետա** աստղախումբը մեզի ամէնամօտիկ հսկայ աստղախումբն է։ Աստղախումբը հսկայական կուտակումն է կազի, տիեզերական փոշիի եւ աստղերու, որոնք քաշողականութեան ուժի շնորհիւ իրարու մօտիկ կը մնան։

Անտրոմետան ուսումնասիրելով՝ աստղագէտները շատ բաներ սորվեցան մեր աստղախումբին՝ Ծիր Կաթինին մասին։ 1887-ին, աստղագէտ Այզաք Ռոպերթս յայտնաբերեց, որ Անտրոմետան պարուրաձեւ աստղախումբ է՝ ամէնագեղեցիկ ձեւը, որ կ'երեւայ աստղախումբերուն մէջ։ Ան այս յայտնագործութիւնը ըրաւ լուսանկարելով աստղախումբը։

Անտրոմետան 2,5 միլիոն լոյս-տարի հեռու է մեզմէ։ Մէկ լոյս-տարին այն հեռաւորութիւնն է, զոր լոյսը անջրպետին մէջ մէկ տարուան ընթացքին կը կատարէ՝ մօտ 9.46 թրիլիոն քիլոմեթր։ Այսպիսով, Անտրոմետա աստղախումբը մօտ 24 թրիլիոն քիլոմեթր հեռու է Երկիր մոլորակէն։ Ասիկա շատ հեռու չի համարուիր աստղախումբի մը հետ դրացնութեան տեսակէտէն։ Անտրոմետան այնքան մօտ է, որ կը մտնէ Տեղական Աստղակոյտին մէջ։ Անտրոմետան տեղական աստղակոյտի ամէնափայլուն աստղախումբն է։ Մեր աստղախումբը՝ Ծիր Կաթինը երկրորդն է։

Անտրոմետան եւ Ծիր Կաթինը այնքան մեծ են, որ միւս աստղախումբերը իրենց շուրջը կը դառնան։ Ինչպէս, օրինակ, Լուսինը կը դառնայ Երկրի շուրջ։ Այս համեմատաբար փոքր աստղախումբերը կ'անուանենք «արբանեակային աստղախումբեր», ինչպէս նոյն պատճառով Լուսինը կը կոչենք Երկրի արբանեակ։

Անտրոմետան եւ Ծիր Կաթինը բազմաթիւ ընդհանրութիւններ ունին։ Իւրաքանչիւրը ունի հսկայ սեւ ճեղք մը կեդրոնին մէջ։ Սեւ ճեղքը այն բացութիւնն է, որ կը պարունակէ բազմաթիւ կուտակումներ եւ ծանրութիւն։ Անոր քաշողականութիւնը այնքան մեծ է, որ ոչինչ կրնայ վրիպիլ անկէ, նոյնիսկ լոյսը՝ տիեզերքի ամէնէն արագ բանը։ Աստղագէտները ա՛յն ժամանակ յայտնաբերեցին Անտրոմետայի սեւ ճեղքը, երբ անոնք տեսան որ աստղախումբին կեդրոնին մօտ գտնուող աստղերն ու կազը արագ կը շարժին։

Երկիրը արագօրէն կը դառնայ արեւին շուրջ։ Բայց եթե Արեւը իր մէջ պարունակէր աւելի մեծ կուտակումներ, ապա Երկիրը աւելի արագ պիտի դառնար։ Աստղերու եւ կազի մեծ արագութիւնը Անտրոմետայի կեդրոնին մօտ կը նշանակէ, որ այնտեղ այնքան կուտակումներ կան, որ կեդրոնը սեւ ճեղքի կը նմանի։ Աստղագէտները հաշուարկեցին, որ Անտրոմետայի կեդրոնական սեւ ճեղքը 140 միլիոն անգամ աւելի զանգուած եւ ծանրութիւն ունի, քան՝ Արեւը։

Ինչպէս որ Երկիրը կը դառնայ արեւին շուրջ, նոյնպէս ալ արեւը կը դառնայ Ծիր Կաթինի սեւ ճեղքին շուրջ։ Սեւ ճեղքը 27 000 լոյս-տարի հեռու է մեզմէ։ Աւելին, արեւը մէկ ժամուայ մէջ կը շարժի 840 հազար մղոն, այսինքն այնքան արագ, որ անիկա չի մտներ սեւ ճեղքին մէջ։ Ծիր Կաթինի բոլոր միւս աստղերը նոյնպէս կը դառնան աստղախումբի կեդրոնի սեւ ճեղքին շուրջ։

Պարագան նոյնն է նաեւ Անտրոմետա աստղախումբին մէջ։ Հնարաւոր է Անտրոմետայի սեւ ճեղքին շուրջ դարձող այդ աստղերէն մէկ քանին ունին մոլորակներ՝ բնակուած խելամիտ էակներով, որոնք բաւական սորված են իրենց աստղախումբին մասին՝ ուսումնասիրելով մերը՝ Ծիր Կաթինը։

## Արտաքին յղումներ
* Constellation Guide:

Ստորոգութիւն:Տիեզերագիտութիւն
Աշլի Պենսըն

**Աշլի Վիքթորիա Պենսըն**, (), ամերիկացի դերասանուհի եւ գեղեցկուհի: Ճանչցուած է իր գլխաւոր դերով «*Pretty Little Liars*» հեռուստաշարին մէջ, կատարելով Հաննա Մարին կերպարը, եւ գլխաւոր դեր մը ունենալով 2012-ի ժապաւէնին՝ «*Spring Breakers*»-ին մէջ:

## Կենսագրութիւն
[thumb|Աշլի Պենսընը [Փետրուար, 2013 թուականին:]]
Աշլի Վիքթորիա Պենսընը ծնած եւ մեծցած է Քալֆորնիայի մէջ: Զաւակն է Շանըն եւ Ճեֆ Պենսըններուն: Ան ունի 1 տարեկան մեծ քոյր մը, Շէյլին անունով: Աշլի իր փոքր տարիքէն սկսած է հետեւիլ պարի եւ երաժշտութեան դասընթացքներու ու մասնակցած է բազմաթիւ թատրոններու: Ան 5 տարեկանէն սկսած է մաս կազմել ծանուցումներու եւ քանի մը հեռուստաշարերու մէջ :

## Դերեր
### Ժապաւէններ

### Հեռուստաշարեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:18 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Աշխարհացոյց

**Աշխարհացոյց** («Աշխարհացոյց» (կը նշանակէ «Աշխարհի ատլաս» (քարտէսներու ժողովածու)), հայ միջնադարեան աշխարհագրական երկասիրութիւն։ Կից ունեցած է շուրջ 15 քարտէս։

Մեզի հասած են «Աշխարհացոյցի» "քարտէս"-ները նկարագրող ընդարձակ եւ յամառօտ բնութագրեր։ Կը կարծուէր, թէ կազմուած է Է․ դարուն՝ Անանիա Շիրակացիի կողմէ։ Այլ վարկածի մը համաձայն, «Աշխարհացոյցը» հեղինակած է Ե. դարու հայոց պատմահայրը, իսկ այսու՝ նաեւ աշխարհագրութեան հայր՝ Մովսէս Խորենացին:

Աշխարհացոցի մէջ յամառօտ կը թուարկուին երկի գրուելու ժամանակ յայտնի երեք մայր ցամաքներու (Եւրոպա, Ասիա, Լիպիա) երկիրները, երբեմն կը հաղորդուին հակիրճ տեղեկութիւններ տուեալ միաւորումին  հանդիպող բուսականութեան եւ կենդանական աշխարհին վերաբերեալ։ Կը հանդիսանայ եզակի աղբիւր՝ Մեծ Հայքի, Վիրքի եւ Աղուանքի պատմական աշխարհագրութեան ուսումնասիրութեան համար, ինչպէս նաեւ արժէքաւոր տեղեկութիւններ կը պարունակէ այլ երկիրներու հին միջնադարու պատմութեան եւ աշխարհագրութեան վերաբերեալ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Տե՛ս նաեւ
* [Խաչատրյան Մ. Մ., Միջնադարի ձվածիր հայերէն քարտեզը. - «Բնագիտության եւ տեխնիկայի պատմությունից». Գիտական աշխատությունների ժողովածու, 1976, № 6, էջ 213-239։](http://natechist.asj-oa.am/125/1/1976-6(213).pdf) 
* Բաբգէն Յարութիւնեան. Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, մաս Ա (արեւմտեան ու հարաւային աշխարհներ).Երեւան, Երեւանի պետական համալսարանի հրատ., 2001, 402 էջ։
* Համատարած Աշխարհացոյց

Ստորոգութիւն:Քարտեզագրութիուն
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Աշխադար

**Աշխադար** (ծն. եւ մահուան թթ. անյայտ), հայոց թագաւոր՝ 110-113–ին։ Յաջորդը՝ Տրդատ Ա.–ի, որդին՝ Պարթեւաստանի Բակուր II թագաւորի։ Գահ բարձրացաւ Հռոմի եւ Պարթեւաստանի փոխհամաձայնութեամբ։ Պարթեւաց Խոսրով Ա. թագաւորը 113–ին Աշխադարը կը գահազրկէ եւ փոխարէնը զայն կը նշանակէ եղբայր Պարթամասիրին։ Այս փոփոխութիւնը դիտելով պայմանախախտութիւն՝ Տրայանոս կայսրը 114–ին կ'արշաւէ Արեւելք, կը նուաճէ Պաթեւաստանը եւ գահընկեց կ'ընէ Պարթամասիրին։

## Հայ Արշակունիներու հարստութիւն
Հիմնական յօդուած՝ Արշակունիներ
Հայ Արշակունիները պարթեւական արքայական կրտսեր ճիւղի ներկայացուցիչներ էին, որոնց մէկ ճիւղը հաստատուած է Հայաստանի մէջ։ Առաջին Արշակունին Տրդատ Ա.-ն էր՝ Պարթեւաստանի թագաւոր Վաղարշ Ա.-ի եղբայրը։ Ան հայոց գահին բազմած է 52 թուականին եւ ընդմիջումներով իշխած աւելի քան քառորդ դար՝ մինչեւ 88 թուականը։ Պաշտօնապէս անոր թագաւորութեան սկիզբը կը համարուի 66 թուականը, երբ ան թագաւոր ճանչցուած է Հռոմի կայսր՝ Ներոնի կողմէ։

Արշակունիները ընդհատումներով իշխած են մօտ 4 դար՝ մինչեւ 428 թուականը։ Անոնց անուան հետ կապուած է աւատատիրական կարգերու հաստատումը, քրիստոնէութեան ընդունումը, Հայ գիրերու գիւտը։

Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Աշխապատ

**Աշխապատ** (նաեւ՝ *Աշկապաթ*) (թուրքմն.՝ Aşgabat), Թուրքմենիստանի մայրաքաղաքն է, որ կը գտնուի Ահալի վիլայէթին մէջ։ 

2011-ի տուեալներով՝ Աշխապատի մէջ կը բնակին Թուրքմենիստանի բնակչութեան 12.7 %-ը։ Քաղաքը հիմնադրուած է 1881 թուականին։ Ան սահմանակից է Իրանին, եւ կը գտնուի անկէ 25 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ։ Բնակչութիւնը՝ ։

2013 թուականի Մայիս 25-ին քաղաքը հինգերորդ անգամ ընդգրկուած է Կինեսի մրցանիշներու գիրքին մէջ՝ որպէս աշխարհի ամէնասպիտակ մարմարէ քաղաք (543 նորակառոյց շէնք՝ երեսպատուած սպիտակ մարմարով)։ Աւելի վաղ ,այս հրատարակութիւնը կը ներառէր Թուրքմենիստանի մայրաքաղաքի այնպիսի տեսարժան վայրեր, ինչպիսիք են աշխարհի ամէնաբարձր դրօշակաձողը (133 մեթր), ամէնամեծ շատրուանային համալիրը (27 համաժամանակեայ շատրուաններ), ամէնամեծ փակ լաստանաւի անիւը եւ աստղի ամէնամեծ ճարտարապետական պատկերը՝ Օգուզ Խանի ութաթեւ աստղը հեռուստաաշտարակին վրայ։ Յաճախ քաղաքը կ'անուանեն նաեւ «Սիրոյ քաղաք»։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թուրքմենիստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Մկրտիչ Աշճեան

**Մկրտիչ Աշճեան (Կոսկոս)** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Տրապիզոնի նահանգի կեդրոն Տրա­պի­զոն քաղաքին մէջ։ Բժշկական կրթութիւն ստացած է ու Տրապիզոնի մէջ որպէս վիրաբոյժ աշխատած է։ 1877 - 1878 թթ., Ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, որպէս զինուորական վիրաբոյժ ծառայած է Օսմանեան բանակին։ Ղայըխճի (նաւավար) Մեհմեդի նաւակով փախած ու հասած է Սուխում, տեղի ՀՅԴ կոմիտէին զեկուցելով՝ երկրի մէջ տիրող կացութեան մասին։ Իսկոյն կոմիտէն Տրապիզոնի շրջանի հայութիւնը նաւերով Կովկաս տեղափոխման որոշում կը կայացնէ։ Սակայն գերմանական նաւատորմը կը սկսի ռուսական ծովեզերքը ռմբակոծել, զոր ծրագիրի յաջողութեան արգելք կը հանդիսանայ։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականություն
* Թորլաքեան Միսաք, «Օրերուս Հետ», Պէյրութ, 2001։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Աշոտ Բ․ Երկաթ

**Աշոտ Բ.** (անյայտ – 929), Հայոց թագաւոր 914–էն։ Սմբատ Ա.ի որդին էր, որ եղաւ Բագրատունի Թագաւորներու ամէնէն նշանաւորներէն մէկը։

Աշոտ Բ. երբ լսեց իր հօրը եղերական մահուան մասին, խումբ մը քաջերով յարձակեցաւ թշնամիներուն վրայ, վերագրաւեց բոլոր բերդերն ու քաղաքները, ջախջախեց Եուսուֆի բանակը, ցիր ու ցան ըրաւ, ձերբակալեց ոճրագործ հրամանատարները, մորթազերծ ըրաւ եւ անոնց մորթերը տիկերու վերածելով՝ կախեց բերդերու աշտարակներէն։

Այս յաղթանակէն սարսափեցան թշնամիները, իրենց բերդերուն մէջ քաշուած նախարարները հաւաքուեցան Աշոտի շուրջ: Գագիկ Արծրունի իշխանը լսեց Աշոտի քաջութիւնը, մօտեցաւ անոր եւ ապա դարձաւ Բագրատունի թագաւորին աջակիցը։

Աշոտ Բ. իր փառաւոր յաղթանակներուն եւ զօրաւոր կամքին համար կոչուեցաւ Երկաթ։ Աշոտ Բ. Երկաթ՝ Աշոտ Բ. Սմբատ Ա.ի որդին էր, որ եղաւ Բագրատունի թագաւորներու ամէնէն նշանաւորներէն մէկը։

## Եօթնամեայ Կռիւներ
Աշոտ Երկաթի այս առաջին յաղթանակներուն ատեն, Եուսուֆ փախաւ եւ ազատեցաւ։ Քանի մը տարի ետք կրկին յարձակեցաւ Հայաստանի վրայ։ Այս կռիւները տեւեցին ամբողջ եօթը տարի։ Եուսուֆ չկրցաւ յաղթել Աշոտի եւ իր պարտութեան վրէժը լուծեց անզէն եւ անպաշտման ժողովուրդէն։ Կոտորեց հազարաւոր շինականներ, աշխատաւոր մշակներ։

Եօթնամեայ այս կռիւներուն պատճառով, երկիրը աղքատացաւ, սկսաւ սովը։

Աշոտ յաղթեց նաեւ ահաւոր սովին. երկիրը թշնամիներէն մաքրելէ ետք, իր ժողվուրդին հետ աշխատեցաւ, օգնեց երկրագործին եւ այս ձեւով վերսկսաւ խաղաղ աշխատանքը։ Այս ահաւոր սովին լուրը հասաւ նաեւ Կոստանդնուպոլիս. Բիւզանդիոնի Կոստանդին կայսրը, որ հայ էր ծագումով, երբ հայոց կաթողիկոսին նամակը ստացաւ, օգնեց սովահարներուն։ Հայաստանի ներքին կեանքը կը խանգարուի, պարտուած Եուսուֆ կրկին նենգութեան կը դիմէ, կը խանգարէ Հայաստանի ներքին կեանքը։

Աշոտ Բ.ի հօրրեղբօր որդին՝ Աշոտ, իբրեւ պատանդ կը մնար Եուսուֆի քով։ Նենգամիտ ոստիկանը թագաւոր ձեռնադրեց Աշոտը եւ ղրկեց Հայաստան՝ այս միջոցով լուծելու համար իր պարտութեան վրէժը։ Աշոտ կարգ մը հայ եւ օտար զինուորներու գլուխն անցած՝ յարձակեցաւ իր ազգականին վրայ։ Այս կռիւները տեւեցին երկու տարի, բայց ի վերջոյ Աշոտները հաշտուեցան իրարու հետ։ Եուսուֆ կրկին հանգիստ չմնաց. օգտուելով Աբասեան հարստութեան տկարացումէն՝ ապստամբեցաւ ամիրայապետին դէմ։ Բագրատունի թագաւորը յարձակեցաւ ապստամբին վրայ եւ ձերբակալեց զայն։ Ամիրայապետը ուրախացաւ եւ Բ.ը կոչեց Շահնշահ։

## Սեւանի Նաւամարտը
Աշոտ Երկաթ երկար կռիւներէ յոգնած, իր հարիւր հետեւորդներով գնաց Սեւան կղզին, հանգստանալու համար։

Եուսուֆի յաջորդը՝ Պեշիր, առիթը յարմար նկատելով, գաղտնաբար պաշարեց Սեւանը։ Արիասիրտ Աշոտ անմիջապէս նաւակներ պատրաստեց, իւրաքանչիւր նաւակի մէջ եօթնական զինուոր դնելով՝ յարձակեցաւ Պեշիրի վրայ։ Պեշիրի բանակը այս անսպասելի յարձակումին առջեւ խուճապահար՝ փախաւ, բայց Գէորգ Մարզպետունի իշխանը հալածեց զանոնք մինչեւ հեռաւոր սահմանները։ Այս յաղթանակէն ետք, Պեշիր այլեւս չհամարձակեցաւ մօտենալ Հայաստանին։ Խիզախութեան համար Աշոտ Բ․ ստացած է «Երկաթ» մակդիրը։ 

928 թուականին Աշոտ Երկաթ Ատրպատականի ամիրային հետ դիմակայած են եւ յետ շպրտած բիւզանդական զօրքերը։ 

Աշոտ Երկաթ իր վերջին օրերուն նուիրուեցաւ շինարարութեան: Մեռաւ խաղաղութեան մէջ, 929-ին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Հայոց Պատմութիւն», Արմէն Մարաշլեան, Զ. Գիրք, Վերամշակուած Տպագրութիւն, էջ 12-13:

Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:Բագրատունիներ
Աշոտ Գ. Յովհաննիսեան

**Աշոտ Գ. Յովհաննիսեան** (), հայ պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, դասախօս:

## Կենսագրութիւն
Յովհաննիսեան Նախնական եւ երկրորդական ուսումը ստանալէ ետք, 1896-ին մեկնածէ Գերմանիա, յաճախելու համար Ենայի, Հալլէի եւ Միւնխենի համալսարանները: 1913-ին կը ստանայ Միւնխենի համալսարանէն փիլիսոփայական գիտութիւններու դոկտորի աստիճանը: 1913-1914-ուն կը պաշտօնաւորէ Շուշիի Հայկ. Հոգեւոր Կրթական Հաստատութեան մէջ, իսկ 1914-1917-ուն՝ Էջմիածնի Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարանի մէջ, ուր դասախօսական աշխատանքներու կողքին կը ձեռնարկէ պատմագիտական հէտազօտութեանց, որոնց արդիւնքները կը հրատարակէ Էջմիածնի Արարատ ամսագրին մէջ, եւ առանցին գրքոյկներով:
Որպէս դասախօս, 1921-1927-ուն, Ա. Գ. Յովհաննիսեան կը պաշտօնավարէ Երեւանի համալսարանին մէջ:

1927-1937-ուն, կ'աշխատի Լենինկրատի եւ Մոսկուայի շարք մը գիտական հիմնարկներու մէջ:

1954-ին, ան աւագ գիտաշխատող է Հ.Ս.Ս.Հ. Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան ինստիտուտի մէջ:

1955-ին կը ստանայ պատմական գիտութիւններու դոկտոր աստիճանը:

1960-ին, կ'ընտրուի Հ.Ս.Ս.Հ. Գիտութիւններու Ակադեմիայի ակադեմիկոս:

1967-ին, իր ծննդեան 80-ամեակին առիթով, կը պարգեւատրուի Լենին շքանշանով:

Վերջին յիսնամեակի հայ պատմագրութեան ամէնէն բեղուն գրիչներէն մէկը կը հանդիսանայ: Իր գրիչին կը պատկանին *Իսրայէլ Օրին Եւ Հայ Ազատագրական Գաղափարը* (Մունխէն, 1913)՝ մենագրութիւնը, որ գրուածէ գերմաներէն լեզուով, *Հայ-Ռուսական Յարաբերութիւնները ԺԹ. Դարերու Առաջին Երեսնամեակին՝* ռուսերէն լեզուով հրատարակուած փաստաթուղթերու ընդարձակ ներածութիւնը, *Հայ-Ռուս Օրիենտացիայի Ծագման Խնդիրը* (Էջմիածին, 1921), *Հայաստանի Յեղափոխութեան Յուլիսն ու Հոկտեմբերը, Համազգային Կրիզիսը, Աբովեան* (Երեւան, 1933), *Ֆրիկը Պատմաքննական Լոյսի Տակ* (Երեւան, 1955), աշխատութիւնները եւ դեռ բազմաթիւ գիտական մեծ ու փոքր ուսումնասիրութիւններ: 1969-ին (Երեւան) լոյս կը տեսնէ անոր *Յուշեր Եւ Բնութագրումներ* շահական գործը, ուր հեղինակը ընթերցողին կը ներկայացնէ վերջին յիսնամեակին հայ պատմագրութեան ծանօթ դէմքերէն ոմանք, անոնց գործերովն ու աշխարհահայեացքովը: Նոյնպէս իր գրչին կը պատկանին *Հայ Ժողովուրդի Պատմութիւն* ութհատորեակի վերջերս հրատարակուած (Երեւան, 1972) Դ. հատորի Գ. գլուխը՝ Հայաստանի Քաղաքական Վիճակը Սեֆեան Իրանի եւ Օսմանեան Թուրքիայի Տիրապետութեան Տակ (էջ 81-133) եւ Դ. գլուխի (Հայ Ազատագրական Շարժումը Իրանական Տիրապետութեան Եւ Թուրք Զաւթիչների դէմ ԺԸ. դարի Առաջին կէսում) առաջին հինգ հատուածները (էջ 134-175):
Աշոտ Գ. Յիվհաննիսեանի պատմագրական վաստակին փառքն ու պսակը կը կազմեն անոր երկու կոթողային աշխատասիրութիւնները՝ *Նալբանդեանը Եւ Նրա Ժամանակը*, Ա. հատոր (Երեւան, 1955), Բ. հատոր (Երեւան,1956), եւ *Դրուագներ Հայ Ազատագրական Մտքի Պատմութեան*, Ա. հատոր (Երեւան,1957), Բ. հատոր (Երեւան, 1959), որոնք վստահօրէն հայ պատմագրութեան ամէնէն մնայուն գործերու շարքին կարելի է դասել:
Աշոտ Յովհաննիսեան կը մեռնի 1972-ի Յունիսի 30-ին:

## Աղբիւրներ

* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Գ., Պէյրութ, 1972, էջ 313։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:1977 մահեր
Աշոտ Երկաթի Ձիարձան (Իջեւան)

**Աշոտ Երկաթի ձիարձան**, Աշոտ Բ. Երկաթ հայոց թագաւորին (914-929 թթ․) նուիրուած ձիարձան Հայաստանի Տաւուշի մարզի Իջեւան քաղաքին մէջ:

## Պատմութիւն
Յուշարձանը տեղադրուած է Հայաստանի անկախութեան 26-րդ տարեդարձին Իջեւանին մէջ իրականացուած միջոցառումներու շրջանակին մէջ։ Կը գտնուի Իջեւանի մարզպետարանի դիմաց՝ Սահմանադրութեան հրապարակին մէջ:
200px|մինի|Աշոտ Երկաթի ձիարձանը Իջեւանի մէջ
## Նկարագրութիւն
Աշոտ Երկաթի ձիարձանի բարձրութիւնը 6 մեթր է, պատուանդանի հետ միասին՝ 9 մեթր: Աշոտ Երկաթը ձիու վրայ է, ձիու աջ ոտքը բարձրացուած է, արքայի գլուխին թագն է, աջ ձեռքին՝ խաչը: Արձանին կը նայի դէպի Մ 3 մայրուղի, որու շնորհիւ այն տեսանելի է միջպետական ճանապարհով երթեւեկողներու համար:

## Հեղինակներ
*Քանդակագործ (ներ)՝ Արմէն Դաւթեան, օգնական՝ Գոռ Դաւթեան

## Ծանօոթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*2017 թ. Իջեւանի համայնքապետարանի կատարած աշխատանքները
Աշխէն (վկայ)

**Աշխէն** (նաեւ՝ *Սուրբ Աշխէն,* ), 4-րդ դարու վկայ, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ տօներու սուրբ, հայոց թագուհի։ Տրդատ Գ. Մեծ թագաւորը ամուսնացած է թագաւորական տոհմէն սեռած թագուհիին՝ Աշխէնի հետ եւ հռչակած է՝ Արշակունի։

Աշխէնը արքայաքրոջ՝ Խոսրովիդուխտի հետ, Գրիգոր Ա. Լուսաւորչի քարոզչութեամբ ընդունած է քրիստոնէութիւնը, վարած՝ առաքինազարդ կեանք։ Արքայի մեծ օրիորդ՝ Խոսրովիդուխտի ամենայն մեծամեծներու զօրաբանակին հետ, թագուհին ալ մկրտուած է Եփրատ գետին մէջ՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի ձեռքով։ Յայսմաւուրքներու վկայութեամբ, կեանքի վերջին տարիներուն, հետեւելով ամուսինին օրինակին՝ հրաժարած է արքունական ճոխ կեանքէն, առանձնացած է ու ճգնած։

Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Աշխէն թագուհին, ըլլալով հաւատարիմ ու ամուսինին նուիրուած կին, մասնակցած է Հռիփսիմեանց կոյսերու նշխարները հաւաքելու եւ գերեզմաններու մէջ ամփոփելու գործին։ Աշխէնը, Խոսրովիդուխտը եւ այլ նուիրեալ հայուհիներ, կոյսերու վկայարաններուն համար անուշահոտ խունկ ու իւղեր բերած են, որկերիզ կերպասէ հանդերձներ, ծիրանի եւ ոսկեհուռ դիպակներ։ Թագուհին և Խոսրովիդուխտը 302-303 թուականներուն օժանդակած են Էջմիածինի Մայր Տաճարի կառուցման։

Առաքինազարդ թագուհին, կեանքի վերջին շրջանին հետեւելով ամուսինին, կը հրաժարի պալատական անհոգ կեանքէն եւ մինչեւ մահը ճգնական կեանքով կ'ապրի Գառնի ամրոցին մէջ։ Հայ Եկեղեցին՝ Տրդատ Գ. թագաւորին, Աշխէն թագուհիին եւ Սուրբ Խոսրովիդուխտին յիշատակը կ'ոգեկոչէ Հոգեգալստեան 4-րդ շաբաթ օրը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Գրականութիւն
* Յայսմաւուրք, ԿՊ, 1730, էջ 323։
* Գալուստեան Շ., Հայազգի սուրբեր, 3 հրտ., Երեւան, 1997։

## Աղբիւր
* «Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002։

Ստորոգութիւն:Հայեր
Ղասարոս Աշճեան

**Ղազարոս Աշճեան**, (), բնիկ պոլսեցի ատամնաբոյժ։ Պէյրութ հաստատուած՝ 1901-ին եւ մեռած՝ 1925-ին։ Կարեւոր պաշտօնեայ էր Օրոզտիպաքի մէջ։ Իր զաւակներէն Տօքթ. Ատոմ շրջանաւարտ է Ֆրանսական համալսարանի ատամնաբուժական ճիւղէն, իսկ Վահէն վերջացուցած է միեււնոյն հաստատութեան Երկրաչափական ճիւղը։ Երկուքն ալ հաստատուած են Պէյրութ։

## Ծանօթագրութիւններ
Աշոտ Մսակեր

**Աշոտ Բագրատունի Մսակեր** (), հայոց իշխան շուրջ 790 թուականէն (պաշտօնապէս՝ 804 թուականէն), 774–775 թուականներու ապստամբութեան նահատակ Սմբատ Բագրատունիի որդին։ Ըստ Նիկողայոս Ադոնցի, «Մսակեր» մականունը ստացած է պաս չպահելու համար։

Օգտուելով Կամսարական եւ Մամիկոնեան տոհմերու թուլացումէն, ընդարձակած է Բագրատունիներու կալուածները։ 780-ական թուականներուն Կամսարականներէն գնած է Այրարատի Շիրակ եւ Արշարունիք գաւառները, իր նստավայրը Դարոյնքէն տեղափոխած է Բագարան։ Ձեռք բերած է նաեւ Մամիկոնեաններու Տարօն գաւառը։ Լայնօրէն պայքարած է Ճահհաֆեաններու դէմ, որոնք կը ձգտէին նուաճել Հայաստանը։ Աշոտ Բագրատունիի հովանաւորութեամբ, Ութմանիկներէն նեղուող Գնունի տոհմը Աղիովիտ գաւառէն տեղափոխուած է Տայք նահանգը։ 9-րդ դարու սկիզբը, երբ Աշոտ Մսակեր Բագրատունի ձեռք բերած է նաեւ Աշոցքը, Տաշիրը, Մոկքը, Սասունը, Շիմշատը։

804-ին խալիֆայութիւնը ստիպուած էր Աշոտ Մսակերը ճանչնալ իբրեւ Հայոց իշխան։ Ան մերժած է Միջագետքի Խառան քաղաքի եպիսկոպոսի՝ քաղկեդոնականութիւնը ընդունելու առաջարկը։

Աշոտ սպարապետ նշանակած է իր եղբայրը՝ Շապուհ Բագրատունին ու խնամիացած՝ Արծրունիներուն, իր դուստր Հռիփսիմէն կնութեան տալով Վասպուրականի գահերէց իշխան Համազասպ Արծրունիին։ Ըստ պատմիչ Միքայէլ Ասորիի, եղած է Բագրատունի առաջին թագաւորը, քանի որ իշխած է ինքնուրոյն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց իշխաններ
Ստորոգութիւն:Բագրատունիներ
Աշուղ Շահնազար

**Աշուղ Շահնազար (Մարտիրոս Աշուղեան Պէյրութեանց)**, Հայ գրող։

Կովկասահայ մըն է: 45 տարու վաղեմի հնչակեան: Սահմանադրութեան հռչակումով Պոլիս գալով պահ մը ուսուցչութիւն կ'ընէ եւ կը հրատարակէ «Ձայն կրթութեան» մանկավարժական թերթը (2 թիւ): Անցնելով Երուսաղէմ կը պաշտօնավարէ ժառանգաւորած վարժարանին մէջ: Ապա կը մեկնի Եգիպտոս, դարձեալ կրթական պաշտօնով: Պոլիս դարձէն յետոյ կ'ուղեւորի գաւառ եւ քահանայ կը ձեռնադրուի Նալլու Խան: Աղէտի տարին իր հօտին հետ հոնկէ տեղահան կ'ըլլայ եւ կը նահատակուի: Կովկաս, Պոլիս եւ Եգիպտոս իր շրջած վայրերուն մէջ յաջորդաբար հրատարակած իր հեղինակութիւններն են՝ Մի Բաժակ Ջուր, Ո՞վքեր Են Մեր Հարստահարողները, Բախտաւոր Դէպի Մօր, Դեմոկրատիա, Հայ Հերոսի Արշաւանքը, Իտէալի Զոհը, Խորտակուած Սէրը, Սրտիս Վէրքերը, Տանջուածները, Կնոջ Մը Վրէժը, Մայրը, Կնոջ Մը Գաղտնիքը, Արիւնոտ Զատիկը, Խորտակուած Օջախը:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, էջ 75, Ա հատոր:
Աշուղական Արուեստը 14-18-րդ Դարերուն

**Հայ երաժշտական արուեստը** **14-18-րդ դարերուն,** վառ ձեւով արտայայտուած է գուսան-աշուղական ստեղծագործութիւններու մէջ: Աշուղական արուեստը ձեւաւորուած է 16-17-րդ դարերուն: 

Նախապէս հայ աշուղները կը կոչուէին *[[գուսան]]<nowiki/>ներ*. անոնց մասին ամենահին տեղեկութիւնը 5-րդ դարէն է, եւ անոնց արուեստը գերազանցապէս հայկական էր: Երբ պետականութիւնը կորսնցուցած Հայաստանը ինկաւ պարսկական, արաբական եւ օսմանեան լուծին տակ, հայ գուսաններու արուեստը կրեց այդ երկիրներու աշուղներու արուեստի ազդեցութիւնը, եւ գուսաններն ալ անուանուեցան *[[աշուղներ|աշուղ]]<nowiki/>ներ* («աշըղ» արաբերէն կը նշանակէ սիրահար):

Գուսաններուն պէս, աշուղներն ալ երգի կատարումը կը նուագակցէին որեւէ ժողովրդային նուագարանով՝ սազով, քամանչայով, քամանիով, սանթուրով, թառով, նոյնիսկ ջութակով, որ քամանչայի պէս կը զետեղէին ձախ ծունկին վրայ: Աշուղներու երգերը բազմաբովանդակ էին՝ սիրային, բարոյախօսական, հերոսային, երգիծական, կատակային եւ այլն:

Աշուղները իրենց դասակարգային ծագումով եւ աշխատանքի վայրով կը բաժնուէին հետեւեալ կարգերու՝ *[[պալատական]], [[քաղաքային]], [[գիւղական]], [[պատմող]], [[շրջիկ]]*: Շրջիկ աշուղները թափառական կեանք կը վարէին եւ ընդհանրապէս կը կատարէին յայտնի աշուղներու երգերը, իսկ այն աշուղները, որոնք կը տիրապետէին որեւէ արհեստի, մեծ մասամբ կ'ապրէին քաղաքներու մէջ եւ նստակեաց կեանք կը վարէին: Օրինակ՝ աշուղական արուեստի առաջին մեծ ներկայացուցիչը՝ Նաղաշ Յովնաթանը (1661-1722), նկարիչ էր, իսկ Սայեաթ-Նովան (1717-1795), որ կը համարուի աշուղական արուեստի գագաթը եւ իր ժամանակի մեծագոյն երգիչը, ջուլհակ էր:

17-րդ դարուն տարբեր երկիրներու մէջ կը սկսին հիմնուիլ աշուղական դպրոցներ, որոնցմէ առաջինը Նոր-Ջուղայի հայ-պարսկական դպրոցն էր (17-րդ դարու առաջին քառորդին): Երկրորդը հայ-թրքական դպրոցն էր Կ. Պոլսոյ մէջ (1730-1870): Մեծագոյն համբաւ վայելած է Թիֆլիսի դպրոցը Սայեաթ-Նովայի գլխաւորութեամբ, որ կազմակերպուելով 18-րդ դարու 50-ական թուականներուն, գոյատեւած է մինչեւ 19-րդ դարու վերջ:

Աշուղները իրենց երգերը կը գրէին տարբեր բարբառներով եւ լեզուներով: Առաջին անգամ մատչելի գրական հայերէնով երգեր սկսած է գրել Նաղաշ Յովնաթանը:
Ստորոգութիւն:Երաժշտական ոճեր
Ստորոգութիւն:Աշուղներ
Ստորոգութիւն:Գուսաններ
Աշուն

մինի|Աշնան ծառերը տերեւաթափ կ՛ըլլան
**Աշունը**, տարուան չորս եղանակներէն մին։ Ամրան՝ յաջորդող, իսկ ձմրան՝ նախորդող եղանակը։ Աշնան, օրուան լուսաւորութիւնն ու օդի ջերմաստիճանը, աստիճանաբար կը նուազին։

Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին, կը սկսի՝23 Սեպտեմբերին եւ կը վերջանայ 21 Դեկտեմբերին (Սեպտեմբեր, Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր)։ Իսկ հարաւային կիսագունդին, կը սկսի 23 Մարտին եւ կը վերջանայ 21 Յունիսին (Մարտ, Ապրիլ եւ Մայիս)։ Այս ժամանակաշրջանին օր ու գիշեր կը հաւասարին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Maple Trees by Creek.jpg
Պատկեր:Outono na serra.jpg
Պատկեր:Mount Wilson.jpg
Պատկեր:Чарівна мить жовтневого світанку.jpg
Պատկեր:Armenian Autumn.jpg
Պատկեր:2020-05-22 Breenhold Gardens, Mount Wilson.jpg
Պատկեր:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg
Պատկեր:Cincinnati – Spring Grove Cemetery & Arboretum "Autumn Reflection" (15630100199).jpg
Պատկեր:أوراق نبات ميتة 3.jpg
Պատկեր:Autumn colours in Cannon Hill Park, Birmingham 01.jpg
Պատկեր:Autumn Colors, Centennial Park Sydney Australia (3613606566).jpg
Պատկեր:New hampshire colors.jpg
Պատկեր:Feuilles d'un chêne chevelu en automne.jpg
Պատկեր:Water park Renesse.JPG
Պատկեր:Dülmen, Wildpark -- 2014 -- 3808 color balanced.jpg
Պատկեր:Fagus sylvatica JPG2a.jpg
Պատկեր:Autumn in Turku.jpg
Պատկեր:Water park Renesse.JPG
Պատկեր:Frederic Edwin Church - Autumn - WGA4865.jpg
Պատկեր:Autumn Leaf 10-26-2014.JPG
Պատկեր:2014-10-30 09 40 45 Crimson King Norway Maple during autumn leaf coloration along Terrace Boulevard in Ewing, New Jersey.JPG
Պատկեր:New hampshire in autumn.jpg
Պատկեր:2014-10-04 14 13 37 View of Subalpine Firs, Aspens during autumn leaf coloration from Charleston-Jarbidge Road (Elko County Route 748) in Copper Basin about 11.6 miles north of Charleston, Nevada.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տարուան եղանակներ
Աշտիշատ

**Աշտիշատ**, աւան Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Տարօն գաւառին մէջ, իսկ աւելի ուշ շրջանի մէջ աւան՝ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Պիթլիսի վիլայէթի Մշոյ գաւառի մէջ։ Գտնուած էր Արածանի գետի ափին՝ Քարքէ լեռան ստորոտին վրայ, Սուրբ Կարապետ վանքի մօտակայքին։

## Անուան ստուգաբանութիւն
Ըստ Մ. Չամչեանի Աշտիշատը նշանակուած է «Զոհերու քաղաք», իսկ ըստ Ն. Ադոնցի՝ «Աշտի քաղաք» կամ «Աշտի երկիր»: Շատ վերջարմատը «Sahr» բառէն է։

## Պատմութիւն
Աշտիաշատը նախաքրիստոնէական ժամանակաշրջանին եղած է Հայաստանի հեթանոսական պաշտանմունքի գլխաւոր կենդրոններէն մէկը։ Կոչուած է գտնուած Աստղիկի, Անահիտի եւ Վահագնի մեհեաններն իրենց արձաններով։ Աշտիշատի մէջ էր գտնուած նաեւ հարուստ մեհենական մատենադարան։

Նաւասարդի եւ վարդավառի տօները մեծ հանդիսութեամբ տօնած են։ Հանսիսութիւններուն մասնակցած էին նաեւ թագաւորներն ու քրմապետները։

Քրիստոնէութիւնը 301 թուականին որպէս պետական կրօն ճանաչելէն յետոյ մեհեաներն աւերուած են Գրիգոր Լուսաւորիչի նախաձեռնութեամբ եւ անոնց վայրին մէջ կը հիմնեն վանք մը **Աշտիշատ** անունով։ Վանքը հաւակնութիւն ունէր դառնալու Հայաստանի առաջին եկեղեցին եւ կը համարուէր Աղբիանոսներու եպիսկոպոսական տոհմի նստավայրը։ Իսկ վանքի մոտակայ տարածքները կը պատկանէին կաթողիկոսներուն։ Սահակ Պարթեւի մահէն յետոյ անոնք ըստ կտակից համաձայն կ'անցնին Մամիկոնեան նախարարներուն։

Աշտիշատի Իննակնեայ կոչուող վայրին մէջ Գրիգոր Լուսաւորիչը կ'ամփոփ է Յունաց երկրէն իր հետ բերած Յովհաննէս Մկրտիչի եւ Աթանագինէ վկայի մասունքները եւ վկայարան մը կը կառուցէ այդ գերեզմաններու վրայ՝ պատուիրելով, որ ամէն տարի հաւաքվէն այդտեղ սուրբերու հիշատակը տօնելու համար։

354 թ.-ին Աշտիշատի մէջ Ներսէս Մեծ կաթողիկոսի կողմէն կը գումարուի եկեղեցական ժողով, որ կը քննարկուի եւ կը կանոնակարգ է աշխարհիկ եւ հոգեւոր կեանքի շարք մը հարցեր։

VII դարին Աշտիշատ վանքն աւերուած է եւ անոր վայրին մէջ կառուցուած է նոր եկեղեցի։ Այն ստացած է Սահակ Պարթեւ անուանումը։

1915 թուականին Աշտիշատը Դերեկ անուանումով անշուք գիւղ էր։

## Բնակչութիւն
Մեծ եղեռնի նախօրէին Աշտիշատն ուներ 600 հայ բնակիչ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Աշտիաշատի մէջ գտնուած է Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսի անոր դստեր Շուշանիկի դամբարանները, որոնք կանգուն մնացած են մինչեւ 1915 թուականը։

Աւանն ուներ Ս. Սահակ անունով եկեղեցի։ Աշտիշատի մոտակայքին մէջ կը գտնուէր Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ եւ Ս. Աթանագինէ մատուռները։

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ հարակի շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւան Համալսարանի հրատարակչութիւն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 
* Հայերը - Աշտիշատ - Մաս 1

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մեծ Հայքի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Աշտիշատ
Աուկուսթինովիզ

**Աուկուսթինովիզ**, Տոմպռովսքա Վալատիսլավա նկարչուհի։ Ծնած է 15 Մայիս 1901-ին ի Քրաքով։ Միջին դասընթացքը աւարտելէն յետոյ նկարչութեան կը հետեւի նախ առանձնաբար սորվելով եւ ապա անուանի նկարչուհի Մէխօֆֆէրօվայի դպրոցին մէջ։ 1925-ին նկարիչներու զովողութեան մէջ մտած է։ 1929-ին կ՚ամուսնանայ Տոքթոր Սթանիսլավ Տոմպրովեսքիին հետ որ նմանապէս արուեստագէտ նկարիչ մըն էր։ 1952-ին սկսեալ արդէն կը մասնակցի տեղական նկարահանդէսներու եւ ապա ինքը կը ցուցադրէ իր գործերը՝ Վառշաւիայի, Քարաքովի եւ Չիքակոյի մէջ։ Կը շահագրգռուի մասնաւորապէս Դաշտանկարչութեամբ եւ դիմանկարներով։ Իրեն գործերուն մէջ յիշուելու արժանի են։
# Կին մը կուժ ի ձեռին (1926)
# Իր մօր դիմանկարը (1921)
# Հանգիստ աշխատանքէ ետքը (1927)
# Ձմեռը լեռներուն վրայ (1929)
# Վայրանկար մը (1931)
# Կլանաւի ապրանքը (1932)
# Դղեակի մը ներքսակողմը (1934)։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1938, էջ 201:
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Դաշտանկարիչներ
Աուրանկապատ

**Աուրանկապատ**, քաղաք Հնդկաստանի մէջ, շրջանային կեդրոն է Մահարաշթրա նահանգին։ Յայտնի զբօսաշրջային կեդրոն է, քանզի այդտեղէն կ'անցնի համաշխարհային ժառանգութիւն նկատուող Աճանթայի եւ Էլլորայի ժայռակերտ տաճարներ տանող ուղին։

## Անուանում
ձախից|մինի|Տաուլաթապատ բերդ, Աուրանկապատ
Անունն ստացուած է Մեծ Մոնղոլներու կայսեր Շահ Ճահանի որդիէն՝ Աուրենկզեպնէն, որ գահին տիրանալու համար բանտ դրած է հօրը։

## Ճարտարապետութիւն
Ճարտարապետական կոթողներուն նշանաւորն է Պիպի-Քա-Մաքպարան։ Ան կառուցած է Աուրենկզեպը իր կնոջ գերեզմանին վրայ՝ ամէն կերպ փորձելով նմանցուցած է Ակրայի մէջ կառուցուած ԹաՃ Մահալին։

Քաղաքին լաւագոյն շէնքերէն է հիւրանոցը, որուն պատերը զարդարուած են Աճանթայի որմնանկարներով։

## Մշակոյթ
Աուրանկապատ քաղաքի մշակոյթը մեծապէս ազդուած է Հայտարապատի (Hyderabad) մշակոյթէն։ Հին քաղաքը դեռ կը պահպանէ Հայտարապատի մահմետական մշակոյթի համն ու հմայքը։ Այս ազդեցութիւնը կ’արտացոլայ տեղացիներու լեզուին եւ խոհանոցին մէջ։ Թէեւ ուրտուն քաղաքի հիմնական լեզուներէն մէկն է՝ մարաթիի եւ հինտիի կողքին, սակայն այն կը խօսուի տաքնի-հայտարապատեան ուրտու բարբառով։

Ուալի Տաքնի, որ ծանօթ է նաեւ որպէս Ուալի Աուրանկապատի (1667–1731 կամ 1743), ուրտու լեզուի դասական բանաստեղծ էր Աուրանկապատէն։ Ան առաջին հաստատուած բանաստեղծն էր, որ ստեղծագործած է ուրտու լեզուով։ Անոր երկրպագուներու շարքին էին այնպիսի նշանաւոր բանաստեղծներ, ինչպիսիք են՝ Շահ Հաթեմը, Շահ Ապրոն, Միր Թաքի Միրը, Զաուքը եւ Սաուտան։ Աուրանկապատի այլ նշանաւոր բանաստեղծներէն են Սիրաժ Աուրանկապատին, Ազատ Պիլկրամին եւ Սիքանտար Ալի Ուաժտը։

Մահմետական մտաւորականներէն մէկը՝ Ապուլ Ալա Մաուտուտին (1903–1979), ծնած է Հնդկաստանի Աուրանկապատ քաղաքին մէջ։ Սայիտ Ապուլ Ալա Մաուտուտիի հայրը՝ Մաուլանա Ահմատ Հասանը, արհեստավարժ փաստաբան էր։ Անոր հայրը սերած էր Չիշթի սուրբերու տոհմէն։ Մաուտուտին նաեւ իսլամական վերածննդի կուսակցութեան՝ «Ճամաաթ-էլ-Իսլամի»-ի հիմնադիրն էր։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Կամսար Աւետիսեան, Արեւելքի մարգարիտը, Երեւան, Հայպետհրատ, 1964, էջ 32-35։

Ստորոգութիւն:Հնդկաստանի քաղաքներ
Ապաթարց

alt=Ապաթարց|մինի|Ապաթարց|88x88փքս**Ապաթարց**, հայերէնի կէտադրական բացայայտութեան նշաններէն մէկը։

Ապաթարցը կը գործածուի՝
* Արեւմտահայ գրական լեզուի մէջ, կը դրուի բառին զեղչուած ձայնաւորին փոխարէն, յատկապէս *կը*, *մը* մասնիկներու *ը*-ի սղման ատեն։
* Արեւմտեան *դ*, *Օ* եւ նման նախամասնիկներով կազմուած յատուկ անուններու մէջ, որոնք համապատասխան լեզուին մէջ ապաթարցով են։
Օրինակ՝ *Ժանն տ’Արք*։

* Բանաստեղծութիւններու մէջ վանկերու չափը պահելու համար, զեղչուած ձայնաւորի փոխարէն  ապաթարց կը դրուի. 

## Ժխտական խոնարհման կազմութեան ատեն

* Օժանդակ բային եզակի երրորդ դէմքին է-ն կը փոխուի ի-ի (չի խաղար)։ Այս ի-ն ձայնաւորով սկսող բայերէն առաջ կը զեղչուի, եւ տեղը ապաթարց (') կը գրուի: Օրինակ՝ *չի երթար → չ’երթար*, *չի երգեր → չ’երգեր*

Բացառութիւն կը կազմեն ունիմ եւ կամ բայերը, որոնց սահմ. եղ. ներկայ եւ անցեալ անկատար ժամանակներուն ժխտական ձեւերը կը կազմուին չ մասնիկի կցումով եւ առանց ապաթարցի։

Այսպէս՝ *չունիմ*, *չունէի -չկամ*, *չկայի*։

## Գրականութիւն
* Սերգէյ Աբրահամեան, «հայերէնի կետադրութիւն», ուսումնական ձեռնարկ, 2002։
Ապակի

**Ապակի**ի բաղադրութիւն, անցեալի շատ մը քաղաքակրթութիւններ (Փիւնիկէ, Եգիպտոս, Յունաստան, Հռոմ...) ապակին գործածեցին շինելու համար տարբեր առարկաներ (ամաններ, գոհարեղէն, հայելի ...): Ապակեշինութիւնը գտնուեցաւ փիւնիկէցիներու կողմէ (ներկայ Լիբանան):

Ապակին կը պատրաստուի աւազի եւ կալաքարի սոտիումի բնածխատ խառնուրդէ մը, կիրի կրածինի բնածխատ եւ ապակիի բեկորներու հետ: Այս ամբողջը փուռի մը մէջ կը տաքցուի: Խառնուրդը կը հալի եւ կը վերածուի հեղուկ ապակիի: Հալած ապակիի զանգուածը կաղապարին մէջ կը յառաջանայ եւ կը սկսի հալիլ: Այն ատեն կը ձեւաւորեն զայն: Հարթ ապակի ունենալու համար՝ հեղուկ ապակին կը հոսեցնեն հալած անագի վրայ։ Ապակին պաղելով կը ստանայ անագի կատարելապէս ողորկ մակերեսը: Ան կ'անցնի պաղելու բաժինին մէջ, որպէսզի չճեղքուի: Վերջապէս, ապակին կը կտրուի զանազան չափերու ադամանդէ դանակի մը միջոցաւ:

## Բիւրեղ
Բիւրեղ ունենալու համար՝ կապար կը խառնեն ապակիին հետ: Բիւրեղը աւելի թափանցիկ է եւ աւելի ծանր:

## Ապակեթել
Ապակին կարելի է թելի վերածել, երբ հալած վիճակի մէջ, փուռի ելքին, կ'անցնի պզտիկ ծակերէ: Ապակեթելերը,- աւելի տոկուն քան պողպատը,- կը գործածուին նաւու կամ ինքնաշարժի պատեան կառուցանելու համար:

## Շիշեր
Շիշեր շինելու համար՝ ապակիի խմորը կը դնեն մետաղեայ կաղապարի մը մէջ եւ ճնշուած օդով կը փչեն մէջը, որ անակին կու տայ կաղապարին ձեւը: Շիշը կաղապարէն դուրս կը հանեն եւ ուրիշ կաղապարի մը մէջ կը դնեն: Շիշին մէջ օդ կը փչեն, որպէսզի վերջնական ձեւը տան:

## Ձեռակերտ ապակին
Որոշ ապակիներ տակաւին կը պատրաստուին ձեռակերտ ձեւով: Փչող մը հալած ապակիի զանքուածէն մաս մը կ'առնէ եղէգնափողի մը միջոցով: Ապակեգործը կը փչէ եղէգնափողին մէջ որպէսզի ապակին ուռեցնէ եւ անոր տայ պէտք եղած չափն ու ձեւը:

## Աղբիւրներ
* ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ, 2001-2002, ԻՆՉՊԷ՞Ս ՇԻՆՈՒԱԾ Է, ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM:

Ստորոգութիւն:Հայերէն
Ապահով պարզ թիւ

**Ապահով պարզ թիւ**՝ 2p+1 տեսքի պարզ թիւ մըն է, ուր p-ն նոյնպէս պարզ թիւ է: 
Առաջին ապահով պարզ թիւերն են՝
:  5, 7, 11, 23, 47, 59, 83, 107, 167, 179, 227, 263, 347, 359, 383, 467, 479, 503, 563, 587, 719, 839, 863, 887, 983, 1019, 1187, 1283, 1307, 1319, 1367, 1439, 1487, 1523, 1619, 1823, 1907, …

## Մեծ թիւերը
Մարտ 2010-ի դրութեամբ ամենամեծ յայտնի անվտանգ թիւն է 183027·2265441−1: Այս թիւը, ինչպէսեւ անոր համապատասխան Սոֆի Ժերմէնը գտած է Թոմ Ուուն (Tom Wu) 22 марта 2010 թուականի Մարտ 22-ին sgsieve եւ LLR ծրագիրերու կիրառումով 
2007 թուականի Փետրուար 5-ին հաշուարկուած է 160անիշ ապահով պարզ թիւի տիսքրեթ լոկարիթմի մոտուլը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիւեր
Ապահունեաց Վանք

**Ապահունեաց Վանք**, Եկեղեաց գաւառի Բթառիճ գիւղի մօտ, եկեղեցիներն են Ս. Նիկողայոս, (որուն անուամբ կը կոչուի նաեւ վանքս) եւ Ս. Աստուածածին: 1309-ին՝ Յովհաննէս երէց այդ թուին գրուած աւետարան մը կը նուիրէ վանքին: 1449-ին՝ ԺԳ․ դարուն գրուած Աստուածաշունչ մը կը ստանայ Կարապետ վարդապետ որդի Մկրտիչ քահանայի եւ վանքին կը նուիրէ, կը յիշէ վանքին հայրապետը՝ զՍիմէոն եւ զՅակոբ վարդապետն իւր: 1480-ին գրուած աւետարանի մը յիշատակարանը կը յայտնէ վանքի առաջնորդին անունը Թորոս, միաբանք՝ Առաքել գրիչ Աւետ.ի, Սարգիս վրդ., Խաչատուր եւ Գրիգոր միաբանք:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 202:
Ստորոգութիւն:Վանքեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի վանքեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստան
Վարդան Աչինակ

**Վարդան Աչինակ**, (), մանկութիւնը անցուցած Պոլիս եւ Ռումանիա։ Նախնական ոսումը ստացած Պարտիզակ։ Աստուածաբանական դպրոցի շրջանաւարտ Հիւս. Ամերիկայէն։ Պարապած քարոզչութեամբ։ 1906-ին առաջին անգամ կու գայ Լիբանան եւ 1909-ին կը հաստատուի հոս իբր «Պրիթիշ Ֆօրէյն Պայպլ Սօսայիթի»ի Լիբանան-Սուրիոյ մասնաճիւղին տնօրէն: Եղած է հիմնադիր «Պայպըլ Լէնտս Կոսթէլ» միսիոնարական միութեան։ 1928-ին Պէյրութի Էշրէֆիէ թաղին մէջ կը հիմնէ երկսեռ բարձրագոյն վարժարան մը «Գոլէժ Էվանժէլիք» անունով, որուն տէրը եւ տնօրէնն է։ Սոյն դպրոցը ցարդ կը շարնակուի եւ կ'ընդունի ամէն ազգի եւ դաւանանքի պատկանող աշակերտներ։ 1913-ին ամուսնացած է Լիբանանի ծանօթ Դրատ ընտանիքի Ֆարէս պէկ Դրատի դստեր՝ Օր.Ասմայի հետ, Վերապ. Աչինակ ժամանակին զբաղած է մեր ազգային յեղափոխական գործերով, քանի մը անգամ բանտարկուած եւ հրաշքով ազատուած։ Սակայն վերջերը «դարձի եկած եւ բաղձանքը եղած է Քրիստոսին ծառայել եւ Անոր թագաւորութեան տարածման համար աշխատիլ» ինչպէս կ'ըսէ ինք։

## Ծանօթագրութիւններ
Ապազ

**Ապազ** կամ ապազի, վրացական արծաթէ մետաղադրամ, որ սկզբնապէս հատուած է պարսկական ապպասիի օրինակով:

Ստեղծուած է Վրաստանի՝ Պարսկաստանէն անկախանալու ժամանակ եւ սկզբնապէս ունեցած է ապպասի անուանումը՝ Ապաս Առաջինի պատիւը, որ սկսած է նման մետաղադրամներու հատումը: Հատումը սկսելէն ետք եւ մինչեւ Ռուսիոյ հետ միացումը վրացական մետաղադրամներու վրայ բոլոր գրութիւնները կ'ըլլային պարսկերէնով, մետաղադրամներուն մէկ մասին վրայ կային կրկնակի գրութիւններ՝ վրացերէնով եւ պարսկերէնով: Իւրաքանչիւր մետաղադրամի վրայ կը գրուէր պարսկական շահի անունը:

Քարթլի-Կախեթի թագաւորութեան ստեղծումէն եւ Կէորկինակի պայմանագիրի կնքումէն ետք Էքաթերինա Բ.ը Իրաքլի Բ.ին լիազօրեց հատել իր նկարով, ինչպէս նաեւ Քարթլիի, Կախեթի մարզի եւ Ռուսիոյ զինանշաններով մետաղադրամներ: Այդ իրաունքը իրագործուեցաւ մասնակիօրէն եւ միայն պղինձէ պիսթիներու վրայ: Այդ ժամանակ Վրաստանի մէջ տարածուած էր Իրանի դրամական համակարգը:

1 ապազը հաւասար էր 2 մահմուտիի կամ 4 շաուրամի կամ 10 պիսթիի կամ 40 պուլիի:

Իրաքլի Բ.ի մահէն ետք մետաղադրամերու հատումը գրեթէ վերացաւ: Զայն վերսկսաւ Թիֆլիսի մէջ միայն Վրաստանի եւ Ռուսիոյ վերամիաւորումէն ետք: Որոշուեցաւ, որ Ռուսիայէն մետաղադրամներ տանիլը շահաւոր չէ եւ այդ իսկ պատճառով սկսան կազմակերպել դրամահատարան Թիֆլիսի մէջ: Նոր կազմակերպման համար ծախսուեցաւ 5350 ռուբլի: Դրամահատարանի բացման համար հատուեցաւ մետալ, որ կը թուագրուէր 15 Սեպտեմբեր, 1804 թուականով, պատրաստուած՝ ոսկիով եւ արծաթով:

Դրամական համակարգի հիմքը կը կազմէր ապազը: Մէկ ապազը կը պարունակէր 10 պիսթի: Նոր ապազը (3,155 կրամ) քիչ մը աւելի ծանր էր հին պարսկական ապազէն (3 կրամ), բայց վերջինիս ընտրանքը աւելի բարձր էր քան վրացականինը: Այդպէս, նոր ռուսական ապազները կը համապատասխանէին հին պարսկական համակարգին:

Կը հատուէին երեք պարբեր արժողութեամբ ապազներ՝ կրկնակի ապազ, ապազ եւ կիսաապազ:Մետաղադրամներու արժողութիւնը կը նշուէր վրացական թուանշաններով՝ պարսկական աւանդոյթին համաձայն՝ տինարներով: Կրկնակի ապազին վրայ կը գրուէր 400 թիւը (տինար), ապազի վրայ՝ 200, կիսաապազի վրայ՝ 100:

Մետաղադրամի դիմայի մասի վերը կը զետեղուէր Թիֆլիսի պատկերանիշը՝ քարէ ատամնաւոր թագ, մետաղադրամի կեդրոնէն ներքեւ՝ Թիֆլիսի գրութիւնը: Ամենաներքեւը, կը զետեղուէր արմաւելիի եւ ձիթենիի ճիւղերու միահիւսումը:

Մետաղադրամին միւս երեսը՝ ետեւը կը նշուէր արժողութիւնը՝ վրացական թուանշաններով: Մետաղադրամի կեդրոնը՝ վրացական արծաթ գրութիւնը: Երկրորդ «տետրի» (սպիտակ) բառը երկակի իմաստ ունէր դրամական գործին մէջ.

# սպիտակ մետաղ, այսինքն՝ արծափ,
# ինչ որ միջնադարեան դրամական միաւոր:

Այժմու տետրի մետաղադրամի անունը կը ծագի այստեղէն: Ետեւի գրութեան տակ կը նշուէր տարեթիւը վրացական տարերով, իսկ ամենատակը ռուսերէն տառերով կը նշէին դրոմանիշները:

Մետաղադրամներու հատումը Վրաստանի ռուսական կառավարութեան կողմէ եւս ոչ շահաւէտ համարուեցաւ եւ շուտով՝ 14 Օգոստոս 1835-ին, որոշուեցաւ փակել Թիֆլիսի դրամահատարանը եւ շրջանառութենէն հանել վրացական մետաղադրամները:

## Տէս նաեւ
* Ապպասի
* Պիսթի (մետաղադրամ)
* Լարի
* Տետրի

## Գրականութիւն
* *[[Էւկէնի Փախոմով]]* «Վրաստանի մետաղադրամներ» - Մեցնիերեպա, Թիֆլիս, 1970:
* *[[Կէորկի Միխայլովիչ]]* «Ռուսական մետաղադրամներու կորպուս»: Հատոր 11 - «Ռուսական մետաղադրամներ՝ հատուած Պրուսիոյ, Վրաստանի, Լեհաստանի եւ Ֆինլանտայի համար»:
Ստորոգութիւն:Դրամներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներու դրամներ