Թարթու

**Թարթու** (էսթոներէն՝ *Tartu*), Էսթոնիոյ երկրորդ մեծ քաղաքը։ Ի տարբերութիւն Էսթոնիոյ քաղաքական ու ֆինանսական մայրաքաղաք՝ Թալլինի, Թարթուն յաճախ կը դիտարկուի որպէս գիտական եւ մշակութային կեդրոն յատկապէս այն պատճառով, որ ան Էսթոնիոյ ամենահին եւ ամենայայտնի համալսարանի տունն է։ 
Թարթուի մէջ կը գտնուի նաեւ Էսթոնիոյ Գերագոյն Դատարանը եւ Կրթութեան եւ Գիտութեան նախարարութիւնը։ Տեղակայուած ըլլալով  Թալլին քաղաքէն 186&nbsp;քմ հարաւ արեւելք, Թարթուն Էսթոնիոյ կեդրոնն է եւ կը գտնուի մայր գետի՝ Էմայիկիի վրայ, որ կը կապէ Էսթոնիոյ երկու ամենամեծ լիճերը։ Քաղաքը կը սպասարկէ Թարթուի օդակայանը։

Հին Էսթոնիայի **Թարպաթու** ամրոցը հիմնադրուեր է հինգերորդ դարուն։ Քաղաքի պատմական անուններն են գերմանական Տորփաթ **Dorpat** (13-րդ դարէն) եւ ռուսական **Եուրիեվ** (*Юрьев*, 1030) *Տերփթ*' (*Дерпт*).

## Պատմական անուններ

Թարթուն իր պատմութեան ընթացքին ըլլալով տարբեր տիրակալներու հսկողութեան ներքոյ, քանի մը անուններ ստացեր է տարբեր լեզուներով։  (Dorpat (former German, Polish and Swedish)) Անոնց մեծ մասը առաջացեր են աւելի հին յիշատակուող էսթոներէն **Թարպաթու** անուանումէն։ Գերմաներէն, Շուէտերէն եւ Լեհերէն քաղաքը յայտնի էր եւ երբեմն նաեւ ներկայիս որպէս , որպէս *Թարպաթուի* տարատեսակ։ Ռուսերէն, յայտնի էր որպէս Եուրիեւ (*Yuryev*) Եարոսլաւ Իմաստունի անունով եւ Տերփթ (*Derpt*), a variant of *Թորպատի* տարբերակ (1918 թուականէն ի վեր կ'օգտագործուի էսթոներէն *Թարթու* անուանումը). Զուգահեռաբար քաղաքը  (Tērbata (Latvian, before 1918))  լատիներէնով (Tharbata (Latin)) կը կոչուէր *Թարպաթա*, իսկ ֆիններէն *Թարթթօ* (Tartto (Finnish))։

### Ծագում
Հնագիտական տուեալները կը վկայեն, որ առաջին մշտական բնակավայրը ժամանակակից Թարթուի տարածքին հիմնադրուեր է դեռ 5&nbsp;-&nbsp;րդ դարուն։ Դեռ 7&nbsp;-&nbsp;րդ դարուն Թումի բլուրի արեւելեան լանջին տեղաբնակները կառուցեր են փայտէ ամրութիւններ (*Toomemägi*)։

Առաջին գրաւոր յիշատակումը տարածաշրջանի վերաբերեալ կատարուեր է 1030 թ Քիեւեան Ռուսիայի գրագիրներու կողմէ։ Քիեւի իշխան Եարոսլաւ Իմաստունը այդ տարի գրոհեց Թարթուի վրայ, , կառուցեց իր ամրոցը եւ այն անուանեց *Եուրիեւ* (բառացիօրէն "Եուրիի" – Եուրիի (*Գէորգի* ռուսականացուած ձեւը) Եարոսլաւի քրիստոնէական անունը)։

Քիեւեան տիրակալները հարկեր կը հաւաքէին հին Էսթոնիայի  (Ugandi County)  Ուկանտի կոմսութեան (Latin: Ungannia or Ugaunia) շրջակայքէն, հաւանաբար մինչեւ 1061 թ., երբ գրառումներու համաձայն, Եուրիեւը հրկիզուեցաւ մէկ այլ (Chud) Չուտ (Ungannians referred to as Chudes by the earliest Russian chronicles) ցեղի կողմէ։ Քիեւեան Ռուսիան կրկին կը վերահսկէր Թարթուն 1133-էն ենթադրաբար մինչեւ 1176/1177. 12-րդ դարուն Թարթուն Sosols տարածքի ամենայայտնի սլաւոնական բնակավայրն էր։

### Միջնադարեան եպիսկոպոսութիւն
Հիւսիսային Խաչակիրնեուր արշաւանքներու ընթացքին 13-րդ դարու սկիզբը *Թարպաթու* (կամ *Թարպաթա*, Թարթու) ամրոցը քանի մը անգամ խաչակիրներ (Livonian Knights) Լիվոնեան ասպետներու կողմէ գրաւեր են եւ էսթոնացիներու կողմէն ետ վերադարձուած են։ 
1224 թ Վիաչքօ  (Vyachko) իշխանի կողմէ լրացուցիչ զօրքեր ամրոց մտցնելէն յետոյ, ան դարձաւ գերմանական խաչակիրներու կողմէ Թարթուի վերջին պաշարումն ու յաղթանակը։ Հետագային Թարթուն յայտնի է որպէս Թորփաթ (Թարպատին) դարձաւ զգալի նշանակութիւն ունեցող առեւտրային կեդրոն հետագայ միջին դարերու ընթացքին եւ կիսաանկախ (Dorpat) Տորփաթի եպիսկոպուսութեան մայրաքաղաք։
1262 թ  (Alexander Nevsky) Ալեքսանտր Նէվսքիի որդի (Dmitri of Pereslavl) Տմիթրի Փերասլավլցին յարձակեցաւ Տորփաթի վրայ, գրաւեց եւ ոչնչացուց քաղաքը։ Անոր զօրքը չկրցաւ գրաւել Թում բլուրի վրայ գտնուող եպիսկոպոսի ամրոցը։ Այս իրադարձութիւնը տեղի ունեցեր է գերմանական եւ հին արեւելասլաւոնական գրառումներուն մէջ, որոնք նաեւ կը վկայեն եպիսկոպոսի ամրոցի մօտ գերմանական առեւտրականներու եւ արհեստաւորներու բնակութիւն հաստատելու մասին։

Միջին դարերուն Թարթուն կարեւոր առեւտրական կեդրոն էր։ Ինչպէս ողջ Էսթոնիոյ եւ Լաթվիոյ, Թարթուի եւ Թալլինի (Tallinn) մէջ յատկապէս, մինչեւ 19-րդ դարու վերջը կը գերիշխէր գերմանախօս ազնուականութիւնը եւ պուրժուազիան, հետեւաբար եւ մշակոյթը, կրօնը, ճարտարապետութիւնը, կրթութիւնը եւ քաղաքականութիւնը։ 
Գերմանացիներու մեծ մասը լքեցին Թարթուն  20-րդ դարու առաջին կիսուն։


Պատկեր:Rüütli-tn.JPG|Րիուիութլի փողոցը Թարթուի պատմական կեդրոնին
Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|


## Պատկերասրահ

File:University of Tartu, Main Building, April 2012.JPG|University of Tartu main building
Tartu, botanická zahrada.jpeg|University of Tartu Botanical Gardens
Arch bridge in Tartu.jpg|Arch bridge over the Emajõgi
Kuradisild sügisõhtul.JPG|Kuradisild
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|Cathedral ruins and University of Tartu museum
File:Telleri kabel.jpg|Teller chapel in Tartu, Estonia. Built in 1794
File:Tartu Kunstimuuseum.JPG|Tartu Art Museum
Laulupeomuuseum.JPG|Song Festival Museum
Vanemuise Väike Maja 2010.JPG|"Little House" of the Vanemuine theatre
Tartu Town Hall Place towards Kaarsild 2015.jpg|Tartu Town Hall Square
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|St Peter's Church
File:Tartu obs main b.jpg|Tartu Observatory
TrefnGymn-2012-06.png|Hugo Treffner Gymnasium
Tartu Kaubamaja 2011.JPG|Tartu Department Store
Eesti Rahva Muuseumi peahoone 13.jpg|Estonian National Museum
Tartu railway station, 2014.JPG|Tartu railway station


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թարթու
Ստորոգութիւն:Էսթոնիայի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Էսթոնիայի համալսարանական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:1262 թուականին հիմնադրուած բնակավայրեր