open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայկական Մեկոն

**Հայկական Մեկոն**, ափիոն արտադրող բոյս, որ կը մշակուի քնաբեր յատկութիւն ունեցող ափիոնին համար, գիտականօրէն կը կոչուի *քնաբեր մեկոն* (*Papaver somniferum*) կամ ժողովրդական լեզուով՝ *խաշխաշ* (արաբերէն խաշխաշ), որ կը մշակուի Մեծ Հայք, Փոքր Ասիա, Պարսկաստան եւ Չինաստան։

Հայերէն մեկոն բառը կու գայ յունարէն Մի'քոն բառէն։

Անհատներու կողմէ մեկոնի օգտագործումը արգիլուած է Ազգերու Ընկերակցութեան կողմէ եւ կը գտնուի պետութիւններու հակակշիռին տակ։

Բնութեան մէջ չկայ բուսական արտադրութիւն, որ ափիոնի չափ նիւթեր պարունակէ իր բաղադրութեան մէջ։ Այսպէս ափիոնը բաղկացած է հետեւեալ 20 տեսակ կալաքարաձեւներէ (alcaloide).
# Morphine
# Pseudomorphine
# Codamine
# Narceine
# Codeine
# Lanthopine
# Protopine
# Tritopine
# Thebaine
# Gnostopne 
# Oxynarcotine
# Hydrocotarnine
# Cryptopine
# Laudanine
# Laudanosine
# Meconine
# Meconidine
# Papaverine
# Narcotine
# Acid meconique

Ափիոնը կը պարունակէ նաեւ սպիտ, bassorine, խէժ, ձգախէժ, մոմ, ցնդական իւղեր, կաթնական թթու, իսկ անոր կալարաքարաձեւները իրենց կարգին կու տան կարգ մը ածանցներ՝ cotarnine, apomorphine, thebaicine։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 10-11։

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայկական Հզօր Խմբակ

**Հայկական հզօր խմբակ,** 1920-1921 թ. ծնած, 1934 թուականին Երեւանի մէջ կազմաւորուած շնորհալի երեխաներու խմբակին մէջ նախնական կրթութիւն ստացած, ապա Երեւանի երաժշտանոցը աւարտելուն պէս, 1945-1946 թուականներուն Մոսկուայի երաժշտանոցը ընդունուած հինգ հայ երգահաններու շրջանակը։ Անոնց հիմնական ղեկավարներն էին Արամ Խաչատուրեանն ու Տիմիդրի Շոստակովիչը։ Այս խմբակին անունը տուաւ ռուս ճանչցուած երաժշտագէտ Իւրի Կորեւը , համեմատելով զայն յայտնի ռուս երգահաններու Հզօր խմբակի հետ։ Խմբակի անդամներէն չորսը արժանացած են ԽՍՀՄ Ժողովրդական արուեստի կոչմանը, Ալեքսանտր Յարութիւնեանն ու Առնօ Բաբաջնեանը արժանացած են նաեւ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի երիտասարդ տարիքին։

## Ստեղծագործական գործունէութիւն
Ճամբորդելով Սովետական Հայաստանի մէջ 1940-ական թուականներուն Մարիեթա Շահինեան նկատած է երիտասարդ երգահաններուն. Յարութիւնեանն ու Բաբաջանեանը՝ երեւանցիներ են, Միրզոյեան՝ ծնունդով Գորիէն։ Անոնցմէ ամէն մէկը արդէն ուրուանշած է իր երաժշտական «դէմք»ը։ Ինչպէս կը նշուի «Անկախ թերթ»ի (Независимая газета) քննադատը, հայ երգահաններու այս խումբը «կը ներկայացնէ երկարատեւ համագործակցութեան փայլուն հնգեակ`մարդկային եւ ստեղծագործական առումներով, որ արտացոլուած է ամէն մէկու ներաշխարհին վրան, ամէն մէկուն երգահանական կերպարի ձեւաւորման վրայ»։ Ա. Յարութիւնեանը ու Առնօ Բաբաջանեանը համահեղինակ են «Հայկական ռապսոդիա»յի, որ միասին կը կատարէին երկու դաշնամուրի վրայ։ Համագործակցութեան մէկ այլ օրիակ է՝ այս անգամ Ա. Բաբաջանեանի եւ Ղ. Սարեանի «Առաջին սիրոյ երգը» կինոֆիլմի երաժշտութեան համատեղ ստեղծումը։ Յայտնի է Է. Միրզոեանի «Արագ պարի» համատեղ կատարումը հեղինակի եւ Ա. Բաբաջանեանի կողմէն։ Դաշնակահար եւ երաժշտագէտ Շահան Արծրունիի խօսքերով «երաժշութեան բնագաւառին մէջ հայկական հզօր խմբակի ներկայացուցիչները հիմնադրեցին հայկական երաժշտական դպրոց»։

## Անդամներ
*Առնօ Պապաճանեան,
*Էդուարդ Միրզոյեան,
*Ալեքսանդր Յարութիւնեան,
*Ղազարոս Սարեան,
*Ադամ Խուդոյեան

## Աղբիւրներ
# Մ. Շահինեան, «Ճանապարհորդութիւն Սովետական Հայաստանով» (Мариэтта Сергеевна Шагинян. Путешествие по Советской Армении), 1950, էջ 216
# Երգ հաւերժութեան (Песня для вечности / Независимая газета, Марк Петросян 2001-01-20)
# Շահան Արծրունի, Ադամ Խուդոեանի 85-ամեակին նուիրուած համերգ (Sahan Arzruni, Concert marks composer Adam Khudoyan’s 85th anniversary, Armenian Reporter — 3/31/2007)

## Գրականութիւն
* Հայրապետեան Ս. Ս., «Հայոց Մեծերը», ՀՀ ԳԱԱ «Գիտութիւն» հրատ., Երեւան, 2013, էջ 83
* Սարեան Ա. Ա., «Ռուսական կրթութեան նշանակութիւնը «Հայկական հնգեակի» ստեղծագործական հասունացման ընթացքին մէջ», Մշակոյթներու երկխօսութիւն։ Միջազգային գիտաժողովի նիւթեր, Գիւմրի, 2008:

Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտական խումբեր
Հայկական Յակինթ

մինի
**Հայկական Յակինթ**, յակինթներու մէջ ամէնէն ընտիրը։ Միացեալ Նահանգներու մէջ ծաղիկներու հունտեր եւ կոճղէզներ ծախող ընկերութիւններու կողմէ կատարուած յայտարարութիւններու մէջ կը շեշտուի Armenian hyacinth (հայկական յակինթ) անունը, իբրեւ ամէնէն ընտիրը յակինթներու բազմազան  տեսակներուն մէջ։

**Կ'ըսուի նաեւ հայկական պապլոր**  (*Muscari armeniacum*), շուշանազգիներու ընտանիքի բոյս է։ Տիպիկ հայկական ծաղկաբոյս է, որ լայն տարածում գտած է ամբողջ աշխարհին մէջ։

Սոխարմատաւոր բազմամեայ բոյս է, սակաւաթիւ արմատամերձ գծանման տերեւներով։ Ծաղիկները մանր են, բուրումնաւէտ, վերին ծաղիկները երկնագոյն են, ներքինները՝ վառ մանուշակագոյն՝ հաւաքուած կարճ ծաղկակիրի ծայրին գտնուող բազմածաղիկ, խիտ ողկոյզներու մէջ։ Սոխարմատը բազմամեայ է, թաղանթաւոր՝ մօտ 2 սմ. տրամագիծով։ Ցօղուն չունի։ Բարձրութիւնը կը հասնի 15 սմ-ի։ Իւրաքանչիւր ողկոյզ կը պարունակէ մինչեւ 50 ծաղիկ։

## Դասակարգումը
Նախկինին այս բոյսը ընդգրկուած եղած է յակինթազգիներու (Hyacinthaceae) ընտանիքին մէջ։ Նաեւ կը բաժնէին երկու տեսակի Muscari armeniacum եւ Muscari szovitsianum։ Բայց համաձայն նոր տուեալներուն՝ Պապլոր հայկականը հիմա կ'ընդգրկուի ծնեփակազգիներու (Asparagaceae) ընտանիքին մէջ եւ M.szovitsianum կ'օգտագործուի ինչպէս հոմանիշ։ Այսինքն,M. szovitsianum եւ M. armeniacum այլեւս չեն դիտուիր որպէս տարբեր տեսակներ։

## Մշակումը
Կը բազմանայ սոխերով (մանրասոխերով) եւ սերմերով։ Սոխերը բաց հողին մէջ կը տնկեն Սեպտեմբերի վերջը 4 սմ խորութեան վրայ՝ բոյսը բոյսէն 5-6 սմ հեռաւորութեամբ։ Նոյն տեղը բոյսերը կարելի է ձգել քանի մը տարի, որմէ ետք անպայման անհրաժեշտ է վերատնկել։ Սերմերով բազմացնելու պարագային ցանքը կը կատարեն Հոկտեմբերի վերջերը կամ ձմեռնամուտին, անմիջապէս հողին մէջ։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 8-9։
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայկական Մուֆլոն

250px|մինի|աջից|Հայկական Մուֆլոն
**Հայկական Մուֆլոն** կամ **Անդրկովկասեան Լեռնային Ոչխար**, (, ),, սնամէջ եղջիւրաւորներու ընտանիքի վայրի ոչխար։

Աւանդական տեսակ է, ունի սահմանափակ տարածում։ Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը տարածուած շրջանն եղած է Հայկական լեռնաշղթայէն մինչեւ Արագածի ստորոտները։ Այժմ կը գտնուի անհետացման վտանգի եզրին։ Հատ-հատ, ո՛չ մեծ խումբերով, կը հանդիպին Վայոց ձորի եւ Սիւնիքի մարզերուն մէջ, Խոսրովի անտառ արգելոցին մէձ։ Գրանցուած է ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։

## Արտաքին Կազմուածք
Ունի սլացիկ  ֆիզիքական կազմուածք,  բայց՝ ոչ աւելի կշիռք։ Մազի ծածկոյթը կոշտ ու կարճ է, կազմուած բաց շագանակագոյն կոշտամազէն եւ աղուամազէն։ Հասուն արուներու մէջքին կայ սպիտակ թամբանման նշան։

Արուներու մարմինի երկարութիւնը 130-135 սմ է, մաքիներինը՝ 105-120 սմ, մնդաւի (այսինքն ուս) բարձրութիւնը համապատասխանաբար՝ 85-90 եւ 70-80 սմ,  կշիռքով՝  50-60 եւ 35-45 գկ։ 
Արուները օժտուած են  խոշոր եղջիւրներով որոնք երկարելով դէպի մնդաւ կը դառնան գալարուած օղակաձեւ եղջիւրիներ։ Մաքիները հիմնականօրէն անեղջիւր են։ Մայրերն առաջին ծննդաբերութեան կ՝ ունենան մէկ, յետագային՝ զոյգ գառնուկներ։

Շատ հաւանական է, որ Հայկական Մուֆլոն եղած է ընտանի ոչխարի  նախնիքը։ Ընտանի ոչխարին հետ  խառնասերումը  կու տայ առողջ բեղմնաւոր ձագ, որ կ՝ ապրի 12-14 տարի։

## Տարածում

Տարածուած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ՝ Հայաստանի եւ Իրանի մէջ: Մուֆլոններ կան նաեւ Կիպրոս, Քորսիքա եւ Սարտինիա կղզիներուն մէջ, սակայն պարզուած չէ թէ անոնք վայրենացած ոչխարներ են, կամ իրական մուֆլոններ: Էտեմիկ տեսակ է, ունի սահմանափակ տարածում: Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը տարածուածութեան շրջանը ընդգրկուած է Հայկական լեռնաշխարհէն մինչեւ Արագածի ստորոտները: Տարածուած է նաեւ Նախիջեւանի եւ Հիւսիսարեւմտեան Իրանի մէջ: Այժմ կանգնած է անհետացման վտանգի եզրին: Առանձնեակները ոչ մեծ խումբերով (մինչեւ 7-8 գլուխ) կը հանդիպին Վայոց ձորի եւ Սիւնիքի մարզերուն մէջ, Խոսրովի անտառ արգելոցին մէջ:

Կ'ապրի լեռնային չոր տափաստաններուն մէջ, գիհիի, նշենիի եւ այլ չորասէր բուսականութեան առկայութեամբ (Ուրծի լեռնաշղթայ), ենթալպիան եւ ալպիական մարգագետիններու մէջ (Վայոց ձոր եւ Սիւնիք): Կը գերադասեն կիրճերու, ժայռաբեկորներու եւ նման այլ տեղամասերու հետ համակցուած բաց պիոթոպներ 1000-3000 մեթր բարձրութիւններու վրայ:

Հայաստանի մէջ մուֆլոնը կ'ապրի մշտապէս՝ ձմրան չքոչելով, իսկ տարուան տաք եղանակներուն կը դիտուի արուներու ներհոսք Նախիջեւանի կողմէ: Մուֆլոնը պարբերաբար կը կատարէ ուղղահայեաց գաղթեր. ձմրան՝ դէպի նախալեռներ, ամրան՝ դէպի բարձունքներ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
*
*

Ստորոգութիւն:Երկսմբակաւորներ
Ստորոգութիւն:Ողնաշարաւորներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կաթնասուններ
Հայկական Յաւերժութեան Նշան

thumb|325px|Աջ եւ ձախ դարձող յաւերժութեան նշաններ
[325px|thumbnail|default|Յաւերժութեան նշանը կը գտնուի 1965-ի Քասքատին տակ, named [:File:Revived Armenia Monument Face Cascade Yerevan Armenia 2013 09 01 VM.jpg|"Revived Armenia", նուիրուած Սովետական Հայաստանի 50-րդ տարեդարձին Սովետական ժամանակաշրջանի ընթացքին Հայաստանի մէջ. Տես նաեւ. կան ինը յաւերժութեան նշաններ այս 50 մեթր երկայնքով արձանին վրայ, նեռարեալ 5 նշան՝ յատակին վրայ եւ 4 հատ՝ գագաթին.]]

**Հայկական յաւերժութեան նշանը** () հին հայկական ազգային նշան մըն է  եւ ձեւով մը կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդը. Շատ կը գործածուի հայկական շինութիւններու մէջ, փորագրուած եկեղեցիներու եւ հնութիւններու վրայ։

## Գործածութիւն
Միջնադարեան հայկական մշակոյթին մէջ, յաւերժութեան նշանը կը խորհրդանշէ կեանքի անմահութիւնը։ Հինգերորդ դարէն ի վէր, երեւցաւ հայկական steles, որմէ ետք շարունակուեցաւ փորագրուիլ *[[խաչքարերու]]* վրայ։ Շուրջ 8-րդ դարուն, հայկական յաւերժութեան նշանը դարձաւ շատ գործնական, եւ կը պահէ իր իմաստալից նշանը մինչեւ հիմա ալ։ Խաչքարերու վրայ ըլլալէ բացի, նաեւ կը գտնուի եկեղեցական պատերու վրայ, դամբանաքարերու եւ այլ արձաններու։ Հռչակաւոր եկեղեցիներէն մէկը որ կը կռէ այդ նշանը Գառնիի Մաշտոց Հայրապետ Եկեղեցւոյ Մէջ, Հօրամայր Սրբատեղ, Նոր Վարագավանք, Ծիծեռնակավանք. Նաեւ կարելի է գտնել նշանը հին հայկական մատեաններու մէջ։

Այս նշանը նաեւ կարելի է գտնել պետական նշանակներու եւ ոչ պաշտօնական մետաղեայ դրամներու վրայ (որոնք կը գործածուին իբրեւ յուշանուէր), ինչպէս նաեւ ոչ- պետական միութիւնները եւ դպրոցները եւ սփիւռքը.

## ArmSCII եւ UNICODE
ArmSCIIի մէջ (Armenian Standard Code for Information Interchange), հայկական յաւերժութեան նշանը 7-bit եւ 8-bit ձեւերով ու ad-hoc բառագործնականի մէջ 1987-էն ի վէր։ 2010-ին հայկական կազմակերպութիւն մը ուզեց նշանը արձանագրել իբրեւ «Unicode character set», եւ ալ թէ աջ եւ թէ ձախ դարձող յաւերժութեան նշաններ արդէն արձանագրուած էին 2014-ի Unicode Version 7.0-ին վրայ

## Ծանօթագրութիւն

## Արտաքին յղումներ
*Hayastan All Armenian Fund. Telethon 2010 - Water is Life. "Water is Life indeed and as you can see in the design, the water turns into the Armenian eternity symbol as it flows out of the helping hands."
*Downtown, North End. "Armenian Heritage Park to participate Saturday in World Labyrinth Day", Posted by Jeremy C. Fox April 29, 2013. - "A single jet of water and the symbol of eternity mark its center, representing hope and rebirth."
*Armenian Engineers & Scientists of America. "The Armenian Engineers and Scientists of America (AESA) logo is an ancient symbol used in Armenian architecture and carvings. The symbol signifies Eternal Life - in Armenian *Haverjoutian Nshan* or Sign of Eternity."
*Armenian Monuments Awareness Project 

Ստորոգութիւն:Հայ մշակոյթ
Հայկական Յիշողութեան Ազգային Կեդրոն

**Հայկական յիշողութեան ազգային կեդրոն** (ֆր.՝ Le centre national de la mémoire arménienne (CNMA) փաստավաւերագրական կեդրոն, գրադարան Ֆրանսայի Տեսին քաղաքին մէջ՝ նուիրուած Հայոց պատմութեան ու Հայոց ցեղասպանութեան։

## Պատմութիւն
Կեդրոնի բացման արարողութեան մասնակցած են Ֆրանսայի նախագահը, Ֆրանսուա Օլանտի ներկայացուցիչը՝ Մշակոյթի եւ հաղորդակցութեան նախարար տիկին Օրելի Ֆիլիփեթթին, Հայաստանի սփիւռքի նախարար Հրանոյշ Յակոբեանը, ֆրանսացի հիւրեր, հայ համայնքի ներկայացուցիչներ։

Հայկական յիշողութեան ազգային կեդրոնի ստեղծման աջակցած են Բուլլուկեան հիմնադրամը, Լիոնի եւ Տեսինի տեղական ինքնակառավարման մարմինները՝ Մեծ Լիոնը, Ռոն-Ալփի շրջանը, Ռոնի ընդհանուր խորհուրդը, Տեսինի եւ Մեզիոյի քաղաքապետարանները։
Հայկական յիշողութեան ազգային կեդրոնի նախագահն է Ժիւլ Մարտիրոսեանը, տնօրէնը՝ Կատիա Պուտոյեանը։

## Գործունէութիւն
Կազմակերպութիւնը փաստավաւերագրական կեդրոն է, ուր կը պահուին 110․000 փաստաթուղթ եւ 12․000 գիրք, հայկական պատմութեան առնչուող նիւթեր, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի եւ եւրոպական այլ երկիրներու մէջ ապրող հայ մշակութային գործիչներու ստեղծագործութիւններ։ Կեդրրոնի նպատակն է՝ ֆրանսահայերու ազգային ինքնութեան պահպանումը, Ցեղասպանութեան եւ անոր հետեւանքներու վերացման ուղղութեամբ տարուող հետազօտութիւններու իրականացումը, ինչպէս նաեւ ֆրանս-հայկական մշակութային կապերու զարգացումը եւ կեդրոնի միջոցով հայկական ժառանգութեան վերականգնումն ու հարստացումը։

## Ծանօթագրութիւններ
Հայկական Շաղախ

**Հայկական Շաղախ** կամ **Հայկական Մազտաքէ**, գոհարեղէնները փակցնելու համար գործածուող մածուցիկ մաստակ, որ կոչուած է հայկական մազտաքէ (mastic armenian, armenian ciment)։համար։

Տարրաբան Մօռիս տը Կէկէլ, 1926-ին իր Traite des Colles անունով ընդարձակ գիրքին մէջ կու տայ «Հայաստանի սոսինձ»ին պատրաստութիւնը հետեւեալ կերպով.

Ա.- Արտասուաձեւ մազտաքէ (mastic en larme) 10 մաս, ալքոհոլ 100օ , 60 մաս.

Բ.- Ձկնասոսինձ (Ichtyocolle) 20 մաս, թորեալ ջուր 90 մաս, ալքոհոլ 60օ, 12 մաս.

Գ.- Կորտոփանի սոսինձ (gomme de Kordofan) 5 մաս, ալքոհոլ 60օ 25 մաս.

Առանձին պատրաստուած այս երեք լուծոյթները իրար խառնելէ ետք, անոր մէկ մասը շոգիացնելու համար զանոնք կը լեցնեն շիշի մը մէջ ու կը դնեն եռացող ջուրի մէջ ու մէկ կամ երկու ժամ  կը տաքցնեն, պէտք եղած թանձրութիւնը տալու համար։

Այս խիստ գնահատուած սոսինձը, որ ծանօթ է հայկական կամ Հայաստանի սոսինձ անունով, կը գործածուի գոհարագործութեան մէջ, փակցնելու համար գոհարաքարերը, մարգարիտները եւ բուստերը։ Կը գործածուի նաեւ փակցնելու համար ապակիէ եւ յախճապակիէ նուրբ առարկաները։ Ունի երկար ատեն ջուրի ազդեցութեան դիմադրելու յատկութիւն։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 8։
Հայկական Չաման

**Հայկական Չաման**, ճապուռի (carum carvi) ժողովրդական անունն է։ Իր հոմանիշներն են ֆրանսերէն cumin romain (հռոմէական չաման), C. des pres (մարգաց չաման), որոնք նոյնպէս ճապուռի ժողովրդական անուններն են։

Գլխաւորաբար կը մշակուի Հոլանտայի մէջ եւ իբրեւ համեմ. իր հունտերը կը գործածուին հացը համեմելու, գերմանական չամաօղիի (քիւմմէլ) պատրաստութեան եւ հրուշակագործեան մէջ։

Արաբները հայկական չամանը կը ճանչնան *էլ քէմմուն էլ էրմէնի* անունով։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 7-8։

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայկական շարժարուեստ

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D0%9A-%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B2_%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|«Մոսկուա» կինոթատրոնը Երեւանի մէջ
**Հայկական շարժարուեստ**, կամ շարժանկարչութիւն՝ (սինեման) անշուշտ աւելի նոր՝ 1920-ական տարիներուն, ճամբայ ելաւ (միաժամանակ), Խորհրդային Հայաստանի եւ Սփիւռքի տարածքին։

Բնականօրէն հայրենի շարժարուեստն է, որ առարկայական աւելի նպաստաւոր որոշ պայմաններու բերումով, աւելի ճամբայ պիտի կտրէր հետեւող երեք քառորդ դարուն։

Շարժարուեստի կապը գրականութեան հետ կր յիշեցնէ թատրոնի կապը, որոշ տարբերութեանբ։

Այդ կապին արագօրէն պիտի անդրադառնանք՝ ընտրուած քանի մը «պատուհան»ներու ընդմէջէն, շարժանկարները ընտրելով առաջին յիսնամեակէն.-

* Սկիզբէն մինչեւ 1960-ականներու աւարտը։

Հայկական շարժարուեստի սկզբաւորութիւն կը նկատուի Համօ Բէկ-Նազարեանի դարձուցած «Նամուս»ը 1925-ին, ներշնչուած Շիրվանզադէի նոյնանուն վէպէն։

* Հետեւող տասնամեակին, կր դարձուին տասնեակ մը շարժանկարներ, բոլորն ալ՝ դեռ համր, ու մեծ մասամբ Բէկ-Նազարեանի կողմէ։ Վերջին համր շարժանկարն է «Գիգոր»ը, Յովհաննէս Թումանեանի ծանօթ պատմուածքին հետեւողութեանբ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական շարժարուեստ
Հայկական Ռուբլի

**Հայկական ռուբլի**, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան եւ ՀԽՍՀ անկախ արժոյթը 1919-էն 1923 թուականներ։ 1919-ի օգոստոսին ստեղծուած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան տարադրամը՝ հայկական ռուբլին։ Շրջանառութեան մէջ մտցուած է առաջին անդրկովկասեան ռուբլիի փոխարէն եւ յետագային փոխարինուած էր երկրրդ անդրկովկասեան ռուբլիով։ Հայկական ռուբլին ունեցած է միայն թղթադրամներ։

## Թղթադրամները
Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ գործած են 5, 10, 25, 50, 100, 250, 500, 1000, 5000 եւ 10000 ռուբլի արժողութեամբ թղթադրամներ։ Առաջին թղթադրամները թողարկուած են Մեծ Բրիտանիոյ մէջ, «*Waterlow and Sons»* ընկերութեան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Հայկական Դրամ 
Ստորոգութիւն:Հայաստանի տնտեսութիւն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն
Հայկական Սօսի

մինի|Սօսի ծառի տերեւներ եւ ծաղիկները
**Հայկական Սօսի**, Հռոմէացիները *Platanieum armeniacum* (Հայկական Սօսի) կոչած են պատմական Արմաւիրի (Սարդարապատի դաշտին մէջ) սօսիները՝ հայ պատմութեան մէջ շատ ծանօթ եւ ժողովրդական «Սօսեաց անտառը»։ Հայկական սօսին եղած է հեթանոսական շրջանի հայերուն պաշտամունքի առարկան։ Այդ ծառերուն նուիրուած էր Անուշաւանը, որ այդ պատճառով ալ կոչուած էր Սօսանուէր։ Այսօր այս սօսիները գոյութիւն չունին վերոյիշեալ անտառին մէջ, ուր հիմա կ'աճին բարտիներ (կաղամախի տեսակ) եւ ուռիներ։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 9։

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայկական Վարդ

**Հայկական Վարդ**, Արեւելեան վարդի (*Rosa orientalis*) եւ բրդոտ վարդի (*R. tormenlosa*) նմանութեամբ վարդի տեսակ է հայկական վարդը (*R. armena*), որ կ՛աճի Բաբերդի (Մեծ Հայք), Ասլան Տաղի (Փոքր Հայք), Պոնտոսի եւ Կիլիկիոյ  տարածքներուն մէջ։

Նոր Բայազիտցիները (Հայաստան) իրենց գործածած հայերէն մաքուր բառերուն մէջ ունին հայավարդ բառը, որ հաւանաբար *հայկական վարդ*ն է։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 9։

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայկական Վերածնունդ

մինի|204x204փքս|Գրիգոր Նարեկացի
մինի|206x206փքս|Յովհաննէս Որոտնեցի եւ Գրիգոր Տադեւացի, Միջնադարեան Մանրանկար
**Հայկական Վերածնունդ**, Ժը. դարու սկիզբը հայ ազգը եւ ամբողջ Արեւելքը կը գտնուին տակաւին տեսակ մը ՄԻՋՆԱԴԱՐի մէջ:

ԺԸ. դարու երկրորդ կիսուն է միայն եւ մանաւանդ ժԹ. դարու ընթացքին, որ Եւրոպայի հետ շփուելով, բարենորոգման եւ ազատագրութեան շարժում մը ծայր տուաւ աշխարհի այս մասին մէջ եւ փոխեց հոն ապրող ժողովուրդներու ոգին եւ կառոյցը:

Հայ ժողովուրդը առաջիններէն մէկը եղաւ, որ իւրացուց եւ իր շուրջը տարածեց այս նոր ըմբռնումները: Շարժումը հայութեան համար բերաւ տեսակ մը վերածնունդ եւ ժամանակակից պատմութեան սկիզբը  հանդիսացաւ: Այս ժամանակամիջոցին էր արդարեւ, որ հիմքը դրուեցաւ արդի Հայաստանին:

Այս շրջանին մտաւորական եւ բարոյական այս վերանորոգումը կարելի դարձաւ անոր համար, որ հայ ժողովուրդը, օտար տիրապետութեան բազմաթիւ դարերու ընթացքին, հաւատարմօրէն համախմբուած մնաց իր եկեղեցիին շուրջ եւ անխախտօրէն կապուած՝ իր հաւատքին։ Պարզ դարձաւ նաեւ, թէ հայկական գիտակցութեան այս զարթօնքը ի՛նչ կը պարտի ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄին, հայ գրողներուն, ինչպէս նաեւ արեւմտեան գիտնականներուն։ Արդարեւ, իրենց լեզուին, գրականութեան եւ իրենց հին պատմութեան ուսումնասիրութեամբ է որ հայերը, ինչպէս պալքաններու քրիստոնեայ ժողովուրդները կամ կեդր. Եւրոպայի վերածնած ազգերը, վերստին ազգային գիտակցութիւն ձեռք բերին։ Հայ ժողովուրդի վերածնունդին մէջ դեր կատարեցին բոլոր ուժերը եւ եթէ անոնք արտայայտութիւն գտան ու գործեցին, պատճառը այն է, որ գաղափարներու եւ դէպքերու արտաքին յեղաշրջումը նպաստաւոր գետին մը ստեղծած էր անոնց զարգացումին համար։

## Աղբիւրներ
* Հայոց Պատմութիւն, Հրանդ Փաստրմաճեան, էջ 27-28

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Հայկական Վրանածաղիկ

**Հայկական Վրանածաղիկ** (Convolvulus armena), վրանազգիներու ընտանիքէն բոյսի տեսակ, որ ծանօթ է իր շեփորաձեւ մանուշակագոյն, կապոյտ եւ վարդագոյն ծաղիկներով եւ իր մագլցուն տունկով։

Հայկական վրրանածաղիկը կ՛աճի Մուշի եւ Այնթապ տարածքին։

## Նկարագրութիւն
Հայկական վրանածաղիկը բազմամեայ բոյս է։ Ունի բաց վարդագոյն, մանուշակագոյն եւ կապոյտ ծաղիկներ, որոնք ունին 2-5 սմ. լայնութեամբ տրամագիծ։ Բոյսը կը սկսի ծաղկիլ ամրան եւ ծաղիկներ կը բանայ մինչեւ աշուն։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 12։
*gardenia.net/plant/Convolvulus%20Althaeoides-Mallow-Bindweed

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայկական Տաւրոս

**Հայկական Տաւրոս** (), լեռնային համակարգ Հայկական լեռնաշխարհին, ներկայիս Թուրքիոյ մէջ։ Կ'երկարի Կիլիկեան Դրունք կիրճէն մինչեւ Բոհտան գետը։ Երկայնքը՝ 650 քմ է, լայնքը՝ 35 -100 քմ, միջին բարձրութիւնը՝ 1800 - 2300 մ։ Իշխանասար, Սիմսար, Մարութա լեռ գագաթները ունին 3000մ բարձրութիւն։

## Աշխարհագրութիւն
Հայկական Տաւրոսին մակերեւոյթը մասնատուած է Եփրատի, Տիգրիսի եւ իրենց վտակներուն հովիտներով։ Իրենցմէ քանի մը հատը միջանցիկ կիրճեր են, որոնցմով Հայկական Տաւրոսը կը բաժնուի 3 մասերու. Կիլիկիոյ եւ Եփրատի կիրճերուն միջեւ, միջին՝ մինչեւ Պիթլիսի կիրճը եւ արեւելեան՝ մինչեւ Բոհտանի կիրճը։ 

Հայկական Տաւրոսին արեւելեան մասին առանձին լեռնաճիւղերը կը տարածուին դէպի Վանայ լիճ, հասնելով Վարագայ լեռ՝ կը տրոհուին առանձին լեռնազանգուածներու եւ կը ձուլուին Հայոց ձորի հովիտին բլուրային տարածքին։

Հայկական Տաւրոսին բուռն ծալքաւորուած փալիոզոյեան (Paleozoic) եւ մեսոզոյեան (Mesozoic) կրաքարերու եւ թերթաքարերու դէպի հարաւ շրջուած թեփուկներով եւ վրաշարժային կառուցուածքով լեռնային համակարգ մըն է, բարդացած նոր կերտուած կամարաձեւ բարձրացումներով եւ բարձրակողմանի խզումներով։ Պիթլիսի շրջանին մէջ նստուածքային շերտերը ճեղքուած են եւ ներարկուած օձաքարային հզօր զանգուածներով։ Հիւսիսային լանջը ենթարկուած է հզօր խորքային բեկուածքի մը, որուն ուղղութեամբ կ'երկարի Խարբերդի, Բալուի, Մուշի եւ Վանայ լիճի իջուածքային գոգաւորութիւններու գօտին։ Յաճախակի են բարձրաքանդակային ձեւերը, բնորոշ կառային դաշտերով։ Կան ստորերկրեայ քարանձաւներ։

Արեւելեան Տիգրիսի մեծ թիւով վտակները կը սնանին հզօր աղբիւրներէ։ Օգտակար հանածոներէն կան նաւթ, պղինձ եւ բազմամետաղներ, քրոմիտ եւ ծծումբ. առատ են շինանիւթերը։ Լեռնահամակարգին գլխաւոր լանջերուն յառաջացած են կլիմայական որոշ առանձնայատկութիւններ։ Հիւսիսային լանջին կլիման ցամաքային է, ամառը՝ տաք, իսկ ձմեռը՝ ցուրտ։

Տարեկան տեղումները 300մմ-էն մինչեւ 1000մմ են։ Ստորոտներուն մոխրագոյն հողերուն վրայ տարածուած են կիսանապատային, միջին մասերուն շագանակագոյն հողերուն վրայ՝ չոր տափաստաններ, լեռնակատարներուն՝ ենթալպեան բարձրախոտ մարգագետիններ եւ քարացումներ։ Հարաւային լանջին կլիման բնորոշ է տաք ամառով եւ մեղմ ձմեռով, տեղումները 400-500 մմ-էն 1000-1500 մմ։ Միջին բարձրութիւններուն վրայ, գորշ անտառային եւ սրճագոյն հողերուն վրայ կ'աճին սոճի, լիբանանեան մայրի, կաղնի, մշտադալար մերձարեւադարձային անտառներ, որոնք դէպի ստորոտ տեղի կու տան կիսանապատային եւ անապատային խմբակցութիւններու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական լեռնաշխարհի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւն:Հայկական լեռնաշխարհ
Հայկական Փիղ

**Հայկական Փիղ**, արդի փիղին ընտանիքէն՝ մամութ (mammouth4 Elephas primigenius) անուն բրածոյ փիղին մէջ տեսակն է հայկական փիղը, որուն բրածոն գտնուած է Հայաստանի Խնուս քաղաքին մօտ։ Այս անունը տրուած է անոր՝ Անգլիացի երկրաբան՝ E. Falconer-ի կողմէ։ Իսկ մամութի մնացորդները գտնուած են Հայաստանի Լենինական (Աղեքսանդրապոլ) քաղաքին եւ Լոռի ու Տէպէտա գետերուն մօտ։

Նախապատմական այս հսկայ փիղը, մամութը, որուն բարձրութիւնը կը հասնի եօթը մեթրի, ապրած է նաեւ Սիպերիոյ մէջ, ուր սառնամանիքներու տակէն կը հանուին անոր անվթար մնացած միսը, զոր շուներու կը տրուին, հակառակ որ տասնեակ հազարաւոր տարիներ սառոյցի տակ միսը մնացած են մամութները, որովհետեւ սառոյցի տակ միսը երբեք չապականիր։

Փիղերը եւ անոնց նախապատմական տեսակները խիստ տաք երկիրներու յատուկ կենդանիներ ըլլալով՝ կը հետեւի թէ Հայաստանի եւ Սիպերիա շատ տաք կլիմայ ունեցած են ժամանակին եւ կրցած են ապրեցնել այդ կենդանիները, որոնք ջնջուած են սաստիկ տաք կլիմային յաջորդող սաստիկ ցուրտ կլիմայի շրջանին։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 7
Հայկանոյշ Մառք

**Հայկանոյշ Մառք** (), հայ գրագիտուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած եւ մահացած է Իսթանպուլ։ Յաճախած է Այասբաշայի վարպետ-տուտու վարժանոցը, Սէօրերու եւ էսայեան վարժարանները։ Ոսուցչագործած է Ազգային Հիւանդանոց եւ Նիկողոսեան Աղջկանց բարձրագոյն վարժարաններուն մէջ։ Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ եւ Զմիւռնիայ մամուլին, բանաստեղծութիւններով, պատմուածքներով, նորավէպերով, դիմաստուերներով եւ թարգմանութիւններով։ Իր ամուսնոյն՝ գրագէտ Վահան Թոշիկեանի հետ հիմնած եւ խմբագրած է «*Ծաղիկ Կանանց*» յատուկ կնոջական թերթը (1905-08), եւ ապա մաս կազմած է «*Լոյս Կանանց Յատուկ*» շաբաթաթերթի խմբագրական կազմին (1907-11)։ 1919-33 թուականներուն կը հրատարակէ եւ կը խմբագրէ «*Հայ Կին*» կնոջական կիսամեայ հանդէսը։ Ամուսնոյն հրատարակած Նոր լուրի մէջ կը հաստատէ եւ կը խմբագրէ կնոջական էջ մը։ Ունի անտիպ թարգմանութիւններ Միւսէյէ, Հիւկոյէ, Բրիւտոմէ, ժերալտիէ եւ Թրիկվէէ։

## Հրատարակուած Գործեր
* Ծուլութեան պահերէս (բանաստեղծութիւն) - Իսթանպուլ– 1921։
* Զապէլ Ասատուր (Սիպիլ). Կեանքն Ու Գործունէութիւնը (բանախօսութիւն) - Իսթանպուլ, 1949։
* Զարուհի Գալէմքեարեան (Կեանքն Ու Գործունէութիւնը) (բանախօսութիւն) - Իսթանպուլ, 1950։
* Յիսնամեայ Յոբելեանի Տիկնանց Յանձնախումբի խմբագրութեամբ, Հայկանոյշ Մաոք «Կեանքն Ու Գործը» (մամուլի մէջ ցրուած էջերէ հատընտիր) - Իսթանպուլ, 1954։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրագիտուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:1884 ծնունդներ
Հայկանուշ (անձնանուն)

**Հայկանուշ**, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է Հայկ անունէն եւ *անուշ* բառէն, որ կը նշանակէ «աղջիկ»։ Գործածուած է 19-րդ դարուն։ Տարածուած անձնանուն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Հայկական Կաւ

մինի|Հայկաւ եւ այլ կաւերու տեսակներ գերմանական դեղարանի թանգարանին մէջ:
**Հայկական Կաւ**, կաւի տեսակ, որ կոչուած է նաեւ *հայոց կաւ*:

Մութ կարմիր գոյնով կաւաքար (ocre) մը, որ կը գործածուէր հին բժշկութեան մէջ՝ վէրքերը ցամքեցնելու կամ սպիացնելու նպատակով, ինչպէս նաեւ՝ իբրեւ արիւնարգել, զօրացուցիչ եւ պորոմիչ (*astrigent)*։

Գոյնը պայմանաւորուած է բաղադրութեան մէջ «Fe2O3»ի քանակով։ 

Ժամանակին հայկաւը կ'արտադրուէր Հայաստանի եւ Պարսկաստանի մէջ։ Ներկայիս անիկա առկայ է Իտալիոյ Թոսքանա գաւառին եւ Ֆրանսայի Սոմիւռ եւ Բլուա քաղաքներուն շրջակայքը։ Ֆրանսայի մէջ հայկաւով պատրաստուած դեղահատերը ժամանակին ծանօթ եղած են *հայկաւի դեղահատերը* (*pilules de bol d'Armenie*) անունով։

Հայկական կաւի բարձրորակ տեսակները հինէն ծանօթ եղած են Հայաստանի սահմաններէն ալ դուրս։ ԺԲ. դարու արաբ աշխարհագիր Իտրիսին կը պատմէ, որ Հայաստանի լիճերէն մէկուն ափին հանուած է կաւի տեսակ մը, որմէ ջուրի կուժեր շինած են։ Այդ գեղակերտ կաւէ սափորները Հայաստանէն ուղարկուած են Իրաք, Սուրիա եւ Եգիպտոս, ուր վաճառուած են բարձր գիներով։ Իսլամական աշխարհին մէջ բարձր գնահատուած է «Հայկաւ» հայկական կաւի տեսակը։

Հայկական կաւին մասին ցարդ ծանօթ՝ առաջին գրաւոր յիշատակութիւնը կատարած է Կիլիկիա ծնած յոյն բժիշկ, դեղագործ, բուսագէտ եւ գիտնական` Փետանիուս Տիոսկորիտէսը (*Pedanius Dioscorides 40-90*), որ առաջին դարուն, շուրջ 70 թուականին հրատարակած է 5 հատոր յունարէն բժշկական հանրագիտարան մը, որ 1500 տարի օգտագործուած է:

Հայ միջնադարեան մատենագրութեան մէջ հայկական կաւը կը յիշատակվուի նաեւ «հայհող» եւ «հայկաւակ» անուններով։

## Հայկաւը զանազան լեզուներով
ձախից|մինի|Հայկական կաւ
* Ֆրանսերէն *bol d'Armenie*
* Անգլերէն *Armenian bole*
* Գերմաներէն *Armenischer Bolus*
* Հոլանտերէն *Armeniaansche bolus*
* Իտալերէն *Bolo d'Armenia*
* Սպաներէն *Bolo de Aremnia*
* Պարսկերէն *կիլ Էրմէնի*
* Արաբերէն *հաճր-ը-էրմէնի*
* Թրքերէն *քիլ էրմէնի*
## Բուժիչ յատկութիւններ
մինի|Հայկական կաւի նմուշ, Հայ բժշկութեան թանգարանին մէջ
Կաւաբուժութիւնը կը համարուի հին հայկական աւանդական բուժիչ ձեւերէն մէկը : Կաւը հարուստ է հանքային աղերով, որոնք խիստ անհրաժեշտ են մարդու կառուցուածքին:
* Կը դարմանէ բորբոքումները:
* Ունի հակակնճիռային յատկութիւն, կը կանխարգիլէ կնճիռներու յառաջացումը։
* Կը սպիտակեցնէ մաշկը։
* Կը քաշէ մաշկը։
* Կը սնուցանէ մաշկը ։
* Ոսկրաբեկումի կաղապարի կը ծառայէ:
* Արիւնահոսութիւնը կը դադրեցնէ:
* Անցեալին կը գործածուէր ձիերու եւ այլ ընտանի անասուններու դարմանումին համար: 
Հայկական կաւի՝ իբրեւ ոսկրախտի բուժման միջոցի, մաղձաբերի եւ հակաթոյնի մասին կը վկայեն Մխիթար Հերացիին եւ Ամիրտովլաթ Ամասիացիին աշխատութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 9։
## Արտաքին յղումներ
*Հայկական կաւ
Ստորոգութիւն:Երկրաբանութիւն
Հայկուհի (անձնանուն)

**Հայկուհի**, հայկական իգական անուն։ յառաջացած է Հայկ անունէն՝ *ուհի* մասնիկի  միացումով։ Կազմուած է 19-րդ դարուն։ Տարածուած անձնանուն է։ Փաղաքշական ձեւերն են՝ Հայկուկ եւ Հայկուշ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Արմենակ Հայկունի

**Արմենակ Հայկունի** (), հայ գրող, ուսուցիչ, հասարակական եւ մշակութային գործիչ։

Հակառակ իր ապրած սակաւաթիւ տարիներուն, ունեցած արտակարգ կարողութեամբ մեծ հետք ձգած է հայ ընկերային-գրական կեանքէն ներս 60-ական թուականներուն։ Իր բարատոքսալ միտքը, առանց միջավայրային նախապաշարումներու ենթակայ ըլլալու, խիզախօրէն ընդդիմաբանած ու մերկապարանոց ցոյց տուած է ընկերային ու կրօնական բոլոր զեղծումները, որոնք մինչեւ այն ատեն կը պաշտպանուէին իր ժամանակակիցներէն։

Ծնած է Կ. Պոլիս 1835-ին եւ փոքր տարիքէն կորսնցնելով իր մայրը, տառապած է խորթ մօր մը հսկողութեան տակ։ 1847-ին, հազիւ 12 տարեկան, կը դրուի Ս. Փրկիչի որբանոցը։ Հայկունիի ըմբոստ եւ համարձակ երեւակայութիւնը հանդարտ չի մնար այդ կսկծալի մանկարանին մէջ ու գիշերանց բոկոտն ու գլխաբաց փախչելով որբանոցէն հետիոտն կ'երթայ մինչեւ Պէպէք Տք. Համլինի նոր բացած վարժարանը եւ հոն փարելով՝ տոքթորին ոտքերուն, կը յաջողի ընդունուիլ նոյն վարժարանը։ Անգլիական կրթութեան ազդեցութեամբ, Հայկունի իր ուսանողական շրջանին մէջ կը լքէ մայր եկեղեցին ու կ'ընդունի բողոքականութիւնը։

Դպրոցական շրջանը աւարտելէն յետոյ 1854-ին, իբրեւ թարգման անգլիական զինուորական Քօլօնէլ Հայնի, կը մասնակցի Խրիմի պատերազմին՝ Սիլիստրէի պաշարման։ Պոլիս դառնալէն յետոյ, Հայկունի Բողոքական կրօնին մէջ եւս չի գտնելով այն անկեղծ ու անխարդախ ուղղութիւնը, զոր կարծած էր գտնել, կը վերադառնայ մայր եկեղեցւոյ։

1857-1858-ին հրատարակած է «Մուսայք Մասեաց» թատերական պարբերականը, 1858-ին հիմնադրած՝ «Հայկազեան ընկերութիւնը», որ գոյատեւած է մինչեւ 1861 թուական։ 1861-ին Իզմիր կ'ուղեւորուի՝ իբրեւ Մեսրոպեան վարժարանի անգլերէնի ուսուցիչ։ Հոն ինքզինքը գործունէութեան նոր եւ աւելի պարարտ հողի մը վրայ կը հաստասէ։ Այնուհետեւ Գրիգոր Չիլինկիրեանի հետ կը հրատարակէ «Ծաղիկ» հանդէսը (մինչեւ 1862), ժամանակակից թերթերէն բոլորովին տարբեր ուղղութեամբ։ 1863-ի վերջերը Պոլիս կը վերադառնայ ու հոն կը շարունակէ իր հրապարակագրական կեանքը՝ հրատարակելով «Մուսայք Մասեաց» ձայն ընկերսիրական թերթը։ «Մուսայք Մասեաց»ի մէջ տպագրած է թատերագիտական յօդուածներ ու ժամանակին բեմադրուած «Արա Գեղեցիկ», «Օղիմպիատա», «Երնջակ» պատմական ողբերգութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1835 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1866 մահեր
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:5 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:29 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Հայկական տպագրութիւն

**Հայկական տպագրութիւն**, հայերէն բնագիրներու (ինքնուրոյն եւ թարգմանական) տպագրական վերարտադրութիւնն ու բազմացումը։ Հայկական տպագրութիւն են նաեւ այլալեզու հրատարակութիւններու մէջ հայերէն տպուած հատուածները։ Յաճախ Հայկական տպագրութիւն կը նկատուին մեսրոպատառ ամէն մէկ տպագրութիւն (նաեւ հայատառ թուրքերէն, քրտերէն եւ այլն)։ 
[thumb|աջից|200px|'''Յարութիւն քահանայ Շմաւոնեանի յուշարձանը [Երեւանի Մամուլի շէնքի առջեւ''']]
Հայկական տպագրութիւնը զարգացման 3 շրջան ունեցած է.
# 1512-1800 թուականները՝ հնատիպ գիրքի շրջան, 
# 1801-1920 թուականները՝ նոր շրջան, 
# 1920 թուականէն ետք՝ խորհրդային եւ սփիւռքահայ տպագրութեան շրջան։

Հայերէն առաջին տպագիր բնագիրը 1475 թուականին Մայնցի մէջ լոյս տեսած Եոհան Շիլտպերկըրի «Ուղեգրութիւններ» գիրքին մէջ (մի քանի գլուխ նուիրուած է Հայաստանին) զետեղուած լատինատառ «Հայր մեր» աղօթքն է։ 1486 թուականին նոյն քաղաքին մէջ Պրայտենպախի հրատարակած գիրքերէն մէկուն մէջ տեղ գտած է Հայերէն փայտափորագիր այբուբենը, որ Մեսրոպեան տառերու առաջին տպագիր օրինակն է։

1771 թուականին Սիմէոն Ա. Երեւանցի կաթողիկոսը Էջմիածնայ մէջ հիմնադրեց տպարան, որ 1772 թուականին լոյս ընծայեց կաթողիկոսի «Զբօսարան Հհոգեւոր» գիրքը, այդ Հայաստանի մէջ կատարուած անդրանիկ հրատարակութիւնն է։ Այդ մէկով հայկական տպագրութիւնը՝ հաստատուեցաւ հայրենիքի մէջ։ Տպարանի՝ տառերու ու պատկերներու պատրաստման գործին մէջ, մեծ աշխատանք կատարած է Յարութիւն էջմիածնեցին։

1772 թուականին հայկական տպագրութիւնը հաստատուեցած նաեւ Հնդկաստանի մէջ՝ Մատրաս, ուր 1794-1796 թուականներուն Յարութիւն Շմաւոնեան հրատարակեց առաջին Հայերէն պարբերականը՝ «Ազդարար» ամսագիրը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Armenian Rare Books 1512—1800։
* The Art of The Book. Printing and Engraving
։

Ստորոգութիւն:Հայերէն գիրքեր
Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Հայոց Ազգային Խորհուրդ (Պաքու)

**Բաքուի Հայոց ազգային խորհուրդ**ը, ստեղծուած է 1917-ին։
Կարեւոր դեր խաղցած է Ազրպէյճանի հայութեան հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ. փաստօրէն իրականացուցած է պետական, քաղաքական տէրեր։ Խորհուրդը մասնաճիւղեր ունէր Շամախու, Գիոքչայի, Նուխիի, Արեշի շրջաններուն մէջ, որոնք լծուեցան տեղական խնդիրներու պատճառով։ Ընդհանուր խորհուրդին ընտրուած էր վարչութիւն, որը և իր կազմին ընտրած էր նախագահ։ 1917-էն մինչև 1918-ի Ապրիլ Ազգային խորհուրդն իր տրամադրութեան տակ ունեցած է զորամիաւորումներ, որոնք բաղկացած էին մեծ մասամբ ռուսական բանակի հայազգի կադրային սպաներէ ու զինւորներէ։ 1918-ին այդ զորամիաւորումներն անցած են Բաքուի կոմունայի ենթակայութիւնը, միացած է կոմունայի բանակին և 1918-ին Մայիս-Սեպտեմբերին վճռորոշ դեր խաղցած է թւրքական արշաւանքին դիմագրաւելու գործին։

Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէն, Անդրկովկասեան սէյմը, ապա Բաքուի կոմունայի ղեկավարութիւնը Ազրպէյճանի հայութեանը վերաբերող բոլոր հարցերը լուծում էին Բաքուի Հայոց ազգային խորհուրդի միջոցով ու համաձայնութեամբ։ Բաքուն պաշարած թուրք-գերմանական զինվորական հրամանատարութիւնը քաղաքը յանձնելու վերջնագրով դիմած էր Հայոց ազգային խորհուրդին։ Սեպտեմբերի 15 1918-ին, Բաքուն թուրքերու կողմէն գրաւելէն ետք, խորհուրդը կարճ ժամանակով դադրած է իր գործունէութիւնը և վերսկսած անգլիական զորքը Բաքու մտնելէն էտք (Դեկտեմբեր 1918)` իրականացնելով նախկին տէրերը։

Խորհուրդի ջանքերն ուղղուած են Բաքուի հայ աղետեալներու վիճակը թեթևցնելու, փախստականներուն իրենց բնակավայրերը վերադարձնելու, հայ ռազմագերիներուն ու պատանդներուն փրկելու, հիւանդներուն, որբերուն, վիրաւորներուն խնամելու և այդ նպատակով դրամական միջոցներ հայթայթելու գործին։ Աղետեալներու, գերիներու իրավունքները պաշտպանութեամբ Ազգային պորհուրդը դիմումներ հղած է հասարակական, պետական, զինւորական մարմիններուն։ Այդ ժամանակաշրջանին Ազգային ժողովի պատուաւոր նախագահն էր Շամախու թեմի առաջնորդ Բագրատ արքեպիսկոպոս Վարդազարեանը։ 1918-ին Ազրպէյճանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը դիմած է Ազգային խորհուրդին` կառավարութեան կազմին ու խորհրդարանին համատեղ աշխատելու առաջարկութեամբ։ Խորհուրդն նախ մերժած է այդ առաջարկը՝ չարագործներու հետ չհամագործակցելու պատճառաբանութեամբ, սակայն անգլիացիներու խորհուրդով ընդունած է։ Ազգային խորհուրդը 1918-ի Հոկտեմբերին, կառավարութենէն գաղտնի, խորհուրդի անդամ տնտեսագէտ Բախշի Իշխանեանի միջոցով տուեալներհաւաքած է Բաքուի հայ բնակչութեան ֆիզիքական ու նիւթական կորուստներու մասին։ Անտանտի երկիրներու Բաքուին ներկայացուցիչ անգլիական զինւորական իշխանութիւններու կարգադրութեամբ ստեղծուած է պաշտօնական յանձնաժողով, որուն համաձայն՝ թրքական արշաւանքի հետևանքով Բաքուի հայ խաղաղ բնակչութեան մարդկային կորուստները կազմած են 30 հազար, նիւթական կորուստները 453,2 միլիոն ռուբլի։ Բաքուի Հայոց ազգայինխորհուրդի ամբողջ գործունէութիւնը, կառավարութեան և խորհրդարանի անդամներ նշանակելու անոր իրաւասութիւնը, Ազրպէյճանի հայութեան տնտեսական, մշակութային ու քաղաքական գործունէութիւնը ղեկավարելու լիազորութիւնները կը վկայեն, որ 1918-ին Ազրպէյճանի տիմոքրատական հանրապետութիւնն ստեղծուած է պետական իշխանութեան մարմիններ ունեցող երկու ժողովուրդներու՝ հայերու ու թուրք-թաթարական համաձայնութեան հիման վրայ։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Բաքու
Ստորոգութիւն:Հայերը Ազրպէյճանին մէջ
Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանի պատմութիւն
Հայոց Ազգային Համաժողով

**Հայոց ազգային համաժողով** (կամ՝ **Արեւելահայերու համաժողով**), քաղաքական համաժողով մըն է, որ ստեղծուած էր Ռուսական կայսրութեան հայերուն ներկայացուցչութիւն տրամադրելու համար։ Ան առաջին անգամ տեղի ունեցած է Թիֆլիսի գեղարուեստական թատրոնին մէջ 11 Հոկտեմբեր 1917 թուականին (Հին տոմար՝ 18 Սեպտեմբերին)։ Անոր ձեւաւորման նպաստեցին այն հնարաւորութիւնները, որոնք հայերուն (ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն) համար Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին ստեղծեց Ռուսական Յեղափոխութիւնը։

## Անդամներ
Համաժողովը բաղկացած էր բոլորովին Ռուսական կայսրութեան մաս կազմող 204 անդամներէ: Միայն հայ պոլշեւիկներն էին, որոնք հրաժարեցան մասնակցելէ՝ գաղափարական անհամաձայնութիւններէ մղուած։ Այս համաժողովի մեծամասնութիւնը ՀՅԴ կուսակցութիւնն էր։

Կուսակցական անդամներն են,
* Դաշնակցականներ՝ 113 ներկայացուցիչ
*Հայ ժողովրդական կուսակցութիւն՝ 43 ներկայացուցիչ
* Սոցիալիստ-յեղափոխականներ՝ 23 ներկայացուցիչ
* Սոցիալ-դեմոկրատներ՝ 9 ներկայացուցիչ
* Անկուսակցականներ՝ 7 ներկայացուցիչ
* Կար նաեւ քիչ թիւով ներկայացուցիչներ Արեւմտեան Հայաստանէն, որոնցմէ էր Անդրանիկ Օզանեանը։

## Գործունէութիւն
Որովհետեւ Հայաստանի Երեւան նահանգը իշխանութիւն չունէր՝ Հայոց ազգային համաժողովը նահանգին մէջ ծառայած է որպէս կառավարութիւն։ Ըստ Ռիչըրտ Յովհաննիսեանի՝ համաժողովը «Ռուսաստանի կողմէ Անդրկովկասի նուաճման ժամանակ Արեւելեան Հայաստանի ամենահամապարփակ հաւաքն էր»։ Համաժողովի անմիջական նպատակները եղած են ռազմական գործողութիւններու ռազմավարութիւնը մշակելը, փախստականներու օգնութեան տրամադրումը եւ Կովկասի մէջ տարբեր հայաստանեան հաստատութիւններու տեղական ինքնավարութեան ապահովումը։ Համաժողովը նաեւ կոչ ըրած է Կովկասեան ճակատի ռազմականացմանը։ Հայոց ազգային համաժողովը կը սատարէր Ռուսաստանի ժամանակաւոր կառավարութեան ռազմական դիրքորոշումներուն եւ առաջարկած էր նաեւ նահանգի սահմաններու վերանայումը էթնիքական գծերու տեսակէտով։ Համաժողովը մեծ դեր ունեցած է հայկական դպրոցներու աշխարհացման (դպրոցի բաժանումը եկեղեցիէ) եւ հայկական միջնակարգ դպրոցներու ազգայնականացման գործերուն մէջ։

Համաժողովը նախքան  լուծարուիլը 18 նիստ գումարած է։

## Հրիտակ
Նախքան լուծարումը, համաժողովը ստեղծած էր 35 անդամներէ բաղկացած Ազգային Հաւաքոյթ՝ Ռուսաստանի կայսրութեան մէջ հայերու համար օրէնսդիր մարմնի հանդէս գալու համար։ Այն նաեւ ստեղծած էր 15 անդամներէ կազմուած գործադիր մարմին, որ կը կոչուի Հայոց ազգային խորհուրդը, եւ որ կը գլխաւորէ Աւետիս Ահարոնեանը։ Այս խորհուրդը, վերջիվերջոյ, 28 Մայիս 1918 թուականին Արամ Մանուկեանի գլխաւորութեամբ հռչակեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան անկախացումը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:1917
Հայոց Այբուբենի Յուշակոթող (Օշական)

170px|մինի|'''Հայոց Այբուբենի Յուշակոթող (Օշական)'''
**Հայոց այբուբենի յուշակոթող**, կը գտնուի Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Օշական գիւղի հիւսիսային մասը, ցածրիկ բլուրի վրայ։ Յուշակոթողիը կ'ընթգրկէ Օշականի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին վրայ, կանգնած է 1962 թուականին։

## Պատմութիւն
Յուշակոթողը կանգնած է Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդեան 1600-ամեակի առթիւ։ Ան բաղկացած է բացուած գիրքի նմանող երկու յուշասալերէ, որոնցմէ ձախակողմեանին վրայ քանդակուած է Հայոց այբուբենը։

Հայոց այբուբենի նուիրուած յուշարձան կայ նաեւ Ապարան-Երեւան մայրուղիի աջ կողմը, Ապարանի եւ Աշտարակի վարչական սահմանագլխին։

## Հեղինակ
* ճարտարաԺետ` Ճիմ Թորոսեան
## Տե՛ս նաեւ
* Հայոց Այբուբենի Յուշարձան

## Պատկերասրահ

Հայոց այբուբենի հուշակոթող, Օշական, 2015 (4).JPG
Օշական ՀՈՒՇԱԿՈԹՈՂ` ՀԱՅՈՑ ԱՅԲՈՒԲԵՆԻՆ25.JPG
Հայոց այբուբենի հուշակոթող, Օշական, 2015.JPG
Հայոց այբուբենի հուշակոթող, Օշական, 2015 (3).JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Հայոց Մայր (յուշարձան)

**«Հայոց Մայր» յուշարձան** () անագապղնձաձոյլ յուշակոթող, որ տեղադրուած է Ֆլորենսայի Գթասրտութեան եկեղեցական կազմակերպութեան մուտքի մօտ եւ ցուցադրուած է շարք մը եւրոպական քաղաքներու մէջ։

## Պատմութիւն
«Հայոց մայր» յուշարձանը նուիրուած է Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակին։ Յուշարձանը ցուցադրուած է Ֆլորենցայի, Սիենայի, եւրոպական  շարք մը քաղաքներու մէջ՝ Մարսէյլի, Փարիզի, Պրիւքսէլի, Ժընեւի, Քոփենհակընի մէջ։ 2015 թուականի Ապրիլ ամսուն յուշարձանը ցուցադրուած է Վատիկանի մէջ, ուր Հռոմի պապը պատարագ մատուցած է  Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։

«Հայոց Մայր» յուշարձանին քանդակագործը ստեղծած է մօր կերպարը, որ կը պաշտպանէ եւ ուղղութիւն ցոյց կու տայ  իր չորս զաւակներուն։ Մօր թիկնոցը կը խորհրդանշէ Արեւմտեան Հայաստանը՝ իր եկեղեցիներով։ Մօր ուսերը նման են Արարատ լեռան։

## Հեղինակ
Քանդակագործ՝ Վիգէն Աւետիս

## Տուեալներ
* Նիւթը՝  անագապղինձ
* Չափերը՝ 250 X 250 X 100 սմ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Տեսանյութ «Հայոց մայր» հուշարձանի մասին
*La Madre dell'Armenia

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Մայրաքաղաքներու Աղբիւր-Յուշակոթող

**«Հայոց մայրաքաղաքներու աղբիւր-յուշակոթող»,** Երեւանի 2800-րդ տարեդարձին նուիրուած յուշարձան: Կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանի Վահագն Դաւթեան զբօսայգիին մէջ։ Յուշարձանը տեղադրուած է 2018-ին, Երեւանի 2800-ամեակի տօնական միջոցառումներու պարունակին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Եռակողմ յուշակոթողը կը խորհրդանշէ Հայաստան-Արցախ-Սփիւռք եռամիասնութիւնը։ Յուշակոթողը կազմուած է 12 սալիկէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրին վրայ գրուած է Հայաստանի մայրաքաղաքներուն անունները՝

* Աջ թեւ՝ Անի, Բագարան, Արտաշատ
* Կեդրոնական թեւ՝ Տուշպա/Վան, Տիգրանակերտ, Շիրակաւան, Երեւան
* Ձախ թեւ՝ Կարս, Վաղարշապատ, Արմաւիր

Յուշաղբիւրը ստեղծուած է Ռազմիկ Բլիկեանի միջոցներով: Բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են Երեւանի քաղաքապետի տեղակալներ Արամ Սուքիասեան եւ Դաւիթ Օհանեան, ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղեան, բարեգործ Ռազմիկ Բլիկեան, պաշտօնատար անձինք, հիւրեր:

## Հեղինակ
* Ճարտարապետ՝ Տիգրան Բարսեղեան

## Պատկերասրահ

Fountain-monument with the names of Armenian capitals (14).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (10).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (2).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (9).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (11).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (12).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (15).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (16).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (3).jpg
Fountain-monument with the names of Armenian capitals (4).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւան
Հայոց այբուբենի յուշարձան

**Հայոց այբուբենի յուշարձան**, յուշարձան Արագածոտնի մարզի Արտաշաւան գիւղին մէջ, Արագած լերան արեւելեան լանջին։ Կառուցուած է 2005-ին։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը կառուցուած է 2005-ին հայոց գիրերու ստեղծման 1600-ամեակին առիթով։

Յուշարձանը կը ներառէ հայոց այբուբենի 38 տառերու զարդաքանդակները եւ հայ մեծերու յուշարձանները։

Քանդակներ՝ «Գրիգոր Լուսաւորիչ»

«Գիրերու արարումը, 405»

«Մովսէս Խորենացի»

«Մխիթար Գոշ, Դատաստանագիրք» (քանդակագործ՝ Սամուէլ Յակոբեան)

«Անանիա Շիրակացի» (քանդակագործ՝ Արտուշ Պապոյեան, 4 մ., տուֆ), Շիրակացիի վեր բարձրացած ձախ ձեռքի մէջ երկրագունդի եւ տիեզերքի խորհրդանշանն է, իսկ աջ ձեռքը դէպի ներքեւ ուղղուած է։ Ըստ քանդակագործի՝ վերեւ-ներքեւ պարզած ձեռքերը երկնքի եւ երկրի հետ կապի խօսուն վկայութիւն են։

«Խաչատուր Աբովեան» արձանի ներքեւը քանդակուած են Աբովեանի խօսքերը. «Շունչդ տուր հողիդ, բայց քո հայրենիքը մի տուր թշնամեաց»։

«Թումանեանը եւ իր հերոսներու Գիքորը» (քանդակագործ՝ Սեւօ (Սարգիս Ղարիբեան))

Հայոց գիրերը ստեղծուած են 405-406 թ. եւ մինչ օրս կ'օգտագործուին հայոց լեզուն գրաւոր ներկայացնելու համար։ Անիկա մշակուած է լեզուաբան եւ եկեղեցական առաջնորդ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէ, որպէսզի Աստուածաշունչը հասանելի դառնայ հայերուն եւ տարածուի Քրիստոնէութիւնը։ Մաշտոցեան այբուբենը սկիզբը բաղկացած էր 36 տառերէ, որ ամբողջացած է Միջին դարերուն։

## Հեղինակներ
Գաղափարի հեղինակ՝ Աղուան Յովսէփեան

Ճարտարապետ՝ Ֆրետ Աֆրիկեան

## Պատկերասրահ

Պատկեր:«Արտաշավան» բնապատմական համալիր 1.JPG
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (3).JPG
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (4).JPG
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (8).JPG
Պատկեր:«Արտաշավան» բնապատմական համալիր.JPG
Պատկեր:Armenian alphabet 001.jpg
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (1).JPG
Պատկեր:Անանիա Շիրակացի, քանդակագործ` Ա. Պապոյան.jpg|Անանիա Շիրակացիի յուշարձանը, քանդակագործ՝ Արտուշ Պապոյեան
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (2).JPG|«Թումանեանն իր հերոսներով», քանդակագործ՝ Սեւօ (Սարգիս Ղարիբեան)
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան.JPG|«Գրիգոր Լուսաւորիչ»
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (5).JPG|«Գիրերու արարում 405»
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (6).JPG|«Խաչատուր Աբովեան»
Պատկեր:Տառերի պուրակ, հայոց այբուբենի հուշարձան (7).JPG|«Մխիթար Գոշ», քանդակագործ՝ Սամուէլ Յակոբեան 


## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

*Հայոց Այբուբենի Յուշակոթող (Օշական)

## Արտաքին յղումներ

*Հայոց այբուբենի յուշարձան 

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Հայոց Ձոր

**Երուանդունիք** (նաեւ՝ **Հայոց Ձոր**), գաւառ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի կազմին մէջ, Վանայ լիճէն հարաւ-արեւելք, Հայոց ձոր (այժմ՝ Խոշաբ) գետի ընդարձակ հովիտէն ներս։

## Աշխարհագրութիւն
Վանայ լիճին հարաւ-արեւելեան եզերքէն կը տարածուի մինչեւ Հայկական Տաւրոսի լեռնաշղթան։ Հիմնականօրէն կը համապատասխանէ հին Երուանդունիք գաւառին։ Հիւսիսէն սահմանակից էր՝ Տոսպ, հարաւ-արեւելքէն՝ Ռշտունիք, արեւելէն՝ Կուղանովիտ գաւառներուն։ Կլիման բարեխառն է, հողը՝ արգաւանդ։ Հարուստ է յատկապէս հացահատիկով։

## Պատմութիւն
Անունը ծագած է Երուանդունի արքայատոհմի անունէն։ Երուանդունիները սկզբնապէս Ք․Ա․ 6-4 դարեր Երուանդունիքի մէջ եւ յարակից շրջաններուն մէջ ծաւալած են իրենց քաղաքական գործունէութիւնը։

Երուանդունիքի մէջ կը գտնուէր Հայք ամրոցը, որուն անունը կապուած է առաւելապէս Հայկ նահապետին հետ։ Հոս ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայկը սպաննած է Տիտանեան Բելը։

Ըստ աւանդական պատմութեան, Հայոց ձորին մէջ տեղի ունեցած է հայոց նախահայր Հայկին յաղթական ճակատամարտը աշուրա-բաբելական աշխարհակալ Բելին դէմ։ Ճակատամարտին տեղը Հայկ կառուցած է Հայք կամ Հայկաբերդ դաստակերտը, որուն անունով այնուհետեւ գաւառը կոչուած է Հայոց ձոր։ Միջին դարերուն մտած է Վասպուրականի իշխանութեան, ապա՝ թագաւորութեան մէջ։ Մինչեւ Ժթ. դարու վերջը գաւառը եղած է գրեթէ միատարր՝ հայաբնակ։ Քիւրտական ցեղերը հոն հաստատուած են յատկապէս 1896-ի հայկական կոտորածներէն ետք։ Հայոց ձորի հայերը բնաջնջուած են, իսկ փրկուածները տեղահանուած են 1915-ին՝ Մեծ Եղեռնի ատեն։

## Տե՛ս նաեւ
* Վասպուրական
* Մեծ Հայքի Վարչական Բաժանում

## Գրականութիւն
* Թ.Խ. Յակոբեան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն. Երեւան։ «Միտք»։

## Արտաքին յղումներ
* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վասպուրական նահանգի գաւառներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ձոր
Հայոց Սուրբ Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոց

**Ետիգուլէ  Սուրբ Փրկիչ**, հայկական հիւանդանոց է Թուրքիոյ մէջ, Իսթանպուլի Զէյթինպուրնու շրջանի Ղազլըչեշմէ թաղամասին մէջ, որ ստեղծուած է եւ կը շարունակուի գործել, թրքահայերու կողմէ։

## Պատմութիւն
Հիմնադրուած է 1832-ին բարերար Գազազ Յարութիւն ամիրա Պէզճեանի կողմէ։

Սուրբ Փրկիչ հայկական հիւանդանոցային համալիրին մէջ գտնուող մատուռը սկզբնապէս կառուցուած է որպէս փայտաշէն կառոյց՝ Յարութիւն ամիրա Պէզճեանի միջոցներով։ Օծուած եւ պաշտանմունքի համար բացուած է 1834 թուականին՝ ձեռամբ Ստեփանոս Բ Աղաւնի Զաքարեան պատրիարքի։ Հիւանդանոցի կառուցման ճարտարապետներ՝ Յովհաննես ամիրա Սերվերեանը եւ արքունի ճարտարապետ Կարապետ ամիրա Պալեանը յանձն առած են նաեւ եկեղեցիի շինարարութիւնը։ Ժամանակի ընթացքին եկեղեցին խարխուլ վիճակի մէջ կը  յայտնուի։ 

1906 թուականին վերանորոգուած է Գրիգոր Մելիտոսեանի եւ Եղիազար Աւետիսեանի ճարտարապետութեամբ եւ բացուած է ձեռամբ Մաղաքիա Օրմանեան պատրիարքին։ 

Մատուռը, որ վերանորոգուած է 1966 թուականին, իր վերջնական տեսքը ստացած է 2005 թուականի վերանորոգման ժամանակ։ Օծուած եւ պաշտանմունքի համար վերաբացուած է ձեռամբ Մեսրոպ Բ. Մութաֆեան պատրիարքի։

Եկեղեցւոյ բակին մէջ թաղուած են Գալուստ Գիւլպէնկեանի ընտանիքի քանի մը անդամներ եւ բարերար Յովհաննէս Յակոբեանը։325x325px|մինի|Եկեղեցի հիւանդանոցին մէջ

## Այսօր
Հիւանդանոցը կանգնած է, որպէս լիովին համալրուած եւ կը ծառայէ հասարակութեան, անկախ ազգութենէն կամ կրօնէն։ Հիւանդանոցը ունի թանգարան, Պետրոս Շիրինօղլու Թանգարան , գործարկուած է Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի կողմէ, որ Թուրքիոյ վարչապետն էր 2004 թուականին եւ կը ցուցադրէ տարբեր արհեստներ եւ նկարներ Իսթանպուլի հայկական մշակութային ժառանգութեան պատկանող:
:

## Ծանօթագրութիւններ