Նաքսոս

մինի|Հորա․ քարափը, խորին կ՛ երեւի Փորթարան, Փալաթիա կղզիակ/թերակղզիին վրան**Նաքսոս** (յուն․՝  Νάξος*)*, Քիքլատես կղզեխումբին (Էգէական ծով, Յունաստան) ամենամեծ կղզին է։  Անոր արեւելքը գտնուող Բարոս կղզիէն զայն կը բաժնէ 5 ծովային մղոն լայնքով նեղուց մը։  Բիրէայի նաւահանգիստէն հեռաւորութիւնն է 103 ծովային մղոն։  Մայրաքաղաքն է Հորա կամ Նաքսոս։  Զարգացած են գիւղատնտեսութիւնը, ձկնորսութիւնը եւ զբօսաշրջիկութիւնը։

## Աշխարհագրութիւն
Քիքլատես կղզեխումբին ամենաբարեբեր եւ տարածութեամբ ամենամեծ կղզին է՝ 429,79 քմ²։  Ծովեզրն է 148 քլ․։  Բնակչութիւնը 12 726 հոգի կը հաշուէ։ 

Կանանչապատ կղզի է շնորհիւ անհամար ակերուն եւ ջուրի հոսանքներուն․ Քիքլատեսի կղզիներէն ամենականանչը։  Կղզին հիւսիսէն դէպի հարաւ կը ճեղքէ Զաս կամ Տրիօ լեռնաշղթան, որուն ամենաբարձր գագաթն է Տիա կամ Զա (1․002 մ․)։  Լեռնաշղթային մնացեալ գագաթներն են՝ հիւսիսէն հարաւ կարգով․ Քացոփրինոս (422 մ․), Անաթեմաթիսդրիա (778 մ․), Քորոնոս (997 մ․), Մավրովունի (869 մ․), Զա (1002 մ․), Քավալարիս (521 մ․) եւ Վիղլաթուրի (418 մ․)։  Լեռնաշղթային արեւելեան լանջերը դարվար են, իսկ արեւմտեան լանջերը մեղմ թեքում ունին դէպի մշակուած դաշտեր եւ բնակուած շրջաններ։

Գլխաւոր հրուանդաններն են Սթավրոս, Մուցունաս, Փանորմոս, Քաթոմերիաս, Քուրուփաս, Փարթենոս, Փրոքոփիոս, Մուկրի, Ղայթանի եւ Էմիլիանոս։

Նաքսոս նշանաւոր է մարմար քարով եւ զմռնիտ *emery* հանքանիւթով։ Անասնաբուծութիւնը, գիւղատնտեսութիւնը, ձկնորսութիւնը,  հանքագուրծութիւնն եւ զբօսաշրջիկութիւնը տնտեսութեան գլխաւոր աղբիւրներն են։

### Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Նաքսոս հարուստ բուսականութիւն եւ կենդանական աշխարհ ունեցած է ժամանակին։  Մինչեւ ԺԷ․ դարուն, կ՛ ապրէին եղնիկներ եւ բաւական ճախիճներ կային ուր օձաձուկեր կ՛ որսային։

### Բնապահպանում
Կղզիին երկու շրջաններ՝ կեդրոնական լեռնային, հարաւային ծովափնիայ եւ աղային ճախճավայրը յայտարարուած են Նաթուրա 2000 պահպանման շրջան։  

## Առասպել
Զեւս՝ աստուածներուն աստուածը, ըստ հին յոյներուն հակառակ անոր թէ ծնած է Կրետէ, մանկութիւնն ու պատանութիւնը անցուցած է Նաքսոս․ իր անունը առած լերան վրայ՝  Զաս։

Նաքսոս, Թիսէաս Արիատնին կը լքէ․ Արիատնի նախապէս, Կրետէ, Թիսէասին օգնած էր որպէսզի Մինոթավրոսը սպաննէ։ 
## Անուանում
Առաջին բնակիչները եղած են Թրակեանցիները եւ Բելասղիները։   Աւելի ուշ կը հաստատուին Քարեսները։  Կղզին կ՛ անուանուի վերջիններուն առաջնորդին անունով՝ Նաքսոս։  

## Պատմական ակնարկ
մինի|Նաքսոս․ քաղաքը եւ գիւղերը|ձախից
### Մինչեւ Նոր Քարի Դար
Սթելիտայի շրջանը կատարուած հնագիտական պեղումները կը հաստատեն թէ Նաքսոս բնակուած է Հին Քարէ դարու շրջանէն(Ք․Ա․ 80000 – 130000)։  Բնակութեան հետքեր գտնուած են նաեւ Միջին Քարէ Դարու ժամանակաշրջանէն (Ք․Ա․ 9-րդ հազարամեակ)՝ Րո՜ս շրջան։  

Արդի մարդու բնակութեան հետքերը (Ք․Ա․ 5-րդ / 4-րդ հազարամեակ) բացայայտ են կղզիին տարածքին։  Նաքսոս Արխայիքի Քիքլատեան քաղաքակրթութեան կեդրոնը եղած է․ կը սկսի Ք․Ա․ 5500-ին ու կը բարգաւաճի Ք․Ա․ 3000-ին։  Այդ կը փաստեն Նաքսոս քաղաքին հիւսիսը գտնուող Կրոդա շրջանը եղած հնագիտական պեղումները, ինչպէս նաեւ Ֆիլոթի լերան լանջին համանուն գիւղին մօտը յայտնաբերուած Զաս քարայրը։    Առաջին բնակիչները եղած են Թրակեանցիները եւ Փելասղիները։ ձախից|մինի|Զաս լեռը ձիւնածածկ
### Պղինձի շրջան
Նաքսոս մեծ դեր կ՛ ունենայ Քիքլատեան մշակոյթի զարգացման մէջ։  Կը զարգանան նաւագնացութիւնը, պղինձի գործածութիւնը, բրուտագործութիւնը եւ մարմարի գործարկութիւնը։ Կղզիին տարածքին յայտնաբերուած են Քիքլատեան մշակոյթի անհամար իրեր․  պատկերիկներ, կաւարձանիկներ, խոհանոցի իրեր, փորագրուած պատկերացումներ։ Յայտնաբերուած իրերը կը ցուցադրուին Նաքսոսի Հնագիտական եւ Աթէնքի Հնագիտական Ազգային թանգարաններուն մէջ, իսկ փոքր մաս մըն ալ Աբիրանթոյի հնագիտական թանգարանը (Աբիրանթոս․ Նաքսոսի լեռնային գիւղ)։
մինի|Տիմիթրային նուիրուած տաճար

### Միկինէասեան շրջան
ձախից|մինի|Կրոդա, լիալուսինՄիկինեան Նաքսոս քաղաքը (Ք․Ա․ 1300) կը կազմէր այսօրուան քաղաքը մինչեւ Բալաթիա* կղզիակը։ 

*<u>Բալաթիա</u>․ կղզիակ, Նաքսոսի մայրաքաղաք Հորայի կամ Նաքսոս բացերը։  Այժմ ցամաքակղզիին հետ միացած է։*

### Երկրաչափական շրջան
մինի|Փորթարա
Ք․Ա․ 8-րդ դարուն, Տիլոս կրօնական կեդրոն է․ հոն կը գտնուի Աբոլոնասին տաճարը։  Ք․Ա․ 8-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․ 5-րդ դարը Նաքսոս կը տիրանայ Աբոլոնաս տաճարին։  Յոնիացիներ (Իոնես) կղզին կը հաստատուին։  Ք․Ա․ 735-ին Նաքսոս Հալքիտիսներուն հետ կը հիմնեն Սիչիլիոյ տարածքին յունական առաջին գաղթօճախը՝ Նաքսոս։

### Դասական շրջան
Ք․Ա․ 7-րդ դարան մինչեւ 5-րդ դարասկիզբին Նաքսոս կը բարգաւաճի․ կը զարգանան քանդակագործութիւնը եւ ճարտարապետութիւնը։

Կղզիին մուքին Փորթարա յուշարձանը*՝ մարմարիա դարպասը որ կանգնած է Փալաթիա կղզիակին, այժմ միացած է Հորային հետ։ 

*<u>Փորթարա յուշարձան</u>*․ *Ափոլոնաս տաճարին մնացորդածն է՝ Ք․Ա․ 490-ին կը կործանուի պարսիկներուն կողմէն։*  

Սալամինային ծովամարտի ճգնաժամին Աթէնքի կողմը կ՛առնէ 4 «դրիիրիսներով» (ցռկանաւեր՝ եռակարգ թիերով նաւեր)։
ձախից|մինի|Վենետիկեան բերդը
Ք․Ա․ 466-ին կը ստիպուի Աթէնեան Դաշինքին մաս կազմել․ կը քանդուի եւ կը հրկիզուի Աթէնքի նաւատորմիղին կողմէն։  Տնտեսապէս կը քայքայուի։  Այնուհետեւ Նաքսոսի պատմութիւնը կը հետեւի Քիքլատեսի պատմութեան․ 1207-ին Վենետիկցիներուն գերիշխանութեան շրջանին կը հիմնուի «Նաքսոսի Կոմսութիւն»ը։

## Հայերուն ներկայութիւնը Նաքսոս
Ըստ տեղական արձանագրութիւններուն եւ վկայութիւններուն, հայերը Նաքսոս կղզին եղած են ԺԷ․ դարուն։ Անոնց թիւը 1624-ին 38 էր, իսկ ԺԸ․ դարուն՝ 25։ Տեղական վարչական արձանագրութիւններուն մէջ կան հայ բնակիչներու անուններ, ինչպէս օրինակ՝ Հաճը Արմենիս, Հաճը Արթին, Գէորգ, որոնք եղած են ոսկերիչ, դերձակ, կօշկակար, խոհարար, փռապան, ատաղձագործ եւ պղինձի դարբին։ Անոնք հոն նաեւ ունեցած են մատուռ մը։ 

Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, փոքրաթիւ հայեր յոյն գաղթականներու հետ կղզին կ՛ապաստանին։ Անոնք կարճ ժամանակ ետք Աթէնք եւ Փիրէա կը հաստատուին, ուր արդէն ապաստանած էին մեծ թիւով հայեր։ 

## Վարչական
մինի|Ափիրանթոս

### Բնակչութիւն
Բնակչութեան թիւն է՝ 12 726 (2011-ի մարդահամար)։  Բնակիչները գլխաւորաբար կը զբաղին գիւղատնտեսութեամբ, ձկնորսութեամբ եւ զբօսաշրջիկութեամբ։

### Վարչական բաժանում
մինի|Նաքսոսի Հնագիտական թանգարանը
Նաքսոս կղզիին մայր քաղաքը կը կոչուի Հորա* կամ Նաքսոս։  Կղզին ունի բազմաթիւ լեռնային եւ ծովափնեայ գիւղեր, ինչպէս օրինակ՝ Ֆիլոթի, Աբիրանթոս, Քորոնոս, Հալքի, Վիվլոս, Այիոս Արսենիոս, Մելանես, եւայլն․։  Ամբողջ կղզին մաս կը կազմէ Նաքսոս եւ Փոքր Քիքլատես քաղաքապետութեան, որուն կեդրոնն է Նաքսոս կամ Հորա։ 

*<u>Հորա</u>․ յունական կղզիներու մայր գիւղին կամ քաղաքին տրուած անուն, որ կ՛ ընկերակցի տուեալ գիւղին կամ քաղաքին բուն անունին (մայրաքաղաքի իմաստ ունի)։*
### Թանգարաններ

* Նաքսոսի Հնագիտական թանգարանը
* մինի|Բիւզանդական թանգարանըՆաքսոսի Պատմական Արխիւը
* Նաքսոսի Վենետական թանգարանը
* Նաքսոսի Բիւզանդական թանգարան
* Աբիրանթոսի Հնագիտական թանգարանը
* Աբիրանթոսի Բնութաբանական թանգարանը
* Աբիրանթոսի Երկրաբանական թանգարանը  
* Աբիրանթոսի Ժողովրդակագրական թանգարանը
* Աբիրանթոսի Գեղարուեստի թանգարանը
* Նիքոլաոս Ղլեզոսի Գրադարանը (20․000 հատորներ)․ Աբիրանթոս
## Տեղական արտադրութիւններ
Հնադարէն մինչեւ մեր ժամանակակից շրջանը, Նաքսոսի արտադրութիւնները համբաւ ունին (կ՛ արտածուին` փոքր քանակութեամբ, աշխարհի չորս ծագերուն)․  մարմար, զմռնիտ *emery* , ձիթապտուղ, ձէթ, ռաքի, գետնախնձոր, սոխ, գինի, նուշ, այծ եւ ոչխար (կաշի, բուրդ, միս ու կաթնեղէն. պանիրի տեսակներ՝ անթոդիրօ, ղրավիերա նաքսու, քեֆալոդիրի, լատոդիրի, անուշ միծիթրա, քսինողալա, քսինոմիծիթրա, քսինոդիրօ) քիփերոս՝ բուրաւէտ բոյս բուժիչ յատկութիւններով, ինչպէս նաեւ՝ խաղող, բալ, կեռաս, թուզ, ընկոյզ, եւայլն։  Բնակիչները պտուղներէն եւ միրգերէն դգալի անուշ կը պատրաստեն եւ ըմպելիքներ։

## Տեսարժան վայրեր

Պատկեր:Naxos Νάξος 2020-08-20 02 Chora Grotta and Vintzi beaches.jpg|Նաքսոս կամ Հորա
Պատկեր:Naxos Νάξος Chora 2020-08-20 34 Portara Πορτάρα Blues Star Ferry Delos.jpg|Նաքսոս (Հորա)․ Փորթարա
Պատկեր:Gate of Temple of Apollo, Palatia, Naxos Town, 530 BC, 144167.jpg
Պատկեր:Naxos Νάξος Chora 2020-08-20 Palátia 11 view E Grotta Γρόττα Moni Chrisostomou Μόνη Χρυσοστόμου.jpg|Կրոդա
Պատկեր:Pyrgos Agias 03.jpg|Այիա բերդ
Պատկեր:Gratsia Venetian pyrgo Chalki Naxos 17th c, 13M420.jpg|Կրացիա բերդ, Հալքի
Պատկեր:Crispi Tower.JPG|Քրիսփի բերդ
Պատկեր:Tower of Sanudo, Kastro, Naxos Town 144142.jpg|Սանուտօ աշտարակ, վենետիկեան բերդ, Նաքսոս (Հորա)
Պատկեր:Archaic Greek columns in medieval interior, 6th c BC, 13th c, Naxos, 143788a.jpg|Հնադարեան սիւներ, խանութի մը կեդրոնը, (Ք․Ա․ 13-րդ - 6-րդ դար)
Պատկեր:Mansion Magkaki-Aaron, Naxos 119966.jpg|Նաքսոս․ հրէական յուշարձան
Պատկեր:Medieval wooden door in gothic gate, Kastro, Naxos Town, 144104.jpg|Միջնադարեան բերդին դարպասը, Հորա
Պատկեր:Gate in the aisles of Naxos Town, 6th c BC to 13th c AD, 110001.jpg|Դարպաս, Հորա
Պատկեր:Moni Fotodotis Naxos 6-15 c AD 13M568.jpg|Ֆոթոտոթիս վանք
Պատկեր:Naxos Moni Faneromenis.JPG|Ֆաներոմենիս վանք
Պատկեր:Aghios Nikolaos Sagri.JPG|Այիոս Նիքոլաոս, Սակրի
Պատկեր:Argokiliotissa church 19th c, interior, 13M367.jpg|Փանայիա Արղոքիլիոթիսա եկեղեցի
Պատկեր:Church Panagia Protothoni in Chalki, Naxos, 10th-11th c, 143737.jpg|Փանայիա Փրսթոթոնի, Ժ․ -ԺԱ․ դար
Պատկեր:Keramoti waterfall.JPG|Քերամոթի ջրվէժ
Պատկեր:Agios Georgios Diasoritis Chalki Naxos, 11th c, 13M479.jpg|Այիոս Եորղոս Տիասորիթիս, ԺԱ․ դար
Պատկեր:Agii Apostoli of Metochi near Kerami Naxos, 10-11th c, 13M430.jpg|Այի Ափոսթոլի, Մեթոհի, Ժ․ դար
Պատկեր:Panagia Theoskepasti, Kastro, Naxos Town, ca 900 AD, 144134.jpg|Փանայիա Թէոսքեփասդի, Քասթրօ, 900 թուական
Պատկեր:Catholic cathedral, Kastro, Noxos Town, 1207-1963 AD, 144131.jpg|Հորա․ կաթոլիկներու մայր եկեղեցին, 1207 - 1963
Պատկեր:Naxos Metropolis.JPG|Նաքսոսի մայր եկեղեցին
Պատկեր:Naxos8.jpg|Այիոս Փրոքոփիոս
Պատկեր:Naxos Apollonas1 tango7174.jpg|Ափոլոնաս
Պատկեր:Moutsouna Naxos 119535.jpg|Մուցունա
Պատկեր:Naxos Apollonas2 tango7174.jpg|Ափոլոնաս
Պատկեր:Chora Naxos 04.jpg|Հորա
Պատկեր:Naxos Egares tango7174.jpg|Էղարես
Պատկեր:Naxos Filoti1 tango7174.jpg|Ֆիլոթիս
Պատկեր:Naxos Galini.JPG|Ղալինի
Պատկեր:Naxos Keramoti.JPG|Քերամոթի
Պատկեր:Naxos Kinidaros.JPG|Քինիտարոս
Պատկեր:Naxos Koronida tango7174.jpg|Քորոնիտա
Պատկեր:Koronos, Naxos, 119500.jpg|Քորոնոս
Պատկեր:Skado, Naxos, 119473.jpg|Սքատօ


## Տե՛ս նաեւ
Փոքր Քիքլատես

Տիլոսի Հնագիտական Թանգարան

Նաքսոսի Հնագիտական Թանգարան

                  

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Մինոթավրոս
# Արիատնի
# Թիսէաս
# Նաքսոս
# Զաս քարայր

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ