Քերուըտուք

**Քերուըտուքը** երբեմն հաճելի եւ երբեմն անհաճոյ զգացում-փափաքն է, որ կը մղէ մեզ քերելու մեր մարմնին մակերեսը, այսինքն՝ մեր մորթը: Ան բնական երեւոյթ չէ: Ընդհակարակը, ան անբնական երեւոյթ է եւ հակադարձութիւն (response) մըն է որոշ գրգիռի (stimulus) մը կամ հիւանդագին կացութեան մը:

Քերուըտուքը կրնայ ըլլալ ախտանշանը մորթային կամ մարմնական հիւանդութեան մը:

## Սկզբնաղբիւրներ
Բնախօսականօրէն քերուըտուքը ունի երկու սկզբնաղբիւրներ՝

### Ծայրամասային սկզբնաղբիւր (peripheral origin)
Ծայրամասային սկզբնաղբիւրը ունի երկու ենթաբաժանումներ՝

#### Մորթային
Մորթայինը կը ծագի եւ սկիզբ կ'առնէ մորթին մէջ։ Ան կը յառաջանայ մորթին վրայ գոյութիւն ունեցող զանազան գրգռիչ ազդակներէ: Այս ազդակները կրնան ըլլալ՝

* Մեքենական,
* Քիմիական,
* Ջերմային,
* Ելեկտրական,
* Ճառագայթային,
* Կենդանական,
* Բուսական:

Վերոյիշեալ ազդակներու գոյութիւնը  կը յառաջացնէ Histamine կոչուած ներազդակի (hormone) արտադրութիւնը մորթին մէջ։ Histamine-ը պատճառ կը դառնայ մորթի խաւերուն մէջ գտնուող քերուըտուքի զգացողութեան-զգալու (sensation, feeling) ջիղերու յետին մազմզուկներու գրգռութեան:

#### Ջղախտագին (neuropathic)
Ջղախտայինը կը ծագի մորթէն ուղեղ գացող ջիղերու գրգռութեամբ, որ տեղի կ'ունենայ ջիղի հարուած-վնասումով եւ հիւանդագին կացութեամբ:

### Կեդրոնական սկզբնաղբիւր (central origin)
Կեդրոնական սկզբնաղբիւրը, իր կարգին, ունի երկու ենթաբաժանումներ՝

#### Ջղածին (neurogenic)
Ջղածինը  ծնունդ կ'առնէ կեդրոնական ջղային համակարգի (central nervous system) մէջ։  Ան կը յառաջանայ ուղեղային որոշ հիւանդութիւններով, օրինակ՝ ուղեղի քաղցկեղ եւ M.S. հիւանդութեամբ:

#### Հոգեծին (psychogenic)
Հոգեծինը կը յառաջանայ որոշ հոգեբանական հիւանդութիւներու հետ:

## Նուազում
Քերուըտուքի զգացումը կը նուազի ընդհանուր մարմնական ցաւի ստեղծումով եւ կամ տեղայնական ցաւ յառաջացնելով: Այս մէկը կ'իրականանայ հետեւեալ միջոցառումներով՝

*Ինքնագրգռում (autosti-mulation), որ կը պատահի մենք զմեզ քերելով եւ շփելով:  Զօրաւոր քերուըտուքի պարագային ենթական ստիպողաբար եւ ակամայ կը քերէ-կը շփէ իր մորթը: Այս մէկը կը յառաջացնէ ցաւ, որ կը ծածկէ քերուըտուքի զգացումը:
* Ցաւի գրգիռներու գոյութիւնը, քերուըտուքի վայրը: Այս գրգիռները կրնան ըլլալ՝

# Ջերմային՝ շատ պաղ կամ տաք ջուր եւ կամ օդ.
# Քիմիական հեղուկներ.
# Ելեկտրական հոսանք եւ ջերմութիւն:

Վերոյիշեալ միջոցառումներով յառաջացած ցաւը կը խափանէ քերուըտուքի գգացումը:

Տեսնուած է, որ ընդհանուր ցաւազրկումով քերուըտուքը ամբողջովին կ'անյետանայ:

## Դրդապատճառները
Քերուըտուքի դրդապատճառները շատ են: Անոնցմէ կարելի է յիշել հետեւեալները՝

*Միջավայրային գերզայնութիւն, որ կը յառաջանայ զանազան գրգիռներով՝

# Օդի ջերմաստիճանի փոփոխութիւն՝ տաքութիւն եւ պաղութիւն.
# Օդի խոնաւութեան նուազում եւ բարձրացում.
# Արեւու շող եւ ճառագայթ:

*Կենդանական՝

# Շուներու եւ կատուներու մազեր, լորձունք եւ խայթուածքներ.
# Թռչուններու փետուրներ.
# Միջատներու խայթուածքներ, մասնաւորաբար՝ մժեղի, ճանճի եւ մեղուի.

*Բուսական՝

# Սննդեղէններ՝ կանանչեղէն, պտուղ, հացահատիկներ.
# Ծառերու տերեւներ, խոտ, մացար:

*Կենցաղային՝

# Աւազաններու եւ ծովափի ջուր.
# Օճառ, օծան, անուշահոտ.
# Հագուստ, գուլպայ, ձեռնոց, գլխարկ.
# Կօշիկ, հողաթափ.
# Շատ տաք կամ պաղ ջուրով լոգանք:

Վերոյիշեալ ազդակներու գոյութեամբ մորթը կը գրգռուի եւ տեղի կ'ունենայ զանազան աստիճանի քերուըտուք:

* Մորթային բորբոքումներ եւ հիւանդութիւններ՝

Մորթային հիւանդութիւններուն մեծամասնութիւնը կը յայտնուի քերուըտուքով:

## Հիւանդութիւններ
Հետեւեալ մորթային հիւանդութիւնները յատկապէս կը յատկանշուին սուր քերուըտուքով՝

* Ցպկային (bacterial) հիւանդութիւններ՝

# Կարմրագոյն կոկորդաբորբ (scarlet fever).
# Մորթի թարախային ցան (impetigo):

* Սնկային (fungal) հիւանդութիւններ՝

# Մորթասնկութիւն (tinea).
# Ոտքասնկութիւն (athlets foot):

* Ժահրային (viral) հիւանդութիւններ՝

# Ծաղկախտ (small pox).
# Կարմրախտ  (measles).
# Գերմանական կարմրախտ (ger-man measles).
# Ջրծաղիկ (chicken pox).

(Այս չորս հիւանդութիւնները ընդհանրապէս մանկական հիւանդութիւններ են)

# Սողնախտ (herpes simplex), որ կը պատահի շրթունքի, բերնի, մորթի, աչքի եւ սեռական արտաքին օրկաններու վրայ.
# Սողնախտագօտի (herpes zos-ter), որ ունի մարմնական եւ ականջային տարբերակներ:

* Մակաբուծային (parasitic) հիւանդութիւններ՝

# Ոջլոտութիւն (pediculosis,lice), որ կը պատահի մարմնի, գլխու եւ ցալքի (pubis) վրայ.
# Քոսութիւն (scabies), որ սուր փոխանցիկ հիւանդութիւն մըն է. անոր ախտապատճառը տիզ (tick) կոչուած մակաբոյծն է: Տիզը կը մխրճուի մորթին մէջ եւ ամբողջ մարմնին մակերեսին վրայ կը յառաջացնէ սաստիկ քերուըտուք եւ կարմիր ցան:

* Մորթային այլ հիւանդութիւններ՝

# Քորախտ (Psoriasis).
# Մոլաքար-եղճատենդ (urticaria).
# Eczema:

* Քրտնաբեր գեղձերու հիւանդութիւններ՝

# Մորթի չորութիւն՝ որ կը պատահի առաւելաբար տարեցներու մօտ եւ ձմեռ եղանակին.
# Գերքրտնութիւն (hyperhyd-rosis).
# Ենթաքրտնութիւն-սակաւաքրտնութիւն (hypohydrosis):

* Մարմնական ընդհանուր հիւանդութիւններ՝

# Աւշագեղձերու ուռուցք (lymphoma),
# Hodgkin's disease, որ աւշագեղձային ուռուցքներու յատուկ մէկ տեսակն է.
# Արեան կարմիր գնթիկներու բազմացում (polycythemia).
# Երիկամի աշխատանքի կայք (uremia).
# Շաքարախտ.
# Խլիրդ.
# Դեղնութիւն եւ լեղապարկի հիւանդութիւններ.
# Մարդկային դիմադրողականութեան անբաւարարութեան ժահր (HIV).
# Ընկալուած դիմադրողականութեան անբաւարութեան ախտանիշ (AIDS).
# Մարմնական ընդհանուր գերզգայնութիւն:

* Դարմանական միջոցառումներ-դեղեր՝

# Դեղերու գործածութիւն, ինչպէս՝ Morphin, Chloroquin եւ դեղերու ներգործութիւն (interaction).
# Քաղցկեղի դեղա-քիմիական դարմանում (chemotherapy).
# Երիկամներու դեղաջրային դարմանում (kidney dialysis):

* Հոգեբանական հիւանդութիւններ: Կարգ մը հոգեբանական հիւանդութիւններ կը յատկանշուին զանազան աստիճանի քերուըտուքով:
* Յղութիւն.

բազմաթիւ յղի կիներ յղութեան վերջին ամիսներուն կ'ունենան զանազան աստիճանի քերուըտուք:

## Ախտաճանաչում
Քերուըտուքը ինքնին ախտաճանաչումի չի կարօտիր: Սակայն անոր ախտապատճառները յարկ է որ ախտաճանաչուին, որպէսզի կարելի ըլլայ կասեցնել քերուըտուքը: Այս նպատակին հասնելու համար մորթաբուժը (dermatologist) կը դիմէ զանազան տեսակի միջոցառումներու՝

* Կը լսէ հիւանդին կողմէ հիւանդութեան պատմականը,
* Կ'ուսումնասիրէ հիւանդին մորթի իրավիճակը,
* Կը կատարէ արեան տարրալուծարանային քննութիւններ,
* Պզտիկ կտորիկ մը կը վերցնէ (biopsy) մորթի հիւանդագին բաժինէն եւ կը կատարէ յատուկ ախտաբանական քննութիւն (pathologic exam):

## Դարմանում
Քերուտուքի դարմանումը կախեալ է անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումէն: Դարմանումը կրնայ ըլլալ շատ դիւրին եւ յաճախ շատ դժուար ու երկարատեւ:

Մորթաբուժը կը դիմէ հետեւեալ դարմանական քայլերուն՝

* Դարմանել հիմնական հիւանդութիւնը, եթէ ախտաճանաչումը կատարուած է,
* Գործածել տեղայնական հակաքերուըտուքի դեղեր եւ միջոցներ՝

# Հակագերզգայնութեան դեղեր (antihistaminics).
# Cortisone եւ անոր տարբերակները.
# Տեղայնական զգայազրկիչներ (local anesthetics).
# Հակագրգիռ դեղեր.
# Հանգստացուցիչ օծաններ, (ointments) ջրցօղներ (sprays).
# Լուսաբուժութիւն (phototherapy).
# Մորթի խոնաւցուցիչներ (moisturizers):

*Զօրակցական միջոցառումներ (supportive measures)՝

# Մորթի մաքրութիւն եւ խնամք՝ Գաղջ ջուրով լոգանք, Կարճ ժամանակամիջոցով լոգանք, Քիչ օճառի գործածութիւն:
# Հանգստաւէտ հագուստներու գործածութիւն.
# Զով եւ գրգիռներէ զերծ միջավայրի ընտրութիւն:

## Քերել
Հակառակ որ քերուըտուքի վայրը քերելով կ'ունենանք յաճելի զգացում եւ հանգստութիւն, սակայն՝

* Քերուըտուքը աւելի կը զարգանայ քերելով եւ շփելով: Ուրեմն յանձնարարելի է չքերել կամ չշփել:
* Շատ քերելով կը յառաջանայ մորթային բորբոքումներ եւ նոյնիսկ խոցեր, ուրեմն՝ որպէսզի յաւելեալ մորթի բորբոքումներ եւ խոցեր տեղի չունենան յանձնարարելի է շատ չքերել քերուըտուքի վայրը:

## Տե'ս Նաեւ
*Ականջ
*Փայծաղ
*Ականջային Արիւնահոսութիւն
*Գլխապտոյտ
*Մանկական Անդամալուծութիւն
*Ողնայարի Կողմնածռութիւն
*Ջղային Անախորժակութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, 9 Սեպտեմբեր, 2011:

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ