open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Երուանդ Թօլայեան

**Երուանդ Թօլայեան** ( (Կավռօշ,), հայ երգիծաբան, խմբագիր, դերասան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ զաւակն էր անուանի խմբագիր, թարգմանիչ, դերասան, հրատարակիչ Յովհաննէս Թօլայեանի (1856-1936):

Կրթութիւնը ստացած է Սագըզաղաճի Լուսաւորչեան եւ Ղալաթիոյ Սեն Պընուա վարժարաններուն մէջ:

20-րդ դարու սկիզբէն պոլսահայ մամուլին մէջ տպագրած է երգիծական երկեր:

## Գործունէութիւն
1908-1926 թուականներուն, որոշ ընդհատումներով Պոլսոյ, կարճ միջոց մը Գահիրէի եւ 1927-1936 թուականներուն Փարիզի մէջ հրատարակած է «Կավռօշ» երգիծական պարբերականը: Խմբագրած է նաեւ այլ պարբերաթերթեր, թղթակցած՝ Պոլիս տպագրուող կարգ մը հրատարակութիւններու:

Գրական-խմբագրական աշխատանքի զուգահեռ մասնակցութիւն բերած է նաեւ թատերական շարժումին: Պոլսոյ մէջ մաս կազմած է Մարտիրոս Մնակեանի թատերախումբին:

Բեմ ելած է Փարիզի մէջ (1926): Մասնակցած է ո՛չ միայն հայերէն, այլ նաեւ թրքերէն ներկայացումներու:

1915-ին տարագրուած է արեւմտահայ միւս մտաւորականներուն հետ: Նկարահանուած է թրքական շարժարուեստի հիմնադիր Մուհսին Էրթուղրուլի «Լէպլէպիճի Հօր-հօր» (1923) եւ «Չարաճճի աղջիկները» («Սէօզտէ քըզլար») (1924) ժապաւէններուն մէջ:

1936 թուականին ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան:

1937 թուականին կամ աւելի ուշ կնքած է իր մահկանացուն՝ իբրեւ զոհ սթալինեան անհատի պաշտամունքի հետեւանքով ի գործ դրուած բռնութիւններու:

## Երկեր
Հրատարակուած գիրքերն են՝

* «Իտէալին ետեւէն (Երգիծավէպ Բերայի բարքերէն)» (Պոլիս, 1910),
* «Կավռօշ՝ զինուոր: Զինուորական յիշատակներ: Խըշլայի կեանքէն» (Պոլիս, 1910),
* «Կավռօշին Զատիկը» (Պոլիս, 1919) եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Պելլ հուքս

**Կլորիա Ճին Ուաթքինզ** (), ճանչցուած իբր **պելլ հուքս**, Ամերիկացի գրագէտ, դասախօս, ֆեմինիսդ, եւ ընկերային գործօն: Իր գրական «պելլ հուքս» անունը առնուած է իր մեծ մօրմէ՝ Պելլ Պլեր Հուքս:

Ան իր անուան փոքրատառ գրելաձեւը կը գործածէր՝ իր անձը յետին բլան մղելու եւ փոխարէնը՝ իր գործին վրայ ուշադրութիւնը կեդրոնացնելու համար։

Ան հրատարակած է շուրջ 40 գիրք, ներառեալ աշխատանքներ, որոնք կը պարփակէին շարադրութիւններ, բանաստեղծութիւններ մինչեւ մանկական գրքեր։ Ան հրատարակած է բազմաթիւ գիտական յօդուածներ, յայտնուած է վաւերագրական ֆիլմերու մէջ եւ մասնակցած է հրապարակային դասախօսութիւններու։ Իր գործը կ'անդրադառնար սիրոյն, ցեղին, սոցիալական դասակարգին, սեռին, արուեստին, պատմութեան, սեռականութեան, զանգուածային լրատուամիջոցներուն եւ ֆեմինիզմին։

Ան իր ակադեմական ասպարէզը սկսաւ 1976-ին՝ անգլերէն եւ էթնիկ ուսումնասիրութիւններ դասաւանդելով Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանին մէջ։ Ան յետագային դասաւանդեց քանի մը հաստատութիւններու մէջ, ներառեալ՝ Սթենֆորտի Համալսարանը, Եյլի Համալսարանը, Ֆլորիտայի Նոր Քոլէճը եւ Նիւ Եորք Քաղաքի Քոլէճը, նախքան 2004-ին Քենթաքիի Բերիա Քոլէճին միանալը։ 2014-ին հուքս հիմնադրեց նաեւ «bell hooks» Հիմնարկը Բերիա Քոլէճին մէջ։ 

## Մատենագրութիւն

### Գիրքեր

* 
* 
* 
*  Excerpted in 
* 
* With Cornel West, 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* With Amalia Mesa-Bains, 
* 
* 
* 
* 
* *Uncut Funk: A Contemplative Dialogue*. New York: Routledge. 2018. ISBN 978-2-238-10210-1.

### Մանկական գիրքեր

* 
* 
* 
* 
* 

### Գրքի գլուխներ

* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ
Ս. Նիկողայոս Զմիւռնիացի

**Ս. Նիկողայոս Հայրապետ**, ծնած է Փոքր Ասիոյ Լիկիա գաւառին Բաթարա քաղաքը՝ հայկական Գամիրքի մէջ (ներկայիս Անթալիոյ մօտակայքը)։ Ան Նիկիոյ Ս. ժողովի (325) 318 հայրապետներէն մէկն էր։

## Կեանքը
Հօր անունը Եպիփան է, մօրը` Նունէ, որոնք իրենց զաւակը Աստուծմէ ուխտով խնդրած են: Ծնունդէն երկու ժամ ետք, իր ոտքերուն վրայ կը կանգնի։ Երբ մօրմէն կը սնանէր Չորեքշաբթի եւ Ուրբաթ օրերը մօր ստինքները բերանը չէր առներ, այլ անօթի կը մնար։ Մինչեւ իր կեանքին վերջն ալ կը շարունակէ պահեցողութեամբ ապրիլ։

Փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ մեծահարուստ եւ բարեպաշտ ծնողները եւ կը մեծնայ իր քեռիին՝ Նիկողայոս Երէց եպիսկոպոսին խնամքին տակ։

Երբ եօթը տարեկան մանուկ էր, չորցած ոտքերով կին մը կու գայ իր մօտ աղօթքի համար։ Մինչ սրբակեաց մանուկը կը խաչակնքէր, ծեր կինը կը բժշկուի։

Աւետարանական պատգամը՝ «Վաճառէ՛ ունեցուածքդ եւ բաժնէ՛ աղքատներուն» (հմմտ. Մտթ. ԺԹ 21), իր կեանքի նշանաբանը կը դարձնէ՝ խնամելով աղքատները, հիւանդները, բանտարկեալները եւ որբերը։

19 տարեկանին, սուրբի քեռին՝ Նիկողայոս Եպիսկոպոս, քահանայ կը ձեռնադրէ եւ եկեղեցւոյ կը յանձնէ զինք։ Սուրբ քահանան իր հօտէն շատերը կը բուժէ, որոնց մէջ կային դիւահարներ, լուսնոտներ եւ այլ պարագաներ։

Օր մը Ս. Նիկողայոս կը տեսնէ Քրիստոսն ու Ս. Աստուածածինը. Քրիստոս Աւետարան կու տայ իրեն, իսկ Աստուածածինը՝ քահանայական զգեստ։ Նոյն օրը, եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի։ Ահա թէ ինչու, երբ Ս. Նիկողայոսի պատկերը կը ներկայացուի, աջ ձեռքին գծագրուած կ՚ըլլայ Աւետարանը, իսկ ձախին՝ քահանայական զգեստը։ Ժողովուրդի կամքով ան կը դառնայ Զմիւռնիոյ եպիսկոպոսը։ Հալածանքներու ընթացքին կ'աքսորուի, սակայն չի դադրիր ամէնուր Աւետարանը քարոզելէ։ Խաղաղութիւն վերահաստատուելուն պէս կը վերադառնայ իր աթոռը, կը մասնակցի 325-ին Նիկիոյ Տիեզերական ժողովին։

Կը մահանայ 326-ին։ Ընդհանրական Եկեղեցւոյ ամէնէն սիրուած սուրբերէն է. առաւելաբար ծանօթ է Սանթա Քլոս անունով, իսկ հայոց մօտ՝ «Կաղանդ պապուկ» կամ «Ձմեռ Պապա» անունով ։

Ան կը համարուի ո՛չ միայն նաւաստիներու պահապան սուրբը, այլ մանաւանդ՝ մանուկներուն, որոնց հանդէպ միշտ յատուկ հոգատարութիւն կը ցուցաբերէր: Սուրբ Նիկողայոս նաեււ համայն Ռուսաստանի պահապան սուրբը կը համարուի:

## Ծանօթագրութիւններ
Լուռ գիշեր (Ծնունդի երգ)

մինի|աջից
**Լուռ Գիշեր երգը** քաղաքակիրթ երկիրներու մէջ, մշտադալար եղեւինի ծառին շուրջ կը լսուի, որ ունի 150 տարուան պատմութիւն: Մանաւանդ Արեւմտեան Եւրոպայի, Անգլիոյ եւ Ամերիկայի մէջ տարածուած է անիկա` թարգմանուելով գրեթէ բոլոր լեզուներու:

Հայ աւետարանականները այս երգը ներառած են իրենց հոգեւոր երգերու ցանկին մէջ:

## Պատմութիւնը
24 Դեկտեմբեր 1818-ին աղքատ մարդիկ եւ կիներ առաջին անգամ երգած են զայն Սալցպուրկի մերձակայ Օպեռնտորֆ գիւղին Ս. Նիկողայոս եկեղեցւոյ մէջ` կիթառի ընկերակցութեամբ, որովհետեւ եկեղեցւոյ երգեհոնը անգործածելի դարձուցած էին մուկերը, իսկ օգնական քահանայ Եոզեֆ Մոհ նոր երգի մը բառերը գրած էր եւ նոյն օրը մօտակայ գիւղին Առնտոլֆի երաժիշտ-ուսուցիչին տանելով` յարմար եղանակ մը յօրինել տուած էր: Այդ երաժիշտը կը կոչուէր Ֆրանց Քսաւիէ Կրիւպեր, որ կիթառի վրայ նուագելով` ձայնագրած եւ նուագած էր:

Երգին հայերէն բառերը.

Լո՜ւռ գիշեր, սո՜ւրբ գիշեր,

Ծով ու ցամաք քընով են խաղաղ,

Մեղմ կը փայլի աստղը Բեթղեհէմէն,

Եւ հեռուէն շատ աչքեր կը գրաւէ,

Հոն, ուր Փրկիչը ծնաւ:

Լո՜ւռ գիշեր, սո՜ւրբ գիշեր,

Երգ մը ահա հովիտին վրայ,

Հրեշտակներու անթիւ խումբը կ'երգէ,

Երբ, որ ցնծման աւետիս կը բերէ.

«Տէրը` Փրկիչը եկաւ»:

Լո՜ւռ գիշեր, սո՜ւրբ գիշեր,

Ով դու երկիր, ա՛լ արթընցիր,

Քու օրհնութիւնդ արդ վեր թող ելլէ,

«Փառք Աստուծոյ ի բարձունըս» երգէ,

Խաղաղութի՜ւն աշխարհի:

Մոցարթի հայրենիք Սալցպուրկ եւ շրջակայքը այս 150-ամեակին առթիւ երգահանդէսներ սարքած են արժանավայել կերպով երգին յոբելեանը եւ հեղինակներուն յիշատակը նշելու համար:

22 եւ 24 Դեկտեմբերին ուխտագնացութիւններ կատարուած են դէպի Սալցպուրկ եւ շրջանի գիւղերը` Օպեռնտորֆ, Առնտորֆ, Վաքրայն, Հայլայն, ուր յօրինուած եւ առաջին անգամ երգուած է «Լուռ գիշեր, սուրբ գիշեր» երգը` փրկութիւն յուսալով Բեթղեհէմի հրաշքէն:

## Երգին քաղաքական հայեացքները
Քաղաքականացած Ս. Ծննդեան երգ մըն է: Երգը թէեւ լուռ գիշերի մասին կը խօսի, սակայն ձայնագրութեան մէջ ցած ձայնով կը լսուի ձայն մը, ուր կը կարդացուին ձայնագրութեան օրուան լուրերը, ինչպէս` Վիեթնամի պատերազմին դէմ տեղի ունեցած բողոքի ցոյցերուն մասին, հասարակաց իրաւունքներու համար տեղի ունեցած արշաւներու լուրը եւ այլն:

## Ծանօթագրութիւններ
Մալենա

**Արփինէ Մարտոյեան** (ծանօթ՝ **Մալենա** անունով**,** ), հայ երգչուհի եւ երգահան: Ֆրանսայի Փարիզ մայրաքաղաքին մէջ կայացած 2021-ի Մանկական Եւրոտեսիլ Երգի միջազգային Մրցոյթին դափնեկիր՝ «Քամի Քամի» երգին կատարումով:

## Ասպարէզ
### Մանկական Եւրոտեսիլ Երգի Մրցոյթ
2020-ի Մանկական Եւրոտեսիլ Երգի Մրցոյթին Մալենա կը փորձէ ներկայացնել Հայաստանը «Պար» երգով, բայց 8-րդ դիրքին կ'արժանանայ:

Աւելի ուշ, որոշում կը կայացուի, որ ան Հայաստանը ներկայացնէ «Why» երգով, սակայն Արցախի մէջ տեղի ունեցող պատերազմին պատճառով Հայաստան կը հրաժարի մրցոյթին մասնակցելէ:

2020-էն ի վեր, ան կը գործակցի Երեւանի Թի Քէյ Էն (TKN) երգի ընկերութեան եւ անոր արտադրիչին՝ «Tokionine»-ին հետ: «Tokionine» գրած է Սրբուկին «Walking Out» երգը, որմով Հայաստան ներկայացած էր 2019-ի Եւրոտեսիլ Երգի Մրցոյթին:

Մալենա կ'ընտրուի Հայաստանը ներկայացնելու՝ 2021-ի Մանկական Եւրոտեսիլի միջազգային Մրցոյթին՝ «Քամի Քամի» երգով:

Երգը տիեզերային փոփ երաժշտութիւն կը համարուի, արտադրուած է Մալենայի եւ «Tokionine»-ի կողմէ, եւ գրուած է Վահրամ Պետրոսեանի, «Tokionine»-ի, Մալենայի եւ Դաւիթ Ծերունեանի կողմէ:

Երգը կ'արժանանայ մրցոյթին առաջին դիրքին, 224 նիշ հաւաքելով::

## Անձնական կեանք
Մալենա դուստրն է դերասանուհի Աննա Մանուչարեանին: Ան կը յաճախէ Երեւանի Սայեաթ Նովա Երաժշտութեան Դպրոցը, ուր կը հետեւի թաւջութակի դասընթացքներու:
## Երգեր
### Մեներգ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ ըստ ազգութեան
Անթուան Պէրման

**Անթուան Պէրման** (), Ֆրանսացի թարգմանիչ, փիլիսոփայ, պատմաբան, եւ թարգմանական տեսագէտ:

## Գիրքեր

* *Moi, le Suprême* (թարգմանութիւն Օկուսթօ Ռոա Պասթոսի *Yo, el supremo*). Pierre Belfond, Le Livre De Poche, Պուէնոս Այրես, 1979
* *L'épreuve de l'étranger: Culture et traduction dans l'Allemagne romantique: Herder, Goethe, Schlegel, Novalis, Humboldt, Schleiermacher, Hölderlin.* Փարիզ: Gallimard, 1984. Անգլերէնի թարգմանուած Սթէֆան Հէյվըրթի կողմէ՝ *The Experience of the Foreign: Culture and Translation in Romantic Germany*. Albany: SUNY Press, 1992. Թարգմանուած արեւմտահայերէնի Ռաֆֆի Աճէմեանի եւ Մարկ Նշանեանի կողմէ՝ *Օտարութեան Փորձընկալումը. Մշակոյթ եւ Թարգմանութիւն Վիպապաշտ Գերմանիոյ Մէջ*:
* *Lettres à Fouad El-Etr sur le romantisme allemand.* Փարիզ: PUF, 1991
* *Pour une critique des traductions: John Donne.* Փարիզ: Gallimard, 1995. Անգլերէնի թարգմանուած Ֆրանսուա Մասարտիէ-Քէնիի կողմէ՝ *Toward a Translation Criticism: John Donne*. Kent, OH: Kent State University Press, 2009
* *La traduction et la lettre, ou L'auberge du lointain.* Փարիզ: Seuil, 1999
* *L'âge de la traduction. "La tâche du traducteur" de Walter Benjamin, un commentaire.* Presses Universitaires de Vincennes, 2008. Անգլերէնի թարգմանուած Շանթալ Ռայթի կողմէ՝ *The Age of Translation*. Abingdon: Routledge, 2018

## Ծանօթագրութիւններ
Կաղանդի Կոճապղպեղով Մարդուկ (Ճինճըրպրետ Մեն

աջից|մինի
**Կաղանդի Կոճապղպեղով Մարդուկ** *(անգլ.՝ Gingerbread Man)* կոճապղպեղով պատրաստուած, մարդու տեսքով ամանորեան կրկնեփ։

Տարածուած է Միացեալ Նահանգներուն եւ եւրոպական երկիրներուն մէջ։

Յաճախ փոքրիկ տղամարդուն դէմքը կը ներկեն՝ օգտագործելով փայլուն ներկ մը, ինչպէս նաեւ շատեր մարդուկը կը զարդարեն հագուստի կոճակներով։

## Պատմութիւն
Այս կրկնեփին արտադրութեան սկսած են ԺԶ. դարէն սկսեալ ։ Առաջին անգամ թխուած է Էլիզապէթ Ա. թագուհիին պալատին մէջ: Վերջինս պատուիրած է, որ զայն մատուցեն միայն բարձրաստիճան մարդոց։

###### Բարձր ցուցանիշներ
ձախից|մինի
* Աշխարհի ամէնէն մեծ կոճապղպեղով մարդուկը պատրաստուած է 2 Դեկտեմբերին Սմիթվիլ ամէնամեայ փառատօնին։ Մարդուկը կը կշռէր շուրջ 600 քկ., բարձրութիւնը՝ 6 մ։ 2008-ին անիկա համաշխարհային մրցանիշ համարուած է եւ 2009-ին գրանցուած է Կինեսի գիրքին մէջ։
* 2009-ին նոր մրցանիշ մը գրանցուած է. մարդուկը կշռած է շուրջ 651 Քկ.։

## Ծանօթագրութիւններ
Լեն Ուիքս

**Լեն Ուիքս** (), աւստրալիացի/նորզելանտացի գրող, ունի օդային կառավարման, օդանաւային անվտանգութեան հաշուեքննութեան եւ կառավարման, ինչպէս նաեւ զբօսաշրջութեան եւ միջազգային յարաբերութիւններու փորձառութիւն` աշխատելով Նոր Զելանտայի, Օմանի (Պարսից Ծոցի առաջին պատերազմի ժամանակ) եւ Թայլենտի մէջ (ՄԱԿ-ի մէջ):

Ամուսնացած է Արմինէ Յակոբեանին հետ։

Ան Հայաստանի տարբեր բնագաւառներու մէջ աշխատանք կը տանի եւ տարբեր նախաձեռնութիւններու հեղինակ է, ունի «Ծագումը: Բացայայտում» խորագրեալ վէպ, որուն ճամբով ան աշխարհը կը ծանօթացնէ հայոց պատմութեան: Լեն ՄԱԿ-էն հրաժարած է, երբ իրեն ըսուած է, որ այլեւս չի կրնար աջակցիլ Հայաստանին` իր գործի ժամերէն դուրս:

Ան նաեւ ունի երկու արտօնագիր եւ մեծ հետաքրքրութիւն վերականգնող ուժանիւթին նկատմամբ` ուղղահայեաց առանցքի հողմային ջրանիւի եւ կանաչ ջրածնային համակարգի նոր նախագիծերով, որոնք նախատեսուած են ծովու ջուրը բնածուխէ զերծ կացուցելու համար:

Ան երկու պետութիւններու օդանաւային եւ յատուկ նախագիծերու յատուկ խորհրդական է:

Իր անձնական կեանքին մէջ ան մարդկային իրաւունքներու պաշտպան գործիչ է, կեդրոնացած է ցեղասպանութեան իրազեկման վրայ: Ան Հայաստանի մէջ կառուցած է շինութիւն մը` իբրեւ իր հիմնադրած բարեսիրական ծրագիրի («Որդեգրիր մի գիւղ») հիմք: Այդ ծրագիրին նպատակն է համակարգուած ձեւով, առանց միջնորդի, սփիւռքը կապել հայկական գիւղերուն` օգնելու գիւղատնտեսութեան, տեղեկատուական արհեստագիտութիւններու, կրթութեան, մարմնակրթութեան եւ ծառայութիւններու բնագաւառներուն մէջ:

Լեն Ուիքսի եւ անոր կնոջ` Արմինէ Յակոբեանի վերջին ծրագիրներէն է Արենիի բացօթեայ մշակութային թանգարանի կառուցումը` նպատակ ունենալով հայկական մշակոյթի կարեւորագոյն տուեալները ամփոփել հոն եւ ցոյց տալ զբօսաշրջիկներուն: Թանգարանը կը կառուցուի իբրեւ հին գիւղ, որուն իւրաքանչիւր տան մէջ արհեստ մը պիտի ներկայացուի:

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ույղուրներ

մինի
**Ույղուրներ** (չինարէն՝ 维吾尔), ույղուրները կը պատկանին թրքական ցեղերու, որոնք կը գտնուին Չինաստանի հիւսիսարեւմտեան շրջանը` Սինճիանկ նահանգին մէջ եւ իրենց հայրենիքը կը կոչեն Արեւելեան Թուրքեստան: Մեծ մասամբ կը պատկանին սիւննի իսլամական դաւանանքին եւ թրքախօս են, ժամանակին կը կոչուէին Չինաստանի թաթարներ, իսկ անոնք իրենք զիրենք կ'անուանեն «արեւելեան թուրքեստանցի» կամ «թուրք»:

## ԹԻԿ (East Turkistan Islamic Movement, ETIM)
1988-ին, Զէյտին Եուսուֆի ղեկավարութեամբ, ույղուրները հիմնած են Թուրքեստանի իսլամական կուսակցութիւնը (ԹԻԿ), որուն հիմնական նպատակներէն մէկը եղած է զինեալ պայքարի միջոցով  Արեւելեան Թուրքեստանը ազատագրել չինական լուծէն:

1990-էն մինչեւ 2001 այս կազմակերպութիւնը աւելի քան 200 ահաբեկչական գործողութիւն կատարած է Չինաստանի մէջ թէ անկէ դուրս. ըստ չինական աղբիւրներու, անոր ետին կանգնած է թրքական գաղտնի սպասարկութիւնը (ՄԻԹ), Թուրքիոյ մէջ կը գործէ անոր քաղաքական թեւը` «Ույղուրներու համաշխարհային խորհրդարանը», Ռապիա Քատիրի ղեկավարութեամբ:

11 Սեպտեմբեր 2001-ի յարձակումէն ետք Եւրոպական Միութիւնը, Միջին Ասիոյ երկիրները եւ Արաբական ծոցի շարք մը երկիրներ զայն ճանչցան իբրեւ ահաբեկչական կազմակերպութիւն: Սուրիական տագնապին ընթացքին, շնորհիւ ՄԻԹ-ի, անիկա կեդրոնացաւ Իտլիպի Ժըսըր Շուղուր շրջանին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Ալեքսանդր Քէմուրճեան

**Ալեքսանդր Քէմուրճեան** (), հայ ականաւոր գիտնական, գիւտարար, աշխարհի մէջ առաջին լուսնագնաց եւ մարսագնաց սարքերու ստեղծող ճարտարագէտ: Քէմուրճեանի ստեղծած է աշխարհի առաջին  լուսնագնացներն ու մոլորակագնացները:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ռուսաստանի Վլատիքաւքաս քաղաքը: Անոր հայրը Տրապիզոնէն գացած հայ ընտանիքէ մը կը սերէր: Ապագայ գիտնական Ալեքսանդր Քէմուրճեանը իր մանուկ եւ երիտասարդ տարիները անցուցած է Պաքու:

1941 թուականին Մոսկուայի մէջ համալսարան ընդունուած է: Բ. Աշխարհամարտին ընթացքին ուսանողները կը տարհանուէին եւ համալսարանական դասընթացքները կը կազմակերպուէին Իժեւսք քաղաքին մէջ։ Այստեղ Ալեքսանդր Քէմուրճեան իբրեւ ուսանող կը ներգրաւուի հրասայլերու վերանորոգման ճարտարագիտական խումբին մէջ։

Մահացած է 2003 թուականին՝ Սեն Փեթերսպուրկ: Յուղարկաւորուած է այնտեղի հայկական գերեզմանատան մէջ:

## Գործունէութիւն
1942-ին, իբրեւ Խորհրդային բանակի կամաւորական, ան կը մեկնի Արեւելեան ռազմաճակատ եւ հերոսական մարտական ուղի մը կ՚ունենայ: Պատերազմի աւարտէն անմիջապէս ետք, ուսման վերադառնալով, Քէմուրճեան 1951-ին գերազանցութեամբ աւարտած է համալսարանը, ապա աշխատանքի անցած՝ Սեն Փեթերսպուրկի փոխադրամիջոցներու մեքենաշինութեան գիտահետազօտական հիմնարկին մէջ:

Ան 1969-1991 թուականներուն նոյն հիմնարկին փոխ-տնօրէնն էր եւ գլխաւոր սարքաշինարարը, իսկ 1991 թուականին նշանակուած է այդ հիմնարկին գլխաւոր խորհրդականը։

## Գիտնական Քէմուրճեանը
20-րդ դարու երկրորդ կէսին, գիտնականը աշխատելով Խորհրդային Միութեան յառաջատար գիտական հաստատութիւններէն ներս, իր աննախադէպ գործունէութեան ընթացքին, հեղինակած է աւելի քան 200 գիտական հրապարակում եւ արտօնագրած յիսուն գիւտ։

Երկար տարիներ Ալեքսանդր Քէմուրճեանի եւ անոր գործունէութեան վերաբերեալ փաստաթուղթերը գաղտնի պահուած են, իսկ Քէմուրճեանի աշխատութիւնները հրապարակուած են Ալեքսանդրով, Լէոնովիչ, Ուկլեւ կեղծանուններով։

## Պարգեւներ
1942-1945 թուականներու պատերազմին ընթացքին կատարած սխրանքներուն համար պարգեւատրուծ է․

* «Արիութեան» շքանշանով, 
* «Կարմիր աստղի» շքանշանով (1944),
* «Հայրենական պատերազմի» շքանշանով (1945, 1995), 
* «Պատուոյ նշանի» շքանշանով,
* «Մարտական վաստակի համար» մետալով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիւտարարներ
Բերիոյ Հայոց Թեմ

մինի|301x301փքս|Բերիոյ Հայոց թեմի Ազգային առաջնորդարան
**Բերիոյ Հայոց թեմ**, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան երկրորդ մեծ եւ հնագոյն թեմն է։ Առաջնորդանիստը Հալէպի Սրբոց Քառասնից Մանկանց Մայր Եկեղեցին է (15-րդ դար)։ 1660-ական եւ 1920-ական թուականները Հալէպը եղած է Կիլիկիոյ կաթոդիկոսութեան վարչական եւ հոգեւոր կեդրոնը։ Բերիոյ թեմին մէջ կը գործէ Ճեզիրէի առաջնորդական փոխանորդութիւնը, իսկ մնացած հայաբնակ շրջաններու եւ Հալէպի թաղերու եկեղեցիները կը կառաւարուին թաղական խորհուրդները։ Թեմի հնագոյն եկեղեցիներէն է Հալէպի Սուրբ Աստուածածինը (առաջնորդանիստ եկեղեցւոյ տարածքին, այժմ՝ Զարեհեան թանգարան), որ եղած է ուխտատեղի ոչ միայն հայերուն, այլ այլազգիներուն համար։

## Հալէպի մէջ գործող եկեղեցիները
Հալէպի մէջ կը գործեն Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ, Սուրբ Վարդան, Սուրբ Գէորգ, Սուրբ Յակոբ, Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիները, կը պաշտօնաւարեն 14 քահանաներ։ Թեմի տարածքին կը գտնուին՝ Արամոյի 
մինի|234x234փքս
մէջ՝ Սուրբ Ստեփանոս (12-րդ դար, նորոգուած է 1958-ին), Գամիշլիի մէջ՝ Սուրբ Յակոբ, Լաթաքիոյ մէջ՝ Սուրբ Աստուածածին (10-րդ դար), Քարատուրանի մէջ՝ Սուրբ Աստուածածին (նորոգուած է 1960-ին), Հասիչէի մէջ (Հասաքէ)՝ Սուրբ Յովհաննու Կարապետ, Եագուպիէի մէջ՝ Սուրբ Հռիփսիմէ (նորոգուած է 1954-ին), Քեսապի մէջ՝ Սուրբ Աստուածածին (19-րդ դար), Ռաս ուլ Այնի մէջ՝ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիները, Եագուպիէի մէջ՝ Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցին եւ Սուրբ Աննա ուխտատեղի-մատուռը, Մարկատէի մէջ՝ Սուրբ Յարութիւն մատուռը (1995), Քէորքէանէի մէջ՝ Սուրբ Ստեփանոս ուխտատեղի-մասաաը (գործած է մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը)։ Տէր Զօրի մէջ գործած է Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցին (1931), որ նորոգումէն ետք վերաօծուած է եւ վերանուանուած Սուրբ Նահատակաց եկեղեցի (1990)։ Ճեզիրէի առաջնորդական փոխանորդութիւնը հիմնուած է 1943-ն։ Կեդրոնը Գամիշլի Սուրբ Յակոբ եկեղեցին է։ Առաջին առաջնորդական փոխանորդը եղած է Խորէն վարդապետ Բարոյեանը (յետագային՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս)։ Բերիոյ թեմի հովանիի տակ կը գործեն «Զարեհեան» գանձատունը (1991), «Արամ Մանուկեան» ժողովրդային տունը (բաղկացած է ներքնայարկի «Սպիտակ» երիտասարդական սրահէն, «Լեւոն Շանթ» մշակութային սրահէն, «Անի» ճաշասրահէն, «Դալար» սրճարանէն)։ Առաջնորդանիստ եկեղեցւոյ կից են «Օշական» գրատունը (1989), «Արեւելք» տպարանը (1946) եւ այլն։ Կը գործեն նաեւ ուսումնական, դատաստանական, առողջապահական, ընկերային ծառայութեան, կրօնական դաստիարակութեան, թաղական խորհուրդները, կալուածներու հոգաբարձութիւնը, վերաքննիչ ատեանը, շինարարական խորհրդատու մարմինը, հոգաբարձական եւ խնամակալական կազմերը, «Յովսէփ եւ Անահիտ Մարգարեան» փոխատուութեան եւ «Կեանք մը փրկենք» հիմնադրամները։

Պատկեր:Saint Gregory Armenian church, Aleppo, 1936.jpg|Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Հալէպ) 
Պատկեր:Saint James Armenian Church, Aleppo (exterior 2).jpg|Ս․ Յակոբ եկեղեցի (Հալէպ, 1943) 
Պատկեր:Surp Kevork (Siant George) Armenian Church, Aleppo (2).jpg|Ս․ Գէորգ եկեղեցի (Հալէպ, 1965)
Պատկեր:Armenian Church of the Holy Mother of God, Aleppo, 2009 (2).jpg|Ս. Աստուածածնայ եկեղեցի (Հալէպ, 1983)


Ստորոգութիւն:Հալէպ
Ստորոգութիւն:Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ թեմեր
Ճորճիօ Ակամպէն

**Ճորճիօ Ակամպէն** (Իտ.՝ **Giorgio Agamben**, ) Իտալացի փիլիսոփայ մըն է: Իր գրութիւնները ազդուած են Լուտվիկ Ուիթկընսթայնի եւ Միշել Ֆուքոյի գաղափարներէն:

## Գործեր

* *Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life* (1995)
* *State of Exception*. Homo Sacer II, 1 (2003)
* *Stasis: Civil War as a Political Paradigm*. Homo Sacer II, 2 (2015)
* *The Sacrament of Language: An Archaeology of the Oath*. Homo Sacer II, 3 (2008)
* *The Kingdom and the Glory: For a Theological Genealogy of Economy and Government*. Homo Sacer II, 4 (2007)
* *Opus Dei: An Archeology of Duty*. Homo Sacer II, 5 (2013)
* *Remnants of Auschwitz: The Witness and the Archive*. Homo Sacer III (1998).
* *The Highest Poverty: Monastic Rules and Forms-of-Life*. Homo Sacer IV, 1 (2013)
* *The Use of Bodies*. Homo Sacer IV, 2 (2016)

## Ծանօթագրութիւններ
Թոմ Հոլընտ

**Թոմըս Սթենլի Հոլընտ** (անգլ.՝ **Thomas Stanley Holland**, ) Անգլիացի դերասան մըն է: Ան աւարտած է Լոնտոնի BRIT School for Performing Arts and Technology համալսարանէն, որմէ ետք Ուէսթ Էնտի բեմէն գլխաւոր դերը ստանցնած է Պիլի Էլիըթին *Billy Elliot the Musical* ներկայացման մէջ:

## Ֆիլմեր

## Ծանօթագրութիւններ
Տօնածառ (երգ, Լէյտի Կակա)

**Տօնածառ (''Christmas Tree)***, երգ, որ գրուած է ամերիկացի երգչուհի [[Լէյտի Կակա|Լէյտի Կակային]] կողմէ, Ռոպ Ֆիւզարիի (Rob Fusari) եւ Սփէյս Քաուպոյի (Space Cowboy) կողմէն: Երգը առաջին անգամ հրապարակուած է 2 Դեկտեմբեր, 2008-ին, *PerezHilton.com'' կայքին մէջ:

16 Դեկտեմբեր, 2008-ին, երգը կարելի եղած է ներբեռնել «Amazon», «Rhapsody», եւ «iTunes» կայքերէն: Անիկա որոշ նմանութիւն ունի «Deck The Halls» երգին: Սկաւառակին շապիկը լոյս տեսած է 16 Մարտ 2009-ին:

Երգը որոշ քննադատութիւններու ենթարկուած է նկատի ունենալով, որ անոր բառամթերքը ընտանեկան եւ Ս. Ծննդեան մթնոլորտին հետ չեն համընկնիր:

## Ծանօթագրութիւններ
Փեթրա

**Փեթրա** (Յորդանան), ժայռերու մէջ փորուած քաղաք մըն է: Քաղաքը իր փառքի գագաթնակէտը ապրած է առաջին դարուն, ժամանակի ընթացքին իր բնակիչներէն պարպուելէ առաջ: Արձանագրուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։ 

Ք. Ա. մօտաւորապէս 8րդ դարու վերջաւորութեան կազմուած այս քաղաքը կ'աճի, մինչեւ որ ան փառքի իր գագաթնակէտին կը հասնի մօտաւորապէս 50 թուականին. այդ թուականին է, որ կը կառուցուին ամէնէն գեղեցիկ տաճարները եւ գերեզմանները:

Փեթրա կը գտնուի Հռոմէական կայսրութեան արեւելքը տանող ճամբաներու խաչմերուկին, ուրկէ կու գային` խունկը, ոսկին, արծաթը, զմուռսը եւ համեմները: Սակայն մօտաւորապէս 8րդ դարուն առեւտուրի ճամբաները փոխուեցան: Կամաց-կամաց Փեթրա դարձաւ մեռած քաղաք մը:

## Պատմական ակնարկ
Փեթրան իր շրջակայքով բնակուած է նախապատմական ժամանակներէն: Ան կը գտնուի Չինաստանէն եկող Մետաքսի ճամբուն, Հնդկաստանէն եկող Համեմներուն ճամբուն եւ արաբական աշխարհէն եկող ճամբուն վրայ:

Նապաթեցիները Փեթրա հաստատուած են Ք.Ա. 6րդ դարուն: Ք.Ա. 4րդ դարուն քաղաքը կը տարածուի աւելի քան տասը քիլոմեթրի վրայ: Իսկ կ'ենթադրուի, որ 50 թուականին հոն կ'ապրէր քսանէն մինչեւ յիսուն հազար մարդ: Քաղաքը հռոմէացիները կը գրաւեն. ապա, Դ. դարուն կը դառնայ քրիստոնեայ քաղաք:

747 թուականի երկրաշարժէն ետք քաղաքը ամբողջովին լքուած է:

ԺԹրդ դարուն զուիցերիացի մը վերագտած է այս վայրը եւ սկսած է իր շուրջիններուն խօսիլ անոր մասին: Բազմաթիւ հնագէտներ հետաքրքրուած են եւ Փեթրա դարձած է աշխարհահռչակ հնագիտական վայր մը:

Այժմ ան Յորդանանի ամէնէն շատ այցելու ընդունող զբօսաշրջական վայրն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ
Ալ-Ուլա (Սէուտական Արաբիա)

**Ալ-Ուլա** (),  ուրուական քաղաք մը, կը գտնուի Մեքքայէն 725 քմ դէպի հիւսիս։ Կառուցուած է 13-րդ դարուն, տարածութիւնը՝ 30 հազար ք. քիլոմեթր։

Ալ-Ուլա դատարկուած է 1980 թուականի ընթացքին,  երբ բնակիչներուն մեծամասնութիւնը հաստատուած է մօտակայ աւելի նոր քաղաքի մը մէջ: Շրջան մը եղած է լիհիանիտներուն մայրաքաղաքը:

Այժմ լքուած քաղաքը Սէուտական Արաբիոյ հնագիտական ամէնէն մեծ քաղաքն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ուրուական քաղաքներ
Քանկպաշի (Չինաստան)

**Քանկպաշի** (), չինական ամէնէն մեծ ուրուական քաղաքը, կը գտնուի Օրտոս շրջանին մէջ, ուր յայտնաբերուած է ածուխի հարուստ հանքավայր: 

Քաղաքին մէջ կան հազարաւոր տուներ, անհրաժեշտ ենթակառոյցներ` օդակայան, հանրային պարտէզներ, թատերասրահներ, փողոցներուն մէջ քանդակներ եւ թանգարան: Շինարարութիւնը սկսած է 2001 թուականին: Բնակչութեան թիւը հասած է մէկ միլիոնի: 

Ներկայիս այնտեղ կ’ապրի նախատեսուած բնակչութեան միայն 2 առ հարիւրը․ Չինաստանի մէջ ամէն տարի կը կառուցուին նոր քաղաքներ, սակայն, հակառակ բնակչութեան բարձր խտութեան, այդ շէնքերէն շատերը դատարկ կը մնան: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ուրուական քաղաքներ
Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)

**Սիրելի Կողովագնդակ** (Dear Basketball)․ Օսքարի մրցանակակիր, կարճ տեւողութեամբ ամերիկեան ժապաւէն, 2017-ի արտադրութիւն։

Հեղինակն ու պատմողն է Քոպի Պրայընթ, իսկ երաժշտութիւնը յօրինողը՝ Ճոն Ուիլիամզ։

Ժապաւէնը կը խօսի Քոպի Պրայընթի մէկ նամակին մասին՝ ուղղուած «The Players' Tribune» թերթին, որմով կը յայտարարէր իր հրաժարումը Պասքէթպոլի Ազգային Միութենէն (NBA)։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
մինի|Քոպի Պրայընթ․ (2015)
Ժապաւէնին բաշխումը կը կատարուի առցանց՝ «go90» սպասարկութեան կողմէն։

Ժապաւէնին տիտղոսը Պրայընթի նամակին խորագիրն է, իսկ շարժուն պատկերներու ժապաւէնի վերածման համար կը գործակցին «Կրենիթի սթուտիոզ» (Granity Studios) եւ «Պիլիվ Ինթըրթէյնմընթ Կրուփ» (Believe Entertainment Group) ընկերութիւնները։

## Համառօտ բովանդակութիւն
Քոպի Պրայընթ, Կողովագնդակի Ազգային Միութենէն (NBA) հրաժարելու նախօրեակին, կը նկարագրէ փոքր տարիքէն մինչեւ իր ասպարէզին վերջաւորութեան ունեցած սէրը կողովագնդակին հանդէպ, տեղեկագրելով, թէ մէկը միւսին ինչ տուած է՝ կողովագնդակը եւ նոյն ինքը։

## Մրցանակներ

* «Օսքար»ի մրցանակակիր․ շարժուն պատկերներու կարճ տեւողութեամբ ժապաւէն, 4 Մարտ 2018։
* «Էնի մրցանակ» (Annie Award)․  շարժուն պատկերներու կարճ տեւողութեամբ ժապաւէն, 2 Փետրուար 2018։
* «Էմի Մարզական մրցանակ» (Sports Emmy Award)․ գծագրեալ ուրուագիծի լաւագոյն արտադրութիւն, 9 Մայիս 2019։

        

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Քոպի Պրայընթ
# Ճոն Ուիլեամս
# Թը Փլէյըրս Թրիպիւն 
# Go90


Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:Կարճ տեւողութեամբ ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկեան ժապաւէներ
Ստորոգութիւն:Համացանցի միջոցով բաշխուած ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:2017-ի ժապաւէննոր
Գազազեան

**Գազազյան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Արշակ Գազազեան, բժիշկ, դեղագործ։
* Արշաւիր Վարդանի Գազազեան (1957), լրագրող։
* Զարեհ Խաչիկի Գազազեան (1883-?), խմբագիր։
* Էմանուէլ Գազազեան (1953), նկարիչ, քանդակագործ։
* Լեւոն Գազազեան (1898-?), նկարիչ։
* Խաչիկ Երուանդի Գազազեան (1920-1979), կինոդերասան։
* Նուպար Գազազեան (20-րդ դար), ֆրանսահայ գործիչ։
* **Տիգրան Գազազեան**
** Տիգրան Կ. Գազազեան (19-րդ դար-?), գրող։
** Տիգրան Ս. Գազազեան (20-րդ դար), գրող։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ ըստ վերջածանցի
Գաթրճեան

**Գաթրճեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Արմէնուհի Գաթրճեան (20-րդ դար), թղթակից։
*Լեւոն Գաթրճեան (20-րդ դար), երգիչ։

## Տես նաեւ

* Գաթըրճեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Մականուններ ըստ վերջածանցի
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Գաթըրճեան

**Գաթըրճեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Յովսէփ Սերովբէի Գաթըրճեան (1820-1882), պատմաբան, թարգմանիչ, լեզուաբան։
* Պաղտասար Գաթըրճեան (19-րդ դար-1920-ական թթ. յետոյ), թղթակից։
* Սամուէլ Գաթըրճեան (1828-1895), բանասէր։

## Տես նաեւ

* Գաթրճեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ ըստ վերջածանցի
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Վարոշա (Կիպրոս)

**Վարոշա** (, ), ուրուական քաղաք, Կիպրոս կղզիի հիւսիս արեւելեան շրջանին մէջ, Միջերկրական ծովու ափին, Վարոշան` Ֆամակուսթայի մէկ մասը:

1974 թուականէն ի վեր բնակեցուած չէ, երբ թրքական բանակը ներխուժած է այս շրջանը եւ բռնագրաւած: Անիկա համարժէք եղած է իտալական Սեհք Թերին։

Բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ այցելած են Վարոշա՝ իր բարձրայարկ շէնքերը, պանդոկները, ճաշարանները, գիշերային զբօսավայրերը եւ լողափները: Աշխարահռչակ դերասաններ Ռիչըրտ Պըրթըն եւ Էլիզապէթ Թէյլըր այնտեղ հանգստանալու գացած են:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Ուրուական քաղաքներ
Գալայճեան

**Գալայճեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Կարապետ Գալայճեան (1874-1960), մտաւորական։
* Մարի Ս. Գալայճեան (1900-1947), գրող մանկավարժ։
* Պետրոս Տիգրանի Գալայճեան (1937), գրող մանկավարժ։
* Ազատուհի Սիմոնեան Գալայճեան (20-րդ դար), գրող, մանկավարժ։
* Յովսէփ վրդ. Գալայճեան (1937), գրող։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Մականուններ ըստ վերջածանցի
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Հայքօ (պոլսահայ երգիչ)

**Հայկարամ Թաթարեան** (), հայ երքիչ։ Հանդէս եկած է **Հայքօ** անունով եւ «Կապելաներու արքայ» տիտղո­սով: 

1970-ականներուն Թուրքիոյ մէջ հայերէն եւ թրքերէն երգերով յայտնի եղած է, համ­­բա­­­ւի տի­­րացած է «Սուտ է, սուտ է» եր­­գով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Մոնաքոյի Շրջագիծը

մինի|Մոնաքոյի Շրջագիծ․ նկարը կը ցուցնէ ճամբաներէն որ կ՛ ընթանայ
**Մոնաքոյի Շրցագիծ,** Մոնաքոյի մրցաշարքին ուղին: Կ'ընթանայ Մոնթէ Քարլօ եւ Լա Քոնտամինէ շրջաններու ճամբաներէն՝ ի միջանկեալ նաւահանգիստը։ Տարիներու ընթացքին մրցաշարքի ուղին մշտական նորոգութիւններու ենթակայ եղած է։ ձախից|մինի|Մոնաքոյի Շրջագիծ․ քարտէսը կը ցուցնէ ճամբաներէն որ կ՛ ընթանայ
## Կազմակերպութիւն
մինի|1929-ի նկար․ Ուիլիամ Կրովըր-Ուիլիամս եւ իր Պուկաթի ինքնաշարժը
Մոնաքոյի մրցաշարքին կազմակերպութեան գաղափարը յղացած է «Մոնաքոյի Ինքնաշարժներու Ակումբ»ին* (*Automobile Club de Monaco)* նախագահը՝ Անթոնի Նոկես, Կրիմալտի ընտանիքին (Իշխանապետութիւնը ղեկավարող գերդաստանը) բարեկամը։  

Առաջին մրցաշարքը տեղի ունեցած է 14 Ապրիլ 1929-ին եւ յաղթական հանդիսացած է Ուիլիամ Կրովըր-Ուիլիամս Պուկաթի «*Bugatti* » մակնիշի ինքնաշարժով։ 

* *«Մոնաքոյի Ինքնաշարժներու Ակումբ»ը ամէն տարի կը կազմակերպէ «Մոնթէ Քարլօ մրցաշարք»ը եւ «Մոնաքոյի Պատանի Վարորդներու Բաժակի մրցաշարք»ը «Junior Monaco Kart Cup»։*

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Մոնաքոյի Շրջագիծին կառուցումը կը լրանայ վեց ամսուան ընթացքին։ Մրցաշարքին ուղին նեղ է, բազմաթիւ ելեւէջներով եւ սեղմ անկիւններով: Սակայն այդ յատկանիշներն են, որ զայն կը բնագրեն որպէս «Ֆորմիւլա-1»-ի ամենապահանջկոտ մրցաշարքը: Մօտ հարիւր տարուան պատմութեան ընթացքին մրցաշարքը կրած է բազմաթիւ փոփոխութիւններ։  

### Մրցաշարքին շրջագիծերը տարիներուն ընթացքին

Պատկեր:Circuit de Monaco 1950.png|1929–1972
Պատկեր:Circuit de Monaco 1973.png|1973–1975
Պատկեր:Circuit de Monaco 1976.png|1976–1985
Պատկեր:Circuit de Monaco 1986.png|1986–1996
Պատկեր:Monte Carlo 2003.jpg|2003
Պատկեր:Monte Carlo Formula 1 track map.svg|ԻԱ․ դարու առաջին քառորդ


## Շրջագիծին ընթացքը (պատկերասրահ)

Պատկեր:MonacoSpeedsChanges.svg|Մոնաքոյի շրջագիծի քղանցքներու արագութեան փոփոխութիւնը
Պատկեր:Monaco Tunnel.jpg|Լավրոթօ փապուղին
Պատկեր:Tunnel Monaco IMG 1019.jpg|փապուղիին մուտքը
Պատկեր:Grand Prix de Monaco 1935, la sortie du tunnel.jpg|փապուղին 1935-ին
Պատկեր:La Rascasse Monaco IMG 1158.jpg|Լա Ռասքաս *La Rascasse*
Պատկեր:Epingle Monaco.jpg|Fairmont Hairpin, վտանգաւոր «Գնդասեղի դարձուածք»ը
Պատկեր:Monaco 680.JPG|Շրջագիծին նաւահանգիստի մասը․ կը նշմարուին ինքնաշարժներուն կայարանները( stands) եւ բեմերը
Պատկեր:Schmacher and Sato at Monaco 2004.jpg|փապուղիին քաշքշուկէն ետք․․․
Պատկեր:Hamilton Monaco 2008.jpg|Սէն Տեվոթ եկեղեցւոյ մօտ․ նկար 2008-ի մրցաշարքէն, Լուիս ինքնաշարժին վարորդն է Լուիս Համիլթոն
Պատկեր:Start-Ziel Monaco IMG 1193.jpg|Մրցաշարքին սկզբի ու աւարտի վայրը
Պատկեր:Tabac Curve Monaco IMG 1154.jpg|Tabac Curve մասին բեմը
Պատկեր:Rond-Point du Portier Monaco IMG 1231.jpg|Շրջագիծին Portier մասը
   

## Տե՛ս նաեւ
Աքրոփոլիս Ինքնաշարժներու Մրցաշարք

Տաքար մրցաշարք

## Ծանօթագրութիւններ
2017

= 2017 =
**2017 թուական**, ԻԱ․ դարու 17րդ տարին է

## Դէպքեր

* Կ ՛արտադրուի Սիրելի Կողովագնդակ ժապաւէնը

## Ծնունդներ

## Մահեր

Ստորոգութիւն:2017
Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր
Պելկրատի պաշարումը (1806)

**Պելկրատի պաշարումը** **-[[1806 թուական|1806]]** (սերպ․՝ *Опсада Београда 1806*)․ Սերպերու առաջին ապստամբութեան ընթացքին տեղի ունեցած կռիւ ապստամբ սերպերուն եւ օսմանցիներուն միջեւ։

## Պատմական

### Պատրաստական աշխատանքներ
ձախից|մինի|Սավա գետը կը ճեղքէ Պելկրատը
Սերպ ապստամբներուն յարձակումը Պելկրատ զգուշութեամբ ծրագրուած էր։  1804-էն ի վեր ապստամբներու բանակը ղեկավարութեամբ Ճորճէ Փեթրովիչի (ծանօթ իբրեւ Սերպիոյ Քարաեորղի, Քարաեորղի Փեթրովիչ, ինչպէս նաեւ Սեւ Եորղոս կամ՝ Քարաեորղիս) կը գտնուէր Պելկրատի շրջանը, որպէսզի թուրքերուն դիմադրէ։   Սակայն երկու տարի ետք միայն անոնց դէմ շարժեցաւ։  1806 Նոյեմբերին սերպ ապստամբները Պելկրատին շրջապատը իրենց դիրքերը կը գրաւեն։մինի|Քարաեորղի Դարպասը․ կը կարծուի թէ այդ դուռէն ապստամբները մտան ու գրաւեցին Պելկրատը 1806-ին|ձախիցՊելկրատի պաշարման համար, Քարաեորղիին բանակին օգնութեան կը հասնին Սիմա Մարքովիչ, Եանքօ Քաթիչ, Մլատեն Միլովանովիչ, Միլենքօ Սթոյքովիչ, Սթանոյէ Կլավա, Վուլէ Քոլարաչ, Մաթէյա Նենատովիչ եւ Լուքա Լազարեվիչ իրենց բանակներով։  Նոյեմբերի կիսուն սերպերուն բանակը կը հաշուէ 25 000 սերպ զինուորներ եւ 40 թնդանօթներ։ Իսկ Պելկրատի պարիսպներէն ներս գտնուող թուրք զինեալները ունէին 300 թնդանօթ։  Պելկրատի պաշտպանութեան համար օսմանցիներուն կողքին կը գտնուէին նաեւ սերպ քրիստոնեաներ Պուլուպասիս Քոտայի ղեկավարութեամբ։
### Պաշարումը
Բուն յարձակումը կը սկսի 30 Նոյեմբեր 1806-ին։  Սերպ պաստամբ միացեալ բանակը կը յաջողի քաղաք մտնել Սավա գետի հարաւային դարպասէն։  Թուրքերը սերպերը տեսնելով մէկ կրակոծով ահազանգ կը հնչեցնեն։

Կռիւը կը տեւէ ամբողջ իրիկունը եւ առտուան ժամը 10։00ի մօտերը, սերպ ապստաբները Պելկրատը կը գրաւեն։  Օսմանցիներու ներկայացուցիչ Սուլէյման Փաշա քաղաք կը մնայ ու 27 Դեկտեմբերին իր պահակագունդին հետ կը մեկնի։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Osvajanje Beograda.jpg|«Պելկրատի գրաւումը»․ գործ՝ Կատարինէ Իվանովիչ, 1844-45
Պատկեր:Споменик кнезу Александру Карађорђевићу.JPG|Պելկրատը ազատագրողներու յուշարձան-դամբարանը․ Պելկրատ
Պատկեր:Siege of Belgrade (30 Nov. 1806).jpg|Պելկրատի պաշարումը, 30-11-1806․ գործ Կոստանդին Ն․ Նենատովիչ (1903)


## Տե՛ս նաեւ

Իվանքովաչի կռիւը
## Աղբիւրներ
«The Revolt of the Serbs Against the Turks: (1804-1813)» Cambridge University Press, 16 Փետրուար 2012 - 224 էջ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
#Պելկրատին դարպասները
Ստորոգութիւն:19-րդ դարու կռիւներ
Ստորոգութիւն:19-րդ դարու ապստամբութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազատագրական պայքարներ
Ստորոգութիւն:Սերպերու ազատագրական պայքար
Տաւիտ Սասոլի

**Տաւիտ Սասոլի** (), իտալացի լրագրող եւ քաղաքական գործիչ։ Իտալիոյ Դեմոկրատական կուսակցութեան անդամ, 2019-էն Եւորպական խորհրդարանի նախագահ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Սառնաշաքար

մինի|250x250փքս|Փայտիկի վրայ սառնաշաքարներ
**Սառնաշաքար**, քաղցրաւենիքի տեսակ, որ յաճախ կ'ամրանայ փայտիկի մը վրայ։ 
## Տեսակներ
Սառնաշաքարները կ'ունենան տարբեր համեր, գոյներ, ձեւեր եւ չափեր։
* Ամէնէն տարածուած ձեւը՝ փայտիկի վրայ սառնաշաքարն է:
* Մատիտանման սառնաշաքարները կը նմանին երկար գունաւոր փայտիկներու:

Իբրեւ կանոն՝ սառնաշաքարները ունին քաղցր եւ մրգային համ, սակայն գոյություն ունին նաեւ աղային համով տեսակներ։ Եւրոպայի մէջ, յատկապէս՝ Գերմանիոյ եւ Նիտըրլենտի մէջ, գոյություն ունին քաղցր ռեհանի (մատուտակ) համով տեսակներ։

## Պատմութիւն
մինի|ձախից
* Կ'ենթադրուի, թէ սառնաշաքարի առաջին գաղափարը մտայղացուած է հազարաւոր տարիներ առաջ, քարանձաւային մարդոց կողմէ, որոնք փայտով մեղր կը հաւաքէին փեթակներէն: Ամենայն հաւանականութեամբ, անոնք լզած են փայտը՝ յօրինելով աշխարհի առաջին «լոլիփոփը»:
220px|մինի|ձախից|Մատիտանման սառնաշաքար
* Հնագէտներ կ'ըսեն, թէ հին չինացիները, արաբները եւ եգիպտացիները արտադրած են միրգերով եւ ընկոյզով քաղցրաւենիքներ, զորս թաթխած են մեղրի մէջ, ապա անոնց մէջ փայտիկներ անցուցած են, որպէսզի աւելի դիւրին ուտուին:

* Առաջին սառնաշաքարները, որոնք շատ կը նմանին այսօրուան «լոլիփոփ» կոչուած սառնաշաքարներուն, գոյութիւն ունէին միջնադարուն, երբ ազնուականները յաճախ եփած շաքար կ'ուտէին փայտերու կամ բռնակներու օգնութեամբ:
* 1905-ին, McAviney Candy Company-ի սեփականատէրը իր ընկերութեան պատրաստած քաղցրաւենիքով ծածկուած ձողիկները տուն կը տանի, որպէսզի իր զաւակները ուրախանան: 1908-ին, ան կը սկսի արտադրել քաղցրաւենիքի այդ ձողիկները:
* 1908-ին Ուիսքոնսին (Wisconsin) նահանգին Ռասին (Racine) քաղաքին մէջ մեքենական ձեւով արտադրուած առաջին «լոլիփոփ»ը կը ներկայացուի Racine Confectionary Machine ընկերութեան կողմէ, որ կը ներկայացնէ մեքենայ մը, որ պինդ շաքար մը կը դնէ փայտին ծայրը՝ ժամական 2400 ձողիկ արտադրելով:
*Մօտաւորապէս 1912-ին, ռուս ներգաղթող Սամուէլ Պորն մեքենայ մը կը հնարէ, որ քաղցրաւենիքին մէջ ձողիկներ կ'անցընէր: Մեքենան կը կոչուէր Պորն Սաքըր Մաշին (*Born Sucker Machine*): 1916-ին, Սան Ֆրանսիսքոյի քաղաքապետարանը անոր կը շնորհէ քաղաքին բանալիները: 
*Պրետլի Սմիթ (Bradley Smith) ընկերութեան սեփականատէր՝ Ճորճ Սմիթ, 1908-ին կը յայտնագործէ ժամանակակից տարբերակը, իսկ 1931-ին ան վաճառանիշը կը կոչէ «lollipop»՝ փոխ առնելով նշանաւոր «Լոլի Փոփ» ձիու մը անունը:
## Արտադրութիւն
Ժամանակակից ընկերութիւններ, ինչպէս՝ Spangler Candy Company-ն կրնան օրական մինչեւ 3,000,000, «լոլիփոփ» արտադրել:
## Ծանօթագրութիւններ
Եորղոս Եաքովիտիս

**Եորղոս Եաքովիտիս** (յուն․՝ Γεώργιος Ιακωβίδης‎, ), յոյն գեղանկարիչ։ Եղած է Միւնիխի գեղանկարիչներու կաճառի ակադեմիայի լաւագոյն սաներէն մէկը եւ Յունաստանի Ազգային Պատկերասրահի առաջին տնօրէնը։

## Հակիրճ կենսագրական տեղեկութիւններ
Եորղոս Եաքովիտիս ծնած է 1853-ին, Էգէական ծովու հիւսիս արեւմտեան մասին գտնուող Լեզվոս կղզիին Հիտիրա գիւղը։ 13 տարեկան հասակին, Զմիւռնիա կ՛ երթայ քեռիին մօտ ապրելու։ Հոն կը յաճախէ Աւետարանական դպրոցը։ Փոքր տարիքէն փայտաքանդակագրութեան հանդէպ հետաքրքրութիւն կը ցուցնէ։ 1870-ին կ՛ արձանագրուի Աթէնքի Արուեստի դպրոցը (հետագային՝ Աթէնքի Գեղարուեստի Բարձրագոյն Դպրոցը) եւ իբրեւ բացառիկ գնահատանքի արժանացած շրջանաւարտ (1877), կրթաթոշակ կ՛ ապահովէ եւ ուսումը կը շարունակէ «Միւնիխի Գեղարուեստի Ակադեմիա»ն։ Կ՛աւարտէ 1883-ին եւ 17 տարի Միւնիխ կը մնայ եւ կ՛ աշխատի։

### Կեանքը Միւնիխ
ձախից|մինի|Եաքովիտիս նկարուած Միւնիխի իր աշխատանոցին մէջ 1893
1878-ին կը հիմնէ իր աշխատանոցը, ինչպէս նաեւ օրիորդներու գեղանկարչութեան դպրոց, որ բաց կը մնայ մինչեւ 1898։ Կը ճանչցուի եւ կը սիրուի շնորհիւ իր տաղանդին եւ աշխատասիրութեան։ Պարգեւատրումները մէկը միւսին կը յաջորդեն․- 

* «Ոսկի մետալ», 1888՝ Աթէնք
* «Յատուկ մրցանակ», 1889՝ Փարիզ
* «Պատուոյ մրցանակ», 1890՝ Պռիմըն (Bremen)
* «Պերլինի Ոսկի Մետալ», 1891
* «Միւնիխի Ոսկի Մետալ», 1893
* «Իքոնոմիոն մրցանակ», 1895 Թրիեսթէ
* «Պարցելոնայի մրցանակ», 1898
* «Ոսկի մետալ», 1900՝ Փարիզ

1889-ին կը մահանայ կինը՝ Աղլա։ Վիշտը մեծ է եւ կը դադրի նկարելէ մանկական ուրախ նիւթեր։

### Աթէնք
1900-ին Աթէնքի մէջ կը հիմնուի «Ազգային Պատկերասրահ»ը։ Եաքովիտիս կը հրաւիրուի Յունաստան։ Կը ստանձնէ Պատկերասրահի խնամակալութիւնը։ 1904-ին, երբ իր ուսուցիչը՝ Նիքիֆորոս Լիթրաս կը մահանայ, կը նշանակուի «Աթէնքի Գեղարուեստի Բարձրագոյն Դպրոց»ին իւղաներկի ուսուցիչ՝ անվճար։ Իր այս ծառայութեան համար, կը պարգեւատրուի «Ասպետներու Ոսկեայ Խաչ»ով։ Ըլլալով սերտ բարեկամ Յունաստանի արուեստասէր Նիքոլա իշխանին, կը դառնայ թագաւորական ընտանիքին դիմանկարողը, ինչպէս նաեւ Աթէնքի վերի խաւի դասակարգին։

1910-ին, թագաւորական հրամանգրով, կը նշանակուի ՏՆօրէն Աթէնքի Գեղարուեստի Դպրոցին։  

1918-ին կը պարգեւատրուի «Գիրերու եւ Արուեստի Գերազանց» պարգեւով։ Ութը տարի ետք, 1926-ին նոր հաստատուած «Աթէնքի Կաճառ»ի 38 անդամներէն մին կը նշանակուի։

## Մահը
1932-ին կը մահանայ Աթէնք, 79 տարեկանին։

## Գործը
*Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Եորղոս Եաքովիտիս, գործերը]]*

Եորղոս Եաքովիտիս ձգած է մեծ հաւաքածոյ մը։ Գործերէն նմոյշներ․-

## Պատկերասրահ

George Iakovidis - Children's Concert.JPG|Փոքրերու նուագահանդէս
Γεώργιος Ιακωβίδης - Ο Μικρος Βιοπαλαιστης (1887).jpg|Ապրուստ վաստակող փոքրիկը, 1887
The First Steps 1889.jpg|Առաջին քայլերը, 1889
Fruit Platter.jpg|Պտղաման, 1898
Queen Sofia of Greece.jpg|Յունաստանի Սոֆիա թագուհին, 1915


   

## Տե՛ս նաեւ

* Նիքոս Հածիքիրիաքոս-Կիքաս
* Նիքոլաոս Կիզիս
*Նիքիֆորոս Լիթրաս
*Փիեռ Օկիւսթ Ռենուար
* Էօժէն Տելաքրուա

* Փոլ Կօկէն

* Վան Կոկ
* Ռամպրանտ վան Ռէյն
* Տիէկօ Ռիվերա

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Յոյն գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:1853 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1932 մահեր
Ստորոգութիւն:11 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ինտիրա Կանտի

**Ինտիրա Կանտի** (), հնդիկ քաղաքական գործիչ, Հնդկաստանի երրորդ վարչապետը, ծառայած է՝ 1966-1977)։

## Կեանքը
Ինտիրա Կանտիի «քաղաքական գործունէութիւնը» կը սկսի շատ կանուխ, երեք տարեկանին, երբ յաճախ առանձին կը մնար իրենց հսկայ ապարանքին մէջ: Ան իր շուրջ կը հաւաքէր տան ծառաները, երբեմն ալ` իր պուպրիկները եւ աշխուժ ու խանդավառ, հայրենասիրական ճառեր կը խօսէր անոնց:

Ինտիրա Կանտի կը մեծնայ հայրենասիրութիւն եւ անկախութիւն բուրող մթնոլոտի մը մէջ եւ կը սիրէ ու կը «ներշնչուի» այդ մթնոլորտէն: Ազգայնականներու օճախ դարձած իրենց տունը ինքնաբերաբար կը ստիպէ, որ ան հետաքրքրուի քաղաքականութեամբ, ժողովուրդով եւ զանգուածով:

Տասներկու տարեկանին`1929-ին, Կանտի կը հիմնէ մանուկներու կազմակերպութիւն մը՝ «Ման քի Պրիկէյտ» անունով, որուն վեց հազար անդամներուն պարտականութիւնն էր լուր հաղորդել կամաւորներուն եւ ճաշերու պատրաստութեան ու վիրաւորներու խնամքին օգնել:

Ֆերոզ Կանտիի հետ կ'ամուսնանայ 1942-ին: Հազիւ վեց ամիս անցած` քաղաքական խնդիրներով կը ձերբակալուին եւ բանտ կը մնան: Կանտի կը ճաշակէ բանտն ու «լաթիս»-ը (գաւազան): Համբերութեամբ կը տոկայ եւ իր բանտարկութեան տասներեք ամիսներու ընթացքին գրել-կարդալ կը սորվեցնէ անուս բանտարկեալներու:

Անկախութենէն ետք, առանց ուղղակի քաղաքական գործունէութիւն ունենալու, ընկերային կեանքի մէջ մեծ դեր կը խաղայ, մանաւանդ` երեխաներու պաշտպանութեան գործին մէջ: Աւելի ետք կ'ըլլայ անդամ Միացեալ ազգերու գործադիր մարմինին եւ կարեւոր դեր կը խաղայ համաշխարհային գետնի վրայ:

Կանտի Քոնկրես փարթիի նախագահ կ'ընտրուի 1959-ին:

1964-ին` հօր մահէն ետք, կը դառնայ տեղեկատուութեան եւ ձայնասփռումի նախարար:

###### Կանտի՝ Վարչապետ
26 Յունուար, 1966-ին Ինտիրա Կանտի կը ստանձնէ վարչապետի պաշտօնը:

Կանտի, 48 տարեկան հասակին` հանգուցեալ վարչապետ Ժաւահարլալ Նեհրուի, Քոնկրեսի կուսակցութեան կողմէ, ձայներու ջախջախիչ մեծամասնութեամբ, կը կոչուի Լալ Պահատուր Շասթրիի դժուար յաջորդութեան:

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ ըստ երկրի
Ֆեռերօ Ռոշէ

**Ֆեռերօ Ռոշէ** (**[[Իտալերէն]]** արտասանութեամբ՝ ferˈrɛːro roʃˈʃe)՝ տուրմէ եւ կաղինէ պատրաստուած քաղցրաւենիք՝ ստեղծուած իտալացի տուրմ արտադրող Մայքըլ Ֆեռերոյի *(Michele Ferrero)* կողմէ։

## Պատմութիւն
մինի|աջից
Ֆեռերօ Ռոշէն առաջին անգամ Իտալիոյ մէջ ներկայացուած է 1979-ին, իսկ Եւրոպայի մէջ՝ 1982-ին։

Մայքըլ Ֆեռերօ տուրմը նախ անուանած է «*Լուրտ*», կաթոլիկ սրբավայր քարայրին անունով՝ *Rocher de Massabielle* :

Ռոշէ անուանումը ֆրանսերէն է եւ կը նշանակէ՝ *ժայռ* կամ *Գլաքար* ։

Ընտանեկան փոքր ընկերութիւնը, որ համեստ փողոցի մը մէջ քաղցրաւենիքի արտադրութեամբ կը զբաղէր, կը վերածուի 8,4 միլիար եւրօ շահոյթ ապահովող կայսրութեան մը, որ կ'ընդգրկէ 53 երկիր: Ֆեռերօ ընտանիքը ներկայիս կը համարուի Իտալիոյ ամէնէն հարուստ ընտանիքը:

Ներկայիս ընկերութիւնը կ'օգտագործէ ամբողջ աշխարհին արտադրած կաղինին մէկ քառորդը:

## Արտադրութիւն
մինի|ձախից
Արտադրական գործընթացը գաղտնի է. գործարանէն ներս արգիլուած է բջիջային հեռաձայններու օգտագործումը։

2015-ի տուեալներով, շատ քիչ լրագրողներ հրաւէր ստացած են գործարանէն ներս մուտք գործելու։

2015-ի դրութեամբ, Ալպա (*Alba*) գործարանը օրական կ'արտադրէ 24 միլիոն Ֆեռերօ Ռոշէ։ 
կենտրոն|մինի|405x405փքս
## Տարածում
մինի|ձախից
Աւելի քան 40 երկիրներու մէջ տարեկան մօտաւորապէս 3,6 միլիար Ֆեռերօ Ռոշէ կը վաճառուի։

2015-ի տուեալներով, Ֆեռերօ Ռոշէի 61%-ը վաճառուած է տարուան վերջին երեք ամիսներուն ընթացքին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Խորխէ Ռանտօ թանգարանը

**Խորխէ Ռանտօ թանգարանը**, Արտայայտչականութեան (*Expressionism*) նուիրուած առաջին թանգարանը Սպանիոյ մէջ, որ նուիրուած է նկարիչ Խորխէ Ռանտոյին (*Jorge Rando*), ուր կը պահպանուին անոր նկարները, ինչպէս նաեւ տեղի կ'ունենան տեղացի եւ օտար նկարիչներու ցուցահանդէսներ։

Թանգարանը պաշտօնապէս բացուած է 28 Մայիս 2014-ին։

## Թանգարանը
Թանգարանին առաքելութիւնն է Խորխէ Ռանտոյին ստեղծագործութիւնները ուսումնասիրել եւ տարածել, ինչպէս նաեւ ուսումնասիրել արտայայտչականութիւնը։

Արտայայտչականութիւնը (Էքսփրեսիոնիզմ) գեղարուեստական շարժում մըն է ժամանակակից Արեւմտեան մշակոյթին մէջ, ԺԹ. դարէն մինչեւ մեր օրերը, որ կը ներառէ գեղանկարչութիւնը, քանդակագործութիւնը, ճարտարապետութիւնը, փիլիսոփայութիւնը, գրականութիւնը, շարժապատկերը եւ երաժշտութիւնը։
մինի
Թանգարանը կ'արտացոլացնէ Խորխէ Ռանտոյին արուեստը՝ ստեղծելով անոր մտորումներու մշակութային փիլիսոփայութիւնը։
մինի|Խորխէ Ռանտոյի թանգարանին թիւ 4 սրահը
Մուտքը, թանգարանէն ներս շրջապտոյտը, ինչպէս նաեւ միջոցառումները անվճար են։
## Շէնք
Խորխէ Ռանտօ թանգարանը կը գտնուի Մերսետարիաս Վանքին (Las Mercedarias) մէջ, Մալակա, Քրուզ Տել Մոլինիլօ փողոցին մէջ։ Շէնքը կառուցուած է ճարտարապետ Տոն Մանուէլ Ռիվըր Վալենթինի մտայղացումով։ Ներքին բակին մէջ կայ մանտարինի 140 տարեկան ծառ մը, զոր տնկած է վանքին հիմնադիրը։

Վանքին մէկ մասը թանգարանի վերածելու համար աշխատանքները սկսած են 2011-ին, Մալակայի քաղաքապետարանին հաշւոյն եւ աւարտած են 2014-ի գարնան ճարտարապետ Տոն Խօսէ Անթոնիօ Կոնզալէս Վարգազի կողմէ։ 

## Պատկերասրահ

File:fachadanocturanamjr.jpg|
File:patio1.jpg|
File:pationocturomjr.jpg|
File:patioysalamjr.jpg|
File:sala1mjr.jpg|
File:vistaaereamjr.jpg|
File:bibliotecamjr.jpg| 
File:tallresudkmjr.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ
Փոքրիկ կանայք (ժապաւէն, 2019)

**«Փոքրիկ կանայք»** (), բեմադրիչ Կրեթա Կերվիկի ժապաւէնը, որ թողարկուած է 7 Դեկտեմբեր 2019-ին, Նիւ Եորքի Ժամանակակից արուեստի թանգարանին մէջ․ իսկ թատերական առաջին ներկայացումը Ամերիկայի մէջ՝ 25 Դեկտեմբեր 2019-ին, «Sony Pictures Releasing»-ի կողմէ:

Ժապաւէնը հիմնուած է ամերիկացի գրող Լուիզա Մէյ Օլքոթի՝ 1868 թուականին գրուած, վէպի վրայ։ Գլխաւոր դերակատարներն են Սիրշա Ռոնանը, Էմմա Ուոթսընը, Ֆլորենս Փիւն, Էլաիզա Սքանլենը, Լորա Տերնը, Թիմոթի Շալամէն, Մերիլ Սթիփը։

Ժապաւէնի դրուագներէն մէկուն մէջ տղամարդը կը խօսի հայերէն եւ հերոսուհին պարի կը հրաւիրէ.

Ժապաւէնը արժանացած է քննադատներու գնահատանքին, ինչպէս նաեւ արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու՝ վեց անուանակարգերու մէջ «Օսքար» 92-րդ մրցանակաբաշխութեան ատեն, լաւագոյն  ժապաւէն եւ «Օսքար» մրցանակի՝ լաւագոյնի համար եւ զգեստներու ձեւաւորումին  համար․ ժապաւէնը արժանացած է հինգ անուանակարգերու՝ Բրիտանական «Օսքար»-ի 73-րդ մրցանակաբաշխութեան ժամանակ, արժանացած է լաւագոյն զգեստներու ձեւաւորումին եւ 77-րդ «Ոսկէ կլոպուս» մրցանակաբաշխութեան՝ երկու անուանակարգերու մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:Անգլերէն ֆիլմեր
Ազնիւ Պետրոսեան

**Ազնիւ Պետրոսեան** (8 Յունուար, 1903, Վան, Վանի վիլայէթ, Օսմանեան կայսրութիւն - 27 Դեկտեմբեր, 1971, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), կենսաբանական գիտութիւններու տոքթէօր եւ ՀԽՍՀ մանրէաբանութեան հիմնադիրներէն։ ԽՄԿԿ անդամ 1942 թուականէն։  Պարգեւատրուած է «Լենինի շքանշան»ով։

## Կենսագրական գիծեր
ձախից|մինի|Երեւանի Պետական Համալսարան
Ազնիւ Պետրոսեան, ծնած է Վան, Արեւմտեան Հայաստան, 8 Յունուար 1903-ին։ Եղեռնի օրերուն ծնողքը կը կորսնցնէ եւ որբ կը մնայ։  1925-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի գիւղատնտեսութեան բաժինը։

1923-ին սկսած է աշխատիլ համալսարանի կեդրոնական գիտահետազօտական փորձագիտական աշխատանոցին մէջ։  1944-ին կը կազմակերպէ ՀԽՍՀ ԳԱ երկրագործութեան հիմնարկը։  1932-1952 թուականներուն դասախօսած է Երեւանի համալսարանին եւ Հայկական գիւղատնտեսական Հիմնարկին մէջ։ 1950-1971 թուականներուն Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի մանրէակենսաբանութեան հիմնարկութեան պատասխանատուներէն է։

Անոր գիտական աշխատանքները կը վերաբերեն Հայաստանի տարածքին հողերու մանրէաբանական հետազօտութիւնները, հողի պարունակութեան բարելաւման, կենսաբանական, բնագիտական ե ուրիշ առանձնայատկութիւններու ուսումնասիրութիւններ։

## Երկեր
Գրած էր աւելի քան 60 գիտական աշխատութիւններ՝ նուիրուած հողի եւ գիւղատնտեսութեան մանրէակենսաբանութեան հարցերուն:

1942-ին լոյս կը տեսնէ «Բակտերեալ պարարտանիւթերը եւ անոնց կիրառումը» գործը, Երեւան։

## Պարգեւատրում
Պարգեւատրուած է «Լենինի շքանշան»ով։

## Աղբիւրներ

* Հայկական սովետական հանրագիտարան, տպ․ 1983, Երեւան, հատոր 9, էջ 261
* «Ազատ Օր» օրաթերթ, 18-1-2022, էջ 8
Ստորոգութիւն:Վան ծնածներ
Ստորոգութիւն:8 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:1971 մահեր
Ստորոգութիւն:1903 ծնունդներ
Պիկ Պեն ժամացոյցը

**Պիկ Պեն** (), Անգլիոյ մայրաքաղաք Լոնտոնի մէջ գտնուող Պիկ Պեն ժամացոյցի աշտարակին տրուած անունն է, ինչպէս նաեւ` անոր մէջ գտնուող մեծ զանգին անունը (13,5 թոն)․ անիկա Միացեալ Թագաւորութեան ամենամեծ եւ ամենածանր ժամացոյցն էր։ Ժամացոյցին աշտարակը մաս կը կազմէ «Ուէսթմինսթըր»ի պալատին:

Զանգակը առաջին անգամ հնչած է խորհրդարանի ժամացոյցի աշտարակին մէջ՝ 31 Մայիս 1859-ին։

## Անուանումը
«Պիկ » (մեծ)  կոչուած էր՝ շատ մեր ըլլալուն համար։ «Պեն» անուանուած էր կա՛մ այդ ժամանակաշրջանին ծամօթ կռմփամարտիկ Պեն Քաունթի անունով․ կամ, դարձեալ ծանօթ քաղաքագէտ Սըր Պենճամին Հոլի անունով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կառոյցներ