Մատակասքար

Մատակասքար․ (*Madagasikara),* պաշտօնապէս՝ Մատակասքարի Հանրապետութիւն ( *Repoblikan'i Madagasikara,*  *République de Madagascar*), նախապէս կը կոչուէր Մալակասի Հանրապետութիւն (*Repoblika Malagasy*,  *République malgache*)։  Ափրիկէի պետութիւն Հնդկական Ովկիանոսին մէջ։  Բնակչութեան թիւն է՝ 26 923 353  ըստ պետական գնահատումին։ Կը գտնուի Ափրիկէի հարաւ-արեւելքը, Մոզամպիքի գօտեզերքին դիմացը, համանուն՝ Մատակասքար, կղզիին վրայ ստեղծելով Մոզամպիքի  ջրանցքը (երկայնք՝ 980 մղոն)։  Մայրաքաղաքն է Աթանանարիվօ։  Նախկին ֆրանսական գաղթօճախ, կ՛ անկախանայ 1960, 26 Յունիսին։  Տարածքներուն 10% բնապահպանման շրջաններ են եւ արձանագրուած են Եունեսքոյի Անշօշափելի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։

## Աշխարհագրութիւն
Մատակասքարի պետութիւնը կը կազմեն Մատակասքար կղզին (Մեծ կղզին) եւ շրջակայ փոքրիկ կղզիները (որոնց միջեւ, հրաբխային Նոզի Պէ կղզին`հիւսիս-արեւմտեան մաս)։  Մեծ կղզին, հսկայ ապառաժի մը երեւոյթն ունի եւ կեդրոնական մասի բարձրութիւնը կը հասնի 2․000 մ․։  Աշխարհի հինգերորդ ամենամեծ կղզին է։  Կղզին կը բաժնուի աշխարհագրական հինգ մասերու․ արեւելան ափեր, Ցարաթանանա լեռնազանգուած *Tsaratanana Massif*, կեդրոնական լեռնազանգուած ու լեռնադաշտեր, արեւմտեան ափեր եւ հարաւ-արեւմտեան շրջան։  Մոզամպիք ջրանցքը զայն կը բաժնէ Ափրիկէէն։  Շրջապատուած է՝ 

* Հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Քոմորի կամ Քոմորոս *Comoro Islands* եւ Մայոթթ *Mayotte* կղզեխումբերէն (վերջինը՝ կիսանկախ պետութիւն․ Ֆրանսայի նահանգներ եւ «Ծովէն անդին» շրջաններ *départements et régions d'outre-mer (DROM)*) *,*
* Հիւսիսիէն՝ Սէյշելեան կղզիներէն (Սէյշելեան Հանրապետութիւն) *Seychelles,*
* Արեւելքէն՝ Լա Ռէունիոն *La Réunion* (կիսանկախ պետութիւն՝ Ֆրանսայի «Ծովէն անդին» նահանգ) եւ Մաւրիքիոս *Mauritius* (Մաւրիքիոսի Հանրապետութիւն) կղզիներէն։
Կղզիին արեւելեան հողատարածքներուն՝ սուրճ, շաքարեղէգ եւ համեմներու տեսակներ կը մշակուին։  Նաեւ այս շրջանին բնապահպանման գօտեզերքը կը պատսպարէ մանգլենի *mangrove* ծառի անտառները։

Հարաւ-արեւմտեան տարածքը, մասնաւորաբար Ս․ Վիգէնտօ հրուանդանէն մինչեւ Ս․ Մարիա հրուանդանը երկարող գօտեզերքը անբերի է՝ անապատ եւ փշանման ծառերով անտառներ։ 

Հիւսիսային շրջանը (Մարոմոքոթրօ լեռան շրջան) բարձրադիր է։  Անոր բարձր դիրքը, ինչպէս նաեւ  կլիման, կը նպաստեն բուսեղէնի բազմաթիւ տեսակներու աճման․ կը սկսի մշտականանչ ծառերով անտառներէն եւ կը հասնի մինչեւ դիւրաթափ ծառերով անտառները եւ բաբենիի *Baobab* արօտադաշտերը։ 

Բազմաթիւ գետեր կը ճեղքեն արեւելեան եւ արեւմտեան շրջանները, ինչպէս օրինակ՝ Մանանարա, Մանկորօ, Մանիկորի, Մահավավի, Պեցիպոքա, Ցիրիպիհինա, Օնիլահի, Մանիա եւ Մանկոքի (ամէնէն երկար գետը)։

Կղզին ունի բազմաթիւ լիճեր՝ բնական թէ արուեստական։  Ամենամեծ լիճն է Ալաոթրա։

### Պատկերասրահ

Պատկեր:Imerina countryside riziere rice paddies Madagascar.jpg|Մատակասքարի կեդրոնական լեռնադաշտեր
Պատկեր:Rainforestmadagascar04.tif|Արեւելեան շրջանի արեւադարձային անտառներ․ անձրեւներու քանակը բարձր է
Պատկեր:Isalo canyons.jpg|Արեւմտեան շրջան․ խոտաւէտ դաշտեր, կէտկիտուած ժայռակոյտերով եւ բաբենիի ծառերով
Պատկեր:Allée des Baobabs near Morondava, Madagascar.jpg|Արեւմտեան շրջան․ բաբենիներ
Պատկեր:Alluaudia Procera Ifaty Madagascar.jpg|Հարաւային մաս․ փշանման եւ բաբենի ծառերու անտառ եւ կարմիր հող
Պատկեր:Lake Alaotra NASA.jpg|Ալաոթրա լիճը․ նկարուած արբանեակէ՝ NASA 


### Կլիմա
Կլիման ըստ աշխարհագրական ազդակներուն եւ օդերեւութաբանական բներեւոյթներուն կը զանազանուի հետեւեալ տեսակներով․-

* Հասարակածային *equatorial*  կլիմա՝  արեւելեան գօտեզերք․ շատ տաք, անձրեւոտ եւ մնայուն խոնաւութիւն։
* Մուսսոնային, երկու եղանակներով կլիմա՝  հիւսիս-արեւմտեան շրջան․ անձրեւոտ եւ չոր։
* Լեռնային արեւադարձային կլիմա` ցամաքային տեսակ․ կիսանապատ, որ կը յատկանշուի աշխարհագրական պայմաններէն՝ լայնութիւն *latitude*։

մինի|«Ֆանելէ» կիկլոնի անցքը Մատակասքարէն
Սակայն Մատակասքարը ընդհանրապէս երկու եղանակներ ունի․ չոր՝ Մայիսէն մինչեւ Հոկտեմբեր եւ տաք՝ Հոկտեմբերէն մինչեւ Մայիս։  

Կիկլոնները *cyclone* Մատակասքարէն յաճախ կ՛անցնին մեծ աւերներ գործելով։  Յունուար 2009-ին, կղզիին արեւմտեան մասը մեծ վնասներ կը կրէ «Ֆանելէ» անունով կիկլոնէն․ 2 800 հոգի անտուն կը մնան։  Իսկ նոյն տարին արեւադարձային «Էրիք» եւ նամանաւանդ «Ճէյտ» մրրիկները (երկրին արեւելեան կողմը) իրենց ետին  36 000 հոգի անտուն կը ձգեն։ 

### Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Կենսաբազմազանութեամբ, Մատակասքարը աշխարհի ամենահարուստ երկիրներէն է։  Կղզիին վրայ կը հանդիպինք 12 000 բոյսերու, որոնցմէ 70% – 80% տեղայատուկ են։  Սակայն այս հարստութիւնը անտառազրկումի (անտառները կտրել), հրդեհներու եւ հողի փաղաղութեան պատճառներով կը վտանգուի։  

Կղզիին կենդանացուցակը հարուստ եւ հազուագիւտ է։  Կենդանիներուն մեծ մասը կապուած են (ազգական են) հնդկական թերակղզիին տեսակներուն հետ քան՝ Ափրիկէի։  Շատ կենդանիներ տեղայատուկ են եւ անհետանալու վտանգի տակ են, ինչպէս օրինակ՝ աղուէսակապիկը *lemur*, երկայնաթաթ աղուէսակապիկը *Prosimian***,** կարմիր գետախոզը *Potamochoerus porcus,* իսկ Էփիորնիս *Epiornis* հսկայ թռչունը դարեր առաջ անհետացած է։ 

### Բնապահպանում
Մատակասքար երկար տարիներ մեկուսացած ըլլալուն պատճառով,  բազմաթիւ բոյսերու եւ կենդանիներու պատսպարան դարձած է։  Շարք մը բնապահպաններ Մատակասքարը կ՛ անուանեն նաեւ՝ «ութներորդ ցամաքամասը»։ 

Սակայն, Մատակասքարի կենսաբազմազանութիւնը վտանգուած է մարդուն գործունէութենէն։  1970-ական թուականներէն իսկ, կղզիին բուսականութեան մէկ երրորդը ոչնչացած է եւ միայն 18% անեղծ մնացած է։  

Կղզիին արեւելեան մասին կը գտնուին արեւադարձային անտառները։  Տարածուած փայտահատութիւնը աղէտներ գործած է․ անտառազրկում եւ ժայռոտ տարածքներու ստեղծում, որոնք փաղաղութեան տրամադրուած են։

2003-ին, կառավարութիւնը կը սկսի գործադրել «Տերպընի Տեսութիւն» *Durban Vision* ծրագիրը․ եռապատկել Մատակասքարի ազգային պուրակներու ցանկը։

*<u>«Տերպընի Տեսութիւնը»</u>․ 2003-Հարաւային Ափրիկէ Տերպըն քաղաքին մէջ տեղի կ՛ ունենայ «Աշխարհի Պուրակներու Համաժողով»ը World Parks Congress, ուր Մատակասքարի նախագահը՝ Մարք Րավալոմանանա Marc Ravalomanana հանդէս կու գայ յայատարարութեամբ մը թէ իր երկրին մէջ 17․000 քռ․քմ․ գրաւող պահպանուած տարածքները պիտի եռապատկուին ու հասնին 60․000քռ․քմ․ 3%-էն 10%։  Այս ուղղութեամբ, համաշխարհային ուշադրութիւնը գրաւելու համար, «Վայրի Կեանքի Պահպանման Ընկերութիւն»ը Wildlife Conservation Society (WCS) Յունիս 2008-ին [[Նիւ Եորք|Նիու Եորքի]] Պրոնքս Կենդաբանական Պարտէզին մէջ Bronx Zoo, ցուցահանդէս կ՛իրագործէ «Մատակասքար» խորագրով։*

#### Պատկերասրահ

Պատկեր:Sooty Falcon, Allée des Baobabs near Morondava, Madagascar.jpg|Արեւմտեան շրջան․ բաբենիներուն վրայ ապրող թռչուններ
Պատկեր:Allée des Baobabs near Morondava, Madagascar 2.jpg|Բաբենիներու արօտադաշտերուն մէջ ապրող արջառի տեսակ
Պատկեր:Ring tailed lemur and twins.jpg|Աղուէսակապիկը *lemur*
Պատկեր:Tarsius syrichta03.jpg|Երկայնաթաթ աղուէսակապիկը՝ աղուէսակապիկին նախնին *Tarsier*
Պատկեր:JfLoboc7023TarsierConservationfvf 03.JPG|Թարսիէ ծաղիկ
Պատկեր:Madagascar tsingy Igor Sid.jpg|Ցինկի, Պեհարամա․ անբերի եւ ժայռոտ շրջան
Պատկեր:Tsingy de Behamara, Madagascar (25475003133).jpg|Ցինկի, Պեհամարա, Մատակասքար
Պատկեր:Tsingy Rouges Madagascar - panoramio (10).jpg|Կարմիր ցինկի, Մատակասքար
Պատկեր:Vicious barbed seed capsules. - Flickr - gailhampshire.jpg|Անառակ հունտի պատեան
Պատկեր:Parque nacional de Andasibe-Mantadia Madagascar 20171116 120612.jpg|Անտասիպէ-Մանթատիա ազգային պուրակ, Մատակասքար
Պատկեր:Parque Nacional de Mantadia Madagascar 20171116 060624.jpg|Մանթատիա Ազգային Պուրակ, Մատակասքար
Պատկեր:Parque Nacional de Ranomafana Madagascar de 20171113 053617.jpg|Րանոմաֆանա Ազգային Պուրակ
Պատկեր:Parque Nacional de Zombitse Vohibasia Madagascar 20171109 113353.jpg|Զոմպիցէ Վոհիպասիա Ազգային Պուրակ, Մատակասքար
Պատկեր:Nephilengis Madagascar 2.jpg|«Նիֆելենկիս» *Nephilengis* պահպանուած միջատը, Նոզի Պէ կղզի, Մատակասքար


## Ժողովրդագրութիւն
Մատակասքարի բնակչութեան մեծամասնութիւնը՝ Մալակասներ, կղզիին լեռնային գիւղերուն մէջ կ՛ապրի։  Կան նաեւ շրջաններ, ուր առանձնաշնորհեալները կ՛ապրին․ անոնց բնակարանները ընդարձակ են եւ ճարտարապետական ոճը եւրոպականին կը հետեւի։

Կղզիին արեւմտեան կողմը կան ձկնորսներու գիւղեր, որոնք կառուցուած են բաբենիներուն եւ արմաւէնիներուն տակ։  Հիւսիսային բարձրադիր շրջաններուն կ՛ապրին Ցիմիհեթիները, որոնք երկրագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ կը զբաղին։  Մալակասի ցեղախումբը կը կազմէ կղզիին բնակչութեան 90% եւ պաշտօնապէս բաժնուած է 18 ենթացեղախումբերու։  Ստորեւ ցուցակը․-
մինի|Անթանանարիվօ․ Մատակասքարի մայրաքաղաքըԲացի Մալակասցիներէն, Մատակասքարի մէջ նաեւ կը բնակին՝ 25 000 Քոմորոսցիներ *Comoros*, 18 000 Հնդիկներ *Indians* եւ 9 000 Չինացիներ։  Իսկ եւրոպացիները, որոնք 1958-ին 68 430 կը հաշուէին, այժմ հազիւ 17 000 են։

### Լեզու
Մատակասքարի լեզուն՝ Մալակասի, Մալայափոլինեզեան ծագում ունի եւ տարածուած է ամբողջ երկրին մէջ։   Ուսեալները ֆրանսերէն կը խօսին։  2003-ին դպրոցներուն մէջ կը սկսի անգլերէն լեզուի դասաւանդումը։  

1958-ին առաջին սահմադրութեան մէջ, մալակասի եւ ֆրանսերէն լեզուները անուանուած են իբրեւ «Մալակասի Հանրապետութեան պաշտօնական լեզուներ»։   Իսկ 1992-ի սահմանադրութեան մէջ, պաշտօնական լեզուի մասին որեւէ արձանագրութիւն չկայ։

2007-ի սահմանադրութեան մէջ իբրեւ պաշտօնական լեզու արձանագրուած է Մալակասին։  Իսկ, իբրեւ պաշտօնական օտար լեզուներ արձանագրուած են ֆրանսերէնն ու անգլերէնը։ 

Կրօն

Ըստ Ա․Մ․Ն․ Ափրիկեան հարցերու Բիւրոյին տեղեկագրութեան(2011), Մատակասքարի բնակչութեան 41%  քրիստոնիայ է եւ 52% կը յարի ուրիշ կրօներու։  Իսկ ըստ «Փիու Հետազօտական Կեդրոն»ին *Pew Research Center* ՝ բնակչութեան 85% քրիստոնիայ է եւ մնացեալը կը դաւանի ուրիշ հաւատքներ։
կենտրոն|մինի|660x660px|Իֆաթի․ Մատակասքար

### Քաղաքներ
Վերջին տասնամեակներուն կը նկատուի բնակչութեան լուրջ թիւի մը քաղաքայնացնումը։  Գլխաւոր քաղաքներն են, մայրաքաղաք Աթանանարիվօ եւ Ֆիանարանցոա։  Առեւտուրի կեդրոն են նաեւ՝ 

* Անցիրանանա (հիւսիսային կողմը), 
*Մահաճանկա հիւսիս-արեւմտեան կողմ գտնուող նաւահանգիստ եւ առեւտուրի կեդրոն, 
* Թոլիարի կամ Թոլիարա․ հարաւ-արեւմտեան մասը գտնուող նաւահանգիստ, ունի օդակայան եւ հոն կը գտնուի Ովկիանոսագրութեան հետազօտութիւններու կեդրոնը,
*   Ֆիանարանցոա, կը գտնուի կղզիին հիւսիս-արեւելեան կողմը 1․200 մ․ բարձրութեան վրայ։  Կ՛արտադրէ բրինձ, ծխախոտ եւ սուրճ։  Քաղաքը ունի նաեւ ուտեստեղէնի գործարկութեան գործարան եւ երկաթուղիի կայարան։

### Պատկերասրահ

Պատկեր:Diego bay.JPG|Անցինարանանայի ծովափը
Պատկեր:Sur la route de Mahajanga.jpg|Մահաճանկա
Պատկեր:Viaduct in Ambavaniasy.jpg|Թամաթավէ կամ՝ Թոամասինա
Պատկեր:Antananarivo 2015 02.JPG|Անթանանարիվօ շրջան
Պատկեր:Fasintsara.JPG|Ֆիանարանցոա շրջան
Պատկեր:Toliara aout12 (10).JPG|Ծովեզերք․ Թոլիարա շրջան
Պատկեր:Toliara aout12 (57).JPG|Թոլիարա․ միջերկրեայ շրջան
Պատկեր:Pirogues, Bekopaka, rivière Manambola, Madagascar (26031588936).jpg|Ծառափոր նաւակներ, Մանամպոլա, Մատակասքար
Պատկեր:Pont à l'entrée de la commune d'Ambohimahamasina.JPG|Ամպոհիմահամասինա․ Համայնքին մուտքին կամուրջը
Պատկեր:Pont à l'entrée de la commune d'Ambohimahamasina.JPG|Ամպոհիմահամասինա համայնք․ մուտքի կամուրջը
Պատկեր:Parc de l'Isalo, Madagascar (25467979924).jpg|Իսալօ․ բնապահպանման վայրը
Պատկեր:Montagne des Francais Antsiranana Madagascar - panoramio.jpg|Ֆրանսացիներուն լեռը․ Անցիրանանա, Մատակասքար
Պատկեր:MG-ehoala-strand.jpg|Էհոալա, Մատակասքար
Պատկեր:MG-ehoala-markt-1.jpg|Մատակասքար․ էհոալայի բաց շուկան
Պատկեր:Maraîchage, Antananarivo, Madagascar (26051432636).jpg|Բանջարեղէնի մշակման արտեր, Անթանանարիվօ
Պատկեր:Madagascar.canal des pangalanes. ponton d'accostage.jpg|Ձրանցքի վրայ մերձենալու կամուրջ, Մատակասքար 
Պատկեր:Madagascar.Ambila-lemaitso.Pêcheur de crevettes.jpg|Մանր ծովախեցգետինի (կարիդոս) ձկնորս, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar. Zébus à Antsirabe.jpg|Զեպուներ (արջառի տեսակ), Անցիրապ, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar. Maison traditionnelle à Ambohimanga.jpg|Աւանդական տուն, Ամպոհիմանկա, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar. canal des pangalanes. Habitation traditionnelle.jpg|«Փանկալան»ներու ջրանքին մօտ գտնուող աւանդական բնակարան, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar. Briquetterie à Ambohimanga.jpg|Աղիւսանոց․ Ամպոհիմանկա, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar. (in explore) - Flickr - Rod Waddington.jpg|Իֆաթի, Մատակասքար
Պատկեր:Falls of Anjofo, Isalo, Madagascar (21833449081).jpg|Անճոֆօ ջրվէժ, Իսալօ, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar, lever de soleil sur l'océan indien.3.jpg|Մատակասքար․ արեւածագը, Հնդկական Ովկիանոս
Պատկեր:Madagascar, devant l'océan indien.pêcheurs6.jpg|Ձկնորսներ․ Հնդկական Ովկիանոսի ծովեզերքներ, Մատակասքար
Պատկեր:MADAGASCAR TOLIARA (2).jpg|Թոլիարա, Մատակասքար
Պատկեր:Madagascar flood basalts.png|Մատակասքարի պազալդի (երկաթաքար) հանքերը
Պատկեր:MADAGASCAR BOENY.jpg|Պոէնի, Մատակասքար
Պատկեր:MADAGASCAR BETSIBOKA (4).jpg|Պեցիպոքա, Մատակասքար
Պատկեր:View Nosy Komba from Nosy Tanikely Madagascar - panoramio.jpg|Նոզի Թանիքլիէն Նոզի Քոմպայի տեսարանը, Մատակասքար
Պատկեր:Waterfall (9598686054).jpg|Նահամփոանա ջրամբար, Թոլակնարօ, Մատակասքար 
Պատկեր:Waterfall (9598690434).jpg|Նահամփոանա ջրաբարին ջրվէժը, Մատակասքար


## Պատմութիւն

### Առաջին բնակիչները
մինի|Մատակասքարի համայնապատկեր․ նաւէ նկարուած
Մատակասքարի կղզին, Ափրիկէէն կ՛ անջատուի մօտաւորապէս 80 միլիոն տարի առաջ։  Ըստ եղած պեղումներուն, հնագէտները կը հաշուեն թէ մարդու ներկայութիւնը կղզիին վրայ կը սկսի 200 թուականէն,  իսկ հարաւ-արեւելեան Ասիայէն՝ հաւանաբար Պորնէօ կամ Սուլաուեզի կղզիներէն, նաւաստիներ կուրի *canoe* միջոցով կղզին հասած են։  Կ՛ ենթադրուի թէ նոյն թուականներուն (200 – 500) Պանտու ցեղեր, Ափրիկէէն Մատակասքար կը հասնին ճեղքելով Մոզամպիքի Ջրանցքը։ Կը հետեւին՝ Մերինա, Պեցիմիսարաք եւ ուրիշ ցեղեր։ 

Մատակասքարի գրաւոր պատմութիւնը կը սկսի Է․ դարուն, երբ արաբները երկրին տարածքին բնակութիւն կը հաստատեն։

### Միջնադար
Միջնադարի ժամանակաշրջանին, զանազան ցեղեր (օրինակ՝ Սաքալավա), առեւտուրի միջոցով իրենց տէրութիւնը կը տարածեն Հնդկաց Ովկիանոսէն մինչեւ Արեւելեան Ափրիկէ, Միջին Արեւելք եւ Հնդկաստան։  

#### Առաջին շփում եւրոպացիներու հետ
1500-ական թուականներուն, փորթուկալացի նաւաստի Տիոկօ Տիազ *Diogo Dias*, առաջին եւրոպացին է որ ոտք կը կոխէ Մատակասքար (երբ իր նաւը կ՛ անջատուի Հնդկաստան ուղուող մնացեալ նաւախումբէն)։  Փորթուկալացիները կղզին կ՛անուանեն Սուրբ Լորենսօ (կը հնչուի Սաու Լորենսօ) Sāo Lourenço եւ կը շարունակեն առեւտուրը կղզիին բնակիչներուն հետ։

1665-ին, նոր հիմնուած Արեւելեան Հնդկաստանի Ֆրանսական Ընկերութեան տնօրէնը՝ Ֆրանսուա Քարոն, Մատակասքար կը հասնի։  Դրացի կղզիներուն մէջ նաւահանգիստներ կը կառուցէ (այսօրուան Լա Ռէունիոն եւ Մաւրիքիոս)։   17-րդ դարավերջին կղզիին արեւելեան ափերուն ֆրանսացիներուն կողմէ կը ստեղծուին առեւտրական բնոյթով գաղթօճախներ։

1774 – 1824 երկարող ժամանակաշրջանին, կղզին ծովահէններու կեդրոնը կը դառնայ։

1817-ին Մերինա ցեղախումբին առաջնորդին եւ Մաւրիքիոս անգլիացի կառավարիչին միջեւ ստորագրուած համաձայնագրով մը, ստրկութիւնը կը ջնջուի։  Այս համաձայնագրին հետեւանքն է կղզին ճանչնայ տնտեսական զարգացում եւ ունենայ Անգլիոյ տնտեսական եւ ռազմական հովանաւորութիւնը։

### Ֆրանսական գաղութատէրութիւն
մինի|պաստառ՝ պատերազմի առթիւ
1883-ին ֆրանսացիները Մատակասքար կը ներխուժեն։  Անոնց բուռն դիմադրութիւն ցոյց կու տայ ռամիկ դասակարքը՝ Հովա։  Կռիւները երբ կ՛աւարտին, Մատակասքարը ֆրանսացիներուն կը ձգէ Անցիրանանա շրջանը եւ կը վճարէ 560․000 ֆրանք։  1890-ին, անգլիացիները կ՛ընդունին որ Մատակասքարը Ֆրանսական խնամակալութեան տակ գտնուի։ 

1895-ին, կը ծագի երկրորդ պատերազմը Մատակասքարի եւ Ֆրանսայի միջեւ։  Մեծ թիւով ֆրանսացի զինուորներ կը մեռնին հիւանդութիւններու պատճառով։

1896-ին, Ֆրանսայի Խորհրդարանը կ՛ ընդունի Մատակասքարի կցումը։  103 տարուան Մերինա ցեղախումբի թագաւորութիւնը վերջ կը գտնէ եւ թագաւորական ընտանիքը Ալճերիա կ՛ աքսորուի։

1904-ին, ռուս-ճափոնական պատերազմի նախօրեակին, ռուսական նաւատորմիղը կայգ կը հաստատէ Անցիրանարա, որպէսզի մատակարարուի ածուխով եւ ուրիշ պաշարներով։  Չմեկնած, ռուս նաւաստիները կղզիին ափերուն կ՛արձակեն կենդանիները որ իրենց հետը ունէին՝ կապիկներ, կարմիր պոչով պոա եւ մէկ կոկորդիլոս։

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին, Մատակասքարի զինեալ ուժերը կը կռուին Ֆրանսայի, Մարոքի եւ Սուրիոյ մէջ։ 1942-ին, կղզին Անգլիացիները կը գրաւեն, որպէսզի չիյնայ Նացիներուն ձեռքը եւ ապա կը յանձնեն Ազատ Ֆրանսացիներու կառավարութեան, Շարլ Տը Կոլի գլխաւորութեամբ։

1947-ին ծագած եւ ամիսներ տեւած ապստամբութիւնը, արիւնի մէջ կը խեղթուի։  90 000 Մալակասիներ կը սպաննուին։  Ֆրանսացիները կը ստիպուին օրէնսդրել բարենորոգումներու ծրագիրներ։  14 Հոկտեմբեր 1959-ին, Մատակասքարը կը հռչակուի ինքնիշխան Մալակասի Հանրապետութիւն, Ֆրանսական Համայնքնին մէջ *commune de France*։  Եւ  վերջապէս 26 Յունիս 1960-ին Մատակասքարը կ՛ անկախանայ (1959-ին կը քուէարկուի Սահմանադրութիւնը)։

### Ժամանակակից եւ նորագոյն պատմութիւն
Մատակասքար իր անկախութենէն ետք, կ՛ ապրի տակնապալի տարիներ՝ իրարայաջորդ յեղաշրջումներ, հանրաքուէներ, եւայն։ 1998-ին, հանրաքուէով կ՛ որոշուի Սահմանադրական փոփոխութիւններ կատարուին եւ պետութիւնը կը դառնայ Դաշնակցային Հանրապետութիւն։  

2001-ին տեղի կ՛ ունենան Ծերակոյտի առաջին ընտրութիւնները եւ պետութեան նախագահի ընտրութիւնը։  Սակայն նախագահի ընտրութիւններուն կը յաջորդեն ներքին ընդհարումներ։  2006-ին կը կատարուին նախագահի նոր ընտրութիւններ, կը յաջորդեն ընդհարումներ, որոնք կը շարունակուին եւ 2009-ին ծաւալ առած փախումներուն ւնթացքին իրենց կեանքը կը կորսնցնեն 139 հոգի։  2013-էն ետք, երկիրը կը բոլորէ համեմատաբար խաղաղ շրջան մը։

## Տնտեսութիւն
մինի|Ընտանեկան ձկնորսութիւն
Մատակասքարը գիւղատնտեսական երկիր է։  Տնտեսութիւնը յենուած է նաեւ ձկնորսութեան եւ փայտահարութեան վրայ։  Արտածման գլխաւոր ապրանքներն են՝ սուրճ, վանիլի համեմուկ *vanilla,* շաքարեղէգ, մեխակի գամիկ, քաքաու, բրինձ, մանիհոտ, լուբիա, պանան, պիստակ,  արաբական պիստաք, կորեկ, շաքարաբեր սորեակ, արմաւ  եւ անասնաբուծութեան հետ կապուած արտադրութիւններ։  

Եկրին արօտադաշտերուն կը բուծանին որոճացող կենդանիներ, խոզեր։  Անտառներէն կ՛արտադրուին զանազան փայտի տեսակներ եբենոսէ, մաոնի, ինչպէս նաեւ՝ աղաղ, եթերային իւղ, բնական ձգախէժ, եւայլն։

Կղզին նաեւ հարուստ է հանքերով։  Կ՛արտադրէ քրոմ, փայլար, ուրուաքար (գրաքար), ուրանիոն, պերիլիոմ, կպրածուխ, պաղլեղածին *aluminium,* իլմենաքար, ոսկի եւ մանգան։

1980-ին, Մատակասքար կ՛ անցընէ տնտեսական ծանր վիճակ եւ տասնամեակի վերջաւորութեան կը սկսիսեփականաշնորհման եւ իրերու արտածման ծրագիր մը (1988-1993)։  Հակառակ եղած փոփոխութիւններուն, որոնք բարելաւած են եկրին տնտեսական վիճակը, մինչեւ 21-րդ դարասկիզբին, բնակչութեան 70% կ՛ապրի աղքատութեան մէջ եւ քաղաքականութեան մէջ կաշակեռութիւնը բաւական տարածուած է։
մինի|Մատակասքարի 6 նահանգները
Երկրին դրմանիշը «արիարի»ն է *ariary*։  Համախառն ներքին արդիւնքն է (ՀՆԱ)՝ 7,5% (2008)։

## Վարչական բաժանում
2004-ին Մատակասքար կը բաժնուի 6 ինքնիշխան նահանգներու, 22 ենթաբաժանումներով՝ ֆարիթրա *faritra*։  Իսկ 2007-ի հանրաքուէն կ՛որոշէ շրջաններու ջնջումը եւ կը հաստատէ 6 ինքնիշխան նահանգներու դրութիւնը։

Վեց նահանգներն են (օգտուիլ քովի նկարէն)

* Ատանանարիվօ (1)
* Անցիրանանա (2)
* Ֆիանարանցոա (3)
* Մահաճանկա (4)
* Թոամասինա (5)
* Թոլիարա (6)

### Վարչակարգ
Պետութեան ղեկավարը Հանրապետութեան Նախագահն է։  Ան կը նշանակէ պետութեան վարչապետը։  Օրէնսդիր իշխանութիւնը Խորհրդարանը կը գործադրէ։  Քուէրկութեան իրաւունք ունին 18 տարեկանը բոլորած անձերը։

### Փոխադրակամիջոցներ
մինի|Անթանանարիվոյի Միջազգային օդակայան․ Մատակասքար
Մատակասքարը ունի բազմաթիւ նաւահանգիստներ։  Գլխաւորներն են՝ Մահաճանկա, Թոամասինա եւ Անցիրանանա։  Ճամբաներուն ցանցը գոհացուցիչ է, ինչպէս նաեւ երկաթուղիներուն ցանցը։  

Օդային ճամբորդութիւնները կը կատարուին օդային պետական ընկերութեան կողմէն՝  «Air Madagascar»։  2008-ին, երկրին մէջ կը գործեն 90 օդակայնններ։ Միջազգային թռիչքները կը կատարուին Անթանանարիվոյի օդակայանէն «Ivato International Airport» (IATA: TNR, ICAO: FMMI)։ 

## Մշակոյթ

### Գրականութիւն
Մատակասքարի մէջ զարգացած են բանաւոր եւ գրաւոր գրականութեան հետեւալ բնագաւառները․ բանաստեղծութիւն՝ հայնթենի *Hainteny***,** հանրային ճառախօսութիւն՝ քապարի *kabary* եւ առակներ՝ օհապոլանա *ohabolana*։ Դիւցազնավէպ մը՝ Իպոնիա *ibonia* կը բացայայտէ այս սովորութիւնները։ 
Մատակասքարի մէջ ապրող իւրաքանչիւր ժողովուրդ կը պահէ իր կենցաղը՝ սովորութիւններ, հաւատք եւ ծեսեր։ Սակայն, կղզիին մէջ տարածուած է զօրաւոր հոսանք մը, որ կը փորձէ միաւորել եւ ստեղծել Մալակասի ինքնուրոյն մշակոյթը։  

Կղզիին մէջ ապրած ու ստեղծագործած են՝ Ժան Ժոսեֆ Րապեարիվելօ *Jean-Joseph Rabearivelo* (1901-1937․ ան կը նկատուի Ափրիկեցի առաջին արդի բանաստեղծը) եւ Իլի Րիճաոներսըն *Elie Rajaonarison՝ * Մալակասի նոր հոսանքի բանաստեղծութեան առաջնահերթը։

### Արուեստ
Մատակասքարին մէջ զարգացած է Մալակասի երաժշտութիւնը․ կը միախմբէ տասնեակէ աւելի տեղական երաժշտութիւններու տեսակներ, ինչպէս օրինակ՝ ծովեզերեայ սալեկի *Salegy* եւ բարձրադիր շրջաններու հիրակասի *Hiragasy* երաժշտութիւնը։

Տարածուած է նաեւ փայտի վրայ քանդակագործութիւնը։  Զաֆիմանիրի ժողովուրդին զարդի եւ գործառնութեան աւանդական ատաղձագործութիւնը արձանագրուած է Եունեսքոյի Անշօշափելի Ժառանգութեան Ցուցակին մէջ (2008)։

### Մարզական
Մատակասքարի մէջ ծնունդ առած են բաւական աւանդական մարզական ժամանցներ (թեթեւ զբաղումներ)․ մորէյնկի պատերազմական արուեստը *moraingy*, զեպու *zebu* (սապատ արջառի տեսակ) ըմբշամարտը եւ ֆենուրնէ *Fanorona* (երկու հոգիով խաղցուած սեղանի խաղ)։

Արեւմտեան մարզական խաղեր եւս թափանցած են կղզիին մէջ վերջին երկու դարերուն ընթացքին, ինչպէս օրինակ՝ Րակպի խմբային խաղը, որ դարձած է Մատակասքարի ազգային խաղը։   Բնակչութեան մօտ տարածուած են նաեւ ոտնագնդակը, կողովագնդակը, ֆրանսական փեթանք *pétanque* խաղը, ինչպէս նաեւ բոլոր համաշխարհային հաւանութիւն ունեցող խաղերը։

1964-ին Մատակասքար առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի Ողիմպիական Խաղերուն։  Իր մասնակցութիւնը նաեւ կը բերէ Ափրիկեան խաղերուն։

Բաւական տարածուած է նաեւ Սկաուտութիւնը․ 2011-ին կը հաշուէ 14 905 անդամներ։

### Խոհանոց
Մատակասքարի խոհանոցը ազդուած է հարաւ-արեւելեան Ասիոյ, Ափրիկեան, Հնդկական, Չինական եւ Եւրոպական խոհանոցներէն։  Սակայն հիմնական կերակուրը կը բաղկանայ բրինձէ *vary*  եւ «լաոքա»է *laoka* (կանանչեղէններու բաղագրութիւն մը, շատ անգամ  միսով ճոխացած)։  Ճաշերուն յաճախ կ՛ընկերակցին մանկոյէ *mango* եւ լիմոնէ պատրաստուած թթուաշի տեսակներ։

### Պատկերասրահ

Պատկեր:Ambositra 04.jpg|Բրինձի մշակում․ Մատակասքար
Պատկեր:Ambositra transport (4352878957).jpg|Փոխադրական աւանդական միջոց
Պատկեր:Jean-Joseph Rabearivelo.jpg|Ժան Ժոսեֆ Րապեարիվելօ *Jean-Joseph Rabearivelo*
Պատկեր:Elie Rajaonarison Malagasy Poet.jpg|Իլի Րիճաոներսըն *Elie Rajaonarison*
Պատկեր:Jaojoby concert.jpg|Սալեկի երաժշտութեան ներկայացում Փարիզի մէջ
Պատկեր:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|Հիրակասի պարող մը
Պատկեր:Zafimaniry house.JPG|Զաֆիմանիրի աւանդական փայտաշէն տուն
Պատկեր:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|մորէյնկի պատերազմական արուեստի մարզախաղ
Պատկեր:Grinding the grain with sticks by hand. - Flickr - gailhampshire.jpg|Ձողերու օգնութեամբ ցորենահատում
Պատկեր:Hameau, lac Itasy, Madagascar (26004235331).jpg|Համէօ․ Իթասի լիճին շրջակայքը, Մատակասքար
Պատկեր:Highlands, Madagascar (22741639463).jpg|Մատակասքարի բարձրադիր շրջանը


                                   

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Նոզի Պէ․ կղզի
# Մատակասքարի մանգլենի անտառները
# Ալաոթրա լիճ
# Մոզամպիքի Ջրանցքը
# Փշանման ծառերու անտառ
# Մուսոն
# երկայնաթաթ աղուէսակապիկը
# Էփիորնիս Epiornis
# Գետախոզ
# Ցիմիհեթի ցեղախումբ
# Մատակասքարի ցեղախումբերը
# Անթանքարանա ցեղախումբ
# Սաքալավա ցեղախումբ
# Անթանանարիվօ
# Վեզօ ցեղախումբ
# Պեցիմիսարաքա ցեղախումբ
# Սիհանաքա  ցեղախումբ
# Պեզանօզանօ ցեղախումբ
# Մերինա  ցեղախումբ
# Պեցիլէօ ցեղախումբ
# Անթեֆասի ցեղախումբ
# Անթամպահոաքա ցեղախումբ
# Անթեմորօ ցեղախումբ
# Անթեսաքա ցեղախումբ
# Թանալա ցեղախումբ
# Ֆիանարանցոա
# Մահաֆալի ցեղախումբ
# Անթանտրոյ ցեղախումբ
# Անթանոսի ցեղախումբ
# Պարա ցեղախումբ
# Թոլիարա
# Օդային ընկերութիւն՝ Air Madagascar
# Մալակասի խոհանոց
# Մարք Րավալոմանանա
# Մատակասքարի ազգային պուրակներու ցուցակ
# Մատակասքարի դրօշակ
# Հայթենի․ Մատակասքարի բանաւոր գրականութիւն
# Եունեսքոյի Անշօշափելի Ժառանգութեան Ցուցակ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Երկիրներ ըստ ցամաքամասի
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Կղզի պետութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնդկական Ովկիանոսի կղզիներ