AMD

200px|մինի|Կազմակերպության պատկերանիշը։
**Advanced Micro Devices, Inc.** (**AMD**), կիսահաղորդչային ընկերութիւն է հիմնադրուած Գալիֆորնիա նահանգի Սանիվեյլ քաղաքին մէջ։ Ընկերութիւնը առաւել յայտնի է որպէս համակարգիչի մշակիչներ եւ կրաֆիքական համակարգերու արտադրող։ Անոր հիմնական արտադրանքները են՝ միքրոփրոսեսորներ, մայր տպասալի չիբեր, ներդրուած փրոսեսորներ, կրաֆիքական փրոսեսորներ սըրվըրներու, աշխատակայաններու եւ անհատական համակարգիչներու համար, ինչպէս նաեւ՝ փրոսեսորներու թեգնոլոժիաներ ձեռքի սարքերու, թուային հեռուստատեսութեան, ավթոմեքենաներու, խաղերու ղեկավարման համակարգիչներու եւ այլ ներդրուած համակարգիչներով սարքերու համար։

AMD-ն՝ Ինթել գորբորացիայէն ետք կը հանդիսանայ երկրորդ ամէնամեծ ընկերութիւնը (մօտ 20% տոկոս համաշխարհային շուկային մէջ), որ կը մատակարարէ միգրոփրոսեսորներ՝ հիմնուած x86 ճարտարապետութեան վրայ, ինչպէս նաեւ կը հանդիսանայ երկրորդ ամէնամեծ (մօտ 40 % համաշխարհային շուկային մէջ) ընկերութիւնը Nvidia-էն ետք, որ կը մատակարարէ կրաֆիքական մշակման հանգոյցներ։

## Պատմութիւն

### Հիմնադրման տարիները
«Էտվանսթ Մայքրօ Տիվայսիզ»-ը (Advanced Micro Devices - AMD) պաշտօնապէս հիմնադրուեցաւ Ճերի Սանտըրզի (Jerry Sanders) եւ «Ֆերչայլտ Սեմիքոնտաքթըր»-ի (Fairchild Semiconductor) իր եօթը գործընկերներուն կողմէ՝ 1 Մայիս 1969-ին: Սանտըրզը, որ ելեկտրագէտ էր եւ «Ֆերչայլտ»-ի մարքեթինկի տնօրէնը, շատ մը այլ ղեկավարներու նման յուսահատած էր ընկերութեան ներսը աջակցութեան, առիթներու եւ ճկունութեան պակասէն: Ան որոշեց հեռանալ եւ հիմնել իր սեփական կիսահաղորդիչներու (semiconductor) ընկերութիւնը՝ հետեւելով Ռոպերթ Նոյսի (Robert Noyce, որ 1959-ին «Ֆերչայլտ»-ի մէջ մշակած էր առաջին սիլիքոնէ համակցուած շրջոյթը [integrated circuit]) եւ Կորտըն Մուրի օրինակին, որոնք միասնաբար 1968 Յուլիսին հիմնած էին «Ինթել» (Intel) ընկերութիւնը:

1969 Սեպտեմբերին, AMD-ն Սանթա Քլարայի իր ժամանակաւոր վայրէն տեղափոխուեցաւ Սաննիվէյլի (Sunnyvale) իր նոր՝ 500,000 տոլար արժողութեամբ եւ 15,000 քառակուսի ոտնաչափ տարածքով կեդրոնատեղին: Հոն կը գտնուէր ամբողջ ընկերութիւնը, ներառեալ 7 միքրոմեթր (μm) չափի տարրերով եւ 2-ինչնոց թիթեղներու (wafer) արտադրութեան բաժինը: Յաճախորդներու բազա անմիջապէս ապահովելու համար, AMD-ն սկզբնական շրջանին դարձաւ «Ֆերչայլտ»-ի եւ «Նեշընըլ Սեմիքոնտաքթըր»-ի նախագծած միքրո չիփերու երկրորդական մատակարար: Ընկերութիւնը կը երաշխաւորէր որակի հսկողութիւն՝ ըստ ԱՄՆ-ի զինուորական չափանիշներուն (United States Military Standard), ինչ որ մեծ առաւելութիւն էր համակարգչային արդիւնաբերութեան վաղ տարիներուն, քանի որ չիփերու անվստահելիութիւնը լուրջ խնդիր էր:

1969 Նոյեմբերին ընկերութիւնը արտադրեց իր առաջին արտադրանքը՝ **Am9300**-ը (4-bit MSI shift register), որ սկսաւ վաճառուիլ 1970-ին: Նոյն տարին AMD-ն ստեղծեց իր առաջին սեփական արտադրանքը՝ **Am2501** տրամաբանական հաշուիչը (logic counter), որ մեծ յաջողութիւն արձանագրեց: 1971-ին ամենաշատ վաճառուող ապրանքը **Am2505**-ն էր՝ այդ ժամանակի ամենարագ բազմապատկիչը (multiplier):

1971-ին AMD-ն մուտք գործեց RAM չիփերու շուկայ՝ սկսելով **Am3101**-ով: Մինչեւ տարեվերջ ընկերութեան ընդհանուր վաճառքը հասաւ 4.6 միլիոն տոլարի: 1972 Սեպտեմբերին AMD-ն դարձաւ հանրային ընկերութիւն (went public): Մինչեւ 1975 թուականը, ընկերութիւնը արդէն կ'արտադրէր 212 տեսակի արտադրանք, որոնցմէ 49-ը սեփական նախագիծեր էին:

«Ինթել»-ը 1971-ին ստեղծած էր առաջին միքրոփրոսեսորը՝ 4-պիթնոց **4004**-ը: 1975-ին AMD-ն մուտք գործեց այս շուկայ **Am9080**-ով (որ Intel 8080-ի կրկնօրինակն էր) եւ **Am2900** ընտանիքով: 1976-ին Intel-ի եւ AMD-ի միջեւ կնքուեցաւ փոխադարձ արտօնագրման համաձայնագիր, որ AMD-ին իրաւունք տուաւ օգտագործելու միքրոքոտը (microcode) իր փրոսեսորներուն մէջ:

1977-ին AMD-ն համատեղ ձեռնարկութիւն (joint venture) սկսաւ գերմանական «Սիմենս» (Siemens) ընկերութեան հետ: «Սիմենս»-ը գնեց AMD-ի բաժնետոմսերուն 20%-ը, ինչ որ դրամական մեծ ներհոսք ապահովեց արտադրութիւնը ընդլայնելու համար: Սակայն, 1979-ին AMD-ն ետ գնեց «Սիմենս»-ի բաժինը ամերիկեան մասնաճիւղին մէջ, իսկ 1981-ին փակեց այդ բաժինը՝ կեդրոնանալով Intel x86 միքրոփրոսեսորներու արտադրութեան վրայ:

1978 ելեւմտական տարուան ընդհանուր վաճառքը գերազանցեց 100 միլիոն տոլարը, իսկ 1979-ին AMD-ն սկսաւ շրջանառուիլ Նիւ Եորքի ֆոնտային պորսային (NYSE) մէջ: Նոյն տարին Օսթինի (Թեքսաս) մէջ սկսաւ գործել կիսահաղորդիչներու նոր գործարանը: Մինչ այդ ընկերութիւնը արդէն ունէր հաւաքման գործարաններ Մալեզիոյ (Փենանկ) եւ Ֆիլիփիններու (Մանիլա) մէջ:

### 2020 թուականէն մինչեւ օրս
2020 Հոկտեմբերին, AMD-ն յայտարարեց «Քսայլինքս» (Xilinx) ընկերութեան գնման մասին, որ շուկայի առաջատարն էր **FPGA** (դաշտային ծրագրաւորուող դարպասային զանգուածներ) եւ **CPLD** (բարդ ծրագրաւորուող տրամաբանական սարքեր) ոլորտներուն մէջ։ Գնման գործընթացը աւարտեցաւ 2022 Փետրուարին՝ շուրջ 50 միլիառ տոլար գնահատուած արժէքով։

2024 Յունուարին, AMD-ն յայտարարեց, որ կը դադրեցնէ «Քսայլինքս»-ի միջոցով ձեռք բերուած բոլոր **CPLD** սարքերու արտադրութիւնը։

2024 Մարտին, կիսահաղորդիչներու բաժնետոմսերու կտրուկ աճի շնորհիւ, AMD-ի շուկայական արժէքը առաջին անգամ ըլլալով անցաւ 300 միլիառ տոլարի սահմանը։

2024 Յուլիսին, AMD-ն յայտարարեց, որ 665 միլիոն տոլարով պիտի գնէ ֆինլանտական «Սայլօ Այ-Այ» (Silo AI) արհեստական բանականութեան սթարթափը՝ նպատակ ունենալով աւելի արդիւնաւէտ կերպով մրցակցիլ AI չիփերու շուկայի առաջատար «Էնվիտիա»-ի (Nvidia) հետ։

2024 Օգոստոսին, AMD-ն ստորագրեց համաձայնագիր մը՝ 4.9 միլիառ տոլարով «Զէտ-Թի Սիսթըմզ» (ZT Systems) ընկերութիւնը գնելու համար։ Այս ընկերութիւնը կը ստեղծէ յատուկ հաշուողական ենթակառուցուածքներ, որոնք կը գործածուին արհեստական բանականութեան առաջադրանքներու համար։

2024-ի սկիզբէն ի վեր, AMD-ն զգալի յաջողութիւններ արձանագրած է սպասարկուներու (server) CPU-ներու շուկային մէջ՝ կրճատելով հեռաւորութիւնը Intel-ի հետ։ Թէեւ նախնական տեղեկութիւնները շուկայի 50:50 բաժնեմասի մասին հիմնուած էին սխալ տուեալներու վրայ, սակայն 2025 Յուլիսի դրութեամբ, Intel-ը կը տիրապետէ շուկայի 63.3%-ին, իսկ AMD-ն հասած է 36.5%-ի, ինչ որ ցոյց կու տայ AMD-ի հզօր վերելքը։

2025 Յունիսին, AMD-ն ներկայացուց 2026-ի համար նախատեսուած AI սպասարկուներու **MI400** չիփերու շարքը, որ պիտի հանդիսանայ «Հելիոս» (Helios) կոչուող նոր սպասարկուի հիմքը։

2025 Հոկտեմբերին, ընկերութիւնը յայտարարեց, որ համաձայնութեան եկած է **OpenAI**-ի հետ՝ յառաջիկայ հինգ տարիներու ընթացքին վաճառելու վեց կիկաուաթ (GW) հզօրութեամբ AI փրոսեսորներ։ Որպէս գործարքի մաս, OpenAI-ը իրաւունք ստացած է ձեռք բերելու AMD-ի բաժնետոմսերուն 10%-ը (160 միլիոն բաժնետոմս՝ իւրաքանչիւրը խորհրդանշական 0.01 տոլարով), պայմանով, որ իրագործուին սահմանուած նպատակակէտերը, իսկ վերջնական բաժնեմասի համար AMD-ի սովորական բաժնետոմսի արժէքը պէտք է հասնի 600 տոլարի։

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտոնական կայք

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Համակարգչային ընկերություններ