Նարամսին

**Նարամսին**, Նարամ-Սուեն (ծննդեան թուականը անյայտ, մահացած է մ.թ.ա. մօտ 2200 թուականին), Աքքատի թագաւոր մ.թ.ա. մօտ 2236 թուականէն: Սարգոն Ա.-ի թոռը: Երկիրը մտցուցած է ոռոգման միասնական համակարգ, իր ձեռքը կեդրոնացած է արքունական եւ տաճարային տնտեսութիւնները, հովանաւորած է ներքին եւ արտաքին առեւտուրը: 

Արշաւած է Էլամ, պարտութեան մատնած է անոր թագաւորը եւ կնքած պատմութեան յայտնի առաջին միջազգային պայմանագիրը (գրուած է կաւէ սալիկի վրայ): Յետագայ արշաւանքներուն ընթացքին (դէպի Իրանի սարահարթի հարաւ-արեւմուտք, Հայկական լեռնաշխարհի հարաւ-արեւելք եւ հարաւ-արեւմուտք շրջաններ, Արաբական թերակղզի հարաւ-արեւելք, Ասորիք) պարտութեան մատնած է 17 թագաւորներու դաշնակցութիւնը, կործանած է մ.թ.ա. 3 հազարամեակի ծաղկում ապրող Էպլան (Հալէպէն 70 քմ հարաւ), ստեղծած է իր ժամանակի ամէնամեծ պետութիւնը։ 

Նարամսինը Միջագետքի պատմութեան մեջ առաջին միապետն էր, որ աստուածացուած է կենդանութեան օրօք: «Շումերի եւ Աքքատի թագաւոր» տիտղոսը փոխարինած է «աշխարհի թագաւոր», «տիեզերքի թագաւոր», «աշխարհի չորս կողմերու թագաւոր» տիտղոսով: Սպաննուած է կուտիներու (գուտիներ) արշաւանքի ժամանակ, որոնք կործանեցին Աքքատը: 

Նարամսինի օրօք ծաղկման հասած է աքքատական մշակոյթը, ստեղծուած է Հին Արեւելքի նշանաւոր էպոսներէն մէկը՝ «Կիլկամէշը»:

## Հայաստանի՝ Արմէնիա Armani-ի յիշատակը Նարամսինի արձանագրութիւնը
Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամեակի երկրորդ կիսուն Նարամ-Սուեսը (Նարամսինը) քանի մը անգամ արշաւած է Միջագետքէն դէպի հիւսիս: Անոր արշաւանքներուն մասին վկայող աքքատերէն (ասորաբաբելերէն) եւ խեթերէն արձանագրութիւններ պահպանուած է: Աքքատերէն արձանագրութիւններէն մէկուն (փորագրուած մարմարի բեկորի վրայ) գրուած է ՝ «Աստուածային Նարամ-Սուենը՝ չորս կողմերու հզօր թագաւորը, նուաճող Armani-ի եւ Ebla-ի» (ոմանք այս անունները կը կարդան՝ **Armanum**, **Armanim**, **Ibla**)։ Armani-ի նուաճման մասին կը պատմեն նաեւ աքքատական այլ արձանագրութիւն մը (փորագրուած սկաւառակի վրայ), որ ջարդուած է, պահպանուած է այն մասը, որտէղ Նարամ-Սուենը կը յիշուի իբրեւ Armani-ի նուաճող: Այլ արձանագրութեան մէջ կը յիշուին Արմանիի թագաւորը՝ Ռէդ-Թէշուբ (ըստ այլ ընթերցման Ռէդ-Ադադ):

## Արատտայի քուրմ-զօրավար-արքայ Էնրիդավիզիրը կը ջախջախէ Նարամսինի
մինի|աջից|Նարամսինի պայմանագիրրը Ելամի թագաւորին հետ
Այսպէս մ.թ.ա. 22-րդ դարու վերջերը հայկական լեռնաշխարհի հարաւ-արեւելեան մասերէն՝ Կոդրուաց լեռներէն խոշոր արշաւանք մը կազմակերպուած է դէպի Ստորին կազմակերպուող արշաւանքները, որոնք ուղեկցուած էին դաժան սպանութիւններով, աւերով ու թալանով, մէծ անհանգստութիւն կը պատճառէին բնակիչներուն: Իրեն աստուած հռչակելով, Նարամսինը սկսաւ ոչնչացնել շումերական դիցարանի աստուածները՝ շումերական մշակոյթը եւ տաճարները: Շումերական աւագանին հարկադրուած էր օգնութեան համար դիմել Արատտայի (կուտիներո) քուրմերուն, որոնք եւ օգնութեան կանչեցին արիւնակէն «սումեր-սումարացիներուն» Արատտայի նահապետ՝ Էնրիդապիզիրի: Կորդվաց լեռներու բնակիչներու՝ կուտիներու (նաեւ գուտիներ) կազմակերպած արշաւանքը, որ կը գլխաւորէ ցեղի առաջնորդ Էնրիդանավիզիրը, նպատակ ունէր վերջ տալ աքքատացիներուն կողոպտչական ներխուժումներուն: Յայտնի է, որ գոռոզ ու դաժան տիրակալ Նարամ-Սուենը սպաննուած է կուտիներու հետ տեղի ունեցած ճակատամարտի մը, մօտ մ.թ.ա. 2200 թուականին, որմէ յետոյ կուտիներու առաջնորդ ու զօրավար Էնրիդավիզիրը վերցուցած է սպաննուած Նարամ-Սուենի «աշխարհի չորս կողմերու թագաւոր» տիտղոսը: Կ'ենթադրուի որ Էնրիդավիզիրը առաջնորդած է հետիոտն բանակը (այդպիսին էր նաեւ աքքատացիներու բանակը): Էնրիդավիզիրը ոչ միայն փայլուն զօրավար էր, այլեւ հմուտ կազմակերպիչ, քանի որ մեծ յաջողութեամբ իրագործած է այն նպատակը, որուն համար ուղարկուած էր Միջագետք, այն է՝ վերջ տալ Նարամ-Սուենի բռնապետութեան եւ բոլոր ցեղերու համար խաղաղ գոյակցութեան պայմաններ ստեղծել:

Միջագետքի Նեպուր քաղաքի պեղումներէն յայտնաբերուած է մեծ գրադարան, ուր գտնուած է Նարամսինի տիրապետութեան վերջ տուած Արատտայի Էնրիդավիզիրը քուրմի՝ անունով Նեպուրում կազմած է 500 տողանոց աքքասերէն արձանագրութիւնը: Էնրիդավիզիրը արձանագրած է դէպի Միջագետք կատարած է իր արշաւանքի դրդապատճառը՝ սումարիները օգնութեան կանչած է իրենց արիւնակից Կորդուա-կուտիների բանակը, քանի որ Նարամսինը ինքզինք աստուած հռչակելով՝ կ'ոչնչացնէր սումեր-շումերներու դիցարանը եւ մշակոյթը: Նէպուրի կաւէ սալիկներէն մէկուն վրայ պահպանուած է անգամ Էնրիդավիզիրի պատկերը:

## Ծանօթագրութիւններ