Լիխթընշթայն

**Լիխթընշթայն** կենդրոնական Եւրոպայի Ալփեան լեռնաշղթայի մէջ գտնուող իշխանութիւն մըն է: Ան աշխարհի վեցերորդ ամէնափոքր երկիրն է եւ Ուզպեքիստանէն զատ երկրորդ երկիրը, որ սահմանափակուած է երկիրներու միջեւ, որոնք դէպի ծով ելք չունին: Սահմաններն են՝ արեւելքէն՝ Աւստրիա, հարաւէն եւ արեւմուտքէն՝ Զուիցերիա: Մայրաքաղաքը Վատուց՝ կարեւոր տնտեսական կենդրոն է:

## Աշխարհագրութիւն
մինի|176x176փքս|Լիխթընշթայնի աշխարհագրական քարտեսը

### Դիրք եւ տարածութիւն
Լիխթընշթայն կը գտնուի կենդրոնական Եւրոպայի հարաւ-արեւմտեան շրջանը: Անոր սահմանակից երկիրներն են՝ արեւելքէն՝ Աւստրիան, հարաւէն եւ արեւմուտքէն՝ Զուիցերիան: Անոր սահմանները բնական սահմաններէ ալ կը բաղկանան՝ արեւմտեան սահմանը Զուիցերիոյ հետ կը համապատասխանէ Ռայն գետի հոսանքին հետ, իսկ արեւմուտքէն՝ Աւստրիոյ Ալփեան լեռնաշղթային հետ:

Լիխթընշթայնը մօտ 160.5 ք. քմ. տարածութեամբ Եւրոպայի չորրորդ եւ աշխարհի վեցերորդ ամէնափոքր երկիրկն է: Լիխթընշթայնը եւ Ուզպեքիստանը միակ երկիրներն են, որոնք շրջապատուած են երկիրներէ եւ դէպի ծով ելք չունին:

### Մակերեւոյթ
Լիխթընշթայնը բաժնուած է երկու մասի՝ հիւսիսային (Oberland՝ «վերին» երկիր), որ մեծամասնութեամբ կը բաղկանայ դաշտերէ եւ հարաւային (Unterland՝ «ստորին» երկիր), որ կը բաղկանայ լեռներէ, յատկապէս՝ Ալփեան լեռնաշղթան:

## Ժողովրդագրութիւն
Լիխթընշթայնի բնակչութիւնը, ըստ 2019-ի մարդահամարին, կը բաղկանայ 38557 բնակիչներէ, որուն 66,1 % Լիխթընշթայնցի են: Ժողովուրդի 19,4 % կու գայ գերմանախօս երկիրներէ (9,7 % Զուիցերիայէն, 5,8 % Գերմանիայէն, 3,9 % Աւստրիայէն), իսկ մնացած 14,5 % կու գայ մօտաւոր 90 այլ երկրներէ:

### Լեզու
Լիխթընշթայնի պաշտօնական լեզուն գերմաներէնն է: Խօսակցութիւնը սակայն կ'ընթանայ Լիխթընշթայնի տարբեր բարբառներով, որոնք գերմաներէնէն կը տարբերին իրենց հնչումներով:

### Կրօնք
Կաթողիկէ եկեղեցին Լիխթընշթայնի ազգային եկեղեցին է: 2015-ի մարդահամարին համաձայն, ժողովուրդի 73,4 % կաթողիկէ էին, 8,2 % բողոքական, 7 % անկրօն, 5,9 % իսլամ, 2,3 % այլ հաւատքի պատկանող էին, իսկ 3,3 % իրենց կրօնքի մասին տեղեկութիւն չտուին:

## Պատմութիւն

### Նախապատմութիւն
Լիխթընշթայնի մէջ հնագիտական գիւտերը կը փաստեն, թէ մարդիկ այս տարածքին վրայ 5000 թ. ք.ա. բնակած են: Ք.ա. 15թ. Հռոմէական կայսրութիւնը գրաւեց «Ռաէդիա» տարածաշրջանը, որուն մէջ կար նաեւ այսօրուայ Լիխթընշթայնը: Հռոմէացիները շինեցին Պրեկենցէն Միլանօ մայրուղի մը, որ կ'անցնէր Լիխթընշթայնի միջով: Այս պատճառով, մարդիկ սկսան տեղափոխուիլ այս մայրուղիի շրջակայքը եւ հիմնեցին ագարակներ եւ փերթեր:

### Միջնադարեան շրջան
Հռոմէական կայսրութեան անկումէն ետք, ալեմաննական ցեղեր սկսան գաղթել դէպի այս տարածաշրջան: 8րդ դարուն Լիխթընշթայն կը պատկանէր Ֆրանքական թագաւորութեան, իսկ 10րդ դարուն՝ Գերմանական ազգի Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան: 1342թ Վատուցի կոմսութիւնը հիմնուեցաւ:

### Իշխանութեան ստեղծումը եւ անկախութիւն
Վատուցի վերջին կոմսը եղաւ Ֆերտինանտ Քարլ ֆոն Հոհընեմս: Անոր իշխանութեան տակ տեղի ունեցան վհուկներու հետապնդումներ, ուր 100է աւելի վհուկներ տարբեր ձեւերով սպաննուեցան: Ասկէ բացի, Հոհընէմս պարտքեր գոցելու համար, 1712-ին ծախեց Վատուցի եւ Շէլընպէրկի (Ներկայիս Լիխթընշթայնի հիւսիսային մասը գտնուող) կոմսերը Յոհան Ադամ իշխանին: Յոհան կը պատկանէր «Լիխթընշթայնըր» իշխանական ընտանիքին, որուն ծագումը Ստորին Աւստրիայէն էր: 1719թ Գերմանիոյ կայսեր Քարլ 6.-ի հրամանով, Յոհան Ադամ միացուց այս երկու կոմսերը եւ զայն կոչեց իր իշխանական ընտանիքի անունով Լիխթընշթայն: Այսպիսով, Յոհան Ադամ դարձաւ Լիխթընշթայնի անուանակոչը եւ անոր առաջին իշխանը:
ձախից|մինի|186x186փքս|Յոհան Ադամ Ա. Անտրէաս, Լիխթընշթայնի առաջին իշխան
Պատմութեան ընթացքին, Լիխթընշթայն շատ ատեն կը դառնար օտար երկիրներու մարտադաշտ: Նափոլէոնի պատերազմներու ատեն, Լիխթընշթայն կը գրաւուի ֆրանսական զօրքին կողմէ: 1806 Նափոլէոն կը ստեղծէ Ռայնի դաշնագիրը եւ կ'ընդգրկէ Լիխթընշթայնը դաշնագրի միւս 16 անդամներուն հետ: Այս ձեւով Լիխթընշթայն առաջին անգամ ըլլալով կը դառնայ անկախ: 1814-1815 տեւող Վիեննայի համաժողովի ընթացքին, Լիխթընշթայնը կ'ընդունուի իբր ազատ իշխանութիւն եւ մաս կը կազմէ նոր հիմնուած Գերմանական Դաշնակցութեան մէջ:

### Լիխթընշթայն գերմանական դաշնակցութեան մէջ
Գերմանական դաշնակցութեան նպատակը Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան պայմաններու վերադառնալն էր: Այս դաշնակցութեան պայմաններէն մէկն էր, որ 41 անդամները իրենց օրէնսգիրերը ունենան: Այսպիսով Լիխթընշթայն ունեցաւ իր առաջին օրէնսգիրը: Սակայն այս օրէնսգիրը խորհրդարանին կամ այլ ժողովրդավար մարմիններու որեւէ ուժ չէր տար: Իշխանը ունէր ամբողջական քաղաքական ուժ եւ իրաւունքներ:

Շրջակայ շրջանները հետզհետէ կը դառնային ազատամիտ եւ ռամկավար շարժումներու կեդրոններ: Ոգեւորուած ասկէ, Փեթըր Քաիզըր, Լիխթընշթայնի մէջ ուսուցիչ, 1848-ին մղեց խաղաղ յեղափոխութիւն մը, որուն նպատակն էր վերափոխել օրէնսգիրը, աւելցնելու համար ժողովրդավար խորհրդարան մը իբր կառավարական ուժ: Իշխանը ընդունեց ժողովուրդին առաջարկը եւ Լիխթընշթայն ունեցաւ իր առաջին սահմանադրական օրէնսգիրը: Այս օրէնսգիրի արարքը երկար չդիմացաւ: Գերմանական դաշնակցութեան եւ իշխանի որոշումով, 1852-ին Լիխթընշթայն վերադարձաւ իր հին օրէնսգիրին:

Լիխթընշթայն սկսաւ մշակել լաւ յարաբերութիւններ Աւստրիոյ հետ եւ 1852-ին ստորագրեցին մաքսային դաշնագիր: Այս մէկը տնտեսական վիճակը մեծապէս բարելաւեց:

1862 վերստին օրէնսդրական փոփոխութիւններ տեղի ունեցան: Լիխթընշթայնի իշխանը միակ կառավարական ուժը չէր, այլ նաեւ ժողովրդավար խորհրդարանը: Այս օրէնսգիրը Լիխթընշթայնը փոխանցեց բացարձակապետութենէն դէպի սահմանադրական իշխանութիւն:

Լիխթընշթայնի ազգային բանակը տնտեսական պատճառներով կը դադրեցնէ իր գործողութիւնները եւ մինչեւ այսօր Լիխթընշթայն կը մնայ առանց բանակի:

### Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Լիխթընշթայն մնաց չէզոք: Մինչ այդ անոր տնտեսութիւնը կապուած էր Աւստրիոյ հետ: Այդ պատճառով, Լիխթընշթայնի անգործութիւնը եւ սովը հետզհետէ կը բարձրանար: Երբ պատերազմը վերջացաւ, ան լուծեց իր մաքսային դաշնագիրը Աւստրիոյ հետ:

### Բարեկամութիւն Զուիցերիոյ հետ
1919 Լիխթընշթայն բոլորովին անջատեց ինքզինքը Աւստրիայէն եւ դարձաւ դէպի Զուիցերիա: Դրամը՝ Աւստրիական «Քրոնէ»ն, փոխարինեց Զուիցերիական «Ֆրանք»ով: Նաեւ կնքեցին մաքսային դաշինք, որ մինչեւ այսօր կը գործադրուի:

### Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին Լիխթընշթայն քուէարկութենէն ետք նորէն մնաց չէզոք: Վախ կար, որ Հիթլեր զայն երրորդ Գերմանական Կայսրութեան մէջ ընդգրկէ, սակայն Զուիցերիոյ հետ մօտեցումը եւ ռազմագիտական անպատեհ դիրքը չթոյլատրեց այդ մէկը:

### 1945-Այսօր
Համաշխարհային երկրորդ պատերազմէն ետք, Լիխթընշթայնի տնտեսութիւնը այնքան զարգացաւ, որ ան դարձաւ ճարտարարուեստական կեդրոն: Լիխթընշթայն մաս կը կազմէ հետեւեալ կազմակերպութիւններուն՝

* Եւրոպայի Անվտանգութեան եւ Համագործակցութեան Կազմակերպութիւն (ԵԱՀԿ) 1975
* Եւրոպայի Խորհրդարան 1978
* Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն1990
* Եւրոպական ազատ առեւտուրի միութիւն 1991
* Եւրոպական տնտեսական շրջան 1995
* Շէնկէնեան համաձայնութիւն 2011

## Քաղաքականութիւն

### Կառավարութիւն
Լիխթընշթայն սահմանադրական եւ ժառանգական իշխանութիւն մըն է, որ կը գործէ ռամկավարական հիմքի վրայ: Այսինքն Լիխթընշթայն իշխան մը եւ ժողովուրդէն ընտրուած մարմիններ ունի: Երկրի օրինական հիմքը 1921-ի օրէնսգիրքն է:

#### Իշխան
Լիխթընշթայնի իշխանը երկրի բարձրաստիճան անձն է: Ան ունի ոչ միայն ներկայացուցչական պաշտօններ, այլ նաեւ ունի խորհրդարանը գահակալելու, խորհրդարանի անդամները հաստատելու եւ ժողովուրդէն ընտրուած օրէնքներ վերցնելու իրաւունքները: Ներկայիս Լիխթընշթայնի իշխանը Հանս Ադամ Բ.ն է, անոր փոխը եւ միէւնոյն ժամանակ ժառանգորդը՝ անոր աւագ որդին՝ Ալօիս:

#### Օրէնսդիր մարմին
մինի|284x284փքս|Լիխթընշթայնի խորհրդարանը
Լիխթընշթայնի օրէնսդիր մարմինի մաս կը կազմէն իշխանը եւ խորհրդարանը: Խորհրդարանը կը բաղկանայ 25 անդամներէ, որոնք ամէն չորս տարին մէկ ժողովուրդին կողմէ կ'ընտրուին: Օրէնքները փոփոխութեան կ'ենթարկուին խորհրդարանի առաջարկով եւ անոր որոշումով, իսկ նոր օրէնքները կը վաւերացուին, երբ իշխանը եւ վարչապետը (նայէ՝ գործադիր մարմին) ստորագրեն:

2021-ի խորհրդարանական ընտրութիւններէն ետք, ներկայիս խորհրդարանին մաս կը կազմէն չորս կուսակցութիւններ՝

* Հայրենական Միութիւն, ՀՄ (Vaterländische Union, VU)՝ 10 նիստ
* Յառաջդիմող Քաղաքական Կուսակցութիւն, ՅՔԿ (Fortschrittliche Bürgerpartei, FBP)՝ 10 նիստ
* Ազատ Ցանկ, ԱՑ (Freie Liste, FL)՝ 3 նիստ
* Ռամկավարներ Լիխթընշթայնի, ՌԼ (Demokraten pro Lichtenstein, DPL)՝ 2 նիստ

#### Գործադիր մարմին
Լիխթընշթայնի գործադիր մարմինը կը բաղկանայ հինգ անձերէ՝ վարչապետը եւ չորս նախարարներ: Այս կազմը յանձն կ'առնէ հինք նախարարութիւնները՝ արտաքին գործոց, ներքին գործոց, համայնութեան, «ինֆրասթրուքթուրի» եւ տնտեսութեան նախարարութիւններ: Այլ նախարարութիւններ, ինչպէս դաստիարակչական, միջավայրի եւ մշակոյթի, մաս կը կազմեն այդ հինգ նախարարութիւններուն:
մինի|284x284փքս|Լիխթընշթայնի կառավարութեան նիստը
Գործադիր մարմինը օրէնսդիր մարմնին եւ իշխանին կողմէ կ'ընտրուի եւ կը գործէ չորս տարի: 25 Մարտ 2021-ին կառավարութիւնը յանձն առին հետեւեալ անդամները՝

* Տանիէլ Ռիշ, ՀՄ
* Սապինէ Մօնաունի, ՅՔԿ
* Կրազիէլլա Մարօք-Վախդըր, ՀՄ
* Տօմինիք Հասլըր, ՀՄ
* Մանուէլ ֆրիք, ՅՔԿ

#### Դատողական մարմին
Դատողական մարմինը իշխանական բարձրագոյն դատարանն է, որ կը բաղկանայ հինգ դատաւորներէ:

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայք
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով