open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ստեփան Շահումեան

**Ստեփան Շահումեան** (), հայ յեղափոխական, քաղաքական գործիչ, լրագրող եւ գրաքննադատ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է ծնած է Թիֆլիսի, կտորի վաճառականութիւն ընող ընտանիքի մէջ: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայր Թիֆլիսի մէջ, ապա 1898-ին մեկնած է Սեն Փեթերպուրկ իր ուսումը շարունակելու տեղի Պետական համալսարանին մէջ․ ապա անցած է Ռիկայի կաճառի քիմիական բաժին:

Ուսման ընթացքը չաւարտած, նիւթական դժուարութեանց պատճառով ուսումը կիսատ ձգելով վերադարձած է Թիֆլիս, իբրեւ սրբագրիչ աշխատելու «Նովոյէ Օպոկրէնիէ» ռուսական թերթին մէջ, միաժամանակ զբաղելով ազգային եւ կուսակցական հարցերով:

Շահումեան եղած է Թիֆլիսի Հայ Սոցիալ դեմոկրատներու միութեան կազմակերպիչներէն, միաժամանակ գլխաւորելով հայկական եւ վրացական Սոցիալ դեմոկրատականներու գրականութեան եւ հրատարակութեան յանձնաժողովը:

Միջոց մը վերջ, ուսումը ամբողջացնելու համար, մեկնած է Գերմանիա, ընդունուելու Պերլինի Հումպոլթտի համալսարանի փիլիսոփայութեան պետական իրաւունքներու բաժանմունքը:

Աւարտելէ ետք վերադարձած է Թիֆլիս, ստանձնելու Կովկասեան միութեան կոմիտէի «Պրոլետարիատի Կռիւը» թերթի խմբագրութիւնը: Միաժամանակ աշխատակցած է ռուսական «Վպերյոդ» եւ «Պրոլետարի» թերթերուն: 

Որոշ ժամանակ ետք հիմնած է «Կավկազսքի ռաբոչի լիստոք» ռուսերէն թերթը՝ 1905 թուականին, իսկ 1907-ին յաջորդաբար «Կայծ», «Նոր Խօսք» եւ «Օրեր» թերթերը:

Շահումեան ընդհանրապէս գրած է ընկերվարութեան մասին, հայ ժողովուրդի պատմութեան եւ մշակութային բազմաթիւ հարցերու մասին յօդուածներ ու քննադատութիւններ, գրելու կողքին հայերէնի թարգմանելով նաեւ Քարլ Մարքսի, Վլատիմիր Լենինի եւ այլ օտարազգի հեղինակներու գործերը:

Ստեփան Շահումեան Պաքուի մէջ 26 կոմիսարներու հետ ձերբակալուած ու գնդակահարուած է:

Խորհրդային շրջանին անոր անունով կոչուած են բազմաթիւ շրջաններ, դպրոցներ, փողոցներ ու հրապարակներ. որոնցմէ է Արցախի մայրաքաղաք՝ Ստեփանակերտը:

Ստեփանաւանի մէջ կը գտնուի Շահումեանի թանգարանային համալիրը: Կիւմրիի եւ Երեւանի Ստեփան Շահումեանի անուան հրապարակներուն վրայ կանգնած է Շահումեանի յուշարձանը:

## Պատկերասրահ

Monument of Stepan Shahumyan (47).JPG|Ստեփան Շահումեանի յուշարձանը, Երեւան
Shaumyan3.jpg|Ստեփան Շահումեանի տուն-թանգարանը
Shaumyan1.jpg|Ստեփան Շահումեանի յուշարձանը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխականներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ազատ Տաւրոս

**Ազատ Տաւրոս** - քաղաքական, տնտեսական եւ հասարակական օրաթերթ։ Հնչակեան կուսակցութեան Կիլիկիայի շրջանի օրգան։ Լոյս տեսած է 1920-ին, Ատանայի մէջ։ «Տաւրոս» (1919-1920) պարբերականի շարունակութիւնը։ Խմբագիրներ՝ Ֆ. Խանզադեան, Վ. Ժամկոչեան, Ա. Կէոնճեան։

Անդրադարձած է ժամանակի քաղաքական անցուդարձին, հանդէս եկած քեմալականներու հայահալած քաղաքականութեան դէմ, պատմած հայերու ինքնապաշտպանական մարտերու մասին։

## Աղբիւրներ

# ↑ Հայկական համառօտ հանրագիտարան, հատոր 1, Երեւան, 1990, էջ 52։

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Հայեացք (ամսագիր)

**Հայեացք**, պատկերազարդ ամսաթերթ։ Լոյս կը տեսնէ 1998-էն, Նիկոսիոյ մէջ՝ հայերէն (6 էջ), անգլերէն (4 էջ), պուլկարերէն (1 էջ), յունարէն (1 էջ)։ Մելգոնեան կրթական հաստատութեան հրատարակութիւն։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Եղիա Գայայեան։ Կը լուսաբանէ հաստատութեան կրթական գործունէութիւնը, կիպրահայութեան ազգային կեանքը։ Թերթի էջերը ունին իրենց բաժանումները՝ Մելգոնեանի առօրեան, Շրջանաւարտներ, Գրական վարձեր, Հայ դատ, Խճանկար (դերասաններու եւ արուեստագէտներու մասին), աշակերտական ծաղրանկարներ եւ այլն։

Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի պարբերականներ
Ազգային Գաղափար

**«Ազգային Գաղափար»** (ռուսերէն՝ **Национальная идея**), Երեւանի մէջ տպագրուող երկլեզու (հայերէն եւ ռուսերէն) ամսագիր։ Կը տպագրուի «Քաղաքական հետազօտութիւններու կենտրոն» ՍՊԸ-ի կողմէ եւ կը հանդիսանայ տուեալ կեդրոնի նախագիծերէն մէկը։ Տպագրել սկսած է Ապրիլ 2008-էն։ 2009-ին լոյս տեսած է միայն յունուարեան համարը, շարունակած է հրատարակուիլ Փետրուար 2010-էն։ Գլխաւոր խմբագիրը Արտիոմ Խաչատրեանն է։

Ամսագրի իւրաքանչիւր համար հաւասարապէս բաժնուած է երկու մասի. միեւնոյն յօդուածները կը տպագրուին ե՛ւ հայերէն, ե՛ւ ռուսերէն։ Ամսագրի հիմնական խորագրերն են՝

* Յետահայեաց
* Ամսուայ քրոնիկա եւ համարի տեսութիւն
* Աշխարհն ամսուայ ընթացքին
* Քաղաքականութիւն
* Աշխարհաքաղաքականութիւն
* ԱՊՀ
* Պետութիւն եւ իրաւունք
* Հասարակութիւն եւ իշխանութիւն
* Տնտեսութիւն
* Բանավէճեր
* Գիտութիւն եւ կրթութիւն
* Մշակոյթ եւ արուեստ
* Պատմութիւն
* Քաղաք եւ գաւառ
* Քաղաքական դիմանկարներ
* Մեջբերումներ դասականներէն
* Մամուլ. հետաքրքիրը ամսուայ ընթացքին

Ամսագիրը ունի նաեւ ելեկտրոնային տարբերակ, ուր, բացի ամսագրին մէջ տեղ գտած նիւթերէն, գոյութիւն ունի նաեւ ամէնօրեայ լրահոս։

## Արտաքին յղում

* Ամսագրի օնլայն տարբերակը 
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Գրիգոր Եղիազարեան

**Գրիգոր Եղիազարեան** (), հայ երաժշտահան, մանկավարժ եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սուրմալու գաւառի Բլուր գիւղին մէջ: Փոքր տարիքէն ընտանիքի անդամներուն հետ տեղափոխուած է Երեւան, սակայն 1918-1920 թուականներուն կորսնցնելով հայրն ու մայրը մնացած է որբ:

Դպրոցական ուսումը աւարտելէ ետք ընդունուած է զինուորական ծառայութեան, ուր եօթ տարի եղած է զինուորական նուագախումբի փողահար, որուն շնորհիւ սկսած է մասնագիտական երաժշտութեան ասպարէզին:

Եղիազարեան ուսում ստանալու նպատակով մեկնած եւ ընդունուած է Մոսկուայի երաժշտանոցի կից գտնուող երաժշտական ուսումնարանի տեսական բաժինը եւ ապա հետեւած՝ երաժշտահանութեան դասընթացքներուն: Մոսկուայի երաժշտանոցի իր ուսումը աւարտած է 1935 թուականին:

## Գործունէութիւն
Ուսումը աւարտելէ ետք տեղափոխուած է Կիւմրի, գործակցելու Մռավեանի անուան թատրոնին, որ եղած է իր երաժշտական յօրինումներու առաջին հարթակը. ներկայացումներու համար յօրինած է երաժշտութիւններ:

Կիւմրիի մէջ սկսած է զբաղիլ նաեւ մանկավարժութեամբ: Եղիազարեան ժամանակ մը ետք՝ 1938-ին դարձեալ տեղափոխուած է Երեւան եւ սկսած է երաժշտութիւններ յօրինել Կիւմրիի եւ Երեւանի գեղարուեստական թատրոններուն համար, միաժամանակ մանկավարժական գործունէութիւն ծաւալելով Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին եւ Երեւանի երաժշտանոցին մէջ:

Երաժշտահանը 1948 թուականին իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցին մէջ։

1953-1957 թուականներուն եղած է Հայաստանի Երաժշտահաններու միութեան վարչութեան նախագահ, իսկ 1954-1960 թուականներու միջեւ՝ Երեւանի անուան պետական երաժշտանոցի վերատեսուչ:

Եղիազարեան եղած է հայ արդի երաժշտահաններու դպրոցի հիմնադիրներէն մէկը. անոր աշակերտած են երաժիշտ Գէորգ Արմենեան, Էմին Արիստակէսեան, Գեղունի Չթչեան, Երուանդ Երկանեան եւ բազմաթիւ ուրիշներ:

Գրիգոր Եղիազարեան հեղինակ է բազմաթիւ ջութակի եւ նուագախումբի համար գրուած ձայնանիշներու, որոնցմէ յայտնի են «Արեւածագին» եւ «Սեւան» թատերապարերը:

## Շքանշաններ եւ մրցանակներ

* Արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի «Վաստակաւոր գործիչ» կոչումին (1953),
* «Աշխատանքային Կարմիր Դրօշ» շքանշանին  (1956),
* Խորհրդային Պետական մրցանակին (1970 թուականին),
* «Ժողովրդական արուեստագէտ» կոչումին (1977)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Գուրգէն Անտոնեան

**Գուրգէն Անտոնեան** (), հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտորր եւ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կուսապատ։ Իր նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրին մէջ եւ ապա ընդունուած Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական կաճառը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1934 թուականին:

## Վարած պաշտօններ
Ուսումը աւարտելէ ետք իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Ազրպէյճանի Լենինի անուան մանկավարժական համալսարանէն ներս՝ 1937-1974 թուականներուն, 1947 թուականէն սկսեալ վարելով նոյն համալսարանի հայոց լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի վարիչի պաշտօնը:

1974-1984 թուականներուն ուսուցչութեան պաշտօն վարած է Ստեփանակերտի մանկավարժական համալսարանէն ներս, դարձեալ վարելով անոր հայոց լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի վարիչի պաշտօնը:

## Աշխատութիւններ
Անտոնեան հեղինակ է գրականութեան առընչուող բազմաթիւ յօդուածներու, որոնց մէկ մասը հրատարակուած է «Նիզամին եւ հայ գրականութիւնը» (1947), «Սամէդ Վուրդուն» (1958), «Հայ Ատրպէյճանական բարեկամութիւնը գրականութեան մէջ» (1962) աշխատութիւններուն մէջ:

Անոր աշխատութիւններէն մի քանին լոյս տեսած է նաեւ ռուսերէն լեզուով, որոնցմէ է «Հայ եւ ատրպէյճանական ժողովուրդներու բարեկամութեան արտացոլումը 19-20-րդ դարու գրականութեան մէջ» աշխատութիւնը:

Անտոնեան 1946 թուականին դարձած է Խորհրդային Միութեան Գրողներու միութեան անդամ, եւ շնորհիւ իր վաստակին արժանացած է «Պատուոյ շքանշան»ին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Տոտեքանիսա

**Տոտեքանիսա** (յուն․՝ Δωδεκάνησα) Էգէական Ծով, Յունաստան․ Սամոս, Կրետէ եւ Փոքր Ասիոյ ափերուն միջեւ գտնուող կղզիներու ամբողջութիւն՝ 51 կղզիներու խումբ առաւել կղզիակներ եւ ժայռակղզիներ, որոնցմէ 12 գլխաւորներն են եւ այդ պատճառով կղզեխումբը Տոտեքանիսա կը կոչուի (Δωδεκάνησα, δώδεκα = 12 / νησί = կղզի)։
ձախից|մինի|Ռոտոս, նաւահանգիստը

## Աշխարհագրութիւն
Տոտեքանիսայի տարածութիւնն է 2․665,259 քլ²․ եւ բնակչութեան թիւն է 190 988։  12 գլխաւոր կղզիներն են Ռոտոս, Քոս, Փաթմոս, Ասթիփալէա, Քալիմնոս, Քարփաթոս, Քասոս, Լերոս, Նիսիրոս, Սիմի, Թիլոս եւ Քասթելորիզօ։  Անոնց վրայ կ՛ աւելնան մնացեալ բնակուած տարածութեամբ փոքր կղզիները՝ Լիփսի, Հալքի, Աղաթոնիսի, Արքի, Թելենտոս, Փսերիմոս, Ֆարմաքոնիսի, Եալի, Լեւիթա, Մարաթոս, եւ Սարիա։  Վարչական կեդրոնը Ռոտոս կղզին է։
մինի|Ասթիփալէա
մինի|Արքի
մինի|Հալքի
մինի|Եալի
մինի|Քալիմնոս
մինի|Սթրոկիլի Մեղիսթիս

### Տոտեքանիսայի մեծ կղզիները․ տարածութեան կարգով

### Տոտեքանիսայի փոքր կղզիները
Մաքրի, Հինա, Այիա Քիրիաքի, Աւղօ, Ղլինօ, Զաֆորաս, Քունուփի, Քուցոմիթի, Մեսոնիսի, Օֆիտուսա, Փլաքիտա, Փոնտիքուսա, Սթեֆանիա, Ֆոքիոնիսիա, Հոնտրօ, Հոնտրոնիսի, Իմիա-Լիմնիա տիօ, Իմիա-Լիմնիա էնա, Քալաւրոս, Քալոլիմնոս, Մաւրոփինաքի, Ներա, Փլաթի, Սաֆոնիտի, Հթենի, Հթենիա, Արմաթիա, Մաքրոնիսի, Ֆրակոս, Արհակելոս, Վելոնա, Ղլարոս, Մաւրա, Մեղալօ Լիվատի, Փիղանուսա, Փլաքա, Թրիփիթի, Այիոս Եորղոս, Աղրիելէա, Վուցաքիա (երկու կղզիակ), Միքրօ Մաւրօ Փոինի, Մեղալօ Մաւրօ Փոինի, Փոլիֆատոս տիօ, Փոլիֆատոս էնա, Ռօ, Սաւուրա, Սթրոկիլի, Թրաղոներա, Փսոմի, Փսորատիա, Քանտելուսիա, Այիոս Անտոնիոս, Փահեա, Փերղուսա, Արղելուսա, Անիդրօ (Փաթմոս), Անիդրոս (Ամորղոս), Քալովոլոս, Քոմորոս, Մաքրոնիսի, Մարաթոս, Ներա, Թրաղոնիսի, Հիլիոմոդի, Եալեսինօ, Տիաւաթես, Քուլունտրոս, Մարմարաս, Սեսքլի, Հոնտրոս Սիմի, Ղայտարոս, Անտիթիլոս, Այիոս Թէոտորոս, Քրեւաթիա, Մաէլոնիսի, Թրաղուսա, Ղլարոս, Քունելի, Փսաթոնիսիօ, Ասթաքիտա, Ասթաքիդոփուլօ, Դիվունեա, Համիլի, Աւափթիսթօ, Փիթա։

## Պատմական ակնարկ
մինի|Թելենտոս
ձախից|մինի|Քարփաթոս, Օլիմպոս լեռ

### ժամանակաշրջանէն մինչեւ Հելենիստական շրջան
Առաջին բնակիչները Թելհինես(ները) եւ Քարես(ները) եղած են։  Աւելի ուշ Տոտեքանիսա հաստատուած են Ահէի(ները) եւ Դորեացիները։  Կղզեխումբը կը բարգաւաճի Հելենիստական տարիներուն։  

### Հռոմէական ժամանակաշրջանէն մինչեւ Նորագոյն շրջան
մինի|Անտիթիլոս
Ք․Ա․ 395-ին մաս կը կազմէ Արեւելեան Հռոմէական պետութեան։  1310-ին կը գտնուի Ասպնջական Ասպետներու *Ordo Hospitalis Sancti Johannis* իշխանութեան տակ, իսկ 1522-ին՝ օսմանեան կայսրութեան։  Տոտեքանիսա կը մասնակցի Յունական Ապստամբութեան, իսկ 1867-ին, կրետական ապստամբութեան ընթացքին, Քասոս կղզիին բնակիչները կ՛ ապստամբին սակայն ապարդիւն․ կը շարունակեն մնալ օսմանեան գերիշխանութեան տակ մինչեւ իտալաթրքական պատերազմին ծագման (1911)։  Պատերազմի աւարտին Տոտեքանիսա կը գտնուի Իտալական իշխանութեան տակ։

### Ի․  դար
1914-ի Մայիսին, Փոքր Ասիոյ ափերուն յունաբնակ շրջաններուն մէջ թրքական հալածանքները կը սաստկանան եւ բազմաթիւ յոյներ Տոտեքանիսա կ՛ ապաստանին։  Փոքր Ասիոյ Աղէտէն ետք (1922), Տոտեքանիսա (ինչպէս ամբողջ Յունաստանը) կ՛ ընդունի հազարաւոր յոյն գաղթականներ։ 

Իտալական գերիշխանութիւնը կը վերջանայ Բ․ Աշխարհամարտի աւարտին․ 27 Յունիս 1946-ին Յունաստանին կը միանան։

       

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզեխումբեր
Ստորոգութիւն:Էգէական ծովու կղզիներ
Սեւիլիոյ Տաճառ

աջից|frameless
**Սեւիլիոյ Տաճար**ը կը գտնուի Սպանիոյ մէջ։ Բուն անունն է Սեւիլիոյի Սուրբ Մարի Տաճարը, բայց աւելի կը գիտցուի Սեւիլիոյ Տաճար, անունով։ Սեւիլիա քաղաքին մէջ գտնուող հռոմէական կաթոլիկ տաճար մըն է։ Այս տաճարը երկրի ամէնամեծ երրորդ, իսկ գոթական ոճ ունեցող ամէնամեծ տաճարն է։ Սեւիլիոյ Տաճարը 1987 թուականին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ առնուած է Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։
## Ծանօթագրութիւններ
Մարգարիտ Պապաեան

**Մարգարիտ Պապաեան,** Կիլիկիայի վերջին հայոց թագաւոր Լեւոն Լուսինեանի կինն էր։ Լուսինեան թագաւորը եղած է  Կիլիկիոյ ընդամէնը եօթը ամիս 1374-1375 թուականներու միջեւ։ Մարգարիտ թագուհին ծագումով Ֆրանսացի էր։

1375ին Մամլուկներու հարձակին Կիլիկիոյ վրայ եւ կը պաշարեն Սիսը, ուր Լեւոն թագաւորը կ՛ապրէր եւ իր ամբողջ ընտանիքը։ Անոնք յաջողած են կեանքի ապահովութեան երաշխիք ստանալով՝ աւերակը կը հանձնէ թշնամիին եւ կը հեռանայ երկրէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Հայաստանի Պարի Պետական Համոյթը

**Հայաստանի պարի պետական համոյթը** կազմուած է 1958 թուականին, Գէորգ Ասատրեանի, Էդուարդ Մանուկեանի եւ ղեկավար Խաչատուր Աւետիսեանի կողմէ, նպատակ ունենալով պահել ժողովրդական ժառանգութիւնն ու աւանդութիւնները եւ զանոնք փոխանցել յաջորդ սերունդներուն։

## Պատմութիւն
Պարախումբին առաջին համերգի կազմակերպման գործին մէջ մեծ դեր ունեցած է Իյլա Արբատովի: 1959 թուականին պարախումբը սկսած է համերգներ կազմակերպել խորհրդային երկիրներու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս, Իրաք, Իսրայէլ, Իրան, Չեխոսլովաքիա, Ֆինլանտա, Հունգարիա, Թունուզ, Մարաքէշ, Կիպրոս։

1966-1968 թուականներուն խումբը ղեկավարած է վաստակաւոր արթիսթ Ազատ Ղարիբեան։ 

1968 թուականին խումբը ղեկավարած է ժողուրդական արթիսթ Վանուշ Խանամիրեան։ 

1971 թուականին խումբը հիւրախաղերով մեկնած է Լատին Ամերիկա ու շուրջ երեքուկէս ամիս փայլուն ելոյթներ ունեցած է Արժանթինի, Ուրուկուէյի, Չիլիի, Բերույի, Էքուտորի, Պոլիկիայի, Գոլոմպիոյ,Վենեզուելլայի մէջ։

1974 թուականին խումբը հիւրախաղելով հանդէս եկաւ տասնմէկ նահանգներու քաղաքներու մէջ։

1992-1993 թուականներուն խումբը ղեկավարած է վաստակաւոր արթիսթ Ալփերթ Քիզիրեան։

1993-2005 թուականներուն խումբը ղեկավարած է վաստակաւոր արթիսթ Սուրեն Չանչուրեան։

1995-1998 թուականներուն ballet master-ը եղած է Գագիկ Կարապետեան։

2005-2007 տարիներուն գեղարուեստական ղեկավարը եղած է Գագիկ Կարապետեան։ 

2007-2023 տարիներուն գլխաւոր ballet master-ը եղած է Ասատուր Կարապետեան։

2022 թուականին խումբը ներառված է Ժողովրդական երաժշտության և պարի ազգային կենտրոնի կազմում։

2023-2024 տարիներուն գլխաւոր ballet master-ը եղած է Ասատուր Քալաշեան։

2024 թուականից գլխաւոր ballet master-ը Գագիկ Կարապետեանն է։

## Աղբիւրներ

* Կամո Մկրտչյան, Օ. Մարկոսյան, Ա. Առաքելյան, Ա. Հովսեփյան, «Պարարվեստ. Հայաստանի պարի պետական անսամբլ», Երեւան։ Սովետական գրող, 1981

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Արմենիա (թերթ, Լոս Անճելըս)

**Արմենիա**, քաղաքական, գրական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1929-1933 թուականներուն (ընդհատումներով), Լոս Անճելըսի մէջ։ Տնօրէն-խմբագիր՝ Մ. Էլուան։ Տպագրած է նիւթեր հայ գաղթավայրերու կեանքէն, միջազգային լուրեր, տեղեկութիւններ Հայաստանէն։

Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ
Արուսեակ (թերթ)

«**Արուսեակ**», հասարակական-քաղաքական, գրական, տնտեսական եւ իրաւագիտական անկախ թերթ, երկօրեայ, ապա՝ օրաթերթ։

Հրատարակուած է 1935-1936 եւ 1942 թուականներուն, Թեհրանի մէջ։ Արտօնատէր-խմբագիր՝ Ա.Նազարեան։

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Արփի (ամսագիր, Թեհրան)

**«Արփի»**, հայակական գրական, գիտական եւ հասարակական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1949-1956 թուականներուն, Թեհրան (Իրան)։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հ. Թադէւոսեան։ Տպագրած է գրական-գեղարուեստական, արուեստաբանական նիւթեր եւ տեղեկութիւններ, թարգմանութիւններ եւրոպական եւ ռուս գրականութենէն (Պուշկին, Լեմոնտով, Տուրգենեւ եւ այլն), լայն տեղ յատկացուցած է Խորհրդային Հայաստանի գրականութեան։ «Արփի»-ն արձագանգած է հայկական առաւելապէս Իրանի հայերու կեանքի իրադարձութիւններուն, ինչպէս նաեւ կարեւոր համարուող միջազգային քաղաքական նորութիւններուն։

Աշխատակցած են Դեւը, Լ. Բզնունին, Հ. Թամրազեանը եւ ուրիշներ։ 1950 թուականէն ամսագրին կից հրատարակուած է «Արփի» մանկական յաւելուածը, ուր տպագրուած են բանաստեղծութիւններ, հեքիաթներ, պատմուածքներ, մանկական խաղեր։

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Արմենիա (թերթ, Պուէնոս Այրես)

**«Արմենիա»**, լոյս կը տեսնէ 1931-էն Պուէնոս Այրեսի մէջ։ 1954-1989 թուականներուն՝ օրաթերթ, 1989 թուականէն՝ շաբաթաթերթ՝ հայերէն, սպաներէն։ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ։ Խմբագիրներ՝ Սարգիս Թոփճեան, Ռէն (Ռուբէն Վարդանեան), Արսէն Միքայէլեան, Աշոտ Արծրունի, Վարդան Գէորգեան, Յովհաննէս Դեւեջեան, Պետրոս Հաճեան, Խաչիկ Տէր Ղուկասեան (1987 թուականէն)։ 

Կը լուսաբանէ արժանթահայ գաղութի հասարակական ֊քաղաքական կեանքը, կը տպագրէ միջազգային լուրեր, գրական նիւթեր, տեղեկութիւններ Հայաստանէն։ 1931-1982 թուականներուն ունեցել է սեփական տպարան։

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Արժանթինի պարբերականներ
Մառի Կէրէքմէզեան

**Մառի Կէրէքմէզեան,** () արձանագործ, փիլիսոփայ, ուսուցիչ։ 1913 Ծնեալ՝ Կեսարիա-Թալաս Ուսման առաջին քայլեր, ծննդավայրին Վարդ Պատրիկեան մանկապարտէզին մէջ։ 1935 Շրջանաւարտ Էսաեան Վարժարանի նախակրթարան, միջնակարգ և լիսէէն 1942 Փիլիսոփայութեան ուսման առընթեր աշակերտել Փրօֆ.Ռուտօլֆ Պէլլինկի, Ստանպուլի Պետական Գեղարուեստից Ակադեմիի մէջ։ 1943 Շրջանաւարտ Ստանպուլի Համալսարանի փիլիսոփայութեան ճիւղէն։ 1943 Մասնակցութիւն Անգարայի Պետական Նկարչական և Արձանի ցուցահանդէսներուն 1943 Արդի Կրթարան, Կեդրոնական և Էսաեանի մէջ ուսուցչութիւն։ 1945 Առաջնութեան մրցանակ Եահեա Գէմալի կիսանդրիով։ 1946 Առաջնութեամբ շրջանաւարտ Գեղարուեստից Ակադեմիի Արձանի ճիւղէն։ 1947 Մահ և թաղում Շիշլիի Հայոց Գերեզմանատան մէջ: Միմար Սինան Համալսարանի Ստանպուլի Նկարչական և Արձանի Թանգարանին մէջ ունի երկու կիսանդրիի աշխատանքներ: Եահեա Քէմալ Ա. մրցանակի արժանացած Անգարայի նկարչական ցուցահանդէսին։

## Ծանօթագրութիւններ

*
Արփի (ամսագիր, Օլսթոն)

**«Արփի»**, գրական-հասարակական ամսագիր (սկիզբը՝ կիսամեայ)։ Լոյս տեսած է 1932-1936-ին, Օլսթոն (ԱՄՆ)։ Խմբագիր՝ Ա. Բարսեղեան։ Պարբերականի նպատակն էր ամերիկաբնակ հայերու ազգային դաստիարակութիւնը, հայ ժողովուրդի անցեալի ու ներկայի հոգեւոր-մշակութային արժէքներու հետ ծանօթացնելը եւ ընտանիքի պատուարումը ուծացումէն։ Տպագրած է հանրամատչելի նիւթեր ազգային պատմութեան ու գրականութեան, Հայաստանի աշխարհագրութեան, ազգային աւանդոյթներու ու սովորոյթներու վերաբերեալ։ «Մեր նոր սերունդը» բաժնին մէջ մշտապէս տեղ տուած է երեխաներու հայրենասիրական թեմաներով գրած շարադրութիւններուն, սփիւռքահայ դպրոցներու մասին լուրերուն եւ այլն։ Տպագրած է հեքիաթներ, պատմուածքներ, ոտանաւորներ ու առակներ։

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ
Վահրամ Գայֆէճեան

**Վահրամ Գայֆէճեան** (), հայ նկարիչ եւ արուեստի վաստակաւոր գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս: Կրթութիւնը ստացած է Լազարեան ճեմարանէն ներս՝ 1892-1901 թուականներուն, ապա 1901 ընդունուած է Մոսկուայի համալսարանի բժշկական եւ իրաւաբանական բաժինները, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1910 թուականին. միաժամանակ հետեւած է գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետական դասընթացքներու:

Ուսումը աւարտելէ ետք վերադարձած է իր ծննդավայրը։ 1912-1923 թուականներուն զբաղած է արուեստով ու նկարչութեամբ։

Մասնակցած է «Հայ արուեստագէտներու միութեան» ցուցահանդէսներուն՝ Թիֆլիսի մէջ։ Աշխատած է Երեւանի գեղարուեստա-արդիւնաբերական տեխնիկական դպրոցին մէջ 1924-1929 թուականներուն` տնօրէն, 1955 թուականին` դասատու։

Գայֆէճեան գլխաւորապէս նկարած է բնանկարներ, դիմանկարներ եւ գեղանկարներ. իր գործերէն յատկանշական է զբօսայգիներու, սրճարաններու եւ դիմակահանդէսներու պատկերները:

## Յուշատախտակ
2012-ին Ախալցխայի մէջ բացումը կատարուած է Վահրամ Գայֆէճեանի նուիրած յուշատախտակին, որ տեղադրուած է այն տան ճակատին, ուր ծնած է նկարիչը:

Հայաստանի Ազգային պատկերասրահէն ներս տեղադրուած է Վահրամ Գայֆէճեանի գործերէն շատեր, որոնցմէ են «Արեւոտ առաւօտ»ը, «Ամպամած օրը» եւ ուրիշներ:

## Կոչում
Նկարիչը 1954 թուականին արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի Արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչումին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Դանիէլ Դզունի

**Դանիէլ Դզունի** (Դանիէլ Ուզունպաճախեան, ), արուեստաբան, Խորհրդային Հայաստանի Արուեստի վաստակաւոր գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պելոկորսք, Խրիմ։ Ուսումը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1917 թուականին։ Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի «Խաչատուր Աբովեան» մանկավարժական համալսարանէն ներս:

Դզունի եղած է հայկական ժապաւէնի հիմնադիրներէն մէկը. 1923-1937 թուականներուն եղած է «Հայկինօ»ի տնօրէն։ 

### Ժապաւէններ
Իր նախաձեռնութեամբ նկարահանուած է հայկական աշխարհի առաջին երեք ժապաւէնները:

Նկարահանած է Շիրվանզատէի «Նամուս» ժապաւէնը, որուն համար 1938 թուականին դատուած է ազգայնական տարրեր ունենալու մեղադրանքով եւ հինգ տարի՝ 1938-1943 թուականներուն բանտարկուած է Խորհրդային Միութեան բանտերուն մէջ:

### Թատերախօսութիւններ
Ժապաւէնի նկարահանումներու կողքին գրած է թատերախօսութիւններ. ինչպէս՝

* «Հայկինոյի զարգացման ուղիները» (1927), 
* «Հայկինոն 10 տարում» (1933), 
* «Ժողովրդական արտիստուհի Նինա Մանուչարեան» (1960)։

ԻԱն գրած է նաեւ բազմաթիւ այլ ուսումնասիրութիւններ եւ աշխատութիւններ:

## Շքանշաններ եւ կոչումներ
Շնորհիւ իր վաստակին Դանիէլ Դզունի արժանացած է․

* «Աշխատանքային Կարմիր Դրօշ 2» շքանշանին,
* Խորհրդային Հայաստանի Արուեստի վաստակաւոր գործիչ կոչումին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Յարութիւն Մկրտչեան

**Յարութիւն Մկրտչեան** (), հայ գրող, գրականագէտ, Գրողներու միութեան անդամ եւ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վան։ 1915 թուականին կորսնցուցած է ծնողները եւ ինք փրկուելով Մեծ Եղեռնէն հասած է Էջմիածինի որբանոցը: Կրթութիւնը ստացած է Գէորգեան ճեմարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1919 թուականին։

1923-1926 թուականներուն ուսումը շարունակած է Թիֆլիսի 26-րդ Կոմիսարներու անուան համալսարանին մէջ:

### Վարած պաշտօններ
Մկրտչեան 1931-1933 թուականներուն եղած է Հայաստանի Արուեստի աշխատողներու միութեան նախագահ։

1934-1937 թուականներուն Հայաստանի Գրողներու միութեան առաջին քարտուղար, միաժամանակ հերթականութեամբ վարած է «Սովետական Գրականութիւն» եւ  «Գրական Թերթ» պարբերականներու խմբագիրի պաշտօնը:

Եղած է Գրական թանգարանի տնօրէն՝  1937-1940 թուականներուն:

1941-1945 թուականներուն մասնակցած է հայրենական մեծ պատերազմին: Պատերազմէն ետք վարած է Երեւանի Մանկավարժական Համալսարանի գրականութեան բաժնի վարիչի պաշտօնը, միաժամանակ Երեւանի համալսարանին մէջ վարելով ուսուցչութեան պաշտօն:

### Գրական գործունէութիւն
Մկրտչեանի գրական գործունէութիւնը սկսած է 1920-ական թուականներուն։ Ան գրած է պատմուածքներ, որոնք հրատարակուած են «Անմահական այգի», «Նովելներ եւ ակնարկներ» եւ «Հայրենի երկրում» ժողովածուներուն մէջ:

Հրատարակած է մանուկներու համար գրուած աշխատութիւններ՝ «Զանգակաւոր գայլը» եւ «Արագիլը»:

Գրականագէտը մենախօսութիւններ ու ուսումնասիրութիւններ հրատարակած է Միքայէլ Նալպանտեանի, Ստեփան Զօրեանի, Աքսել Բակունցի, Նայիրի Զարեանի եւ այլ գրողներու մասին, որոնք հրատարակուած են «Գրական դէմքեր» աշխատութեան մէջ:

Մկրտչեան հրատարակած է նաեւ դասագիրքեր՝ 10-րդ դասարանի համար:

## Շքանշաններ եւ կոչումներ
Մկրտչեան արժանացած է․

* «Կարմիր աստղ» շքանշանին,
* Խորհրդային Հայաստանի Գիտութեան վաստակաւոր գործիչ կոչումին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Դա­ւիթ Յով­հան­նէս

**Դաւիթ Յովհաննէս** (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, Հայաստանի մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Երեւան: Աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի Բանասիրութեան բաժանմունքը: Աշխատած է Հայաստանի պարբերական մամուլին մէջ, «Հայֆիլմ»ի մէջ։

Հին եւ արտասահմանեան գրականութեան պատմութիւն դասախօսած է Հայաստանի շարք մը համալսարաններուն մէջ: 1975 թուականէն սկսեալ եղած է Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ:

1980-1990 թուականներուն հայկական հեռուստատեսութեան մէջ վարած է «Նորք» ամենամսեայ գրական հանդէսը: Եղած է «Արեւիկ» հրատարակչութեան տնօրէններու խորհուրդի նախագահը, 1999-2003 թուականներուն՝ Հայաստանի Ազգային ժողովի 2-րդ գումարման պատգամաւոր:

Յովհաննէս թարգմանած է մերձպալթեան, ռուս, ուքրանացի, ամերիկեան դասական բանաստեղծներու գործեր: Ռուսերէն եւ անգլերէն թարգմանաբար լոյս տեսած են անոր բանաստեղծական երեք ժողովածոները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Անքնութիւն

**Անքնութիւն**, գիշերային քունի խանգարումներ, (դժուար քնանալ, կանուխ արթննալ, գիշերուան ընթացքին յաճախ արթննալ, ինչպէս նաեւ գիշերային քունի ամբողջական բացակայութեան ընդհանուր անուանումը)։

Ժամանակակից բժշկութեան հիմնախնդիրներէն մէկն է, որ առողջական այլ հարցերու հետ, մարդու ֆիզիքական եւ ընկերային առողջութեան լուրջ վնասներ կը հասցնէ։ Թէեւ գոյություն ունին անքնութեան բուժման դեղորայքային եւ վարքային հոգեբանական եղանակներ, սակայն միշտ չէ, որ անոնք կ'օգնեն հասնելու բաւարար արդիւնքի։ Անքնութեան պատճառով թէ՛ մարդոց առողջութիւնը եւ թէ ընկերային կեանքը կ'ենթարկուին լուրջ փորձութիւններու։

### Անքնութիւն Պատճառող Ազդակներ
Քունի որակին վրայ կ՛ազդեն խումբ մը գործօններ, որոնց կարգին` ուտելիքները, որոնք կ՛օգտագործենք օրուան ընթացքին եւ յատկապէս քնանալէ առաջ: Ստորեւ կը ներկայացնենք անքնութիւն պատճառող 6 ուտելիքները.

* *Տուրմը*, որովհետեւ քաքաոն մեծ քանակութեամբ քաֆէին կը պարունակէ:
* *Կծու ուտելիքները*, որովհետեւ կը բարձրացնեն մարմնին ջերմաստիճանը, կ՛արագացնեն արեան շրջագայութիւնը, որոնց պատճառով սրտի զարկերը կրնան արագանալ,  եւ քնանալը շատ աւելի դժուար կը դառնայ:
* *Փիցցան*, որ պատրաստուած է իւղոտ պանիրներով եւ թացանով, յաճախ կ՛ուտուի կազաւորուած խմիչքներու հետ, իսկ այս բոլորը բացառաբար կ՛ազդեն քունի որակին վրայ:
* *Կանաչ թէյը*, որովհետեւ մեծ քանակութեամբ քաֆէին կը պարունակէ, հետեւաբար թելադրելի է զայն փոխարինել խոտաբոյսերով տարբերակը:
* *Իւղոտ ուտելիքները*, որովհետեւ անոնք փքուածութեան եւ կազերու պատճառ կը դառնան եւ լրջօրէն կը խանգարեն քունը` տհաճ զգացողութիւններ պատճառելով:
* *Ջուրը*, թէեւ օրուան ընթացքին ջուր խմեը չափազանց անհրաժեշտ եւ առողջապահական է, սակայն քնանալէ կարճ ժամանակ առաջ ջուր խմելը կրնայ գիշերը քունի ընթացքին յաճախակի միզարձակման ցանկութիւն յառաջացնել եւ քունը խանգարել:
**Լոյսը* կը դանդաղեցնէ մելաթոնին կոչուած հորմոնին գործընթացը, իսկ այս հորմոնը ծանօթ է որպէս քունի հորմոն: Լոյսը նաեւ կ'աւելցնէ յաճախակի զարթնումի հաւանականութիւնը եւ կը խանգարէ քունի ընթացքը:
*Նախքան քնանալը` թելադրելի է գաղջ լոգանք առնել, քանի որ *տաք լոգանքը* կը բարձրացնէ մարմնին ջերմաստիճանը, որ իր կարգին կը խանգարէ քունը:
*Օրուան ընթացքին, բայց մանաւանդ գիշերը լուսաւոր պաստառներու դիմաց երկար ժամեր անցընելը ոչ միայն կախուածութիւն կը ստեղծեն, այլեւ աւեր կը գործեն ուղեղին ու աչքերուն, եւ բոլոր անոնց, որոնք արդէն անքնութենէ կը տառապին:
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* American Academy of Sleep Medicine. International classification of sleep disorders, 3rd ed. Darien, IL։ American Academy of Sleep Medicine, 2014
* http://consensus.nih.gov/2005/insomniastatement.pdf
Ստորոգութիւն:Քնաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Նեարդաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Քունի խանգարումներ
Ստորոգութիւն:Հոգեբուժական ախտորոշում
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Ստեփան Լիսիցեան

**Ստեփան Լիսիցեան** (), հայ ազգագրագէտ, պատմաբան, բանասէր, մանկավարժ, թարգմանիչ, հրատարակիչ եւ հասարակական գործիչ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայր Թիֆլիսի մէջ, ապա ուսումը շարունակած է Թիֆլիսի արական մարզակրթարանին մէջ:

Համալսարանական ուսումը ստացած է Վարշավայի համալսարանի պատմաբանասիրական կաճառէն ներս:

### Վարած պաշտօններ
Աւարտելով ուսումը զբաղած է ուսուցչութեամբ, դասաւանդելով նախ Գէորգեան ճեմարանի մէջ՝ 1889-1891 թուականներուն, ապա Ներսիսեան դպրոցին մէջ՝ 1894-1915 թուականներու միջեւ:

Ուսուցչագործած է նաեւ Երեւանի Պետական համալսարանին, ապա «Խաչատուր Աբովեան» հայկական պետական մանկավարժական համալսարանին մէջ: Նոյն միջոցին ուսումնասիրած է Վիեննայի Մխիթարեաններու գրադարանի եւ եւրոպական մի քանի երկիրներու թանգարաններուն մէջ պահուող հայագիտական նիւթերը:

Լիսիցեան 1892-1903 թուականներուն եղած է Թիֆլիսի հայոց հրատարակչական ընկերութեան խմբագրութեան անդամ եւ քարտուղար, իսկ 1921 թուականէն սկսեալ եղած է Լիսիցեան հայկական երկսեռ դպրոցի ուսուցիչ եւ ապա տնօրէն:

### Աշխատութիւններ
Ստեփան Լիսիցեան զբաղած է նաեւ մամուլով։ 1905 թուականին հիմնադրած, խմբագրած ու հրատարակած է «Հասկեր» մանկական ամսագիրը:

Ուսումնասիրութիւններով եւ զանազան յօդուածներով աշխատակցած է «Աղբիւր» եւ «Տարազ» հանդէսներուն:

Յովհաննէս Թումանեանի եւ Լեւոն Շանթի հետ միասին կազմած եւ հրատարակած է «Լուսաբեր» մայրենի լեզուի դասագիրքը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ աշխարհագրագէտներ
Ս. Մարսելան Շամփանիա

**Մարսելան Յովսէփ Պենետիքդ Շամփանիա (Marcellin Joseph Benedict Champagnat)** (20 Մայիս 1789 - 6 Յունիս 1840), ճանչցուած է իբրեւ Ս. Մարսելան Շամփանիա անունով (Saint Marcellin Champagnat):

## Կեանքը
Ծնած է Ռոզէյ (Le Rosey), Մարլէհ (Marlhes) գիւղին մէջ Ս. Էդիէն (St. Etienne) (Loire)-ի մօտ՝ Ֆրանսա: Ան հիմնադիրն է Մարիամի Միաբանութեան (Marist Brothers)՝ կաթողիկէ եկեղեցւոյ եղբայրներուն համար միաբանութիւն մը, որ միաժամանակ կրթական կեդրոն մըն է եւ նուիրուած է Մարիամ Աստուածածինին: Իր տօնը կը նշուի իր մահուան օրը՝ 6 Յունիսին:

Մարսելան Շամփանիա վարդապետ օծուած է 22 Յուլիս 1816-ին եւ եղած է Jean-Claude Colin-ի գլխաւորած խումբէն մաս մը, որ հիմնադրած է «Մարիամի Միաբանութիւն»ը:

Մարսելան Շամփանիա ծնած է Պասթիլի պատերազմին տարին (The Storming of Bastille), Ֆրանսական յեղափոխութեան սկիզբը: Այդ ժամանակաշրջանին կրօնական, քաղաքական, տնտեսական եւ ընկերային տագնապները հետագային կ'ազդեն իր առաջնահերթութիւններուն եւ կեանքին նպատակին վրայ: 

#### '''Վանքը եւ Ձեռնադրութիւնը'''
ձախից|մինի
Ոչխարներ արածելով դրամ հաւաքած եւ այդ գումարով Վերիեր-ան-ֆորէ (Verrières-en-Forez) Դպրեվանքը հիմնած է Հոկտեմբեր 1805-ին: իր դասընկերներէն տարիքով մեծ էր (17 տարեկան էր), երբ առաջին տարին կը ձախողի եւ զինք տուն կը ղրկեն: Ան կրկին Դպրեվանք կ'ընդունուի իր մօր եւ ծխական քահանային ջանքերով:

Մարսելան, սկզբնական շրջանին շատ ամչկոտ անձ մըն էր, բայց ժամանակի ընթացքին կը փոխուի եւ ընկերական երիտասարդ մը կը դառնայ, որ կ'այցել էր հանրային վայրեր, որուն այդ պատճառով ալ կը համարուէր «Happy Gang» ծանօթ խումբին անդամներէն, որ կազմուած էր դպրեվանեցիներէ:

Դպրեվանքեան երկրորդ տարեշրջանին կը սկսի հաստատ քայլերով շարունակել իր կեանքը: Երկու իրադարձութիւններ տեղի կ'ունենան երկրորդ տարուան ամրան, որոնք կը նպաստեն իր վարքին ուռճացման. առաջինը՝ 2 Սեպտեմբեր 1807-ին իր ընկերոջ Տենիս Տիւփլէի (Denis Duplay) անակնկալ մահն էր, իսկ երկրորդը՝ իր ունեցած լուրջ զրոյցը՝ Հայր Լինոսյէին (Father Linossier) հետ, որ Դպրեվանքին տեսուչն էր: Ան հոգ կը ջանար Մարսելան Շամփանիայի վարքն ու բարքը բարելաւել: Մարսելան Վէրիէ (Verrières) Դպրեվանքը կը ձգէ եւ կ'ուղղուի դէպի Ս. Իրէնաիոս (St. Irenaeus) գլխաւոր Վանքը Լիոնի (Lion) մօտակայքը:

Այնուհետեւ ան կը յաճախէ Լիոնի (Lion) Saint Irenaeus գլխաւոր Վանքը, ուր կը թրծուի իբրեւ հոգեւորական անձ մը: Իր պաշտօնակիցներն էին Ժան-Մարի Վիաննէ (Jean-Marie Vianney) եւ Ժան-Գլոտ Գոլին (Jean-Claude Colin):

Ան իր քրտնաջան աշխատանքով եւ իր մօր ու մօրաքրոջ օժանդակութեամբ վերջապէս կը ձեռնադրուի կուսակրօն քահանայ:

## Ծանօթագրութիւններ
Զրադաշտականութիւն

մինի
**Զրադաշտականութիւն** (նաեւ՝ **[[Մազդէականութիւն|Մազդայականութիւն/Մազդէականութիւն]]** կամ գրաբարեան աղբիւրներուն մէջ՝ **Դեն Մազդեզանց**)՛  կրօնք, որ յառաջացած է հիմնադիր՝ Զրադաշտ անունէն, որ ապրած է Պարսկաստանի մէջ, Ք.Ա 6-րդ դարուն:

Զրադաշտականութիւնը Հնդկաստանի մէջ հաստատուելէ ետք, հետեւորդները ճանչցուած են իբրեւ «Փարսիներ», որ կը նշանակէ «պարսիկներ»: Ժամանակի ընթացքին կրօնքը կոչուած է նաեւ Մազդայականութիւն՝ իրենց Ահուրա-Մազդային անունով:

## Հետեւորդները եւ Տարածումը
Զրադաշտականներուն թիւը ներկայիս 150.000-էն աւելի չէ ամբողջ աշխարհի տարածքին: Անոնց կեդրոնացուած տեղը հնդկաստանի Պոմպէյ շրջանին մէջն է: Զրադաշտականները կ'ապրին հնդկական շրջաններուն մէջ:

## Խորհրդանշաններ
Զրադաշտականներուն խորհրդանշանները կու գան Հին Պարսկաստանէն: Ամէնէն նշանաւոր խորհրդանիշը ֆրաւահար կոչուած թեւաւոր մարդն է: Շատ տեսութիւններ կան այդ նշանին իմաստին շուրջ: Զրադաշտականները կ'ընդունին Ահուրա-Մազդան, ուրիշներ Զրադաշտը կամ պարսիկ թագաւորներու հոգին:

## Պատմութիւն
ձախից|մինի
Զրադաշտականութիւնը հիմնուած է Զրադաշտ մարգարէին ուսուցումներուն վրայ: Հին Փարսիներու աղբիւրներուն հետեւելով, Զրադաշտ ապրած է Մեծն Աղեքսանտրէն 273 տարի առաջ, այսինքն Ք.Ա 6-րդ դարուն: Զրադաշտ անդամ էր քահանայական ընտանիքներու, որոնք Տիվաս կոչուած են:

30 տարեկանին Զրադաշտ կ'ունենայ յայտնութիւն մը, որ կը փաստէ, թէ Տիվա աստուածները իրական չեն, այլ՝ չար հոգիներ: Ան կը հասկնայ, որ միայն մէկ ճշմարիտ աստուած կայ, որ կը կոչուի Ահուրա-մազդա անունով, որ կը նշանակէ՝ «գովաբանած տէր»:

Երբ Զրադաշտ կը սկսի այս պատգամը ուսուցանել՝ բոլորէն կ'անտեսուի: Այդ իսկ պատճառով կը սկսի բազմաթիւ հետեւորդներ հաւաքել:

Զրադաշտական կրօնքը կը սկսի նահանջել Մեծն Աղեքսանտրի ժամանակ, երբ Պարսկաստանի վրայ կը տիրէ: Այնուհետեւ, ան կրկին կը տարածուի 500 տարի ետք, երբ գլխաւոր կրօնքը կը դառնայ պարսկական երկրորդ կայսրութեան, 200-600 թուականներուն: Երբ իսլամները կ'իշխեն Պարսկաստանի վրայ, 6-րդ դարուն, կրօնքը կը սկսի գոյատեւման պայքարի շրջան մը ապրիլ: Զրադաշտականներէն փոքր մաս մը կը մնայ Պարսկաստանի մէջ, ուր կը ճանչցուի իբրեւ կաբարներ (անկրօն, անհաւատ), մինչ մեծամասանութիւնը կը փոխադրուի Հնդկաստան, ուր անոնք կը կոչուին Փարսիներ:

## Տնային Արարողութիւններ
Փարսին կամ պարսիկ տուներու մէջ կը գտնուի փոքր խորան մը իր զանազան սպասներով, որոնցմով անոնք վառ կը պահեն կրակը: Զրադաշտականները օրուան ընթացքին հինգ անգամ կ'աղօթեն: Նախքան աղօթքի սկսիլը, լուացման կարճ արարողութիւն մը կը կատարեն, ինչպէս նաեւ Իսլամները:

## Զգեստներ
Փարսիները ներքնազգեստ չէին հագներ եւ անիկա յատկանշական էր իրենց հաւատքին համար: «Նաւճոթի»՝ ձեռնադրութեան ժամանակ, երիտասարդը կը ստանայ սուրբ անունը, որ կը կոչուի «Սուտրա» եւ հետը սուրբ գօտին, որ կը կոչուի «Քուսդի»: Հագուստը պատրաստուած է ճերմակ բամպակով եւ առջեւը ունի գրպան մը, որպէսզի բովանդակ կեանքին ընթացքին հաւաքէ լաւ արդիւնքներ: Գօտին շինուած է ճերմակ բուրդէ թելերով եւ երեք անգամ փաթթուած կ'ըլլայ մէջքին:

## Աղբիւրներ
* Կրօնից Պատմութիւն, Բիւզանդ Եղիայեան, Անթիլիաս,2005
Ստորոգութիւն:Զրադաշտականութիւն
Հրաչեայ Սեդրակեան

**Հրաչեայ Սեդրակեան** (), հայ ազգային-հասարակական գործիչ, յօդուածագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Եոզկաթ: Հայրը՝ Խոսրով էֆէնտին, եղած է Օսմանեան բանակի սպայ, որ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի օրերուն հաստատուած է Լիբանան, մինչ ընտանիքը մնացած է Եոզղատ:

Երկու տարեկանին Սեդրակեան համաճարակի հետեւանքով կորսնցուցած է իր մայրը եւ մեծցած է մեծ մօր գուրգուրանքին տակ: 1926 թուականին ընտանօեք վերջնականապէս փոխադրուած են Լիբանան: Պէյրութի մէջ ուսումը ստացած է ժեզուիթներու Սեն Կրեկուար ճեմարանէն, իսկ բարձրագոյն ուսումը՝ Սեն Ժոզէֆ համալսարանէն, մասնագիտանալով իրաւաբանութեան ճիւղին մէջ, զոր պատուոյ յիշատակութեամբ աւարտած է 1941 թուականին, վկայուելով իբրեւ փաստաբան:

## Գործունէութիւն
Սեդրակեան կանուխ տարիքէն նետուած է ազգային-հասարակական կեանքին մէջ եւ ունեցած է բեղուն գործունէութիւն: Ան կարեւոր դեր ունեցած է ՀԲԸՄ-ՀԵԸ Հայ համալսարանական ուսանողաց միութեան հիմնադրման մէջ, որ կեանքի կոչուած է 1940-ին: 1940-1943 թուականներուն վարած է միութեան ատենապետութիւնը, ատկէ ետք ալ կարեւոր պաշտօններ վարելով ՀԲԸՄ եւ ՀԵԸ կառոյցներէն ներս:

Կանուխէն անդամակցած է ՌԱԿ-ին: 1946-ին գլխաւորած է Սուրիոյ եւ Լիբանանի Ներգաղթի կեդրոնական կոմիտէն: Հայ մշակոյթը պահպանելու եւ տարածելու միտումով, 1947-ին եղած է հիմնադիրներէն ՌԱԿ մշակութային թեւին՝ Թէքէեան մշակութային միութեան, իսկ 1951-ին՝ Պէյրութի Վահան Թէքէեան վարժարանին, միաժամանակ ըլլալով վարժարանին արտօնատէրը:

Երկար տարիներ ատենապետած է ՌԱԿ Լիբանանի Շրջանային վարչութիւնը, իսկ 1982-ին՝ ընտրուած ՌԱԿ Կեդրոնական վարչութեան ատենապետ:

## Շքանշաններ եւ կոչումներ
1988-ին, ՀԲԸՄ-ի նախագահ Ալեք Մանուկեանի որոշումով դարձած է ՀԲԸՄ-ի պատուոյ անդամ: Նոյն տարին Վազգէն Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը Սեդրակեանը պարգեւատրած է «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշանով։

1991-ին հռչակուած է ՌԱԿ-ի պատուոյ նախագահ: Արժանացած է Ամենայն Հայոց Վեհափառի սրբատառ կոնդակին, ինչպէս նաեւ՝ Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահի Արժանեաց շքանշանին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Աղբիւր (ամսագիր, Թիֆլիս)

**«Աղբիւր»**, առաջին մանկական պատկերազարդ ամսագիրը Արեւելեան Հայաստանի մէջ։ Լոյս տեսած է Թիֆլիսի մէջ 1883–1918 թուականներուն, հրապարակախօս–մանկագիր Տիգրան Նազարեանի խմբագրութեամբ։

## Ուղղուածութիւն
Ամսագիրը ձգտած է մանուկներուն մէջ արթնցնել պատուասիրութիւն, սէր դէպի մարդը, վսեմն ու ազնիւը։ Տպագրած է գրական–գեղարուեստական, բնագիտական, աշխարհագրական նիւթեր, կենսագրական ակնարկներ նշանաւոր մարդոց մասին, նաեւ թարգմանութիւններ Անդերսենի, Հոֆմանի, Հիւկոյի, Կէօթէի, Պուշկինի, Իւան Թուրկենեւ, Նեկրասովի եւ այլ գրողներու մանկական երկերէն։

Մեծ տեղ տուած է ժողովրդական բանահիւսութեան։ Ունեցած է ոչ պարբերաբար լոյս տեսնող երկրորդ բաժին, ուր տպագրուած են մանկավարժական տեսական յօդուածներ, ուսումնասիրութիւններ, խորհուրդներ ծնողներուն եւ դաստիարակներուն։

Իբրեւ «Աղբիւր»ի յաւելուած հրատարակուած են ժողովածուներ, գրքոյկներ, նկարներ, «Մանկական աշխարհ» պարբերաթերթը՝ երեխաներու գրուածքներով եւ թարգմանական նիւթերով։

Ամսագրի էջերուն մէջ հանդէս եկած են հայ անուանի գրողներ Րաֆֆին, Պ. Պռօշեանը, Ղ. Աղայեանը, Յ. Յովհաննիսեանը, Յ. Թումանեանը, Ա. Ծատուրեանը, Ա. Իսահակեանը, Լէօն եւ ուրիշները։

## Գրականութիւն

* Քսան եւ հինգ ամեակ «Աղբիւր» մանկական ամսագրի (1883-1908), կազմեց Նար-Դոս, Թ., 1908։
* Յակոբեան Մ. Ն., «Աղբիւր» ամսագիրը, «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ, հաս. գիտ.», 1959, №2։
* Գիւլնազարեան Ի. Ս., Ակնարկներ հայ մանկական գրականութեան պատմութեան, Ե., 1961, էջեր 63–73։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Աղբիւր (ամսագիր, Երեւան)

**«Աղբիւր»**, Հայաստանի մէջ լոյս տեսնող մանկապատանեկան ամսագիր։

## Պատմութիւն
Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1923 թուականին ՀԽՍՀ-ի մէջ։ Ամսագրի անունը սկիզբը եղած է «Պատկոմ», ապա՝ «Պիոներ», իսկ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն յետոյ ամսագիրը վերանուանուած է «Աղբիւր»։

«Աղբիւրը» երեխաներուն կը դաստիարակէ հայրենասիրութեան ոգիով, անոնց մէջ սէր կ՜արթնցնէ ուսման ու աշխատանքի, գիտութեան ու տեխնիկայի, գրականութեան, արուեստի ու ընթերցանութեան նկատմամբ։

Առաջին համարին մէջ հանդէսը կոչով դիմած է դպրոցականներուն ու անոնց ծնողներուն՝ ապաստան տալ եւ օգնել որբ երեխաներուն, որոնց զգալի մասը Մեծ եղեռնէն փրկուած գաղթականներ էին։ Նոյն համարին մէջ կար մէկ այլ հաղորդագրութիւն այն մասին, որ տասնհինգամեայ Վիքտոր Համբարձումեանը հանդէս եկած է Ալպերթ Այնշթայնի յարաբերականութեան տեսութեան մասին հրապարակային դասախօսութեամբ։

Հանդէսի խմբագրական խորհուրդի կազմին մէջ էին Եղիշէ Չարենցը, Ստեփան Զօրեանը եւ ուրիշներ։

Հանդէսն մէջ ճանցչուած հեղինակներու գործերու կողքին կը տպագրուին նաեւ պատանի ստեղծագործողներու ոտանաւորներ, պատմուածքներ, յօդուածներ, նկարչական աշխատանքներ, թարգմանութիւններ արտասահմանեան մանկական գրականութենէն։ «Աղբիւր»ը  կ՜անդրադառնայ հայ եւ աշխարհի ժողովուրդներու պատմութեանն ու մշակոյթին, ազգագրութեան, հրապարակում նաեւ զուարճալի նիւթեր, մաթեմատիկական հետաքրքիր խաղեր ու խնդիրներ, օգտակար խորհուրդներ։ «Աղբիւրը» առաջիններէն է լուսաբանած 1988-ի հայ ազգային-ազատագրական շարժումը, հրապարակած նիւթեր Հայաստանի եւ Արցախի պատմութենէն։ Հանդէսը կը շարունակէ տպագրել Հայաստանի Հանրապետութեան առօրեան արտացոլող, հայ դեռահասներուն յուզող հարցերու վերաբերեալ հրապարակումներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ռոտոսի միջնադարեան քաղաք

**Ռոտոսի միջնադարեան քաղաք** (յուն․՝ Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου), Ռոտոս, Յունաստան․ 1988-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան յուշարձան։ 

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Եունեսքոյի պաշտօնական էջին նկարագրութեան մէջ, նշուած է թէ Ասպնջական Ասպետները *Ordo Hospitalis Sancti Johannis* Ռոտոս կղզին իշխած են 1309 - 1523 թուականներուն ընթացքին եւ քաղաքը վերածած են զօրաւոր ամրոցի մը։  Հետագային քաղաքը գրաւած են յաջորդաբար Թուրքերն ու Իտալացիները։  Կը նկատուի գործօն հնագոյն միջնադարեան քաղաքներէն եւ տարբեր մշակոյթներու հանդիպման կէտ։

Ռոտոսի միջնադարեան քաղաքը (կամ՝ հին քաղաք) տարածուած է Ռոտոս քաղաքին Աքրոփոլիսին շուրջը, հաւանաբար 515-ի երկրաշարժէն ետք։  Միջնադարեան քաղաքը (բերդաքաղաքը) կը բաժնուի երկու մասերու․ Քոլաքիօ (հիւսիսը) եւ Հորա (հարաւը)։

### Քոլաքիօ
Քոլաքիօ քաղաքամէջը կ՛ ընդգրկէ հանրածանօթ Ասպետներու ճամբան, Ասպետներու Աւագ Պետին Պալատը (Քասթելա), Հիւանդանոցը որ այժմ թանգարանի վերածուած է, ասպետներու Վաշտին եկեղեցիները եւ ուրիշ կարեւոր շէնքեր։ 

### Հորա
Քաղաքին Հորա մասին մէջ կը գտնուին շուկան որ տարածուած է Սուլէյման մզկիթին շուրջը, հին շուկան եւ զանազան հետաքրքրական շէնքեր։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Marine Gate and east walls of the medieval city of Rhodes (9451893653).jpg|Նաւաստիներուն Դարպասը եւ միջնադարեան քաղաքը
Պատկեր:Marine Gate and east walls of the medieval city of Rhodes (9451548479).jpg
Պատկեր:Fort Saint Nicolas Rhodes.jpg|Այիոս Նիքոլաոս
Պատկեր:Ippokratous square (9454677382).jpg|Իփոքրաթիս հրապարակ
Պատկեր:West moat, Rhodes 01.jpg
Պատկեր:Rhodos269.JPG|Ասպետներու Աւագ Պետին Պալատը
Պատկեր:Rhodos489.JPG
Պատկեր:Rhodos142.JPG|Քազաքամէջ
Պատկեր:Greece - Rhodes (28583698978).jpg
Պատկեր:Ιnn of the "Tongue" of Italy. Улица рыцарей. Old town. Rhodos. Greece. Июнь 2014 - panoramio.jpg
Պատկեր:Rhodos091.JPG
Պատկեր:Rhodos192.JPG
Պատկեր:Chemin de ronde (Rhodes) 04.jpg
Պատկեր:OldTownRodos (2).JPG
Պատկեր:RodosOldTowncu (2).JPG
Պատկեր:Rhodos131.JPG
Պատկեր:ImageRhodes Old Town Medieval Street 3.jpg
Պատկեր:Moat Rhodes.jpg
Պատկեր:Rhodes-Palace of the Grand Master moat and wall.jpg
Պատկեր:Castle of Rhodes 3.jpg|Խրամը
Պատկեր:Castle of Rhodes 10.jpg
Պատկեր:Gardens Palace of the Grand Master of the Knights of Rhodes.JPG
Պատկեր:Medieval walls of Rhodes (9454705546).jpg
Պատկեր:Old street Rhodes.jpg
Պատկեր:Street in Rhodes.jpg
Պատկեր:Medieval street in Rhodes City.jpg
Պատկեր:Rhodes D81 3467 (38577687346).jpg
Պատկեր:Rhodes, Greece (31806148344).jpg
Պատկեր:Rodi, fontana per abluzioni della Mehmet Aga Mosque 02.JPG|Աղբիւր
Պատկեր:Byzantine fortification. Old town. Rhodos. Greece. Июнь 2014 - panoramio.jpg|Բիւզանդական շրջանի ամրացումներ
Պատկեր:Greece - Rhodes (40648281450).jpg
Պատկեր:Alley in Rhodes (32608128026).jpg
Պատկեր:Rhodes, Greece (6229628183).jpg
Պատկեր:Rhodes, Greece 2014-09-13 at 02-01-32 (16070658746).jpg
Պատկեր:Rodos - panoramio (1).jpg
Պատկեր:Rodi, tombino.JPG
Պատկեր:Church of the virgin of the burgh Rhodes 14th century night.jpg
Պատկեր:Οδός Ιπποτών.jpg|Ասպետներու ճամբան

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան բերդեր
Ստորոգութիւն:Հնադարեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկրի
Լեւոն Տիգրանեան

**Լեւոն Տիգրանեան** (), հայ բժիշկ, թարգմանիչ, բառարանագիր եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գխծեր
Ծնած է Երեւան: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ եւ ապա բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած Թիֆլիս եւ Պեթերսպուրկ, ուր ստացած է իր բժշկագիտական կրթութիւնը։

1875 թուականին աւարտած է Թորպատի համալսարանի բժշկական բաժանմունքը։ Ռուս-թրքական պատերազմի ընթացքին՝ 1877-1878 թուականներուն, Տիգրանեան կամաւոր մեկնած է ճակատ եւ պայքարած ռուսական բանակի մէջ տարածուած բծաւոր տիֆ համաճարակի դէմ. ընթացքին նշանակուած է Էրզրումի նահանգի բժիշկ:։

1879 թուականին դուրս գալով ռուսական բանակէն նշանակուած է Երեւանի բժիշկ, իսկ 1880-ին եղած է «Առողջապահական մշտական յանձնաժողով»ի նախագահ:

## Աշխատութիւններ
Երեւանի մէջ, 1881-1884 թուականներուն, հրատարակած է «Առողջապահական թերթ» միամսեայ հանդէսը: Անոր ջանքերով 1890 թուականին Երեւանի մէջ հիմնուած է հիւանդանոց:

Բժշկական ասպարէզի կողքին Տիգրանեան զբաղած է նաեւ հայ Ազատագրական պայքարով. եղած է 1881 թուականին Երեւանի մէջ հաստատուած «Հայասէր-Ազգասէր» կազմակերպութեան հիմնադիրներէն, որուն նպատակն էր Հայաստանի երկու հատուածներուն մէջ կազմակերպել ապստամբութիւններ եւ ստեղծել ազատ եւ անկախ Հայաստան: Այս նպատակի իրագործման համար Տիգրանեան շրջած է բազմաթիւ երկիրներ, հանգանականութիւններ կատարած եւ այդ գումարներով զէնք ու զինամթերք գնած հայ զինուորներու համար: Իր այս ազատագրական գաղափարներուն պատճառով Տիգրանեան 1883 թուականին ձերբակալուած եւ աքսորուած է Թորպատ, ուրկէ երեք տարի ետք անցած է Գերմանիա եւ ապա Ֆրանսա:

Տիգրանեան եղած է այն առաջին հայ բժիշկներէն, որ կարեւորած է կանխարգելիչ բժշկութեան գաղափարը։ Անոր ջանքերով Երեւանի դպրոցներուն մէջ մտած է մարմնակրթութեան դասընթացքը, որուն համար գրած եւ հրատարակած է «Մարդակազմութիւն» ձեռնարկը, որ երկար ժամանակ օգտագործուած է Երեւանի վարժարաններէն ներս:

## Հրատարակութիւններ
Տիգրանեան զբաղած է նաեւ հրատարակութեամբ։ «Մարդակազմութիւն» ձեռնարկի կողքին հրատարակած է նաեւ «Մանկական պարտէզ» մանկավարժական աշխատութիւնը:

Կազմած է հայերէն լեզուով բժշկական բառարաններ, միաժամանակ թարգմանելով օտարալեզու այլ բառարաններ: Անոր թարգմանած գրութիւններէն շատեր լոյս տեսած են «Մուրճ» եւ «Լումայ» պարբերականներուն մէջ:

Տիգրանեանի 1898 թուականին գրած յուշերը մնացած են անտիպ։

## Բառարաններ
Կազմած է․

* «Մարմնակազմական կամ անատոմիական բառարան լատիներենից և ռուսերենից հայերեն» (1879), 
* «Բառարան բժշկական բույսերի, լատիներենից հայերեն և ռուսերեն» (1883) բառարանները: 

## Թագմանութիւններ
Թարգմանած է՝

* Հիւկօ Փոլի «Բժշկարանը» (1892) բառարանը: 

Թարգմանած է նաեւ Կէօթէի՝

* «Հերման Եւ Տորոթէեայ» (1895), 

* «Ֆաուսթ» (1899), 
* «Թորքվաթօ Թասսօ» (1901թ) գիրքերը։

Իսկ Ն. Կոկոլի «Վերաքննիչ» (1905) գիրքը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ալ Ֆարապի

**Ալ Ֆարապի** կամ **ԱլՖարապի** կամ ամբողջաական անունով՝ **Ապու Նասր Ալ-Ֆարապի**, Արեւմուտքին մէջ կը ճանչցուի **Ալֆարապիոս** (լատիներէն՝ Alpharabius, ) անունով։ Անուանի իսլամական իմաստասէր (*փիլիսոփայ*), իրաւագէտ, նուագագէտ, հոգեզգած (Սուֆի): Ան զբաղած է տարբեր ոլորտներով՝ քաղաքական փիլիսոփայութիւն, Բնազանցութիւն, բարոյագիտութիւն, տրամաբանութիւն եւ այլք։ 

Ան նաեւ ուսողագիր էր, տիեզերաբան, գիտնական եւ երաժշտութեան տեսաբան։

Անոր տրուած է «Երկրորդ Վարդապետ» անունը, հետեւելով Արիստոտելի օրինակին, որ ծանօթ էր «Առաջին Վարդապետ (ուսուցիչ)» անունով։ Անոր կը վերագրուի միջնադարիին Յունական բնաբաններու պահպանումը, իր կատարած մեկնութիւններուն եւ ճառախօսութեանց շնորհիւ։ Անոր նաեւ կը վերագրուի իրեն յաջորդած մեծանուն փիլիսոփաներուն,- ինչպիսիքն են Իպն-Սինան, Ղազզալին ու Մեյմօնիտը,- եթէ ոչ ներշնջումը ապա անոր վրայ ձգած խոշոր ազդեցութիւնը: 

## Անունը
Անոր անուան եւ ծագման վերաբերեալ պատմաբանները տարբեր են։ Իպն Ապի Ուսայպիայի *Ույուն ալ-Անպա*-ին մէջ կը նշուի, որ ան կը կոչուէր Ապու Նասր Մուհամմատ իպն Մուհամմատ իպն Աուզալաղ իպն Թարխան։ Որոշ պատմաբաններ, ինչպէս իպն Խալլիկանը, կ'ըսեն, որ նա կը կոչուէր Ապու Նասր Մուհամմատ իպն Թարխան իպն Աուզալաղ: Միները, ինչպիսիք են ալ-Քիֆթին եւ ալ-Պայհաքին, զինք կ'անուանեն Ապու Նասր Մուհամմատ իպն Մուհամմատ իպն Թարխան: Իպն ալ-Նատիմը իր *Fihrist*-ին մէջ կը նշէ նաեւ իր անունը որպէս Ապու Նասր Մուհամմատ իպն Մուհամմատ իպն Թարխան։ Սայիտ ալ-Անտալուսին իր *Tabaqat al-Umam*-ին մէջ կը նշէ, որ ան Ապու Նասր Մուհամմատ իպն Մուհամմատ իպն Նասրն էր։

Իր ծննդեան գծով պատմաբանները տարբեր էին. օրինակ՝ իպն Ալ-Նատիմի «Ալ-Ֆիհրիստ» գրքին մէջ ան ըսած է, որ իր ծագումը Խորասանի Ֆարիապէն է, իսկ Ալ-Պայհակիի «Ալ-Մախթութ ֆի Թարիխ Ալ-Հուկամա» գրքին մէջ ան խօսած է Ալ-Ֆարապիի ծագման մասին որպէս Թուրքեստանի Ֆարիապ երկրէն, ինչ որ կը հակասէ «Երկիրներու բառարան»-ին մէջ գիտնականներու անուններուն, ուտեղ Ֆարիապի որդիները կը կոչուէին Ալ-Ֆարիապին, օրինակ՝ Մուհամմատ պին Եուսուֆ Ալ-Ֆարիապի։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Islam - A Graphic Guide, Ziauddin Sardar & Abbas Malik, Icon Books Ltd, 2009, North Road, London.
Դասաբանութիւն

**Դասաբանութիւն**ը կամ Թ**աքսոնոմիան** 

(Յունարէնէն՝ *տեղաւորում ըստ կարգի* + *օրէնք*) պարզէն բարդ համակարգի նպատակներու և արդիւնքներու դասակարգօրէն (Հայըրարքիականօրէն) կառուցուած համակարգ է։ Դասաբանութեանց կառուցումը կու տայ մարդու գործունեութեան տարբեր ասպարեզնեու հեռանկար համակարգեր՝ ճանաչողական, գերագրգիռ, հոգեշարժային և այլն։