Հիւսիսային Ամերիկա

մինի|258x258փքս
**Հիւսիսային Ամերիկա** ցամաքամաս է հիւսիսային եւ արեւմտեան կիսագունդներուն մէջ։ Հիւսիսային Ամերիկան հիւսիսէն սահմանակից է հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոսին, արեւելքէն՝ Ատլանտեան Ովկիանոսին, հարաւ-արեւելքէն՝ Հարաւային Ամերիկային եւ Քարիպեան Ծովուն եւ հարաւ արեւմուտքէն՝ Խաղաղական Ովկիանոսին։ Տարածքը կը ներառէ Միջին Ամերիկան (բաղկացած՝ Քարիպեան կղզիներէն, Կեդրոնական Ամերիկայէն եւ Մեքսիքոյէն) եւ Հիւսիսային Ամերիկան։

Հիւսիսային Ամերիկան կը ծածկէ մօտաւորապէս 24,709,000 քառակուսի քիլոմեթր (9,540,000 քառակուսի մղոն) տարածք, որ կը ներկայացնէ մօտ 16.5%-ը Երկրագունդի ցամաքային տարածքին եւ 4.8%-ը անոր ընդհանուր մակերեսին։ Ան երրորդ ամէնամեծ ցամաքամասն է չափով՝ Ասիայէն եւ Ափրիկէէն ետք եւ չորրորդ ամէնամեծ ցամաքամասը բնակչութեամբ՝ Ասիայէն, Ափրիկէյէն եւ Եւրոպայէն ետք։ 2021-ի դրութեամբ, Հիւսիսային Ամերիկայի բնակչութիւնը գնահատուած էր աւելի քան 592 միլիոն մարդ 23 անկախ պետութիւններու մէջ, կամ մօտ 7.5%-ը աշխարհի բնակչութեան։ Մարդկային աշխարհագրութեան վրայ, «Հիւսիսային Ամերիկա» եւ «Հիւսիսամերիկեան» տերմինները կը վերաբերին Գանատային, Կրինլանտին, Մեքսիքոյին, Սէն Փիէռ եւ Միքելոնին, եւ Միացեալ Նահանգներուն։

Անյայտ է ինչպէս եւ ե՛րբ առաջին մարդկային բնակիչները հասան Հիւսիսային Ամերիկա։ Մարդիկ գիտցուած են որ ապրած են Ամերիկաներուն մէջ գոնէ 20,000 տարի առաջ, բայց տարբեր վկայութիւններ ցոյց կու տան աւելի կանուխ բնակութիւններ։ Հիւսիսային Ամերիկայի Փալէօ-Հնդկական շրջանը կը հետեւի Վերջին Սառցային Շրջանին եւ տեւեց մինչեւ մօտ 10,000 տարի առաջ, երբ սկսաւ Արքայական շրջանը։ Դասական աստիճանը կը հետեւի Արքայական շրջանին եւ տեւեց մօտաւորապէս 6-13-րդ դարերը։ 1000 թ. սկսելով, Նորսերը եղան առաջին եւրոպացիները որ սկսան ուսումնասիրել եւ գաղութացնել Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքները։

1492-ին, Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսի հետազօտական ճանապարհորդութիւններն առաջնորդեցին ատլանտեանի դիմաց փոխանակումի, ներառեալ եւրոպական բնակիչներու գաղթը Յայտնագործութիւններու Դարաշրջանին եւ վաղ ժամանակակից շրջանին։ Այժմ մշակութային եւ էթնիկական օրինակները կ՚արտացոլեն փոխգործակցութիւնները եւրոպական գաղութարարներու, բնիկ ժողովուրդներու, ստրկացուած ափրիկէցիներու, Եւրոպայէն, Ասիայէն եկած գաղթականներու եւ այս համապատասխան խումբերու սերունդներու միջեւ։

Եւրոպայի գաղութացումը Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ առաջնորդեց հիւսիսամերիկացիներու մեծամասնութեան եւրոպական լեզուներ խօսելուն, ինչպիսիք են անգլերէնը, սպաներէնը եւ ֆրանսերէնը եւ տարածքի մշակոյթները սովորաբար կ՚արտացոլեն արեւմտեան աւանդութիւնները։ Սակայն, Հիւսիսային Ամերիկայի համեմատաբար փոքր մասերը Քանատայի, Միացեալ Նահանգներու, Մեքսիքոյի եւ Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ ունին բնիկ բնակչութիւններ որ կը շարունակեն յարած մնալ իրենց համապատասխան նախեւրոպական գաղութային, մշակութային եւ լեզուական աւանդութիւններուն։

## Անուանում
**Յաւելեալ տեղեկութիւններ.** *Ամերիկաներու անուանումը, Նոր Սպանիա, Կրիայ կղզի (բնիկ ամերիկացիներու բանահիւսութեան մէջ) եւ Վինլանտ:*

Ամերիկաները անուանուած են իտալացի հետախոյզ Ամերիկօ Վեսփուչիի անունով՝ գերմանացի քարտէսագիրներ Մարթին Վալտզէեմիւլլերի եւ Մաթիաս Ռինկմանի կողմէ: Վեսփուչի Հարաւային Ամերիկան հետախուզեց 1497-էն 1502 թուականներուն միջեւ եւ առաջին եւրոպացին էր, որ ենթադրեց, թէ Ամերիկաները կը ներկայացնէին այն ժամանակ եւրոպացիներուն անծանօթ ցամաքամաս մը: 1507-ին, Վալտզէեմիւլլեր հրատարակեց աշխարհի քարտէս մը եւ «Ամերիկա» բառը զետեղեց ներկայիս Հարաւային Ամերիկա ցամաքամասին վրայ: Ներկայիս Մեքսիքոյէն հիւսիս գտնուող ցամաքամասը այն ատեն կը կոչուէր «Փարիաս»: Փեթրուս Ափիանուսի կողմէ 1553-ին հրատարակուած աշխարհի քարտէսի մը վրայ, Հիւսիսային Ամերիկան կոչուած էր «Baccalearum», որ կը նշանակէ «Ձողաձուկի թագաւորութիւն»՝ ակնարկելով Արեւելեան ափին ձողաձուկի առատութեան:

Վալտզէեմիւլլեր օգտագործեց Վեսփուչիի անուան լատիներէն տարբերակը՝ *Americus Vespucius*, անոր իգական ձեւով՝ «America», հետեւելով «Europa», «Asia» եւ «Africa» օրինակներուն: *Americus* անունը յառաջացած է միջնադարեան լատիներէն *Emericus*-էն, որ սերած է հին գերմաներէն *Emmerich* անունէն: Քարտէսագիրները աւելի ուշ «Ամերիկա» անունը տարածեցին նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի վրայ:

1538-ին, Ժերարտիւս Մերքաթոր օգտագործեց «Ամերիկա» եզրը ամբողջ Արեւմտեան կիսագունդի իր քարտէսին վրայ: Յաջորդող՝ 1569-ի իր քարտէսին մէջ, Մերքաթոր Հիւսիսային Ամերիկան կոչեց «Ամերիկա կամ Նոր Հնդկաստան» (*America sive India Nova*):

Սպանական կայսրութիւնը Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկայի իր տարածքները կը կոչէր «Las Indias» (Հնդկաստաններ), իսկ տարածաշրջանը վերահսկող պետական մարմինը կը կոչուէր «Հնդկաստաններու խորհուրդ»:

## Ծանօթագրութիւններ