open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սկիհ

մինի 

**Սկիհը** Սուրբ Պատարագի ընթացքին օգտագործուղող այն սրբազան բաժակն է, որուն մեջ սպասի գինին ու հացը պատարագի միջոցով կը սրբագործուին եւ կը դառնան ճշմարիտ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի: 

Սկիհ կը նշանակէ Յիսուսի չարչարանքներուն բաժակը եւ այն բաժակը, որմէ Յիսուս  օրհնելով գինին, վերջին ընթրիքի ատեն, տուաւ առաքեալներուն հաղորդուելու` ըսելով. 
Սկիհին վրայ պատկերուած կ'ըլլան տէրունական պատկերներ` Խաչ, Քրիստոս, Յարութիւն, Աստուածամայրը Մանկան հետ, կամ ալ չորս Աւետարանիչները, երբեմն ալ պատրաստող արուեստագէտը կը զարդարէ ըստ իր ճաշակին եւ ընդունակութեան:

Եթէ նոյնիսկ սկիհին պատուանդանը սովորական մետաղէ կազմուած է, ապա բաժակը պէտք է անպայման ըլլայ արծաթէ, իսկ ներսի կողմը՝ ոսկեզօծ:

## Ծանօթագրութիւններ
Գրի­­գոր Եթե­­րօղ­­լու

**Գրիգոր Եթերօղլու** (), հայ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մալաթիոյ Արաբկիր գաւառը։ Նախնա­կան ուսումը ստացած է ծննդավայրի մէջ։ Ապա ուսա­նած է Սկիւտա­րի Սուրբ Խաչ Դպրեվանք Վարժա­րանը։

Ան 1968-1971 տարեթիւերուն ապրած է Տիգրա­նակերտ։ 1974-ին վերջնականապէս հաստա­տուած է Պոլիս։

Եթերօղլո­ւի յօդուածնե­րը եւ բանաստեղծութիւնները հրատարակուած են զանազան գրական պարբե­րականնե­րու մէջ։ Ան իր գրութիւններով ծանօթ է նաեւ «Ակօս»ի ընթերցողնե­րուն։

Գրիգոր Եթերօղլու իր մօտաւորապէս 40 տարիներու հասնող գրական արտադրութե­նէն ընտրուած հաւաքածոյ մը հրատարակած է «Կոտրած Զանգա­կը» խորագրով։

Յուղարկաւորութիւնը կատարուած է Սկիւտա­րի Սուրբ Խաչ Եկե­ղեցին։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Դիմացի ափը որքան հեռու կ՚երեւի

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Հալիթ Քըվանչ

**Հալիթ Քըվանչ** (, ), Թուրքիոյ ձայնասփիւռի եւ հեռուստացոյցի հաղորդավար ու խօսնակ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Աւարտած է Պոլսոյ համալսարանի իրաւաբանութեան բաժինը։ Կարճ ժամանակ իբրեւ փաստաբան եւ դատաւոր աշխատելէ ետք ամբողջովին նուիրուած է մամուլի աշխարհին։

Ան շատերուն ծանօթ է ռատիոյի միջոցաւ ֆութպոլային մրցումները փոխանցելու յատուկ տաղանդով։ Պատկերալից այդ պատմելաոճի շնորհիւ մարդիկ ռատիօ ընկալուչներու դիմաց կ՚ապրէին մարզադաշտի մէջ ըլլալու նման յուզումներ

Քըվանչ հեղինակած է բազմաթիւ գիրքեր, որոնք իր անցած կեանքի վերաբերեալ յուշագրութեան բնոյթ ունին։

«Ակօս»ի եւ Հրանդ Տինք հիմնարկի կամաւոր աշխատակիցներէն Իւմիթ Քըվանչ որդին է Հալիթ Քըվանչի։

## Մատենագիտութիւն
Այս ցանկը կը ներկայացնէ թուրք յայտնի լրագրող եւ մեկնաբան Հալիթ Քըվանչի ընտրուած աշխատանքները, ներառեալ անոր յուշագրութիւնները, որոնք ամփոփուած են «Gool Diye Diye» (բառացի՝ «Կրկնելով Կոլ, Կոլ») գիրքին մէջ։

### Սեփական Աշխատանքները

### Թարգմանութիւններ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հաղորդավարներ ըստ ազգութեան
Թաւրոփոս

**Թաւրոփոս** կամ Մեղտովաս (յուն․՝ Ταυρωπός կամ Μέγδοβας), Կը բխի Աղրաֆա լեռէն, Քարտիցա նահանգ, Յունաստան։ 

Գետին երկայնքը 78քլ․ է։ 1950-ական թուականներուն, հոսքը դադրեցաւ ջրաելեկտրական ջրաելեկրտական ջրամբարի կառուցման եւ Փլասթիրա լիճի ստեղծման պատճառով։
ձախից|մինի|Դէպի Քրեմասթոն լիճ ճամբուն վրայ
Գետը կը շարունակէ իր հոսքը ու կ՛անցնի Էվրիթանիա նահանգէն։ 

1967-էն գետը կը թափի Քրեմասթոն լիճին մէջ։ Սակայն, նախկան Քրեմասթոն արուեստական լիճին ստեղծման, կը միանար Ախելո՛ոս գետին։

Թաւրոթոսին գետեզերքները բուսախիտ են։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Աղրաֆիոթիս (գետ)

**Աղրաֆիոթիս** (յուն․՝ Αγραφιώτης), Կը բխի Աղրաֆա լեռէն, Էվրիթանիա նահանգ, Յունաստան։ 

Անունը առած է Աղրաֆա լեռէն եւ համանուն բնակավայրէն։ Գետին երկայնքը 58քլ․ է։ Գետը կը հոսի ճեղքելով հովիտ մը, շոճիի եւ եղեւինի անտառներ, ինչպէս նաեւ կ՛անցնի շարք մը քարաշէն կամուրջներ։
ձախից|մինի|Մանոլիս քարաշէն կամուրջը, Աղրաֆիոթիս գետին վրայ
Մինչեւ 1967 գետը կը միանար Ախելո՛ոս եւ Թաւրոփոս գետերուն հետ, սակայն Քրեմասթոն արուեստական լիճին ստեղծումէն ետք՝ 1967, կը թափի անոր ջուրերուն մէջ։ լիճին մէջ։ Սակայն, նախկան Քրեմասթոն արուեստական լիճին ստեղծման, կը միանար Ախելո՛ոս գետին։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Ախելո՛ոս

**Ախելո՛ոս** (յուն․՝ Αχελώος), ծանօթ է նաեւ **Ասփրոփոթամոս** (Ασπροπόταμος) անունով։ Կը բխի Փինտոս լեռնաշղթայի Լամքոս լեռէն, Մեցովոյին հարաւ, հարաւ-արեւմտուքը, Իբիրոս, Յունաստան։ 

Գետին հոսքը 220քլ․ է եւ Յոնիական ծով հազիւ թափած, գետի ջուրերէն կը կազմուին Էհինատես կղզիները։ 

Գետը կը հոսի անցնելով Թրիքալա նահանգէն եւ յաջորդաբար Քարտիցա, Արթա, Էվրիթանիա եւ Էթոլոաքարնանիա նահանգներուն սահմաններէն։ Գետը շարունակելով հոսքը, Քրեմասթոն լիճի ջրամբարէն ետք Աքարնանիա եւ Էթոլիա նահանգներուն բնական սահմանը կը դառնայ, ապա յաջորդաբար Քրեմասթոն, Քասթրաքի եւ Սթրաթու արուեստական լիճերը ճեղքելէն ետք կ՛որոգէ Աղրինիոյի դաշտը։ Դէպի Յոնիական ծով հոսքին ընթացքին, կ՛ընդունի Աղրաֆիոթիս, Թաւրոփոս, Թրիքերիոթիս եւ Ինահոս գետերուն հարկատուներուն ջուրերը։ 
ձախից|մինի|Ախելո՛ոս գետին Տելթան
Կը սեպուի ջուրերով ամենահարուստ բնիկ յունական գետը։

## Անունը
ձախից|մինի|Թեմփլա քարաշէն կամուրջը
Գետին հին անունը Ախելո՛ոս եղած է եւ շատ հաւանական է թէ յառաջացած է՝

* «ախ» արմատ բառէն որ ջուր կը նշանակէ եւ «լո՛ոոն» բաղդատական ածականէն որ լաւագոյն կը նշանակէ, եւ կամ՝
* Յունական դիցաբանութեան մէջ Ախելո՛ոս գետային աստուածութենէն։

Ի․ դարերու կէսերուն, կ՛որոշուի օգտագործուին Ախելո՛ոս գետին առատ ջուրերը։ 1962-1966 տարիներուն ընթացքին կը ստեղծուի Քրեմասթոն արուեստական լիճը։ 1968-ին կ՛ամբողջանայ Ախելո՛ոս գետին երկրորդ ջրամբարի կառուցումը՝ Քասթրաքի լիճին վրայ։ Իսկ 1989-ին երրորդ ջրաբարի մը կառուցումը կ՛առաջացնէ Սթրաթու լիճին ստեղծումը։ 

## Բնապահպանում
Ախելո՛ոս գետին Տելթան, Մեսոլոկիին ծովալիճը, Էհինատես կղզիները արձանագրուած են որպէս ՆԱԹՈՒՐԱ 2000։ 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Kastraki and Stratos Lakes and Acheloos River.JPG|Քասթրաքի, Սթրաթոս գետերը եւ Ախելո՛ոս գետը
Պատկեր:Acheloos river from Templa's bridge 01.jpg|Ախելոոս գետը նկարուած Թեմփլա կամուրջէն
Պատկեր:Theodor Lachanas - In the estuary of Achelous River - Seabird.png|Ախելո՛ոս գետին Տելթան․ ՆԱԹՈՒՐԱ 2000
Պատկեր:ΑΓΕΛΗ ΑΓΡΙΩΝ ΑΛΟΓΩΝ ΣΤΟ ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|Վայրի ձիեր - Ախելո՛ոս գետին Տելթան․ ՆԱԹՈՒՐԱ 2000
Պատկեր:ΑΓΡΙΑ ΑΛΟΓΑ - ΣΤΟ ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:ΑΓΡΙΑ ΑΛΟΓΑ ΣΤΟ ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:ΑΓΡΙΟ ΑΛΟΓΟ ΣΤΟ ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΑΛΟΓΑ ΣΤΟ ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:ΚΟΝΤΑ ΣΤΙΣ ΕΚΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΟΥ ΛΟΥΡΟΥ.jpg|Ախելո՛ոսին գետաբերանին մօտ
Պատկեր:ΣΤΙΣ ΕΚΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:ΑΓΡΙΟ ΑΛΟΓΟ ΣΤΙΣ ΕΚΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:ΚΟΠΑΔΙ ΑΓΡΙΩΝ ΑΛΟΓΩΝ ΣΤΙΣ ΕΚΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ.jpg|alt=
Պատկեր:Acheloos River View Aghios Andreas o Erimitis St. Andreas Hermit Kalana Mountain in Valtos.jpg|Ախելո՛ոս գետը
Պատկեր:Acheloos River View St. Andreas Hermit Kalana Mountain in Valtos (2).jpg|Ախելո՛ոս
Պատկեր:Acheloos river with sky.jpg|alt=
Պատկեր:Acheloos river Mesounta.jpg|alt=
Պատկեր:Acheloos river summer.jpg|Ախելո՛ոս ամառը
Պատկեր:Acheloos river summer 2.jpg|alt=
Պատկեր:Acheloos river narrows 01.jpg|alt=
Պատկեր:Acheloos river from above.jpg|alt=
 

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գետեր
Էհինատես

**Էհինաատես** (յուն․՝ Εχινάδες)․ կղզեխումբ, Յոնիական ծով, Յունաստան։ Հնադարեան բոլոր պատմաբանները, ինչպէս օրինակ Իրոտոթոս, Թուքիտիտիս եւ Ստրաբոն, էհինատես նշած են որպէս կղզեխումբ։

Կղզեխումբը կը բաղկանայ կղզիներու երեք մեծ խումբերէ․ Տրաքոներես (հիւսիսը), Մոդիա (կեդրոնը) եւ  Ունիատես (հարաւը)։ Վարչականօրէն կղզեխումբը կը պատկանի Քեֆալոնիա եւ Իթաքի Շրջանային Միաւորին։

Էհինատես երկու մեծ ծովամարտերու թատերաբեմ եղած է․ Էհինատեսի ճակատամարտը (1427) եւ Նաֆփաքթոյին ճակատամարտը (1571)։

Յունական դիցաբանութեան  մէջ, Էհինատես յաւերժահարսերը Ախելո՛ոսէն պատժուեցան եւ կղզիներ դարձան։ Ըստ Հոմերոսին, կղզեխումբը առասպելական Թաֆիոններուն թագաւորութեան վայրը եղած է։

2013-ին, Էհինտես կղզեխումէն 6 կղզիներ կը ծախուին Քաթարի Համատ պին Խալիֆա ալ Թանի Էմիրին (7․3 միլիոն սթերլին)։

## Բնապահպանում
Կղզեխումբը Քալամոս, Քասթոս, Մեղանիսի, Աթոքոսի եւ Արքուտի կղզիակներուն ծովային շրջանին հետ "Ֆիսի 2000" մաս կը կազմէ։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յոնիական ծովու կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Աո՛ոս

**Աո՛ոս** (յուն․՝ Αώος)․ Կը բխի Փինտոս լեռնաշղթայէն։ Յունաստանի մէջ կը ճեղքէ Թիմֆի եւ Սմոլիքաս լեռները եւ ապա Ալպանիա կ՛անցնի եւ կը թափի Ատրիաթիք ծովը։ Երկայնքը 260քլ․ է․ 70քլ․ Յունաստան կը հոսի եւ մնացեալ 190քլ․՝ Ալպանիա։ 

## Ակունքներ
Աո՛ոս գետին ակունքները կը գտնուին 1340մ․ բարձրութեան վրայ եւ անոնց շուրջ կառուցուած է արուեստական լիճ մը ջրաելեկտրականութան մատակարարման համար։ Շրջանին գեղեցկութեան պատճառով զբօսաշրիկութիւնը արագօրէն կը զարգանայ՝ Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակ։ 

Աո՛ոսին ակերուն հիւսիսը կը գտնուի Փինտոսի ազգային պուրակը։

## Հարկատու գետեր

* Սուսիցա
* Տրինոս
* Սարանտափորոս
* Վոյտոմաթիս
* Արքուտորեմա
* Տիսթրաթիոթիքոս

մինի|Քոնիցայի քարաշէն միակամար կամուրջը
ձախից|մինի|Աո՛ոս գետի գետաբերանը՝ Ատրիաթիք ծով

## Բնութիւն
Աո՛ոս գետը կը ճեղքէ Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակին մեծ մասը եւ Թիմֆի լերան հիւսիսային լանջերուն ու Սմոլիքա լերան հարաւային լանջերուն միչեւ կիրճ մը կը ստեղծուի։ Կիրճին երկայնքը 8քլ․ է, իսկ լայնքը կը հասնի 300 մեթրէն մինչեւ 2,5քլ․։ Այս շրջանին մէջ բուսականութիւնը շատ հարուստ է։ Կիրճին մէջ կառուցուած է Սթոմիու վանքը, իսկ անոր ելքին կը գտնուի Քոնիցայի քարաշէն միակամար կամուրջը, կառուցուած 1870-ին։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Քասոս

**Քասոս** (յուն․՝ Κάσος), հարաւային Էգէականի կղզի, հարաւային Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Կրետէին եւ Քարփաթոսին միջեւ։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Լեռնային կղզի է։ Բարձրագոյն կէտերն են՝ Փրիոնոս (601մ․), Փորիոլաս (504մ․), Քորաքաս (494մ․), Սիսֆի, Թրուլես, Տոմաթա, Այ Եորղիս եւ Միրթօ։

Քասոսին մայրաքաղաքն է Ֆրի։ ՄՆացեալ բնակավայրերն են՝ Այիա Մարինա, Արվանիթոհորի, Էմպորիոս, Փանայիա եւ Փոլի։
ձախից|մինի|Ֆրի, Քասոս
մինի|<blockquote>Քասոս, դիրքը</blockquote>

Բնակչութեան թիւը տարիներուն ընթացքին նուազած է․ ԺԹ․ դարասկիզբին թիւը 12 000 եղած է, 1911-ին, իտալացիներուն վայրագութիւններէն ետք թիւը հասած է 1 855 հոգիի, իսկ 2001-ին 990 բնակիչ ունեցած է։ Սակայն վերջին տասնամեակին թեթեւ աճ մը արձանագրած է եւ 2011-ի եւ 2022-ի մարդահամարները արձանագրած են յաջորդաբար 1 200 հոգի եւ 1224 հոգի։մինի|Քասոս․ անասնապահութիւնը եկամուտի գլխաւոր աղբիւրներէն |ձախից

Կղզիին բնակիչներուն գլխաւոր զբաղումը նաւագնացութիւնն է, մասնաւորաբար առեւտուրի բաժինը։ Սակայն տնտեսութիւնը յենուած է նաեւ անասնապահութեան, զբօսաշրջիկութեան,ձկնորսութեան, մեղրաբուծութեան եւ հողագործութեան վրայ։ 

Անասնապահութիւնը միշտ եղած է բնակիչներուն գլխաւոր զբաղումներէն, այդ պատճառով ալ օսմանցիներու գերիշխանութեան ընթացքին թուրքերը կղզին անուանած են *Çoban Adası* = հովիւներուն կղզին։ Մինչեւ մեր օրերուն կղզին կ՛արտադրէ ոչխարի եւ այծի միս, ինչպէս նաեւ կաթնեղէնի տեսակներ։Զբօսաշրջիկութիւնը տարիէ տարի կը զարգանայ եւ բնակիչներուն գլխաւոր եկամուտի աղբիւր դարձած է։ Նոյնպէս ձկնորսութիւնը, ձէթի եւ մեղրի արտադրութիւնը։ 
[կենտրոն|մինի|440x440փքս|Ֆրի, Քասոս․ դիմացը՝ [Արմաթիա, Քասոս|Արմաթիա կղզին]]

## Բնապահպանում
Քասոս Եւրոպական Կենսադրութեան ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 (NATURA 2000) կողմէն յայտարարուած է Յատուկ Պահպանման Գօտի Էլէոնորա Բազէին *Falco eleonorae* եւ Օտուինի ճային *Larus audouinii* համար։ 

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Թիլոս

**Թիլոս**(յուն․՝ Τήλος), հարաւԷգէականի կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Ռոտոսին հիւսիս-արեւմուտքը։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
մինի|Թիլոս․ դիրքը
Թիլոսին տարածութիւնն է 61,487քլ², իսկ բնակչութեան թիւը ըստ 2021-ի մարդահամարին՝ 899 է, լուրջ աճ մը արձանագրելով 2001-էն ետք (533 մարդ)։ 

Բարձրագոյն կէտն է Փրոֆիթիս Իլիաս, 620 մ․։ 

Կղզին հարուստ է հնաբանական յուշարձաններով։ Թիլոս ծանօթ դարձաւ երբ 1970-ին կատարուած հնաբանական պեղումները յայտնաբերեցին Հարքատիօ քարայրին մէջ գաճաճ փիղերու գերեզման մը, որոնք շատ հաւանաբար մեկուսացան կղզիին մէջ երբ էղիիտան սուզուեցաւ, մօտաւորապէս 2․000․000 տարի առաջ։ Կղզին ունի հնէաբանական փոքրիկ թանգարան մը, ուր յայտնաբերուած նիւթերը կը ցուցադրուին։

Դորեացիները բնակած են կղզին Տրոյեան պատերազմէն ետք։ Վերջին քսանամեակին բնակչութիւնը աճ արձանագրած է՝ 899 մարդ (2021-ի մարդահամար)։ 2001-ի մարդահամարին բնակչութեան թիւը 533 եղած է։
ձախից|մինի|Լիվատիա, Թիլոս
մինի|Անդիթիլոս, նկարուած Թիլոսի Հիթա շրջանէն
մինի|Եէրա, Թիլոս
Քասոսին մայրաքաղաքն է Ֆրի։ ՄՆացեալ բնակավայրերն են՝ Այիա Մարինա, Արվանիթոհորի, Էմպորիոս, Փանայիա եւ Փոլի։ ձախից|մինի|Մեղալօ Հորիօ, ԹիլոսԲնակչութեան թիւը տարիներուն ընթացքին նուազած է․ ԺԹ․ դարասկիզբին թիւը 12 000 եղած է, 1911-ին, իտալացիներուն վայրագութիւններէն ետք թիւը հասած է 1 855 հոգիի, իսկ 2001-ին 990 բնակիչ ունեցած է։ Սակայն վերջին տասնամեակին թեթեւ աճ մը արձանագրած է եւ 2011-ի եւ 2022-ի մարդահամարները արձանագրած են յաջորդաբար 1 200 հոգի եւ 1224 հոգի։

Կղզիին ջրառատ ըլլալով, զարգացած է պտուղներուն մշակումը եւ մասամբ այծի եւ արջառի անասնաբուծութիւնը։ Բնակիչները կը զբաղին նաեւ մեղրաբութծութեամբ, ձկնորսութեամբ եւ զբօսաշրջիկութեամբ։  

Կղզին կապուածն է հերթական նաւագնացութեամբ Ռոտոսին եւ Փիրէային հետ։ 

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ռաֆ­ֆի Հեր­մոն Արաքս

**Ռաֆֆի Հերմոն Արաքս** (), հայ լրագրող եւ հասարակական գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական ուսումը ստացած է տեղւոյն Նոր Դպրոց եւ Էսայեան Վարժարանները։ Ապա յաճախած է Կեդրոնական Վարժարան, ուրկէ աւարտական դասարանին փոխադրուած է Շիշլի Լիսէսի։

Ռաֆֆիի մամուլի աշխատութեան առաջին օրինակները յայտնուած են «Մարմարա» օրաթերթի էջերուն վրայ։ Ան ընկերակցութեամբ իր խումբ մը ընկերներու որոշ ժամանակ «Մարմարա»ի էջերուն վրայ պատրաստած է «Մենք՝ Նոր Սերունդ» խորագրեալ յատուկ էջ մը։

Արաքսի լրագրութեան աշխատանքի մէջ արտակարգօրէն յատուկ երեւոյթ մըն եղած է «Ակօս»ի երկլեզու հրատարակութիւնը։ Մեծ ոգեւորութեամբ ողջունած է այս նախաձեռնութիւնը եւ իսկոյն մաս կազմած «Ակօս»ի անձնակազմին։ Այդ տարիներուն ան իր ուսումը կը շարունակէր Փարիզ եւ նոյն ոգեւորութեամբ կը մասնակցէր, այս անգամ Ֆրանսական երկնակամարին տակ հնչող հայկական նոր արձագանգի մը, որն էր «Ռատիօ Ազգ» նախաձեռնութիւնը։ Հայ կեանքէ ներս իւրաքանչիւր ոստում, իւրաքանչիւր նոր նախաձեռնութիւն հրճուանքի, յուզումի եւ ոգեւորութեան պատճառ մը եղած է իրեն համար եւ չէ կրցած անտարբեր մնալ։ 

1990-ական թուականներու սկիզբին, երբ Հայաստան կը վերագտնէր իր անկախութիւնը, Ռաֆֆի Հերմոն Արաքս հաստատուած էր Երեւան։ Այս անգամ Հայաստանի լրատուամիջոցներուն աշխատակցիլ սկսած էր՝ մանաւանդ այդ տարիներու ամենահեղինակաւորներէն «Ազգ» օրաթերթին։ Ռաֆֆի Արաքս Հայաստանի մէջ աշխատած է «Հայ Ֆիլմ» սթիւտիոյի մէջ, իբրեւ օգնական անուանի բեմադրիչ Հենրիկ Մալեանին։

Որոշ ժամանակ Հայաստանի մէջ ապրելէ վերջ, Ռաֆֆի Հերմոն Արաքս որոշած է վերադառնալ Ֆրանսա։ Փարիզ վերահաստատուելէ վերջ, լրագրական գործունէութիւն ծաւալելու առընթեր, մասնակցութիւն բերած էր՝ տեղւոյն Հայկական սփիւռքի ուսումնասիրութիւններու կեդրոնի (CRDA) գործունէութեան։ Այդ կեդրոնին գլուխը կը գտնուէր ֆրանսահայ մտաւորական Ժան-Քլոտ Քեպապճեան։

Ֆրանսայի մէջ անցուցած տարիներէն վերջ, Ռաֆֆի Հերմոն Արաքս որոշած էր վերադառնալ ծննդավայրը։ Վերահաստատուելով Պոլիս՝ ան այս անգամ սկսած է աշխատակցիլ տեղական զանազան լրատուամիջոցներու՝ մասնաւորապէս առցանց հարթակներու վրայ։ Այստեղ ապրած է իր ծնողներուն՝ բարեյիշատակ բժիշկ Հերմոն Արաքսի եւ ֆրանսերէնի երախտաշատ ուսուցչուհի Ռիթա Արաքսի հետ։ Իսթանպուլի մէջ ապրած տարիներուն, ընտրուած է Կղզեաց փոխ-քաղաքապետ, նախկին քաղաքապետներէն Մուսթաֆա Ֆարսաքօղլուի պաշտօնավարութեան շրջանին։

Իր վերջին աշխատութիւնն է «Արմէնպրէս»ի թրքերէն բաժնի խմբագրութիւնը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Պօղոս Գալըպճեան

**Պօղոս Գալըպճեան**, հայ մանկավարժ։

Ծնած է Կ. Պոլիս, ուր ստացած է կրթութիւնը, զբաղած է ուսուցչութեամբ։ 1870-ականներէն լոյս տեսած են անոր շարք մը ձեռնարկներն ու դասագիրքերը, ինչպէս՝

* «Գավայիտի արապիյե» (դասագիրք տաճկերէն լեզուի, 1874),
* «Առաջնորդ օսմանեան լեզուի. մասն Ա․ - Հեգարան եւ ընթերցարան» (1880),
* «Բանալի օսմանեան լեզուի»,
* «Գործնական ընդարձակ քերականութիւն թուրք, արաբ եւ պարսիկ լեզուաց» (1884),
* «Ուղեցույց գրագիտութեան կամ համաձայնութիւն թուրք լեզուի» (1885),
* «Գործնական ընդարձակ բառարան» եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Գէորգ Այվազեան

**Գէորգ Այվազեան** (), հայ խմբագիր, հրապարակախօս։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրը։ 1860-ականներէն երեւցած է պոլսահայ մամուլի մէջ, յատկապէս հայատառ թուրքերէն «Մանզումէի էֆքեար» եւ այլ թերթերու մէջ։

1869 թուականին հիմնած է «Մամուլ» երգիծաթերթը, որ շարունակուած է մինչեւ 1883 թուական, սուր պայքարի մէջ ըլլալով Յակոբ Պարոնեանի «Մեղու»ի եւ ապա «Թատրոն»ի հետ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Փառնակ Այվատեան

**Փառնակ Այվատեան** (), հայ խմբագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Որդին է Մատթէոս Այվատեանի։ Կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ Ռոպերթ քոլէճը։ Հօր մահէն ետք, 1880-ականներու կէսերը, ընտանիքով տեղափոխուած է ԱՄՆ, հաստատուած՝ Նիւ Եորք։

Երկար տարիներ պաշտօնավարած է «Նիւ Եորք թայմզ» թերթի արտասահմանեան բաժանորդագրութեան գրասենեակին մէջ։ Միաժամանակ կապ պահած է հայ կեանքի ու մշակոյթի հետ։ 

1891-ին Նիւ Եորքի մէջ սկսած է հրատարակել «Արարատ» պարբերականը, որ դադարած է երկու տարի ետք։ Հետագային, տասը տարի անց, դարձեալ փորձած է վերահրատարակել այն որպէս ամսագիր, սակայն հազիւ կարցած է երկու թիւ լոյս ընծայել։ Անկէ ետք զբաղած է առեւտրական գործերով, մերթընդմերթ աշխատակցելով ամերիկահայ մամուլին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Մինի Մաուս

Մինի Մաուս (Մինի Մկնիկ)  (), մարդակերպ մկնիկ մը, որ ստեղծուած է 1928-ին, Ուոլթ Տիզնիի կողմէ։ Կերպարին ամբողջական անունը Միներվա Մաուս  է (Minerva Mouse), սակայն անիկա հազուադէպօրէն կ'օգտագործուի։ Մինին Միքի Մաուսին սիրուհին է Տէյզի Տաքին ամէնէն մօտիկ ընկերուհին։

Առաջին անգամ Մինի Մաուսը յայտնուած է 1928-ին, «Խելագար ինքնաթիռը» շարժապատկերին մէջ։

Մինիին նոյնպէս առաջին անգամ հնչիւնաւորած է նոյնինքն Տիզնիին ձայնը: Իր յայտնուելուն պահէն ի վեր Մինին արտացոլած է այն ժամանակուան երիտասարդական մշակոյթին միտումները, մասնաւորապէս, կարմիր գոյնին հանդէպ սէրը: 1940-ական թուականներուն Մինիին հանդերձանքը վերանայուած է եւ անոր գլխարկը փոխարինուած է գլուխին վրայ վարդակապով, նոյնիսկ անոր կօշիկին վրայ յայտնուած են պզտիկ վարդակապեր: Մինիին աչքերն ալ աւելի արտայայտիչ դարձած են: Ամբողջ քառասնական եւ յիսունական թուականներուն անոր տեսքը պահպանողական էր: Առօրեայ կեանքին մէջ Մինի կը կրէ առանց թեւերու կարմիր զգեստ մը ճերմակ սիսեռանախշով եւ դեղին կօշիկներով: Մինին կրած է նաեւ բազմաթիւ լողազգեստներ, սակայն աւելի տարածուած եւ նրբագեղ կը նկատուի անոր կարմիր՝ առանձնացուած շրջազգեստով լողազգեստը եւ կարմիր երիզը՝ ճերմակ սիսեռանախշով: Նորաձեւութեան համաշխարհային տուները իրենց հաւաքածոներուն մէջ բազմիցս ներառած են Մինիի հագուստէն մասեր, մասնաւորապէս՝ երիզներն ու սիսեռանախշը: Միքիի ականջներով պատրաստուած գլխազարդերը նոյնպէս նորաձեւութեան մաս կազմած են:

## Ծանօթագրութիւններ
Գէորգ Գաբամաճեան

**Գէորգ Գաբամաճեան** (), հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի թաղային վարժարանէն, ապա սորված է Գեղարուեստի կայսերական ուսումնարանին մէջ, կատարելագործած՝ Փարիզ։

Վերադառնալով Պոլիս՝ նուիրուած է ստեղծագործական աշխատանքի, սակայն համիտեան բռնապետական ռեժիմի կաշկանդումները խանգարած են եի ստիպած՝ աշխատիլ լուսանկարչի մը քով։ 

Յուսահատ վիճակի մը մէջ անձնասպան եղած է՝ ինքզինք ջրհոր նետելով։

Ձգած է Պոլիսը եւ Փարիզը ներկայացնող բնանկարներ, նաեւ դիմանկարներ, որոնցմէ մի քանին պահուած են Փարիզի հայոց եկեղեցւոյ մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Արմաթիա, Քասոս

**Արմաթիա** (յուն․՝ Αρμάθια), հարաւ Էգէականի կղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Քասոսէն 2քլ․ հիւսիս-արեւմուտքը։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Վերջալոյս․ Արմաթիա կղզիակը դիտուած Քասոսէն|233x233փքս
Արմաթիային տարածութիւնն է 2,6քլ²։ Վարչականօրէն կը պատկանի Քասոսի քաղաքապետութեան։ 

Ժամանակին, երբ կը գործէին կիրի հանքերը բնակչութեան թիւը 100 էր։ 2011-ի մարդահամարին կղզին անբնակ արձանագրուած է։ 

Ունի գեղեցիկ ծովափներ որ զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւէ։ Անոնցմէ մէկը, Մարմարա, բնութագրուած է որպէս Միջերկրականի ամենագեղեցիկ ծովափներէն։ 2000-էն, կղզիին վրայ հաստատուած է դիտարան մը, որպէսզի բնութասէրները եւ կենսոլորտի մասնագէտները ուսումնասիրեն կղզիին կենսաբանական աշխարհը։  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Տոնալտ Տաք

**Տոնալտ Ֆոնթլերոյ Տաք** () - շարժապատկերի հերոս, որ ստեղծուած է Ուոլթ Տիզնիի մէջ, 1934-ին։

Անիկա սպիտակ բադ է՝ դեղնա - նարնջագոյն կտուցով եւ նոյն երանգի ոտքերով։ Ան սովորաբար կը հագնի նաւաստիի վերնաշապիկ եւ գլխարկ՝ փողկապով։ Տոնալտ Տաք իր ընկերոջ՝ Միքի Մաուսին հետ միասին, կը համարուի Տիզնիի ամէնէն նշանաւոր հերոսներէն մէկը եւ 2002-ին ընդգրկուած է բոլոր ժամանակներու 50 մեծագոյն հերոսներու հեռուստացանկին  մէջ։  Ցուցադրման առաջին իսկ օրէն մինչեւ 1983, Տոնալտ Տաքին ձայնը մարմնաւորած է Քլարենս Նեշը ( ): Նեշին մահէն ետք, Տոնալտին ձայնը կարդացած է Թոնի Անսելմոնը։

1935-էն սկսեալ, Տոնալտ Բադիկը դարձած է մանկական գիրքերու մէջ յաճախ հանդիպող կերպարներէն մէկը։ Այդ գիրքերէն շատերը հրատարակուած են Վիթման հրատարակչութեան մէջ (հետագային՝ Արեւմտեան հրատարակչութիւն)։
## Ծանօթագրութիւններ
Ռօ, Մեղիսթի

**Ռօ** կամ **Այոս Եորղոս** (յուն․՝ Ρω կամ Άγιος Γεώργιος),Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Քասթելորիզոյին արեւմուտքը եւ  5․600մ․ հեռու թրքական ափերէն։
[մինի|Ռօ, նկարուած [Թուրքիա|Թուրքիոյ D400 ճամբայէն|ձախից]]

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
մինի|Ռօ-ին Տիկինին դամբան-յուշարձանը
Կղզին որպէս դիտարան կ՛օգտագործուէր երբ Ռոտոս 1309-ին կը գտնուի Ասպնջական Ասպետներու *Ordo Hospitalis Sancti Johannis* իշխանութեան տակ (1309 - 1522)։ Ռօ կղզիին փոքր բլուրի մը վրայ, 4մ․ բարձրութեամբ դեռ կանգուն կը մնայ այդ ժամանակաշրջանին վերակառուցուած ամրոց մը։ Ամրոցը նախապէս կառուցուած է Ք․Ա․ 4-րդ դարուն։ Ռօ ունի երկու ծովաբներ, Այոս Եորղոս եւ Սթրոկիլի։  

1982-ին կը մահանայ կղզիին վերջին տասնամեակներուն միակ բնակիչը՝ Տեսփինա Ահլատիոթի։ Ան ծանօթ եղած է «Ռօ»ին Տիկինը անունով, որովհետեւ տասնամեակներ, անվախ, ամէն առտու յունական դրօշը կը բարձրացնէր մինչեւ մահուան օրը։ Անոր յիշատակին կղզիին վրայ զետեղուած է դամբան-յուշարձանը։ 

Այսոր, կղզիին միակ բնակիչները Յունական Զօրքին փոքր ջոկատ մըն է, որուն պարտականութիւններէն մէկն է շարունակել բարձրացնել ու պահպանել Յունական դրօշակը։ Վառ պահելով այսպէս «Ռօ»ին Տիկինին յիշատակը։     

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Տէյզի Տաք

**Տէյզի Տաք** (), շարժապատկերի կերպար, որ ստեղծուած է 1940-ին՝ Տիք Լանտլիի կողմէ։ Տէյզին մարդակերպար բադ մըն է։ Սովորաբար ան հանդէս  եկած է իբրեւ Տոնալտ Տաքին ընկերուհին։ Ան կը հագնի վարդագոյն կամ մանիշակագոյն զգեստ մը, իսկ գլխուն կը կրէ մեծ վարդագոյն ժապաւէն մը։ Տոնալտէն կը տարբերի կանացի կերպարին բնորոշ յատկանիշներով՝ երկար թարթիչներով եւ գանգուր մազերով։ Տէյզին միշտ կը հագնի բարձր կրունկներ։ Ան նախկին ներկայացումներուն մէջ կը կրէր *Տոննա Տաք* անուանումը։
## Ծանօթագրութիւններ
«Ռօ»ին Տիկինը

**«Ռօ»ին Տիկինը**, բուն անունով Տեսփինա Ախլատիոթու (Քասթելորիզօ 1890 - Ռոտոս, 13 Մայիս 1982)։ Հանրածանօթ է որպէս «Ռօ»ին Տիկինը»։ Եղած է իտալալական եւ գերմանական բռնիշխանութեան ընթացքին՝ 1940-1945, յունական ընդիմութեան հերոսուհիներէն։ Ան 40 տարի անդադար, 1943-էն մինչեւ մահը՝ 1982, ամէն առաւօտ յունական դրօշակը կը բարձրացնէր Ռօ սահմանամերձ կղզիակին վրայ եւ կ՛իջեցնէր արեւամարին։ Ռօ հաստատուած էր ամուսինին եւ կոյր մօր հետ։

## Հակիրճ կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քասթելորիզօ։ Կը սիրահարուի հօրը հովիւներէն Գոսթաս Ախլատիոթիսին, սակայն այդ ժամանակին համար այդպիսի բան անընդունելի ըլլալով, զոյգը կը ստիպուի հեռանալ կղզիէն։ Կը հաստատուին Ռօ, ու կղզիին միակ բնակիչները կ՛ըլլան։ Անասնապահութեամբ կը զբաղին մինչեւ 1940։ Այդ տարին կողակիցը ծանրօրէն կը հիւանդանայ եւ Տեսփինա կրակ կը վառէ ու անոր ծուխով նշաններ կ՛ընէ, յոյսով ձկնորսներն ու Քասթելորիզոյի բնակիչները տեսնեն, սակայն անոնք ուշ կ՛անդրադառնան։ Կողակիցը ձկնորսանաւի մը մէջ, Քասթելորիզօ ճամբուն վրայ, իր վերջին շունչը կը ձգէ։
մինի|«Ռօ»ին Տիկին»ին շիրիմը եւ կայմը ուր ամէն առաւօտ ան յունական դրօշակը կը բարձրացնէր
«Ռօ»ին Տիկինը» մինակը կը կարգադրէ կողակիցին թաղումը եւ Ռօ կը վերադառնայ ծերունի մօրը հետ եւ հոն կ՛անցընէ իտալական եւ գերմանական գերիշխանութեան տարիները։ Հոն կ՛օգնէ յունական ընդիմութեան մասնակցող յոյն զինուորներուն։ Կղզիէն չի հեռանար, նոյնիսկ երբ անգլիացիները 1943-ին կը ռմբակոծեն շրջանը՝ Քասթելորիզօն։ Վերջինին բնակիչները կը լքեն կղզին ապահովութեան համար․ դաշնակից նաւերը զանոնք Կիպրոս եւ կամ դիմացի Փոքր Ասիոյ ափերը կը փոխադրեն։ Պատերազմի աւարտին շատեր չեն վերադառնար։ 

Իտալական գերիշխանութիւնը կը վերջանայ Բ․ Աշխարհամարտի աւարտին․ եւ Տոտեքանիսա 10 Փետրուար 1947-ին, Փարիզի Դաշինքով, Յունաստանին կը միանայ։ 1975-ին թուրք լրագրողներ Ռօ կղզիին վրայ կը փորձեն թրքական դրօշակը բարձրացնել, սակայն «Ռօ»ին Տիկինը վար կ՛առնէ ու յունականը կը բարձրացնէ։ 1 Սեպտեմբեր 1975-ին որպէս զօրավիգ, կղզին կը հասնի յունական ծովուժին «Ե․Փեզոփուլոս» հակա-սուզանաւը։

Կը մահանայ 92 տարեկան հասակին, Ռոտոսի մէկ հիւանդանոցին մէջ, 13 Մայիս 1982-ին։ Յուղարկաւորութիւնը տեղի կ՛ունենայ Քասթելորիզօ յունական պետութեան ծախսերով եւ կը թաղուի Ռօ, կայմին տակ ուր ամէն առաւօտ յունական դրօշակը կը բարձրացնէր։

## Պարգեւատումներ

* Աթէնքի Կաճառ, 1975
* Յունաստանի Ծովուժ․ 23-11-1975
* Յունաստանի Խորհրդարան
* Ռոտոսի քաղաքապետութիւն
* Յունաստանի Ազգային Դրամատուն

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յոյն հերոսուհիներ
Մաքրոնիսի, Քասոս

**Մաքրոնիսի** կամ **Մաքրա** (յուն․՝ Μακρονήσι), հարաւԷգէականի ժայռակղզի, Տոտեքանիսա, Յունաստան։ Կը գտնուի Քասոսին հիւսիսը։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Մաքրոնիսոսին տարածութիւնն է 0,296քլ²։ Մաս կը կազմէ ժայռակղզիակներու մը խումբին, որոնք հնադարէն ծանօթ են որպէս «Քասոսի կղզիներ»։ Վարչականօրէն կը պատկանի Քասոսի քաղաքապետութեան։ 

Ժամանակին բնակուած էր, սակայն 2011-ի մարդահամարին ժայռակղզին անբնակ արձանագրուած է։ 

Մաքրոնիսի, Քասոսին նման, Եւրոպական Կենսադրութեան ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 (NATURA 2000) կողմէն յայտարարուած է Յատուկ Պահպանման Գօտի Էլէոնորա Բազէին *Falco eleonorae* եւ Օտուինի ճային *Larus audouinii* համար։  

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Չարլզ Տաուսեթ

**Չարլզ Ճէյմս Ֆրանք Տաուսեթ** (),  անգլիացի հայագէտ։ Լոնտոնի Համալսարանի Արեւելեան եւ Ափրիկեան Ուսմանց Դպրոցի դասախօս։

Զբաղած է հայ մատենագիրներու, ձեռագիրներու, հայերէնի, միջնադարյեան արուեստի հետազօտութեամբ։ Անգլերէնի թարգմանած է Կաղանկատուացիի «Պատմութիւն Աղուանից»ը եւ Դաւիթ Ս․-ի «Խրատք կանոնականք»ը։

Առանձին ուսումնասիրութիւն մը նուիրած է Քէօթահիոյ հայերու արհեստագործութեան ու արուեստին։ Քննած է Եզնիկ Կողբացիի տեղեկութիւնները քաղդեացի աստղագէտներու մասին, Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Ստեփանոս Ա․-ի ընդօրինակած Սաղմոսարանի (Օքսֆորտի Պոտլէեան թանգարան) յիշատակարանը։

Կատարած է հայերէն տէր, տիկին, տիեզերք, նիւթ, հիւթ բառերու ստուգաբանական, հայկական մանրանկարներու ու զարդարուեստի նմուշներու (Բրիտանական թանգարանի 1652-ի Հայսմաւուրքը, Լիզապոնի մէջ պահուող 1687-ի ոսկեայ տապանակը) ուսումնասիրութիւններ։

Հրատարակած է գրախօսական ԽՍՀՄ ատլասի (1961) մասին։ 1962-ի աշնան եղած է Հայաստան, ուր ուսումնասիրած է Մատենադարանի ձեռագրերը։

## Ծանօթագրութիւններ
Ճորճ Պուռնութեան

**Ճորճ Պուռնութեան** (), հայ պատմաբան, հայագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սպահան (Իրան)։ Համալսարանի երկարամեայ դասախօս եւ առաւել քան երեսուն հատորներու հեղինակ ու թարգմանիչ:

Անոր գործերը եւ ուսումնասիրութիւնները գլխաւորաբար նուիրուած են հայոց, պարսից եւ կովկասի պատմութեան:

Իր դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է 1976-ին, Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղին (UCLA) մէջ, նիւթ ունենալով «Արեւելեան Հայաստանը՝ ռուսական նուաճման նախօրեակին»:

## Գործունէութիւն
Ան պարսից եւ հայոց պատմութիւն դասաւանդած է բազմաթիւ բարձրագոյն ուսմանց հաստատութիւններու մէջ (Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղ, «Քոլոմպիա», «Թաֆց», Նիւ Եորք, «Ռաթկըրզ», Քընեթիքըթ, «Ռամափօ» քոլէճ եւ Կլենտէյլի համայնաքային քոլէճ):

Երկար տարիներ Ռուսիոյ եւ Խորհրդային միութեան պատմութիւն դասաւանդած է Այոնա քոլէճի (Նիւ Եորք) մէջ:

Ան Իրանեան հանրագիտարանի քառասուն խմբագիրներէն մէկը եղած է: 1990ական թուականներուն ան դասաւանդած եւ դասախօսած է նաեւ «Սիամանթօ» լսարանի աշակերտներուն:

## Աշխատութիւններ
Պուռնութեան հեղինակած է շարք մը հատորներ, որոնցմէ հայոց համառօտ պատմութիւնը («A Concise History of the Armenian People») ունեցած է եօթը հրատարակութիւններ: Այս գործերը թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներու, որոնց կարգին՝ հայերէնի, սպաներէնի, արաբերէնի, թրքերէնի, ռուսերէնի, ճափոներէնի եւ պարսկերէնի:

Ան նաեւ անգլերէնի թարգմանած է ուշ միջնադարեան եւ վաղ արդի շրջանի բազմաթիւ հայ մատենագիրներու գործերը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ճերարտ Կարիթ

**Ճերարտ Կարիթ** (), պելճիքացի բանասէր, արեւելագէտ եւ հայագէտ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
1936 թուականին աւարտած է Լիւվէնի Կաթոլիկ Համալսարանը (UCL), ուր ալ դասաւանդած է։

Ուսում­նասիրած է Բիւզանդիոյ եւ Արեւելքի քրիստոնեայ ժողովուրդների (հայեր, վրացիներ, ասորիներ, ղպտիներ, եթովպացիներ) միջնադարեան մատենագրութիւնները։

1952 թուականէն Լիւվէնի մէջ խմբագրած է «Մուսեոն» (ֆրանսերէն) բանասիրական հանդէսը։ Կարիթի եւ անոր գործընկերներու ջանքերով Պելճիքայի մէջ ստեղծուած է Հայագիտական Ուսումնասիրութիւններու ամպիոն, ուր Արեւելագիտական բաժնին մէջ կեդրոնացած է հայերէնի լեզուաբանութեան վրայ:

«Բնագրեր Ագաթանգեղոսի գիրքի ուսում­նասիրման համար» (1946 թուական, Վենետիկ) աշխատութեան մէջ Կարիթը հրատարակած է Ագաթանգեղոսի պատմութեան յունարէն նոր խմբագրութիւնը («Վարք»)։ Լոյս ընծայած է նաեւ Ագաթանգեղոսի արաբերէն, վրացերէն համառօտ խմբագրութիւնները եւ պատառիկներ։

Ուսում­նասիրելով հայ քաղկեդոնականներու գրեթէ կորած մատենագրութիւնը՝ հրատարակած է 7-րդ դարու վերջի կամ 8-րդ դարու սկզբի հայ-քաղկեդոնական մատենագիրի հայերէն գրած՝ Հայ եկեղեցիի 4-7-րդ դարերու պատմութեան յունարեն թարգմանութիւնը։

Կարիթի ուսում­նասիրութիւններու զգալի մասը նուիրուած է յունարենէ հայերէնի (Ֆրենքուի գիտական մրցոյթ՝ 1959 թուական, Պելճիքա) թարգմանութիւններուն։

## Աղբիւրներ

* Հայագիտութիւնը Անցեալէն Մինչեւ Այսօր, էջ 13։
* Հայ գրատպութիւն եւ գրքարուեստ. հանրագիտարան, էջ 249։

Ստորոգութիւն:Արեւելագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Բանասէրներ
Ատալէթ Աղաօղլու

**Ատալէթ Աղաօղլու** (), թուրք վիպագիր, թատերագիր։ Թրքերէն արդի գրականութեան առաջատար անուններէն:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Անգարայի Նալլըհան գաւառը։ Ուսանած է Անգարայի Համալսարանի գրական բաժինը, Ֆրանսական լեզուն եւ գրականութիւնը բաժնին մէջ։

Առաջին գրական գործերը բանաստեղծութիւններ եղած են, որոնք հրատարակուած են գրական պարբերականներու մէջ։

Պաշտօնավարած է Թուրքիոյ ձայնասփիւռի եւ հեռուստատեսութեան հաստատութեան մէջ (TRT), ուր գրի առած է իր առաջին թատրերգութիւնները՝ ռատիոյի թատրոնի ձեւաչափով։

Նկատելով իր աշխատած հաստատութեան անկախութենէ հեռանալու եւ օրըստօրէ օրուայ իշխանութեան փողը դառնալու երեւոյթը, 1970-ին հրաժարած է ռատիոյի բաժնի տնօրէնի պաշտօնէն, բոլորովին ուղղուած է գրականութեան։

## Աշխատութիւններ
1973-ին լոյս տեսած է իր առաջին վէպը՝ «Մահաբեր քունը»։ Յաջորդած են «Հարսանիքի գիշեր մը» եւ այլ գործեր, որոնք մեծ յաջողութեան արժանացած են՝ նուաճելով զանազան գրական մրցանակներ.

Ատալէթ Աղաօղլու հիմնադիրներէն եղած է Մարդու Իրաւունքներու Միութեան։ Ազգայնականներու հալածանքներուն ենթարկուած օրերուն Հրանդ Տինքին զօրակցող մտաւորականներու շարքին եղած է։ Յաջորդող տարիներուն առողջութեան խանգարումի հետեւանքով, երբ չէ կրցած «Ակօս»ին առջեւ կազմակերպուած յիշատակման միջոցառումներուն անձամբ ներկայ գտնուիլ, իր սրտի խօսքը ուղղարկած է խմբագրատուն կամ Հրանդ Տինք Հիմնարկին։ Այդ գրութիւնները եւս կը ներկայացնէին գրական մեծ արժէք, ուր ամենահարազատ կերպով փոխանցած է իր կսկիծը Հրանդ Տինքի սպանութեան առթիւ։

Ատալէթ Աղաօղլու Հրանդ Տինքի սպանութենէն ետք ձեռնարկուած ցեղասպանութեան խնդրի առումով հայ ժողովուրդէն ներողութիւն խնդրող ստորագրարշաւին առաջին մասնակիցներէն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Վիպագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գրի­­գոր Կեր­­կե­­­րեան

**Հայր Գրիգոր Կերկերեան** (), հայ պատմաբան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիւրին, Սեբաստիա: Ան եղած է իր ծնողներու 16 զաւակներէն ամենափոքրը եւ փրկուելով ստոյգ մահէ, աւագ եղբօր հետ կերպով մը հասած է Պէյրութ, ուր իր մանկութիւնը անցուցած է որբանոցի մէջ:

1925-ին ընդունուած է Զմմարի վանքի դպրատունը: 1930-ին, աւարտած է Պէյրութի Ս. Յովսէփի անուան համալսարանը, հուսկ, հետեւելէ ետք Հռոմի Լեւոնեան հիմնարկի Աստուածաբանութեան դասընթացքներուն։

1937-ին ձեռնադրուած է կուսակրօն վարդապետ եւ հաստատուած Գահիրէ, ուր ձեռնարկած է Հայոց Ցեղասպանութեան մասին դոկտորականի իր թեզի պատրաստութեան, ողջ կեանքը նուիրելով այդ նիւթի ուսումնասիրութեան: Իր հետազօտութիւններուն ընթացքին հանդիպած է քիւրտ Մուսթաֆա Փաշային (Նեմրութ Մուսթաֆա Փաշա), որ 1919-1922 եղած է երիտթուրք պաշտօնեաներու դատական գործերը քննող ռազմական առաջին դատարանի (Divani Harbi Օrfi) դատաւորներէն մէկը եւ նախընթաց ձերբակալութեան մը ենթարկուած ըլլալուն համար, վախնալով նոր ձերբակալումէ փախած էր Գահիրէ, երբ 1922-ին թուրք ազգայնականները գրաւած էին Պոլիսը: 

Գրիգոր Կերկերեանի հանդիպումը Օսմանեան նախկին դատաւորին հետ բեկումնային եղած է: Մուսթաֆա Փաշա իրեն հաղորդած է, թէ Պոլսոյ դատավարութեան փաստաթուղթերուն կարեւոր մէկ մասը կը պահուին Երուսաղէմի հայոց պատրիարքարանին մէջ։ Կերկերեան այցելած է այս արխիւը եւ այդ տեղի նիւթերը ընդօրինակած է ժապաւէնի վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Արախթոս

**Արախթոս** (յուն․՝ Άραχθος), Յունաստանի ութներորդ մեծ գետը։ Կը բխի հիւսիսային Փինտոսէն եւ կը թափի Ամվրաքիքոս ծոցին մէջ։ 

## Տեղեկութիւններ
Գետին երկայնքը 110քլ․ է։ Կը բխի հիւսիսային Փինտոսի Մեցովոյի շրջանէն, այդ պատճառով անոր սկզբնաւոր հոսքը Մեցովիթիքոս կը կոչուի։ Գետը կը հոսի դէպի հարաւ-արեւմուտք, ճեղքելով կիրճեր եւ Լամքոս եւ Միցիքելի լեռներուն միջեւ հովիտը։ Երբ կը հասնի Իոանինա, կ՛ընդունի Պալտումաս (կամ Տիփոթամոս) գետին ջուրերը։ Արախթոս հոսքը կը շարունակէ ու կը ճեղքէ Ծումերքա եւ Քսերովունի լեռներուն խորունկ կիրճերը ու կ՛ընդունի Քալարիթիքոս եւ Քալենտինի (կամ Սարանտափորոս) գետերուն ջուրերը։ Ապա անցնելով Արթայի մարգագետինէն, կը թափի Ամվրաքիքոս ծոցին մէջ։
ձախից|մինի|Արթայի կամուրջ
Գետը նշանաւոր է իր վրայ կառուցուած քարաշէն կամարակապ կամուրջներով։ Ինչպէս օրինակ՝ Արթային կամուրջը, Փլաքային կամուրջը եւ Փոլիցային կամուրջը։
մինի|Փլաքայի կամուրջ

## Բնապահպանում
Արախթոս ունի հարուստ ձկնակենդանացուցակ՝ վայրի կարմրախայտ, ձկնացօղակաթ եւ ձկնապեխ։ Գետին մէջ կը հանդիպինք նաեւ եւրոպական ջրասամոյրին։

## Արախթոսին արուեստական լիճերը

* Փուրնարիու արուեստական լիճ․ 20․500 լծվար տարածութեամբ,
* Արթայի արուեստական լիճ․ 30 լծվար տարածութեամբ։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Ալիաքմոնաս

**Ալիաքմոնաս** (յուն․՝ Αλιάκμονας), Յունաստանի ամենէն երկայն գետը։ Կը բխի Ղրամոս լեռէն եւ կը թափի Թերմայիքոս ծոցին մէջ։ 

## Տեղեկութիւններ
Ալիաքմոնաս անունը յունարէն լեզուին մէջ բարդ բառ է եւ յառաջացած է  «άλς» (άλας, ծով) եւ «άκμων» (սալ) արմատ բառերէն։

Յունական դիցաբանութեան մէջ, Ալիաքմոնաս գետային աստուածներէն էր, Ովկիանոսին եւ Թիթիային զաւակը։
Գետին երկայնքը 322քլ․ է։  
ձախից|մինի|Ալիաքմոնաս․ դիրքը

## Ջրակենցաղ բնավայր
Ալիաքմոնաս գետը հարուստ է ձուկերով։ Իր ջուրերուն մէջ կ՛ապրին ձուկի 33 տեսակ։ Գետի հոսքին երկայնքին կը հանդիպինք թռչուններու բազմաթիւ տեսակներու։ Մանաւանդ անոր Տելթան ձմեռը կը հիւրասիրէ գաղթող թռչուններ։ Նշմարուած են թռչունի 215 տեսակ (27-ն հազուագիւտ է եւ արձանագրուած է որպէս վտանգուած տեսակ)։ Թռչուններուն 1/3 հոն բոյնը կը շինէ։

Ալիաքմոնասին Տելթան կը գրաւէ 40․000 լծվար տարածութիւնը մը։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունատանի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Մի­­քայիլ Մուշֆի­­գ

**Միքայիլ Մուշֆիգ** (), ազպէյճանցի բանաստեղծ։  

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պաքու, 1908-ին, թաթերու ընտա­նիքի մէջ։ Փոքր տարիքին որբա­նալով մեծցած է բարեկամնե­րու մօտ։

Առաջին գրութիւնները լոյս տեսան ուսա­նողական տարիներուն 1926-ին, երբ անդա­մակցած է «Գըզըլ Գալամ» (Կարմիր գրիչ) յեղափոխական բանաստեղծներու խումբին։

Իր քննադատական տեսակէտերու պատճա­ռով ձերբա­կալուած է՝ 1937-ին, ապա վտարուած է Ազրպէյճա­նի գրողնե­րու միութե­նէն։ Հակայեղափոխութեան եւ ազգայնականութեան մեղադրանքներով դատուած է, որու աւարտին վճռուած է դաւաճանութեան ու մահապատժի։ Նոյն օրը գնդակահարուած է, երբ հազիւ 30 տարեկան հասակին։ Քոյրն ալ դատուած եւ վեց տարի աքսո­րուած է Սիպիր։

Մուշֆիգի կինը՝ Տիլպեր Ախունզատէ նոյնպէս տառապած է Ստալինեան բռնակալութե­նէն։ Մուշֆիգի գնդակահարութե­նէ մէկ շաբաթ առաջ, ամանորին ան ալ կալանաւորուած է եւ բանտարկուած մինչեւ 1939-ի Մարտ ամիսը։

Այս դէպքե­րէն տարիներ առաջ, երբ Տիլպերն ու Միքայէլը նոր հանդի­պած էին, ան գրած էր «Տիլպերնամէ» բանաստեղծութիւններու ժողովածոն, որ հրապարակելու մտադիր չէ եղած․

Միքայիլի ձերբա­կալութե­նէ ետք անոր գրառումներն ալ այրեած ն, որպէս՝ արգի­լուած գրականութիւն։ Այսպէս Տիլպերնամէի ձեռագիր միակ օրինակն ալ ոչնչացած է բոցերու մէջ։

Ստալինի մահէն ետք Մուշֆիգը եւ արուեստի շարք մը այլ գործիչներ յետմա­հու արդա­րացած են։ Այսպէս վերհրատարակուած են Մուշֆիգի ստեղծա­գործութիւնները, որոնց կարգին Տիլպերնամէն, ըստ կնոջը՝ Տիլպե­րի յիշած տողերով։

1968-ին Տիլպե­րը տպագրած է «Միւշֆիգլի Կիւնլերիմ» (Մուշֆիկով օրերս) գիրքը։

Հրապարակած է «Սենէ Գուրպան» (Քեզ մատաղ)ը «Ուլդուզ» հանդէ­սի մէջ։ Նոյն տարին Ալագպէր Թաղիյեւ երաժշտութիւն կը յօրինէ «Սենէ Գուրպան»ի խօսքե­րով։ Երգը կը կատարէ Զէյնապ Խանլա­րովան եւ կ՚արժա­նանայ բարձր գնահատանքի։ Այս երգը շուտով կը դառնայ հիթ, կը կատարեն տարբեր երգիչներ քանի մը տարբե­րակով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ ըստ իրենց ազգութեան
Ռե­մի Փա­նոսեան

**Ռե­մի Փա­նոսեան** (), Ճա­զի դաշ­նա­կահար։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ֆրան­սա­յի Մոն­փե­լիէ քա­ղաքը։ Եօթը տա­րեկան հա­սակին սկսած է դաշ­նա­մուր նո­ւագել։

1998-էն սկսեալ յա­ճախած է ծննդա­վայր քա­ղաքի ճա­զի եւ ժա­մանա­կակից երաժշտու­թեան դպրո­ցը եւ դա­սեր առած է յան­կարծա­բանա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծութեան եւ ճա­զի պատ­մութեան մա­սին։

Ապա երաժշտա­կան աշ­խա­տու­թիւննե­րը շա­րու­նա­կած է Թու­լուզի մէջ։ Առա­ջին ալ­պո­մը «Նօ Էնտ» հրա­տարա­կուած է 2008-ին։ 2009-ին Մաք­սիմ Տել­փորթէ (բամբ ջու­թակ) եւ Ֆրե­տերիք Փե­թիպ­րէ (թմբուկ) հետ կազ­մած է եռեակ մը։

2011 թուականին եռեակը թողարկած է իր առաջին ալպոմը՝ «Add fiction», ապա թողարկած է Եօթ ալպոմ եւս։ Եռեակը հանդէս եկած է աւելի քան 500 համերգներով՝ Ֆրանսայի, Ճափոնի, Հարաւային Քորէայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի, Թայուանի, Քանատայի, Նորվեկիոյ, Պրազիլի, Գերմանիոյ, Վենզուելայի, Փորթուկալի եւ Գերմանիոյ մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դաշ­նա­կահարներ
Ռուհի Սու

**Ռուհի Սու** (), հայկական ծագումով երգիչ, երգահաւաք երաժիշտ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վան։ Որբա­ցաԾ Է կորսնցնելով իր բոլոր հարազատնե­րը։ Իր յիշողութեան մէջ առաջին տանիքը եղաԾ Է Տաւրո­սի լեռնե­րուն վրայ ապրող ալեւի գառնա­րածի մը համեստ տունը։ 

Քանի մը տարի անց դիմած է մօտակայ զինուորական դպրոց, որպէսզի իբրեւ գիշերօթիկ սան ընդունին զինք։ Հոն առաջին անգամ իրեն տրուած է Ռուհի անունը, որուն աւելի ետք ինք աւելցուցած է «Սու» մականունը։

Պատանի աշակերտի հոգեկան կառուցուածքը չէր համապատասխա­ներ զինուորական դպրոցի պարտադրանքներուն։ Արդա­րեւ ան ամէն ճիգ վատնած է, որպէսզի փոխէ իր յաճախած ուսման հաստա­տութիւնը եւ ընդունուի երաժշտական ուսուցիչ պատրաստող դպրոց։

Յաջողած եւ վկայուած է այդ դպրոցէն, որմէ ետք յաջողած է նաեւ Անգա­րայի օփերայի քննութիւններուն։ Ստացած է դասական երաժշտութեան կրթութիւն, բայց իր մէջ միշտ վառ մնալով ժողովրդական երգե­րու նկատմամբ արտա­կարգ սէրը։

## Աշխատութիւններ
Ան յատուկ ուսումնասիրութիւնով մշակած է ժողովրդական երաժշտութեան անուանի դէմքե­րու ստեղծա­գործութիւնները։ 

Իրարայաջորդ կերպով լոյս տեսան Եունուս Էմրէի, Քէօրօղլուի, Գարաճաօղլա­նի, Փիր Սուլթան Ապտա­լի եւ Տատալօղլուի նման հսկաներու գործե­րէն բաղկա­ցող ձայնապնակներ։ Բացի ամէն մէկը խոր ուսումնասիրութիւններու արդիւնք հանդի­սացող այս գործե­րէն Ռուհի Սու մշակեած է նաեւ տարագրութեան երգե­րէ բաղկա­ցող ալպոմ մը, պանդուխտ երգե­րու հաւաքածոյ մը եւ իր բանաստեղծութիւններու յօրինումով ձայնապնակ մը։ Այս վերջին երեք գործերը նաեւ նկարագրականն են եւ մեկնաբանութիւնը Թուրքիոյ պատմական ու ընկերային շատ կարեւոր իրադարձութիւններուն։

Ռուհի Սու արդարացուցած է նաեւ իր երաժշտութեան ուսուցիչի կոչումը հիմնելով յատուկ երգչախումբ մը։ «Տոսթլար» անունով ծանօթ այդ երգչախումբը մինչեւ օրս հաւատարմօրէն կը շա­րու­նա­կէ հա­մերգնե­րով պան­ծացնել մեծ եր­գի­չի յի­շատա­կը։

## Ալպոմները

# (1972) *Seferberlik Türküleri Ve Kuvayi Milliye Destanı*
# (1972) *Yunus Emre*
# (1972) *Karacaoğlan*
# (1972) *Pir Sultan Abdal*
# (1974) *Şiirler – Türküler*
# (1974) *Köroğlu*
# (1977) *El Kapıları*
# (1977) *Sabahın Sahibi Var*

##### Մահանալէն ետք

# (1986) *Pir Sultan'dan Levni'ye*
# (1987) *Kadıköy Tiyatrosu Konseri I*
# (1987) *Kadıköy Tiyatrosu Konseri II*
# (1988) *Beydağı'nın Başı*
# (1988) *Dadaloğlu Ve Çevresi*
# (1989) *Huma Kuşu Ve Taşlamalar*
# (1990) *Sultan Suyu "Pir Sultan Abdal'dan Deyişler"*
# (1990) Ruhi Su performs Sufi Hymns by Yunus Emre and Pir Sultan Abdal
# (1991) *Dostlar Tiyatrosu Konseri* (Sümeyra Çakır İle Birlikte)
# (1992) *Ankara'nn Taşına Bak*
# (1993) *Semahlar*
# (1993) *Çocuklar, Göçler, Balıklar*
# (1993) *Zeybekler*
# (1993) *Ezgili Yürek*
# (1993) *Ekin İdim Oldum Harman*
# (1993) *Uyur İken Uyardılar*
# (1994) *Barabar*
# (1995) *Aman Of*

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով
Անդրա­նիկ Տա­գէսեան

**Անդրա­նիկ Տա­գէսեան** (), հայ բանասէր, խմբագիր, մատենագէտ, քաղաքագիտութեան դոկտոր (2011, Ուէյլզ համալսարան)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պէյրութ: Աւարտած է ՀԲԸՄ Յովակիմեան Մանուկեան Երկրորդական Վարժարանը (1978):

Վկայուած է Երեւանի Պետական Համալսարանի Հայ Գրականութեան բաժնէն Մագիստրոս վկայականով (1983), Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Քաղաքական Գիտութիւններու բաժնէն (Մագիստրոս Արուեստից, 1989), Ապըրտին Համալսարանէն դոկտորականը պաշտպանած է Սուանզի Համալսարանին մէջ (Ուէյլզ, 2012):

Ան տնօրէնն է Հայկազեան Համալսարանի Հայկական Սփիւռքի Ուսումնասիրութեան Կեդրոնին (2011), Պատասխանատու Քարտուղարը՝ Հայկազեան Հայագիտական Հանդէսին (1993), անդամ է Հայագիտութեան Հարցեր հանդէսի խմբագրակազմին (2014):

Դոկտ. Տագէսեանի գիտական հետաքրքրութիւնները ուղղուած են ինքնութեան, համարկումի, Սփիւռքի պատմութեան, մշակոյթին եւ ժողովրդագրութեան, եւ Միջին Արեւելքի ժողովրդավարութեան հարցերուն:

## Աշխատութիւններ

* «Պատմութիւն ՌԱԿ Լիբանանի շրջանակի. 1922–1937» (1993),
* «Վահան Պէտէլեան։ Երաժիշտ-մանկավարժը» (2004),
* կազմած է «Լիբանանահայ գիրքը. 1894–2012: Մատենագիտական ցանկ» (2013, համահեղինակ՝ Արմեն Յուրնեշլյան, բոլորը՝ Բեյրութ) մատենագիտական ժողովածոն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքագէտներ
Յովհաննէս Զանազանեան

**Յովհաննէս Զանազանեան** (), հայ ֆութպոլիստ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Աթէնք։ Ներգաղթած ընտանիքի զաւակ, ան ուսանած է հայկական գիւղատնտեսական հիմնարկի ապա Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մարզիկներ
Լեւոն Լաճիկեան

**Լեւոն Լաճիկեան** (), հայ գեղանկարիչ։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիւմրի։ 1977 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը։

1977-1980 թուականներուն սուսանած է ԵՊՀ ասպիրանտուրայի բաժինը՝ «Գեղագիտութիւն» մասնագիտութեամբ։

1999 թուականէն՝ Հայաստանի նկարիչներու միութեան անդամ է, 2005 թուականէն՝ Հայաստանի լրագրողներու միութեան անդամ։

2010 թուականին պարգեւատրուած է ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ մետալով։

Ստեղծած է գծագրական գործերու շարք։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Makaravanq (XIIIc.).jpg|Մակարավանք (13-րդ դ.), թուղթ/չինական թանաք, 16 X 21 ս․մ․
Պատկեր:Goris. Aksel Bakunts Museum.tif.jpg|Գորիս, Ակսել Բակունցի թանգարան
Պատկեր:Gyumri. Street No. 14.jpg|Կիւմրի, փողոց թիւ 14
Պատկեր:Levon Lachikyan, 2015.jpg|Կ. Պոլիս, Տոլմապահչէ պալատը, թուղթ/չինական թանաք, 21 X 28,5 ս․մ․
Պատկեր:Galata Tower by Levon Lachkyan.jpg|Ղալաթիայի աշտարակը, (2015)



## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Յարութիւն Հեքիմեան

**Յարութիւն Հեքիմեան** (), հայ թատերական գեղանկարիչ, ծաղրանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1950-ական թուականներուն։ Աշխատած է Պոլիս, Յովհաննէս Գասպարեանի ղեկավարութեամբ գործող «Արամեան թատրոն»ին մէջ, որպէս գեղանկարիչ։ Կատարած է նաեւ աֆիշներ եւ ծրագիրներ։ Յայտնի է նաեւ որպէս ծաղրանկարիչ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ծաղրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Քերովբէ Թուլումպաճեան

**Քերովբէ Թուլումպաճեան** (), հայ զարդանկարիչ եւ գեղագիր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Մեզպուրեան վարժարանէն, ապա 12 տարեկան հասակէն հետեւած է հօր արհեստին՝ մետաղներու վրայ փորագրութեան։

Կարճ ժամանակ ետք դարձած է ոսկերիչներու շուկայի տաղանդաւոր փորագրիչներէն մէկը։ Հմուտ եղած է յատկապէս հայերէն, լատիներէն, թուրքերէն գեղարուեստական տառերու փորագրութեան։

## Աղբյուրներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Խաչատուր Կեչառեցի

**Խաչատուր Կեչառեցի** (շուրջ 1260 - 1331, Կեչառիս, Ծաղկաձոր, Հայաստան), հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ։ 

Եղած է Կեչառոյքի միաբանութեան վանահայր, հայ ազգային աւանդներու ջատագով ու պաշտպան՝ մոնկոլական արշաւանքի շրջանին։ Հեղինակ է քնարական բանաստեղծութիւններու, նշանաւոր պատմա-քաղաքական «Վասն աւերման տանս արեւելեան» ողբին, հոգեւոր շարք մը երգերու, ինչպէս նաեւ «Վասն գալստեան մոգուցն» պարականոն զրոյցին։

Իր ջանքերով վերականգնած է Սուտ-Կալիսթենեսի «Վարք Աղեքսանդրի» հայերէն թարգմանութեան բնագիրը՝ իր իսկ կազմած 18 օրինակով, ներածութեամբ ու համապատասխան պատկերազարդումներով։

Խաչատուր Կեչառեցիին բանաստեղծական ժառանգութիւնը մեծ չէ, բայց բազմաբովանդակ է։ Ձեռագիրներուն մէջ պահպանուած «Վասն աւերման տանս արեւելեան» ողբը ժամանակի հրատապ հարցերու արձագանգն է։

Խաչատուր Կեչառեցիին միւս ստեղծագործութիւնները նոյնպէս ժամանակի արձագանգն են, որոնց մէջ առաւել ցայտուն են բանաստեղծին անձնական ապրումներն ու խոհերը։ Խ. Կեչառեցիին յատուկ է խօսքի հակիրճութիւնն ու որոշակիութիւնը։ Ան կը մտածէ աշխարհի ունայնութեան եւ վերջին դատաստանի մասին, կ'անդրադառնայ հոգիի եւ մարմինի պայքարին, կեանքի մէջ մարդու ընելիքին, խրատներ կու տայ։ Սակայն Խաչատուր Կեչառեցիին խրատները ոչ միայն ժամանակի ըմբռնումներէն բխող, քրիստոնէական բարոյախոսութեամբ ներծծուած քարոզներ են, այլեւ՝ առօրեայ, կենցաղային անհրաժեշտ մարդկային խորհուրդներ։ Խաչատուր Կեչառեցիին բնորոշ են գեղարուեստական պատկերաւորման հետաքրքրական ու զուսպ հնարքները, միջին հայերէնի մտածուած օգտագործումը, հայրեններու տաղաչափութեան կիրարկումը։ Միջնադարեան շատ բանաստեղծներու նման անոր նոյնպէս յատուկ է «հողեղէն մարդու» անկատարութեան ողբերգութիւնը։

Հին ու նոր մտայնութիւններու իւրօրինակ շաղախ է «Աղեքսանդրի պատմութեան» վրայ կատարած անոր աշխատանքը, որ արտայայտութիւնն է ժամանակի քաղաքական նկրտումներու, երկիրին անկախութեան գաղափարի եւ «պսակաւոր արքայի» գեղագիտական իտէալի։ Առասպելական յատկանիշներով օժտուած Աղեքսանտր Մակեդոնացին թերեւս ամէնէն նշանաւոր կերպարն էր նշուած խնդիրներու արծարծման համար։ Անոնք արտայայտութիւնն են նաեւ «Աղեքսանտրի պատմութեան» հարստութիւնը ներկայացնող Խաչատուր Կեչառեցիին չափական դրուագները, որոնք քառեականերու ձեւով տեղադրուած են արձակ պատմութեան մէջ։ Ի տարբերութիւն միջնադարուն տարածուած գերազանցապէս խոհա-խրատական բնոյթի այս ոտանաւոր-շարքը կը պահպանէ պատմողական գիծը։ Խաչատուր Կեչառեցիին բանաստեղծութիւնները քնարական են, անմիջական, անոնց բնորոշ է ժողովրդական պարզ մտածողութիւնն ու տաղաչափութիւնը։

## Երկեր

* Տաղեր (աշխատասիրութիւնը՝ Ա. Դոլուխանեանի), Երեւան, 1988։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Բենիկ Պետրոսեան

**Բենիկ Պետրոսեան** (), հայ քանդակագործ, դրուագող եւ գեղանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
1959 թուականին աւարտած է Փանոս Թէրլէմէզեանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանը։ 1966 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկը։

Ստեղծագործած է մոնումենտալ, հաստոցային, դեկորատիվ քանդակագործութեան բնագաւառներու մէջ, բարձր մակարդակի  հասած է յատկապէս մանրաքանդակի ոլորտի մէջ (500-ից աւելի)։

Գործերէն կը պահուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահի, Թրեթիակով պատկերասրահի (Մոսկուա), տարբեր երկրներու թանգարաններու մէջ եւ մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ։

Բենիկ Պետրոսեանի աշխատանքները ցուցադրուած են ոչ միայն հայրենիքի, այլ նաեւ նախկին խորհրդային երկրներուն մէջ, ներառեալ՝ Ռումինիա, Հարաւսլավիա, Քանատա, Ճափոն, Սուրիա, Լեհաստան, Գերմանիա, Հոլանտա, Ֆրանսա, Ամերիկա ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Պետրոս Քալանթարեան

**Պետրոս Քալանթարեան** (), Ռուսաստանի մէջ բժշկական կրթութիւն ստացած առաջին հայ բժիշկը։

## Կենսագրական գիծեր
1764 թուականին աւարտած է Ս․ Փեթերսպուրկի բժշկական դպրոցը եւ 9 տարի աշխատած է որպէս զինուորական բժիշկ։

1773 թուականին զօրացրուած ու տեղափոխուած է Մոսկուա։ Աշխատած է Լազարեան ճեմարանին մէջ։

1789 թուականին գրած է «Բժշկարան համառօտ» աշխատութիւնը (հրատարակուած է 1793 թուականին, Նոր Նախիջեւան։ Գիրքը բաղկացած է բժշկարանէ եւ լատիներէն-հայերէն բժշկական եզրերու բառարան է։ Առաջնակարգ տեղ տրուած է հայկական բնաշխարհի դեղաբոյսերուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Յակոբ Աքիսքալ

**Յակոբ Սուրէն Աքիսքալ** (), հայ հոգեբոյժ, յայտնի է խառնուածքի եւ երկբեւեռ խանգարման վերաբերեալ հետազօտութիւններով։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լիբանան։ Բժշկի աստիճան ստացած է 1969 թուականին Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանէն։ Ուիսքանսընի համալսարանի Մետիսըն մասնաճիւղէն ստացած է հոգեբոյժի որակաւորում։ Այնուհետեւ մի քանի տարի աշխատած է իբրեւ դարմանագէտ-բժիշկ տրամադրութեան խանգարումներու հետազօտող՝ Թենեսիի համալսարանը։

Փրոֆ. Աքիսքալ 1973-ին գրաւած է հոգեբաններու ուշադրութիւնը, երբ հաստատած է, թէ տեւական ընկճուածութիւնը բուժելի է, եւ ապա Քարին Աքիսքալի հետ պատրաստած է բուժման նոր մօտեցում մը, որ ցարդ թարգմանուած է առնուազն 25 լեզուներու:

1990-1994 թուականներուն ԱՄՆ-ի Հոգեկան առողջութեան ազգային հիմնակին մէւ աշխատած է իբրեւ աւագ գիտական խորհրդատու։ Այնուհետեւ տեղափոխուած է Քալիֆորնիոյ համալսարան (Սան Տիէկօ), ուր հոգեբուժութեան փոֆէսօր եղած է մինչեւ մահ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ