Նորագիւղ

**Նորագիւղ**, Արցախի Հանրապետութեան արեւելեան հատուածին մէջ գտնուող գիւղ՝ Ասկերանի շրջանի մէջ։ Կը գտնուի Ասկերանէն շրջակեդրոն՝ 7 քմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 17 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, «Ասկերանի մանկական երաժշտական դպրոց» ՊՈԱԿ-ի Նորագիւղի մասնաճիւղը, բուժարան, միջնակարգ դպրոց՝ անուանուած Արցախի հերոս Վիտալի Պետրոսեանի անունով, որ ունի 218 աշակերտ (2015–ի տուեալներով)։ 2011–ին Նորագիւղի մէջ բացուած է մանկապարտէզ՝ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի միջոցներով։

## Անուանում
Պատմական Արցախի մէջ Նոր շէն, Նորագիւղ անունները երեւան եկած են հին գիւղերու տեղափոխման ժամանակ, այսինքն Նորագիւղ անունը ստացած է հին գիւղի տեղափոխման պատճառով: Իրողութիւնը այն է, որ այսօրուան Նորագիւղը չորս անգամ փոխած է իր տեղը եւ չորս անգամներն ալ կոչուած է Նորագիւղ: Նորագիւղը շատ անգամ *«դերու շէն»* անուանուած է, որովհետեւ այստեղ շատ տէրտէրներ եղած են:

## Պատմութիւն
Հին բնակավայրի պատմութիւնը սկսած է 19-րդ դարասկիզբէն: Նորագիւղը նախկին Երիցուշէն էր։ Նորագիւղի Հոնի Խաչ յուշարձանը համանուն լերան արեւելահայաց լանջին վրայ (դէպի Ասկերանի կողմը) կը գտնուի: Այդ վայրը սրբավայր համարուած է: Հին Նորագիւղի (Նոր Նորագիւղը վերջին տարիներուն լեռներէն իջած է եւ եղած է հարթ շրջաններու մէջ, Ստեփանակերտի օդակայանէն դէպի հիւսիս-արեւելք) եկեղեցին գիւղի արեւմտեան մասին մէջ կը գտնուի: Այստեղ Ձորակի կուրծքէն դուրս կու գայ աղբիւր մը` Վերին ջուր անունով: Գիւղէն դէպի հյուսիս, լերան վրայ Սուրէն Խաչ սրբավայրն է: Իսկ գիւղէն 4-5 քմ հեռաւորութեան վրայ, Զնգլ կոչուող տեղամասին վրայ քարայրի տեսքով կացարան մը կայ, որուն տեղացիները Քարէ տուն կ՛անուանեն: Արաբ պատմիչ Ըպն Ալ-Ասիրն իր պատմութեան գիրքին մէջ հետեւեալը կը կը վկայէ.

Տեղեկութիւններ պահպանուած են Աղուանանց երկրի պատմիչ [Մովսէս Կաղանկատուացէն]։] Ան կը գրէ.



[Մակար Բարխուդարեանը Շիկաքարը ցոյց կու տայ Քարագլխու տեղը:

## Աշխարհագրութիւն
Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան արեւելեան հատուածին մէջ։ Համայնքը հարթավայրային է, ունի 2297.7 հա տարածք, որմէ 1559.14 հա գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի, 372.0 հա անտառային հողեր են։ Նորագիւղ համայնքի սահամանային գօտիի քովէն կը հոսի Կարկառ գէտի Հիլիսի վտակը։ Նորագիւղին մէջ 2011–ին կառուցուած է ներքին ջրաբաշխիչ ցանց՝ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի միջոցներով։ Նորագիւղի աշխարագրական դիրքը նկարագրած է նաեւ պատմաբան Ն. Ադոնցը:

## Տնտեսութիւն
Համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 1517 մարդ կը կազմէ, կայ 350 տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը հիմնականին գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։

## Պատմամշակութային Յուշարձաններ
մինի|Խաչքար|318x318փքս
Նորագիւղի մօտակայքին 13 մեծ եւ փոքր դամբարաններ կան: Այժմ Նորագիւղի եւ Սարդարաշէնի դպրոցներուն մէջ պրոնզէդարեան մշակոյթի այնպիսի հազուագիւտ նմուշներ պահուած են, ձիասարքեր, պաշտամունքի պրոնզէ արձանիկներ, բաժակներ, զանգեր, գօտիի քանդակազարդ ճարմանդներ եւ այլն, որոնք կ՛րնան մեծ թանգարանի արժէքաւոր ցուցանմուշներ ըլլալ:

Գիւղի աղբիւրներն են՝ Երէ ջուր, Քշաջուր, Ներքէ ջուր, Քէժի աղբիւր, Չոբանանց աղբիւր, Պապի աղբիւր, Գյոլատեղի աղբիւր, Կատուի աղբիւր, Սեւաջուր, Հաջալւի ջուր, Քղհանա ձորի աղբիւր, Խեժն աղբիւր, Գող աղբիւր, Շորի առաջ, Շոր ջուր, Վետած աղբիւր, Շուէդ աղբիւր, Ղլի ձորի աղբիւր, Բրամա ղշլաղի աղբիւր, Քյահրիզ, Ղշլաղատեղի աղբիւր եւ Ժողովրդական թալայի աղբիւր:

Յայտնի է Մերուժան Ժայռափոր աղբիւրը, որ գիւղէն վեր կը գտնուի: Ժայռափոր նովի վրայ` երկու օղ, իսկ ժայռի վրայ` արձանագրութիւն.
 
*Նորագիւղացիները, բացի «*Հոնի խաչ*» սրբավայրէն, պաշտպանած են եւ այժմ կը պաշտպանեն *«Սարի խաչ», «Պառաուի խաչ», «Սռի խաչ», «Մեծ նան» եւ «Նոր խաչ»'' սրբավայրերը:

Համայնքի պատմամշակութային յուշարձաններն են՝ սուրբ Գէորգ եկեղեցի (1810), գերեզմանոց (19-20-րդ դարեր), աղբիւր (19-րդ դար), սրբատեցի «Սարէ խաչ» (17-20-րդ դարեր), հաշուառուած է 16 յուշարձան։ Հին Նորագիւղի եկեղեցին կառուցուած է 1910–ին ժողովուրդի օգնութեամբ, Աւագիմ Զաքարեանի նախաձեռնութեամբ եւ անմիջական մասնակցութեամբ:

Արցախեան ազատամարտի տարիներուն ռմբակոծութեան ժամանակ գիւղի պատմամշակութային վայրերը չէին տուժած:

### Հողահանդակներ
Սլանա հող, Տանձի խութ, Ցաքի հող, Քղհանա ձոր, Խուրջինի հող, Կէօլատեղ, Շախունց տափ, Նաշունց տափ, Պրուտէն հող, Խազազա ձոր, Սզնոտ, Կուքու տափ, Մոսունց տափ, Խաչի տակ, Բիլա խութ, Քարի տափ, Ջղանոտ, Ճղպրոտի ձոր, Սոնա խանումի խութ, Քիւզորէ խութ, Մեկթելանի, Խոր ձոր, Աւունց ցաքոտ, Մարունց խութ:

## Այգիներ
Գալուստանց, Մարդունց, Հայրապետանց, Մոսունց, Շտորանց, Չոբանանց, Դերունց, Մելքումանց, Մուղդուսանց, Նաշունց, Անդրունց, Աղաբեկանք, Զաքարանց, Լենտի տակ, Վարդոտ:
 
## Յայտնի Նորագիւղցիներ
* Ժենիա Մովսիսեան՝ 1988–ին մարզային խորհուրդի պատգամաւոր

## Նորագիւղցիները Հայրենական Մեծ Պատերազմի Ընթացքին
Հայրենական Մեծ պատերազմին մասնակցած են 256 նորագիւղցիներ, որոնցմէ 92-ը զոհուած են:

## Գիւղը՝ Արցախեան Ազատամարտի Տարիներուն
Արցախեան ազատագրական պայքարին Նորագիւղէն հարիւրաւոր ազատամարտիկներ մասնակցած են:

* Վիտալի Յակոբի Պետրոսեան - «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճան շքանշան
* Արսէնի Ալիխանի Յակոբեան - Արիութեան մետալ:

Արցախեան ազատամարտի տարիներուն՝ 18 Սեպտեմբեր 1990-ին, գիւղը ռմբակոծուած էր МИ-24 ուղղաթիռներով, մէկ զոհ եւ 7 վիրաւոր եղած էր։

## Պատկերասրահ

Նորագյուղի Գյուղապետարան.jpg|Նորագիւղի գիւղապետարանը
Դպրոց Նորագյուղում.jpg|Նորագիւղի միջնակարգ դպրոցը
Մանկապարտեզ Նորագյուղում.jpg|Նորագիւղի մանկապարտէզը
Խաղահրապարակ Նորագյուղում.jpg|Խաղահրապարակ Նորագիւղին մէջ
Նորագյուղ, Խաչքար.jpg|Խաչքար, Նորագիւղի մէջ
Նորագյուղի ջերմոցներ.jpg|Ջերմոցներ Նորագիւղի մէջ
Նորագյուղի Խաչքար.jpg|Սրբավայր Նորագիւղի մէջ


## Հետաքրքիր Փաստեր
1990-1991–ններուն, երբ Արցախը շրջափակման մեջ էր, Անդրանիկ Մարգարեանը տարբեր առաքելութիւներով յաճախակի Ղարաբաղ կու գար: Օդակայաններուն մէջ թուրք օմոնագաները Հայաստանի գրանցում ունեցողներուն կը հետապնդէին: Որպէսզի Ա. Մարգարեանը խուսափի նման խոչընդոտներէն, ստիպուած Արցախի մէջ գրանցուած է` որպէս գիւղի բնակի

## Գրականութիւն
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորներու սոցիալ-տնտեսական բնութագրերու, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Մեր շենը «Նորագյուղ»,Ասկերանի շրջան, 16.12.2016