open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ասալ լիճ

մինի|Ասալ լիճ
մինի|Ասալ լիճը եւ Թաճուրա ծոցը
**Ասալ լիճ** (արաբ․՝ بحيرة عسل *Buḥayrah ʿAsal*, թարգմ․՝ Մեղրի լիճ), չափազանց աղի հրաբերանի լիճ, Ճիպութի, արեւելեան Ափրիկէ։ Կը գտնուի ծովու մակերեսէն 155 մ․ վար, Աֆար եռանկիւնին մէջ եւ Ափիրկէի ամենէն ցած ցամաքային մասն է՝ աշխարհի երրորդը, Մեռեալ Ծովէն եւ Կալիլէայի ծովէն ետք։

## Տեղեկութիւններ
Ասալ լիճը կը գտնուի Թաճուրա ծոցին արեւմտեան մասին, Ճիպութի քաղաքէն մօտաւորապէս 120քլ․ դէպի արեւելք։ Լիճը արտահոսում չունի եւ սաստիկ շոգիացումին պատճառով, անոր աղիութիւնը 10 անգամ աւելի է քան ծովունը եւ զայն կը դարձնէ աշխարհի չորրորդ աղի լիճը Գարապողազգէոլ լիճէն (Թիւրքմենիստան), Ռոզա լիճէն (կամ Ռեթպա, Սենեկալ) եւ Կաէթալէ լիճէն (Տանաքիլ անապատ, Աֆար շրջան, Եդովպիա) ետք։մինի|Ասալ լիճին դիրքը
## Բնապահպանման շրջան
Լիճը ազգային գանձ կը սեպուի եւ պահպանուած է «Ճիպութիի Շրջապատի Ազգային Գործողութեան 2000 Ծրագիր»ով։ Սակայն օրէնքը չի յստակացներ լիճին սահմանները։ 

Ճիպութիի կառավարութիւնը նկատի առնելով լիճին աղի անսանձ շահագուծումը, ծրագրած է մշակելու շահագործման յատուկ կառավարաձեւ, որպէսզի պահպանէ լիճը եւ անոր շրջապատը։

Ճիպութիին կառավարութիւնը Եունեսքոյին առաջարկած է Ասալ լիճը եւ անոր մերձակայ Արտուքոպա հրաբուխը արձանագրուին որպէս Համաշհարհային Ժառանգութեան Յուշարձան։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ardoukôba.jpg|Ասալ լիճ եւ Թանճուրա ծոց
Պատկեր:Lac Assai - Flickr - gailhampshire.jpg|Ասալ լիճը․․․
Պատկեր:Salt deposits - Flickr - gailhampshire.jpg|Ասալ լիճ, աղի պահեստ
Պատկեր:Assalmeer.jpg|Ափրիկէի ամենացած լիճը
Պատկեր:Djib 003.JPG|alt=
Պատկեր:DjiboutiLacAssal2.jpg|alt=
Պատկեր:Lac Assal 2.JPG|alt=
Պատկեր:Lake Assai...lowest in Africa - Flickr - gailhampshire.jpg|alt=


    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ափրիկէի աղի լիճեր
Մկրտիչ Աղաւնունի

**Մկրտիչ Ս. Արք. Աղաւնունի** (), պատրիարքական փոխանորդ Ս. Աթոռոյ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պարտիզակ: Աշակերտած է տեղւոյն Ներսիսեան վարժարանը, Եղիշէ Դուրեան Վարդապետի տեսչութեան օրով, յետոյ կրօնի եւ թրքերէնի օգնական ուսուցիչ եղած է նոյն վարժարանին մէջ:

Սարկաւագութեան ընթացքին, ուսուցիչ եղած է Ատափազար եւ Նիկոմիդիա, Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ: Իբրեւ առաջնորդական փոխանորդ Նիկոմիդիոյ, վերաշինել տուած է Չէնկիլէրի Ս. Մինաս եկեղեցին, ժողովրդային նպաստներով: Եղած է առաջնորդ Քէօթահիայի եւ Աֆիոն-Գարահիսարի (1895-1905), իր այս պաշտօնավարութեան ընթացքին կառուցանել տուած է Էսքիշէհիրի Ս. Երրորդութիւն եկեղեցին եւ օծումը կատարած:

1905-1912 թուականներու միջեւ եղած է Եգիպտոսի առաջնորդ:

1910 թուականին եպիսկոպոս ձեռնադրուելէն ետք, կը հրաժարի Եգիպտոսի առաջնորդութենէն եւ Պոլիս վերադառնալով, անդամ ընտրուած է Կեդրոնական վարչութեան Կրօնական ժողովին:

1012-1914 թուականներուն քննիչ նշանակուած է Պանտըրմայի ընտրական գործոց եւ վարած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ քարոզչութիւնը:

Պատերազմի ընթացքին, 1916 թուականին, ընդհանուր ուրիշ վեց եկեղեցականներու հետ, Պոլիսէն կը տարագրուի Ս. Յակոբայ վանքը: 1921 թուականին Միաբանական ժողովի որոշմամբ, միաբան ընտրուած է, նախագահած է Դուրեան պատրիարքը ընտրող Միաբանական ընդհանուր ժողովին, եւ Ս. Յակոբայ եկեղեցւոյ մէջ Դուրեանի գահակալութեան առթիւ անոր կը մատուցանէ պատրիարքական ասան, եւ յանուն Միաբանական ընդհանուր ժողովի, ուղերձով կը շնորհաւորէ նորընտիր պատրիարքը:

1921-էն մինչեւ իր մահը վարած է պատրիարքական փոխանորդի պաշտօն, անդամակցելով նոյն ատեն Տնօրէն ժողովի:

1920-1933 թուականներուն դասախօսած է Ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ՝ կրօնագիտական, եկեղեցակագիտական, բարոյագիտական եւ պատմական նիւթերու շուրջ: Իր յօդուածները սովորաբար տպագրուած են «Սիոն»ի մէջ:

## Աշխատութիւններ
Հրատարակուած է․

* «Հայկական հին վանքեր եւ եկեղեցիներ Սուրբ Երկրին մէջ» գիրքը, 1931, Երուսաղէմ,
* «Միաբանք եւ այցելուք հայ Երուսաղէմի», 1929,
* «Սուրբ Երկրին սրբավայրերու աւանդութիւնները», 1936, ։

Ունի նաեւ անտիպ գործեր, որոնք նոյնպէս, խորագիրներէն դատելով, հայագիտական արժէքաւոր ուսումնասիրութիւններ են:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցական Հայրեր
Ստորոգութիւն:Հայ արքեպիսկոպոսներ
Ռէա

**Ռէա** (յուն․՝ Ρέα)․ տիտանուհի եւ Ուրանոսին եւ Եէային դուստրը։  

Յունական դիցաբանութեան մէջ Ռէա որպէս տարեց աստուածներուն ամենատարիքոտը, կ՛որոշէր իրերու ընթացքին համար (Ռէա *Ρέα = αυτή που ρέει* ան որ կը հոսի)։

Ռէա ամուսնացաւ իր եղբօր՝ Քրոնոսին հետ եւ ունեցան հետեւեալ զաւակները (նշուած են ծննդաբերութեան շարքով՝ անդրանիկէն՝ բենիամինը)․-

* Էսթիա․ տունին աստուածուհին
* Տիմիթրա․ մշակումի, հասկաքաղի եւ արգասաբերութեան աստուածուհին
* Իրա․ Տիտանոմախիայէն ետք, յաջորդեց Ռէային՝ (Ողիմպոսի աստուածներուն թագուհին) եւ արգասաբերութեան, ամուսնութեան եւ կիներուն աստուածուհին
* Ադիս․ վարի աշխարհին աստուածը
* Փոսիտոնաս․ ջուրերուն աստուածը
* Զեւս․ աստուածներուն թագաւորը եւ կայծակին ու երկինքին աստուածը։

Զաւակները Քրոնոս կլլեց, սակայն Զեւս երբ մեծցաւ, անոնց ազատեց։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածներ
Մանուէլ Ադամեան

**Մանուէլ Ադամեան** (), հայ գրող, բանաստեղծ, թատերագիր եւ հրատարակիչ։ 

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պէյրութ։ 1952 թուականին աւարտած է Պէյրութի Աբգարեան ազգային վարժարանը, իսկ 1968 թուականին՝ Երեւանի պետական համալսարանը։

1971-1987 թուականներուն եղած է Պէյրութի Սահակ Մեսրոպեան վարժարանի տնօրէն, միաժամանակ դասաւանդած է ՀԲԸՄ Երուանդ Հիւսիսեան համալսարանին մէջ։ Հիմնադրած է «Կոչնակ», «Նոր սերունդի ձայն» (հայերէն-անգլերէն) Պէյրութ։

Ադամեան եղած է  ՍԴՀԿ Կեդրոնական վարչութեան երկարամեայ անդամ` ծաւալելով կուսակցական, ազգային, հասարակական, կրթական եւ գրական բեղուն գործունէութիւն  Լիբանանի եւ  Լոնտոնի մէջ:

Որպէս գրող ու բանաստեղծ ան հեղինակն է բազմաթիւ Հատորներու: Եղած է  խմբագիրը Լոնտոնի մէջ հրատարակուած «Նոր Սերունդ» պարբերականին:

Ադամեան եղած է Հայաստանի Գրողներու Միութեան անդամ:

## Մրցանակներ և պարգևներ
Արժանացած է բազմաթիւ շքանշաններու եւ պարգեւներու․

* ԼՂՀ մշակոյթի նախարարութեան մեռալ (2010),
* ՀՀ «Մովսէս Խորենացի» մետալ (2010),
* Հայ եկեղեցւոյ «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշան (2013),
* Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան «Մայրենիի դեսպան» մետալ (2013)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Լեւոն Չիլինկիրեան

**Լեւոն Չիլինկիրեան** (), հայ ջութակահար։ Չիլինկիրեան, իբրեւ մենակատար ունեցած է բազմաթիւ ելոյթներ, սակայն 1971-էն ի սկսեալ գլխաւորաբար նուագած է՝ իր իսկ հիմնած «Չիլինկիրեան Քառեակ»ին հետ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիպրոս։ 5 տարեկանէն նուագած է ջութակ: 1960-էն կը բնակի Լոնտոն:

1969-ին աւարտած է Լոնտոնի Թագաւորական Երաժշտական Գոլէճը:

1969 արժանացած է «BBC»-ի Պեթհովընի անուան, 1971՝ Միւնխի երաժշտական մրցոյթներու առաջին մրցանակներուն:

Ուսումը աւարտելէ ետք, դասաւանդած է Լոնտոնի Թագաւորական երաժշտական գոլէճի մէջ, ստացած է փրոֆէսօրի կոչում: 

1971-ին ստեղծած է «Չիլինկիրեան» լարային քառեակը, որու կազմին մէջ համագործակցած է շարք մը հանրայայտ երգահաններու եւ երաժիշտներու հետ, կազմակերպած է ջութակահարներու բարձրագոյն դասընթացքներ:

Համերգային շրջագայութիւններով եղած է աշխարհի բազմաթիւ երկրներ, մասնակցած է շարք մը երաժշտական փառատօներու: Իբրեւ մենակատար, ելոյթներ ունեցած է բազմաթիւ երկրներու մէջ` լաւագոյն նուագախմբերու հետ եւ քառեակի կազմով:

Երկացանկին մէջ ունեցած է արեւմտա-եւրոպական երգահաններու, նաեւ Արամ Խաչատրեանի, Առնօ Պապաճանեանի, Տիգրան Մանսուրեանի, Ա.Յովհաննէսի, Ս. Ասլամազեանի եւ ուրշներու հետ:

1996-էն կը ղեկավարէ նաեւ շուէտական «Քամարաթա Ռոման» լարային նուագախումբը:

1989-էն համերգներով պարբերաբար հանդէս եկած է Հայաստանի մէջ: 2000-ին, Երեւանի մէջ կազմակերպած է երիտասարդ ջութակահարներու հանրապետական 1-ին մրցոյթը:

## Շքանշաններ
2000 արժանացած է Բրիտանական կայսրութեան շքանշանին՝ երաժշտութեան բնագաւառին մէջ ունեցած վաստակին համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Յովհաննէս Տէտէեան

**Յովհաննէս Տէտէեան** (), հայ հրատարակիչ, մշակութային գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Զմիւռնիա (Իզմիր)։ Զբաղած է Անատոլիայէն Եւրոպա գիւղատնտեսական ապրանքներու արտահանութեամբ։

1867 թուականին Փարիզի մէջ կայացած բուսատեսակներու համաշխարհային ցուցահանդէսի ընթացքին ներկայացուցած 54 տեսակ միրգերու եւ պտուղներու, «ինչպէս »նաեւ վարդաիւղի համար արժանացած է Մեծ ոսկեայ մետալի եւ այլ պարգեւներու։

1853 թուականին որդիին՝ Տիգրան-Յարութիւնի, ինչպէս նաեւ հանգանակութեամբ ձեռք բերուած միջոցներով եւ եղբայրներուն աջակցութեամբ հիմնած է տպարան «Տպարան Տէտէեան եղբարց» դրոշմատիպով, որ գործած է շուրջ 40 տարի։

Տպարանը մեծ դեր կատարած է արեւմտահայ նոր ինքնուրոյն եւ թարգմանական գրականութեան աւանդոյթներու ստեղծման ու զարգացման գործին մէջ։ Այստեղ տպագրուած են «Արփի Արարատեան», «Ծաղիկ» հանդէսները, աւելի քան 208 հատոր ինքնուրոյն եւ թարգմանական գրականութիւն, դասագիրքեր, ձեռնարկներ, Ս. Տէր Գասպարեանի, Գ. Չիլինկիրեանի, Մ. Մամուրեանի, Գ. Մսերեանի, Մ. Նուպարեանի, Մ. Միրզայեանի եւ այլոց, ինչպէս նաեւ Տէտէեաններու բազմաթիւ թարգմանութիւններ՝ անգլերէնէ եւ ֆրանսերէնէ, այդ գիրքերէն շատերը առաջին հայերէն թարգմանութիւններ են եւ մեծ դեր կատարած են հայ մշակոյթի պատմութեան մէջ։

Անոր աշխատասիրութեամբ հրատարակուած է «Օսմանեան պատմութիւն» աշխատութիւնը։ Անոնց տպարանին մէջ է լոյս տեսած է նաեւ հայատառ թրքերէն «Նարեկ»ը։

1859 թուականին՝ Արամ-Կարապետ Տէտէեանի, Տիգրան-Յարութիւն Տէտէեանի, Տ. Սաւալանեանի, Գ. Կոստանդեանի, Ս. Վանանդեցիի եւ այլոց նախաձեռնութեամբ հիմնած է կրթական-մշակութային «Հաշտենէն ընկերութիւն»-ը, 1860 թուականին՝ անոր «Միութիւն»ը, իր առջեւ նպատակ դրած է հսկել ազգային վարժարաններու գործունէութիւնը, օգնել որբ ու անտէր երեխաները՝ ուսումնական գետնի վրայ, ծաւալել կրթական-լուսաւորական գործունէութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Վահան Զարդարեան

**Վահան Զարդարեան** (), հայ գրավաճառ, հրատարակիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի Մայր վարժարանը։ Աւարտելէ ետք աշխատած է հօր տպարանը։

1901-ին եղբօր՝ Պիմէն Զարդարեանի, հետ հիմնած է Զարդարեան գրավաճառանոց։ Տարիներու ընթացքին հաւաքած է հազարաւոր հնատիպ գիրքեր, պարբերականներ, նաեւ բազմաթիւ հին փաստաթուղթեր, վաւերագիրներ։ Վերոհիշեալ փաստաթուղթերը օգտագործած է իր կազմած «Յիշատակարան» ժողովածոյին մէջ, որ լոյս տեսած է 1910-14-ին։

Քեմալական շարժման յաղթանակէն ետք, 1923-ին բաժնուած է եղբօրմէն եւ մեծ քանակութեամբ հնատիպ գիրքեր եւ արխիւային նիւթեր պարունակող գրավաճառանոցով մեկնած է Եգիպտոս, Գահիրէի մէջ հիմնած է Զարդարեան գրավաճառանոցը, որ եղած է այդ քաղաքի մշակութային կարեւոր կեդրոններէն մէկը։

1930-ականներու սկիզբները վերահրատարակած է «Յիշատակարանները»՝ հինգ փոքրադիր հատորներով, աւելացնելով բազմաթիւ նոր կենսագրութիւններ, լուսանկարներ, վաւերագիրներ։

## Աշխատութիւններ

* Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան:Հայ երեւելիներու կենսագրութիւնները, լուսանկարները, ձեռագիրները, գրութիւնները եւլն, 1512-1912։ Առաջին հատոր, Կ. Պոլիս, 1910։
* Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան։ Հայ երեւելիներու կենսագրութիւնները, լուսանկարները, ձեռագիրները, գրութիւնները եւլն, 1512-1912։ Երկրորդ հատոր, Կ. Պոլիս, 1911։
* Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան։ Հայ երեւելիներու կենսագրութիւնները, լուսանկարները, ձեռագիրները, գրութիւնները եւլն, 1512-1912։ Երրորդ հատոր,  Պրակ ԻԷ, Կ. Պոլիս, 1912։
* Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան։ Հայ երեւելիներու կենսագրութիւնները, լուսանկարները, ձեռագիրները, գրութիւնները եւլն, 1512-1912։ Երրորդ հատոր, Պրակ ԻԶ, Կ. Պոլիս, 1912։ 
* Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան։ Հայ երեւելիներու կենսագրութիւնները, լուսանկարները, ձեռագիրները, գրութիւնները եւլն, 1512-1912։ Երրորդ հատոր, Պրակ ԻԸ, Կ. Պոլիս, 1912։
* Վահան Զարդարեան, Յիշատակարան։ Հայ երեւելիներու կենսագրութիւնները, լուսանկարները, ձեռագիրները, գրութիւնները եւլն, 1512-1912։ Երրորդ հատոր, Պրակ ԻԹ,  Կ. Պոլիս, 1912։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Քրոնոս

**Քրոնոս** (յուն․՝ Κρόνος)․ տիտաններուն առաջնորդն ու Ուրանոսին եւ Եէային աստուածածին առաջին սերունդէն ամենէն երիտասարդը։ Յաղթեց իր հայրինէ Ուրանոսին եւ կառավարեց դիցաբանական «ոսկեդարին» ընթացքին, մինչեւ որ զաւակէն՝ Զեւսէն պարտուեցաւ։ 

## Դիցաբանութիւն
Տիտաններէն ամենէն փոքրն էր սակայն ամենէն խորամանկն ու փառասէրը։ Մօրը՝ Եէային օգնութեամբ հայրին կը տապալէ եւ վախնալով թէ նոյն ճակատագիրը պիտի ունենայ, զաւակները կը կլլէր։

Իր կինն ու քոյրը՝ Ռէա, կը պահէ իրենց վերջին զաւակը՝ Զեւս, իսկ կլլելու համար անոր կու տայ ուռած քար մը։

Տիաս երբ կը մեծնայ, Քրոնոսին կը թունաւորէ եւ կ՛ազատէ մնացեալ եղբայրները։ Կը յաջորդէ Տիտաններուն եւ Ողիմպոսի աստուածներուն միջեւ պատերազմը՝ Տիտանոմախիա, որ 10 տարի կը տեւէ։ Քրոնոս եւ իր դաշնակից տիտանները կը պարտուին եւ Թարթարա կը բանտարկուին։ 

«Ոսկեդարին» ընթացքին Քրոնոս կը պաշտուէր որպէս բարեբերութեան եւ հասկաքաղի, պտղաքաղի աստուած։ Ան նաեւ կը հսկէր մարդոց զարգացումին վրայ։ Կը պատկերուի ընդհանրապէս մանգաղով մը, զոր կը գործածէր հասկաքաղի համար, ինչպէս նաեւ որպէս զէնք, որ գործածեց ներքինացնելու եւ տապալելու Ուրանոսը։ 

Իր անունով կոչուած է Քրոնիա տօնը։ Կը տօնուէր Աթէնքին մէջ Էքաթոմվէոն ամսուան տասներկրորդ օրը, ինչպէս նաեւ հին Օլիմպիայի մէջ։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յոյն աստուածներ
Ստորոգութիւն:Յոյն դիցաբանական աստուածներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան հերոսներ
Զաքրոս

**Զաքրոս** (յուն․՝Ζάκρος) Մինոասեան քաղաքակրթութեան պալատ եւ Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի Կրետէին կարեւոր քաղաքներէն (Քնոսոսէն, Ֆեսթոսէն ետք)։ Կը գտնուի Կրետէին արեւելեան ծայրամասին,Լասիթի մարզը։ 

## Տեղեկութիւններ
Զաքրոսին վայրը կը գտնուին աւերակները մինոասեան Զաքրոս հին քաղաքին եւ պալատին։ Եղած է Մինոասեան քաղաքակրթութեան վարչական 4 կեդրոններէն մէկը։ Անոր պահպանուած նաւահանգիստը եւ ռազմական դիրքը քաղաքը դարձուցած են առեւտրական եւ մանաւանդ դէպի արեւելք առեւտուրի կեդրոն։

## Հնաբանական
մինի
մինի
Առաջին անգամ հնաբանական պեղումներ կը կատարուին Աթէնքի Բրիտանական հնաբանական դպրոցին կողմէն։ Կը յայտնաբերուին 12 բնակարաններ։ Սակայն պեղումները կը դադրին։ Կը վերսկսին 1961-ին Նիքոլաոս Փլաթոն հանաբանին կողմէն եւ Զաքրոսին պալատը եւ ուրիշ կարեւոր իրեր, ինչպէս օրինակ՝ Գծային Α արձանագրութիւններ եւ Քնոսոսի եւ Ֆեսթոսի պալատներու հար ու նման լաբիւրինթոս մը կը յայտնաբերուին։

Քաղաքին մէջ գերիշխած է Զաքրոս պալատը, հիմնուած Ք․Ա․1900-ին եւ վերակառուցուած Ք․Ա․1600-ին։ Պալատը կը կործանուի Ք․Ա․1450-ին, ինչպէս մնացեալ մինոասեան պալատները։ 

Զաքրոս պալատին ճարտարապետական ոճը Կրետէի մինոասեան մնացեալ պալատներուն նման է։ 

Զաքրոսին աւերակները կը գտուին ծովուն մօտ եւ վայրը եղած է զբօսաշրջիկութեան կարեւոր կեդրոն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Libation vase, Zakros.jpg|Անօթ, Զաքրոս․ Ք․Ա․ 1500-1400
Պատկեր:Minoischer Schmelzofen, Kreta.jpg|alt=
Պատկեր:Kato Zakros Palast 055.jpg|alt=
Պատկեր:Kato Zakros Palast 078.jpg|alt=
   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մինոասեան քաղաքակրթութեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնադարեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի հնադարեան քաղաքներ
Զաքարիա Գէորգեան

**Զաքարիա Գէորգեան** (), հայ մանկավարժ, հրատարակիչ։

## Կենսագրական գիծեր
1867 թուականին աւարտած է Ս․ Փեթերսպուրկի համալսարանը։

1868–1878 թուականներուն դասաւանդած է Թիֆլիսի Մարիամեան օրիորդաց դպրոցը։

1869–1895 թուականներուն համալսարանի ընկերներուն հետ հիմ­նած է Թիֆլիսի Գայիանեան օրիորդաց դպրոցը, ուր դասաւանդած է, եղած է նաեւ տեսուչ (ընդմիջումներով)։

1874 թուականին Երեւանի մէջ բացած է գրավաճառանոց, տպարան, ուր տպագրուած են պաշտօնական եւ ոչ պաշտօնական գրութիւններ, յայտարարութիւններ, ինչպէս նաեւ հայ գրողներու գործեր՝ Էմին Տէր Գրիգորեանի «Թռչնիկ» (1876 թուականին) բանաստեղծութիւններու ժողովածոյները, Ա. Գուլամիրեանի «Սենեքերիմ թագաւոր հայոց Վասպուրականի» (1878) ուղեգրութիւնը, Խաչատուր Տէր Խաչատրեանի «Քնար։ Ժողովրդական երգեր»-ը (1880)։

1880 թուականէն տպարանը կոչուած է «Զաքարիա Գէորգեան եւ ընկերներ»։

Մանկավարժական ձեռնարկներու եւ աշխատութիւններու հեղինակ։

## Աղբիւններ
*«Հայ գրատպութիւն եւ գրքարուեստ» հանրագիտարան։

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Երուանդ Մսրլեան

**Երուանդ Մսրլեան** (), հայ հրատարակիչ, խմբագիր:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Յաճախած է Թրիփոլիի Հայ աւետարանականներու դպրոցը։ 1902 թուականէն աշխատած է Կ. Պոլսոյ, 1904 թուականէն՝ Գահիրէի տարբեր տպարաններու մէջ՝ իբրեւ գրաշար։ 

1908 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ հիմնած է «Կութենպերկ» տպարանը, հրատարակած է հայերէն օրաթերթեր եւ գեղարուեստական գրականութիւն։

1914 թուականին հաստատուած է Գահիրէ, աշխատած է «Խարաշօ» երգիծաթերթի խմբագրութեան մէջ։

1917 թուականին հիմնած է «Ոսկետառ» տպարանը, ուր տպագրուած են «Արկոս» հայ հրատարակչական ընկերութեան նախաձեռնութեամբ թարգմանուած (ֆրանսերէնէ) տասնեակ վէպեր, «Գանձարան հայկական երգերու» ժողովածոյներու 6 հատորները եւ այլն (շուրջ 70 անուն գիրք)։

1919-1971 թուականներուն եղած է «Սաւառնակ» երգիծական շաբաթաթերթի հիմնադիր-խմբագիր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Մալիա

**Մալիա** (յուն․՝Μάλια)․ գիւղաքաղաք, Կրետէ, Յունաստան։ Եղած է Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի Կրետէին կարեւոր քաղաքներէն (Քնոսոսէն, Ֆեսթոսէն եւ Զաքրոսէն ետք)։ Մալիային արեւելեան կողմը կը գտնուի Մինոասեան քաղաքակրթութեան պալատ մը։   

## Տեղեկութիւններ
Մալիա կը գտնուի Իրաքլիոն Շրջանային Միաւորին մէջ, Կրետէ։ Իրաքլիօ քաղաքէն 35 քլ․ հեռու է։ Քաղաքը ծանօթ է իր բանջարեղէններու առատութեան համար, ինչպէս նաեւ իր ջաղացքներուն, ջրակենսավայրին, գեղեցիկ ծովափներուն եւ արատ ջուրերուն համար։ Ան Իրաքլիօ քաղաքին ջրամատակարարն է։ Կրետէի զբօսաշրջիկութեան կարեւոր կեդրոններէն մէկը։ 

## Պատմութիւն
Ամբողջ շրջանին մէջ հնադարին կար քաղաք մը, որուն անունը մինչեւ այսօր անծանօթ կը մնայ։ Շրջանը այժմ Թարմարոս կը կոչուի եւ հաւանաբար կապ ունի քաղաքին հին անունին հետ։ Կը կարծուի թէ Մալիա ապրած է հնադարի թագաւոր Սարփիտոն՝ Զեւսին եւ Եւրոպային զաւակը։ Սարփիտոն եղբօրը կողմէ Մալիայէն կը վտառուի եւ Լիքիա (Փոքր Ասիոյ հարաւ-արեւմտեան ծայրամաս) կ՛ապաստանի։ 

Մալիա պալատը հիմնուած է Քնոսոսի եւ Ֆեսթոսի պալատներուն կառուցման ժամանակաշրջանին (Ք․Ա․1900) եւ ունեցած է անոնց ճակատագիրը։ Ք․Ա․1700-ին կործանուած է անծանօթ պատճառներով, սակայն վերակառուցուած է։ Պալատը կրկին կը կործանուի Ք․Ա․1450-ին, ինչպէս մնացեալ մինոասեան պալատները։ Պալատը չի վերակառուցուիր, սակայն շրջանին մէջ բնակութիւնը կը շարունակուի։ Պալատին արեւմտեան կողմը, Մարմարա կոչուած վայրին մէջ յայտնաբերուած է նախաքրիստոնէական կաթողիկէ մը (երկար քառանկիւնաձեի եկեղեցի)։
մինի|Մալիա պալատին աւերակները, վերէն նկարուած

## Հնաբանական
Մալիայի հնաբանական վայրը ԺԹ․ դարավերջերուն կը յայտնաբերուի, երբ 1880-ին հողատարածքին սեփականատէրը պալատէն 500մ․ դէպի արեւմուտք կը գտնէ ոսկիի տերեւներ։ Այդ եղելութիւնը շրջանը կը ներգրաւէ նախ ոսկի փնտռողներ, որոնք պեղումներ կը սկսին։ 

1915-ին նոր նիւթեր կը յայտնաբերուին եւ հնաբան Իոսիֆ Խածիտաքիսին ուշադրութիւնը կը գրաւեն։ Ան հնաբանական պեղումներու կը սկսի։ 1922-ին Աթէնքին Ֆրամսական Հնաբանական Դպրոցը տեղացի ուսանողներու հետ ամբողջ վայրը կը պեղեն։ 1930-ին կը յայտնաբերուի պալատին կեդրոնական մասը։ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին պատճառած դադարէն ետք, պեղումները կը վերսկսին 1950-ական թուականներուն եւ կը շարունակուին մինչեւ այսօր, յայտնաբերելով պալատին բոլոր սրահները, փակը, անցքերը եւ շրջակայքի ենթակառոյցները։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Crete, Malia beach 2019 d.jpg|Մաիա․ ծովափ մը
Պատկեր:File by Alexander Baranov - . (7223425466).jpg|alt=
Պատկեր:Παραλία Ποταμός, Μάλια 0030.jpg|alt=
Պատկեր:Mallia Zentralhof 09.jpg|Մալիայի պալատը․․․
Պատկեր:Mallia Zentralhof 12.jpg|alt=
Պատկեր:Palace of Malia (Crete) 1994.jpg|alt=
Պատկեր:Palace of Malia - Pillar Crypt.jpg|alt=
Պատկեր:Palace of Malia - Theatre.jpg|alt=
Պատկեր:Palace of Malia - Grand Staircase.jpg|alt=
Պատկեր:Palace of Malia - Kernos.jpg|alt=
Պատկեր:Palace of Malia - West Storerooms.jpg|alt=
   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մինոասեան քաղաքակրթութեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնադարեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի հնադարեան քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Կրետէի ծովափնեայ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Կրետէի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ
Օննիկ Արզուման

**Օննիկ Արզուման** (), հայ գրաշար, հրատարակիչ, տպարանատէր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ.Պոլիս։ 1892-ին, տասներկու տարեկան հասակին Պոյաճեան տպարանը աշխատանքի մտած եւ գրաշար Տիգրան Մանտալճեանին աշակերտը եղած է անկէ սորվելով գրաշարութիւն եւ տպարանային այլեւայլ գործեր (մինչեւ 1896)։

1896-1898 թուականներուն, աշխատած է Վառնայի մէջ (Պուլկարիա)։ Կ. Պոլիս վերադառնալէ ետք աշխատած է «Արեւելք» պարբերականի տպարանին մէջ, ուր տպագրած է նաեւ «Մասիս» օրաթերթը, 1899 թուականին Գ. Գայսէրեանի տպարանը՝ Ղ. Բոլատի «Հանրագիտակ»-ը, եղած է անոր «Ծաղիկ» օրաթերթի գրաշարապետը։ 1900-ին՝ «Ծաղիկ» ի հրատարակութիւնը դադրելէ ետք, Սագայեանի հետ ընկերովի շարունակած են նոյն տպարանը՝ միինչեւ 1908-ի սահմանադրութեան հռչակումը։

1908 թուականին հիմնադրած է սեփական տպարան, որ գործած է մինչեւ 1920-ական թուականները, տպագրած է գեղարուեստական (Զ. Եսայեան («Կեղծ հանճարներ», 1909), Թէոդիկ («Կաղանդ», 1910), Տ. Չէօկիւրեան («Վանքը», 1914), Վ. Թէքէեան, Սիամանթօ, Խրիմեան Հայրիկ եւ ուրիշներ), թարգմանական, կրօնական գիրքեր, դասագիրքեր եւ այլն (աւելի քան 200 անուն), ինչպէս նաեւ «Կառափնատ», «Պարտիզակ», «Կավռօշ», «Մարմնամարզ», «Փարոս», «Ոստան», «Տաճար», «Րահնիւմա», «Բժիշկ» եւ այլ պարբերականներ (գրաշարապետ՝ Վահրամ Գէորգեան)։

Օննիկ Արզուման մահացած է 1922 թուականէն ետք, Կ. Պոլիս։

## Աղբիւններ

* Ժամանակ օրաթերթ, 15 Յունուար 2009, էջ 3։

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Սմբատ Դաւթեան

**Սմբատ Դաւթեան** (), պոլսահայ մանկավարժ, թատերագէտ, հրատարակիչ, խմբագիր։

## Կենսագրութիւն
Սորված է Ակնի ազգային վարժարանը, Կոստանդնուպոլսոյ ֆրանսական լիսէի մէջ։ Դասաւանդած է Կոստանդնուպոլսոյ եւ Թուրքիոյ հայաբնակ վայրերը, աշխատակցած է «Մամուլ», «Մասիս», «Կավռօշ» պարբերականներուն հետ։

Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հիմնած է հայկական հրատարակչական ընկերութիւն, 1898–1900 թուականներուն եղած է «Բիւրակն» պարբերականի տնօրէն–խմբագիրը։

1915 թուականի Մեծ եղեռնի ժամանակ տեղափոխված է Հայաստան, ուր ալ մահացած է 1926 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Հայկակ Էկինեան

**Հայկակ Էկինեան** (), հայ խմբագիր, հրատարակիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Տիարպեքիր։ 1883 թուականին մեկնած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, 1888 թուականին հրատարակած է ամերիկահայ առաջին պարբերականը՝ «Արեգակը»։

1889-1890 թուականներուն խմբագրած է Նիւ Եորքի «Սուրհանդակ», 1890-1892 թուականներուն` «Ազատութիւն», 1897-1899 թուականներուն` «Տիգրիս», 1902-1909 թուականներուն Ֆրեզնոյի «Քաղաքացի», 1909 թուականին՝ «Նոր սերունդ», 1915-1919 թուականներուն` «Նոր կեանք» պարբերականները։

Հրատարակած է «Կսկծանք» (1890), եւ «Քնար ժողովրդական» (1899) բանաստեղծութիւններու ժողովածուները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Արիստակէս Ազարեան

**Արիստակէս Ազարեան** (), հայ բառարանագիր, հրատարակիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Արիստակէս Ազարեան Կոստանդնուպոլիս։ Սորված է Թրիէսթի Մխիթարեաններու վանքին մէջ։

Կեսարիոյ մէջ եղած է հոգեւոր առաջնորդ, Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան մէջ՝ երկրորդ աբբահայր։ Ազարեանի օրօք Վիեննայի հայկական տպարանը մեծ զարգացում ապրած է եւ 1838 թուականին հնարաւոր դարձած է «Որ օրհնես զայնոսիկ» աղօթքը տպագրել 25 լեզուով։

Արիստակէս Ազարեան հիմնած է Վիեննայի միաբանութեան վանքի դրամագիտութեան բաժինը։

Եղբօր՝ Ստեփանոս Ազարեանի հետ կազմած է բազմալեզուեան ընդարձակ բառարան՝ «Նոր բառգիրք յունարէն, իտալերէն, հայերէն, տաճկերէն» (1848)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Զոմինթոս

**Զոմինթոս** (յուն․՝Ζώμινθος)․ Իդա լեռան լանջերուն գտնուող փոքր լեռնադաշտ, Կրետէ, Յունաստան։ Կը գտնուի Անոյեա գիւղաքաղաքին արեւմտեան կողմը, Քնոսոսէն դէպի Իդէօ Ադրօ ճամբուն վրայ։ Եղած է Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակի Մինոասեան քաղաքակրթութեան կարեւոր կեդրոններէն, ինչպէս եղած ենՔնոսոս, Ֆեսթոս, Զաքրոս եւ Մալիա։ Վայրը ծանօթ դարձաւ շնորհիւ յայտնաբերուած մինոասեան քաղաքակրթութեան պատկանող հսկայ շինութեան։

## Բնութեան յուշարձան

Հնաբանական վայրին մէջ, մուտքէն 30 մեթր ներս, կը գտնուի հսկայ ալոճենի մը 12մ․ բարձրութեամբ․ ալոճենիները ընդհանրապէս թուփ են կամ ալ ցած ծառեր։ Այդ պատճառով հսկայ ալոճենին յայտարարուած է Բնութեան Յուշարձան։    
մինի

## Հնաբանական
մինի
1982-ին յոյն հնաբան Եանիս Սաքելարաքիս, տեղացի հովիւի մը հետ իր ունեցած պատահական խօսակցութենէն  ետք, հնաբանական պեղումներու կը ձեռնարկէ եւ կը յայտնաբերէ ընթարձակ, երկյարկանի շէնք մը՝ ծովուն մակերեսէն 1187մ․ բարձրութեան վրայ։ Շէնքին իւրայատուկ մեծութիւնը եւ  ներփակած կարգ մը պատկերներ, որոնք յարմար են պալատի մը ճարտարապետական ոճին, հնաբաններուն հետաքրքրութիւնը կը գրաւէ։ 

Պեղումները կը շարունակուին մինչեւ այսօր եւ ներկայիս կը հովանաւորուին Յունաստանի Հնաբանական Ընկերութեան եւ Հայտելպըրկ համալսարանի Դասական Հնաբանութեան Բաժանմունքին կողմէ։ 
մինի
Յայտնաբերուած հսկայ երկյարկանի եւ կամ ալ եռայարկանի շէնքին տարածութիւնն է 1360մ², հիւսիսէն դէպի հարաւ ուղղութեամբ։ Կառուցուած է տեղական մոխրագոյն քարով, ինչ որ օգնած է շէնքին լաւ վիճակին պահպանման համար։ Հսկայ եւ փառաւոր շինութիւնը կը բաղկանայ 80 սենեակներէ, ի միջի այլոց մառաններէ եւ աշխատանոցներէ։ Մինոասեան առաջին շինութիւնն է կառուցուած լեռներու վրայ։  

Պեղումներուն կը մասնակցին բազմաթիւ երկիրներէ տարբեր մասնագիտութիւններու գիտնականներ՝ հնաբաններ, երկրաբաններ, հնակենդանաբաններ, հնաբուսաբաններ, հնաշխարհաբաններ, ճարտարապետներ, եւայլ։ Յայտնաբերուած շէնքը եւ իրերը կ՛ապացուցանեն թէ եղած է տնտեսական, կրօնական եւ արդիւնաբերական կեդրոն։  
մինի

## Դիցաբանութիւն
Ըստ Հոմերոսին, Մինոաս ինը տարի անգամ մը Փսիլորիթիս լերան վրայ գտնուող Իդէօ Ադրօ կը բարձրանար հոն ուր Զեւս ծնաւ, որպէսզի աստուածէն կառավարման օրէնքները առնէ։ Իրեն կ՛ընկերակցէին մինոացի ուխտաւորները։ Յոյն հնաբան Էֆի Սափունա-Սաքելարաքի, շրջանին մէջ յայտնաբերուած իրերէն կը հաւատայ թէ Զոմինթոսին շէնքը ծառայած է որպէս կայան դէպի Իդէօ Ադրօ ճամբուն վրայ։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրետէի հնադարեան կեդրոններ
Ստորոգութիւն:Մինոասեան քաղաքակրթութեան կեդրոններ
Ստորոգութիւն:Կրետէի հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հնաբանական վայրեր
Երեմիա Մեղրեցի

**Երեմիա Մեղրեցի, Երեմիա Վարդապետ** (, ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), 17-րդ դարու հայ բանասէր, բառարանագիր, հրատարակիչ։

Երեմիա Վարդապետ եղած է Էջմիածնի միաբանութեան անդամ։ 17-րդ դարու 60-ական թուականներուն կազմած է Աստուածաշունչի ընդարձակ, ամբողջական բացատրական բառարան (համաբարբառ), որ ձեռագրերուն մէջ կը նշուի «Համառօտ գումարումն եւ լուծումն բառից յԱստվածաշունչ գրոց յումեմնէ Երեմիայ բանասիրէ» խորագիրով (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռ․ №№ 451, 3468, 7012 եւ այլն)։

1698 թուականին Լիվոռնոյի մէջ (Իտալիա) նախորդ բառարաններու, ինչպէս նաեւ Աստուածաշունչի բառերու հիման վրայ կազմած եւ հրատարակած է այլ համահաւաք բառարան մը՝ «Բառգիրք հայոց»։ 

Ըլլալով առաջին հայերէն ընդարձակ (աւելի քան 8500 բառ յօդուած) տպագիր բառարանը՝ զգալի դեր կատարած է ժամանակի մշակութային կեանքին մէջ։ Երեմիա Մեղրեցին հրատարակած է «Աղուէսագիրք․․․»-ը (Էջմիածին, 1698 թուականին)։

## Երկեր

* Բառգիրք հայոց, քննական բնագիրը, յառաջաբան եւ ծանոթագրութիւններ Հ․Մ․ Ամալեանի, Ե․, 1975։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Սողոմոն Լեւոնեան

**Սողոմոն Լեւոնեան** (), հայ հրատարակիչ, տպարանատէր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Սողոմոն Լեւոնեանը ծնած է մօտ 1620 թուականին։ 1662 թուականին Ոսկան Երեւանացիի հետ Էջմիածնէն մեկնած է Ամսթերտամ, ապա՝ Լիվոռնօ, Մարսէյլ եւ հմտացել տպագրութեան գործին մէջ։

Ոսկան Երեւանցիի մահէն ետք ժառանգած է անոր տպարանը եւ իր հաւատարմատար Նասիբ Գրիգորեանի, գրաշար Մատթէոս Վանանդեցիի ընկերակցութեամբ 1674-1677 թուականներուն Մարսէյլի մէջ աւարտած է Ոսկանի սկսած «Գիրք ժամակարգութեան որ կոչի Ատենի»-ի տպագրութիւնը, հրատարակած է Յովհաննէս Հոլով Կոստանդնուպոլսեցիի «Համառօտութիւն ճարտասանականի արհեստի» (1674), առաջին տպագիր աշխարհաբար գիրքը՝ «Արհեստ համարողութեան» (1675) թուաբանական ձեռնարկը, «Կանոնք զգուշութեամբ պահելոյ գանձն» (1675) առողջապահական խրատները, «Գիրք վայելուչ եւ հարկաւոր...» (1675) օրացոյցը, Այբբենարան, Մաշտոց, Սաղմոսարան եւ այլն։

Տպարանի ժառանգութեան եւ դաւանաբանական խնդիրներու վերաբերեալ վէճերու հետեւանքով վեցամեայ դադարէ ետք, 1683 թուականին, կրցած է հրատարակել եւս 3 գիրք՝ «Ակն հոգեկան», «Գիրք աշխարհաց եւ առասպելաբանութեանց», «Պարտէզ հոգեւոր»։

Սողոմոն Լեւոնեանը մահացած է մօտ 1680 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Թովմաս Վանանդեցի

**Թովմաս Վանանդեցի** (ի ծնէ անունը՝ **Թովմաս Նուրիճանեան**, ), կրօնական, մշակութային գործիչ, տպագրիչ, հրատարակիչ։

## Կենանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Գողթն գաւառի Վանանդ գիւղը։ Թովմաս Վանանդեցին եղած է Վանանդաձորի Սուրբ Խաչ վանքի վանահայր։

Ջանքեր գործադրած է Գողթնի մէջ եւրոպական չափանիշներուն համապատասխանող բարձրագոյն դպրոց մը բանալու, սակայն ծրագիրը չէ յաջողած։

1677 թուականին մեկնած է դէպի Եւրոպա։ Վերադառնալով հայրենիք՝ 1691 թուականին, ձեռնադրուած է Գողթն գաւառի եպիսկոպոս։

1695 թուականին մեկնած է Ամսթերտամ եւ իր ագգական Մատթէոս Վանանդեցիի աջակցութեամբ բացած է տպարան, որ գործած է մինչեւ 1705 թուական։ Այստեղ Թովմասն իր ազգականներ Մատթէոսի, Ղուկասի եւ Միքայէլի հետ հրատարակած է շարք մը կարեւոր գիրքեր ու աշխատութիւններ, որոնցմով նոր թափ հաղորդած է հայկական գրահրատարակչութեան գործին։

1697 թուականին, շուրջ 6 ամիս, Վիեննայի մէջ վարած է եկեղեցական պատասխանատու պաշտօն։ Եղած է նաեւ Պելճիքա (1699), Փարիզ (1702), Գերմանիա, Իտալիա եւ Անգլիա։

Իր գործունէութեան շնորհիւ եւրոպական շարք մը երկրներու մէջ ունեցած է մեծ հեղինակութիւն։

1705 թուականին, Թովմաս Վանանդեցիի կազմած կտակի համաձայն, անոր տպարանը իր ամբողջ ունեցուածքով կտակած է իր հայրենիքին։

Մահացած է 1708 թուականին հայրենիք վերադառնալու ճամբուն վրայ՝  Անթվերփ քաղաքը։

Թաղված է Անթվերփի Սուրբ Աստուածամօր տաճարի աւագ խորանի առջեւ։

## Ծանոթագրություններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տպագրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Հրանդ Բագրատեան

**Հրանդ Բագրատեան** (), Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ՝ 1993-1996 թուականներուն։ Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողովի 5-րդ գումարման պատգամաւոր, հայ տնտեսագէտ, տնտեսագիտութեան, փիլիսոփայութեան դոկտոր, Ռուսաստանի հումանիտար ակադեմիոյ ակադեմիկոս։

1995 թուականին, Ամերիկեան կենսագրական հիմնարկի կողմէն ճանչցուած է տարուան մարդ։ 1998 թուականին, ՄԱԿ-ի եւ Քեմպրիճի կենսագրական կեդրոնի կողմէն ճանչցուած է հազարամեակի մարդ։

2005 թուականին «Երեւանի պետական տնտեսագիտական հիմնարկի կողմէն շնորհուած է Երեւանի պետական տնտեսագիտական հիմնարկի պատուաւոր դոկտոր»ի կոչում, 2006 թուականին,  Հայաստանի Հանրապետութեան լրագրողներու կողմէն ճանչցուած է «ՀՀ անկախութեան ձեռքբերման եւ կայացման գործում ամենամեծ ներդրումն ունեցող տնտեսական գործիչ», «Ազատութիւն» կուսակցութեան նախագահ, ՀԱԿ հիմնադիր անդամ։

Կը տիրապետէ ռուսերէն, անգլերէն եւ գերմաներէն լեզուներուն:։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ վարչապետներ
Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Սահակ Չթչեան

(1918-1922) Եղած է ծանօթ դէմք մը ՀՅԴ կազմակերպութեան կեանքին մէջ:

Ամերիկայի 21-րդ Պատգամաւորական Ժողովին ընտրուած ՀՅԴ Կեդրոնական Կոմիտէն իր կազմակերպական լայն ծրագիրին գործադրութիւնը կը վստահի երեք գործիչներու, որոնցմէ մէկն էր Սահակ Չթչեանը, Ա. Լստիկեանի եւ Ա. Միքայէլեանի կողքին: Չթչեան յանձն առած էր քարոզչական աշխատանքներու մարզը:

23-րդ Պատգամաւորական Ժողովի որոշումով Չթչեան կը շարունակէ գործիչի պարտականութիւնները Շահան Նաթալիի կողքին:

Չթչեան բացի իր գործիչային պատասխանատու պարտականութիւններէն, 1916-ին Կեդրոնական Կոմիտէի անդամի իր հանգամանքով, մղիչ ուժերէն մէկը հանդիսացած էր կազմակերպական աշխատանքներուն: Յատկապէս Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքին այսպէս կոչուած Ազգային Միութեան Մարմինին ձախաւերութիւնները ձաղկած էր եւ զգուշացուցած Կեդրոնական Կոմիտէն հետագայ անակնկալներէն: Այս ուղղութեամբ գրած իր նամակներէն մէկուն մէջ կ՚ըսէ. 

## Ծանօթագրութիւններ
Նշան Տեստէկիւլեան

**Նշան Տեստէկիւլեան** (), ուսուցիչ եւ յեղափոխական գործիչ:

Ծնած է Բալուի Հաւաւ գիւղը, 1889-ին: Յաճախած է Խարբերդի Մեզրէի Կեդրոնական Վարժարանը: Ատեն մը նոյն դպրոցին մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ: Ապա կը վարէ Խույլուի Ներսէսեան վարժարանին տեսչութիւնը:

Տեստէկիւլեան 1910-ին կը հաստատուի Ամերիկայի Փրովիտընս շրջանին մէջ, ուր կը հետեւի տեղւոյն Պրաուն համալսարանի գրականութեան եւ ընկերային գիտութեան դասընթացքին:

1917-ին ուսումը կ'աւարտէ Մագիստրոս Արուեստից աստիճանով:

Հազիւ համալսարանը աւարտած, ան արդէն «Հայրենիք»ի խմբագրութեան անդամ էր: Ատեն մը օգնականի, հետագային պատասխանատու խմբագիրի հանգամանքով:

Նշան Տեստէկիւլեան կը մահանայ Ուոթըրթաունի մէջ, 21 Դեկտեմբեր 1913-ին:
## Ծանօթագրութիւններ
Խաժակ Մկրտիչեան

Ծնած է Գամիշլի (Սուրիա) 1960-ին: Նախնական ուսումը ծննդավայրին մէջ ստանալէն ետք՝ յաճախած է Հալէպի համալսարանի ելեկտրական բաժինի դասընթացքներուն. համալսարանական ուսումը աւարտած է 1986-ին: Ուսման կողքին պաշտօնավարած է Հալէպի Քարէն Եփփէ Ճեմարանին, Զաւարեան եւ Սահակեան վարժարաններուն մէջ:

Զինուորական ծառայութենէն ետք, 1989-ին քանի մը ամիսով եղած է Աթէնք, «Դրօշակ»ի խմբագրատան մէջ:

1991-ին ՀՅԴ Բիւրոյին կողմէ կը գործուղղուի Հայաստան, որպէս գործիչ: Նոյն թուականի Դեկտեմբերին կ'ընտրուի ՀՅԴ Հայաստանի Կեդրոնական Կոմիտէի անդամ եւ կը ստանձնէ կազմակերպական եւ ուղեկից միութիւններու կապի պարտականութիւնները:

1993-ին կը վերադառնայ Հալէպ: Ապրիլին, Հալէպի «Գանձասար» երկշաբաթաթերթը վերածելով շաբաթաթերթի՝ կը ստանձնէ անոր խմբագրութիւնը, մինչեւ 1997: Զուգահեռաբար, Հալէպի մէջ կը կազմէ «Դրօշակ»ի կորիզ, որ հետեւելով Թուրքիոյ մամուլին եւ քաղաքական իրադարձութիւններուն կը պատրաստէ «Դրօշակ»ի «Թուրքիոյ Շուրջ» բաժինը:

1997-ին Խ.Մկրտիչեան կը հրաւիրուի Եգիպտոս, ուր կը ստանձնէ «Յուսաբեր» օրաթերթի խմբագրութիւնը:

ՀՅԴ Ամերիկայի Արեւելեան շրջանի Կեդրոնական Կոմիտէի հրաւէրով 1999 Օգոստոսին կը ստանձնէ «Հայրենիք» շաբաթաթերթին խմբագրութիւնը:
## Ծանօթագրութիւններ
Եղիա Տոլպակեան

**Եղիա Տոլպակեան** (), հայ գրող, պատմաբան, հրատարակիչ, խմբագիր, թարգմանիչ եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1908 Կիլիկիոյ Այնթապ քաղաքը։ 6 տարեկանին ան կորսցուցած է հայրը։

1918 թուականին Հայոց ցեղասպանութեան սարսափները տեսած Տոլպակեաններու ընտանիքը (երեք երեխայ ունեցող մայրը) ապաստան գտած է Հալէպ (Սուրիա)։

1918-1920 թուականներուն եղած է «Հայկական կացարանի» սան, որմէ ետք 1921-1924 թուականներուն աւարտած է ուսումը՝ հայկական միջնակարգ դպրոցը։

1926 թուականին աւարտած է Հալէպի ֆրանսական ճեմարանը։

## Գործունէութիւն
1926-1928 թուականներուն եղած է Հալէպի պաղտատեան երկաթուղիի ծառայող։

1929-1946 թուականներուն եղած է ուսուցիչ եւ տնօրէն Պէյրութի Նուպարեան, Աբգարեան, Սահակեան, Սահակ Մեսրոպ հայկական վարժարաններուն մէջ։

1938 թուականին Պէյրութի մէջ հիմնադրած է «Լուսարձակ» տպարանը եւ հրատարակչութիւնը, ուր տպագրուած են գեղարուեստական գիրքեր, դասագիրքեր։

1930 թուականին լոյս ընծայած է «Պատկերազարդ օրագիր» պարբերագիրքը, 1935 թուականին կազմած, խմբագրեած եւ հրատարակած է «Լիբանանահայ պատկերազարդ օրացոյցը, 1936», 1937-1943 թուականներուն՝ որպէս վերջինիս շարունակութիւն՝ «Ամէնուն նոր տարեցոյց»-ը (7 գիրք), 1946 թուականին՝ «Հայրենական օրացոյցը»։

1946 թուականին Տոլպակեան հայրենադարձած է եւ շարունակած է մանկավարժական գործունէութիւնը Երեւանի մէջ։

Տասնամեակներ շարունակ աշխատած է Երեւանի Րաֆֆիի անուան միջնակարգ դպրոցւ, որպէս ֆրանսերէնի ուսուցիչ։

1948-1950 թուականներուն սորված է մարքսիզմ-լենինիզմի երեկոյեան համալսարանին մէջ, իսկ 1954-1960 թուականներուն՝ Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի պատմութեան բաժանմունքի հեռակայ բաժինը։

1960-ական թուականներուն Հայաստանի մէջ ստեղծուած է Այնթապի հայերու հայրենակցական միութեան մասնաիւղ եւ, ինչպէս Պէյրութի մէջ, Եղիա Տոլպակեան դարձած է Անոր քարտուղարը։ Մեծապէս անոր ջանքերով Երեւանին յարակից գիւղերէն մէկը վերանուանուած է Նոր Այնթապ, իսկ աշխարհասփիւռ այնթապցիներու նուիրատուութիւններով այնտեղ կառուցուած է ժանեակի գործարան։

## Աշխատութիւններ
Լոյս տեսած են Տոլպակեանի․

* «XVIII դարի հայ ազատագրական շարժումները եւ ռուսական կողմնորոշումը. Պետրոս Ա-ն եւ հայերը» (2005) աշխատութիւնը,
* «Պատմութիւն Սուրիոյ եւ Լիբանանի» (1940, Պէյրութ, «Լուսարձակ» տպարան),
* «Աշխարհագրութիւն Լիբանանի» (1938, Պէյրութ, «Արաքս» տպարան) դասագրքերը։

Ֆրանսերենէն թարգմանած է․

* Քլոտ Պերժէի «Նափոլէոնի պատմութիւնը։ Կեանքը եւ պատերազմները» (1939),
* Ժան Ժաք Ռուսոյի «Հասարակական դաշինք» (1939) երկերը,
* Փ. Սալի «Ցեղապետներու աղջիկը» (1940, երեքն ալ՝ Պէյրութ) վէպը,
* Օնորէ Տը Պալզաքի «Մնաք բարով», «Անաստուածի պատարագը» (երկուքն ալ՝ 1957) վիպակները, «Մոտեսթա Մինիոն» (1960) վէպը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Միսաք Հովենց

**Միսաք Հովենց** (Միսաք Յովհաննիսեան**,** ), հայ բանաստեղծ, գրող, թարգմանիչ եւ հրատարակիչ։ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է  Հրազդանի շրջանի (այժմ՝ ՀՀ Կոտայքի մարզ) Ֆանտան գիւղը։ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1988 թուականէն։

Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը՝ 1969 թուականին։

1973-2000 թուականներուն աշխատած է «Հայաստան», «Սովետական գրող», «Արեւիկ», «ՆՈՐ դար» հրատարակչութիւններում։

## Աշխատութիւններ
Հեղինակ է․

* «Առավոտ» (Ե., 1975),
* «Արարում» (Ե., 1977),
* «Լեռան սարսուռը» (Ե., 1981),
* «Հայկ Նահապետ» (1985),
* «Լեռան աղոթքը» (Ե․, 1987),
* «Ոգու հիշողութիւն» (Ե., 1989),
* «Արգիշտի» (Ե․, 1975),
* «Ստվեր եւ լույս» (Ե., 2000) բանաստեղծութիւններու ժողովածոներու,
* «Մենավոր կղզի» ժողովածուն (Ե., 2002) ներառում է Ղարաբաղեան հերոսամարտին նուիրուած «Արցախական» բանաստեղծութիւններու շարքը,
* Սթափեցման համազանգ» պոէմը։

## Գրական անուն
Յովհաննէս Շիրազ Հովենց գրական անունը շնորհած է Միսաք Յովհաննիսեանին ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Պորտասար

մինի|Պորտասար
**Պորտասար** (), Արեւմտեան Հայաստանի մէջ ծիսակրօնական համալիր, որ կը ներառնէ նաեւ աստղադիտարան: Մեծ եւ հնագոյն մեկալիթեան կառոյցներէն է, շուրջ 12 հազար տարեկան: Պորտասարը մեր ժամանակի ամենակարեւոր յայտնագործութիւններէն է: Այն՝ մարդու ձեռքով կառուցուած առաջին տաճարն է:

Պորտասարի հսկայական կառոյցի քարերէն մէկուն վրայ պատկերուած է համաստեղութիւններու բաժնուած աստղային երկինքի հատուած մը: Գլխաւոր տեղը պատկերուած է Անգղի համաստեղութիւնը, որ իր պատկերով կը համընկնի Կարապի (Անգղի) համաստեղութեան եւ Քարահունջի ճարտարապետութեան հետ:

Շատ հետաքրքրական է կառոյցին տարիքը: Ըստ կառոյցը առաջին անգամ հետազօտող գերմանացի հնագէտ Քլաուս Շմիտթի շուրջ 12 հազար տարեկան է: Ըստ Օքսֆորտ համալսարանի «Քարեր եւ աստղեր» ծրագիրի հայաստանեան արշաւախումբի աստղագիտական հաշուարկներու կառոյցին տարիքը 18,5 հազար տարի է։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Բազմավէպ» հայագիտական-բանասիրական-գրական հանդէս, 2010, էջ 175-176։https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Bazmavep/2010(1-2)_ocr.pdf
Արմենակ Համբարձումեան

**Արմենակ Համբարձումեան** (), հայ բժիշկ-համաճարակաբան, բժշկական գիտութիւններու դոկտոր (1993), փրոֆէսօր (2002)։ Երեւանի Մխիթար Հերացիի անուան պետական բժշկական համալսարանի համաճարակաբանութեան ամպիոնի վարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ 1960-1970 թուականներուն սորված է Երեւանի Լիսիցեանի անուան թիւ 34 միջնակարգ դպրոցը։

1971 թուականին ընդունուած է Երեւանի պետական բժշկական հիմնարկի առողջապահական բաժանմուամքը, որ աւարտած է 1977 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ
Փարամազ

**Փարամազ** (Մատթէոս Սարգիսեան*,* ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, գրող, Հնչակեան կուսակցութեան անդամ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մեղրի, յաճախած է ծննդավայրին դպրոցը։ 1879-ին ուսանող ընդունուած է Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին մէջ։ 1883-ին մեկնած է Նախիջեւան,, ուսուցչութեան նպատակով, ապա տեղափոխուած է Ճահուկ, այնուհետեւ՝ Արտապիլ (Իրան)։ Պարսկաստանի մէջ, Փարամազ դարձած է երկիր մտնող մարտական խումբերու գլխաւոր կազմակերպիչը։ Սալմաստի մէջ յեղափոխական վճիռով պատժած է Ցոլակ Սարկաւագի սպաննութիւնը կատարող յանցագործները։

1897-ին , ինք եւս , 40 հոգինոց խումբով, քիւրտ ցեղախումբերու հետ փոքր բախումներ ունենալէ ետք, անցած է Վան։ Վանի մէջ խումբը մատնուած է եւ թրքական զօրքին հետ փոխ-հրաձգութենէ մը ետք, Փարամազն ու խումբին մէկ մասը ձերբակալուած են․ դատապարտուած է մահուան ու իբրեւ ռուսահպատակ յանձնուած է ռուսական կառավարութեան։

Մինչեւ 1900 բանտարկուած է։ 1900-թուականներու սկիզբը, Կովկասի մէջ ղեկավարած է հակա-ցարական պայքարը։

Ժողովրդային թափօրի մը գլուխը անցած դիմած է Կաթողիկոս Խրիմեան Հայրիկին եւ պահանջած է ընդդիմանալ եկեղեցապատկան գոյքերը բռնագրաւելու ցարական որոշումին դէմ։ձախից|frameless1903 -ին,Պաքուի մասնաճիւղին որոշումով, կազմակերպած է Կովկասի փոխարքայ իշխան գոլիցինի դէմ յայտյնի տեռորը։

1905-1906-ին, ղեկավարած է Երեւանի, Էջմիածինի, Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի մէջ հայ-թաթարական կռիւներուն մասնակցող Հնչակեան խումբերը։

Հայր Սիւա գրչանունով աշխատակցած է «Արեւելք» Թերթին։ «Հնչակ»ի մէջ տպուած անոր յօդուածները` «Պաքօ», «քամուն բերածը քամին կը Տանի», «Հայի Պահանջը», «Ձեռքերդ վեր կամ ճուղուպրիստները» եւ այլն, կը կազմեն հայ յեղափոխական գրականութեան լաւագոյն էջերը։

Քէօսթէնճէի համագումարին, Փարամազ ընտրուած է կեդրոնական վարչութեան անդամ ու իրեն յանձնուած՝ իթթիհատի եռապետութիւնը տեռորի ենթարկելու գործը։

Ապա վերադարձած է Պոլիս։ Հնչակեան ղեկավարութեան հետ ձերբակալուած ու խստագոյն հսկողութեան տակ բանտարկուած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Գրիգոր Ահարոնեան

**Գրիգոր Ահարոնեան** (), հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ ժողովրդական գեղնկարիչ (1967)։

Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտ Վահէ Ահարոնեանի հայրն է։

## Կենսագրական գիծեր
Սորված է Ս․ Փեթերսպուրկի (1915-1917) եւ Սոֆիայի (1921-1924) գեղարուեստի ակադեմիաներուն մէջ։

Աշխատած է Յակոբ Կիւրճեանի Փարիզի արուեստանոցը (1927-1928), 1931-1946 թուականներուն՝ Պուլկարիոյ մէջ։

1946 թուականին ներգաղթած է Հայաստան։ 1947 թուականէն դասաւանդած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ (փրոֆէսօր՝ 1967 թվականից)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Pepo statue (14).JPG|Պէպոյի արձանը․ Երեւան
Պատկեր:Երևանի Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան թիվ 66 հիմնական դպրոց (1).jpg|Ալեքսանդր Միասնիկեանի կիսանդրի (Երեւան)
Պատկեր:Borisova garden E1.jpg|Պէյօ Եաւորովի յուշարձան (Սոֆիա)
Պատկեր:Հուշարձան` Ալեքսանդր Պուշկինի (4).JPG|Ալեքսանդր Պուշկինի կիսանդրի (Երեւան)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Յովհաննէս Ոսկերիչեան

**Յովհաննէս Ոսկերիչեան** (), հայ դերասան։

## Կենսագրական գիծեր
Յովհաննէս Ոսկերիչեան ծնած է Գահիրէի մէջ, Հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրած Կարապետ եւ Աղաւնի Ոսկերիչեաններու ընտանիքի մէջ։ Հայրը վախճանած է երիտասարդ տարիքին՝ 35 տարեկան Աղաւնիի ուսերուն ձգելով 5 երեխաներու խնամքը (Յակոբ, Յովհաննէս, Խաչօ (երկուորեակներ), Մատլէն եւ Ֆլորա)։

## Գործունէութիւն
Փոքր տարքէն բեմի հանդէպ սէր ունեցած է։ Գահիրէի մէջ առաջին բեմուսոյցները եղած են Խաչիկ Սանտալչեանը, Միքայէլ Միքայէլեանը, Արաքսի Օհանեանը։

Առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1940 թուականին, երբ ուսանած է Գահիրէի հոգեւոր դպրոցի մէջ։ Միջին Արեւելքի բազմաթիւ բեմահարթակներու վրայ (Եգիպտոս, Սուրիա, Լիբանան եւ այլն) խաղացած է տարբեր թատերախումբերու ներկայացումներու մէջ՝ «Գիքորը», «Թշուառները», «Շողոքորթն», «Ստուերի մէջ», «Որբուհին», «Ես մարդ էի», «Քարամազով եղբայրները», «Աս էր, թէ ան էր», «Սայաթ-Նովա» եւ այլն։ Մարմնաւորած է 50-է աւելի կերպարներ։

1966 թուականին տեղափոխուած է Ամերիկայի Միացեալ նահանգներ, ուր շարունակած է բեմական գործունէութիւնը։ 1970-ականներուն դարձած է Նիւ Եորքի Համազգային թատերախումբի անդամ՝ Հրանդ Մարգարեանի ղեկավարութեամբ։ Համագործակցած է ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի հայկական թատերախումբերու հետ։

Համազգայինի Հայ կրթական եւ մշակութային միութեան թատրոնի հետ 1991 թուականին Երեւանի մէջ, Կիւմրիի եւ Վանաձորի մէջ մասնակցած է Սփիւռքահայ թատրոններու փառատօնին։ Համագործակցած է նաեւ ՀԲԸՄ «Արտաշատ», «Թէքէեան» մշակութային միութեան «Մհեր Մկրտչեան», Նիւ Եորքի «Վլատիմիր Քոչարեան» եւ այլ թատերախումբերու հետ՝ մարմնաւորելով շուրջ հինգ տասնեակի հասնող բեմական կերպարներ։

Խաղացած է «Վարդանանք» (Ղեւոնդ Երեց), «Փառքի վաշխառուները» (Փերլօ), «Սողոմոն Թեհլերեան» (Father Luke), «Աղօթքիս մի խառնուիր» (Մանուկ), «Մորգանի խնամին» (Մենթոեւ), «Ատամնբոյժն արեւելեան» (Մարկոս) եւ այլ ներկայացումներու մէջ։

2015 թուականին Երեւանի մէջ, Կիւմրիի եւ Վանաձորի մէջ մարմնաւորած է Վարդան Կարապետի կերպարը, Նիւ Եորքի «Վլատիմիր Քոչարեան» թատերախմբի «Հոգիս ձեզմով կը խայտայ» ներկայացման մէջ՝ նուիրուած Հայոց Ցեղասպանութեան (1915) 100-ամեակին։

Կնոջ՝ բանաստեղծուհի, արձակագիր եւ թարգմանիչ Թերեզ Ճապրաեան-Ոսկերիչեանի հետ զբաղած է նաեւ հրատարակչական գործունէութեամբ։

1978 թուականին Նիւ Եորքի մէջ հիմնադրած են «Ոսկետառ» հրատարակչութիւնը՝ հրատարակելով աւելի քան երկու հարիւր անուն պարբերաթերթեր, տարեցոյցեր, մանկական եւ այլ գրական ստեղծագործութիւններ։

## Մրցանակներ

* ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան «Ուիլիըմ Սարոյեան» մետալ՝ «Սփիւռքի մէջ 75-ամեայ ստեղծագործական գործունէութեան, հայ մշակոյթի պահպանման ու զարգացման նպաստելու, հայապահպանութեան գործին մէջ ներդրած բացառիկ աւանդի համար»,
* Հայաստանի թատերական գործիչներու միութեան ոսկէ մետալ։

## Մահ
Բնակած է ԱՄՆ Ֆիլատելֆիա քաղաքը, ուր ալ մահացած է ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Սուրէն Պայրամեան

**Սուրէն Պայրամեան** (), հայ բժիշկ, խմբագիր, մատենագէտ եւ ազգային-հասարակական գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
1955 թուականին աuարտած է Գահիրէի Գալուստեան ազգային, 1960-ին՝ Մարոնիտներու երկրորդական վարժարանները, 1965 թուականին՝ Գահիրէի համալսարանը։

1975 թուականէն՝ ազգային երեսփոխան, Գահիրէի Պատկառելի թեմական ժողովի անդամ-ատենադպիր, 2011 թուականէն՝ «Յուսաբեր» մշակութային ընկերակցութեան ատենապետ։

1982–1987 թուականներուն՝ «Յուսաբեր» օրաթերթի խմբագիր։

Բժշկական եւ գիտական յօդուածներ կը տպագրէ եգիպտահայ եւ Սփիւռքի այլ պարբերականներու մէջ։

## Աշխատութիւններ
Լոյս տեսած են( Պայրամեան)ի՝

* «Հայ մամուլը Եգիպտոսի մէջ» (հայերէն՝ 2005 թուական, արաբերէն՝ 2013), որուն  մէջ ներառուած է 1865-2005 թուականներու մատենագիտական ցանկը` 61 տպարաններու մէջ տպագրուած 169 անուն թերթ,
* «Հայ գիրքը Եգիպտոսի մէջ. 1888–2011» (2012, Գահիրէ) մատենագիտական աշխատութիւնները,
* «Հայկական գաղութային կառոյցները Եգիպտոսի մէջ» աշխատութիւնը 2017:

## Մրցանակներ

* Հայ եկեղեցու «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշան (1999 թուական),
* ՀՄԸՄ կեդրոնական վարչութեան «Արտակարգ» շքանշան (1999),
* Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան (2012),
* ՀԱԳ-ի «Յակոբ Մեղապարտ» յուշամետալ (2010),
* Մատենադարանի «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» յուշամետալ (2010)։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Հայ գրատպություն և գրքարվեստ» հանրագիտարան, էջ 192 եւ 782։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Համբարձում Էնֆիաճեան

**Համբարձում Էնֆիաճեան** (), հայ հրատարակիչ, գրավաճառ։

## Կենսագրական գիծեր
1846 թուականին աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը։ Եղբօր՝ Աւետիքին հետ Թիֆլիսի մէջ բացած է գրավաճառանոց։ Հաւաքած եւ Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանին յանձնած է շուրջ 200 հայերէն հին ձեռագիրներ։

1859 թուականին հիմնած է տպարան, 1860-1963 թուականներուն՝ «Կռունկ հայոց աշխարհին» ամսագիրի հիմնադիր-հրատարակիչ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Յակոբ Կուտսուզեան

**Յակոբ Կուտսուզեան** (), ժապաւէնի հայ բեմադրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Գահիրէ, Կեսարիայէն Եգիպտոս գաղթած հայ մտաւորական Արամ Կուտսուզեանի (1914-1974) ընտանիքին մէջ։ 10 տարեկանին հաստատուած է Քանատա։ Հայրը շարժապատկերի բեմադրիչ եղած է, Յակոբ հասակ առած է այդ միջավայրին մէջ։ Հինգ-վեց տարեկանին սկսած է հօրը ֆիլմերուն մէջ դերասանութիւն ընել:

## Գործունէութիւն
Կուտսուզեան արտադրած է հեռատեսիլի կայաններու համար շուրջ 250 յայտագիրներ։ «TV Ontario TFO»-ի հետ համագործակցութեամբ թողարկած եւ նկարահանած է շարք մը հեռուստաշարեր, ստեղծած է հայկական վաւերագրական երկու շարժապատկերներ, որուն առաջին մասն է՝ «Հայկական Աքսորը» (Armenian Exile), ապա՝ «Զաւակս հայ պիտի ըլլայ» (My Son Shall Be Armenian) ժապաւէնը։

2011 թուականին նկարահանուած «Հայոց գուսանները» Կուտսուզեանի առաջին ժապաւէնն է հայկական երաժշտութեաբ մասին՝ ի յարգանք «Սայաթ-Նովա» գուսանական երգի Համոյթին, Թովմաս Պօղոսեանին եւ չորս ճանաչուած աշուղներու գործին։

2012 թուականի Ապրիլին նկարած է հայկական երաժշտութեան նուիրուած իր երկրորդ աշխատանքը՝ «Հայկական արձագանքները»։

Կուտսուզեան նաեւ լուսանկարիչ է. անոր գործերը ցուցադրուած են Քեպեքի ազգային գրադարանին մէջ, այնուհետեւ շրջած է զանազան հիւսիս-ամերիկեան պատկերասրահներով։

2016-ին Կուտսուզեան կը բեմադրէ «Արմատախիլ» վաւերագրական շարժանկարը, ուր ներկայացուած է հայկական մշակոյթի, ինքնութեան եւ ժառանգութեան վերածնունդը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Նորայր Պէյլերեան

**Նորայր Պէյլերեան** (), հայ բնագէտ, քիմիագէտ։

Քիմիական գիտութիւններու դոկտոր (1975), փրոֆէսօր (1977): ՀԽՍՀ բարձրագոյն դպրոցի վաստակաւոր գործիչ (1981): Եւրոպական բնական գիտութիւններու ակադեմիայի իսկական անդամ (2011)։

Հեղինակ է աւելի քան 700 գիտական յօդուածի, 30 հեղինակային արտօնագիրի եւ երկհատոր դասագիրքերու՝ «Քիմիական կինետիքկա» (Եր., 1978, 1980), «Ֆիզիքական քիմիա» (Եր., 2016), համահեղինակ է «Էկոլոգիան եւ ժամանակակից քիմիան» (Եր., 1986), «Քիմիայի խնդիրների լուծումներ» (Եր., 1984), «Քիմիայի շտեմարան» (Եր., 1998) գիրքերու։

Անոր ղեկավարութեամբ ու խորհրդատուութեամբ պաշտպանուած է թեկնածուական 52 եւ դոկտորական 7 ատենախօսութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ
Օննիկ Գաւուքեան

**Օննիկ Գաւուքեան** (), հայ լուսանկարիչ։ Արթին Գաւուքի որդին է, Րաֆֆի եւ Էն Գաւուքեանների եղբայրը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Գահիրէ` Արթին եւ Լիւսի Գաւուքեաններու ընտանիքին մէջ։  1958 թուականէն ընտանիքով հաստատուած է Թորոնթօ։ Պապիկին` Յովհաննեէս Գաւուքեանի եւ հօր պէս ընտրած է լուսանկարչութեան ուղին եւ դարձած է դիմանկարներ լուսանկարող։

Գաւուքը լուսանկարած է Ինտրա Կանտիին,  Էլիզապէթ Պոուզ Լայոնին, Էլիզապէթ Բ․-ին, Օսքար Փիթըրսըն, Փիեռ Էլիոթին, Լէոնիթ Պրեժնեւին, Հիւպերթ Համֆրիին եւ ուրիշներու։

Քանատայի երեք նամականիշներ պատրաստուած են Գաւուքի լուսանկարած դիմանկարներու հիման վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ