open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մաճկալաշէն

**Մաճկալաշէն**, գիւղ Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտի շրջանին մէջ։ Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւ-արեւելեան հատուածը, Մարտունի կեդրոնէն 25 քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն` 54 քմ: Ամարասի վանքը կը գտնուի Մաճկալաշէն գիւղին մօտ։

Շրջանը հարթավայրային է, ունի 1128.4 հա տարածք, որմէ 925.79 հա գիւղատնտեսական, իսկ 144.82 հա անտառային հողեր են: 

Մաճկալաշէն գիւղի սահմանէն կը հոսի Վարանդայ գետին վտակը: Մաճկալաշէն գիւղի բնակչութեան թիւը՝ 2005-ին, կը կազմէր 546։ Ունի 146 տնտեսութիւն․ բնակչութիւնը հիմնականօրէն կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ` անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան շրջաններ
Ստորոգութիւն:Մարտունիի շրջան
Վահան Զատիկեան

**Վահան Զատիկեան** (), հայ քաղաքական գործիչ, ըմբշամարտի մարզիչ։ Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր մարզիչ (1995)։ Ղարաբաղեան ազատագրական շարժման մասնակից։ «Մալաթիա» կամաւորական ջոկատի հիմնադիր-հրամանատար։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ախալքալաքի շրջանի Լոմատուրցխ գիւղը: 1970-ին, երբ ան տակաւին 14 տարեկան էր, ընտանիքով տեղափոխուած է Երեւան: 1973-ին աւարտած է Երեւանի թիւ 90 միջնակարգ դպրոցը, ապա` Երեւանի ֆիզկուլտուրայի (մարմնամարզական), ժողովրդական տնտեսութեան հիմնարկները: 

## Մարզական եւ ռազմական գործունէութիւն
Ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ: 1989-1991 թուակններուն եղած է «Մալաթիա» երկրապահ կամաւորական ջոկատի հրամանատար: Վահանենց տանը յարգի էին գիրն ու գրականութիւնը: 

Վահան ութ տարի մարզուած է «Սպարտակ» ակումբին մէջ: Եղած է ազատ ոճի ըմբշամարտիկ ու մասնակցած է բազմաթիւ մրցումներու՝ արժանանալով պարգեւներու: Ապա դարձած է մարզիչ: Անոր մարզած մարզիկները միացած են «Մալաթիա» ջոկատին եւ անցած՝ Արցախ:

Ան իր ջոկատով հերոսական մարտեր մղած է՝ Մաճկալաշէնի, Կոռնիձորի, Երասխաւանի, Աղտամի, Գետաշէնի, Մարտունաշէնի, Նոյեմբերեանի եւ Իջեւանի համար:

Ռազմական տաղանդին շնորհիւ Գետաշէնի եւ Շահումեանի հայ բնակչութեան դէմ Ազրպէյճանի խորհրդային ղեկավարներու կանխամտածուած «Օղակ» գործողութենէն գետաշէնցիները մեծ դժուարութեամբ, առանց զոհեր տալու տեղափոխուեցան:

1991-ին Զատիկեան ընտրուած է Շահումեանի գործադիր կոմիտէի նախագահ: Սակայն ան մարտնչած է երկու ճակատով՝ թիկունքէն աջակցած է «Մալաթիա» ջոկատի մարտական գործողութիւններուն՝ հայթայթելով զէնք ու զինամթերք, միւս կողմէն աշխատած է շրջանը դուրս բերել ծանր ճգնաժամէն: 

Վահան Զատիկեան մահացած է 1999-ին։ Հերոսին աճիւնը ամփոփուած է Եռաբլուր: 

## Ծանօթագրութիւններ
Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան մատենադարան

**«Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարան**, մատենադարան Հայաստանի Հանրապետութեան Վաղարշապատ քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Մատենադարանի նոր շէնքի պաշտօնական բացումը տեղի ունեցեր է 2012 թուկանի Հոկտեմբեր 18-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մէջ՝ հանդիսապետութեամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագոյն պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի, մասնակցութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեանի ու Ս. Էջմիածնի մատենադարանի բարերարներ լոնտոնաբնակ տէր եւ տիկին Վաչէ եւ Թամար Մանուկեաններու, որոնց անունով ալ կը կոչուի նորակառոյց հաստատութիւնը՝ Ս. Էջմիածնի «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարան:

## Կառոյց
Մատենադարանի շէնքը երկյարկ քարակերտ կառոյց է՝ նկուղային յարկով: Իւրաքանչիւր յարկի մակերեսը 1500 քմ է, նկուղինը՝ 1000 քմ: Նկուղային յարկին վրայ տեղաւորուած են գրապահոցները եւ օժանդակ սենեակները, առաջին յարկին՝ նախասարահը, վարչական մասը, ընթերցասրահը, հանդիասրահը եւ ցուցասրահները: Երկրորդ յարկին վրայ գիտական աշխատասենեակներն են, հնատիպ գիրքերու ընթերցասրահը, իւրօրինակ հանդիսասրահը՝ նախատեսուած միջազգային գիտաժողովներու համար, խորհրդակցութիւններու սենեակը եւ ցուցասրահը:

Մատենադարանի շէնքը կառուցուեր է ճարտարապետ Արտակ Ղուլեանի նախագիծով. Հեղինակը միախառներ է ժամանակակից եւ հայկական աւանդական ճարտարապետական ոճերը:

## Պատկերասրահ

File:Հանդիպումների սրահ, Էջմիածնի մատենադարան.jpg|Հանդիպումներու սրահ
File:Նիստերի և համաժողովների դահլիճ, Էջմիածնի մատենադարան.jpg|Նիստերու եւ համաժողովներու դահլիճ
File:Ընթերցասրահ, Էջմիածնի մատենադարան.jpg|Ընթերցասրահ
File:Գրապահոց, Էջմիածնի մատենադարան 1.jpg|Գրապահոց


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի մատենադարաններ
Ստորոգութիւն:2012 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Փիւնիկ (հանդէս, Գահիրէ)

**Փիւնիկ**, ազգային, գրական եւ քաղաքական հանդէս, 1899-ին լոյս տեսած է  Գահիրէի Ս. Դարբինեան տպարանին մէջ, 1901-1903 լոյս տեսած է Աղեքսանդրիոյ Արաքս տպարանին մէջ եւ 1909-ին Կ. Պոլսոյ Փիւնիկ տպարանին մէջ։ 1899-ին հրատարակուած եւ 6 ամիս դադրելէ ետք, 1901-էն 1903 լոյս տեսած է շաբաթը երկու թիւերու հանգամանքով: Խմբագիր՝ հրապարակագիր Սմբատ Բիւրատ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Արծուաշէն

**Արծուաշէն**, գիւղական համայնք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Քաշաթաղի մէջ։ Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան հարաւ արեւմտեան հատուածին մէջ։ Բերձոր կեդրոնէն 78 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 128 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը հարթավայրային է, ունի 2819,5 հա տարածք, որմէ 1550,7 հա գիւղատնտեսական նշանակութիւն եւ 1147,2 հա անտառային հողեր։ Արծուաշէնի մաս կը կազմէ Մխանցք գիւղը։ Մխանցք գիւղը ունի 94 բնակիչ եւ 26 տնտեսութիւն։

## Բնակչութիւն
Արծուաշէն ունի 109 բնակիչ, ունի 35 տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ:

## Արտաքին յղումներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:

Ստորոգութիւն:Արցախի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:ԼՂՀ աշխարհագրութիւն
Հոռեկավանք

**Հոռեկավանք**, ԺԳ. դարու վանական համալիր, պատմական Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Խաչէն գաւառին մէջ։ Ներկայիս համալիրը կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտի, Թալիշ գիւղէն շուրջ 5 քմ հարաւ արեւմտեան ուղղութեամբ՝ անտառապատ սարալանջին։
մինի|աջից|Հոռեկավանք
## Պատմութիւն
Մուտքին գտնուող կիսակամար քարին վրայ փորագրուած արձանագրութիւններուն համաձայն՝ վանքին եկեղեցին վերակառուցուած է 1279-ին, իսկ գաւիթը՝ 1284-ին։

Եկեղեցւոյ վերակառուցման, ինչպէս նաեւ գաւիթին կառուցման շինարարը Յովհաննէսն է։ Անոր անունը Ստեփանոս քահանային հետ միասին կը յիշուի վիմական արձանագրութեան մէջ։

## Ճարտարապետութիւն
Համալիրը բաղկացած է եկեղեցիէն, գաւիթէն, զանգակատունէն, ընդարձակ հանգստարանէն եւ այլ քանդուած  շինութիւններէ։

Եկեղեցւոյ եւ գաւիթին պատերը կառուցուած են կոպտատաշ կրաքարէ, ունին պարզ եւ անպաճոյճ տեսք մը։ Մուտքերուն եւ լուսամուտներուն երեսակալները մաքուր տաշուած քարէ են։

Եկեղեցին ունի միանաւ կառոյց մը, երկթեք թաղակապ ծածկոյթը կը յենի պատերուն։ Ուղղանկիւն աղօթասրահին բեմին խորքը կը գտնուի հնագոյն դամբարանը։ Խորանը կը լուսաւորուի երեք պատուհաններով։ Գաւիթը երկու զոյգ փոխհատուող կամարներու վրայ յենող ծածկոյթով է. կը պատկանի հայկական գաւիթներու ԺԳ. դարու տարածուած տիպին։

## Այլ տեղեկութիւններ
Հոռեկավանքէն շուրջ 100-150 մ հիւսիս պահպանուած է հայկական ժողովրդական ճարտարապետութեան լաւագոյն նմուշներէն՝ Կիւլիստանի Մելիք-Բեգլարեաններու ապարանքը։ Կառոյցին յատակագիծին լուծումը  ենթարկուած է հայկական ժողովրդական բնակելի տան, այսպէս կոչուած, համալիր տիպի յատակագծային սկզբունքին։ Ուշագրաւ են հարաւային թեւին քառակուսի յատակագիծով զոյգ գլխատները (քարակերտ գմբէթները կանգուն էին մինչեւ  ԺԹ. դարու վերջերը): Ապարանքին ժողովրդական բնակելի տան շինութեան աւանդոյթները միահիւսուած են դարաշրջանին պաշտպանական կառոյցներուն կառուցողական սկզբունքներուն հետ (ուղղանկիւն պարագիծով պարիսպ եւ դիտանցքաւոր աշտարակներ), եւ ապարանքը իր հիմնական բնակելի նշանակութեամբ հանդերձ, միաժամանակ, պալատ-ամրոց է, դարաշրջանի պաշտպանական կառոյցի նոր տիպի՝ բերդերու եւ ամրոցներու կողքին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Ղուլեան Ա., Արցախի պալատական ճարտարապետութեան երկու յուշարձան, ԼՀԳ, 1982, դ 10։
Ստորոգութիւն:Արցախի թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:ԺԳ. դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շէնքեր եւ կառոյցներ
Վահան Քոչար

**Վահան Անդրանիկ Քոչար** (Քոչարեան, ), հայ լուսանկարիչ: ԽՍՀՄ Լրագրողներու միութեան անդամ (1980):

## Կենսագրութիւն

Վահան Քոչարը ծնած է 1949 թուականին, լուսանկարիչ Անդրանիկ Քոչարի ընտանիքին մէջ: 1965 թուականին աւարտեր է Ղազարոս Աղայեանի անուան միջնակարգ հանրակրթական եւ Յակոբ Կոճոյեանի անուան գեղարուեստի նկարչական դպրոցները: 1969 թուականին աւարտեր է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական հիմնարկի մշակոյթ կաճառի նկարչագծագրական բաժնի լրիւ դասընթացքը: Մէկ տարի աշխատեր է որպէս ուսուցիչ: 1970 թուականին՝ ազատ նկարիչ: Աշխատակցեր է «Պետհրատ» հրատարակչութեան եւ այլ հիմնարկներու մէջ: 1977 թուականին աշխատանքի անցեր է ՀԿԿ Կենտկոմի հրատարակչութեան տպարանին մէջ (այժմ՝ «Տիգրան Մեծ» հրատարակչութիւն) որպէս լուսանկարիչ, ուր աշխատեր է 25 տարի:

2007 թուականին լոյս տեսեր է Վահան Քոչարի «Հայ լուսանկարիչներ» պատկերագիրքը, ուր ներկայացուած են շուրջ 480 լուսանկարիչներու կենսագրականներ եւ լուսանկարներ, որոնցմէ 180-ի անունները յայտնաբերուեր են տարբեր լուսանկարչական կնիքներու վրայէն:

## Ցուցահանդէսներ
Քոչարը լուսանկարեր է բազմաթիւ դիմանկարներ, ինչպէս նաեւ բնանկարներ, ճարտարապետական յուշարձաններ, (nature-morte) անկենդան բնութիւններ, գեղարուեստական կազմութիւններ կամ յօրինուածքներ:  Անհատական ցուցահանդէսներ  ունեցեր է Երեւանի (1962, 1964, 1973), Պէյրութի (1965), Մոսկուայի (1966), Թէսաղոնիկէի (1996, միջազգային ցուցահանդէս, հայր եւ որդի),  Լոնտոնի (1999, «Ձեր կեանքի ժամանակը», հայր եւ որդի), ինչպէս նաեւ խմբակային ցուցահանդէսներ՝ Ռիկայի (1983), Զափորոժիեյի (1986), Տնեփրոփեփրովսքում (1988), Երեւանի  (1995), Պոխումի (1995) եւ Մոսկուայի մէջ (1995): 

### «Հայ լուսանկարիչներ» ծաւալուն պատկերագիրքը եւ շնորհահանդէսը
«Հայ լուսանկարիչներ» ծաւալուն պատկերագիրքով առաջին անգամ ներկայացուեր էր աշխարհի 500-էն աւելի հայ լուսանկարիչներ։ Գիրքը տպագրուեր էր 2007 թուականին, Երեւանի մէջ եւ երկու տարի շարունակ ան չէր կրցած կազմակերպել գիրքին շնորհանդէսը:

## Շարժանկարի մէջ խաղցած դերեր
*Դէպի բարձունքները, ռեժ.՝ Ժիրայր Աւետիսեան, 1960

## Մրցանակներ
* «Թանգարան» գիրքին համար Ֆրանքֆուրթի միջազգային ցուցահանդէսին արժանացեր է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մրցանակի, 1998
* Ռազմիկ Տավոյեանի «Ոգեղէն հաց» գիրքին համար արժանացեր է հայ գրահրատարակիչներու մրցանակի, 2002
* Երեւանի քաղաքապետի ոսկէ մետալ, 2016
[մինի|Վահան եւ [Անդրանիկ Քոչարները]]

## Ընտանիք
* Հայր՝ Անդրանիկ Քոչար, լուսանկարիչ
* Մայր՝ Յասմիկ Զաքարեան
* Կին՝ Մարիեթա Քոչարեան (Վահանի համադասընթացքի ուսանող)
* Դուստր՝ Շուշան
* Որդի՝ Անդրանիկ

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Վահան Քոչար, «Հայ լուսանկարիչներ», Երեւան, Հեղինակային հրատարակութիւն, 2007:
* Վահան Քոչար, Լուսանկարի մը պատմութիւն :
* Վահան Քոչար, Քրիստոսի պատկերով թաշկինակը կամ դաստառակ, Ազգ, 22.07.2016:
* Վահան Քոչար, Լուսանկարչութեան հայկական երեւոյթը (ֆենոմենը), Ազգ, 09.09.2016:
* Արարատեան քննարկումներ լուսանկարչութեան թեմայով. Կը դասախօսէ Վահան Քոչարը: 
* Լուսանկարիչ Վահան Քոչարն ամէն անգամ հօր ժառանգութիւնը տանը տեսնելով վատ կը զգար
* Ակնթարթի որսը. Վահան Քոչար:

## Աղբիւրներ
* Կեանքէն հեռացեր է հայ լուսանկարչութեան թանգարանի հիմնադիր Վահան Քոչարը 
* Վահան Քոչարի առաքելութիւնը. լուսանկարչութեան մեծ վարպետը

Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Ստորոգութիւն:ՀՊՄՀ շրջանաւարտներ
Տանիէլ Տեքըր

**Տանիէլ Տեքըր,** փորթօ ռիքոցի երաժիշտ եւ երգահան։

## Կենսագրութիւն
Համագործակցեր է Արա Գէորգեանի հետ, մասնակցեր Սարդարապատի համերգին, գրեր եւ կատարեր է «Ատանա» երգի անգլերէն բառերը։ Արա Գէորգեանի հետ մասնակցեր է համերգային շրջագայութիւններու Աւստրալիոյ, Միացեալ Նահանգներու շարք մը քաղաքներուն մէջ, եւ Սուրիա:

2005 թուականին Տանիէլ Տեքըրը Հայաստանի կողմէն պաշտօնապէս հրաւիրուեր է Երեւան՝ երգելու «Ատանա»ն Ցեղասպանութեան 90-րդ տարելիցին նուիրուած համերգի ժամանակ։

2010 թուականին թողարկեր է «Հայ եմ իմ ընտրութեամբ» ձայնասկաւառակը, որուն շնորհանդէսը տեղի ունեցեր է Նարեկացի արուեստի միութեան մէջ: Ձայնասկաւառակին մէջ ընդգրկուած է 13 երգ՝ «Կիլիկիա», «Տլե Եաման», «Մարտիկի երգը», «Սիրոյ գիշեր», «Ախր ես ինչպէս», «Աղջկայ երգը», «Հայոց աշխարհ», «Ատանա» երգի անգլերէն տարբերակը եւ այլն։ Զուգերգեր կատարեր է երգչուհիներ Լեյլա Սարիբեկեանի, Քրիսթինէ Փեփելեանի, Շուշան Պետրոսեանի, Աննա Խաչատրեանի հետ։ 2010 եւ 2016 թուականներուն Արամ Խաչատրեանի անուան մեծ համերգասրահին մէջ տեղի  ունեցեր է Տանիէլ Տեքըրի համերգը, 2017 թուականին «Իմ Արցախ» նախագիծի համերգովելոյթ ունեցեր է Շուշիի մէջ:

## Տանիէլ Տեքըրը` Հայաստան այցի եւ հայերուն սատարելու մասին
Արցախի մէջ 2020 Սեպտետբեր 27-ին սկսած պատերազմի, Հայաստանի ծանր իրադարձութիւններու մասին իր զօրակցութիւնը յայտնելով ըսած է.-

## Մեջբերումներ Տանիէլ Տեքըրէն

## Պարգեւներ
*Ֆրիտիոֆ Նանսենի անուան շքանշան
* Գրիգոր Նարեկացի յուշամետալ, 2016

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքը 
*Տանիէլ Տեքըրըրի էջը Youtube կայքի մէջ
*Տանիէլ Տեքըրը դարձեր է ՀՀ քաղաքացի
*«Ես Կ՛ուզեմ Ամէն Ինչ Ընել` Աջակցելու Հայ Ժողովուրդին, Իմ Ժողովուրդիս», Ըսած Է Տանիէլ Տեքըր
*Արա Գէորգեան Ներկայացուց «Remember» Եւ «Կանք Ու Կը Լինենք» Տեսահոլովակները 

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգիչներ
Գոհար Վարդանեան

**Գոհար Վարդանեան** (), խորհրդային ականաւոր հետախոյզ, խորհրդային ամենայայտնի հետախոյզներէն Գէորգ Վարդանեանի այրին։

## Կենսագրութիւն
Գոհար Վարդանեան ծնած է 1926 թուականին, Հայաստան։ 30-ականներուն անոր ընտանիքը տեղափոխուած է Իրան: 16 տարեկանին Գոհար միացած է իր ապագայ ամուսին՝ Գէորգ Վարդանեանի, հակաֆաշիստական խումբին՝ Թեհրանի մէջ:

1943-ին Գէորգ Վարդանեանի խումբը ապահոված էր անվտանգութիւնը Թեհրանի յայտնի համաժողովի ժամանակ ու խափանած Իոսիֆ Ստալինի, Ֆրանքլին Ռուզվելթի եւ Ուինսթըն Չըրչիլի դէմ գերմանական հետախուզական ծառայութեան նախապատրաստած մահափորձը: 

Թեհրանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւնները միայն մէկ դրուագն է Վարդանեաններու հարուստ կենսագրութենէն: Ինչպէս փորձագէտները կ’ըսեն, հետախոյզ ամուսիններու աշխատանքի արդիւնքներն այնքան նշանակալի են, որ անոնք երբեք պիտի չգաղտնազերծուին:

1951-ին Վարդանեան զոյգը տեղափոխուած էր Խորհրդային Միութիւն՝ Երեւան, ուր անոնք սորված են Վալերի Բրիւսովի անուան օտար լեզուներու հիմնարկէն ներս:

1956-էն անոնք աշխատած են որպէս հետախոյզներ տասնեակէ աւելի երկիրներու մէջ:

1986-ին զոյգը վերադարձած էր Խորհրդային Միութիւն:

## Շքանշաններ եւ մետալներ
Գոհար Վարդանեանի վաստակը նշուած Է Կարմիր դրօշի, 2-րդ աստիճանի Հայրենական պատերազմի շքանշաններով եւ բազմաթիւ մետալներով:

## Ծանօթագրութիւններ

*
Դիզափայտ լեռ

մինի
**Դիզափայտ,** լեռ Արցախի Հանրապետութեան Հադրութի մէջ: Ծովու մակերեսէն 2478 մեթր բարձրութեան վրայ կը գտնուի: Լերան երկրորդ անուանումը *Զիարաթ* է։ Դիզափայտի գագաթին հիմնուած  Կատարոյ վանքը: Լեռնագագաթը Արցախի գլխաւոր ու պատմական սրբավայրերէն է։ Լեռնագագաթէն կ'երեւին Մուղանի դաշտավայրը, Իրանի սահմանը՝ Արաքսի հովիտը, Զանգեզուրի լեռնաշխարհը, Մռովի կատարները, իսկ աւելի մօտէն՝ հիւսիսային կողմէն՝ Հարոս լեռնաշղթան է։ Սիւնեաց աշխարհին դիմաց Մեծ քար լեռն է, որու ստորոտը կը գտնուին Քարինք, Սպիտակաշէն եւ Փարաջանց գիւղերը։ Անոնցմէ հարաւ՝ Զինգիանակապ գետին ձախ ափին, խոյացած է հսկայ Ամու կոչուող տեղամասը, որու կողերուն փռուած են Արեւշատ, Թեզխարապ եւ Պետրոսաշէն բնակավայրերը։ Բարձունքէն կ'երեւին նաեւ Տումի, Մոխրենես, Հին Թաղեր, Խանձաձոր, Ծամձոր, Քարագլուխ, Սարինշէն, Բանաձոր, Առաքել, Ցոր, Սարալանջ, Ջրաբերդ եւ Կարմրակուճ գիւղերը:

## Պատմութիւն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dizapayttt.jpg|մինի
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B4%D5%AB%D5%A6%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A8_%D4%BD%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%A1%D5%B1%D5%B8%D6%80_%D5%A3%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%AB%D6%81.jpg|մինի
Ըստ աւանդութեան, լերան գագաթին, հին Կատարոյ վանքին տեղը, 330-ականներուն նահատակուած են մազքութներու արքայ Սանեսանի զաւակներն ու բազմաթիւ քրիստոնեաներ, որոնց դարձի բերած է Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին թոռը՝ Արցախ աշխարհի առաջին եպիսկոպոս Ս. Գրիգորիսը։ Դարձի եկողները փայտի պէս դիզած  եւ այրած են (հոսկէ ալ յառաջացած է լերան անունը)։ Նահատակներուն մասին հիւսուած են նաեւ այլ աւանդազրոյցներ։ Հայաստան ներխուժած արաբները լեռը անուանած են Զիարաթ, որ արաբերէն կը նշանակէ «սրբավայր» (սրբատեղի, ուխտավայր)։ Դ.- Ե. դարերուն լերան կատարին կառուցուած է Կատարավանքը (Կատարոյ վանք)։ Պատմական աղբիւրներու վկայութեամբ, ժայռը սրբացած է շատ հին ատեն, իսկ ուխտագնացութեան մասին յիշատակութիւնները կը վերաբերին արաբական, թերեւս ալ աւելի հին ժամանակներու:

## Դիզափայտի յուշարձանները
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dizapaytttt.jpg|մինի|Դիզափայտ
Դիզափայտ նշանաւոր է իր լայն բացուածք ունեցող անձաւներով, սառնորակ աղբիւրներով եւ վայրի սննդաբոյսերով։ Այս հանգամանքը զգալիօրէն ազդած է լեռնածերպերուն վրայ գտնուող բնական եւ ձեռակերտ ամրոցներու պաշտպանութեան համակարգին վրայ։ Հողը կլանուած է բլուրներու, սարերու, անդնդախոր կիրճերու, անտառներու, խիստ թեքադիր ձորալանջերու միջեւ ինկած քարակուտակ թփակալած տարածքներէ եւ այդ իսկ պատճառով  Դիզափայտի հարաւ արեւմտեան, մասամբ նաեւ արեւելեան լանջերը, ուր կը գտնուին շրջանին 82 բնակավայրերը, ընդարձակ հողատարածքներ չունին։ Դարերու ընթացքին հողազուրկ շինականը զբաղած է դարաւանդային հողագործութեամբ։ Աճեցուցած են միրգ, բանջարեղէն եւ հացահատիկ։ Բացի «Կատարոյ վանք» եկեղեցիէն, հոս կը պահպանուին կից շինութիւններու, պարսպապատերու աւերակները, որոնք  աւելի մեծ կարեւորութիւն կու տան այդ նշանաւոր սրբավայր - ուխտատեղիին դերը տարածաշրջանին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի լեռներ
Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջան
Արջի աղբիւր

**Արջի աղբիւր**, աղբիւր Արցախի Հադրութի, Դիզափայտ լերան լանջին։ Ըստ Աւանդութեան  գիւղին անտառէն  արջ մը դուրս գալով կը սկսի բարձրանալ Դիզափայտ լերան գագաթը։ Յանկարծ  աղբիւր մը կը բխի, որմէ կուշտ ջուր խմելէ ետք կը շարունակէ իր վերելքը՝ դէպի Դիզափայտ լեռ, բայց հասնելէ ետք ան կայծակնահար կ'ըլլայ եւ գետին կը տապալի։ Կ'ըսուի, թէ այս աւանդութեան հետ կապուած է աղբիւրին անունը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աղբիւրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Արցախի աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջան
Քեպէգ

*Քեպէգ*' (,  ՄՀԼ։ ), Գանատայի 10 նահանգներէն մէկը։ Այն իր տարածքով ամենամեծն է Գանատայի մէջ եւ երկրորդը՝ բնակչութեամբ։ Նահանգի վարչական կեդրոնը Քեպէգ քաղաքն է, որուն բնակչութիւնը 735000 է, իսկ նահանգի ամենամեծ քաղաքը Մոնրէալն է։ Ֆրանսայէն դուրս Քեպէգu ամենամեծ ֆրանսախօս տարածաշրջանն է աշխարհի վրայ։

## Աղբիւրներ
* Յակոբ Ղ. Կրկիարեան, Նորա Մ. Յարութիւնեան (1987—1989)։ Աշխարհագրական անուններու բառարան։ Երեւան: Լոյս։ էջ II, 436
* publication Quebec
* Statcan  Statistique Canada
*  Le Québec statistique 
* Government of Canada
* Institut de le Québec
*  2013. Institut de la statistique du Québec (2007). "Le Québec, chiffres en main: Transport

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսախօս երկրներ
Ստորոգութիւն:1867 հիմնադրումներ Գանատայի մէջ
Ասկերան

**Մայրաբերդ**, **Ասկերան** (պարսկերէն՝ Askeran-զօրանոց), քաղաք Արցախի մէջ, Ասկերան շրջանի վարչական կեդրոնը, Ստեփանակերտէն 18 քմ հիւսիս-արեւելք՝ Կարկառ գետի ձախ ափին՝ 600 մ բարձրութեան վրայ։ Տարածութիւնը՝ 1562 հա։
## Պատմութիւն
Նշանաւոր է ԺԸ. դարու կէսէն։ Ռուսական բանակի զօրանոց եղած է։ Ասկերանի մէջ պահպանուած է Բերդ ամրոցը (Մայրաբերդ. 1788-1789), ուր պատերազմի տարիներուն կը գտնուէր Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ռազմական կեդրոնը։ Մինչեւ խորհրդային կարգերու հաստատումը Ասկերան գիւղ էր Ռուսական կայսրութեան Շուշի գաւառին մէջ։ 1978&nbsp;-&nbsp;1991-ին Ազրպէյճանական ԽՍՀ-ի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Ասկերանի շրջանի վարչական կեդրոնն էր, իսկ 1991-ին Արցախի Հանրապետութեան Ասկերանի շրջանի կեդրոնը։

1988-ի Արցախեան շարժումը սկսած է Ասկերանէն եւ ներկայիս շրջանին վարչակազմին շէնքին դիմացի հրապարակը կը կոչուի «Փետրուարի 22»ի հրապարակ: Փետրուար 1988-ին, յատկապէս Ասկերանի դէպքերէն ետք, շրջանին նախաձեռնող խումբին ղեկավարութեամբ, Ասերկանի եւ շրջանի գիւղերուն մէջ ստեղծուած են ինքնապաշտպանական, իսկ 1990-ին՝ կամաւորական ջոկատներ (ընդհանուր հրամանատարներ՝ Մ. Յակոբճանեան եւ Վ. Բալասանեան)։ Ասկերանի ջոկատը առանձինը եւ զօրքերու ղեկավարման մարմնի ստորաբաժանումներու կազմին մէջ մասնակցած է Ասկերանի, Մարտունիի, Մարտակերտի, Շուշիի, Կուբաթլուի եւ այլ շրջաններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն. զոհուած է 37 ազատամարտիկ։
## Անուանումը
Ասկերան անուան յառաջացման մասին երեք վարկած կայ: Ըստ առաջինին՝ Ասկերանը պարսկական բառ է եւ յառաջացած է աս(սուրբ) եւ կարան(քար) բառերէն: Ըստ երկրորդին՝ Ասկերան զօրանոց է, պաշտպանական կառոյց: Ըստ երրորդին՝ Ասկերան կը նշանակէ այստեղ յարմար ձոր է ապրելու համար, իսկ ըստ թուրքերուն՝ յառաջացած է ասկեար բառէն, որ կը նշանակէ զինուոր: Ասկերանին անդրադարձած են ոչ միայն հայ, այլեւ ռուս, գերմանացի, թուրք եւ այլ պատմիչներ:
## Տնտեսութիւն
Կը զբաղին երկրագործութեամբ, այգեգործութեամբ եւ անասնապահութեամբ։ Ունի գինիի-քոնեակի, ոչ ալքոհոլային խմիչքներու գործարաններ, շինարարական ծրագիրներ, միջնակարգ եւ երաժշտական դպրոցներ, մշակոյթի տուն եւ կեդրոնական շրջանային հիւանդանոց։ Ասկերանի մէջ կը գտնուի շրջանին վարչակազմին շէնքը եւ քաղաքապետարանը: Հոս կը գտնուի նաեւ հրասայլ յուշահամալիրը (Արցախեան պատերազմին ընթացքին զոհուած ազատամարտիկ Արտավազդ Յակոբեան զոհուած է այս հրասայլին մէջ:)

## Բնակչութիւն
1970-ին Ասկերանի բնակչութեան թիւը կը հասնէր 700-ի, որոնց մեծամասնութիւնը հայեր էին։ Ըստ 2005-ի մարդահամարին, քաղաքը ունէր 1.967 բնակիչ ։ Իսկ 2009-ին քաղաքը  2.180&nbsp;բնակիչ։
## Տեսարժան վայրեր
* Մայրաբերդ
* Ս. Աստուածածին եկեղեցի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան քաղաքներ
Կարկառ գետ

մինի|աջից
**Կարկառ**, գետ Արցախի մէջ, Կուրի աջ վտակը։ Կը բխի Արցախի լեռնաշղթային արեւելեան լանջերէն՝ 2080&nbsp;մ բարձրութենէ, գետաբերանին բարձրութիւնը ծովու մակերեսէն՝ 13 մ է, որ յաճախ Կուր չի հասնիր։ Երկայնքը 109&nbsp;քմ է, ջրհաւաք աւազանը՝ 1490&nbsp;քմ2։ Գլխաւորաբար կը սնանի անձրեւներէն (44%) եւ ստորերկրեայ ջուրերէն (34%), կը յորդի՝ Մարտէն Յունիս ամիսներուն, որու ընթացքին կը ձեւաւորուի տարեկան հոսքին 57%-ը։
մինի|ձախից|Կարկառ գետի ձորը
Տարեկան միջին ծախսը 3, 62 մ3/վ է, հոսքը՝ 137, 1 միլիոն մ3 (Ասկերան քաղաք)։

Մեծ վտակներն են Մեղրագետը եւ Բագարանը։ Ջուրերը կ'օգտագործուին ոռոգման նպատակով։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
Կարկառ գետ
Ստորոգութիւն:Արցախի գետեր
Մեղրագետ

**Մեղրագետ**, գետ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, Արածանիի ձախ վտակը ։ Երկայնքը շուրջ 87 քմ է։ Սկիզբ կ'առնէ Հայկական Տաւրոսի հիւսիսային եւ Բզնունեաց լեռներու արեւմտեան լանջերէն։ Կը հոսի հարաւ-արեւելքէն հիւսիս-արեւմուտք, Մշոյ դաշտին մէջ կը միախառնուի Արածանիին։ Կը յորդի՝ Մայիս-Յունիս ամիսներուն։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
Մեղրագետ

Ստորոգութիւն:Արածանի գետի վտակներ
Թէոդորոս Ռշտունի

**Թէոդորոս Ռշտունի** (), մարզպան եւ Հայոց իշխան՝ 639-654 թուականներուն, ընդհատումներով եւ զօրավար։

Սասանեան արքունիքին համաձայնութեամբ 628-ին նշանակուած է Մարզպանական Հայաստանի սպարապետ։ 634-էն վարած է նաեւ Հայոց մարզպանի պաշտօնը։ Եղած է Հայաստանի մարզպանը Արաբական առաջին արշաւանքներուն ատեն։ Սասանեան Պարսկաստանի՝ արաբներուն կողմէ գրաւուելէն եւ անոր հետեւանքով Մարզպանական Հայաստանի փաստացի անկախութիւն ձեռք բերելէն ետք Թէոդորոս Ռշտունի անձամբ ստանձնած է երկրին պաշտպանութիւնը։

Լարուած յարաբերութիւններ ունեցած է Բիւզանդական Հայաստանի կառավարիչ Մժեժ Գնունիին հետ։ Հայ նախարարներուն եւ կաթողիկոս Ներսէս Գ. Տայեցիին աջակցութեամբ միաւորած է նաեւ Բիւզանդական կայսրութեան ենթակայ Հայաստանը։ 639-ին միաւորուած Հայաստանը վարած է ինքնուրույն քաղաքականութիւն մը՝ Թէոդորոս Ռշտունիի գլխաւորութեամբ։ Ան ամրացուցած է Հայաստանի բերդերը, հզօրացուցած հայոց այրուձին եւ յաջողութեամբ դիմադրած թշնամիին։
## Ծանօթագրութիւններ
Շուշիի բերդ

մինի|աջից|Շուշիի պարիսպներ
**Շուշիի բերդ**, հայկական միջնադարեան ամրոց-բնակավայր։ Կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան Շուշի քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Բերդը հիմնուած է Փանահ-Ալիի կողմէն, որ Նադիր շահի բանակին կը ծառայէր։ Վերջինիս մահէն ետք Իրանի մէջ կը սկսին գահակալական կռիւներ, եւ Փանահ-Ալի, առիթէն օգտուելով, կը հեռանայ Շաքի (քաղաք, Ազրպէյճանի մէջ), ապա՝ Շիրվան (քաղաք), եւ ինքզինք Ղարաբաղի խան կը հռչակէ։ Խամսայի հայ մելիքներու միութիւնը խախտելով՝ ան 1748-1759 թուականներուն կը դառնայ տեղին վարչական ղեկավարը։

մինի|ձախից|Շուշիի ամրոցին հիւսիս արեւմտեան մասը ԺԹ. դարուն
1744-ին Վարանդայի տիրակալ կը նշանակուի Մելիք-Հիւսէյնի անդրանիկ որդին Մելիք-Յովսէփը, զոր պարսիկները Հիւսէյնկ'անուանէին: Ան Խաչէնի Հասան-Ջալալեաններու տան փեսան էր։ Անոր կրտսեր եղբայրը՝ Մելիք-Շահնազար Բ., օգտուելով Իրանի գահակալական կռիւներէն, կը սպաննէ եղբայրը, կը կոտորէ անոր ընտանիքը եւ ինքզինք կը հռչակէ Վարանդայի մելիք։ 
Իրանի Ալի Իպրահիմ շահը կը հաստատէ Շահնազարի իշխանութիւնը։ Արցախի մելիքները կը միաւորեն իրենց ուժերը, կը պաշարեն Մելիք-Շահնազարի աւետարանոց բերդը, բայց ձմրան պատճառով կը վերադառնան՝ գարնան կրկին արշաւելու պայմանով։ Վարանդայի մելիքը կը դիմէ Փանահ խանի օգնութեան, անոր կը հպատակին եւ հաւատարմութեան երդում կու տան եւ անոր աջակցութեամբ կ'ազատին մելիքներու պատիժէն։ Ապա Մելիք- Շահնազարը իր աղջիկը Հուրզադ խանումը, կնութեան կու տայ Փանահի որդիին՝ Իպրահիմ խանին, անոնց կը նուիրէ Արցախի անառիկ բերդաքաղաք Շուշին:

Շուշին կը կոչուի «Փանահաբադ», իսկ աւելի ուշ՝ մօտակայ Շուշիքենդ գիւղին անունով՝ Շուշի, որու բնակիչներուն մէկ մասը կը տեղափոխուի այս ամրոցը՝ Շահբուլաղի բնակիչներուն հետ միասին:

2014 Szuszi, Twierdza (11).jpg
Shusha-walls-P1003108.jpg
Շուշիի ամրոց, ArmAg (5).jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Խաչէն

**Խաչէն**, գաւառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգին մէջ 1979-ի ԼՂԻՄ-ի մէջ։ Թ.- ԺԳ. դարերուն Խաչէնի անունով  կոչուած է ամբողջ Արցախ նահանգը, երբ անոր նախարարական իշխանական տան հիմնական նստավայրը  դարձած էր Խաչէնի բերդը։ Կոստանդին Ծիրանածինի վկայութեամբ (Ժ. դար), բիւզանդական արքունիքը համաձայնագիր մը կնքած  է Խաչէնի իշխանին հետ՝ զայն նկատելով Հայաստանի վարչական միաւոր։ Մինչեւ ԺԲ.-ԺԳ. դարերը գրաւուած տարածքով կը համապատասխանէր Արցախին։ Սելճուք-թուրքերուն, ապա մոնկոլներուն նուաճումներուն ատեն Մուխանք գաւառի (Մուղանի դաշտ) մեծ մասը  կ'անցնի Գանձակի մէջ բնակած քրտական Շադդադեան ամիրայութեան ու անոր ժառանգորդներուն։ Խաչէնը կը զբաղեցնէր Արցախի լեռնային ու նախալեռնային մասերը՝ առանց Միւս Հաբանդ գաւառի հարաւային կէսին, որուն կը տիրէր Արցախի Առանշահիկ իշխանական հարստութեան Դիզակի (Ապու-Մուսայի ժառանգներէն սերած) ճիւղը։

Խաչէնի նահանգին սահմանները կ'անցնէին արեւմուտքէն Սեւանայ լիճի արեւելեան ափերով (ներառելով Սոդք եւ Գեղամայ գաւառները), հարաւ-արեւմուտքէն՝ Դարաբաղեան լեռնաշղթայի հարաւային լանջերով եւ Աղաւնոյ (Հագարի) գետին հոսանքով, հիւսիսէն՝ Մռաւ լերան հիւսիսային լանջերով, իսկ արեւելքէն  Մուխանքի արեւմտեան մասը։

ԺԲ. դարու 2-րդ կէսին Խաչէնի իշխանութիւնը բաժնուած էր երեք ճիւղերու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին զբաղեցուցած տարածքը ստացած էր իր յատուկ անունը. 
# **Ներքին Խաչէն** (խոխանաբերդցիներու իշխանութեան տիրոյթները՝ Մեծիրանք, Բերդաձոր գաւառները, Միւս Հաբանդի հիւսիսային մասը), 
# **Կեդրոնական Խաչէն** կամ **Հաթերք** (Մեծ Կուանք կամ Մեծ Կուենք գաւառին մեծ մասը, Փառիսոսն ու Կողթը), 
# **Վերին Խաչէն** կամ **Ծար**, որ կը ներառէր Սեւանի արեւելեան ափերը եւ Թարթառ (Տրտու) գետի աւազանը՝ Գեղամայ, Սոդք եւ Ծար գաւառները։

Ուշ միջնադարեան աղբիւրներուն մէջ Խաչէն անուան տակ կը հասկցուէր գլխաւորաբար Խաչէնի մելիքութեան բռնած տարածքը Խաչէնագետի աւազանին մէջ, քանի որ նախկին նահանգին տարբեր մասերը, ԺԶ. դարու սկիզբէն, կը զբաղեցնէին Կիւլիստանի, Ջրաբերդի, Ծարի, Սողքի եւ Վարանդայի մելիքութիւնները։

Ստորոգութիւն:Խաչէնի իշխանութիւն
Ստորոգութիւն:Արցախ նահանգի գաւառներ
Ստորոգութիւն:Արցախ
Գետաշէն (Արցախ)

**Գետաշէն,** գիւղ Արցախի Շահումեանի շրջանին մէջ, Կիւրակ գետի ափին։ Այժմ գիւղը գրաւուած է Ազրպէյճանի կողմէ, իսկ բնիկ հայ բնակչութիւնը բռնի տեղահանուած է։

## Պատմութիւն
1991-ի Մայիսին հայաթափուեցան Գետաշէն, Կամօ, Ազատ եւ Մարտունաշէն, Հադրութի շրջանի 14 եւ Բերդաձորի բոլոր հայկական գիւղերը, հարիւրաւոր անմեղ հայորդիներ տարուեցան Շուշիի, Աղդամի, Ֆիզուլիի, Կիրովապատի, Պաքուի բանտերն ու կեդրոնացման ճամբարները։ Անոնցմէ շատերուն ճակատագիրը առ այսօր անյայտ է, տասնեակ անմեղ մարդիկ իրենց մահկանացուն գերութեան մէջ կնքեցին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* «Ազդակ»` Իննսունամեայ Առաքելութեան Ճամբուն Վրայ. Գետաշէնի Եւ Մարտունաշէնի Անկումը։
* Պարտադրուած Իրաւազրկումը Շրջելու Կամքը (Արցախի Հանրապետութեան 25-Ամեակի Առիթով)։
Մատաղիս

**Մատաղիս**, գիւղ Արցախի Մարտակերտի շրջանին մէջ` կեդրոնէն 30 քմ հիւսիս-արեւմուտք՝ 500 մեթր բարձրութեան վրայ, Թարթառ գետի ձախ կողմը։ Տարածքը՝ 2353 հեկտար։

Մատաղիսը, ինչպէս ե՛ւ Թալիշը բարեկարգ գիւղեր են, սակայն պատերազմը այդտեղ մեծ աւերներ գործած է:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Madaghis131.jpg|Ս․ Եղիշէեկեղեցին Մատաղիսի հիւսիս-արեւմտեան կողմը։
Պատկեր:Yeghishe Arakyal Monastery - Եղիշե առաքյալի վանք 17.JPG|Պատին մէջ տեղաւորուած խաչքարերը՝ Եղիշէ առաքեալի վանքին մէջ։
Պատկեր:Yeghishe Arakyal Monastery - Եղիշե առաքյալի վանք 04.JPG|Եղիշէ առաքեալի վանքին գաւիթը։
Պատկեր:Madaghis133.jpg|Մատաղիսի բնակելի տուներէն, 2011 


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարտակերտի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի շրջանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Մարտակերտի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Արցախ
Վասպուրական

մինի|323x323փքս
**Վասպուրական**՝ Մեծ Հայքի 8-րդ նահանգը։ Հիւսիսէն սահմանակից էր Այրարատ, հիւսիս–արեւելքէն՝ Սիւնիք, արեւելքէն՝ Փայտակարան եւ Պարսկահայք, հարաւէն՝ Կորճայք, Մոկք եւ Աղձնիք, արեւմուտքէն՝ Տուրուբերան նահանգներուն։ Կը ներառէ 34 գաւառ։

## Վարչական բաժանում
Ըստ կարգ մը հայ պատմաբաններու, ժամանակին տարածուած էր այն տեսակէտը, թէ Աղիովիտ գաւառը կիսուած էր Տուրուբերանի եւ Վասպուրականի միջեւ։ Սուրէն Երէմեան, «Աշխարհացոյցի» բոլոր ձեռագիրներու տարընթերցումները չունենալով, գաւառը կը բաժնէ երկու մասի, որու արեւմտեան հատուածը իբրեւ Աղիովիտ գաւառ, կը յատկացնէ Տուրուբերանին, իսկ արեւելեան հատուածը՝ իբրեւ Աղիովիտ գաւառ, Վասպուրականին։ Անոր կարծիքով, ըստ երեւոյթին սկիզբը գոյութիւն ունեցած է մէկ Աղիովիտ գաւառ, որ հետագային վաճառաշահ Զարիշատ քաղաքի բարձրանալուն  հետեւանքով, որ «արքունի քաղաք»ի  իրաւունք ստացած էր, կը բաժնուի երկու մասի, որոնցմէ արեւմտեանը կը դառնայ Զարիշատի քաղաքային տարածք։

Վասպուրականը Աղիովիտ անունով գաւառ չէ ունեցած, հետեւաբար անկախ ներքին բաժանմունքէն, Աղիովիտը ամբողջութեամբ կը պատկանի Տուրուբերանին։ Այդ իրողութիւնը յստակ կը դառնայ նաեւ այն իրողութենէն, որ Հայաստանի 591-ի երկրորդ բաժանման ատեն պարսկա-բիւզանդական սահմանագիծը կ'անցնէր ոչ թ իրականութեան մէջ գոյութիւն չունեցող երկու Աղիովիտներու մէջէն, այլ Առեստի անմիջական հարեւանութեամբ, որմով կարծես թէ Վասպուրականի մէկ հատուածը եւս կ'անցնէր Բիւզանդիոնին։ Վերջինս Վասպուրականի մէջ տարածքային ձեռքբերումներ չունէր, պարզապէս Աղիովիտ գաւառը ամբողջութեամբ անցած էր կայսրութեան։

Այսպիսով, Վասպուրականը կազմուած էր հետեւեալ 34 գաւառներէն (նախապէս տարածուած 35 գաւառներուն փոխարէն, հանելով Աղիովիտը Վասպուրականի գաւառներու ցանկէն).
* Ռշտունիք - կեդրոնը՝ Մանակերտ
* Տոսպ - կեդրոնը՝ Վան
* Բոգունիք 
* Արճիշակովիտ 
* Կուղանովիտ - կեդրոնը՝ Կուղան 
* Առբերանի - կեդրոնը՝ Առեստաւան 
* Գառնի 
* Բուժունիք 
* Առնոյոտն 
* Անձեւացիք (Անձրեւացիք) - կեդրոնը՝ Կանգաւար
* Տրպատունիք 
* Հայոց ձոր կը կոչուէր նաեւ Երուանդունիք - կեդրոնը՝ Հայկաբերդ
* Բուն Մարդաստան 
* Մարդաստան - կեդրոնը՝ Համբոյրազան 
* Արտազ - կեդրոնը՝ Շաւարշաւան  
* Ակէ - կեդրոնը՝ Ականիս
* Աղբակ Մեծ - կեդրոնը՝ Յադամակերտ
* Անձախի ձոր - կեդրոնը՝ Կոտորոց բերդ
* Թոռնաւան (Թոռնաւան) - կեդրոնը՝ Թոռնաւան 
* Ճուաշ-ռոտ - կեդրոնը՝ Մարտակերտ
* Կրճունիք 
* Մեծնունիք 
* Պալունիք - կեդրոնը՝ Պղուանք
* Գուկանք 
* Աղանդ-ռոտ - կեդրոնը՝ Նուարսակ
* Պարսպատունիք 
* Արտաշիսեան կը կոչուէր նաեւ Արտաւանեան - կեդրոնը՝ Արտամէտ
* Բաքրան - կեդրոնը՝ Մարանդ
* Գաբիթեան 
* Գազրիկեան- կեդրոնը՝ Գազրիկ
* Տայգրեան 
* Վարաժնունիք - կեդրոնը՝ Տաշիր
* Գողթն - կեդրոնը՝ Գողթն
* Նախճաւան - կեդրոնը՝ Նախիջեւան
## Աղբիւրներ
* 1 Չիթունի, Յուշեկք Հայաստանի, Ա. տարի, Կ. Պոլիս,1919, էջ 61 
* 2 «Արծուի Վասպուրական» 1858,

## Արտաքին յղումներ
*  vaspurakan.am 
Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ
Ստորոգութիւն:Պատմական մարզեր
Ստորոգութիւն:Մեծ Հայքի նահանգներ
Կէյց Քեմպրիճ կրթաթոշակ

**Կէյց Քեմպրիճ կրթաթոշակը** 2000 թուականին Պիլ եւ Մելինտա Կէյց հիմնարկին  կողմէն Քեմպրիճի համալսարանին կատարուած 210 միլիոն ամերիկեան տոլարի նուիրատուութեամբ հիմնուած կրթաթոշակ մըն է: Անիկա կը յատկացուի միջազգային այն խոստմնալից ուսանողներուն, որոնք կը դիմեն համալսարանին ճիւղերէն որեւէ մէկուն` շարունակելու համար իրենց յետաւարտական  ուսումը:

## Կրթաթոշին արժանացած հայեր

* Լիբանանահայ Ուսանող Անդրանիկ Սեֆիլեանը Արժանացած Է «Կէյց Քեմպրիճ» Կրթաթոշակին։

## Ծանօթագրութիւններ
Ատրպատական

thumb|300px|Ատրպատականը Տիգրան Մեծի կայսրութեան կամ տիրակալութեան կազմին մէջ
**Ատրպատական** (նաեւ՝ Մարաստանի Ատրպատական, Փոքր Մարաստան, հին պարսկերէն՝ *Āturpatkān*, պահլաւերէն (Միջին պարսկերէն, որ կը գործածուէր Պարսկաստանի մէջ Սասանեաններու շրջանին) Āturpātākān, դասական պարսկերէն՝ Āδarbāδāgān/Āδarbāyagān, յունարէն՝ ᾿Ατροπατήνη, բիւզանդական յունարէն՝ *Άδραβιγνων*, ասորերէն՝ *Aδorbāyγān*, արաբերէն՝ آذربایجان‎‎), ներկայիս Իրանի հիւսիս-արեւմուտքը տեղակայուած պատմական երկրամաս եւ հին պետութիւն։ Սահմանակից էր Մեծ Հայքին հարաւ-արեւելքէն։ Ատրպատականի մայրաքաղաքը Գանձակն էր։ Վաղ շրջանին մայրաքաղաքն էր ՝ Փրաասպան։

Ք.Ա. 7-6-րդ դարերուն Մարաստանի հիւսիսային երկրամասն էր, 6-4-րդ դարերուն Աքեմենեան Իրանի Փոքր Մարաստան սատրապութիւնը։ Տարածուած էր Կապուտան (Ուրմիոյ) լիճի եւ Կասպից ծովի միջեւ՝ հարաւէն սահմանակցելով Մեծ Մարաստանին, արեւմուտքէն եւ հիւսիսէն՝ Մեծ Հայքի Նոր Շիրական (Պարսկահայք), Վասպուրական եւ Փայտակարան նահանգներուն։ Ք.Ա. 321 թուականին անկախացաւ եւ հարստութեան հիմնադիր թագաւոր Ատրոպատեսի անունով կոչուեցաւ նաեւ Ատրպատական։ 

Հայ Արշակունիներու ժամանակ կը զանազանուէր «Հայոց Ատրպատականը» (կոչուած է նաեւ «Մարաց գաւառ»)։ Հայաստանի այս գաւառը Տրդատ Ա-ի կալուածքն էր, որ անոր թագաւոր հռչակուելէն յետոյ, մնաց իբրեւ «տուն ձեռական իշխանութեան թագաւորին Հայոց» (Փաւստոս Բիւզանդ)։ Տիոն Կասիոսը եւ Հերոտիանոսը կը վկայեն, որ Պարթեւ Արշակունիներու անկումէն (224) յետոյ Հայաստանն ու Ատրպատականը երկար տարիներ համատեղ ուժերով կը պայքարէին Սասանեան Արտաշիր I թագաւորի դէմ։ 252 թուականին Ատրպատականը վերջնականապէս նուաճուեցաւ եւ վերածուեցաւ մարզպանութեան՝ Սասանեաններուն ենթակայ շահապի կամ սատրապի գլխաւորութեամբ։ Այնուհետեւ Ատրպատականը դարձաւ Սասանեան պետութեան յենակէտը՝ ընդդէմ Հայաստանի, Աղուանքի եւ Վրաց աշխարհի։ 387 թուականին Հայաստանի բաժանումէն յետոյ, Պարսկահայք նահանգը Հեր, Զարեւանդ գաւառներով, որոնք ունէին ռազմավարական կարեւոր դիրք, Սասանեաններն անջատեցին Մեծ Հայքէն եւ միացուցին Ատրպատականին։ Պարսկական զօրքերը սովորաբար Պարսկահայքով կը ներխուժէին Հայաստան։ Սասանեան Խոսրով I Անուշիրվան թագաւորի (իշխած է 531—578) կատարած վարչական նոր բաժանումով, Ատրպատականը դարձաւ պարսկական պետութեան չորս քուստակութիւններէն մէկը, որ յայտնի է «Քուստակ-ի Ատրպատական» անունով։ Անիկա կը կառավարէր ռազմական եւ վարչական լիազօրութիւններ ունեցող «պատկոսպանը», որուն նստավայրն էր Գանձակ քաղաքը։ Ասոր իշխանութեան կ'ենթարկուէին Հայոց, Վրաց եւ Աղուանէն մարզպանութիւնները։

Ստորոգութիւն:Եւրոպայի պատմական երկիրներ
Գէորգ Քանանեան

**Գէորգ Քանանեան** Եղիայի (Իլիա) (1836 Ղզլար,- 1897 Մոսկուա), հայ մանկավարժ, պատմաբան, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Աւարտեր է Սթավրոփոլի երկրամասի (Stavropol Krai) (Gymnasium) կիմնազիան (այսինքն՝ հանրակրթական միջնակարգ ուսումնական հաստատութիւնը) (1854), Մոսկուայի համալսարանի պատմա-լեզուագրական կաճառը (1858)։ 1861 թուականին ստացեր է մագիստրոսի աստիճան։ 1861-1881 թուականներուն եղեր է Լազարեան ճեմարան]]ի տեսուչ, 1881-1897 թուականներուն՝ վերատեսուչ։ Դասաւանդեր է Մոսկուայի համալսարանի, Լազարեան ճեմարանի, ինչպես նաեւ Ցիմերմանի արական կիմնազիայի մէջ։ Քանանեանի գործունէութեան շրջանին ճեմարանը վերածուեր է բարձրագոյն դպրոցի։ Իր նախաձեռնութեամբ կառուցուեր են մարմնամարզական դահլիճ, ննջարաններ՝ գիշերօթիկ սաներու, ինչպէս նաեւ առանձին մասնաշէնք՝ մասնագիտական դասարաններու եւ գրադարանի համար։ Քանանեան «Գամառ–Քաթիպա» գրական ընկերութեան հիմնադիրներէն է (1854)։ Քանանեանի «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիայի տառապեալ հայերրուն» ժողովածոյի եւ հայ պարբերականներու մէջ յօդուածներ  հրատարակեր է արեւմտահայերու կեանքի, ինչպէս նաեւ Լազարեան ճեմարանի պատմութեան վերաբերեալ։ Քանանեանի կտակի համաձայն 1901 թուականին Նոր Ջուղայի մէջ հիմնուեր է Գէորգ Քանանեան երկսեռ դպրոցը, որը 1915-1916 ուսումնական տարիին վերածուեր է Օրիորդաց դպրոցի։

## Երկեր
* Семидесятилетие Лазаревского института восточных языков (1815-1890), М.,1891.

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Մոսկուայի պետական համալսարանի շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Մոսկուայի պետական համալսարանի դասախօսներ
Թիւրքմենչայի պայմանագիր

**Թիւրքմենչայի Պայմանագիրը 1828** (պարսկերէն՝ عهدنامه ترکمنچای), ստորագրուած է Ռուսաստանի եւ Պարսկաստանի միջեւ 10 Փետրուարին, Պարսկաստանի Արեւելեան Ազրպէյճան նահանգի **Թիւրքմենչա** գիւղին մէջ՝ 1826-1828 թուականներուն ռուս–պարսկական պատերազմներուն վերջ տալու համար։

1828-ին Թիւրքմենչայի պայմանագիրը կնքուած է Ռուսաստանի եւ Իրանի միջեւ՝ իբրեւ նշան 1826-1828 թուականներու ռուս-պարսկական պատերազմի աւարտը։ Պայմանագիրը ստորագրուած է 21 Փետրուար-ին Թիւրքմենչա գիւղին մէջ (Թաւրիզի մերձակայքը)։ Ռուսական կողմէն զայն ստորագրած է Իւան Պասկեւիչ, Պարսկաստանի կողմէն՝ արքայազն Աբաս-Միրզա։ Խաղաղութեան պայմաններուն մշակման մասնակցած է Ալեքսանդր Կրիպոյետով (Alexander Griboyedov)։

Ըստ այս պայմանագիրին, երկու երկիրները կը համաձայնին։

# Պայմանագիրին 4-րդ յօդուածին համաձայն՝ Իրան Երեւանը եւ այսօրուան Ազրպէյճանին մաս կազմող՝ Նախիջեւանը, Թալիշը, Օրդուբադը եւ Արրան նահանգի Մուղան շրջանները կը յանձնէ Ռուսաստանին, ինչպէս նաեւ այն շրջանները, որ Ռուսաստանին յանձնած է Կիւլիստանի պայմանագիրին ընթացքին։
# Արաքսն է նոր սահմանը Իրանի եւ Ռուսաստանի միջեւ, «Արարատ ղալայէն մինչեւ Ասթարա գետի ելանցքը»։
# Պայմանագիրին 6-րդ յօդուածին համաձայն՝ Իրան կը խոստանայ Ռուսաստանին վճարել 10 քորուր ոսկի (1828-ի արժոյթով)։
# Պայմանագիրին 8-րդ յօդուածին համաձայն՝ պարսկական նաւերը կը կորսնցնեն իրենց իրաւունքները Կասպից ծովուն մէջ եւ իր ափերուն շրջելու, որ կը տրուի Ռուսաստանին։
# Իրան կը ճանչնայ Պարսկաստանի մէջ գտնուող ռուսերուն անձնատուր ըլլալուն իրաւունքը։
# Պայմանագիրին 10-րդ յօդուածին համաձայն՝ Ռուսաստան կը շահի իր հիւպատոսական պատուիրակները Պարսկաստան եւ այլուր ուղարկելու իրաւունքը։
# Պայմանագիրին 13-րդ յօդուածին համաձայն՝ պատերազմի գերիներու փոխանակում։
# Պայմանագիրին 10-րդ յօդուածին համաձայն՝ Պարսկաստան իրաւունք ունի տնտեսական պայմանագիրեր կնքել Ռուսաստանի հետ՝ ինչպէս որ Ռուսաստան կը ճշդէ։
# Պայմանագիրին 7-րդ յօդուածին համաձայն՝ Ռուսաստան կը խոստանայ աջակցիլ Աբբաս Միրզային իբրեւ Պարսկաստանի թագաժառանգը Ֆաթհալի Շահին մահէն ետք։
# Պարսկաստան պաշտօնապէս ներողութիւն կը խնդրէ իր կողմէն Կիւլիստանի Պայմանագիրին համաձայնութիւններուն  խախտման համար։
# Պայմանագիրին 15-րդ յօդուածին համաձայն՝ Ֆաթհալի Շահը կը խոստանայ հիւսիս արեւմտեան շրջանին որեւէ խանութիւններու անջատման շարժումները չհալածել։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Թիւրքմենչայի պայմանագիրը՝ բնագիրը 
* Թիւրքմենչայի պայմանագիրին յօդուածը (ռուսերէն)

Ստորոգութիւն:Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828)
Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանի պատմութիւն
Ստորոգութիւն:1828 միջազգային յարաբերութիւններ
Ստորոգութիւն:Ռուսական կայսրութեան պայմանագիրեր
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ պատմութիւն
Ստորոգութիւն:ԺԹ. դարը Հայաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի խաղաղութեան պայմանագիրեր
Ստորոգութիւն:ԺԹ. դարը Վրաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Պայմանագիրներ
Սթավրոփոլի երկրամաս

**Սթավրոփոլի երկրամաս** (), երկրամաս Ռուսաստանի Դաշնութեան մէջ, Ռուսաստանի դաշնային ենթակայ։ Վարչական կեդրոնը Սթավրոփոլ քաղաքն է։ Բնակչութեան թիւը կը կազմէ 2 802 հազար մարդ։

## Աշխարհագրութիւն
Սթավրոփոլի երկրամասը կ'ընդգրկէ Նախակովկասի կեդրոնական մասը եւ Մեծ Կովկասի հիւսիսային լանջերու մեծ մասը: Սահմանակից է Ռոսթովի մարզին, Քրասնոտարի երկրամասին, Քալմիքիային, Տաղստանին, Չեչենիային, Հիւսիսային Օսիային, Քապարտա-Պալքարիային եւ Քարաչայ-Չերքեզիային։

## Բնակչութիւն
; Ազգային կազմը

Սթավրոփոլի երկրամասի ազգային կազմը 2010 թուականի մարդահամարի տուեալներով ունի հետեւեալ տեսքը․

## Վարչատարածքային բաժանում
}

## Ծանօթագրութիւններ
Վիգէն Պէրպէրեան

**Վիգէն Պէրպէրեան** (), վէպերու հեղինակ եւ յօդուածագիր։ 

## Կեսագրական գիծեր եւ գործեր
Պէրպէրեան մեծցած է Պէյրութի հայախօս տան մէջ: Ընտանիքը Լոս ԱնՃելըս տեղափոխուած է Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ։ Կեանքին այս փորձը օգնած է զինք ձեւաւորելու անոր առաջին վէպը։ 

Ան հեղինակն է «The Cyclist» եւ «Das Capital» վէպերուն ու աշխատակցած է «New York Times», «Financial Times» եւ «Los Angeles Times» թերթերուն: Ան ապրած եւ գործած է Մենհեթընի, Փարիզի եւ Երեւանի մէջ: 

Անոր վէպերը թարգմանուած են ֆրանսերէնի, եբրայերէնի, իտալերէնի, գերմաներէնի եւ հոլանտերէնի: 

Պէրպէրեանի աշխատանքները յատկանշական են իրենց խոր խելքով եւ տնտեսական եւ քաղաքական անարդարութեան զգացումով: 

Վէպերէն յիշենք․ 

* «Հեծելանւորդը» (The Cyclist), լոյս տեսած 2002-ին, Նիւ Եորք։ 
* «Տաս քափիթալ (Das Kapital), լոյս տեսած 2007-ին, Նիւ Եորք: 

## Ծանօթագրութիւններ
Կարինէ Թորոսեան

**Կարինէ Թորոսեան** (), շարժապատկերի բեմադրիչ: 

## Կենսագրական գիծեր եւ գործեր
Ծնած է Պէյրութ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին՝ 1979-ին, ընտանիքին հետ փոխադրուած է Քանատա եւ հասակ նետած Թորոնթոյի մէջ, ապա անցած է Փարիզ:

Անոր առաջին կարճ ֆիլմը՝ «Վիժընզ»ը (Visions), զոր նկարահանած էր 22 տարեկանին, մաս կազմած է Փարիզի Ճորճ Փոմփիտու (Centre Georges Pompidou) կեդրոնին մէջ, ֆիլմերու ցուցադրութեան յետադարձ (retrospective) ծրագիրին: 

Անոր հետագայ ֆիլմերը, երբ ան 25 տարեկան էր, ցուցադրուած են «New York Museum of Modern Art»ի «Cineprobe»ի շրջանակէն ներս:

1999-ին, անոր պատուիրած են «experimental» երաժիշտ «Sparklehorse»ի երաժշտութեան հիմամբ իրականացնել կարճ տեսաերիզ մը, որ ստացած է 2000-ի Պերլինի փառատօնի պատուոգիրը: 

Երկու տարի ետք, վերոյիշեալ երաժիշտի երաժշտութիւնը ներկայացնող «Babies on the Sun»ը, Պերլինի միջազգային փառատօնին ստացած է «Լաւագոյն կարճ ֆիլմ» մրցանակը:

Անոր գործերը ընդգրկած են տեսաերիզ մը՝ «System of a Down» խումբին նուիրուած, եւ «Stone, Time, Touch» երկար ժապաւէնը, որ 2007-ին արժանացած է Վարշաւիոյ միջազգային ֆիլմի փառատօնի «Լաւագոյն երկար ֆիլմ» մրցանակին: Նոյն տարին, ան Պերլինի մէջ DAAD արուեստագէտներու բնակութեան  (residency) մրցանակը կը ստանայ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Շարժապատկերի բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Բեմադրիչներ
Վամելօ

**Վամելօ ՍՊԸ** (Վամելօ), հայկական ընկերութիւն, որ կը զբաղի փողային երաժշտական գործիքներու արտադրութեամբ։

## Նկարագրութիւն
Ընկերութիւնը մասնաւորապէս կ՚արտադրէ տուտուկներ, տուտուկի ձայնարտադրիչներ եւ պարագաներ անոնց համար։ Հիմնադրուած է 2017 թուականին Նոյեմբեր 1-ին, Երեւան քաղաքին մէջ։
մինի|450x450փքս

## Արտադրանք
Վամելօ ընկերութիւնը կ՚արտադրէ տարբեր լարուածքի տուտուկներ, զորս պատրաստելու համար բացառապէս կ՚օգտագործուի աւանդական ծիրանի փայտը։ Տուտուկները կ՚ըլլան երկու տեսակի՝ տիադոնիք եւ քրոմադիք։ Լարուածքները բազմատեսակ են՝ սոլ, լա, սի պէմօլ, սի, տօ եւ ռէ։

## Տես նաեւ

* Դուդուկ
* Երաժշտական գործիք
* Փողային երաժշտական գործիք

## Ծանօթագրություններ


## Արտաքին յղումներ

https://www.vamelo.com

Ստորոգութիւն:Category:Երաժշտություն
Ստորոգութիւն:Category:Երաժշտական գործիքներ
Սամուէլ Կարապետեան

**Սամուէլ Կարապետեան** (), յուշարձանագէտ եւ պատմաբան։

## Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն
Ան ծնած է 1961-ին, Երեւան: 1978-ին աւարտած է Երեւանի Միսաք Մանուշեանի անուան թիւ 48 դպրոցը: 

1975 թուականէն սկսած է ճամբորդել Խորհրդային Հայաստանի տարածքով` բնութիւնը ուսումնասիրելու նպատակով, իսկ 1978-էն սկսեալ լուսանկարած, չափած եւ նկարագրած է հայկական յուշարձանները ամբողջ Արեւմտահայաստանի տարածքին: 

Հեղինակ է բազմաթիւ արժէքաւոր գիրքերու եւ աշխատութիւններու, որոնց շարքին հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած գիտական ուսումնասիրութիւններ, Հայաստանի պատմութեան հատորեակներ, առանձին գիրքեր եւ պարբերականներ։ 

Երեք տասնամեակի ընթացքին հետազօտած եւ ցուցակագրած է Արեւմտեան Հայաստանի հայ ճարտարապետութեան հազարաւոր նմուշներ: Հայկական յուշարձաններու ոչնչացման փաստերը Սամուէլ Կարապետեան 2007-ին ներկայացուցած է Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսին, իսկ 2008-ին` Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանին:

## Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամ
Սամուէլ Կարապետեան Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի երեւանեան գրասենեակի նախագահն էր: Հեղինակ է բազմաթիւ արժէքաւոր գիրքերու եւ աշխատութիւններու:

## Մրցանակներ եւ շքանշաններ
Արժանացած է․

* Հայաստանի նախագահի մրցանակին,
* Արցախի Հանրապետութեան «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հայկական յուշարձանները մեր անձնագիրներն են, որոնցմէ կը վախնայ Ատրպէյճանը
Վահրամ Թաթիկեան

**Վահրամ Թաթիկեան** (),  բանաստեղծ, արձակագիր, երգիչ-երգահան։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Թաթիկեան ծնած է 1949-ին՝ Երեւան, մտաւորականներու ընտանիքի մէջ: Ան արձակագիր Շահէն Թաթիկեանի եւ արձակագիր, լրագրող Շաքէ Վարսեանի որդին է:

Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան հիմնարկի հնագիտութեան բաժինը` մասնագիտանալով հայ արուեստի պատմութեան մէջ:

1974 թուականէն աշխատած է Հայաստանի հանրապետութեան գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի (ՀՀ ԳԱԱ) արուեստի հիմնարկին մէջ:

Գորգագիտութեան նուիրուած բազմաթիւ գիտական յօդուածներու եւ հրապարակումներու հեղինակ է, ինչպէս նաեւ աւելի քան քսան գորգերու էսքիզներու, որոնք գործուած ու պահուած են տարբեր հաւաքածոներու մէջ:

Հեղինակած է հարիւրաւոր երգեր ու տարբեր լուսանկարներ:

1977 թուականին դարձած է Հայաստանի գրողներու միութեան (ՀԳՄ) անդամ:

Թաթիկեան 1988 թուականին մասնակցած է արցախեան շարժման:

## Երկեր
1981 թուականին հրատարակուած են անոր․

* «Հայկական գորգարուեստ»,
* «Քառասուն երգ կամ երկու համերգ ձեզ համար» գիրքերը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Հաբանդ

**Հաբանդ**, գրաբար՝ **Միւս Հաբանդ**, երբեմն ուղղակի Հաբանդ, գաւառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմին մէջ, Կարկառ գետիn աջ ափէն մինչեւ Դիզափայտի լեռները եւ Քիրսի լեռնաշղթայէն մինչեւ Մուխանք դաշտիn արեւմտեան եզերքը։

## Աշխարհագրութիւն
Հաբանդի տարածքը մօտաւորապէս կը համապատասխանէ ներկայի ԼՂՀ Մարտունիի եւ Հադրութի շրջաններուն։

## Պատմութիւն
Հաբանդի Ամարաս աւանին եկեղեցին եւ վանքը հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչ։ Հոն ամփոփուած է Գրիգորիսի (Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչի թոռան) աճիւնը, որուն վրայ Ե. դարուն Վաչագան Գ. Բարեպաշտ թագաւոր կառուցած է Ս. Գրիգորիս մատուռը։ Նշանաւոր էր Հաբանդի Գտիչ կամ Քթիշ բերդաւանը (ներկայիս Հադրութի շրջան)` համանուն եպիսկոպոսանիստ վանքով։ Գտիչէն ոչ հեռու (ներկայիս Տող եւ Տումի գիւղերուն քով) գտնուող Գոռոզ բերդաւանին (ծանօթ է Ը.-Թ. դարերէն) անունով հայ քերական-մեկնիչները (Համամ Արեւելցի, Վարդան Արեւելցի եւ ուրիշներ) յաճախ Հաբանդի բարբառը կոչած են «Գոռոզի բարբառ», որ առհասարակ Արցախի բարբառն է։ Ուշ միջնադարուն Հաբանդ վարչականօրէն բաժնուած է Դիզակի (հարաւային մասը) եւ Վարանդայի (հիւսիսային մասը) գաւառներուն՝ համանուն մելիքութիւններով, որուն պատճառով մոռցուած է հնագոյն անուանումը։

## Տես նաեւ
* Արցախ

## Գրականութիւն
* Թ.Խ. Յակոբեան (1981). Հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն. Երեւան։ «Միտք»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախ նահանգի գաւառներ
Վահագն Յովնանեան

**Վահագն Յովնանեան** (), իրաքահայ գործարար, հասարակական գործիչ եւ բարերար։ Հայ ճարտարագէտ-ձեռնարկատէր, հասարակական գործիչ, բարերար Հրայր Յովնանեանին եղբայրը:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ան ծնած է Իրաք: 1952-ին աւարտած է Պաղտատի գոլէճը, 1956-ին` Ֆիլատելֆիոյ Ս. Ժոզեֆի համալսարանը (Փենսիլվանիա նահանգ)` ստանալով բնագէտի պսակաւոր գիտութեանց աստիճան:

1959 թուականին հիմնած է՝ եղբայրներուն հետ, «Յովնանեան եղբայրներ» համագործակցականը՝ եղած է փոխնախագահ։

1969 թուականին` սեփական անշարժ գոյքի շինարարութեան «Hovhit» ընկերութիւնը: Գործունէութեան աճով, ընկերութիւնը ճիւղաւորուած եւ հիմնադրած է քանի մը դուստր ընկերութիւններ` «V.S. Hovnanian Group», «Adelfia Water Company», «Adelfia Sewer Company», «Hovnanian Realty», «Clear Title Agency» եւ «Grandview Cable»:

1985 թուականին Յովնանեան որդիին` Շանթին հետ նախաձեռնած է յաճախականութեան լայն ընդգրկումով հեռահաղորդակցութեան ընկերութեան` հիմնելով «Cellular Vision» համագործակցականը, որ հետագային վերանուանուած է «SpeedUS»:

1960-ականներուն Յովնանեան 4 տարի շարունակ եղած է Նիւ Ճըրզի նահանգի Ռիճֆիլտ քաղաքի Ս. Վարդանանց հայ առաքելական եկեղեցւոյ հոգաբարձուներու խորհուրդի նախագահ, նաեւ` Ամերիկա-Իսրայէլ բարեկամութեան խորհուրդի անդամ:

«Յովնանեան Ինթըրնեշընըլ» (1998 թուականէն) եւ «Յովնանեան Կրուփ» ընկերութիւններու նախագահ է:

ԱՆոր բարեսիրական ծրագիրները նպատակաուղղուած են հայ մշակոյթի զարգացման ու պահպանման, նաեւ Հայաստանի մէջ զբօսաշրջութեան զարգացման:

Կնոջ` Յասմիկ Յովնանեանի հետ, 1976 թուականին Նիւ Միլֆորտ քաղաքին մէջ հիմնած է հայկական դպրոց, նպաստած է Միացեալ Նահանգներու հիւսիս-արեւելեան հայ համայնքի կրթական, կրօնական եւ մշակութային խնդիրներու լուծման:

1998 թուականին Երեւանի մէջ կառուցած է Վահագնի թաղամասը:

2000 թուականին Հայաստանի մէջ հիմնած են Սայաթ Նովայի անուան, 2002 թուականին` «Վահագն» մրցանակները:

2001 թուականի մայիսին ստեղծած է «Հայկական զբօսաշրջութեան զարգացման գործակալութիւնը»:

*

## ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հայութեամբ Բաբախողներու Սփիւռքը Հայաստանի Կամրջած Վահագն Յովնանեան Ոչ Եւս Է
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Համլեթ Գէորգեան (պատմաբան)

**Համլեթ Գէորգեան** (), հայ պատմաբան։ Արցախեան ազատամարտի մասնակից, պատմական գիտութիւններու դոկտոր, Հայաստանի ազգային բազմարուեստից համալսարանի հասարակական գիտութիւններու ամպիոնի փրոֆեսէօր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Համլեթ Գէորգեան ծնած է Ապարանի շրջանի Մելիք գիւղին մէջ:

1974-1979-ին ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան բաժանմունքի փիլիսոփայութեան բաժինին մէջ:

1979-1982-ին եղած է ուսուցիչ: Միաժամանակ փիլիսոփայութիւն դասաւանդած է Երեւանի բազմարուեստից հիմնարկին մէջ:

1982-1991-ին եղած է ուսուցիչներու կատարելագործման հանրապետական հիմնարկի հասարակագիտութեան ամպիոնի աւագ դասախօս:

Անդամակցած է Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան: Մասնակցած է արցախեան պատերազմին: Պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն:

1999-էն աշխատած է Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի փիլիսոփայութեան եւ իրաւունքի հիմնարկին մէջ` իբրեւ աւագ գիտաշխատող:

Գէորգեան հեղինակ է հայոց ազգային-ազատագրական պայքարի էջերը լուսաբանող բազմաթիւ գիրքերու:

Ազատագրական պայքարի մասին յօդուածաշարք հրապարակած է Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութեան «Զինուոր» թերթին մէջ: Հանդիսացած է նաեւ պաշտպանութեան նախարարութեան «Մայր Հայաստան» ռազմական պատմութեան թանգարանի գիտական գծով փոխտնօրէն:

Պասակաձեւ ժահրի պատճառով մահացած է 24 Յունիս 2020-ին։

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է․

* «Շուշիի ազատագրման» մետալով,
* «Դրաստամատ Կանայեան» մետալով։

## Երկեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ