open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տիարպեքիրի Ջարդերը (1895)

**Տիարպեքիրի Ջարդերը** կամ Տիգրանակերտի Ջարդերը կոտորածներ են Օսմանեան կայսրութեան Տիարպեքիրի (Տիգրանակերտի) վիլայեթի մէջ (1895 թուականի նոյեմբերին)։ Այդ իրադարձութիւնները Համիտեան ջարդերու մասն էին, որոնք ուղղուած էին քրիստոնէական բնակչութեան դէմ։
[մինի|[Տիարպեքիրի (Տիգրանակերտ) ամրոցը Տիգրիս գետի ափին]]

Ֆրանսայի փոխհիւպատոս Մէյրիէի զեկոյցի համաձայն Տիարպեքիրի (Տիգրանակերտի) սանջաքի տարածքին մէջ, 119 գիւղեր, որոնք բաղկացած էին 6000 ընտանիքներէ, թալանուած եւ այրուած էին, մօտ 30 000 քրիստոնեաներ սպանուած կամ անյայտ կորսուած էին։ Մասնաւորապէս Տիարպեքիր (Տիգրանակերտ) քաղաքին մէջ առեւանգած էին 50 կանանց եւ աղջիկներու, իսկ գիւղերուն մէջ այդ թիւը շատ աւելի մեծ էր։ Տիարպեքիր (Տիգրանակերտ) քաղաքի նիւթական վնասներու չափը կը գնահատուէր ըստ Մէյրիէի 2 միլիոն թրքական ֆունտին, իսկ սպանուած քրիստոնեաներու թիւն էր 3000։

Իսլամներու մօտ սպանուածներու թիւը կը կազմէր 195, որոնցմէ 70-ը սպանուած էին իսլամներու կողմէն՝ թալանուած գօրքը բաժնելու ժամանակ։ Ջարդերու ընթացքին մօտ 1500 քրիստոնեաներ կրցած էին պատսպարուիլ Ֆրանսայի հիւպատոսարանին մէջ, իսկ մօտ 3000-ը՝ Սուրբ հայրերու տաճարին մէջ (Монастырь Святых отцов)։ Այն թաղամասերուն մէջ, որոնցմէ քրիստոնեաները ունէին որոշակի զէնք եւ զինամթերք եւ կրցած էին հաւաքել եւ միաւորել բաւարար քանակութեամբ՝ ջարդարարները մուտք չէին գործեր։ Սակայն եռօրեայ ջարդերէն յետոյ թրքակական ուժայինները քրիստոնեաներուն զինաթափած են, իսկ իսլամներու մօտ ձգած էին զէնքերը։ Շատ հայեր ձերբակալուեցան եւ կոտանքներու կ'ենթարկուէին բանտերուն մէջ։

Թուրքերը հայ բնակչութենէն խլեցին անգամ այն փոքրածաւալ օգնութիւնը, որը տրամադրուած էր անօթի մնացած ընտանիքներուն։ Պատճառն այն էր, որ հայ եպիսկոպոսը հրաժարած էր ստորագրել այն փաստաթղթերը, որոնք կը փաստագրէին հայերու մեղաւորութիւնը ջարդերու իրագործման մէջ։

## Տե՛ս նաեւ
* Դիարբեքիրի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Աղբիւրներ
* «Геноцид армян в Османской империи», Сборник документов и материалов под редакцией М. Г. Нерсисяна. Второе дополненное издание. Издателсьство «Айастан», Ереван 1983, стр.132 - 137 (Էլեկտրոնային տարբերակ)։
Ստորոգութիւն:Հայկական հարց
Ստորոգութիւն:1895
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Տիգրան Մելքոնեան

**Տիգրան Մելքոնեան**, Բնիկ Տիգրանակերտցի, Հալէպ հաստատուած Ճոն Մելքոնեանի զաւակը։ Պէյրութ եկած է 1885-ին։ Տիգրան Մելքոնեան եղաւ Պէյրութի առաջին լուսանկարիչներէն եւ ապահովաբար քաղաին առաջին հայ լուսանկարիչը:

## Ծանօթագրութիւններ
Տիգրան Մեծի Պողոտայ (Երեւան)

**Տիգրան Մեծի պողոտայ**, պողոտայ Երեւանի Կենդրոն եւ Էրեբունի վարչական շրջաններուն մէջ։ Քաղաքային նշանակութեան փողոց է։

## Տուեալներ
Կ'երկարի Հանրապետութեան հրապարակէն մինչեւ Սասունցի Դաւիթի հրապարակ (Սասունցի Դաւիթի փողոցի եւ Արցախի պողոտայի հետ հատման հանգոյց)։

## Հատուող փողոցներ
* Մելիք-Ադամեան փողոց
* Մհեր Մկրտչեան փողոց
* Հանրապետութեան փողոց
* Ագաթանգեղոսի փողոց
* Ֆիրդուսի փողոց
* Խանջեան փողոց
* Կորի փողոց
* Մովսէս Խորենացի փողոց
* Երուանդ Քոչարի փողոց 
* Զաւարեան փողոց
* Նար-Դոսի փողոց
* Քրիսդափորի փողոց
* Գլինկայի փողոց
* Գլինկայի 2-րդ փակուղի
* Աճեմեան փողոց

## Կարեւոր հանգրուաններ
* «Առէկսիմբանկ», Տիգրան Մեծի պողոտայ 9
* ՀՀ Կառավարութեանն առընթեր պետական գոյքի կառավարման վարչութիւն
* ՀՀ Կառավարութեան առընթեր միջուկային անվտանգութեան կարգաւորման պետական կոմիտէ
* Երեւանի Կեդրոն եւ Նորք-Մարաշ վարչական շրջաններու ընդհանուր իրաւասութեան առաջին ատեանի դատարան
* Զօրավար Անդրանիկի (Օզանեան) յուշարձան
* Զորավար Անդրանիկ կայարան
* Հայաստանի բնութեան պետական թանգարան
* Հարաւ-կովկասեան երկաթուղի
* Աղասի Խանջեանի անուան թիւ 53 դպրոց
* Վահան Տերեանի անուան թիւ 60 դպրոց
* Վահան Տերեանի կիսանդրի
*Օքրո Օքրոյանի անուան թիւ 3 գրադարան

## Պատկերասրահ

Պատկեր:2014 Erywań, Pomnik generała Andranika Ozaniana.jpg|Անդրանիկ Օզանեանի հուշարձան
Պատկեր:Nature Museum.jpg|Հայաստանի բնութեան պետական թանգարան
Պատկեր:Oqro Oqroyan Llibrary.jpg|Օքրո Օքրոեանի անուան թիւ 3 գրադարան
Պատկեր:Վահան Տերյան.JPG|Վահան Տերեանի կիսանդրին համանուն դպրոցի առջեւ
Պատկեր:«Ռոսիա» (Այրարատ) կինոթատրոն 1.JPG|«Ռոսիա» առեւտրի կենդրոնը (Տիգրան Մեծի եւ Ագաթանգեղոսի խաչմերուկ)
Պատկեր:Bust of Aghasi Khanjyan in Yerevan.JPG|Աղասի Խանջեանի անուան թիւ 53 դպրոց


## Տե՛ս նաեւ
* Երեւանի փողոցներու ցանկ
* Երեւանի վարչական բաժանում

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Երեւան քաղաքի հասցեներու տեղեկատու, Երեւան, 1983, էջեր 369-506, Երեւան քաղաքի փողոցներու անուանումները
* Երեւան քաղաքի քաղաքային նշանակութեան փողոցներու ցանկ
* 

Ստորոգութիւն:Երեւանի փողոցներ
Տիգրան Շիրինեան

**Տիգրան Շիրինեան** (), Հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրած կէսարացի կաթողիկէ Միհրան եւ Եղիսաբեթ Շիրինեաններու ընտանիքը։

1942 թուականին Պոլսոյ պապական նուիրակ Անճելոյ Ռոնալտիի (յետագային՝ Հռոմի պապ Յովհաննէս 18-րդ) միջնորդութեամբ կը տեղափոխուի Միլան` ապաստանելով հորաքրոջ՝ Քեհեաններու ընտանիքը։

Աւարտած է Միլանի փոլիթեքնիկական հաստատութեան ճարտարագիտական կաճառը, որմէ յետոյ գործողուած է Հռոմ: Տաղանդի եւ աշխատասիրութեան շնորհիւ ան կարճ ժամանակի գիտական լուրջ ձեռքբերումներ կ'ունենայ տիեզերական ճարտարագիտութեան եւ իտալական ռազմական օդուժի բնակավառում։ Ան կը դառնայ Իտալիոյ զինուած ուժերու բարձրաստիճան սպայ։ Երիտասարդ հասակին կը դառնայ Հռոմի Լա Սապիենցայ համալսարանի դիեզերագիտական ճարտարագիտութեան փրոֆեսոր, միաժամանակ` ռազմաօդային ուժերու վերահսկիչ զօրաւար։

Ստորոգութիւն:12 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:11 Դեկտեմբերի մահեր
Տիգրան Չէօկիւրեան

**Տիգրան Չէօկիւրեան** (, Մեծ Եղեռնի զոհ), գրող եւ հասարակական գործիչ։

Ծնած է Կիւմիւշխանէ, արեւմտեան Անատոլիոյ մէջ։ Մանկութիւնը անցուցած է Տրապիզոն, ուր ծնողները կը զոհուին 1896-ի ջարդերուն: Քանի մը տարի կը մնայ որբանոց. նախ գաւառները, ապա Պոլիս։ Կը յաճախէ ու կ'աւարտէ Պէրպէրեան վարժարանը, հոն եւ Սկիւտարի ճեմարանին մէջ դառնալով ուսուցիչ։

Մամուլի մէջ կը հրատարակէ գրական-վերլուծական յօդուածներ, նաեւ պատմուածքներ։ Կը կատարէ թարգմանութիւններ եւրոպական գրականութենէն՝ Կի տը Մօփասան, Լէոնիտ Անտրէեւ եւ այլն։ Կը ճամբորդէ Ֆրանսա եւ Իտալիա։

Կ'ունենայ գրական-հրապարակագրական գործունէութիւն։ 

1911-1912-ին կը խմբագրէ «Ոստան» եռամսեայ պարբերաթերթը՝ Միքայէլ Շամտանճեանի հետ։ Կը հրաստարակէ «Վանքը» վէպ-ը 1914-ին։

Կը ձերբակալուի եւ կը նահատակուի 1915-ին։

## Երկեր
* Հայրենի ձայներ, Կ. Պոլիս, 1910, 80 էջ:
* Վանքը, Կ. Պոլիս, 1914, 164 էջ:
* Վանքը։ Հերոսը, Փարիզ, 1933, 224 էջ:
* Վանքը, Երեւան, 1962, 180 էջ:
* Չյոկյուրյան Տիգրան, Կամսարական Տիգրան, Երկեր, Երեւան, 1984, էջ 349-584:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Կենսագրութիւն 

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Տիգրան Պետրոսեան

**Տիգրան Վարդանի Պետրոսեան** (), սովետական հայ ճատրակի մեծ վարպետ, 1963-1969 ճատրակի համաշխարհային ախոյեան։ Ան «Տիգրան Երկաթ» կոչուած է՝ իր պաշտպանական խաղի գրեթէ անխորտակելի բնոյթին համար, ուր ապահովութիւնը գերակայ նշանակութիւն ունէր։

Պետրոսեան չորս անգամ Խորհրդային Միութեան ախոյեան եղած է (1959, 1961, 1969 եւ 1975), իսկ ութ առիթներով՝ ճատրակի ախոյեանութեան թեկնածու (1953, 1956, 1959, 1962, 1971, 1974, 1977 եւ 1980 թուականներուն)։ Ան աշխարհի ախոյեանութիւնը կը շահի 1963-ին (ընդդէմ Միխայիլ Պոթվիննիքի)։ 1966-ին իր տիտղոսը Պորիս Սփասքիի դէմ յաջողութեամբ պաշտպանելէ ետք, 1969-ին ան պարտութեան կը մատնուի նոյն հակառակորդին կոմէ։
1971-1980 թուականներուն կը շարունակէ աշխարհի ախոյեանութեան պայքարը մղել։ ԽՍՀՄ հաւաքականի կազմին մէջ 9 անգամ կը յաղթէ ճատրակի ողիմպիականին։

Պետրոսեանի երեսնամեայ ներկայութիւնը համաշխարհային բեմահարթակին վրայ եւ իր ախոյեանութեան տարիները մեծ դեր կ'ունենան ճատրակի ժողովրդականութիւնը տարածելու ու ամրապնդելու գործին մէջ։ Ըստ 2004-ին հրատարակուած գիրքի մը հեղինակներուն, ան ճանչցուած է իբրեւ ամենադժուար յաղթուող ճատրակորդը՝ ճատրակի պատմութեան մէջ։

## Խաղաոճ
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Tal_Petrojan_Oberhausen_1961_high-quality.jpg|մինի|289x289փքս|Պետրոսեանը (աջէն՝ բաճկոնով) [1961 թուական|1961-ի շախմատի Եւրոպայի թիմային առաջնութեան ընթացքին: Դէմքով աջ նստած է Միխայիլ Տալը՝ աշխարհի այն ժամանակուայ ախոյեանը։]]
Տիգրան Պետրոսեան պահպանողական, զգոյշ եւ ծայր աստիճանի պաշտպանողական խաղաոճով ճատրակորդ մըն էր։ Կը հետեւէր Նիմցովիչի «կանխարգելման» խաղաոճին։ Ան հազուադէպօրէն նախայարձակ կ'ըլլար. կը յարձակէր, երբ կը զգար, որ կը գտնուէր անվտանգ դիրքի մը մէջ։ Սովորաբար կը յաղթէր՝ հետեւողականօրէն խաղալով, մինչեւ որ իր հակառակորդը սխալէր։ Ան կը յաղթէր՝ օգտուելով հակառակորդին սխալներէն, առանց բացայայտելու իր թոյլ կողմերը։ Համբերատարութիւնը եւ պաշտպանուելու վարպետութիւնը Տիգրան Պետրոսեանը կը դարձնէր դժուար պարտուող ճատրակորդ մը։

## Պետրոսեանի անունով ճատրակի ակումբներ
*1984-էն ի վեր ճատրակի կեդրոնական տունը կը կրէ ճատրակի աշխարհի 9-րդ ախոյեան Տիգրան Պետրոսեանի անունը։
*Փարիզի մէջ կը գործէ Տիգրան Պետրոսեանի անուան ակումբ մը, որու նախագահն է Ֆրանք-Վազգէն Պայրամեան (Ֆրանսա), պատուոյ նախագահն է ճատրակի միջազգային կազմակերպիչ Գագիկ Յովհաննիսեանը (Հայաստան), քարտուղարն է Հելեն Պայրամեան (Ֆրանսա)։
## Պատկերասրահ

TigranPetrosyanNamakanish.jpg|Տիգրան Պետրոսեանին նուիրուած նամականիշ
IBM-schaaktoernooi, Petrosjan met handen in het haar, Bestanddeelnr 926-5875.jpg|Տիգրան Պետրոսեան
Statue Tigran Petrosian 01.JPG|Տիգրան Պետրոսեանի կիսանդրին Օղակաձեւ զբօսայգիին մէջ, Տիգրան Պետրոսեանի անուան ճատրակի տան մօտ:
Tigran Petrosyan bust, Chess House.jpg|Տիգրան Պետրոսեանի կիսանդրին (Երեւան, Ճատրակի տուն)
Tigran Petrossian Statue, Aparan.jpg|Տիգրան Պետրոսեանի յուշարձանը՝ Ապարան


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:17 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:Ճատրակի աշխարհի ախոյեաններ
Տիգրան Օտեան

**Տիգրան Օտեան (Ասօ)**, (1880,Վան – 1915), ուսուցիչ եւ կուսակցական գործիչ:

### Կենսագրութիւն
Ծնած է Վան 1880-ին եւ հոն ստացած նխն. Կրթութիւնը: Ուսուցիչ Պարսկաստան 1896-1906, որմէ յետոյ մտած Հնչ. Շարքին մէջ, աշխատակցելով նոյն կուսակցութեան օրկաններուն եւ այլ թերթերու՝ զանազան ծածկանուններով: Հրատարակած է Երկիր Թերթը: Հեղինակ Կարմիր օրեր, Դատաստան, Վահէ, Դիւցազնուհին եւն. գրքոյկներուն:

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի 1919, էջ 55:
Տիեզերանաւը

**Տիեզերանաւ.** Տիեզերանաւը եւ տուն է եւ գիտական տարրալուծարան, ուր կ'ապրին ու կ'աշխատին տիեզերագնացները: Մարդու թռիչքը դէպի տիեզերք այնքան ալ երկար պատմութիւն չունի, բայց արդէն ստեղծուած են քանի մը ձեւի տիեզերանաւեր: Առաջին տիեզերագնաց Եուրի Կակարինին տիեզերանաւին անունն էր՝ (Վոստոկ), որը արդէն ծառայած էր քանի մը տիեզերական պտոյտներու, իսկ բեռներն ու սարքերը այնտեղ կը ղրկուէին (բրոկրէս) բեռնափոխադրական տիեզերանաւերով: Ամերիկեան նշանաւոր տիեզերանաւերէն են՝ (Մերքուրի) եւ (Ճեմինի), ինչպէս նաեւ (Սբէյս Շաթլ): Նշանաւոր է նաեւ (Աբբօլօ) տիեզերանաւը, որը վայրէջք կատարեց լուսին:
Տիեզերանաւը կը բաղկանայ քանի մը հատուածամասերէ՝
250px|մինի|աջից|Տիեզերք ուղարկուելու սարք
# Տիեզերագնացներուն խցիկը**:** Այն ամբողջապէս մեկուսացուած է այլ գործարարական միջավայրէն: Հոն կան յատուկ սարքեր, որոնք բաւարար քանակութեամբ օդ կ'ապահովեն , բնականոն խոնաւութեան ու ջերմութեան աստիճաններ: Տիեզերանաւին անհրաժեշտ ջերմութիւնը կ'ապահովէ արեգակը, ինչպէս նաեւ սարքերուն անհրաժեշտ  ելեկտրականութիւնը: Տիեզերագնացներուն խցիկը այն միակ հատուածամասն է, որ կը վերադառնայ երկիր:
# Ուղեծրային: Այս հատուածաբաժինէն տիեզերագնացները դուրս կու գան դէպի բաց տիեզերք: Այս հատուածամասը երկիր չի վերադառնար:
# Սարքերու բաժին:Այս բաժինին մէջ կը պահուին հիմնական սարքաւորումները, շարժիչները եւ վառելանիւթին պաշարը:

## Աղբիւրներ
* Ինչ է ով է Երեւան 1987
Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տուն

**Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տուն** (Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատիստի կեդրոնական տուն), բացուած է 1970-ին, 1984-էն կը կրէ շախմատի աշխարհի 9-րդ ախոյեան Տիգրան Պետրոսեանի անունը։ Ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ:
մինի|Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տուն

## Պատմութիւն

Շախմատի տունը մայրաքաղաքի մարզական կարեւորագոյն կառոյցներէն է (ճարտարապետներ` Ժաննա Մեշչերիակովա, Ռ. Մանուկեան, նկարիչներ` Յ. Պտէեան, Տ. Պապայեան, 1970)։ Շէնքի հիմնարկեքի առաջին քարը տեղադրած է Տիգրան Պետրոսեանը։ Շէնքը ունի անսովոր եռանկիւնի ձեւ, որ շախմատային նաւակ կը յիշեցնէ։ Ճակատը կը զարդարեն պղինձէ կոփուած եօթ ոճաւորուած շախմատի խաղաքարեր։

մինի|Տիգրան Պետրոսեանի կիսանդրին Օղակաձեւ զբօսայգիին մէջ Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տան մօտ
Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տան հարեւանութեամբ կանգնեցուած է տաղանդաւոր շախմատիստի կիսանդրին (քանդակագործ` Արա Շիրազ, ճարտարապետ` Կարլէն Անանեան, 1989)։

Այս շէնքէն ներս իր գործունէութիւնը կը ծաւալէ Հայաստանի շախմատի դաշնութիւնը:

1971-էն այստեղ կը գործէ Հենրիկ Գասպարեանի անուան շախմատի դպրոցը:

## Հասցէ

Տիգրան Պետրոսեանի անուան շախմատի տունը կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Օղակաձեւ զբօսայգիին մէջ, Խանջեան փողոցի 50 հասցէով։

## Պատկերասրահ

Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տուն 4.jpg|Շախմատի տուն
Tigran Petrosyan bust, Chess House (1).jpg|Տիգրան Պետրոսեանի կիսանդրի (Երեւան, Շախմատի տուն)
Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տուն 2.jpg|Շախմատի տուն
Հենրիկ Գասպարյանի անվան շախմատի դպրոց.jpg|Հենրիկ Գասպարեանի անուան շախմատի դպրոցի մուտքը
Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տուն 1.jpg|
Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տուն 3.jpg|
Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(1).jpg|
Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(2).jpg|
Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(3).jpg|
Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(4).jpg|
Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(5).jpg|Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(6).jpg|Մշակոյթի_տուն._Տիգրան_Պետրոսեանի_անուան_Շախմատիստի_կենտրոնական_տունը_(6).jpg|


## Աղբյուրներ
* Պաշտոնական կայքը
* Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիա
* Հայաստանի շախմատի ակադեմիա
* Հենրիկ Գասպարյանի անվան շախմատի օլիմպիական մարզադպրոց 
* Կաիսա Շախմատի Դպրոց 
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Տիզել (շուն)

250px|մինի|աջից
**Տիզել** (), Ֆրանսայի ոստիկանութեան RAID ստորաբաժանման մալինուա պելճիքական հովուաշուն, որ սատկափ է Սեն Տենիի մէջ տեղի ունեցած յատուկ գործողութեան ժամանակ՝ Փարիզի մէջ ահաբեկչութիւններ կազմակերպած իսլամական ահաբեկիչները բռնելու եւ ոչնչացնելու ժամանակ։ Տիզել կը ծառայէր տուեալ ստորաբաժանման մէջ 5 տարիէ ի վեր եւ դարձաւ առաջին շունը, որ սատկեցաւ պարտականութիւնները կատարելու ժամանակ։ 2016-ի արնանը պէտք է թօշակի անցնէր։

18 Նոյեմբեր 2015-ին Տիզել սատկեցաւ Փարիզի Սեն Տենի արուարձանի մէջ ընթացող յատուկ գործողութեան ժամանակ, երբ կը փնտրէր զանգուածային սպաննութիւններ կատարելու մէջ կասկածող յանցագործները․ շէնքի մը վերի յարկը հետախուզելու ժամանակ Տիզել սատկեց մահապարտի գօտիի պայթումէն։ Փարիզի ոստիկանութեան ղեկավարութիւնը պատուեց Տիզելը՝ ցուցաբերած խիզախութեան համար․ Le Parisien թերթը հաղորդեց, որ շունը իր կեանքի գնով փրկած է տէրը։

## Յետմահու
Ընկերային ցանցերու վրայ շատ օգտատէրեր ցաւակցութիւն յայտնեցին Փարիզի ոստիկանութեան Տիզելի մահուան առիթով՝ հաղորդագրութիւններ գրելով  կամ  հեշթեկներով։

Ռուսաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարութիւնը ի նշան երախտագիտութեան Ֆրանսայի Ներքին Գործոց Նախարարութեան փոխանցեց գերմանական հովուաշան ձագ՝ Տոպրինիա անունով, որ պէտք է փոխարինէ Տիզելը։

Բրիտանական PDSA բարեգործական կազմակերպութիւնը, որ սահմանած է Մարիա Տիկինի մետալը, 28 Դեկտեմբեր 2005-ին յայտարարեց սատկած հովուաշան յետմահու տուեալ մետալով պարգեւատրելու մասին, որ կենդանիներու բարձրագոյն բրիտանական մրցանակն է։ Տիզել 30-րդ շունն է, որ պարգեւատրուած է Մարիա Տիկինի մետալով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի ոստիկանութիւն
Ստորոգութիւն:Մարիա Տիկինի մետալով պարգեւատրուածներ
Օթթօ Տիլս

**Օթթո Տիլս** () գերմանացի գործարանական քիմիագէտ։ Աւարտած է Պերլինի համալսարանը (1899)։ Պերլինի եւ Քիլի համալսարաններու փրոֆ․։ 1827 թուականին մշակած է առանց ածխածնային կմախքը փոփոխելու գործարանական միացութիւններու ապահիտրատացման եղանակ՝ օգտագործելով սելենը։ Ապահիտրատացուցած է խոլէսթերինը եւ այլ սթերիններ։ 1928-ին Քուրթ Ալտերի () հետ յայտնաբերած է թիենային սինթեզը եւ այդ եղանակով ստացած է բազմաթիւ գործարանական միացութիւններ, որու համար 1950 թուականին (Ալտերի հետ) արժանացած է Նոպելեան մրցանակի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:23 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Մարտի մահեր
Թիխի

**Թիխի** կամ  **Տիխի** քաղաքը ներկայիս կը զբաղեցնէ 26-րդ տեղը ըստ բնակչութեան եւ 46-րդ տեղը՝ ըստ տարածքի։

## Պատմական
Վերին Սիլեզիոյ արդիւնաբերական ամբողջ շրջանին հետ մէկտեղ, Թիխին նոյնպէս գրաւուեցաւ նացիական Գերմանիոյ ուժերուն կողմէ Լեհաստան ներխուժելէն ետք եւ կցուեցաւ Երրորդ Ռայխին: Այն բնակիչները, որոնք չարտաքսուեցան կամ չբնաջնջուեցան, ստիպուեցան փոխել իրենց ազգութիւնը եւ դառնալ գերմանացի՝ նացիական Գերմանիոյ ցեղապաշտական քաղաքականութեան ենթարկուելու համար:

1939-ի Սեպտեմբերին՝ գրաւման առաջին օրերուն, տեղի ունեցան լեհ աշխուժակներու (activists) եւ 1919-1921 թուականներու լեհ ապստամբներու զանգուածային ձերբակալութիւններ ու մահապատիժներ: Արդէն իսկ 3 Սեպտեմբեր 1939-ին, գերմանացիները սպաննեցին քաղաքի քանի մը լեհ բնակիչներ, որոնցմէ 13-ին ինքնութիւնը յետագային հաստատուեցաւ. կրտսերը 16 տարեկան էր:

Գերմանացիները նաեւ մարդաորս սկսան այն լեհ ապստամբներուն դէմ, որոնք պահուըտած էին Թիխիի եւ Միքոլովի միջեւ գտնուող անտառներուն մէջ: Անոնք քաղաքին մէջ հիմնեցին եւ գործադրեցին «Polenlager» կոչուող լեհերու հարկադիր աշխատանքի ճամբարը, իսկ ներկայիս Չուլով թաղամասին մէջ՝ «Stalag VIII-B/344» ռազմագերիներու ճամբարի E701 աշխատանքային ենթաճամբարը: Վերջին հրապարակային մահապատիժը տեղի ունեցաւ 22 Սեպտեմբեր 1944-ին, երբ լեհական ընդյատակեայ դիմադրութեան շարժման հինգ անդամներ սպաննուեցան:

Ներխուժման ընթացքին Թիխին նուազագոյն վնասներ կրեց, որովհետեւ մօտակայ մարտերուն մեծ մասը տեղի ունեցաւ Միքոլով-Վիրի շրջանին մէջ: Պատերազմի աւարտական փուլին՝ 1945-ին, Օսվենցիմի (Auschwitz) համակեդրոնացման ճամբարի եւ անոր ենթաճամբարներու հազարաւոր բանտարկեալներու «մահուան երթը», զոր կը կազմակերպէին գերմանացիները, քաղաքին մէջէն անցաւ դէպի Կլիվիցէ:

Թիխին ազատագրուեցաւ 28 Յունուար 1945-ին:

## Բնակչութիւն
Բնակչութիւնը ըստ 2005 թուականի մարդահամարի տուեալի, կը կազմէ 134,2 հազար բնակիչ։

## Երթեւեկութիւն
Քաղաքին մէջ կը գործէ Լեհաստանի թրոլէյպիւսներու ցանցերէն մէկը։ Փոխադրամիջոցը զարգացման փուլի մէջ է։ Քաղաքին մէջէն կ’անցնի երկաթուղին, որ Քաթովիցէէն կը տանի դէպի լեհ-սլովաքեան սահմանային Զուարտոն-Սքալիթէ անցքը։

## Տնտեսութիւն
Քաղաքին մէջ կը գտնուի Լեհաստանի ամէնահին գարեջուրի գործարանը, որ հիմնադրուած է ԺԸ. դարուն։ Հոն կը գտնուի նաեւ FIAT Group-ի ինքնաշարժներու խոշոր գործարանը։ Շատ մը բնակիչներ կ’աշխատին Քաթովիցէի մեծաքաղաքային շրջանի այլ քաղաքներուն մէջ։

## Մարզական
Քաղաքին մէջ կը գտնուի ձմեռային մեծ մարզադաշտ մը, որ հոքէյի «GKS Tychy» խումբին սեփական դաշտն է։ Կը գործէ նաեւ համանուն ֆութպոլային ակումբ մը։

## Համայնապատկեր
center|770px|<center>Panorama of Tychy</center>

## Քոյր քաղաքներ
Miasta partnerskie

Կասինոյ, Իտալիա

Մարզան Հելեսդորֆ, Գերմանիա

Հուդիգէ, Շուէտ

## Ծանօթագրոթիւններ

Ստորոգութիւն:Լեհաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Տիմա Թահպուպ

**Տիմա Թահպուպ** (արաբ.՝ ديمة طهبوب, 1976, Հեպրոն), գրող, քաղաքական վերլուծաբան, Յորդանանի Իսլամ Եղբայրներ կրօնաքաղաքական կազմակերպութեան անդամ, Յորդանանի Իսլամական Գործողութեան Ճակատի լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչ (անգլերէն լեզուով): Տիմա Թահպուպի ամուսինը՝ Թարեք Այուպը, եղած է Ալ-Ճազիրա հեռուստաընկերութեան լրագրող եւ զոհուած է 2003-ին, երբ Իրաքի մէջ ամերիկեան երկու հրթիռներ հարուածած են Ալ Ճազիրայի շէնքը:

## Կենսագրութիւն
Տիմա Թահպուպ ծնած է 1976-ին, Յորդանանի բժշկական ընկերութեան նախկին ղեկավար Թարեք Թահուպի ընտանիքին մէջ: 2000-ին ամուսնացած է Թարեք Այուպի հետ, 2002-ին ծնած է անոնց դուստրը՝ Ֆաթիման: ԱՆգլերէն լեզուի Պսակաւոր Արուսետից (BA) աստիճան ստացած է Յորդանանի Համալսարանէն, իսկ նոյն ճիւղին մէջ գիտութիւններու դոկտորի կոչում՝ Մանչեստրի համալսարանէն:

Պարբերաբար հրատարակուած է Յորդանանի «Assabeel» թերթին մէջ եւ գրած է աւելի քան 800 յօդուած: Հրապարակուած է նաեւ Al-Quds Al-Arabi, Islam today եւ Al-Jazeera Talk, ինչպէս նաեւ պաղեստինեան թերթերու եւ լրատուական այլ կայքերու մէջ։ Անոր յօդուածներուն հիմնական մասը կը վերաբերի Պաղեստինին:

## Հակասութիւններ
2016-ին Թահպուպը լոպպիիստական գործունէութիւն ծաւալած է՝ արգիլելու լիբանանեան Մաշրուը Լեյլա խումբին ելոյթը Ամմանի մէջ։ Ան նաեւ բողոք ներկայացուցած է Յորդանանի մէջ My Kali միակ առցանց LGBTQ+ ամսագրին դէմ: Թահպուպը 2017-ին հարցումով դիմած է Արդարադատութեան նախարարին, Յորդանանի կառավարութեան՝ երկրին մէջ համասեռամոլութեան հանդէպ հանդուրժողականութեան վերաբերեալ:

Յուլիս 2017-ին, Deutsche Welle-ի հակամարտութեան գօտիի հարցազրոյցին ընթացքին Թահպուպ բարձր գնահատեց յորդանանցի այն զինուորին, ով պատասխանատու էր 1997-ի Խաղաղութեան կղզիին մէջ կազմակերպուած ջարդին, որուն ընթացքին զինուորը կրակ բացած էր իսրայէլցի աշակերտուհիներու մեծ խումբի մը վրայ՝ սպանելով եօթը աշակերտուհի եւ վիրաւորելով վեց այլ անձեր: Հարցազրոյց վարողը Թահպուպին հարցուցած է. «Դուք մայր էք եւ երջանիկ էք, որ ունիք 13 եւ 14 տարեկան աղջիկներ: Արդեօ՞ք դպրոցականները սպանուած են այն պատճառով, որ իսրայէլցի են, սպանուած են անպաշտպան երեխաներ», որուն Թահպուպ պատասխանած է. «Սպանուած են, քանի որ թշնամիներ են»:

Հոկտեմբեր 2017-ին Թահպուպ բողոք ներկայացուցած է յորդանանցի ակթիվիսթի մը դէմ, ով Թահպուպին դիմանկարը զետեղած էր հեծեալի մը վրայ, որ ԻԼԻՊ դրօշի դիմաց սուր կը ճօճէր: Ակթիվիսթը կը քննադատէր Թահպուպին՝ սատարելու համար ոստիկանութեան այն աշխատակիցին, ով առանց հրամանի ոտնահարած էր Ռամատանի ժամանակ մինչեւ մայրամուտը ճաշարանի մը մէջ աշխատող ուսանողներու: Ակթիվիսթը ձերբակալուեցաւ զրպարտութեան համար եւ ազատ արձակուեցաւ այն ժամանակ, երբ անոր ընտանիքը Թահպուպէն ներողութիւն խնդրեց:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1976 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Մայքըլ Տանթէ Տիմարթինօ

**Մայքըլ Տանթէ Տիմարթինօ** (, ծնած 18 Յուլիս 1974) ամերիկացի ոգեւորիչ մըն է, ճանչցուած՝ իր մասնակցութեան «Աւադար՝ Օդի Վերջին Կախարդը» եւ «Legend of Korra» շարժապատկերներուն ստեղծման իբրեւ ստեղծող, արտադրող, պատմութիւն խմբագրող։

Ծնած է Շելպուրն, Վերմոնթ: Ուսանած է «Rhode Island School of Design» Պրայան Քոնիեցքոյի հետ, եւ որու հետ ստեղծած է «Avatar՝ The Last Airbender», որուն վերջին արարը նուիրած է իր հօր յիշատակին։ Նախքան այս շարժապատկերին ստեղծումը, Մայքըլ 12 տարի աշխատած է «ֆիլմ Րոման» եւ օգնած է տնօրինել «Լեռան արքան» (), «Կրիֆիններու ընտանիքը» (), «Հիլի արկածը» (), նաեւ իր կարճ շարժապատկերը «Atomic Love», որ քանի մը անգամ ցուցադրուած է ժապաւէնի փառատօներուն։ 2010-ին հարցազրոյցի մը ընթացքին «Nickelodeon»-ի տնօրէնը հաստատեց թէ Մայքըլ Տիմարթինօ, Պրայան Քոնիեցքոյի օգնութեամբ նոր շարժապատկեր մը կը ստերծէին՝ «Legend of Korra» անունով։ 14 Ապրիլ 2012-ին շարժապատկերը կը ցուցադրուի «Nickelodeon»-ի վրայ։

Տիմարթինօ ամուսնացած է Շոշանա Սթոլովի հետ (ծնած 1970-ին), որ եոկայի ուսուցչուհի եւ զարդերու ձեւաւորող է, ինչպէս նաեւ կը քարոզէ «Նոր Դարաշրջան»-ի հաւատալիքներ, օրինակ՝ բիւրեղային բուժումը։ Զոյգը ունի երկուորեակներ՝ մանչ մը՝ Հոք եւ աղջիկ մը՝ Օփալ, ծնած 2016-ին։ Տիմարթինօ իր ընտանիքին հետ կը բնակի Լոս Անճելըսի (Քալիֆորնիա) Հայլընտ Փարք թաղամասին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:18 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1974 ծնունդներ
Տիմիթրի Բ․ (Աբխազիոյ արքայ)

**Տիմիթրի Բ.** (վրաց.` დემეტრე II), Աբխազիոյ արքայ 837-872 թուականներուն:

Տիմիթրի Լեւոն Բ. արքայի որդին էր, կը սերէր Անոսիդներու տոհմէն: Անոր հայրը 786 թուականին ընդվզած էր Բիւզանդիոնի դէմ եւ անկախ թագաւոր հռչակուած։ Բացի Յովհաննէս բռնակալէն եւ իր որդիէն` երկար տարիներ աբխազական գահին կը բազմէին Լեւոն II-ի ժառանգները:

Աբխազական գահը Տիմիթրի ժառանգած էր հօրեղբոր՝ Թէոդոսիուս Բ.-էն (811-837) ետք։ Տիմիթրիի կը յաջորդէ Կէորկի I-ը, աւելի ուշ՝ որդին՝ Բագրատ Ա.-ը, որ կը վերականգնէ իրավունքներ՝ աբխազական թագի հանդէպ:

## Տե՛ս նաեւ
* Աբխազիոյ արքաներու ցանկ

## Ծանօթագրութիւններ
Վին Տիզըլ

**Վին  Տիզըլ** (, ), ամերիկացի ժամանակակից դերասան, ռեժիսոր եւ բրոտիւսր։

Խաղցած է մօտ 20 ֆիլմ, 14 ֆիլմի բրոտիւսր է, 5 ֆիլմի ռեժիսոր։ Իր յայտնի ֆիլմերէն են՝ «Փրկելով շարքային Ռայանին», «Սեւ անցք», «Ֆորսաժ», «Երեք իքս», «Միայնակը», «Ռիդիկի քրոնիկները», «Ճաղատ դայեակը», «Եռակի ֆորսաժ. Տոկիոյի դրիֆթ», «Ֆորսաժ 4», «Ֆորսաժ 5» եւ այլն։

## Կենսագրութիւն
### Մանկութիւն
Մարկ Սինկլեր Վինսենթը ծնած է 1967 թուականի Յուլիս 18-ին Նիւ Եորքեան Կրինվիչ-Վիլիջ շրջանին մէջ, ոչ հարուստ ընտանիքի զաւակ։ Ծնած օրէն իր երկուորեակ եղբօր՝ Փոլի հետ, որ չէր նմաներ Վինին, մեծցած եւ դաստիարակուած է մօր` Դելորոյի կողմէ, որ հոգեբան էր եւ հետաքրքրուած էր աստղագիտութեամբ։ Ընտանիքը ապրած է Նիւ Եորքեան բազմաբնակարանային տան մէջ եւ փողի պակաս ունէր։ Իսկական հօրը չէ ճանչցած ապագայ դերասանը ։ Հօր ծագումը բանավէճերու առիթ կը հանդիսանայ, մէկ տարբերակով  Տիզըլը կիսով չափ իտալո-ամերիկացի է, կիսով չափ աֆրո-ամերիացի, միւս տարբերակով` անոր նախնիներուն մէջ եղած են գերմանացիներ, իտալացիներ, իռլանդացիներ, մեքսիքացիներ եւ տոմինիկացիներ։ Ինքը`  Տիզըլը, երբեք չէ խօսած իր էթնիկ պատկանելիութեան մասին, սակայն կ'ընդգծէր տարբեր մշակոյթներու իր պատկանելիութիւնը։

1970 թուականին, երեք տարեկան հասակին Վին  Տիզըլի մօտ յայտնուեցան դերասանութեան նկատմամաբ առաջին հակումները։ Բան մը, որ բացասաբար անդրադարձաւ ընտանիքի նիւթական բարեկեցութեան վրայ։ Բայց մինչեւ խորթ հայրը` աշխատելով թատրոնի ղեկավար եւ դասաւանդելով դերասանական հմտութիւններ Նիւ-Եորքեան համալսարանին մէջ, էականօրէն ազդեց տղուն բնաւորութեան եւ ձգտումներուն ձեւաւորման վրայ։ Իրվինը յաճախ իր երեխաները կը տանէր թատրոնի ներկայացումներու եւ կինոֆիլմերու պրեմիերաներու։

Ան իր մասնակցութիւնը բերած է 3 ֆիլմերու՝ «Ռիդդիկ» (2013), «Ֆորսաժ 6» (2013), «Երեք իքս. Քսանդեր Քեյջի վերադարձը» (2014)

## Ֆիլմագրութիւն
### Դերակատարումներ

### բրոտիւսր

### Ռեժիսոր

### Սցենարիստ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հոլիվուտեան դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:1967 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Յուլիսի ծնունդներ
Մովսէս Տինանեան

**Մովսէս Տինանեան** (1858, Ռոտոսթօ, Թուրքիա-1935, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն

Ծնած է 1858 թուականին Թուրքիոյ եւրոպական մասի՝ Ռոտոսթօ քաղաքը։ Բժիշկ Բարսեղ Տինանեանի հայրն է։ Աւարտած է Կ. Պոլսոյ Գաղատիա թաղամասի Կեդրոնական վարժարանը եւ եղած անոր առաջին շրջանաւարտներէն մէկը։ 1881 թուականին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Երկար տարիներ ազատ գործնական բժիշկ աշխատած է իր ծննդավայրին մէջ։ Եղած է վիրաբոյժ, ներքին հիւանդութիւններու մասնագէտ եւ մանկաբարձ։ Եղած է Ռոտոսթոյի քաղաքապետական բժիշկը։ Յետագային Կ. Պոլսոյ մէջ որպէս բժիշկ աշխատած է։

1915 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ իբրեւ զինուորական բժիշկ ծառայած՝ հարիւրապետի / հրամանատարի աստիճանով։ 1915 թուականի Ապրիլ 11-13-ը ձերբակալուած է, բանտարկուած ու աքսորուած է Չանղըրը։ 1915 թուականի Օգոստոսին, հրաշքով, զինք ազատելու եւ Կ. Պոլիս վերադարձնելու հրաման ստացուած է։ Իր խնամքին ու բուժման տակ եղած՝ չէթէճի արապաճի Իսմայիլի աղջկայ բուժումը չէ շարունակած եւ ձգած է բժիշկ Ռուբէն Սեւակին, յոյս ունենալով, որ չէթէճին, ի նշան երախտագիտութեան, բարեացակամ վերաբերմունք կ՛ունենայ անոր նկատմամբ։

Մահացած է 1935 թուականին Կ. Պոլսոյ մէջ՝ 77 տարեկան հասակին։ Որդին՝ Բարսեղ Տինանեան (1887-1965) եւ թոռը՝ Ժիրայր Տինանեան եւս բժիշկ եղած են։

## Գրականութիւն
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Շիկահեր Վարդ, Կիսադարեան պատմութիւն թրքահայ բժշկութեան, 19231975, Սթանպուլ, 1975։
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւր

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1858 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ռոտոսթօ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1935 մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Կարապետ Տինկիլեան

**Կարապետ Տինկիլեան** (անյայտ, Ամասիա, Սեբաստիոյ նահանգ - 1915), հայ ատամնաբոյժ։

Ծնած է Սեբաստիոյ նահանգի, Ամասիոյ գաւառի Ամասիա քաղաքին մէջ։ Ստացած է ատամնաբուժական կրթութիւն եւ աշխատեած է որպէս ատամնաբոյժ։ Սպանուած է 1915 թուականին։

## Գրականութիւն
*Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց Ցեղասպանության զոհերի (1915 - 1923 թթ.), գիրք 1, Սեբաստիոյ նահանգ, Երեւան, 2004։
## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ ատամնաբույժներ
Ստորոգութիւն:Ամասիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն
Փիթր Տինքլէճ

**Փիթր Հէյտըն Տինքլէճ** (, ծնած 11 Յունիս, 1969, Մոռիսթաուն, Նիւ Ճըրզի, ԱՄՆ) Ամերիկացի դերասան մըն է: Իր ամէնէ հռչակաւոր ֆիլմը եղած է The Station Agent (2003) ֆիլմը, իսկ ամէնէ հռչակաւոր հեռուստաշարն ալ «Գահերու Խաղ» հեռուստաշարը:

## Արտաքին յղումներ

* IMDb՝ 227759
* Peter Dinklage at Emmys.com 
* 
* Peter Dinklage '91 Addresses Bennington College's Class of 2012

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:11 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1969 ծնունդներ
Տիմիթրի Գ․ (Աբխազիոյ արքայ)

**Տիմիթրի III** (վրաց.` დემეტრე II), Աբխազիոյ արքայ 967-975 թուականներուն:

Տիմիթրի, Գէորգի II արքայի որդին էր, կը սերէր Անոսիդներու տոհմէն: Յաջորդած է եղբորը` Լեւոն III-ին (957-967): Մահացած է անժառանգ:

Աբխազիոյ ազնուականութիւնը գահի ժառանգորդ կը նշանակէ Տիմիթրիի եղբորը՝ Թէոդոսիուսին, որ այդ ժամանակ կը գտնուէր Բիւզանդիոնի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս` գերութեան մէջ։ Աբխազական գահին համաձայն էին նաեւ Կախէթի արքաներ՝ Կիւրիկէ II-ը եւ Դաւիթը: Դեմետրէն կ՛օգնէ եղբորը՝ կը նշանակէ իր ժառանգորդ, սակայն վերջինիս անհնազադութեան պատճառով կը կուրցնէ զինք:

975 թուականին` Տիմիթրի III-ի մահէն ետք, աբխազական գահը կ՛անցնի Թէոդոսիուս III Կոյրին։

## Տե՛ս նաեւ
* Աբխազիոյ արքաներու ցանկ

## Ծանօթագրութիւններ
Բարսեղ Տինանեան

**Բարսեղ Տինանեան Մովսէսի** (1887, Ռոտոսթօ, Թուրքիա- 8 Փետրուար 1965, Կ. Պոլիս), հայ բժիշկ, հասարակական գործիչ, ուսուցիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1887 թուականին Թուրքիոյ եւրոպական մասի՝ Ռոդոսթօ քաղաքը, բժիշկ Մովսէս Տինանեանի ընտանիքէն ներս։ 1906 թուականին աւարտած է Կ. Պոլիս՝ ասիական կողմի, Սկիւտար թաղամասի Պէր­պէրեան վար­ժա­րա­նը։ 1911 թուականի Փետրուար 15-ին աւարտած է Փարիզի համալսարանի բժշկական բաժիը։ Եղած է ներքին հիւանդութիւններու մասնագէտ։ 1911 թուականին վերադարձած է Կ. Պոլիս եւ որպէս բժիշկ աշխատած։

1912 թուականին՝ Պալքանեան պատերազմի ընթացքին, Ատրիանապոլիս քաղաքին մէջ, Օսմանեան բանակի բժիշկ ծառայած է՝ հարիւրապետի աստիճանով։ 1913-1914 թուականներուն մնայուն օգնական բժիշկ աշխատած է Կ. Պոլսի Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի արտաքին բաժինէն ներս։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ծառայած է Կ. Պոլսի Պուլկարական հիւանդանոցին մէջ։ Պարգեւատրուած է պուլկարական արքունիքի «Կար­միր խաչ» շքանշանով։ 1915 թուականի Ապրիլին բանտարկուած է Կ. Պոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ապա աքսորուած Չանղըրը։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչին՝ 99 հատիկներէն 41-րդին վրա։ Վերապրած է։

Եղած է 1919 թուականի Ապրիլ 11 (24)-ին՝ Մեծ Եղեռնին նուիրուած առաջին սգահանդէսին կազմակերպիչ յանձնախումբի անդամներէն։ Եղած է հանրային գործիչ, երկար տարիներ՝ «Կար­միր խա­չի» Կ. Պոլսոյ մասնաճիւղի ատենապետն ու Գա­րա­կէօ­զեան տան (որբանոց) մնայուն բժիշկը։ Զբաղած է նաեւ ուսուցչութեամբ։ Կ. Պոլսոյ Եսայեան վարժարանէն ներս դասաւանդած է առողջապահութիւն եւ կենսաբանութիւն առարկաները։ Իր նախաձեռնութեամբ նոյն վարժարանին մէջ՝ հիւանդապահներու, դասընթաց կազմակերպած եւ դասաւանդած է։ Տարեգիրքերու եւ օրաթերթերու էջերուն մէջ տպագրուած բժշկագիտական եւ հրապարակախօսական յօդուածներու հեղինակ է։ Եղած է լաւ ջութակահար եւ բարձր գնահատանքի արժանացած՝ արուեստասէր շրջանակներէն ներս։

Մահացած է 1965 թուականի Փետրուար 8-ին, Կ. Պոլիս|Կ. Պոլսոյ մէջ՝ 78 տարեկան հասակին։ Զաւակներէն՝ Ժիրայր Տինանեան, բնակած է Փարիզ եւ եղած՝ ներքին ու սրտային հիւանդութիւններու բժիշկ։

## Աշխատութիւնը
* Բժիշկի մը խորհրդածութիւնները, Կ. Պոլիս, 1941։

## Գրականութիւն
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Վի­են­նա, 1922։
* Ազգային հիւանդանոցի մէջ պաշտօնավարած բժիշկները, Ընդարձակ տարեգիրք Ազգային հիւանդանոցի, Սթանպուլ, 1939։
* Շիկահեր Վարդ, Կիսադարեան պատմութիւն թրքահայ բժշկութեան, 19231975, Սթանպուլ, 1975։
* Սիմոն Հովիւեան, «Ապ­րի­լե­ան Նա­հա­տակ­նե­րուն Շա­ւի­ղով, Մեծ Եղեռ­նի 60-ամե­ա­կի Սե­մին», Պէյրութ, 1975, 349 էջ։
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ., Հայ գողգոթան, Երեւան, 1991։
* Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
* Աւագեան Կարինէ, Եղեռնայուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի, Երեւան, 2002։
* Աւագեան Կարինէ, «Չան­ղը­րըի 1915 թ. Ապ­րի­լի 11, Յի­շա­տակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ», 2008, հ. 1-12։
* Իսկահատեան Յ., Վկայարան հայկական ցեղասպանութեան, Գիրք Գ․, Պէյրութ, 2011, 395 էջ։

## Աղբիւր

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Ռոտոսթօ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:8 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Ռոտոսթօ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս մահացածներ
Արեգ Տիրազան

**Արեգ Տիրազան** (Օննիկ (Յովհաննէս) Պասմաճեան, ), հայ լեզուի ու գրականութեան ուսուցիչ, տնօրէն եւ դասախօս:

## Կենսագրութիւն

1920-ական տարեներէն մինչեւ 1950-ական թուականներ Պոլսոյ վարժարաններուն ու 1956-1975 Լիբանանի, Հալէպի եւ Կիպրոսի երկրորդական հաստատութեանց մէջ, հայ լեզուի ու գրականութեան ուսուցիչ՝ Արեգ Տիրազան կրթական-դաստիարակչական մշակի մեծարելի վաստակ մը ունի։

Նոյն ժամանակաշրջանին մէջ, կը հրատարակուին նաեւ գրական իր ստեղծագործութիւնները՝ արձակ բանաստեղծութիւններ, եւ վիպերգութիւններ․ անոնց որակի բծախնդրութիւնը ակնբախ է արուեստի չափանիշով։

## Իր Գործերը

Սկզբնական իր գործերը հրատարակուած են 1920-1950 երեսնամեակի ընթացքին պոլսահայ թերթերու մէջ կամ անջատ հատորով․

* «*Արիւն եւ Ծաղիկներ*» (վիպակ, 1929),
* «*Լռութեան Հմայքը*» (արձակ էջեր, 1920-1930, թերթերու մէջ),
* «*Երրորդի Ստուերով*» (վիպագրութիւն, 1955), 
* 1979-ին՝ «*Փորձի Կաւ*» լայնաշունչ վէպը, որ յուշագրութեան ձեւի տակ պատմութիւնն է տարբեր բարեխառնութեամբ երեք տիպարներու։

Յիշատակուած իր գործերէն անկախ, ունի անտիպ աշխատասիրութիւններ.

* «Պատմութիւն արեւմտահայ գրականութեան չորս շրջաններուն»,
* «Ռուբէն Որբերեան՝ կարօտի բանաստեղծը»,
* «Յակոբ Օշականի վէպին արտայայտութեան եղանակը»,
* «Գործնական նամականի եւ նամակագրական բանաձեւեր»,
* «Խեղաթիւրումներ» ուսումնասիրութեան հայ ուղղագրութեան մասին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* ՅՈՒՇԱՐԱՐ - ՄԻՈՒԹԻՒՆ, թիւ 3, 15 Մարտ 1987, էջ 36-37։

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Տիրամայրն (տաղ)

Տիրամայրն հայկական միջնադարեան նշանաւոր տաղ, որ վերագրուած է Գրիգոր Նարեկացիին կողմէ։ «Տիրամայրն» յուրահատուկ հայկական «Ստաբատ մատեր» է։
**Մեղեդին**
Մեղեդին պահպանուած է առնվազն երկու գրառումով՝ Նիկողոս Թաշճեանի և Կոմիտասի։ Կոմիտասի յայտնաբերսծ տաղը իր խոր ավանդականութեամբ և այլ ոճական յատկանիշներով մօտիկ է Գրիգոր Նարեկացույի այլ տաղերուն, ապա խօսքերը լեզուա-ոճական և տաղաչափական յատկանիշերով, յաւանաբար, փոքր-ինչ ուշ ժամանակի արգասիք են։
Տեքստը
Տեքստէն յայտնի միայն առաջին տունը։ Առանձնանուած է ընգծուած ժողովրդական արտահայտութիւններով։
Տիրամայրին հանդէպ որդւոյն ի խաչին կայր տըրտմագին,
Եւ լսելով զծարաւին, յառաչմամբ լայր ցաւագին,
Ի փուշ պըսակըն դիտելով, ողբ, կոծ, վայ տայր իւր անձին,
―Աչացըս լոյս, որդեակ Յիսուս, Ես ընդ քեզ մեռանիմ։
Ծանօթագրութիւն Երգեցողութիւնք ս․ Պատարագի, 1874, էջ 186
Տիրան Ա.

**Տիրան Ա**, (ծննդեան թուականը անյայտ – Ք.Ա. 95), Մեծ Հայքի Արտաշէսեան թագաւոր, մօտ Ք.Ա. 115-էն։ Արտաշէս Ա.–ի որդին։ Յաջորդած է աւագ եղբօր՝ Արտավազդ Ա.–ին։ Մովսէս Խորենացի զայն կը նշէ Տիգան անունով:։

Տիրան Ա.–ի գործունէութեան վերաբերեալ տեղեկութիւնները սակաւ են ու կցկտուր։ Յայտնի է, որ Արտաշէս Ա.–ի օրով Հայաստանի արեւմտեան զօրավարութիւնը վարած է։ Արտավազդ Ա.–ի հետ դաւադրութեամբ կրտսեր եղբօր՝ քրմապետ Մաժանին սպաննած է։ Անզաւակ Արտավազդ Ա.–ի օրով,  գահաժառանգ կարգուած է։ Տիրան Ա. համեմատաբար խաղաղ ժամանակաշրջանի ընթացքին գահակալած է։ Ապահովելով երկրի անկախութիւնն ու անվտանգութիւնը՝ զարկ տուած է տնտեսական զարգացման, դրամներ հատած է։

Տիրան Ա.–ի անունով պղնձեայ դրամներ պահպանուած են, որոնց մէկ երեսին վրայ դրոշմուած է անոր դիմանկարը՝ հայկական թագով, դէմքով դէպի ձախ, իսկ հակառակ երեսին՝ կենաց ծառի, Արամազդ աստուծոյ պատկերները։ Ըստ աւանդութեան, Տիրան Ա. ճանապարհորդութեան ընթացքին մահացած է: Անոր յաջորդած է որդին՝ գերութենէ ազատած Տիգրան Մեծը:

## Արտաշէսեան Հարստութիւն

thumb|330px|Արտաշէսեաններու դրօշ

Արտաշէսեան արքաայտոհմը Հայաստանի մէջ 2 դար կառավարած է։ Անոր հիմնադիրը՝ Արտաշէս Ա.-ը, իշխանութիւնը օրինական դարձնելու նպատակով ինքզինք Երուանդունիներու ներկայացուցիչ կը ներկայացնէ՝ *որդի Զարեհի, Երուանդեան*: Իրողութեան մէջ, ան նոր թագաւորական հարստութիւն հիմնադրած է։
 

Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:Արտաշէսեաններ
Տիրան Բ.

**Տիրան Բ.** (ծն.թ.անյայտ–մօտ 358), հայոց թագաւոր 338–350–ին։ Յաջորդած է հօրը՝ Խոսրով Բ. Կոտակին, քաղաքական անբարենպաստ ու խառնակ պայմաններու մէջ։ 338 թուականի գարնան, երբ Պարսից արքայ Շապուհ II–ի զօրքերը ներխուժած են Հայաստան, Տիրան հայոց կաթողիկոս՝ Վրթանես Ա. Պարթեւի հետ հարկադրաբար ապաստանած է Բիւզանդիոնի մէջ։ Գահին վերահաստատուած է 339 թուականի գարնան՝ Հռոմի Կոստանդիոս I կայսեր օգնութեամբ։ Հռոմի հետ կնքած պայմանագրով Տիրանը ճանչցած է անոր գերիշխանութիւնը, պատանդ տուած է Տրդատ որդին եւ թոռները։ Տիրանի գահակալման առաջին տարիները անցած են համեմատաբար խաղաղ։ Վարած է պետական իշխանութեան կեդրոնացման քաղաքականութիւն։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Arshakid_Armenia_298-387.tif|ձախից|մինի|Արշակունեաց Հայաստանը 298-387 թթ.
Տիրանի իշխանութեան վերջին տարիներուն յարաբերութիւնները սուր ընթացք կը ստանան, ինչպէս երկրի ներսը, այնպէս ալ անոր սահմաններէն դուրս։ Ներքին ճակատի վրայ քանի մը նախարարական տուներ հանդէս կը բերեն կեդրոնախոյս ձգտումներ, ապա տեղի կ'ունենայ պետութիւն-եկեղեցի առաջին բախումները։ Այս բախումները այնքան կը խորանան, որ Յուսիկ կաթողիկոսը կը բանադրէ Տիրան թագաւորին։ Վերջինիս հրամանով Յուսիկին բրածեծ ընելով կը սպաննեն։ Ասոր պատճառը այն էր, որ եկեղեցին մեծապէս հզօրացած էր եւ ֆէոտալական կարգերու պայքարին մէջ սկսած էր մեծ դեր խաղալ երկրի ներքին կեանքին մէջ։

Տիրանի գահակալութեան վերջին տարիներուն, Հայաստանի քաղաքական կացութիւնը բարդացած է, կապուած՝ պարսկա–հռոմէական նոր հակամարտութիւններու հետ։ 345 թուականի պարսկա–հռոմէական պատերազմի ժամանակ Տիրան դաշնակցած է հռոմէացիներուն հետ։ 350 թուականին, օգտուելով Հռոմէական կայսրութեան արեւմուտքի մէջ ծագած պատերազմէն, Շապուհ II ներխուժած է Հայաստան, խարդախութեամբ ձերբակալած եւ կուրցուցած է Տիրանը, ապա տարած եւ բանտարկած է Տիզբոնի մէջ։ Շուտով հայ–հռոմէական ուժերը կը յաղթեն պարսկական բանակին եւ Շապուհ II–ին կը հարկադրեն գերութենէն ազատել Տիրանը։ Սակայն վերջինս կուրութեան պատճառով անկարող էր զբաղիլ պետական գործունէութեամբ, ուստի թագաւոր կը հռչակուի անոր որդին՝ Արշակ Բ–ը։

Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:358 մահեր
Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Տիր

**Տիր**, հին հայկական դիցաբանութեան մէջ՝ դպրութեան, պերճախօսութեան, գիտութիւններու ու արուեստներու աստուածը։

Ան եղած է Հայկ Աղեղնաւորի ուստրը, եւ նկատուած է Արամազդ աստուածահօր ատենադպիրն ու սուրհանդակը, մարդոց ճակատագիրի գուշակն ու երազներու մեկնիչը, անոնց չար ու բարի գործերը գրանցողը, ննջեցեալներու հոգիները «անդրշիրիմեան աշխարհ» ուղեկցողը։ Ան ամբողջ ամիս մը կը զբաղէր մարդոց ծնունդներն ու մահերը իր մատեանին մէջ գրանցելով, մնացած տասնմէկ ամիսները արարչագործութեան աւիշ կը ներարկէր՝ գրողներուն, երաժիշտներուն, պատկերահաններուն եւ քարագործ-ճարտարապետներուն։

Տիրին նուիրուած գլխաւոր տաճարը կոչուած է Երազամոյն, տօնահանդէսը՝ Տիրական։ Հայոց հին տոմարի 4-րդ ամիսը, Տիրի անունով, կոչուած է «Տրէ» կամ «Տրի», ծիածանը՝ Տիրական կամ Տրական գոտի։ Անոր անունով կոչուած են՝ Տիրինկատար լեռը, Տիրակատար քաղաքը, Տրէ եւ Տիրառիճ գիւղերը, ինչպէս նաեւ շարք մը անձնանուններ (Տիրան, Տիրոց, Տրդատ)։ Հելլենիստական դարաշրջանին հայերը Տիրը նոյնացուցած են Ապոլլոնին եւ Հերմեսին։

## Տիրի մշակութային նշանակութիւնը
Տեառնընդառաջ տօնը հեթանոս շրջանին նուիրուած եղած է Տիր աստուծոյ եւ կոչուած է *Տրնտես* (*Տիրին տեսութեան*)։ Անոր անուան հետ կապուած է՝ «Գրողի տարած», «գրողի ծոցը» արտայայտութիւնները։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայկական աստուածներ
Տրապիզոնի Կանացի Տարազներ

**Տրապիզոնի կանանց եւ տղամարդոց զգեստները** Հայաստանի տարբեր գաւառներու տարազներուն միաձուլուած տարբերակներն են։ Տարբեր ժամանակաշրջաններու ընթացքին Հայաստանի տարբեր գաւառներէն հոն գաղթած հայերու տարազները իրենց ազդեցութիւնը ունեցած են Տրապիզոնի հայկական տարազին ձեւաւորման վրայ: Սակայն, նկատելի է նաեւ օտար, յատկապէս թրքական (պոլսական) տարազներու ազդեցութիւնը։

Տարազին յատկանշական մասերէն էր *Անթարի*ն, զոր կը կարէին մետաքսեայ մանիշակագոյն, կարմիր եւ գոց կարմիր գոյներու կերպասներով եւ կ'ասեղնագործուէին ոսկեթել հիւսուածքով: Տրապիզոնի *անթարի*ն միւս գաւառներու տարազներէն կը տարբերէր իր եզերքին կարուած ծալազարդով (փլիսէ): Անթարիին վրայէն կը հագնէին կարճ սալթա, որուն կռնակին մէջտեղը կ՛ասեղնագործուէր հայկական զարդանախշեր։

## Տօնական Տարազները
Կանացի տօնական զգեստները ունէին շքեղ ասեղնագործութիւն:

Տօնական բաճկոնները կը կարուէին թաւշեայ կերպասով։ Բաճկոնները նոյնպէս ունէին գրաւիչ զարդարանքներ: Անոնց առջեւի երկու անկիւնները կը զարդարուէին օձաձեւ «Տ» նախշով, որուն տարբեր ձեւերով օգտագործումը շատ տարածուած էր Հայաստանի մէջ:

## Կիներու Տարազներու Գօտին
Հայկական տարազի բաղկացուցիչ եւ կարեւոր մասը եղող գօտին Կիլիկիոյ կիներու զգեստի պարագային կը կարուէր վանդակաւոր կամ գծաւոր կերպասէ եւ եզրերը ծոպերով կը զարդարուէին: Ան կը ծածկէր կիներուն ամբողջ կոնքամասը: Գօտիի գործածութեան այս ձեւը յատուկ էր միայն Տրապիզոնի հայկական տարազին:

## Կիներու Գլխու Զարդերը
Կիներու գլխու հիմնական յարդարանքը արծաթեայ թասակն էր (թարքոշ թաբլա), որ ունէր նաեւ իր մետաքսէ կամ մահուտէ պատրաստուած տարբերակները: Եթէ Հայաստանի որոշ գաւառներու մէջ թասակը կը դրուէր գլխարկին որպէս զարդ, ապա Տրապիզոնի մէջ ան կը ծառայէր իբրեւ «գլխարկ»: Նաեւ կ՛օգտագործուէր գդակը, որ կը զարդարուէր ոսկեդրամներու եւ մարգարիտներու շարքերով։

## Աղբիւրներ
«Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 23, 24, 106։
Մելքոն Տիրացուեան

**Մելքոն Ղազարոս Տիրացուեան** (1837, Կոստանդնուպոլիս - 1904, Կոստանդնուպոլիս), հայ գեղանկարիչ։

## Կենսագրութիւն
1850-1857 թուականներուն սորված եւ ուսանած է Վենետիկի Մուրատ-Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ։ Երկար տարիներ նկարչութիւն դասաւանդած է Կոստանդնուպոլիսի եւ Քաղկեդոնի հայկական դպրոցներուն մէջ։ Գործերէն են՝ «Յովհաննէս Մկրտիչի քարոզը», «Սուրբ Ղուկասը», «Գրիգոր Լուսաւորիչ», «Դոկտոր Սիմոնով»։ Աշխատանքներէն մաս մը կը գտնուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ։

## Մատենագրութիւն
Յ. Ն. Տիրացուեան, Մելքոն Տիրացուեան, «Բազմաւէպ», 1905, N 1։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:1837 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:1904 մահեր
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս մահացածներ
Deep Purple

**Deep Purple** (**Տիփ փէօրփլ**)՝ 1968 թուականին Անգլիոյ Հերդֆորտ քաղաքին մէջ հիմնուած ռոք խումբ մըն է: Խումբը հարտ ռոքի եւ հեւի ռոքի հիմնադիրներէն մէկը համարուելով հանդերձ, ժամանակի ընթացքին իր երաժշտական ոճը տարբերուած է: Սկիզբը յառաջդիմական ռոք խումբ մը ըլլալով հիմնուած է Տիփ փէօրփլը՝ 1970-էն սկսեալ աւելի ծանր ոճի մը անցաւ: 1970-ականներուն անգլիական հարտ ռոքին եւ հեվի մէդալ գնացքը որոշող խումբերէն մեկն է: Խումբի հիմնադիր կիթա-ահար Ռիչի Պլեքմոր, այժմ՝ խումբին մաս չի կազմեր: Խումբը իր անունը Բիդր Տէօ Ռոսէш յօրինած նոյն անունը ունեցող երգէն կ'առնէ: Այս անունը առնելու պատճառը Ռիչի Պլեքմորին հօրենական մեծմօրը այս երգը շատ սիրելն ու իրեն այս անունը առաջարկելն է: Խումբը 1960-ականներուն սկիզբէն ի վեր ազդած է ռոք երաժշտութեան վրայ:

## Ալպոմներ
* 1968 Shades of Deep Purple (Blackmore-Evans-Paice-Simper-Lord)
* 1968 The Book of Taliesyn (Blackmore-Evans-Paice-Simper-Lord)
* 1969 Deep Purple (Blackmore-Evans-Paice-Simper-Lord)
* 1970 Deep Purple in Rock (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1971 Fireball (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1972 Machine Head (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1973 Who Do We Think We Are (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1974 Burn (Blackmore-Coverdale-Paice-Hughes-Lord)
* 1974 Stormbringer (Blackmore-Coverdale-Paice-Hughes-Lord)
* 1975 Come Taste the Band (Bolin-Coverdale-Paice-Hughes-Lord)
* 1984 Perfect Strangers (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1987 The House of Blue Light (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1990 Slaves & Masters (Blackmore-Turner-Paice-Glover-Lord)
* 1993 The Battle Rages On (Blackmore-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1996 Purpendicular (Morse-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 1998 Abandon (Morse-Gillan-Paice-Glover-Lord)
* 2003 Bananas (Morse-Gillan-Paice-Glover-Airey)
* 2005 Rapture of the Deep (Morse-Gillan-Paice-Glover-Airey)
* 2013 Now What?! (Morse-Gillan-Paice-Glover-Airey)
* 2017 İnfinite (Morse-Gillan-Paice-Glover-Airey)
*2020 Whoosh! (Morse-Gillan-Paice-Glover-Airey)
*2021 Turning to Crime (Morse-Gillan-Paice-Glover-Airey)
*2024 =1 (McBride-Gillan-Paice-Glover-Airey)

### Համերգային Ալպոմներ
* 1969 Concerto for Group and Orchestra
* 1972 Made in Japan
* 1980 Deep Purple in Concert
* 1988 Nobody's Perfect
* 1988 Scandinavian Nights
* 2007 They All Came Down to Montreux

## Խումբի մասնակիցներ
### Այժմ խումբի մասնակիցներ
* Ian Gillan – ձայներգիչ, արմոնիքա, քօնկա (1969-1973, 1984-1989, 1992-այժմ)
* Steve Morse –ելեկդրական կիթառ (1994-այժմ)
* Roger Glover – թաւ կիթառ, համադրող(1969-1973, 1984-այժմ)
* Don Airey - ստեղնարան(2002-այժմ)
* Ian Paice - թմբուկ, հարուածային գործիքներ (1968-այժմ)

### Հին մասնակիցներ
* Ritchie Blackmore - ելեկտրական կիթառ (1968-1975, 1984-1993)
* Jon Lord - ստեղնարան, ետ ձայներգիչ (1968-2002)
* Rod Evans - ձայներգիչ (1968-1969)
* Nick Simper - ետ ձայներգիչ (1968-1969)
* David Coverdale - ձայներգիչ (1973-1976)
* Glenn Hughes - ձայներգիչ (1973-1976)
* Tommy Bolin - կիթառ, ձայներգիչ, թաշնակ(1975-1976)
* Joe Lynn Turner - ձայներգիչ (1990-1992)
* Joe Satriani - կիթառ (1993-1994)

## Ծանօթագրութիւններ
Տխրութիւն

[thumb|Մանրամասնութիւն մը [1672-ի արձան *[[Յիսուս Քրիստոս|Յիսուսի]] Թաղում*-էն, որ ցոյց կու տայ Մարիամ Մաքթաղենացիի լացը:]]

**Տխրութիւն**, յուզումնական ցաւ մըն է, որ կրնայ կապուած ըլլալ կորուստի, յուսահատութեան, անօգնականութեան եւ վիշտի հետ։ Լացը յաճախ կը վկայէ մարդու մը տխուր ըլլալու վիճակը: Տխրութիւնը կարելի է դիտարկել որպէս տրամադրութեան ժամանակաւոր անկում։

Տխրութիւնը մէկն է վեց յոյզերէն` ուրախութեան, զայրոյթի, զարմանքի, վախի եւ զզուանքի: Տխրութեան հականիշն է ուրախութիւնը:

## Տխրութեան Պատճառները
Իւրաքանչիւր յոյզ ունի իր բնական պատճառները։ Յոյզերու բանական պատճառ ըսելով կը հասկանանք այն պատճառները, որոնք միեւնոյնն են բոլորին համար անկախ մորթի գոյնէն, ցեղային ծագումէն, մշակոյթէն, կրթութենէն, ընկերա-տնտեսական նախադրեալներէն եւ այլն։ Նորութիւնը եւ փոփոխութիւնը հետաքրքրութեան համաշխարհային քրքրիչներ են։ Տխրութիւնը նոյնպէս ունի սեփական համաշխարհային քրքրիչները։

Ինչպէս ֆիզիքական այնպէս ալ հոգեբանական բաժանումը կամ հեռացումը կը համարուի տխրութեան առաւելագոյն տարածուած պատճառներէն մէկը։ Երբ մենք ստիպուած ենք լքել մեր ընտանիքը կամ սիրելի ընկերները՝ մենք կը զգանք տխրութիւն, սակայն մենք կրնանք ըլլալ բաժնուած կամ հոգեբանօրէն միայնակ նոյնիսկ ամբոխի մէջ։ Հոգեբանական մեկուսացումը կրնայ ունենալ տարբեր ձեւեր- հաղորդակցման անկարողութիւն, զգացումներու ճիշդ արտայայտման անկարողութիւն, ինչպէս նաեւ պատկանելութեան զգացողութեան բացակայութիւն։ Ամենաուժեղ վիշտը կրնայ առաջացնել մահը: Մտերիմ ընկերոջ կամ ընտանիքի անդամի մահը անդառնալի կորուստ է։ Մենք կը կորսնցնենք մարդ մը, որու հետ կապուած ենք ամուր կապերով, որու նուիրուած են մեր ժամանակին մեծ մասը, որու հետ կիսած ենք մեր ուրախութիւնն ու տխրութիւնը։ Այսպիսի կորուստը` ընկերական, սիրային յարաբերութիւններու մեզ մօտ կ'առաջացնեն վիշտ։

Տխրութեան միմիկական արտայայտումը
* ցրուած հայեացք
* բերանի անկիւնները իջած

Ակնյայտ է սակայն, որ տխրութիւնը երբեմն մեր դէմքին վրայ չ'երեւիր այնպէս, ինչպէս կը նկարագրուի։ Առաջին հերթին յոյզի ապրումը աւելի երկար կը տեւէ, քան յոյզի միմիկական արտայայտումը: Միմիկական արտայայտումը կրնայ տեւել վայրկեաններ, այնինչ ապրումը երկար է։ Երկրորդ պատճառը այն է, որ շատ մարդիկ կը փորձեն թաքցնել տխրութիւնը։ Նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ չափէն աւելի տխուր են, անոնք կը փորձեն ժպտալ, դէմքին հանգիստ արտայայտութիւն տալ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հոգեբանութիւն
Ստորոգութիւն:Փիլիսոփայութիւն
Տհոլ

300px|մինի|աջից|Տհոլ

**Տհոլ**, հնդկական հարուածային ազգային երաժշտական գործիք, որ կը պատկանի երկկողմանի թմբուկներու դասին։ Այս գործիքը տարածուած է նաեւ տարբեր ազգերու մօտ եւ կ'օգտագործուի երաժշտական համոյթներուն մէջ։

Տհոլը բաղկացած է գլանաձեւ սնամէջ մարմինէն կամ շրջանակէն, որու վրայ ձգուած է կաշիէ կամ բլասթիքէ մեմբրան։ Մեմբրանի քաշուածքէն կախովմ ունի ձայնի բարձրութիւնը։ Տհոլի մարմինը կը պատրաստուի փայտէ, մետաղէ (պողպատ, լատուն եւ այլն), աքրիլային բլասթիքէ, իսկ գլանաձեւ մարմինի երկու կողմերէն կը քաշուի այծի կամ հորթի մշակուած կաշին։

Տհոլ նուագելու համար կը պահանջուին երկու փայտէ ձողիկներ (հաստ՝ կոպալ եւ բարակ՝ ճիպոտ, որոնք պատրաստուած են բամբուկէ կամ եղէգէ։ Ձայնը կը հնչէ  երկու փայտէ ձողիկներով կամ մատներու ծայրով եւ ձեռքերու ափերով՝ հարուածելով կաշին։ Տհոլը կը նուագակցուի գրեթէ բոլոր երաժշտական գործիքներու հետ։ Մասնաւորաբար տհոլի հետ կը նուագուին զուռնա, տուտուկ եւ այլ փողային գործիքներ։ 

Տհոլի մեծ վարպետներէն են հայ երաժիշտներ Զիգֆրիդ Զիվա Գաբոյեանը, Ռոպերդ Դարունցը, Ճո Զաքարեանը։

Տհոլը տարբեր ժողովուրդներու մօտ կ'օգտագործեն երաժշտական համոյթներուն մէջ, տարբեր ծիսակատարութիւններու եւ հարսանեկան խրախճանքներու ժամանակ։
մինի|275x275փքս|Հայկական դրոշմաթուղթ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Տհոլիտեսագրությունը YouTube-ում
* Զիւա Գաբոյեան "Հայկական ռիթմեր"
* Զիւա Գաբոյեան "Գնացքը"
* Տհոլիտեսագրութիւնը YouTube
* Տհոլի պատկերներ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն