open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սերժ Սրապիոնեան

**Սերժ Սրապիոնեան** (), հայ բանասէր։ Հայաստանի սփիւռքի փոխնախարար (2013-2018)։

## Կենսագրական գիծեր
1977-1983 ուսանած ու աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի հայ բանասիրութեան բաժանմունքը:

1983-1986 միեւնոյն համալսարանին մէջ ուսանած ու աւարտած է բանասիրութեան* *ասպիրանտուրան: Բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու (1989):

1987-2013 թուականներուն եղած է Երեւանի պետական համալսարանի հայ գրականութեան պատմութեան ամպիոնի դասախօս, ապա` դոցենտ:

28 Սեպտեմբեր 2013-ին Հայաստանի  վարչապետին որոշումով նշանակուած է Հայաստանի Հանրապետութեան սփիւռքի փոխնախարար:

Այդ պաշտօնէն զերծ կացուցուած է 16 Մայիս 2018-ին:

## Պարգեւներ

* Երախտագիտութեան մետալ, 2017։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ժան-Փիէր Տիւփրէ

**Ժան-Փիէր Տիւփրէ** (,), ֆրանսացի բանաստեղծ եւ քանդակագործ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ռուան։ Դպրոցի նստարաններուն վրայ կարդացած է Արթիւր Ռեմպօ, հետաքրքրուած է գրական շարժումներով եւ գրած է բանաստեղծութիւններ: 

### Իբրեւ բանաստեղծ
1942-ին հաստատուած է Փարիզ եւ գործակցած՝ գերիրապաշտ շարժումին։

Իրարու ետեւէ հրատարակած է․

* «Ստուերին ետեւը»,
* «Ուրուականներ»,
* «Աղեղնաւոր ստուերը»,
* «Սրբապիզծ անտառը»,
* «Ճերմակ հագած ժամա նակը»:

### Իբրեւ քանդակագործ
1951-ին՝ լքած է բանաստեղծութիւնը եւ սկսած է փորագրութիւններ ընել երկաթի վրայ:

## Մահը
1959-ին՝ ըմբոստ կեցուածքին համար  ձերբակալւած է, բանտարկուած ու յետոյ արգելափակուած՝ «Սէնթ Անֆ» մտային բուժարանին մէջ: Հոն, 2 Դեկտեմբեր 1959-ի այգաբացին, զայն կախուած գտած են իր խուցին մէջ: 

Ան ծնած օրէն անզսպելի մղում մը զգացած է դէպի մահը: Դասարանի նստարաններուն վրայ գրած բանաստեղծութենէն կը քաղենք հետեւեալ յատկանչական երկու տողերը․Ես անոնցմէ եմ, որոնք չեն տես ներ ծովուն մակերեսը, այլ անոր յատակը, փոսերը, հրէշները եւ ուրուականները: 

Ես անոնցմէ եմ, որոնց աչքերը մեկնած են հորիզոնէն անդին:Ուրիշ անգամ մը գրած է հետեւեալ խոստովանութիւնը, որ կը յիշեցնէ Վիլիէ տը Լիլ Ատամի տնկրկնելի հառաչանքը. Ա՜հ, պիտի չմոռնանք երբեք այս մոլորակը: Տիւփրէ ըսած է. Ես ալերժի ու նիմ մեր մոլորակին հանդէպ:Տիւփրէի համար բանաստեղծութիւնը ազատադրումի արտայայտութիւնն է: Բառերը կը վերածուին մոխիրի եւ միտքը կը թաղուի անոնց մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին»,  ԺԴ. տարի, 1975, Յունուար, թիւ 1,  էջ 81։https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Bagin/1975/1_ocr.pdf

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ ըստ իրենց ազգութեան
Ստորոգութիւն:Քանդակագործներ ըստ ազգութեան
Տլուք

**Անտիոքի գաւառ**, գաւառ Ասորիքի մէջ, անոր հիւսիս-արեւմտեան կողմը։ 

Ըստ ոմանց, այդպէս կոչուած է Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան Տլուք գաւառը՝ խաչակիրներու արշաւանքներու շրջանին (ԺԱ. դարէն սկսեալ)։ Կոչուած է նաեւ Ճոսլինի երկիր, իսկ աւելի ուշ, Մարաշի իշխան Պոլտինի (Պաղտըն) անունով՝ Պաղտինի երկիր: Ներկայիս այդ երկրամասը թուրքերու կողմէ կը կոչուի «Պաղտըն Նահիյէսի», որուն մէջն է Ծովքը եւ Ծով դղեակը: 

Անտիոքի գաւառի մէկ մասը Ի. դարու սկիզբներուն կը մտնէ Հալէպի նահանգի Անթաքիա գաւառակին մէջ։

Տլուք անցեալին Կոմագէնի մաս կը կազմէր, ուր կը գտնուէր Յուպիտէր Տոլիքինիւսի մեհեանը: Տլուք գաւառը կը տարածուէր դէպի հիւսիս՝ Տաւրոսեան լեռները, հարաւ՝ մինչեւ Քիլիս ու Սոֆ, արեւելք՝ Թլպաշար- Հռոմկլա, իսկ դէպի արեւմուտք կ'երկարէր մինչեւ արդի Զէնճիրլի, Կեաւուր Կէօլի քով: 

Ապիրատի, Փիլարտոսի եւ Գող Վասիլի իշխանութեան օրերուն Տլուքը կը կոչուէր երկիրն Ալեքսիա:

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարան», Թ. Խ. Յակոբեան, Ստ. Տ. Մելիք-Բախշեան, Յ. Խ. Բարսեղեան։ Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն, Երեւան, 1986, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 284.
*«Հայկական Կիլիկիա», Տոքթ. Յ. Տէր Ղազարեան, Անթիլիաս, 2006:
Ստորոգութիւն:Կիլիկիոյ գաւառներ
Ստորոգութիւն:Հալէպի նահանգ 
Ստորոգութիւն:Անթաքիա գաւառակ
Եզովբոս

**Եզովբոս** (), հին աշխարհի առակագիր։ Իրմով սկիզբ առած է համաշխարհային գրականութեան մէջ առակագրութեան զարգացումը՝ իբրեւ առանձին սեռ։

եղած է տգեղ, տխեղծ, ֆիզիքական անախորժ տեսքով մարդ մը, որ ստրուկն էր իր ժամանակի փիլիսոփայ Քսանթոսի: Եզովբոս սակայն ունէր մտային եւ հոգեկան հարուստ գիտութիւն, ի վերուստ շնորհուած բացառիկ միտք, որ զարմանք կը պատճառէր շրջապատին: Ան ստրուկ մը ըլլալով, կը բաղձար ազատ կեանքը` ազատութիւնը գերիվեր նկատելով աշխարհի բոլոր բարիքներէն:

Բոլոր ժամանակներու համար ուսանելի դաս մըն է Եզովբոսի կեանքը, զայն ստրկացնողներուն բռնատիրական արարքը եւ վարմունքը արտայայտող: 

###### Դրուագներ Եզովբոսէն
Ան Փռիւգիացի ստրուկ մըն էր՝ կուզ, թոթով եւ կաղ: Օր մը Եզովբոսի տէրը զինք շուկայ կը ղրկէ ճաշկերոյթի մը համար լաւագոյն ուտեստները գնելու: Ան կը վերադառնայ միայն լեզուներով: Կոչնականները սկիզբը կը գնահատեն, ապա կը զզուին: Տէրը կը հարցնէ. «Ինչո՞ւ միայն լեզուներ գնեցիր», եւ Եզովբոս կը պատասխանէ. «Լեզուն ամէն բանի լաւագոյնն է, ընկերային կեանքի կապ է, գիտութիւններու բանալի, անով կ'ուսուցանենք, կը համոզենք, կ'իշխենք ժողովներու վրայ»: Տէրը կ'ըսէ. «Լաւ, վաղը նոյն անձերը պիտի գան, գնէ ամէնէն գէշերը, կ'ուզեմ որ փոփոխութիւն ըլլայ»: Եզովբոս կրկին լեզուներ կը գնէ եւ կ'ըսէ, որ լեզուն ամենէն գէշ բանն է, մայր՝ վէճերու, դատերու, պատերազմի, չարախօսութեան, զրպարտութեան, սուտի:

Առակագիր Եզովբոս միտք մարզող ոճով կը թելադրէր որեւէ գէշ բանի առաջքը առնել առաջին վայրկեանէն, այլապէս, երբ ուշանայ ու մեծնայ, աւելի դժուար կ'ըլլայ անոր դիմագրաւումը:

###### Եզովբոսի միտքերէն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Առակագիր
Մայքըլ Կիւրճեան

**Մայքըլ Կիւրճեան** (), ժապաւէնի բեմագիր, բեմադրիչ, դերասան ու գրող։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սան Ֆրանսիսքոյի ծովածոց շրջանը: Իր դերասանական վարպետութեան նորհիւ արժանացրած է Էմմի (Emmy) մրցանակի՝։

Իբրեւ բեմադրիչ Կիւրճեան ճանաչում գտած է իր առաջին՝ «Illusio» (2004) ժապաւէնին շնորհիւ, որուն մէջ ան հանդէս եկած է իբրեւ բեմագիր, բեմադիր եւ նկարահանուած է Քըրք Տուկլասի հետ։

Ան նաեւ «Ամերիկացի» («Amerikatsi», 2022) ժապաւէնին բեմագիրը, բեմադիրը ու գլխաւոր դերակատարն է։ «Ամերիկացի»-ն հայկական շարժանկարի համար անկիւնադարձութիւն մըն է․ անիկա հայկական առաջին ժապաւէնն է, որ ներկայացուեցաւ Օսքարի մրցանակաբաշխութեան բացումին։

## Մրցանակներ
«David’s Mother» ժապաւէնին մէջ ստանձնած իր դերով՝ լաւագոյն օգնական դերասանի «Էմմի» մրցանակը շահած է (1994)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Վենեզուելա

**Վենեզուելա** (սպաներէն՝ Venezuela), պաշտօնական անուանում՝ Վենեզուելայի Պոլիվարական Հանրապետութիւն, պետութիւն Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսը։

Երկիրը ունի ցամաքային շրջան եւ բազմաթիւ կղզիներ՝ Քարիպեան ծովուն մէջ։ Սահամանակից է Կայանային՝ արեւելքէն, Պրազիլին՝ հարաւէն եւ Քոլումպիոյ՝ արեւմուտքէն։ Հիւսիսի մէջ կան զանազան փոքր կղզիներ։ Վենեզուելա կը գտնուի հասարակածի շրջակայքը, Հիւսիսային կիսագունդին մէջ։

Վենեզուելա Սպանիոյ նախկին գաղութներէն մէկն է։ Ունի հողային վէճեր Կայանայի հետ, եւ նախապէս ունէր վէճեր Քոլումպիոյ հետ՝ Վենեզուելայի ծոցին նկատմամբ։ Այժմ Վենեզուելա ճանչցուած է իր քարիւղի եւ բնական բազմազանութեան ու գեղեցկութեան շնորհիւ։

Բնակչութեան առումով, Վենեզուելա կը գրաւէ առաջին տեղերէն մէկը՝ Լատինական Ամերիկայի մէջ։ Վենեզուելացիներուն մեծամասնութիւնը կը բնակի քաղաքներու մէջ եւ երկիրին հիւսիսը։ Քարաքասը երկիրին ամէնէն մեծ քաղաքն է։ Այլ կարեւոր քաղաքներ են՝ Վալենսիա, Մարաքաիպօ, Սիւթաթ Կայանա եւ այլն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի երկիրներ

## Տե՛ս նաեւ
* Վենեզուելայի հայերը
Վենեզուելայի հայերը

մինի|Խաչքար՝ Վենեզուելայի Քարաքաս քաղաքի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ քով
**Վենեզուելայի հայ գաղութը** ծնունդ առած է Ա. Համաշխարհային պատերազմէն անմիջապէս ետք` քանի մը հայ ընտանիքներու կայք հաստատումով Քարաքասի մէջ:

## Կազմաւորում
Քարաքասի քանի մը ընտանիքները, երկար ու դժուարին տարիներ, հայապահպանման համար դժնդակ պայքար մղած են այլասերիչ ազդակներու դէմ, մինչեւ որ նոր հայ գաղթականներ եկած են առաւել զօրութեամբ գօտեպնդելու իրենց հայեցիութիւնը:

Վենեզուելայի հայ գաղութը սկսած է զարգանալ 1955-1958 տարիներուն, մեծ մասամբ Սուրիայէն, ինչպէս նաեւ Յունաստանէն, Լիբանանէն, Եգիպտոսէն, Թուրքիայէն, Ռումանիայէն եւ Պուլկարիայէն հետզհետէ ժամանած հայերով: Վերջին գաղթականներու ժամանումէն քանի մը տարի ետք, արդէն կը սկսի խօսուիլ եկեղեցւոյ, դպրոցի, վարդապետի եւ ակումբի մասին:

Վենեզուելայի հայերը, հակառակ իրենց գաղութի փոքր թիւին, տարին քանի մը անգամ կը խմբուին Ստեփան Ծաղիկեանի ապարանքը` խորհրդակցելու համար ազգաշէն գործերու մասին:
ձախից|մինի|Քարաքասի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին
Այս հանդիպումները երկար չեն տեւեր եւ 27 Ապրիլ 1966-ի առաւօտուն, Քարաքաս կը ժամանէ գաղութին հոգեւոր հովիւը` Եզնիկ վրդ. Բալայեանը, որ կը հաստատուի Քարաքաս` արտօնութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ հայրապետ Խորէն Ա. կաթողիկոսին: Վարդապետին ժամանումէն ետք ազգային գործը արագ թափ մը կը ստանայ: Առաջին հերթին կը փնտռուի կալուած մը, որ պիտի դառնար Ազգային տունը: Շնորհիւ վարչական կազմի անդուլ փնտռտուքներուն` 15 Օգոստոս 1966-ին կը գնուի ազգային կալուածը:

8 Յունուար 1967-ին, տեղի կ'ունենայ «Ազգային Արարատ տուն»-ի բացման արարողութիւնը եւ ժողովուրդը կը հաղորդուի Քարաքասի նորակառոյց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ մէջ:

Քանի մը ամիս ետք  գաղութը կ'ունենայ իր շաբաթօրեայ դպրոցը` երեք ժամուան տեւողութեամբ: Աշակերտները կը խօսին հայերէն:

Առաջին առիթով ծնունդ կ'առնէ Վենեզուելայի հայ տիկնանց միութիւնը, որ իր գործին շրջագիծին մէջ կ'առնէ եկեղեցւոյ եւ դպրոցին հոգածութիւնը: Ապա կը հիմնուի Վենեզուելայի հայ երիտասարդաց միութիւնը, որուն գլխաւոր նպատակն է կերտել` հոգեպէս, մտաւորապէս ու մարմնապէս առողջ նոր սերունդ մը: Երիտասարդացի հովանիին տակ կը կազմուին երգի, պարի եւ թատերական խումբեր, որոնք կը խթանեն հայ կեանքը:

### Հայ գաղութին թիւը
Ներկայիս Վենեզուելա իր մէջ կը հաշուէ 3000-4000 հայ: Շուրջ 450 հայ կը գտնուի մայրաքաղաք Քարաքասի մէջ, մնացեալները ցրուած են զանազան քաղաքներու մէջ: Քիչ չէ թիւը նաեւ օր ըստ օրէ ժամանող նոր գաղթականներուն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական գաղութներ
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի հայերը
Ստորոգութիւն:Սփիւռք
Հայկաշէն Ուզունեան

**Հայկաշէն Ուզունեան** (, 23 Մայիս 2006), հրապարակագիր, մշակութային-հասարակական գործիչ, հիմնադիր՝ իր անունը կրող գրական մրցանակին:

Մրցանակին Գնահատիչ Յանձնախումբը 1971 թուականի մրցանակը կը յատկացնէ Շահան Շահնուրի եւ Անթիլիասի Դպրեվանքի ուսուցչապետ Բիւզանդ Եղիայեանի, այս վերջնոյն Հայ Յարանուանութեանց Բաժանումը երկասիրութեան համար:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ատանա։ Նախնական կրթութիւնը ստանալէ վերջ, Լաթաքիոյ մէջ, մեկնած է Կիպրոս, ուր աւարտած է Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան վարժապետանոցը՝ 1938ին։ Տարի մը աշակերտելէ վերջ, Պէյրութի Լիսէ Ֆրանսէին ստացած է պաքալորիա Բ․ բարթին։

Ժամանակ մը ձգած է դպրոցը ու պաշտօնավարած է Հ.Բ Ը. Միութեան Դարուհի Յակոբեան Աղջկանց Բարձր․ Վարժարանին, ինչպէս եւ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Անթիլիասի Դպրեվանքին մէջ որպէս գիտութեան եւ մաթեմաթիկի ուսուցիչ։

1944-ին ներկայացած է Պէյրութի Ֆրանսական Համալսարանի Երկրաչափական Բաժնի մուտքի մրցումին եւ ընդունուած է Համալսարան: Չորս տարի հետեւած է համալսարանի դասընթացքներուն, որպէս սան Գահիրէաբնակ Ընկեր եւ Ընկերուհի է. Կականեանի․ 1947-ին աւարտած է համայսարանը։

Պէյրութի մէջ իր համախոհ ռամկավար ընկերներուն հետ, 1947 թուականին, հիմնադրած է Թէքէեան մշակութային միութիւնը:

1953 թուականին ընտանիքով` կնոջ եւ դստեր՝ Թալինի հետ տեղափոխուած է Ատիս Ապեպա։

Հայկաշէն Ուզունեան սփիւռքահայ ականաւոր հասարակական-քաղաքական գործիչ եղած է, հարիւրաւոր յօդուածներու եւ շարք մը գիրքերու հեղինակ։

Շնորհիւ իր նկարագրի ազնիւ գիծերուն, իրեն վստահուած են կուսակցական պատասխանատու պաշտօններ զորս վարած Է ձեռնհասութեամբ:

ԱՆ անդամ եղած է  Ռ. Ա. Կուսակցութեան Սուրիոյ եւ Լիբանանի Շրջանային Վարչութեան, ինչպէս նաեւ Ներգաղթի կեդրոնական Կոմիտէին։

## Պարգեւներ եւ մրցանակներ
Արժանացած է․

* Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածնի, Ս․ «Գրիգոր Լուսավորիչ» Պատուոյ շքանշանի,
* «Ալեք Մանուկեան» պատուաւոր մրցանակի,
* 2006 թուականկն, Հայաստանի Թէքէեան Մշակութային Միութեան բարձրագոյն պարգեւին՝ «Ադամանդակուռ Արարատ» (շքանշան)։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Զարթօնք»,  Ուրբաթ, 2 Յուլիս 1948, էջ 2։

Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստեպղին

մինի
**Ստեպղինը** գետնախնձորի կողքին, ստեպղինը ամէնէն տարածուած եւ օգտագործուած բանջարեղէնն է աշխարհի բոլոր խոհանոցներուն մէջ:  
Անոր հայրենիքը կեդրոնական Ասիան է, բայց ներկայիս զայն կը մշակեն գրեթէ բոլոր երկիրներուն մէջ: 
#### Ստեպղինին սննդական արժէքը
* Ստեպղինը հարուստ է Ա. կենսանիւթով, կը պարունակէ նաեւ Պէ.6, Սէ. կենսանիւթեր, ֆոլաթթու, երկաթ, մանկանեզ, փոթասիոմ եւ պղինձ:
մինի
* Ստեպղինը ունի բազմաթիւ բուժիչ յատկութիւններ. ան կը պահպանէ աչքերուն առողջութիւնն ու տեսողութիւնը, Ա. կենսանիւթով հարուստ այս բանջարեղէնը կ'ուշացնէ քաթարաքթի եւ կլոքոմայի յառաջացումը:
* կը պայքարի որոշ տեսակի քաղցկեղներու դէմ, 
* կը զօրացնէ մարմինին դիմադրողականութիւնը, 
* կը նուազեցնէ գէշ քոլեսթերոլի տոկոսը, 
* կը պաշտպանէ սրտանօթային հիւանդութիւններէ, 
մինի|ձախից
* անոր յաճախակի օգտագործումը կը նուազեցնէ թոքերու, կաթնագեղձի եւ հաստ աղիքի քաղցկեղի յառաջացման հաւանականութիւնը:
* Ստեպղինը կը պարունակէ հզօր հակաօքսիտան՝ պեթա քարոթենը, որ կը կանխարգիլէ բջիջներու ծերացումը:
* Ա. կենսանիւթը կը կանխարգիլէ ժամանակէն առաջ յայտնուող կնճիռները, մաշկի չորութիւնը եւ խամրած գոյնը:
* Ստեպղինը կը պահպանէ եւ կը բարելաւէ տեսողութիւնը եւ կը պաշտպանէ տարիքի հետ կապուած աչքի հիւանդութիւններէն:
* Ստեպղինի յաճախակի օգտագործումը կը նուազեցնէ գէշ քոլեսթերոլի տոկոսը եւ կը պաշտպանէ սրտանօթային հիւանդութիւններէն:
* Ստեպղինին պարունակած կենսանիւթերը, հակաօքսիտաններն ու բնաթելերը եւ քիչ ջերմուժ պարունակելու անոր առաւելութիւնները զայն կը դարձնեն յարմար ուտելիք մը` բոլոր անոնց համար, որոնք նիհարնալու սննդականոնի կը հետեւին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արմատներ
«Սի» կենսանիւթ

մինի
«Սի» կենսանիւթը կը նկատուի անփոխարինելի սննդանիւթ մը, որ անհրաժեշտ է օրկանիզմի ճիշդ աճին եւ հիւսուածքներու վերականգնման, ինչպէս՝ մորթը:

### Ամէնօրեայ քանակ
«Սի» կենսանիւթի նման նիւթերը օրկանիզմին մէջ չեն արտադրուիր: Զանոնք պէտք է ընդունիլ յաւելումներու կամ ուտելիքներու միջոցով` նարնջազգի, ելակ, բրքուկ (պրոքոլի), ինչպէս նաեւ՝ կարմիր եւ կանաչ պղպեղներ: 

«Սի» կենսանիւթի ամէնօրեայ  չափը կարելի է դասաւորել առողջ սնունդի օգնութեամբ, իսկ անբաւարարութէան պարագային կարելի է յաւելումներ ընդունիլ:

###### Սննդային արժէքը
ձախից|մինի
* «Սի» կենսանիւթը ծանօթ է իր հակաբորբոքիչ յատկութիւններով. ան կը նուազեցնէ ազատ «radical»-ներու վնասակար ազդեցութիւնը՝ յառաջացած գերմանիշակագոյն ճառագայթումի կամ ապականած օդին պատճառով: կենսանիւթը կը սկսի վերականգնել բնական գործընթացը` նորոգելով վնասուած բջիջները` մորթին առողջ երանգին եւ փայլքին համար:
* «Սի» կենսանիւթը կ'ազդէ մորթային բազմաթիւ երեւոյթներու վրայ, ինչպէս՝ խամրած երանգ, կնճիռներ, գերգունակաւորում եւ անհամաչափ երանգի այլ նշաններ, որոնք կրնան յառաջանալ արեւու ազդեցութէամբ:
* Կը խափանէ մորթին մէջ մելանինի արտադրութիւնը եւ կը նուազեցնէ գունակաւորային հետքերու տեսանելիութիւնը` մորթին երանգը աւելի համաչափ եւ փայլուն դարձնելով:
* Կը խթանէ քոլաժենի եւ էլասթինի արտադրութիւնը, կ'երիտասարդացնէ մորթը եւ զայն կը դարձնէ աւելի հարթ եւ ձիգ: «Սի» կենսանիւթի բացակայութէան պարագային, վէրքերը ուշ կը լաւանան:
* «Սի» կենսանիւթը արեւապաշտպան է, կ'օգնէ կենսանիւթ «Ի»ի պաշարի կլանման, որ մորթին հիմնական հակաօքսիտան է:
* «Սի» կենսանիւթի պտուղներով պատրաստուած դիմակները կը բարելաւեն մորթին տեսքն ու առողջութիւնը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սննդականոն
Ստորոգութիւն: Կենսանիւթեր
Բորբոսասունկեր

մինի
**Բորբոսասունկեր,** Բորբոսով ուտելիքներ, որոնք վտանգաւոր են երեխաներու, յղիներու եւ տկար ախտամերժութիւն ունեցող մարդոց համար:

Ի տարբերութիւն մանրէներու` բորբոսասունկերը կազմուած են անզէն աչքով տեսանելի բջիջներէ` բեղմնափոշիներէ, որոնք գոյն կու տան: Այդ կը դիւրացնէ անոնց յայտնաբերումը եւ կը կանխէ փճացած ուտելիքին օգտագործումը:

Բորբոսի որոշ տեսակներ կը յառաջացնեն ալլերժիք հակազդեցութիւններ եւ շնչառական հարցեր: Նաեւ որոշ պայմաններու մէջ բորբոսը կ'արտադրէ միքոթոքսիններ` թունաւոր նիւթեր, որոնք պատճառ կը դառնան հիւանդութիւններու:

Հիւանդանալու աւելի մեծ վտանգի տակ կը գտնուին տարեցները, երեխաները, յղիները եւ տկար ախտամերժութիւն ունեցող մարդիկ:
ձախից|մինի
Բորբոսած հացին վրայ կրնան քանի մը տարբեր տեսակի սունկեր ըլլալ: Հակառակ անոր, որ բորբոսը կը փճացնէ ուտելիքի վերին շերտը, ան կրնայ տարածուիլ ծակոտկէն ուտելիքի խորքը, կը նշեն Մեծն Բրիտանիոյ ուտելիքներու ստուգատիպի գործակալութեան («FSA-Food Standards Agency») մասնագէտները:

«Իբրեւ կանոն, մակերեսի վրայ մէկ սանթիմեթր տրամագիծով բորբոսները նաեւ մէկ սանթիմեթր կը թափանցեն ուտելիքին մէջ»:

Բորբոսը, ի տարբերութիւն պաքթերիաներուն, յանկարծակի սննդային թունաւորումներ չի յառաջացներ: Սակայն, սննդային որոշ միքոթոքսիններու ազդեցութիւնը կրնայ ըլլալ արագ եւ սուր: «Եթէ մարդ մեծ քանակութեամբ թունաւոր բորբոս ուտէ, անոր մօտ կրնայ զարգանալ ստամոքսաղիքային խանգարում, լեարդի կամ երիկամներու անբաւարարութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Ստորոգութիւն:Առողջապահութիւն
Սելեւկեաններ

**Սելեւկեաններու** հելլենիստական դինաստիա՝ հիմնած Ալեքսանդր Մակեդոնացիի դիադոքոս Սելեւկոս I Նիկատորի կողմէ։ Սելեւկեաններու պետութիւնը գոյատեւած է Ք․Ա․ 312 մինչեւ Ք․Ա․ 64, ընդհատումներով։ Անիկա մեծ դերակատարութիւն ունեցած է տարածաշրջանին մէջ, Ալեքսանդր Մակեդոնացիի մահէն յետոյ, ունեցած է հզօր պետականութիւն, ժամանակաւորապէս իր իշխանութիւնը հաստատած է Հայաստանի մէջ։ Ք․Ա․ 84-ին Սելեւկեաններու պետութիւնը գրաւած է Տիգրան Բ. Մեծը։ Հայ-հռոմէական պատերազմի ժամանակ (Ք․Ա․ 69-Ք․Ա․ 66) հռոմէական զօրավար Լուկուլլոսը Սելեւկեաններու գահը յանձնած է Սելեւկեաններու շառաւիղ Անտիոքոս XIII Ասիացիին, սակայն Տիգրան Բ. Մեծը պահպանած է իր գերիշխանութիւնը։ Ք․Ա․ 64-ին հռոմէական զօրավար Պոմպէոսը վերացուցած է Սելեւկեաններու թագաւորութիւնը։

## Արքայացանկ
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Seleuco_I_Nicatore.JPG|մինի|Սելեւկոս I Նիկատորը
Ահա Սելեւկեանների գահացուցակը.

Անտիոքոս I Սոտեր Ք․Ա․ 281-Ք․Ա․ 261

Անտիոքոս II Թէոս Ք․Ա․ 261-Ք․Ա․ 246

Սելեւկոս II Կալլինիկոս Ք․Ա․ 246-Ք․Ա․ 226

Սելեւկոս III Սոտեր Ք․Ա․ 226-Ք․Ա․ 223

Անտիոքոս III Մեծ Ք․Ա․ 223-Ք․Ա․ 187

Սելեւկոս IV Փիլոպատոր Ք․Ա․ 187-Ք․Ա․ 175

Անտիոքոս IV Եպիփանես Ք․Ա․ 175-Ք․Ա․ 164

Անտիոքոս V Եվպատոր Ք․Ա․ 164-Ք․Ա․ 162

Դեմենտիոս I Սոտեր Ք․Ա․ 162-Ք․Ա․ 150

Ալեքսանդր Ք․Ա․ 150-Ք․Ա․ 145

Դեմետրիոս II Նիկատոր Ք․Ա․ 145-Ք․Ա․ 138

Անտիոքոս VI Եպիփանես Ք․Ա․ 145-Ք․Ա․ 141

Անտիոքոս VII Ք․Ա․ 138-Ք․Ա․ 129

Դեմետրիոս II Նիկատոր Ք․Ա․ 129-Ք․Ա․ 125 (երկրորդ անգամ)

Սելեւկոս V Ք․Ա․ 125

Անտիոքոս VIII Գրյուպոս Ք․Ա․ 125-Ք․Ա․ 96

Անտիոքոս IX Կյուզիկեցի Ք․Ա․ 115-Ք․Ա․ 95

Դեմետրիոս III Ք․Ա․ 96-Ք․Ա․ 88

Սելեւկոս VI Ք․Ա․ 96-Ք․Ա․ 95

Անտիոքոս X Եվսեբես Ք․Ա․ 95-Ք․Ա․ 92

Անտիոքոս XI Ք․Ա․ 93

Փիլիպպոս I Ք․Ա․ 93-Ք․Ա․ 84

Անտիոքոս XII Փիլադելփոս Ք․Ա․ 87-Ք․Ա․ 84

## Ծանօթագրութիւններ
Մամլուք

**Մամլուք** (, բառացի թարգմանաբար՝ սեփականութիւն), զինուորական դաս միջնադարեան Եգիպտոսի մէջ, որ կը ձեւաւորուէր տարբեր ազգերէ (գլխաւորաբար՝ թուրք, չերքէզ, վրացի) գերեվարուած պատանիներէ, որոնց կանուխ տարիքէն կը վարժեցնէին ռազմական գործին։

Մամլուքները սկիզբը կը կազմէին եգիպտական բանակի յատուկ ընտրանի եւ որոնք դարձան խաչակիրներու դէմ պայքարող գլխաւոր ուժը։ Մամլուքները ազատութիւն ստացած ստրուկներ էին, ովքեր անցած էին զինուորական ծառայութեան։ Այուպեաններու ժամանակ մամլուք պէյերը զգալի տիրոյթներ ձեռք բերին եւ փաստացի անոնք Այուպեաններու վերջին շրջանին իշխանութիւնը կեդրոնացուցած էին իրենց ձեռքը։

1250 թուականին մամլուքները կ'անցնին Եգիպտոսի իշխանութեան գլուխ եւ անոնց օրօք Եգիպտոսը կ'ունենայ տնտեսական եւ մշակութային մեծ վերելք։ 1375 թուականին մամլուքները կը գրաւեն Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը եւ մայրաքաղաք Սիսը, գերի կը վերցնեն արքայ Լեւոն Զ․-ն եւ ընտանիքը։ Անկէ յետոյ փաստացի Կիլիկիայի Հայկական Թագաւորութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ 1515 թուականին Կիլիկիան կը գրաւուի օսմանեան թուրքերուն կողմէ։

1516 թուականին օսմանեան բանակները Սուրիոյ մէջ ջախջախիչ պարտութեան կը մատնեն մամլուքները եւ շուտով կը նուաճեն Եգիպտոսը։ Մամլուքներն իրենց գոյութիւնը կը շարունակեն օսմանեան իշխանութեան ներքեւ։

1808 թուականէն սկսեալ Եգիպտոսի փաշա Մուհամմատ Ալին կը զրկէ զիրենք մեծ իրաւունքներէ՝ այդ կարգին հողատիրական իրաւունքէն եւ 1811 թուականին գրեթէ կը բնաջնջէ զանոնք։ Կը սպաննուի մօտ 4000 մամլուք, փրկուածներու մէկ մասն ալ կը փախչի Սուտան։

## Գրականութիւն

* Պողոսյան Վ. Ա. Հայերը - Նապոլեոնի ուղեկիցներ. Պատմություններ եւ առասպելներ։ Երեւան, «Էդիտ Պրինտ» հրատարակչություն, 2009. ISBN 978-9939-52-163-3
* D. Nicolle, A. McBride «The Mamluks 1250—1517» - «Osprey Publishing», 1993 ISBN 1-85532-314-1
* БАХРИТЫ. Династия мамлюкских султанов, правивших в Египте в 1250 - 1382 гг.

## Արտաքին յղումներ

* Մամլուքները Իսլամի պատմության մեջ
Անտրէ Ժիտ

**Անտրէ Ժիտ** (, ), ֆրանսացի գրող, գրադատ, երաժիշտ։ Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր (1947)։

Ժիտի մէկ անուանի գործը՝ «Les Nourritures Terrestres» (Երկրային Սնունդներ), համաստուածեան խորք ունի: Վազգէն Շուշանեան իր «Ամրան Գիշերները» գործին մէջ մէկէ աւելի անգամներ զգայնօտ ջերմութեամբ կը մէջբերէ Ժիտի վերոգրեալ գիրքէն արտայայտութիւններ, ինչպէս՝ Նաթանայէ՛լ․Ո'չ թէ համակրիլ հապա սիրել, պիտի ուսուցանեմ քեզի, կ'ըմբռնե՞ս, նոյն բաները չեն...: Շուշանեանի կողմէ Ժիտի վերոյիշեալ գործին մասնակի թարգմանութիւնը լոյս տեսած է Բիւզանդ Թօփալեանի «Անդաստան» պարբերաթերթին մէջ։

## Ստեղծագործութիւններու ցանկ
#### Բանաստեղծական ժողովածուները
* Անտրէ Վալդերի տետրերը
* Անտրէ Վալդերի բանաստեղծութիւնները
* Երկրային կերակուրներ
* Նոր երկրային կերակուրներ
* Ամինտաս

#### Սոտիներ
* Վատիկանի նկուղները
* Վատ շղթայակապ Պրոմեթեւսը
* Խրուտներ

#### Պատմուածքներ
* Նեղ դուռը
* Իզապէլ
* Բարոյազուրկը
* Հովուերգական սիմֆոնիա
* Կանանց դպրոցը
* Ռոպեր
* Ժընեւյեւ
* Թեսեւս

#### Վեպ
* Դրամանենգները

#### Թատերգութիւններ
* Սաւուղ
* Էտիպ
* Պերսեփոնէ
* Վատիկանի նկուղները
* Դատավարութիւն (ըստ Կաֆկայի)

#### Այլ գործեր
* Ուրիէնի ճանապարհորդութիւնը
* Անառակ որդիի վերադարձը
* Եթէ հատիկը չի մեռնիր
* Տրակտատ Նարգիզի մասին
* Ճանապարհորդութիւն Կոնգոյի մէջ
* Վերադարձ Չատէն
* Գորիտոն
* Տոսդոեւսկի
* Վերադարձ ԽՍՀՄ-էն
* Օսքար Ուայլտ
* Պատրուակներ
* Օրագիր (1889-1939)
* Օրագիր (1939-1949)

#### Նամակագրութիւն
* Փոլ Գլոտէլի հետ (1899-1926)
* Փոլ Վալերիի հետ (1890-1942)
* Անտրէ Սուարէսի հետ (1908-1920)
* Ֆրանսուա Մորիակի հետ (1912-1950)
* Ռոժե Մարդէն տիու Կարի հետ (1913-1951)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Փորանկահաու

մինի
**Փորանկահաու** (Pōrangahau) փոքրիկ աւան մըն է Խաղաղական ովկիանոսի ափին, Նոր Զելանտայի Հիւսիսային կղզիին հարաւ-արեւելքը: 

Անիկա կը գտնուի Հոքսի ծոցին ամէնէն հարաւային մասին մէջ՝ Ուայփուքուրաուէն (Waipukurau) 45 Քմ հարաւ եւ մօտ է Փորանկահաու գետեզերքին։ 

Բնակավայրը կը ներառէ մատուռ մը եւ դպրոց մը։

Աւանէն արեւմուտք գտնուող տարածքը, որ ծանօթ է իբրեւ Մանկաուրափա (Mangaorapa), Ի. դարուն օգտագործուած է ոչխարաբուծութեան համար։

Ներկայիս տարածքը կ'օգտագործուի անասնաբուծութեան եւ գինեգործութեան համար:

2370 հեքթար մակերեսով Մանկաուրափան Կեդրոնական Հոքսի ծովածոցին ամէնէն սուղ ագարակն էր, երբ անիկա կը վաճառուի 2005-ին։

Յունիս 2023-ի տուեալներով, անիկա ունէր շուրջ 150 բնակիչ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսի աւաններ
Ուայփուքուրաու

**Ուայփուքուրաու,** Նոր Զելանտայի Հիւսիսային կղզիին արեւելեան ափին գտնուող Կեդրոնական Հոքս Ծոցի ամէնէն մեծ քաղաքն է։ 

Կը գտնուի Թուքիթուքի գետի ափին, Ուայփաուայէն 7 Քմ հարաւ եւ Հասթինկսէն 50 Քմ հարաւ-արեւմուտք։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նոր Զելանտայի շրջակայ քաղաքներ
Գիրքի Միջազգային Չափանիշի Թիւ

մինի
**Գիրքի Միջազգային Չափանիշի Թիւ** (կամ ԳՄՉԹ, *անգլ.՝ International Standard Book Number կամ ISBN*) թուային հանրային գիրքի ստուգիչ թիւն է, որ իւրայատուկ է ամէն մէկ գիրքի համար։ Հրատարակիչ մարմիններն ու հրատարակչատունները կը գնեն եւ կամ կը ստանան իրենց ԳՄՉԹ-ն Միջազգային ԳՄՉԹ Վարչութենէն։

Տարբեր ԳՄՉԹ-ներ պէտք են նոյն գիրքերու տարբեր տարբերակներու համար, բայց ոչ գիրքի վերատպման համար։ Օրինակ, եթէ գիրք մը ունի ե-տարբերակ, կարծր կողքով տարբերակ, եւ թուղթէ կողքով տարբերակ, բոլորը տարբեր ԳՄՉԹ-ներ կ'ունենան. բայց եթէ գիրք մը նոյն ձեւով վերատպուի ու վերահրատարակուի, ԳՄՉԹ-ը կը մնայ նոյնը։ 

ԳՄՉՓ-ը կ'ըլլայ 10 թիւ եթէ 2007 թուականէն առաջ հրատարակուած գիրք մըն է, իսկ 13՝ եթէ հրատարակուած է 2007 թուականին, 1 Յունուարէն ետք։

## Ծանօթագրութիւններ

## Նշումներ
Գետնադամբանք

**Գետնադամբանք** (), ստորգետնեայ անցումներ, որոնք հին ատեն օգտագործուած են կրօնական ծիսակատարութիւններու եւ թաղումներու համար։ Գետնափոր գերեզմաննոցներուն ամէնէն համբաւաւորներն են Հռոմինները, ուր առաջին քրիստոնեաները գաղտնօրէն կը թաղէին իրենց մեռելները եւ կը կատարէին իրենց կրօնական արարողութիւնները, մինչեւ Կոստանդիանոս Ա. Կայսրին (274-333) հրամանով քրիստոնէութեան ճանաչումը որպէս պետական կրօնք՝ Հռովմէական կայսրութեան տարածքին:

Դամբարաններուն նկարչութիւնները մասնաւորաբար ուշագրաւ են: Ստորերկրեայ դամբարաններ ունի նաեւ Փարիզ, նուազ շահեկան, որոնք կազմուած են նախկին քարահանքերէ, եւ որոնք սկիզբը գործածուած են քրիստոնէական նոյն նպատակներով, շուրջ երկու դար առաջ վերածուելու համար Փարիզի տարբեր գերեզմաններէ փոխադրուած մօտաւոր վեց միլիոն աճիւններու ներկայ տարածուն Գետնադամբանքին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Odessa kat 03.jpg
Պատկեր:Paris catacombes.jpg
Պատկեր:Rom, Domitilla-Katakomben 2.jpg
Պատկեր:A-Procession-in-the-Catacomb-of-Callistus.jpg
Պատկեր:Nerubayskoe 04.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
«Վազելին»

մինի
**«Վազելին»**, իւղի նման թանձր, կակուղ, բայց անգոյն, անբոյր եւ անհամ նիւթ մը:

«Վազելին»ը ամէնէն անվնաս եւ գործածական դեղերէն մէկն է եւ չէ դադրած նուաճելէ բժշկական եւ ճարտարարուեստի աշխատանքները:

## Պատմութիւն
1859-ին, առաւօտ մը, ամերիկեան թերթերը մեծ տառերով կը յայտարարեն հարուստ նաւթահորի մը գտնուիլը Փենսիլվանիոյ մէջ: 

Պրուքլին բնակող քիմիագէտ Ռոպէրթ Շէզըրպուխ՝ հանքածուխէն հրանիւթեր պատրաստելու նշանաւոր մասնագէտ, կարդալով լուրը կ'անդրադառնայ իսկոյն, որ բնական քարիւղի այս նոր աղբիւրը մեծ վնաս կրնայ պատճառել իր գործին ու դիրքին: 
ձախից|մինի
Միայն 22 տարեկան, կ'որոշէ լքել իր ասպարէզը եւ տարրալուծողի եւ զտողի իր շնորհները այնուհետեւ ի սպաս դնել «սեւ ոսկի»ին: Գրպանը ունեցած դրամով կ'առնէ շոգեկառքի տոմս մը եւ կ'երթայ Թեիւզել՝ Փէնսիլվանիոյ փոքր քաղաքներէն մէկը:

Օր մը, քարիւղի շրջաններէն անցած պահուն՝ Շէզըրպուխ կը նշմարէ գործաւոր մը, որ տրտնջալով կը մաքրէ մեքենայի մը մխակներուն փակած մեղրամոմի նման աղտը: Կը հետաքրքրուի: «Փարակինի նմանող դիրտ մըն է: Կը խանգարէ մեքենաներուն աշխատանքը, բայց երբ մեր մատերնը կտրի կամ ուրիշ որեւէ տեղ այրի՝ այս աղտէն կը քսենք վրան, վէրքերը կը բուժուին շուտով», կը բացատրէ բանուորը:

Պրուքլին վերադարձին, Շէզըրպուխ տուփ մը կը բերէ իրեն հետ այդ «աղտ»էն: «Վէրքեր կը բուժէ՝ ուրեմն բուժիչ յատկութիւններ ունի, եւ կարելի չէ՞ տարրալուծարանի մէջ պատրաստել այս նիւթը» կը մտածէ քիմիագէտը:

Մտածումէն կ'անցնի գործի եւ քիչ ժամանակ ետք կը յաջողի քարիւղէն պատրաստել թանձր ու թափանցիկ նոր նիւթ մը: Նախ ինքն իր վրայ կը փորձէ անոր յատկութիւնները, ձեռքերը կրակով եւ թթուով (ասիտ) կ'այրէ, ոտքերը կը քերթէ, կը կտրտէ դանակով եւ վէրքերուն վրայ այդ նիւթը կը քսէ: Այս նոր նիւթը մեծապէս կը նպաստէ վէրքերու դարմանման: Կը փորձէ նաեւ ուրիշներու վրայ ու միշտ բարենպաստ կ'ըլլայ արդիւնքը:

Կը պատրաստէ մեծաքանակ եւ «Վազելին» կ'անուանէ զայն: Նմոյշներ կ'ուղարկէ բժիշկներու եւ գիտնականներու՝ ապսպրանքի սպասելով: Լաւագոյն պարագային շնորհակալագիրեր կը ստանայ եւ երկրորդ նմոյշ մը ուղարկելու խնդրանքներ:
մինի
Չի յուսահատիր: Կ'իջնէ հրապարակ եւ իր իսկ ձեռքերով կը բաժնէ ժողովուրդին ձրիաբար: Ձիով կառք մը կը վարձէ եւ կ'երթայ Նիւ Եորքի հիւսիսային արուարձանները: Հանդիպող մարդուն կու տայ «Վազելին»ի փոքրիկ տուփ մը, միշտ ձրի:

Ճիգերը կ'արդիւնաւորուին: Շատ չանցած կը փնտռուի եւ կը ծախուի ամէն տեղ, «վայրկեանը մէկ տուփ»ի հաշուով:

«Վազելին»ին բարերար յատկութիւնները կը հաստատուին վերջնականապէս 1912-ին, երբ Նիւ Եորքի մէջ, Ապահովութեան Ընկերութեան մը շէնքը հրոյ ճարակ կը դառնայ: Բազմաթիւ գործաւորներ կ'այրին, որոնց վէրքերը կը դարմանուին եւ ցաւերը կ'ամոքուին շնորհիւ «Վազելին»ին: Անկէ ետք է, որ Միջազգային Կարմիր Խաչը եւ Բանակը կ'որդեգրեն «Վազելին»ը՝ թեթեւ այրուածքներու համար: Եւ իրօք, «Վազելին»ը կը պաշտպանէ վէրքերը ախտավարակ մանրէներու դէմ:

«Վազելին»ի գտած ընդունելութենէն եւ ամէն մարզի մէջ տուած անոր գոհացուցիչ արդիւնքներէն այնքան կը խանդավառուի գիւտարարը՝ Շէզըպրուխ, որ ամէն օր պզտիկ դգալ մը կ'ուտէ անկէ, համարելով զայն ոչ միայն համայնաբոյժ դեղ, այլեւ՝ սնուցիչ ուտելիք: Անգամ մըն ալ երբ կողատապի կը բռնուի՝ հիւանդապահուհիէն կը խնդրէ մարմինը օծել վազելինով: Եւ շատ կարճ ժամանակի մը մէջ կ'առողջանայ:

Երբ Շէզըպրուխ կը մեռնի 96 տարեկան հասակին՝ վերջին շունչին կը յայտարարէ, որ իր երկարակեցութիւնը կը պարտի «Վազելին»ի ամէնօրեայ գործածութեան:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Շոգեկառք

մինի
**Շոգեկառք**, երկաթուղիի վրայէն ընթացող կառախումբ*,* գնացք:

## Պատմութիւն
ձախից|մինի|Առաջին շոգեկառքերը
Միջին դարերուն հանքերուն մէջ աշխատողները կը գործածէին երկաթագիծերու վրայ շրջող փոքրիկ վակոններ` ածուխը կամ մետաղները փոխադրելու համար: Անոնք անձամբ կը հրէին այդ վակոնները կամ ձիեր կը գործածէին կառքերը քաշելու համար: Այդ գիծերը սկիզբը փայտէ էին, ապա`մետաղէ. անոնք կարելիութիւնը կու տային կառքերուն աւելի դիւրութեամբ սահելու: Սակայն անոնք շատ ծանր էին:
աջից|մինի|Առաջին շոգեկառքերը
1804-ին, հանքագործներուն օգնելու համար, անգլիացի ճարտարագէտ մը Ռիչըրտ Թրեւիթիք կը հնարէ շոգիով բանող առաջին մեքենան: Անոր սկզբունքը պարզ էր. ջուրը տաքցնել շոգիով արտադրելու համար: Այդ շոգին կարելիութիւնը կու տար մեքենական դրութեան մը` շոգեկառքը յառաջ մղելու: Անիկա ժամական 8 քմ արագութեամբ կ'ընթանար:
մինի|ձախից
1829-ին, անգլիացի Ճորճ Սթիֆընսըն, կը ստեղծէ քիչ մը աւելի արագ շոգեկառք մը: Անոր կը տրուի «Հրթիռ» անունը: Ապա շոգեկառքը ամէն տեղ կը տարածուի: Կը շինուին նոյնիսկ շատ շքեղ շոգեկառքեր, ինչպէս` «Օրիենթ էքսփրես»ը, որ 1883-ին, անգամ ըլլալով ամբողջ Եւրոպայէն կ'անցնի:

Յաջորդ դարուն շոգիով բանող գնացքները կամաց-կամաց կը փոխարինուին տիզըլ վառելանիւթով կամ ելեկտրականութեամբ բանող գնացքներով: Շատ մեծ արագութեամբ (թէժէվէ) առաջին գնացքը կը բանի Ճափոնի մէջ, 1964-ին: Ան կը սուրայ ժամական 300 քմ արագութեամբ: Ներկայիս մարդիկը կը քաջալերեն` գործածելու գնացքը, որովհետեւ ան ինքնաշարժէն կամ օդանաւէն նուազ կ'ապականէ օդը:

## Պատկերասրահ

File:Поезд на фоне горы Шатрище. Воронежская область.jpg|
File:Pilatus_railway_train.jpg|
File:New Zealand DX class locomotive. (24769239234).jpg|
File:Wuppertaler Schwebebahn Westende 2019-10-06 06 (cropped).jpg|
File:Bangalore Metro Station, India (cropped).jpg|
Պատկեր:Westbound Union Pacific, Columbia River Gorge.jpg|



## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փոխադրամիջոցներ
Օքունոշիմա

**Օքունոշիմա,** պզտիկ կղզի մը՝ Ճափոնի ներքին ծովուն մէջ:
ձախից|մինի
Կղզին յաճախ կ'անուանեն նաեւ Ուշակի Շիմա` նապաստակներու կղզի, որովհետեւ բազմաթիւ նապաստակներ ազատօրէն կը շրջին կղզիին մէջ:
մինի
Որսորդ անասունները, ինչպէս՝ շուներ եւ կատուներ, արգիլուած են այդ կղզիին վրայ, ուստի՝ այս ստնաւորները արագօրէն կը բազմանան: 

Ներկայիս կղզիին վրայ կ'ապրի մօտաւորապէս 1000 նապաստակ:

Անոնք շատ ընկերային են եւ անվախօրէն կը մօտենան մարդոց:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճափոն
Ստորոգութիւն:Ճափոնի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Ճափոնի անասնապահութիւն
Ատլանտեան Ովկիանոս

մինի|300x300փքս|Ատլանտյան օվկիանոսը Երկրի քարտեզին
**Ատլանտեան ովկիանոս** (), զբաղեցուցած տարածքին մեծութեամբ եւ խորութեամբ՝ Երկիր մոլորակին երկրորդ ովկիանոսն է Խաղաղական ովկիանոսէն ետք։ Հիւսիսէն կը գտնուի Կրենլանտայի եւ Իսլանտայի միջեւ, Եւրոպայի եւ Ափրիկէի միջեւ արեւելքէն, Հիւսիսային Ամերիկայի եւ Հարաւային Ամերիկայի միջեւ արեւմուտքէն, իսկ Անթարքթիքան կը գտնուի ովկիանոսին հարաւը։

Ատլանտեան ովկիանոսին մակերեսը կը կազմէ 91.66 միլիոն քմ², որմէ շուրջ 16%-ը կը պատկանի ծովերուն, ծոցերուն եւ նեղուցներուն։ Առափնեայ ծովերու մակերեսը մեծ չէ։ Ովկիանոսին ծաւալը կը կազմէ 329.7 միլիոն քմ³, որ կը կազմէ Համաշխարհային ովկիանոսին ծաւալին աւելի քան 25%-ը։ Միջին խորութիւնը կը կազմէ 3736 մեթր, իսկ առաւելագոյնը՝ 8742 մեթր է (Փուերթօ Ռիքօ)։ 

Ատլանտեան ովկիանոսին ջուրերու միջին աղիութիւնը կը կազմէ 35 ‰: 

Ովկիանոսը աչքի կ'իյնայ խիստ կտրատուած ափագիծերով, որոնց շնորհիւ շատ են ծովերն ու ծոցերը։

Ատլանտեան ովկիանոսին անուանումը յառաջացած է յունական դիցաբանութեան տիտան Ատլասիանունէն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:BlueWhaleWithCalf.jpg|
Պատկեր:Underwater_internal_reflection.jpg|
Պատկեր:Colony_of_aptenodytes_patagonicus.jpg|
Flickr_-_Dario_Sanches_-_GAIVOTÃO_(Larus_dominicanus).jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ
Վաղարշակ Նորենց

**Վաղարշակ Նորենց** (բուն անունով՝ Վաղարշակ Երիցեան, ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր եւ թարգմանիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սասունի Շենիկ գիւղը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Շենիկի եւ Իշխանաձորի վարժարաններուն մէջ։

1916-ին, կոտորածներէն փրկուելէ ետք, անցած է Անդրկովկաս եւ ապրած՝ Թիֆլիսի որբանոցներուն մէջ: Այս շրջանին, ուսումը շարունակած է Թիֆլիսի գիմնազիայի եւ Ներսիսեան վարժարանին մէջ:

## Գործունէութիւն
[մինի|189x189փքս|Վաղարշակ Նորենցի յուշատախտակը, [Երեւան]]
1925-ին իր մասնակցութիւնը բերած է Հայաստանի պրոլետարական գրողներու «Նոյեմբեր» միութեան հիմնադրման աշխատանքներւն:

Այնուհետեւ, գրական ստեղծագործական աշխատանքներու զուգահեռ՝ պաշտօնավարած է մշակութային հաստատութիւններու եւ հասարաւկական կազմակերպութիւններու մէջ:

## Աշխատութիւններ
Նորենց հրատարակած է 16 անուն հատորներ, որոնց նշանաւորներն են․

* «Գիրք քնարական»,
* «Ճանապարհներ»,
* «Յուշեր եւ արձագանգներ»:

Նաեւ զրաղած է թարգմանութեամբ, գլխաւորաբար կեդրոնանալով մանկական գրականութեան վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Մայիս 1986,  էջ 7։

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Արշաւիր Դարբնի

**Արշաւիր Դարբնի** (բուն անունով՝ Արշաւիր Մնացականեան, ), հայ առակագիր, բանաստեղծ եւ թատերագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Գետաշէն։ Աւարտած է Պաքուի Յովհաննէս Թումանեանի անուան միջնակարգ վարժարանը, ապա՝ Մոսկուայի շարժապատկերի հիմնարկի գրական-բեմագրական բաժանմունքը:

## Գործունէութիւն
Երկար տարիներ աշխատած է Պաքուի Հայկական դրամատիկական թատրոնին մէջ՝ իրրեւ գրական գեղարունստական բաժինի վարիչ:

1948-ին հաստատուած է Երեւան եւ պաշտօնավարած՝ «Սովետական գրականութիւն» ամսազրի, «Հայֆիլմ» սթիւտիոյի եւ շարժապատկերի ու գրողներու միութիւններուն մէջ:

## Աշխատութիւններ
Արշաւիր Դարբնի գրած է հինգ թատերախաղեր եւ հրատարակած 16 անուն գիրքեր, որոնց նշանաւորներն են․

* «Երբ բացւում է մանուշակը» (թատերախաղ),
* «Առակներ»
* «Աղուէսը դրախտում»:

Դարբնիի գործերէն ոմանք թարգմանուած են ռուսերէն եւ այլ լեզուներու:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Մայիս 1986, էջ 26։
* 

Ստորոգութիւն:Հայ առակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Նորայր Ադալեան

**Նորայր Ադալեան** (), հայ արձակագիր, քննադատ եւ գրականագէտ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ֆրեպոլ (Ղրիմ)։ 1960-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ճիւղի հայկական բաժինը:

1961-ին աշխատած է Գիտական Ակադեմիայի Մ. Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի մէջ՝ իբրեւ աւագ գիտաշախատող:

1966-ին պաշտպանած է «20-30ականթուականների սովետահայ պատմուածքը» խորագրեալ աշխատասիրութիւնը եւ արժանացած գիտութիւններու թեկննծուի աստիճանին:

Վարած է «Գրական թերթ»ի գլխաւոր խմբագիրի պաշտօնը: 

## Պարգեւներ, Մրցանակներ

* 1981 թ.՝ Դերենիկ Դեմիրճեանի անուան մրցանակի դափնեկիր («Մենախօսութեան Ժամեր» պատմուածքներու ժողովածուին համար)։
* 2009 թ.՝ Պողոսեան Մրցանակ («Սեւ Քառաքուսի Կարմիր Անապատին Մէջ» վէպին համար)։
* 2017 թ.՝ ՀԳՄ (Հայաստանի Գրողներու Միութիւն) Յովհաննէս Թումանեանի անուան մրցանակ «Աշնանային Շրջան» փլէյներուն (պիեսներուն) համար։

## Երկեր

* Ետ Մի Նայիր (պատմուածքներ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1963, 168 էջ։
* Քարքանտակները (պատմուածքներ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1964, 12 էջ։
* Շոգ Ամառ (վիպակ), Երեւան, «Հայաստան», 1965, 152 էջ։
* Արագածի Ձիւնները (պատմուածքներ), Երեւան, «Հայաստան», 1967, 116 էջ։
* Սովետահայ Պատմուածք (մենագրութիւն), Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւն, 1968, 233 էջ։
* Խաղաղ Զօրանոցներ (վէպ), Երեւան, «Հայաստան», 1973, 292 էջ։
* Քննադատութեան Ժամանակը (յօդուածներու ժողովածու), Երեւան, «Սովետական գրող», 1977, 352 էջ։
* Մենախօսութեան Ժամեր (պատմուածքներ), Երեւան, «Սովետական գրող», 1981, 304 էջ։
* Կապոյտ Երզընգա (պատմուածքներ), Երեւան, «Սովետական գրող», 1985, 183 էջ։
* Ընտիր Երկեր, 1986։
* Ճամբաներ Եւ Ճամբորդներ (գրականագիտական յօդուածներ), Երեւան, «Սովետական գրող», 1988, 256 էջ։
* Եփրատ, 1990։
* Վահան Թոթովենց. Կենսապատում, 1992։
* Սփիւռքի Բարեկամիս, 1995։
* Դաւայաթաղ, 1997։
* Ապոքալիփսիս, Լոս Անճելըս-Քալիֆորնիա, Արաքս տպարան, 1999։
* Թաղման Թափոր (պատմուածքներ), Երեւան, «Վան Արեան», 2000, 136 էջ։
* Տեսիլք (վիպակ), Երեւան, ՀԳՄ հրատարակչութիւն, 2004, 90 էջ։
* Մրջնանոց (վէպ), 2006։

## Թարգմանութիւններ (Ռուսերէնէ)
- Ռիւնոսքէ Աքուտակաւա, Թաւուտին Մէջ (պատմուածքներ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1964, 61 էջ։

- Բովանդակութիւնը՝ Ռասյոմոնի Դարպասը. Տարօրինակ Պատմութիւն. Օրիորդ Ռոքամոնիան. Թաւուտին Մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Մայիս 1986, էջ 64։

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Շախմատային Հայաստան

**Շախմատային Հայաստան** - Հայաստանի ճատրակի ֆետերասիոնի պարբերականը։ Կը հրատարակուի Երեւանի մէջ՝ Յունուար 1972-էն։

«Շախմատային Հայաստանի» հիմնադիրն ու հրատարակիչը Գագիկ Յովհաննիսեանն է։ Սկզբնական շրջանին ամէնամսեայ հանդէս էր, իսկ վերջին տարիներուն լոյս կը տեսնէ իբրեւ շաբաթաթերթ։

Կը լուսաբանէ հանրապետութեան ճատրակի կեանքը, Հայաստանի եւ սփիւռքահայ, ինչպէս նաեւ աշխարհի առաջնակարգ ճատրակ խաղացողներու նուաճումներն ու ստեղծագործութիւնները, մշտապէս կը զետեղուին խնդիրներ։

Հայաստանի մէջ հրատարակուող ճատրակի միակ պարբերականն է։

## Արտաքին յղումներ

* Շախմատային Հայաստան

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մարզական պարբերականներ
«Կինես»ի համաշխարհային մրցանիշներու գիրք

մինի|Նշանակը
**«Կինես»ի համաշխարհային մրցանիշներու գիրք** (), աշխարհի ամէնէն հետաքրքրաշարժ, արտասովոր, նաեւ զուարճալի երեւոյթներու տեղեկատու է։

«Կինեսի համաշխարհային մրցանիշներու  գիրքը» բաղկացած է «Մարդ», «Անասնական աշխարհ», «Բնութիւն», «Տիեզերք», «Գիտութեան աշխարհ», «Արուեստ եւ զուարճալիքներ», «Շինարարական կառոյցներու աշխարհ», «Մեքենական աշխարհ», «Գործարար աշխարհ», «Մարդու աշխարհ», «Մարզանք», «Խաղեր եւ մրցումներ», «Այլեւայլք» գլուխներէ։

«Կինեսի համաշխարհային մրցանիշներու  գիրք»ին օրինակով Հայաստանի մէջ ստեղծուած է «Դիւցազնագիրք» մրցանիշներու ժողովածուն։

### Ութ Հայու անուն՝ «Կինես»ի Համաշխարհային Մրցանիշներու Գիրքին Մէջ
«Կինես»ի համաշխարհային մրցանիշներու գիրքին մէջ արձանագրուած է ութ հայ: Նշեալ գիրքին մէջ առաջին հայ արձանագրուողը Ռոպերթ Գալստեանն է՝ 1991ին: Ան պարանի օգնութեամբ ատամներով քաշած է 12 թոն «Կրազ» մակնիշի ինքնաշարժ: «Կինես»ի վերջին հայը Դաւիթ Ֆահրադեանն է, որ պտտաձողի վրայ կատարած է 354 պտոյտ:

Նշեալ յանձնաժողովին Լոնտոնի կեդրոնական գրասենեակը դիմումներ կը ստանայ աշխարհի տարբեր երկիրներէ: Լոնտոնի մէջ յանձնաժողովը կ'ուսումնասիրէ չափանիշի մը սահմանումը փաստող տեսանիւթը, կը ստուգէ, թէ ներկայացուածը շինծու չէ:

Հայաստանի մէջ, 1990էն ի վեր ստեղծուած է «Դիւցազնագիրք»ը, ուր արձանագրուած է աւելի քան 61 հոգի:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:«Կինես»ի համաշխարհային մրցանիշներու  գիրքը
Ովկիանիա

աջից|մինի|Ովկիանիան կիսագունդերու քարտէսին վրայ
մինի|300x300փքս|Աւստրալիան եւ Ովկիանիան աշխարհի քարտէսին վրայ
**Ովկիանիա**, Խաղաղական ովկիանոսին կեդրոնական եւ արեւմտեան կղզիներու հսկայական խումբերու հաւաքական անուանում։ 

Ովկիանիոյ սահմանները պայմանական են։ Արեւմտեան սահմանը կը համարուի Նոր Կվինէա կղզին, արեւելեանը`Զատիկ կղզին։ 

Իբրեւ կանոն, Աւստրալիան չի մտներ Ովկիանիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ Հարաւ արեւելեան Ասիոյ, Հեռաւոր Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի կղզիներն ու կղզիախմբերը։ 

Աշխարհագրութեան երկրագրութիւն ճիւղը Ովկիանիան կ'ուսումնասիրէ իբրեւ ինքնուրոյն գիտութեան ճիւղ՝ Ովկիանագիտութիւն։
մինի|Ճոն Սթիուըրթ

### Աւստրալիոյ յայտնաբերումը եւ հետախուզումը
Հոլանտացի ծովագնաց Վիլեմ Եանսոն առաջին եւրոպացին էր, որ 1606-ին Աւստրալիոյ ափ կը հասնի։ 

Աշխարհագրական մեծ յայտնագործութիւններու շրջանին, հոլանտացի Աբել Թասման կ'ուսումնասիրէ Աւստրալիոյ հիւսիսային եւ հիւսիսարեւմտեան ափերը։ 

ԺԸ. դարուն անգլիացի Ճէյմս Կուկ դարձեալ կը յայտնաբերէ Աւստրալիան, Նոր Զելանտայի կղզիները եւ զանոնք կը յայտարարէ Անգլիոյ գաղութներ։ Տասնամեակ մը Անգլիայէն Աւստրալիա կ'ուղարկէին տարբեր յանցագործութիւններու համար դատապարտուածներ, որոնք նոր տարածքներ կը մշակէին՝ զբաղելով հանքարդիւնաբերութեամբ եւ անասնապահութեամբ։

1840-ին ոչխարաբոյծ Էտուարտ Էյր կը մտադրէ ուսումնասիրել Հարաւային Աւստրալիոյ Ֆլինտրես լեռնաշղթային եւ Արեւմտեան ափի Փերթի (Աւստրալիոյ շրջան) միջեւ ինկած տարածքը։ Էյր չի կրնար խորանալ ցամաքամասին մէջ, այլ կ'ուսումնասիրէ միայն հարաւային ափը։ Սակայն, նոյնիսկ նման յայտնագործութենէ ետք, ցամաքամասին ամէնէն մեծ լիճը կը կոչուի իր անունով։

Չորս ամիս տեւած ճանապարհորդութեան ընթացքին, Էյր կ'անցնի աւելի քան 2000 քմ։ Կեդրոնական անապատները կ'ուսումնասիրեն բրիտանացի Ռոպըրթ Պերկը եւ Ճոն Սթիուըրթը։ 

ԺԹ. դարու վերջին, Աւստրալիոյ ներքին շրջաններու ուսումնասիրութիւնները կ'աւարտին։

## Աշխարհագրական դիրքը
մինի|200x200փքս|Աւստրալիոյի եւ Ովկիանիոյ ֆիզիքական քարտէս
մինի|200x200փքս|Աւստրալիոյի եւ Ովկիանիոյ տարածաշրջանները
մինի|200x200փքս|Աւստրալիոյ եւ Ովկիանիոյ քաղաքական քարտէս
Ովկիանիան աշխարհի կղզիներու ամէնէն մեծ կուտակումն է։ Երբ ամբողջ երկիրը  ցամաքամասերու կը բաժնուի, ապա Ովկիանիան Աւստրալիոյ հետ կը միաւորեն մէկ ցամաքամասի մէջ, երբեմն անիկա կ'առանձնանայ նաեւ իբրեւ անկախ աշխարհամաս։

Աշխարհագրական առումով Ովկիանիան կը բաժնուի քանի մը տարածաշրջաններու՝ Միքրոնեզիա (հիւսիս-արեւմուտքին մէջ), Մելանեզիա (արեւմուտքին մէջ) եւ Փոլինեզիա (արեւելքի մէջ), երբեմն առանձնացնելով Նոր Զելանտա կղզին։

Ովկիանիոյ կղզիներու ընդհանուր տարածքը, որոնցմէ ամէնէն մեծը Նոր Կվինէա կղզին է, կը կազմէ 1,26 միլիոն քմ² (Աւստրալիոյ հետ միասին ՝ 8,52 միլիոն քմ²), իսկ բնակչութիւնը կը կազմէ շուրջ 10,7 միլիոն հոգի (Աւստրալիոյ հետ միասին 32,6 միլիոն հոգի)։ Ովկիանիան, առանց Աւստրալիոյ,  ընդհանուր տարածքով եւ բնակչութեան թիւով համեմատելի է ափրիկեան Չաթ պետութեան հետ։

Ովկիանիոյ կղզիներու ափերը կ'ողողուին բազմաթիւ ծովերով՝ Խաղաղական ովկիանոսեան ծովերով՝ Քորալեան ծով, Թասմանի ծով, Ֆիճի ծով, Քորոյի ծով, Սողոմոնի ծով, Նորկվինէական ծով, Ֆիլիփինեան ծով եւ Հնդկական ովկիանոսի Արաֆուրեան ծովով։ Ովկիանիայով կ'անցնի  հասարակածը եւ ամսաթիւի միջազգային փոփոխման գիծը։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնդկական Ովկիանոս
23 Փետրուար

[մինի|[Պրունէյ|Պրունէյի դրօշակ։]]
**23 Փետրուար**, տարուան 54-րդ օրն է:22 Փետրուար 9x9փքս **23 Փետրուար** 9x9փքս 24 Փետրուար

## Դեպքեր

* Պրունէյի անկախութիւն։

## Ծնունդներ

* Մաղաքիա Արք․ Օրմանեան, 1841
* Յակոբ Պապիկեան, 1856
* Յակոբ Էլմասեան էֆենտի, 1918
* Արթիւր Թարխանեան, 1932
*Երուանդ Պետրոսեան, 1940

## Մահեր

* Սուրէն Ուզունեան, 1927
* Մարիքա Նինու, 1957
* Մինաս Աւետիսեան, 1975
* Ռոզ Փափազեան, 1987
* Արտաշէս Քալանթարեան, 1991
* Հայկ Քիրազեան, 2020

## Տօներ
24 Փետրուար

[մինի|[Էսթոնիա|Էսթոնիոյ դրօշակը։]]
**24 Փետրուար**, տարուան 55-րդ օրն է:23 Փետրուար 9x9փքս **24 Փետրուար** 9x9փքս 25 Փետրուար

## Դեպքեր

* Էսթոնիոյ հիմնադրում, 1918։
* Զմմառու Պատրիարքական Միաբանութեան սահմանադրութիւնը կը վաւերացուի, 1986:
* Ռիլա Ազգային Պուրակի հիմնադրում, 1992:
* Ռուսաստանի ներխուժում Ուքրանիա, 2022

## Ծնունդներ

* Միշէլ Լըկրան, 1932
* Արա Վահունի, 1938
* Սթիւ Ճոպզ, 1955
* Ժան Գում, 1976
* Ֆլոյտ Մէյուետըր, 1977
* Թինա Տէզայ, 1987

## Մահեր

* Երուանդ Լալաեան, 1931
* Ալեքսանդր Քէմուրճեան, 2003
* Զուլալ Գազանճեան, 2008 կամ 2009

## Տօներ
1503 թուական

**1503 թուական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորեան օրացոյցին կը սկսի հինգշաբթի օրով։ Երրորդ տարին XVI դարու։

## Դէպքեր

## Ծնունդներ
16x16փքս 

## Մահեր
16x16փքս
2000 թուական

**2000 թուական**, նահանջ տարի, ըստ Գրիգորեան օրացոյցին կը սկսի ուրբաթ օրը։ Այս թուականը XX դարու 100րդ տարին է։
Բռնացում

մինի
**Բռնացումը** կրկնուող վարքագիծ մըն է, որուն նպատակն է ցաւցնել դիմացինը ֆիզիքապէս կամ հոգեպէս՝ շատ յաճախ ցեղային, կրօնական, սեռային, արտաքին տեսքի, ընտանեկան տարբերութիւններու մատնանշումով:

## Բռնացման ձեւեր՝
ձախից|մինի
Բռնացման ձեւերէն են՝

* Ֆիզիքական յարձակում, զարնել, հրել, խածնել, կոխկռտել, եւ այլն,
* սպառնալիքներ կարդալ,
* ծաղրել, մակդիրներով կոչել,
* նեղացնել,
* դրամ գողնալ,
* իրեր խլել, փճացնել, պատռել,եւ այլն,
* ընկերներէն զրկել,
* հեռաձայնով սպառնալ,
* համացանցային ե-նամակներով նեղացնել (Cyber bullying):
 
## Բռնացման հակազդել

* Պատմել ընկերոջ մը, ուսուցիչի մը, ծնողքին կամ վստահելի հարազատի մը (քեռի, մօրաքոյր, մեծ մայր. yv a3ln): Ան չի դադրիր մինչեւ որ մէկու մը չյայտնուի: Եթէ դժուար է խօսիլը, ապա լաւ կ'ըլլայ որ անհատը գրէ, երկտողով մը բացատրելու եղելութիւնը: Դաստիարակը կամ ծնողքը պէտք է իմանան այդ մասին եւ փորձեն լուծում մը գտնել:

* Չփոխադարձել հակահարուածով. անիկա կրնայ խիստ բացասական հետեւանքներ ունենալ:
* Հակադարձել հնարներով. օրինակ, ուղղակի ըսել «կեցի՛ր»՝ ինքնավստահ ոճով, պատասխանել հումորով, զուարճախօսութեամբ կամ կատակով:
* Այս միջոցներուն ապարդիւնութեան պարագային անտեսել եւ հեռանալ:
* Փորձել այլ ռազմավարութիւն. մնալ դպրոցին ապահով տարածքներուն մէջ՝ շրջապատուած բազմաթիւ երեխաներով:
* Եթէ բռնացողը տեսնէ, որ ինք կը յաջողի անհատը ընկճել եւ նեղացնել, ապա պիտի շարունակէ առաւել եւս բռնանալ:
* Միշտ փորձել խուսափիլ բռնացման նկատողութիւններէն եւ առիթի տեղիք չտալ:
* Միշտ յիշել, որ արժանապատիւ մարդկային իրաւունքով՝ ո՛չ ոք պէտք է բռնացուի:

### Բանաւոր բռնացո՞ւմ թէ կատակ
Բանաւոր բռնաճնշում է, երբ մակդիրներ կու տան կամ կը ծաղրեն: Յաճախ շփոթ կրնայ յառաջանալ, թէ ուղղուած մակդիրը բռնաճնշո՞ւմ է թէ կատակ: Նման պարագայի պատանին կրնայ բռնաճնշուած զգալ, բայց աղմուկ չբարձրացնել, որովհետեւ ուրիշներ կը պնդեն թէ կատակ է: Այնուամենայնիւ, եթէ անիկա մէկու մը հետ պատահած միակ դէպքն է, ապա զայն կարելի է վերագրել կատակի, սակայն եթէ անիկա դարձած է կանոնաւոր կրկնուող վարքի, ապա վստահ բռնացում է:

Նշանակութիւն ունի նաեւ թէ անհատը ինչպէս կը զգայ. եթէ նման արտայայտութիւն մը անհատը կ'անհանգստացնէ եւ կը նեղացնէ եւ եթէ անհատը մէյ մը խնդրած է, որ դադրեցնեն, բայց անոնք դեռ կը շարունակեն, ապա այդ մէկը արդէն կը կոչուի բանաւոր բռնաճնշում:

Բանաւոր բռնաճնշումը կրնայ վերաբերիլ կշիռքին, արտաքին տեսքին, ցեղային կամ սեռի տարբերութեան եւ այլն. անիկա կրնայ աւերիչ հետեւանքներ ունենալ:

### Բռնացման պատճառներ
Շատ դժուար է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ շատեր կ'ուզեն կանոնաւոր կերպով վիրաւորել ուրիշները, յատկապէս երբ բազմիցս խնդրուած է իրենցմէ դադրեցնելու զայն:

Կան տարբեր պատճառներ, թէ ինչո՛ւ շատեր այս ձեւով կը վարուին ուրիշներուն հետ՝

* որպէսզի տպաւորեն իրենց ընկերները,
* որպէսզի ստեղծեն որոշ հեղինակութիւն մը,
* եթէ իրենք իրենց կարգին բռնացուած են եւ կ'ուզեն շեղել ուշադրութիւնը իրենց վրայէն,
* եթէ բարկացած են եւ կ'ուզեն վրէժ լուծել ուրիշը վիրաւորելով,
* կը սիրեն գտնուիլ բոլորին ուշադրութեան կեդրոնին մէջ,
* հաւանաբար ունին հարցեր իրենց տան կամ դպրոցին մէջ եւ կը պայթին ուրիշներու վրայ,
* ինքնավստահութեան պակասի պատճառով, կ'ունենան բացասական վարքագիծ,
* ունին յարձակողական վարուելաձեւ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բռնացում
Հաւախխունջներ

մինի
**Հաւախխունջներ,** (լատին․՝ Mollusca), անողնաշարներու առանձին տեսակ՝ թուլամորթներու ընտանիքին պատկանող։

Հաւախխունջները սովորաբար վեր կը բարձրացնեն իրենց հաւկթաձեւ մարմինէն մաս մը, որպէսզի շնչեն: Սակայն, երբ որեւէ վտանգ կը սպառնայ անոնց, անոնք ջուրին յատակը սուզուելով` շատ ամուր կը կառչին յատակին` պաշտպանելու համար իրենց խեփորին տակ գտնուող կակուղ փորը:

## Հաւախխունջներուն «աչքերը»

* Հաւախխունջներուն արագոնաքարով կազմուած «կարծր աչքերը» կարողութիւնը ունին զատորոշելու իրենց շուրջ գտնուող իրերուն եւ կամ ապրող էակներուն ձեւերը, ինչ որ տեսողութեան գործընթացին անհրաժեշտ եղող տուեալներէն մէկը կը հանդիսանայ:
* Հաւախխունջներուն «աչքերուն» ոսպնեակները կը նմանին ժայռի փայլուն կտորներու:
* Հաւախխունջներուն «աչքերը» առիթ կու տան, որպէսզի անոնք կարենան տեսնել իրենց անմիջական միջավայրը, թէեւ ո՛չ այնքան մանրամասնութեամբ, ինչպէս նաեւ` կարենան զանազանել իրենց մօտեցող էակները, իրերն ու լոյսերու տարբեր տարողութիւնները:
* Հաւախխունջներուն տեսողութիւնը շատ աւելի նուազ զարգացած է մարդկային տեսողութենէն, ինչպէս նաեւ անոնք կրնան միայն սեւ ու ճերմակ գոյներով տեսնել իրենց միջավայրը:
* Հաւախխունջներուն տեսողութիւնը շատ աւելի տկար է նոյնիսկ համեմատաբար նուազ զարգացած տեսողութիւն ունեցող անասուններէն:
* Հաւախխունջներուն «աչքերը» ունին կարգ մը առանձնայատկութիւններ: Այսպէս, օրինակ, այդ աչքերը կազմող արագոնաքար հանքանիւթը չափազանց առաձգական է, ինչ որ կը նպաստէ, շարունակ ալեկոծ միջավայրերու մէջ ապրող հաւախխունջներուն աչքերը չվնասուին ալիքներուն հարուածներէն: Փորձարկումները ցոյց տուած են նաեւ, թէ արագոնաքար հանքանիւթը կը նպաստէ, որպէսզի հաւախխունջները կարենան տեսնել թէ՛ ջուրին մէջ եղած ատեն եւ թէ՛ տեղատուութեան պատճառով ցամաքի վրայ եղած ատեն: Արագոնաքարը կրնայ ունենալ երկու բեկբեկման ցուցանիշներ, որոնցմէ մէկը հաւախխունջին աչքին վրայ պատկերներ կը ստեղծէ անոր ջուրին մէջ եղած ատեն, իսկ երկրորդը` անոր ցամաքի վրայ եղած ատեն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փափկամարմիններ
Երկարակրունկներ

մինի|ձախից|երկարակրունկ
մինի|աջ|Երկարակրունկ
**Երկարակրունկներ** (),  կաթնասուններու ընտանիքէն։ 

## Նկարագրութիւն
Մարմինին երկարութիւնը (արուին)՝ 8,5-16 սմ. է, պոչինը՝ 14,5-27,5 սմ., կշիռքը՝ 80-150 կր.։ 
Ունին շարժուն գլուխ, որ մինչեւ 360° կրնայ շրջիլ։ Ականջները երկար են, դունչը՝ կարճ, աչքերը՝ մեծ։ Առջեւի վերջաւորութիւնները կարճ են, ետեւինները երկարած են ուժեղ կրունկներուն հաշւոյն։ 

Բուրդը մոխրագոյն է կամ մութ սրճագոյն։ Պոչը մերկ է, կը վերջանայ վրձնաձեւ մազափունջով մը։ 

Բարակ, ոսկրոտ մատներուն ծայրերը ունին ներծծող բարձիկներ։ 

Երկարակրունկները կ'ապրին Ֆիլիփփինեան, Զոնտեան եւ Մալայեան կղզեխումբերուն մէջ։ Կ'ապրին զոյգերով, հազուադէպ՝ 3-4 անհատէ բաղկացած խումբերով։ 

Կը սնանին միջատներով, սարդերով եւ մողէսներով։ 

Յղութիւնը 6 ամիս է։ Էգը կ'ունենայ մէկ ձագ։

Նշեալ անասունները կը պատկանին գիշերային անասուններու ընտանիքին: Անոնք սակաւաթիւ են:

Անոնք ունին շատ սուր ատամներ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անասուններ այբբենական կարգով
Հայկական Խորհրդային Ընկերվար Հանրապետութիւն

**Հայկական Խորհրդային Ընկերվար Հանրապետութիւն**, նաեւ ճանչցուած իբր **Խորհրդային Հայաստան** կամ **Սովետական Հայաստան**, Խորհրդային Միութեան ենթաերկրներէն մէկն էր, որ կը գտնուէր Կովկասեան շրջանին մէջ, Եւրասիա։ Խորհրդային Հայաստանին սահման երկիրներն էին՝ Խորհրդային Ազրպէյճան, Խորհրդային Վրաստան, Իրան, եւ Թուրքիա։ Ունէր 37 բաժամունքներ (կամ ռայոններ) եւ Երեւանը մայրաքաղաքն էր։ Հիմնական քաղաքներն էին՝ Լենինական, Կիրովական, Հրազդան, Էջմիածին, եւ Կապանը։ Հանրապետութիւնը կը կառավարէր Հայաստանի Համայնավար Կուսակցութիւնը, Խորհրդային Միութեան Համայնավար Կուսակցութեան մասնիկ։

## Ծանօթագրութիւններ