open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թանգարան բաց երկնքի տակ

250px|մինի|Բաց երկնքի տակ թանգարանի փողոց Դանիայի մէջ (Den Gamle By)

**Թանգարան բաց երկնքի տակ,** առաւել լայն նշանակութեամբ թանգարան, որուն նմուշներուն ցուցադրումը կը կազմակերպուի շինութենէ դուրս։ Թանգարանի այս տեսակին կը պատկանին քանդակներու այգիները, մանրակերտներու այգիները, թեքնիքական բազմաթիւ թանգարաններ, մասնաւորապէս  ռազմական թեքնիքի, փոխադրամիջոցներու եւ այլ թանգարաններ։

## Պատմութիւն
Առաւել նեղ իմաստով բաց երկնքի տակ թանգարան կը կոչուին այն թանգարանները, ուր կը ցուցադրուին ճարտարապետական կառոյցներու օրինակներ։ Շատ թանգարաններու մէջ կը կազմակերպուին անցեալի համալիր կառոյցներ, ուր պատմական շինութիւնները ո՛չ միայն պարզապէս առանձին ցուցանմուշներ են, այլ կը ձեւաւորուին փոխկապակցուած համալիր։ Այդպիսով, այցելուները հնարաւորութիւն կը ստանան ըլլալու անցեալին վերաձեւաւորուած բնակավայրին մէջ` ընդհանուր պատկերացում կազմելով համապատասխան երկրի կամ տեղի պատմութեան ու ազգագրութեան մասին։

Բաց երկնքի տակ թանգարան ձեւաւորելու միտքը կը վերաբերի 1790-ական թուականներուն։ Ատոր առաջին կողմնակիցը եղած է զուիցերիացի մտաւորական Չարլզ Տէ Պենսեթենը` Դանիայի Ֆրետերիկսպորք ամրոցին մէջ կազմակերպելով գիւղական տարազի ցուցահանդէս։ Ան կը կարծէր, որ գիւղացիական աւանդական տուները պէտք է պահպանուին, սակայն այդ գաղափարի համախոհներ շատ չեն գտնուիր։

Վերջերս աշխատանք կը տարուի բաց երկնքի տակ թանգարաններու ձեւաչափով վերականգնելու աւանդական արհեստներն ու գործունէութեան տեսակները, օրինակ` ջրաղացպանի, կտաւագործի, բրուտի, դարբնիի, հիւսնի, գինեգործի և այլ արհեստներու տեսակները։ Երբեմն նոյնիսկ այցելուներուն կ'առաջարհուի յատուկ մասնագէտի հսկողութեամբ փորձել սեփական ուժերը։ Որոշ արհեստներ կը վերածուին թանգարաններու, օրինակ` չեխական *Botanicus* ընկերութիւնը մասնագիտացած է գեղեցկագիտական միջոցներու արտադրութեան մէջ` հիմնուելով հին, երբեմն միջնադարեան եղանակներու ու արհեստագիտական մեթոտներու վրայ, եւ երկրին մէջ ու նոյնիսկ անբր սահմաններէն դուրս ունի խանութներու զարգացած ցանց։

Որոշ թանգարաններու մէջ որպէս ճարտարապետական լրացում կը վերականգնուի նախկինին տրանսպորտը։ Այսպես` հոլանտական Արնհեմ քաղաքի բաց երկնքի տակ թանգարանին մէջ կը գործէ շոքեկառքի պատմական գիծ, իսկ Մեծ Պրիթանիոյ Դադլի շրջանի *Black Country Living* թանգարանին մէջ, բացի պատմական շոքեկառքէն, կը գործէ նաեւ պատմական փոխադրամիջոց մը։

Բաց երկնքի տակ թանգարաններուն մէջ պատմական փոխադրամիջոցը կրնայ կատարել ո՛չ միայն գործող ցուցանմուշի դեր, այլեւ փոխադրամիջոցի գործնական դեր, քանի որ նման թանգարաններուն տարածքը կրնայ բաւական մեծ ըլլալ։

Գոյութիւն ունին բաց երկնքի տակ թանգարաններ, որոնք կը ներկայացնեն պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններ` սկսած նախնադարեան մարդու շրջանէն մինչեւ 20-րդ դարասկիզբի արհեստագործական գիւտեր։

Բաց երկնքի տակ թանգարաններէն առաջիններէն կը համարուի 1891 թուականին բացուած *Սկանսեն* թանգարանը Զուիցերիոյ մայրաքաղաք Ստոքհոլմի Իւրգորդեն կղզիին մէջ, որուն հետ կապուած` անոր անունը հասարակ անուան նշանակութիւն ձեռք բերած է եւրոպական շատ մը լեզուներու մէջ:

## Տե՛ս նաեւ
* Պատմական վերակառուցում

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* *Վ. Գ. Շմելյով*, Թանգարաններ բաց երկնքի տակ. ստեղծման ու զարգացման պատմութեան ակնարկներ — К., 1983. — 119 с.

## Արտաքին Յղումներ
* Բաց երկնքի տակ թանգարանները Եւրոպայի մէջ 
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Պօղոս Գէորգեան

## Կենսագրութիւն
Պօղոս Գէորգեան ծնած է 1885-ին, Պոլիս, Պէյօղլու թաղամաս։ Փոքր տարիքէն կը կորսնցնէ իր ծնողները եւ հասակ կը նետէ իր քոյրերուն խնմաքին տակ։ Կը յաճախէ Պոլսոյ Նարեկեան, Էսաեան, Մխիթարեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։ Կեդրոնական վարժարանէն շրջանաւարտ կ՚ըլլայ 1908-ին։ Կը մեկնի Ժընեւ՝ համալսարանական ուսում ստանալու համար եւ 1912-ին այս քաղաքին մէջ կը ստանայ հասարակագիտութեանց վկայական (licencié ès sciences sociales)։ Նոյն տարին կը վերադառնայ Պոլիս, ուր կը սկսի մանկավարժութիւն եւ հոգեբանութիւն դասաւանդել «Նոր Դպրոց» եւ «Դպրոցասէր» վարժարաններուն մէջ։ 1915-էն սկսեալ ընդհանուր պատմութեան ուսուցիչ է Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ։

1918-ին, Համաշխարհային պատերազմին աւարտէն ետք, կը ստանձնէ «Դպրոցասէր» վարժարանին տնօրէնութիւնը։ 1922-ին «Դպրոցասէր»ը կը փակուի, կը տեղափոխուի Յունաստան եւ հոնկէ ալ Ֆրանսա։ Պօղոս Գէորգեան նոյնպէս կը մեկնի Պոլիսէն եւ 1922-ին զինք կը գտնենք Զուիցերիա, ուր կը նշանակուի Պէնիէնի (Begnins) հայկական որբանոց-վարժարանի տնօրէն (Foyer arménien)։ Սոյն հաստատութիւնը հիմնուած էր զուիցերիացի հայասէր  Անթոնի Քրաֆֆթ-Պոննարի կողմէ եւ կը գործէ 1921-էն 1934։ Գէորգեան հոս կը հիմնէ նաեւ հայկական փոքրիկ տպարան մը։
1932-էն սկսեալ ուսուցչական պաշտօն կը վարէ Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ եւ 1935-ին կը նշանակուի նոյն հաստատութեան կրթական տեսուչ։ Գէորգեան Մելգոնեանի մէջ կը պաշտօնավարէ մինչեւ 1945։

Ամուսնացած էր Հերմինէ-Մաքրուհի Չիլինկիրեանի հետ, որ ծնած էր Պոլիս, 1904-ին։ Կ՚ունենան երկու զաւակ. Գոհարիկ (Ժընեւ,1932- Փարիզ, 2014) եւ Գէորգ (1933-2006)։  Պօղոս Գէորգեան կը մահանայ Փարիզ 1979-ին։ Կինը՝ Հերմինէ, կը մահանայ 1989-ին։

## Հրատարակութիւն
Պօղոս Գէորգեան հեղինակ է բազմաթիւ գիրքերու, հայերէն եւ ֆրանսերէն, ընդհանրապէս մանկավարժական եւ կրթական նիւթերու մասին։

## Աղբիւրներ
Պօղոս Գէորգեան հաւաքածոյ – Փարիզ

## Արտաքին յղումներ

Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Փարիզ մահեր
Ստորոգութիւն:«Դպրոցասէր» վարժարանին տնօրէն
Ստորոգութիւն:Զուիցերիոյ Պէնիէնի (Begnins) հայկական որբանոց-վարժարանի տնօրէն
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան տնօրէն
Ռ. Պոննի Կապրիէլ

**Ռ. Պոննի Կապրիէլ** (), ամերիկացի մանըքեն է, ոճաբան եւ կարի ուսուցչուհի: «Միսս տիեզերք» 2023 գեղեցկութեան միջազգային մրցոյթին յաղթականը՝ իբրեւ Միացեալ Նահանգներու ներկայացուցիչ։ 

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Հիւսթըն, Թեքսաս։

## «Միսս տիեզերք» 2023
Մրցոյթը տեղի ունեցած է ամերիկեան Լուիզիան նահանգի Նիւ Օրլիընզի մէջ, աշխարհի չորս ծագերէն 84 թեկնածուներ մասնակցեցած են մրցոյթին, որ 71-րդը եղած է իր տեսակին մէջ:

2012-էն ի վեր ոչ մէկ ամերիկուհի նուաճած էր այս տիտղոսը: 28 տարեկան Կապրիէլը դարձած է 9-րդ ամերիկուհին, որ արժանացած է «Միսս տիեզերք» տիտղոսին:

## Ծանօթագրութիւններ
Լուսին Ժամկոչեան

## Կենսագրութիւն
Լուսին Ժամկոչեան դուստրն է Հալէպի մէջ շեփորախումբերու հիմնադիր՝ եղբ. Տիգրան Ժամկոչեանի։ Երաժշտական մարզին մէջ իր ներդրումը ունեցած է իբր երգող, դաշնակահար, ուսուցիչ եւ ղեկավար։

Լուսին Ժամկոչեան 3 տարեկանէն սկսած է երաժշտութեան հետեւելու ընտանիքին մէջ ունենալով երաժիշտ խմբավար հայրը: 
Լուսին Ժամկոչեան երաժշտական ուսում ստացած է Հալէպի Պալի երաժշտանոցէն (Bally Conservatoire) (1995-2003) աւարտելով երգեցողութեան, դաշնամուրի  եւ այլ գործիքներու դասընթացքները, նաեւ ձայնամարզութեան  արժանանալով բարձր գնահատանքի։  Մաս կազմած է զանազան երգչախումբերու, ինչպէս՝ Համազգայինի «Զուարթնոց» երգչախումբին, «Նարեկացի» եւ «Ֆրանսուա Ասիզի» երգչախումբերուն։ Մաս կազմած է նաեւ զանազան եկեղեցիներու դպրաց դասերուն։

Հետեւած է 5 երգչախումբերու Soprano Vocalize ձայնով եւ ելոյթներու մասնակցած է Սուրիական նահանգներու եւ  Իտալիոյ տարածքին եօթը քաղաքներու մէջ, երգչախմբային համերգներով եւ դաշնակի ընկերակցութեամբ։ Հալէպի մէջ խմբավարած է զանազան միութիւններու փողերախումբերը, մասնակցելով ազգային եւ պետական ելոյթներու։ Համազգայինի «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտանոցին մէջ աւանդած է ձայնամարզութեան, «սոլֆէժ»ի, դաշնամուրի, երգեհոնի եւ ձայնափողի («թրօմփէթ»ի) դասեր։
 
2014-ին նշանակուած է Հալէպի “The Voice”-ի դատական կազմի անդամ։

2016-ին, նախքան Քանատա հաստատուիլը, Լիբանանի մէջ կարճ ժամանակահատուածի մը ընթացքին, Լուսին պաշտօնավարած է «Էլիաս Րահպանի»ի երաժշտանոցէն ներս, դաշնամուրի եւ սոլֆէժի դասընթացքներ տալով, նաեւ ստանձնած է Սբ. Աստուածածին եւ Սբ. Քառասուն Մանուկ եկեղեցիներու դպրաց դասերուն խմբավարութիւնը։

Մոնթրէալլի մէջ շարունակելով երաժշտական ասպարէզը կը ստանձնէ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր եկեղեցւոյ դպրապետութիւնը: Գանատայի Լաւալ քաղաքին մէջ հայկական մշակութային կեանքը աշխուժացնելու միտումով, եւ մնալով իր առաքելութեան մէջ՝ Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Սանահին մասնաճիւղը, համագործակցութեամբ՝ Լաւալի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ հոգաբարձութեան, Ապրիլ 2016-ին հիմը դրաւ Համազգայինի մանկապատանեկան «Նանոր» երգչախումբին։ Խմբավարութեան պաշտօնը կը ստանձնէ Լուսին Ժամկոչեան։  2016ին: Կը հիմնադրէ Հ.Մ.Ը.Մ. ի փողերախումբ ֆրանսական ոճով: Կը հետեւի շաբաթօրեայ վարժարանի երաժշտական դասաւանդութեան ուսուցման:

Այժմ կը վարէ Թէքէեան Մշակ. Միութեան Կոմիտաս Երաժշտանոցի տնօրէնութիւնը:

## Աղբիւրներ
*Լաւալի մէջ հիմնուեցաւ Համազգայինի մանկապատանեկան «Նանոր» երգչախումբը
*Թէքէեան Մշակ. Միութեան Կոմիտաս Երաժշտանոցի Աշակերտներու Ելոյթը Թէքէեան Կեդրոնին մէջ

## Արտաքին յղումներ

Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Խմբավար
Ստորոգութիւն:Ձայնամարզիչ
Ստորոգութիւն:Դաշնակահար
Ստորոգութիւն:Թէքէեան Մշակ. Միութեան Կոմիտաս Երաժշտանոցի տնօրէնութիւն (Մոնրէալ)
Արմենուհի Գեւոնեան

**Արմենուհի Գեւոնեան** (ծնեալ՝ Տէր Կարապետեան, ), հայ երգչուհի, կրթական, մշակութային գործիչ, Մշոյ աշխարհի դուստր եւ «Տարօնի սոխակ»։

Դուստրը գրող, ազգային գործիչ, լրագրող, Օսմանեան խորհրդարանի երեսփոխան, ՀՅԴ անդամ՝ Մշոյ Գեղամի (1856-1918) եւ Կիւլիզարի, որ նոյնպէս պատմական դէմք եղած է:

Արմենուհիի դուստրն է ֆրանսահայ նշանաւոր պատմաբան, Ֆրանսայի «Լեժիոն տ՚Օնէօր» պետական պատուոյ շքանշանակիր Անահիտ Տէր Մինասեան (ծնեալ՝ Գեւոնեան), իսկ որդին է Գեղամ Գեւոնեան:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մուշ: 1914 թուականին փոխադրուած է Պոլիս, շրջանաւարտած է Էսայեան վարժարանէն, ուր ետքը ուսուցչութիւն ըրած է, ինչպէս նաեւ պաշտօնավարած է Ղալաթիոյ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ գաղթականաց դպրոցին մէջ։

### Պոլսոյ մէջ
Պոլսոյ շրջանը եղած է անոր երաժշտական ունակութիւններու բացայայտման ժամանակը: Իբրեւ սկսնակ երգչուհի սկսած է երգել ձեռնարկներուն, աշակերտած է Գրիգոր Սիւնիին, իսկ յետոյ դարձած է մեներգիչ՝ Կոմիտասի նորակազմ երգչախումբին մէջ:

### Փարիզի մէջ
1925 թուականին Արմենուհի Տէր Կարապետեան իբրեւ հայ գաղթականներու խումբի մը ղեկավար, գաղթած է Փարիզ։ 

Արշակ Չօպանեանի յանձնարարութեամբ ան Փարիզի մէջ երգեցողութեան դասեր առած է դաշնակահարուհի, երգչուհի եւ մանկավարժ Մարգարիտ Բաբայեանէն, մօտէն առընչուած է Արմենակ Շահմուրատեանի երգարուեստին։ 

Փարզրի մէջ ամուսնացած է Լեւոն Գեւոնեանին հետ, ունեցած՝ զաւակներ։ 

## Գործունէութիւն
1930-ական թուականներուն երգչուհին նուիրուած է Տարօնի ժողովրդական երգերու հաւաքման, մշակման, տարածման գործին։ Փարիզի մէջ աշխատած է Կաթողիկոսական Պատուիրակութեան գրասենեակին մէջ, Գրիգորիս Եպսկ. Պալաքեանի մօտ, ապա «Յառաջ»ի խմբագրատան մէջ:

1948 թուականին Փարիզի մէջ ունեցած է իր անդրանիկ համերգը, կրկին աջակցութեամբ Արշակ Չօպանեանի: Իր յաջորդ փարիզեան համերգները տեղի ունեցած են 1960-70-ականներուն:

1964-1978 թուականներուն երգահանդէսներ ունեցած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հայաշատ քաղաքներուն մէջ, նաեւ՝ Սուրիա, Լիբանան, Պոլիս, Վենետիկ, Հայաստան։ Թղթակցած է սփիւռքահայ մամուլին:

## Աշխատութիւններ
Տարօնի իր գրի առած երգերը «Տարօնի եւ այլ ժողովրդական երգեր» խորագրով թողարկուած է ձայնասկաւառակով, նոյն երգերէն հաւաքածոյ մըն ալ 1978 թուականին թողարկուած է Երեւանի մէջ:

1992 թուականին Երեւանի մէջ կը հրատարակուի «Կիւլիզար (Յուշեր)» աշխատութիւնը: Իր մօր՝ Կիւլիզարի պատմութիւնը ան գրած է ֆրանսերէն, հրատարակած է «Կիւլիզարի սեւ հարսանիքը» գիրքը, ինչպէս նաեւ 1946 թուականին Փարիզի մէջ, Շաւարշ Նարդունիի հետ հրատարակած են «Կիւլիզար. Նշխարներ Մշոց Գեղամին» գիրքը:

Արմենուհի Գեւոնեանի երգերը այսօր թուայնացուած եւ համացանցին վրայ են: Այդ երգերը կենդանցուցած են նահապետական գիւղը, անոր խրախճանքները, առօրեան, ընտանիքները, ցաւերն ու հերոսական պայքարները։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Մուշ – Երգ՝ Արմենուհի Գեւոնեան։

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Սոնա Լախոյեան Օլիվիէ

**Սոնա Լախոյեան Օլիվիէ** (), քանատահայ քաղաքական գործիչ։

3 Հոկտեմբեր 2022-ին կայացած Քանատայի Քեպէգ նահանգի խորհրդարանական ընտրութիւններուն, Սոնա Լախոյեան (Ազատական կուսակցութեան թեկնածու) ընտրուեցաւ Քեպէգի խորհրդարանի անդամ, Շոմըտի ընտրատարածքի պատգամաւոր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ակնես Ժեպեթ Թիրոփ

**Ակնես Ժեպեթ Թիրոփ** (), քենիացի վազորդուհի։

Թիրոփ 10 հազար մեթր վազքի աշխարհի ախոյեանութեան կրկնակի պրոնզէ մետալակիր է (2017 եւ 2019):

Նշենք, որ Թոքիոյի ողիմպիական խաղերուն ան չորրորդ դիրքը գրաւեց հինգ հազար մեթրի վազքի մրցումին:

2021 թուականին աշխարհի ախոյեան հանդիսացած է՝ 10 հազար մեթր ճամբու վազքի։

## Ծանօթագրութիններ

Ստորոգութիւն:Մարզիկներ
Հռիփսիմէ Սիմոնեան

**Հռիփսիմէ Սիմոնեան** (), հայ քանդակագործ-խեցեգործ։ Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ (1974)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կարս, 1916-ին: Հայոց Ցեղասպանութենէն մազապուրծ անոր ընտանիքը՝ 1918-ին վերջնականապէս հաստատուած է Թիֆլիս, ուր Հռիփսիմէն աւարտած է դպրոցը, իսկ 1945-ին՝ Թիֆլիսի գեղարուեստի ակադեմիայի քանդակագործութեան բաժանմունքի խեցեգործութեան բաժինը։

## Գործունէութիւն
1945-ին Հայաստանի նկարիչներու միութեան կից կազմակերպած է կիրառական արուեստի բաժին, զոր ղեկավարած է մինչեւ 1975։

Երեւանի յախճապակիի գործարանի արտադրութեան համար ստեղծած է մանրաքանդակներու շարք («Հայկական պարեր», 1946), ամանեղէնի հաւաքածուներ։

1956-ին եղած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ուսումնարանի խեցեգործական բաժնի վարիչ։

1958-ին Ռ․ Շահվերտեանի հետ ՀԽՍՀ ԳԱ արուեստի ուսումնարանին կից ստեղծած է խեցեգործութեան տարրալուծարան։

Սիմոնեանի ստեղծած քանդակներուն կարելի է հանդիպիլ Երեւանի շարք մը շէնքերու, փողոցներու եւ պուրակներու մէջ, ինչպէս նաեւ Մոսկուայի մէջ: 

Սիմոնեանին բնորոշ են ազգային աւանդոյթներու խոր ըմբռնումն ու նորովի վերակերպաւորումը, որոնք կը յիշեցնեն ազգային տարազներով կանանց։ Սիմոնեանի ստեղծագործութեան ինքնուրոյն մասը կազմած են գծանկարն ու ջրանկարը, որոնք յաճախ օգտագործած է խեցիէ քանդակներ ստեղծելու համար։

Հռիփսիմէ Սիմոնեանի ստեղծագործութիւնները կը պահուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին, Յովհաննէս Թումանեանի եւ Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարաններուն մէջ, նաեւ Գուսգովոյի սերամիկներու թանգարանին, Մոսկուայի Արեւելքի ժողովուրդներու արուեստի թանգարանին, Լէնինկրատի ազգագրական թանգարանին եւ այլ թանգարաններու մէջ: 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Վանեցի աղջիկ քանդակ.jpg|«Վանեցի աղջիկ» քանդակը, կը գտնուի Երեւանի Աբովեան փողոցը
Պատկեր:Արմենուհի.jpg|«Արմենուհի», կը գտնուի Երեւանի Սիրահարներու այգիին մէջ
Պատկեր:«Մայրություն».jpg|«Մայրութիւն», հրակաւ, ջնարակ, 1981, Երեւան, Գայի պողոտայ, Նորքի թաղապետարանի դիմաց
Պատկեր:Քանդակ «Ընկերուհիներ», ArmAg (1).JPG|Ընկերուհիներ (քանդակ, Գիւմրի)
Պատկեր:Exhibition on 100 anniversary of H. Simonyan.jpg|Հռիփսիմէ Սիմոնեանի ծննդեան 100–ամեակին նուիրուած ցուցահանդէս՝ Արամ Խաչատրեանի տուն-թանգարանին մէջ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Արմենուհի (քանդակ)

«**Արմենուհի**» քանդակ, ներկայիս կը գտնուի Երեւանի Սիրահարներու զբօսայգիին մէջ:

## Պատմութիւն
Քանդակին հեղինակը Հռիփսիմէ Սիմոնեանն է, որ զայն ստեղծած է 1968-ին: Անիկա մէկ անգամ ցուցադրուած է Հայաստանի Նկարիչներու միութեան ցուցասրահին մէջ, իսկ 2009 թուականին Սիմոնեանին ընտանիքը քանդակը նուիրած է Երեւան քաղաքին:

Քանդակը տեղադրուած է Սիրահարներու զբօսայգիին մէջ` արուեստագէտին զաւակներուն, թոռնիկին, Երեւանի քաղաքապետին եւ Նկարիչներու միութեան նախագահին ներկայութեամբ:

## Հեղինակ
Քանդակագործ-խեցեգործ՝ Հռիփսիմէ Սիմոնեան։

## Տուեալներ
Քանդակը կաւէ կառուցուած է, 1,9 մ բարձրութեամբ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ ըստ երկրի
Արայ Կարմիրեան

## Կենսագրութիւն
Արայ Կարմիրեան ծնած է 14 Յուլիս 1920-ին, Իսթանպուլի մէջ: Եղած է Մխիթարեանի սան, ապա աւարտած է Իսթանպուլի համալսարանի ճարտարապետութեան ճիւղը, եղած է  Երկրաչափութեան ու գրահաշուագիտութեան դասատու, Իսթանպուլի Մխիթարեան Վարժանի Սանուց Միութեան նախ հիմնադիր անդամը: Ապա ատենապետը, եղած է նաեւ Թրքահայոց Ազգային Վարչութեան Տնտեսական խորհուրդի անդամ, Թուրքիոյ Հայոց Ուսուցչաց Հիմնարկի վարչութեան անդամ: Եղած է Իսթանպուլի Ս. Խաչ Դպրեվանքի խնամակալութեան վարչական անդամ, դրոշմաթուղթի իր հաւաքածոներով շահած էր միջազգային բազմաթիւ պարգեւներ:

Ընտանիքով  գաղթած է Քանատա: Քանատա գաղթելէ տարիներ վերջ ան սկսած է հայերէն գրել ու գրական աշխարհէ ներս ծառայել իր գրելու ու վերլուծելու վարպետութեամբ: Սկսած է, հրատարակել  հատորները, որոնց կարգին՝ «Գրախօսականներ ու մտորումներ», «Երազի պէս», «Փունջ մը հայկական երգեր»: Աւելի ուշ հետեւելով իր հօր Գառնիկ Կարմիրեանին, ինք ալ յօրինած է կարգ մը երգեր:

Հայ մշակոյթի եւ գրականութեան կարող գրիչներէն եւ մեկնաբաններէն նաեւ  քննադատներէն մէկը եղող 93-ամեայ  Արայ Կարմիրեան 25  Սեպտեմբեր  2016-ին Քանատայի Մոնրէալ քաղաքի մէջ կնքեց մահկանացուն:

Արայ Կարմիրեանի դուստրն է Լիզպոնի «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան Հայկական համայնքներու տեսչութեան կրթական բաժնի պատասխանատու, լեզուաբան ու մանկավարժ Անի Կարմիրեան եւ կողակիցը գրականագէտ Մարկ Նշանեանի։

## Աղբիւրներ
*ԱՐԱՅ ԿԱՐՄԻՐԵԱՆի ՄԱՀՈՒԱՆ ԱՌԹԻՒ

## Արտաքին յղումներ

Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1920 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2016 մահեր
Ստորոգութիւն:Մոնրէալ մահեր
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ Հայոց Ուսուցչաց Հիմնարկի վարչութեան անդամ
Ստորոգութիւն:Թրքահայոց Ազգային Վարչութեան Տնտեսական խորհուրդի անդամ
Արուս Ոսկանեան

**Արուս Ոսկանեան** (նախամուսնական անունով՝ Արուսեակ Դարպասեան, ), հայ դերասանուհի եւ ժողովրդական արուեստագիտուհի։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ Էսայեան վարժարանին մէջ, ուր աշակերտած է գրող եւ մանկավարժ Սիպիլին. ապա ընդունուած է տեղի ֆրանսական ուսումնարան:

Ուսումը աւարտելէ ետք Ոսկանեան Ազգային հիւանդանոցի որբանոցէն ներս ստանձնած է ուսուցչութեան պաշտօն, սակայն նկատի ունենալով թատրոնի նկատմամբ փոքր տարիքէն ունեցած սէրը, ուզած է դուրս գալ ուսուցչութենէն եւ նուիրուիլ թատրոնի:
մինի|Արուս Ոսկանեանի յուշատախտակը (Երեւան, Հանրապետութեան փողոց)

## Թատերական գործունէութիւն
Ոսկանեանի թատերական աշխարհ մուտք գործելու առաջին փորձը եղած է Պոլիս ժամանումով Վահրամ Փափազեանի, որ առաջարկած է «Օթելլօ»ի Էմիլիայի դերը: Այդ օրերուն Ոսկանեան նշանուած ըլլալով փեսացուն հրաժարած է իրմէ՝ այդ որոշումին համար, իսկ ընտանիքը զինք բեմէն հեռու պահելու նպատակով տարած են Պուլկարիա:

Ոսկանեան Պուլկարիայէն Պոլիս վերադարձած է 1908 թուականին եւ իբրեւ հանդիսատես սկսած է ներկայ գտնուիլ Աբէլեան եւ Արամեան թատերախումբերու ներկայացումներուն, ինչ որ մէջը դարձեալ վառած են թատրոնի նկատմամբ իր ունեցած սէրը:

Ժամանակի ընթացքին թատերախումբի հետ իր կապերը ամրացնելով վերջապէս ամուսնացած է նոյն թատրոնի մէջ իբրեւ դերասան գործող Յովսէփ Ոսկանեանի հետ, որմէ ետք սկիզբ առած է Ոսկանեանի դերասանական գործունէութիւնը:

Ոսկանեան թատերախումբին հետ միասին սկսած է շրջիլ քաղաքներ ու դերեր ստանձնել։ Պաքուի մէջ ծանօթացած է յայտնի դերասանուհի Ազնիւ Հրաչեային, որ ինքնակամ ստանձնած է Ոսկանեանի բեմական ուսուցիչը ըլլալու գործը:

Համաշխարհային Ա. պատերազմէն ետք Ոսկանեան հաստատուած է Թիֆլիս, ուր Ալեքսանտր Շիրվանզատէի խորհուրդով մասնակցած է ներկայացումներու եւ մեծ յաջողութիւններ ձեռք բերած է:

Ոսկանեան իր վերջին դերը ստանձնած է 29 յունիս 1943 թուականին՝ «Դաւաճանութիւն» ներկայացման մէջ, որմէ 21 օրեր ետք՝ 20 Յուլիս 1943 թուականին մահացած է:

## կոչումներ
Ոսկանեան արժանացած է․

* 1927 թուականին՝  Վաստակաւոր արուեստագէտի, 
* իսկ 1935-ին՝ Ժողովրդական արուեստագէտի կոչումներուն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Հեմպըրկըր (Hamburger)

**Հեմպըրկըր** (), ուտեստ մը` կովու մանրածոյ, ապխտած միսով, սոխով եւ կսկուծի փոշիով։

## Պատմութիւն
19-րդ դարուն Գերմանիայէն եւ արեւելեան Եւրոպայէն գաղթականներ կը հաւաքուէին Համպուրկ քաղաքը, ուրկէ կը մեկնէին Միացեալ Նահանգներ:
մինի
Համպուրկ-Նիւ Եորք նաւային գիծին վրայ կը մատուցուէր յատուկ ուտեստ մը` կովու մանրածոյ, ապխտած միսով, սոխով եւ կսկուծի փոշիով: Միսի այդ «կտորը» այդքան ալ համեղ չէր, բայց երկար ժամանակ պահպանուելու առաւելութիւնը ունէր, իսկ երկու կտոր հացի մէջ` շատ գործնական եւ յարմար էր նաւու վրայ ուտելու համար:

Սկիզբը շրջիկ առեւտրականներու կողմէ, Նիւ Եորքի նեղ փողոցներուն մէջ, ձեռքի վրայ վաճառուող հեմպըրկըրը շատ չանցած որդեգրուեցաւ Ուայթ Քասըլ (1921), ՄաքՏոնալտ (1952), Պըրկըր քինկ (1954) արագ սնունդի ցանցերուն կողմէ:

Հեմպըրկըրը բարձր ջերմուժ կը պարունակէ. ան չափազանց յագեցած է իւղերով եւ շաքարով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ուտեստներ
Վերժինէ Սվազլեան

**Վերժինէ Սվազլեան** (), ժողովրդագէտ, բանահաւաք, ցեղասպանագէտ, հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկի գիտական աշխատող, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆէսօր, հայաստանի գիտութեան վաստակաւոր գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Եգիպտոսի Ալեքսանտրիա քաղաքը, բնիկ պոլսահայ ընտանիքի մէջ: 1947֊ի ն հայրենադարձուած է Հայաստան։

Ուսանած հայագիտութեան ճիւղով, ինքնահաստատուած է բանագիտութեան մէջ որպէս անհատականութիւն։ Ան, իր «Պոլսահայոց բանահիւսութիւնը» աշխատութիւնը, աշխատասիրած է արեւմտահայերէնով եւ Մեսրոպեան ուղղագրութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանահաւաքներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Նշան Գալֆայեան

**Նշան Գալֆայեա**ն (), ճարտարագէտ, երկրագործ, հանրային գործիչ։ 1924-ին տեղափոխուած է Յունաստան, 1927-ին գացած է Իրան որպէս շահի կալուածներու գիտական ճիւղի պետ: Ընտրուած է ֆրանսական ակադեմիայի թղթակից անդամ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոլիս։Ննախնական կրթութիւնը ստաած է Սկիւտարի ճեմարանին մէջ, ապա յաճախած է Պէրպէրեան վարժարանը, աւարտած 1882 թուականին, մեկնած է Ֆրանսա եւ ուսած Երկրագործական բարձրագոյն ուսումնարանին մէջ։

Վերադառնալով Պոլիս, պաշտօնավարած է երկրագործական վարժարաններու մէջ։ Յօդուածներ տպագրած է թէ՛ եւրոպական, թէ Ճափոնի մէջ հրատարակուող շերամապահական հանդէսներու մէջ։

1904-1906 թուականներուն Պոլսոյ մէջ խմբագրած է «Ռեսիմլի զրաաթ ղազեթասը» պատկերազարդ թրքերէն շաբաթաթերթը։

Աշխատակած է «Արեւելք» թերթին։ Ապա պաշտօնավարած է Կարին քաղաքի Սանասարեան վարժարանին մէջ։ 1910 թուականին թուրք գիւղատնտես Սուլէյման Պէյի հետ հրատարակած է «Զրաաթ թաքվիմի» պարբերականը։

Սերտօրէն կապուած եղած է հայ հասարակական կեանքի հետ։ 1924 թուականին տեղափոխուած է Յունաստան, աշխատած է իր մասնագիտութեամբ։ 1927-ին հրաւիրուած է Իրան իբրեւ շահի կալուածներու գիտական ճիւղի պետ։

Ֆրանսական մամուլին մէջ գրած է շարք մը յօդուածներ։ Ընտրուած է ֆրանսական ակադեմիայի թղթակից անդամ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Գառնիկ Ստեփանեան (1973), «Կենսագրական բառարան», Ա․ հատոր, Երեւան, էջ 223։

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ երկրագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Պետրոս Զօպեան

**Պետրոս Զօպեան** ( 1923, Օրթագիւղ - 2004, Թորոնթօ), պոլսահայ Ճարտարապետ եւ գրող։
## Կենսագրութիւն
Պետրոս Զօպեան 1923-ին ծնած է Օրթագիւղ, ուր ալ ստացած է իր նախնական կրթութիւնը, թաղի Ս. Թարգմանչաց վարժարանին մէջ։ Ապա աւարտած է Կեդրոնական վարժարանը։ Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Իսթանպուլի թեքնիքական համալսարանի ճարտարապետութեան բաժնէն։ 1950-ին, երբ մահացած է իր աները՝ «Նոր Մարմարա» օրաթերթի արտօնատէր եւ խմբագրապետ Սուրէն Շամլեան, ստանձնած է թերթին վարչութիւնը։ Մինչեւ 1967-ին Քանատա գաղթը, շարունակած է այս պաշտօնը, միաժամանակ ի գործ դնելով իր բուն մասնագիտութինը՝ ճարտարապետութիւնը։

Մայիս 1964-ին Պոլիս ծանօթացած է Ուիլիըմ Սարոյեանին, որ Պիթլիսէն Ամերիկա գաղթած ընտանիքի մը զաւակն էր։ Սարոյեանին ուղեկցած է դէպի Պիթլիս իր ուղեւորութեան ընթացքին։ «Արաս» հրատարակած է Զօպեանի «Դէպի Պիթլիս Ուիլիըմ Սարոյեանի հետ» հատորը, ուր ան պատմած է այս ուղեւորութեան մասին։

Եղած է 1958-ին ապասեփականացուած Ղալաթիոյ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ փոքր մէկ տարածքին վրայ կառուցուած համանուն եկեղեցւոյ ճարտարապետը։ Քանատա բնակութեան տարիներուն շարունակած է աշխատակցիլ «Նոր Մարմարա»ին եւ սփիւռքահայ մամուլին։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Օրթագիւղ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1923ի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2004 մահեր
Ստորոգութիւն:Թորոնթօ մահեր
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետ
Ստորոգութիւն:Ղալաթիոյ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ ճարտարապետ
Ստորոգութիւն:«Նոր Մարմարա» թերթի աշխատակից
Թօ­­­­­­թօ Գա­­­­­­րաճա

**Թօթօ Գարաճա** (***Իրմա Ֆելեկեան,*** ), հայ դերասանուհի, երգչուհի եւ պարուհի։ Իրանահայ ամոլի, անուանի դերասան Մարի Հերանոյշ Ֆելեկեանի եւ գորգավաճառ Յարութիւն Մարութեանի դուստրը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Մանկութիւնը անցած է մօր՝ Մարի Հերանոյշ Ֆելեկեանի եւ հօրաքրոջ՝ Ռոզա Վարդիդերի քով, թատրոնի քուլիսներուն եւ բեմայարադանքներու մէջ։ Էսայեան վարժարանի եւ «Պրիթըշ Սքուլ»ի մէջ ուսանելէ ետք՝ ջութակի, դաքշնակի, պալէի եւ զէյպէք պարելու դասեր առած է։ Մուհլիս Սապահատտինի խումբիմ մասնակցելով խաղալ սկսած է օփերէթներու մէջ։ 

Ան դեր կատարած է հինգհարիւրէ աւելի կատակերգութիւններու, ժապաւէններու, օփերէթներու եւ սքէչներու մէջ։ 

1939-ին ամուսնացած է դերասան Մեհմետ Գարաճայի հետ։ Որդին Ճեմ Գարաճան ալ թրքերէն ռաք երաժշտութեան ռահվի­­­րան կը համարուի։

Ան կտ տիրապետէր հայերէն, թրքերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն, անգլերէն եւ իտալերէն լեզուներուն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Թօթօ Գարաճա, ԺԱՄԱՆԱԿ օրաթերթ 26 Մաարտ 2009, էջ 2։

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Կարտեսական Փիլիսոփայութեան Սկզբունքները (Սպինոզա)

ձախից|մինի|185x185փքս|Ռընէ Տեքարթ (Գարդեսիոս)
մինի|168x168փքս|Պէնէտիքթուս (Պարուխ) Սփինոզա
**Կարտեսական** **Փիլիսոփայութեան** **Սկզբունքները** (Լատիներէն՝ Principia philosophiae cartesianae) կամ ամբողջական անուանումով՝ «**Ռընէ** **Տեքարթին** **Փիլիսոփայութիւնը**, **Ցուցադրուած** **Երկրաչափական** **Կարգով**» (Լատիներէն՝ Renati Descartes principia philosophiae, more geometrico demonstrata) Պարուխ Սփինոզային գրիչով գրուած փիլիսոփայական գործ մըն է, հրատարակուած Ամսթրտամի մէջ 1663 թուականին։****

Այս գիրքին իր թարգմանութեան նախաբանին մէջ, Սփինոզային ընկերը՝ Նետրլանտացի (Հոլանտացի) գիտնական Լօտըվէյք Մեյըրը (Lodewijk Meyer) կը բացատրէ թէ վերաշինութիւն մըն է Ռընէ Տեքարթին Փիլիսոփայութեան Սկզբունքներ գիրքին Եւկլիտեան (Եւկլիտ Ուսողագիր-երկրաչափը) կամ «երկրաչափական» ձեւով գրուած։

Յաւելուածին մէջ (Ոչ-երկրաչափական արձակ հատուածներու շարք մը՝ "Cogitata Metaphisica" «Բնազանցական Մտքեր» վերնագիրով), Սփինոզան կը պարզաբանէ Տեքարթին տեսակետները աւանդական բնացանցական մտքերուն մասին (ներառեալ էութիւն, գոյութիւն, գաղափար, կարողականութիւն, հարկ, պատահականութիւն, տեւողութիւն եւ ժամանակ) միաժամանակ գաղտուկ կերպով մը եղանծելով ու ներքաշելով իր մտքերէն մի քանի հատը։

## Տե՛ս Նաեւ

* Փիլիսոփայութեան Սկզբունքներ (Տեքարթ)
* Կարտեսականութիւն
* Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին
* Կարտեսական Կասկած

## Ծանօթագրութիւններ
Հայկական Թուային Համակարգ

**Հայկական Թուային Համակարգ**, հնագոյն թուային համակարգ մըն է հիմնուած հայերէնի այբուբենի գլխագիրերուն (մեծատառեր) վրան։
[մինի|250x250փքս|[Եան Լոյքէն Հայկական Այբուբեն, 1690 ]]

Այս համակարգին մէջ *զէրօն* չի գործածուիր, տառերուն արժէքները (իրար քով գրուած) կը գումարուէին իրար։ Այս համակարգը նոյն յունական ու եբրայերէին թուային համակարգերուն պէս կը գործէ։ Այսօր Հայաստանի մէջ, եւ աշխարհասփիւռ հայերուն կողմէն կը գործածուին արաբական արեւմտեան թուանշանները, հայկական թուային համակարգին գործածութիւնը քիչ թէ շատ կը նմանի անգլերէնի մէջ հռովմէական թուանշաններու գործածութեան, օրինակի համար «Գարեգին Ա» կը նշանակէ «Գարեգին Առաջինը», անգլերէնով կը գրուի «*Garegin I»։* Կամ օրինակի համար Պէնէտիքթոս 16-րդ գրելու համար կը գործածուին Ժ (10) եւ Զ (6) տառերը՝ «Պէնէտիքթոս ԺԶ» (լատիներէն`Benedictus XVI)։

Երբ հայերէնի այբուբենին վերջին երկու տառերը՝ «Օ»-ն եւ «Ֆէ»-ն ԺԲ (12-րդ դարուն) աւելցուեցան, արդէն արաբական թուանշանները որդեգրուած էին հայերուն կողմէն, ատոր համար ալ անոնց թուային արժէք վերագրուած չէ։

Ի սկզբանէ Մեսրոպ Մաշտոցին այբուբէնը միայն 36 տառ կը պարունակէր, Ֆէին փոխարէն կը գործածուէր «Փիւր / փիւր» տառը, «Օ»-ին փոխարէն կը գործածուէին կամ «Ո»-ն եւ կամ «ԱՒ / աւ» տառերը իրար միացած։

## Գործածութեան Կերպը (Ալկորիթմը)
Հայկական թուային համակարգէն թիւեր կարելի է ստանալ պարզ գումարումով մը։ Հայկական թուանշանները կը գրուին ձախէն աջ, ինչպէս Հայերէնի Այբուբենը, մեծ թիւը ներկայացնող տառը կը գրուի ձախ կողմը, փոքր թիւը ներկայացնող տառը կը գրուի աջ կողմը։

**Օրինակներ`**
* ՌՋՀԵ = 1975 = 1000 + 900 + 70 + 5
* ՍԻԳ   = 2023 = 2000 + 20 + 3
* ՍՄԻԲ = 2222 = 2000 + 200 + 20 + 2
* ՍԴ = 2004 = 2000 + 4
* ՃԻ = 120 = 100 + 20
* Ծ = 50

### Տասը Հազարէն բարձր թիւերը
9999-էն (ՔՋՂԹ) աւելի մեծ թիւեր ստանալու համար կը գործածուին նոյն տառերը բայց իրենց վրայ հորիզոնային գիծ մը գծելով։ Այդ տառը (որ կը գործածուի որպէս թուանշան) որուն վրայ գծիկ կայ կը բազմապատկուի տասը հազարով։

**Օրինակ՝**

*  Ա (վրան գծիկ) = 10000
*  Ջ (վրան գծիկ) = 9000000

Ասի կը նմանի Հռովմէական թուանշաններուն ուր տառին վրայ գծուած գծիկը իր արժէքը կ՛աւելցնէ հազարով, ի տարբերութիւն Հայերէնի տաս հազարին։

## <big>Ծանօթագրութիւններ</big>
Զիլան Տիգրիս

**Զիլան Տիգրիս** (), հայ երգչուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Տիգրանակերտ, ուր ստացած է իր տարրական, միջնակարգ եւ  բարձրագոյն կրթութիւնը: Ան հայկական ծագում ունի մօր եւ հօր կողմէն։

Երգչուհին 2015-ի Օգոստոսին մասնակցած էր Հայաստանի Սփիւռքի նախարարութեան կողմէ կազմակերպուած «Արի տուն» ծրագիրին, որու ծիրէն ներս ալ, 85 հայերու հետ միասին, այցելած էր Հայաստան։

Երգչուհիին Մեծ մայրը (մօր մայրը) իր ամբողջ ընտանիքը կորսնցուցած է Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ։

## Մահ
6 Փետրուար 2023-ին, Թուրքիոյ հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ տեղի ունեցած ուժգին երկրաշարժին հետեւանքով փլատակներուն տակ մնացած են երգչուհի Զիլան Տիգրիսն ու իր ամուսինը։ Իսկ 9 Փետրուար 2023-ին, փլատակներուն տակէն մահացած դուրս բերուած են։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Երգչուհիներ ըստ ազգութեան
Արմանոյշ Կոզմոեան

**Արմանոյշ** **կոզմոեան** Սովետական (Աբեղեան) ուղղագրութեամբ՝ **Արմանուշ** **Կոզմոյի** **Կոզմոյան**, աւանդական (Մ․ մաշտոցի) ուղղագրութեամբ՝ **Արմանոյշ** **Կոզմոյի** **Կոզմոեան** (), Հայ բանասէր, արեւելագէտ։ Բանասիրական գիտութիւններու վարդապետ (Անգլերէն, Doctorate, PHD) 1987-ին, ապա 1997-ին ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*): 

## Կենսագրութիւն
1967 թուականին աւարտած է Երեւանի Պետական Համալսարանը (ԵՊՀ)։ 1971-1974 թուականներուն ուսանած է Խորհրդային Ընկերային (Ռուսերէն՝ Социалистических, Սոցիալիստիչեսքիխ) Հանրապետութիւններու Միութեան (ԽԸՀՄ, երբեմն ԽՍՀՄ) Գիտական Կաճառի (*Ակադեմիա*) Արեւելագիտութեան Հաստատութեան (Անգլերէն՝ Institute, Ռուսերէն՝ Институт) Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի գրականութեանց բաժինին մէջ։ 1967-1971 թուականներուն աշխատած է Հայկական Հանրագիտարանի խմբագրութեան մէջ, 1971 թուականէն ի վեր՝ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութեան Ազգային Կաճառի (*Ակադեմիա*-ի) Արեւելագիտութեան Հաստատութեան (Անգլերէն՝ Institute, Ռուսերէն՝ Институт) մէջ: 1994-էն մինչեւ 2003 թուականը, «Հրաչեայ Աճառեան»-ին անունը կրող համալսարանին մէջ դասախօսած էարեւելեան լեզուներ, իսկ 2005 թուականէն ի վեր կը դասախօսէ «Գլաձոր» համալսարանի միջազգային յարաբերութիւններու եւ պատմութեան *ամպիոն*ի (Յունարէն՝ Άμβών կամ μβώνας, Ամւոն կամ Ամւոնաս) դասախօս։

Իր ուսումնասիրութիւնները կը վերաբերին Պարսից գրականութեան *Ժանր*ային (Ֆրանսերէն`Genre) ձեւերու զարգացումին խնդիրներուն, Հայ-Իրանական պատմամշակութային կապերուն, գրականագիտութեան եւ աղբիւրագիտական հարցերուն։

* «Քառեակը Պարսկալեզու դասական քերթուածքում Ժ-ԺԲ դարեր (10-12 դարեր)» 1981 թուական,

Բուն շարադրութիւնը՝ «Քառեակը Պարսկալեզու դասական պոեզիայում (Ռուսերէն՝ Поэзия)  X-XVI դդ.)։

* «Հայոց եւ Պարսից միջնադարեան քնարերգութեան համեմատական բանաստեղծական արուեստը Ժ-ԺԶ դարերուն (10-12 դարեր)», 

(Բուն շարադրութիւնը՝ «Հայոց և Պարսից միջնադարեան քնարերգութեան համեմատական պոետիկան X-XVI դդ.)։

* «Քուրաանը Հայոց մէջ», 2003 թուական,

(Բուն շարադրութիւնը՝ «Ղուրանը Հայոց մէջ»)։

Ա․ Կոզմոեանը կատարած է թարգմանութիւններ (Յառաջաբանով եւ ծանօթագրականով) Պարսից քերթուածքներէն՝

* «Մարգարտաշար» (1990)։
* «Օմար Խայյամ» (1993)։ 
* «Ռուտաքի» (1995)։

Լոյս ընծայած է «Պարսից քերթուածքի Ընտրանին» (բուն շարադրութեամբ՝ «Պարսից *պոեզիայի* ընտրանին»), յառաջաբանին մէջ քննած է *Սուֆի*ականութեան խնդիրները։

## Ծանօթագրութիւններ
Այնթապի Բերդ

մինի|257x257փքս|Այնթապի բերդը 2023-ի երկրաշարժէն առաջ։
**Այնթապի** **Բերդ** (թրքերէն՝  Gaziantep Kalesi, Կազիանթէփ Քալէսսը), Այնթապ քաղաքի կեդրոնին մէջ գտնուող լեռնակի մը վրայ շինուած բերդ։ Ի սկզբանէ, Հիթիթներու (որոնք Հայերու նախնիներէն կը համարուին) ժամանակ  կը գործածուէր որպէս հսկողութեան կէտ, իսկ Հռովմէացիներուն ժամանակ անիկա կը վերածուի բերդի։ Այս ամրոցը ծանր վնասներ կրեց 2023-ի թուրքիոյ եւ Սուրիոյ մէջ տեղի ունեցած երկրաշարժներէն։ 

## Պատմութիւն
ձախից|մինի|433x433փքս|Հայկական Լեռնաշխարհը եւ Անատոլիան Հիթիթներու ժամանակ(Յունարէն՝ Ανατολία, Անատոլիա կը նշանակէ արեւելք, այսինքն Յունական կղզիներու եւ Եգէական ծովու արեւելքին գտնուող հողերը)
Բլրագագաթը առաջին անգամ գործածուած է Հիթիթներուն կողմէն որպէս դիտանոց։ Հռովմէական կայսրութեան ժամանակ՝ Քրիստոսէ ետք Բ եւ Գ  (2-րդ եւ 3-րդ) դարերուն, անիկա կ՛ընդլայնուի եւ կը վերածուի գլխաւոր ամրոցի։ Բիւզանդացիներուն ժամանակ՝ *Յուստինիանոս* Ա կայսրի օրերուն (Ք․Ե․ ՈԼԸ-ՈՀԶ, այսինքն 527-565 թուականներ), կը շարունակուի անոր ընդլայնումը, եւ կ՛ենթարկուի վերանորոգումի։ Բերդի կլորաձեւ շրջագիծը հազար երկու հարիւր *մեթր* է (երեք հազար ինը հարիւր ոտք)։ Պարիսպները շինուած են վէմերէ, եւ բերդը ունի 12 մարտկոց։ 

Բերդը բազում անգամներ վերանորոգուած է։ Անիկա կրած է փոփոխութիւններ որոնք տեղի ունեցան *Այյուպիներ*ուն օրերուն, ԺԲ եւ ԺԳ դարերուն (12-րդ, 13-րդ), ինչպէս նայեւ օսմանցիներուն ժամանակ, անիկա ՌՋԻ-ՌՋԻԱ (Հայկական թուանշաններով 1920-1921) թուրքերուն կողմէն գործածուեցաւ Ֆրանսացիներուն դէմ կռիւին ժամանակ։

2023 թուականի Փետրուարի 6-ին, ամրոցը մեծ վնասներ կրեց երկու յաջորդական երկրաշարժներուն հետեւանքով։ Արեւելեան ու հարաւային մարտկոցներէն մի քանի հատը փլուզուեցան, իսկ բերդին շուրջը գտնուող երկաթէ ճաղերն ու պատերը լուրջ վնասներ կրեցին։

## Նկարներ

Պատկեր:Gaziantep_armenian_church.jpg|Այնթապի «Սբ․ Աստուածածին Եկեղեցի»-ն այժմ «Ազատութեան Մզկիթ»-ի (Kurtuluş Camii) վերածուած
Պատկեր:The_bridge_of_Aintab_Castle.jpg|Այնթապի բերդի կամուրջը ԺԹ (19-րդ) դարուն, երբ դեռ Հայերը կ՚ապրէին այդ քաղաքին մէջ
Պատկեր:Tarihi_Antep_Kalesi_Depremde_Zarar_Gördü.webm|Այնթապի բերդին եւ Շիրւանի մզկիթի (0։53-էն) 2023-ի երկրաշարժէն կրած վնասները

## Ծանօթագրութիւններ
Կարի կամուրջը

**Կարի կամուրջը** (), հին հռոմէական ջրատար կամուրջ, որ կառուցուած առաջին դարում։
մինի|Կարի կամուրջը
Ֆրանսայի մէջ Կարի կամուրջը 370 մեթր երկարութիւն ունի: Անիկա կազմուած է երեք յարկանի կամարներով: Անիկա մասամբ ջրուղի մը եղած է, որ Նիմ քաղաք կը հասցնէր աղբիւրի ջուրեր` շնորհիւ մօտաւորապէս 50 քմ երկար քարէ ջրանցքի մը:

Անիկա անգործածելի դարձած է 9-րդ դարուն, բայց վերանորոգուած է 19-րդ դարուն, Նափոլէոն Գ․-ի հրամանով:

1985 թուականին ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ–ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ։ 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Pont Du Gard.JPG
Պատկեր:Pont du Gard.jpg
Պատկեր:Rzymski akwedukt - Pont du Gard.jpg
Պատկեր:Miniature Pont du Gard.jpg
Պատկեր:Pont du Gard (30).jpg
Պատկեր:Pont-du-gard-neu2.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կամուրջներ
Մատրասի Հայկական Կամուրջը

Հնդկաստանի հայկական հարուստ մշակութային ժառանգութեան արժէքաւոր կոթողներէն է Մատրասի Հայկական կամուրջը, որ իր միջոցներով 1726 -ին կառուցած է ծագումով ջուղահայ վաճառական Պետրոս Ոսկան Վելիճանեանը, որ առաւելապէս ծանօթ է Խօճա Պետրոս անունով:

Բազմակամար կամուրջը եղած է Մատրասի տեսարժան վայրերէն մէկը, զոր իրենց կտաւներուն վրայ պատկերած են բազմաթիւ գեղանկարիչներ: Դարեր շարունակ Հայկական կամուրջը հանդիսացած է Մատրասի երկու հատուածները իրարու կապող կարեւորագոյն օղակ մը եւ միայն 1966-ին անոր անմիջական հարեւանութեամբ կառուցուած է նոր կամուրջ մը:

## Պատմութիւն
Մատրասի Հայկական կամուրջին պատմութիւնը լատիներէն, պարսկերէն եւ հայերէն արձանագրուած է յուշաքարի մը վրայ: Սակայն, արձանագրութեան հայերէն հատուածը, որ փորագրուած է յուշաքարին ստորին մասին վրայ, ժամանակի ընթացքին ամբողջութեամբ կրաձոյլով պատուած էր: 2019-ին, Հնդկաստանի մէջ ՀՀ դեսպանութիւնը դիմած էր պատկան մարմիններուն` թոյլատրելու յուշաքարին վերականգնումը: Դեսպանութեան խնդրանքով Չեննայի մէջ ՀՀ պատուոյ հիւպատոս Շիւկումար Իշվարանի հովանաւորութեամբ յաջողած են փրկել յուշաքարը` տեղադրելով զայն պատուանդանի մը վրայ: Այդպիսով ապահովուած է ոչ միայն յուշարձանին հետագայ պահպանութիւնը, այլեւ անիկա դարձած է աւելի տեսանելի անցորդներուն համար:

## Ծանօթագրութիւններ
Հայկական ճարտարապետութիւնն ուսումնասիրող հիմնադրամ

**Հայկական ճարտարապետութիւնն ուսումնասիրող կազմակերպութիւնը** հիմնադրուեր է Աախենի մէջ (Գերմանիա) 1969 թուականին փրոֆեսէօր-դոկտոր Արմէն Հախնազարեանի կողմէ, իսկ որպէս ոչ հասութաբեր հասարակական կազմակերպութիւն գրանցուած է 1982 թուականին։ ԱՄՆ-ի մասնաճիւղը հիմնադրուեր է Գալիֆորնիոյ մէջ 1996-ին։ Հայաստանեան մասնաճիւղը հիմնադրուեր է 1998 թուականին եւ արձանագրուեր է որպէս հասարակական կազմակերպութիւն (2010 թ.-էն՝ հիմնադրամ):

Մինչեւ 2020 թուականը, յուշարձանագէտ Սամուէլ Կարապետեանը եղեր է ՀՃՈՒ հիմնադրամի Երեւանեան մասնաճիւղի տնօրէնը։ Ներկայիս հիմնադրամի Հոգաբարձուներու խորհուրդի նախագահն է Ժորա Մանուչարեանը, իսկ հայաստանեան գրասենեակի կառավարումը կ'իրականացուի Տնօրէններու խորհուրդի կողմէ։

Տնօրէններու խորհուրդ՝ գործադիր տնօրէն` Էմմա Աբրահամեան (Սամուէլ Կարապետեանի այրին), վարչական հարցերու եւ հրատարակութիւններու գծով Համատնօրէն՝ Րաֆֆի Քորթոշեան, ճարտարապետական գործունէութեան գծով համատնօրէն` Աշոտ Յակոբեան, համակարգչային եւ թեքնիք հարցերու գծով համատնօրէն` Արմէն Գէորգեան։

## Ուսումնասիրութիւններ
Հայկական ճարտարապետութիւնն ուսումնասիրող կազմակերպութիւնը կ'ուսումնասիրէ եւ կը վաւերագրէ Պատմական Հայաստանի մէջ գտնուող հայկական յուշարձանները։ Այս ուսումնասիրութիւններու իբր արդիւնք, 2023-ի դրութեամբ ան ունի աւելի քան 650,000 թուայնացուած պատկերներ, միգրոֆիլմեր, յատակագիծեր եւ այլ փաստաթուղթերէ բաղկացած հարուստ արխիւ։ Կազմակերպութիւնը նաեւ կը զբաղուի Արցախի տարածքին մէջ գտնուող մշակութային ժառանգութեան վերանորոգմամբ եւ պահպանմամբ։ Սամուէլ Կարապետեանի ղեկավարութեամբ գործած Հայաստանեան մասնաճիւղը իրականացուցած  է ուսումնասիրական գործունէութիւն, որու իբրեւ արդիւնք կը հրատարակուին գիրքեր, գրքոյկներ, «Վարձք» հանդէս, ինչպէս նաեւ կը պատրաստուի փաստավաւերագրական ֆիլմեր։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայք
* ՀՃՈՒ հիմնադրամի յուշարձանների շտեմարան կայք

* Արցախի պատմական հուշարձանների կայք

* Հիմնադրամի Ֆիլմեր
* Հիմնադրամի Ֆէյսպուքեան էջ

Ստորոգութիւն:Հիմնադրամներ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
ՄՀ հիմնական միաւորներ

[մինի|221x221փքս|Կապեր ՄՀ-ի հիմնական միաւորներու միջեւ, իրենց սահմանող հաստատուններ եւ ֆիզիքական երեւոյթ. Վերէն սկսելով, ներսի շրջանակին վրայ,  ժամացոյցի սլաքներու ուղղութեամբ. [երկվայրկեան (**Δν<sub>Cs</sub>**, **s**, ժամանակ), քիլոկրամ (հ, **kg**, զանգուած), մոլ (***N''<sub>A</sub>''', '''mol,''' նիւթի քանակ), քանտելա (***K*<sub>cd</sub>*', **cd**, լոյսի սաստկութիւն), Քելվին (**k**, **K**, ջերմուժագիտական  ջերմաստիճան), Ամփեր (**e**, **A**, ելեկտրական հոսանք), եւ մեթր (**c**, **m**, երկարութիւն).]]
**Միջազգային Համակարգի (ՄՀ) հիմնական միաւորները** եօթը ֆիզիքական հաստատուններու շարք մըն են, որոնց անփոփոխ արժէքներէն՝ արտայայտուած ՄՀ-ի միաւորներով, կարելի է եզրակացնել համակարգի բոլոր միաւորները: ՄՀ-ի որեւէ միաւոր կարելի է ածանցել այս եօթը հաստատուններէն սկսեալ, բազմապատկութեամբ կամ բաժանումի գործողութիւն կատարելով:

## Հիմնական եօթը հաստատուններ
Հիմնական եօթը ֆիզիքական հաստատունները հետեւեալներն են

* Ցեզիումի (Cs քիմիական տարրը) ամենափոքր անցման յաճախականութիւն ΔνCs, այսինքն՝ 133Cs հիւլէի ուժանիւթային հիմնական վիճակի անցումը դէպի մօտ գտնուող մակարդակը
* Լոյսի արագութիւնը պարապութեան մէջ c
* Բլանքի հաստատուն h
* Տարրական ելեկտրական լիցք e
* Պոլցմանի հաստատուն k (երբեմն kB)
* Ավոգադրոյի հաստատուն NA
* Տուեալ միագոյն ճառագայթման (540 × 1012 Hz) լուսային արդիւնաւէտութիւն Kcd

## ՄՀ-ի հիմնական միաւորները եւ ֆիզիքական երեւոյթներու հետ կապը

ՄՀ-ի հիմնական եօթը ֆիզիքական հաստատուններու արժէքները միաւորներով

ֆիզիքական երեւոյթի մը արժէքը կ՛արտայայտուի որպէս թիւի մը բազմապատկութիւնը միաւորի մը հետ: Ուրեմն, արժէքը քանակն է տուեալ միաւորի մը մէջ արտայայտուած: Օրինակ, պարապութեան մէջ, լոյսը կը յառաջանայ 299 792 458 m s–1 արագութեամբ, այսինքն իւրաքանչիւր երկվայրկեանուան ընթացքին լոյսը կը կատարէ 299 792 458 մեթր, մեթրը եւ երկվայրկեանը հիմնական միաւորները ըլլալով: Միաւորը փոխելով, պէտք է արժէքին թիւը ճշդել, օրինակ 1 երկվայրկեանուան ընթացքին լոյսը կը կատարէ 299 792.458  քիլոմեթր. թիւը կը փոխուի նայած միաւորին (1000 մեթր = 1 քիլոմեթր):

Եօթը հիմնական ՄՀ-ը սահմանող հաստատուններու աժէքը չունի անորոշութիւն: 

## Ծանօթագրութիւններ
Պուսթան (Սաատի)

**Պուսթան** (Պարսկերէն՝ بوستان) «''Սաատի'' ''Շիրազ''եցի»ի երկու գլխաւոր գործերէն մին, *Գիւլիստան*ի (կամ Կիւլիստան) կողքին։ *Պուսթան*ը բանաստեղծութեան գիրք մըն է, ամբողջացած Քրիստոսէ ետք ՌՄԾԷ թուականին, եւ ձօնուած Սալղուրեան (Սելճուքներու տիրապետութեան տակ, Իրանի Ֆարս կամ Պարս կամ Փարս կոչուած շրջանին իշխան-ճորտերը, թուրքմենական ցեղին պատկանող) *Աթապէք* (Պարսկերէն՝ اتابک, իշխան-ճորտերու տիտղոս) Սաատ Ա-ին (առաջին) կամ Սաատ Բ-ին (երկրորդ)։

«*Պուսթան»*-ը *«<nowiki/>[[Սաատի]]<nowiki/>»*-ի առաջին գործն է։ Կը պարունակէ *«<nowiki/>[[Սաատի]]<nowiki/>»*-ի երկարամեայ փորձառութիւններուն պտուղները, կեանքին վերաբերեալ անոր դատողութիւնները, եւ կազմուած է մանրավեպերու (անէքտոթներ) ընդարձակ հաւաքածոյէ մը։ 

Ըստ «Պուքլըպպըն Համաշխարհային Գրադարանի»-ն (Անգլերէն՝ Bokklubben World Library), «Պուսթան»-ը կը դասուի որպէս բոլոր ժամանակներու 100 ամէնալաւ գիրքերէն մին։ Անիկա գրուած է *մասնաւի* (Պարսկերէն՝ مثنوي, Յանգաւոր Երկպատիկներ) ձեւով։

Հնդկաստանի մէջ, ժամանակին, Պուսթանն ու Գիւլիստանը դպրոցական աշակերտներուն կը դասավանդուէին, եւ պէտք էր գոց (անգիր) սորվէին անիկա։

## Անուանում
Պարսկերէն *Պուսթան* (بوستان) բառը կը նշանակէ պտղատու պարտէզ, յառաջացած է Արաբերէն «*Պուսթան*» (بُستان) բառէն որ կը նշանակէ պարտէզ կամ այգի (զատ զատ արմաւենիներով) որուն մէջ կարելի է ցանք եւ ծառատունկ կատարել, հակառակ դէպքին կը կոչուի «*Հատիքա»* (حديقة): Երբեմբ ալ կը թարգմանուի մրգաստան, կամ մրգանոց։
Պատկեր:Yusef Zuleykha.jpg|Յովսէփն ու Զուլէյխան (Քուրաանին մէջ փառաւոնին կինը որ Յովսէփին ցանկացաւ), մանրանկար Պէհժատի (Behzad) վրձինով, Պուսթանին Թիմուրեան օրինակին մէջ, Հէրաթ, ՌՆՁԸ (1488)։ Եգիպտոսի Ազգային Գրադարան
Պատկեր:A party at night, from the Bustan (Orchard) of Sa`di (CBL Per 236).jpg|Գիշերուայ խրախճանք, Սաֆաւիական մանրանկար (հաւանաբար *Միրզա* *Ալի*ին վրձինով) կպցուած *Պուսթան* գիրքին Թիմուրեան օրինակին։ Թաւրիզ ՌՇԽ (1540) Չէսթըր Պիթթի գրադարան (Chester Beatty)
Պատկեր:Sheet of the Bustan de Saadi - Google Art Project.jpg|Պուսթանէն էջ մը, Նասթաալիք (نستعلیق) գիրով (*Նասխ* ձեռագիրը, կախելու համար նախատեսուած, خط النسخ للتعليق) ՌՇԿ-ՌՇՀ (1560-1570) Լազարօ Կալտիանօ թանգարան (Lázaro Galdiano)
Պատկեր:The Dervish from Faryab Crosses the River on his Rug.jpg|*Ֆարեապ*ցի *տէրւիշը* (*տարուիշ*), իր գորգին վրայ գետը անցած ատեն։ Մանրանկար Հապիպուլլահ Սաւաճի, Պուսթանի Սաֆաւիներուն օրինակէն, Սպահան ՌՈ-ՌՈԸ (1600-1608 թուականներ) The David Collection
Պատկեր:Sadi1.jpg|*Պուսթան*ի Հնդկաստանը իշխած թիւրքերուն (մուղալական, ո՛չ Մոնղոլական) օրինակին առաջին էջը։ Հաւանաբար *Ապտ* *Ուլ* *Րաշիտ* *Տայլամի*, ԺԷ (17-րդ) դար։ Քոնկրէսի գրադարան


## Տե՛ս Նաեւ

* Սաատի Շիրազեցի
* Հաֆէզի Ժողովածոն
* Ունսուրի
* Արմանոյշ Կոզմոեան
* Հայկական Թուային Համակարգ

## Ծանօթագրութիւններ
Արման Կոթիկեան

**Արման Կոթիկեան** (), հայ դերասան, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Տրապիզոն: Բեմ  բարձրացած է 1918 թուականին: 1920-1936 թուականներուն ապրած է Փարիզ եւ Պրիւքսէլ:

1925 թուականին աւարտած է  Փարիզի համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը, ուսանած է նաեւ Սորպոնի համալսարանին մէջ:

Փարիզի մէջ խաղցած է հայկական թատերախումբերու մէջ:

1936 թուականին ներգաղթած է Հայաստան եւ նոյն թուականին աշխատանքի անցած Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմական թատրոնին մէջ:

Անոր լաւագոյն դերերէն են` Լաերտ («Համլետ»), Եագօ («Օթելլօ»), էլիզպարով («Պատուի համար»), Ֆրանգուլեան («Աւերակների վրայ»), Մանուկ աղա («Մեծապատիւ մուրացկաններ»), Հայրապետ («ժայռ»):

Նկարահանուած է նաեւ  շարք մը ֆիլմերու մէջ, ներառեալ «Տժվժիկ», «Նուագախմբի տղաները» ֆիլմերուն մէջ: Մահացած է Երեւանի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Երկվայրկեան

**Երկվայրկեան**, ժամանակը չափելու միաւոր, միաւորներու Միջազգային Համակարգի մէջ **s** նշանով (անգլերէն second). Միջազգային Համակարգի հիմնական միաւորներուն մաս կը կազմէ: Սահմանուած է այն տեւողութեամբ երբ Ցեզիումի 133Cs քիմիական տարրը կը կատարէ 9 192 631 770 ճօճում իր հիւլէի ուժանիւթային հիմնական վիճակէն: Հիւլէական ժամացոյցները կը չափեն եւ կը հաշուեն ճօճումները: Երկվայրկեանը կը հասկցուի իբրեւ մանրերկրորդ, վայրկեանի մէկ վաթսուներորդ մասը։

## Պատմութիւն

### Ժամանակի չափի բնօրինակ
Երկվայրկեանի սահմանումը, իբրեւ ժամանակի միաւոր Միջազգային Համակարգի մէջ, պատմութեան ընթացքին յառաջացած է գիտութեան եւ չափման հնարաւորութիւններուն համեմատ եւ վերաքննուած 1889-ի առաջին Չափերուն եւ Կշիռներու գլխաւոր համաժողովէն ի վեր (BIPM կոմիտէն): 

Նախ սահմանուած էր իբրեւ Արեւի միջին օրուան 86 400-րդ բաժինը: Համապատասխան ժամանակը Համաշխարհային ժամանակն է (անգլերէն UT-Universal Time):

1956-ին, նկատի առնելով Երկրին անկատար թաւալումը, մանաւանդ դանդաղանքի շրջանները, սահմանումը հիմնուեցաւ 1900-ի Արեւադարձային տարուան վրայ, այսինքն Արեւի շուրջ Երկրին թաւալման լման տեւողութիւնը: Երկվայրկեանը կ՛ըլլար 1900-ի Արեւադարձային տարուան 31 556 925,974 7-րդ բաժինը:

1967-էն ի վեր (13-րդ Չափերուն եւ Կշիռներու Գլխաւոր Համաժողով), երկվայրկեանը կը դադրի տարուան վրայ հիմնուած ըլլալէ, այլ կը սահմանուի նիւթի ուսումնասիրութեան վրայ: 2019-ի երկվայրկեանի սահմանումը, իբրեւ Միջազգային Համակարգի հիմնական միաւոր, հետեւեալն է.«Երկվայրկեանը, նշան **s**, հիմնական ժամանակի միաւորն է: Սահմանուած է Ցեզիումի (Cs) ∆νCs յաճախականութեան հաստատ թուային արժէքով, 133Cs-ի հիւլէի ոչ գրգռուած հիմնական վիճակի անցման յաճախականութեամբ, որ կ՛արժէ 9 192 631 770 երբ Hz միաւորով արտայայտուած, ինչ որ համապատասխան է s−1 ի: Այս սահմանումի արդիւնքը այն է որ երկվայրկեանը հաւասար է 9 192 631 770 պարբերութիւններու (periods) տեւողութեան, համապատասխանող շողարձակման (radiation) 133Cs հիւլէի ուժանիւթային հիմնական վիճակի անցումին երկու ամենափոքր մակարդակներու միջեւ:»Այսպէս, երկվայրկեանը հաւասար է :
:1\; \mathrm{Hz} = \frac{\Delta\nu_{\mathrm{Cs}}}{9\,192\,631\,770}\quad կամ \quad 1\; \mathrm{s} = \frac{9\,192\,631\,770}{\Delta\nu_{\mathrm{Cs}}}\;.

### Միջազգային Համակարգէն դուրս, 60-ի բազմապատիկներ
Միաւորներու միջազգային համակարգի նախածանցները հնարաւորութիւն կու տան ստեղծելու երկվայրկեանի տասնորդական բազմապատիկները եւ ենթաբազմապատիկները: Սակայն բազմապատիկները յաճախ չեն գործածուիր (այսինքն քիլոերկվայրկեան 1000 երկվայրկեանուան համար), 60-ի բազմապատիկները (վայրկեան, ժամ) կը նախընտրուին: Թէեւ Միջազգային համակարգէն դուրս, ՄՀ-ն կ՛ընդունի երկվայրկեանուան հետեւեալ բազմապատիկ միավորները   

* վայրկեան, միաւոր **min** (minute), տեւողութիւն 60 երկվայրկեան
* ժամ, միաւոր **h** (hour), տեւողութիւն 60 վայրկեան, այսինքն` 3600 երկվայրկեան
* օր, նիաւոր **d** (day), տեւողութիւնը 24 ժամ, այսինքն` 86400 երկվայրկեան

Երվայրկեանը կը հասկցուի իբրեւ վայրկեանին 60-րդ բաժինը, վերջինս 1 ժամուան 60-րդ բաժինը ըլլալով: Հայերէնով, երկ նախադաս մասիկը կը նշէ Ժամուան երկու բաժանմունքը, վայրկեանը առաջինը՝ , երկվայրկեանը երկրորդ բաժանմունքը:

* 1վայրկեան = 1ժամ*(1/60)
* 1երկվայրկեան = 1ժամ*(1/60)*(1/60) = 1վայրկեան*(1/60)

## Ծանօթագրութիւններ
Մինաքշիի տաճարը

**Մինաքշիի տաճարը** () կը գտնուի Հնդկաստանի մէջ։

## Պատմութիւն
Մինաքշիի տաճարը շինուած է 17-րդ դարուն, անոր շինութիւնը տեւած է 100 տարի, 1560-1660 թուական: Անոր շրջափակը ունի նուազագոյնը 11 «Կօփուրամ»՝ աշտարակներ, որոնք կը ծառայեն նաեւ իբրեւ մուտք:

Տաճարը եւ աշտարակները զարդարուած են 33 հազար արձաններով: Այս հինտու տաճարը նուիրուած է Շիվայի կնոջ` Փարվաթիի:
կենտրոն|մինի|583x583փքս

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաճարներ
Փաքօ Ռապան

**Փաքօ Ռապան** (, ), սպանացի ոճաբան-ձեւագէտ։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սպանիա։ Ընտանեօք տեղափոխուած է Ֆրանսա` քաղաքացիական պատերազմէն փախուստ տալով:

Ռապան ճարտարապետութեան ուսանող էր. աւարտելէ ետք, գործակցած է նորաձեւութեան մեծ տուներու` Տիորի, Ժիւանշիի, Պալանսիակայի հետ եւ սկսած է պայուսակներ ու այլ աքսեսուարներ ստեղծագործել: Ան յայտնի դարէր նաեւ իր օծանելիքներով։

1965-ին ան ձեռնարկած է հագուստի ձեւաւորման աշխատանքին եւ ցուցադրած է 12 ժամանակակից հանդերձանքներէ բաղկացած առաջին հաւաքածոյ մը` «The Unwearable»:

Շատ չանցած` Փաքօ Ռապանը ինքզինք պարտադրած է նորաձեւութեան աշխարհէն ներս: Անոր մետաղեայ Օղազրահ հագուստները կրած են` Ճէյն Ֆոնտան, Ֆրանսուազ Հարտին, Օտրի Հեփպըրնը եւ այլ յայտնի կիներ:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:1967 Paco Rabanne plastic and metal swimsuit detail.jpg
Պատկեր:Rabanne.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Ժիրայր Իսկէնեան

## Կենսագրութիւն
Ժիրայր Իսկէնեան Հալէպ ծնած էր 1924-ին, այնթապցի ծնողներէ: Նախակրթութիւնը ստացած էր Կիլիկեան վարժարանը, յետոյ ալ բախտն ունեցեր էր ժառանգաւոր սան դառնալու Անթիլիասի նորաբաց Դպրեվանքին : Հո՛ս է, որ հմտացեր էր եկեղեցական շարականագիտութեան մէջ, ինչ որ մեծապէս օգտակար պիտի ըլլար իրեն հետագային, քանի որ Հալէպ վերադարձին` դպրապետութիւնը պիտի դառնար իր գործունէութեան հիմնական կալուածը:

Ժիրայր Իսկէնեան կանուխէն ընդգրկեր էր նաեւ կրթական ասպարէզը: Դասաւանդեր է Կիլիկեանի մէջ, յետոյ 50-ական թուականներէն սկսեալ մինչեւ 1979` վարեր է Հալէպի Շէյխ Մաքսուտ արուարձանի երբեմնի Սեդրակ Մեսրոպեան վարժարանի (ՀԲԸՄ-ի ենթակայ) տնօրէնութիւնը: Աւելի ուշ, 1980-1995, կը պաշտօնավարէ Մխիթարեան վարժարանին մէջ, իբրեւ հերթապահ ու մերթ դասատու:

1954-ին, հիմնած ու երկար տարիներ ղեկավարած էր «Սպենդիարեան» երգչախումբը, Բարեգործականի հովանաւորութեամբ, համերգներ կազմակերպելով Հալէպէն մինչեւ Երեւան…:  Շրջան մը, Կրթասիրաց մշակութային միութեան երդիքին տակ ալ կազմեց ու ոտքի հանեց «Առնօ Բաբաջանեան» անունով երգչախումբ մը: Գնահատուած էր ոչ-հայկական շրջանակներէ ալ եւ ձայնամարզութեան դասատու էր Հալէպի պետական երաժշտանոցին մէջ (1965-2001):

Հալէպահայութիւնը յոբելենական հանդիսութեամբ մը հրապարակաւ մեծարած ու գնահատած էր զինք, արժանացուցեր էր «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանի (1985, Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. կաթողիկոսին ձեռամբ):

## Աղբիւրներ
Ժիրայր Իսկէնեան

## Արտաքին յղումներ

Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1924ի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2014 մահեր
Ստորոգութիւն:Տնօրէն Սեդրակ Մեսրոպեան Վարժարանի
Ստորոգութիւն:Հիմնադիր եւ ղեկավար «Սպենդիարեան» երգչախումբի
Ստորոգութիւն:Դասատու Կիլիկեան Վարժարան
Ստորոգութիւն:Դասատու եւ հերթապահ Մխիթարեան Վարժարան
Ստորոգութիւն:Ձայնամարզութեան դասատու Հալէպի պետական երաժշտանոցի
Ստորոգութիւն:Դպրապետ Հալէպի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ