Արկամ Այվազեան

**Արկամ Արարատի Այվզեան** () հայ հնագէտ, պատմաբան, լրագրող եւ հետազոտող: Ծնած Առինջի մէջ, Ինքնավար Սովետական Նախիջեւանի մէջ, եւ ծանօթ է իր հայկական մշակոյթի մասին գիրքերով, ինչպէս նաեւ մենագիրներով: Ան գիրքեր գրած է Հին Ջուղայի եւ Ագուլիսի մասին, եւ իր երկերը կը փաղկանան 200-է աւելի գործերէ, գրեթէ հայերէնով:

## Կենսագրութիւն
Այվազեան աշխատած է Յուշարձաններու Պաշտպանութեան Վարչութեան մէջ Սովետական Հայաստանի մէջ, ինչպէս նաեւ ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի Ինստիտուտէն եւ ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան Ինստիտուտէն ներս: Իր արխիւները կը ներառեն գրեթէ 10,000 պատկերներ, աշխարհի ամէնէն մեծ Հայկական ճարտարագիտութեան հաւաքածոն:

## Պարգեւներ

* Նախիջեւանի յուշարձաններու պահպանման, ճանաչման, ուսումնասիրման իր արդիւնաւետ աշխատանքի համար Այվազեան պարգեւատրուա է ՀՀ Ազգային Գրադարանի «Յակոբ Մեղապարտ» եւ ՀՀ վարչապետի մեդտալներով։
* 2009 թուականին արժանացած է Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի վաստակաւոր գործիչի կոչմանը։
* 2010 թուականին անոր շնորհուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի Մրցանակը։

## Երկեր

### Գիրքեր

* Նախիջեւանի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Եր., 1978, 134 էջ։
* Памятники Армянской архитектуры Нахичеванской АССР, Ер., 1981, 236 стр.
* Ագուլիս, Եր., 1984, 224 էջ։
* Ջուղա, Եր., 1984, 152 էջ։
* Նախիջեւանի ԻԽՍՀ հայկական հուշարձանները (համահավաք ցուցակ), Եր., 1986, 224 էջ:
* Նախիջեւանի կոթողային հուշարձաններն ու պատկերաքանդակները, Եր., 1987, 400 էջ։
* Նախիջեւան. Գիրք հուշարձանաց (հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն), Եր., 1990, 368 էջ։
* The Historical Monuments of Nakhichevan, Detroit, 1990, 152 p.
* Джуга/Djugha, Ер., 1990, 273 стр.
* Ջուղայի խաչքարերը (հայերէն, անգլերէն), Եր., 1993, 144 էջ։
* Նախիջեւան. Բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ, Եր., 1995, 368 էջ։
* Նախիջեւանի խաչքարերը (հայերէն, անգլերէն), Եր., 1996, 80 էջ։
* Նախիջեւանի որմնանկարչական արվեստը, Եր., 1998, 112 էջ։
* Նախիջեւանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Ա, Ջուղա, Եր., 2004, 312 էջ
* Նախիջեւանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Բ, Ագուլիս, Անթիլիաս, 2005, 318 էջ
* Նախիջեւանը 1905 թ. եւ 1918-1919 թթ. կրակե շղթայի գոյամարտերում, Եր., 2005, 432 էջ։
* Գինեւէտ Գողթն, Եր., 2006, 256 էջ։
* Նախիջեւան. Գրական էսսեներ, հետազոտման ուղեգրություններ, Եր., 2007, 800 էջ։
* Նախիջեւան. պատմական վկայախոսների պատկերացոյց (հուշարձանների ուղեցույց-քարտեզ), Եր., 1990, 1 թերթով։
* Նախիջեվան. պատմական վկայախոսների պատկերացոյց (հուշարձանների ուղեցույց-քարտեզ), Եր., 2006, 1 թերթով (0.70սմx1մ), երկկողմյա, հուշարձանների շուրջ 160 գունավոր պատկերազարդմամբ։ 2 տպ. մամուլ։
* Nakhijevan. The Patkeratzuytz (Map of Monuments), Yer., 2007, 20p.
* Ջուղայի կործանված խաչքարերի սիմֆոնիան, Եր., 2007, 270 էջ
* Նախիջեւանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Գ, Գողթն գավառ, Եր., 2007, 304 էջ։
* Նախիջեւանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Դ, Երնջակ գավառ, Եր., 2008, 396 էջ
* The Destrucion of Jugha and the ehtire Armenian Cultural Heritage in Nakhijevan, Bern, 2009, 92 p.։
* Նախիջեւանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Ե, Նախճաւան, Շարուր գավառներ, Եր., 2009, 183 էջ։
* Նախիջեւանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Զ, Ճահուկ-Շահապոնք գավառ, Եր., 2010, 228 էջ
* Ագուլիսի բարբառի մասունքներ, Եր., 2011, 600 էջ։
* Ագուլիսի բարբառի մասունքներ (երկրորդ հրատարակություն), Եր., 2012, 616 էջ։
* Նախիջեւան. Հայկազունք. Ով ով է (կենսագրական հանրագիտարան), Եր., 2012, 384 էջ։
* Ագուլիսի 1919 թ. Ողբերգություն-եղեռնը, Եր., 2013, 300 էջ։
* Աժդանական կամ Վիշապասար, Եր., 2014, 64 էջ։
* Քյոթահիայի հախճապակեգործության մի կարեւոր հավաքածո, պրակ 3-րդ, Եր., 2014, 120 էջ
* 16-րդ դարի նորահայտ չորս ձեռագիր ավետարաններ եւ 17-18-րդ դարերի յոթ արծաթյա կազմեր, պրակ 2-րդ, ԵՐ., 2015, 140 էջ։
* Հայկական կիրառական արվեստի 16-19-րդ դդ. մետաղյա իրեր եւ գործվածքներ, պրակ 4-րդ, Եր., 2016, 128 էջ։
* Մեզ պետք են մտքի զորավարներ, երկրորդ հատոր, Եր., 2016, 464 էջ։
* Արիստակես Զարգարյան, Եր․, 2017, 208 էջ։
* Նախիջեւան․ բնաշխարհիկ պատկերազարդ հանրագիտակ, Երկրորդ, բարեփոխված ու լրացված հրատարակություն, Եր․, 2017, 472 էջ։
* Գողթն․ ազգագրական նյութեր, Եր․, 2018, 324 էջ։
* Նամականի, Եր․, 2018, 328 էջ։
* Կենսամատենագիտություն, Եր․, 2018, 340 էջ։
* Պետրոս Պետրոսյան, Եր․, 2018, ․․ էջ։
* Գարեգին Սարգսյան, Եր․, 2018, 260 էջ։
* Նախիջեւանյան մտորումներ-էսքիզներ, Եր., 2019, 764 էջ։
* Նախիջեւանյան մտորումներ-էսքիզներ, Երկրորդ հատոր,  Եր., 2020, 928 էջ։
* Մեզ պետք են մտքի զորավարներ, երրորդ հատոր, Եր., 220, 340 էջ։
*

### Յօդուածներ

* [Նյութեր Նախիջեւանի հայկական պատմական հուշարձանների վերաբերյալ,- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1971, № 2, էջ 271-277:](http://hpj.asj-oa.am/1678/1/1971-2(271).pdf) 
* [Նյութեր Նախիջեւանի գյուղերի տեղադրության եւ պատմական հուշարձանների վերաբերյալ,- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1972, № 2, էջ 258-266:](http://hpj.asj-oa.am/1830/1/1972-2(258).pdf)
* Երնջակ բերդը,- «Հայաստանի բնություն», 1973, պր. 4, էջ 42-43։
* Գրիչք Գողթնի եւ նրա շրջակայքի, «Հայաստանի աշխատավորուհի», 1973, № 4, 1973, էջ 28-29։
* Նախնադարյան կայան Նախիջեւանի ԻԽՍՀ հյուսիսում, «Բանբեր Երեւանի համալսարանի»,- 1974, № 3, 1974, էջ 238-241։
* Ագուլիսը - նրա հրաշալիքները,- «Հայաստանի բնություն», 1974, պր. 2, էջ 45-47։
* Բուսական - կենդանական զարդամոտիվները հայկական ճարտարապետության մեջ,- «Հայաստանի բնություն», 1974, պր. 3, 1974, էջ 36-39։
* Շոռոթ,- «Գրքերի աշխարհ», 15.11.1974։
* Նախիջեւանի միջնադարյան հուշարձանները,- «Հայաստանի բնություն», 1975, պր. 1, էջ 37-40։
* Գողթն գավառի չինարները եւ անոնց նահապետը, «Հայաստանի բնություն», 1975, պր. 2, էջ 53-55։
* Նախիջեւանի գոգավորությունը որպէս Անդրկովկասի երկրագործության մշակույթի վաղեմի բնօրրան,- «Հայաստանի բնություն», 1975, պր. 3, էջ 43-45։
* [Օծոփի եւ Կուքիի հուշարձանները,- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1976, № 2, էջ 257-265:](http://hpj.asj-oa.am/2446/1/1976-2(257).pdf) 
* Արբա եւ Ճահուկ բերդերը,- «Լրաբեր» (հասարակական գիտությունների), 1976, № 9, էջ 87-95։
* Աբրակունիսի սուրբ Կարապետ վանքը,- «Էջմիածին», 1976, հուլիս, էջ 45-52։
* Ջուղան եւ նրա պատմական հուշարձանները, «Հայաստանի բնություն», 1976, պր. 2, էջ 34-37։
* Նորակերտ-Նորաշեն,- «Գրքերի աշխարհ», 15.09.1976։
* Ապրակունիս-Աբրակունիս,- «Գրքերի աշխարհ», 15.07.1976։
* Աստապատ,- «Գրքերի աշխարհ», 15.11.1976։
* Բնասերը, ինքնուս քանդակագործը,- «Հայաստանի բնություն», 1976, պր. 3, էջ 42։
* Շոռոթի եւ Գաղի ճարտարապետական հուշարձանները,- «Էջմիածին», 1977, մայիս, էջ 46-56։
* Զնաբերդի ս. Գրիգոր եկեղեցու որմնանկարները, «Բանբեր Երեւանի համալսարանի», 1977, № 1, էջ 246-252։
* Բուսական զարդամոտիվները Հովնաթանյանների որմնանկարչական արվեստում,- «Հայաստանի բնություն», 1977, պր. 1, էջ 31-35։
* Նախճավան,- «Գրքերի աշխարհ», 15.01.1977։
* Ագուլիս,- «Գրքերի աշխարհ», 15.02.1977։
* Дерево патриарх,- «Коммунист», 19.02.1977.
* [Գողթն գավառի Բիստ ավանի ճարտարապետական հուշարձանները,- «Պատմա բանասիրական հանդես», 1978, № 1, էջ 283-289:](http://hpj.asj-oa.am/3003/1/1978-1(283).pdf)
* [Ագուլիսի ճարտարապետական հուշարձանները,- «Լրաբեր», 1978, № 2, էջ 71-86:](http://lraber.asj-oa.am/1927/1/1978-2(71).pdf) 
* Նախիջեւանի XVII դ. ճարտարապետական հուշարձանների պատկերաքանդակները,- «Երեւանի համալսարան», 1978, № 1, էջ 28-34։
* Նախիջեւանի միջնադարյան հուշարձանները,- «Երեւանի համալսարան», 1978, № 2, էջ 24-27։
* Ազնաբերդ,- «Երեւանի համալսարան», 1978, № 3, էջ 23-27։
* «Շնորհալից վարպետք իմաստունք...»,- «Գարուն», 1978, № 8, էջ 81-85։
* Հին Ջուղա,- «Գրքերի աշխարհ»», 15.02.1978:
* Новое о настенной живописи Овнатанянов,- «Литературная Армения», 1978, № 9, ст. 74-78.
* Երնջակ բերդը,- «Լրաբեր», 1979, № 2, էջ 61-73։
* Փառակայի ճարտարապետական հուշարձանները, «Բանբեր Երեւանի համալսարանի», 1979, № 1, էջ 207-216։
* Ցղնայի ճարտարապետական հուշարձանները, «Էջմիածին», 1978, մարտ, էջ 49-56, 1979, հուլիս, էջ 47-51։
* [Ռամիսի եռանավ բազիլիկան եւ նրա վիմագրությունները, «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1979, № 3, էջ 182-188:](http://hpj.asj-oa.am/3233/1/1979-3(182).pdf)
* [Նորահայտ վիմագիր Նախիջեւանից,- «Լրաբեր», 1980, № 6, էջ 115-119:](http://lraber.asj-oa.am/2809/1/1980-6(115).pdf) 
* [Նորաշենի ճարտարապետական հուշարձանները,- «Լրաբեր», 1980, № 8, էջ 110-115:](http://lraber.asj-oa.am/2840/1/1980-8(110).pdf) 
* Մեսրոպավանի, Շրջուի, Ողոհիի եւ Նորակերտի ճարտարապետական հուշարձանները,- «Էջմիածին», 1980, էջ 90-98։
* [Նավասարի ժայռապատկերները, «Լրաբեր», 1981, № 2, էջ 45-53:](http://lraber.asj-oa.am/2985/1/1981-2(45).pdf) 
* Ագուլիսի եւ Ցղնայի պատկերաքանդակները, «Գարուն», 1981, № 8, էջ 81-87։
* Ջուղայի գերեզմանատունը,- «Վերածնված Հայաստան», 1984, № 1, էջ 28-29։
* Երեւանի հուշարձանների պահպանությունը,- «Գիտություն եւ տեխնիկա», 1986, № 11, էջ 36-39;
* Սաղմոսավանք (մատենախոսություն Ա.Յակոբսոնի «Սաղմոսավանք» գրքույկի վերաբերյալ),- «Գրքերի աշխարհ», 23.02.1986։
* Հուշարձաններին՝ հովանի (հարցազրույցը՝ Ա. Վարդանյանի),- «Գրական թերթ», 18.12.1987։
* The 9th-17th centuries Nakhidjevan khatchkars,- ATTI Del Quinto Simposio internazionale di Armena, Venezia, 1988, pp.&nbsp;303–311։
* Պատմությունը ճշմարտության բացահայտման հավատարիմ վկա,- «Գարուն», 1989, № 10, էջ 89-93, № 11, էջ 62-69։
* Երնջակ բերդը,- «Վերածնված Հայաստան», 1989, № 2, էջ 58- 59, 62։
* Памятники Нахичевана,- «Промышленость, Строительство и Архитектура Армении», 1989, № 9, ст. 65-70, № 10, ст. 64-68, № 11, ст. 34-37, № 12, ст. 29-34.
* Նախիջեւանի պատմաճարտարապետական ժառանգությունը,- «Խորհրդային Հայաստան», 12.04.1990։
* Ջուղա՝ ավեր պայծառություն (հարցազրույցը՝ Ա. Վարդանյանի),- «Հայաստանի հանրապետություն», 04.07.1991։
* Հայոց վաճառաշահ Ջուղան եւ իր խաչքարերը,- «Հայրենիքի ձայն», 2-8.12.1993։
* «Հայրենապատո՞ւմ»,- «Գրական թերթ», 29.10.1993։
* «Հայք» թերթին կամ պարտադրված պատասխան Ս. Խանզադյանին,- «Հայք», 31.05.1994։
* Նոյի դամբարանը,- «Գրական թերթ», 15.10.1996։
* Մտավորականը յուրովսանն,- «Հայություն», 10-31.08.1996։
* Քարտե՞զ, թե՞ անիմացություններն՝ ի տես (մատենախոսություն),- «Հայաստանի հանրապետություն», 26.10.2003։
* Շիրազյան մասունքներ,- «Գրական թերթ», 30.05.2003։
* Տերը լինենք մեր ժառանգությանը,- «Հայաստանի հանրապետություն», 30.01.2003։
* Будем хозяевами нашего наследия, - «Голос Армении», 04.03.2003.
* Անցյալը հիրավի մի երկրորդ սիրտ է մարդու մեջ,- «Հայաստանի հանրապետություն», 03.06.2004։
* Մշակույթ, պատգամ, բարբարոսություն (հարցազրույցը՝ Լ. Բլբուլյանի), »Ազգ, 11.05.2004:
* «Спарапет каменных смертников» (интервью М. Даниеляна),- «Голос Армении», 20.07.2004.
* 2002 թ-ից Ադրբեջանը վերսկսել է Նախիջեւանի հուշարձանների ոչնչացումը (հարցազրույցը՝ Մ.Դանիելյան),- «Երրորդ ուժ», 11-18, 18-24.02.2005։
* Արժեզրկված է ամեն ինչ (հարցազրույցը՝ Ս. Գալոյանի),- «Ազգ», 04.02.2005։
* Ջուղայի գերեզմանատունը,- «Ալիք» (Թեհրան), 26.01.2006։
* Վերստին նախիջանյան հուշարձանների եղեռնագործության մասին. փաստեր, հետեւություններ,- «Ազգ», 18.03.2006։
* Եղեռնագործություն գրքի հանդեպ,- «Ազգ». 29.04.2006։
* «Варварские действия Азербейджана мы должны пересечь на государствен- ном уровне» (интервью З. Геворкяна),- «Голос Армении», 16.03.2006.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Արկամ Այվազեան 
* Արեւելահայերէնով կենսագրական
* Historic Armenian monuments were obliterated. Some call it ‘cultural genocide’, Los Angeles Times, 2019
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ