Կրիփ եւ Հարբուխ

**Հարբուխը** (common cold), Վերին շնչառական համակարգի ընդհանրացած ժահրային վարակ մը, որ սովորաբար կը դարմանուի առանց լուրջ բարդութիւններու։ Անիկա առաւելաբար կը յայտնուի Գարնան եւ Աշնան, սակայն կրնայ ի յայտ գալ նաեւ՝ Ձմրան։

Այս վարակը բժշկութեան կողմէ ճանչցուած է 1872 թուականին։ 

Շրջան մը  «influenza» անունը կրած է, իսկ ԺԶ. դարէն սկսեալ, պարբերաբար վերածուած է համաճարակի՝ պատճառ դառնալով հազարաւոր կեանքերու կորստեան։

Հարբուխի ժահրը կը հարուածէ մանուկները, երիտասարդները եւ տարեցները՝ առանց խտրութեան։ Անիկա վարակիչ է եւ վարակումը անհատէ անհատ կը փոխանցուի թէ՛ անմիջական հպումով ու դպչելով, թէ՛ օդի միջոցով։

Մարդիկ ընդհանրապէս կ'ապաքինին եօթը օրուան ընթացքին: Կարգ մը պարագաներու հիւանդութիւնը կը տեւէ երեք շաբաթ:

Սովորական պայմաններու մէջ, չափահաս մարդը տարուան ընթացքին միջինը երկուքէն-երեք անգամ, մինչ մանուկները՝ վեցէն-ութ անգամ կրնան հարբուխով վարակուիլ։

## Հարբուխի ախտանշանները
250px|մինի|աջից
Հարբուխի ախտանշանները կը սկսին վարակումէն 24-72 ժամ ետք։ Առաջին ախտանշաններն են՝ կոկորդի ցաւ եւ քերուըտուք, քիթի հոսք, փռնգտուք, քիթի խցում եւ շնչասպառութիւն, ինչպէս նաեւ մարմնական ընդհանուր յոգնածութիւն ու կոտրտուք, որոնք կը պատահին առանց ջերմի։ Առաջին քիթի հոսքը մաքուր, բարակ, ջրանման եւ թափանցիկ խլնաթաղանթային հիւթ մըն է. յաջորդող օրերուն ան կը ստանայ լպրծուն, հաստ եւ կիսաթափանց երեւոյթ մը. շատ քիչ պարագաներուն այս հոսքը թարախի կը վերածուի ջերմի բարձրացումին հետ միատեղ։ Վարակումէն 3-4 օր ետք կը յայտնուի չոր եւ մեղմ հազը։ Ախտանշանները կը մնան մօտաւորապէս 7-10 օրեր, սակայն հազը կրնայ շարունակուիլ մինչեւ երկու շաբաթ։ Մնայուն ցնցղատապ, սրտի հիւանդութիւններ եւ տկար դիմադրողականութիւն ունեցողներու մօտ, ինչպէս նաեւ շաքարախտաւորներու եւ տարեցներու մօտ հարբուխը կ՚երկարի եւ բարդութիւններ կրնան պատահիլ։ Հարբուխը կը վերջանայ ընդհանրապէս առանց բարդութիւններու. հազուադէպօրէն կը զարգանայ դէմքի խոռոչներու եւ միջին ականջի բորբոքում։

Հարբուխի ախտաճանաչումը դիւրին է. անոր ախտանշանները յստակ են եւ բժիշկը յատուկ տարրալուծարանային քննութիւններու չի դիմեր։

Հարբուխէ տառապող անհատը հետեւելու է դարմանումի հետեւեալ միջոցառումներուն՝ 1-2 օր տունը հանգիստ ընել, առատ հեղուկ խմել, լաւ սնանիլ եւ բարձր ջերմի պարագային գործածել հակաջերմ դեղեր։ Հարբուխի դէմ յատուկ դեղեր չկան. քիթի հակախցիչ, հակաարիւնազեղիչ (decongestants) եւ պարզ հակագերզգայնութեան (anti-allergic) դեղեր ժամանակաւոր հանգստութիւն կու տան, սակայն զգուշանալու ենք «cortisone»ի գործածութենէ։ Մանուկներու, տարեցներու եւ շագանագեղձի ծաւալում ունեցողներու պարագային քիթի հակախցիչ եւ հակաարիւնազեղիչ դեղերը գործածուելու են միայն անհրաժեշտութեան պարագային։ Կարգ մը տնային նախնական դարմանումի միջոցառումներ կը կատարուին, որոնք որոշ օգտակարութիւն չունին. հակարակ որ «C» կենսանիւթը շատերու կողմէ յաճախակիօրէն կը գործածուի, անոր օգուտը չէ փաստուած։ Հակամիքրոպային դեղեր նմանապէս օգուտ մը չունին, սակայն անոնք յանձնարարելի են թոքերու մնայուն հիւանդութենէ տառապող եւ հարբուխէ վարակուող հիւանդներուն։ Հարբուխը կանխարգիլելու համար պատուաստ (vaccine) չկայ, սակայն հարբուխ ունեցող մը կրնայ արգելք հանդիսանալ ուրիշի մը վարակումին՝ պարզապէս փռնգտալու միջոցին թաշկինակ գործածելով եւ յաճախակիօրէն լուալով եւ կամ հականեխելով իր ձեռքերը։
250px|մինի|աջից
Անչափահասներու հարբուխի պարագային, ծնողք մանկաբոյժի դիմելու են, երբ իրենց զաւակը ունենայ հետեւեալ ախտանշանները՝ ականջի ցաւ, 72 ժամէ աւելի տեւողութեամբ բարձր ջերմ, երկարատեւ քնատութիւն, մարմնական տարածուն կարմրութիւն, սուր շնչարգելութիւն, մեզի նուազում, երկարատեւ հազ եւ փսխունք։

Կրիփը (influenza) դարձեալ ժահրային վարակ մըն է, որ կը պատահի ամէն տարիքի եւ ընդհանրապէս ձմրան եւ աշնան։ Ան կը փոխանցուի անհատէ անհատ անմիջական պարզ հպումով եւ դպչելով, օդի միջոցաւ եւ հիւանդին գործածած առարկաներուն դպնալով։ Ան կրնայ համաճարակի վերածուիլ շատ արագ։

Կրիփի ախտանշանները որոշ չափով կը նմանին հարբուխի ախտանշաններուն, որոնք կը մնան 7-14 օրեր։ Կոկորդի քերուըտուքի եւ ցաւի, քիթի խցումի, գլխացաւի, հազի, մարմնական ընդհանուր յոգնածութեան, կոտրտուքի եւ ցաւի հետ միատեղ՝ վարակուողը կ՚ունենայ բարձր ջերմ, դող, քրտինք, եւ ակնազօդաբորբ (conjunctivitis), իսկ բարձր ջերմը կը մնայ 3-4 օրեր։ Այս ախտանշանները կ՚սկսին վարակումէն 2-4 օրեր ետք. կրիփը կ՚սկսի անակնկալ ջերմով եւ դողով. հազը կ՚ըլլայ չոր կամ խուխով եւ յոգնեցուցիչ. գլխացաւին հետ կը պատահի լոյսի անհանդուրժողականութիւն եւ աչքի ցաւ։

Բժիշկին համար կրիփի ախտաճանաչումը ընդհանրապէս բացայայտ է. ախտանշանները յստակ ըլլալով ան յաւելեալ քննութիւններու չի դիմեր։ Սակայն որոշ պարագաներուն, բարդութիւններու երեւումով բժիշկը ստիպողաբար կը դիմէ յատուկ տարրալուծարանային քննութուններու եւ թոքերու X ճառագայթային շողանկարահանումներու։

## Կրիփին բարդութիւնները
Հազուադէպօրէն անհակակշռուած կրիփը կ՚ունենայ բարդութիւններ. այս բարդութիւններուն կարեւորագոյններն են՝ ուղեղատապ (encephalitis), սրտամկանատապ (myocarditis) եւ թոքատապը (pneumonia), որուն հետեւանքով հիւանդը կ՚ունենայ բարձր-երկարատեւ ջերմ, շնչահեղձութիւն, ձայնաւոր շնչառութիւն, թարախային եւ կամ արիւնախառն խուխ-հազ։

## Կրիփին դարմանումը
250px|մինի|աջից|'''Կրիփի պատուաստը'''
Բարդութիւններէ զերծ կրիփէ վարակուած հիւանդին դարմանումը կ՚ըլլայ հետեւեալ միջոցառումներով՝

2-3 օր տունը հանգիստ ընելով, առատ հեղուկ խմելով ինչպէս նաեւ հակաջերմ, ցաւաբեկ եւ քիթի հակախցիչ ու հակաարիւնազեղիչ դեղեր գործածելով։ 

Յանձնարարելի է մանուկներուն «aspirin» չտալ։ Բարդութիւններու գոյութեան պարագային, հիւանդը կ'ենթարկուի հիւանդանոցային խնամքի. հոն հակամիքրոպային դեղերու, ինչպէս նաեւ այլ տեսակի դեղերու գործածութիւնը կը դառնայ պարտաւորիչ։

Կարելի է որոշ չափով կանխարգիլել կրիփը, գործածելով յատուկ պատուաստ մը։ Այս պատուաստը պարտաւորիչ է մանուկներուն, տարեցներուն (65 տարիքէ վեր) եւ այն անհատներուն, որոնք կը տառապին շաքարախտէ, խլիրդէ եւ սիրտի ու թոքերու մնայուն հիւանդութիւններէ. ան պարտաւորիչ է նաեւ բոլոր անոնց, որոնք վերոնշեալ խմբաւորումի անհատներուն հետ կ'ապրին։ Հակակրիփ պատուաստը մանուկներուն կը տրուի ամէն տարի երկու անգամ՝ մէկ ամսուան տարբերութեամբ, իսկ մնացեալներուն կը տրուի ամէն տարի անգամ մը։

#### Կրիփէն արագ ապաքինելու տնային միջոցներ
Կէս կիտրոն կեղուել, ճզմել եւ տաք թէյին մէջ աւելցնելով խմել: Ասիկա կ'օգնէ հանգստացնելու բորբոքած կոկորդը:

Մեղրը կ'օգնէ մեղմացնելու կոկորդի ցաւը եւ իջեցնելու բարձր ջերմը: Կէս լիթր գաղջ ջուրին մէջ լուծել 1 թէյի դգալ մեղր, աւելցնել 1 ապուրի դգալ կիտրոնի հիւթ եւ այս խառնուրդով կէս ժամը անգամ մը ողողել բերանն ու կոկորդը:

Ծծումբով շատ հարուստ սխտորը ունի ուժեղ հակաբորբոքային յատկութիւն: Զայն կարելի է հում օգտագործել եւ կամ` թէյերու մէջ, կրիփէն աւելի արագ ապաքինելու համար:

Խնձորի քացախը, ինչպէս` կիտրոնը, մանրէասպան յատկութիւն ունի: Կոկորդի թեթեւ ցաւը դարմանելու համար օրական երկու ժամը անգամ մը կոկորդն ու բերանը ողողել բաժակ մը ջուրի մէջ մէկ թէյի դգալ խնձորի քացախով:

Կոճապղպեղը հարբուխի դէմ պայքարելու կախարդական միջոց է: Անիկա շատ արագ կը վերացնէ առաջին իսկ ախտանշանները:

Կոճապղպեղը կտրատել, դնել բաժակի մը մէջ, երկու կտոր կիտրոն աւելցնել եւ վրան թէյ լեցնել:

Այս բուրաւէտ ու համեղ թէյը խմել առտու եւ օրուան ընթացքին: Երեկոյեան չխմել, եթէ քունի հարց ունին:

Քիչ քանակութեամբ ուիսքին կը թեթեւցնէ պաղարութեան ախտանշանները: Սկովտիացիները անցեալին ուիսքիով կը դարմանէին ձմեռնային հիւանդութիւնները: Թէյին մէջ աւելցնել քանի մը կաթիլ ուիսքի եւ տաք-տաք խմել:

## Տե՛ս նաեւ
* Հեշտոցային Արիւնահոսութիւն
* Քիթի Արիւնահոսութիւն
* Վահանագեղձ
* Երիկամ
* Շաքարախտ
* Մարսողութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Asbarez» օրաթերթ, Յոդուածներ, Դկտ. Կարպիս Հարպոյեան, http://asbarez.com , 2 Ապրիլ 2008:
* «Բժիշկ» բժշկական եւ առողջապահական ամսաթերթ, Ա.տարի, Պէյրութ, 1955-1956, էջ 168:
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով