Իրլանտայի Հանրապետութիւն

**Իրլանտա**,  Եւրոպայի պետութիւն հիւսիս-արեւմուտքին մէջ։ գրաւած է Իրլանտա կղզիի 5/6 մասը։ Մայրաքաղաքը Տապլին է։

## Անուանում
Անուանումը (Ireland, բառացի՝ «Իրերու երկիր») առաջացած է իրլանտերէն Elre (հին իրլանտերէն Eirinn «արեւմտեան») բառէն, որմէ ալ՝ Իրեր ցեղանունը։

## Պատմութիւն

Մարդը Իրլանտայի մէջ բնակութիւն հաստատած է Ք․Ա․ 6-րդ հազարամեակին։ Ք․Ա․ 6-րդ դարուն Իրլանտայի տարածք ներխուժեցին կելտական ցեղերը։ 5-րդ դարուն քրիստոնէութեան տարածման հետեւանքով զօրացաւ կալուածապետութեան զարգացումը։ 795-էն սկսած Է նորմերու ներխուժումը։ Երկարատեւ պայքարն աւարտեցաւ 1014-ին, Քլոնփարֆի ճակատամարտին իրլանտական մենամարտի յաղթանակով։ 1169-1171-ին անգլօ-նորմանական աւատականներու ներխուժումով, Իրլանտայի հարաւ-արեւելեան ափերուն առաջացած են անգլիական գաղութներ, որոնք յետագային ստացած են Պեյլ անունը։ 1297-էն գումարուած է  խորհրդարանը, որ կազմուած էր անգլիացի մեծ վաճառականներէ եւ առաջնորդներէ։ 1495-ին ենթարկուած է անգլիական խորհրդարանին եւ թագաւորին։ Իրլանտայի գաղութացման ընթացքին ձեւաւորուած է անգլօ-իրլանտական վերնախաւը։ 1541-ին Անգլիայի թագաւոր Հենրի Ը.-ին շնորհած է Իրլանտայի թագաւորի տիտղոսը։ Իրլանտայի մէջ անգլիական բարեկարգութիւն տարածելու պատրուակով բռնագրաւուած են իրլանտական հողերը, գաղութացուած է Պէյլի մէջ չմտնող տարածքները։ Գաղութային քաղաքականութեան հետեւանքով 16-րդ դարուն ապստամբութիւններ բռնկեցան։ 1641-1652-ի ապստամբութենէն ետք, որ զուգադիպեցաւ անգլիական պուրժուական յեղափոխութեան եւ դաժանօրէն ճնշուեցաւ, Իրլանտան վերածուեցաւ անգլիական գաղութի։ 17-րդ դարու վերջէն մինչեւ 18-րդ դարու կէսը անգլիական իշխանութիւնները հրապարակած են քանի մը պատժիչ օրէնքներ, որուն համաձայն Իրլանտական կաթոլիկները զրկուած էին քաղաքական եւ քաղաքացիական իրաւունքներէն։ 1801-ին վերացուած է Իրլատայի խորհրդարանական ինքնավարութիւնը։

19-րդ դարուն Իրլանտան ամբողջովին վերածուեցաւ Անգլիայի ագրարային կապի։ Գաղութային եւ սոցեալական դաժան հարստահարման հետեւանքով ուժեղացած է իրլանտական ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարը։ Ազգային շարժման մէջ 19-րդ դարուն մեծ ազդեցութիւն բերած էին մանր բուրժուական յեղափոխականները՝ ֆենիները։ 1869-ին Իրլանտայի մէջ ստեղծուեցաւ առաջին միջազգային բաժանումը։ 19-րդ դարու 70-80-ական թուականներուն ուժեղ պայքար մղած էր համազգի համար։ Բանուոր դասակարգը սկսած Էր աշխուժօրէն մասնակցիլ ազգային շարժման։ 1896-ին Ջ. Կոննոփը հիմնադրեց մարքսիստական իրլանտական սոցեալիստական հանրապետական կուսակցութիւնը։ 1905-ին ստեղծուեցաւ, շինողական քուէատուփի կուսակցութիւնը, որ հանդէս եկած էր Իրլանտայի քաղաքական եւ տնտեսական ինքնուրոյնութեան օգտին։ 1912-ին ձեւաւորուեցաւ աշխատանոցի կուսակցութիւնը։

20-րդ դարու սկիզբը Իրլանտայի մէջ մեծ թափ ստացաւ ուշագրաւ պայքարը։ Ամէնաուժեղը Տապլինի գործադուլն էր (1913-1914), որու ընթացքին ստեղծուեցաւ «Իրլանտական քաղաքացիական բանակ»  ընչազուրկ զինուած կազմակերպութիւնը։ Յեղափոխական իրադրութիւնը Իրլանտայի մէջ անգլիական կառավարութեան ստիպեց 1914-ին մտցնել օրէնքը, որուն կենսագործումը յետաձգուեցաւ առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսելուն պատճառով։ 1916-ի ապստամբութիւնը, որու նպատակն էր իրլանտական ազգային պահեստներ իրագործել յեղափոխական ճանապարհով, աւարտեցաւ պարտութեամբ։ Իրլանտայի մէջ յեղափոխական պայքարը նոր թափով ծաւալեցաւ 1919-1921-ին։ Երկրին մէջ սկսաւ ագգային-ազատագրական հակակայսերական պատերազմ, որ կը կրէր  քաղքենիք-ռամկավարական յեղափոխութեան բնոյթ։ Դեկտեմբեր 1921-ին Մեծ Բրիտանիայի եւ Իրլանտայի միջեւ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Այնուհետեւ պայքարը լրիւ ծաւալեցաւ քաղաքական անկախութեան համար։ Երկրին մէջ սկսաւ քաղաքացիական պատերազմ (1922-1923), որ ազգային-ազատագրական պատերազմի շարունակութիւնն Էր։ Օգտուելով Մեծ Բրիտանիայի ռազմաֆաշիստական օգնութենէն՝ իշխանութեան կառավարութիւնը, որ կազմուած էր հիմնադիրներէն, յաղթանակ տարաւ։ Քաղքենիք-ռամկավարական յեղափոխութիւնը Իրլանտայի մէջ չաւարտեցաւ։ Երկրին մէջ հաստատուեցաւ ոստիկանական վարչակարգ։ 1932-ին՝ իշխանութեան գլուխը անցաւ ֆիաննա ֆայլ կուսակցութիւնը Տէ Վաչերայի գլխաւորութեամբ, որ արտայայտած էր ազգային քաղքենիք շահերը։ 1940-ին ԻԿԿ ստիպուած Էր դադրեցնել իր գործունէութիւնը։ 1939-1945-ի երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ իրլանտական չեզոքութիւն պահպանեց։ 1949-ին, իրլանտական ժողովուրդի երկարամեայ պայքարի հետեւանքով, Իրլանտան հռչակուեցաւ անկախ հանրապետութիւն։ Սակայն կախումը անգլիական  սիւնագլուխէն չթուլցաւ։ 1960-ական թուականներուն ուժեղացաւ Ամերիկեան եւ արեւմտա- գերմանական սիւնագլուխի թափանցումը Իրլանտայի մէջ։ Իրլանտայի կառավարութիւնը պաշտօնապէս վարած է չեզոքութեան եւ ռազմական խմբաւորումներուն չմիանալու քաղաքականութիւնը։ Միաժամանակ, ներքին եւ արտաքին ճնշման տակ ան ստիպուած է միջազգային կարեւոր հարցերու հանդէս գալ այդ տէրութիւններու կողքին։ 1969-էն ի վեր, հիւսիսային Իրլանտայի մէջ դրութիւնը վատթարացնելու կապակցութեամբ, իրլանտական կառավարութիւնը դատապարտած է անգլիական կառավարութեան գործողութիւնները եւ հանդես եկած է հիւսիսային իրլանտական խնդիրի քաղաքական կարգաւորման օգտին։ Իրլանտան ՄԱԿ-ի անդամ է 1955-էն, «ընդհանուր շուկայի» անդամ՝ 1973-էն։

## Աշխարհագրութիւն

### Կլիման
մինի|աջից|270px|Իրլանտայի Հովիտներէն

Կլիման բարեխառն ովկիանոսային է։ Կղզիին արեւմտեան ափերը ողողած է հիւսիս-աթլանթեան տաք հոսանքը, որու շնորհիւ Իրլանտայի կլիման մեղմ է։ Բոլոր տարին  ովկիանոսէն կը փչեն տաք եւ խոնաւ քամիներ, արեւոտ օրերը քիչ են։

### Բուսականութիւն
Իրլանտայի բուսական աշխարհը համեմատուած է Մեծ Բրիտանիայի  աղքատութեան։ Այստեղ աճած է 1300 տեսակի բոյս, որոնք կան նաեւ Եւրոպայի մէջ։ Իրլանտայի կենդանական աշխարհը աւելի աղքատ է քան Եւրոպայի եւ Մեծ Բրիտանիայի։ Այնտեղ կարելի է հանդիպիլ սողուններու եւ երկակենցաղներու 4,  ստնաւորներու՝ 22 եւ ձկներու՝ 10 տեսակ, թռչուններու 380 տեսակ։

## Բնակչութիւն
Ազգային կազմը միատարր է. 98%-ը իրլանտացիներ են, կ'ապրին նաեւ անգլիացիներ,  սկովտիացիներ, հրեաներ եւ այլն։ Իրլանտայի բնակչութեան մօտ կէսը կ'ապրի քաղաքներու մէջ։ Իրլանտայի մայրաքաղաքը՝ Տապլինը կարեւոր փոխադրական հանգոյց է եւ երկրի գլխաւոր ծովային նաւահանգիստը, միաժամանակ մշակութային խոշոր կեդրոն է։ Պետական լեզուներն են իրլանտերէնը եւ անգլերէնը։

## Տնտեսութիւն
Քաղաքական  ինքնավարութիւնը նուաճելէն ետք, չնայած տնտեսութեան կախուածութեանը բրիտանական տնտեսութենէն, Իրլանտայի տնտեսութեան կառուցուածքին մէջ նկատուած է նշանակալից վերելք։ Իրլանտան ագրարային երկրէն վերածուեցաւ ագրարային- ճարտարարուեստական երկրի։ Տնտեսութեան մէջ գլխաւոր ներդրումներու գրեթէ 1/2-ը բաժին  ինկած է անգլիական ընկերութիւններուն։ Մեծ ներդրում ունին ամերիկեան եւ արեւմտաեւրոպական մենավաճառները։ 2014-ին Համախառն Ներքին Արդիւնքի կառուցուածքին մէջ արդիւնաբերութեան բաժին ինկած էր 27%, գիւղատնտեսութեան՝ 1,6%:

### Արդիւնաբերութիւն
Հիմնական զօրութիւն արտադրողը  հողածուխն է։ 1972-ին ներածուող նաֆթի հիմքին վրայ կառուցուած է ՋԷԿ։ Ելեկտրականութեան 80%-ը  ԶԷԿ-երը կու տան։ Արդիւնահանուած է ոչ մեծ քանակութեամբ քարածուխ, երկաթ, անագ, զինկի հանք, հրաքար, լուսածնաքար։ Արդիւնաբերութիւնը գլխաւորաբար կապուած է գիւղատնտեսական արտադրանքի մշակման հետ։ Աննդարդիւնաբերութեան բաժինը ինկած է համախառն արտադրանքի ինքնարժեքի աւելի քան 1/2-ը։ Զարգացած են հիւսուած եւ կարի ճիւղերը։ Ունի հանքային պարարտանիւթերու արտադրութիւն, նաւաշինութիւն, գիւղատնտեսական մեքենաշինութիւն, ինքնաշարժներու եւ բեռնակառքու հաւաքման,  ելեկտրական չափագիտութեան, քիմիական, նաւթավերամշակման եւ շինանիւթերու արդիւնաբերութիւն։

### Գիւղատնտեսութիւն
Գիւղատնտեսութեան հողատարածութեան աւելի քան 40%-ը եւ խոշոր եղջերաւոր անասուններու 30%-էն աւելին կենդրոնացած է խոշոր անասնապահական  հողագործներու ձեռքը, որոնք տնտեսութիւնը վարած են դրամատիրական հիմունքով։ Գիւղատնտեսական մեքենաները գլխաւորապէս հողագործներու սեփականութիւնն են։ Գիւղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժէքի աւելի քան 3/4-ը տուած է անասնապահութիւնը։ Մէկ անձի բաժին ինկող անասուններու գլխաքանակով եւ կենդանի անասուններու արտահանութեամբ Իրլանտան Եւրոպայի մէջ գրաւած է առաջին տեղը, կովու եւ հորթի միսի արտահանութեամբ՝ առաջին տեղերէն մէկը դրամատիրական աշխարհին մէջ։ Բոյսի արտադրութիւնը գլխաւորաբար բաւարարած է անասնապահութեան կարիքները։ Կը մշակեն ցորեն, գարի, գետնախնձոր, շաքարի եւ կերի ճակնդեղ, վարսակ։

## Արտաքին առեւտուր
Կ'արտահանէ միս, խոշոր եղջերաւոր անասուն, կաթնամթերք, գունաւոր մետաղներու հանքաքար, քիմիական, հիւսուած արտադրանք եւ հագուստ, արդիւնաբերական սարքաւորումներ։ Կը ներմուծէ մեքենաներ եւ սարքաւորումներ, նաւթ եւ նաւթամթերքներ, քիմիքաթներ, հիւսուածեղէն։ Առեւտրական հիմնական գործընկերներն են Մեծ Բրիտանիան, Ամերիկեան Միացեալ Նահանգները (ԱՄՆ), Գերմանիան, Հոլանտան, Զուիցերիան եւ Չինաստանը:

## Փոխադրութիւն
Երկաթուղային ճանապարհներու երկարութիւնը 3,237 քմ է, հանրուղիները 96,036 քմ: Գլխաւոր ծովային նաւահանգիստներն են Տապլինը եւ Քորկը։ Տապլինը ունի միջազգային օդակայան։

## Կրթութիւն
1922-ին Իրլանտայի կառավարութիւնը հսկողութեան տակ վերցուցած է անձնական դպրոցները, որոնք ստեղծուած էին ըստ դաւանանքի։ Տարրական դպրոցները պետականացուած են, բոլոր միջնակարգ դպրոցները մնացած են անձնական։ Ուսուցումը պարտադիր է 6-14 տարեկաններու համար։ Նախադպրոցական  սեփական հիմնարկներ չկան, երեխաները (4-6 տարեկան) կը յաճախեն տարրական դպրոցներու կցուած նախադպրոցական բաժիններ։ Չնայած տարրական դպրոցները 90%-ով կը ֆինանսաւորէ պետութիւնը, անոնք գտնուած են եկեղեցական կազմակերպութիւններու խիստ հսկողութեան տակ։ Գիւղական վայրերու մէջ կը գործեն միախումբ եւ երկախումբ տարրական դպրոցներ։ Միջնակարգ դպրոցները (5-6 տարի) ունին 2 շրջան, հիմնական (3-4 տարի), իրաւունք կու տայ բարձր տեսակի մասնագիտացուած ուսումնական հաստատութիւն ընդունուելու, բարձր ընթացքի եւ Իրլանտայի Ազգային համալսարանները։ Խոշորագոյն գրադարաններն են Ազգային գրադարանը (Տապլին, հիմնադրուած է 1877-ին) եւ Տապլինի հանրային գրադարանը։ Մայրաքաղաքին մէջ գտնուած են Իրլանտայի Ազգային թանգարանը. (հիմնադրուած է 1731-ին), Իրլանտայի ազգային պատկերասրահը (հիմնադրուած է 1864-ին), ժամանակակից արուեստի պատկերասրահը, Քաղաքացիական թանգարանը (հիմնադրուած է 1953-ին)։

### Գիտական հիմնարկներ
մինի|աջից|Տապլինի համալսարանը
Իրլանտայի հնագոյն գիտական կազմակերպութիւններն են

*Տապլինի արքայական ընկերութիւնը (1731)
* Իրլանտական արքայական ակադեմեան (1786) 
* Արքայական կենսաբանական ընկերութիւնը (1830)
* Տապլինի համալսարանի կենսաբանական ընկերութիւնը (1874)
* Բժշկագիտութեան արքայական ակադեմեան (1882)
* Իրլանտական աստղագիտական ընկերութիւնը (1937)
* Իրլանտայի քիմիական  հաստատութիւնը (1950)

## Մշակոյթ
### Գրականութիւն
Զարգացած է իրլանտերէնը եւ անգլերէնը: Հնագոյն գրական յուշարձանը հերոսական դիւցազներգութիւնն  է՝ գրառուած 8-9-րդ դարերուն: Միջին դարերու ընթացքին բարձր մակարդակի հասած է բարդերու  բանաստեղծութիւնը։ Իրլանտայի պատմութիւնը եւ գրականութիւնը արմատական փոփոխութիւն կրած են 16-րդ-18-րդ դարերուն: Աշխարհիկ ու կրօնական գրականութեան մէջ գերիշխած է հայրենասիրութեան նիւթը։17—րդ դարուն հաւաքուած եւ արտագրուած են ոչնչացման վտանգի տակ եղած հին ձեռագրերը, որու հիման վրայ ստեղծուած է բազմահատոր «Չորս մագիստրոսներու տարեգրութիւնները» (1632-1636)։ 18-րդ դարուն վերջերը աւելի մեծ տեսակարար կշիռք ստացած է անգլերէնով իրլանտական գրականութիւնը։ 19—րդ դարու 40-ական թուականներուն ծաղկած է յեղափոխական բնոյթի վիպականութիւնը, որ կապուած է ազգային-ազատագրական շարժման հետ։ 50-60-ական թուականներուն գրականութեան բնորոշ էր ազգայնական գաղափարներու մերժումը եւ ուշադրութիւնը սոցեալական խնդիրներու նկատմամբ:

### Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ
Իրլանտայի տարածքին մէջ յայտնաբերուած են մղտագոյն դարի  տոլարներ, դիակիզիներ, դամբարանաբլուրներ։ Քրիստոնէութեան տարածումէն ետք 5-12-րդ դարերուն կառուցուած են վանքային համալիրներ, բարձր (մինչեւ 40 մ) պահակային աշտարակ-զանգակատուներ, 11-րդ-12-րդ դարերուն՝ հռոմէական կապանքներ, եկեղեցիներ, 12-14-րդ դարերուն՝ գոթական ոճի տաճարներ։ Քարէ խաչերուն, պղինձէ գաւազաններուն եւ, յատկապէս, մանրանկարչութեան բնորոշ է զարդաքանդակի ճոխութիւնը։ Անգլիական գաղութատիրութեան պատճառով Իրլանտայի արուեստի զարգացումը արգելակուած է։17-19-րդ դարերուն Տապլինի մէջ անգլիական դասականութեան ոճով կառուցուած են վարչական շէնքեր, պալատներ, մենատուներ, իսկ 1829-էն՝ նէոգոթիկայի ոճով եկեղեցիներ։ 19-20-րդ դարերուն նաւահանգստային քաղաքներու մէջ ստեղծուած են ելեկտրական բնոյթի շէնքերով կանոնաւոր կառուցապատուած շրջաններ։ Ժամանակակից ոճով կառուցուած են շարք մը ճարտարապետական համալիրներ, արդիւնաբերական կառույցներ, աւաններ։ 18-րդ դարերուն Իրլանտական նկարիչներ: Բարկերը ստեղծագործուած են գլխաւորաբար Անգլիայի մէջ։ 1840-ական թուականներէն ազգային ինքնորոշման պայքարը նպաստած է իրապաշտութեան զարգացման։ 20-րդ դարուն սկիզբը ձեւաւորուած է ազգային իրապաշտական դպրոցը:

### Երաժշտութիւն
Իրլանտական ժողովրդական երաժշտութեան պահպանուած նմուշներուն մէջ միաձայն են՝ հիմնուած 7-աստիճանոց յարաձայն լատերու վրայ։ Ժողովրդական պարերէն են՝ ժիգան, ռիլը։ Հիմնական երաժշտական գործիքը բազմալար տաւիղն է։ Երաժշտական արուեստի նշանաւոր ներկայացուցիչներէն են կատարող-երգահանները՝ Դ. Մորֆին, Մ. Կելլըն, դաշնամուրային նոկտիւրնի ժանր ստեղծող՝ Զ. Ֆիլտը, երգահաններ՝ Մ. Պալֆը, Չ. Ստանֆըրտը, Ա. Բաքսը։ Իրլանտայի մէջ կը գործեն իրլանտական երաժշտական ակադեմեան, սիմֆոնիկ նուագախումբեր, երգչախումբեր եւ այլն։ 1963-ին Տապլինի մէջ կազմակերպուած է Իրլանտայի ազգային օփերային թատերախումբը։

### Թատրոն
17-րդ դարուն անգլիացի վերնախաւի համար ստեղծուած են թատրոններ։ 1899-ին բանաստեղծ Ու. Բ. Ցիտսը եւ Ա. Կրեկորին Տապլինի մէջ ստեղծած են Իրլանտական գրական թատրոն։ 1922-ին հիմնուած է  թատերական միութիւն։

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով