open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Փանյիի ծփացող դաշտը

**Փանյիի ծփացող դաշտը,** ոտնագնդակի յատուկ դաշտ, զետեղուած՝ Թայլանտի հարաւը, Ֆանկա Նկա շրջանին մէջ **,** Փանյի կղզիին նաւահանգիստի թումբին մօտ, պարաններով իրարու կապուած մեծ ծփացող յատուկ արկղներու վրայ: 

Դաշտը ունի 16 մեթր լայնք եւ 25 մեթր երկայնք:

## Պատմութիւն
Նախքան դաշտին կառուցուիլը` կղզիին բնակիչները իրենց ապրուստը կը հոգային գլխաւորաբար ձկնորսութեամբ, եւ երբ անոնք ձկնորսութեան ելած չէին ըլլար, անոնց նախասիրած ժամանցը ոտնագնդակն էր:

Անոնք կը խաղային ծովափին: Սակայն ասիկա կարելի էր միայն այն ատեն, երբ ծովու տեղատուութիւն ըլլար: Այլապէս անոնք ստիպուած էին խաղալ 30 տարի առաջ շինուած ծփացող դաշտի առաջին տարբերակին վրայ: Այդ հին դաշտը շինուած էր ժանգոտած գամերով իրարու միացուած փայտի կտորներէ, որուն վրայ խաղալը շատ դժուար էր եւ վտանգաւոր: Պէտք էր ուշադրութիւն ընել դուրս ցցուած գամերէն: Սակայն կղզիին բնակիչները ուրիշ լուծում չունէին եւ ստիպուած էին իրենց ունեցած այդ միակ դաշտին վրայ խաղալու:

Այս նոր դաշտին շինութեան շնորհիւ, երիտասարդները կղզիին վրայ կը մնան, որոնք նախապէս կ'ուզէին լքել կղզին եւ երթալ մայր ցամաքին վրայ գործ գտնել:

Այժմ կղզին ունի 1800 բնակիչ, մինչ տասը տարի առաջ անոնց թիւը կը հասնէր միայն 1200-ի: 

Մանր առեւտուրը եւ փոքր աշխատանքները աւելի լաւ են կղզիին վրայ, քան` մայր ցամաքին. երիտասարդները աւելի դիւրութեամբ կրնան դրամ շահիլ, օրինակի համար, նաւակ քշելով: Զբօսաշրջիկներուն այցելութիւնները օրական 50 հազարէն 70 հազար պաթ (1500-2000 տոլար) շահ կրնան ապահովել բնակիչներուն: Այս ձեւով անոնց եկամուտը հինգ անգամ բազմապատկուած է վերջին 10 տարիներուն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Ոտնագնդակ
Ստորոգութիւն: Մարզադաշտեր
Պատանիներու երկաթուղի

մինի
**Պատանիներու երկաթուղի,** երկաթուղային գիծ՝ Հունգարիոյ մայրաքաղաք Պուտափէսթի մէջ, որ ունի 11,2 քմ (7,0 մղոն) երկայնք։

Անիկա Պուտափէստի տեսարժան վայրերէն մէկը  կը համարուի, որ կը գտնուի 2-րդ եւ 12-րդ շրջաններու միջեւ: Անիկա ուշագրաւ է անով, որ ծառայութիւնը կը մատուցուի երեխաներու կողմէ՝ չափահասաներու հսկողութեամբ:

Իւրաքանչիւր կայարանի մէջ կայ չափահաս մը` ապահովութեան համար:

Այս շոգեկառքի գիծին վրայ շրջելով իրենց ժամանցը կ'անցընեն տարին 300,000 ճամբորդներ: Ան կ'անցնի քաղաքին արեւմտեան շրջանին` Պուտայի գեղեցիկ անտառներէն:

## Հիմնադրութիւն
Առաջին հատուածը բացուած է 31 Յուլիս 1948-ին: 

Երկրորդ հատուածը աւարտած է մէկ տարի անց, իսկ վերջինը՝ 20 Օգոստոս 1950-ին:

1956-ի հունգարական յեղափոխութեան ատեն երկաթուղին փակուած է, սակայն չէ վնասուած։ 

Անիկա վերաբացուած է 3 Փետրուար 1957-ին:

## Պայմաններ
Պատանիները դպրոցէն կրնան բացակայիլ, երբ շոգեկառքի պատասխանատուն իրենց պէտք ունի: Սակայն  շոգեկառքի վերաբերեալ տարբեր պաշտօններ կարենալ ստանձնելու համար պատանիները դպրոցէն ետք կը հետեւին 4 ամսուան յատուկ դասերու: 

Անոնք կը սորվին ինչպէս երկաթուղագիծերը կառավարել, տոմսակները ստուգել, տոմսակները ծախել, տեղեկութիւնները փոխանցել, նշաններուն բռնելու դրութիւնը եւ վաճառականական յարաբերութիւնները գիտնալ: 

Միակ հարցը այն է, թէ անոնք 14 տարեկանէն ետք այլեւս իրաւունք չունին հոն աշխատելու:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Երկաթուղի
Ֆրանսես Ռիտ Էլյըթ

**Ֆրանսես Ռիտ Էլյըթ** () առաջին Ափրիկ-Ամերիկեան կինն էր որ ընդունուած էր Ամերիկեան Կարմիր Խաչի Բուժօգնողներու Ծառայութեան (անգլ.՝ American Red Cross Nursing Service)։ Այս ճանաչումը տեղի ունեցաւ 2 Յուլիս, 1918ին։

## Վաղ կեանք
Էլյըթ ծնած էր Շելպի, Հիւսիսային Քարոլայնա, անօրէն, ներցեղացին ամուսնութենէ մը Ափրիկ-Ամերիկեան Չերոքի մշակի մը եւ բամբակի արտերու տիրոջ մը միչեւ։ Հայրը կը փաչխի խնդիրներէ ետք։ Հինգ տարեկանին, երկու ծնողները արդէն իսկ մահացած էին։ Որբանոցի մէջ, դժուարութիւն կ՚ունենար սորվելու, բայց ինքն իրեն կը սորվեցնէ կարդալ ու գրել։

## Ուսում եւ ասպարեզ
Էլյըթ կ՚աւարտէ Նոքսվիլ Քոլեճէն 25 տարեկանին եւ կը սկսի դասաւանդել, թէեւ կ՚ուզեր բուժօգնող դառնալ։ Կը սկսի աշխատիլ Ֆրիտմըն Հիւանդանոցէն ներս, Բուժօգնողներու Դպրոցէն ներս, Ուաշինկթըն Տի. Սի., 1910 թուականին։ Աւարտելու քննութիւնները, որոնք տեղի ունեցան 1913ին, հիմնուած էին ցեղային դասակարքման վրայ։ Էլյըթ կը պնդէ որ պիտի անցնէ քննութիւնները եւ այդպիսով կը դառնայ առաջին Ափրիկ-Ամերիկեան անձը որ այդ քննութիւնը կ՚անցնէ։

Իր առաջին գործը եղաւ անձնական բուժօգնող ըլլալն էր, որմէ ետք աշխատեցաւ Փրովիտընթ Հիւանդանոց, Պալթիմորի մէջ, Մերիլընտ, եւ նաեւ շարունակեց ուրիշ դասերու մասնակցիլ Քըլամպիա Համալսարանէն ներս։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1965 մահեր
Ստորոգութիւն:1892 ծնունդներ
Հոնկ Սոն Տունկ քարայրը

մինի
**Հոնկ Սոն Տունկ քարայրը,** աշխարհի ամէնէն մեծ քարայրներէն մէկն է, որ կը գտնուի Վիեթնամի մէջ։

Քարանձաւին ընդհանուր ծաւալը  38,5 մլն մ³ է:

Քարանձաւի այն բաժիններուն մէջ, ուրկէ փլուզումներու միջոցով կ'անցնի լոյսը, գտնուած են անհաւատալի տեսարաններ, հսկայական սթալակմիթներ, դէպի վեր բարձրացող կրահողէ սիւներ, ջրվէժներ եւ վայրի անտառներ: 

Արտասովոր աշխարհ մը, որուն կարելի է հանդիպիլ միայն արկածախնդրական վէպերուն մէջ: Սակայն այս աշխարհը վտանգաւոր է: Գետերուն ջուրերուն յանկարծակի բարձրացումը վտանգաւոր կը դարձնէ այցելութիւնը: 

Անոր ներքին խոռոչներէն մէկը այնքան մեծ է, որ կարելի է հոն 40 յարկանի երկնաքեր մը շինել:

Քարայրը գտնուած է 1991-ին: Առաջին անգամ հետախոյզները հոն այցելած են 2009-ին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քարանձաւներ
«Միլ Էնտծ» հանրային պարտէզը

**Միլ Էնտծ,** Աշխարհի ամէնէն փոքրիկ հանրային պարտէզը, Ամերիկայի Օրեկոն նահանգին Փորթլենտ քաղաքին մէջ:

Հանրային պարտէզը ունի 0,61 մեթր երկարութիւն եւ կը ծածկէ 0,292 քառակուսի մեթր տարածք մը: 

Մրցանիշներու «Կինես» գիրքը անոր այս տիտղոսը պաշտօնապէս տուած է 1971-ին:

## Պատմութիւն
1948-ին, սկզբունքով, այս փոքրիկ կանաչ հողաշերտին վրայի «պարտէզին» փոխարէն պէտք էր բարձրանար ինքնաշարժներու երթեւեկը կանոնաւորող լոյս մը, սակայն ժամանակի ընթացքին այդ ծրագիրը չ'իրականանար, եւ լքուած գետնէն կը սկսին վայրի խոտեր բուսնիլ: Հետեւաբար Տիք Ֆէյկըն կ'որոշէ հոն տնկել ծաղիկներ: 

Տիք Ֆէյկըն «Օրեկոն ճըռնըլ»ին մէջ աշխատող լրագրող մըն էր, որուն գրասենեակը կը գտնուէր այդ փոքրիկ հողաշերտին դիմացի շէնքին մէջ:

Ֆէյկըն այս փոքրիկ «պարտէզին» կու տայ իր գրած սիւնակին անունը՝ «Միլ էնտծ» եւ աւանդութիւն մը կը հիւսէ անոր շուրջ: Ըստ աւանդութեան, օր մը, երբ ինք իր գրասենեակին պատուհանէն դուրս կը նայէր, տեսած է թզուկ մը, որ հոն փոս մը կը փորէր: Լրագրողը վար կը վազէ եւ կը բռնէ թզուկը, որ ստիպուած` իր փափաքը պէտք էր իրականացնէր: Ֆէյկըն կը պատասխանէ, որ կը փափաքի ունենալ իր անձնական պարտէզը: Սակայն որովհետեւ ինք չի ճշդեր իր պարտէզին մեծութիւնը, թզուկը անոր կու տայ այդ փոսը:

Քսան տարի Ֆէյկըն կը շարունակէ իր սիւնակին մէջ յիշել այդ պարտէզն ու թզուկը` հաստատելով, թէ ինք միակ անձն է, որ կրնայ տեսնել այս թզուկը, Փաթրիք Օ՛թուլը: Այս «պարտէզին» բացումը կը կատարուի 1948-ին, Ս. Փաթրիքի օրը: Այս թուականէն ի վեր, ամէն տարի հոն տեղի կ'ունենայ իրլանտական այս սուրբին օրուան տօնակատարութիւնը:

1971-ին այս պարտէզը կը մտնէ «Կինես»ի մրցանիշներու գիրքին մէջ` իբրեւ «աշխարհի ամէնէն փոքրիկ հանրային պարտէզը»: Իսկ վերջապէս 1976-ին ան պաշտօնապէս կ'արձանագրուի իբրեւ «հանրային պարտէզ»:

Սակայն 2013-ին անգլիական Պըրնթվուտ քաղաքի բնակիչները կը բողոքեն` յայտարարելով, թէ Մէլ Էնտծ բաւականաչափ մեծ չէր «հանրային պարտէզ» կոչուելու համար: Անոնք կը պահանջէին, որ «աշխարհի ամէնէն փոքրիկ հանրային պարտէզի» տիտղոսը  տրուէր իրենց քաղաքին մէջ գտնուող եւ «Անգլիոյ ամէնէն փոքրիկ հանրային պարտէզի» տիտղոսը ստացած «Փրինսը՛զ փարք» պարտէզին, որովհետեւ անիկա ունէր ցանկապատ, նստարան մը եւ երեք ծառեր: Այս պարտէզը ստեղծուած էր 1863-ին` նշելու համար Ալպըրթ Էտուըրտզ իշխանին ամուսնութիւնը: 

Իբրեւ պատասխան` Փորթլենտի բնակիչներ իրենց պարտէզին շուրջ կը դնեն ցանկապատ մը եւ խաղալիքէ փոքրիկ պահակ մը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հանրային պարտէզներ
«Նասքոնտինօ» Աշխարհի Ախոյեանութիւնը

մինի
**Նասքոնտինօ պահուըտուքի աշխարհի ախոյեանութիւնը**, որ 2010-էն ի վեր տեղի կ'ունենայ Իտալիոյ հիւսիսը գտնուող եւ լքուած Քոսոնօ քաղաքին մէջ:

Սեպտեմբեր 2016-ին, 7-րդ ախոյեանութեան ընթացքին մասնակցած են աւելի քան 320 անձեր` հինգ հոգիէ բաղկացած 64 խումբերու բաժնուած: 

## Խաղի օրէնքներ
Ախոյեանութիւնը տեղի կ'ունենայ 25000 քառակուսի մեթր տարածքի մը վրայ, երկու օրուան ընթացքին եւ բազմաթիւ փուլերով:

Այս մրցումին համար խաղին օրէնքները քիչ մը փոխուած են. հաշուող անձը կամ «գայլը» ոչ մէկ խումբի մաս կը կազմէ: Ան մէկ վայրկեան մինչեւ 60 կը հաշուէ: Այդ մէկ վայրկեանի ընթացքին մասնակցողները պէտք է գտնեն ամէնէն յարմար թաքստոցները: Անոնք կրնան պահուըտիլ ոչ միայն բնութեան մէջ` ծառերուն, թուփերուն ետեւ, այլեւ` տարածքին վրայ խաղը կազմակերպողներուն կողմէ դրուած բազմաթիւ առարկաներու (հին դուռեր, վրաններ, յարդի դէզեր, հսկայական փուչիկներ, պահարաններ, սեղաններ, եւ այլն):

Տարածքին կեդրոնը զետեղուած է թիրախը, մեծ եւ ուռած բարձ մը: Խաղացողները պէտք է այդ թիրախին հասնին առանց բռնուելու եւ տեսնուելու «գայլին» կողմէ: Առաջին հասնողը կը ստանայ 16 կէտ, երկրորդը` 15 եւ այլն: Անշուշտ զերօ կէտ կ'արձանագրուի, երբ մասնակցող մը կը բռնուի «գայլին» կողմէ, կամ պահուըտած կը մնայ մինչեւ խաղին վերջը:

Երբ «գայլը» խաղացող մը կը տեսնէ, ան մինչեւ թիրախ կը վերադառնայ եւ զայն կը նշէ. խաղացողը խաղէն դուրս կ'ելլէ: Ըստ այս տարուան ախոյեաններուն, յաղթելու համար անշուշտ պէտք է ըլլալ արագ, սակայն նոյն ատեն հնարամիտ` լաւ թաքստոցը գտնելու համար եւ համբերատար` դէպի թիրախ վազելու լաւ պահ մը որսալու համար:

Յաղթող խումբը կը ստանայ փոքրիկ մետալ մը, որուն վրայ ներկայացուած է ոսկեգոյն թզենիի մը տերեւը: Ասիկա վարձատրութիւն մը չէ, այլ ան պարզապէս ճանաչումի միջոց մըն է, սակայն անիկա արգելք չ'ըլլար հարիւրաւոր խաղացողներուն մասնակցելու ախոյեանութեան` երկու օրուան ընթացքին հաճելի ժամանակներ անցընելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աշխարհի Ախոյեանութիւն
Ձիթապտուղի ձէթ

մինի
**Ձիթապտուղի իւղը` ձէթը** այն նիւթն է, զոր կարելի է ստանալ, երբ ձիթապտուղները կը ճզմեն յատուկ մեքենայի մը մէջ: Այդ իւղը միշտ ներկայ է Միջերկրականի շուրջ երկիրներու բոլոր ուտելիքներուն մէջ:

## Ձիթապտուղը դարերու ընթացքին
ձախից|մինի
Հին ժամանակներէն արդէն ձիթենին կը համարուէր խաղաղութեան եւ իմաստութեան խորհրդանիշը: Փարաւոններու օրով մարդիկ ձէթը կը գործածէին վէրքերը իւղելու եւ հիւանդութիւնները բուժելու համար, ինչպէս նաեւ լոգանքէն ետք` իբրեւ անուշահոտ, կամ` մոմիաներուն մարմինները պատրաստելու համար:

Հին Յունաստանի մէջ մարզիկները ձէթ կը գործածէին  իրենց մկանները կակուղցնելու համար մարզանքէն առաջ:

## Հետաքրքրական գիտելիքներ
* մինիՍպանիան աշխարհի ամէնէն շատ ձէթ արտադրող երկիրն է` իր 1.179.100 թոն արտադրութեամբ, որ կը ներկայացնէ ամբողջ աշխարհի ձէթի արտադրութեան մօտաւորապէս 44 առ հարիւրը: Անոր կը հետեւին իտալիան` աշխարհի արտադրութեան 18 առ հարիւրը եւ Յունաստանը` 12 առ հարիւրը:
* Յոյները տարեկան ամէնէն շատ ձէթ սպառողներն են: Միջին հաշուով անոնք տարեկան կը սպառեն 23 քիթր, սպանացիները` 14 լիթր, իտալացիները`12 լիթր:
* 6 քիլօ ձիթապտուղէն կարելի է ստանալ 1 լիթր ձէթ:
* Ձէթը շատ օգտակար է առողջութեան համար: Անիկա կը նպաստէ ոսկորներուն ամրութեան, բորբոքումներուն դէմ կը պայքարի, կ'օգնէ յիշողութեան, մորթը կը փափուկցնէ, մազերը կը տափակցնէ, տեսողութիւնը կը պաշտպանէ եւ լինտերը կը պահպանէ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ձիթապտուղ
Ստորոգութիւն:Ձէթ
Ֆրանք Ռուպիօ

**Ֆրանսիսքօ Ռուպիօ**, (11 Դեկտեմբեր, 1975), ամերիկացի թռիչքային վիրաբուժ, ԱՄՆ բանակի գնդապետ, ուղղաթիռի օդաչու, եւ ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնաց։ Ան մրցանիշ մը արձանագրած է` անջրպետին մէջ ամէնէն երկար ժամանակ մնացող ամերիկացին ըլլալով՝ 371 օր:

## Մրցանիշին պատմութիւնը
Ռուպիօ եւ ռուս աստղանաւորդներ Սերկէյ Փրոքոփիեւ եւ Տմիթրի Փեթըլին դէպի անջրպետ կ'ուղղուին «Սոյուզ ՄՍ-22» անջրպետանաւին մէջ, 21 Սեպտեմբեր 2022-ին: Սկզբունքով խմբակը վեց ամիս պիտի անցընէր «Այ Էս Էս» միջազգային անջրպետի կեդրոնին մէջ եւ երկիր պիտի վերադառնար Փետրուար 2023-ին:

Սակայն Դեկտեմբեր 2022-ին անջրպետին մէջ շրջող լքուած եւ այլեւս անպէտք առարկաներէն կտոր մը կը զարնուի կանգ առած «Սոյուզ» անջրպետանաւին: Այս արկածը վնասներ կը հասցնէ անջրպետանաւին, եւ հետեւաբար մասնագէտներ կը յայտնեն, որ ան ապահով չէ աստղանաւորդները երկիր վերադարձնելու համար:

Հետեւաբար երեք աստղանաւորդները երկիր վերադառնալու համար ստիպուած կ'ըլլան սպասել մինչեւ աստղանաւորդներու երկրորդ խումբ մը պատրաստ ըլլայ զիրենք փոխարինելու:

Անոնք երկիր կը վերադառնան 23 Սեպտեմբեր 2023-ին` անջրպետին մէջ անցընելով 371 օր, 180 օրուան փոխարէն:  

Ռուպիօ կը կտրէ ամերիկացի աստղանաւորդ Մարք Վանտը Հէյի 355 օրուան մրցանիշը, որ արձանագրուած էր 2022-ին: 

Սակայն անջրպետին մէջ ամէնէն երկար ժամանակ մնացողի մրցանիշը կը մնայ ռուսերուն կողմէ 1990-ական թուականներու կիսուն արձանագրուած՝ 437 օրը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աստղանաւորդներ
Լէօ Ֆենտըր

**Լէօ Ֆենտըր** (, ամբողջական անունը՝ **Քլարենս Լէօնիտաս Ֆենտըր**), (10 Օգոստոս 1909- 21 Մարտ 1991), ամերիկացի գիւտարար եւ «Ֆենտըր» ընկերութեան հիմնադիրը, այժմ ծանօթ «Fender Musical Instruments Corporation» անունով, աւելի ուշ հիմնած է «Music Man» եւ «G&L Musical Products»ը։

1950-ականներուն իր ստեղծած կիթառները եւ պաս կիթառները հանրաճանաչ դարձած են երաժշտութեան աշխարհին մէջ։

### Հետաքրքրական երեւոյթ
«Ֆենտըր» կիթառները հնարողը կիթառ նուագել չէր գիտեր: 

Լէօ Ֆէնտըրի այս գիւտը մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Ի. դարու երաժշտութեան զարգացման վրայ: Անոր վաճառանիշը աշխարհի ամէնէն ծանօթ անուններէն մէկը դարձած է: Սակայն հակառակ անոր որ Լէօ Ֆենտըր իր ամբողջ կեանքին ընթացքին աշխատած է երաժշտութեան գործիքներուն աշխարհի մէջ, ան բնաւ չէ սորված կիթառ նուագել:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին հղումներ
* Fender Musical Instruments Ֆենտըր երաժշտական գործիքներ
* G&L Guitars Կիթառներ
* Հետաքրքրական փաստեր Լէօ Ֆենտերի մասին

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գիւտարարներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գործարարներ
Ստորոգութիւն:«Կրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի ճարտարագէտներ
«Սապլիմոշըն» ճաշարանը

**«Սապլիմոշըն» ճաշարանը** Սպանիոյ կղզիներէն` Իպիզիայի մէջ գտնուող ճաշարան:

Ճաշարանը իր դռները բացած է 2014-ին: Անոր սպանացի խոհարարը` Փաքօ Ռոնսերօ կը նախընտրէ կեդրոնանալ որակին վրայ եւ ոչ` քանակին: Ան կը բացատրէ, որ առաջ ճաշերը աղով եւ պղպեղով կը համեմէին, մինչ ներկայիս անոնք կը համեմուին զգացումներով:

Ճաշարանը աշխարհի ամէնէն սուղը կը համարուի:

«Սապլիմոշըն»ի 12 յաճախորդները կը վճարեն մօտաւորապէս 2000 տոլար, սակայն անոնք չեն գիտեր, թէ ի՛նչ պիտի ուտեն, կամ նոյնիսկ ի՛նչ փորձառութիւն մը պիտի ապրին:

## Նկարագրութիւն
Պաշտօնական ընդունելութենէն ետք յաճախորդները կը մտնեն ճաշասրահ, որուն կեդրոնը կը գտնուի միակ ճերմակ սեղան մը: Պաստառին վրայ կնոջ դէմք մը զանոնք կը դիմաւորէ: Ճաշարանին անձնակազմին 25 անձերը կազմ ու պատրաստ կ'ըլլան քուլիսներուն ետեւը, խոհարարները, սպասաւորներ եւ թեքնիսիէններ:

Իւրաքանչիւր ճաշի հետ նոր տեսարաններ կը պարզուին: Մեծ խեցիի մը մէջ հրամցուած ծովային ուտելիքներուն ճաշակումին ընթացքին ամբողջ սրահը, կարծէք կ՛իջնէ ծովերուն խորերը. պատերուն եւ սեղանին վրայ կը յայտնուին ընդծովեայ տեսարաններ, մինչ կը լսուին այդ խորքերուն ձայները, ճերմակ քարէ ամանի մը մէջ կը հրամցուի սունկերով պատրաստուած ճաշ մը, որուն կ'ընկերանան անտառի տեսարաններ եւ հոտեր: Իսկ երբ սեղանը կը վերածուի փոքրիկ բանջարանոցի մը, սեղանակիցները իրենց մանր թեւերով եւ մկրատներով կը քաղեն թարմ բանջարեղէններ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Սպանիոյ կղզիներ
Ստորոգութիւն: Սպանիոյ ճաշարաններ
Եախշալ սառնարան

մինի
**Եախշալ** (՝ «փոս սառոյցով»), հնադարեան սառնարանի տեսակ:

Ք.Ա. 400 թուականներուն պարսիկ ճարտարագէտներ կրցած են շինել եախշալ կոչուած հսկայական սառնարաններ, հոն կարելի էր ամբարել սառ եւ, հետեւաբար, ուտելիք ու պաղ ջուր ամբողջ տարուան ընթացքին:

Սառը կը բերուէր մօտակայ լեռներէն, ձմրան:

Այս եախշալները ունէին կորընթարդ ձեւ, կէս թաղուած` հողին մէջ- եւ շինուած էին տաքին տոկացող նիւթերէ հարիւրաւոր տարիներ առաջ շինուած բազմաթիւ եախշալներ տակաւին կանգուն կը մնան մինչեւ այսօր:

## Պատկերասրահ

File:Yakhchal of Yazd province.jpg|
File:Irnl121-Meybod-Lodówka.jpg|
File:تنهایی یخدان کوثر (cropped).jpg|
File:یخدان دوقولو.jpg|

## Գրականութիւն
* Harry Rutstein and Joanne Kroll. *In the Footsteps of Marco Polo*. ISBN 0-670-39683-4.
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ստորգետնեայ կառոյցներ
Ստորոգութիւն:Իրանական յայտնագործութիւններ
Ստորոգութիւն:Իրանի հնագիտական վայրեր
Օդի ջերմաստիճան

մինի
**Օդի ջերմաստիճան**, օդի ջերմային վիճակի բնութագրում:

Օդին ջերմաստիճանը կը տատանի ըստ բարձրութեան:

## Լերան գագաթին ջերմաստիճանը
Ընդհանրապէս օդը աւելի պաղ կ'ըլլայ լերան գագաթը, քան հովիտին մէջ կամ ծովեզերքը: 

Գոյութիւն ունին նոյնիսկ լեռներ, որոնց գագաթը միշտ ձիւնով ծածկուած կ'ըլլայ: Այս պարագային արեւուն հեռաւորութիւնը դեր չի խաղար: Արեւը կը գտնուի երկրագունդէն մօտաւորապէս 150 միլիոն քմ հեռու: Այդ քանի մը հազարաւոր մեթրերը տարբերութիւն մը չեն յառաջացներ օդի փոփոխութեան մէջ, նոյնիսկ երբ մարդ աշխարհի ամէնէն բարձր լերան գագաթը՝ Էվերեսթի վրայ գտնուի:

Այս երեւոյթը կը բացատրուի օդի ճնշումին ազդեցութեամբ, այսինքն` այն ուժը, որ օդը ի գործ կը դնէ մակերեսի մը վրայ:

0 (զերօ) բարձրութեան վրայ, այսինքն` ծովու միջին մակարդակին վրայ, իւրաքանչիւր քառակուսի մեթր «ճնշուած է» 10 թոն օդի սիւնով մը: Այս թիւը միջին հաշիւ մըն է: Ան կը փոխուի ըստ խոնաւութեան, ջերմաստիճանին, հովերուն:

Բարձրութեան վրայ նուազ օդ կայ: Հետեւաբար ճնշումը կը նուազի:

### Օդը կազմող կազի մասնիկները
Օդը կազմող կազի մասնիկները աւելի տեղ ունին: Անոնք կ'ընդլայնին, ուժանիւթ կը կորսնցնեն եւ կը պաղին: Ասոր կողքին, որովհետեւ անոնց թիւը աւելի նուազ կ'ըլլայ բարձրութեան վրայ, օդի մասնիկները իրարմէ կը հեռանան եւ նուազ շարժուն կը դառնան, իսկ երբ անոնք շատ շարժին, մարդուն զգացած օդը աւելի տաք կ'ըլլայ: Որովհետեւ անոնք աստիճանաբար կը փոխանցեն իրենց շարժումը, հետեւաբար` տաքութիւնը, մարդու մարմինին: Այս պատճառով ալ, որովհետեւ այդ մասնիկները նուազ կը շարժին, մարդիկ նուազ տաք կը զգան:

Ուրիշ կարգաւորումներ եւս ունին իրենց ազդեցութիւնը այս երեւոյթին վրայ, ինչպէս` օդին խոնաւութիւնը, ամպերու ներկայութիւնը, անձրեւը, ձիւնը, բուսականութիւնը, հողին տեսակը, եւ այլն: Սակայն առանց այս պայմանները հաշուի առնելու,  1 աստիճան տաքութիւն կը կորսուի 100-150 մեթր բարձրութեան վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Օդի փոփոխութիւն
Ստորոգութիւն:Կլիմայ
Պարպի Պուպրիկը

**Պարպի Պուպրիկը**, Մանկական խաղալիք, ստեղծուած՝ 9 Մարտ 1959-ին, Միացեալ Նահանգներու մէջ: Զայն ստեղծած է Ռութ Հենտլըր, խաղալիքներու ամերիկեան հաստատութեան` «Մաթել»ի հիմնադիրներէն մէկուն կինը:

## Պատմութիւն
1950-ական թուականներուն ամերիկացի գործատէր Ռութ Հանտլըր կ'անդրադառնայ, որ իր 10 տարեկան աղջիկը իր պարզ խաղալիքները կը ձգէ եւ կը խաղայ չափահասներ ներկայացնող թուղթէ կերպարներու հետ: Հետեւաբար Ռութ կը մտածէ հնարել անոր տարիքին աւելի յարմար կիներու նմանող պուպրիկներ:

Ռութը անմիջապէս շինել կու տայ դեղին մազերով, երկար ոտքերով եւ նեղ մէջքով «մանըքեն» պուպրիկ մը: Ան պուպրիկը կը կոչէ Պարպի, իր աղջկան անուան` Պարպարայի կրճատումը: Աւելի ուշ՝ ան կը ստեղծէ անոր ընկերը` Քենը, իր տղուն` Քենեթին կրճատումը: 

Այս պուպրիկները շատ մեծ յաջողութիւն կը գտնեն. անոնց ստեղծումէն ի վեր աւելի քան մէկ միլիառ օրինակներ ծախուած են աշխարհի շուրջ:

### Պարպին ժամանակի ընթացքին
Պարպի ունեցած է աւելի քան 150 արհեստի տեսակներ, որոնք քայլ պահած են ընկերութեան մէջ կնոջ յառաջդիմութեան հետ:

Ան եղած է նորաձեւութեան աստղ, օդանաւի մէջ աշխատող հիւրընկալ անձնակազմի անդամ, աստղանաւորդ, մրցումի ինքնաշարժի վարորդ, անասնաբուժ, ոստիկանուհի, համակարգիչի մասնագէտ, նոյնիսկ` նախագահութեան թեկնածու:

### Քննադատութիւն
Պարպիին դէմ քննադատութիւնները ուղղուած էին յատկապէս իր կերպարանքին դէմ, որ իրականութենէն շատ տարբեր էր: Անոր մէջքը շատ բարակ էր, ոտքերը անբնականօրէն երկար եւ կոնքը շատ նեղ:

### Արդի Պարպին
2016-ի սկիզբը «Մաթել» ընկերութիւնը կ՛որոշէ շուկայ իջեցնել Պարպիի նոր հաւաքածոյ մը, որուն պուպրիկները աւելի կը նմանին իսկական կիներու` հասակաւոր, կարճ, քիչ մը լեցուն, եւ այլն: Այս պուպրիկները աւելի ճշգրիտ պատկեր մը կու տան աշխարհի մէջ կնոջ գեղեցկութեան, որուն մէջ իւրաքանչիւր փոքրիկ աղջիկ պէտք է կարենայ ինքզինք գտնել: Այս ձեւով է, որ տարիներու ընթացքին Պարպի պուպրիկը աստղ մը դարձած է, ի պատիւ անոր` նոյնիսկ թանգարաններ անոր մասին ցուցադրութիւններ կը կազմակերպեն:

### Պարպի պուպրիկը  մարդամեքենայի կերպարով
«Մաթել» ընկերութիւնը Միացեալ Նահանգներու մէջ պուպրիկներու նոր շարք մը ներկայացուցած է մարդամեքենայի մասնագէտներու կերպարով: Այս մէկը եղած է, որպէսզի աղջիկներու մօտ ծրագրաւորման եւ բարձր արհեստագիտութիւններու մարզի մասնագիտութիւններու նկատմամբ հետաքրքրութիւն յառաջանայ:

Նոր պարպին «ճինզ» տաբատ հագած է, աչքերուն դրած է յատուկ պաշտպանական ակնոց` սարքաւորումներու հետ աշխատելու համար: Պուպրիկին ձեռքին կայ փոքր նոթպուք մը, անոր հետ դրուած է մարդամեքենային մանրակերտը: Խաղալիքին հետ գնողը երեխաներու համար ծրագրաւորման վեց դաս կը ստանայ «Թիքըր» յաւելուածին մէջ: Անոնց ընթացքին մասնաւորապէս պիտի բացատրեն, թէ ինչպէ՛ս մարդամեքենայ պէտք է կառուցել, եւ թէ ինչպէ՛ս անոր պարել պէտք է սորվեցնել: Ընկերութեան ներկայացուցիչները արձանագրած են, որ 2017-ին, ըստ Միացեալ Նահանգներու առեւտուրի նախարարութեան տեղեկութիւններուն, գիտութեան, արհեստագիտութեան, թեքնիքի եւ ուսողութեան վերաբերող թափուր աթոռներուն միայն 24 առ հարիւրը գրաւած են կիները:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պուպրիկներ
Ստորոգութիւն:Խաղալիքներ
Փաք-Մեն` Համակարգչային-Խաղ

**Փաք-Մեն` Համակարգչային Խաղ**:

Կլոր եւ դեղին կերպար մը՝ ստեղծուած 1980-ին, առաջին հերթին` Ճափոնի մէջ, ապա հասած Միացեալ Նահանգներ, երբ մարդիկ տակաւին չէին կրնար շատ խրթին կերպարներ գծել համակարգիչին վրայ:

### Խաղին օրէնքները
Փաք-Մեն բանտարկուած է լաբիւրինթոսի մը մէջ: Անոր նպատակն է ուտել իր ճամբուն վրայ գտնուող բոլոր ճերմակ գնդիկները:

Ուշադրութիւն պէտք է ընել ոգիներուն. անոնք յատկապէս պէտք չէ դպչին Փաք-Մենին, այլապէս ան կը կորսնցնէ: Այդ «Էակները» ոչնչացնելու համար Փաք-Մեն կրնայ կլլել յատուկ գնդիկներ, որոնք զայն ոգիներուն կողմէ անտեսանելի կը դարձնեն: Հետեւաբար ան կրնայ դիւրութեամբ «ուտել» իր թշնամիները:

Առաւելագոյն չափով թիւեր հաւաքելու համար Փաք-Մեն կրնայ իր ճամբուն վրայ պտուղներ հաւաքել: Որքան խաղի իր մակարդակը բարձր ըլլայ, այդքան այդ ուտելիքները կարեւոր կ'ըլլան: Օրինակի համար, առաջին մակարդակին, ան կրնայ գտնել կեռասներ, որոնք իրեն պիտի ապահովեն 100 կէտ: Ելակ, նարինջ, խնձոր, սեխ, եւ այլն: Իւրաքանչիւր մակարդակի տարբեր պտուղներու տեսակներ կ'աւելնան: Իսկ 13-րդ մակարդակէն ետք այլեւս պտուղներ պէտք չէ հաւաքել, այլ` բանալիներ: Իւրաքանչիւր հաւաքուած բանալի 5000 կէտ կ'աւելցնէ:

### Հերոսներ
Լաբիւրինթոսին մէջ գոյութիւն ունին 4 ոգիներ: 

Անոնցմէ իւրաքանչիւրը ունի իրեն յատուկ բնաւորութիւն: 

* Կարմիր ոգին Պլինքին է, իսկ անոր ծածկանունը «Շատոու» է, «շուք»: Ան դեղին հերոսին կը հետեւի անոր շուքին պէս եւ չի վարանիր ուղղակիօրէն վրան յարձակելու:

* Փինքին, վարդագոյն ոգին է, եւ` խաղին միակ իգական կերպարը: Ան ամէնէն խելացի կերպարն է, որովհետեւ կը փորձէ նախատեսել այն վայրերը, ուր Փաք-Մեն կրնայ ուղղուիլ եւ ան ամէն ինչ կ'ընէ դեղին հերոսը բերելու լաբիւրինթոսին մէկ անկիւնը, ուրկէ ան չի կրնար խուսափիլ:

* Կապոյտ ոգին կը կոչուի Ինքի, ան ամէնէն սպառնալի կերպարը չէ: Խաղացողները զինք «Պաշֆուլ»` «ամչկոտ» կ'անուանեն: Երբեմն իր թիրախէն հակառակ ուղղութեամբ կ'երթայ:

* Չորրորդ Քլայտն է, ան նարնջագոյն է: Ան իր ուզած տեղը կ'երթայ… երբեմն դէպի Փաք-Մեն, եւ յաջորդ վայրկեան, յանկարծ հակառակ ուղղութեամբ: 

#### Պատկերասփիւռի պաստառներուն վրայ
Փաք-Մեն 1980-ական թուականներու գլխաւոր հերոսը 2010 թուականներուն կը վերադառնայ պատկերասփիւռի պաստառներուն վրայ: Այս դեղին գունդը կը վերածուի իսկական հերոսի մը. աչքեր, քիթ, բերան, ձեռքեր, ոտքեր` փոքրիկներուն աւելի համակրելի դառնալու համար: Շարժուն պատկերներուն մէջ անոր լաբիւրինթոսը դարձած է դպրոց, ուր ան ընկերներու կը ծանօթանայ` Սփայրըլ եւ Սինլինտրիա: Եւ երբ դպրոցին վրայ ոգիներ կը յարձակին, ան առանց վարանելու` կ՛ուղղուի բոլորը պաշտպանելու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Համակարգչային Խաղեր
Առեւտուրի մեքենայ

[մինի|[Ծամոն|Ծամոնի վաճառք կատարող առեւտուրի մեքենայ]]
**Առեւտուրի մեքենայ**, սարք մը, որուն մէջ մետաղադրամ մը կամ մետաղանիշ մը դնելէ ետք, ապրանքը կը մատուցուի գնորդին։
ձախից|մինի
Տարբեր երկիրներու մէջ կարելի է հանդիպիլ ապրանք գնելու մեքենաներու (վենտինկ մաշին) ամէն տեղ են, փողոցներուն երկայնքին, կայարաններուն մէջ, նոյնիսկ շէնքերուն մէջ, խանութներուն մէջ նաեւ` դպրոցներուն մէջ կամ ճաշարաններու մուտքին:

Գնումի մեքենաներ, որոնց մեծ մասը յատկացուած է տարբեր տեսակի ապրանքներու, իսկ մնացածը` դրամ կամ տոմսակ հայթայթող մեքենաներ են: Այդ մեքենաներէն ոմանք  կը ծախեն նաեւ ըմպելիներ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Առեւտուր
Ստորոգութիւն:Առեւտուրի մեքենաներ
Շուէտի հազուագիւտ հողերը

մինի|250x250փքս
**Շուէտի հազուագիւտ հողերը,** Շուէտի հիւսիսը գտնուած աւելի քան մէկ միլիոն թոն մետաղներ պարունակող տարածք մը:

Այդ վայրին մէջ գտնուող մետաղներու  քանակը կրնայ ներկայացնել միջազգային պահեստներուն, այսինքն` մօտաւորապէս 120 միլիոն թոն, նուազ քան 1 առ հարիւրը:

## «Հազուագիւտ հողեր» անուանումը
Այս մետաղները կը կոչուին հազուագիւտ հողեր, որոնք կարելիութիւնը կու տան շինելու «թաչ սքրիններ», ուշիմ հեռաձայններ, ելեկտրական ինքնաշարժներու շարժակները:

*«Նէօտիմ», «տիսփրոսիոմ», «էրպիոմ», «իթրիոմ» եւ «սքանտիոմ»* տարօրինակ անուններ ունեցող մետաղները ամէն տեղ կան` բջիջային հեռաձայններու «թաչ» պաստառներուն վրայ, «*հետֆոն»*երուն մէջ, շարժակներուն եւ համակարգիչներուն «հարտ տիսք»երուն մէջ: Այս հազուագիւտ մետաղները 17 հատ են, անոնց տրուած է «հազուագիւտ հողերու» անունը, եւ քանի մը տարուան ընթացքին անոնք անհրաժեշտ դարձած են եւ շատ փնտռուած:

Անոնց տրուած է «հազուագիւտ հողեր» անունը, որովհետեւ անոնք գտնուած են ԺԹ. դարու սկիզբներուն, տակաւին այդ շրջանին հազուագիւտ հանքերու մէջ: Իսկ այն հողերը որոնց վրայ սփռուած էին այդ հանքերը, իրարմէ զատելը դժուար էր. հազուագիւտ էին: Հետեւաբար «հազուագիւտ մետաղներու» փոխարէն` գործածուած է «հազուագիւտ հողեր» անունը:

Սակայն հակառակ իրենց անունին` անոնք իսկապէս հազուագիւտ մետաղներ չեն: Անոնք կը գտնուին գրեթէ ամբողջ մոլորակին վրայ: Մինչեւ այսօր մետաղներու շուկային մէջ գտնուող հազուագիւտ մետաղներուն 98 առ հարիւրը Չինաստանը կը հայթայթէ: Սակայն այս երկրին մէջ գոյութիւն ունին այս մետաղներու միջազգային պահեստներուն միայն 37 առ հարիւրը:

## Արտահանում
Այս մետաղները արդիւնահանելը շատ դժուար է: Միջոցները շատ սուղ են եւ ապականող: Այս աշխատանքը կ'արտանետէ առողջապահութեան համար վտանգաւոր մետաղեայ փոշիներ, կը գործածէ հողը եւ գետերը ապականող քիմիական վտանգաւոր նիւթեր եւ կրնայ, կարգ մը պարագաներու, վտանգաւոր ճառագայթներ արձակել:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հանքեր
Զմրուխտ

մինի
**Զմրուխտ** (,  (, *smáragdos*)), թափանցիկ, վառ կանաչ գոյնի առաջին կարգի թանկարժեք քար։ 

Զմրուխտները ընդհանրապէս հազուագիւտ են, որովհետեւ անոնք կը յայտնուին միայն կարգ մը պարագաներու: մինիԶմրուխտին բաղադրութեան նիւթերէն մէկը` պերիլիոմը, կը գտնուի գլխաւորաբար «մակմա»յին մէջ (հրաբուխէն թափած լաւան): Այս թուականին քարը կազմուած է նաեւ քրոմէ, վանտանիոմէ եւ երկաթէ: Այս երեք նիւթերուն ներկայութիւնն է, որ կու տայ անոր կանաչ գոյնը:

Զմրուխտ կարելի է գտնել գլխաւորաբար Քոլոմպիոյ եւ Պրազիլի մէջ, ուր անոնք կազմուած են միլիոնաւոր տարիներ առաջ: Զամպիոյ մէջ գտնուած քարը շատ մաքուր է՞ մինչ զմրուխտներուն մեծ մասը խառնուած են ուրիշ հանքային նիւթերով:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Émeraude, quartz 2.jpg|
Պատկեր:Chalk emerald 03.jpg|
Պատկեր:Зүмірет.jpg|
Պատկեր:Beryl-130023.jpg|
Պատկեր:Gachala Emerald 3526711557 849c4c7367.jpg|
Պատկեր:Rough emerald crystals from Panjshir Valley Afghanistan.jpg|
Պատկեր:Mim emerald.jpg|
Պատկեր:5 Emeralds from Colombia.JPG|
Պատկեր:Emerald.png|
Պատկեր:Emerald in a quartz and pegmatite matrix.JPG|


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հազուագիւտ քարեր
Ստորոգութիւն:Թանկարժէք քարեր
Բատոլա

**Բատոլա,** Բատոլան հայկական ծիսական հարսանեկան պարերգ է. զայն հայկական աւանդական հարսանիքներու ժամանակ կատարեր են հարսին ընկերուհիները, իսկ հետագային` ուրախ հաւաքոյթներու ժամանակ:

Բատոլան բաւական տարածուած է Շիրակի, Գեղարքունիքի, Արագածոտնի, Վայոց Ձորի, Արարատի մարզերուն, ինչպէս նաեւ Ջաւախքի մէջ: Պարերգը ծանօթ է տարբեր անուններով` «Բատոլա», «Բատալօ», «Բատոլօ» եւ այլն:

## Անուանում
Ցարդ «Բատոլա» բառի բացատրութեան մասին տեղեկութիւնները շատ քիչ են եւ անբաւարար: Ըստ կարգ մը ուսումնասիրութիւններու, «Բատոլա»ն անձնանուն է. տղամարդո՞ւ, թէ՞ կնոջ` յայտնի չէ:

## Պարերգ
Բատոլա պարերգէն պատառիկ մը՝

Բատոլան ընդգրկուած է Հայաստանի Հանրապետութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան արժէքներու ցանկին մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
*«Հայ աւանդական երաժշտութիւն» մատենաշար, պրակ 3. Երեւան, «Ամրոց կրուփ», 2008։
*«Հայ աւանդական երաժշտութիւն» մատենաշար, պրակ 5, Վասպուրականի աւանդական երգեր եւ նուագներ. Երեւան, «Ամրոց կրուփ», 2010։ 
*«Հայ աւանդական երաժշտութիւն» մատենաշար, պրակ 6, Հայ աւանդական պարերգեր. Երեւան, «Ամրոց կրուփ», 2011։
*«Հայ աւանդական երաժշտութիւն» մատենաշար, պրակ 9, Ջաւախք. Երեւան, «Ամրոց կրուփ», 2012։
*«Հայ աւանդական երաժշտութիւն» մատենաշար, պրակ 13, Արամ Քոչարեանի գիտարշաւային նիւթերու ընտրանի. Երեւան, «Ամրոց կրուփ», 2015։
*Հայ ժողովրդական երգեր եւ նուագներ, Անի, Ա. հատոր, պրակ Բ. Երեւան, «Կոմիտաս», 2010։
*Հայ ժողովրդական երգեր եւ նուագներ, Ապարան (2000-2001), պրակ 12. Երեւան, «Ամրոց կրուփ», 2015։
*Կիլիչեան Ն. Հայկական պարերի համանուն պոնտական զուգահեռները, Պատմա-բանասիրական հանդէս, 2008, № 2, էջ 131-140։
*Սարգսեան Մ. Թամզարա. աւանդոյթ եւ արդիականութիւն, Հայ արուեստի հարցեր։ Գիտական յօդուածներու ժողովածու. Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտութիւն» հրատ., 2009,
էջ 188-204։
Ստորոգութիւն:Հայկական աւանդական պարեր
Ստորոգութիւն:Հայկական պարեր
Անկուսթոփիլա Տոմինիքա

մինի
**Անկուսթոփիլա Տոմինիքա** , մանր խխունջներ՝ գտնուած 2015-ին, Չինաստանի հարաւը, Կունկժի նահանգին մէջ:

Մոլորակին վրայ մինչեւ հիմա գտնուած ամէնէն փոքրիկ խխունջներն են:
ձախից|մինի
Այս խխունջներուն տրուած է Անկուսթոփիլա Տոմինիքա անունը` ի պատիւ այս խխունջներուն մասին հետազօտութիւններ կատարած մասնագէտի մը կնոջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խխունջներ
Մոնարք Թիթեռնիկը

մինի
**Մոնարք Թիթեռնիկը,** գիտական անունը՝ Տանաոս Փելեքսիփուս: Կը կշռէ նուազ քան 0,5 կրամ, իսկ բաց թեւերուն լայնքը 7-10 սմ է:

### Մոնարք թիթեռնիկին գաղթը
Մոնարք թիթեռնիկը մեծ ճամբորդ մըն է: Անոր նոյնիսկ տրուած է մարաթոն մարզիկի տիտղոսը: Ամէն աշնան մոնարք թիթեռնիկները կը հաւաքուին եւ կը կազմեն հսկայական խումբեր` սկսելու իրենց երկար գաղթը:
մինի
Իրենց այս գաղթը կը սկսի Քանատայէն կամ Միացեալ Նահանգներէն: Անոնք կ'ուղղուին դէպի հարաւ, դէպի մեքսիքական Սիէրրա Նեւատա, որ ձմեռնային աւելի մեղմ կլիմայ մը ունեցող լեռնաշղթայ մըն է: Դէպի հարաւ այս ճամբորդութիւնը կը տեւէ մէկէն երկու ամիս եւ ունի 4000-5000 քմ հեռաւորութիւն: Մոնարք թիթեռնիկներուն այս գաղթը միջատներու աշխարհի ամէնէն երկար գաղթերէն մէկն է:

### Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
Մեքսիքայի շոճիի անտառներուն մէջ 14 տարբեր գաղութներ միասին կը համախմբեն միլիոնաւոր մոնարք թիթեռնիկներ:

Չափահաս մոնարք թիթեռնիկները կ'ապրին 2- 6 շաբաթ` բացի գաղթող սերունդէն: Անոնք կ'ապրին մինչեւ 7 ամիս, ձմեռ եւ աշուն:

### Վտանգ
Այս թիթեռնիկները կորսուելու վտանգի մէջ կը գտնուին: Մեքսիքայի անտառները, ուր այս թիթեռնիկները կ'անցընեն իրենց ձմեռը, անհետանալու հոլովոյթին մէջ է: Ասոր կողքին, կլիմայական անկանոնութիւններն ալ մեծ ազդեցութիւն կը գործեն այս գաղթերուն վրայ, մինչ այդ գաղթի ճամբուն վրայ գտնուող տեղական բոյսերու եւ տարբեր միջատներու տեսակներ կ'անհետանան նաեւ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջատներ
Բջիջային հեռաձայններուն պատմութիւնը

մինի
**Բջիջային հեռաձայններուն պատմութիւնը**, 3 Ապրիլ 1973-ը կը համարուի  բջիջային հեռաձայնի պատմութեան մէջ առաջին հեռաձայնային խօսակցութիւնը:

## Պատմութիւն
Մարթըն Քուփըր ամերիկացի ճարտարագէտ մըն էր, որ կ'աշխատէր հեռաձայնի ամերիկեան «Մոթորոլա» ընկերութեան մէջ: 

3 Ապրիլ 1973-ին ան կը հեռաձայնէ իրենց մրցակից հեռաձայնի «Պելլ» ընկերութեան մէջ աշխատող Ճոըլ Ս. Սէնկըլի, հպարտօրէն անոր յայտնելու, որ կը հեռաձայնէր բջիջային հեռաձայնէ մը, իսկական փոխադրելի հեռաձայնէ մը:

Մինչեւ այդ թուականը միակ փոխադրելի հեռաձայնները դրուած էին շքեղ ինքնաշարժերու մէջ: Սակայն կարելի չէր զանոնք փոխադրել փողոցէն հեռաձայնելու համար:

#### Նկարագրութիւն
Քուփըրի ձեռքերուն մէջ գտնուող հեռաձայնը կը կշռէ մօտաւորապէս 1 քիլօ եւ ունի 22 սմ մեծութիւն: Անոր շարժակը լիցքաւորելը կը կարօտի 10 ժամուան, եւ կարելի չէ հեռաձայնով խօսիլ աւելի քան մօտաւորապէս 20 վայրկեան: Տակաւին պէտք է զայն բարելաւել` զայն արտադրելու եւ ծախելու համար:

#### Զարգացում
Մօտաւորապէս տասնեակ մը տարիներ ետքն է, որ առաջին բջիջային հեռաձայնը շուկայ կ'իջնէ: 

* Ան «ՏայնաԹԱՔ» կը կոչուի, սակայն ճանցչուած է աղիւսի անունով: 
* Այս բաց սրճագոյն «աղիւսը» ունի 33 սմ մեծութիւն եւ կը կշռէ 794 կրամ: 
* Անոր գինը շատ սուղ է` 3995 տոլար, որ հաւասար է ներկայի աւելի քան 10 հազար տոլարի: 
* Տարիներու ընթացքին, այս հեռաձայնը ծանր, խճաղաղ, ոչ շատ գործօն եւ սուղ առարկայ մը կը համարուի:

#### 1990-էն ետք
1990-ական թուականներու սկիզբը մեծ փոփոխութիւններ տեղի կ'ունենան: ՃՍՄ («Կլոպըլ սիսթըմ ֆոր մոպայլ քոմիւնիքէյշընզ») դրութիւնը կը հաստատուի եւ կը սփռուի աշխարհի տարբեր շրջաններու մէջ: Հեռաձայնային ազդանշանը թուային կը դառնայ, հետեւաբար` աւելի թեթեւ եւ աւելի լաւ որակով: Այս առաջին փուլերուն բջիջային հեռաձայն մը կ'արժէ 500-700 տոլար եւ կը ծառայէ միայն ուղղակիօրէն զանգելու:

1990-ական թուականներուն ընթացքին բջիջային հեռաձայններուն թիւը կը բազմապատկուի, եւ անոնց գինը կը նուազի: «Կապակցութիւն` չունեցող վայրերը կը նուազին: Այս շրջանին կը ծնի նաեւ ՍՄՍ-ը (Շորթ Մէսըճ Սիսթըմ):

Այս գործիքները անդադար կը բարելաւուին, անոնց հզօրութիւնը եւ ցանցերուն կարողութիւնները կ'աւելնան: 1994-ին շուկայ իջած առաջին սմարթֆոնը յաճախորդները չի գրաւեր: Սակայն մարդիկ կամաց-կամաց կը վարժուին գործածելու աւելի փոքրիկ, աւելի թեթեւ, առանց խճողող ալեհաւաքի, լման գիրերու պաստառով հեռաձայններ, որոնց պարունակութիւնը շատ աւելի հարուստ եւ ամբողջական է` օրատետր, նոթագրութեան կարելիութիւն, նկարներ եւ վիտէօներ ղրկելու կարելիութիւն, եւ համացանցին վրայ աշխատիլ:

### Ուշիմ բջիջային հեռաձայն (Սմարթֆոն)
Սմարթֆոնը, որ գրպանի համակարգիչի մը կը նմանի, ինքզինք կը պարտադրէ վերջապէս: Ան կարելիութիւնը կու տայ լուրեր եւ տեղեկութիւններ փոխանցելու, համացանցին վրայ փնտռտուքներ ընելու եւ ընկերային ցանցերուն վրայ փոխանակումներ ընելու,  ճամբայ գտնելու, նկարներ առնելու, ֆիլմեր նկարելու, առտուն արթննալու, երաժշտութիւն մտիկ ընելու, վիտէօներ դիտելու, օրատետրը կազմակերպելու, վճարումներ կատարելու, հեռուէն մեքենաներ աշխատցնելու եւ հեռաձայնելու:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հեռաձայն
Ստորոգութիւն:Բջիջային հեռաձայն
Ստամոքս

մինի|Մարդու ստամոքսը
մինի
**Ստամոքս** (), մարսողական ուղիին խոռոչաւոր անդամ։ 

Անիկա զետեղուած է որովայնին վերը, դէպի բերան ելլող խողովակին որկորին տակը:

Կերակրափողով անցած ուտելիքը կը հաւաքուի ստամոքսին մէջ, ուր տեղի կ'ունենան մարսողութեան գործընթացին առաջին փուլերը, երբ կերակրանիւթին կոշտ մասերը  հեղուկի կը վերածուին: 

Ստամոքսը ունի առաջնային (paries anterior) եւ յետին (paries posterior) պատեր։ Ստամոքսի գոգավոր, վեր ու աջ դարձած եզրը կը կոչուի փոքր կորութիւն (curvatura minor), իսկ վարի ու ձախ դարձած կոր եզրը՝ մեծ կորութիւն (curvatura major)։ 

Փոքր կորութեան վրայ, աւելի մօտ ստամոքսի ելքին, քան մուտքին, կը նկատու կտրուճ մը՝ «incisura angularis», ուր փոքր կորության երկու հատուածները կը միանան՝ կազմելով սուր անկիւն մը՝ «angulus ventriculi»։

### Չափահասներու պարագային
Չափահասի մը մօտ ստամոքսին հասակը մօտաւորապէս 25 սմ է, լայնքը` 12 սմ, իսկ տրամագիծը` 10 սմ: 

Անոր վարի ծայրը կապուած է աղիքին, որուն երկարութիւնը կրնայ հասնիլ մինչեւ եօթը մեթրի, այսինքն` մօտաւորապէս թենիսի դաշտի մը լայնքին: 

Աղիքը, ուղեղին նման, ունի նեւրոններ, այս յատուկ բջիջները անոր կարելիութիւնը կու տան հաղորդակցելու ուղեղին հետ: Այս «նամակաբաշխերը» ուղեղին անդադար լուր կու տան մարդուն անօթութեան վիճակին մասին, ինչպէս նաեւ`տրամադրութեան եւ յոգնութեան մասին, շնորհիւ սերոթոնինին, քունի հորմոնին մեծ արտադրութեան շնորհիւ:

### Մանրէներ
Գոյութիւն ունին հարիւր հազար միլիառ մանրէներ մարսողական խողովակին մէջ: Մօտաւորապէս երկու քիլօ կշռող մանրէներու այս խումբը, որ կը կրէ մայքրոպայոթ անունը, անհրաժեշտ է: Այս մանր մանրէներն են, որոնք կը մարսեն այն ուտելիքները, որ մարմինը չի կրնար մարսել:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Ստորոգութիւն:Ներքին գործարաններ
## Տե՛ս Նաեւ
*Ստամոքսի Խոց
Վարդագոյն Տուրմ

մինի
**Վարդագոյն Տուրմ,** Տուրմի նոր տեսակ մը, երբ քաքաօ արտադրող Պերի Քելպոթ ընկերութիւնը՝ 5 Սեպտեմբեր, 2017-ին,  կը գտնէ բնականօրէն վարդագոյն քաքաոյի տեսակ մը` Փղոսկրեայ Ափունքի (Ափրիկէ), Էքուատորի (Հարաւային Ամերիկա) եւ Պրազիլի մէջ (Հարաւային Ամերիկա): 
ձախից|մինի
Ապա ան հաւաքած է այս քաքաոյէն եւ զայն տուած` զուիցերիացի նշանաւոր տուրմ պատրաստողի մը: Այս տուրմի զուիցերիական վաճառանիշը գերմանական տարրալուծարանի մը հետ աշխատած է գտնելու համար միջոց մը` տուրմին բնական վարդագոյն գոյնը պահելու համար:
մինի
Տուրմը հարիւր առ հարիւր բնական է եւ չի պարունակեր որեւէ ոչ բնական նիւթ:

Վարդագոյն տուրմը նուազ լեղի է, քան` սեւ տուրմը: Անիկա ունի թէ՛ պտուղի, թէ՛ ալ աղի համ մը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տուրմ

## Տե՛ս նաեւ
*Տուրմ
*Քաքաօ
Սեթսապան

մինի|250x250փքս
**Սեթսապան**, Ճափոնի մէջ գարնանամուտը խորհրդանշող տօն:

Ճափոնի մէջ լուբիա նետելու օրը տօնական օր մըն է, որ տեղի կ'ունենայ գարնան առաջին օրը, ըստ լուսնային օրացոյցին. այսինքն` ընդհանրապէս 2 կամ 3 Փետրուարին: Այս տօնակատարութեան ընթացքին մարդիկ լուբիա կը նետեն իրենց տուներուն, սրբավայրերուն, տաճարներուն շուրջ` վախցնելու համար չար ոգիները:

Երբ տան մէջ տօնեն, ընտանիքի տղամարդը տապակուած լուբիան կը նետէ ըսելով. «Դեւերը դուրս, յաջողութիւնը ներս»: Սրբավայրերուն մէջ՝ բախտի լուբիան կը նետեն ժողովուրդին վրայ, զորս կը փորձեն բռնել:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աւանդութիւններ
Ստորոգութիւն:Փառատօններ
Ստորոգութիւն:Սովորութիւններ
Օրանժի թատրոնը

**Օրանժի թատրոնը,** Ֆրանսայի Օրանժ շրջանի թատրոնը հին ժամանակներու ամէնէն լաւ պահուած թատրոններէն մէկն է: 

Հռոմէական թատրոն է։ 

Կառուցուած է Ք.Ե. Առաջին դարասկիզբին։ 

Կառոյցը կը պատկանի Օրանժի քաղաքապետարանին ամառնային օփերային փառատօնին՝ Chorégies d'Orange-ի տունը։

Անոր աստիճաններուն վրայ կրնային նստիլ մօտաւորապէս 7000 հանդիսատեսներ: Անոր մուտքը վերէն էր, որովհետեւ թատրոնը շինուած էր փոսի մը մէջ: Բեմին վրայ դերասանները շատ բարձր խցանէ կրունկով կօշիկներ կը հագուէին, որպէսզի բոլոր հանդիսատեսները կարենային զիրենք լաւ տեսնել: Անոնք կը դնէին նաեւ դիմակներ, որպէսզի իրենց ձայնը աւելի լաւ արձագանգէր: 

## Պատկերասրահ

Image:955 ORG1005.jpg|alt=Կաղապար:Center
Image:969 ORG3002.JPG|alt=Կաղապար:Center
Image:Le_théâtre_Antique_d'orange_2007.jpg|alt=Կաղապար:Center
Image:Orange-Roman Theatre with new stage roof.jpg|alt=Կաղապար:Center
File:ORANGE Camerone2010.jpg|alt=The French Foreign Legion celebrating Camerone Day in the Roman Theatre of Orange
Image:Orange Roemisches Theater.jpg|alt=Կաղապար:Center


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հռոմէական կայսրութիւն
Ստորոգութիւն:Հռոմէական շրջանի թատրոններ
Ռայտեն` Ամպրոպի աստուածը

**Ռայտեն,** Ամպրոպի ճափոնական աստուածը, որ կը տիրապետէ կայծակին վրայ։

## Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
Ռայտենի կերպարին շուրջ կը նկատուին դարձող պզտիկ թմբուկներ: Այս ձեւով է, որ ճանչցուած է Ռայտենը: Երբ ան իր թմբուկներուն կը զարնէ, որոտումին ձայները կ'արձագանգեն եւ կայծակները կը փայլատակեն:

Ռայտեն յաճախ կը յայտնուի իր երկուորեակ եղբօր` Ֆուժինի հետ, որ հովու աստուածն է, սակայն միաժամանակ` Ռայտենի ամէնէն ոխերիմ թշնամին: Ֆուժին ունի կարմիր մազեր եւ մարմինը ծածկուած է ընձառիւծի մորթով:

Ռայտենի կ'ընկերակցի նաեւ փոքրիկ անասուն մը` Ռայժու, որ կրնայ տարբեր կերպարանքներ ստանալ` թռչող կրակէ գնդակ մը, կատու, կապիկ:

#### Անուանում
Անոր անունը կազմուած է «Ռայ»է, որ ճափոներէն կը նշանակէ որոտ, եւ «տեն»է, որ կը նշանակէ կայծակ: Զայն կ'անուանեն նաեւ Ռայ-ժին. «ժին», այսինքն` աստուած:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հին աստուածներ
Թայ բռնցքամարտ

մինի
**Թայ բռնցքամարտ,** Թայլանտի մէջ շատ մեծ ժողովրդականութիւն վայելող մարտարուեստ մը:

2016-ին Թայլանտի բռնցքամարտի խորհուրդին մէջ գրանցուած է մինչեւ 15 տարեկան 9998 երեխայ:
ձախից|մինի
Առօրեայ փորձերը կը սկսին ծանրութեան տոպրակներուն հարուածելով: «Ֆրանսական եւ Թայ բռնցքամարտի մարզաձեւերը կ'արտօնեն ոտքի հարուածները, սակայն Թայ բռնցքամարտի պարագային արտօնուած են նաեւ ծունկի, բռունցքի եւ արմուկի հարուածները:

Մրցաշարքը սկսելէն առաջ պուտտայական հոգեւորականներ կու գան աղօթելու` բռնցքամարտի մրցագորգին վրայ: Մրցաշարքը կը սկսի: Հարուածները իրարու կը յաջորդեն: Անոնք կրնան շատ ցաւցնել: Սակայն փոքրիկ մարզիկները լաւ պաշտպանուած են. անոնք ակռաները պահպանող յատուկ «ատամնաշար» մը կը գործածեն: Մրցում մը բաղկացած է 3 վայրկեան տեւող 5 րաունտէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խաղեր
Ստորոգութիւն:Մարզանքի տեսակներ
Նիեփի օրը

մինի|Լռութեան տօնին յաջորդող տօնակատարութիւնները
**Նիեփի օրը կամ լռութեան օրը**, Պալիի մէջ, ըստ լուսնային օրացոյցին, Նոր տարին տօնելու օրն է: 

## Աւանդութիւն
Մարդիկ ամբողջ օրը կ'անցընեն ամբողջական լռութեան մէջ: Պալիի բնակիչներուն համար, աւանդականօրէն, այս օրը իւրաքանչիւրին համար առիթ է կեդրոնանալու իր անձին վրայ եւ մտածելու անցեալին մասին: Ամբողջ օրը ոստիկաններ կը շրջին փողոցներուն մէջ` ստուգելու համար, թէ ամէն մարդ տո՞ւնն է եւ կը մտածէ՞ իր կեանքին մասին` առանց խանգարուելու լոյսերէն, ձայնասփիւռներէն, պատկերասփիւռէն կամ խօսակցութիւններէն: 

Զբօսաշրջիկներուն լուր կը տրուի, որպէսզի անոնք, առ ի յարգանք, մնան իրենց պանդոկին մէջ, ուր անոնք արտօնութիւն ունին պատկերասփիւռ դիտելու, պայմանաւ, որ անոր ձայնը ցած ըլլայ:
## Տօնակատարութեան թուականներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սովորութիւններ
Ստորոգութիւն:Նոր Տարի
«Օքզօ» խաղը

մինի
**«Օքզօ» (OXO) խաղը,** Պատմութեան առաջին վիտէօ-խաղը:

1952-ին, Էյ. Էս. Տուկլաս այս խաղը հնարած է ցուցադրելու համար մարդ-համակարգիչ փոխազդեցութիւնը, երբ ան իր թեզը ներկայացուցած է Քեմպրիճի համալսարանին մէջ: 

OXO-ն հասանելի չ'ըլլար հանրութեան համար եւ անով կրնային խաղալ միայն Քեմպրիճ համալսարանի ուսողութեան գիտաշխատանոցին մէջ, յատուկ արտօնութեամբ, որովհետեւ «EDSAC» սարքը հնարաւոր չէր տեղափոխել, եւ թէ՛ համակարգիչը, թէ՛ խաղը նախատեսուած էին միայն ակադեմական հետազօտական ​​նպատակներու համար: Առ այդ, այդ շրջանին խաղը յաջողութիւն չի գտներ, որովհետեւ այդ համակարգիչին միակ օրինակը կը գտնուէր համալսարանին մէջ:

Իւրաքանչիւր խաղ կ'ունենար մէկ օգտատէր՝ արհեստական ​​խելացի հակառակորդի մը դէմ եւ անիկա «կատարեալ» խաղ կը համարուէր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վիտէօ խաղեր
Ռիւկպի

մինի
**Ռիւկպին** ոտնագնդակի մարզաձեւ մըն է:

## Պատմութիւն
Ռիւկպին ստեղծուած է ոտնագնդակի մրցումի մը ընթացքին: Դէպքը կը պատահի 1823 թուականին, անգլիական ռիւկպի քաղաքին դպրոցներէն մէկուն մէջ: Ֆութպոլի մրցումի մը ընթացքին պատանի Ուիլիըմ Ուէպ Էլլիս գնդակը ձեռքերուն մէջ կ'առնէ զայն հակառակորդ խումբին ցանցին մէջ դնելու համար. ռիւկպին կը ծնի: 

Խաղը քանի մը տարի այս ձեւով խաղցուելէ ետք, ռիւկպին կը վերածուի իրեն յատուկ օրէնքները ունեցող իսկական մարզաձեւի մը:

## Հաւկթաձեւ գնդակը
ձախից|մինի
1835-ին  ռիւկպիի գնդակը հաւկթաձեւ կը դառնայ: Դիւրին չէր կլոր գնդակ մը ձեռքը առնել եւ զայն կուրծքին վրայ պահել: 

1835-ին գիւղին կօշկակարը` Ուիլիըմ Հիլպըրթ, կ'երեւակայէ պատրաստել աւելի երկար ձեւ մը ունեցող գնդակ մը: 

Առաջին գնդակները պատրաստուած էին խոզի միզամանով: Հետեւաբար անոնցմէ իւրաքանչիւրը տարբեր չափ մը ունէր: 

1892-ին, վերջապէս, օրինաւոր կերպով կը ճշդուի անոր չափը: Այդ ժամանակ անիկա կը կշռէր 411 կրամ, մինչ այսօր անոր ծանրութիւնը 460 կրամ է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարզաձեւ
Ստորոգութիւն:Ոտնագնդակ
Վերելակ

մինի
**Վերելակ,** մարդ կամ բեռ տեղափոխող, բարձրացնող խցիկ:

Արդի վերելակը հնարած է ամերիկացի Էլիշա Օթիս, շուրջ 1852-ին:

## Պատմութիւն
1857-ին, Նիւ Եորքի մէջ առաջին շէնք մը կ'օժտուի Օթիսի կողմէ շինուած վերելակով մը: Այս գիւտին շնորհիւ` միշտ աւելի բարձր շէնքեր պիտի շինուին Միացեալ Նահանգներուն մէջ:

Այդ ժամանակաշրջանին բազմաթիւ գիտաշխատողներ արդէն ստեղծած են վերելակներ: Սակայն մարդիկ կը վախնային եւ կը մտածէին, թէ անոնք վտանգաւոր են: 
ձախից|մինի
Օթիս իր գիւտը կը ներկայացնէ 1854-ին, Նիւ Եորքի մէջ: Ան կ'ելլէ տափարակ մակերեսի մը վրայ, որ դէպի վեր կը քաշուի հաստ չուաններու միջոցով: Ապա ան իր օգնականներէն կը պահանջէ, որ չուանները կացինով կտրեն: Այդ վայրկեանին վերելակը քանի մը սանթիմեթր միայն կ'իջնէ, ապա կ'անշարժանայ: 

Օթիս հնարած է արգելակի դրութիւն մը, որ վերելակը շատ ապահով կը պահէ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վերելակ
Ծովահէնները

մինի|Ծովահէններու խումբ, ԺԲ. դար
**Ծովահէնները** նաւեր գրաւող եւ կողոպուտի նպատակով ծովուն բացերը բռնի գործողութիւններ կատարող աւազակախումբեր են։

## Պատմութիւն
Ծովահէնները յայտնուած են առաջին նաւերուն հետ, 11,000 տարիներ առաջ:

Ամբողջ պատմութեան ընթացքին, ծովահէնները նաւերուն վրայ յարձակած են բոլոր ծովերուն մէջ, տարբեր ցամաքամասերու ջուրերուն մէջ:

Հին յոյներուն եւ հռոմէացիներուն ժամանակաշրջանին, Միջերկրական ծովը ծովահէններով լեցուն էր: Ապրանքներով լեցուն նաւերը յաճախ ծովահէններուն թիրախը կ'ըլլային: Օրինակի համար, որոնք կը գողնան հիւսիսային Ափրիկէէն դէպի Հռոմ ուղղուող ցորենի բերքը: Ք. Ա. 75 թուականին, անոնք նոյնիսկ կ'առեւանգեն պատանի Յուլիոս կայսրը: Անոնք վեց ամիս զայն բանտարկուած կը պահեն կղզիի մը վրայ:

ԺԶ. եւ ԺԷ. դարերը ծովահէններուն ամէնէն բարգաւաճ շրջանն էին: Քարայիպի եւ Անթիյներու կղզիներու շրջանը (Ամերիկա) անոնց նախասիրած «խաղավայրը» կը հանդիսանար:

Եւրոպացիները տակաւին նոր գտած էին Ամերիկան: Քրայիպի շրջանին մէջ անգլիական, սպանական եւ ֆրանսական նաւերը մեծ քանակով ոսկի եւ արծաթ կը փոխադրէին: Այս նաւերուն վրայ յարձակելով` ծովահէնները մեծ հարստութիւններ ձեռք կը ձգեն: 

Այդ ժամանակաշրջանին Կրիայի կղզին (այժմ Հայիթիի մէջ) ծովահէններու «մայրաքաղաքն» էր:

## Հետաքրքրական տեղեկութիւններ

* Հին յունարէն լեզուով ծովահէնները կը կոչէին «փէյրաթէս», որ կը նշանակէ` «ան, որ իր բախտը կը փորձէ»:

* Կային նաւաստիներ, որոնք ղրկուած կ'ըլլային թագաւորի մը կողմէ` յարձակելու ուրիշ երկիրներու նաւերուն վրայ: Այս նաւաստիները ստիպուած էին իրենց աւարը թագաւորին յանձնելու: Անոնք իրաւունք ունէին այս յարձակումները կատարելու միայն պատերազմի ժամանակ: Այս նաւաստիներէն շատեր հետագային ծովահէն կը դառնան` նախընտրելով իրենց գրաւած գանձերը իրենց պահել:
* Գոյութիւն ունէին նաեւ կին ծովահէններ: Անոնք կը հագուէին տղամարդոց նման, կը կռուէին եւ շատ կը խմէին: Անոնք տղամարդոց նման դաժան էին: ԺԹ. դարուն կին ծովահէն մըն էր Շինկ Շիհ, որ կը դառնայ Չինաստանի ծովու ծովահէններուն հետը: Ան կ'իշխէր 80.000 մարդոց եւ 1800 նաւերու վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Ծովահէնութիւնը հնադարեան Միջերկրականին մէջ
Ստորոգութիւն:Ծովահէնութիւն
Արեւայրուք

մինի
**Արեւայրուք**, ճառագայթման ազդեցութեամբ մաշկի այրուածք:

## Մորթի գոյնի փոփոխութիւն
ձախից|մինի
Վերնամորթին պարզ մորթի բջիջներուն մէջ կան ընգղայի ձեւով յատուկ բջիջներ` *մելանոսայթ*ները: Այս բջիջները մելանին կ'արտադրեն` մորթին տալով անոր գոյնը: Իւրաքանչիւր անհատի իր ծնողներուն կողմէ իրեն անցած ծիները կը բնորոշեն իր մորթին գոյնը: Սակայն անկախ այդ մորթի հիմնական գոյնէն` աշխատող *մելանոսայթ* բջիջներ ունեցող մորթին գոյնը մութ կը դառնայ, երբ արեւին տակ ըլլայ:

Սակայն արեւուն ճառագայթը չէ, որ այդ փոփոխութիւնը կը յառաջացնէ: Արեւուն ճառագայթը տարբեր յաճախականութեամբ կու գայ: Տեսանելի ճառագայթը միջին յաճախականութիւն է, սակայն ցած (եւ բարձր) յաճախականութեամբ ճառագայթները մարդուն կողմէ անտեսանելի են: Այս բարձր յաճախականութեամբ ճառագայթի տեսակներէն մէկն է անդրմանիշակագոյն ճառագայթը, եւ յատկապէս անոնք են, որոնք մորթին մութ գոյն կու տան: Նախ, մակերեսին վրայի մեռած մորթի բջիջները կը ծծեն այդ ճառագայթներէն մաս մը: Ապա *մելանոսայթ*ները կ՛արձակեն իրենց արտադրած մելանինը, որ իր կարգին կը ծծէ այդ ճառագայթներէն մաս մը: Մարդ որքան այս անդրմանիշակագոյն ճառագայթներու ազդեցութեան տակ գտնուին, այդքան մելանինի բջիջները կը շատնան, եւ մորթը միշտ աւելի մութ երանգ մը կը ստանայ:

### Մազին եւ մորթին միջեւ հակազդեցութիւն
Ամրան ընթացքին, օրուան անդրմանիշակագոյն ճառագայթները շատ զօրաւոր են, մեր (անպաշտպան) մորթը աւելի թուխ պիտի դառնայ, ինչպէս մեր մազերուն գոյնը խորհրդաւոր կերպով աւելի բաց պիտի դառնայ:

Մորթը գործարան մըն է, կուտակուած արեան բարակ երակներով սնանող կենդանի բջիջներու խաւեր: Մինչ մազը կենդանի բջիջներ չի պարունակեր: Մազերը կազմուած են 97 առ հարիւր քերաթինէ, փրոթէին մը, զոր կարելի է գտնել նաեւ եղունգներուն եւ անասուններու կոտոշներուն մէջ: Մնացած 3 առ հարիւրը մեծ մասամբ իւղ է. կան նաեւ ջուրի, հանքային աղերու հետքեր եւ մելանին:

Սակայն մելանինը նիւթ մըն է, որ գոյութիւն ունի թէ՛ մազին, թէ՛ ալ մորթին մէջ: Ան է, որ անոնց գոյնը կու տայ. եւ այդ մելանինն է, որ փոփոխութեան կ'ենթարկուի ամառնային պայծառ արեւուն տակ:

Մինչ արեւուն տակ մորթին գոյնը պղնձագոյն կը դառնայ, մազերուն գոյնը կ'անհետանայ: Մազերուն մելանինը կը պատրաստուի անոր արմատներուն մէջ գտնուող մորթին կենդանի բջիջներուն մէջ: Սակայն երբ ան կը գտնուի մազերուն մէջ, ան չի վերանորոգուիր: Երբ անդրմանիշակագոյն ճառագայթները կը մտնեն իւրաքանչիւր մազի թելի մէջ, քիմիական հակազդեցութիւն մը տեղի կ'ունենայ, եւ ան կը փճացնէ մազին մէջի մելանինը: Հետեւաբար, երբ մազերը արեւուն ճառագայթներուն տակ կը գտնուին, անոնք կը սկսին իրենց գոյնը կորսնցնել, ինչպէս ոսկորները` անապատին մէջ: Արդիւնք` մազերուն գոյնը աւելի բաց կը դառնայ, մինչ մորթին գոյնը կը մթննայ: Սեւ մազերը կրնան ստանալ շէկ երանգներ, իսկ սրճագոյն մազերը` դեղին երանգներ:

Աւելի խորունկը գտնուող մազերը կրնան նոյնը մնալ, մինչ դուրսի խաւերուն գոյնը կը թեթեւնայ. նոյն ձեւով, մորթի տարբեր խաւերու տակ գտնուող մորթը կը պահէ իր հիմնական գոյնը: Մորթի այն բաժինները, որոնք ընդհանրապէս միշտ արեւուն ազդեցութեան տակ են, ինչպէս ձեռքերուն վրայի բաժինը, կը պահեն իրենց քիչ մը մութ երանգը նոյնիսկ ձմրան:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Մաշկ
Օյմիաքոն

**Օյմիաքոն,** արեւելեան Սիպերիոյ մէջ ռուսական գիւղ մը:

Աշխարհի ամէնէն ցուրտ բնակուած շրջանը Օյմիաքոնն է:
ձախից|մինի|Օյմիաքոնի օդերեւութաբանական կեդրոնը
Այս բնակավայրին մէջ  կ'արձանագրուին աշխարհի ամէնէն ցած ջերմաստիճանները, որովհետեւ անիկա կը գտնուի ցուրտ հովը պահող երկու լեռնաշղթաներու միջեւ:

Հոն արձանագրուած է մարդաբնակ շրջանի մէջ ամէնէն ցած ջերմաստիճանը, – 71,2 աստիճան: Միջին հաշուով, ջերմաստիճանը – 50 է Յունուար ամսուն, եւ հոն գետինը անդադար սառած է: 

Օյմիաքոնի մէջ օդը այնքան ցուրտ է, որ հոն օդին մէջ նետուած եռացած ջուրը սառոյցի կը վերածուի գետին հասնելէ առաջ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուսիա
Ստորոգութիւն:Ռուսիոյ ցուրտ շրջաններ