Թոքիօ

**Թոքիօ** (, պաշտօնապէս **Թոքիոյի մեթրոփոլիս**), Ճափոնի մայրաքաղաքը եւ 47 բնակավայրերէն մէկը։ Մեծ Թոքիոյի տարածքն աշխարհի մէջ ամենախիտ բնակեցուած մեթրոփոլիթէնն է։ Քաղաքը Ճափոնիոյ կայսեր եւ Ճափոնիայի կառավարութիւն նստավայրն է։ Թոքիոն կը գտնուի Հոնսիու կղզիի Քանթօ տարածաշրջանի հարաւ-արեւելեան մասին մէջ  եւ կը ներառէ Իձու եւ Օկասավարա կղզիները։ Թոքիոն նախապէս յայտնի էր Էտո անուանումով (էտո՝ բառացի կը նշանակէ ծովափ)։ 1603 թուականին սիոկուն Իէյասու Թոքուկաուան քաղաքը դարձուց իր շտապ-բնակարանը եւ այն փաստօրէն դարձաւ կառավարութեան նստավայր։ Այն պաշտօնապէս դարձաւ մայրաքաղաք, երբ Մեյձի կայսրը 1868 թուականին իր նստավայրը Քիոթոյէն տեղափոխեց Թոքիօ: Նոյն այս ժամանակ Էտոն անուանափոխուեցաւ՝ դառնալով Թոքիօ։ Թոքիոյի մեթրոփոլիսը ձեւաւորուեր է 1943 թուականին` նախկին  եւ  միաձուլումէն։

### Մինչեւ 1869 թուականը (Էտոյի ժամանակաշրջան)

Թոքիօն ի սկզբանէ Էտո անունով փոքր ձկնորսական գիւղ էր, որը հին Մուսաշի նահանգի մաս կը կազմէր ։ Սկիզբը՝ 12-րդ դարու վերջերուն, ան Էտօ տոհմի ամրութիւնն է։ 1457 թուականին Օթա Տոքան կառուցեց Էտօ ամրոցը։ 1590 թուականին, Իէյասու Թոքուկաուան Էտօն իր կայանը դարձուց։ Երբ 1603 թուականին ան սիւունկուն դարձաւ, քաղաքը դարձաւ իր համազգային ռազմական կառավարութեան կեդրոնը։ Էտոյի ժամանակաշրջանի յաջորդ տարիներուն Էտոն զարգացաւ, դառնալով 18-րդ դարուն մէկ միլիոնէն աւելի բնակչութիւն ունեցող աշխարհի խոշորագոյն քաղաքներէն մէկը։ Էդոն փաստօրէն դարձաւ Ճափոնի մայրաքաղաքը, թէեւ կայսրը կ'ապրէր կայսրութեան մայրաքաղաք Քիոթոյի մէջ։ Այս ժամանակ քաղաքը տեւական կը վայելէր խաղաղութիւն, որը յայտնի «Փաքս Թոքուկաուա» (Pax Tokugawa) անունով, եւ նման խաղաղութեան առկայութեան պարագային Էտոն կը վարէր խիստ մեկուսացուած քաղաքականութիւնը, որը օգնեց քաղաքին խուսափիլ լուրջ ռազմական սպառնալիքէն։
Պատերազմներու կողմէ քանդուածներու բացակայութիւնը Էտոյին թոյլ տուաւ իր աղբիւրներու մեծ մասը նուիրաբերել քաղաքին վնաս հասցուցած հրդեհներու, երկրաշարժերու եւ այլ բնական աղէտներու կողմէ առաջացած վիճակի վերականգնմանը։ Այնուամենայնիւ, մեկուսացման այս երկարատեւ ժամանակաշրջանը եկաւ իր աւարտին 1853 թուականին՝ ամերիկացի Քոմոտոր Մեթիւ Փերիի Ճափոն ժամանմամբ։ Քոմոտոր Փերրին պայմաններ ստեղծեր էր Շիմոտա եւ Հաքոտաթէ նաւահանգիստներու բացման համար, ինչ որ պատճառ կը դառնայ նոր արտասահմանեան ապրանքներու պահանջարկի աւելացմանը եւ հետագային գնաճի խիստ աճին։ Այս գնաճի բարձրացման հետեւանքով առաջացած հասարակական դժգոհութիւնը հանգեցուց լայնածաւալ ապստամբութիւններու եւ ցոյցերու՝ մասնաւորապէս բրինձի հաստատութիւններու «սնանկացման» ձեւով։ Մինչդեռ Մեյձիի կայսեր կողմնակիցները օգտուեցան հանգամանքէն, ու այդ տարածուած ապստամբութիւններն ու ցոյցերը պատճառ դարձան իշխանութեան հետագայ ամրապնդմանը՝ 1867 թուականին տապալելով վերջին սիուկուն Իէյասու Թոքուկաուային։ 265 տարի անց *Pax Tokugawa*-ն եկաւ իր աւարտին։

#### Նիսիթամա շրջան
thumb|Նիսիթամա քաղաքի քարտէզ՝ նշուած կանաչ գոյնով

Թեյմա շրջանի արեւմտեան մասը կը զբաղեցնէ Նիսիթամա շրջանը (*gun*): Այս տարածքին մեծ մասը լեռնային է եւ ոչ պիտանի քաղաքաշինութեան համար: Թոքիոյի ամենաբարձր լեռը Քումոթորին է՝ 2017 մ (6617 ոտնաչափ) բարձրութեամբ: Թոքիոյի այլ լեռներէն են Թաքասուն (1737 մ), Օտաքեն (1266 մ) եւ Միթաքեն (929 մ): Եամանասի prefecture քաղաքապետերանի մօտ՝ Թեյմա գետի վրայ կը գտնուի Թոքիոյի  ամենամեծ լիճը՝ Օքութաման: Շրջանը կազմուած է երեք քաղաքէ (Հինոտէ, Միձուհո եւ Օքութամա) եւ մէկ գիւղէ (Հինոհարա):

Պատկեր:多摩ニュータウンの全景（2013年10月12日撮影）.jpg|Թեյմա
Պատկեր:Takao-san HachiojiUrbanDistrict.JPG|Հատիոձի
Պատկեր:Musashino in the afternoon.jpg|Մուսասինո


## Քաղաքային տեսարան
Թոքիոյի ճարտարապետութիւնը գլխաւորապէս ձեւաւորուեր է Թոքիոյի պատմութեան կողմէ: Պատմութեան վերջին շրջանին երկու անգամ մայրաքաղաքը մնացեր է աւերակներու տակ՝ 1923 թուականի Մեծ Քանթոյի երկրաշարժի, իսկ աւելի ուշ՝ 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թոքիոյի ռմբակոծութեան հետեւանքով: Այդ իսկ պատճառով Թոքիոյի քաղաքային տեսարանը գլխաւորապէս ունի ժամանակակից ճարտարապետութիւն, իսկ հին շինութիւնները քիչ են: Թոքիոյի մէջ կարելի է հանդիպիլ միաջազգային ասպարէզին մէջ յայտնի ճարտարապետութեան ժամանակակից շատ ձեւերու՝ ներառեալ Թոքիոյի միջազգային ֆորումը, *Asahi Beer Hall*-ը, *Mode Gakuen Cocoon Tower*-ը, *NTT Docomo Yoyogi Building*-ը եւ *Ծիածանի կամուրջը*: Թոքիոյի մէջ կայ նաեւ երկու առանձնայատուկ աշտարակ՝ Թոքիոյի հեռատեսիլի աշտարակը եւ այլն, ու Երկնային ծառը, որն ամենաբարձր աշտարակն է թէ՛ Ճափոնի, եւ թէ՛ աշխարհի մէջ, եւ երկրորդ ամենաբարձր կառոյցը աշխարհի մէջ՝ Տուպայի մէջ գտնուող Պուրճ Խալիֆայէն յետոյ:

Թոքիոն նաեւ ունի բազմաթիւ զբօսավայրեր եւ այգիներ: Թոքիոյի բնակավայրի կամ տեսադաշտի մէջ կայ 4 ազգային զբօսավայր՝ ներառեալ Ֆուձի-Հաքոնէ-Իձուն, որ կը ներառէ բոլոր Իձու կղզիները:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ