Շուշուայ Ջարդերը (Շուշիի Կոտորածները)

[alt=1920 թուականին Ատրպէյճայնցիներուն կողմէն աւերակուած Շուշուայ Հայկական մասը։ Նկարի կեդրոնին Հայաստանեաց Առաքելական Սբ․ Ղազանչեցոց Եկեղեցին|մինի|[1920 թուական|1920 թուականին Ատրպէյճայնցիներուն կողմէն աւերակուած Շուշուայ Հայկական մասը։ Նկարի կեդրոնին Հայաստանեաց Առաքելական Սբ․ Ղազանչեցոց Եկեղեցին։]]
**Շուշուայ** **Ջարդերը ** կամ **Շուշիի** **Ջարդերը** եւ կամ **Շուշիի Կոտորածները** 1920 թուականի Մարտ ամսուն 22-էն 26-ը տեղի ունեցած Շուշիի Հայ բնակչութեան զանգուածային սպաննութիւնները, աւերածութիւնն եւ Արցախի մարմնական ու մշակութային Հայաթափումն էր։Զոհերուն թիւը ըստ աղբիւրին կը տատանուի 500-էն 20,000-ի:

## Կոտորածը
Ապստամբութիւնը խեղդելէն անմիջապէս ետք, Ազէրի զօրագունդերը, քաղաքին մէջ հաստատուած Ազէրի բնակչութեան հետ միասին, իրենց բարկութիւնը թափեցին Շուշեցի Հայերուն վրան։ Քաղաքին եկեղեցիները կրակին տրուեցան, ինչպէս նաեւ մշակութային կեդրոնները, դպրոցները, գրադարանները, առեւտրական հաստատութիւնները, եւ ունեւոր Հայերուն տուները։ Եպիսկոպոս Վահան Տէր-Գրիգորեանը, ով հաճոյակատարութեան քաղաքականութիւն կը վարէր Ազէրիական իշխանութիւններուն կողմէն, կը սպաննուի ու կը գլխատուի, անոր կտրուած գլուխը մկունդի (մեծ-նիզակ) վրան դրուած թափօրով մը կը շրջուի քաղաքին փողոցներուն մէջ։ Ոստիկանապետ Աւետիս Տէր-Ղուկասեանը կը վերածուի «մարդկային ջահ»-ի մը (կրակին կը տրուի), մինչ հարիւրաւոր մարդիկ կը սպաննուին։

## Արդիւնք
[ձախից|մինի|[Շուշի|Շուշի Քաղաքին հայկական մասը ջարդերէն ետք։ Նկարի յետամասին՝ Սուրբ  Ամէնափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին]]
5-6 Հազար Հայեր կրցան փախչիլ Քարինտակ-Վարանդա-Դիզակ ճանապարհով։ 1920-ի Ապրիլի 11-ին Արցախի (Ղարաբաղի) մօտ 20 գիւղեր աւիրուած էին երկու տարի առաջ ստեղծուած «Ազրպէյճանի հանրապետութեան» ոյժերուն կողմէն։ 25,000 Հայեր դարձած էին անօթեւան (6,000 փախստականներ Շուշիէն)։

### Զոհերու Թիւը
Ըստ Կովկասեան Օրացոյցի (Ռուսերէն՝ Кавка́зский календа́рь, *Քաւքազսքիհ Քալէնտար*, տոմար-տարեգիրք) 1917 թուականի թիւին, 1916 թուականի Յունուարի 14-ին (հին տոմարաւ՝ Յունուարի 1-ին) Շուշիի Հայերուն թիւն էր 23,396, անոնք կը կազմէին ընդհանուր բնակչութեան 53,3 տոկոսը, եւ 19,091 Մահմետական-Շիա գաղթաբնակներ (մես մասամբ Թիւրքական ծագումով) որոնք կը կազմէին «բնակչութեան 43,5 տոկոսը

Շուշիի Կոտորածներուն զոհերու թիւնը վէճի առարկայ է, ոմանք կ՚ըսեն թէ անոնց թիւը կը կազմէ մի քանի հարիւր, իսկ ուրիշներ կը պնդեն թէ անոնց թիւը կը հասնի 20,000-ի։

## Վնասուց Հատուցում
Ազրպէյճանի ներքին գործոց նախկին նախարար *Պէհպուտ Խան Ճաւանշիրը* կ՚ենթարկուի մահապատիժի ՀՅԴ (Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան) կողմէն, «Նեմեսիս գործողութեան» ընթացքին։

## Յիշատակում
Երեւելի Ռուս բանաստեղծ Օսիփ Մանտէլշթամը (Ռուսերէն՝ Осип Мандельштам) որ այցելած էր Շուշին 1930 թուականին, 1931 թուականին գրած է ոտանաւոր մը «Փայետոնի Վարորդը» վերնագիրով, ի յիշատակ ջարդին եւ հրդեհին․

Բնագիրին մէջ Մանտէլշթամ-ը գործածած է Ռուսերէն՝ «*Նակորնօ Քարաբախ»* (Нагорный Карабах) բառը, որուն «*Քարա*» (Թրքերէն՝ قره/Kara/Qara) մասնիկը Թրքերէն կը նշանակէ սեւ, իսկ «Բաղ» (Պարսկերէն՝ باغ) որ Արեւմտահայերէնի տառադարձութեամբ կը հնչուի «*պաղ»* կը նշանակէ բակ կամ պարտէզ։

## Տե՛ս Նաեւ

* Արցախի <big>Շուշի</big> Քաղաքը։
* <big>Շուշիի</big> Ազատագրումը։
* Շուշի Քաղաքին Պատմուեան Թանգարան։Սասնոյ Ջարդեր։
* Տիգրանակերտի Ջարդերը (1895)։
* Խանասորի Արշաւանք։
* Սարդարապատի Հերոսամարտ։
* Այնթապի Բերդ։
* Երեսուն Ամեայ Ցեղասպանութիւնը։
* Հայոց Ցեղասպանութիւն (Մեծ եղեռն 1915)։
* Ամօթալի Արարք Մը (գիրք)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ցեղասպանութիւն
Ստորոգութիւն:Շուշի
Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ
Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն