Աթէնք Էփիտաւրոս փառատօն

մինի|Աթէնքի-Էփիտաւրոսի Փառատօնին 2021-էն պաշտօնական բանատառը (լոկօ)
մինի|Աթէնքի-Էփիտաւրոսի Փառատօնին սկզբնական բանատառը (լոկօ)
**Աթէնք-Էփիտաւրոս Փառատօն** (յուն․՝ Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, անգլ․՝ Athens - Epidaurus Festival) արուեստի ամէնամեայ փառատօն որ սկսաւ 1955-ին։ Կը հանդիսանայ Աթէնքի եւ Էփիտաւրոսի փառատօներուն զարգացումը եւ տեղի կ'ունենայ Աթէնքի եւ Էփիտաւրոսի մէջ ամէն տարի՝ ամառուան ամիսներուն ընթացքին եւ կը տեւէ մինչեւ Սեպտեմբերի սկիզբը։ Յունաստանի ամէնէն ծանօթ՝ միջազգային ճամաչումով, փառատօներէն է։

## «Յունական Փառատօն» ընկերութիւն
Փառատօնին կազմակերպման պատասխանատուութիւնը՝ 1998-էն ետք, կը պատկանի «Յունական Փառատօն» ընկերութեան (Ελληνικό Φεστιβάλ Α.Ε.), որուն բաժնատէրն է Յունական Պետութիւնը: Անոր նպատակն է կազմակերպել երաժշտական, թատերական եւ արուեստի զանազան ձեռնարկներ, հրապարակել հրատարակութիւններ, գիրքեր, ինչպէս նաեւ փառատօնի ձեռնարկներուն ցուցադրութեան վերաբերեալ տեսողական եւ լսողական միջոցներ։ Կը տնօրինուի եօթը հոգինոց վարչական խորհուրդի կողմէ, որուն պաշտօնավարման ժամկէտը երեք տարի է։ Նիւթական միջոցները կը ստացուին Պետութեան կանոնաւոր պիւտճէի դրամաշնորհէն, Բարնիթայի եւ Քերքիրայի խաղատուներու մուտքերու տոկոսէն, հովանաւորութիւններէ եւ ներկայացումներէ ու անոր տարածքներու զիջումներէն ստացուած եկամուտներէն:

Թագավարակի (քորոնաժահրի) համաշխարհային համաճարակին պատճառով 2020-ին, Աթէնքի եւ Էփիտավրոսի Փառատօնը յատուկ միջոցներ հաստատեց հանդիսատեսներու, արուեստագէտներու եւ աշխատողներու առողջութիւնը ապահովելու համար:

## Ձեռնարկներ-Վայրեր
[մինի|2012 [Իրոտու Ադիքու Օտէոն - Ճիաքոմօ Փուչինիին Թոսքայի ներկայացում]]
Մինչեւ 2005-ին, Յունական Փառատօնը իբրեւ ներկայացումներու վայրեր կը գործածէր միայն Իրոտու Ադիքու Օտէոնը, Էփիտաւրոսի հնադարեան թատրոնները (Ասքլիբիոս թատրոն, Հին Քաղաքի Թատրոն), եւ Լիքավիթոսի թատրոնը։ 2006-ի ամառէն սկսեալ, Ազգային Դրամատան զիջումէն ետք, նոր թատրոն մը եւ համապատասխան կառոյցներ կը ստեղծուին «Ցաուսօղլու» նախկին գործարանի տարածքներուն մէջ՝ Բիրէոս 260 փողոցին վրայ։ Միեւնոյն ժամանակ, առաջին անգամ ըլլալով գործածուեցան նաեւ Աթէնքի աւելի ընդարձակ այլ վայրեր, ինչպէս օրինակ՝ Իրինի Բաբայի «Աթէնքի Դպրոցը», Պենաքի Թանգարանը, Ֆալիրոյի Ողիմպիական Փակ Մարզասրահը եւայլն։

Իր ներկայացումներուն համար նոր վայրերու ստեղծումէն զատ, ընկերութիւնը նպատակ ունի ընդլայնել հանդիսատեսներուն թիւը, բարձրացնել եւ ցուցադրել նոր արուեստագէտներու աշխատանքը, հրաւիրելով եւ գործակցելով հետաքրքիր արուեստագիտական ձեւերու հետ՝ ներկայացնել պարի, երաժշտութեան եւ թատրոնի արդի միտումները։ Փորձ կը կատարուի համադրել իր քայլերը եւրոպական նշանակալի, համանման փառատօներու հետ։

## Պատմական
Էբիտաւրոսի Փառատօնը (Φεστιβάλ Επιδαύρου) ինչպէս նաեւ Աթէնքի Փառատօնը (Φεστιβάλ Αθηνών) միաժամանակ  հիմնուած են 1955-ին, շնորհիւ այն ժամանակուան Նախագահութեան Նախարարին եւ ապագայ Վարչապետին՝ Եորղոս Ռալիսի ջանքերուն: Էբիտաւրոսի Փառատօնը ծանօթ է նաեւ իբրեւ Էբիտաւրիա (Επιδαύρια) եւ տեղի կ'ունենայ Էբիտաւրոսի հին թատրոնին մէջ (Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου), որ ունի 10 000 հոգի տարողութիւն եւ յատկապէս յայտնի է իր բնական ձայնարկութեամբ:

Զոյգ փառատօներուն գոյութեան առաջին տարիներուն եւ մինչեւ 1998, պատասխանատուութիւնը ստանցնած էր «Յունաստանի Զբօսաշրջութեան Կազմակերպութիւն»ը։

#### Առաջին նշանակելի ներկայացումներ (1955-1965)
Փառատօնի առաջին քառասնօրեայ կազմակերպութիւնը նուիրուեցաւ հնադարեան ողբերգութիւններու։ Անոր ընթացքին նշանակելի եղան Ալեքսիս Մինոթիսին եւ Քաթինա Փաքսինուին ներկայացումները եւ Նիւ Եորքի Ֆիլհարմոնիք նուագախումբի ներկայացումը։ Պաշտօնական բացումը տեղի ունեցաւ 19 Յունիս 1955-ին Էվրիբիդիսի «Էքաւի» ներկայացումով։

Փետրուար 1956-ին, Կառավարութեան Նախագահութեան նախարարի պաշտօնը ստանձնեց Կոստանտինոս Ցացոս։ Ան իր անունը կապեց Փառատօնին հետ մինչեւ 1961-ի ընտրութիւնները։ Փառատօնին մեկնարկած օրը (24-8-1955) իր մտայղացողը՝ Եորղոս Ռալիս հետեւեալը կը յայտարարէ․-

*Աթէնքի Փառատօնը, որ այսօր կը բացուի փառաւոր ազդանշաններով եւ գրաուած է թէ՛ յոյն եւ թէ՛ օտար հասարակութեան սրտագին հետաքրքրութիւնը, կը հանդիսանայ մեր երկրի մէջ երբեւէ արձանագրուած արուեստի եւ զբօսաշրջիկութեան մեծագոյն ձեռնարկը:* 

*(Το Φεστιβάλ Αθηνών, το οποίον εγκαινιάζεται σήμερον με τους λαμπροτέρους οιωνούς και έχει συγκεντρώσει ζωηρότατον το ενδιαφέρον του ελληνικού και του διεθνούς κοινού, αποτελεί την μεγαλυτέραν καλλιτεχνικήν και τουριστικήν προσπάθειαν που εσημειώθη ποτέ εις την χώραν μας․)*
[մինի|[Էբիտաւրոսի հին թատրոն, 11 Յուլիս 2009, ներկայացում ]]
1957-ին Էբիտաւրոսի հին թատրոնին մէջ առաջին անգամ կը ներկայացուին հնադարեան կատակերգութիւններ։ Ազգային Թատրոնը Ալեքսիս Սոլոմոսի բեմադրութեամբ կը վերակենդանացնէ Արիստոֆանիսին թատերախաղերը, սկսելով «Լիսիսթրաթի»ով:

1959-ին, Գարոլոս Քուն կը ներկայացնէ Արիստոֆանիսի «Թռչուններ», Մանոս Խածիտաքիսի երաժշտութեամբ եւ Եանիս Ցարուխիսի բեմադրութեամբ եւ զգեստներով։ Սակայն կը հանդիպի հանրութեան բուռն ընդդիմութեան եւ կառավարութեան միջամտութեամբ փառատօնէն կը հեռացուի:

1960-ին եւ 1961-ին փառատօնին առաջին անգամ ըլլալով կը ներկայացուին օփերաներ, ուր պատմութեան անցած են Մարիա Քալասին մեկնաբանութիւնները՝ Վինչենզօ Պելինիի «Նորմա»ն (1960) եւ Լուիճի Քերուպինիի «Միդիա» (1961) ներկայացումներուն մէջ։

1961-ին Իրոտու Ադիքու Օտէոնին մէջ Լոնտոնի Թագաւորական Օփերայի պալէն ներկայացում կ՛ունենայ Մարկօ Ֆոնթէյնի հետ, իսկ յաջորդ տարին՝ Ֆրանք Սինաթրա։

1963-ին, Ֆոնթէյնի հետ միասին, Աթէնքի Փառատօնին կը ներկայանայ նաեւ Ռուտոլֆ Նուրէեւ. Ատիկա Նուրէեւի բազմաթիւ ներկայութիւններէն առաջինն էր Փառատօնին, ուր ան մասնակցեցաւ որպէս պարող, պարուսոյց եւ իր կեանքի վերջաւորութեան՝ որպէս նուագախումբի ղեկավար:

1965․- Փարիզի Օփերայի «Ֆաուսթի Անէծքը», բեմադրուած եւ պարագրուած Մորիս Պէժարի կողմէ, ինչպէս նաեւ Ճիւզէփէ Վերտիի «Ռեքուիեմ»ը ներկայացուած Հերպըրթ ֆոն Քարաճանի եւ Պերլինի Ֆիլհարմոնիք Նուագախումբին կողմէ:

#### Նշանակելի ներկայացումներ՝ 1965-էն մինչեւ 1999
մինի|Լիքավիթոս թատրոնը, համանուն բլուրին վրայ
1960-ի տասնամեակ․ Իրոտու Ադիքու Օտէոնին մէջ, ինչպէս նաեւ Էբիտաւրոսի հին թատրոնին մէջ Վիենայիի եւ Պերլինի ֆիլարմոնիք նուագախումբերու բազմիցս ներկայացումներ՝ Հերպըրթ ֆոն Քարաճանի խմբավարութեամբ, ինչպէս նաեւ Մորիս Պեժարի պալէներու ներկայացումներ (1964,1965)։

Յունական զինուորական բռնիշխանութեան ժամանակ (1967-1974), կը նկատուի լճացում մը եւ ընդհանուր միտում մը դէպի ներփակուածութիւն։ 1972-ին Սոֆոքլիսին «Իլեքթրա»ին ներկայացումը նոր սերունդի պատկանող Սբիրոս Էվանկելաթոսին կողմէ կը վերակենդանացնէ փառատօնը։

1975-ին առաջին անգամ կ՛արտօնուի բացի Ազգային Թատրոնէն, ուրիշ թատերախումբերու եւ համաշխարհային տարողութեամբ նուագախումբերու եւ պալէներու ալ փառատօնին ներկայացումներ կատարել՝ «Գարոլոս Քուն» Արուեստի Թատրոնին, Հիւսիսային Յունաստանի Թատրոնին (ΚΘΒΕ), Կիպրոսի թատերախումբին (ΘΟΚ)։ Իսկ 1979-էն ետք, «Լա Սքալա»ին, Մեծն Բրիտանիոյ Ազգային Թատրոնին, Պոլշոյ Պալէյին, Սթանիսլաֆսքի Պալէյին, Ալվին Էյլի Ամերիկեան Պարային թատրոնին, Մարթա Կրահամ պարախումբին, Նուրէեւ եւ Պեժար պարային կազմերուն։ Ատոնց կողքին, առաջին անգամ Փառատօնին հանդէս կու գան իրենց ներկայացումներով հանրածանօթ բեմադրիչներ, օրինակ՝ Լուքա Ռոնքոնի, Բիթըր Շթայն, Ռոպերթ Շթուրուա, Մաթիաս Լանհոֆ, Թանթասի Սուզուքի, Վալերի Ֆոքին, Աննա Պանտորա, եւայլն։

1991-ին, առաջին անգամ Իրոտու Ադիքու Օտէոն մեջ ելոյթ կ՛ունենայ երգիչ Լուչիանօ Փաւարոթի (2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ), իսկ 1993-ին սոփրանօ Մոնսերաթ Քապալիէ եւ Խոսէ Քարերաս համերգ մը կը կատարեն Էբիտաւրոսի հին թատրոնին մէջ։ 

Այդ տարիներուն, ինչպէս նաեւ յաջորդողներուն, վճռորոշ դեր ունեցած է Միքիս Թէոդորաքիս, որ իր անունը կապած է Աթէնքի Փառատօնին եւ Եփիտաւրոսի մէջ ներկայացուած արտադրութիւններուն հետ։
[մինի|Աթէնք Էբիդաւրոս փառատօն․ [Իրոտու Ադիքու Օտէոն, Պոլշոյ Պալէ, Սեպտ․ 19, 2017 ]]
Էբիտաւրոսի Փառատօնին զուգահեռ, ներկայացումներ (սկիզբը միայն երաժշտական եւ աւելի ուշ թատերական) տեղի կ'ունենան Էբիտաւրոսի Հին Թատրոնին մէջ։ Սկիզբին, փորձարարական հիմունքներու վրայ՝ 1995-ին «Երաժշտական Յուլիս»ով (Μουσικός Ιούλιος) եւ մեծ յաջողութիւն կ՛արձանագրեն։ Այնուհետեւ փառատօնը մնայուն կը դառնայ եւ կը միանայ Աթէնք-Էբիտաւրոս Փառատօնին:

#### ԻԱ․ դար
Նոյեմբեր 2005-ին Եորղոս Լուքոս կը ստանձնէ Աթէնքի եւ Էփիտաւրոսի Փառատօնի գեղարուեստական տնօրէնի պաշտօնը։ Իր պաշտօնավարման ընթացքին՝ մինչեւ 2016, ան կը ձեռնարկէ արմատական եւ նորարար փոփոխութիւններու, որոնք կը վերաբերին փառատօնի փիլիսոփայութեան, կառուցուածքին, ծրագրին եւ ձեռնարկներու բռնագարաւառներուն։

Աթէնքի եւ Էփիտաւրոսի փառատօնին մասնակցող դէմքերէն եղած են՝ Փինա Պաուշ (որ իր առաջին մասնակցութենէն ետք 1992-ին Իրոդիոնի մէջ, 2008-ին Էփիտաւրոսի մէջ կը ներկայացնէ «Օրֆէաս եւ Եւրիդիքի» օփերան), Արիան Մնուշքին, Քեւին Սփէյսի, Ֆիոնա Շօ, Լայզա Մինէլի, Թոմաս Օսթերմայէր եւայլն, ինչպէս նաեւ նոր սերունդի յոյն եւ օտար արուեստագէտներ։

2008-ին Փառատօնը կ՛անցնի Մշակոյթի Նախարարութեան հսկողութեան տակ։

                 

## Ծանօթագրութիւններ