open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Լիմասոլ

**Լիմասոլ** (), որ յայտնի է նաեւ Լէմէսոս անունով, ծովեզերեայ քաղաք մըն է (Միջերկրական Ծովու ափին) որ, կը գտնուի Կիպրոսի հարաւային ափին վրայ: Կը համարուի կղզիի երկրորդ մեծագոյն քաղաքը (Նիկոսիայէն ետք)։ Լիմասոլը Կիպրոսի ամենախիտ բնակչութիւն ունեցող շրջանն է:

Լիմասոլը կառուցուած է յունական երկու հին քաղաքներու՝ Ամաթուսի եւ Կուրիոնի միջեւ։ Քաղաքի պատմական կեդրոնը կը գտնուի միջնադարեան Լիմասոլի Բերդին եւ Հին Նաւահանգիստին շուրջը։ Լիմասոլը կը տարածուի, Միջերկրականի երկայնքով՝ աւելի հեռուն քան բերդին եւ նաւահանգիստին սահմանները, իսկ անոր արուարձանները կ’երկարին ծովափէն մինչեւ Ամաթուս։ Քաղաքէն արեւմուտքը կը գտնուի Աքրոթիրին, որ Կիպրոսի կղզիին վրայ գտնուող բրիտանական արտասահմանեան տարածքներէն մէկն է՝ Աքրոթիրի եւ Տէքէլիա։

## Լիմասոլ անունը
Լիմասոլ անունը կու գայ հին յունական Նեմեսոս բառէն (Greek: Νέμεσσος, romanized: *Nemessos*), որ կը նշանակէ (մէկը՝ մէջտեղը գտնուող): Սա ամենայն հաւանականութեամբ կը վերաբերի քաղաքի դիրքին. քաղաքը կը գտնուէր Ամաթուս եւ Կուրիոն քաղաքներուն միջեւ: Ժամանակի ընթացքին անունը փոխակերուած է «Լեմեսոս»ի, իսկ անգլերէն յայտնի է որպէս «Լիմասսոլ»: 

Այսօր Լիմասոլը ժամանակակից եւ զարգացած քաղաք մըն է՝ բարձր շէնքերով, գեղեցիկ լողափերով եւ լայն զբօսայգիներով։ Քաղաքին կեդրոնը կը պահէ իր հին հմայքը՝ նեղ փողոցներով եւ պատմական շէնքերով, մանաւանդ միջնադարեան ամրոցով, որ կը գործէ իբրեւ թանգարան։ Լիմասոլը յայտնի է նաեւ իր գինիի փառատօններով, ծովափնեայ շրջանցիկ ճամբաներով եւ միջերկրական խոհանոցով։ Զբօսաշրջիկները կը վայելեն արեւոտ եղանակը, մշակութային կեանքը եւ ջերմ մթնոլորտը, որ կը դարձնէ Լիմասոլը Կիպրոսի ամենահմայիչ քաղաքներէն մէկը։

## Ծանօթագրութիւններ
Մորֆու

**Մորֆու**(), Մորֆուն հին եւ պատմական քաղաք մըն է, որ կը գտնուի Կիպրոսի հիւսիս-արեւմուտքը։ Յայտնի է իր գեղեցկութեամբ, համով նարինջի դաշտերով, ջինչ ծովերով։

Քաղաքը ունի հին եկեղեցիներ, քարէ շէնքեր ու փոքրիկ միջնաբերդեր, որոնք կը պատմեն քաղաքի ապրած բազմաթիւ ժողովուրդներու մասին։

Աղիօ Մաման Մորֆուի ամէնէն յայտնի հին ու գեղեցիկ եկեղեցիներէն է։ Կը գտնուի քաղաքին կեդրոնը եւ շատ սիրուած է ժողովուրդին կողմէ։ Եկեղեցին ոչ միայն աղօթատեղի է, այլեւ՝ փոքրիկ հանդիպումներու ու համայնքային ժողովներու վայր։ Ան կը պահէ քաղաքի հին ժամանակներուն պատմութիւնը։

1974-էն առաջ Մորֆուն, խաղաղ եւ աշխոյժ շրջան մըն էր, ուր մարդիկ կը մշակէին հողը, կը զուարճանային միասին եւ ունէին ջերմ համայնք մը։ 1974-ի իրադարձութիւններէն ետք տեղացիներէն շատեր ստիպուեցան հեռանալ, բայց չմոռցան իրենց տուները։ Այսօր Մորֆուն կը գտնուի Թուրքիոյ կողմէ գրաւուած Կիպրոսի հիւսիսային շրջանին մէջ, բայց կը մնայ յոյսի եւ վերադարձի նշան այն մարդոց համար, որոնք այդ շրջանէն են։

## Ծանօթագրութիւն
Կակոփետրիա

**Կակոփետրիա** ()

Կակոփետրիան պատմական եւ գեղատեսիլ գիւղ մըն է Կիպրոսի մէջ, որ կը գտնուի Թրոտոսի լեռներուն վրայ, Նիկոսիայէն մօտ 55 ք.մ. հարաւ–արեւմուտք։ Գիւղը կը գտնուի 667 մետր բարձրութեան վրայ եւ կը նկատուի Սոլէայի հովիտի ամենաբարձր եւ սիրուած բնակավայրերէն մէկը։ Կակոփետրիա ունի մօտ 1,200 մշտական բնակիչ, սակայն ամրան ամիսներուն բնակչութիւնը կը շատնայ անոնցմով, որոնք ամառանոց ունին հոն, կամ եղած են գիւղէն, սակայն կայք հաստատած են Նիկոսիոյ մէջ։

## Սուրբ Նիկոլաոս տիս Ստեգիս
Կակոփետրիայի մօտ կը գտնուի Աղիոս Նիքոլաս եկեղեցին («Տանիքաւոր Սուրբ Նիկողայոս»), ԺԱ դարու եկեղեցի մը, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին մաս կը կազմէ Թրոտոս շրջանի նկարազարդ տասը եկեղեցիներու շարքին։ Ան Կիպրոսի միակ պահպանուած Միջին Բիւզանդական շրջանի կաթողիկէ եկեղեցին է, հռչակուած իր հարուստ որմնանկարներով եւ միջնադարեան ճարտարապետութեամբ։

## Տարածք
Գիւղը կը գտնուի Կարկոթիս եւ Կարիլլիաս գետերու միացման կէտին վրայ։ Այս երկու գետերը կը միանան գիւղի կեդրոնական հատուածին մէջ եւ կը կազմեն Կլարիոս գետը, որ կը հոսի ամբողջ Սոլէայի հովիտին երկայնքին եւ վերջապէս կը թափի Մորֆուի ծոց։ Տարածքը կը բնորոշուի խիտ անտառային մակերեսով, ձորերով եւ քարաշէն հին բնակավայրերով, որոնք Կակոփետրիային առանձնայատուկ բնութիւն եւ հմայք կու տան։

Գիւղը ունի երկու հիմնական բաժիններ. **Նոր Կակոփետրիա**, որ գերակշռաբար կը բաղկանայ մեծ եւ արդի տուներէ, կառուցուած լայն թեքավայրերուն եւ գետեզերքին, եւ **հին Կակոփետրիա**, որ կը պահէ իր միջնադարեան կառուցուածքն ու ոճը՝ նեղ ոլորուն փողոցներ, երկյարկ քարաշէն տուներ, փայտաշէն պատշգամներ եւ թեք, կարմիր կտուրներ։ Հին գիւղը կը համարուի Կիպրոսի գեղեցիկ եւ ինքնատիպ գիւղական հատուածներէն մէկը։

## Պատմութիւն
Պեղումները կը վկայեն, որ Կակոփետրիայի շրջանը բնակուած էր արդէն մ.թ. 6–7-րդ դարերուն։ 1938-ի պեղումներուն ընթացքին յայտնաբերուած են տաճարի մէկ սրահին բեմը, որ ըստ երեւոյթին նուիրուած էր Աթենա աստուածուհիին, ինչպէս նաեւ մեծ թիւով կաւէ արձանիկներ եւ զէնքի մնացորդներ, վերագրուած՝ Կիպրոսի արխայիկ եւ դասական շրջաններուն։ Այս բոլոր գտածոները կը վկայեն, որ Աթենա եւ Հերակլէս աստուածները պաշտուած են շրջանին մէջ։ Գտածոները այսօր կը պահուին Նիկոսիոյ Հնագիտական Թանգարանին մէջ։

## Գիւղի անվանումը
Գիւղանուան ծագումին մասին կան երկու հիմնական վարկածներ. մէկը կը բխի յունարէն *kako* («վատ») եւ *petra* («քար») բառերէն, իսկ երկրորդը կը կապուի տեղական աւանդութեան՝ «Պետրա տու Անտրոճինիի» կամ «Ամոլի Քար»-ին։ Ըստ աւանդութեան՝ նորապսակ զոյգեր կը նստէին այդ մեծ քարին վրայ՝ բարի բախտ յուսալու համար, սակայն օր մը քարը կը գլորի եւ կը ճնշէ անոնցմէ մէկը: Այսպիսով՝ ժողովուրդը կը սկսի զայն կոչել «վատ քար», իսկ գիւղը՝ Կակոփետրիա։
Պանօ Լեւքարա

**Պանօ Լեւքարա (****)** Կիպրոսի կղզիին վրայ գտնուող գիւղ մըն է, որ յայտնի է իր նրբագեղ ժանեկագործութեամբ () եւ արծաթէ ձեռագործներով։ Գիւղը իր անունը ստացած է իր կայծքարի եւ կրաքարի սպիտակ գոյնէն. Լեւքարա բառը կազմուած է յունարէն *«լեւքա»* () եւ *«օրի»* *(**)* բառերէն։ *Պանօ* կը նշանակէ «վերին», որովհետեւ գոյութիւն ունի նաեւ Քաթօ Լեւքարա, ուր *քաթօ* կը նշանակէ «վարը»։ Քաթօ Լեւքարան առանձին գիւղ մըն է, որ կը գտնուի Պանօ Լեւքարայէն աւելի ցած։ Գիւղը ընդգրկուած է Ճափոնցի Ճանապարհորդական Գործակալութիւններու Միութեան կողմէ յայտարարուած «Եւրոպայի 30 ամենագեղեցիկ քաղաքներու» ցանկին մէջ։

## Դիրք
Գիւղը կը գտնուի Թրոտոս լեռնաշղթայի հարաւային լանջերուն վրայ, Լառնագայի շրջանին մէջ, Նիկոսիա–Լիմասոլ հիմնական մայրուղիէն դուրս։ Ան ունի քարապատ փողոցներ եւ գեղագիտական ճարտարապետութիւն։ Անիկա մոտաւորապէս 1.2 քմ հեռու է Քաթօ Լեւքարայէն։

## Արծաթ եւ ժանեակ
Գիւղի նեղ փողոցներուն մէջ յաճախ կ՛երեւին կիներու խումբեր, որոնք աւելի քան դարմ մը շարունակ նստելով կը գործեն իրենց նուրբ ժանեակները։ Գիւղը յայտնի է նաեւ իր արծաթագործ վարպետներով, որոնք կը պատրաստեն փայլուն ժանեկահիւս աշխատանքներ։ Գիւղին մէջ կը գործէ ժողովրդային թանգարան մը, ուր կը ցուցադրուին Կիպրոսի կենցաղը շուրջ հարիւր տարի առաջ։ Թանգարանը կը ներկայացնէ ունեւոր ընտանիքի մը հաւաքածոն՝ կահաւորանք, տեղական հագուստներ եւ Լեւքարայի ժանեկագործութեան նմոյշներ։ Ըստ աւանդապատումի՝  Լէոնարտօ տա Վինչին 1481-ին այցելած է գիւղը եւ գնած ժանեկազարդ գործուածքի կտոր մը՝ Միլանի Տուոմոյի գլխաւոր սեղանը զարդարելու համար։ 1889-ին բացուած է ժանեկագործութեան դպրոց մը, եւ Փանօ Լեւքարայի ժանեակը կրկին ստացած է իր հին համբաւը։

## Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմը ընդհատեց ժանեկագործութեան վաճառքը, որ այլեւս երբեք չվերականգնուեցաւ։ Աշխատանքի պակասը ստիպեց բնակիչները զանգուածաբար արտագաղթել, եւ 1930-ականներուն Պանօ Լեւքարայի կէսը մնաց անբնակ։

## Զբօսաշրջութիւն
1970-ականներուն զբօսաշրջութիւնը սկսաւ զարգանալ, փրկելով Պանօ Լեւքարան տնտեսական կործանումէ։ Գիւղը, պահպանելով իր աւանդական ճարտարապետութիւնը, դարձաւ զբօսաշրջիկներու համար գրաւիչ վայր՝ շնորհիւ իր ժանեկագործութեան եւ արծաթեայ արհեստագործութեան։

## Ծանօթագրութիւներ
ձախից|մինի|304x304փքս|Աւանդական ասեղնագործութեան խանութ Լեֆկարայի մէջ

Ստորոգութիւն:Կիպրոս
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Լիոնի փողոցները (պատկերազարդ ամսագիր)

**Լիոնի Փողոցները** (ֆրանս․՝ Les Rues de Lyon)․ Տեղական եւ առաջադէմ պատկերազարդ ամսագիր մըն է, ստեղծուած «L'Épicerie Séquentielle» միութեան կողմէ, որ 12 էջնոց լրիւ պատմուածքներու ընդմէջէն կը պատմէ քաղաքին՝ Լիոնին պատմութիւնն ու զուարճալի դէպքերը։ Պատկերազարդուած է տեղացի հեղինակներու կողմէ եւ մատչելի գինով կը ծախուի շրջանի գրախանութներուն մէջ։ Այս հրատարակչական նախագիծը, մեկնարկած է 2015-ին, ժողովրդական դրամահաւաքի արշաւի մը շնորհիւ եւ կ'արժեւորէ Լիոնի ժառանգութիւնը։ Կը վարձատրուին միայն նկարիչները, մինչ միւս աշխատանքը (խմբագրութիւն, բաշխում) կը կատարուի կամաւորութեամբ։

## Դեկտեմբեր 2025, 132-րդ թիւ
Դեկտեմբեր 2025-ի թիւը (132) յատկացուած է Լիոնի հայութեան (Memoires d' Armenie)։ Համայնքին պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ ականաւոր ֆրանսահայերու մասին տեղեկութիւնները ներկայացուած են պարզ, միջգործօն եւ հետաքրքրական ձեւով։ 

## Ամսագիրին մասին հակիրճ տեղեկութիւններ
Կարգ մը տեղեկութիւններ ամսագիրին մասին․- 

* Ձեւաչափ․ Ամսական 12 էջնոց թերթ, իւրաքանչիւր համարը ինքնուրոյն լման պատմուածք մըն է։
* Նիւթեր․ Իրական պատմութիւններ, զուարճալի դէպքեր, դիմանկարներ, տեղեկագրութիւններ Լիոնի մասին (պատմութիւն, անձնաւորութիւններ, վայրեր, իրադարձութիւններ)։
* Ստեղծողները․ Լիոնի շրջանի պատկերազարդ գիրքերու հեղինակներ։
* Առաջադէմ Սկզբունք․ Միայն հեղինակները կը վարձատրուին (1€ իւրաքանչիւր ծախուած օրինակի համար), խմբագրական աշխատանքը կը կատարուի կամաւորութեամբ։
* Կարճ Շրջան․ Ստեղծուած, տպագրուած եւ տարածուած զուտ Լիոնի եւ անոր շրջակայքը։
* Վաճառման Կէտեր․ Գրախանութներ, բաժանորդագրութիւններ, գործընկերային ծախման կէտեր։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսախօս հրատարակութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատկերազարդ ամսագիրեր
Ստորոգութիւն:Հայկական նիւթով օտար ամսագիրեր
Ստորոգութիւն:Ամսագիրեր
Գրքասէրը (քանդակ)

«**Գրքասէրը**», քանդակ մըն է, որ կը գտնուի Երեւանի Օղակաձեւ զբօսայգիին «Ընթերցասէրը» պուրակին մէջ: Այս պուրակը կը յաւակնի դառնալ երիտասարդ ընթերցասէրներու սիրելի անկիւնը:

Քանդակը տեղադրուած է 4 Հոկտեմբեր 2024-ին, Արցախի հերոս, 44-օրեայ պատերազմին նահատակուած, մեծ ընթերցասէր Ալեն Մարգարեանի կերպարով: Քանդակին հեղինակն է Մկրտիչ Մազմանեանը:

«Ընթերցասէրը» պուրակին միտք բանին կ’ամբողջացնէ խորհրդանշական գրուածք մը`

«Կեանքի իմաստը վաղուայ օրուան աւելի լաւը լինելու հաւատի մէջ է…»:

Այս էր Արցախի հերոս, մեծ ընթերցասէր, «Ոսկէ արծիւ» շքանշանակիր Ալեն Մարգարեանի գաղափարախօսութիւնը:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ալեն_Մարգարյանի_հուշարձանը_Երևանի_Օղակաձև_այգում_01.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AC%D5%A5%D5%B6_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%95%D5%B2%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B1%D6%87_%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B4_01.jpg
Պատկեր:Ալեն_Մարգարյանի_հուշարձանը_Երևանի_Օղակաձև_այգում_09.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AC%D5%A5%D5%B6_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%95%D5%B2%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B1%D6%87_%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B4_09.jpg
Պատկեր:Ալեն_Մարգարյանի_հուշարձանը_Երևանի_Օղակաձև_այգում_12.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AC%D5%A5%D5%B6_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%95%D5%B2%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B1%D6%87_%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B4_12.jpg
Պատկեր:Ալեն_Մարգարյանի_հուշարձանը_Երևանի_Օղակաձև_այգում_06.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AC%D5%A5%D5%B6_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%95%D5%B2%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B1%D6%87_%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B4_06.jpg
Պատկեր:Ալեն_Մարգարյանի_հուշարձանը_Երևանի_Օղակաձև_այգում_13.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%AC%D5%A5%D5%B6_%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%95%D5%B2%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B1%D6%87_%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%B4_13.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քանդակներ
Իսրայէլի Համայնավարական Կուսակցութիւն

**Իսրայէլի Համայնավարական Կուսակցութիւն** (եբրայերէն՝  המפלגה הקומוניסטית הישראלית, արաբերէն՝ الحزب الشيوعي الإسرائيلي), հրեա-արաբական ձախակողմեան կուսակցութիւն։

Այս կուսակցութեան անդամակցած անուանի դէմքերէն էր հանգուցեալ պաղեստինցի բանաստեղծ Մահմուտ Տարուիշը, որ աշխատած է կուսակցութեան մամուլին մէջ, որոնցմէ կարելի է յիշել «Ալ-Իթթիհատ»-ը (Միութիւն) եւ «Ալ-Ճատիտ»-ը, (Նոր) ու յետագային եղած է անոնց խմբագիրը։ Ան նաեւ մասնակցած է «Ալ-Ֆաճր» (արշալոյս) թերթի խմբագրումին։

## Ծանօթագրութիւններ
Prince (musician)

**Արքայազն Ռոճըրզ Նելսըն** (7 Յունիս, 1958 – 21 Ապրիլ, 2016) ամերիկացի երգիչ, երգահան, երաժիշտ, պարող եւ դերասան մըն էր:
Ստորոգութիւն:2016 մահեր
Ստորոգութիւն:1958 ծնունդներ
Պրիժիթ Պարտօ

**Պրիժիթ Պարտօ** (, ), ֆրանսացի դերասանուհի։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Փարիզ: Ան իր դերասանական ասպարէզը սկսած է 1952 թուականին եւ միջազգային ճանաչում ձեռք բերած է իր առաջին ամուսինի` Ռոժէ Վատիմի «Եւ Աստուած ստեղծեց կինը» (1956) շարժանկարի գլխաւոր դերակատարումով:

Քսանամեայ ասպարէզի ընթացքին Պարտօ նկարահանուած է 48 շարժանկարներու մէջ:

Պարտօ աշխատած է Ալեն Տըլոնի եւ Մարչելլօ Մասթրոյանիի հետ եւ հանդէս եկած ֆրանսական շարժանկարներու յառաջատար բեմադրիչներու շարժանկարներուն մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան
Ֆախր ուտ-Տին Իրաքեցի

**Ֆախր ուտ-Տին Իրաքեցի** կամ **Ֆախր ուտ-Տին Իրաքի** կամ **Արաղի** (արաբերէն՝ **فَخرُالدّین ابراهیم العراقيّ** պարսկերէն՝ فخرالدین عراقی) ԺԳ․ (13) դարու (1213/14 –1289) պարսիկ բանաստեղծ։

## Ծանօթագրութիւններ
Աստուծոյ Վաղ Պատմութիւնը (գիրք)

**Աստուծոյ Վաղ Պատմութիւնը** կամ ամբողջական անուանումով՝ **Աստուծոյ Վաղ Պատմութիւնը՝ Եհովան եւ միւս աստուածները հին Իսրայէլի մէջ** գիրք մըն է հին իսրայէլական կրօնին պատմութեան մասին, գրուած *Մարք Ս․ Սմիթ*ի (անգլերէն՝ Mark S. Smith) կողմէն։ Սմիթ Նիու Եօրքի համալսարանի Աստուածաշունչի եւ վաղ Արեւմտեան ասիոյ (մասնաւորապէս Միջերկրական ծովի արեւելքը) ուսումնասիրութեանց ուսուցչապետ (անգլերէն՝ Professor) է։

## Ծանօթագրութիւններ
Յովիկ Հայրապետեանի անուան ձիամարզութեան կեդրոն

մինի|220x220փքս|Յովիկ Հայրապետեանի անուան ձիամարզութեան կեդրոն
**Յովիկ Հայրապետեանի անուան ձիամարզութեան կեդրոն** (ՅՀՁԿ) ձիամարզութեան կեդրոն Երեւանի Շէնգաւիթ վարչական շրջանը։

## Պատմութիւն
Ձիամարզութեան կեդրոնը ստեղծուած է 2002 թուականին, 2003 թուականին վերանուանուծ է Յովիկ Հայրապետեանի անունով։ Յովիկ Հայրապետեանի անուան ձիամարզութեան կեդրոն ակումբը (ՅՀՁԿ) կը հանդիսանայ Հայաստանի Ձիամարզութեան դաշնութեան լիիրաւ անդամ, որուն մարզական հիմնահարթակին վրայ ալ կազմաւորուած եւ հիմնադրուած է Հայաստանի Ձիամարզութեան դաշնութիւնը (FEA), որուն գրասենեակը կը գտնուի ձիամարզութեան կեդրոնէն ներս (ՀՀ, ք. Երեւան, Չարբախ, Շիրակի 39)։

Ձիամարզութեան դաշնութեան մրցաշարերը եւ բոլոր տեսակի միջոցառումները կ'իրականացուին ՅՀՁԿ-ի մարզահարթակներուն վրայ, ուր կան բոլոր յարմարութիւնները եւ մարզական ասպարէսները՝ բարձր որակի մրցոյթներ իրականացնելու համար։ Կեդրոնը ունի գոց ասպարէս (32×72 մ), կ'ապահովէ շուրջամեայ մարզումներ եւ միջոցառումներ իրականացնելու կարելիութիւններ։ Ունի 40 հեքթար տարածք, 1800 մեթր երկարութեամբ վազքուղի, 6 մարզադաշտ՝ 3 աւազէ (80×120 քմ), 2 կանաչ (60×105 քմ) եւ մէկ գոց (30×72 քմ) դաշտ։ Կեդրոնը ունի անգլիական, անգլո-կաբարդինեան, անգլո-բուդիոնովեան, գերմանական, հանովէր-ուքրանական, անգլո-արաբական եւ արաբական ցեղախումբերու ձիեր։ Տարածքէն ներս կը գործէ Jockey ճաշարանը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարզանք
Ցկեանս նահատակութիւն (Գէորգ-Ճորճ Աբէլեան)

**Ցկեանս նահատակութիւն** գիրք Գէորգ (''Ճորճ'') Աբէլեանի գրիչով։ Գիրքը պատմութիւններու ժողովածոյ մըն է, կը ներկայացնէ 17 պատմութիւններ Մեծ Եղեռնի ընթացքին կորսուած հայ որբերուն եւ անոնց ապրած տառապանքներուն մասին։

## Նախապատմութիւն
Գէորգ (*Ճորճ*) Աբէլեան իր կեանքին մեծ մասը նուիրած է 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութենէն փրկուածներու անձնական վկայութիւնները հաւաքելու, ստուգելու եւ պահպանելու, մանաւանդ այն մանուկներուն որոնք աքսորուեցան, առեւանգուեցան կամ բռնի ձեւով ձուլուեցան զանգուածային աքսորումներու ընթացքին եւ անկէ ետք։

Գիրքին գաղափարը ծագած է 1990-ականներու վերջաւորութեան, երբ Աբէլեան կը հանդիպի Մեծ եղեռնէն փրկուածներու, որոնց ճակատագիրը երկար ժամանակ անծանօթ մնացած էր իրենց ընտանիքներուն։ Անոնց պատմութեան հետազօտութեան եւ գրի առնելու աշխատանքը կը տեւէ մօտաւորապէս վեց տարի։ Այս ընթացքին Աբէլեան կը հաւաքէ ու կը ստուգեց բազմաթիւ բանաւոր վկայութիւններ եւ պատմական մանրամասնութիւններ։

## Հեղինակը
Գէորգ Ապէլեան ծնած է Քեսապի մէջ՝ Սուրիոյ, բնակութիւն հաստատած է Այնճարի մէջ՝ Լիբանան, ուր ապրեցաւ տասնամեակներով։ 

## Թարգմանութիւններ
Գիրքը թարգմանուած է արաբերէն, անգլերէն, սպաներէն ու ֆրանսերէնի։

## Աղբիւրներ
**Apélian, Kevork**. *L’odyssée de Joseph Basmadjian : et autres récits d’enfants arméniens*. Թարգմանութիւն՝ **Leïla Brahim**, **Florence Dhaute**, and **Jean-Marie Belleau**. Փարիզ՝ **Éditions L’Harmattan**, 2025.

## Ծանօթագրութիւններ
Էտուարտ Ճէրէճեան

**Էտուարտ Ճէրէճեան** (, ), Միացեալ Նահանգներու նախկին դիւանագէտ։ Ան աշխատած է Միացեալ Նահանգներու ութ նախագահներու վարչակազմերու մէջ: Ան սկսած է պաշտօնավարել Ճոն Ֆ. Քենետիի նախագահութեան տարիներէն սկսեալ մինչեւ Պիլ Քլինթընի նախագահութեան ժամանակահատուածը:

## Կեսագրական գիծեր
Ծնած է Մերիլենտ: Գաղթական հայեր եղած են անոր ծնողները, որոնք մազապուրծ փրկուած են 1915-ի տխուր դէպքերէն:

Դպրոցը աւարտելէ ետք, Ճէրէճեան 1955 թուականին ընդունուած է Ճորճթաուընի համալսարանը:

1960 թուականին ծառայած է Քորէա՝ Միացեալ Նահանգներու բանակէն ներս:

Բացի անգլերէնէն, ան կը խօսի արաբերէն, հայերէն, ֆրանսերէն եւ ռուսերէն։

## Գործունէութիւն
1962 թուականին դարձած է ԱՄՆ-ի պետական քարտուղար Ժորժ Պոլլիի տեղակալը:

1966-1972 թուականներուն միջեւ Էտուարտ Ճէրէճեան, որպէս դիւանագիտական կցորդ աշխատած է Պէյրութ եւ Քազապլանքա:

1975-1977 թուականներուն միջեւ եղած է Պորտոյի մօտ (Ֆրանսա) ԱՄՆ-ի գլխաւոր հիւպատոս:

իբրեւ քաղաքագէտ, Ռուսերէն լեզուի իմացութիւնը օգնած է իրեն 1979-1981 թուականներուն ղեկավարել Մոսկուայի մօտ ԱՄՆ-ի դեսպանատան քաղաքական բաժինը: Ան նախքան Մոսկուա երթալը, առիթ ունեցած է ծանօթանալու իր հայրենակցին՝ Սովետական Հայաստանի նախարարներու խորհուրդի նախագահ Անաստաս Միկոյեանի հետ:

Խորհրդային Հայաստանի մէջ դիւանագիտական ծառայութենէ ետք, Ճէրէճեան 1981 թուականին գործուղղուած է Մերձաւոր Արեւելք՝ իբրեւ Յորդանանի ամերիկեան առաքելութեան ղեկավարի տեղակալ:

1989-1991 թուականներուն միջեւ եղած է Սուրիոյ մօտ ԱՄՆ-ի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան, ապա՝ 1993-1994 թուականներուն Իսրայէլի մօտ ԱՄՆ-ի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան:

Ան միակ հայն է, որ Միացեալ Նահանգներու շահերը բարձր մակարդակով ներկայացուցած է Սուրիոյ եւ Իսրայէլի մէջ:

Դիւանագիտական ասպարէզէն ետք Էտուարտ Ճէրէճեանին վստահած են Թեքսասի Ռայսի համալսարանը, Ճէյմս Պէյքըրի անուան գիտահետազօտական կաճառը:

2003 թուականին ԱՄՆ-ի նախագահ Ճորճ Պուշի (կրտսեր) վարչակազմը դիւանագէտին առաջարկած է հասարակական դիւանագիտութեան եւ ծրագիրներու հարցերով յանձնաժողովի նախագահի պաշտօն, որ կը վերաբերէր արաբական եւ իսլամական աշխարհին: Այդ պաշտօնը կատարած է մինչեւ 2008 թուականը, ապա դարձեալ վերադարձած է ակադեմական հետազօտութիւններու բաժին:

2013-2015 թուականներուն ընտրուած է «Օքսիտենտըլ փըթրոլիոմ» կազմակերպութեան տնօրէններու խորհուրդի անկախ նախագահ։

Ճէրէճեան «Վտանգ եւ հնարաւորութիւն․ ԱՄՆ-ի դեսպանի ճամբորդութիւնը Մերձաւոր Արեւելքով» գիրքի հեղինակն է:

## Մրցանակներ եւ շքանշաններ
Դեսպան Ճէրէճեան արժանացած է․

* Նախագահի վաստակաւոր ծառայող մրցանակին,
* Արտաքին գործոց նախարարութեան վաստակաւոր պատուոյ մրցանակին,
* Նախագահի երախտիքի արժանի ծառայող մրցանակին, հանրայայտ Էլլիս կղզիի պատուոյ շքանշանին,
* 2009 թուականին՝ Ռայսի շրջանաւարտներու ոսկեայ շքանշանին՝ ի նշան Ռայս համալսարանէն ներս մատուցած իր բացառիկ ծառայութեան։

2011 թուականին ընտրուած է Մշակոյթի եւ գիտութեան ամերիկեան ակադեմիոյ՝ երկիրի հնագոյն եւ ամենահեղինակաւոր հասարակութեան եւ անկախ քաղաքականութեան հետազօտական կեդրոններէն մէկուն անդամ։

Ճէրէճեան ունի Ճորճթաուն համալսարանի գիտութեան պսակաւոր արուեստի եւ հասարակական գիտութիւններու պատուաւոր դոկտորի աստիճան, ինչպէս նաեւ Միտըլպըրի գոլէճի իրաւաբանական գիտութիւններու պատուաւոր դոկտորի աստիճան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ
Շիրին Ապու Աքլէ

**Շիրին Ապու Աքլէ** (), պաղեստինցի-ամերիկացի լրագրող։ «Ճազիրա» արբանեակային պատկերասփիւռի կայանին մէջ քառորդ դար աշխատած լրագրող։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Բեթղեհէմ։ 1987 թուականին, միջնակարգ դպրոցը աւարտելէ ետք ընդունուած է «Եարմուք» համալսարան՝ Իրպիտ, Յորդանան։ Նախ սորուածլ է ճարտարապետութիւն, ապա ընտրած է լրագրութիւնը, որ դարձածել է անոր մասնագիտութիւնը ու կոչումը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պաղեստին
Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Պետրոս Տէր Մաթոսեան

**Պետրոս Տէր Մաթոսեան** (, ), հայ պատմաբան։ Նըպրեսքայի համալսարանի պատմութեան բաժանմունքին մէջ արդի Միջին Արեւելքի նիւթերու դասախօս փրոֆեսէօր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած ու մեծցած է Երուսաղէմ, ուր աւարտած է Եբրայական համալսարանը։ Միջին Արեւելքի պատմութեան իր դոկտորականը ստացած է Քոլոմպիա համալսարանի Միջին արեւելեան, Հարաւասիական եւ Ափրիկեան ուսմանց բաժանմունքէն (2008)։

2008-2010ին, Մեսեչուսեցի Արհեստագիտութեան հիմնարկի (MIT) միջին արեւելեան պատմութեան դասատու եղած է։

2014-ի գարնան՝ Շիքակոյի համալսարանի «Տումանեան» այցելու դասախօս։

Տէր Մաթոսեան Նըպրասքայի համալսարանի (Լինքըն) Պատմութեան բաժանմունքի ամպիոնի տեղակալն է, արդի միջին արեւելեան պատմութեան գործակից դասախօս եւ հրէական ուսմանց «Հայմըն Ռոզենպէրկ» դասախօս։

Ան նաեւ Հայագիտական Ուսմանց ընկերակցութեան (SAS) նախագահն է։ 

## Աշխատութիւններ
Ան հեղինակած եւ խմբագրած է 7 հատորներ, որոնց շարքին՝ մրցանակի արժանացած «Shattered Dreams of Revolution: From Liberty to Violence in the Late Ottoman Empire» հատորը (Սթենֆըրտ համալսարանի հրատարակչատուն, 2014)։

Ինչպէս նաեւ «The Horrors of Adana: Revolution and Violence in the Early Twentieth Century» («Ատանայի Սարսափները. Յեղափոխութիւն Եւ Բռնութիւն Վաղ Քսաներորդ Դարուն») հատորը, որ Սթենֆըրտ համալսարանի հրատարակչատունը թղթակազմ, լաթակազմ եւ ելեկտրոնային տարբերակներով լոյս ընծայած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Պերճ Թէրզեան

**Պերճ Թէրզեան** (), հայ մտաւորական, հրապարակախօս, բարերար, ազգային եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Գահիրէ։ Նախակրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Մխիթարեան եւ ապա Մարոնի հայրերու վարժարաններէն։

Աւարտած է Այն-էլ-Շամս համալսարանի վարչական գիտութեանց հաստատութիւնը, որմէ ետք յաճախած է Գահիրէի Ամերիկեան համալսարանը։

1969-ին հիմնած է «Աֆրիքան փրէսս» տպագրատունը, տանելով թէ՛ առեւտրական եւ թէ՛ հայ հրատարակչական գործունէութիւն։

Թէրզեան կանուխէն անդամակցած է Գահիրէի Հայ Գեղարուեստասիրաց Միութեան, Հայ Ազգային Հիմնադրամին , ՀԲԸ Միութեան Եգիպտոսի Շրջանակային Յանձնաժողովին, Գահիրէի ՀՄԸՄ Նուպար մարզարանի վարչութեան։

Նախաձեռնած է «Արեւ» օրաթերթի արաբերէն համանուն յաւելուածին հրատարակութեան (1998-2009)։ Եղած է «Արեւ» օրաթերթի արաբերէն ամսօրեայ յաւելուածին հայկական նիւթերու խորհրդատուն, ինչպէս նաեւ Գահիրէի ՀԲԸ Միութեան «Տեղեկատու» եռամսեայի եւ Միութեան «Արեգ» արաբալեզու ամսօրեայի հայկական նիւթերու խմբագրական խորհրդատուն։

«Արեւ»-ի մէջ հրապարակած հայատառ յօդուածներու ժողովածուն հատորով մը լոյս տեսած է 2010-ին, «**Յ**ետադարձ անդրադարձ» վերնագրով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ալի Աքպար Հաշեմի Ռաֆսանճանի

**Ալի Աքպար Հաշեմի Ռաֆսանճանի** (, ), իրանցի քաղաքական գործիչ։ Եղած է Իրանի իսլամական խորհրդատուական խորհուրդի նախագահ՝ 1980-1989 թուականներուն, Իրանի նախագահ՝ 1989-1997 թուականներուն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1934-ին: Եղած է Իրանի շահի կարծր ընդդիմադիրներէն եւ Իրանի իսլամական յեղափոխութեան առաջնորդ այաթոլլա Խումէյնիի աշակերտներէն ու մօտիկ հետեւորդներէն մէկը:

Իր ընդդիմադիր գործունէութիւնը պատճառ դարձած է, որ ան 7 անգամ ձերբակալուի եւ իր կեանքէն 4 տարի եւ 5 ամիս անցընէ բանտերուն մէջ:

1980-1989 ընտրուած է Իրանի խորհրդարանի նախագահ, պաշտօնավարութեան երկու նստաշրջաններու վրայ (1989-1997) զբաղեցուցած է հանրապետութեան նախագահի պաշտօնը:

Ալի Աքպար Ռաֆսանճանի ծանօթ եղած է աշխարհին բացուելու կողմնակից ըլլալու իր քաղաքականութեամբ:

Ան քաջալերած է կիներու աշխատանքի առիթներու բարելաւումը եւ մերժած իսլամական օրէնքներու գործադրութեան մէջ խստութեան բանեցումը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Նախագահներ
Ստորոգութիւն:Նախագահներ ըստ երկիրի
Վեց Հայկական Նահանգներ

Վեց Հայկական Նահանգները (օսման.՝ ولايت سته *Vilâyat-ı Sitte*, թրքերէն՝ Altı Ermeni ili) Օսմանական Կայսրութեան գլխաւոր նահանգներն էին ուր հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը բնակէր: Այս նահանգները միասին կը կազմեն Արեւմտեան Հայաստանի մեծ մասը: Այս նահանգներն են՝ Վան, Էրզրում, Խարբերդ, Բաղէշ, Տիարպեքիր, եւ Սեբաստիա:

## Անունը
«Վեզ Հայկական Նահանգեր» անունը դիւանագիտական գործածութիւն մըն է որ կը ներկայացնէր Օսմանական Կայսրութեան այն նահանգներուն  ուր հայ բնակչութիւնը մեծ թիւով ներկայ էր: Այն ժամանակաշրջանին, դիւանագիտական լեզուով, այս անունը կը նշանակէր այն տարածքը որուն համար քանի մը քաղաքական ուժեր բարենորոգումներ կը պահանջէին հայերուն օգտին: Այս անունը որդեգրուած էր Պերլինի Պայմանագրին միջոցաւ 1878 թուականին,  որուն նպատակն էր  իրականացնել բարենորոգումները պահանջուած տեղացի հայ ժողովուրդին կողմէ, ինչպէս նաեւ վերահսկել իրենց ապահովութիւնը, օրինակ՝ քիւրտերուն դէմ:  

## ժողովրդաբնակութիւն

### Ազգային ցեղային խումբեր

#### Վիճակագրական վելուծում ցեղային խումբերուն Օսմանական նաանգներուն մէջ, [[Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութեան]] կողմէ, [[1912 թուական|1912]]

#### Օսմանական Կայսրութեան բնակչութեան պաշտօնական վիճակագրութիւն, [[1914 թուական|1914]]
1914 թուականի Օսմնական Կայսրութեան պաշտօնական բնակչութեան թիւը հիմնուած էր նախօրօք մարդահամարի մը վրայ որ թերգնահատած է ազգային եւ ցեղային փոքրամասնութիւններուն թիւը, ներառեալ՝ հայերուն: Այն վիճակագրութիւնը նկատի չէր առած ազկային կամ ցեղային խումբերը, այլ միայն կրօնականները: Հետեւաբար, հայ բնակչութեան թիւը միայն կը ներառէր այն հայերը որոնք Հայ Առաքելական Եկեղեցուոյ կը պատկանէին: Այն մահմետական հայերը, որոնց թիւը բարձրացած էր, կը հաշուէին մահմետկան կրօնական խումբին մէջ: Իսկ հայ բողոքականները կը հաշուէին «ուրիշ» խումբին մէջ: 


Image:Prorportions des populations musulmanes grecques et armeniennes en AsieMineure d'apres la statistique du livreJaune.png|1893-96, Հայ բնակչութիւնը
File:Armenian population in the Six Vilayet (1896).JPG|Հայ բնակչութիւնը վեց հայկական նահանգներուն մէջ


### Ամէնամեծ նահանգները
20րդ դարու սկիզբը՝

## Ծանօթագրութիւններ
Անթուան Քըրպեժ

**Անթուան Քըրպեժ** (, ), լիբանանցի դերասան։ Ան եղած է ոչ միայն լիբանանեան, այլ արաբական արուեստի աշխարհին մէջ իր ուրոյն դրոշմը ձգած, իսկական առասպել եւ արուեստի աշխարհին հիմնասիւներէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մեթնի շրջանի Զապուղա  (Լեռնալիբանան) գիւղը։

1966 թուականին ամուսնացած է արուեստագէտ եւ լրագրող Լոր Ղորայէպի հետ, որմէ ունեցած է երեք զաւակներ:

Ան առաջին անգամ բեմ բարձրացած է 1960-ական թուականներուն, երբ աւարտած էր Սեն Ժոզեֆ համալսարանը` ընդունելով իր թատերական կոչումը Մունիր Ապու Տէպսի ղեկավարութեամբ:

1960-ականներէն սկսեալ բազմաթիւ գլխաւոր դերեր ստանձնած է թատրոններու եւ Լիբանանի պետական հեռատեսիլի կայանի (Թելէ Լիպան) պատրաստած ֆիլմաշարերուն մէջ։

Գործակցած է բազմաթիւ լիբանանցի եւ արաբ դերասաններու եւ բեմադրիչներու հետ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Ստորոգութիւն:Դերասաններ ըստ ազգութեան
Լորըն Շուարց

**Լորըն Շուարց** (, ), գերմանացի փոքրիկ գեղանկարիչ մըն է, որ 2024-ին ծանօթ անուն մը դարձած է արուեստի աշխարհին մէջ։ Անոր գործերը կը ծախուին հազարաւոր եւրոյի։

2023-ի աշնան է, որ փոքրիկ Լորըն սկսած է գեղանկարչութեամբ հետաքրքրուիլ՝ մօտաւորապէս մէկուկէս տարեկանին: Ան իր ժամանակը գլխաւորաբար կ՛անցընէր հանրային կեդրոնի մը ստեղծագործական աշխատանոցին մէջ: Այս պատճառով է, որ արձակուրդէն վերադարձին ծնողները մտածեցին անոր նկարչութեան կտորներ նուիրել:

Լորըն ճերմակ կտորները վառ գոյներով պիտի ծածկէ: Ըստ այդ գործերը տեսնողներուն, այդ գեղանկարչութիւնները իւրայատուկ են, որովհետեւ անսովոր վերացական գոյներու հետքեր են, որոնց մէջէն կարելի է զանազանել ճանաչելի պատկերներ: Եւ այս պատճառով է, որ անոնք մեծ յաջողութիւն ունին, կը բացատրէ մայրը:

## Անհատական ցուցահանդէս
2024-ի Ապրիլ ամսուն Լորըն իր գործերը ցուցադրեց Միւնիխի մէջ: Աշխարհի չորս կողմերէն անձեր, որոնք ծանօթացած էին Լորընի գործերուն ընկերային ցանցերուն ընդմէջէն, գնեցին անոր արուեստի գործերը:

Լորընի մայրը կը վստահեցնէ, որ Լորընի շահած այս դրամը կը դրուի իր անունով յատուկ հաշիւի մը մէջ, զոր Լորըն պիտի կարենայ գործածել 18 տարեկանին:

Լորըն կը շարունակէ իր նկարչութիւնները` ըստ իր տրամադրութեան, խառնելով իր գոյները, ներկայացնելով իր նախասիրած անասունները,  ինչպէս` փիղեր, ձիեր եւ հոյամողէսներ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Արուեստագէտներ ըստ ազգութեան
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ալան Թիւրինկ

**Ալան Մատիսըն Թիւրինկ** (), անգլիացի թուաբանագէտ, համակարգիչի գիտնական, տրամաբան, գաղտնաբառաբան, փիլիսոփայ եւ տեսական կենսաբան։

Ան մեծ ազդեցութիւն ունեցած է տեսական համակարգիչի գիտութեան զարգացման մէջ: Ան կը նկատուի տեսական համակարգչային գիտութեան հայրը։

## Կենսագրութիւն
Թիւրինկ ծնած է Լոնտոն եւ մեծցած հարաւային Անգլիոյ մէջ։

1938-ին դոկտորական աստիճան ստացած է Պրինսթըն համալսարանէն։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, ան աշխատած է Բրիտանիոյ գաղտնաբառերու կեդրոն «Bletchley Park»ին մէջ, ղեկավարած է «Hut 8» բաժինը, որ զբաղած էր Գերմանիոյ նաւագնացութեան գաղտնաբառի վերծանմամբ։ Անոր հնարքները, «bomba» ձեւի բարելաւումները, արագացուցած են «Էնիկմա» գաղտնաբառի վերծանումը եւ օգնած դաշնակիցներուն յաղթել Ատլանտեան ճակատամարտին եւ այլ ռազմագործողութիւններու ընթացքին։

Պատերազմէն ետք, Թիւրինկ աշխատած է «National Physical Laboratory»ին մէջ, ուր նախագծած է «Automatic Computing Engine»ը, որ մէկն է առաջին ստորագրուած ծրագիրով համակարգիչներու նախագիծերէն։ 

1948-ին Թիւրինկ միացած է Մանչեսթըրի համալսարանի «Max Newman»ի «Computing Machine Laboratory»ին, ուր նպաստած է Մանչեսթըրի վաղ համակարգիչներու զարգացման եւ հետաքրքրուած է թուաբանական կենսաբանութեամբ։ 

1952-ին Թիւրինկ դատապարտուած է իր համասեռամոլական վարքին համար։ 

Մահացած է 7 Յունիս 1954-ին՝ թունաւորուելով։ 

Թիւրինկ մեծ ժառանգութիւն ձգած է թուաբանութեան եւ համակարգչային գիտութեան մէջ։ 

2019-ին BBC-ն Թիւրինկը կ'ընտրէ Ի. դարու ամէնէն մեծ գիտնականը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ
Ճոն ՄաքՔարթի

**Ճոն ՄաքՔարթի** (), ամերիկացի համակարգիչի գիտնական։

Արհեստական բանականութեան ոլորտի հիմնադիրներէն եւ 1950-ական եւ 1960-ական թուականներուն ԱԲ-ի հետազօտողներու փոքր խումբի անդամ։ 

Ան համահեղինակած է Տարթմաութի աշխատանոցի (Dartmouth Workshop) առաջարկը, ուր առաջին անգամ կը գործածուի «Արհեստական բանականութիւն» (AI) նշանաբանը։ 

Մաքարթի առաջնորդած է ծրագրաւորման լեզուներու ընտանիք «Lisp»ի զարգացումը, մեծ ազդեցութիւն ունեցած է «ALGOL» լեզուին, տարածած է ժամանակի բաժանման (time-sharing) համակարգը եւ ստեղծած է աղբահաւաքման (garbage collection) ձեւը։

Մաքարթի իր գործին մեծ մասը անցուցած է Սթենֆորտի համալսարանին մէջ։ 

Արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու, ինչպիսիք են՝ 1971-ի Թիւրինկի մրցանակը արհեստական բանականութեան ոլորտին ունեցած ներդրման համար եւ Միացեալ Նահանգներու Ազգային գիտութեան շքանշանը։
## Ծանօթագրութիւններ
Նաթանիէլ Ռոչեսթըր

Նաթանիէլ Ռոչեսթըր (), եղած է IBM 701-ի գլխաւոր ճարտարապետը՝ առաջին զանգուածային արտադրուած գիտական համակարգիչին:

Ան մասնակցած է արհեստական բանականութեան ոլորտի հիմնադրութեան գործին։
## Ծանօթագրութիւններ
Գարլոս Եղիազարեան

**Գարլոս Եղիազարեան** (), հայ արձակագիր, երգիծաբան։ Եղած է Հայաստանի Գրողներու Միութեան եւ Հայաստանի Լրագրողներու Միութեան անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ Աւարտած է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Մանկավարժական Պետական Համալսարանի Պատմութեան բաժինը եւ Մոսկուայի բարձրագոյն կուսակցական դպրոցի միջազգային յարաբերութիւններոը բաժինը։

Աշխատակցած է «Ոզնի» երգիծական հանդէին, ինչպէս նաեւ եղած է «Քրոքոտիլ» համամիութենական երգիծական ամսագիրին յատուկ թղթակիցը Հայաստանի մէջ։

Իբրեւ «Փշարմաւ» երգիծական հանդէսի խմբագիր աշխատած է հանրային ռատիոյէն ներս։ Եղած է «Հորիզոն» շաբաթաթերթի գլխաւոր խմբագիրը։

Եղիազարեան հասարակական սուր հնչողութեան բազմաթիւ հրապարակախօսական յօդուածներու ու թերթօններու հեղինակ է

Եղիազարյանի գրական ստեղծագործութիւնները թարգմանուած են շարք մը լեզուներու։

1974 թուականէն եղած է Հայաստանի Գրողներու Միութեան (ՀԳՄ) անդամ, ինչպէս նաեւ՝ Հայաստանի ժուռնալիստներու Միութեան (ՀԺՄ) անդամ։

## Երկեր
Եղիազարեան գրած է․

* «Լռութեան լեզուն», 1972։
* «Դամասկոս» եւ «Բարի մարդը», 1999։ «Բարի մարդը» երկը գրուած է արաբերէն։
* «Բռնակալի պորտը», 2002։
* «Բեկուած ժպիտներ», 2003։
* «Խուստուփի արծիւը», 2004։
* «Շարժուող բեկոր», 2010։
* «Կսմիթներ», 2014։

## Մրցանակներ

* 1966 թուվականին «Ամուսնութիւն երեւանեան ձեւով» փիէսի համար արժանացած է հանրապետական առաջին մրցանակին։
* 2009 թուականին արժանացած է Հայաստանի գրողներու միութեան «Գրական վաստակի համար» մետալին։
* 2010 թուականին արժանացած է «Հրանտ եւ Մանուշակ Սիմոնեաններ» գրական ամենամեայ մրցանակին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիծաբաններ
Վահան Ճանսըզեան

**Վահան Ճանսըզեան** (**Վահանեան**, ), հայ գրող եւ խմբագիր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պուրճ Համուտ, Լիբանան: Հայրը՝ Նազարէթ (բնիկ ատանացի), մայրը՝ Մաքրուհի Պօյաճեան (բնիկ չորք-մարզպանցի, տէօրթեօլցի), ամուսնացած են Իսկենտերունի մէջ։

Յաճախած է Պէյրութի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Ճեմարանի նախակրդարանի բաժինը եւ 1952-ին անցած է Զմմառի Հայ կաթողիկէ դպրեվանքը, ուր մնացած է մինչեւ 1958։

1958-1961, հետեւած է ֆրանսական պաքալորէայի եւ փիլիսոփայութեան դասընթացքներուն։

1961-1978 (մինչեւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի բռնկումը), դասաւանդած է ֆրանսերէն ու հայերէն գրականութիւն եւ լէզու, միեւնոյն ժամանակ աշխատակցած է Պէյրութի զանազան ֆրանսատառ եւ հայատառ մամուլին։

1978-ին, ընտանիքով հաստատուած է Լոս Անճելըս, ուր Դեկտեմբեր 1978-ին հիմնած է «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթը, որուն մէջ ունեցած բաժինը ծախած է Գրիգոր Շէնեանին, 1981-ին։

1981-1985 շրջանին գործակցած է Սարգի Մուրատեանի «Հայ Թելեժամ» պատկերսփիւռի ծրագիրին։

1992-ին, հիմնած է «Նոր Հայաստան» ամսագիրը։ 1994-էն 2015 ամսագիրը դարձած է «Նոր Հայաստան» օրաթերթ։

Խմբագրական պարտաւորութիւններուն առընթեր հրատարակած է 5 հատորներ.

* Ֆրանսերէնով՝ «La Symphonie des Cedres» վէպ, նաեւ հայերէն թարգմանութիւնը՝ «Մայրենիներու Համանուագը», գործ՝ հանգուցեալ Արամ Օրջանեանի։
* «Մեր Հայելին» (սլաքներ)։
* «Մեծ Միտքերը Եւ Մենք», թարգմանութիւն՝ Արա Պալիօզեանի անգլերէն գիրքին, գործակցութեամբ մանչին՝ Նազարէթ Ճանսըզեանի։
* «Հայ Խմբագրի Օրատետրէն Էջեր»։
* «Մութնալոյսի Տեսիլքներ» հայկական Լոս Անճելըսէն։

Ամուսնացած է Ալիս Քէլէշեանին հետ 1964-ին։ Ունցած են 4 զաւակներ՝ Մակի, Նազելի, Նազարէթ եւ Գրիգոր, 6 թոռներ՝ Սեւակ, Նարեկ, Արամ, Վահան, Սիմոն եւ Սառա։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Հարկաւ (պարբերական)

«**Հարկա**ւ», հայերէն խմորատիպ պարբերական, լոյս կը տեսնէ Պոլսոյ մէջ։ Առաջին թիւը լոյս տեսած է 2025 թուականի Օգոստոսին։

Եսայեան Մշակոյթի եւ Գրականութեան Միութեան երդիկին տակ պատրաստուող «Հարկաւ»ը ընթերցողին կը հրամցնէ զանազան ոճերով արտադրութիւններ։

Վերնագիրին տակ կը տեսնենք «ֆանզին» գրութիւնը, որ զանազան լեզուներով կը նշանակէ «ոչ պաշտօնական հրատարակութիւն»։

Արեւմտահայերէն լեզուով լոյս տեսնող «Հարկաւ»ին մէջ երբեմն մասամբ Թրքերէն բացատրութիւններ ալ կը գտնուին։

Պարբերականը կը բովանդակէ պատմուածքներ, տարբեր գրութիւններ, գոլաժներ, մէջբերումներ, գծագրութիւններ, աշխատանոցներու շնորհիւ ստեղծուած արտադրանքներ, կտրօններ, մտածումներ, լուսանկարներ եւ այլ տեսակ-տեսակ համադրումներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Մարիոս Կարոյեան

**Մարիոս Կարոյեան** (, ), կիպրահայ քաղաքական ու պետական գործիչ: 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նիկոսիա։ Էրզրումէն հայ ընտանիքի մը զաւակն է։ Իր բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Իտալիոյ «Պէրուճիա» համալսարանի մէջ եւ մասնագիտացած միջազգային յարաբերութիւններու եւ քաղաքագիտութեան բնագաւառի մէջ։

Երկար տարիներ աշխատած է Կիպրոսի խորհրդարանի նախագահի գրասենեակին մէջ։

Մարիոս Կարոյեան եղած է Ժողովրդավարական կուսակցութեան («Տիքօ») անդամ, իսկ 2007-ին ընտրուած է այդ կուսակցութեան նախագահ։ Կիպրոսի խորհրդարանական 2008-ի ընտրութիւններու մէջ Կարոյեանի գլխաւորած կուսակցութիւնը յաղթանակ ապահոված է։

Կարոյեան ամուսնացած է եւ ունի երկու զաւակներ՝ մանչ մը եւ դուստր մը։ 

Ան հրատարակած է Կիպրոսի տագնապին մասին բազմաթիւ յօդուածներ, մօտէն ծանօթ է Կիպրոսի հարցի բոլոր ծալքերուն եւ օտար մամուլին մէջ եւս յաճախ յօդուածներ հրապարակած է այս մասին։

## Շքանշաններ
Յունաստանի իշխանութիւններու կողմէ Մարիոս Կարոյեան արժանացած է պատուոյ գերագոյն շքանշանին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Պետական գործիչներ
Աստղիկ Սիրանոսեան

**Աստղիկ Սիրանոսեան** (, ), ֆրանսահայ թաւ ջութակահարուհի։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լիոն։ ըն­տա­նիքի մը յար­կին տակ ծնած Աստղիկ Սի­րանո­սեան արա­գօրէն հաս­տա­տուե­ցաւ իբ­րեւ իր սե­րունդի ամե­նայատ­կանշա­կան ներ­կա­յացու­ցիչնե­րէն մէ­կը։

Հե­ղինա­կաւոր մի­ջազ­գա­յին մրցոյթնե­րու դափ­նե­կիր՝ ան ելոյթ ու­նե­ցած է աշ­խարհի ամե­նահռչա­կաւոր բե­մերէն՝ Փա­րիզի Ֆիլ­հարմո­նիէն մին­չեւ Վիեն­նա­յի Մու­զիքֆե­րայն եւ Նիւ Եոր­քի Քար­նե­կի Հոլ՝ հա­մագոր­ծակցե­լով անուանի խմբա­վար­նե­րու եւ նո­ւագա­խումբե­րու հետ, միեւ­նոյն ատեն հե­տապնդե­լով սե­նեկա­յին երաժշտու­թեան աշ­խուժ գոր­ծունէու­թիւն մը, որ կ’ընդգրկէ դա­սակա­նէն մին­չեւ ժա­մանա­կակից եր­գա­ցանկ։

Քննա­դատ­նե­րու կող­մէ բարձր գնա­հատո­ւած իր ձայ­նագրու­թիւննե­րը կ’ընդգծեն արո­ւես­տա­գիտու­հի մը, որ կը հա­մադ­րէ վար­պե­տու­թիւն, զգայ­նութիւն եւ մեկ­նա­բանու­թեան խո­րու­թիւն։

## Պարգեւներ եւ մրցանակներ
Աստղիկ բազմաթիւ միջազգային մրցոյթներու դափնեկիր է։

* **1998** Royaume de la Musique-ի Առաջին Մրցանակ
* **2012** Անթոնիօ Եանիկրոյի (Antonio Janigro) անուան երաժշտական մրցոյթի յաղթող
* **2013** Banque Populaire հիմնադրամի մրցոյթի յաղթող
* **2013** Առաջին մրցանակ եւ յատուկ մրցանակներ Ք. Փենտերեցքիի (K. Penderecki) անուան մրցոյթին
* **2014** Kiefer Hablitzel մրցանակ
* **2016** Musica մրցանակ
* **2017** «Coup de cœur»՝ պելճիքական պատկերասփիւռի կողմէ
* **25 Սեպ­տեմբեր 2025-ին**, Փարիզի Երաժշտական բարձրագոյն վարժարանին մէջ տեղի ունեցած հանդիսաւոր արարողութեան մը ընթացքին՝ ֆրանսահայ թաւ ջութակահարուհի Աստղիկ Սիրանոսեան ստացած է Ազգային արժանեաց պատուոյ շքանշանի ասպետի կոչում, որ Ֆրանսայի ամէնաբարձր պարգեւներէն է։ Ան արժանի նկատուած է՝ իր արուեստի նուաճումներուն եւ քաղաքացիական նուիրումին համար։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Արուեստագիտուհի Աստղիկ Սիրանոսեանին՝ Ասպետի կոչում

Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Ջութակահարներ
Նազար Պիւյիւմ

**Նազար Պիւյիւմ** (), հրատարակիչ, բանաստեղծ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կեսարիա։ Սուրբ Խաչ Դպրեվանքը աւարտելէ ետք ուսանած է Պոլսոյի Համալսարանի Անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն բաժինը։

1975-ին երկու ընկերներու հետ միասին հիմնած է «Աժանս Ատա» ընկերութիւնը։

1981-ին այդ ընկերութենէն հրաժարելով հիմնած է «Ատամ» հրատարակչատունը, «Մերքեզ Աժանս»ը եւ «Անատոլու» հրատարակչութիւնը։

Ատամ հրատարակչատունէն լողս տեսած է գրական ու գեղարուեստական բազմաթիւ գիրքեր ու պարբերականներ։

«Անատոլու» հրատարակչութիւնը հրատարակած է «Եուրթ Անսիքլոփետիսի», «Թիւրք եւ Տիւնյա Անսիքլոփետիսի»ի նման գիտելիքի աղբիւր գիրքեր։

1985-ին Օսման Քավալա եւ Սելահատտին Պէյազըթի հետ հիմնած է «Անա Եայընճըլըք»ը, ուր հրատարակած են «Պրիթանիքա» հանրագիտարանի թրքերէն տարբերակը «Անա Պրիթանիքա», «Պրիթանիքա Քոմբթընս» եւ «Թեմել Պրիթանիքա» հանրագիտարանները։

Նազար Պիւյիւմ հեղինակած, խմբագրած եւ թարգմանած է զանազան գիրքեր։

«Ակօս»ի գրողներէն Պիւյիւմ իր «Ակօս»ի յօդուածները հաւաքած է «Յետադարձ Ակնարկ» գիրքի մէջ։ Այդ յօդուածները 1960-ական տարեթիւերէն սկսելով երկրի մշակութային, գեղարուեստական, գրական եւ հրատարակչական միջավայրի մասին շատ կարեւորվկայութիւններ կը պարունակեն։

Միւս կողմէ Կեսարիոյ Տեվելի գաւառէն սկսող եւ Պոլիս շարունակուող կեանքը հայ երիտասարդի մը եւ հայ ընտանիքի մը ապրումները գունագեղ տողերով կը փոխանցէ ընթերցողին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրատարակիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Լութֆի Թապագեան

**Լութֆի Թապագեան** (), հայ խմբագիր։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հալէպ, Սուրիա: Նախնական ուսումը ստացած է Վարդանեան, ՀԲԸՄ-ի Լազար Նաճարեան եւ Ալեփփօ Գոլէճ, ապա Պէյրութի Վիեննական Մխիթարեան երկրորդական վարժարանը:

Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Երեւանի Պետական Գեղարուեստաթատերական Ինստիտուտի մէջ, ուրկէ վկայուած է Մագիստրոս Արուեստից տիտղոսով:

Մինչեւ 1959 ապրած է Սուրիա, 1959-1978՝ Լիբանան: Ամերիկա հաստատուած է 1978-ին:

Ամուսնացած է Մատլէն Ճռճռեանի հետ, դուստրերը՝ Նարինէ եւ Կարինէ,  թոռնները Նանօր, Սարին, Նարօտ, Նարեկ, Մհեր եւ Արէն:

## Գործունէութիւն
Աշխատակցած է «Արարատ», «Երիտասարդ Հայ» (Պէյրութ) եւ «Լրաբեր», «Նոր Օր», «Ապրիլ» (Ամերիկա) թերթերուն:

Հիմնադիր եւ խմբագրական կազմի անդամ եղած է Պէյրութի «Երիտասարդ Հայ» երկշաբաթաթերթին 1969-1975, խմբագիր Լոս Անճելըսի «Լրաբեր» շաբաթաթերթին 1979-1991, «Նոր Օր»ի խմբագրութիւնը վարած է 1981-1985:

Եղած է հիմնադիր վարչականներէն ՀԲԸՄի Լոս Անճելըսի Արտաւազդ Թատերախումբին:

## Պարգեւներ
1987-ին հայրենի կառավարութիւնը զինք պարգեւատրած է Խաչատուր Աբովեանի անուան շքանշանով՝ իր մատուցած ազգային-հայրենասիրական ծառայութիւններուն համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Աշոտ Եան

**Աշոտ Եան** ( **Գրիգորեան,** ), հայ գե­ղանկա­րիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ նախ աւար­տած է Երե­ւանի Յա­կոբ Կո­ճոյեանի անուան արուես­տի դպրո­ցը (1996-2000), ապա ըն­դունուած է Երե­ւանի Գե­ղարուես­տի Ակա­դեմիա եւ աւար­տած է 2006 թուակա­նին։ Ան Երե­ւանի թիւ 2 դպրո­ցին մէջ երեք տա­րի գե­ղան­կարչու­թիւն դա­սաւան­դած է։

11 գիրքերու նկարազարդումներու հեղինակ է։ Կ՚աշ­խա­տի իր սե­փական արուես­տա­նոցին մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Ադել_.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%A4%D5%A5%D5%AC_.jpg|Ատել
Պատկեր:Դիմանկար.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D6%80.jpg|Դիմանկար
Պատկեր:Այլախոհը_.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%B5%D5%AC%D5%A1%D5%AD%D5%B8%D5%B0%D5%A8_.jpg|Այլախոհը
Պատկեր:Աստվածուհին.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B0%D5%AB%D5%B6.jpg|Աստուածուհին


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Էտուարտ Նալբանդեան

**Էտուարտ Նալբանդեան** (), հայ դիւանագէտ։ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարար (2008-2018)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան: Ոսկէ շքանշանով աւարտած է Երեւանի Փուշքինի անուան թիւ 8 ռուսական դպրոցը եւ ընդունուած Մոսկուայի միջազգային յարաբերութիւններու պետական հիմնարկ, զոր աւարտած է 1978-ին: Աւելի ուշ յաճախած եւ աւարտած է ԽՍՀՄ Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արեւելագիտութեան հիմնարկի ասպիրանտուրան, պաշտպանած է գիտական թեզ եւ ստացած քաղաքական գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճան:

## Գործունէութիւն
Դիւանագիտական գործունէութեամբ սկսած է զբաղիլ հիմնարկը աւարտէլէ անմիջապէս ետք:

1978-1983 տարիներուն աշխատած է Լիբանանի մէջ, քանի մը տարի ԽՍՀՄ արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ աշխատելէ ետք, գործուղուած է Եգիպտոս, ուր մինչեւ 1992 եղած է նախ ԽՍՀՄի, ապա Ռուսիոյ դեսպանութեան խորհրդական:

1992-էն արդէն սկսած է աշխատիլ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ եւ նշանակուած է Եգիպտոսի մօտ Հայաստանի գործերու հաւատարմատար, իսկ 1994-էն՝ այդ երկրի մէջ Հայաստանի դեսպան, ներկայացնելով նաեւ Հայաստանի շահերը Մարոքի եւ Օմանի մէջ:

1999-ին Նալբանդեան նշանակուած է Ֆրանսայի մօտ Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան: Միաժամանակ Նալբանդեան Հայաստանի շահերը սկսած է ներկայացնել Իսրայէլի (2000-էն), Ուաշինկթընի (2001-էն) եւ Անտորայի մէջ (2004-էն):

## Պատիւներ, պատուաւոր տիտղոսներ եւ մրցանակներ
Էտուարտ Նալպանդեան ստացած է շարք մը պարգեւներ, որոնց կարգին են՝

* **1982** – ԽՍՀՄ «Ժողովուրդներու բարեկամութեան» շքանշան
* **2001** – Ֆրանսայի Հանրապետութեան «Պատուոյ լեգէոնի»-ի ասպետի կոչման
* **2001** – Հայաստանի «Մխիթար Գոշ» մետալ՝ դիւանագիտութեան բնագաւառին մէջ մատուցած նշանակալի ծառայութիւններուն համար
* **2003** – Սուրբ Աթոռի (Վատիկան) Սուրբ Գրիգոր Մեծի Մեկուսի Խաչի շքանշան
* **2011** – Ֆրանսայի «Պատուոյ լեկէոն»-ի Մեծ սպայի (Grand Officier) աստիճան
* **2012** – «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններուն համար» 2-րդ աստիճանի մետալ
* **2014** – Մոսկուայի Միջազգային Յարաբերութիւններու Պետական Հիմնարկի (MGIMO) պատուաւոր դոկտորի կոչում՝ միջազգային անվտանգութեան ամրապնդման եւ Ռուսաստան-Հայաստան յարաբերութիւններուն մէջ ունեցած իր շարունակական աւանդին համար
* **2015** – Փարիզ քաղաքի Մեծ մետալ (La Grande Médaille de la Ville de Paris)
* **2015** – «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններուն համար» 1-ին աստիճանի մետալ, Հայաստան
* **2016** – Սպանիոյ Մարդկային իրաւունցքներու լիկայի ոսկէ մետալ
* **2016** – Ռուսաստանի Դաշնութեան «Բարեկամութեան շքանշան»
* **2016** – Մալթայի Ինքնիշխան Մարտական Ուխտի (Sovereign Military Order of Malta) «Pro Merito Melitensi» շքանշան
* **2016** – Երեւանի Պետական Համալսարանի պատուաւոր փրոֆեսոր
* **2017** – Ռուսական «Բարեկամութեան շքանշան»՝ շնորհուած Արտաքին գործոց նախարար Սերկէյ Լաւրովի կողմէ, Ռուսաստանի հետ բարեկամութեան եւ համագործակցութեան ամրապնդման գործին մէջ ունեցած մեծ աւանդին համար

## Ծանօթագրութիւններ
Պոլսոյ Խաղալիքներու Թանգարան

**Պոլսոյ Խաղալիքներու Թանգարան** (), Խաղալիքներու թանգարանը հիմնադրուած է 23 Ապրիլ 2005 թուականին՝ Պոլսոյ Կէօզթեփէ թաղամասին մէջ, բանաստեղծ Սունայ Աքընի կողմէ։

Թանգարանի հաւաքածոն բաղկացած է տարբեր մշակոյթներ խորհրդանշող հնաոճ խաղալիքներէ, որոնք Սունայ Աքընը ձեռք բերած է աւելի քան 40 երկիրներէ՝ 20 տարուան ընթացքին, թանգարանը հիմնադրելու նպատակով։

Թանգարանի բացումը տեղի ունեցած է Ապրիլ 23-ին՝ Թուրքիոյ ազգային տօնին՝ Ազգային ինքնիշխանութեան եւ մանուկներու օրուան առթիւ։ Ներկայիս թանգարանը կը ցուցադրէ 4,000 խաղալիքներ եւ մանրակերտներ՝ Թուրքիայէն եւ արտասահմանէն. ցուցանմուշներէն շատերը հնաոճ են, որոնցմէ ոմանք ունին շուրջ 200 տարուան պատմութիւն։ Թանգարանի առաջին յարկին վրայ կը գտնուի «Էյիւպ» խաղալիքներու խանութը (Eyüp Toy Shop)՝ նշանաւոր խանութ մը, որ փակուած էր 1950-ական թուականներուն։

2012 թուականին թանգարանը առաջադրուած եւ ընտրուած է Եւրոպական թանգարանային ակադեմիայի (European Museum Academy) ամենամեայ «Մանկական թանգարանի մրցանակ»-ի վերջնական փուլին համար։

Թանգարանը բաց է աշխատանքային օրերուն (բացի Երկուշաբթիէն)՝ ժամը 9:30-էն մինչեւ 18:00, իսկ շաբաթավերջին՝ 9:30-էն մինչեւ 19:00։ Այն կը գտնուի Իսթանպուլի Կէօզթեփէ-Քատըքէօյ (Göztepe-Kadıköy) թաղամասին մէջ՝ Ömerpaşa Caddesi, Dr. Zeki Zeren Sokak 17 հասցէով։

## Նպատակը
Խաղալիքներու թանգարանի նպատակն է պաշտպանել եւ ապագային փոխանցել այն խաղալիքները, որոնք կը կորսուին ընկերային եւ արհեստագիտական փոփոխութիւններու ընթացքին։ Այս թանգարանին մէջ ցուցադրուող խաղալիքները կ՚օգնեն բացայայտել կենսական փոփոխութիւնները։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:İOM_Oyuncaklardan_Goruntuler_1.jpg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:%C4%B0OM_Oyuncaklardan_Goruntuler_1.jpg|Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի դարաշրջանի խաղալիքներ
Պատկեր:IOM_Mujdat_Gezenin_Oyuncaklari.jpg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:IOM_Mujdat_Gezenin_Oyuncaklari.jpg|alt=Müjdat Gezen tarafından hediye edilen oyuncaklar
Պատկեր:IOM_En_Eski_Oyuncak.jpg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:IOM_En_Eski_Oyuncak.jpg|1820 թուականի խաղալիք, թանգարանին ամէնէն հին ցուցանմոյշը
Պատկեր:IOM_Almanya_1910.jpg|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:IOM_Almanya_1910.jpg|Գերմանական խաղալիքներ (1910 թուականէն)
Պատկեր:MuzeumhracekIstanbul_ulice.JPG|link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:MuzeumhracekIstanbul_ulice.JPG|alt=Zürafa heykeli


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Կասպք

**Կասպք** ()՛ Կասպերու ցեղին բնակեցուած տարածքն էր, որմէ ալ ստացած է իր անունը։ Սկզբնապէս՝ Ք.Ա. Գ.-Բ. դարերուն, Մարաստանի նահանգներէն մէկն էր։ Բ. դարուն նուաճուած է, իսկ Ե. դարուն՝ Սասանեան Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ, անցած է Աղուանքին, աւելի ուշ դառնալով անկախ պետութիւն։ Յ.Ք. Բ. դարուն այս շրջանը ծանօթ դարձած է իբրեւ Փայտակարան, իսկ 387 թուականէն ետք մաս կազմած է Աղուանքի մեծագոյն նահանգին՝ Բաղասականին:
Անիկա մօտաւորապէս կը համապատասխանէ այժմու Մուղանի դաշտին եւ Ղարատաղի (Արասպարան) շրջաններուն։
## Վերադարձ դէպի Սիոն
Աստուածաշունչի որոշ ուսումնասիրողներ կը կարծեն, թէ Եզրասի գիրքին մէջ յիշուած Քասիփիան հենց Կասպքն է՝ անուան հնչիւնական նմանութեան պատճառով։ Եզրաս, տեսնելով որ Եբրայեցիներու պաշտամունքը վերականգնելու համար բաւարար թիւով Ղեւտացիներ չկան, դիմեց Ադդովին (Իտտօ)։ Վերջինս կ՚առաջնորդէր այնտեղ աքսորուած Իսրայէլացիները (յստակ չէ՝ անոնք Հիւսիսային թագաւորութենէն էին, թէ Յուդայէն) եւ քանանացի ծառաները։ Ադդովը ղրկեց 38 Ղեւտացի եւ 220 քանանացի ծառայ (Դաւիթ թագաւորին կողմէ ստրկացուածներուն սերունդներէն), որպէսզի միանան Սիոն վերադարձող Հրեայներուն:

## Ծանօթագրութիւններ
Բագին

**Բագին,** աստուածներուն նուիրուած շինութիւն՝ Հայաստանի մէջ։ 

Հայաստանի եւ ընդհանրապէս հայկական լեռնաշխարհի տարածքներուն մէջ, բազմաթիւ տեղանուններ կազմուած են «Բագին» արմատով, ինչպէս՝ Բագաւան, Բագարան, Բագնայր, Բագինք եւ այլն։

Բագինները տարբեր ձեւերով կը գործածուէին.

* **Մեհեան** (կուռքերու տաճար), Աշտիշատի մէջ գրանցուած է երեք բագին՝ Վահեվահեան, Ոսկեմոր, Ոսկեծին (իմա Անահիտի) եւ Աստղիկի (Ագաթանգեղոս, § 813):
* **Արձաններ,** Մեհեաններու առջեւ Տիգրան Բ. կանգնեցուցած է բագիններ, որոնց զոհեր մատուցուած եւ երկրպագութիւն եղած է (Մովսէս Խորենացի, գիրք 2-րդ, գլ. ԺԴ):
* **Զոհարան կամ զոհասեղան**. Օրինակ՝ Մաժան քրմապետի գերեզմանին վրայ Տիգրան Դ.-ն շինած է բագին մը (նոյն տեղը, գլ. ԿԶ):
* **Սրբազան կրակարան**. Բագաւանի բագինը, որուն որմզդական հուրը (զրադաշտական մեհեաններուն մէջ վառող սրբազան կրակը) Արտաշիրը հրամայած է անշէջ պահել (նոյն տեղը, գլ. Հէ):
* **Շինութիւններու կամ համալիրներու խումբ,** Օրինակ՝ Բագարանը որոշ առումով ընկալուած է իբրեւ կառուցվածքներու համալիր:

Բագինները հայկական հնագիտական եւ կրօնական ուսումնասիրութիւններուն մէջ կը համարուին նշանակալից տարրեր, որոնք շեշտուած կերպով կ'արտացոլեն հին հայկական պաշտամունքային մշակոյթն ու սրբազան արարողութիւնները։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական հեթանոսութիւն