open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տիրան Հայկազն

**Տիրան Հայկազն**, Տիրանիոն (Tupavvicov, Tyrannio), առաջին յայտնի հայ գիտնական ապրած ու ստողծագործած է 400 տարի առաջ։ Ծնած եւ մահացած թուականները անյայտ են։ Ծնած է Ամիսոս (այժմ Սամսուն), ուր յայտնի էր որպէս «այր բազմահմուտ»։ Ըստ Պլուտարքոսի, Լուկուլլոսը Տիրան Հայկազունին Ամիսոսէն գերեվարած է Հռոմ, ուր ան հռչակուած է հուն, քերականութեան եւ հռետորական արուեստի բնագաւառներուն մէջ դրսեւորած խորիմացութեամբ։ Սթրապոնի վկայութեամբ, Սուլլան Աթէնքէն Հռոմ փոխադրուած է մեծ գրադարան մը, զոր «Ինկած է Արիստոտելի երկրպագու Տիրանիոնի» ձեռքը։ Կարեւոր դեր խաղցած է Արիստոտելի եւ Թէոֆրաստի երկերը կորուստէն փրկելու, կարգաւորելու գործին մէջ․ Անտրոնիքոս Հռոտոսացին, անկէ ստանալով Արիստոտելի եւ Թէոֆրաստի երկերու պատճէնները, հրատարակած է։ Տիրան Հայկազունը Հռոմի մէջ ստեղծած է մեծ գրադարան (մօտ 30 հազարանոց հատոր գիրք)։ Կիկերոնի խնդրանքով կարգաւորած է անոր հարուստ գրադարանը, տան մէջ բացած է դպրոց, ուր դասաւանդած է քերականութիւն եւ ճարտասանութիւն։

Տիրան Հայկազունի դասախօսութիւնները ունկնդրած է նաեւ Սթրապոնը։

## Գրականութիւն
* Պլուտարքոս, Զուգակշիռք, հ․ 3, Վնտ․, 1833, էջ 422–23, 551–52։ Խրլ Ոպեան Գ․ Տ․, Հայ սոցիալական իմաստասիրութեան պատմութիւն․ Ե․, 1978, էջ 34–35։
* Цицерон, Письма, т․ 1, М․–JI․, 1949, с․ 221, 237, 302, т․ 3, М․-Л․, 1951, с․ 45-46;
* Страбон, География, М․, 1964, с․ 514, 571; 
* Аревшатян С․ С․, Формирование философской науки в Древней Армении (V-VI вв․), Е․, 1973․

Ստորոգութիւն:Հայ հռետորներ
Տմորիք

**Տմորիք**, ռազմական ամրութիւններու համակարգ Կորճայք նահանգի մէջ։ Կոչուած է գլխաւոր ամրոցի անունով։ Ստեղծուած է հնագոյն ժամանակներուն (Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակ)`ընդդէմ Միջագետքէն սպառնացող վտանգի:

Ք.Ա. 13-7-րդ դարերուն ասորեստանեան սեպաձեւ արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի Նայիրի «երկրներու» կարգին՝ Տումէ, Տումուրու անուանումներով։

Ք.Ա. 4-րդ դարուն եղած է առանձին գաւառ՝ համանուն կեդրոնով։ Յետագային (հաւանաբար Արշակունիներու թագաւորութեան ժամանակ) միացուած է Կորդուքին:

## Ծանօթագրութիւններ
* Հայկական համառօտ հանրագիտարան, Հատոր 4, Երեւան, 2003:

Ստորոգութիւն:Մեծ Հայքի վարչական բաժանում
Եղիա Տնտեսեան

**Եղիա Տնտեսեան** (), հայ տպագրիչ։

Ծնած է Պոլիս, Օրթագիւղ թաղին մէջ։ Զաւակն էր դպիր եւ Թարգմանչաց վարժարանի տնտես Մկրտիչի, ուրկէ մնացած է մականունը։ Նախնական ուսումը ստացած է նոյն թաղի ազգային վարժարանին մէջ, ուր այդ թուականին կը դասախօսէր Գրիգոր վարժապետ (յետոյ Օրթագիւղի Տէր Պօղոս), որմէ կը սորվի նաեւ հայկական երաժշտութեան սկզբունքները։

1848–ին, հազիւ 14 ամեայ պատանի մը, աւարտելով դպրոցական շրջանը, մտած է Օրթագիւղի «Արապեան» տպարանը, իբր աշկերտ, ուր 4 տարի անընդհատ նուիրուած է հմտանալու տպագրական արուեստի նախնական գաղտնիքներուն։

Սակայն, աւելի հրապուրիչ գտնելով ուսուցչութեան ասպարէզը, 1852–ին ձգած է տպարանը ու պաշտօնավարած՝ ազգային վարժարանէն ներս։

1861–ին հրատարակած է իր առաջին երկը՝ «Ծաղկաքաղ Կաթողիկեայց թուղթերու մեկնութեանց»։

Ազգային Սահմանադրութիւնը բովանդակ ազգին մէջ երկու հոսանքներ յառաջ բերած է, խաւարեալներ ու լուսաւորեալներ։ Այս վերջին հոսանքնին պատկանող երիտասարդ ուժեր կազմած էին Անձնուէր ընկերութիւնը, նպատակ ընտրելով իրենց ուսումն ու կրթութիւնը տարածել, ուսուցիչներ ղրկել գաւառները, լուսաւորել անոնց մութ անկիւնները եւ այդ միջոցաւ տանիլ յաղթանակը ընդդէմ խաւարեալ հոսանքին։ Սոյն ընկերութիւնը բացի վերոգրեալ յայտնի նպատակէն ունէր նաեւ գաղտնի հեռաւոր նպատակներ, այնպէս որ իրաւամբ այսօր կարելի ենք համարել զայն իբր Հայոց առաջին դաւադրական ու յեղափոխական ընկերութիւնը։ Այս ընկերութեան գործունեայ անդամներն էին Ալիքսան Խօրասանճեան (ատենապետ), Գէորգ Զարդարեան, Եղիա Տնտեսեան, Յ. Գօլանճեան եւ այլն։

Եղիա Տնտեսեան, ընկերութեան ազնիւ նպատակներով խանդավառուած, յանձնառու կ'ըլլայ իբր ուսուցիչ Հաճըն մեկնելու ընկերութեան կողմէ Յուլիս 1862-ին։

Ռուս-թրքական պատերազմէն ետք խստացած էր գրաքննութիւնը, որ սկսած է ծուռ աչքով նայիլ գլխաւորաբար մեր ազգային երգերուն եւ անոնց հաւաքածոներուն։ Անոնց հրատարակիչներէն Յ. Գաւաֆեան եւ Ե. Տնտեսեան հետապնդումի ենթարկուած են։ Առաջինը փախած է Աթէնք, իսկ Եղիա ձերբակալուելով եղեռնագործէ մը աւելի ծանր ամբաստանութեան տակ կը բանտարկուի 1881-ի սկիզբները։ Իր անյոյս զնտանին մահասփիւռ ու նողկալի մթնոլորտին մէջ հազիւ երեք ամիս կրցած է դիմանալ եւ նոյն տարուան 23 Ապրիլին կնքած է իր մահկանացուն։

## Աղբիւր
*  Յիշատակարան, Վ.Գ. Զարդարեան, Բ. հատոր, Կ. Պոլիս 1911, էջ 343:

## Արտաքին յղումներ
* Ո՞վ է Եղիա Տնտեսեան:

Ստորոգութիւն:10 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:5 Մայիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Տոլի

**Տոլի**, վրացական, աբխազական, աջարական ժողովրդական դհոլանման հարուածային նուագարան։

## Պատմութիւն
Տոլին կը համարուի լայն տարածում ունեցող հարուածային փայտէ դհոլանման գործիք, որուն երկու եզրերը փակուած են պարանիկներով ձգուած կաշիով։ Տոլի կը նուագեն մատներով եւ ափով։ Նուագելիս այն պահուն ձախ թեւատակին կամ կը կախեն ձախ ուսին։ Ֆորտէ ձայնի համար կը հարուածեն գործիքին մակերեսի կեդրոնին, բիանոյի համար՝ գործիքին եզրերքին։

## Տե՛ս նաեւ
*Վրացական երաժշտական գործիքներ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
*Ударные инструменты: доли, даира, диплипито, цинцила

Ստորոգութիւն:Երաժշտական գործիքներ
Տոլորես Օ'Րիորտան

**Տոլորես Մերի Այլին Օ’Րիորտան** (, 6 Սեպտեմբեր 1971-15 Յունուար 2018), իրլանտացի երգչուհի եւ երգահան, The Cranberries եւ D.A.R.K. րոք խումբերու երգչուհի

## Կենսագրութիւն
### Վաղ Տարիներ (1971—1990)
Ծնած է ոչ հարուստ ագարակատէրեր Թերէնս Օ’Րիորտանի եւ Այլին Կրինսմիթի ընտանիքին մէջ Լիմերիքի արուարձանին մէջ, Իրլանտա։ Եօթ զաւակներէն կրտսերն էր։ Տոլորեսը հինգ եղբայր ունէր՝ Թերէնս, Պրէնտըն, Տանըլ, Փիճէյ, Ճոզէֆ եւ մեկ քոյր՝ Էնճելա անուներով։ Մանուկ ատենը երգած է եկեղեցիին երգչախումբին մէջ։ Հինգ տարեկանէն նուագած է դաշնամուր եւ շւի, 17 տարեկանէն՝ կիթառ։ Տիրապետած է քանի մը լեզուներ՝ անգլերէն, իռլանտերէն, ֆրանսերէն։

### The Cranberries
1990 թուականին միացած է The Cranberries Saw Us խումբին, որը յետագային փոխած է անունը՝ դառնալով The Cranberries։ Տոլորէսը խումբին մէջ զբաղեցուցած է վոքալիստի տեղը։

The Cranberries խումբի Zombie երգը արտացոլած էր անոր երազանքը՝ իրլանտացի ժողովուրդը տեսնել կրած ցաւերեւ յանդեպ կարեկցանքով տոգորված խաղաղ վիճակի վերադարձած: 
[մինի|260px|Տոլորես Օ’Րիորտանը [2010 թուականին]]
Մասնակցած է տարբեր խումբերու եւ կատարողներու երգերու ձայնագրմանը՝ Moose (1992), Touch of Oliver (1993), Ճա Ուոպլ՝ «The Sun Does Rise» (1994): Սա երգի հիման վրայ տեսահոլովակ մը նկարուած է, ուր Տոլորէսը ձիւնաճերմակ կեղծամով է եւ նստած, ինչը մարզական վնասուածքէն ոտքի կոտրուածքի արդիւնք էր լերներուն դահուկավարելու պատճառաւ։ 1995 թուականին մասնակցած է Լուչանո Փաւարոթիի համերգին՝ անոր հետ երգելով «Ave Maria» երգը, իսկ Սայմըն Լէ Պոնի հետ կատարած է «Linger» երգը, մասնակցած է Nessun Dorma հիմնի կատարմանը, որը համերգի վերջին երգած են բոլոր մասնակիցները։

### D.A.R.K.-ի Երգչուհի
2014 թուականի Ապրիլին որպէս երգչուհի եւ երգահան ամերիկեան Jetlag NYC ռոք խումբին միացած է, որ ձեւաւորած էին 2009 թուականին The Smiths խումբի նախկին պասիստ Էնտի Ռուրքին եւ տիճէյ Օլէ Քորեթսքին։ 2016 թուականին խումբը D.A.R.K. անուանակոչուած է եւ իր առաջին «Science Agrees» ալպիմը թողարկած է։

## Անձնական Կեանք
1994 թուականի Յուլիս 18-ին Օ’Րիորտանն ամուսնացած է Duran Duran խումբի նախկին հիւրախաղային մենեճըր Տոն Բեորթընի հետ, որմէ բաժնուած է 2014 թուականին։ Զոյգն ունեցած է երեք զաւակներ՝ տղա՝ Թէյլըր Պաքսթեր Պեորթոնը (ծն. 23.11.1997) եւ երկու աղջիկ՝ Մոլլի Լի Պեորթընը (27.01.2001) եւ Տաքոթ Ռէյն Պեորթընը (10.04.2005)։

Բնակած է Հոութ, Իրլանտա, սեպհականութիւն ունեցած է Քանատային եւ Սպանիոյ մէջ։

### Դէպք Շանոնի Օդակայանին Մէջ
2014 թուականի Նոյեմբեր 10-ին Օ’Րիորտանը ձերբակալուած է Շանոնի Ճոն Քենետիի անուան օդակայանին Aer Lingus-ի թռիչքէն առաջ։ Յետագային երգչուհիին ներկայացուած է մեղադրանք երեք կետով՝ օդակայանի ոստիկանական երեք աշխատակիցներուն վրայ յարձակման համար։ 2016 թուականի Յունուար 20-ին կայացած դատական քննութեան արդիւնքին որոշուեցաւ դատավճիռի ժամկետը՝ 2016 թուականի Փետրուար 24. անոր պատիժը դիտարկուած էր ազատազրկում մինչեւ վեց ամիս կամ մինչեւ 1850 եւրոյի տուգանք։ Փետրուար 24-ին կայացած նիստին Օ’Րիորտանը պարտաւորուեցաւ վճարել 6000 եւրոյի տուգանք յօգուտ կարիքաւորներու՝ ճանչուելով քրէօրէն անմեղ, ատկէ բացի՝ դատարանը ճանչցաւ, որ տեղի ունեցածի ատենը ան կը տառապէր հոգեբանական խանգարումով։

### Մահ
Հանկարծամահ եղած է 2018 թուականի Յունուար 15-ին Լոնտոն, ուր ժամանած էր նոր երգի ձայնագրման համար։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:6 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:15 Յունուարի մահեր
Տիմիթրի Բայէթ

**Տիմիդրի Բայէթ** (, ծնած է․` մարտ 29, 1987, Սեն-պիեռ, Ռեյունեօն, Ֆրանսա), Ֆրանսացի ֆութպոլիստ, «Վեստ Հեմ Յունայթէտի եւ Ֆրանսայի ֆուտբոլի ազգային հաւաքականի եզրային կիսապաշտպան խաղցող:

## Հաւաքականի խումբէն
2007 - 2008 թուականներուն Բայէթ հանդէս եկած է Ֆրանսայի երիտասարդական հաւաքականէն:

2010 թուականի հոկտեմբեր 9-ին Ռոմանիայի դէմ խաղին նորամուտը նշած է Ֆրանսայի ազգային հաւաքականէն (2:0):

եւրոյ 2016-ի բացման խաղին Բայէթ դարձաւ կոլի հեղինակ եւ ճանաչուեցաւ խաղին լաւագոյն ֆուտբոլիստը:

### Կոլերը հաւաքանկանէն
2016 թուականի յունիս 11-ի դրութեամբ Տմիդրի Բայէթի կոլերը Ֆրանսայի ազգային հաւաքականում:

## Անձնական նուաճումներ
* Պֆա-ի վարկածով տարուայ հաւաքականի անդամ (1) - 2015/16
* Վեստ Հեմ Յունայթեդի տարուայ լաւագոյն ֆուտբոլիստ (1) - 2015

## Ծանոթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Դիմիտրի պայեն Պրեմիեր Լիգայի հայալեզու կայքում
Տղմուտ (գետ)

**Տղմուտ** (Տղմոտ), գետ Հայկական Լեռնաշխարհի մէջ։ 5-րդ դարու պատմիչներէն Եղիշէն ու Ղազար Փարպեցին, Տղմուտ գետ ըսելով, նկատի կ'ունենան Մակու (Զանգիմար) գետը, որ իր վտակներով կը հոսի Վասպուրական նահանգի Արտազ գաւառով եւ ամենայն հաւանականութեամբ այդպէս կոչուած է Տղմօտ ըլլալու պատճառով։ Անոր հովիտներուն է Աւարայրի դաշտը, ուր 451-ի Մայիս 26- ին, տեղի ունեցած է Աւարայրի Ճակատամարտը՝ հայկական եւ պարսկական զօրաբանակներու միջեւ։

Ստորոգութիւն:Հայկական լեռնաշխարհի գետեր
Ստորոգութիւն:Արաքս գետի վտակներ
Տոհմածառ

450px|մինի|աջից|Սարիբեկեաններուն տոհմածառը
**Տոհմածառ**ը, կամ տոհմային աղիւսակը, աղիւսակ է որ կը ներկայացնէ ընտանեկան յարաբերութիւնները պայմանական ծառի կառուցուածքով։ 
Տոհմածառերու աւելի մանրամասն տեսակները կ՛օգտագործուին բժշկութեան եւ ընկերային աշխատանքներէն ներս։ Հովհարաձեւ աղիւսակները կը նկարագրեն հայրական եւ մայրական նախնիները։

## Ընտանեկան պատմութեան ներկայացուցչութիւնները
Ծագումնաբանական տուեալները կարելի է ներկայացնել մի քանի ձեւաչափերով, օրինակ՝ որպէս տոհմային կամ նախնիներու աղիւսակ։ Տոհմածառերուն մէջ յաճախ հնագոյն սերունդը կը ներկայացուի տոհմածառերուն գագաթը, իսկ նորագոյնը՝ ստորը։ նախնիներուն աղիւսակը, որ ցոյց կու տայ անհատի նախնիները, աւելի սերտօրէն կը յիշեցնէ ծառի վիճակը, վերը աւելի լայն ըլլալով քան վարը։ Որոշ ցեղերու տրամագրերու մէջ, անհատը կը յայտնուի ձախ կողմը եւ իր նախնիները՝ աջ։

Տոհմածառերը կարելի է ունենան բազմաթիւ նիւթեր։ Մէկը կարելի է ընդգրկել մէկ գործիչի բոլոր ուղղակի ժառանգները, կամ մէկ կենդանի անձի բոլոր յայտնի նախնիները։ Ուրիշը կարելի է ներառել նոյն մականունը ունեցող անդամները։ Եւս մէկ մօտեցում՝ կառուցել ծառ մը, նեռարելով որոշակի գրասենեակի մը բոլոր տէրերը, ինչպէս օրինակ, գերմանական թագաւորները։
### Հովհարաձեւ Աղիւսակ
 
Ունինք նաեւ այլ ձեւ՝  հովհարաձեւ աղիւսակը, որ կը յատկանշէ կէս շրջանակ աղիւսակը համակեդրոն օղակներով, տուեալ անձը ներքին շրջանակին թիրախն է, երկրորդ շրջանը բաժնուած է երկու մասի (հայրական կողմ եւ մայրական), երրորդը՝ չորսի ինչպէս նաեւ չորրորդը։ Հովհարաձեւ աղիւսակները կը պատկերեն հայրական եւ մայրական նախնիները։
## Ցուցագիծ Տեսութիւն
Մինչ տոհմածառերը պատկերուած են որպէս ծառեր,ընտանեկան յարաբերութիւնները չեն կազմեր ծառ ցուցագիծ տեսութեան իմաստով, որովհետեւ հեռաւոր ազգականները կարող են ամուսնանալ։
Տողան Աքհանլը

**Տողան Աքհանլը** (, ), թուրք-գերմանացի գրող է:
## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թուրքիոյ հիւսիսարեւելեան Արդուինի Շաւշաթ փոքրիկ գիւղը: 12 տարեկանին աւագ եղբօր հետ անցած է Պոլիս եւ հոն շարունակած է ուսումը: Ձախակողմեան հայեացքներուն պատճառով կարճ ժամկէտով  ձերբակալուած է 1975-ին: 1985-1987 թուականներուն նոյն պատճառով Պոլսոյ մէջ ձերբակալուած է իբրեւ ընդդիմադիր եւ կտտանքներու ենթարկուած՝ թրքական բանտին մէջ: 

1991-ին տեղափոխուած է Գերմանիա ու խնդրած ապաստարան: 1998-ին Թուրքիոյ պաշտօնեաները զինք զրկած են քաղաքացիութենէ: Երեք տարի ետք ան ստացած է գերմանական քաղաքացիութիւն:

Աքհանլըն Քեոլնի մէջ հիմնադրած է Ռաֆայէլ Լեմքին գրադարանը, որ կոչուած է մարդու մը անունով, որ առաջինը եղած է հայերու դէմ կատարուած ոճրագործութիւնը բնութագրելով իբրեւ ցեղասպանութիւն:

Ան 2005-ին այցելած է Հայաստան:

2010-ի Օգոստոս 10-ին Տողան Աքհանլը ձերբակալուած է Թուրքիա ժամանած պահուն: 2017-ի Օգոստոս 19-ին Կրանատայի մէջ ձերբակալուած է Սպանիոյ ոստիկանութեան կողմէ Թուրքիոյ պաշտօնեաներու պահանջով, ապա ազատ արձակուած՝ Սպանիոյ դատարանի որոշումով:

Աքհանլըն Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչնալու եւ իր քաղաքական հայեացքներուն պատճառով երկար տարիներ չէր կրցած այցելել Թուրքիա: 

## Երկեր
Աքհանլըի վէպերը Թուրքիոյ մէջ ընդգրկուած են լաւագոյններու շարքին: 

1998-1999 թուականներուն թրքերէն լոյս տեսած է անոր «Անհետացած ծովերը» ընդհանուր վերնագրով եռագրութիւնը, որ կը ներառէ «Սպասելով ծովը», «Կակաչներու դաշտը», «Ահեղ դատաստանի դատաւորները» ստեղծագործութիւնները:

2005-ին անոր հեղինակած «Տիրամօր վերջին երազը» վէպը արժանացած է «Հիւրիէթ»-ի 2009-ի մրցանակին: 2005-ին թուրք գրաքննադատները անոր այս գիրքը դասած են 10 լաւագոյն վէպերու շարքին:

«Ահեղ դատաստանի դատաւորները» գիրքին թրքերէն տարբերակը հրատարակուած է 1999 թուականին, Պոլսոյ մէջ, «Պելկէ» հրատարակչութեան կողմէ: Իսկ 2018-ին, Հայաստանի մէջ հրատարակուած է անոր «Ահեղ դատաստանի դատաւորները» գիրքի (թրք․ «***Kıyamet Günü Yargıçları”***) հայերէն թարգմանութիւնը: Գիրքի թարգմանիչը եւ մեկենասը եղած է Սոնա Զաքարեանը: 

## Ծանօթագրութիււններ

## Արտաքին Յղումներ
* Dogan Akhanli
* Kitab-Verlag 
* Le Monde diplomatique 

Ստորոգութիւն:1957 ծնունդներ
Տոմպրովսքա Վլատիսլավա Աուկուսթինովից

**Տոմպրովսքա Վլատիսլավա Աուկուսթինովից** նկարչուհի է: Ծնած է 15 Մայիս 1901-ին Քրաքով: Միջին դասընթացքը աւարտելէն յետոյ, նկարչութեան կը հետեւի, նախ առանձնաբար սորվելով եւ ապա անուանի նկարչուհի Մէխօֆֆէրօվայի դպրոցին մէջ: 1929-ին կ'ամուսնանայ Տոքթոր Սթանիսլավ Տոմպրովսքիի հետ որ նմանապէս արուեստագէտ նկարիչ մըն էր: 1925-էն սկսեալ արդէն կը մասնակցի տեղական նկարահանդէսներու եւ ապա կը ցուցադրէ իր գործերը, Վարշաւիայի, Քրաքովի եւ Շիքակոյի մէջ: Կը շահագրգռուի մասնաւորապէս դաշտանկարչութեամբ եւ դիմանկարներով: Իր գործերուն մէջ յիշուելու արժանի են 

1. Կին մը կուժի ձեռին (1926)

2. Իր մօր դիմանկարը (1921)

3. Հանգիստ՝ աշխատանքէ ետք (1927)

4. Ձմեռը լեռներու վրայ (1929)

5. Վայրանկար մը (1931)

6. Կլանաւի ապարանքը (1932)

7. Դղեակի մը ներքնակողմը (1934):

## Աղբիւրներ
Հայ Հանրագիտակ, Գիրք Բ., Թիւ 2, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան, 1938, էջ. 201
Տոնեցք

**Տոնեցք** (), քաղաք Ուքրանիոյ արեւելեան մասը, Տոնեցքի մարզին մէջ։ Մինչեւ 1924 թուական քաղաքը անուանուած է *Եուզովքա*, 1924-1961 թուականներուն՝ *Ստալինօ*, իսկ 1961 թուականին քաղաքը ստացաւ Տոնեցք անուանումը։ Արուարձաններուն հետ միասին քաղաքին բնակչութիւնը կը կազմէ 1,7 մլն.մարդ։ Մեծ գործարարական եւ արդիւնաբերական կենդրոն է։ Քաղաքը բաժանուած է 9 վարչական շրջաններու։ Տարածքը 358 քառ.&nbsp;ք․մ․ է։

## Յայտնի անձինք
*  Հայկ Աւանէսեան, Ուքրանահայ ձեւագէտը մանուկ հասակին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Տոնեցք։

## Բնակչութիւն

 
## Ծանօթագրուիւններ

Ստորոգութիւն:Ուքրանիոյ քաղաքներ
Տորոթէա Տիքս

**Տորոթէա  Լինտէ  Տիքս** () Ամերիկա Միացեալ Նահանգէն մարդասիրութեան եւ ժողովրդական բարեփոխութեան պահապան մըն է: Հոգեկան հիւանդութիւններ ունեցողներու համար ըրած աշխատութիւնները ԱՄՆ-ի մէջ, համաշխարհային բարեփոխութիւններու պատճառ եղած է:
## Կենսագրութիւն

1821-ին Պոսթոնի մէջ միայն աղջիկ աշակերտերու համար եղող վարժարան մը բացած է: Մինչեւ 1835 շարունակեց իր ուսուցչութեան ասպարէզը, որ միշտ կ'ընդհատուէր իր առողջական խնդիրներուն պատճառաւ: 1841 թուականին Քեմպրիճ (Մասսաջուսէթս) բանտէն եկող հրաւէրը ընդունեց, որ Կիրակի օրերը դաս տար: Հոն դատապարտուած կնոջ եւ մարդոց հետ բանտարկուած հոգեկան հիւանդներէն շատ ազդուած է: Յառաջիկայ 18 ամսուան մէջ հոգեկան հիւանդներուն մնացած զանազան տեղերը պտտեցաւ: Տեսած սարսափելի տեսարաններուն մասին նահանգի խորհուրդին հետ հաղորդակցած է (1843): Անհրաժեշտ բարեփոխութիւններէ վերջ ուշադրութիւնը դրացի նահանգերու եւ անկէ վերջն ալ արեւմուտքին եւ հարաւային նահանգերուն վրայ կեդրոնացուց: Ապրած տարիներու ընթացքին15-էն աւելի նահանգներու եւ Քանատայի մէջ յատուկ հոգեկան հիւանդանոցներ բացուեցան: Նոյն ժամանակ ըլլալով երկրի զանազան կողմերը, յառաջացած բուժման միջոցներ որոնելու սկսուեցաւ: Իր աշխատութիւններով Ամերիկայէն զատ Եւրոպայի մէջ ալ հոգեկան հիւանդանոցներու համար յաջողեցաւ ուշադրութիւն գրաւել:
Տուզաղաճ

**Տուզաղաճ**, Լաթաքիա-Անտիոք տանող ճամբուն վրայ գիւղն մըն է ուր հաստատուած են հայերը 1850-ական թուականներէն իվեր։ Գիւղը կազմուած է 3 թաղերէ՝ Վերի թաղ (հաւանաբար ամենամեծը), երկրորդ թաղ եւ երրորդ կամ վարի թաղ որ կը գտնուի ճամբուն մօտիկ։

## Հակիրճ պատմութիւն
Գիւղը կը գտնուի Քեսապ աւանէն մոտ 8 քմ. հարաւ։ Հնադարեան ժամանակներէ բնակութեան հետքեր գտնուած են մեծ կամրջի մօտ՝ կաւէ ամաններ, խճասալեր եւայլն։

1840-ական թուականներուն Լաթաքիացի յոյն ընտանիք մը անտառի ծառերը շահագործելու համար կը գնէ իարւունք ու կը հաստատէ երկու սղոցարան։ Քեսապէն բանուորներ կուգան աշխատելու սղոցարանները։ Տարիներու ընթացքին անտառի ծառերը հը հատնին եւ ծառերէ լերկացած հողերը կը գնեն գիւղացիները պետութենէն։ Տուզաղաճի մէջ արտեր կը բանան եւ հոն կը հաստատուին սղոցարան աշխատող բանուորները։

1911-ի մարդահամարի համաձայն Տուզաղաճի բնակչութիւնը կը հասներ 113 անձի այսինքն 22 տուն։ 1915-ին Տուզաղաճի գիւղացիները կը տարագրուին Քէօրքիւնէի բնակչութեան հետ։ 1919-էն 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 17 անձ, երկու այլ ընտանիքներ Քեսապէն եւ Վերի Պաղճաղազէն կը հաստատուին հոս, բնակչութեան թիւը հասնելով 26 հոգիի։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 80 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։

1939-ի սահմանագծումով Տուզաղաճի արեւելեան մասը կը մնայ Թուրքիոյ մէջ ներառեալ երեք ջրաղացնները։

1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 55 անձ, այսինքն գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։

1960-ական թուկաններուն խնձորի պարտէզներ կը մշակուին գիւղի մէջ. Հողը ջրառատ ըլլալով կը նպաստէ ծառերու աճումին եւ տարիներու ընթացքին լաւ բերք կուտայ։ Դէպի Լաթաքիա տանող ճամբուն մօտիկութիւնը կը նպաստէ խնձորի պարտէզներուն զարգացման եւ Հալէպէն ու Լաթաքիայէն ընտանիքներ հոս հողեր կը գնեն ու բնակութիւն կը հաստատեն։

1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 64 բնակիչ կամ 15 տուն։

## Բնորոշիչ Կառոյցներ
Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝
# Գիւղի թաղին աղբիւրը որ կը գտնուէր վերի երկու թաղերուն մէջ։
# Խանճիին աղբիւրը։ 
# Գերեզմանատունը։ 
# Գիւղը ունեցած է նաեւ երեք հատ դպրոց՝ Ազգային (1910-1942), Աւետարանական (1850-1910) եւ Հ.Բ.Ը.Մ. (1934-1937)

## Մատենագիտութիւն
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Ա. հատոր, Հալէպ, 1995 
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Բ. հատոր, Հալէպ, 1998
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004 
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», Երեւան, 2014 
# Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm 
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
# Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
# Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- Պէյրութ, 1955
# Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011
Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան

**Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան**, աւազանի անունով Միսաք, որդի Սարգիսի եւ Իսկուհիի, ծնած է մուսա լեռցի ծնողքէ, Եողուն Օլուք գիւղը, 1922-ին։

նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի ծխական վարժարանը, զոր աւարտելէ ետք զբաղած է հողամշակութեամբ։ Ազատ ժամերուն սորված է հաշուապահութիւն եւ ժամանակ մը ետք վարած է հաշուապահութեան պաշտօն։

1939-ին, երբ Սանճաք-Իսկէնտէրունը կը յանձնուի Թուրքիոյ, Մուսա լերան բնակիչներուն հետ՝ Միսաք կը գաղթէ Լիբանան ու կը հաստատուի Անճառ։ Տնտեսական դժուարութիւնները յաղթահարելու համար կ'անցնի Պէյրութ եւ բարեկամներու միջոցաւ յարմար աշխատանք մը գտնելով կը դառնայ պաշտօնեայ եւ ապա կը նշանակուի հաշուապահ։

Պէյրութ կեցութեան ընթացքին, ան կ'ընտրէ իր կեանքի ընկերը՝ Մարի Տումանեանը, որուն հետ կը պսակուի Պէյրութի մէջ, 1947-ին եւ կ'ունենայ 4 զաւակներ՝ Ասպետ, Ռուպինա, Հերմինէ եւ Վազգէն։

Անդրանիկ Քհնյ. Տուզմանեան հրաժեշտ կու տայ աշխարհին 7 Հոկտեմբեր 1993-ին, խոր սուգի մատնելով Լիբանանի Թեմի կրօնական դասը, ընտանիքը, Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ թաղականութիւնն ու իր ծխական ժողովուրդը։

Հանգուցեալ Տէր Հօր թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ'ունենան Ս. Յակոբ Եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Լիբանանի Հայոց Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Արամ Արք. Քէշիշեանի, 9 Հոկտեմբեր 1993-ին, առաւօտեան ժամը 10-ին, յընթացս Սուրբ եւ անմահ պատարագի։ Ապա, մարմինը կ'ամփոփուի Պէյրութի Պուրճ-Համուտի Ազգ. Գերեզմանատունը, քահանայից յատուկ դամբարանին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Տուն (ոտանաւոր)

**Տուն**, տողերու խմբում։ Յաճախ կը համապատասխանէ իմաստային ամբողջութեան մը, ինքն իր մէջ կ'ըլլայ իմաստով լրիւ։ Բայց ասիկա միշտ չի պատահիր. երբեմն տունէ տուն կ'ունենանք երկարաձգում՝ իմաստի եւ նոյնիսկ պարզ նախադասութեան։

Երբեմն կը հանդիպինք երկտող ու եռատող տուներու։ Բայց շատ աւելի ընթացիկ է քառատող տունը՝ քառեակը։

Կանոնաւոր քառեակին չորս տողերը կ'ունենան հաւասար վանկեր։ Իսկ ոչ-կանոնաւոր քառեակի ընթացիկ ձեւ մըն է «խաչաձեւ» տողերու հաւասարութեամբ կազմուածը։

Օրինակ մը՝ Դ. Վարուժանէն. «Նըշմարելուդ պէս զիս ժըպտիլ սկսար, //Բայց այդ ժըպիտը բարի, // Այդ սուտ ժըպիտն էր նունուֆա՛ր մը ծաղկած՝ // Լըճի մը վրայ արտօսրի»։ - Քառեակին տողերը ունին 11-7-11-7 վանկեր։

Քառեակին մէջ յանգերու դասաւորումը կու տայ զանազան կարելիութիւններ. յանգերը նշելով *ա* եւ *բ* տառերով, կրնանք նկատել, որ Դուրեանի «Լճակ»ը կը հետեւի աաբբ ձեւին. Թէքէեանի «կ'անձրեւէ, Տղաս»ը՝ աբաբ ձեւին, մինչ Մեծարենցի «Ձմրան Պարզ Գիշեր»ը՝ աբբա ձեւին։

Երբեմն չորս յանգերէն երկուքը կը համապատասխանեն իրարու, մինչ միւս երկուքը կ'ըլլան ձգուած «ազատ»։ Այս է պարագան, օրինակ, Մ. Նալբանդեանի «Մանկութեան Օրեր» գործին։ Վարուժանէն վերը տրուած օրինակը եւս յանգերու նոյն կարգը ունի։

Կան տակաւին հնգատող, վեցատող, ութատող եւ աւելի տողերով տուներ։

Կան տողերու-տուներու թիւի եւ դասաւորման իմաստով կայուն ձեւեր. անոնց ամէնէն ծանօթն է հնչեակը։

Տաղաչափական բաւական կայուն ձեւի կը հետեւին նաեւ գեղօնն ու ներբողը կամ ձօնը, որ կը տեսնենք քնարական տեսականիներուն մէջ։

## Օրինակներ՝

*Հնչեակ՝ Մեծարենցի «Աքասիաներու Շուքին Տակ»ը։ 
*Գեղօն՝ Թէքէեանի «Գեղօն Սօսեաց Անտառին»ը։
*Ձօն՝ Դանիէլ Վարուժանի «Ձօն»ը։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Տունիա Սամիր Ղանէմ

**Տունիա Սամիր Ղանէմ** (արաբ.՝ دنيا سمير غانم; ծնած է 1 Յունուար 1985-ին), եգիպտացի դերասանուհի եւ երգչուհի։ Ան դերասան Եուսէֆ Սամիր Ղանէմի եւ դերասանուհի Տալալ Ապտուլազիզի դուստրն է, եւ Էմիի (Ամալ) քոյրը։ Տունիաան սկսած է իր դերասանական աշխատանքը 2001-էն, երբ դեռ 16 տարեկան էր։ Առաջին ֆիլմը, որ ան խաղցած է, կոչուած է «Արդարութիւնը շատ դէմքեր ունի» (արաբ․՝ للعدالة وجوه كثيرة‎‎ - Լիլ Ատալայ Ուճուհ Քասիրայ)։

## Դերասանական աշխատանք
Տունիան կը մասնակցէր երկու երկու հեռուստատեսային ծրագիրներու, երբ դեռ երեխայ էր։ Ան Եգիպտոսի մէջ ուշադրութեան արժանացաւ «Արդարութիւնը շատ դէմքեր ունի» խաղալու ժամանակ։ Ֆիլմին մէջ իր առաջին ելոյթը տեղի ունեցած է 2005-ին կատակերգու Մուհամէտ Հընետիի հետ։

Տունիայի տաղանդները նկատելի դարձաւ այն ժամանակ, երբ անդեռ երեխայ էր եւ կը մասնակցէր դպրոցական միջոցառումներուն: Անոր հայրը կու լար, երբ առաջին անգամ կը լսէր դստեր կատարմամաբ Ֆէյրուզի երգերէն մէկը, եւ անոր մայրը կը խրախուսէր դստերը իր աշխատանքին համար դեռեւս վաղ տարիքէն:

Եգիպտական տարբեր թոք-շոուերուն մասնակցելու ժամանակ Տունիաան կ՛առանձնանար այլ արաբ երգիչներէն իր նմանակել կարողանալու հմտութեամբ։ Անոր ամենայայտնի նմանումը Ահլամի ձայնով Միրիամ Ֆարէսի երգը կատարելն էր։ Անոր առաջին երգի անունը «Far2 el Sen» է:

Ան Էլիսայի եւ Ռաղէպ Ալամայի հետ արաբական X Factor-ի չորրորդ եթերաշրջանի ժիւրիի անդամ էր։

## Ֆիլմագրութիւն
* 1995-ին որպէս Նատիան (امراة وامراة)
* 2001-ին որպէս Նատա (للعدلة وجوه كثيرة)
* 2002-ին որպէս Ֆարտոս (زمن عماد الدين)
* 2004-ին որպէս Լէյլա (عباس الابيض فى اليوم الاسود)
* 2004-ին որպէս Տոլլա (احلام البنات)
* 2005-ին որպէս Նաուալ (يانا ياخالتى)
* 2007-ին որպէս Հահան (احزان مريم)
* 2008-ին որպէս Մունա (كباريه)
* 2008-ին որպէս Հիպա(اتنين فى واحد)
* 2008-ին որպէս Աիաա (شارع18)
* 2008-ին որպէս Լէյլա (كافيه تشينو)
* 2009-ին որպէս Սամիրա (الفرح)
* 2009-ին որպէս Լէյլա (طير انت)
* 2009-ին որպէս Մարիմ (عزبة ادم)
* 2010-ին որպէս Յերմէն (لا ترجع ولا استسلام)
* 2010-ին որպէս Հատի (الكبير اوى ج1)
* 2011-ին որպէս Տինա (اكس لارج)
* 2011-ին որպէս Նիսմա (365 يوم سعادة)
* 2011-ին որպէս Հատիա (الكبير اوى ج2)
* 2013-ին որպէս Հատիա (الكبير اوى ج3)
* 2014-ին որպէս Հատիա (الكبير اوي ج4)
* 2015-ին որպէս Լահֆա (Lahfa) Ռեմադան շոու
* 2016-ին որպէս Նելլի (Nelly We Sherihan) Ռեմատան շոու
* 2017-ին որպէս Էթաապ (Fel La La Land) Ռեմատան շոու
 
## Ծանօթագրութիւններ
Տուպայի Էմիրութիւն

**Տուպայի Էմիրութիւն** (), կը մտնէ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու կազմին մէջ։
 
Վարչական կեդրոնը՝ Տուպայ։ Բնակչութիւնը՝ 2004 թուականի տուեալներով, կը կազմէ 1,070,800 մարդ։ Տարածքը՝ 4114 քմ²։

Տուպայի Էմիրութիւնը կը համարուի՝ Մերձաւոր Արեւելքի, զբօսաշրջական գլխաւոր կեդրոնը։
## Պատկերասրահ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններ
Արմէն Տորեան

**Արմէն Տորեան (Հրաչեայ Սուրէնեան)** (), հայ գրող։

1911-ին կը մեկնի Փարիզ։ Սորպոնէն կը ստանայ համալսարանական իր վկայականը։ Փարիզի մէջ լոյս կ'ընծայէ գրական հանդէս մը, նաեւ Վիքթոր Հիւկոյի եւ ուրիշներու անունին նուիրուած գրքոյկներ։ Ան ձերբակալուած է Արդի վարժարանէն եւ զոհ գացած Եղեռնին։

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ տասնըմէկի 

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:28 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Տօնիկեան

**Հովհաննես Տոնիկյան** (մօտ 1890, Ամասիա, Սեբաստիոյ նահանգ - 1915, Ամասիա), հայ բժիշկ։

Ծնած է մօտ 1890 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի, Ամասիոյ գաւառի Ամասիա քաղաքին մէջ։ 1915 թուականին աւարտել է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Աշխատած է որպէս բժիշկ։

Սպանուած է 1915 թուականին Ամասիոյ մէջ՝ մօտ 25 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940),Ի Սթանպուլ, 1940։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Ամասիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Ամասիա մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Տուտուկ

300px|մինի|աջից|Տուտուկ

**Տուտուկ** կամ *Ծիրանափող*, հայկական փողային գործիք, որ նաեւ տարածուած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։

## Պատմութիւն
200px|մինի|Տուտուկի կրկնակի լեզուակաւոր եղեգնեայ մունդշտուկը (ղամիշ)
Ըստ որոշ փաստերու տուտուկը կը գործածուի մ․թ.ա. 1200 թուականէն, սակայն կան տեսակէտներ, որ ան 1,500 տարուան պատմութիւն ունի։ Հայկական տուտուկի պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ հայ արքայ Տիգրան Մեծի ժամանակները, որ կառավարեր է Ք․Ա․ 95–Ք․Ա․ 55 թուականները։ Ըստ էթնօ-երաժշտագէտ Եոնաթան ՄաքՔոլլումի՝

* 2005 թուականին հայկական տուտուկի նուագը ճանչցուած է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան գլուխ գործոց

## Կառուցուածք
մինի|Տուտուկի նուագ SERGO.TEL.-ի կատարմամբ
Տուտուկը կը պատրաստուի ծիրանենիի փայտէն։ Փողի երկարութիւնը կ'ըլլայ 28, 33 կամ 40 սմ.։

Նուագելու համար վերի կողմը ունի եօթ կամ ութ անցք, հակառակ կողմը, բութ մատի համար՝ մէկ կամ երկու։ Եղեգէն պատրաստուած կրկնակի լեզուակն ունի 9-14 սմ. երկարութիւն։

## Տե՛ս նաեւ
* Ճիւան Գասպարեան
* Տուտուկի մոսկովեան փառատօն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Վահրամ Կոմիկեան

**Կոմիկեան Վարդան** (1915-1998), ծնած է Ատափազար եւ մահացած՝ Իսթանպուլ։

## Կենսագրութիւն
Փոքր տարիքին փոխադրուած է Իսթանպուլ։ Աւարտած է Ազգային Կեդրոնական Վարժարանը։ Բարձագոյն ուսումը ստացած է Իսթանպուլի Բժշկագիտական համալսարանին մէջ, վկայուելով ատամնաբուժական ճիւղէն։

Սկսած է գրել դպրոցական շրջանէն։ Իր գրութիւնները առաջին անգամ լոյս տեսած են 1932-ին, «Զարթօնք» գրական պարբերաթերթին մէջ։ Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին, մասնաւորաբար «Ազդարար», «Ժամանակ», «Արեւելք», «Մարմարա», «Պատկեր», «Ամսուան Գիրքը», «Ճառագայթ», «Թօ», «Սան», «Ազգ. Հիւանդանոցի Տարեգիրք», «Երջանիկին Տարեգիրքը», «Հանդես Մշակոյթի»։ Եղած է Հանդէս Մշակոյթի հիմնադիրներէն եւ շրջան մըն ալ՝ խմբագիրներէն։ 1957-ին խումբ մը մտաւորականներու հետ (Ռոպէր Հատտէճեան, Վ.Ս. Ծովակ եւ ուրիշներ) պատրաստած է «Համայնապատկեր հանրապետական շրջանի իսթանպուլահայ գրականութեան» հատորը, առանձին գրի առնելով ընդարձակ յառաջաբանը: Գրած է պատմուածքներ, քերթուածներ եւ գրախօսականներ: Ունի չափական թարգմանութիւններ, մասնաւորաբար Շարլ Պոտլէրէ եւ Եահեա Քեմալէ: Ասամնաբուժական ասպարէզին զուգահեռ՝ իբրեւ հայերէն լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչ պաշտօնավարած է Կեդրոնական, Էսայեան եւ Մերամէթճեան վարժարաններու եւ Ս. Խաչ Դպրեվանքին մէջ։ Իր գրական եւ կրթական բեղուն գործունէութեան համար Վազգէն Ա. Ամենայն Հայոց Հայրապետը զինք պարգեւատարծ է «Ս. Ներսէս Շնորհալի» շքանշանով եւ սրբատառ կոնդակով։

## Հրատարակչական Գործըեր
### Արձակ էջեր
* «Բարի եկար, սէր... » (պատմուածքներ), Իսթամպուլ, 1965։
* «Համրիչի հատիկներ» (պատմուածքներ), Իսթանպուլ, 1993։

### Խմբագրական աշխատանք
* «Մատթէոս Էֆ. Թորոսեանի 50ամեայ յոբելեանին առթիւ», Իսթանպուլ, 1948։
* (Վ. Ս. Ծովակի եւ Ռոպէր Հատտէճեանի աշխատակցութեամբ) «Համայնապատկեր հանրապետական շրջանի իսթանպուլահայ գրականութեան», Իսթանպուլ, 1957։
* (Պերճ Էրզիեանի եւ Հերմոն Արաքսի աշխատակցութեամբ) «Յուշամատեան իսթանպուլահայ վաստակաւոր ուսուցիչներու», Իսթանպուլ, 1968։

## Ծանօթագրութիւններ
Կոմիտաս (ձայնասկաւառակ)

Թողարկուած 2 Հոկտեմբեր 2015-ին, Գերմանական ECMrecords-ի կողմէ **«Կոմիտաս»** ձայնասկաւառակը՝ 30 էջնոց բազմաբովանդակ տեղեկատուութեամբ եւ լուսանկարներով։ Ձայնասկաւառակի մեկնաբանութիւնը գրուած է երգահան Տիգրան Մանսուրեանի եւ Լեւոն Իսկէնեանի կողմէ:

## Յաւելեալ

Ձայնասկաւառակը հրաշալի հնարաւորութիւն եւ առիթ է Կոմիտասի երաժշտութիւնը Արեւմուտքի մէջ բացայայտելու եւ տարածելու համար։ Անիկա կրնայ ըլլալ ամբողջ հայութեան համար հայ երաժշտութեան գիտակից ծանօթացումն ու երիտասարդ սերունդը հպարտութեամբ դաստիարակելու հիմքերէն մէկը։

Ցարդ ասիկա միջազգային մեծագոյն ու լայն անդրադարձներէն մէկն է Կոմիտասի երաժշտութեան։ Հարկ է նշել, որ ECMRecords-ը, ըլլալով աշխարհի մէջ շատ յայտնի եւ մեծ հեղինակութիւն ունեցող ընկերութիւն, կ՛օգտագործէ աշխարհի տարածքին ունեցած իր բոլոր լծակները՝ նպաստելով իր հրատարակած ծրագիրներու ճանաչելիութեան։ Անիկա նաեւ կ՛ապահովէ զանգուածային լրատուամիջոցներու ու երաժշտական փառատօներու անդրադարձը։

Ձայնասկաւառակին մէջ տեղ գտած են Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստաններու տարածքներուն մէջ գրի առնուած եւ քանի մը հազար տարուան ընթացքին ստեղծուած հայկական խմբապարերու երաժշտութիւնները, ինչպէս, օրինակ՝ «Կարնոյ ետ ու առաջը», «Կարնոյ շորորը», «Մշոյ շորորը», կանացի մենապարերը, մանկական նուագները, օրօրոցային, ժողովրդական եւ հոգեւոր երգերու կատարումներ։ Բոլոր ստեղծագործութիւնները գործիքաւորուած են հայկական նուագարաններով՝ տուտուկ, փող, թառ, դափ, քամանչայ, թմբուկ, զուռնայ, բուրվառ, զանգ եւ այլն։

Կոմիտասի ստեղծագործութիւններու գործիքաւորումները կատարած է համոյթի գեղարուեստական ղեկավար Լեւոն Իսկէնեան` որպէս գործերու սկզբնաղբիւր օգտագործելով այն ժողովրդական նուագարանները, որոնց մասին որպէս կատարողական ոճ եւ սկզբնաղբիւր իւրաքանչիւր ստեղծագործութեան վրայ նշած է Կոմիտասը` թառ, տուտուկ, փող, դափ, թմբուկ, զուռնայ եւ այլն։

Շատ կարճ ժամանակահատուածի մէջ ձայնասկաւառակը արժանացած է միջազգային՝ ներառեալ եւրոպական, ամերիկեան, ճափոնական լրատուամիջոցներու բարձր գնահատականին՝ բնութագրուելով հետեւեալ կերպ. «Համոյթը նոր շունչ կու տայ հայկական երաժշտութեան, որ հաւաքագրուած է 20-րդ դարաշրջանի սկիզբը, սա երաժշտական հնագիտական եւ վերականգնման աշխատանք է», կը գրէ «Սոնկլայնզ մեկեզին»:

Այս անգլիական թերթին կողմէ ձայնասկաւառակը դասուած է 2015 թուականի տասը լաւագոյն ձայնասկաւառակներու շարքին։

Աւստրիական ձայնասփիւռի կայանը «Օ. Ար. Էֆ.», Ս. Ծննդեան գիշերը սփռեց ձայնասկաւառակին վրայ տեղ գտած երաժշտութիւնը, իսկ «Պրիթիշ Էրուէյզ»-ը իր օդանաւերուն վրայի երաժշտական ցանկին մէջ պիտի ներառէ զայն մնայուն կերպով:

Անիկա արդէն հասանելի է աշխարհի գրեթէ բոլոր երկիրներու ձայնասկաւառակներու վաճառակէտերուն մէջ, ինչպէս նաեւ՝ առցանց վաճառակէտերուն։

## Տե՛ս նաեւ
*Կոմիտաս

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Amazon-ի կայքէջը ձայնասկաւառակին.

## Աղբիւրներ
*«Ազդակ» օրաթերթ, Արուեստ - Մշակոյթ, 22 Յունուար, 2016:

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Կոմիտասի Անուան Զբօսայգի

**Կոմիտասի անուան զբոսայգի եւ պանթէոն**, զբօսայգի Երեւանի Արշակունեաց պողոտայի երկայնքով:

## Պատմութիւն
Մինչեւ 1930-ականներու կէսերը զբօսայգիի տարածքը եղած է հին գերեզմանատուն, որ տեղացիները կոչած են «Մլեր»։ Պահպանուած է հնագոյն գերեզմանատան կրաշաղախ պարսպէն հատուած մը։

1930-ականներուն Երեւանի քաղխորհուրդի գործկոմի որոշմամբ գերեզմանատունը փակուած է եւ ամայի տարածքի մէջ հիմնադրուած է զբօսայգի։ Այգիի մէկ անկիւնը Աղասի Խանջեանի նախաձեռնութեամբ վերածուած է գրականութեան եւ արուեստի գործիչներու գերեզմանատան։ Երկար տարիներ պանթէոնի տարածքը անուշադրութեան մատնուած է։ 1969-ին Ստեփան եւ Ռուզան Քիւրքչեաններու հովանաւորութեամբ կառուցուած են տուֆակերտ, քանդակազարդ հիւսիսային պատն ու միջնապատը, որմէ ետք կատարուած են մասնակի նորոգումներ։ Պանթէոնը հիմնանորոգուած է 2005-ին:

Այգիի տարածքին կը գտնուին՝

* Կոմիտասի անուան պանթէոնը
* Ֆիտայական շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» թանգարանը
* Շուշանիկ Կուրղինեանի գերեզմանը
* Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը
* Շենգաւիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրաւասութեան դատարան
* Յուշարձան՝ նուիրուած ՀՕՄ-ի 100-ամեակին
* 2011-2013 թթ. այգիի տարածքիին գործած է «Նէմօ» տելֆինարիումը

## Պատկերասրահ

Պանթեոն` Կոմիտասի Անվան Զբոսայգու (2).JPG|Այգիի մուտքը Արշակունեաց պողոտայէն
Khacqar in komitas panteon 02.jpg|Կոմիտասի անուան պանթէոնի տուֆակերտ պատը
Ֆիդայական շարժման «Զորավար Անդրանիկ» թանգարան1.jpg|Ֆիտայական շարժման «Զօրավար Անդրանիկ» թանգարան
Shushanik Kurghinian's tomb at the Komitas Pantheon-Park.jpg|Շուշանիկ Կուրղինեանի գերեզման
Komitas Museum, Yerevan.jpg|Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ
Комитас 8.jpg|Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ
ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՕՄ-Ի 100-ԱՄՅԱԿԻՆ.JPG|Հուշարձան՝ նուիրված ՀՕՄ-ի 100-ամեակին
Arshakunyats avenue 12.jpg|Շենգաւիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրաւասութեան դատարան
Arshakunyats Park.jpg


## Տես նաեւ
* Կոմիտասի Անուան Պանթէոն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Այս տարի կը բարեկարգուին Կիրովի, Կոմիտասի անուան այգիներն ու Գլխաւոր պողոտան
* Կը ձեւաւորուիի մէկ ընդհանուր զբօսայգի: Կը վերակառուցուի Կոմիտասի անուան զբօսայգին
Կոմիտասի Անուան Պանթէոն

մինի|Կոմիտասի Անուան Պանթէոնը
**Կոմիտասի Անուան Պանթէոնը** հիմնադրուած է 1936-ին, երբ Կոմիտասի աճիւնը մէկ տարի ետք Ֆրանսայէն տեղափոխուած է  Երեւան եւ ամփոփուած է այդտեղ։ Հետագային գերեզմանատունը վերածուած է մշակոյթի գործիչներու եւ անուանի մարդոց պանթէոնի։ Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ թաղուած են նաեւ՝ Մարտիրոս Սարեանի (Սարեան Լուսիկ, 1893-1974 թ.), Աւետիք Իսահակեանի (Իսահակեան Սոֆիա, 1882-1966 թ.), Ստեփան Զօրեանի (Զօրեան Սաթենիկ, 1901-1975 թ.) կիները։ Պանթէոնէն քիչ մը հեռու՝ առանձնացած մէկ անկիւնին մէջ, բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինեանի (1876-1927 թ.) գերեզմանն է։

## Պատկերասրահ


Eghishe Tadevosyan Grave in komitas panteon 01.jpg|Եղիշէ Թադէոսեան
Gohar Gasparyan Grave 02.jpg|Գոհար Գասպարեան
Grigor Arzumanyan grave 01.jpg|Գրիգոր Արզումանեան
Hakob Manandyan Grave 01.jpg|Յակոբ Մանանդեան
Գերեզման` Համո Սահյանի.JPG|Համօ Սահեան
Hovhannes Shiraz Grave 01.jpg|Յովհաննէս Շիրազ
Գերեզման՝ Հրաչյա Ղափլանյանի.jpg|Հրաչեայ Ղափլանեան
Hrachya Nersisyan Grave 02.jpg|Հրաչեայ Ներսիսեան
Hrant Matevosyan Grave 01.jpg|Հրանդ Մաթեւոսեան
Karen Demirjyan Grave 01.jpg|Կարէն Տէմիրճեան
Komitas Grave 02.jpg|Կոմիտաս
Mariam Aslamazyan grave 02.jpg|Մարիամ Ասլամազեան
Mher Mkrtchyan Grave 01.jpg|Մհեր Մկրտչեան
Pantheon cemetery in Yerevan 02.JPG|Վահրամ Փափազեան
Գերեզման՝ Ավետիք Իսահակյանի.jpg|Աւետիք Իսահակեան
Vahan Teryan Grave 01.jpg|Վահան Տէրեան
Pantheon cemetery in Yerevan 11.JPG|Վարդան Աճեմեան և Արուս Ասրեան
Pantheon cemetery in Yerevan 12.JPG|Ուիլիեամ Սարոյեան
Pantheon cemetery in Yerevan 13.JPG|Սիլվա Կապուտիկեան
Օհան Դուրյան.JPG|Օհան Դուրեան
Sergey Parajanyan Grave 01.jpg|Սերգէյ Փարաճանով
Սերո Խանզադյան.JPG|Սերօ Խանզադեան
Pantheon cemetery in Yerevan 23.JPG|Վահագն Դաւթեան
Pantheon cemetery in Yerevan 26.JPG|Խորէն Աբրահամեան
Գերեզման՝ Ալեքսանդր Շիրվանզադեի.jpg|Ալեքսանտր Շիրվանզադէ
Շուշանիկ Կուրղինյան (1).JPG|Շուշանիկ Կուրղինեան
Մարտիրոս Սարյան..JPG|Մարտիրոս Սարեան
Գերեզման` Ստեփան Մանուկյանի.JPG|Ստեփան Մանուկեան


## Արտաքին յղումներ
* Պանթէոն «Հայկական Հանրագիտարանին մէջ» 
* Պանթէոնը Եեւանի քաղաքապետարանի պաշտօնական կայքէջին մէջ

Ստորոգութիւն:Երեւան
Կոմիտասի Անուան Պետական Լարային Քառեակ

**Կոմիտասի անուան պետական լարային քառեակ**, Հայաստանի առաջին քառեակներէն։ Հիմնադրուած է Մոսկուայի մէջ 1924 թուականին, տեղի կոնսերվադուարի հայ ուսանողներ Աւետ Գաբրիէլեանի (1-ին ջութակ), Լեւոն Օհանջանեանի (2-րդ ջութակ), Միքայէլ Տէրեանի (ալտ) եւ Սերկեյ Ասլամազեանի (թաւ ջութակ) նախաձեռնութեամբ (ղեկավար Ե. Գուզիկով)։

## Պատմութիւն

1920-ական թուականներու վերջը քառեակի գործունէութիւնը բարձր գնահատած են Մ. Իպոլիտով-Իվանովը, Կ. Իգումնովը, Ս. Վասիլենկոն, Ռ. Գլիերը, Կ. Սարաջեանը։ 1931 թուականին անուանուած է Հայկական ՀԽՍ պետական քառեակ, մէկ տարի անց՝ կոչուած Կոմիտասի անուան քառեակ։ 1932 թուականին համերգներով շրջագայած է ԽՍՀՄ հանրապետութիւններուն մէջ։

1933 թուականին, Լ. Օհանջանեանի մահէն յետոյ, իբրեւ 2-րդ ջութակահար հանդիսացած է Գ. Սարաբեանը, 1938 թուականին՝ Ն. Պալապանեանը։ 1934 թուականին քառեակին շնորհուած Է ՀԽՍՀ վաստակաւոր կոլեկտիվի կոչում։ 1938 թուականին, լարային քառեակներու համամիութենական մրցոյթին արժանացած է մրցանակի։

1939 թուականին Կոմիտասի անուան քառեակը արժանացած է 1-ին մրցանակի (Մեծ թատրոնի անուան քառեակին հետ մէկտեղ)։ 1939 թուականին եւ 1956 թուականին մասնակցած է Մոսկուայի հայ արուեստի տասնօրեակներուն, հանդէս եկած է ռուսական, եւրոպական եւ հայ երաժշտութեան տարբեր նմուշներու բարձրարուեստ կատարումներով։ 1938 թուականին քառեակի երաժիշտներուն շնորուած է ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչի, 1945 թուականին՝ ՀԽՍՀ ժողովրդական արթիսթի կոչում, 1946 թուականին արժանացած է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։

1953 թուականէն քառեակը պարբերաբար մեկնած է արտասահմանեան հիւրախաղերու (Գերմանիա, Անգլիա, Ճափոն, ԱՄՆ, Գանատա, Հոլանտա, Նորովեկիա, Ֆրանսա եւ այլն)։ Քառեակին հետ տարբեր տարիներ ելոյթներ ունեցած են Ա. Գոլդենվեյզերը, Կ. Իգումնովը, Գ. Նեյգաուզը, Ս. Ռիխտերը, Դ. Շոստակովիչը, Է. Գիլելսը, Վ. Մերժանովը, Մ. Գրինբերգը, Ս. Կնուշեւիցկին։

1965 թուականին արժանացած է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի։

Յակոբ Խանջեանը քառեակի մասին ըսած է. «Կոմիտասի անունը կրել կը նշանակէ ունենալ կատարողական մեծ արուեստ, յուզականութիւն, անմիջականութիւն, բարձր կուլտուրա։ Կոմիտասի անունը կրել կը նշանակէ արուեստն ի սպաս դնել ժողովրդին։ Կոմիտասի անունը կրել, վերջապէս, կը նշանակէ, եթէ ոչ անոր օրինակով գիւղէ գիւղ, գաւառէ գաւառ շրջիլ հայ երգը գտնելու, ձայնագրելու, մշակելու համար, ապա գիւղէ գիւղ, քաղաքէ քաղաք, երկրէ երկիր շրջիլ հայ եւ համաշխարհային երաժշտութեան նուաճումները բարձարուեստ մատուցելու համար բոլորին եւ ամէնէն առաջ սեփական ժողովուրդի ամէնալայն զանգուածներուն»։

## Յղումներ
* Լարային քառեակի պաշտօնական կայքը
* Կոմիտաս քառեակը հանդիսացած է աշխարհի հնագոյն գործող քառեակը
* Կոմիտասի անուան քառեակ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Քինկսլի Քոմէն

մինի|Քինկսլի Քոմէն
մինի|Քինկսլի Քոմէն 2015
մինի|Քինկսլի Քոմէն
ձախից|մինի|Քինկսլի Քոմէն 2017
մինի|Քինկսլի Քոմէն 2016
**Քինկսլի Քոմէն** (, ), ֆրանսացի ֆութպոլիստ, իտալական Իւուենտուսի կիսապաշտպան, որ հիմա այս պահին հանդէս կու գայ «Պայրն Միւնիխ»էն:

## Ակումբային ասպարէզ
### «ՊՍԺ»
2005-էն 2013 թուականներուն Քոմէնը իր ասպարէզը անցուցած է ՊՍԺ ֆութպոլային ակումբին մէջ։ Իր նորամուտը տեղի ունեցած է 2013 թուականի փետրուար 17-ին Սոշո-ի դէմ խաղին (ան 87-րդ րոպէին փոխարինեց Մարքօ Վերաթթիին հետ): Ան դարձաւ ամենաերիտասարդ նորամուտը նշող ֆութպոլիստը ՊՍԺ-ի պատմութեան մէջ (16 տարի,8 ամիս եւ 4 օր): Իր միւս մրցաշրջանին Քոմէնը անցուց միայն երկու խաղ առաջնութեան մէջ:

### «Իւուենտուս»
2014 թուականին Քոմէնը Իւուենտուսի հետ ստորագրեց 5 տարուայ պայմանագիր, ազատ գործակալի իրաւունքներով: Ան ըսաւ, որ իրմով նոյնպէս հետաքրքրուած էին Արսենալը, Լիւերպուլը, Նիւքասլը, Տոտտենհեմը, Բայեր Լեւերկուզենը, Բավարիայն եւ Փորդոն: Փորդոյ Քոմէնին հրաւիրած էր գլխաւոր մարզիչ Վիլլի Սանեօլը, որուն ֆութպոլիստը կը ճանչնար դեռ Ֆրանսայյի երիտասարդական հաւաքականէն: Քոմէնի խօսքերով այդ տարբերակը անոր լուրջ մտածելու առիթ տուաւ: Բայց այդ ժամանակ ան արդէն կը մտածէր Իւուենտուսի մասին: Օգոստոս 30-ին Քոմէնը անցկացրեց իր առաջին հանդիպումը թուրինեան ակումբին հետ (յարձակողի դիրքին վրայ), հիմնական կազմին հետ սկսաւ եւ անցկացնելով դաշտին մէջ ընդամէնը 68 րոպէ դուրս եկաւ խաղէն: Իւուենտուսի գլխաւոր մարզիչ Մասիմիլիանոյ Ալեգրին նշեց, որ երիտասարդ Քոմէնը կը խաղայ ինչպէս վետերանը: Ան կը տիրապետէր բարձր մակարդակի եւ լուրջ բնաւորութեան: Ան դեռ փոքր երիտասարդ է, եւ մենք պէտք է անոր հնարաւորութիւն տանք աճելու, բայց հիմա արդէն կ'երեւի, որ ան իսկական տաղանդ է:

### «Բավարիայ»
2015 թուականի օգոստոս 30-ին Քոմէնը վարձավճարով եկաւ Բավարիայ 2 տարի ժամկէտով (մինչեւ 2017 թուականի մայիս 30-ը), յետագային երդալու հնարաւորութեամբ: Ան իր նորամուտը նշեց 2015 թուականի սեպտեմբեր 12-ին Աուգսբուրգ-ի դէմ խաղին, Քոմէնը մտաւ 56-րդ րոպէին, փոխարինելով Արթուրոյ Վիդալ-ին: Իր առաջին կոլը Բավարիայ-յի կազմին մէջ Քոմէնը խփեց 2015 թ․ Սեպտեմբեր 19-ին, Դարմշտադտ-ի հետ խաղին 63-րդ րոպէին:

## Վիճակագրութիւն

### Ակումբային Վիճակագրութիւն
2016 թ․ Մայիս 14-ի տուեալներով:

## Ասպարէզը հաւաքականին մէջ
Քոմէնը անցած է Ֆրանսայյի հաւաքականի բոլոր երիտասարդական աստիճաններով: Հիմա ան հանդէս կու գայ Ֆրանսայյի ազգային հաւաքականին հետ:

## Ձեռքբերումներ
**[[ՊՍԺ]]**
* ֆրանսիայի Չեմպիոն (**2**): 2012/13, 2013/14
* Ֆրանսիայի Սուպերգաւաթի յաղթող (**1**): 2013
* Ֆրանսիական Լիգայի Գաւաթի յաղթող (**1**): 2013/14
**[[Իւուենտուս]]**
* իտալիայի Չեմպիոն (**1**): 2014/15
* Իտալիայի Գաւաթ (**1**): 2014/15
* Իտալիայի Սուպերգաւաթ (**1**): 2015
**[[Բավարիայ]]**
* գերմանիայի Չեմպիոն (**1**): 2015/16
* Գերմանիայի Գաւաթ (**1**): 2015/16

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Անկէտան ''transfermarkt:com'' կայքում 
* Անկէտան ըստ FFF 

Ստորոգութիւն:Բավարիայ Միւնխենի ֆուտբոլիստներ
Ստորոգութիւն:Իւուենտուսի ֆուտբոլիստներ
Ստորոգութիւն:Յունիսի 13 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1996 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսիացի ֆուտբոլիստներ
Կոմիտասի Մահարձան

**Կոմիտասի մահարձան**, կը գտնուի Երեւանի Շենգաւիթ համայնքին մէջ՝ Կոմիտասի անուան զբօսայգիի պանթէոնին մէջ գտնուող անոր գերեզմանին վրայ եւ տեղադրուած է 1955-ին։ Գերեզմանը եւ մահարձանը մաս կը կազմեն Երեւանի Շենգաւիթ վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին:

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Գրիգոր Աղաբաբեան
* Քանդակագործ՝ Արա Յարութիւնեան

## Տուեալներ
Մահարձանը կառուցուած է պրոնզով եւ կրանիթով, բարձրութիւնը 2,4 մեթր է։

## Պատմութիւն
Հայ մեծանուն երգահան Կոմիտասի մահարձանը կառուցուած է 1955–ին Կոմիտասի անուան զբօսայգիի պանթէոնին մէջ գտնուող անոր գերեզմանին վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Կոմիտասի հուշարձան (Երևան)
* Կոմիտասի հուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Դեթրոյթ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Վաղարշապատ)
* Կոմիտասի հուշարձան (Սանկտ Պետերբուրգ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Քվեբեկ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

## Արտաքին յղումներ
* Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան

Ստորոգութիւն:Երեւանի Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Արա Յարութիւնեանի Քանդակներ
Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)

**Կոմիտասի յուշարձան**, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին առջեւի պուրակին մէջ, տեղադրուած է 1988-ին։ Ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Հեղինակներ

* Ճարտարապետ՝ Ֆենիքս Դարբինեան
* Քանդակագործ՝ Արա Յարութիւնեան

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պղինձէ ու կրանիթէ, բարձրութիւնը 3 մեթր է։

## Պատմութիւն
1969-ին Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցին մերձակայ պուրակին մէջ դրուեցաւ հայ մեծանուն երգահան Կոմիտասի յուշարձանի կառուցման մասին յուշաքար։

Կոմիտասի արձանի բացումը տեղի ունեցած է 8 Յունուար 1988-ին, անոր անունը կրող երաժշտանոցին մերձակայ պուրակին մէջ։

Կոմիտասի կերպարը թանկ ու յարազատ մնաց Յարութիւնեանին իր ողջ ստեղծագործական կեանքի ընթացքին: Տարբեր տարիներու ան անդրադարձած է Կոմիտասին: Այս մեծ երգահանին նուիրուած Ա. Յարութիւնեանի վերջին աշխատանքն է։

## Տե՛ս նաեւ
* Կոմիտասի մահարձան
* Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյիթ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Սենթ Փեթերսպուրկ)
* Կոմիտասի Կիսանդրի (Քեպէք)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Komitas' sculpture 05.JPG|Կոմիտասի յուշարձանը խոշոր բլանով
Պատկեր:Komitas' sculpture 03.JPG|Կոմիտասի յուշարձանը խոշոր բլանով
Պատկեր:Komitas monument night.JPG|Կոմիտասի յուշարձանը երեկոյեան
Պատկեր:Կոմիտաս հուշարձան 4.JPG|Կոմիտասի յուշարձան. տեսք կողմէ
Կոմիտասի արձանն Երևանում.jpg|Կոմիտասի արձանը Երեւանի մէջ


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Յուշարձաններու Տեղեկատուական Շտեմարան
Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)

**Կոմիտասի յուշարձան**, կը գտնուի Արմաւիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի կեդրոնը՝ Կոմիտասի անուան հրապարակը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1969-ին։ Ընդգրկուած է Վաղարշապատի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ[1]։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Երուանդ Քոչար
մինի|Կոմիտասի արձանը Էջմիածին քաղաքին մէջ

## Տուեալներ
Յուշարձանի նիւթը պազալտ է։

## Տե՛ս նաեւ
* Կոմիտասի մահարձան
* Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյիթ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Սենթ Փեթերսպուրկ)
* Կոմիտասի Կիսանդրի (Քեպէք)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

## Ծանօթագրութիւններ
Կոմիտասի Յուշարձան (Սենթ Փեթերսպուրկ)

**Կոմիտասի Յուշարձան**, յուշարձան Ռուսաստանի Սենթ Փեթերսպուրկ քաղաքի Վասիլեոստրովսկի վարչական շրջանի կեդրոնական այգիին մէջ։

## Պատմութիւն
Հայ մեծ երգահան, երաժշտագէտ, վարդապետ Կոմիտասի յուշարձանը տեղադրուած է հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցի շրջանակին մէջ՝ 2015 թուականի Նոյեմբեր 6-ին: Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են Երեւանի քաղաքապետ Տարօն Մարգարեանը, Սենթ Փեթերսպուրկի նահանգապետ Գէորգի Պոլտաւչենկոն, Ռդ-ում ՀՀ արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Օլեգ Եսայեանը, Սան Փեթերսպուրկի Հայաստանի գլխաւոր հիւպատոս Հրայր Կարապետեանը, Երեւանի քաղաքապետարանի ներկայացուցչութեան ղեկավար Արմենակ Կարապետեանը, Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղեանը, Սենթ Փեթերսպուրկի հայ համայնքի ներկայացուցիչներ, փեթերսպուրկցիներ:

## Տուեալներ
Գրանիտէ յուշարձանի բարձրութիւնը 3.3 մեթր է, պատուանդանը՝ 1.7 մեթր:

## Հեղինակներ
* քանդակագործ` Լեւոն Բէյբութեան
* ճարտարապետ` Մաքսիմ Աթայեանց

## Տե՛ս նաեւ
* Կոմիտասի Մահարձան
* Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյիթ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)
* Կոմիտասի Կիսանդրի (Քեպէք)
* Կոմիտասի Կիսանդրի (Փարիզ, արեւմտահայերէն)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ս. Փեթերսպուրկի յուշարձաններ
Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյթ)

**Կոմիտասի Յուշարձան**, Յուշարձան ԱՄՆ Միչիկան նահանգի Տիթրոյիթ քաղաքի՝ Ջեֆերսոն պողոտային մէջ, Ռենեսանս կենդրոնի մօտ (Hart Plaza, Cobo and Joe Lewis Arenas)։

## Պատմութիւն
Հայ մեծ երգահան, երաժշտագէտ, վարդապետ Կոմիտասի Յուշարձանը կանգնեցուած է 1915 թուականի հայոց ցեղասպանութեան 1 500 000 միլիոն զոհերու յիշատակին։ Պրոնզէ արձանը Տիթրոյիթին մէջ տեղադրուած է 1980 թուականին՝ Ասսարեան հիմնադրամի եւ Հայկական Յուշարձաններու կոմիտէի նախաձեռնութեամբ հանգանակուած միջոցներով։ Ամէն տարի 24 ապրիլ-ին Տիթրոյիթի ամերիկահայ համայնքն իր յարգանքի տուրքն է մատուցած՝ այցելելով Կոմիտասի Յուշարձանին։ 1997 թուականի ապրիլին Բարոնուհի Քերոլայն Քոքսը ներկայ է գտնուած ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի միջոցառմանը։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Արտօ Չաքմաքչեան

## Տե՛ս նաեւ
* Կոմիտասի մահարձան
* Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Սանկտ Պետերբուրգ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Քվեբեկ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Կոմիտասի Կիսանդրի (Քեպեք)

**Կոմիտասի Կիսանդրի**, հայ մեծանուն երգահան Կոմիտասին նուիրուած Յուշարձան Քանատայի Քեպեք քաղաքի «Բանաստեղծներու զբօսայգի»ին մէջ` Քեպեքի Ազգային Ժողովին հարեւանութեամբ:

## Պատմութիւն
2006-ին Հայ Դատի Մոնթրէալի կեդրոնական գրասենեակը Քեպեքի քաղաքապետարանին նուիրուած է Կոմիտաս վարդապետի Պրոնզաձոյլ կիսանդրին, որուն բացման արարողութիւնը տեղի ունեցած է 6 Յուլիս 2008-ին: Կիսանդրիին բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են Քեպէքի փոխքաղաքապետ Ժագ-Ժոլի Կիոռ,  հայ համայնքի եւ Քանատայի մէջ Հայաստանի դեսպանութեան ներկայացուցիչներ: Կիսանդրին տեղադրուած է Քեպեքի 400 ամեակին  միջոցառումներուն շրջագիծէն ներս:

## Հեղինակ
*Քանդակագործ՝ Սամուէլ Ղազարեան

## Տե՛ս նաեւ
* Կոմիտասի Մահարձան
* Կոմիտասի Յուշարձան (Երեւան)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Տիթրոյթ)
* Կոմիտասի Յուշարձան (Վաղարշապատ)
*Կոմիտասի Յուշարձան (Սեն Փեթերսպուրկ)
* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քանատայի Յուշարձաններ