open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Էնթընի Պուրտէյն

**Էնթընի ՄայքըլՊուրտէյն** (18) ամերիկացի նշանաւոր խոհարար, հեղինակ, ճամբորդագրող եւ հեռատեսիլի անձ եղած է, որ իր ծրագիրներուն մէջ աշխարհի տարբեր մշակոյթները, խոհանոցները եւ մարդոց աւանդոյթները նկարագրած է: Ան շատ մեկնաբաններու կարծիքով աշխարհի ամենաազդեցիկ խոհարարներէն մէկը համարուած է
## Կենսագրութիւն
Էնթընի Պուրտէյնը, որուն իր ընկերները Թոնի կ'ըսէին 1956-ին Նիւ Եորք ծնած է եւ Նիւ Ճըրզի մեծցած, երկու զաւակներէն աւագը եղած է Փիեր Պուրտէյնի (մահացած 1987-ին) Columbia Records-ի դասական երաժշտական արտադրութեան ստեղծող, եւ ԿլետիսՊուրտէյնի, The New York Times-ի խմբագիր: Անոր կրտսեր եղբայր Քրիսթոփըրը արժոյթներու տեսաբան դարձած է եւ որոշ հեռատեսիլեան ներկայացումներ ունեցած է
Պուրտէյնը ըսած է, որ առանց կրօնքի մեծցած է եւ որ իր ընտանիքը կաթողիկէ եղած է հօր կողմէ եւ հրէական՝ մօր կողմէ: Անոր հօրենական մեծ ծնողքը ֆրանսացի եղած են՝ պապը Արքաշոնէն Նիւ Եորք գաղթած է Ա. Պատերազմին եւ իր հայրը ֆրանսերէն խօսելով եւ ամառները Ֆրանսայ  անցընելով մեծցած է: 
ԷնթընիՊուրտէյնը ճանաչ ուած է  2000-ի Kitchen Confidential: Adventures in the Culinary Underbelly պեսթսելըրով: Անոր առաջին ուտելիքի եւ համաշխարհային ճամբորդութեան հեռատեսիլեան հանդէսը A Cook's Tour-ը եղած է, որ 2002–2003-ին 35 դրուագ ունեցած է: Այնուհետեւ 2005-էն տարբեր կապուղիներով զանազան հաղորդումներ վարած է: Թէեւ ան իր հեռատեսիլեան նուաճումներով եւ ցուցադրութիւններով ու նաեւ խոհարարական եւ ճամբորդական քանի մը գիրքերով յայտնի է,Պուրտէյնը նաեւ գեղարուեստական եւ պատմագիտական գրականութիւն ստեղծած է:

2017-ին ան Սերժ Թանգեանին հետ միասին այցելած է Հայաստան եւ Արցախ` «Էնթընի Պուրտեյն. անծանօթ տեղանքներ» հաղորդման հայաստանեան թողարկման համար: Ազրպէյճանը ԼԱ այցելելու համար սեւ ցուցակ ընդգրկուած էր անոր՝ արգիլելով խոհարարի մուտքն իր տարածք:
#### Մահը
8 Յունիս 2018-ինՊուրտէյնը մահացած գտած են կախուած վիճակին ինքնասպան եղած Ֆրանսայի Քայսերսպերկի Շամպարտ հիւրատան իր սենեակէն ներս: Պուրտէյնը ճամբորդութեան մէջ էր իր ընկեր Էրիք Ռիպերթին հետ, որ անհանգստացած էր երբ ան ձգած էր ճաշի ժամը: Մարմինին վրայ բռնութեան հետքեր չէին եղած եւ չէին յայտնաբերուած թմրանիւթերու կամ դեղորայքի ազդեցութիւն: 

Պուրտէյնի մայրը, ԿլետիսՊուրտէյնը, The New York Times-ին ըսած է. «Ան աշխարհի բացարձակապէս վերջին անձն է, որ պիտի երազեր ասանկ բան մը ընելու»
 Էրիք Ռիփերթը ըսած էր անոր որ «Թոնին վերջին քանի մը օրերուն մռայլ տրամադրութեան մէջ եղած էր»

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ

Ստորոգութիւն:1956 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:25 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2018 մահեր
Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահեր
Աննա Էշու

**Աննա Էշու** (, 13 Դեկտեմբեր 1942, Նիւ Պրիթէյն, Միացեալ Նահանգներ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու քոնկրէսի անդամ:

## Կենսագրութիւն
Հայ-ասորական արմատներով Աննա ծնած է Նիւ Պրիթէյն: Մայրը, որ մա­կա­նու­նով Բա­բա­յեան էր, փախած է Հայաստանէն դէպի Իրաք, ապա Միացեալ Նահանգներ: Հայրը, Ֆրետ ՃորՃ, ոսկերիչ եւ ժամագործ էր, ասորի քրիստոնեայ: Իսկ Աննա քաղդէացի կաթողիկէ է:

2015-ի, Աննա Էշու, մաս կազմեց ամերիկեան պաշտօնական պատուիրակութեան, զոր մասնակցեցաւ Երեւանի մէջ տեղի ունեցած Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին առթիւ կազմակերպուող ձեռնարկներուն: Կի­սո­ւե­լով Ապ­րի­լին՝ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շա­տա­կի օ­րե­րուն Հա­յաս­տան կատա­րած իր այ­ցի տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րով, քոնկ­րե­սա­կա­նը նշած է, որ հա­ճոյ­քով նկա­տած է տա­ղան­դա­ւոր երիտասարդներու բազ­մու­թիւ­նը Հա­յաս­տա­նի մէջ.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1942 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Նիւ Պրիթէյն ծնունդներ
Էյլաթ

250px|մինի|աջից|Էյլաթի նաւահանգիստ

**Էյլաթ** (,  ), Իսրայէլին ամէնէն հարաւը գտնուող քաղաք, Կարմիր ծովուն Էյլաթեան (Աքապեան) ծոցին ափը։

## Տե՛ս նաեւ

* Իսրայէլի քաղաքներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իսրայէլի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Իսրայէլի նաւահանգիստներ
Ստորոգութիւն:Կարմիր ծովու նաւահանգիստներ
Ստորոգութիւն:Ռազմական նաւահանգիստներ
Ստորոգութիւն:Իսրայէլի առողջարաններ
Ստորոգութիւն:Իսրայելի քաղաքներ
Տիրան Էօմիւրեան

**Տիրան Գրիգորի Էոմյուրյան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Տիրան Էօմիւրեանը ծնած է 1875 թուականին, Կեսարիա։ 1899 թուականին աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի բժշկա­կան բաժինը։ Գաղատիոյ (Անգարա) հիւանդանոցէն ներս աշխատած է (իբրեւ բժիշկ)։

Հաւանաբար, 1915 թուականին՝ ժանտախտէն մահացած է։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պո­լիս, 1919։
* Մեզպուրեան Ա., Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ, Ս­թան­պուլ, 1940։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Պօղոս փօլ Էսապալեան

Պօղոս Էսապալեան, Փօլ Էսապալ (14 Յունուար 1910, Էրպիլ - 30 Հոկտեմբեր, 1973, Ֆրէզնօ, Գալիֆոռնիա, ԱՄՆ), հայագէտ, լեզուաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։

## Կենսագրութիւն
1921-1933 թուականներուն սորված է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանության վարժարանին մէջ, ուր դասաւանդած է 1932-1942 թուականներուն։ Անդամակցած է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան, որմէ հրաժարած է աւելի ուշ։1942-1947 թուականներուն դասաւանդած է Վիեննայի համալսարանին մէջ։ 1947-1949 թուականներուն ուսումը շարունակած է Սորպոնի մէջ (Փարիզ)։  1949-1950 թուականներուն դասաւանդած է Պոկոթայի (Գոլոմպիա) բարձրագոյն դպրոցին մէջ,1952-1959 թուականներուն՝ Գարագասի (Վենեզուելա) համալսարանին մէջ, 1960-1973 թուականներուն՝ Գալիֆոռնիոյ համալսարանին մէջ։ Յոդուածներ հրատարակած է «Հանդէս ամսօրեայ»-ի եւ այլ պարբերականներու մէջ։
## Աշխատութիւններ

Հայագիտական իր վաստակին մաս կը կազմեն՝

*Տատիանի համաբարբառն ու հայերէն Աւետարաններու առաջին թարգմանութիւնը, Վիեննա, 1937,
*Դիոնիսիոս Բարսալիբիի հակաճառութիւնը հայոց դէմ (թարգմանութիւն ասորի բնագրէ), Վիեննա, 1938,
* Հայ ժողովուրդը դարերու ընդմէջէն (գերմաներէն), 1939,

*Յուլեան եւ Գրիգորեան տոմարներու համեմատութիւնը (անգլերէն):

## Աղբիւրներ

* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր ԻԴ., Պէյրութ, 1973, էջ 355

Ստորոգութիւն:1978 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայագիտական բաժնի համալսարանի դասախօսներ
Լեւոն Էսաճանեան

**Լեւոն Էսաճանեան** (), հայ բանաստեղծ, ուսուցիչ, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Կրթութիւնը ստացած է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ 1922 թուականին հաստատուած է Աթէնք, ուր զբաղած է ուսուցչութեամբ։

## Ստեղծագործութիւններ
* «Այրած քնար մը Բինկեանի մոխիրներուն վրայ», բանաստեղծութիւններու ժողովածու, 1909։
* «Փանդիռ», բանաստեղծութիւններու ժողովածու, 1911։
* «Եղիա Տէմիրճիպաշեան», ուսումնասիրութիւն, 1909։
* «Դանիէլ Վարուժան», ուսումնասիրութիւն, 1919։
* «Մինաս Չերազ», ուսումնասիրութիւն, 1928։

Լեւոն Էսաճանեան, Եղիշէ Արք. Դուրեան, Աւետիք Իսահակեան, Մատթէոս Զարիֆեան, Եդ. Գոլանճեան եւ Նշան Պէշիկթաշլեան իրենց մասնակցութիւնը բերած են Թէոդիկի «Ամէնուն տարեցոյցը» (ԺԹ.) 1925-ի տարուան հատորին գրական բաժինին մէջ, որ պատրաստուած է Քորֆու կղզիին մէջ եւ լոյս տեսած՝ Վիեննայի Մխիթարեան հայրերու տպարանին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:1935 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Շապին Գարահիսար ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Բագրատ Էսդուքեան

## Կենսագրութիւն
**Բագրատ Էսդուքեան,** ծնած է 1953-ին Իսթանպուլ։ Նախնական ուսումը ստացած է Վիեննական Մխի֊թարեան վարժարանին մէջ, ապա յաճախած է Կեդրոնական վարժարան։ Առաջին գրութիւնները լոյս տեսած են Մարմարա օրաթերթին «Մենք Նոր Սերունդ» բաժնին մէջ։ Հիմնադիրներէն եղած է Սայեաթ Նովա երգչա֊խումբին, որուն 25 ֊ամեակին նուիրուած յուշամատեանը խմբագրած ու պատրաստած է։ Պատմուածքներ գրած է Նոր Սան եւ Հոպինա պարբերաթերթերուն, եւ կ'աշխատակցի «Մարմարայի» «Գրական էջերուն»։ Մաս կազմած է Հոպինաի խմբագրական կազմին։ Մասնագիտութեամբ քիմիագէտ է։

Ներկայիս Ակօս թերթի հայերէն բաժինի խմբագիրն է
## Հրատարակուած գործ
Յուշամատեան Սայեաթ Նովա երգչախումբի 20-րդ. Տարեդարցի- Իսթանպուլ, (1992)։

## Աղբիւրներ
* Սփիւռքահայ արդի գրականութիւն, էջ 273։

Ստորոգութիւն:1953 ծնունդներ
Էսթոնիոյ Թատրոն

**Էսթոնիոյ թատրոնը** ձեւաւորուած է 1784 թուականին, երբ Ավգուստ ֆոն Կոցեբուն Թալլինի մէջ սիրողական թատրոն հիմնեց։ Այդ ժամանակաշրջանի ներկայացումներու մեծ մասը կատակերգութիւններ էին, ուր անդրադարձ կ՝ ըլլար տեղի ազնուական գերմանացիներուն։ 1809 թուականին մասնագիտական թատրոն հիմնուեցաւ, որ ունէր իր սեփական շէնքը Թալլինի մէջ։ Խաղացանկը հիմնականին գերմաներէն լեզուով էր, սակայն էսթոներէն եւ ռուսերէն լեզուներով ներկայացումներ եւս կը բեմադրուէին։

Ճորտատիրութեան դարաշրջանին, որ Էսթոնիոյ մէջ վերածուեցաւ 1816 թուականին, առաջին էսթոնական ազգային երաժշտական միութիւնը՝ Վանեմույնէն, ստեղծուեցաւ 1865 թուականին։ Վանեմոյնէ թատրոնի առաջին ներկայացումը Լիդիա Կոյդուլայի «Զարմուհին Սաարեմաայէն» ներկայացումն էր 1870 թուականին, որուն հետ  ծնունդ առաւ էսթոնական թատրոնը։

Վանեմոյնէ երաժշտական եւ թատերական միութիւնը 1878-1903  թուականներուն ղեկավարեց Աւգուստ Վիերան։ 1906 թուականին միութեան նոր շէնք տրամադրուեցաւ եւ թատերախումբը, Քարլ Մեննինգի ղեկավարութեամբ, դարձաւ մասնագիտական թատրոն։ Սկսան բեմադրուիլ արեւմտեան գրողներ Հենրիկ Իբսենի, Գերհարտ Հաուպտմանի, ռուս Մաքսիմ Գորկիի եւ էսթոնացի Աւգուստ Կիցբերգի, Օսքար Լուցի եւ Էտուարտ Վիլդէի ստեղծագործութիւնները։

Թալլինի մէջ թատերախումբը մասնագիտական թատրոնի վերածուեցաւ Թէոդոր Ալտերմանի եւ Փաուլ Փիննայի գլխաւորութեամբ։ Յետագային այս թատրոնի հիման վրայ ստեղծուեցաւ Էսթոնիոյ ազգային օփերան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թատրոնի պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Էսթոնիոյ մշակոյթ
Էվըն Փիթըրզ

**Էվըն Փիթըրզ** (, ծնած 20 Յունուար, 1987, Սբ. Լուի, Միսսուրի, ԱՄՆ), ամերիկացի դերասան մըն է: Ան իր առաջին դերը ստացաւ 2004-ի տրամաթիկ *Clipping Adam* ֆիլմին մէջ, ինչպէս նաեւ ստանձնեց գլխաւոր դեր մը ABC կայանի երեւակայական *[[Invasion (հեռուստաշար)|Invasion]]* հեռուստաշարին մէջ՝ 2005էն 2006:

2004էն 2010, Փիթըրզ գլխաւոր դերեր ստանձնեց տարբեր տեսակի հեռատեսիլի ծանուցումներու մէջ, ինչպէս՝ Kelloggs, Papa John's Pizza եւ Playstation ընկերութիւններուն համար: Նոյն ժամանակաշրջանին մէջ, ան երկրորդական դերեր ստանձնած էր Disney Channel կայանի *[[Phil of the Future]]* հեռուստաշարին եւ The CW կայանին *[[One Tree Hill (հեռուստաշար)|One Tree Hill]]* հեռուստաշարին մէջ։ 2010-ին ան ունէր երկրորդական դեր մը իբրեւ Թոտ Հէյնզ զգայացունց *[[Kick-Ass (ֆիլմ)|Kick-Ass]]* ֆիլմին մէջ:

Ան ամէնէն շատ ճանչցուած է իր տարբեր դերերով FX կայանի հետեւողական զգայացունց եւ տրամաթիկ *[[American Horror Story]]* հեռուստաշարին մէջ, որուն մէջ գլխաւոր դեր ստանձնած է հեռուստաշարին առաջին թողարկումէն ի վեր, 2011-ին: Ան նաեւ հռչակաւոր է իր Քուիքսիլվըր դերով 2014-ին թողարկուած *[[X-Men: Days of Future Past]]* ֆիլմին մէջ, ինչպէս նաեւ այդ ֆիլմի 2016-ի շարունակութեան՝ *[[X-Men: Apocalypse]]*-ի մէջ:

## Վաղ Կեանք
Փիթըրզ ծնած է Սբ. Լուի, Միսսուրի, ԱՄՆ, զաւակն է Ճուլի եւ Ֆիլ Փիթըրզի, ով փոխ նախագահն է Charles Stewart Mott Foundation: Ան յաճախած է կաթողիկէ դպրոց մը: Ունի մէկ եղբայր՝ Անտրու, եւ մէկ քոյր՝ Միշէլ: 2001-ին Փիթըրզին ընտանիքը կը փոխադրուի Կրանտ Պլանք, Միչիկըն, ԱՄՆ, ուր ան սկսաւ արտադպրոցային դասերու հետեւիլ դերասանական ծիրէն ներս: Ան յաճախած է Grand Blanc Community High School, նախքան փոխադրուիլը Լոս Անճելըս մօրը հետ, երբ 15 տարեկան էր, որպեսզի դերասանական ուսումի հետեւի: Ան յաճախած է Burbank High School ուսումնարանը:

## Դերեր
### Ֆիլմ

### Հեռուստաշարներ

### Ծանուցումներ

## Մրցանակներ եւ Պաշտօնակարգումներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:20 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Էտմընթըն

180px|մինի|աջից
**Էտմոնդոն** (), քաղաք Գանատայի հարաւ արեւմուտքին մէջ, Հիւսիսային Սասկաչեւան գետի ափին։

Հիմնադրուած է 1795 թուականին։ Ալպերթա նահանգի վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը 2012 թուականի դրութեամբ 817 498 մարդ։ Մակերեսը 684 քմ², միջին բարձրութիւնը ծովու մակարդակէն՝ 668 մ։

## Արտաքին յղումներ

* քաղաքի պաշտօնական կայք

Ստորոգութիւն:Քանատայի քաղաքներ
Էտիպ Իսհագ

**Էտիպ Իսհագ,** զաւակն էր Օսմանեան արհաւիրքի օրերուն Էրզրումէն Դամասկոս գաղթած հայ ընտանիքի մը։ 21 Յունուար 1856-ին Դամասկոսի մէջ աշխարհ կու գայ Իսհագ։ Նախնական կրթութիւնը ստանալու համար կը ղրկուի Լազարիստներու վարժարանը։

Ինչպէս բոլոր տաղանդները, Իսհագ իր պատանեկութեան շրջանին իսկ ցոյց կու տայ մտաւորական արտակարգ կարողութիւն։ Հազիւ 8-10 տարեկան, շարունակ իր դասարանին առաջինը կը հանդիսանայ, մրցանակներ կը ստանայ եւ միշտ կը գրաւէ առաջին դիրքը իր վարժարանին։ Իր խօսելու եւ գրելու ձեւէն ուսուցիչը կը կռահէ թէ պատանի Իսհագի մէջ թաքնուած գանձ մը կայ եւ յաճախ այդ մասին կը խօսի ծնողքին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Էսթոնիա

**Էսթոնիա** (էստ.` Eesti, պաշտօնական անուանումը` **Էսթոնիայի Հանրապետութիւն**), պետութիւն Հիւսիսային Եւրոպայի Պալթեան տարածաշրջանին մէջ:

Էսթոնիան ժողովրդավարական խորհրդարանական հանրապետութիւն է, բաղկացած՝ 15 շրջաններէ: Մայրաքաղաքը եւ ամէնամեծ քաղաքը Թալլինն է: Կը հանդիսանայ Եւրամիութեան ամէնասակաւաթիւ բնակչութեամբ երկիրներէն մէկը:

Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Մարդկային զարգացման ցանկի ցուցանիշն է` «շատ բարձր»: Մէկ շունչի հաշուով ՀՆԱ-ի ցուցանիշով նախկին ԽՍՀՄ հանրապետութիւններու շարքին մէջ առաջին տեղը կը գրաւէ: Համաշխարհային Պանքի չափանիշներով կը համարէ «Եկամուտի բարձր մակարդակով տնտեսութիւն», արժոյթի միջազգային հիմնադրամի չափանիշներով` «զարգացած տնտեսութիւն»: Կը հանդիսանայ Տնտեսական Համագործակցութեան եւ Զարգացման Կազմակերպութեան անդամ:

Առաջաւոր դիրքերու վրայ է նաեւ կրթութեան, տնտեսական ազատութեան, մամուլի ազատութեան եւ ժողովրդավարութեան ցուցանիշներով:

Հայերու թիւը շուրջ 2,000 է (2003 թ.): Դիւանագիտական յարաբերութիւններ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Էսթոնիայի Հանրապետութեան միջեւ հաստատուած են 1992-ին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Maardu Northern lights — Estonia, 2022.jpg
Պատկեր:In the photo there is one Perseid, Milky Way and Andromega galaxy and light pollution on the horizon - Luhasoo bog in Estonia.jpg
Պատկեր:Tallinn asv2022-04 img24 Kadriorg Park.jpg
Պատկեր:Päikesetõus Pärnu jõel..jpg
Պատկեր:Coenonympha glycerion - Keila.jpg
Պատկեր:Old town of Tallinn 06-03-2012.jpg
Պատկեր:Catedral de Alejandro Nevsky, Tallin, Estonia, 2012-08-11, DD 46.JPG
Պատկեր:Tallinna vanalinn 2015.jpg
Պատկեր:City wall Towers Tallinn 2015.jpg
Պատկեր:Tallinn asv2022-04 img18 Kadriorg Palace.jpg
Պատկեր:Costa Luminosa and Sea Wind in Tallinn Bay Baltic Sea Port of Tallinn 14 July 2016.jpg
Պատկեր:Tallinn irudiak (2024-05) 12.jpg


## Բնակչութիւն

## Արտաքին յղումներ

### Կառավարական

* The President of Estonia
* The Parliament of Estonia
* Estonian Government
* Estonian Ministry of Foreign Affairs
* Statistical Office of Estonia
* Chief of State and Cabinet Members 

### Ճամփորդական

* Official gateway to Estonia 
* E-Estonia Portal
* VisitEstonia Portal
* 

### Քարտես

* google.com map of Estonia
* 

### Ընդհանուր տեղեկութիւն

* Encyclopedia Estonica 
* Estonian Institute
* Estonia . *[[:en:The_World_Factbook|The World Factbook]]*. Central Intelligence Agency.
* BBC News – Estonia country profile
* Estonia at *UCB Libraries GovPubs*
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Էտուառ Պէյազեան

**Էտուառ Պէյազեան** (8 Փետրուար 1873, Սկիւտար - 1915) փոխ-տնօրէն, քննիչ:

## Կենսագրութիւն
Պէրպէրեանի սան: Դեղագործութեան վկայական ստացած 1893-ին: Յետոյ շերամաբուծութիւն սորվելով փոխժտնօրէն կարգուած Պրուսայի Վարչութեան: Պաշտօնով քանիցս ուղեւորած Իզմիր, Ատանա, Խարբերդ, Մալաթիա, Արաբկիր եւ այդ առթիւ շերամաբուծական բանախօսութիւններ ըրած, նաեւ գործօն դեր մը կատարած իր պատկանած Դաշնակց. Կուսակցութեան մէջ։ Գանձապետ «Աշխատանքի Տան»: Երբեմն կը գրէր «Ազատամարտ»ի մէջ.- Մօրաքեռորդի Տօքթ. Վ. Թորգոմեանի:

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Տասնըմէկ Ապրիլ 1919, էջ 35:
Էրըն Փոլ

**Էրըն Փոլ Սթըրթէվընթ** (), Ամերիկացի դերասան: Ամէնէն շատ ճանչցուած է իր «Ճէսի Փինքմըն» դերով AMC կայանի *Breaking Bad*  հեռուստաշարքին մէջ, որուն շնորհիւ ալ արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու, ինչպէս՝ «Critics' Choice Television Award for Best Supporting Actor in a Drama Series 2014», «Satellite Award for Best Supporting Actor – Series, Miniseries or Television Film 2013», եւ «Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actor in a Drama Series» (միակ դերասանն է, որ այս մրցանակը երեք անգամ ստացած է՝ 2010, 2012 եւ 2014 թուականներուն), ինչպէս նաեւ ստացած է երեք «Saturn Award for Best Supporting Actor on Television» (2009, 2011, 2013), կատակերգութեան եւ ողբերգութեան մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:27 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Էրեբունի-Երեւան (օրհներգ)

**Երեւանի օրհներգ** 2004 թուականէն որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի խորհրդանիշ սահմանուած օրհներգն է։ Օրհներգին բառերու հեղինակը Պարույր Սևակն է, երաժշտութիւնը՝ Էտկար Յովհաննիսեանի:

## Օրհներգի բառերը
Երեւան դարձած իմ Էրեբունի,
Դու մեր նոր Դվին, մեր նոր Անի,
Մեր փոքրիկ հողի դու մեծ երազանք,
Մեր դարե կարոտ, մեր քարե նազանք:

*կրկներգ* : 
Երեւան դարձած իմ Էրեբունի,
Դարեր ես անցել, բայց մնացել ես պատանի,
Քո Մասիս հորով, քո Արաքս մորով,
Մեծանաս դարով, Երեւան:

Մենք արյան կանչեր ունենք մեր սրտում,
Անկատար տենչեր ունենք դեռ շատ,
Մեր կանչն առանց քեզ` իզուր կկորչի,
Առանց քեզ` մեր տաք տենչն էլ կսառչի:

Կյանքում ամեն սեր լինում է տարբեր,
Բայց մենք բոլորս ենք քեզնով արբել,
Տաք է սերը մեր` շեկ քարերիդ պես,
Հին է սերը մեր` ձիգ դարերիդ պես:


## Տե՛ս նաեւ
* Երեւանի Դրօշակ
* Երեւանի Զինանշան

Ստորոգութիւն:Երեւան
Էրէրնայ Սուրբ Սահակ եկեղեցի

**Էրէրնայ  Սուրբ  Սահակ  եկեղեցին**  կը գտնուի Էրէրին գիւղի հարաւային կողմը բարձրացող լերան լանջին, պարսպապատ է եւ բաղկացած է գմբէթայարկ տաճարէ եւ հասարակ դարպասէ մը։ Այստեղ կը պահուին սուրբ Սահակի աջը, որ այժմ փոխադրուած է Լիմ անապատը, որու իրաւասութեան կ'ենթարկուiի այս վանքը։ Ս. Սահակի վանքի լերան գագաթը կը կոչուի  «Խաչգլոխ» ուր աւանդութեան համաձայն ճգներ է սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը եւ խաչ մը օծեր։ Այս տեղը տակաւին կանգուն է փոքրիկ մատուռ մը, ուր որպէս թէ աղօթեր է սուրբ Գ.Լուսաւորիչը։ Վարդավառի օրը բաւական մեծ բազմութիւն ուխտի  կու գայ այստեղ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Կրօն
Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Ռաֆայէլ Էրիսթավի

**Ռաֆայէլ Էրիսթավի** (, նաեւ՝ Արակվիս Էրիսթավի, Էրիսթով-Արակվսքի, 9 (21) Ապրիլ, 1824, Չալա գիւղ, Կախէթի մարզ, Վրաստան, Ռուսիոյ կայսրութիւն - 19 Փետրուար (4 Մարտ) 1901, Թելաւ), վրացի բանաստեղծ, թարգմանիչ, ազգագրագէտ ու բանահիւսագէտ։ Սերած է իշխանական տոհմէ։

## Կենսագրութիւն
Ռաֆայէլ Էրիսթավի, ծնած է 9 (21) Ապրիլ 1824-ին Կախէթի Չալա գիւղին մէջ։ Սորված է Թիֆլիսի մէջ ՝ ազնուականներու երեխաներու համար նախատեսուած դպրոցի մը մէջ եւ զայն աւարտած է 1845 թուականին: 1846 թուականին սկսած է աշխատիլ որպէս քաղաքացիական ծառայող։

Ամուսնացած է Ֆէոդոսըա Էրիսթովա-Գուրիյսկի հետ (1845-1891):

Ռաֆայէլ Էրիսթավիի բանաստեղծութիւնները առաջին անգամ տպագրուած են 1854 թուականին: Գրած է բանաստեղծութիւններ, պատմուածքներ, բիեսներ ու ազգագրագիտական թեմաներով էսսէներ: «Տերգդալեուելբի» խմբակի գրողներու ազդեցութեամբ 1860-ական թուականներուն սկսած է գրել քաղաքական թեմաներով բանաստեղծութիւններ։ Սակայն անոր ստեղծագործութիւններու հիմնական թեման եղած է գիւղացիութեան կեանքը։

## Ստեղծագործութիւններ
* «Դատարանէն խնդրողը»
* «Մուրացկանն ու աղքատը»
* «Նկար»
* «Մեծ ընտանիք»
* «Մայրենի լեզու»
* «Խեւսուրի հայրենիքը» (1881)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:21 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:4 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Էրկէն էշ

**Էրկէն էշը (երկար էշ)**, Ուրֆայի ամէնէն ժողովրդական խաղերէն, կը խաղան երկու մրցակից խումբերով, իւրաքանչիւրը տասնեակի մը չափ անդամներով։ Խումբերէն մէկուն խմբապետը կը կանգնի պատի մը տակ, կռնակը պատին տուած։ Ճիշդ խմբապետին դիմաց, անոր խմբակիցները՝ մէկը միւսին ետեւ կանգնած, կը կազմեն ուղիղ եւ մօտ երկու մեթրանոց կամուրջանման գիծ մը՝ կռնակնին ու գլուխնին կքողներէ բաղկացած։ Այսինքն, անոնք ամբողջ մէջքով կը կռանան եւ կքած գլուխները դէպի խմբապետը ուղղուած։

Մրցակից խումբին անդամները մէկ առ մէկ պիտի փորձեն ցատկիլ այս կամրջին վրայ եւ անոր վրայ հեծած մնալ։ Առաջին ցատկողները պէտք է փորձեն կարելի եղածին չափ հեռու ցատկիլ եւ իյնալ խմբապետին մօտակայ տեղ մը, որպէսզի յաջորդող խմբակիցներուն ցատկելու եւ իյնալու միջոց ստեղծուի։ Ամէն ցատկող պէտք է անշարժ մնայ իր ինկած տեղը եւ արգիլուած է ոստումէն ետք կատարուած ամէն յառաջացում։ Վերջաւորութեան մրցակից խումբին բոլոր ցատկողները կը սեղմուին մարդկային այս կամրջին վրայ։

Կամուրջ կազմողները պէտք է ամուր կանգնին եւ դիմանան իրենց վրայ ցատկածներուն ծանրութեան եւ ճնշումին։ Կը պարտուին երբ անոցնմէ մէկն ու մէկը տապալի եւ այս ձեւով նաեւ կամուրջն ալ փլի։ Ցատկող խումբը կը պարտուի, երբ կամրջին վրայ հեծնողներէն մէկն ու մէկին ոտքը գետին դպնայ։

## Ծանօթագրութիւններ
Էրմիթաժ (Ս․ Փեթերսպուրկ)

400px|մինի|աջից|'''Էրմիթաժ'''
**Էրմիթաժ** կամ **Պետական Էրմիթաժ** (ռուսերէն Госуда́рственный Эрмита́ж) (ֆրանսերէն *hermitage — մենատուն, ճգնարան*) Ռուսաստանի ամենամեծ եւ աշխարհի նշանակալի թանգարաններէն մէկը։

Ստեղծուած է Ռուսաստանի Եկատերինա Բ. թագուհիին անձնական աուեստի հաւաքածուի համար, իսկ 1852 թուականէն՝ հասարական այցելութիւններու համար։ Այժմեան Էրմիթաժ կը բաղկանայ 6 շէնքերէ, որոնք կը գտնուին գետի երկայնքով։ Էրմիթաժի կարեւորագոյն հանգոյցը *Ձմեռային պալատն* է։ Էրմիթաժի պատմութեան ընթացքին՝ մէկ ու կէս դար, հաւաքուած են շուրջ երեք միլիոն ցուցանմուշներ, որոնցմէ մշտական ցուցադրման կը ներկայացուին շուրջ 60 հազարը։

Էրմիթաժի բազմազան հաւաքածուն կ՛ընդգրկէ ցուցանմուշներ՝ քարէ դարէն մինչեւ մեր օրերը, իսկ դասական եւրոպական արուեստի հաւվաքածուով ՝ Փարիզի Լուվր եւ Մատրիտի Փրատօ թանգարաններու հետ մէկտեղ կը համարուի աշխարհի լաւագոյններէն։ Էրմիթաժի մէջ կը ցուցադրուին Լէոնարտօ տա Վինչիին երկու կտաւ եւ Միքելանճելոյի մէկ քանդակ։ Թանգարանն ունի շուրջ 2500 աշխատակից։ Էրմիթաժը կարեւորագոյն մասն է Ս․ Փեթերսպուրկի կեդրոնական մասը, որ Ներառուած Է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկի մէջ։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:WinterPalaceAndAC.jpg|Ձմեռնային պալատը եւ Ալեքսանտրի սիւնը, Օգոստոս 2003 թուական
Պատկեր:Hermitage night.jpg|Պալատական հրապարակի ընդհանուր տեսքը գիշերով, 2009 թուական
Պատկեր:HermitageAcrossNeva-2.jpg|Պետական Էրմիթաժի ընդհանուր տեսքը։ Ձախէն աջ՝ Էրմիթաժ թատրոն, Հին Էրմիթաժ, փոքր Էրմիթաժ, Ձմեռնային պալատ։ Նոր Էրմիթաժի շէնքը կը գտնուի անմիջապէս Հին Էրմիէաժի ետեւի կողմը
Պատկեր:Francisco de Zurbarán 056.jpg|ԶուրպարանZurbarán
Պատկեր:Tizian 074.jpg|Թիթիանի (Titian) *Երիտասարդ աղջիկը գլխարկով*
Պատկեր:Canova-Three Graces 0 degree view.jpg|*Trois Grâces*, Canova
Պատկեր:Claude Monet 014.jpg|Քլոտ Մոնէ
Պատկեր:Gogh,_Vincent_van_-_Cottages.jpg|Վինսընթ վան Կոկ
Պատկեր:Paul Gauguin 095.jpg|*Փարաու, փարաու*, Փոլ Կոկեն 
Պատկեր:Bartolini-Nymph with a Scorpion-45degrees.jpg|*Nymphe*, Lorenzo Bartolini
Պատկեր:Henri Rousseau 008.jpg|*Վագրի եւ ցուլի մենամարտը*, Անդրի Ռուսսո
Պատկեր:Diego Velázquez 016.jpg|Տիէկօ Վելասկես
Պատկեր:Paul Gauguin 061.jpg|*Բեբե*, Փոլ Կոկեն 
Պատկեր:Bartolini-Fiducia in Dio 45degrees.jpg|Լորենզօ Պարթոլինի
Պատկեր:Leonardo da Vinci 026.jpg|Պենետիքտոսի Մատոննան, Լէոնարտօ տա Վինչի
Պատկեր:Raffael 024.jpg|*Աստվածամայրը մանկան հետ*, Ռաֆայէլ
Պատկեր:Anthonis van Dyck 049.jpg|*Ինքնանկար*, Անտթոնիօ վան Տէյք
Պատկեր:Jean Auguste Dominique Ingres 015.jpg|*Կոմս Դուրիեֆի դիմանկարը*, Էնգր
Պատկեր:Claude Monet 022.jpg|*Ժան-Մարգարիտ Լըքատրը այգիի մէջ*, Քլոտ Մոնէ
Պատկեր:Route de la Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 208.jpg|*Սեն Վիկթուար սարը*, Փոլ Սեզան
Պատկեր:Paul Gauguin 068.jpg|*Նաւէ Նաւէ Մոէ, Nave, nave moe*, Փոլ Կոկեն 
Պատկեր:Vincent Willem van Gogh 098.jpg| Վինսընթ վան Կոկ
Պատկեր:Pierre-Auguste Renoir 075.jpg|*Օղակով աղջնակը*, Օգիւստ Ռենուար
Պատկեր:Pietro Tenerani (1789-1869) Flora 1840.jpg|*Ֆլորա*, Փիէթօ Թեներանի, 1840


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Էրմիէաժի պաշտօնական կայք

Ստորոգութիւն:Ս․ Փեթերսպբուրկի թանգարաններ
Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Էւորա

300px|մինի|աջից|Էւորա

**Էւորա**, () քաղաք Փորթուկալի արեւելեան հատուածին մէջ։ Կը գտնուի Լիզպոնէն 120&nbsp;քմ հեռաւորութեան վրայ։ Նոյնանուն շրջանի վարչական կենդրոնն է։

Բնակչութիւնը՝ 56 596&nbsp;մարդ (2011)։ Մակերեսը կը կազմէ 1307,04&nbsp;քմ²։

Էւորան ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ»՝ շնորհիւ իր լաւ պահպանուած պատմական կեդրոնին, որ յայտնի է տարբեր ժամանակաշրջաններ ներկայացնող բազմաթիւ ուշագրաւ յուշարձաններով՝ ներառեալ հին հռոմէական տաճարը։

*Expresso* լրագրի իրականացուցած ուսումնասիրութեան արդիւնքներուն համաձայն՝ Էւորան Փորթուկալի մէջ երկրորդ տեղը կը գրաւէ ապրելու լաւագոյն պայմաններ ապահովող բնակավայրերու ցանկին մէջ, իսկ ըստ Մինյուի համալսարանի 2006 թուականին կատարած հետազօտութեան եզրայանգման՝ երկրի 18 շրջկեդրոններուն մէջ առաջինն է տնտեսական մրցունակութեան տեսակէտէն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Templo_de_Évora_e_Catedral.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Templo_de_%C3%89vora_e_Catedral.jpg|Հին հռոմէական տաճարը (ձախէն) եւ քրիստոնէական տաճարը՝ երկրորդ պլանի վրայ
Պատկեր:Praca_do_Giraldo,_Evora,_Alentejo,_Portugal,_28_September_2005.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Praca_do_Giraldo,_Evora,_Alentejo,_Portugal,_28_September_2005.jpg|*Praça do Giraldo*-ն
Պատկեր:Sé_Évora.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:S%C3%A9_%C3%89vora.JPG|*Sé de Évora*, Ալենտեժու
Պատկեր:Evora_Portugal.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Evora_Portugal.JPG|Տեսարան քաղաքի կեդրոնէն
Պատկեր:Igreja_do_Santo_Antao_Praca_do_Giraldo_Evora.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Igreja_do_Santo_Antao_Praca_do_Giraldo_Evora.jpg|Եկեղեցի
Պատկեր:Cidade_de_Évora.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Cidade_de_%C3%89vora.jpg|Քաղաքի համայնապատկերը


### Կլիմա
Էւորային բնորոշ է միջերկրածովեան կլիման (Köppen climate classification-ի դասակարգմամբ՝ *Csa*)՝ տաք ու չոր ամառներով եւ մեղմ, խոնաւ ձմեռներով (ձիւն շատ հազուադէպ կը տեղայ)։ Յաճախակի են երաշտները, կը նկատուին անապատացման նշաններ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* քաղաքի պաշտօնական կայք:

Ստորոգութիւն:Պորթուկալի քաղաքներ
Էքիզօլուք

**Էքիզօլուք**, Քեսապ-Պասիթ տանող ճամբուն վրայ գտնուող գիւղ մըն է Քեսապէն մօտ 4 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ Գիւղը կազմուած է 19րդ դարու սկիզբը 2 թաղերով՝ վերի եւ վարի։

## Հակիրճ պատմութիւն
XIX դարու սկիզբը գիւղացիներուն գլխաւոր զբաղումն էր երկրագործութիւն եւ փոքր ձերարհեստներ։ Գիւղացիք ունէին ընդարձակ կալուածներ որ կը հասնէին մինչեւ Աճամ եւ Մեղրաձոր։

1855-ին գիւղի լման բնակչութիւնը կը յարի բողոքական դաւանանքին։ 1882-ին կը հիմնուի գիւղի հայ աւետարանական եկեղեցին եւ դպրոցը։ 1899-ին Քէօրքիւնէի եւ Էքիզօլուքի հայ աւետարանական համայնքները կը միացնեն երկու եկեղեցիները՝ միացեալ եկեղեցի անուանումով։

1909-ի Կիլիկիոյ ջարդի ատեն գիւղացիք կը լքեն գիւղը եւ Վարի Պաղճաղազի գիւղացիներուն հետ Պասիթէն նաւով կ՛երթան Լաթաքիա։ 1911-ի տուեալներով գիւղը ունէր 59 տուն 312 անձով։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դէպի Համա, Հալէպ եւ Մեսքենէ։ Ճամբուն վրայ կը զոհուի գիւղի բնակչութեան կէսէն աւելի։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 93 անձ, 54 այլ անձեր ապրելով շրջանէն դուրս։

Աղեքսանդրէթ Սանճագի ժամանակ գիւղի բնակչութիւնը կ՛աւելնայ։ Այսպէս 1929-ին՝ 173 անձի բնակչութիւն մը ունի Էքիզօլուք։
1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 20 անձ, գիւղ կը մնայ 31 ընտանիք 153 անձով։1955-ին գիւղը ուներ միայն 141 բնակիչ։

1950-ական թուականներուն սկիզբը գիւղը կը բարելաւուի հալէպահայ զբօսաշրջիկներու ժամանումով։ 1951-ին ջուրը տուն կը հասնի։ 1960-ին Ճամբան կը դառնայ ասֆալթապատ, 1961-ին գիւղը կ՛օժտուի ելեկտրական ցանցով։ Գիւղացիք վարձու կու տան իրենձ բնակարանները։ Գիւղը կը մեծնայ, նոր առանձնատուներ կը շինուին մօտակայ բլուրներու վրայ։ Գիւղի մէջ կը բացուին խանութներ, մի քանի սրճարան, պանդոկ։

1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ մնայուն 124 բնակիչ կամ 34 տուն, սակայն ամռան հոն օդափոխութեան համար հալէպահայ եւ լիբանանահայ ընտանիքներու գալուստով, Սուրիոյ Աւետարանական Ջանից եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի բանակումի եկող երիտասարդութեամբ թիւը հազարէն աւելի կ՛անցնի։

## Բնորոշիչ Կառոյցներ
250px|մինի|Էքիզօլուք

Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝

# Էքիզօլուքի առաջին եկեղեցին հիմնուած 1882-ին։
# Քէօրքիւնէ-Էքիզօլուքի միացեալ եկեղեցին կազմուած 1898-ին։
# Էմմանուէլ եկեղեցին եւ երիցատունը հիմնուած 1911-ին եւ աւարտած 1956-ին։
# Գերեզմանատունը։
# Աւետարանական Դպրոցը (1855-1980)
# 1966-ին Երիցատունը կը վերածուի ակումբ-գրադարանի ուր տեղի կ՛ունենան դասախոսօւթիւններ, հաւաքներ եւ տօնակատարութիւններ։

## Մատենագիտութիւն
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Ա. հատոր, Հալէպ, 1995 
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Բ. հատոր, Հալէպ, 1998
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004 
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», Երեւան, 2014 
# Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm 
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
# Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
# Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից - Պէյրութ, 1955
# Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011
Թալին Էօզգալայճ

**Թալին Էօզգալայճ** (ծնած՝ 1972 Գատըգիւղ, Իսթանպուլ), հայ ասմունքող։

## Կենսագրութիւն
Զաւակն է բազմանդամ թրքախօս ընտանիքի մը։ Փոքր տարիքէն սիրած է գրականութիւնը եւ իր մէջ արթնցած է արտասանելու փափաքը, շնորհիւ իր հօրը, որ ամէն երեկոյ «Մարմարա» եւ «Ժամանակ» օրաթերթերը տուն կը բերէր ու կը քաջալերէր իր զաւակները, որ յառաջացնէին իրենց մայրենի հարուստ ու քաղցր լեզուն։

## Կենսագրութիուն
Նախակրթարանի եւ միջնակարգի ուսումը Թալին Արամեան-Ունճեան վարժարանին մէջ ստանալէ ետք կը սկսի յաճախել Էսայեան Վարժարան։ Հոնկէ կ'անցնի Սուրբ Խաչ Դպրեւանք, Հայկ Նշանի տնօրէնութեան օրով, եւ իր մայրենի լեզուն զօրացնելուն շնորհիւ պատեհութիւնը կ'ունենայ Նոր Տարուան, Ս. Ծննդեան եւ Զատկի տօներուն առիթով ոտանաւորներ արտասանելու, նաեւ թատերախաղերու մէջ դերեր ստանձնելու։ Արտասանութեան մրցումներու մասնակցելով կը շահի առաջնութեան եւ երկրորդութեան մրցանակներ։

Գործին անդամներէն մին կը հանդիսանայ Դպրեւանքի Սանուց Միութեան։ Միեւնոյն ատեն կ՛աշխատակցի Հայ թերթերու եւ հանդէսներու, ստորագրելով քերթուածները։

Ան Անքարայի Համալսարանին մէջ կը հետեւի «Լեհական լեզու եւ գրականութիւն» ճիւղին։ Արժանանալով Բոլոնիոյ կառավարութեան կողմէ յատկցուած կրթաթոշակին, ամսուան մը համար Վարչավիա կ՛երթայ։

Իր փափաքնէ իր ազգին ծառայել ու իբր մասնագէտ պաչտօնավարել Համալսարանի մը մէջ։

## Ստեղծագործութիուններ
Նոր սերունդին պատիւ բերող երիտասարդուհի մըն է Թալինը, Հայ լեզուի հանդէպ իր ցոյց տուած սիրով ու պաշտամունքով։
Իր ոճը սահուն է, առոյգ եւ ինքնուրոյն։ Կեանքի փիլիսոփայութիւնը կ՛ընէ իր քերթուածներուն ընդմէջէն, յանդուգն գաղափարներով։ 
«Անվերնագիր Սկզբունք» ին մէջ յատկանշական են հետեւեալ տաղերը.

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:1972 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գատըգիւղ ծնունդներ
Միհրան էֆենտի (բժիշկ)

**Միհրան էֆենտի** (անյայտ - 24 Հոկ­տեմ­բե­ր 1916), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ստացած է բժշկական կրթութիւն։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է Տիգ­րա­նա­կեր­տի (Տիարպեքիր) «մեն­զի­լում» (Թուրգերէն՝ «մեն­զիլ»` հիւանդանոց)` հրամանատարի աստիճանով։

Մահացած է 1916 թուականի Հոկտեմբեր 24-ին, Տիգրանակերտի հիւանդանոցին մէջ, ծառայութեան ընթացքին։

## Գրականութիւն
*Ատաշ Ատնան, 20-րդ դարու նահատակ եղած բժիշկները (թուրքերէն), Թուրքիա, 1997։
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւր
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:24 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1916 մահեր
Ստորոգութիւն:Տիգրանակերտ մահեր
Սիմոն էֆենտի

**Սիմոն էֆենդի** (անյայտ ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
1914 թուականի Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Պաղտատի հիւանդանոցին մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած՝ հրամանատարի աստիճանով։

1916 թուականի Ապրիլ 17-ին Պէյթ-ուլ-Արիսի մէջ հակայարձակման ժամանակ զոհուած է։

## Գրականութիւն
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւր

* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1916 մահեր
Ստորոգութիւն:17 Ապրիլի մահեր
Մկրտիչ էֆենտի

**Մկրտիչ էֆենտի** (1860, Կ.Պոլիս - 22 Մարտ 1916, Երուսաղէմ), հայ բժիշկ, դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
Մկրտիչ էֆենտի ծնած է 1860 թուականին։ 1914 թուականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական դեղագործ ծառայած է՝ Կար­միր մա­հի­կի, Երուսաղէմի Էմրազը Սարիէ (համաճարակներու) հիւանդանոցէն ներս՝ տեղակալի աստիճանով։

Աշխատանքի ընթացքին վարակուած է ժանտախտով։

Մահացած է 1916 թուականի Մարտ 22-ին, Երուսաղէմ, ժանտախտէ՝ 46 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1916 մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:22 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Ժանտախտէ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Երուսաղէմ մահեր
Անդան Էօզէր

**Անդան Էօզէր** (), հայ բանաստեղծ։
## Կենսագրութիւն
Անդան Էօզէր ծնած է Պոլիս։ Աւարտած է Առեւտրական բարձրագոյն վարժարանը։ թԳրել սկսած է 1940-ին «Երջանիկ» տարեգիրքերուն մեջ։ Իր առաջին թատերախաղը՝ *Պուղ Տօլապը* ներկայացուած է Իսթանպուլի Պետական Ձայնասփիւռէն։

Իր պատմուածքներէն «Գողը» առաջին մրցանակի արժանացած է Կեդրոնական Սանուց Միութեան պատմուածքներու մրցանքին։

Իր «Սառնադարան» թատերգութիւնը հայերէնի թարգմանուած է եւ ներկայացուած՝ Թորոնթոյի մէջ։

Ա․ Էօզէր կ'աշխատակցի Պոլսահայ թերթերու եւ հանդէսներու։

## Գործեր
Հրատարակած է հետեւեալ հատորները Պոլսոյ մէջ․ 

«Ահա Այսպէս» (բանաստեղծութիւններ, 1953)

«Ծածուկ Իրականութիւններ» (Պատմուածքներ․ 1984 Ա․ տպագրութիւն,1990 Բ․ տպագրութիւն)

«Առանձնութիւն» (բանաստեղծութիուններ, 1984)

պատմուածքներ, 1990։

Բազմակողմանի ձիրքերով ու գրելու բացառիկ դիւրութեամբ օժտուած կարեւոր արժէք մըն է Անդան Էօզէր․ թէ՛ բանաստեղծութեան եւ թէ նորավիպագրութեան մարզերուն մէջ ժողովրդականութիւն շահած սիրելի դէմք մը։

Իր բանաստեղծութիւնները մեծ հաճոյքով կը կարդացուին.․ պատմուածքները սրտագրաւ են իրենց անկեղծութեամբ ու սրամտութեամբ։ Իր գլխաւոր հերոսները կը կազմեն առ հասարակ զրկեալ եւ անիրաւուած մարդիկը։ Միւս կողմէ կը մարմնացնէ հարուստն ու ագահը, որ գիտեն շահագործել իրենցմէ տկարները։ Իր լեզուն ժողովրդական է ու դիւրամատչելի։

## Աղբիւրներ

* 

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Գէորգ էֆենտի

**Գէորգ էֆենտի** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Գէորգ էֆենտին ծնած է 1894 թուականին, Հալէպ։ 1911-1914 թթ. ուսանած է Դամասկոսի համալսարանի բժշկական բաժինէն ներս։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմն սկսելուն պատճառով, ըլլալով համալսարանի 3-րդ կարգի ուսանող, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ 4-րդ բանակի առողջապահական գունդի մէջ ծառայած՝ որպէս զինուորական բուժակ։

Մահացած է 1915 թուականի Հոկտեմբեր 18-ին՝ 21 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1894 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:18 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Զաք Էֆրոն

**Զաքարի Տէյվիտ Ալեքսանտր Էֆրոն**, (, ծնած է 18 Հոկտեմբեր, 1987 թուականին, Քալիֆորնիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ:) Ան Ամերիկացի դերասան եւ երգիչ մըն է որ իր գործընթացքը սկսած է 2000ական թուականներուն: Անոր առաջին գլխաւոր դերը եղաւ *[[High School Musical]]*-ի ֆիլմերուն մէջ (2006–2008): Զաք նաեւ կարեւոր դերեր ունեցած է հետեւեալ ֆիլմերուն մէջ՝ *Hairspray* (2007), *17 Again* (2009), *[[New Year's Eve (ֆիլմ)|New Year's Eve]]* (2011), *The Lucky One* (2012), *Neighbors* (2014), *Dirty Grandpa* (2016) եւ *Neighbors 2: Sorority Rising* (2016):

## Դերեր

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* 
* 
* 
* Զաք Էֆրոնը *[[People]]* ամսագրի կայքէջում

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ընկուզենի

մինի|աջից|240px|Սերմը**Ընկուզենի** (լատ.՝ Júglans), ընկոյզներու ճիւղը՝ տերեւներով, ծաղիկներով, պտուղով:
## Ընդհանուր բնութագիր
մինի|ձախից|180px|Բողբոջը։
մինի|ձախից|180px|Արու ծաղիկները։
մինի|աջից|240px|Խակ պտուղը։
մինի|աջից|240px|Ընկոյզ

Ընկուզենին տերեւաթափ մեծ ծառ է։ Ընկուզենին ճիւղատարած, մեծ ծառ է, բարձրութիւնը՝ մինչեւ 30 մ եւ  աւելի, տրամագիծը՝ մինչեւ 1,9 մ։ Բազմաթիւ ճիւղերու կեղեւը անհարթ է՝ բաց մոխրագոյն երանգով։

Սաղարթը խիտ է, լայն, արմատային համակարգը՝ հզօր։ Տերեւները մեծ են, բարդ, հոտաւէտ։ Միատուն բոյս է։ Ծաղիկները միասեռ են, արականները ծաղկաբոյլեր են, իգականները (1 կամ 2-3-ական) կը գտնուին միամեայ ընձիւղներու ծայրերը:

Ընկուզենին երկարակեաց է. կ'ապրի 300-400 տարի։ Լաւ կ'աճի չափաւոր խոնաւ, աւազոտ հողերու վրայ։ Լուսասէր է եւ ջերմասէր, սակայն կը դիմանայ մինչեւ -25°C ցուրտերուն։

Պատրաստուած ծառերու բերքատուութիւնը կը սկսի  Ը.- Ժ. դարուն եւ կը շարունակուի մինչեւ 150-200 տարի։ Մէկ ծառը կրնայ տալ 65-100 եւ աւելի՝ մինչեւ 250 քկ բերք։

## Պտուղը

Պտուղը կորիզապտուղ է (ընկոյզ), կեղեւը՝ փայտացած, կարծր՝ արտաքինը ծածկուած է կանաչ, հիւթալի պատեանով։ Չհասունացած ընկոյզէն (հարուստ է C վիթամինով) կը պատրաստեն անուշ, հասուն սերմերը կ'օգտագործուին  խոհարարական, քաղցրեղէնի արտադրութեան մէջ եւ իւղ ստանալու համար։ 

Ընկոյզի կանոնաւոր օգտագործումը կը բարելաւէ յիշողութիւնը, կը վերականգնէ առողջութիւնը՝ ֆիզիքական եւ մտաւոր ծանրաբեռնուած ըլլալու ժամանակ։ 

Տերեւները, կեղեւը եւ խակ պտուղի կանաչ պատեանը կը ստանան աղանիւթեր, շագանակագոյն ներկանիւթ եւ եթերաիւղեր։

Ընկուզենիին տերեւները ունին միջատասպան յատկութիւն, որուն պատճառը տերեւներուն  պարունակող Եուկլոն ներկանիւթն է։ Եուկլոնը կ'ազդէ նաեւ մարդու վրայ. անիկա կը յառաջացնէ գլխացաւ եւ ընդհանուր թուլութիւն։ Այդ պատճառով ալ խորհուրդ չի տրուիր երկար մնալ ընկուզենիի մօտ:
## Քիմիական կազմը

Տերեւները կը պարունակեն խինոններ,վիթամին, ասկորպինաթթու (4-5%), խեժեր (3-4%),  եթերաիւղեր (մինչեւ 0,03%)։

Խակ պտուղի մէջ մեծ է ասկորպինաթթուի պարունակութիւնը (մինչեւ 10%):

Պտուղին միջուկները կը պարունակեն ճարպաիւղ (մինչեւ 60-76%), ճերմկուցներ (մինչեւ 21%), ածխաջուրեր (մինչև 7%), К եւ Р վիթամիններ:
## Տարածութիւն

Կ'աճի Փոքր Ասիոյ , Միջին Ասիոյ, Պալքանեան թերակղզիի, Իրանի, Ճափոնի, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի մէջ։

Տարածուած է ընկուզենիի 7-9 տեսակ։ 

ՀՀ-ի մէջ (Տաւուշի, Լոռիի, Արարատի, Վայոց ձորի, Սիւնիքի եւ այլ մարզեր) եւ Ղարաբաղի մէջ տարածուած է սովորական ընկուզենին . կ'աճի քարոտ տաք լանջերու, այգիներու, գեղազարդիչ տունկերու մէջ:

## Օգտագործումը
Սերմը կամ միջուկը կը պարունակէ  45-72% ճարպեր, 8-21% ճերմկուցներ, վիթամիններ, մետաղական միացութիւններ, աղեր և այլ օգտակար նիւթեր (100 կ միջուկի սննդային արժէքն է 6000 Քալորի)։
Ընկուզենին կ'օգտագործուի  նաեւ անտառապատման եւ կանաչապատման նպատակով։

Անիկա կը պարունակէ չհարստացուած ճարպ, որ կը բարձրացնէ լաւ տեսակի ճարպին` LDL-ին քանակը: Ըստ Հարվըրտի մէջ կատարուած ուսումնասիրութեան մը, այն կիները, որոնք բաւարար քանակութեամբ, շաբաթը հինգ անգամ ընկոյզ կը սպառեն, անոնց մօտ 20 առ հարիւր կը նուազի երկրորդ խումբի (Type 2) շաքարախտ ունենալու հաւանականութիւնը:
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Ընձառիւծ

**Ընձառիւծ** կամ **յովազ** կամ **ինձ** (), կատուազգիներու ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուն։

## Արտաքին Յատկանիշներ
Մարմինը համաչափ է, գեղակազմ, երկարութիւնը՝ մինչեւ 165 սմ., պոչը՝ 75–110 սմ., քաշը՝ 60 քկ.։ Էգերը աւելի փոքր են։ Մարմինը երկարաւուն է, մկանոտ, ոտքերը՝ համեմատաբար կարճ են։ Մէջքը դեղին է կամ դեղնակարմրաւուն՝ մոխրագոյն երանգով, համաչափ ցրուած վարդանախշաձեւ սեւ բիծերով: Կան նաեւ լրիւ սեւ մորթով յովազներ (կը տեսնուին Ճաւա կղզիին վրայ)։ Ոտքերն ամուր են, թաթերը՝ լայն ու սուր ճանկերով։ Ականջները կարճ են եւ կլորաւուն։
Կ'ապրին անտառներու մէջ եւ սարերու վրայ։ Լաւ կը մագլցին ծառերը։ Ունին սուր տեսողութիւն, լաւ լսողութիւն, հոտառութիւնը թոյլ է։
մինի|ձախից|260px|Սեւ յովազ 
մինի|ձախից|260px
Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսային կէսին մէջ եւ Ասիոյ որոշ շրջաններուն մէջ տարածուած է։ ՀՀ կ'անցնի Թուրքիայէն եւ Իրանէն։ Կը հանդիպի Սիւնիքի մարզէն Արարատի մարզ ինկած գօտիին մէջ, երբեմն նաեւ հիւսիսային մարզերու անտառներուն մէջ։ Որջը կը շինէ քարանձաւներուն, ժայռաճեղքերուն, հաստաբուն ծառերու փչակներուն, երբեմն՝ մացառախոզերու հին բոյներուն մէջ։ Սնունդ կ'առնէ եղջերուներով, այծեամներով, վայրի խոզերով, նապաստակներով, մկնանման կրծողներով, նաեւ՝ ձուկերով ու լէշերով։ Ուժեղ եւ ճարպիկ կենդանի է, որսին վրայ կը յարձակի գաղտագողի՝ դարանակալելով։

## Բազմացումը
Կ'ունենան 1–4 (երբեմն՝ 6) ձագ, որոնք կաթով կը կերարկուին 3 (երբեմն՝ 6–8) ամիս։ Ձագերը 5 ամսուան մէջ կրնան որսալ մանր կենդանիներ, 1–1,5 տարեկանին՝ կ'ապրին ինքնուրոյն։ Անազատ պայմաններուն մէջ՝ յովազը կ'ապրի 21 տարի։

## Տարածումը
Ընձառիւծները ամէնատարածուած վայրի կատուազգիներն են, բնակելով արեւելեան եւ կեդրոնական Ափրիկէի մէջ: Որոշ խումբեր կան մերձ-սահարեան Ափրիկէի, Հնդկաստանի, Ինտոնեզիոյ, Արաբական թերակղզիի, Ռուսիոյ, Քորիայի, Չինաստանի, Կովկասի, Թուրքմէնստանի, Իրանի, Հնդկաչին թերակղզիի, Ցէյլոն կամ Սրի-Լանքա կղզիին մէջ։ Անոնք անհետացած են մայրցամաքային Եւրոպայէն։

Գրանցուած է բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան եւ ՀՀ Կարմիր գիրքերուն մէջ։

## Հայաստանի Մէջ
Հայաստանի մէջ, մարդիկ եւ ընձառիւծները կ'ապրին կողք-կողքի վաղ Հոլոցէնէն։ 20-րդ դարու կէսերուն, ընձառիւծները տարածուած էին ողջ երկրի տարածքով։: Սակայն տարածքի կրճատումը, որսը իջեցուցած են ընձառիւծներու թուաքանակը մինչեւ՝ 10-13 անհատներու։ Ներկայիս՝ ընձառիւծը տարածուած է Խոսրովի անտառ արգելոցին մէջ, որ կը գտնուի Երեւանէն հարաւ-արեւելք, Գեղամայ լեռնաշղթայի հարաւ-արեւմուտքը, ուր 2000-ի Հոկտեմբերէն մինչեւ 10 Յուլիս-2002  ընձառիւծ նկատուած է։Ընձառիւծները տարածուած են նաեւ Մեղրիի լեռնաշղթայի մօտակայքը, Հայաստանի հարաւ ծայրամասը, ուր սակայն Օգոստոս 2006-էն մինչեւ Ապրիլ 2007 միայն մէկ ընձառիւծ նկատուած է:

## Պատկերներ

Պատկեր:Panther.jpg|***[[Հնդկական ընձառիւծ]]***
Պատկեր:Panthera pardus japonensis JdP.jpg|***[[Չինական ընձառիւծ]]***
Պատկեր:SriLankaLeopard-ZOO-Jihlava.jpg|***[[Ցեյլոնեան ընձառիւծ]]***
Պատկեր:Amur Leopard Panthera pardus orientalis Facing Forward 1761px.jpg|***[[Հեռաւորարեւելեան ընձառիւծ]]***
Պատկեր:Leopard africa.jpg|***[[Ափրիկեան ընձառիւծ]]***
Պատկեր:Persischer leopard2cele4.jpg|***[[Առաջաւորասիական ընձառիւծ]]*** 
Պատկեր:Panthera pardus close up.jpg|***[[Պալիի ընձառիւծ]]***



## Տե՛ս նաեւ
* Ձիւնայովազ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
Ընկերվարութիւն

**Ընկերվարութիւն** - կառավարման համակարգ եւ երկրի մը վարչակարգ։

## Գաղափարախօսութիւն
Ընկերվարութեան գաղափարախօսութիւնը առաջացաւ իբրեւ հակազդեցութիւն՝ ծայրայեղութիւններու հասած ազգային-հայրենասիրական գաղափարախօսութեան եւ դրամատիրութեան (capitalism) բերած հարստահարութեան ու աշխատաւորներու կեղեքման։ Անիկա կ՚առաջադրէ վերցնել դասակարգերը եւ դասակարգերուն տիրապետութիւնը, որ կեղեքումներու եւ հարստահարումներու պատճառն էր։ Անկէ կ՚առաջանային ազգերու մրցումը իրարու դէմ, ազգայնամոլութիւնը եւ պատերազմները։ Ընկերվարութիւնը կը մերժէ որոշ կալուածներու մէջ մասնաւոր սեփականութիւնը՝ քանի որ դասակարգային բաժանումները անկէ կու գան։

## Մարքս-Էնկէլսեան Ընկերվարութիւնը
Ընկերվարութիւնը իր առաջին յստակ արձագանգը գտաւ 1848-ին հրապարակուած «Մանիֆէսթօ»-ին մէջ, որուն հեղինակներն էին Քարլ Մարքս եւ Ֆրետրիխ Էնկէլս։ Հոն կը գործածուի «Փրոլեթարներ բոլոր երկիրներու միացէք» եւ «բանուորները հայրենիք չունին» նշանաբան-գաղափարները։ Փրոլեթարները (աշխատաւորները) պիտի միանային նախ տապալելու շահագործող դասակարգը իրենց երկրին մէջ։ Ապա՝ սահմանները պիտի ջնջուէին, պիտի կատարուէր համաշխարհային յեղափոխութիւն եւ փրոլեթարները ամբողջ աշխարհին մէջ պիտի հաստատէին իրենց տիրապետութիւնը։

Պատմութիւնը ցոյց տուաւ, որ «Մանիֆեսթօ»ին գաղափարներէն շատերը անգործադրելի էին։ Ընկերվարութեան Լենին-ստալինեան մեկնաբանութեան վրայ հիմնուած Խորհրդային Միութեան փլուզումն ալ եկայ փաստելու, որ ոչ միայն անգործադրելի էր առաջագրուած տնտեսական, ընկերային ու քաղաքական համակարգը, այլ նաեւ անժխտելի է ազգի ու հայրենիքի գաղափարը։

## Ընկերվարութիւնը եւ Հայկական Հարցը
Ընկերվարութեան սկզբունքներէն կարելի կ՚ըլլայ հասկնալ ընկերվարականներու կեցուածքը «դէպի հեռաւոր, ասիական ճնշուած ու փոքր ազգութիւն մը դէպի հայութիւնը»։ 
Ֆրանսայի ընկերվարական ղեկավարներէն Ժան Ժէօրէս, 1896-ին Ֆրանսայի Խորհրդարանին մէջ ելոյթ ունենալով, քննադատած է Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ թրքամէտ քաղաքականութիւնը։ Ան մինչեւ իսկ Ֆրանսան ու Անգլիան հայերու ջարդերուն մէջ (1894-1896 ջարդերու մասին կը խօսի) թուրքերու մեղսակից համարած է։ Ժէօրէսի ճառը յիշատակուած է Անգլիոյ պաշտօնագիրքին՝ «Կապոյտ Գիրք»ին մէջ։ Հոն նշուած է, թէ այս ճառը իր ազդեցութիւնը ունեցաւ Ֆրանսական քաղաքականութեան վրայ։ Ֆրանսական աւելի նպաստաւոր կեցուածք որդեգրեց հայերու նկատմամբ։ Եւրոպական այլ պետութիւններու կողքին, Ֆրանսան ալ դիմեց սուլթանին հայերու վիճակը բարելաւելու համար բարենրոգումներ կատարելու պահանջով։
Ըրլ Կրէյ Թէյ

մինի|Ըրլ Կրէյ թէյ

**Ըրլ Կրէյ թէյը** թէյերու բառեխառնուրդ մըն է, որ համեմուած է աւելցուած Պերկամօթ իւղով: Աւանդապէս, "Ըրլ Կրէյ"-ը կը շինուէր Սեւ Թէյէ, բայց թէյի արտադրիչ գործարանները սկսած են պատրաստել Ըրլ Կրէյը տարբեր թէյերով, ինչպէս կանաչ կամ Ուլոնկ թէյեր:

## Պատմութիւն
մինի
Թէյեր համեմուած պերկամօթով, որ կը համարուէր աւելի սուղ թէյերու չինական տեսակներէն, ճանչցուած է Անգլիոյ մէջ 1820էն ի վեր: «Կրէյ» թէյը գիտցուած է 1850ական թուականներէն, բայց առաջին հրատարակուած ծանօթագրութիւնները Ըրլ Կրէյի Charlton & Co. գործարանի ծանոցումներուն մէջ յայտնուեցան, Լոնտոնի մէջ՝ 1880-ին:

մինի|Ըրլ Կրէյի գաւաթ մը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թէյ
Հայկազուն Թապիպեան

**Հայկազուն Թորոսի Թապիպեան** (), հայ ատամնաբոյժ, հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն

Հայկազուն Թապիպեան ծնած է 1867, Կեսարիա քաղաքին մէջ։ Պապը՝ Անգարայի նահանգի Կեսարիաոյ գաւառի կեդրոն Կեսարիա քաղաքին մէջ ծնած՝ Յարութիւն Թութգալճեանը՝ հնագոյն բժշկարանները ուսումնասիրելով եւ ինքնուսուցման ճամբով, դարձած էր անուանի հեքիմպեկաբոյժ (սնխչի), ինչպես նաեւ նախահայրը անուանի բժիշկներու Թապիպեան գերդաստանի («թապիպ» արաբերէնի եւ օսմաներէնի մէջ կը նշանակէ՝ բժիշկ)։ Յարութիւն Թութգալճեանի անդրանիկ զաւակն էր բժիշկ՝ Հաճի Թորոս Թապիպեանը (Թութգալճի Հեքիմ Օղլի, 1823-1914), կրտսեր որդին էր՝ բժիշկ Նահապետ Թապիպեանը (1844 - 1914)։ Հաճի Թորոս Թապիպեանի աւագ որդին էր՝ բժիշկ Տիգրանը (1858 - անյայտ), կրտսերը՝ բժիշկ Հայկազունը։ Եղբայրը՝ Տիգրան Թապիպեան, բժշկական կրթութիւնն ստացած է ԱՄՆ-ի մէջ եւ եղած՝ բժիշկ։

Հայկազուն Թապիպեանն ատամնաբուժական կրթութիւն ստացած է եւ որպէս ատամնաբոյժ աշխատած է։ Եղած է հնչակեան կուսակցութեան անդամ ու հասարակական-քաղաքական գործիչ։

1915 թուականի ամրան, ձերբակալուած է։ 1915, Ամասիոյ մէջ/ՍաղՏաղի/Ղարա Չալուխի ձորին մէջ դաժանօրէն սպանուած է տեղի կառավարիչի հրամանով՝ 48 տարեկան հասակին։

1918 թուականին՝ պատերազմի աւարտէն ետք, աւագ եղբայրը՝ բժիշկ Տիգրանը, դատական գործ յարուցած է եղբօր սպանութեան համար եւ հասած է անոր, որ Պատերազմական ատեանը 1920 մահուան դատապարտած է՝ Ամասիոյ ոճրագործ կառավարչին։ Սակայն շուտով կացութեան տէրը դարձած է քեմալական կառավարութիւնը եւ կասեցուցած՝ հայակեր կառավարիչին կախաղան բարձրացնելը։

## Գրականութիւն
*Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937։
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Թէոդիկ, Գողգոթայ հայ հոգեւորականութեան, Նիւ Եորք, 1985։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*Շահբազեան Յասմիկ եւ Միրզոյեան Անահիտ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), հ. 3, Անքարայի նահանգ, Երեւան, 2006։
## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ ատամնաբոյժներ
Ստորոգութիւն:1867 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Կեսարիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Ամասիա մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ընձուղտ

**Ընձուղտ** (լատիներէն՝ Giraffa camelopardalis), ամենաբարձրահասակ ցամաքային կենդանին է։

## Նկարագրութիւն
Արու ընձուղտներու բարձրութիւնը կը հասնի 5.5 մեթրի, իսկ ծանրութիւնը՝ 900 ք․կ․-ի։ Էգ ընձուղտները, ըստ կանոնի, աւելի փոքր են ու աւելի թեթեւ։ Ընձուղտներուն պարանոցը շատ երկար է, թեեւ ընձուղտները, ինչպէս համարեայ բոլոր կաթնասունները, ունին 7 պարանոցային ողներ։ Բարձր հասակը կը ճնշէ արեան շրջանառութեան համակարգին վրայ, յատկապէս ուղեղի արեան մատակարարման, այդ պատճառաւ ալ ընձուղտներուն սիրտը շատ ուժեղ է։ Այն (սիրտը) կը կշռէ 12 ք․կ․, մէկ վայրկեանի մէջ 60 լիդր արիւն կը մղէ եւ կը ստեղծէ ճնշում, ինչ որ երեք անգամ բարձր է համեմատաբար մարդուն մօտ։
Ընձուղտին մորթի գծագրութիւնը կազմուած է գոց գոյնի գիծերէ, որոնք կ'արանձնանան մարմնի բաց գոյներէն. իւրաքանչիւր ընձուղտի մորթի գունաւորումը տարբեր է, ինչպէս՝ մարդոց մատնահետքերը։ Ընձուղտի մարմինի ստորին մասը աւելի բաց գոյնի է եւ առանց գիծերու։ Ընձուղտներուն գլուխին վրան կան երկու մորթով ծածկուած եղջիւրիկներ։ Երբեմն կը հանդիպին եղջիւրիկներու երկու զոյգ։ Սեւ աչքերը շրջապատուած են խիտ թարթիչներով, իսկ ականջները կարճ են։ Ընձուղտները ունին լաւ տեսողութիւն, լսողութիւն եւ հոտառութիւն, զոր իրենց կը թուլատրէ ժամանակին նկատել վտանգը։ Լաւ տեսողութեան կը նպաստէ նաեւ բարձր հասակը. իրենց ցեղակիցներուն ընձուղտները կրնան նկատել մէկ ք․մ․ հեռուէն։

## Ապրելակերպը
մինի|ձախից|160px|Երկար վիզին շնորհիւ ընձուղտը կրնայ արածիլ ծառերուն վերին սաղարթները:
Ընձուղտները կրնան արագ վազել եւ անհրաժեշտութեան պարագաներուն կը զարգացնեն ու կ'արձանագրեն 55 ք․մ․/ժ․ արագութիւն։ Սակայն հիմնականօրէն դանդաղ կը շարժին՝ սկիզբը երկու աջ ոտքը առաջ դնելով, ետքը՝ երկու ձախը։ Իրենց մեծ կշիռի եւ բարակ ոտքերու պատճառով ընձուղտները կրնան քալել միայն կարծր մակերեսի վրայ․ հեռու կը մնան ճահճային տեղանքէն, իսկ գետերը իրենց համար անյաղթահարելի խոչընդոտներ են։ Չնայած այս ամէնուն ընձուղտները կրնան ցատկել եւ յաղթահարել մինչեւ 1.85 մ․ բարձրութեամբ պատնէշները։
Ընձուղտները խոտակեր կենդանիներ են: Մարմնի կառուցուածքի շնորհիւ անոնք կրնան արածիլ ծառերու վերին սաղարթները, հոն իրենք մրցակիցներ չունին: Ընձուղտը իր երկար լեզուով կը բռնէ ճիւղը, կը քաշէ դէպի բերանը եւ պոկոտելով կ'ուտէ տերեւները: Օրական ընձուղտը կ'ընդունէ մօտ 30 քկ սնունդ եւ ուտելուն վրայ կը ծախսէ տասնվեցէն քսան ժամ: Հեղուկին պահանջարկը կը բաւարարէ սնունդի հաշուին եւ կրնայ առանց խմելու մնալ շաբաթներու ընթացքին: 
Քնանալու վրայ ընձուղտին ծախսած ժամանակը ամենէ պակասն է կաթնասուններուն քով եւ կը կազմէ օրուան մէջ միջինը 1.9 ժամ:
## Պատկերասրահ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ընձուղտներ
Ստորոգութիւն:Կաթնասուն կենդանիներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ