Խրխզիստան

**Խրխզիստան** կամ **Խրխզական Հանրապետութիւն**, Կեդրոնական Ասիայի մէջ գտնուող ցամաքէ շրջապատուած երկիր մըն է, որ կը գտնուի Տիեն Շան եւ Փամիր լեռնաշղթաներուն մէջ: Հիւսիսէն կը սահմանակցի Ղազախստանի, արեւմուտքէն Ուզպեքիստանի, հարաւէն Տաճիկիստանի, եւ արեւելքէն ու հարաւ-արեւելքէն Չինաստանի հետ: Պիշքեքն է մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը: Խրխզ ազգաբնակիչները կը կազմեն երկրին 7 միլիոնէ աւելի բնակչութեան մեծամասնութիւնը, որմէ ետք կան Ուզպեքներու եւ Ռուսերու նշանակալի փոքրամասնութիւններ:

## Խրխզիստանի Պատմութիւնը
Խրխզիստանի պատմութիւնը կ’ընդգրկէ զանազան մշակոյթներ եւ կայսրութիւններ։ Թէեւ իր լեռնային բարձր դիրքին պատճառով աշխարհագրականօրէն մեկուսացած է, սակայն Խրխզիստանը գտնուած է քանի մը քաղաքակրթութիւններու խաչմերուկին վրայ՝ իբրեւ Մետաքսի Ճամբու եւ այլ առեւտրական ուղիներու մաս։ Յաջորդական ցեղերու եւ տոհմերու բնակավայր հանդիսացող Խրխզիստանը պարբերաբար ինկած է աւելի մեծ տիրապետութիւններու տակ, ինչպէս օրինակ՝ թրքական քոչուորները, որոնք իրենց ծագումը կը կապեն թրքական բազմաթիւ պետութիւններու։ Անիկա նախ հաստատուած է իբրեւ Ենիսէյի Ղրղըզական Խանութ։ Յետագային՝ ԺԳ. դարուն, Խրխզիստանը նուաճուած է Մոնկոլական Կայսրութեան եւ մոնկոլական քանի մը հարստութիւններու կողմէ․ անիկա վերագտած է իր անկախութիւնը, սակայն աւելի ուշ ներխուժման ենթարկուած է Զունկարական Խանութի կողմէ։ Քինկ (Qing) հարստութեան կողմէ իրագործուած Զունկարական ցեղասպանութենէն ետք, ղրղըզներն ու ղփչաղները կազմած են Քոքանտի Խանութեան անբաժան մասը։

1876-ին Խրխզիստանը մաս կազմած է Ռուսական Կայսրութեան, իսկ 1936-ին կազմաւորուած է Ղրղըզական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը՝ իբրեւ Խորհրդային Միութեան անդամ հանրապետութիւն։ ԽՍՀՄ-ի մէջ Միխայիլ Կորպաչովի ժողովրդավարական բարեփոխումներէն ետք, 1990-ին անկախութեան կողմնակից թեկնածու Ասքար Աքայեւը ընտրուած է նախագահ։ 31 Օգոստոս 1991-ին Խրխզիստանը յայտարարած է իր անկախութիւնը ԽՍՀՄ-էն եւ հաստատուած է ժողովրդավարական կառավարութիւն։ Խրխզիստանը ձեռք բերած է ազգային պետութեան ինքնիշխանութիւն 1991-ին՝ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։

## Արդի Շրջան եւ Միջազգային Յարաբերութիւններ
Անկախութենէն ետք, Խրխզիստանը պաշտօնապէս միացեալ (unitary) նախագահական հանրապետութիւն էր։ Կակաչներու Յեղափոխութենէն ետք անիկա դարձաւ միացեալ խորհրդարանական հանրապետութիւն, սակայն աստիճանաբար զարգացուց գործադիր նախագահի պաշտօնը եւ կառավարուեցաւ իբրեւ կիսանախագահական հանրապետութիւն՝ նախքան 2021-ին նախագահական համակարգին վերադառնալը։ Իր գոյութեան ընթացքին երկիրը շարունակած է դիմագրաւել ցեղային բախումներ, ապստամբութիւններ, տնտեսական դժուարութիւններ, անցումային կառավարութիւններ եւ քաղաքական հակամարտութիւններ։

Խրխզիստանը անդամ է հետեւեալ կազմակերպութիւններուն․

* Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն (ԱՊՀ)
* Եւրասիական Տնտեսական Միութիւն
* Հաւաքական Անվտանգութեան Պայմանագիրի Կազմակերպութիւն (ՀԱՊԿ)
* Շանհայի Գործակցութեան Կազմակերպութիւն
* Իսլամական Գործակցութեան Կազմակերպութիւն
* Եւրոպայի Անվտանգութեան եւ Գործակցութեան Կազմակերպութիւն (ԵԱՀԿ)
* Թրքական Պետութիւններու Կազմակերպութիւն
* «Թիւրքսոյ» (Türksoy) համայնք եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն (ՄԱԿ)։

Անիկա զարգացող երկիր է եւ Մարդկային Զարգացման Համաթիւին (HDI) մէջ կը գրաւէ 117-րդ դիրքը։ Խրխզիստանի անցումային տնտեսութիւնը գլխաւորաբար հիմնուած է չինական ապրանքներու վերարտահանման եւ ոսկիի արտադրութեան վրայ։ Երկիրը կը հաւասարակշռէ իր միջազգային առեւտրական պարտաւորութիւնները իբրեւ Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութեան (ԱՀԿ) անդամ 1998-էն ի վեր, եւ տարածաշրջանային համարկումը՝ Եւրասիական Տնտեսական Միութեան (ԵՏՄ) միջոցով, որուն անդամակցած է 2015-ին։ Նաեւ, խորհրդարանականներու պատուիրակութիւն մը ներկայացուած է Եւրոպայի Խորհուրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովին մէջ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ