Բարձրախօս

մինի
**Բարձրախօս կամ Խօսափող,** սարք մը, որ առանցքային դեր խաղացած է մարդկային հաղորդակցութեան, ժամանցի, զուարճանքի եւ արհեստագիտութեան ընթացքի ձեւաւորման մէջ:

Բարձրախօսը կը հաւաքէ ձայնային ալիքները եւ զանոնք կը վերածէ ելեկտրական ազդանշաններու՝ փոխակերպման մեքանիզմներու միջոցով, ինչպիսիք են՝ ելեկտրամագնիսական մակածութիւնը (electromagnetic induction) կամ տարողութեան փոփոխութիւնները: Ստացուած ելեկտրական ազդանշանները այնուհետեւ կարելի է ենթարկել փոփոխութիւններու, զանոնք ձայնագրել կամ փոխանցել: Բարձրախօսներու տարբեր տեսակներ կ'օգտագործեն փոխակերպման տարբեր միջոցներ, սակայն ձայնային ներուժը ելեկտրական ազդանշաններու վերածելու հիմնարար սկզբունքը կը մնայ նոյնը:

## Պատմական իրադարձութիւններ
Ձայնի ուժեղացման հայեցակարգը սկիզբ առած է ԺԹ. դարու սկիզբէն: Սակայն 1800-ականներու կէսերուն ի յայտ կու գան տարրական առաջին բարձրախօսները: 

1877 թուականին Էմիլ Պերլինըր կը մշակէ Բնածխային բարձրախօսը, որ կը դառնայ այն գիւտը, որ կը նշանաւորէ ժամանակակից ձայնի ուժեղացման ձեւերու ծնունդը: Այս սկզբնական բարձրախօսը կ'օգտագործէր բնածուխի (carbon) հատիկներ` ձայնային ալիքներուն ի պատասխան ելեկտրական հոսանք ձեւաւորելու համար:
մինի

Հետագայ տասնամեակները բարձրախօսի արհեստագիտութեան ուշագրաւ յառաջընթացի ականատես կ'ըլլան: Տէյվիտ Էտուարտ Հիուզ կը ներկայացնէ առաջին բարձրախօսը, որ կրնար ուժեղացնել ցած ու թոյլ ձայները, իսկ բնածխային բարձրախօսը կը բարելաւէ հեռաձայնային հաղորդակցութեան ձայնի որակը: 

1910-ականներուն Էտուարտ Քրիսթոֆըր Ուէնթիի կողմէ խտարար բարձրախօսի գիւտը կ'աւելցնէ բարձր զգայնութիւն եւ ճշգրտութիւն` աւելցնելով ձայնային արձանագրութիւններու հնարաւորութիւնները: Այս նորամուծութիւնը լայն տարածում կը գտնէ հեռարձակման եւ շարժապատկերի արտադրութեան մէջ:

Բարձրախօսի հիմնական սկզբունքը կը կայանայ ներուժի մէկ ձեւը ուրիշ ձեւի մը փոխակերպման շուրջ: Երբ ձայնային ալիքները հասնին բարձրախօսի խտրոցին, անոնք զայն կը թրթռացնեն: Այս մեքանիքական թրթռացումները այնուհետեւ կը փոխակերպուին ելեկտրական ազդանշաններու` փոխակերպման տարբեր մեքանիզմներու միջոցով: Այս ազդանշանները կրնան մշակուիլ, ձայնագրուիլ կամ փոխանցուիլ:

## Բարձրախօսի աշխատանքի հիմնական սկզբունքը
ձախից|մինի
Բարձրախօսի աշխատանքի հիմնական սկզբունքը կը ներառէ հետեւեալ քայլերը.

* **Ձայնային ալիքներ** 
Երբ մարդ խօսի կամ ստեղծէ որեւէ ձայն, ան կը յառաջացնէ օդի ճնշման տատանումներ, որոնք ալիքներու տեսքով կ'անցնին օդի միջոցով: Այս ալիքները կը կրեն ձայնի ներուժը:
* **Խտրոց (Diaphragm)** 
Սովորական բարձրախօսը կ'ունենայ խտրոց մը, որ բարակ ու ճկուն թաղանթ մըն է` տեղադրուած յետին սալիկին (backplate) վրայ: Խտրոցը սովորաբար պատրաստուած կ'ըլլայ մետաղէ, կերպընկալէ կամ թուղթէ:
* **Շարժում` ձայնայինէ մեքանիքական** 
Երբ ձայնային ալիքները հարուածեն խտրոցը, կը թրթռացնեն զայն դէպի ետեւ ու առջեւ: Օդի տարբեր ճնշումը խտրոցին նկատմամբ կը ստեղծէ համապատասխան մեքանիքական շարժումներ:
* **Փոխանցում (Transduction)** 
Խտրոցի մեքանիքական շարժումները կը վերածուին ելեկտրական ազդանշաններու: Այս փոխակերպումը կը կատարուի տարբեր մեքանիզմներու միջոցով` իւրաքանչիւր բարձրախօս իր տեսակի.

– **Տինամիք բարձրախօսներ (Dynamic microphones)** –

Տինամիք բարձրախօսի պարագային, խտրոցին կցուած կ'ըլլայ մետաղալարերու փաթոյթ մը, որ տեղադրուած կ'ըլլայ բարձրախօսի մագնիսի մագնիսական դաշտին մէջ: Երբ խտրոցը թրթռայ, փաթոյթը կը շարժի մագնիսական դաշտէն ներս` յառաջացնելով ելեկտրական հոսանք մը պարոյրին մէջ`ըստ Ֆարատէյի ելեկտրամագնիսական մակածութեան օրէնքին (Faraday՛s law of electromagnetic induction): Այս հոսանքը ձայնային ալիքներու ելեկտրական ներկայացումն է եւ բարձրախօսին ելքային ազդանշանը (output signal):
մինի
– **Խտարար բարձրախօսներ (Condenser microphones)** 

Խտարար բարձրախօսները կ'օգտագործեն խտրոցի եւ յետին սալիկի դրուածքը` իբրեւ ընդարձակիչ (capacitor): Խտրոցը եւ յետին սալիկը հոս իրարմէ բաժնուած կ'ըլլան օդային փոքր բացուածքով մը: Երբ ձայնային ալիքները խտրոցին թրթռացում պատճառեն, խտրոցին ու յետին սալիկին միջեւ հեռաւորութիւնը կը փոխուի: Այս մէկը կը յանգի յիշեալ երկուքին միջեւ տարողութիւններու տատանումներու: Այս տատանումները կը յայտնաբերուին եւ կը վերածուին ելեկտրական ազդանշաններու: Խտարար բարձրախօսները կը պահանջեն ներուժ (մարտկոցներ)` յետին սալիկը լիցքաւորելու եւ ընդարձակիչի ելեկտրական յատկութիւնները պահպանելու համար:

– **Ելեկտրետ բարձրախօսներ (Electret microphones)** 

Այս բարձրախօսները խտարար բարձրախօսի տեսակ են, ուր մշտապէս լիցքաւորուած նիւթ մը (ելեկտրետ) կ'օգտագործուի`իբրեւ ընդարձակիչի սալիկներէն մէկը: Խտրոցի շարժումները կը յանգին իր եւ ելեկտրետի միջեւ հեռաւորութեան փոփոխութեան, եւ այդ մէկը կը պատճառէ տարողութեան տատանումներ, որոնք կը վերածուին ելեկտրական ազդանշաններու:

* **Ազդանշանի զօրացում (Amplification)** 
Փոխանցման մեքանիզմով յառաջացած ելեկտրական թոյլ ազդանշանները սովորաբար շատ տկար կ'ըլլան: Այս  ազդանշանները պէտք է զօրացնել մինչեւ օգտագործելի մակարդակներ` նախքան զանոնք մշակելը կամ արձանագրելը: Բարձրախօսը կրնայ ունենալ ձայնի հզօրացման ներքին դրուածք մը, կամ կրնայ միացուիլ արտաքին զօրացուցիչի (amplifier):
* **Մշակում եւ փոխանցում** 
Հզօրացուած ելեկտրական ազդանշանը այնուհետեւ կարելի է մշակել, արձանագրել կամ փոխանցել` ըստ անհրաժեշտութեան: Անալոկային համակարգերու (analog systems) պարագային, ազդանշանը կարելի է ուղարկել անմիջապէս խառնիչի (mixer), արձանագրիչ սարքի կամ զօրացուցիչի (amplifier): Թուային համակարգերու (digital systems) պարագային, ազդանշանը կրնայ վերածուիլ թուային ձեւաչափի` հետագայ մշակման, պահպանման կամ փոխանցման համար:

## Բարձրախօսին դերը՝ պատմութեան ընթացքին
մինի
Քանի մը ուշագրաւ պատմական փաստեր եւ իրադարձութիւններ, ուր բարձրախօսը խոր ազդեցութիւն ունեցած է.

**Հեռաձայնի գիւտը (ԺԹ. դարու վերջ)**  

ԺԹ. դարու աւարտին, Ալեքսանտր Կրահամ Պելլի եւ անոր ժամանակակիցներուն կողմէ հեռաձայնի գիւտին վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է բարձրախօսի արհեստագիտութեան յառաջընթացը: Պելլի սեփական աշխատանքը, մասնաւորապէս` բնածխային բարձրախօսի ձեւաւորման բարելաւման ուղղութեամբ, զգալիօրէն կը նպաստէ բարձրախօսի զարգացման: Այս նորամուծութիւնը կը յեղափոխէ հեռահար հաղորդակցութիւնը`թոյլ տալով ձայները փոխանցել ելեկտրական լարերու միջոցով: 

1870-ականներուն Ալեքսանտր Կրահամ Պելլի եւ Էլիշա Կրէյի կողմէ հեռաձայնի գիւտը յառաջացուցած էր արտօնագրային հռչակաւոր վէճ մը: Երկու գիւտարարներն ալ մշակած էին նմանատիպ բնածխային բարձրախօսներ, որոնք վճռորոշ դեր խաղացած էին երկար հեռաւորութիւններու վրայ ձայնը փոխանցելու գործին մէջ:

**Ա.Համաշխարհային պատերազմ եւ ձայնասփիւռի հեռարձակումներ**
ձախից|մինի 

Ա. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, բարձրախօսները կարեւոր դեր խաղացած են հաղորդակցութեան դիւրացման եւ անհրաժեշտ թարմացումներու փոխանցման գործին մէջ: Բարձրախօսները կ'օգտագործուէին հրամանատարներու ձայնը բարձրաձայնելու համար`յստակ հաղորդակցութեան հնարաւորութիւն տալով պատերազմի ժամանակ եւ զարգացնելով բանակներու համակարգումը: Բացի անկէ`պատերազմը կ'արագացնէ ձայնասփիւռի արհեստագիտութեան զարգացումները, որոնք կը հիմնուէին բարձրախօսներու վրայ` զինուորներուն եւ քաղաքացիներուն նորութիւններ եւ զուարճանք փոխանցելով:

**Ձայնասփիւռի ոսկեդարը (1920-1940-ականներ)**

Ձայնասփիւռի հեռարձակման ծնունդը կը նշանաւորէ բարձրախօսի ժամանցի, լուրերու տարածման եւ մշակութային փոխանակման առաջնային միջոց: Աւելի զգայուն եւ ճշգրիտ բարձրախօսներու մշակումը կ'երաշխաւորէ աւելի բարձր որակի հեռարձակումներ`երաժշտութեան, թատրոնի եւ խօսքի նրբութիւնները ամրագրելու հնարաւորութիւն տալով: Այս դարաշրջանը կը տեսնէ ձայնասփիւռի խորհրդանշական դէմքերու վերելք եւ զանգուածային լրատուամիջոցներու տարածում:

**Բեմական ձայներու զօրացում** 

Թատրոնի սկզբնական շրջանին, դերասանները յաճախ կ'օգտագործէին խոռոչաւոր եղէգներ կամ մեկաֆոններ` իրենց ձայնը զօրացնելու համար: Բնածխային բարձրախօսը կը յեղափոխէ թատրոնի ձայնային համակարգը` առիթ ընծայելով դերասաններուն յստակ լսուելու`առանց նեղացուցիչ սարքերու դիմելու:

**Քաղաքական եւ հրապարակային ելոյթներ (Ի. դար)** 

Բարձրախօսները մեծ ազդեցութիւն ունեցած են քաղաքական եւ հանրային ելոյթներու վրայ` առաջնորդներուն եւ բանախօսներուն յստակ եւ ազդեցիկ կերպով մեծ լսարաններէն ներս ժողովուրդին դիմելու հնարաւորութիւն տալով: Նշանաւոր օրինակներէն մէկն է Մարթին Լուտըր Քինկ Կրտսերի «I have a dream» ելոյթը, 1963-ին Ուաշինկթընի մէջ, «Յանուն աշխատանքի եւ ազատութեան» երթի ատեն: Բարձրախօսը կը բարձրաձայնէ անոր ազդու խօսքերը եւ կ'օգնէ անոր ուղերձը հասցնելու զանգուածային հաւաքին եւ միլիոնաւոր ունկնդիրներուն լրատուամիջոցներու լուսաբանման ներքոյ:

**Երաժշտութեան ձայնագրում եւ կատարում**  

Բարձրախօսները յեղափոխութիւն կատարած են երաժշտական արդիւնաբերութեան մէջ`երաշխաւորելով վստահելի եւ բարձրորակ ձայնագրումները եւ կենդանի կատարումները: 

Ի. դարու կէսերուն, տինամիք եւ խտարար բարձրախօսներու զարգացումը կը նպաստէ տարբեր տեսակի երաժշտութեան ժանրերու յառաջացման, ինչպիսիք են`ռոք էնտ ռոլը, ճազը եւ փոփը: Երաժիշտները այժմ կրնան ամրագրել իրենց կատարումներու նրբութիւնները ձայնային արձանագրութիւններուն մէջ եւ աւելի մեծ հանդիսատես ներգրաւել ուղիղ համերգներուն:

**Խտացումը** 

Նախասկզբնական շրջանի խտարար բարձրախօսները կը պահանջէին բարձր վոլթաժի սնուցման աղբիւրներ: Այդ մէկը զանոնք կը դարձնէր զանգուածով մեծ եւ աւելի քիչ շարժական: Ժամանակակից խտարար բարձրախօսները, սակայն, յաճախ կ'ապաւինին ֆանթոմային ներուժի, որ կը տրամադրուի խառնիչներով կամ ձայնային տարբեր գործիքներով:

**Հեռատեսիլային հեռարձակում** 

Հեռատեսիլային հեռարձակման մէջ բարձրախօսներու կիրարկումը կը յեղափոխէ տեսալսողական բովանդակութիւնը: Շարժող պատկերներու կողքին, յստակ ձայներ արձանագրելու ունակութիւնը թոյլ կու տայ զարգացնել հեռատեսիլային արդիւնաբերութիւնը: Բարձրախօսները կը դառնան նորութիւններու, հարցազրոյցներու եւ վաւերագրական հաղորդումներու անբաժանելի մասը:

**Տիեզերական հետազօտութիւն եւ լուսինի վայրէջքը (1969 թուական)**

Պատմական «Ափոլօ 11»-ի` լուսինի վայրէջքը 1969 թուականին ունէր մշակուած յատուկ բարձրախօս մը, որ կապի սարքաւորումներու մէկ մասն էր: Տիեզերագնացներ Նիլ Արմսթրոնկ եւ Պազ Օլտրին օգտագործած են այդ մէկը լուսինի մակերեսէն իրենց պատմական առաջին քայլերն ու երկխօսութիւնը փոխանցելու համար Երկիր մոլորակի միլիոնաւոր մարդոց` ստեղծելով անմոռանալի պահ մը մարդկութեան պատմութեան մէջ:

**Թուային ձայնի յեղափոխութիւն**

Ի. դարու աւարտին, թուային արհեստագիտութեան անցումը կը փոխակերպէ բարձրախօսի արհեստագիտութիւնը եւ ձայնի մշակումը: Խտարար բարձրախօսները, թուային ազդանշանի յառաջադէմ մշակման հետ մէկտեղ, կը դառնան ժամանակակից ձայնագրման սթուտիոներու եւ հեռարձակող կողմերու կարեւոր բաղադրիչները:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկեան յայտնագործութիւններ
Ստորոգութիւն:Ձայնագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ձայնային սարքեր