open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Վերջին Ընթրիքը (վէպ)

**Վերջին Ընթրիքը** (արաբերէն՝ العشاء الأخير, *Ալ-Աշաա՛ Ուլ-Ախիր),* եգիպտացի գրող *Մայսարահ Ալ-Տանտարաուի*-ի (արաբերէն՝ ميسرة الدندراوي ) վեպերէն մին։

## Աղբիւրներ
Մեյսարա Ալ-Տանտարաուի, Վերջին ընթրիքը, Առ-Ռուագ հրատարակչատուն, 2019։

## Ծանօթագրութիւններ
Մարթին Նուրտընսթրըմ

**Մարթին Նուրտընսթրըմ** (շուետ․՝ Martin Nordenström, լրիւ անունը՝ Sven Alvar Martin Nordenström), 9 Դեկտեմբեր 1888, Սթոքհոլմ, Շուէտ - Յունաստան, 2 Մայիս 1945․ ազգութեամբ շուետացի սուսերամարտիկ։ Մասնակցած է 1912-ի Սթոքհոլմի մէջ կայացած Ողիմպիական Խաղերուն որպէս թրահարութեան մարզիկ։

## Հակիրճ կենսագրական գիծեր

### Կեանքը Շուետ
Մարթին Նուրտընսթրըմ, ծնած է Սթոքհոլմ, Շուէտ 1888-ին։ Ան միաժամանակ իր զինուորական ծառայութեան ընթացքին եղած է նաեւ Շուետիոյ Ազգային խումբին սուսերամարտիկ։ Մասնակցած է Սթոքհոլմի Ողիմպիական Խաղերուն եւ յաղթած է յաջորդաբար բրիտանացի Տակլաս Կոտֆրի եւ ռուս Ալեքսանտր Մորտովին սուսերամարտիկներուն եւ հասած է թրահարութեան եզրափակիչ փուլին։

### Փարիզ
1916-ին ընտանիքին հետ Փարիզ կը տեղափոխուի, ուր որպէս բնաբոյժ կ՛աշխատի մինչեւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի ծագումը։ Շուետ կը վերադառնայ իբր առագաստանաւերու նաւավար։ Բանակ կը կանչուի եւ 1942-ին որպէս անդամ Միջազգային Կարմիր Խաչին Յունաստան կը գտնուի։ 

### Քիքլատես, Յունաստան
Պատերազմին ընթացքին, երեք տարի, կեանքը վտանգելով անխափան կ՛օգնէ Քիքլատեսին բնակիչներուն։ Առագաստանաւերով Էգէական ծովը կը ճեղքէ եւ յաճախ կ՛այցելէ իր նախասիրած երկու կղզիները Սիրոս եւ Թինոս։ Կը գործակցի դաշնակից ուժերուն հետ օգնելով Սիրոսի բնակիչներուն։ Կը շարունակէ բարեսէր գործունէութիւնը պատերազմին աւարտէն ետքն ալ (1944)։

### Վերջին ճամբորդութիւնը
Որոշած էր քանի մը ճամբորդութիւններէ ետք վերադառնալ Շուետ ընտանիք կազմելու համար։ Իր վերջին ճամբորդութեան ընթացքին որպէս ճամբորդ «Սբերհիոս» նաւուն (Նորվեկիական կիտորսութեան հին նաւ որ պատերազմին ռազմանաւի վերակառուցուած էր եւ ապա բեռնատար նաւի) կեանքը վերջ կը գտնէ նաւուն խորտակման պատճառով՝ 2 Մայիս 1945, Իդրա կղզիին հարաւը (նաւը Բիրէայէն դէպի Սիրոս կը ճամբորդէր եւ չափէն աւելի ճամբորդներ ունէր՝ 100-է աւելի)։ Ըստ փրկուած ճամբորդներու վկայութեան, ան եւ Սիրոսցի լաւ լողորդ մը ալիքներուն դէմ պայքարելով կը կարողանան եւ կը փրկեն բազմաթիւ հոգիներուն կեանքը, սակայն Մարթին իր գերջանադրութենէն հոգնած, կը կորսուի էգէականի ջուրերուն մէջ։ 

Մարթին Սիրոս կը վերադառնար նշանուելու իր սիրած տեղացի աղջկան մը հետ։

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ըստ ազգութեան սուսերամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Շուետացի սուսերամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Սուսերամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Առագաստանաւի նաւավարներ
Ստորոգութիւն:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր
Ատոլֆ Այշման

**Ատոլֆ Այշման** կամ ամբողջական անուանումով՝ **Օթթօ Ատոլֆ Այշման** (գերմաներէն՝ Otto Adolf Eichmann)  (Պաղեստին), աւստրիա-գերմանացի Նացիական կուսակցութեան պաշտօնեայ, «*Սութցշթաֆէլի»* սպայ (գերմաներէն՝ Schutzstaffel, SS), հրեաներու ողջակիզութեան (անգլերէն՝ Holocaust) կազմակերպիչներէն մին։

## Տե՛ս Նաեւ

* Ռէշաթ Միմարօղլու։
* Էնվէր Փաշայ։
* Թալէաթ Փաշայ։

## Ծանօթագրութիւններ
«ՀԱՅ ԿԻՆԸ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔԻ ՄԷՋ, 100 Կին Կեանք»

«**ՀԱՅ ԿԻՆԸ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔԻ ՄԷՋ, 100 Կին Կեանք**»․ Պոլսոյ ազգային Կեդրոնական վարժարանի հրատարակութիւն։

## Հրատարակութիւն
Գիրքը Պոլսոյ ազգային Կեդրոնական վարժարանի ձեռնարկ մըն է, արդիւնք՝ հաւաքական, խմբային աշխատանքի դպրոցին երկրորդական բաժնի աշակերտներուն, ուսուցիչներուն եւ շրջանաւարտներուն միջեւ։ նիւթն է Հայ կինը, իր կարգավիճակը հասարակական կեանքին մէջ։ Կը ներկայացնէ 100 կիներ, անոնց ներդրումը հայկական աւանդական մշակութային ու հասարակական կեանքին մէջ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ պարագաներու՝ միջազգային համայնքին մէջ։ 

## Բովանդակութիւն
Գիրքը չորս գլուխներու բաժնուած է։ 

* ա․՝ «Ակնարկ մը Պոլսահայ մերօրեայ Կնոջական Շարժման», հանդէս կու գան յաջորդական յօդուածներով «Մրջիւններուն Վերջալոյսը եւ Գրասէր Տիկիններու» գրասէր տիկիններու խմբակը (Սիրվարդ Գարամանուկ, Արաքսի Ուղուրլեան, Անայիս Եալտըճեան եւ Սիլվա Կոմիկեան), ինչպէս նաեւ Մելիսա Պիլալ` «Զարմանահրաշ Հայ Կիներ», ԼԵռնա Էքմէքճիօղլու` «Զարուհի Պահիրիի Հետքերով», Գայուշ Չալըքման Կավրիլօֆ` «Հայ Կին» եւ Անի Փայլան «Մեր Ֆէմինիստ Պայքարը» յօդուածներով։ 
* բ․՝ «Դիցուհիներէ Թագուհիներու․․» տիտղոսով, նուիրիուած է դիցուհիներուն եւ հայ թագուհիներուն։
* գ․՝ «Աղջկանց Վարժարաններ․․․ Կնոջական Միութիւններ․․․», հակիրճ ակնարկ մըն է աղջկանց Վարժարաններու եւ Կրթասիրաց եւ կամ Ողբախնամ Ընկերութիւններուն։
* դ․՝ «Կինը․․․ հոգեւորական, Դաստիարակ, Արուեստագէտ, Գրող-Լրագրող-Խմբագիր, Գիտնական-Ակադեմական, Քաղաքական-հասարակական Գործիչ» խորագրով կը ներկայացնէ հայ կիներ (Ե․ դարասկիզբէն – Ի․դար) որոնք իւրայատուկ ներդրում ունեցած են ազգային, մշակութային եւ կամ հասարակական զանազան բնագաւառներուն մէջ։

Հանդէսը ամբողջական գործ մը իր ընտրած նիւթին մէջ։

## Աղբիւրներ

* «ՀԱՅ ԿԻՆԸ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔԻ ՄԷՋ,100 Կին Կեանք», Գիրք, հրատ․՝ ­­Ազգային ­­Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նի, Պոլիս 2023

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիրքեր կիներու մասին
Ստորոգութիւն:Գիրքեր ըստ նիւթի
Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիրքեր ըստ լեզուի
Տիեզերական Ժողովներ

մինի
**Տիեզերական ժողով** կը կոչուին այն ժողովները, որոնք կը գումարուին քրիստոնէական եկեղեցիներու բարձրաստիճան հոգեւորականներու գլխաւորութեամբ, քննելու եւ յստակ որոշումներ կայացնելու եկեղեցական կեանքի կարեւոր բնագաւառներուն առնչուող տարբեր հարցերու շուրջ` հաստատելով ուղղափառ վարդապետութիւնը: 

Ընդհանրական եկեղեցւոյ, յատկապէս Արեւելեան ուղղափառ եւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ համար «տիեզերական» բնոյթ եւ ճանաչողութիւն ունին երեք ժողովներ, որոնք իրենց գումարման վայրին անունով կը կոչուին Նիկիոյ, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Եփեսոսի ժողովներ: Այս երեք ժողովներով լուծուած եւ բացատրուած կը համարուին քրիստոնէական կրօնի էական գլխաւոր հաւատալիքները` Ս. Երրորդութիւնը, Մարդեղութեան եւ Փրկագործութեան խորհուրդները:
## Ծանօթագրութիւններ
Հայ Եկեղեցւոյ Հաւատոյ Հանգանակը

**Հայ Եկեղեցւոյ Հաւատոյ հանգանակը** քրիստոնէական հաւատքի ամէնէն կարեւոր բանաձեւերու խտացուած շարադրանքն է: 

## Դաւանութիւնը
Հաւատամքը Հայ Եկեղեցւոյ դաւանութիւնն է միաստուածութեան եւ ամենասուրբ Երրորդութեան՝ Հօր, Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն նկատմամբ: Արեւմտեան Եկեղեցիներու Հայրերու մօտ տարածուած է այն աւանդութիւնը, թէ «Հաւատոյ հանգանակ»ի հեղինակները Յիսուսի տասներկու առաքեալներն են, որ իր կարգին՝ բանաձեւուած է Նիկիոյ (325) Ա. Տիեզերական Ժողովի ընթացքին, 318 հայրապետներու կողմէ, եւ կը կոչուի նաեւ «Նիկիական հանգանակ»: Այս ժողովին մասնակցած է նաեւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչին որդին՝ Արիստակէս Կաթողիկոսը: Այնուհետեւ 381-ին, «Հաւատամք»ը վերատեսութեան ենթարկուած է Կ. Պոլսոյ Բ. Տիեզերական Ժողովին:  

## Հաստատումը
«Հաւատամք»ը Սուրբ Պատարագի մէջ ներմուծուած է 473-ին, Անտիոքի Պետրոս «Թափիչ» Պատրիարքին կողմէ: 511-ին որդեգրուած է Բիւզանդական Եկեղեցւոյ կողմէ, իսկ 589-ին՝ ընդունուած է Արեւմուտքի մէջ: 

Հայ եկեղեցին Հաւատոյ հանգանակը Լուսաւորչեան Հանգանակ կը կոչէ նաեւ, որովհետեւ անոր աւարտին յաւելուած «Իսկ մեք փառաւորեսցուք» փառաւիրական աղօթքը Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հայրապետին վերագրուած է: 

Հայոց Պատարագամատոյցի Հաւատամքը կարելի է Նիկիական Աթանասեան կոչել: 

«Հաւատոյ հանգանակ»ը դարեր շարունակ քրիստոնէութիւնը զերծ պահած է ժամանակի զանազան հերձուածողական շարժումներէն: Անցեալին, Հաւատամքին կը յաջորդէր Նեստորի եւ Արիոսի (որոնք կ'աղաւաղէին աստուածային համագոյութիւնը) աղանդներուն դէմ գրուած բանաձեւ մը, որուն մէջ կը շեշտուէր թէ՝ Քրիստոսի եւ Ս. Հոգւոյ աստուածութեան մերժումը մեծագոյն մոլորութիւն է եւկը տանի կորստեան: Այս նզովքը այսօր կարգ մը եկեղեցիներու մէջ զեղջուած է: 

### Այլ «Հաւատամք»ներ
Հայ եկեղեցւոյ մէջ, այս «Հաւատամք»էն անկախ՝ երկու ուրիշ աւելի հին հաւատամքներ եւս մշակուած են. առաջինը՝ «Խոստովանիմք եւ հաւատամք ամենակատար սրտիւ», որ Ժամագիրքի սկիզբը կը գտնուի: Իսկ երկրորդը՝ շատ աւելի հակիրճ է, կը գտնուի Մկրտութեան կանոնին մէջ, որ հետեւեալ բանաձեւը ունի. «Հաւատամք յԱմենասուրբ Երրորդութիւնն ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Սուրբ Հոգի: Զաւետումն Գաբրիէլի, զԾնունդն Քրիստոսի, զՄկրտութիւնն, զՉարչարանս, զԽաչելութիւնն, զԹաղումն երեքօրեայ, զՅարութիւնն, զաստուածապէս Համբարձումն, զնստիլն ընդ աջմէ Հօր, զահաւոր եւ զփառաւորեալ զմիւսանգամ Գալուստն՝ խոստովանիմք եւ հաւատամք», զորս Հայ Առաքելական Եկեղեցին որդեգրած է, թէեւ Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցին՝ մկրտութեան պահուն Նիկիոյ հանգանակը ամբողջութեամբ կ'արտասանէ: 

Ըստ Յովհաննէս Արճիշեցիի, «Նիկիական հանգանակ»ը արտասանելով՝ ժողովուրդը կը խոստովանի ուղիղ հաւատքի դաւանանքը, որմէ ետք կրնայ արժանապէս աստուածային խորհուրդին մօտենալ:
## Ծանօթագրութիւններ
Իգնատիոս Անտիոքացի

**Իգնատիոս Անտիոքացի**, նաեւ՝ **Իգնատիոս Աստուածազգեաց** (), Անիտոքի եպիսկոպոս, առաքելական այր, քրիստոնեայ մարտիրոս, աստուածաբան, համաքրիստոնէական սուրբ։ Յովհաննէս առաքեալին աշակերտը։ 

Գրած է բազմաթիւ նամակներ՝ ուղղուած քրիստոնէական տարբեր համայնքներու, որոնցմէ պահպանուած են 7-ը։ Այդ նամակներէն մէկը ուղղուած է Փոլիկարպոս Զմիւռնացիին, իսկ միւսները Եփեսոսի, Մագնեզիոյ, Տրալլայի, Ֆիլատելֆիոյ, Զմիւռնիոյ եւ Հռոմի եկեղեցիներուն։ Նշանաւոր է յատկապէս՝ քրիստոնեաներուն ուղղուած նամակը։ Լսելով, որ Հռոմի քրիստոնեաները կը ձեռնարկեն իր ազատագրման գործին, Իգնատիոս կը դիմէ անոնց եւ կը խնդրէ, որ թոյլատրեն իրեն մահանալու Քրիստոսի համար։ 

Հայ Եկեղեցին Իգնատիոս Անտիոքացին դասած է սուրբերու կարգին։

## Նամակները
Պահպանուած են Իգնատիոսի նամակներու երեք տարբեր խմբագրութիւններ.
# Կարճ խմբագրութիւն՝ բաղկացած է վերոյիշյալ 7 նամակներէն եւ պահպանուած միայն յունարէնով։
# Երկար խմբագրութիւն բաղկացած է 13 նամակներէ եւ կը համարէ Դ. դարու խմբագրութիւն։ Պահպանուած է յունարէն բնագիրով, հայերէն եւ լատիներէն թարգմանութիւններով։
# Սիրիական խմբագրութիւն, բաղկացած է միայն երկու նամակներէ. Առ Հռոմէացիս եւ Առ Պոլիկարպոս։ Ճիշդը կը համարուի Ա. խմբագրութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցական հայրեր
Ստորոգութիւն:Եկեղեցւոյ հայրեր
Ու ես կ՛երթամ (Ճամբորդագրութիւն)

«**Ու ես կ՚ երթամ**»․ Ճամբորդագրութիւն, ուր մէկտեղուած են Տէր Շաւարշ քհնյ․ Պալըմեանի 17 Յունուար 1964 - 13 Մարտ 1964 եւ 7 Մայիս 1967 - 29 Յուլիս 1968 քահանայական պաշտօնով դէպի արեւմտեան Հայաստան կատարած ճամբորդութիւնները։

## Աշխատութիւնը
«Ու ես կ՛երթամ» հատորը, կը բովանդակէ Շաւարշ քահանայ Պալըմեանի քահանայական պաշտօնով դէպի գաւառ ճամբորդական յուշերը 17 Յունուար 1964-էն մինչեւ 13 Մարտ 1964 եւ 7 Մայիս 1967-էն միչեւ 29 Յուլիս 1968։ Աշխատութիւնը պարզ ճամբորդագրութիւն մը չէ, միաժամանակ պատմագրութիւն եւ ուսումնասիրութիւն մըն է որովհետեւ կը ներկայացնէ «հայ Անատոլու»ի այդ տարիներու հարազատ մէկ նկարը, որ ԻԱ․ դարասկիզբին գրեթէ ամայացած է։ 

*<u>Գաւառ</u>․ հայկական գրականութեան ու պատմագրութեան մէջ կը գործածուի նաեւ ներկայացնելու համար Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ հայկական շրջանները։ Ինչպէս օրինակ՝ «գաւառի հայ բնակչութիւնը», «գաւառի եկեղեցական կեանքը», եւայլն։*

## Պատմագրութիւն - Ուսումնասիրութիւն
Շաւարշ քհնյ․Պալըմեան որպէս գաւառի հոգեւորական կը շրջի Պատմական Հայաստանի շրջանները, յատկապէս հարաւային եւ արեւելեան նահանգները եւ կը բնու­թագրէ այդ վայ­րե­րու ճար­տա­րապե­տական հսկայ ժա­ռան­գը՝ հինաւուրց քաղաքներն ու գիւղերը, կը բարձրանայ հայրենի լեռները, ձորերը կ՛ իջնէ*,* կը տեսնէ ու կը նկարէ դեռ կանգուն կամ կիսականգուն մնացած հսկայ վանքերը, բերդերը։ Պեղումներ եւ ուսումնասիրութիւններ կը կատարէ ու անոնց յատակագիծը կը գծէ։ Կ՛արձանագրէ գաւառի զանազան շրջաններուն մէջ հայ բնակչութեան պահած դարաւոր աւանդութիւններն ու անոր կողմէ երգուած դարաւոր երգերը։

Այդ բոլոր աշխատանքը կը վկայագրէ մամլոյ էջերուն վրայ («Մարմարա» թերթին մէջ) հրատարակուած յօդուածաշարքերով (1964 -1970, 57 գրութիւններ) եւ անտիպ ու անմշակ սեւագրութիւններով, ինչպէս նաեւ խօսուն լուսանկարներով։

## Պարունակութիւն
Գիրքին կողքի լուսանկարները կը ցուցնեն Մշոյ Սուրբ Կարապետի առաջնորդարանի շէնքը (1964), Ս․Ծնունդի տնօրհնէք Տիյարպեքիրի մէջ (1963) եւ Մկրտութիւն Էլազըղի (խարբերդ) մէջ (1967)։  

Գիրքին առաջին մասի 57 գրութիւնները քահանային պատմագրութիւններն են (էջեր 9-229)։ «Ջալհանք» տիտղոսով գրութիւնը, Շաւարշ քահանային սրտի խօսքն է (230-232) եւ կը յաջորդէ «Ինքնակենսագրական»ը (233-256)։ Իսկ «Յաւելուած» տիտղոսով բաժնին մէջ (257-270) «Յիշողութենէս հատուածներ հօրս կեանքի ոդիսականէն» գրութեամբ կ'արտայայտուի իր զաւակը՝ բժիշկ Պարգեւ Պալըմեան: Կը յաջորդէ «Ու անոնք ալ գացին» գլուխը, ուր քահանան հակիրճ կենսագրութիւններով կը ներկայացնէ իր ճամբորդութիւններուն ընթացքին ճանչցած գաւառի հայեր (271-280)։ Վերջին էջերը (281-302) կը ներփակեն ճամբորդութիւններէն նկարներ հայրենակիցներու հետ, ինչպէս նաեւ հայկական պատմական յուշարձաններու նկարներ։

 
## Աղբիւրներ
«Ու ես կ՛երթամ», Արաս հրատարակչատուն, հրատ․ Մարտ 2005, Ստանպուլ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատմագրութիւն
Ստորոգութիւն:Ճամբորդագրութիւն
Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիրքեր ըստ լեզուի
Նամուրվան

**Նամուրվան** (թրքերէն՝ **Narman** , թրքերէնով նախապէս կը կոչուէր՝ **Namervan** վրացերէն՝ ნარიმანი)։ Արեւմտեան Հայաստանի, այժմու թուրքիոյ հանրապետութեան Էրզրում (Կարին) նահանգի շրջաններէն։ Տարածութիւնը կը կազմէ 799 քառակուսի ՔՄ, եւ բնակչութեան թիւը կը հասնւ 12,292-ի (2022 թուական)։

## Ծանօթագրութիւններ
Պորժոմ

**Պորժոմի** (), կուրորտային քաղաք Վրաստանի կեդրոնական մասին մէջ, Սամցխէ-Ջաւախք մարզի Պորժոմի շրջանի վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 11 194 մարդ (2023)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Borjomi_houses.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Borjomi_houses.JPG|Փողոց Պորժոմի մէջ
Պատկեր:Mirzə_Rıza_xanın_evi_-_Firuzə.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Mirz%C9%99_R%C4%B1za_xan%C4%B1n_evi_-_Firuz%C9%99.jpg|Միրզա-Ռիզա-խանա տուն
Պատկեր:Borjomi_2013.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Borjomi_2013.jpg|Քաղաքի տեսքը
Պատկեր:Gorskii_04432u.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Gorskii_04432u.jpg|Պորժոմ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնակարաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վրաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Վրաստան
Նոր Ակունք

«**Նոր ակունք**», ազգային, հասարակական, մշակութային անկախ պարբերաթերթ (մինչեւ 2010 թուականը՝ ամսաթերթ)։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 2001 թուականէն. 2001-2010 թուականներուն հրատարակուած է Երեւանի մէջ՝ «Ակունք» անուանումով, 2011 թուականէն՝ Պորժոմի մջ (Վրաստան)՝ անկանոն պարբերականութեամբ։ Հիմնադիր-խմբագիր՝ Մելս Թորոսեան։

Կ՛արծարծէ Ջաւախքի հանրային, տնտեսական, մշակութային կեանքի խնդիրներ, կը ներկայացնէ ջաւախքահայութեան վերաբերմունքը անկախ Վրաստանի նոր քաղաքականութեան, կ՛անդրադառնայ Հայ դատին, Հայոց ցեղասպանութեան, Արցախեան հիմնախնդրին, կը տպագրէ ազգային-հայրենասիրական նիւթեր, ջաւախքահայ գրողներու ստեղծագործութիւններէն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ ըստ երկրի
Երուանդ Շահազիզ

**Երուանդ Շահազիզ** (Շահազիզեան, ), բանասէր, ազգագրագէտ եւ ուսուցչ։ Խորհրդային Հայաատանի գիտութիւններու վաստակաւոր աշխատող։

Սմբատ Շահազիզի եղբօրորդին։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Աշտարակ։ Երեւանի գաւառական դպրոցը աւարտելէ ետք (1870), իր ուսումը շարունակած է Մոսկուայի մէջ, ուր շրջանաւարտ եղած է Լազարեան ճեմարանէն (1879) եւ յաջորդ երեք տարիներուն հետեւած է լիսէի բաժինին։

## Գործունէութիւն
35 տարիներ (1882-1917), եղած է ուսուցիչ, փոխ տնօրէն եւ տնօրէն՝ Նոր Նախիջեւանի թեմական դպրոցին մէջ, իսկ 1918-1921-ին՝ ուսուցիչ Տոնի Ռոստովի աշխատաւորական դպրոցին մէջ ու տեղական հայկական թանգարանի տնօրէն։

1918-1919-ին, Նոր Նախիջեւանի ու Տոնի Ռոստովի հայութեան «Հայ համայնք» շաբաթաթերթի խմբագիրներէն մէկը եղած է։

1922-ին, Շահազիզի կեանքին մէջ նոր շրջան մը բացուած է, երբ հրաւիրուած է Երեւան՝ Խորհրդային Հայաստանի պատմա-մշակութային կեդրոնական թանգարանի (այսօր՝ Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան) ստեղծման մասնակցելու։ Իր հետ բերած է Նոր Նախիջեւանէն նիւթերու հարուստ հաւաքածոյ մը, եւ յաջորդ տասնվեց տարիներուն աշխատած է որպէս պատմագրական բաժնի վարիչ։

1938-ին, նշանակուած է Գրականութեան հիմնարկի գիտաշխատող (1943-էն՝ Գիտութիւններու Ակադեմիայի մէկ մասը)։

## Աշխատութիւններ
Երուանդ Շահազիզ բեղուն հեղինակ մը եղած է։ Առաջին շրջանին, բազմաթիւ գործեր արտադրած է Նոր Նախիջեւանի պատմութեան մասին, որոնց շարքին՝ Միքայէլ Նալբանդեանի կենսագրութիւն (1897) եւ տեղւոյն համայնքի պատմութեան ու սովորութիւններուն մասին երկու գիրք (1903)։

Հայաստան փոխադրուելէ ետք, «Հին Երեւան» պատմա-ազգագրական աշխատութիւնը գրած է (1931), Նալբանդեանի մասին վաւերաթուղթերու հաւաքածոյ մը (1932), Խաչատուր Աբովեանի վաւերաթուղթերու հաւաքածոյ մը եւ կենսագրութիւն (1940 եւ 1948) եւ Սմբատ Շահազիզի կենսագրութիւն (1944), այլոց շարքին։

Աշտարակի մասին պատմութիւն մը գրած է, որ լոյս տեսած է յետմահու (1987), եւ անտիպ ձգած՝ Չէրքէզիոյ եւ չէրզէզահայութեան մասին մենագրութիւն մը։

1944-ին, Շահազիզ բանասիրական գիտութիւններու դոկտորի տիտղոսը ստացած է եւ անկէ երկու տարի ետք՝ Խորհրդային Հայաատանի գիտութիւններու վաստակաւոր աշխատողի տիտղոսը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Արմենակ Սալմասլեան

**Արմենակ Սալմասլեան** (),  իրաւաբան, յայտնի անուն եղած է ֆրանսահայ համայնքին մէջ իբրեւ գրադարանապետ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պրուսայի շրջանի Մխալիջ գիւղը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Պոլսոյ «Պէրպէրեան» վարժարանին (1900-1906), ապա ուսանած է ամերիկեան «Ռոպերթ» քոլէճին մէջ (1906-1911)։

1911-ին մեկնած է Փարիզ, ուր հետեւած է համալսարանի իրաւաբանական ճիւղին (1911-1914)։

## Գործունէութիւն
1920-1922-ին իբրեւ Ազգային Պատուիրակութեան քարտուղար աշխատած է, իսկ 1922-1930-ին՝ իբրեւ Պարսկաստանի Փարիզի մէջ պատուակալ հիւպատոս Ներսէս խան Ներսէսեանի անձնական քարտուղար։

Եօթը տարի իրաւաբանական գրասենեակի մը մէջ աշխատելէ ետք, 1940–1947-ին դարձած է Փարիզի ազգային մատենադարանի արեւելեան լեզուներու բաժնի վարիչը, 1951-էն՝ Նուպարեան մատենադարանի տնօրէնը։

## Աշխատութիւններ
1921-ին հրատարակած է ֆրանսերէն տնտեսագիտական-իրաւական աշխատութիւն մը՝ “La clause de la nation plus favorisée” («Ամենէն նպաստաւորուած ազգին դրոյթը»), իսկ յաջորդ տարի ստացած է իրաւաբանութեան դոկտորի տիտղոսը։ 

Հայագիտական յօդուածներով թղթակցած  է զանազան թերթերու եւ պարբերականներու։

1946-ին լոյս  տեսած է Սալմասլեանի «Հայկական մատենագիտութիւն» աշխատութիւնը, որ լրացուած եւ ճշգրտուած տարբերակը հրատարակուած է Երեւանի մէջ, 1969-ին։ Ան կը ներառէ հայագիտութեան բոլոր բնագաւառներուն մէջ օտար լեզուներով մինչեւ 1965 լոյս տեսած հետազօտութիւններ։

1967-ին Սալմասլեան արժանացած է Երեւանի Մատենադարանի «Մեսրոպ Մաշտոց» յուշամետալին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Լատիներէն

[alt=Հռովմէական կայսրութիւնը ՃԺԷ․ թուական Ք․Ե․ (117 թուական Քրիստոսէ ետք)։|մինի|Հռովմէական կայսրութիւնը [Հայկական Թուային Համակարգ|ՃԺԷ․ թուական Ք․Ե․ (117 թուական Քրիստոսէ ետք)։]]
**Լատիներէն** (lingua Latina կամ Latinum, լինկուա Լատինա կամ Լատինում) հնագոյն դասական լեզու որ կը պատկանի հնդ-եւրոպական լեզուներու Իտալական (անգլերէն՝ Italic եւ ոչ Italian) ընտանիքին։

Լատիներէնը սկզբնապէս կը խօսուէր Լատիում (իտալերէն՝ Latium) այժմ կը կոչուի՝ Լացիո (իտալերէն՝ Lazio) շրջանին մէջ՝ Իտալիոյ կեդրոնական արեւմուտքը գտնուող։ 

«Հռովմէական հանրապետութեան» տարածումին շնորհիւ լատիներէնը կը դառնայ գերիշխող լեզուն՝ «Իտալական թերակղզի»-ին ապա հետեւաբար ողջ Հռովմէական կայսրութեան մէջ։ Անգամ «արեւմտեան Հռովմ»-ի անկումէն ետք լատիներէնը շարունակեց Եւրոպայի մէջ գործել իբրեւ համաշխարհային հաղորդակցութեան, գիտութեան, ուսումնականութեան, կաճառական, ընդհանուր եւ կամուրջ լեզու (Lingua franca), մինչեւ 18-րդ դարը, երբ տեղական բարբառներն ու հասարակ լեզուները, ներառեալ իրմէ իսկ սերող լեզուները՝ ռոմանական կամ ռոմանեան (անգլերէն՝ Romance) լեզուները, զայն փոխարինեցին`կաճառական եւ քաղաքական գործածութեան մէջ։ Այսօր լատիներէնը արդի լեզուաբանական սահմանումով «մեռած լեզուներ»-ու շարքին կը դասուի․ այսինքն բնիկ խօսողներ չունի, հակառակ անոր որ ընդարձակօրէն եւ աշխոյժ կերպով կը գործածուի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արարողութիւններու լեզուներ
Յայսմաւուրք (եկեղեցական գիրք)

**Յայսմաւուրք** կամ **Վարք** **Սրբոց** (յունարէն՝ Συναξάριον, *սինիքսարիոն,* լատինատառ յունարէն՝ Synaxarion, «συνάγειν» *սինային* բառէն, որ կը նշանակէ՝ «ի մի բերել», լատիներէն՝ Synaxarium, Synexarium; եգիպտերէն-ղպտերէն՝ ⲥⲩⲛⲁⲝⲁⲣⲓⲟⲛ, կէէզերէն-դասական եթովպերէն՝ ሲናክሳሪየም, արաբերէն՝ ٱلسِّنْكِسَارُ/ٱلسَّنْكِسَارُ/ٱلسِّنَكْسَارُ, լատինատառ արաբերէն: As-sinkisār/As-sankisār/As-sinaksār) (յոգնակի՝ Յայսմաւուրաց կամ Յայսմաւուրց) Սուրբերու վարքը եւ օրուան տօնը պարունակող եկեղեցական հաստափոր եւ ծաւալուն գիրք։

Յայսմաւուրքին մէջ տօնացոյցի յաջորդութեան կարգով զետեղուած են սուրբերու եւ վկաներու(քրիստոնէական իմաստով) վարքերն ու վկայաբանութիւնները։ Ատենօք եկեղեցիներուն մէջ կը կարդացուէր որեւէ սուրբի մը կամ վկայի մը կեանքը անոր տօնին նախօրեակի երեկոյին, ժամասացութենէն առաջ։ Յայսմաւուրք անունը առաջացած է «յայսմ աւուր» բառի ամեն օր երկու անգամ կարդացուելէն. օրինակ՝ «օգոստոսի 15. Յայսմ աւուր տօն է …», վարքագրութիւնը վերջանալէն ետք՝ «օգոստոսի 16. Յայսմ աւուր տօն է …, որ ի վաղուեան երեկոյին ընթերցեալ լինի»)։ Յայսմաւուրքը կը կարդային ատեանին մէջ, ծալապատիկ նստած։ Անոր ընթերցումը այժմ վերացած է հայաստանեայց եկեղեցիներուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Քոթ տ'Օր (տուրմ)

մինի
**Քոթ տ'Օր**  (Անգլերէն՝ Côte d'Or) պելճիքական տուրմ արտադրող գործարան, որ կը պատկանի Մոնտելեզ Միջազգային (Mondelez International) ընկերութեան: 

Հիմնադրուած է 1883-ին, Չարլզ Նոյհաուսի կողմէ Շերպեքի մէջ, Պելճիքա:

Քոթ տ'Օր անուանումը կը վերագրուի ժամանակակից Կանայի հին անուանման, տուրմի արտադրութեան մէջ օգտագործուող քաքաոյի շատ հատիկներու աղբիւրին:

Պելճիքացիները տարեկան կը սպառեն 600 միլիոն Քոթ տ'Օր: Քոթ տ'Օր գործարանը Հալլէի մէջ (Պրիւքսելի մօտակայքը) անցեալին ամէն օր կ'արտադրէր 1,3 միլիոն մինիոնէ (փոքր տուրմէ սալիկներ, որոնք այժմ կ'արտադրուին Լեհաստանի մէջ) եւ երկու միլիոն Chokotoff:

## Պատմութիւն
1883-ին Չարլզ Նոյհաուս տուրմի փոքրիկ խանութ մը կը բանայ Պրիւքսելի Շայերպիք քաղաքին մէջ։ 1889-ին, ան թոշակառու կը դառնայ եւ իր վաճառատունը կը ծախէ Ժոզեֆ Պիսուալին եւ անոր կնոջը՝ Մարիա Լեքլեֆին, որոնք Պրիւքսել-Միտի կայարանին դիմաց 1899-ին կը շարունակեն տուրմ արտադրել: Արտադրությունն այնտեղ կմնա մինչև 1980-ականները:

Քոթ տ'Օր վաճառանիշը ԱՄՆ-ի մէջ կը գրանցուի 1931-ին, իսկ Պրիւքսելի համաշխարհային ցուցահանդէսը 1935-ին զինք միջազգային համբաւի կ'արժանացնէ յատկապէս՝ «Mignonette»ի միջոցով, որ կը ստեղծուի այդ առիթով:
## Ծանօթագրութիւններ
Քաքաօ

մինի
**Քաքաոյի** ծառը կը բուսնի արեւադարձային շրջաններու մէջ եւ կ'արտադրէ մեծ պտուղներ: 

Իւրաքանչիւր պտուղի մէջ գոյութիւն ունին տասնեակ մը քաքաոյի հատիկներ: Այդ մեծ պտուղները պէտք է բանալ` մէջէն հանելու համար հատիկները, որոնք կը չորցուին արեւուն տակ կամ փայտով վառող կրակի մը վրայ: Այս ձեւով է, որ անոնք չորնալով տուրմին սրճագոյն գոյնը կը ստանան:

## Պատրաստութիւն
Սկզբնական բոլոր գործողութիւնները տեղի կ'ունենան բնիկ երկիրին մէջ, ուր կը բուսնի քաքաոյի ծառը (ինչպէս Քոթ տ՛Իվուար, Ղանա, Պրազիլ կամ Քոլումպիա):

Այս չորցուած հատիկները կ'արտածուին եւ կը ղրկուին երկիրներ, ուր անոնք կը խորովուին: Սուրճին նման, այս քաքաոյի հատիկներն ալ կը տաքցուին, ապա բացօթեայ կը դրուին, որպէսզի անոնց ջուրը ամբողջովին շոգիանայ: Այս ձեւով կարելի կ'ըլլայ ստանալ քաքաոյի փոշի, խմոր կամ կարագ: Ասիկա հիմնական նիւթն է, որ կը գործածուի տուրմ պատրաստելու համար:

## Պատմութիւն
ձախից|մինի
Մայեաները, ազդէքները, էնքաները այս գործով կը զբաղէին ԺԵ. դարուն: Այդ ժամանակաշրջանին քաքաոն կը գործածուէր հեղուկ վիճակին մէջ: Անով կը պատրաստուէր քսօքօաթլ կոչուած խմիչք մը: քաքաոյի հատիկները կը գործածուէին նոյնիսկ իբրեւ դրամ:

Յաջորդ դարու սկիզբը, երբ սպանացի նուաճողները կը հասնին հարաւային Ամերիկա, անոնք կը ծանօթանան կարմիր, կանաչ կամ դեղին պտուղներով այս տարօրինակ ծառին: Անոնք իրենց հետ այդ հատիկները Եւրոպա կը տանին, երբ կը վերադառնան իրենց արշաւանքներէն: Ժամանակի ընթացքին քաքաոյի ծառը կը սկսի մշակուիլ ցամաքամասին հարաւային շրջանները, ապա ան Ափրիկէ կ'անցնի շնորհիւ փորթուկալցիներուն, եւ Ասիոյ շնորհիւ`հոլանտացիներուն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Նոր Այգ (թերթ, Թեհրան)

«**Նոր այգ**», քաղաքական-հասարակական շաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1952-1953 թուականներուն Թեհրանի մէջ։ Արտօնատէր՝ Ս. Սարգսեան։

Հանդէս եկած է օգուտ ժողովուրդներու բարեկամութեան եւ համագործակցութեան, ներկայացուցած Խորհրդային Հայաստանի տնտեսութեան, գիտութեան ու մշակոյթի ձեռքբերումները։ Կարեւոր տեղ յատկացուցած է Իրանի հայ աշխատաւորութեան տնտեսական պայքարին, մատաղ սերունդի ու երիտասարդութեան կրթութեան եւ դաստիարակութեան հարցերուն, լուսաբանած է գործադուլային շարժումը։
Ստորոգութիւն:Իրանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ ըստ երկրի
Նոր Այգ (թերթ, Մոնրէալ)

«**Նոր այգ**», ՀԲԸՄ պաշտօնական ամսաթերթ-տեղեկատու։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 1978 թուականէն Մոնրէալի մէջ (սկիզբը կոչուած է «Տեղեկատու»)։ Խմբագիրը եղած է Յարութիւն Էսէկիւլեանը։

Կը լուսաբանէ ՀԲԸՄ-ի, մասնաւորապէս՝ Քանատայի մասնաճիւղի գործունէութիւնը, կը տպագրէ հայ գրականութեան, մշակոյթի մասին յօդուածներ, կ՛անդրադառնայ միջազգային նորութիւններուն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Քանատայի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ ըստ երկրի
Իտա Քար

**Իտա Քար** (Իտա (Այտա) Քարամեան, ), հայազգի լուսանկարիչ։

## Կեանք եւ ասպարէզ
Ծնած է Ռուսաստանի Թամպով քաղաքը։ Հայրը թուաբանութեան եւ բնագիտութեան ուսուցիչ եղած է։

1916 թուականին ընտանիքը փոխադրուած է Իրան, այնուհետեւ՝ Եգիպտոս։ Աղեքսանդրիա քաղաքին մէջ Իտա Քար աւարտած է ֆրանսական վարժարանը եւ 1928-ին մեկնած է Փարիզ քիմիագիտութիւն եւ բժշկութիւն ուսանելու։ Նախ ծանօթացած է եւրոպական ժամանակակից արուեստին եւ կիսատ ձգած՝ ուսումը, տարուելով նախ ձայնամարզութեամբ, ապա՝ երաժշտութեամբ, եւ վերջապէս՝ քաղաքականութեամբ։ Սակայն, գործի անցած է լուսանկարչական խանութի մը մէջ, եւ ազատ պահերուն սրահի գործիքներուն եւ սարքերուն վրայ փորձեր կատարած: Այսպէս է, որ մէկընդմիշտ նուիրուած է լուսանկարչութեան։

1930-ականներուն Իտա Քար հանդիպած է իր առաջին ամուսինին՝ Էտմոն Պիլալին, որ նոյնպէս լուսանկարիչ էր, ծագումով՝ եգիպտացի: Գահիրէի մէջ հիմնած են լուսանկարչատուն մը։ Սակայն, հետագային բաժնուած են եւ երկրորդ անգամ ամուսնացած է արուեստի քննադատ Վիքթոր Մասկրէյվի հետ։ 1945-ին հաստատուած են Լոնտոն:

Ամուսինը օգնած է մուտք գործելու լոնտոնեան բարձրաշխարհիկ միջավայրեր:

Իտա Քար նկարած է ժամանակի շատ մը նշանաւոր անձերու՝ գրողներու եւ արուեստագէտներու դիմանկարներ։ 1954 թուականին անոր գործերը ցուցադրուած են «Քառասուն արուեստագէտ Փարիզէն ու Լոնտոնէն» ցուցահանդէսի ընթացքին, բայց անոր անհատական ցուցահանդէսը, որ բացուած է 1960-ին՝ Լոնտոնի «Ուայթչէյփըլ» պատկերասրահին մէջ, մեծ յաջողութեամբ պսակուելով։

1957-ին եւ 1962-ին այցելած է Հայաստան, իսկ 1958-ին եւ 1959՝ Խորհրդային Միութիւնը։ Նոյն տարին նաեւ այցելած է Ֆրանսա։

Հայաստանի մէջ, ան լուսանկարած է Մարտիրոս Սարեանը, Աւետիք Իսահակեանը, Տիգրան Պետրոսեանը եւ այլ մարդիկ: Շրջած է Երեւանն ու շրջակայ բնակավայրերը, նկարած է պարզ մարդոց, փողոցներ, բնութիւն, շուկաներ:

Լոնտոնեան շարքէն ետք լուսանկարչուհիին հայաստանեան շարքը նոյնպէս կը նկատուի անոր կարեւոր հաւաքածոներէն մէկը:

1959 թուականին Երեւանի մէջ կազմակերպուած է անոր ցուցահանդէսը։

Իտա Քար մինչեւ իր կեանքի վերջը  ապրած է Լոնտոն, ուր ստեղծած է իր գործերուն մեծագոյն մասը։

Լոնտոնի դիմանկարներու զգային պատկերասրահը 2011-ին կազմակերպած է Իտա Քարի լուսանկարներու ցուցահանդէսը «Իտա Քար. պոհեմական լուսանկարչուհի 1908-1974» խորագրով։ Ժամանակակից լոնտոնեան հասարակութիւնը առաջին անգամ կը տեսնէր Լոնտոն ապրած լուսանկարչուհիի գործերը շուրջ 50 տարուան դադարէ ետք, եւ կը ցուցադրուէին նաեւ 100 անծանօթ լուսանկարներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Նոր Առողջապահիկ

**Նոր առողջապահիկ**, բժշկական հանրամատչելի երկշաբաթեայ հանդէս, 1914 թուականէն՝ գրական-հասարակական, բժշկական ամսագիր։ Լոյս տեսած է 1912-1915 թուականներուն, Թիֆլիս։ Խմբագիր՝ Ե. Մինասեան։ Նպատակն էր նպաստել ժողովուրդի առողջապահական վիճակի բարելաւման։ Տպագրած է բժշկութեան վերաբերող յօդուածներ եւ խորհրդատուութիւններ, առանձնայատուկ ուշադրութիւն նուիրած մանկապատանեկան տարիքի երեխաներու առողջութեան պահպանման հարցերուն, քննադատել ածծխական հոգաբարձութիւններուն ու քաղաքային վարչութիւններուն՝ դպրոցներուն բուժական անբաւարար օգնութեան համար։ Ծանօթացուցած է մարդակազմութեան հարցերուն, միջնադարեան Հայաստանի բժշկական գիտութեան, հրատարակուող բժշկական գրականութեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Նոր Աւետաբեր

«**Նոր աւետաբեր**» («Նոր աւետաբեր»), կրօնաբարոյական, կրթական, գիտական երկշաբաթաթերթ, ապա՝ պարբերագիրք։ Սուրիոյ եւ Լիբանանի հայ աւետարանական միութեան պաշտօնական հրատակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1928-1934 թուականներուն Հալէպի մէջ։ Արտօնատէրը եղած է Կարապետ Յարութիւնեանը, տնօրէն-խմբագիրը՝ Տիգրան Խրլոպեանը։

Պարբերականը տպագրած է հոգեւոր, պատմագիտական եւ այլ բովանդակութեան նիւթեր, յայտնի անձերու կենսագրութիւններ, լուսաբանած է միութեան գործունէութիւնը, անդրադարձած է սուրիահայ ու լիբանանահայ համայնքներու առօրեային եւ այլն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրօնական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական պարբերականներ
Նոր Արաքս

«**Նոր Արաքս**», կիսամսեայ թերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1945-1949 թուականներին Լառնագայի մէջ (Կիպրոս)։ Խմբագիրը եղած է Հայկ Մոստիչեանը։

Պարբերականը ընթերցողին ծանօթացուցած է Խորհրդային Հայաստանի առօրեային, անոր գոյութիւնը ու բարգաւաճումը համարած Սփիւռքի հայապահպանութեան երաշխիքը։ Աջակցած է ներգաղթին, պատմած հայրենիք վերադարձած կիպրոսահայերու մասին, տպագրած անոնց նամակները։

«Նոր Արաքս» պարբերականը մեծ տեղ յատկացուցած է երաժշտութեան, կերպարուեստին, կինոյին, խորհրդահայ հեղինակներու գեղարուեստական գործերուն նուիրուած հրապարակումներուն։ Առանձին նիւթեր լոյս տեսած են անգլերէն։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Նոր Արշալոյս

«**Նոր արշալոյս**» («Նոր արշալոյս»), քաղաքական, գրական եւ մշակութային եռօրեայ, ապա՝ շաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1922-1934 թուականներուն Պուխարեսթի մէջ։ Խմբագիրները եղած են Պարոյր Լեւոնեանը, Յակոբ Սիրունին, Լեւոն Շաթրեանը, Յարութ Ասլանեանը (Հորիոն), Վարդան Մեշտուճեանը, Յարութիւն Պապոյեանը։

Պարբերականը նպաստած է հայապահպանութեան, Հայրենիք-Սփիւռք կապերու ամրապնդման։ Լուսաբանած է Ռումանիոյ հայկական դպրոցների, թատերախմբերու, մշակութային միւս հաստատութիւններու գործունէութիւնը, հրապարակած Հայաստանի առօրեային վերաբերող տեղեկութիւններ։

«Նոր արշակոյս» պարբերականին աշխատակցած են Երուանդ Օտեանը, Մ. Պոտուրեանը, Ա. Չօպանեանը, Հ. Երուանդը եւ ուրիշներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Ռումանիոյ հայկական պարբերականներ
Նոր Դպրոց (ամսագիր)

«**Նոր դպրոց**», մանկավարժական ամսագիր (1911-1912 թուականներուն՝ շաբաթաթերթ)։ Կովկասի հայոց դպրոցներու ուսուցիչներու եւ վարժուհիներու միութեան կեդրոնական վարչութեան հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1908-1914 թուականներուն Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիրները եղած են Իսահակ Յարութիւնեանը, Յովհաննես Տէր-Միրաքեանը, Արտաշէս Աբեղեանը։ Նպաստած է աշխարհիկ դպրոցներու ստեղծման ու ամրապնդման, առաջարկած է կրթահամակարգի վերափոխումներ, արծարծած է մանկավարժական առաջադէմ գաղափարներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական մանկավարժական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Ռուսական կայսրութեան հայկական պարբերականներ
Բրիտանական Կիպրոս

**Բրիտանական Կիպրոս**․ Այդպէս կոչուած է Կիպրոս կղզին երբ յաջորդաբար գտնուած է Բրիտանական իշխանութեան տակ՝ 1878-էն մինչեւ 1914 որպէս Բրիտանական Խնամատիրութիւն, 1914-էն մինչեւ 1925 որպէս միակողմանի կցուած զինուորական գրաւում եւ 1925-էն մինչեւ 1960, որպէս Թագի գաղթավայր (*Crown colony*)։ Կիպրոս անկախ հանրապետութիւն կը հռչակուի 16 Օգոստոս 1960-ին համաձայն Ձիւրիխի՝ 11 Փետրուար 1959 եւ Լոնտոնի` 19 Փետրուար 1959, ստորագրուած համաձայնագրերուն։

## Պատմական ակնարկ
մինի|Կիպրոս|ձախից

### Կիպրոսի Դաշինք
Պերլինի վեհաժողովին (13 Յունիս 1878 - 13 Յուլիս 1878) նախօրեակին Օսմանեան կայսրութեան եւ Մեծն Բրիտանիոյ միջեւ կը ստորագրուի գաղտնի համաձայնութիւն մը՝ 4 Յունիս 1878, որով Օսմանեան կայսրութիւնը Կիպրոսը անգլիացիներուն կը յանձնէ։ մինի|Կիպրոսին դրօշակը, 1881-1922Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, երբ Թուրքիա կը միանայ Կեդրոնական Ուժերուն (Գերմանիա, Աւստրօ-Հունգարիա, Պուլկարիա եւ Օսմանեան կայսրութիւն)։

### Ձիւրիխի համաձայնութիւն
5 Փետրուար 1959-ին Ձիւրիխի մէջ կը սկսին Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ բանակցութիւններ։ Կիպրոսին քաղաքագէտները ներկայ չէին։ *[[Ձիւրիխի համաձայնութիւն|Տե՛ս բուն արձանագրութիւն]]*

### Լոնտոնի համաձայնութիւն
Կիպրոսին անկախացման գործընթացի ընթացքին Լոնտոնի (Անգլիա) մէջ ստորագրուած համաձայնագիր Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ՝ 19 Փետրուար 1959։ *[[Լոնտոնի համաձայնութիւն|Տե՛ս բուն արձանագրութիւն]]*
## Կիպրոս անկախ պետութիւն
1961-ի Հասարակապետութեան վարչապետներու ժողովին, Կիպրոս կը դառնայ անկախ պետութիւն եւ Արք․ Մաքարիոս անոր ղեկավարը եւ կառավարութեան առաջնորդը։ Նոյն տարին Կիպրոս Մ․Ա․Կ․ 99-րդ անդամը կ՛ըլլայ։

   

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
#[Կիպրոսին պատմութիւնը](https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Cyprus_(1878%E2%80%93present))
Վիգէն Խեչումեան

**Վիգէն Խեչումեան** (), հայ արձակագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ 1938-1940ին աշխառած է Մատենադարանին մէջ։ 1940 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան ճիւղը։

1940-1943ին ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ ու մասնակցած՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։

1943-1956ին Մատենադարանի ձեռագրատան վարիչը եղած է։ Յետագային աշխատած է «Սովետական գրականութիւն» ամսագiրին մէջ իբրեւ փոխ-խմբագիր։

## Աշխատութիւններ
Երկար տարիներ մշտական շփման մէջ եղած ըլլալով մեր հին ձեռագիրներուն հետ, Խեչումեան իր ընթերցումներն ու գիտելիքները օգտագործած է գրականութեան մէջ, ու թէեւ գրած է արդի նիւթերով գործեր, իր ամենէն յաջող գիրքերը նուիրուած են մեր միջնադարեան ժամանակներուն. «Իմ գրելիքը օր ու գիշերների մի զրոյց է հայոց հին գրչագիր մատեանների հետ, այդ գրքերի մասին մի գիրք գրոց… Այդ գրքերը երէկացած տարիների սրտաբաց նամակներ են` ուղղուած գալիքի եկուորներին»:

Խեչումեանի առաջին պատմուածքը լոյս տեսած է 1939-ին։ Իր ամենէն կարեւոր գործերը կը նկատուին․

* «Զուարթնոց» պատմավէպը (1945),
* «Գիրք պանդխտութեան» պատմուածքներու հատորը (1959),
* «Գիրք լինելութեան» (1966) եւ «Գիրք մաքառման» (1968) վէպերը։
* Յետմահու լոյս տեսած է «Գիրք գրոց» ակնարկներու ժողովածոն (1978)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ֆրիտրիխ Վինտիշման

**Ֆրիտրիխ Վինտիշման** (), աստուածաբան եւ լեզուաբան։ Կը համարուի հայերէնի համեմատական ուսումնասիրութեան հիմնադիրը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ասշաֆէնպուրկի մէջ։ Հայրը՝ փիլիսոփայ Քարլ Վինտիշման (1775-1839), փիլիսոփայութեան անոր ուսուցիչը եղած է Պոնի մէջ, ուր նաեւ դասական բանասիրութիւն եւ սանսկրիտերէն ուսանած է երկու նշանաւոր գիտնականներու՝ Ֆրիտրիխ Շլէկէլի եւ Քրիսթիան Լասէնի հետ։ Վետայական (հին հնդկական) գրականութեան մասին իր դոկտորական աւարտաճառը պատշտպանած է 1832-ին եւ հրատարակած՝ յաջորդ տարին։

Այնուհետեւ աստուածաբանութեան հետեւած է Պոնի, Միւնիխի եւ Վենետիկի մէջ, ուր նաեւ հայերէն սորված է Մխիթարեան հայրերու քով։

1836-ին երկրորդ՝ աստուածաբանութեան դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է, նիւթ ունենալով Պետրոս Առաքեալի նամակները,  զոր լոյս ընծայած է նոյն տարին, երբ նաեւ հոգեւորական ձեռնադրուած է։ Հոկտեմբեր 1836-ին Միւնիխի Մայր Տաճարի փոխանորդ նշանակուած է։ 1838-1839ին՝ եկեղեցական օրէնքի եւ Նոր Կտակարանի մեկնութեան դասախօս Ֆրայզինկի մէջ, Միւնիխի մօտերը։

1842-ին Պաւարիոյ Գիտութիւններու Արքայական Ակադեմիայի անդամ նշանակուած է, իսկ 1846-1856ին վարած է Միւնիխի ընդհանուր փոխանորդութիւնը։

Աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած է եկեղեցական քաղաքականութեան մէջ։ Եկեղեցական իրաւունքներու անոր կողմէ պաշտպանութիւնը պետական ճնշումներուն դէմ յաճախակի վէճերու պատճառ դարձած է։

Կեանքի վերջին տարիները հիւանդ անցուցած է։

## Իբրեւ լեզուաբան
Հմուտ եղած է հայերէնի ու հին պարսկերէնի, ինչպէս եւ սանսկրիտերէնի տարբեր բարբառներուն։ Բազմաթիւ յօդուածներու կողքին, հրատարակած է․

* «Մեկնութիւն Գաղատացիներու Նամակին» (1843),
* «Միթրա. նպաստ մը Արեւելքի կրօնական պատմութեան» (1857)։

Յետմահու լոյս տեսած է «Զրադաշտական ուսումնասիրութիւններ» (1863) գիրքը։

## Հայագիտութիւն
Հայագիտական ամենէն մեծ աշխատութիւնը՝ «Հայերէնի տեղը արիական լեզուական բունին մէջ» (1846), նուիրուած է հայոց լեզուի բնոյթին, ծագման ու ցեղակցութեան հարցերուն։ Այս հետազօտութեան մէջ, ան բազմաթիւ փաստարկումներով աշխատած է հաստատել այն գաղափարը, որ հայոց լեզուն հնդեւրոպական է եւ կը մտնէ հնդիրանական (արիական) ճիւղին մէջ։

Վինտիշման քննած է յատկապէս հայերէնի եւ ցեղակից լեզուներուն հնչիւնական, քերականական, ինչպէս նաեւ բառային համապատասխանութիւններու խնդիրները։  Քերականութենէն քաղած հիմնական հետեւութիւնը այն է, որ հին իրանական «բարբառ» մը եղած է, որմէ հայերէնը սերած է։ Սակայն, Վինտիշման չէ կարողացած ճշդել իր տեսակէտը հնդեւրոպական տարածքին մէջ հայերէնի գրաւած տեղին վերաբերեալ, ինչպէս եւ բնիկն ու փոխառեալը յստակօրէն զատորոշել հայ-իրանական լեզուական ընդհանրութիւններու գնահատման մէջ։

1875-ին, հայագէտ Հէնրիկ Հիւպշման, այս զատորոշումը կատարելէ ետք, հիմնաւորած է հայերէնի ինքնուրոյն եւ անկախ ճիւղ ըլլալը հնդեւրոպական ընտանիքին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աստուածաբաններ
Ստորոգութիւն:Լեզուաբաններ
Պլետ լիճ

**Պլետ լիճ** (սլովեներէն՝ Blejsko jezero‎‎, գերմ․՝ Veldeser See), Յուլիան Ալպեան լեռներու լիճ․ կը գտնուի հիւսիս-արեւմտեան Սլովենիա, Պլետ համանուն քաղաքին կից։ Հանրածանօթ է իր ջուրերուն մէջ գտնուող կղզիին ու անոր վրայ գտնուող ամրոցին համար։ Սլովենիոյ զբօսաշրջիկութեան կեդրոններէն մէկն է եւ Լիուպլիանա մայրաքաղաքէն 55 քլ հեռու է։
## Տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Պլետ լիճ․ ծովափԼիճին երկարութիւնը 2․120 մ․ է եւ լայնքը 1․380 մ․։ Ամենէն խորունկ մասը 29,5 մ․ է։ Պլետ ունի պզտիկ կղզի մը եւ շրջապատուած է լեռներով եւ անտառներով։
Պղինձեայ ժամանակաշրջանին պաշտամունքի վայր եղած է։ Լիճի ափերուն յայտնաբերուած են Ք․Ա․ 13րդ - Ք․Ա․ 12րդ դարաշրջանին պատկանող ոսկեայ գոհարեղէններ։ Նոյնանման գոհարեղէններ յայտնաբերուած են Զուիցերիա, Պաւարիա եւ Հունգարիա։ 

Թիավարութեան Համաշխարհային Ախոյանութիւնը Պլետ լիճին մէջ տեղի ունեցած է 1966, 1979, 1989 եւ 2011 թուականներուն։
մինի|Պլետ լիճը աշնան․ նկար՝ Հոկտեմբեր 2021
ձախից|մինի|Ք․Ա․ 13րդ - Ք․Ա․ 12րդ դարաշրջանին պատկանող ոսկեայ գոհարեղէններ
Դարերէ ի վեր, եւրոպացիները կը զբօսնեն լիճին ափերուն ու կ՛այցելեն անոր բերդը։ Հռոմէական «Սրբազան Կայսրութեան» կառավարիչ Հենրիկ Բ․ (գերմ․՝ *Heinrich II,* իտալ․՝ *Enrico II*) այդքան շատ վայելած է լիճը, որ 1004-ին անոր ափերուն կը կառուցէ Պլետ բերդը զոր որպէս արքունիք կը յանձնէ։ մինի|Լիճ Պլետ․ արեւածագ|ձախից
## Պլետ կղզի
Պլետ կղզին ունի բաւական շէնքեր, որոնցմէ գլխաւորը Սուրբ Աստուածամայրին նուիրուած եկեղեցին է (վերանորոգուած ԺԸ․ դարուն)։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սլովենիոյ լիիճեր
Ստորոգութիւն:Ալպեան լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիճեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ձիւրիխի համաձայնութիւն

մինի|Ձախէն աջ․ Յունաստանի վարչապետ՝ Կոստանդինոս Գարամանլիս, Թուրքիոյ Արտաքի Գործոց նախարար Զորլու, Թուրքիոյ վարչապետ՝ Մենտերես եւ Յունաստանի Արտաքին Գործոց նախարար՝ Էվանկելող Ավերոֆ, Ձիւրիխի բանակցութիւններու ընթացքին։
**Ձիւրիխի համաձայնութիւն**․ Կիպրոսին անկախացման գործընթացի ընթացքին Ձիւրիխի (Զուիցերիա) մէջ ստորագրուած համաձայնագիր Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ՝ 11 Փետրուար 1959։

5 Փետրուար 1959-ին Ձիւրիխի մէջ կը սկսին Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ բանակցութիւններ Կիպրոսին համար։ Կիպրոսին քաղաքագէտները ներկայ չէին։ Համաձայնութեան կարեւոր կէտերն են․-

* Նախագահական Հանրապետութեան՝ յոյն նախագահ եւ թուրք փոխ-նախագահ։
* Խորհրդարանին մէջ յոյն եւ թուրք համեմատութիւնը 70/30 ըլլայ։
* Նախարարական Խորհուրդը բաղկանայ եօթը յոյներէ եւ երեք թուրքերէ Պաշտպանութեան, Արտաքին Գործոց եւ կամ Տնտեսական նախարարութիւնները պէտք էր անպայպան թուրք ըլլար։
* Բանակ․ 60% յոյն, 40% թուրք։
* Պետական սպասարկութիւն․ 70% յոյն եւ 30% թուրք։
* Խորհրդարան․ երկու Համայնքային Խորհուրդներու ստեղծում՝ յունական եւ թրքական, մէկ միայնակ Խորհրդարանական Ներկայացչութիւն՝ 70/30 յոյն եւ թուրք։

   

## Տե՛ս նաեւ
Բրիտանական Կիպրոս
## Ծանօթագրութիւններ
 
Ստորոգութիւն:Յունաստան եւ Թուրքիոյ միջեւ դաշինքներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներու միջեւ կնքուած դաշինքներ
Ստորոգութիւն:Դաշինքներ
Լոնտոնի համաձայնութիւն

**Լոնտոնի համաձայնութիւն**․ Կիպրոսին անկախացման գործընթացի ընթացքին Լոնտոնի (Անգլիա) մէջ ստորագրուած համաձայնագիր Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ՝ 19 Փետրուար 1959։
մինի|Կիպրոսի Արք․ Մաքարիոս․ Կիպրոսին յոյները կը ներկայացնէ Լոնտոնի ժողովին

## Պատմական ակնարկ
5 Փետրուար 1959-ին Ձիւրիխի մէջ կը սկսին Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ բանակցութիւններ Կիպրոսին համար եւ 11 Փետրուար 1959-ին կը ստորագրուի համաձայնութիւնը։

17 Փետրուար 1959-ին, Լոնտոնի մէջ վեհաժողովը կը սկսի։ Բացումը կը կատարէ Անգլիոյ Արտաքին Գործոց նախարար Շելուին Լոյտ եւ կը յայտարարէ թէ կ՛ընդունի Ձիւրիխի համաձայնութիւնը, որպէս յենարան Կիպրոսի հարցին լուծման։ Կիպրոսի ղեկավար Արքեպիսկոպոս Մաքարիոս կը յայտնէ թէ խիղճի հարցեր ունի համաձայնութեան վերաբերեալ եւ սրահէն կը մեկնի։ Սակայն վերջնականապէս կը գերազանցուին բոլոր տարակարծութիւնները եւ համաձայնութիւնը մեծամասնութեամբ կ՛ընդունուի։ 

Ձիւրիխի եւ Լոնտոնի համաձայնութիւններով, Անգլիոյ ռազմական խարիսխներ կ՛ունենայ Կիպրոսին մէջ։

Սակայն, 1963-ին Ձիւրիխի եւ Լոնտոնի համաձայնութիւնները կը փլուզին։ Այդ համաձայնութիւններն են որ Թուքիա որպէս պատրուակ կ՛օգտագործէ եւ եւ 20 Յուլիս 1974-ին Կիպրոս կը ներխուժէ։

    

## Տե՛ս նաեւ
Բրիտանական Կիպրոս
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի եւ թուրքիոյ միջեւ ստորագրուած համաձայնութիւններ
Ստորոգութիւն:Եւրոպական երկիրներու միջեւ կնքուած դաշինքներ
Ստորոգութիւն:Դաշինքներ
Բենիամին Մարգարեան

**Բենիամին Մարգարեան** (29 Նոյեմբեր 1913, Շուլավեր, Շահումեան - 29 Սեպտեմբեր 1985)․ հայ աստղաբան-աստղաբանագէտ։

## Կենսագրական գիծեր

### Առաջին տարիներ
Մարգարեան ծնած է Շահումեան շրջանի Շուլավեր բնակավայրը (այդ ժամանակաշրջանին Վրաստանին կը պատկանէր)։ Աշակերտական տարիներէն հետաքրքրուած է աստղաբանութեամբ։ Ծնողքին վաղահաս մահէն ետք, ան Երեւան կը հաստատուի։ 

### Ուսում, մասնագիտութիւն եւ դասախօս
1938-ին կ՛աւարտէ Երեւանի Պետական Համալսարանի Բնագիտութեան-Թուաբանագիտութեան բաժինը։ Յաջորդ տարին մասնագիտութեան ուսումը կը շարունակէ Լենինկրատի համալսարանը, սակայն պատերազմին պատճառով յետ-ընթացաւարտ կ՛ըլլայ 1941-ին։ 1943 - 1957 կը դասաւանդէ Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ եւ միաժամանակ կ՛աշխատի որպէս ուսումնասիրող Բիւրականի Աստղադիտարանին մէջ, ուր կը վարէ նաեւ վարչական պաշտօններ՝ 1952-1957 փոխ-տնօրէն, 1957-1985 Ծիր-Կաթինի բաժնի վարիչ։ Ցրուած Աստղերու խմբակներու (*Open cluster*) ուսումնասիրութեան համար կը գործակցի Վիքթոր Համբարձումեանին հետ եւ 1952-1953 կը հրատարակէ «Աստղերու խմբակներու քարտէսագիրք»ը (ատլաս)։ Ապա ան կը զբաղի աստղահոյլերու (Galaxies / ծիր-կաթիններու) ուսումնասիրութեամբ։ 1960 տասնամեակի սկիզբներուն, Մարգարեան Կոյս համաստեղութեան մէջ կը յայտնաբերէ աստղահոյլերու խումբ մը, որ այժմ ծանօթ են որպէս «Մարգարեանի Շղթայ»։

### Մահ
Բենիամին Մարգարեան կը մահանայ 29 Սեպտեմբեր 1985, Երեւանի մէջ։

## Գլխաւոր գործեր
«Атлас звездных скоплений различных типов», 1953 (Աստղերու խմբակներու քարտէսագիրք)

«Բիւրականի աստղադիտարանի հաղորդումներ», պրակ 1, (1946)

«Галактики с ультрафиолетовым континуумом», *Астрофизика,* հատոր 3, (1957)

«On the Nature of Galaxies with UV Continuum Having Broad Emission Lines», *Astronomy and Astrophisics,* հատոր 58, (1977)

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աստղագէտներ
Ստորոգութիւն:Աստղագէտներ ըստ ազգութեան
Ստորոգութիւն:Աստղագէտներ
Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւնը Հայաստանի մէջ
Մարգարեանի Շղթայ

մինի|Մարգարեանի Շղթան (Կոյս համաստեղութիւն) դիտուած փոքր հեռադիտակով։
**Մարգարեանի Շղթայ**․ տարածուած Ծիր-Կաթիններ են, որոնք մաս կը կազմեն Կոյս համաստեղութեան։ Երկրէն դիտուած անոնք հեշտօրէն կ՛երկարին կոր գիծի մը վրայ։ 1781-ին առաջին անգամ Չարլս Մեսիէ կը յայտնաբերէ ծիր-կաթիններէն երկուքը՝ M84 եւ M86։ Մնացեալները Ուիլիամ Հերշել կը յայտնաբերէ․ անոնք այժմ ծանօթ են իրենց ցուցակին անունով, «Ճոն Լուիս Էմիլ Տրայըրս Նիու Ճեներալ քաթալոկ»ին (John Louis Emil Dreyer's New General Catalogue) մէջ որ հրատարակուած է 1888-ին։ 1960 տասնամեակի սկիզբներուն, Մարգարեանն է որ կը յայտնաբերէ անոնց կապը Կոյս համաստեղութեան մէջ, որպէս աստղահոյլերու խումբ մը․ M84 (NGC 4374), M86 (NGC 4406), NGC 4477, NGC 4473, NGC 4461, NGC 4458, NGC 4438 եւ NGC 4435. Կը գտնուին RA 12h 27m եւ Dec +13° 10′։

Մարգարեանի Շղթային լուսաւոր անդամները Երկիրէն տեսանելի են փոքր հեռադիտակներով։ Աստղահոյլերոն կեդրոնը կ՛երեւին «թաղուած» ծիր-կաթիններ NGC 4438 եւ NGC 4435, մօտաւորապէս 50 միլիոյ լոյսի տարի հեռաւորութեամբ, ծանօթ որպէս Մարգարեանի Աչք։

   

## Ծանօթագրութիւններ
Մարգարեանի Աչք

[մինի|NGC 4438 (վեր) եւ NGC 4435 (վար)․2011-ի նկար՝ FORS2,  Very Large Telescope (VLT)-էն՝ [Չիլէ]]
**Մարգարեանի Աչք** կամ Ծիր-Կաթիններու Աչք (NGC 4435-NGC 4438, ծանօթ նաեւ որպէս  Arp 120)․ Կոյս համաստեղութեան զոյգ ծիր-կաթիններ որոնք Երկիրէն 52 միլիոն լոյս-տարի հեռու են։ Զոյգը Մարգարեանի Շղթային մաս կը կազմէ։
ձախից|մինի|NGC 4435-NGC 4438 Կոյս համաստեղութեան մէջ

## NGC 4435
Ոսպնակաձեւ գոց ծիր-կաթին որ NGC 4438-ին հետ միջ-գործօն են։ Համեմատաբար երիտասարդ ծիր-կաթին մըն է (190 միլիոն տարուայ)։

## NGC 4435
NGC 4435 հետաքրքրական միջ-գործօն ծիր-կաթին Կոյս համաստեղութեան մէջ։ Կ՛երեւի որպէս բարձրօրէն գալարող սկուտեղ, որ կը ներփակէ ծովաշարժային պոչ։

   

## Ծանօթագրութիւններ
Նոր Երկիր

«**Նոր երկիր**», հասարակական-քաղաքական եւ գրական օրաթերթ (սկիզբը՝ շաբաթաթերթ)։ Հնչակեան կուսակցութեան Ֆրանսայի շրջանի պաշտօնաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1926-1937 եւ 1954-1955 թուականներուն Փարիզի մէջ։ Խմբագիրները եղած են եղել Յակոբ Թիւրապեանը (Բ. Վարազդատ), Մելիք Դաւիթ-Բեկը։

Պարբերականը ներկայացուցած է Ֆրանսայի եւ եւրոպական այլ երկիրներու հայկական համայնքներու ազգային կեանքը, Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական, մշակութային ձեռքբերումները, ծանօթացուցած է միջազգային քաղաքական կացութեան։ Գրական բաժինին մէջ տպագրած է հայ դասական եւ ժամանակակից հեղինակներիու գործեր, գրաքննադատական, պատմագիտական յօդուածներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի պարբերականներ
Նոր Թոմարզա

«**Նոր Թոմարզա**», եռամսեայ հանդէս (սկիզբը՝ միամսեայ)։ Թոմարզայի միացեալ (հայրենակցական) ընկերութեան կեդրոնական վարչութեան հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1931-1935 եւ 1939-1940 թուականներուն ԱՄՆ-ի Սաութ Միլոուքի, ապա՝ Ռէյսին քաղաքներուն մէջ։ Խմբագիրը եղած է Վարդան Զալըմէնցը։

Պարբերականը լուսաբանած է միացեալ ընկերութեան եւ մասնաճիւղերու գործունէութիւնը, կապ ստեղծել ած է աշխարհասփիւռ թոմարզացիներու միջեւ։ Տպագրած է նիւթեր Երեւանի Նոր Սեբաստիա թաղամասին կից Նոր Թոմարզայի կառուցման մասին, թոմարզացիներու պատմութեան վերաբերող յօդուածներ, գրական գործեր։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* «Նոր Թոմարզա» հանդէսի համարները

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական պարբերականներ
Նոր Խարբերդ (հանդէս)

**Նոր Խարբերդ**, համախար-բերդցիական միութեան կեդրոնական գործադիր մարմինի տարեկան հանդէս։ Լոյս տեսած է 1936 թուականին, 1954 թուականին, 1956 թուականին, Պոսթընի մէջ։ Նպատակն էր համախմբել սփիւռքի խարբերդցիներուն։ Ծանօթացուցած է միութեան մասնաճիւղերու գործունէութեան, տպագրել վիճակագրական տուեալներ, ծանուցումներ, յայտարարութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական պարբերականներ
Նոր Կեսարիա (ամսագիր)

«**Նոր Կեսարիա**», ամսագիր։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1934-1937 թուականներուն Նիւ Եորքի մէջ։ Եղած է Կեսարիոյ վերաշինաց միութեան, ապա՝ Նոր Կեսարիոյ համագործակցութեան պաշտօնական հրատարակութիւն։ Խմբագիր՝ Ա. Քաղցրունի։

Պարբերականը լուսաբանած է միութեան եւ անոր մասնաճիւղերիու գործունէութիւնը։ Նիւթեր զետեղած է պատմական Կեսարիոյ եւ մերձակայ հայաբնակ վայրերու ազգագրութեան, տեղագրութեան, կենցաղի ու սովորոյթներու վերաբերեալ։ Ունեցած է գրական, բանասիրական եւ այլ բաժիններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական պարբերականներ
Նոր Կեանք (թերթ, Աթէնք)

«**Նոր կեանք**», օրաթերթ։ Յունաստանի Հայ ազգային ճակատի պաշտօնաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս է տեսել 1945-1947 թուականներուն Աթէնքի մէջ։ Խմբագիրները եղած են Վահան Տաքէսեանը, Մովսէս Պազարեանը, Աբրահամ Դազըճեանը։

Պարբերականը արտացոլած է հայ եւ յոյն ժողովուրդներու բարեկամութիւնը, Խորհրդային Հայաստանը համարել համայն հայութեան հայրենիքը, աջակցել ներգաղթին, տպագրել նիւթեր ՀԽՍՀ-ի տնտեսական եւ մշակութային ձեռքբերումներիու վերաբերեալ, յօդուածներ՝ Հայրենական մեծ պատերազմին (1941-1945) աչքի ինկած նշանաւոր հայ զօրաւարներու եւ ռազմիկներու մասին, հայ եւ ռուս գրողներու գործեր, մարզական եւ մշակութային լուրեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հայկական պարբերականներ
Նոր Կեանք (թերթ, Պէյրութ)

**Նոր կեանք**, Լիբանանի մէջ լոյս տեսնող պարբերաթերթ։

## Պատմական ակնարկ
1957—1973 թուականներուն լոյս տեսած է իբրեւ կինոարուեստի եւ հեռուստատեսութեան շաբաթաթերթ։ 1976 թուականին վերահրատարակուած է իբրեւ ազգային, ընկերային, տնտեսական եւ առեւտրական շաբաթաթերթ, իսկ 1977—1978 թուականներուն՝ գովազդային թերթ։ Խմբագիրներ՝ Յարութիւն Սահակեան, Լեռն Թորոսեան, Մանուէլ Գազանճեան, Կարօ Գազանճեան, Վահան Ճանսըզեան։

## Նիւթ
Հայ ընթերցողին հաղորդակից դարձուցած է ազգային եւ համաշխարհային մշակոյթին, գրականութեան, կինոարուեստին, թատրոնին, երաժշտութեան ու կերպարուեստին, պարբերաբար յօդուածներ տպագրել հայ եւ համաշխարհային կինոյի նորութիւններու ու նշանաւոր վարպետներու մասին, մեծ տեղ յատկացուցած Երեւանի թատերական կեանքին, Հայաստանի մշակութային նուաճումներուն։

Աւելի քան տասնամեայ ընդհատումէ ետք վերստին լոյս տեսած է 1991 թուականին, իբրեւ անկախ ամսաթերթ՝ նախաձեռնութեամբ Մ. Գազանճեանի (վարիչ եւ խմբագիր) եւ Սեմ Բագուպեանի։

Կը հրատարակէ Հայաստանէն, սփիւռքահայ տարբեր գաղութներուց, ինչպէս եւ միջազգային բնոյթի հասարակական, տնտեսական, մարզական, մշակութային, երաժշտական եւ այլ լուրեր ու յօդուածներ։ 1996 թուականին Ս. Րագուպեանը հեռացած է «Նոր Կեանք»էն եւ հիմնած «Գիտակ» ամսագիրը։ 1996-1998 թուականներուն «Նոր Կեանք»-ի գործերը վարած է Մ. Գազանճեանը՝ իբրեւ ամսաթերթի տէր եւ խմբագիր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ