open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կը Հրաժարիմ Հայութենէ (վէպ)

**Կը հրաժարիմ հայութենէ** վէպ, Կարօ Փոլատեանի ամենէն նշանաւոր աշխատութիւններէն մէկը։ Հայոց Մեծ Ցեղասպանութիւնը ապրած հեղինակը այս վէպին մէջ կը ներկայացնէ Փարիզի մէջ հաւաքուած մի քանի երիտասարդի պատմութիւնը (յետեղեռնեան սերունդին պատկանող)։ Եւ կը պատմէ թէ ի՞նչ կը պատահի երբ անոնցմէ մէկը յուսահատի իր շրջապատէն, ու կ՚որոշէ հրաժարիլ հայութենէն։ 

## Հիւսուածք
Վէպին դէպքերը տեղի կ՚ունենան Ֆրանսայի մէջ։ Բաբգէն (վիպային անձնաւորութիւն, ոչ իրական), որ ջարդի տարիներուն կորսնցուցած է հօրը, յետոյ կորսնցուցած է մօրը: Յայտնուելով աղքատութեան մէջ՝ կ՚որոշէ հրաժարիլ հայութենէն եւ չ՚ուզեր հայ ժողովուրդի տառապեալ կեանքը ապրիլ: Բայց երբ կը հանդիպի հայ զինուորին (որ կը պարզուի թէ իր որդին է), կը հասկնայ, որ երբեք ալ չէ կտրուած, չէ հրաժարած հայութենէն։ 

Գիրքին առաջին արարը կը սկսի ժողովի մը զրոյցով։ Խումբ մը հայրենակիցներ՝ Գեղամ, Նշան, Համբարձում, Զաւէն, Անդրանիկ եւ Սուրէն, հաւաքուած են Մաղսէյլ քաղաքին մէջ ու կը ջանան միջոց մը գտնել վրէժ առնելու իրենց ազգին դէմ գործուած ցեղասպանութեան ոճիրին համար։ Այդ ժողովը անյաջող կ՚անցնի, ու առանց համաձայնութեան մը գալու, իրարմէ կը բաժնուին ընկերները, որոշ դժկամութեամբ եւ դառնութեամբ։ Վիպասանը կը շրջէ պատմութիւնը ու կը խոստովանի, որ այսպիսով սկսած է իր վէպը, սակայն այս անհատները գլխաւոր դերակատարները չեն, այլ ուրիշ մէկը։ Այդուամենայնիւ, կը գրէ որ ապագային վերոյիշեալ անհատներն ալ պիտի ունենան իրենց տեղը պատմութեան մէջ։ 

Սուրէն (վէպին պատմասանը) կը սկսի իր վէպը շոքեկառքի մը վրայ, ուր յետոյ կայարանի մը մէջ կը հանդիպի մէկու մը, որուն վստահ է, որ ծանօթ է, բայց ինչ ալ որ ըսէ, անձը կը պնդէ, որ զինք չի ճանչնար։ Սուրէն չնահանջեր։ Ամէն ճիգ ի գործ կը դնէ իր ճանչցած «Բաբգէն»ը հետապնդելու եւ գտնելու։ Վերջապէս կը գտնէ իր ծանօթը, որ ֆրանսական անուն մը որդեգրելով, կամովին օտարացած է ու հեռացած է իր հայկական ինքնութենէն։

Երկար ճամբաներ կտրելով, Սուրէն կը գտնէ իր ճանչցած «Բաբգէն»ը, որ իր ֆրանսացի կնոջը կողմէ ծանօթ է «Ժողժ Օպէղ» անունով։ Երբ վերջինս վերջապէս կը դադրի ինքնամերժումէն, երկուքն ալ կ՚ողջագուրուին, ու հոս կը սկսի մեր բուն պատմութիւնը։ Բաբգէնը կը սկսի պատմել իր անցեալին մասին, ամբողջ գիշեր մը լուսցնելով գրքի պատմասան Սուրէնին հետ։

Բաբգէն՝ գլխաւոր դերակատարը, ցեղասպանութենէն ճողոպրած է իր մօրը հետ ու հայոց բռնի տեղահանութենէն ետք հասած Մաղսսէյլ քաղաքը։ Հայրը սպաննուեր է ջարդի ժամանակ, ուստի իր մայրը եղած է գլխաւոր խնամակալը իր տղուն եւ ստիպուեր է լուացարարուհի ըլլալ զինք պահելու համար։ Գերադասելով իր տղուն ուսումը, տանջուեր է, որպէսզի ան կարենայ յաջողութիւն գտնել:

## Կերպարներ

* Բաբգէն (գլխաւոր կերպար)
* Գեղամ
* Նշան
* Համբարձում
* Զաւէն
* Անդրանիկ
* Սուրէն (վէպին պատմասանը)

## Հրատարակութիւններ

## Մէջբերումներ

## Տե՛ս Նաեւ

* 14 (Նիկողոս Սարաֆեան):
* Տեղատուութիւն եւ Մակընթացութիւն (Նիկողոս Սարաֆեան):
* Վէնսէնի Անտառը (Նիկողոս Սարաֆեան)։
* Մենք (գրական խմբակ):

## Ծանօթագրութիւններ
1506 թուական

**1506 թուական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորեան օրացոյցին կը սկսի երկուշաբթի օրով։ Վեցերրորդ տարին XVI դարու։

## Դէպքեր

## Ծնունդներ
16x16փքս 

## Մահեր
16x16փքս
Անտորրա

**Անտորրա**, պաշտօնապէս **Անտորրայի Իշխանապետութիւն**, ինքնիշխան ցամաքով շրջապատուած երկիր մըն է Իպերեան Թերակղզիին վրայ՝ արեւմտեան Եւրոպայի արեւելեան Փիրենեան լեռներուն մէջ, հիւսիսէն Ֆրանսայով եւ հարաւէն Սպանիայով շրջապատուած: Կ'ըսուի թէ Քարլոս Մեծի կողմէ ստեղծուած Անտորրան կառավարուած էր Ուրժելի կոմսին կողմէ մինչեւ 988 թուական, երբ փոխանցուեցաւ Ուրժելի Հռոմէական Կաթողիկէ Թեմին: Ներկայ իշխանապետութիւնը ձեւաւորուած է 1278 թուականի հռչակագրով մը: Ներկայիս կը ղեկավարուի երկու համա-իշխաններու կողմէ՝ Սպանիոյ Քաթալոնիայի Ուրժելի Եպիսկոպոսին եւ Ֆրանսայի նախագահին: Անոր մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը Անտորրա լա Վելլան է:

Անտորրան Եւրոպայի վեցերորդ ամէնափոքր պետութիւնն է՝ 468 քառակուսի քիլոմեթր (181 քառակուսի մղոն) տարածքով եւ մօտաւորապէս 79,034 բնակչութեամբ: Անտորրացիները իտալիկներու էթնիկ խումբ մըն են՝ սերտօրէն կապուած քաթալոնացիներուն հետ: Անտորրան աշխարհի 16-րդ ամէնափոքր երկիրն է ըստ տարածքին եւ 11-րդ ամէնափոքրը ըստ բնակչութեան: Անոր մայրաքաղաքը՝ Անտորրա լա Վելլան, Եւրոպայի ամէնաբարձր մայրաքաղաքն է՝ ծովի մակարդակէն 1,023 մեթր (3,356 ոտք) բարձրութեան վրայ: Պաշտօնական լեզուն քաթալաներէնն է, սակայն սպաներէնը, փորթուգալերէնը եւ ֆրանսերէնն ալ յաճախ կը խօսուին:

Անտորրա այցելող զբօսաշրջիկներու թիւը կը հասնի տարեկան գրեթէ 8 միլիոն անձի։ Անտորրան Եւրոպական Միութեան անդամ չէ։ ՄԱԿի անդամ է 1993 թուականէն ի վեր։

## Բնակչութիւն

## Յաւելեալ

* Berthet, Elie, *The Valley of Andorra*. Bristol, UK: J. W. Arrowsmith, 1886.
* Butler, Michael, *Frisch: Andorra*.
* Carrick, Noel, *Let's Visit Andorra*. London: Macmillan, 1988.
* 
* Deane, Shirley, *The Road to Andorra*. London: John Murray, 1960.
* Duursma, John C., *Fragmentation and the International Relations of Micro-States*. Cambridge University Press, 1996.
* Jenner, Paul; Christine Smith, *Landscapes of the Pyrenees*. London: Sunflower Books, 1990.
* Johnson, Virginia W., *Two Quaint Republics: Andorra and San Marino*.
* Leary, Lewis Gaston, *Andorra the Hidden Republic*. London: T. Fisher Unwin, 1912.
* Mackintosh, May, *Assignment in Andorra*. London: Pan, 1976.
* Murray, James Erskine, *A Summer in the Pyrenees*. London: John Macrone, 1837.
* Newman, Bernard, *Round About Andorra*. London: George Allen; Unwin, 1928.
* Piesold, Werner, *Andorra*.
* Reichert, Thomas, *Andorra: A Country Survey*. Nuremberg, 1986.
* Spender, Harold; H. Llewellyn Smith, *Through the High Pyrenees*. London: A. D. Innes, 1898.
* Vila, Linda Armengol, *Approach to the History of Andorra*. Perpignan: Institut d'Estudis Andorrans, 1989.
* Vilajoana, Ricard Fiter; M. Marti Rebols, *All Andorra*. Barcelona: Escudo de Oro, 1979.
* Waagenaar, Sam, *The Little Five*. London: Andre Deutsch, 1960.

## Ծանօթագրութիւններ
Դաշտավայրերը

**Դաշտավայրերը** կամ **հարթավայրը**՝ ցամաքի, ծովերու եւ ովկիանոսներու յատակի մակերեսի վրայ գտնուող զգալի տարածքով մասեր են, որոնց բնորոշ են՝ տեղանքի աննշան թեքութիւն (մինչեւ 5°) եւ փոքր բարձրութեան տատանում ((մինչեւ 200 մ), որ եթէ անգամ հարիւրաւոր մեթրի հասնի, ապա այդ փոփոխութիւնները տեղի կ'ունենան մեծ տարածութեան վրայ, որ կ'առաջնորդէ անոր, որ յարակից կէտերու բարձրութիւնները իրարմէ քիչ կը տարբերին։

Դաշտավայրերը, ինչպէս լեռները, կը զգան դեքդոնական շարժումներ, սակայն փոքր թեքութիւնով (մինչեւ 1-2 մ/քմ)։ Դաշտային Ռելիէֆով գրաւած է ցամաքի տարածքին 65%-ը։ Աշխարհի ամէնամեծ դաշտավայրն է՝ Ամազոնի դաշտավայրը (աւելի քան 5 միլիոն քմ²)։

## Դասակարգում

Կախումով աբսոլիւտ բարձրութիւններէն կը տարբերակեն՝ ցածրադիր (մինչեւ 200 մ), բարձրադիր (200-500 մ), լեռնային կամ բարձր (աւելի քան 500 մ) դաշտավայրեր եւ Սարահարթ։

Կառուցուածքային յատկանիշով կ'առանձնացնեն հարթավայրեր՝ հարթակային եւ լեռնային շրջաններ։

Գերակշռող արտաքին երեւոյթներով կարելի է առանձնացնել մերկացած եւ կուտակուած հարթավայրեր։ Մերկացած են առաջացած ռելիէֆի բարձրացած ձեւերու քայքայումի արդիւնքով։ Կուտակուածները յառաջացած են նստուածքային նիւթերու կուտակումին պատճառաւ։

Իր հիփսոմետրիկ դիրքով հարթավայրերը կը բաժնուին ցածրադիր, բարձրադիր, սարահարթներու եւ սարաւանդներու։ Իր մօրֆոլոկիայով հարթավայրերը կրնան ըլլալ հորիզոնական, թոյլ թեքութեամբ, թեք, փակուած, ալիքաւուն, բլրոտ, շարքաւորուած։
## Ծանօթագրութիւններ
Քեսապի բարբառ

alt=Քեսապ աւանը (Քեսապ շրջանի կեդրոնը)|մինի|Քեսապ աւանը (Քեսապ շրջանի կեդրոնը)
**Քեսապի բարբառ** Քեսապի շրջանի հայ բնակչութեան Հայերէն խօսուածքը։ Շրջանի Հայերը զայն կը կոչեն քիստինուօք (քրիստոնեայի լեզու) կամ մասնաւորելով՝ քէսպընուօք (Քեսապի լեզու):

## Դասակարգում
մինի
ձախից|մինի
Քեսապի բարբառին մօտէն ծանօթացած Արարատ Ղարիպեան զայն զատելով ԿԸ ճիւղի բարբառներու խումբէն, կը նկատէ բարբառներու նոր ճիւղի մը՝ ՀԱ ճիւղին գլխաւոր բարբառը, իսկ Հնչիւ– նական միայատկանիշ դասակարգումին համաձայն՝ զայն կը դասէ միջին հայերէնի բաղաձայնական համակարգը ունեցող բարբառներու շարքին, որուն յատուկ է եռաստիճան բաղաձայնական Համակարգի տեղաշարժ-տեղափոխութիւնը՝ ձայնեղներու խլացումով եւ խուլերու

## Ծանօթագրութիւններ
Մանուկ Մանուկեան (գիտնական)

**Մանուկ Մանուկեան** (), հայ գիտնական։ Լիբանանի տիեզերական ծրագրի հիմնադիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է  Երուսաղեէմ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի Սուրբ Գէորգ դպրոցը։ 1960 թուականին ամուսնացած եւ մեկնած է Լիբանան Հայկազեան համալսարանի մէջ դասաւանդելու նպատակով։

Մանուկ Մանուկեան չորս ուսումնական տարեշրջան պաշտօնավարած է Հայկազեանի մէջ, նախ` երկու տարեշրջան, 1960-1961 եւ 1961-1962, ապա երկու տարի ընդհատումէ ետք, կրկին երկու տարեշրջան` 1964-1965 եւ 1965-1966:

1962-ի ամառէն 1964 ամառ Թեքսասի համալսարանին մէջ ուսումը շարունակած եւ մագիստրոսի վկայական ստացած է:

## Գիտական Գործունէութիւն

* 1960 թ.՝ Հրթիռային Միութեան Հիմնումը։ 1960 թուականի Նոյեմբերին Մանուկեան հիմնեց Հայկազեան Հրթիռային Միութիւնը։ Ֆինանսական քիչ միջոցներով Մանուկեան իր 7 ուսանողներէն բաղկացած խումբով ստեղծեց եւ արձակեց հրթիռներ։
* Լիբանանի Տիեզերական Միութիւն։ Յաջող փորձարկումներէն ետք միութիւնը ֆինանսական աջակցութիւն ստացաւ Լիբանանեան Կառավարութենէն եւ դարձաւ Լիբանանի Տիեզերական Միութիւն։ Անոնք կառուցեցին 12 հատ պինդ-վառելիքային հրթիռ եւ արձակեցին երկինք։
* «Կեդար IV» Հրթիռը։ Հրթիռներէն մէկը այնքան հզօր էր, որ հասաւ ջերմոլորտ (thermosphere), ուր այժմ կը գտնուի Միջազգային Տիեզերական Կայանը։ «Կեդար IV» հրթիռը արձակուեցաւ Լիբանանի Անկախութեան Օրը՝ 1963 թուականի Նոյեմբեր 21-ին, Պէյրութէն հիւսիս գտնուող տարածքէն եւ բարձրացաւ մինչեւ 140 քմ։ Այդ իրադարձութիւնը ներկայացուած է լիբանանեան այդ ժամանակուան դրոշմանիշներուն վրայ։
* Վերադարձ ԱՄՆ։ 1966 թուականին Մանուկեան վերադարձաւ ԱՄՆ։ Թեքսասի Համալսարանին մէջ ան արժանացաւ մագիստրոսի եւ դոքթորական կոչման եւ շարունակեց իր գիտական գործունէութիւնը Հարաւային Ֆլորիտայի Համալսարանին մէջ։
* Ներկայ Դիրքը։ Ներկայիս ան այդ համալսարանի Մաթեմաթիքայի ամպիոնի փրոֆեսորն է։ Ան կը հանդիսանայ Համալսարանի Օդագնացութեան եւ Հրթիռներու Ինժեներական Ընկերութեան Միութեան խորհրդատուն, որ ներկայիս կը փորձէ հրթիռ արձակել Քարմանի գիծէն վեր։

## Քաղաքական Եւ Հասարակական Դիրքորոշում

* Հայոց Ցեղասպանութեան Ճանաչում։ Մ. Մանուկեան, ըլլալով Հայկական Սփիւռքի ներկայացուցիչ, ակտիւօրէն մասնակցած է Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացին։ Ան նաեւ հանդիսացած է «Ցեղասպանութեան Գործօնը. Մարդկային Ողբերգութիւն» անունով չորս-ժամեայ փաստավաւերագրական ֆիլմի համահեղինակ, որը ցուցադրուած է PBS հեռատեսիլով։
* Խաղաղ Նպատակներ։ Մանուկեանի կարծիքով՝ հրթիռային ոլորտը ու գիտութիւնը պէտք է գործածուին բացառապէս խաղաղ նպատակներով։ Որպէս իր դիրքորոշման հետեւանք՝ ան հրաժարած է մասնակցիլ մի քանի հրաւէրներու եւ իր գիտելիքները գործածել ռազմական ոլորտին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Լեզուական Հնհնուքներ (գիրք)

**Լեզուական Հնհնուքներ** գիրք, Յակոբ Չոլաքեանի գրիչով։ Գիրքը կը մէկտեղէ վերջին 15 տարիներուն սփիւռքահայ մամուլին մէջ եւ հեղինակի դիմատետրի էջին (անգլերէն՝ Facebook page) վրայ երեւցած ակնարկներու փունջ մը, ուր ան, որպէս ուսուցիչ, կը պատմէ արեւմտահայերէնի պահպանման ու զարգացման խնդիրներուն եւ սփիւռքահայ դպրոցի մասին: Յիշատակելով իրական դէմքեր, դէպքեր ու վայրեր։ Գիրքը կը բաղկանայ 45 գլուխներէ։ 

## Աղբիւրներ

* Չոլաքեան Յակոբ, «Լեզուական Հնհնուքներ»։ «Էտիթ Փրինթ» հրատարակչատուն, Երեւան, 2025։

## Ծանօթագրութիւններ
Գրիգոր Պիծակ

**Գրիգոր Պիծակ** (),  Կիլիկիոյ մանրանկարչութեան դպրոցի մանրանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Հայրը մեծահամբաւ գրիչ մանրանկարիչ Սարգիս քահանայի: Եղած Է աշակերտ Յովհաննէս Արքայեղբօր: Կողակիցը կը կոչուէր Հեղինէ: Ունէին նաեւ մէկ դուստր՝ Թեֆանօ (Խոյանդ):

Գրիգոր քահանայ Պիծակ յայտնի եղած է Սիսի մէջ իբրեւ տաղանդաւոր գրիչ եւ ծաղկող: Իր կէս դար տեւող (1271-1319) գրչական գործունէութեան իրրեւ արդիւնք կրնանք յիշել հետեւեալ ձեռագիրները․

* «Մասունք Աստուածաշունչի», օրինակուած Դրազարկ, 1271-ին (Մատենադարան, ձեռագրեր № 199): Գրիչ՝ Կոստանդին, գլխագրող՝ Աւետիս, ծաղկող՝ Գրիգոր քահանայ, կազմող՝ Առաքել Հնազանդենց, ստացող՝ գրիչը։
* «Մասունք Նոր Կտտկարանի», օրինակուած Գռներ, 1284-ին (Մատենադարան, ձեռագրեր № 1963): Գրիչ՝ Կոստանդին Աւըղցի, ծաղկողներ՝ Ստեփանոս Վահկացի եւ Գրիգոր Պիծակ, ստացող՝ Յովհանաննէս Արքայեղբայր:

* «Աւետարան», օրինակուած է 1297-ին (Մատենադարան, ձեռագրեր № 7663), Ստեփանոս քահանայի ձեռքով եւ ծաղկուած Գրիգոր քահանայի կողմէ, «ի վայելումն Յովհաննէս Դպրի»: 
* «Շարակնոց», օրինակուած Գրիգոր քահանայի ձեռքով, 1305-ին, հաւանաբար Սիսի մէջ, ի խնդրոյ Ստեփանոս Սարկաւագի:
* «Աւետարան», Գրիգոր քահանայ գրած եւ մասամբ ծաղկած է 1307-ին, Սիսի Ս. Նշան վանքը, Սեբաստացի Ստեփանոս քահանայի համար: Գրիչը կը խնդրէ յիշել իր Սարգիս որդեակը, որովհետեւ, կ'ըսէ․ «շատ նկարեաց սա յայսմ գրի» (Ձեռ․ Ս, Յ․ № 2566 ):
* «Մանրուսմունք», գրած է Գրիգոր քահանայ, 1312-ին, Սիսի մէջ, «ընդ հովանեաւ Ս․ Նշանի», «ի վայելումն դեռաբոյս սարկաւագի Սիմէոնի» (Մատենադարան, ձեռագրեր № 8623): Գրիչը կ՝աղաչէ յիշել իր «դեռաբոյս որդին» Սարգիսն ալ։

Պիծակի ծաղկած ձեռագիրները հարուստ են թռչնային եւ կենդանական անուանաթերթերով, գլխազարդերով եւ լուսանցազարդերով։ Անոր պատկերները կը բնորոշուին գծային ճկունութեամբ եւ բնական նախատիպէն հեռացումով։ 

Գրիգոր Պիծակի աւանդները զարգացուցած է որդին՝ Սարգիս Պիծակը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

*Հայ Նկարողներ (ԺԱ․-ԺԷ․ Դար), Նորայր արք․ Ծովական, Երուսաղէմ, տպարան Սրպոց Յակոբեանց, 1989, էջ 43-45։ 

Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմ

**Լիբանանեան Քաղաքացիական Պատերազմ**ը (արաբերեն՝ الحرب الأهلية اللبنانية) բազմաշերտ զինուած պատերազմ մըն էր Լիբանանի մէջ, որ տեղի ունեցաւ 1975-էն 1990 թուականներուն: Պատերազմին պատճառաւ մօտաւորապէս 150,000 անձ մահացաւ եւ աւելի քան մէկ միլիոն մարդ արտագաղթեց Լիբանանէն:

Լիբանանցիներու կրօնական բազմազանութիւնը կարեւոր դեր խաղաց պատերազմի ընթացքին: Լիբանանցի քրիստոնեաները եւ սիւննի մահմետականները կը կազմէին մեծամասնութիւնը ծովեզերեան քաղաքներուն մէջ. շիա մահմետականները գլխաւորաբար կը բնակէին Հարաւային Լիբանանի եւ արեւելեան Պեքա մարզին մէջ. տրուզներն ու այլ քրիստոնեաներ կը բնակէին լեռնային շրջաններուն մէջ: Այդ ժամանակ, Լիբանանի կառավարութիւնը կը գտնուէր մարոնի քրիստոնեայ համայնքի էլիթ խաւի ազդեցութեան տակ:

Քաղաքականութեան եւ կրօնի միջեւ կապը ամրապնդուեցաւ ֆրանսական տիրապետական ժամանակ (1920-1943) եւ երկրի խորհրդարանական կառոյցը կը նպաստէր քրիստոնեայ լիբանանցիներու առաջնորդող դիրքին: Սակայն Լիբանանի մահմետականները կը կազմէին մեծ փոքրամասնութիւն եւ հազարաւոր պաղեստինցիներու ներհոսքը (նախ՝ 1948-ին եւ կրկին՝ 1967-ին) նպաստեց Լիբանանի ժողովրդագրական տեղաշարժին դէպի մահմետական մեծամասնութիւն:

Պատերազմը սկսաւ 1975-ին՝ լիբանանցի քրիստոնեայ միլիցիաներու եւ պաղեստինցի ապստամբներու միջեւ, գրեթէ բոլորը Պաղեստինի Ազատագրման Կազմակերպութենէն, որ ստեղծեց դաշինք պաղեստինցիներու, լիբանանցի մահմետականներու, փան-արաբականներու եւ ձախակողմեաններու հետ: Հակամարտութիւնը խորացաւ օտար պետութիւններու՝ Սուրիոյ, Իսրայէլի եւ Իրանի միջամտութեամբ:

1989-ին Թայէֆի Համաձայնագրով սկսաւ պատերազմի վերջաւորութիւնը: 1991-ի Մարտին, Լիբանանի Խորհրդարանը ընդունեց համաներման օրէնք, իսկ Մայիսին՝ լուծարուեցան բոլոր զինեալ խմբաւորումները՝ բացառութեամբ Հիզպալլահի: Կրօնական լարուածութիւնները շարունակուեցան նոյնիսկ պատերազմի պաշտօնական աւարտէն ետք:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատերազմներ
Ստորոգութիւն:Լիբանան
Արեւելքի Տղաքը (վէպ)

**Արեւելքի Տղաքը** արձակագիր, բանաստեղծ, քննադատ Կարօ Փոլատեանի առաջին վէպը։

## Մէջբերումներ
Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ անգղը կը յարձակի բոլոր երգեցիկ թռչուններուն վրայ եւ զանոնք կը խեղդէ: 3000 տարի է մենք բնակած ենք այդ բարձրավանդակին վրայ, բոլոր արշաւանքներու ճամբուն վրայ, եւ բոլոր անգղերէն յարձակումներու ենթարկուած: Մենք երգած ենք շարունակ, եւ անգղերը միշտ յարձակած մեր վրայ: Ահա՛ իմ ցեղիս պատմութիւնը: Համրանքով փոքր, բայց անպայման ազնիւ՝ արիւնով ու հոգիով, շարունակ ջարդուած ենք մեր շուրջի վայրենի ցեղերէն, որովհետեւ չենք ուզած ծախել մեր հոգին, չենք ուզած գլուխ ծռել բիրտ ուժին: Եւ ինչ որ զարմանալի է, չենք անհետացած, չենք սրբուած աշխարհի երեսէն, ամուր կառչած մեր իտէալներուն, մեր երգին (Կարօ Փօլատեան) -  (էջ 84)Մտածումներ կան օդին մէջ, որոնք իրենց շուրջ կը հաւաքեն իրարմէ շատ հեռու գտնուող էակներ, եւ անոնք հո՛ն, այդ ոլորտներուն մէջ զիրար կը գտնեն, կը մտերմանան, զիրար կը հասկնան: - (էջ 88)Ո՜հ մարդկային էակը անսահման երեւակայութիւն ունի ճշմարտութիւնը խեղաթիւրելու, զայն դարձնելու իր ուզած կողմը, եւ ա՛յնքան ապուշ է որ ինքն ալ կը հաւատայ իր հնարածին: Չի տեսներ թէ իր նետած վերարկուն միշտ բաց տեղ մը կը ձգէ անկէ դուրս մնացած։ - (էջ 98)Բոլորս ալ հայրենասէրներ ենք: Այնքա՜ն դժբախտ է, այնքա՜ն անիրաւուած է մեր հայրենիքը որ մենք չենք կրնար զայն լքել: Մեր գոյութեան իրաւունքն է ան, մեր կեանքին նպատակը: Ան մեր մայրն է, որ դեռ կ՚ապրի, մեր մորթուած քոյրերուն եւ եղբայրներուն յիշատակն է, մեր հերոսներուն ու նահատակներուն վրէժը: Մեր խռովքը. պէտք է առնենք մեր վրէժը, պէտք է վերահաստատենք գործուած ահռելի անարդարութիւնը որ հանգստանանք, մեր խռովքը անհեանայ, կանոնաւոր մարդեր դառնանք: Ահա թէ ինչո՛ւ զիս եւ իմ բոլոր եղբայրներս այդպէս կը տեսնէք դուք, վայրենի գազաններու կերպարանքով, զարհուրելի դէմքերով: Մենք հալածուած կենդանիներ ենք, վիրաւոր գազաններ… - (էջ 102-103)

## Տե՛ս նաեւ

* Կարօ Փօլատան
* Կը Հրաժարիմ Հայութենէ (վէպ)
* Նիկողոս Սարաֆեան
* Մենք (գրական խմբակ)

## Ծանօթագրութիւններ
Սաշա Կիթրի

**Ալեքսանտր (Սաշա) Կիթրի** (, ), ֆրանսիացի դերասան, թատերագիր, բեմադրիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած Է ցարական Ս․ Փեթերսպուրկի մէջ, երբ հայրը այդտեղ ֆրանսական թատրոն մը կը վարէր: Ան որդին է կնամոլ դերասան Լիւսիէն Կիթրիի: Բազմաթիւ վարժարաններ փոխելէ ետք, 16 տարեկանին ուսումը լքած է եւ միացած` հօր թատերախումբին, որ կը կոչուէր «Վերածնունդի թատրոն»: Վերածնունդի յատկանիշներէն մէկն էր սեռային սանձարձակութիւնը: 

Կիթրի ունեցած է մեծ ժողովրդականութիւն:  Հեղինակած է 115 թատրերգութիւն, որոնք անձամբ բեմադրած է եւ ստանձնած` գլխաւոր դերը, իր եսակեդրոնութեամբ վաստակելով «Monsieur Moi» (Տիար ես) մականունը»:

Բ. Աշխարհամարտի ընթացքին Կիթրի լաւ յարաբերութիւններ ունեցած է Նացի իշխանաւորներուն հետ, որոնք արտօնած են, որ Կիթրի շարունակէ զուարճացնել գերման սպաները ոչ միայն իր թատրոնով, այլեւ` իր շարժապատկերով: Հետագային ֆրանսական իշխանութիւնները անվաւեր յայտարարած են Կիթրիի ուղղուած քաղաքական ամբաստանութիւնները։

### Թատրոնները
Կիթրիի թատրոնը «պուլվարային» է: Արական տիպարներու սրախօսութիւնները ունին հասարակ շարժավարի մը մշակութային մակարդակը: Կիթրիի հերոսները փոքր, իրենց կիրքերուն գերի, շնական մարդիկ են, այսուհանդերձ` սրամիտ: Դիպաշարերը թոյլ են:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի բեմադրիչներ
Գիտական շարժում (ամսաթերթ)

«**Գիտական շարժում**», հայկական առաջին գիտական հանդէսը։ Առաջին թիւը լոյս տեսած է 1885 թուականի Յուլիսին։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1885–1887 թուականներուն Կոստանդնուպոլիս։ Տնօրէն-խմբագրապետ՝ Նազարէթ Տաղաւարեան։

Ծանօթացուցած է բժշկութեան, կենդանաբանութեան, բուսաբանութեան, տնտեսագիտութեան, բնագիտութեան, աշխարհագրութեան եւ գիտութեան այլ բնագաւառներու նուաճում­ները, տպագրած է հանրայայտ գիտնականներու կենսագրութիւնները։

Հրատարակած է Նազարէթ Տաղաւարեանի «Բնական պատմութիւն» երկի 1-ին հատորի նիւթերը եւ Վրթանէս Փափազեանի «Գեղարուեստից ժողովին առաքեալները» գիտական վէպը։
Ստորոգութիւն:Հանդէսներ
Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Պարգ (երգիչ)

**Պարգեւ Վարդանեան**, բեմական անունով՝ **Պարգ**, անգլերէն՝ **Parg (արեւմտահայերէն հնչումով՝ Փարկ)**, հայ երգիչ-երգահան, կը բնակի Երեւան, Հայաստան։ Պարգը 2021 թուականին հրապարակեց իր առաջին երգը՝ «Գինին ու գրելը»։

Պարգը պիտի մասնակցի 2025 Եւրատեսիլ երգի մրցոյթին՝ «Survivor» երգով, որուն հեղինակներն են Թոմաս Կսոնը (Լորինի «Tattoo» եւ «Euphoria» Եւրատեսիլի յաղթող երգերու հեղինակը) եւ Պենճամին Ալասուն (Նեմոյի «The Code» Եւրատեսիլի յաղթող երգի հեղինակը)։

Պարգը իր տաղանդով եզակի է, քանի որ ինք անձամբ կը մասնակցի իր երգերու ե՛ւ բառերու յօրինման, ե՛ւ երաժշտութեան մշակման ու գործիքաւորման աշխատանքերուն. ձիրք մը, որ բոլոր երգիչները չեն որ օժտուած են:

2024-ի ամռան՝ Պարգը ամուսնացաւ իր ընկերուհիին՝ Նարիւայի հետ:

## Վաղ կեանք եւ ասպարէզ
Պարգը ծնած է հայ ծնողներու ընտանիքի մը մէջ Հայաստանի Գեղարքունիք մարզի Հայրավանք գիւղը: Անոր առաջին երաժշտական փորձառութիւնը եղած է տեղական եկեղեցւոյ երգչախումբի ծիրէն ներս մինչեւ վեց տարեկան։ Պարգը եւ իր ընտանիքը տեղափոխուած են Վոլկոկրատ, Ռուսիա, երբ ան տակաւին փոքր էր: Ան յաճախած է տեղւոյն պետական թատրոնի եւ շարժապատկերի հիմնարկը եւ աւարտած է թատերական արուեստի եւ դերասանութեան բաժինը, ուր նաեւ համահիմնադրած է «The Edge Chronicles» անունով երգի խումբ մը։ 2017-2019 թուականներուն խումբը շրջագայած է Հայաստանի, Ռուսիոյ, Վրաստանի եւ Ուքրանիոյ մէջ։

Պարգը 2022 թուականին վերադարձած է Հայաստան։ Նոյն տարուան Յունիսին կատարած է Զազի համերգին բացումը Երեւանի ՀԱՅԱ փառատօնին։ Այդ ժամանակէն ի վեր ան կատարած է Ռոզա Լինի երգերու վերերգները (քաւըր) եւ գործակցած է Պրունէթի հետ։ Անոնք, Ժան Աբրահամեանի եւ Գայիանէ Կարապետեանի հետ միասին հանդէս կու գային «Project 12 / Փրոճեքթ 12» խումբի անուան տակ՝ «Club 12 / Քլապ 12» ակումբին մէջ ներկայացնելով իրենց երգի-պարի բեմական կատարումները: 

Ան առաջադրուած է 2024 թուի Հայկական երաժշտական տեսահոլովակներու մրցանակաբաշխութեան՝ «Առաջ» երգին համար։ Ան աչքի զարկաւ նաեւ իր «Քո մօտ» եզակի երգով, որ հանդիսացաւ **«[https://www.youtube.com/watch?v=oA6mpaBQzAs&list=PLKnY0ggVvADW8k9nUvbwVzVm0FtxzoCR8&index=1 84-ի ամառը / Summer of 84]»** հայաստանեան Կինոդարան ընկերութեան (Kinodaran) արտադրած բազմամասանոց ֆիլմին գլխաւոր երգը, որ հեառարձակուեցաւ 2024-ի Օգոստոսին: Անոր վերջին երգը՝ «Կանչում եմ», արժանացած է քննադատներու գովասանքին։

## Եւրատեսիլ
Պարգը մասնակցեցաւ Դէպի Եւրատեսիլ 2025-ին «Survivor» երգով , որ յօրինուած է Թովմաս Կսոնի եւ Պենճամին Ալասուի կողմէ։ 2025 թուականի Փետրուար 16-ին, «Դէպի Եւրատեսիլ»-ի վերջնական մրցումին ընթացքին, ան ստացած է երկրորդ ամէնաբարձր կէտերը ազգային եւ միջազգային մրցատեանէն եւ առաջին դիրքին հասած է միայն հանդիսատեսի քուէարկութեամբ՝ յաղթելով մրցումը եւ ստանալով Հայաստանը 2025 թուականի Եւրատեսիլի երգի մրցոյթին Պազէլի մէջ ներկայացնելու իրաւունքը։

## Երգագրութիւն

### Երկարաձայն

### Սինկլներ

## Ծանօթագրութիւններ
Կալիլէայի ծովը

**Կալիլէայի ծովը** (արաբ․՝ بحيرة طبريا, եբրայերէն՝ יָם כִּנֶּרֶת, յուն․՝Θάλασσα της Γαλιλαίας), ծանօթ է նաեւ Ենիսարէթ լիճ, Թիպերիաս լիճ եւ կամ Քիներէթի ծով անուններով։ 

## Դիրք
ձախից|մինի|Կալիլէա կամ Թիպերեաս ծով
Կալիլէայի ծովը կը գտնուի Իսրայէլի հիւսիս-արեւելքը, Կոլանի բարձրունքներուն եւ Կալիլէայի միջեւ, Յորդանանի հովիտին մէջ (արաբ․՝الغور Al-Ghor)։ Անցեալին շրջանը ենթակայ եղած է յաճախակի երկրաշարժներու։ Լիճին տարածութիւնը 166․7 քլ² է, երկարութիւնը՝ 21 քլ․, լայնութիւնը՝ 13 քլ․։ Աշխարհի անուշ ջուրով ծովու մակերեսէն վար ամենէն ցած լիճն է, եւ երկրորդը ընդհանուրին մէջ՝ Մեռեալ Ծովէն ետքը, որուն ջուրը աղոտ է։ Կալիլէայի ծովուն բարձրութիւնը ծովուն մակերեսէն 209 մ․- 209 մ․ ցած է։  

## Անուններ
Պատմութեան ընթացքին լիճը բազմաթիւ անուններով կոչուած է։ Հրէական Աւետարանին մէջ՝ Քիներէթ *Kineret* ։ Հին եւ Նոր Կտակարանին մէջ կը հանդիպինք «ծով» եզրին (երբայերէն՝ יָם *yam*, յուն․՝ θάλασσα)։ Միայն Աւետարան ըստ Ղուկասի մէջն է, ուր կը հանդիպինք «Ենիսարէթի լիճ» սահմանումին, որ յառաջ եկած է յունարէնէն՝ λίμνη Γεννησαρέτ (*լիմնի Ենիսարէթ*)։ Բաբելոնեան Թալմուտին մէջ անուանուած է «Եինոսարի ծով», որ յառաջ եկած է լիճին արեւմտեան կողմը տարածուող Եինոսար հովիտէն։ Ա․ դարու վերջաւորութեան, լիճը հանրածանօթ կ՛ըլլայ Թիպերիաս անունով, երբ անոր արեւմտեան ափին կը հիմնուի Թիպերիաս քաղաքը, ի պատիւ Հռոմի Թիպերիոս կայսրին։ 

Նոր Կտակարանին մէջ, «Կալիլէայի ծով» եզր (յուն․՝ θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας, *thalassan tēs Galilaias, թալասան թիս Ղալիլէաս*) գործածուած է «Աւետարան ըստ Մատթէոսի» (գլ․ 4:18, 15:29) եւ «Աւետարան ըստ Մարկոսի» (գլ․ 1:16, 7:31) գործերուն մէջ։ Իսկ Աւետարան ըստ Յովհաննէսի գործին մէջ (գլ․ 6:1) գործածուած է «Կալիլէայի ծովը Թիպերիադոս ծովն է» սահմանումը (θαλάσσης τῆς Γαλιλαίας τῆς Τιβεριάδος, *thalassēs tēs Galilaias tēs Tiberiados* *թալասիս թիս Ղալիլէաս, թալասիս թիս Թիվերիադոս*)։

Հին Կտակարանին մէջ Կալիլէայի ծովը կը նշուի «Քիներէթի ծով» անունով՝ նախքան հրեաներուն վտարումը Բաբելոնէն, մօտաւորապէս Ք․Ա․6րդ դարուն։ Այդ անունն է որ այժմ հրեաները կը գործածեն։

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի լիճեր
Ստորոգութիւն:Ասիոյ աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Լիճեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Հայ Օգնութեան Միութեան Կիպրոսի «Սօսէ» մասնաճիւղ

**Հայ Օգնութեան Միութեան** **([[Հայ Օգնութեան Միութիւն|ՀՕՄ]])** () Կիպրոսի «Սօսէ» մասնաճիւղը հիմնադրուած է 1988-ին: Հաւատարիմ մնալով ՀՕՄ-ի առաքելութեան, մասնաճիւղը մարդասիրական եւ հասարակական աշխատանքներ կը տանի համագաղութային եւ համահայկական մակարդակներու վրայ։ Մասնաճիւղին գլխաւոր նպատակը միշտ եղած է տարբեր ձեռնարկներու միջոցով նիւթական հասոյթ ապահովել՝ աջակցելու ՀՕՄ-ի Կեդրոնական վարչութեան բոլոր ծրագիրներուն:

## Տեղական գործունէութիւններ
Միութիւնը սերտ յարաբերութիւններ ունի ակումբին մէջ գործող միութիւններուն եւ կազմակերպութիւններուն հետ, ինչպէս նաեւ Կիպրոսի Հայոց Թեմի ազգային առաջնորդարանին եւ կաթողիկոսական փոխանորդին հետ եւ միշտ կ'աջակցի անոնց աշխատանքներուն։ ՔՈՎԻՏ-19 համաճարակի դժուար օրերուն մասնաճիւղը օժանդակեց կիպրահայ կարիքաւոր ընտանիքներուն՝ սննդեղէն տրամադրելով։

Ուսումն ու կրթութիւնը կարեւոր համարելով՝ մասնաճիւղը կրթանպաստ կը յատկացնէ կիպրահայ ուսանողներու՝ իրենց համալսարանական ուսումը շարունակելու Կիպրոսի եւ այլ երկիրներու մէջ: Մասնաճիւղը կը քաջալերէ նաեւ հայոց լեզուի զարգացումը՝ մրցանակ տրամադրելով Կիպրահայ Նարեկ վարժարաններու շրջանաւարտներէն հայոց լեզուի մէջ լաւագոյն միջին ապահովող աշակերտներուն:

Մասնաճիւղը մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէ նաեւ տեղական յոյն կազմակերպութիւններու հետ գործակցութեան եւ Կիպրոսի հասարակական կեանքին մէջ իր գործունէութեան, յատկապէս իր մասնակցութիւնը բերելով կանանց միջազգային օրուան առիթով կազմակերպուած ձեռնարկներուն եւ Կիպրոսի կիներու միութիւններու գործունէութիւններուն։

## Համահայկական գործունէութիւններ
Տեղական աշխատանքներու կողքին, մասնաճիւղը իր ներդրումը կ'ունենայ համահայկական մարդասիրական նախաձեռնութիւններու: Մասնաճիւղը նիւթապէս օժանդակած է Արցախի եւ Պուլկարիոյ ՀՕՄ-ի «Սօսէ» մանկապարտէզներուն, «Զոհուած հերոսներու զաւակներ»-ուն, «Մօր ու մանկան» կեդրոնին եւ «Զինուորի տուն» ծրագիրին: Մասնաճիւղը օգնութիւն տրամադրած է նաեւ տարբեր աղէտներէ տուժած հայորդիներու, յատկապէս Ճափոնի, Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ։ Մասնաճիւղը առաջին արձագանգողն ու օժանդակողը եղաւ 2023 Փետրուարին Սուրիոյ մէջ պատահած աղէտալի երկրաշարժին՝ շնորհիւ Սուրիոյ մէջ Կիպրոսի դեսպանին հետ միութեան ունեցած սերտ կապերուն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
Վահան Շամլեան

**Վահան Շամլեան** (), հայ բարերար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լիբանան, Ամերիկա հաստատուած՝ 1957-ին։ Իր հիմնած ընկերութիւնը դարձած է աշխարհի գործածուած հագուստներու ամէնամեծը։

1975-ին, իր եւ կնոջ ջանքերով, «Վահան եւ Անուշ Շամլեան» դպրոցը հիմնուած է Կլենտէյլի (Գալիֆորնիա) մէջ։

Վահան եւ Անուշ Շամլեան Հայաստանի ու ամերիկահայ համայնքի երկարամեայ բարերար եղած է, յատկապէս Արեւմտեան Թեմին, «Հայաստան» հիմնադրամին եւ ՀՕՄ-ին, որուն երկարամեայ անդամը եղած է իր տիկինը՝ Անուշ Շամլեան։

## Կեանք եւ ասպարէզ
Վահան Շամլեան ծնած է հայկական արմատներ ունեցող ընտանիքի մէջ։ 1957 թուականին Լիբանանէն արտագաղթած է Միացեալ Նահանգներ՝ գրպանը ունենալով ընդամէնը 20 տոլար։ Վերջ ի վերջոյ ան հիմնած է Chamlian Enterprises Inc. ընկերութիւնը, որ դարձած է second-hand հագուստի ամէնախոշոր արեւտրականը աշխարհի մէջ։ Լոս Անճելըսի, Ֆրեզնոյի եւ Սան Լորենցոյի բաժանմունքներուն մէջ կ'աշխատին ութ հարիւր աշխատակիցներ։ Ան նաեւ  գործարան բացած է Գերմանիայի մէջ։

1996 թուականին Շամլեանն ունէր երեք գործարան, որոնք կը վերամշակեն եւ կ'արտահանեն օգտագործուած հագուստներ. ստացուած եկամուտը հասած է $78.6 միլիոն տոլարի։ Շամլեանի մատակարարներէն է Փրկութեան բանակը եւ Goodwill Industries-ը։ Շամլեանի վերամշակած հագուստը մեծ պահանջարկ ունի երրորդ աշխարհի, մասնաւորապէս Արեւմտեան Ափրիկէի երկիրներուն մէջ։ Ճոնը, որ Վահան Շամլեանի եղբօրորդին է եւ կը կառավարէ Լոս Անճելըսի մէջ գտնուող ընկերութիւնը, կ'ըսէ, որ ուշադրութեան կ'արժանանայ այն, ինչ որ «լավագոյնը կը դարձնէ զանոնք»։

Վահան Շամլեանը ամուսնացած է Անուշի հետ, որ նոյնպէս բարեգործ է։

Մահացած է Ֆրեզնոյի մէջ (Գալիֆորնիա), 2022 թ. Օգոստոս 11-ին։

## Ժառանգութիւն եւ բարեգործութիւն
1975 թուականին Վահան Շամլեանը իր կնոջ՝ Անուշի հետ միասին հաւաքած է միջոցներ` վճարելու լէնտէյլի մէջ (Գալիֆորնիա) հայկական մասնաւոր վարժարան ստեղծելու բոլոր ծախսերը։ Վարժարանը կը կրէ իրենց անունը՝ Վահան եւ Անուշ Շամլեաններու վարժարան։ Վարժարանը, որ կը գտնուի Լուվելի պողոտային վրայ, կը շարունակէ գործել մինչեւ այսօր։

Ան «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի խոշոր ներդրող է, որ նուիրաբերած է 500 հազար տոլար։

Ան նաեւ հայկական գիրքերու հրատարակման համար նուիրատուութիւն կատարած է։

Վահան Շամլեանը հանդիպում ունեցած է Հայաստանի նախկին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսեանի եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի հետ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Ստորոգութիւն:Վաճառականներ
Գլակ

**Գլակ** ( գրաբ.՝ Գղակ, սխալ գրուած գրաբ.՝ Դղակ, որ կը գտնուի Փաւստոս Բիւզանդի ձեռագիրներուն մէջ), 4-րդ դարու հայ ներքինի, որու պաշտօնը եղած է հայր-մարդպետ (մեծ սենեկապետ)։ Շապուհ Բ- ի Հայաստան արշաւելու ժամանակ ան սկիզբին Սասանեաններու կողմը անցած է, սակայն աւելի ուշ նորէն միացած է հայերուն եւ 368 թուականին կռուած է Շապուհ Բ-ի զօրքերու դէմ։  370 թուականին ան սուրհանդակներ ղրկած է Շապուհ Բ-ի մօտ՝ խոստանալով դաւաճանել հայոց թագաւոր Պապին (370–374): Սակայն անոր դաւադրութիւնը բացայայտած է Պապը եւ սպաննել տուած է զինք:

Փաւստոս Բիւզանդի «Հայոց պատմութիւն» գիրքին մէջ Գլակը երկու դեր ունի, որոնցմէ երկուքին մէջ ալ կը սպաննուի Պապ թագաւորի հրամանով. մէկը անանուն հայր-մարդպետ մըն է, որ մահապատիժի ենթարկուած է Պապի մայրը՝ Փառանձեմը վիրաւորելուն համար, իսկ միւսը՝ Գլակ անունով, մահապատիժի ենթարկուած է դաւաճանաբար պարսիկներու կողմին անցնելուն, դաւ նիւթելուն համար։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* 
* 
* Նիկողայոս Ադոնց - Հայաստանը Հուստինիանոսի օրոք / Adontz| Nicholas - Armenia in the Period of Justinian. The Political Conditions Based on the nacarar System. Translated with Partial Revisions, a Bibliographical Note and Appendices, by N.G. Garsoïan|local=Lovaina|editora=Peeters Publishers|ano=1970
* Amiano Marcelino, url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Ammian/%7Ctítulo=Os Feitos|ano=397|local=Constantinopla|editora=desconhecido
* Փավստոս Բուզանդ, 1989, Բուզանդարան պատմութիւնք / The Epic Histories Attributed to Pʻawstos Buzand: (Buzandaran Patmutʻiwnkʻ)|editor=Garsoïan, Nina|local=Cambrígia, Massachusetts|editora=Departamento de Línguas e Civilizações Próximo Orientais, Universidade de Harvard
* Martindale J. R.,coautor=A. H. M. Jones - The Prosopography of the Later Roman Empire, Vol. I AD 260-395|editora= Cambridge University Press|ano=1971|capítulo=Cylaces|local=Cambridge e Nova Iorque
* Մովսէս Խորենացի / Moisés de Corene - History of the Armenians, 1978, editor=Thomson, Robert W.|local=Cambrígia, Massachusetts; Londres| editora=Harvard University Press
* Toumanoff yril - Studies in Christian Caucasian History, 1963, editora=Georgetown University Press, local=Washington
Ժոզէֆ Պասմաճեան

**Ժոզէֆ Պասմաճեան** (1907-1971) հայ մանկավարժ, տնօրէն, կրթական գործիչ եւ ազգային-քաղաքական դէմք էր, որ 30 տարի ծառայեց Քեսապի Ազգային Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարանին:

## Կենսագրութիւն
Ժոզէֆ Պասմաճեան ծնած է Քեսապ 1907-ին: Երկու տարեկանին՝ 1909-ին, ծնողքին հետ ենթարկուած է Ատանայի կոտորածի սարսափներուն:

### Տարագրութիւն եւ որբութիւն
1915-ին, Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ, հայրը՝ Նշանը, զինուորագրուած է թրքական բանակին: Ժոզէֆ իր մօր եւ կրտսեր քրոջ հետ տարագրուած է Ռաքքա, ուր կորսնցուցած է մայրն ու քոյրը: Ան վաճառուած է պատաուի ուղտապաններու, որոնք հիւանդութեան պատճառով զինք նետած են փոսի մը մէջ, սակայն հրաշքով փրկուած է: Անօթի եւ բոպիկ քալելով հասած է Խապուր գետ, ուր փրկած է աշիրաթապետի փոքր տղան խեղդամահ ըլլալէ, որուն համար մէկ տարի պատաուիներու խնամքին արժանացած է: Յետագային յանձնուած է Ուրֆայի որբանոցին, ապա փոխադրուած է Լիբանանի Ճիպէյլի Թռչնոց Բոյն որբանոցը:

### Կրթութիւն
Որբանոցի մէջ սորված է հայերէնի կողքին ֆրանսերէն եւ անգլերէն: 13 տարեկանին փոխադրուած է Անթիլիասի Աւստրալիական որբանոց: Քանի մը տարի ետք, հայրը անակնկալօրէն յայտնուած ու զինք տարած է Աղեքսանտրէթ: Հոն ընդունուած է Ժըզուիտ ֆրէրներու դպրոցը, ուր ֆրանսերէնի եւ անգլերէնի կողքին սորված է նաեւ օսմաներէն եւ ստացած է ֆրանսական Պաքալորիան: Յետագային թղթակցութեամբ ստացած է մանկավարժութեան վկայական:

### Ընտանիք
1931-ին ամուսնացած է Նուրիձա Կարպուշեանի հետ եւ ունեցած է 6 զաւակ՝ 5 աղջիկ (Զուարթ, Ալիս, Ռիթա, Շաքէ, Սեդա) եւ 1 մանչ (Նշան):

### Մասնագիտական գործունէութիւն
Պաքալորիա ստանալէ ետք, Պասմաճեան դարձած է թրքական պետական ուսուցիչ՝ դասաւանդելով ֆրանսերէն լեզու Աղեքսանտրէթի շրջանին մէջ: 1939-ին, երբ թուրքերը արտաքսած են Աղեքսանտրէթի հայերը, Պասմաճեան իր ընտանիքին հետ հաստատուած է Քեսապ: Այստեղ պաշտօնավարած է Ազգային Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարանէն ներս, սկզբնապէս որպէս օտար լեզուներու (ֆրանսերէն-անգլերէն) ուսուցիչ: Յետագային վստահուած է իրեն դպրոցի տնօրէնութիւնը, որ վարած է 25 տարի, եւ ընդհանուր առմամբ ծառայած է դպրոցին 30 տարի (1940-1970):

## Հասարակական եւ մշակութային գործունէութիւն
Պասմաճեան նաեւ յայտնի էր իր բազմազան հասարակական գործունէութեամբ:

* **Օդերեւութաբանական դիտարկումներ** - Պաշտօնապէս արձանագրած եւ Լաթաքիոյ համապատասխան գրասենեակին փոխանցած է Քեսապի օդերեւութաբանական տուեալները:
* **Լրատուութեան թարգմանիչ** - Քեսապի ժողովրդային տան մէջ թարգմանած է օտար կայաններէ հաղորդուող լուրերը գիւղացիներուն համար:
* **Երաժշտական գործունէութիւն** - Ջութակահար էր եւ իր տունը ամառանոց ժամանակ հաւաքավայր էր հայ երաժշտասէրներու եւ մտաւորականներու համար, ինչպէս Բարսեղ Կանաչեան, Եդուարդ Տասնապետեան, Մինաս Թէօլէլեան եւ ուրիշներ:
* **Բարեգործական աշխատանք** - Քեսապի Սուրիական Կարմիր Մահիկի մասնաճիւղի վարիչ:
* **Քաղաքական գործունէութիւն** - Դաշնակցական գործիչ էր, որուն համար 1961-ին ձերբակալուած եւ կալանքի տակ առնուած է:

## Մահ եւ ժառանգութիւն
Ժոզէֆ Պասմաճեան մահացած է 24 Փետրուար 1971-ին: Անոր յիշատակը յարգելու համար, 2022-2023 ուսումնական տարուան Ազգային Ուսումնասիրաց Միացեալ վարժարանի 12-րդ կարգի շրջանաւարտները կոչուած են «Պասմաճեան Սերունդ»:

## Տե՛ս նաեւ

* Յակոբ Մանճիկեան
* Աւետիս Ինճեճիկեան
* Յակոբ Չոլաքեան

## Ծանօթագրութիւններ
Գարլոս Պիանչի

**Գարլոս Արսեսիօ Պիանչի** (, ), Արժանթինի նախկին ֆութպոլիստ, 2012 թուականին դեկտեմբեր 17-ին նշանակուեցաւ արժաթինեան Պօգա Ճունիորզի գլխաւոր մարզիչը։ Իր ֆութպոլային ասպարէզի ընթացքին միայն խաղցած է ֆրանսական եւ արժանթինեան ակումբներու մէջ։ Մարզչական ասպարէզի ընթացքին մարզած է հրչակաւոր ակումբներ, օրինակ՝ Ռոման եւ Աթլեթիգօ Մատրիտը։ Իր նշանակալի յաջողութիւնները ունեցած է Պօգա Ճունիորզի հետ, որու գլխաւորութեամբ Պոգա Ճունիորզը 4 անգամ յաղթած է Լիպերդատորեսը եւ 3 անգամ Միջմայրցամաքային բաժակները։

## Կենսագրութիւն
Պուենոս Այրէսի մէջ ծնած՝ Պիանչին մեծցաւ միջին դասի ընտանիքի մը մէջ։

1972-ին ան ամուսնացաւ Մարկրէթ Մերի Փիլլայի հետ եւ անոնք ունեցան երկու զաւակ՝ Մաուրօ Քարլոսը եւ Պրենտան։

Ներկայիս ունի չորս թոռ՝ Փոլը, Քարլոսը եւ Լուիսը (որոնք Մաուրոյի զաւակներն են) եւ Մաթէոն (Պրենտայի եւ *Huracán* պաշտպան Էտուարտօ Տոմինգեսի զաւակը)։

Անոր հայրը կը զբաղէր վաճառքի պաշտօնով, որուն մէջ Քարլոսը պարբերաբար կ'օգնէր, մինչեւ որ ան իր առաջին ելոյթը ունեցաւ որպէս խաղացող Վելեզ Սարսֆիլտի (*Vélez Sarsfield*) առաջին դիվիզիոնի ֆութպոլի ակումբին համար, որուն երկրպագուն էր։

### «Փոխարքայ» Մականունը
Վելեզ Սարսֆիլտի մարզիչ եղած ժամանակ ան ճանչցուած էր որպէս «Փոխարքայ», եւ այդ անունը տրուած էր մարզական գրող Վիքթոր Հիւկօ Մորալէսի կողմէ։ Պատճառը հիմնուած է ֆութպոլային եւ պատմական հիմքերու վրայ, քանի որ Պիանչին բազմաթիւ տիտղոսներ նուաճած է որպէս խաղացող եւ մարզիչ Վելեզ Սարսֆիլտի հետ։Ակումբը կը գտնուի Լինիերս թաղամասին մէջ, կոչուած՝ Փոխարքայ Լինիերսին ի պատիւ, որ 1800-ականներու սկիզբը կը ղեկավարէր Ռիօ տելա  Փլաթայի Փոխարքայութիւնը։

## Արտաքին հղումներ

* Արժանթինի փոխարքան. Մաս 1
* Արժանթինի փոխարքան. Մաս 2
* Վիճակագրութիւնը footballplayers-ի մէջ  Արխիւացած 2016-03-04  Wayback Machine
* Շրջագիծը fannet (չաշխատող հղում)
* Գարլոս Պիանչիի կենսագրութիւնը footballbiograph.ru 
* «Ոսկե խաղակօշիկի» դափնեկիրները fannet-ում  Արխիւացած 2012-01-01  Wayback Machine
* Շրջագիծը Futbol Factory-ի մէջ
* Ֆութպոլիստներու ցանկ, ովքեր մտցուցած են 100-էն աւելի գնդակ Ֆրանսայի առաջնութեան մէջ
* IFFHS-ի տուեալներով ֆութպոլի պատմութեան մէջ ազգային առաջնութիւններու լաւագույն 315 ռմբարկուներու ցանկը

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պուէնոս Այրէս ծնածներ
Ստորոգութիւն:1949 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:26 Ապրիլի ծնունդներ
Վինոկրատի Յանձնաժողով

**Վինոկրատի Յանձնաժողով** (եբրայերէն՝ ועדת וינוגרד; յանձնաժողովի պաշտօնական անունն է הוועדה לבדיקת ארועי המערכה בלבנון 2006 – «Լիբանանի մէջ 2006 թուականի ռազմական գործողութիւններու իրադարձութիւնները քննող յանձնաժողով») Իսրայէլի կառավարութեան կողմէ նշանակուած քննիչ յանձնաժողով մըն էր, որուն նախագահն էր հանգստեան կոչած դատաւոր Էլիյահու Վինոկրատ։ 

Այս յանձնաժողովը քննեց 2006-ի Լիբանանի պատերազմի (կամ «Լիբանանի Երկրորդ պատերազմ», ինչպէս կը կոչուի Իսրայէլի մէջ։ Կամ «Յուլիսեան պատերազմ», ինչպէս կ՚անուանուի Լիբանանի մէջ): Յանձնաժողովը իր առաջին լիագումար նիստը գումարեց 18 Սեպտեմբեր 2006-ին եւ սկսաւ լսել վկաներու ցուցմունքները նոյն տարուան Նոյեմբերի 2-ին: 30 Ապրիլ 2007-ին յանձնաժողովը հրապարակեց իր նախնական զեկոյցը՝ խստօրէն քննադատելով գլխաւոր որոշում կայացնողները:

Վինոկրատի Յանձնաժողովը կը դրուատուի, իբրեւ Իսրայէլի ժողովրդավարութեան ամրութեան եւ ինքնաքննադատութեան ատակութեան վկայութիւն, անգամ արժանանալով Հիզպ-Ուլլահ-ի ղեկավար նահատակ Սայյէտ Հասան Նասր-Ուլլահի գովասանքին:

Վինոկրատ Յանձնաժողովի վերջնական զեկոյցը կը հրապարակուի Երուսաղէմի 30 Յունուար 2008-ին:

## Տե՛ս նաեւ

* Էլիյահու Վինոկրատ։
* Ակրանաթի Յանձնաժողով։
* 44․ Պարտութիւն (գիրք)։ 
* Վիգէն Չըթըրեան։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Օսմանագիտութիւն

**Օսմանագիտութիւն**ը մարդկայնական գիտութիւններու միջ-մասնագիտական ճիւղ մըն է, որ կը զբաղի Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան, մշակոյթին, տարազներուն, կրօնին, արուեստին՝ ինչպիսիքն են գրականութիւնը եւ երաժշտութիւնը, գիտութիւնը, տնտեսութիւնը եւ քաղաքականութիւնը: Ան Արեւելագիտութեան, Արեւելեան-Ասիոյ ուսումնասիրութիւններու, ինչպէս նաեւ թրքական ուսումնասիրութիւններու ենթախումբ մըն է: Ըստ Մարք Տէյվիտ Պաէրի, Օսմանեան ուսումնասիրութիւնները «բարոյապէս մարտահրաւէրներու ենթակայ ասպարէզ» մըն է, որովհետեւ «Հայոց մեծ ցեղասպանութեան ժխտումը լայնօրէն տարածուած է»:

## Ծանօթագրութիւններ
Էլիյահու Վինոկրատ

մինի|141x141փքս|Էլիյահու Վինոկրատ
**Էլիյահու Վինոկրատ** (եբրայերէն՝ אליהו וינוגרד; 10, անգլերէն՝ Eliyahu Winograd Դեկտեմբեր 1926 – 13 Յունուար 2018) Իսրայէլի Գերագոյն Դատարանի նախկին դատաւոր եւ Թէլ- Աւիւի Շրջանային Դատարանի նախկին նախագահ։ 2006 թուականի Սեպտեմբեր 11-էն մինչեւ 2007 թուականի Ապրիլ 30, ան նախագահեց Վինոգրադի Յանձնաժողովը՝ հետաքննելու համար Իսրայէլի ձախողումները 2006-ի Իսրայէլ-Լիբանան հակամարտութեան ընթացքին։

## Տե՛ս նաեւ

* Վինոկրատի Յանձնաժողով։
* Ակրանաթի Յանձնաժողով։
* 44․ Պարտութիւն (գիրք)։ 
* Վիգէն Չըթըրեան։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Տապեղ

**Տապեղ** ()‘ յունահռոմէական յատուկ տապեղի խաղ է։ Կը համարուի արդի նարտի ուղղակի նախորդը։

## Պատմութիւն

Ըստ ստուգաբանութիւններուն Իսիտոր Սեւիլեանին, թապուլա առաջին անգամ յօրինեց յոյն զինուոր մը Տրովադայի պատերազմին՝ Ալեան անունով։ «τάβλη»-ի հնագոյն պահպանուած նկարագրութիւնը բերուած է Ագաթիասին (Ք.Ա. VI դար) աշխատութեան մէջ, որ նուիրուած է բիւզանդական կայսր Զենոնին (մօտաւորապէս 474-475; 476-491)։ Ան կը նկարագրէ խաղ մը, որուն մէջ Զենոնի դիրքը կը փոխուի ուժեղէն մինչեւ շատ թոյլ անյաջող նետումէն ետք խաղաքարերուն։ Այս նկարագրութեամբ XIX դարուն Պէք Տէ Ֆուքուրէն կարողացաւ վերականգնել խաղի կանոնները։ Խաղը կը խաղային տախտակի վրայ, որ գրեթէ նոյնն էր արդիական նարդիի տախտակին հետ՝ 24 կէտերով, 12-ական ամէն կողմը։ Երկու խաղացողները ունէին 15 հատիկ իրարմով եւ կը շարժէին զանոնք հակառակ ուղղութիւններով տախտակին շուրջը, երեք խաղաքարերու (զառերուն) նետումներով։ Մրցակիցը կարող էր զարնել հատիկները, որոնք կանգնած էին տախտակին վրայ մէկ առ մէկ:. Այդպիսի հատիկի զարնումը, զայն խաղին մէջ վերադարձնելը եւ քայլէ զերծ մնալը (ձեռք քաշելը) ունէին նոյն կանոնները, ինչպէս հիմա։ Արդիական նարտիէն մէկ տարբերութիւնն էր երրորդ խաղաքարի գործածութիւնը եւ երկրորդը՝ տախտակէն դուրս հատիկներու խաղին մասնակից դարձնելը, այլ ոչ թէ առաջին կէտէն:

Ակաթիասի նկարագրութեան մէջ կայսր Զենոն սպիտակ հատիկներ ունէր (նկարին մէջ կարմիրներ)՝ եօթը հատիկ մէկ կէտի վրայ, երկու հատիկ երեք կէտերու վրայ եւ մէկական հատիկ երկուքին վրայ։ Զենոն նետեց երեք խաղաքարերը եւ անոնց վրայ ելան 2, 5 եւ 6։ Ինչպէս նարտի խաղին մէջ, Զենոն չէր կրնար հատիկները շարժել դէպի մրցակիցին երկու կամ աւելի հատիկներով գրաւուած կէտերը։ Երեք հատիկները գործածելու միակ միջոցն էր բաժնել երեք խումբերը, որոնք կազմուած էին երկու հատիկներէ եւ այսպիսով զանոնք խոցելի ընել մրցակիցին քայլին դիմաց։

Տապեղը, ամենայն հաւանականութեամբ, յառաջացած է *[[Ludus duodecim scriptorum|Ludus Duodecim Scriptorum]]*ի խաղի զարգացման արդիւնքով, որուն մէջ *կար* եւս մէկ շարք *կէտեր* կեդրոնին մէջ։

«τάβλη» բառը մինչեւ հիմա կը գործածեն նարտին նշելու համար Յունաստանի մէջ, նաեւ Թուրքիայի մէջ (որպէս թաւլը) եւ Ռումանայի մէջ (որպէս թապլա), այս երկիրներուն մէջ նարտին կը մնայ ժողովրդական խաղ մը քաղաքային հրապարակներուն եւ սրճարաններուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ Մշակոյթ
Վահանակրեայ

**Վահանակրեայ** կամ երբեմն (***վահանակրիայ''', '''վահանակրեա''', '''վանակրիայ''', '''վանակրեայ''', '''վանակրեա***) (Եկած է գրաբարէն իր հերթին *Վահան* +‎ *-ա-* +‎ *կրեայ* (կրիայ)-էն։ Բառապատճէն է -ի։)՝ դիցաբանական ծովային արարած մըն է, որ տարբեր կերպերով կը նկարագրուի որպէս մեծ կէտ կամ վիթխարի ծովային կրիայ, եւ հսկայ ծովային հրէշ մը, որ ունի ահագն բարձրաւանդակի մը վրայ։ Անկախ անոր ձեւէն, ան միշտ կը նկարագրուի այնքան հսկայական ըլլալով, որ յաճախ կը կարծուի ժայռոտ կղզի մը, ծածկուած աւազաններով եւ բուսականութեամբ։

## Առասպել

Ըստ առասպելին, որ շարադրուած է «Նաւարկութիւն Սուրբ Պրենդանին» (մօտաւորապէս 1100 թուականին)՝ Պրենդան եւ իր ուղեկիցները (քահանաներ) ծովային ճամբորդութենէ ետք կանգ առին կղզիի մը մօտ։ Կղզին քարքարոտ էր, անոր վրայ խոտ չէր բուսներ, ծառերը հոն հազուադէպ կ'աճէին, իսկ ափին վրայ աւազ չկար։ Պրենդանի ուղեկիցները մտան այդ կղզին, իսկ Պրենդան մնաց նաւուն վրայ։

Առաւօտեան Պրենդանի «ախպարները» սկսան կղզի տանիլ նաւէն հում միս՝ որպէսզի զայն աղ դնեն, ինչպէս նաեւ ձուկ, որ բերած էին այլ կղզիէ մը։ Ասիկա ընելէ ետք, անոնք կաթսան դրին կրակի վրայ։ Երբ փայտերը բորբոքեցան եւ կաթսան սկսաւ տաքնալ, կղզին յանկարծ սկսաւ դողալ։ Քահանաները շտապեցին դէպի նաւը՝ ձգելով այն ամէնը, ինչ որ բերած էին ափին։ Այն բանէն ետք, երբ նաւը հեռացաւ, կղզին անհետացաւ ովկիանոսին մէջ։

Նաւուն մէջ Սուրբ Պրենդան պատմեց ուղեկիցներուն, թէ անիկա ինչ էր. «Ախպարնե՛ր, դուք կը զարմանաք թէ ինչ պատահեցաւ այս կղզիին հետ»։ Անոնք պատասխանեցին. «Մենք շատ կը զարմանանք» եւ աւելցնելով՝ «մեծ վախ մը պատեց մեզ»։ Ան ըսաւ անոնց. «Որդինե՛ր, պէտք չէ վախնաք։ Աստուած ինծի բացայայտեց այս գիշեր սուրբ տեսիլքով, թէ անիկա ի՛նչ է։ Անանկ բան մը, որուն վրայ մենք էինք, կղզի մը չէ, այլ ձուկ մըն է։ Ամէնամեծը ովկիանոսի բոլոր արարածներէն։ Անիկա մշտապէս կը փորձէ իր քիթով հասնիլ պոչին, սակայն չի կրնար իր հսկայական երկարութեան պատճառաւ։ Իսկ անոր անունն է Վահանակրեայ»։

## Պատկերացումի զարգացում

* Սուրբ Մալոյի կենսագրութեան մէջ կայ «Պասխալ» կիթի մը մասին պատմութիւն, որ շատ նման է Յասկոնտիի առասպելին։ Ծովային հրէշի մասին պատմութիւնը, որ սխալմամբ կղզիի մը նմանցուած է, նաեւ կը հանդիպի Սինդբադ-Ծովագնացին պատմութեան մէջ։ «Կնոյկ-Գորբունկ» հեքիաթին մէջ Պ. Պ. Երշովի ստեղծած հերոսը կը հանդիպի ձուկի մը, որ կղզիի մը վերածուած է։ Հերոսներու հանդիպումները հսկայական ծովային հրէշներու հետ բազմիցս կը հանդիպինք տարբեր գրական գործերու մէջ, սկսած «Յովնան մարգարէի գիրքէն»։ XIX դարուն, օրինակ, այս թեման կը հանդիպի «Փինոչչիօ» եւ «Մյունխհաուզենի արկածներ» գիրքերուն մէջ։ 
* Վահանակրեայ անունով ձուկը կը կոչուի Յասկոնտի մանկական գիրքին մէջ «Լուի եւ Ֆրանկի արկածները» Կերոլայն Ուայթէն։ Անոր խօսքերով, անուան նշանակութիւնը կապուած է Սուրբ Բրենդանի առասպելին հետ։
## Ծանօթագրութիւններ
Ֆրանսական Հիւսիսային Ափրիկէ

**Ֆրանսական Հիւսիսային Ափրիկէ** (), գաղութատիրական պետութիւն մըն է Ֆրանսայի հիւսիսային Ափրիկէի մէջ՝ XIX եւ XX դարերուն։ Կը ներառէր Ալճերիան, Թունուզը, Մարոքը։

## Պատմութիւն
1830 թուականին, ֆրանսացիները սկսան գաղութացնել հիւսիսային Ափրիկէն։ Երկրին լաւագոյն հողերը բնակեցուեցան Եւրոպայէն գաղթականներով։ 1847 թուականին ֆրանսացիները լիովին գրաւեցին Ալճերիան եւ 1848-ին անիկա յայտարարուեցաւ Ֆրանսայի տարածք, բաժնուեցաւ գաւառներու՝ պրեֆեկտներու գլխաւորութեամբ, որոնք կը վերահսկուէին Ֆրանսայի գլխաւոր նահանգապետէն։ 1881 թուականին Ֆրանսա ներխուժեց Թունուզ եւ նոյն տարուան Մայիս 12-ին ստիպեց Թունուզի Պէյին ստորագրել Պարդոյի դաշնագիրը, ֆրանսական հովանաւորութեան փաստացի հաստատման մասին։ Սակայն զինուած պայքարը տեւեց գրեթէ մինչեւ XIX դարու վերջը։

Մարոքի մէջ հովանաւորութեան պաշտօնական հաստատումը տեղի ունեցաւ 1912 թուականի Մարտ 30-ին: Մարոքի ցեղերու զինուած դիմադրութիւնը ֆրանսացիները կարողացան ճնշել միայն 1920-ական թուականներու վերջերը։ Բ. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Ֆրանսական հիւսիսային Ափրիկէի տարածքին ծաւալեցան ռազմական գործողութիւններ։ 1942 թուականի Նոյեմբերին դաշնակից ուժերը ներխուժեցին գաղութ եւ քանի մը օր տեւած մարտերէ ետք ազատագրեցին Հիւսիսային Ափրիկէի տարածքը Վիշիի ռեժիմի զօրքերէն։ Թունուզը եւ Մարոքը անկախութիւն ստացան 1956 թուականին, Ալճերիան՝ 1962 թուականին։

## Բաղկացուցիչ մասեր
Ֆրանսական Հիւսիսային Ափրիկէն կը բաղկանար հետեւեալ տարածքներէն․

* Ֆրանսական Ալճերիա (այժմեան Ալճերիա). նախ որպէս նուաճուած տարածք, իսկ հետագային՝ որպէս ֆրանսական նահանգներու (départements) ամբողջութիւն։
* Թունուզի ֆրանսական հովանաւորութիւն (փրոթեքթորա) (այժմեան Թունուզ)։
* Մարոքի ֆրանսական հովանաւորութիւն (փրոթեքթորա) (այժմեան Մարոք, առանց Սպանիոյ տիրապետութեան տակ գտնուող գօտիներուն, անքլաւներուն եւ ամրացուած տարածքներուն)։

Այս անուանումը այսօր ունի պատմական իմաստ, որուն հետ նաեւ կը կապուին, մասնաւորաբար, AFN-ի (Ֆրանսական Հիւսիսային Ափրիկէի) նախկին մարտիկները։

## Ծանօթագրութիւններ
Ազիզ Սուրիէլ Աթիյա

alt=Միշիկընի Համալսարանի ուսուցչապետ Աթիայի կաճառական դիմանկարը|մինի|222x222փքս|''Միշիկըն''ի Համալսարանի ուսուցչապետ Աթիայի կաճառական դիմանկարը
**Ազիզ Սուրիէլ Աթիյա** (արաբերեն՝ عزيز سوريال عطية, եգիպտերէն/ղպտերէն՝ Ⲁⲍⲓⲍ Ⲥⲟⲩⲣⲓⲁⲗ Ⲁϯⲁ, անգլերէն՝ Aziz Suryal Atiya; Յուլիս 5, 1898 – Սեպտեմբեր 24, 1988)։ Եգիպտացի ղպտագէտ, պատմաբան եւ գիտնական, իսլամական ու Խաչակրաց ուսումնասիրութիւններու մասնագէտ:

Աթիյա հիմնադրած է Գահիրէի Ղպտական Ուսումնասիրութիւններու Հիմնարկը՝ 1950-ական թուականներուն։ Ան նաեւ հիմնադրած է Արեւելեան Ասիոյ (գաղութատիրական անուանումով՝ Միջին Արեւելքի) կեդրոնը՝ Եութա Համալսարանին մէջ:

Եութա Համալսարանին մէջ գտնուող անոր անուան՝ «Ազիզ Աթիյա» Գրադարանը, կը համարուի հիւսիսային Ամերիկայի մէջ գտնուող «Արեւելեան Ասիոյ» (գաղութատիրական անուանումով՝ Միջին Արեւելքի) ուսումնասիրութեանց հաւաքածոներու հինգերորդ ամենամեծը:

Եութա համալսարանին մէջ աշխատած ժամանակ, ուսուցչապետ (անգլերէն՝ Professor) Աթիա կը վերայայտնաբերէ Մորմոնական սուրբ գիրքերէն՝ «Աբրահամի Գիրք»-ին վերաբերող տասը կորսուած պրտաթուղթի (անգլերէն՝ Papyrus) բեկորներ, «Նիւ-Եորքի *Մետրոպօլիտ* Արուեստի Թանգարան»-ի արխիւներուն մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Պարթեւներ

**Պարթեւներ** կամ **պահլաւներ**, **պարթեւազներ**’ հին իրանալեզու ազգ մըն է։ Կայ կարծիք մը, թէ պարթեւները սկիւթական գաղթականներէն ծագած են։ Ըստ Փոմփէոս Թրոկոսի-Յուստինոսի տուեալներուն, սկիւթները հիմնեցին Պարթեւներու թագաւորութիւնը։

## Ազգագրութիւն

Հնադարեան ժամանակներուն Միջին Ասիոյ տափաստաններուն մէջ կը բնակէին քոչուոր ցեղեր՝ մասքութները (սագճիկերը հին իրանական աղբիւրներուն մէջ)՝ հաւանաբար սկիւթական ծագումով։ Մօտաւորապէս III դարուն Ք.Ա. այդ ցեղերէն մէկ քանին միացան ցեղային դաշնակցութեան մը մէջ եւ յայտնի դարձան որպէս դահեր։

Արեւմտեան դահերուն մէջ գերիշխանութիւնը նուաճեց պարթեւներու ցեղը, որմէ ծագեցան ապագայ առաջնորդները եւ Պարթեւստանի հիմնադիրները՝ Արշակ եւ Արշակ II։ Իրենց իշխանութեան տակ միաւորելով ցեղերը՝ Արշակի գլխաւորութեամբ, դահերը ներխուժեցին շրջան մը, որ հին պարսկական աղբիւրներուն մէջ կը կոչուէր Պարթեւստան։ Անոր բնակչութիւնը կազմուած էր այն ժամանակ արդէն վաղուց նստակեաց կեանքի անցած եւ արեւմտա-իրանական ժողովուրդներէն՝ ովասիսային երկրագործութեամբ զբաղող։

Հաստատուած կարծիքը, թէ նուաճողները ձուլուեցան տեղի բնակչութեան հետ, որ կը կոչուէր պարթեւներ, չի համապատասխաներ իրականութեան։ Նախապարթեւական ժամանակաշրջանի աղբիւրներուն մէջ բացակայ էր *պարթեւներ* եզրը։ Պարթեւներ անունը տրուեցաւ իրենց, հաւանաբար, յոյներուն կողմէ, ըստ Պարթեւստան շրջանի անուան, որ նուաճուած էր պարթեւներու ցեղերէն։ Իրենք զիրենք «պարթեւներ» կը կոչէին *Pahlavan* բառով (ամենայն հաւանականութեամբ, իշխող ցեղի ինքնանուանումը՝ պարթեւներու)։
## Լեզու
Ցեղին լեզուն պառններուն, որոնք վտարեցին յոյն-մակեդոնացի նուաճողները, որոնք իշխանութիւնը գրաւեցին Իրանի մէջ եւ հիմնեցին Պարթեւական Թագաւորութիւնը, կը պատկանէր իրանական լեզուներու արեւելեան խումբին, ինչպէս նաեւ քոչուոր իրանական ցեղերու լեզուները սագճիկերու եւ մասքութներու։ Նուաճելով տեղական ժողովուրդները, անոնք անցան իրենց բազմաթիւ հպատակներուն լեզուին, որոնք կը խօսէին արեւմտա-իրանական լեզուներով, որոնց հիման վրայ ձեւաւորուեցաւ պարթեւական լեզուն, որ կը պատկանի իրանական լեզուներու հիւսիս-արեւմտեան խումբին։

## Ծանօթագրութիւններ
Էտուըրտ Սայիտ

alt=Էտուարտ Սայիտ|մինի|209x209փքս|Էտուըրտ Սայիտ
**Էտուըրտ Սայիտ** կամ **Էտուըրտ Ուատիի Սայիտ** (անգլերէն՝ Edward Wadie Said, 1 Նոյեմբեր 1935 – 24 Սեպտեմբեր 2003) պաղեստինցի-ամերիկացի կաճառական (անգլերէն՝ academic, ֆրանսերէն՝ académicien), դասախօս, գրաքննադատ եւ քաղաքական գործիչ։ Իբրեւ գրականութեան դասախօս Քոլոմպիոյ Համալսարանին մէջ, ան յետ-գաղութային ուսումնասիրութիւններու (անգլերէն՝ Post-Colonial studies) հիմնադիր անձնաւորութիւն մը ըլլալով, ան կը ճանչցուի իր Արեւելաբանութիւն (անգլերէն՝ Orientalism, 1978) գիրքով։ Այս առանցքային գրութեան մէջ, ան կը քննադատէ արեւմտեան աշխարհի ընկալումը Արեւելեան Ասիոյ (անգլերէն՝ West Asia, նաեւ կը կոչուի Միջին արեւելք) եւ ընդհանուր առմամբ արեւելքի (անգլերէն՝ Orient) մասին։

## Ծանօթագրութիւններ