open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կամախ

**Կամախ**, Դարանաղի գաւառին մէջ, Երզնկայէն հարաւ-արեւմուտք, Եփրատի ձախ ափին, Թանաձոր վտակին վրայ, պատմական Անի-Կամախ բերդաքաղաքն է եւ անցեալին մեհենական դպրութեան կեդրոն եւ թագաւորներու գերեզմաննոց եղած է:

Արեւմտեան Հայաստանի Կամախ գիւղաքաղաքը հին ժամանակ ամրոց եղած է Անի անունով, յիշատակուած է նաեւ իբրեւ բերդ, բերդաքաղաք։ Ոմանք Անի այդ անունը ծագած կը համարեն Անահիտ աստուածուհիի անունէն, որուն պաշտամունքը լայն տարածում ունեղած է հեթանոսական շրջանի Հայաստանին մէջ։ Պարսպապատ հինաւուրց բերդին մէջ կային կիսաւեր եկեղեցիներ, գետնափոր անցքեր եւ իշխանական ապարանքներու մնացորդներ: Մեծ Եղեռնի նախօրեակին ունէր 550 տուն թուրք եւ 50 տուն հայ բնակիչ: Կամախի եւ Երզնկայի ու շրջակայքի բնակիչներէն շատեր 1915-ին կոտորուեցան Կամախի կիրճին մէջ:

12-13րդ դարերէն ետք Անի ամրոցը չէ յիշատակուած եւ վերանուանուած է Կամախ, որ կոչուած է նաեւ Անի-Կամախ՝ մայրաքաղաք Անիէն տարբերելու համար։ Կամախ անուան ծագման եւ իմաստաւորման մասին նոյնպէս գոյութիւն ունին տարբեր վարկածներ։

Կամախը կը գտնուի Արեւմտեան Եփրատի ձախ ափին, Երզնկա քաղաքէն 42-44քմ հարաւ-արեւմուտք, լերան վրայ։ 

Ք.Ա. 4-1 դարերուն  Անի-Կամախը Փոքր Հայքի կեդրոնն էր եւ Մեծ Հայքին միացուած էր Տիգրան Բ․–ի օրօք, Ք.Ա. 66 թուականին։ Յետագային այն Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Դարանաղի գաւառի գլխաւոր բերդն ու կեդրոնը եղած է։ 

## Պատմամշակոյթային կողթողներ
Անի-Կամախը մեր ժողովուրդի պատմութեան մէջ նախ եւ առաջ յայտնի էր իբրեւ Արտաշէսեան ու Արշակունի թագաւորներու յայտնի ամրոցներէն մէկը։ Այստեղ պահուած է անոնց արքունական գանձերու մէկ մասը։

Անի–Կամախին մէջ կը գտնուէր նաեւ Արշակունի թագաւորներու գերեզմանոցը։ Անի–Կամախի գանձարանը կողոպտուած է 369 թուականին, Շապուհ Բ․-ի գլխաւորութեամբ Հայաստան արշաւած պարսկական զօրքերու կողմէ։

19-20րդ դարերուն Կամախ սովորական գաւառական բնակավայր եղած է, 1872—1873 թուականներուն ունեցած է 2000 հայ եւ թուրք բնակիչ, 20-րդ դարու սկիզբը անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր 15000 անձի, որուն մօտաւորապէս կէսը կը կազմէին հայերը։ 

1915-ի մեծ Եղեռնէն ետք այլեւս հայեր չէին մնացած, միայն 2-3 տարի անց ընդամէնը 100 կամախցի հայ տարագիրներ կրկին վերահաստատուած են իրենց հայրենի քաղաքը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Արծն

**Արծն**, պատմական քաղաք, որ կը գտնուէր Բարձր Հայքի Կարին գաւառին մէջ, Արեւմտեան Եփրատի վերին հոսանքի տարածքին։ Յայտնի է իր բնական հարստութիւններով (նաւթ, քարածուխ, երկաթ, հանքային ջուրեր) եւ արգաւանդ հողերով։

Արծն քաղաքին տեղը հնագոյն ժամանակներէ ի վեր գոյութիւն ունեցած է սովորական բնակավայր, որ քաղաքի  վերածուած է միայն 10-րդ դարէն, երբ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ վերելք կ’ապրէին արհեստագործութիւնն ու առեւտուրը։ 

11-րդ դարու առաջին կիսուն իր զարգացման գագաթնակէտին հասած այդ քաղաքին մասին վկայութիւններ ունին ոչ միայն հայ, այլեւ բիւզանդական ու արաբական մատենագիրները։ Բիւզանդացի պատմագիրներ Յովհաննէս Ակիլիցէսի ու Կեդրենոսի վկայութեամբ, սելճուկներու կողմէ 1049 թուականին քաղաքը գրաւելու ժամանակ միայն սպաննուածներու թիւը կը հասնէր 150 հազար անձի, իսկ արաբական մատենագիր Իպն Ալ Ասիր կը հաղորդէ, որ քաղաքէն վերցուած աւարը այնքան շատ եղած է, որ 10 հազար սայլով հազիւ տարած են:

Արծն ունեցած է հարիւրաւոր ճարտարապետական կոթողներ. Մատթէոս Ուռհայեցի վկայութեամբ, միայն անոր եկեղեցիներու թիւը կը հասնէր 800-ի։

Սելճուքեան հորդաները 1049 թուականի արշաւանքի ընթացքին կը յարձակին Արծնի վրայ եւ այն հիմնայատակ կը կործանեն։ Վաղեմի քաղաքին տեղը նոր ժամանակներուն կը յիշատակուի Խարարզ անունով գիւղը։

19-րդ դարու վերջերը եւ 20-րդի սկիզբները ունեղած է մօտ 1000 բնակիչ, որոնցմէ աւելի քան 800-ը հայեր եղած են։ Անոնց մեծագոյն մասը ոչնչացած է 1915-ի Ցեղասպանութեան ժամանակ, իսկ հազիւ փրկուածները գաղթեցին տարբեր երկիրներ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ
Տեւրիկ

**Տեւրիկ,** քաղաք՝ հին հռոմէական քարտէսներուն մէջ, նշուած՝ *Տեւկիլա* ձեւով, արաբները կոչած են *Ապրիկ*, թուրքերը՝ *Դիւրիկ*։ 

Տեւրիկը կը յիշատակուի իբրեւ ճանապարհային կայան, գիւղաքաղաք, բերդաքաղաք եւ քաղաք։ Կը գտնուէր Զիմարայէն Մալաթիա տանող ճանապարհին, Եփրատի աջակողմեան վտակ՝ Տեւրիկ գետի ստորին հոսանքին վրայ։

Քաղաքին բերդը կը գտնուէր բարձրաւանդակին վրայ։ Տեւրիկի հովիտը ամբողջովին ծածկուած էր այգեստաններով եւ պարտէզներով։ Ունէր ընտիր խաղող եւ գինի։ Շրջակայքը կային երկաթի հանքավայրեր։ 

Տեւրիկ ունէր հայկական երեք եկեղեցիներ։ Կը գործէին հայկական երկու վարժարաններ, որոնցմէ մէկը կը կոչուէր Ներսիսեան կամ Ազգային վարժարան եւ ԺԹ. դարու 70-ական թուականներուն ունէր երկսեռ 500 աշակերտ ու 14 ուսուցիչ, իսկ միւսը անհամեմատ փոքր էր եւ կը պատկանէր բողոքական հայերուն։

Քաղաքը հիմնադրուած է 855 թուականին՝ Պաւլիկեան շարժման յայտնի առաջնորդ Կարբէասի կողմէ։ Հին ժամանակներուն ունեցած է շուրջ 1200 տուն, որոնց կէսէն աւելին հայկական։ 

Բիւզանդացը Բարսեղ կայսրը 873-ին գրաւած եւ քարուքանդ ըրած է պաւլիկեան շարժման այդ հզօր կեդրոնը։

ԺԶ. դարու սկիզբը, Տեւրիկին տիրած են Օսմանցիները։

ԺԹ. դարու վերջերը բնակչութեան թիւը կը հասնէր 10 հազարի, իսկ 1915-ին՝  Ցեղասպանութենէն առաջ՝ 12 հազարի, որմէ 4000-ը հայեր էին։ Տեւրիկի հայ բնակչութիւնը նոյնպէս ենթարկուած է թուրք ցեղասպաններու արհաւիրքներուն։ Անոր մէկ մասը բնաջնջուած է, իսկ միւս մասը՝ տեղահանուած։ 

1955 թուականի տուեալներով հոն կը բնակէր 5 հայ ընտանիք։ Իսկ 1951-ին՝ անոր ամբողջ բնակչութեան թիւը կը հասնէր ընդամէնը 6000-ի։

Միսաք Մեծարենց ծնած է Տեւրիկ գաւառի Ակնի շրջանի Բինկեան գիւղը:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Հեւսէլի Այգիները

աջից|frameless|197x197փքս
**Հեւսէլի Այգիները** 70 ք․մ․ ընդհանուր տարածք զբաղեցնող պտղատու այգիներ են։ Տիգրանակերտի 8 հազարամեայ այգին՝ «մշակոյթի այգի» անուան տակ, համաշխարհային մշակութային ժառանգութեան ցանկին մէջ ներառուած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութիւն
ԵՊՀ Արևելագիտութեան Բաժանմունք

**ԵՊՀ** **Արևելագիտութեան** **Բաժանմունք**, Երեւանի Պետական համալսարանի կազմին մէջ գոծող բաժանմունք։

## Պատմութիւն
Արեւելագիտութեան առաջին դասախօսը գրականագէտ եւ արեւելագէտ Գէորգ Ասատուրն էր, ով 1921 թուականին աշխատանքի կը հրաւիրուի որպէս Վրացերէնի եւ Արեւելքի գրականութեան դասախօս։ 1923 թուականին Թաւրիզէն ԵՊՀ կը հրաւիրուի լեզուաբան Հրաչեայ Աճառեանը: Ան կը դասաւանդէ բազմաթիւ առարկաներ, անոնցմէ են՝ Պարսկերէնը, Սանսքրիթը, Պարսից Լեզուի (Պարսկերէնի) Պատմութիւնը, եւ այլն․․․ 1940 Թուականի Սեպտեմբերէն Աճառեանը նախաձեռնութեամբ կը ստեղծուի արեւելեան բանասիրութեան լսարանը (*ամբիոն*)։ Նոյն թուականին կը բացուի նաեւ Արեւելեան լեզուներու եւ գրականութեան բաժինը իր երկու՝ Իրանական ու Արաբական ճիւղերով։ Որպէս առանձին կառոյց, Արեւելագիտութեան Բաժանմունքը կը կազմաւորուի 1968 թուականին։ Բաժանմունքի ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*) Գէորգի Նալբանդեանը։ Նախնական շրջանին բաժանմունքը ունեցած է մասնագիտական երկու լսարան՝ Արեւելեան Բանասիրութեան եւ Արեւելքի Պատմութեան լսարանները։

Բաժանմունքը սերտ կապեր հաստատած է արտաշխարհի արեւելագիտական նշանաւոր կեդրոններու հետ՝ Իրանի, Եգիպտոսի, Սուիոյ, Արաբական Միացեալ Իշխանութիւններուն (*Էմիրութիւն*), Լիբանանի համալսարաններուն համապ զուգակշիռ լսարաններու եւ առանձին գիտնականներու հետ։ Բաժանմունքը կը համագործացկցի նաեւ Մատենադարանի, Իրանագիտական Կովկասեան կեդրոնի, «Իրան-Նամէ» արեւելագիտական հանդէսի եւ արեւելագիտական այլ կեդրոններու հետ։

## Լսարաններ
Ներկայ պահուս Արեւելագիտութեան բաժանմունքէն ներս կը գործեն Իրանագիտութեան, Արաբագիտութեան եւ Թիւրքագիտութեան լսարանները (ամբիոնները)։ Արեւելագիտութեան այժմու պահանջներուն համապատասխան՝ բաժանմունքին մէջ կ՛ուսումնասիրուին նաեւ Հնդկերէն (Հինտի /Ուրտու), Սանսքրիթ, Պէլուճերէն, Քուրտերէն եւ Եբրայերէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Բաբերդ

**Բաբերդ,** Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներէն, որ մեզի յայտնի է անուան այլ տարբերակներով՝ *Բայբուրդ, Սմբատաւան* եւ այլն։ 

## Աշխարհագրութիւն
Կը գտնուի Ճորոխի ձախ ափին, երեք կողմէն շրջապատուած է ցածրադիր լեռներով, իսկ հարաւային մասի հարթավայրով կապուած է Կարինի՝ ծովի մակերեւոյթէն 1680մ բարձրութեան վրայ, Կոփ լերան ստորոտը: Ճորոխ գետը կ'անցնի քաղաքին մէջէն` սաստիկ սրընթաց վազքով, շրջան կ'ընէ բերդին շուրջ, եւ ապա մեծ շառաչումով կ'անցնի նեղ ու սպառաժուտ կիրճէ մը: Քաղաքին երկու մասերը իրարու կապուած են հինգ քարաշէն կամուրջներով:

Բաբերդի գիւղերն են` Ուրումէլի, Ալմշկա, Վանք, Հաւուկ, Խոփուր, Խայէկ, Քարաւեր, Տանձոտ, Իշբոնոս, Առիւծկա, Աւերակ, Լուսհոնգ եւ Սղըրջիկ: Ձմեռը կարճատեւ է եւ խստաշունչ, ամառը` չոր եւ տոթակէզ:

Բաբերդի շրջակայքը կան արծաթի պաշարներ եւ պղնձահանքեր։ Շրջակայքը կը բխին նաեւ հանքային աղբիւրներ։

## Պատմութիւն
Յիշատակուած է իբրեւ բերդաքաղաք եւ քաղաք։ Հին ժամանակ այն վարչականօրէն կը մտնէր Մեծ Հայքի Սպեր գաւառին, իսկ նոր ժամանակներուն՝ Էրզրում նահանգի Էրզրում գաւառին մէջ։

Հայոց պատմութեան մէջ Բաբերդը առաջին անգամ յիշատակած է Մովսէս Խորենացի՝ առաջին դարու քաղաքական դէպքերուն առթիւ։ Հայաստանի 387 թուականի բաժանմամբ Կարնոյ աշխարհի (Բարձր Հայք) կազմին մէջ Բաբերդ նոյնպէս անցած է Բիւզանդական կայսրութեան տիրապետութեան տակ։ 

Իբրեւ բերդաքաղաք եւ տարանցիկ ճանապարհի վրայ գտնուող առեւտուրի կարեւոր կեդրոն, Բաբերդը յաճախակի դարձած է արտաքին նուաճումներու առարկայ։ 

19-րդ դարու վերջերը անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր 6000-ի, իսկ առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին՝ 30000-ի, որոնցմէ 10000-ը՝ հայեր էին։

Բաբերդը միջնադարեան Հայաստանի գրչութեան նշանակալի կեդրոններէն էր եւ եպիսկոպոսանիստ էր։ Այստեղ 13-15րդ եւ 17-րդ դարերուն գրուած տարբեր բնոյթի ու բովանդակութեան ձեռագիրներ հասած են մինչեւ մեր օրերը։ Հայկական մշակութային կեանքը մէկընդմիշտ մարած է 1915-ի Ցեղասպանութենէն ետք, երբ քաղաքը ի սպառ հայաթափ եղած է։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Բաբերդի հինաւուրց բերդը կառուցուած է քաղաքին հիւսիսային կողմը, բրգաձեւ  քարալերան մը կատարին եւ երեք կողմէն շրջապատուած է դժուարամատչելի լեռներով: Բերդը ունեցած է կրկնակի պարիսպներ, որոնց մեծ մասը, նաեւ բերդին ներսի շէնքերը եւ եկեղեցին կործանած են ռուս-թրքական 1829-ի պատերազմին ժամանակ:

Բագրատունեաց տոհմին  պատկանող պատմական այս ոստանը եպիսկոպոսանիստ էր եւ ունէր չորս եկեղեցի. Սուրբ Աստուածածին, Հրեշտակապետաց, Սուրբ Յովհաննէս եւ Սուրբ Աստուածամայր:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Գէորգ Տէր Վարդանեան

**Գէորգ Տէր Վարդանեան** (), պատմաբան, մանկավարժ, պատմական գիտութիւններու դոկտոր։ Մատենադարանի գլխաւոր աւանդապահ, ձեռագրագիտութեան բաժնի վարիչ, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանի եւ Երեւանի Պետական համալսարանի դասախօս։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Շամշատինի շրջանի Ներքին Կարմրաղբիւր գիւղին մէջ։ 1968 թուականին աւարտած է իր ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցը։

1968-1973 թուականներուն ուսանած է Երեւանի Պետական համալսարանի Պատմութեան ֆաքիւլթէի հնագիտութեան, աղբիւրագիտութեան եւ ազգագրութեան բաժնէն ներս։ Վկայուած է պատմաբան-աղբիւրագէտի մասնագիտութեամբ։

## Մանկավարժական եւ գիտական գործոինէութիւն
1974 թուականին աշխատանքի անցած է Մատենադարանէն ներս։ 1978 թուականին եղած է աւագ գիտաշխատող եւ գլխաւոր աւանդապահ։ 1992 թուականէն սկսեալ ձեռագրագիտութեան բաժնի վարիչը եղած է եւ գլխաւոր աւանդապահը։

1995-1998 թուականներուն զբաղեցուցած է Հայաստանի Ազգային գրադարանի տնօրէնի պաշտօնը։ 2016 թուականին ստացած է պատմական գիտութիւններու դոկտոր աստիճանը։

Գէորգ Տէր Վարդանեան մեծ հեղինակութիւն մըն է հայ ձեռագրագիտութեան ասպարէզին մէջ, հայերէն ձեռագիր մատեանի բազմահմուտ եւ քաջատեղեակ մասնագէտ մը։ Բացառիկ է իր դերը՝ «Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան մատենադարանի» բազմահատորեակի կազմման եւ խմբագրման գործին մէջ։

Շուրջ 200 յօդուածներու, ուսումնասիրութիւններու եւ մենագրութիւններու հեղինակ է։ Զգալի է նաեւ իր մանկավարժական վաստակը։ Տարիներ շարունակ դասաւանդած է Երեւանի Պետական համալսարանին եւ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Գէորգեան հոգեւոր ճեմարանին մէջ։ Պատրաստած է ձեռագրագէտներ Մատենադարանէն ներս։

Միջազգային բազմաթիւ գիտաժողովներու մասնակցած ըլլալու եւ այլալեզու իր հրապարակումներուն շնորհիւ մեծ համբաւ ունեցած է նաեւ միջազգային հայագիտութեան ուղղութեամբ։ Այս հանգամանքի լաւագոյն վկայութիւններէն մին այն է, որ Մխիթարեան միաբանութեան հրաւէրով տարիներ շարունակ պարբերական այցելութիւններ կատարած է Սուրբ Ղազարի մատենադարանի ձեռագրական նիւթի մատենագիտական-ձեռագրագիտական մշակման նպատակով։

Մեծ է նաեւ իր վաստակը արտերկրի մէջ հայկական մշակոյթը ներկայացնելու ուղղութեամբ՝ ձեռագրական ցուցահանդէսներու կազմակերպման ասպարէզին մէջ։ 

## Պարգեւներ

* 2008 թուականին Ֆրանսայի կառավարութեան հրամանագրով «Գրականութեան եւ արուեստներու շքանշան»ով պարգեւատրուած է։ 2007 թուականին Ֆրանսայի մէջ Հայաստանի տարուան շրջանակներէն ներս Մատենադարանի մասնակցութեամբ կազմակերպուած ցուցահանդէսներուն համար կատարուած է իր այս պարգեւատրումը։

* 2022 թուականին մշակոյթի ոլորտէն ներս ունեցած նշանակալի աւանդի, երկարամեայ աշխատանքային գործունէութեան համար եւ Թանգարաններու միջազգային օրուան կապակցութեամբ Հայաստանի Կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնամարզի նախարարութեան կողմէ պարգեւատրուած է ոսկէ մետալով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Սուրբ Աննա եկեղեցի (Եագուպիէ)

**Սուրբ Աննա եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ պատկանող եկեղեցի պատմական Կիլիկիոյ մէջ, Ատանայի վիլայէթի (հետագային՝ Հալէպի վիլայէթի) Պէյլանի գաւառակի Եագուպիէ գիւղին մէջ։ Ներկայիս կը գտնուի Սուրիոյ Իտլիպի մարզի Ճիսր ալ-Շուղուրի գաւառի Ալ-Ջանուտիայի շրջանին մէջ։

## Պատմութիւն
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան մամլոյ դիւանը կը յայտնէ, որ 6 Փետրուար 2023-ին տեղի ունեցած երկրաշարժին հետեւանքով տուժած է նաեւ Եագուպիէ գիւղը, իսկ եկեղեցին փլուզուած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական եկեղեցիներ
Դիադին

**Դիադին,** քաղաք կը գտնուի Արածանիի վերին հոսանքի աջ ափին, Պայազետէն մօտ 38 քմ արեւմուտք, Ծաղկանց լեռներու արեւելեան փէշերուն, Էրզրում-Պայազէտ ճանապարհին վրայ:

Քաղաքէն 5-6 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի Արածանիի բնական հռչակաւոր կամուրջը։ Կամուրջին բարձրութիւնն ու լայնքը աւելի քան 21 մ․ է։ Կամուրջէն քիչ մը հեռու, Արածանիի աջ ափին կը գտնուի Դիադինի հանքային ջուրերու մեծ աղբիւրը՝ գլխաւոր Գերմաւը։ Ջուրի ջերմութիւնը շատ բարձր է։

Դիադինը համանուն գաւառակի կեդրոնն է եւ կը մտնէ Էրզրում նահանգի Պայազէտ գաւառին մէջ։ 19-րդ դարու սկիզբները ունեցած է 500 տուն հայ եւ քիւրտ բնակիչ:

## Բնակչութիւն
Մինչեւ 19-րդ դարու 20ական թուականներու վերջերը Դիադինի բնակչութեան մեծագոյն մասը կազմած են հայերը։ Սակայն 1828-29 թուականներուն, ռուս-պարսկական պատերազմէն ետք այստեղի հայերը գրեթէ ամբողջութեամբ գաղթած են Արեւելեան Հայաստան: 

## Տնտեսութիւն
Դիադինի բնակիչները  գլխաւորաբար զբաղած են գիւղատնտեսութեամբ, արհեստներով ու առեւտուրով։ Անոր արհեստաւորներն ու առեւտրականները գերազանցապէս հայեր եղած են։

Դիադին ունեցած է իր բերդը, որ կը գտնուէր Արածանիի ժայռոտ ափին։ Մինչեւ 1843 թուականը այն կանգուն էր, իսկ յետագային վերածուած է աւերակներու կոյտի։

Գիւղաքաղաքին մէջ եղած է հայկական մէկ եկեղեցի Ս. Աստուածածին անունով։ Այն կանգուն  եղած է մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Շարուր

**Շարուր**, գաւառ, որ կազմուած է 1849 թուականին՝ անջատուելով Նախիջեւանի գաւառէն։ 1875 թուականին Շարուրի դաշտը Վայոց Ձորին հետ միասին կազմած է Շարուր-Տարալագեազի գաւառը։

## Պատմութիւն
Անցեալին  մտած է Նախիջեւանի խանութեան (1747-1827), ապա՝ Նախիջեւանի գաւառի կազմին մէջ։ 

1918-1920 թուականներուն մտած է Հայաստանի առաջին հանրապետութեան, իսկ 1920 թուականէն կիսուած է Խորհրդային Հայաստանի (Տարալակեազի) եւ Նախիջեւանի ԻԽՍՀ-ի միջեւ։  Հայերը կը բնակէին գլխաւորաբար Տարալակեազի լեռնային շրջանները։ Շարուրի դաշտին մէջ կար եօթ հայկական գիւղ։ 

Թուրք բարբարոսներու կողմէ Շարուրի բնիկ հայ բնակչութիւնը ենթարկուած է ցեղասպանութեան, որուն արդիւնքով կոտորուած է բնակչութեան 70-80 տոկոսը, իսկ տարածքն ալ 1921 թուականի Մարտի 16-ի ռուս-թրքական պայմանագիրով յանձնուած է թշնամուն։ Կոտորածը շարունակուած է 1918-20 թուականներուն։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Չմշկածագ

**Չմշկածագ** (նաեւ՝ Չեմիշկազաք կամ Չեմիշկեզէք, Տերսիմի սանճաքի Խարբերդի վիլայէթի գիւղերէն մէկը), քաղաք եւ շրջան՝ Արեւմտահայաստանի, կը գտնուի Խարբերդ քաղաքէն մօտ 50 քմ հիւսիս-արեւմուտք, անտառապատ վայրի մէջ, ծովի մակարդակէն 1300 մ բարձրութեան վրայ։ Վարչական առումով անցեալին կը մտնէր Ծոփքի, իսկ նոր ժամանակներուն՝ Խարբերդ նահանգի Տերսիմ գաւառին մէջ։

## Պատմութիւն
Մինչեւ 15-րդ դար բաւական մարդաշատ եղած է եւ բարեկարգ։ Սակայն 1474 թուականին մամլուք թուրքերու կողմէ գրաւուելէ ետք, որուն ուղեկցած է բնակիչներու զանգուածային գերեվարումը, դարեր շարունակ այն վերածուած է փոքրիկ գիւղաքաղաքի մը։ Քաղաքի տնտեսութեան ճիւղերը  եղած են՝ արհեստագործութիւնը, առեւտուրը եւ գիւղատնտեսութիւնը։ 

Հայերն ունեղած են  երկու եկեղեցի՝ Ս. Աստուածածին եւ  Ս. Թորոսը որ կառուցուած էր 1825-ին՝ նախկին սրբավայրի տեղը։

Չմշկածագի մէջ պահպանուած էին զանազան հնութիւններ եւ պատմական յուշարձաններ` քաղաքը երբեմնի շրջափակող պաշտպանական պարիսպին մնացորդները, բերդին հետքերը, հայկական ամրոցներու, եկեղեցիներու, մատուռներու եւ այլ շէնքերու աւերակներ։ 

Չմշկածագի հայ բնակչութիւնը երկար ժամանակ մղած է ինքնապաշտպանական հերոսական կռիւներ։

1830-1850 թուականներուն բնակչութեան թիւը հասած է 8000 անձի, որոնցմէ մօտ 6500-ը հայ եղած է։ Քաղաքը գրեթէ նոյնքան բնակիչ ունեղած է նաեւ  Ցեղասպանութեան նախօրէին՝ 1915-ի սկիզբները։

Այստեղի հայութիւնը եւս ենթարկուած է 1915-ի Ցեղասպանութեան։ Անոր մէկ մասը զոհ գացած է թրքական եաթաղանին, իսկ փրկուածները տարագրուած են զանազան կողմեր։

1930-ական թուականներուն Չմշկածագի բնակչութեան թիւը հազիւ կը հասնէր 5 -6 հազարի, որոնց մէջ եղած են նաեւ չնչին թիւով հայեր։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Ընկուզնակ

**Ընկուզնակ**, Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուի Պիթլիս վիլայէթի Կէնճի գաւառին մէջ։

## Պատմութիւն
Ընկուզնակին մասին առաջին յիշատակութիւնը կը վերաբերի 1445 թուականին, իսկ Կոնդակին մէջ նշուած էր, որ գիւղը կը պատկանէր Եղրդուտի Սուրբ Յովհաննէս վանքին։

Ընկուզնակը եղած է գրչութեան կեդրոն։ Յայտնի սրբատեղիներ էին գիւղի շրջակայքէն բխող Թլնա եւ Մեծակ աղբիւրները, որոնք ունէին բուժիչ յատկութիւններ:

Գիւղէն շուրջ 2 քմ հարաւ կը գտնուէր Աբեղթու աւերակ վանքը՝ Սուրբ Յակոբ եւ Սուրբ Ստեփաննոս մատուռներով, որոնք ժամանակին յայտնի ուխտատեղիներ եղած են: Սուրբ Ստեփանոսի մէջ պահպանուած էին մեծ թիւով հայկական հին ձեռագիր մատեաններ, արծաթապատ Աւետարաններ։

Մինչեւ 1909 թուականին գիւղն ունեցած է 40 տուն՝ 580 հայ բնակիչ: Գիւղին մէջ եղած է հայկական դպրոց, որ գործած է մինչեւ Ցեղասպանութիւնը:

Գիւղի բնակչութիւնը գլխաւորաբար զբաղած է անասնապահութեամբ:

1915 թուականին բնակչութիւնը բռնութեամբ տեղահանուած է։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճանապարհին, ողջ մնացածները ապաստան գտած են Արեւելեան Հայաստանի մէջ եւ այլուր։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Կառնա

**Կառնա**, Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուէր Պիթլիս վիլայէթի Խիզան գաւառակին մէջ՝ համանուն  վտակի հովիտին մէջ:

Եղած է հայաբնակ գիւղ մը, տարածքը՝ լեռնային, մեծ մասամբ անտառապատ, մշակելի հողերը քիչ եղած են, սակայն ունեցած է փարթամ արօտավայրեր:

Բնակչութիւնը զբաղած է անասնապահութեամբ, հողագործութեամբ եւ արհեստներով:

Կառնան եղած է գրչութեան կեդրոն: Տեղի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ կից գործած է ծխական դպրոցը:

1880-ական թուականներուն գիւղը միացուած է  Մամրտանքի  գիւղախումբին։

Հայ բնակչութեան համար յատկապէս ծանր հարուած էր 1877-1878 թուականներու շէյխ Ճալալէտտինի աւերիչ արշաւանքը, որ ամայացուց Մամրտանքի շատ գիւղեր: Իսկ  1895-1896 թուականներուն  տեղի 2 տասնեակ հայկական գիւղեր, այդ թուին՝ Կառնան, Շէնաղբիւրը, Գուզենցը, Գոմերը, Սենամերիկը եւ այլն, թուրքերու կողմէ  ենթարկուած են ցեղասպանութեան։ Այդտեղ համատարած բնոյթ ստացած էր բռնի կրօնափոխութիւնը, որուն հետեւանքով բնիկ հայ բնակչութիւնը հարկադրաբար գաղթած է հայրենի բնօրրանէն։

Հայ բնակչութեան մեծ մասն ալ թուրքերու ձեռքով կոտորուած է 1915 թուականին՝  ցեղասպանութեան ժամանակ: Կոտորածէն փրկուած հայերու մէկ մասը 1918 թուականին  գաղթած եւ հաստատուած է Ուրմիոյ լիճէն հիւսիս–արեւմուտք՝  Իրանի Սալմաստ գաւառը, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Հայաստան:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», 2-րդ հատոր, էջ 957։

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Կարապետ Մոմճեան

Դոկտոր Կարապետ (Կարօ) Մումճեանը Պատմութեան դոկտորի կոչում ունի UCLA-էն: Զայն ստացած է աւարտելէ ետք Պէյրութի Համազգայինի Հայագիտական հիմնարկի պարմութեան բաժինը: Դոկտ. Կարապետ (Կարօ) Մոմճեան իբրեւ պատմաբան՝  հեղինակած է շարք մը յօդուածներ  եւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին իր ուսումնասիրութիւնները  ներկայացուցած է գիտաժողովներու եւ հանրային ձեռնարկներու ընթացքին։

Ան եղած է Մեսրոպեան Ազգային վարժարանի տնօրէն եւ Վահան եւ Անոյշ Շամլեան Ազգային վարժարանի փոխտնօրէն։ Ան նաեւ մաս կազմած է «Ասպարէզ»ի խմբագրական կազմին եւ ակադեմական աշխարհ անցնելէ ետք շարունակած է իր յօդուածներով աշխատակցիլ թերթին։

Ակադեմական ներդրումներուն կողքին, Մոմճեան նաեւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գաղափարաբանութեան եւ սկզբունքներուն նուիրեալ ջատագով էր։
Ան եղած է ՀՅԴ Արեւմտեան Ամերիկայի Կեդրոնական կոմիտէի անդամ եւ մաս կը կազմէր ՀՅԴ Փասատինայի «Լեռնավայր» կոմիտէութեան։

## Աղբիւրներ
*Ոչ Եւս Է Պատմաբան Եւ Դաստիարակ Դոկտ. Կարապետ (Կարօ) Մոմճեան
*Historian and Educator Dr. Garabet ‘Garo’ Moumdjian Passes Away
*Մեր Պատմութիւնը, 8րդ դասարանի դասագիրք, Հեղինակ՝ Կարապետ (Կարօ) Մոմճեան 
*Փրոֆ.Կարօ Մոմճեան պիտի խօսի Արցախի մասին Լոս Անճելըսի մէջ 
*Սիսի կաթողիկոսարանի վերադարձի շուրջ. Կարապետ Գրիգոր Մոմճեան
*Armenian ambition does not match reality Conversation with historian Dr. Garabet K Moumdjian

## Արտաքին յղումներ

Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2023 մահեր
Ստորոգութիւն:Պատմաբան
Ստորոգութիւն:Օսմանագէտ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի Ազգային Վարժարաններու տնօրէն եւ փոխ տնօրէն
Կօւարտհան (արուեստագէտ)

**Կօւարտհան**  (Սանսքրիթի եւ Հինտի լեզուներու այբուբենով՝ गोवर्धन-कलाकार) Նշանաւոր Հնդիկ պատկերահան (նկարիչ) «*Մուղալական»* (Հնդկաստանը գրաւած թիւրքերու դարաշրջանը) Նկարչական Դպրոցին պատկանող**,** Իր հայրը՝ «Պհաւանի Տաս»-ը արքայական գործատունին մէջ կրտսեր նկարիչ մըն էր։ Ինչպէս այդ դարաշրջանի այլ նկարիչները, անոնք Հինտուականութեան հետեւորդներ էին։ «Կօւարտհան» կ'անցնի կասերական ծառայութեան, թիւրքական գրաւումի Գ ինքնակալ՝ «Աքպար Ա»-ի գահակալութեան օրերուն, եւ կը շարունակէ իր ծառայութիւնը մինչեւ «Շահ Ճահան»-ի իշխանութեան հասնիլը։ Անոր ստեղծագործութիւնները մինչեւ այսօր պահպանուած օրինակները ցոյց կու տան թէ ան կը սիրէր հարուստ, զգայնոտ գոյնը, եւ քնքշօրէն ձեւ առած կերպերը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Govardhan. Shah Jahan and Dara Shikoh ca. 1638. Victoria and Albert Museum.jpg|Հնդկաստանի թիւրքական գրաւումի տիրակալ «Շահ Ճահան» եւ իր որդին «Տարա Շիքօհ» 1638, Կօւարտհան։ Վիքթորիա եւ Ալպէրթ թանգարան։
Պատկեր:Five Holy Men, A Leaf From the St. Petersburg Muraqqa.jpg|Հինգ Սբ․ Տղամարդիկ, 1630-ի Սբ․ Փեթերպուրկի պատկերատետրէն թերթ մը, անձնական ժողովածոյ։
Պատկեր:Kusa and Lava chant the poem before Rama.jpg|«Վալմիքի»-ի գրած «Րամաեանա»-էն էջ մը: (1597-1605)


## Տե՛ս Նաեւ

* Հնդկաստանի Սերտումը։
* Հաֆէզի Ժողովածոն
* Հնդկաստանի Սերտումը (գիրք)
* Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին (գիրք)
* Երեսուն Ամեայ Ցեղասպանութիւնը (գիրք)
* Թահա Հուսէյն
* Եուսէֆ Զէյտան

## Ծանօթագրութիւններ
Աւանց

**Աւանց**, Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուի Վան վիլայէթի Վան գաւառակին մէջ: Գիւղը կը գտնուի Վանայ լիճի ափին, բարձր սարահարթի վրայ: Կը հանդիսանար Վանայ լիճի ամէնէն յայտնի նաւահանգիստը։ 

## Բնակչութիւն
1850-ական թուականներուն Աւանցն ունեցած է արդէն 300 տուն՝ աւելի քան 2000 հայ բնակիչներով, իսկ աւելի ուշ՝ շուրջ 500 տուն հայ բնակչութեամբ:

1915 թուականին Աւանց գիւղի բնակիչները աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած են Վանի հերոսական ինքնապաշտպանութեան:

Աւանց աւերուած է  ցեղասպանութեան տարիներուն։ Բնակիչներէն շատեր զոհուած են  գաղթի ճանապարհին, սակայն փրկուածներուն մէկ մասը  կրօնափոխ եղած է չլքելով հայրենի բնօրրանը,  միւս մասն ալ  ապաստան գտած է  Արեւելեան Հայաստան։ 

## Կրթութիւն եւ գրչութիւն
Գիւղը միջին դարերուն եղած է գրչութեան կեդրոն, ուր  գրուած են բազմաթիւ ձեռագիր մատեաններ: 19-րդ  դարու սկիզբը գիւղին մէջ գործած է վարժարան։ 

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը գլխաւորաբար զբաղած է այգեգործութեամբ, երկրագործութեամբ,  օճառագործութեամբ, ձկնորսութեամբ, նաւաշինութեամբ ու նաւավարութեամբ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Մինչեւ 1810 թուականը գիւղը ունեցած է՝ Սուրբ Յովհաննէս Կարապետ եւ Սուրբ Յարութիւն եկեղեցիները: Սուրբ Յարութիւն եկեղեցին ժողովուրդին կողմէ ընդունուած էր անուանել նաեւ Սուրբ Աստուածածին:

Գիւղին համար աղէտաբեր եղած են լիճի՝ 1810 թուականի կէսերուն տեղի ունեցած  ուժեղ ալեկոծութիւնները, որուն արդիւնքով ջրակուլ եղած է ողջ գիւղը եւ եկեղեցիներէն մէկը: Աւանցը կրկին վերաշինուած է աւելի բարձր դիրք ունեցող սարահարթի վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Հայ Բնակչութիւններ Ըստ Երկիրներու

**Հայ գաղութներ** գոյութիւն ունին աշխարհի ամէն կողմ։ Թէեւ սփիւրռքահայութիւնը գոյութիւն ունեցած է հին ժամանակներէ ի վեր, այսօր հայերուն մեծամասնութիւնը որոնք կ՚ապրին Հայաստանէն դուրս ժառանգորդներ են հայոց ցեղասպանութենէն վերապրած հայերու կամ վերջերս Հայաստանէն դուրս գաղթած հայեր են։ Ըստ տարբեր ենթադրութիւններու, աշխարհի վրայ կան 7-էն 9 միլիոն հայեր, որոնցմէ կէսէն նուազը կ՚ապրին Հայաստանի եւ Արցախի Հանրապետութեան (Լեռնային Ղարաբաղ) մէջ։

Ներքեւ գտնուող սիւնակները կը ցանկագրեն երկիրներ ու շրջաններ ուր հայեր կ՚ապրին, ըստ պաշտօնական տուեալներու եւ ենթադրութիւններու տարբեր մարդկանց, կազմակերպութիւններու եւ մամլոյ կողմէ։ Նաեւ տես Պատմական Հայաստանի բնակչութիւնը, հայ բնակչութիւնները ըստ քաղաքային տարածքի, հայախօսներու թիւերը ըստ երկրի, եւ ցեղապէս հայկական ներգաւառներու։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ երկիրի
Վերին Ագուլիս

**Վերին Ագուլիս**, Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաքներէն, որ մտած է Մեծ Հայքի Սիւնիք աշխարհի Գողթն գաւառին մէջ, կառուցուած էր լերան ժայռոտ լանջին։

Ատրպէյճանի կողմէ բռնազաւթուած  Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան Որդուարի շրջանին մէջ գտնուող Ագուլիսի մէջ այժմ կ'ապրին ատրպէյճանցիներ։

## Պատմութիւն
Արգուլիք ձեւով առաջին անգամ յիշատակուած է 11-րդ դարուն։ Եղած է Գողթն գաւառի ամէնէն նշանաւոր աւանը։

16-րդ դարուն  յիշուած է իբրեւ Ռուսիոյ, Պարսկաստանի, Արեւմտեան Եւրոպայի ու Հնդկաստանի հետ առեւտրական կապեր ունեցող վաճառաշահ քաղաք։

17-րդ դարուն, Ջուղայի աւերումէն ետք դարձած է բարեկարգ։

1752 թուականին, Ատրպատականի Ազատ խանի արշաւանքին հետեւանքով աւանն զգալիօրէն աւերուած է։

## Բնակչութիւն
մինի|Ագուլիսցի հայ ընտանիք մը
Բնակիչները հայեր եղած են, որոնք խօսած են իւրայատուկ բարբառով։ 

1904 թուականին Ագուլիսի մէջ եղած է 256 տուն՝ 2205 հայ եւ 68 տուն՝ 731 թաթար բնակիչներով։

## Տնտեսութիւն
Ագուլիսցիները ձեռներէց ու գործունեայ արհեստաւորներ, առեւտրականներ ու այգեգործներ եղած են։

## Ճարտարապետութիւն
մինի|Ագուլիս գիւղաքաղաքի Ս․ Քրիստափոր եկեղեցին
Ագուլիս հարուստ եղած է ճարտարապետական յուշարձաններով։ Տարբեր ժամանակներու այստեղ կառուցուած են 12 եկեղեցի ու վանք։

### Ս․ Քրիստափոր եկեղեցին
Վերին Ագուլիս գիւղաքաղաքի մայր եկեղեցին, որ սկզբնապէս փայտաշէն շինութիւն մը եղած է, բազմաթիւ անգամներ աւերումներու ենթարկուելէ ապա վերակառուցուելէ ետք՝ 17-րդ դարուն, Նաղաշ Յովնաթանի կողմէն զարդարուած է Գրիգոր Լուսաւորչի, Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթեւի եւ հայոց այլ մեծերու պատկերներով:

### Սուրբ Թովմա վանքը
Հռչակաւոր է Սուրբ Թովմա Առաքեալի (Ագուլեաց) վանքը, ուր արտագրուած են բազմաթիւ ձեռագիրներ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Երնջակաբերդ

**Երնջակաբերդը** հնագոյն ամրոց-բերդաքաղաք եղած է Արեւմտեան Հայաստանի Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան Ջուղայի շրջանին մէջ։

Կը գտնուի Երնջակ գետի ափին գտնուող սրածայր ժայռի բարձրադիր մասը։ Լերան` դէպի հիւսիս-արեւմուտք նայող ճիւղին վրայ կառուցուած եղած է իշխանական պալատը։

## Պատմութիւն
Ունի հնագոյն պատմութիւն։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններու ունեցած է կարեւորագոյն դերակատարութիւն։ Գոյութիւն ունեցած է առնուազն Ք.Ա․ 5-4-րդ դարերէն։

Եղած է Մեծ Հայքի Սիւնիք նահանգի յայտնի բերդերէն, որ գտնուած է Երնջակ գաւառին մէջ։

Նախիջեւանի ատրպէյճանականացման զուգահեռ բերդին պատմութիւնը վերափոխուած է, իսկ արդէն 2000-ական թուականներուն այն հիմնովին վերակառուցուած է Ատրպէյճանի իշխանութիւններուն կողմէ՝ կորսնցնելով իր պատմական նկարագիրը։

Երնջակ բերդը մինչեւ օրս ալ կը հանդիսանայ դժուարամատչելի, իսկ անցեալին եղած է գրեթէ անառիկ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Ջրթնիկ

**Ջրթնիկ** (Ջրթնիկ, Ջըրթնիկ, Ջթնիկ, Ջրդնիք, Ջրթնից, Ճրթնիկ, Ճրթինք, Ցրդնիք, Ձրթնիկ), Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուի ՍասունիՓսանք գաւառակին մէջ։ 

## Պատմութիւն
Ջրթնիկը գլխաւորաբար հայաբնակ եղած է 50-60 տուն հայ բնակիչով, սակայն ունեցած է նաեւ քանի մը տուն քիւրտ բնակիչներ, որոնք աշխատած են հայերու տունը, օգնած են անոնց անասնապահութեամբ ու այլ կենցաղային գործերով:

Գիւղի բնակչութեան հիմնական զբաղմունքը երկրագործութիւնը ու անասնապահութիւնը եղած է։

Ջրթնիկն ունեցած է Սուրբ Գէորգ անունով եկեղեցի մը: Սուրբ Գէորգ յայտնի ուխտատեղի մը եղած է շրջանին մէջ, ուր հայերէ բացի այցելած են նաեւ տեղի քիւրտերը: 

Գիւղի հայ բնակչութիւնը եւս անմասն չէ մնացած 1894-1896 թուականներու Սասունի կոտորածէն:

1904 թուականի՝ թրքական բռնատիրութեան խոշոր արշաւանքը հայերու դէմ, ստիպած է գիւղի հայ բնակչութենէն ոմանց լքել գիւղը եւ տեղափոխուիլ յարաբերականօրէն աւելի խաղաղ պայմաններու մէջ ապրելու։

1914 թուականին գիւղն արդէն ուեցած է 30 տուն՝ 390 հայ բնակիչ:

1915-1916 թուականներուն, գիւղը աւերուած է, թալանուած եւ կոտորուած է։ Կոտորածէն փրկուած են փոքրաթիւ հայեր։ Այդտեղ հայերը մեկուսացած ապրած են մինչեւ 1916 թուականի Փետրուարը, այնուհետեւ տեղափոխուած են ռուսական բանակին կողմէ ազատագրուած Մուշ, ուրկէ ալ՝ Արեւելեան Հայաստան, Սուրիոյ Հալէպ քաղաք եւ Կ. Պոլիս։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հատոր 4, էջ 421։

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Թամզարա պար

**Թամզարա  պար**, բուն հայկական երգ-պար։ Շատ պարած են հայկական բնակավայրերու մէջ։

## Թամզարա գիւղը
«Թամզարա»ն Սուքիաս Էփրիկեանի «Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան»ը որպէս հայկական բնակավայր կ'անուանէ։ Այս բնակավայրը նաեւ կը կոչուի «Թումզարա»։

Որոշ ուսումնասիրողներ կ'ըսեն որ «Թամզարա» անունը Թովմա Արծրունի անունէն ծագած է։ Ան ըստ վարկածի, հիմնած է Թամզարա գիւղը։ Հնարաւոր է որ այս երգ-պարի անուանումը կապուած ըլլայ բնակավայրի անունին հետ, ինչպէս Հրաչեայ Աճառեան իր «Գաւառային» բառարանին մէջ կը հաստատէ։

## Պարի մասին
Ըստ Կոմիտասին «Թամզարա»ն հարսանեկան երգ-պար է եւ գլխաւոր դերերը պարագլուխն ու պարապոչն են։ Իսկ հարսը միշտ կանգնած է կնքահայրին կողքին։

«Թամզարա» պարատեսակը կը պատկանի երկու երթալ, երկու դառնալ պարաընտանիքին։ «Թամզարայի» տարբերութիւնը երկու երթալ, երկու դառնալ պարաընտանիքէն այն է, որ այս պարատեսակին մէջ պարը կ'երկարի երկու հաշուով՝ դէպի ձախ տեղաշարժող, վերադարձնող երկու շարժումով։ Իսկ պարը վեցի փոխարէն ունի ութ շարժումներ։

Թամզարա պարին մէջ ձեռքերը բռնելու տարբեր ձեւեր կան։ Ճկոյթններով, ափերով եւ նաեւ ուսերէն։ Երաժշտական չափը 9/8=4/8+5/8, որն ալ կը ստեղծէ ձեռքերու ճօճումներու եւ ոտքերու շարժումներու ոչ համաչափ ռիթմ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական պարեր
Ստորոգութիւն:Պարարուեստ
Հալքիտա

մինի|Հալքիտայի ծովը
մինի|Բուրքայի փլուրը ու Քարապապայի բերդի տեսարանը
**Հալքիտա** (յուն․՝ Χαλκίδα), Էվիա, Յունաստան։ Կը գտնուի Էվիա կղզիին կեդրոնական արեւմտեան ծովեզրին եւ Էվիա նահանգին վարչական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը 55 264  մարդ կը հաշուէ (2011-ի մարդահամար)։ 

## Աշխարհագրութիւն

Էվիա կղզին կ՛երկարի Յունաստանի մայրցամաքի արեւելեան ափին։ Հալքիտան գտնուեով կղզիին կեդրոնի արեւմտեան ափին, մայրցամաքին հետ զայն կը բաժնեն հիւսիսէն Մալիաքոս ծոցը եւ հարաւէն Էվոյիքոս ծոցը։ Մայրցամաքին հետ կապուած է 700 մեթր բարձրութեամբ կամուրջով մը։ 

## Պատմութիւն
մինի|221x221փքս|Հալգիտային նոր հնագիտական թանգարանը
Հին ժամանակներուն Հալքիտան, մերձակայ Էրեթրիա քաղաքին հետ Էվիա կղզիին կարեւորագոյն քաղաքներէն եղած են։ 

Հալքիտա Կը  գտնուի Էվրիփու նեղուցին արեւմտեան ափին։ Իր ռազմական դիրքին շնորհիւ դասուած էր Յունաստանի կարեւոր առեւտրային քաղաքներուն շարքին։ Երկրաչափական ժամանակաշրջանին, քաղաքին զարգացման հետ բանկչութեան թիւը կը բազմանայ եւ գաղթօճախներ կը հիմնուին Յունաստանի տարածքին եւ Միջերկրական ծովուն արեւմտեան ափերուն, ինչպէս օրինակ՝ հիւսիսային Յունաստան, հարաւային Իտալիա եւ Սիչիլիա կղզին։ 

## Ք.Ա. 8-րդ եւ Ք․Ա․ 5-րդ դարեր
Ք.Ա. 8-րդ եւ Ք․Ա․ 7-րդ դարերուն Հալքիտան ստիպուած էր անընդհատ պատերազմիլ հարեւան Էրեթրիա քաղաքին հետ․ կռուախնձորը Լիլանտիոյ հարթավայրն էր։ Այս երկարատեւ պատերազմները ընդգրկած են ամբողջ Յունաստանի տարածքին քաղաք-պետութիւնները։

Պելոպոնեսեան Պատերազմներուն ընթացքին մաս կազմած է Աթենեան Դաշինքին։

## Մակեդոնական ժամանակաշրջան

Հալքիտան Ք․Ա․4-րդ դարու կիսերուն Մակեդոնացիները կը գրաւեն։ Ք․Ա․ 323-ին, Սթաղիրայէն փիլիսոփայ Արիստոթելիս Հալքիտա կը հաստատուի, որպէսզի յաջորդ տարին մահանայ մօրը բնակարանին մէջ։

## Հռոմէական շրջան
Ք․Ա․ 200-ին հռոմէացիները քաղաքը կը գրաւեն ու կը կործանեն։ Իսկ Ք․Ա․146-ին երբ հռոմէացիները ամբողջ Յունաստանը կը գրաւեն, կը վերակառուցեն Հալքիտան։

## Միջնադար եւ Բիւզանդական ժամանակաշրջան
Հռոմէական գրաւման վերջաւորութեան, Բիւզանդական ժամանակաշրջանին Հալքիտա կը դառնայ Եպիսկոպոսական եւ առեւտրական կեդրոն։ Քաղաքը կը տարածուի ծովեզերեայ ափերուն եւ կ՛ամրացուի պարիսպներով։ Կը դիմադրէ արաբական արշաւանքներուն։
մինի|Քարապապա բերդ
1204-ին Հալքիտան խաչակիրները կը գրաւեն։ 1470-ին օսմանցիները քաղաքը կը գրաւեն եւ ապա կը տիրեն Վենետիկցիները։

## Նորագոյն շրջան

Հալքիտան կը մասնակցի Յունական ապստամբութեան (1821)։ Յունաստանի անկախացման համար տարիներ տեւող կռիւներուն Հալքիտա թատերաբեմ կը դառնայ։ 7 Ապրիլ 1833-ին կը միանայ նորաստեղծ Յունաստանին։

## Հալքիտային բերդը

Քարապապա բերդը ռազմական դիրք ունի, որովհետեւ կը հսկէ Էվրիփոս նեղուցին եւ Հալքիտա քաղաքին վրայ։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էվիայի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի նաւահանգիստներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներու ցանկեր ըստ երկրի
Սփարթի

մինի|225x225փքս|Սփարթիին դիրքը
**Սփարթի** կամ **Սպարտա**  (յուն.՝ Σπάρτη), Լաքոնիա նահանգի քաղաք,Պելոպոնես, Յունաստան։ Կը գտնուի ծովուն մակարդակէն 210 բարձրութեան վրայ, Թայիղեթոս լերան արեւելեան լանջերուն, համանուն հին քաղաքին կեդրոնէն հարաւ, Էւրոթաս գետի աջ ափին։ Կը համարուի Եւրոթաս լեռնահովիտին գիւղատնտեսութեանառեւտրական կեդրոնը։ Սփարթիի մէջ զարգացած են սնունդի, կերպասի, ծխախոտի եւ քիմիական մանրարդիւնաբերութիւնները։

## Աշխարհագրութիւն
Սպարթի կը գտնուի Պելոպոնես թերակղզիին հարաւային մասը՝ Աթէնքէն 153 քլ դէպիհարաւ-արեւմուտք, Քալամաթայէն 28 քլ դէպի արեւելք եւ Թրիփոլիէն 49 քլ դէպի հարաւ։

## Միջավայր
Սպարթիին շուրջը տարածուած կանանչապատ դաշտը լեցուն է ձիթենիներով, նարնջենիներով, լիմոնի ծառերով, թթենիներով եւ ուրիշ ծառերով։ Քաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը կը բարձրանայ վայրի գեղեցկութեամբ Թայիղեթոս լեռը, իր բարձր գագաթներով։ Իսկ արեւելեան կողմը կը գտնուի Փարնոնաս եղեւնիի եւ ուրիշ ծառերով պատուած լեռնաշղթան։
մինի|Հին Սփարթիին թատրոնը
մինի|Թայիղեթոս լերը

## Բնակչութիւն
ձախից|մինի|Սփարթի եւ Թայիղեթոս լեռը
Բնակչութեան թիւը 16 239՝ ըստ 2011-ի մարդահամարին։։

## Պատմութիւն
Շրջանը ունի դարաւոր պատմութիւն․ հնադարեան, Միջնադարեան եւ Ժամանակակից շրջան։ Սփարթի եւ Լաքոնիա անուններուն կը հանդիպինք յունական դիցաբանութեան մէջ․ Հոմեռոսի  «Իլիատա» եւ «Ոդիսական»։ Եղած է Միկինեսեան քաղաքակրթութեան գլխաւոր թագաւորութիւններէն։

Ք․Ա․7-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․5-րդ դար Յունաստանի տարածքին մէջ տիրապետող քաղաքներէն եղած է։ Աթէնքին հետ միշտ մրցակցութեան մէջ եղած է։

Ժամանակակից Սփարթի քաղաքը հիմնադրուած է 1834 թուականին։

## Տեսարժան վայրեր
Պահպանուած են Ք.Ա. 7-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․2-րդ դարերուն հնամեայ շինութիւններու պատառիկներ։ Աթէնքի տաճառին նման Աքրոփոլիսը (Ք.Ա․6-րդ․դար), Ք․Ա․7-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․5-րդ դարու տաճարներ, Ք.Ա. 1-ին դարէն մինչեւ Բ․ դարու թատրոններ։ 

Քաղաքը հարուստ է իր հնաբանական վայրերով։

* Հին Աքրոփոլիս

* մինի|Հին Սփարթիին աւերակները«Լէոնիտասին դամբան»ը․ Ք․Ա․5-րդ դար

* Օրթիաս Արթեմիտոս տաճար

* Մենելայոն

* Ժամանակակից քաղաքը

* Նոր դասական ոճի շէնքեր

* [մինի|[Լէոնիտաս|Լէոնիտասին կիսանդրին․  հնաբանական թանգարանին]]Լիքուրղուին կողմը

* Օսիոս Նիքոնոս եկեղեցի

* Կ․ Փալէոլողոս պողոտայ

* Սպարթիին Քումանտարիոս Պատկերասրահը

## Թանգարաններ

# Սփարթիին հնաբանական թանգարան․ հիմնուած է 1875-ին,
# Ձիթենիին եւ Յունական Ձէթին թանգարան․ հիմնուած է 2002-ին։

## Երթեւեկութիւն
Քաղաքը հարաւային Պելոպոնեսին կարեւոր խաչմերուկ է։ Անկէ կ՛անցնին Ղիթիօ-Թրիփոլի ճամբան, թիւ 39 ազգային մայրուղին, եւրոպական E961 երթուղիին մասը։ Թիւ 71 մայրուղին կը կապէ Սփարթին Մեղալոփոլիսին։Թիւ 82 ազգային ճանապարհը կը կապէ Սփարթին Փիլոսին՝ Պելոպոնեսի հարաւ-արեւմտեան քաղաք։

  


Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հին յունական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներու ցանկեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Կելիեկիւզան

**Կելիեկիւզան** (Ընկուզաձոր, այժմ թրքերէն` Ճեւիզլիտերէ (Cevizlidere)), Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուի Բաղէշի (Պիթլիս) նահանգի Շատախի գաւառակին մէջ, Մուշ քաղաքէն 20-22 քմ հարաւ-արեւմուտք, Անտոք լերան փէշերուն, Շենիկ եւ Սեմալ գիւղերու մօտ։

գիւղը իր պատմական, աշխարհագրական, ռազմական ու մանաւանդ ազատագրական պայքարի մէջ ունեցած է մեծ դերակատարութիւն:

## Անուան ստուգաբանութիւն
Գիւղին անունը  եւ կը նշանակէ ընկուզենիներու պուրակ: Կելիեկիւզանը հարուստ եղած է ընկուզենիներով: Գիւղին անունը արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն գրուած եւ հնչուած է տարբեր-տարբեր ձեւերով, օրինակ` Կելիեկուզան, Գելիեգուզան, Գալէ կուզան, Գեալեգուզան, Գալիեգոզան, Գելի, Գելիգոզան, Գելիգուզան, Գելիեկուզան, Գիլեգուզան, Գուղ Կելեյկիւզան, Կելիկուզան: 

## Աշխարհագրութիւն
Կելիեկիւզանն իր վարչական տարածքով սահմանակից էր հիւսիսէն` Շենիկ, հիւսիս-արեւելքէն` Սեմալ, հարաւ-արեւմուտքէն` Տալուորիկ, արեւմուտքէն` Իշխանաձոր հայկական գիւղերուն, իսկ հիւսիս-արեւմուտքէն` Վասլնի, Պերեշ քրտական փոքրիկ գիւղերուն:

Կելիեկիւզանի տարածքը անհարթ էր ու լեռնային: Գիւղին մէջ սկիզբ կ'առնէ Խուլփի վտակ Կուս գետակը:

Տարածքի լեռնային ըլլալու հանգամանքի պատճառով տուները իրարմէ հեռու կառուցուած էին` առանձին բարձունքներու վրայ: Այդ պատճառով ալ բնակիչներուն համար գիւղը պաշտպանական լաւ հնարաւորութիւններ ընձեռած է:

Կելիեկիւզանն ունեցած է 17 թաղ` Խարձնգոմ, Տաւըրնի, Ղարիբջան, Մխիթար, Մզէրսան, Հոսըլներ, Հիւսէյնցիք, Խազոյի Մզրէ, Կավըրտիք, Դօհոլնին, Ռաշըքներ, Ամբարներ, Խոշոքներ, Մերկեր, Հարմոյի գոմեր, Փալի գոմեր, Ալուչաք, բուն գիւղ1:

## Բնակչութիւն
1881-ին գիւղը ունեցած է 413, իսկ 1890-ականներուն 1000 հայ բնակիչ:

Ներկայիս հոն կ'ապրին շուրջ 500 հոգի եւ հիմնականին մէջ կը զբաղին գիւղատնտեսական աշխատանքներով:

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Կելիեկիւզանը ունեցած է մէկ հայկական եկեղեցի` Սուրբ Կարմրաւոր եւ՝ աւերուած բերդ ամրոց մը:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Աղլաոնիքի

**Աղլաոնիքի** (յուն․՝ Ἀγλαονίκη)․ ապրած է Ք․Ա․ 2-րդ դարուն։ Ծննդավայրն է Թեսալիա եւ եղած է Հին Յունաստանի առաջին կին աստղաբանը։ Փլութարհոս զայն կը յիշատակէ որպէս Աղանիքի, յատկապէս՝  Աղլաոնիքի ի Իղիթորոս (Αγλαονίκη η Ηγήτορος), որովհետեւ դուստրն էր Թեսալիայի Իղիթորաս (կամ Իղեմոնաս) ղեկավարին։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Փլութարհոս եւ Աբոլոնիոս Ռոտացին (Հռոդոսացին) իրենց աշխատութիւններուն մէջ յիշատակած են Աղլաոնիքին, ներկայացնելով զայն որպէս Թեսալիայի աստղաբան Իղիթորասի (կամ Իղեմոնաս) դուստր։ 

Աղլաոնիքիին կեանքին մասին արձանագրութիւններ չկան։ Սակայն ան յիշատակուած է որպէս համբաւ ունեցող վհուկ, կախարդուհի, որովհետեւ կարողացած էր կանխագուշակել, կանխատեսել արեւուն խաւարումներն ու շրջապատին կը հաւաստիացնէր թէ «երկինքէն լուսինը կ'իջեցնէր»՝ լուսինին «կը ստիպէր» որ անհետանայ հորիզոնէն․ նախադասութիւն մը, որ կապուած է լուսինի խաւարումներուն մասին իր գուշակութիւններուն։ Փլութարհոս գրած է, որ Աղլաոնիքին, քաջատեղեակ ըլլալով լուսինի փուլերուն, նախապէս հաշիւներ ըրած էր ու կանխատեսած էր լուսինին խաւարումը եւ անոր վերայայտնութիւնը։ Այնպէս ըրած էր, որ բոլորը հաւատան, թէ ինք առեւանգած է լուսինը։ 

## Յիշատակումներ

* Աղլաոնիքի անունով կոչուած է Վեներայի խառնարաններէն մէկը:
* Թիթեռներու մէկ տեսակին իր անունը տրուած է՝ Aglaonice:
* Աղլաոնիքին Ժան Քոքթոյի «Օրփեոս» ֆիլմին դերակատարն է (1950)
* Աղլաոնիքին 1 038 կին անձնաւորութիւններէն մէկն է նկարչուհի Ճիւտի Շիքակոյի «Կոչունքով ընթրիք» (The Dinner Party) գործին մէջ։
* Յունական «Լուսնին հնազանդեցնող Աղլաոնիքիին նման» ասացուածքին, ուր ընդգծուած է պարծենկոտութիւնը։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յոյն աստղագէտներ
Ստորոգութիւն:Հին Յունաստանի մշակոյթ
Անահիտ Սահինեան

**Անահիտ  Արամի Սահինեան** (20 Յունիս 1917 Վարդաբլուր, Ալեքսանդրապոլիս գաւառ – 7 Յունուար 2010)։ Հայ գրող, արձակագիր եւ հրապարակախոս։ Ալեքսանդր Սահինեանին քոյրը։

## Կենսագրութիւն
Անահիտ Սահինեան ծնած է Ստեփանաւանի Վարդաբլուր գիւղը։ Ան 1936-ին աւարտած է Երեւանի շինարարական համալսարանը եւ 1941-ին Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը։

1942-1947 եւ 1953-1958 թուականներուն դարձած է Հայպետհրատի մանկապատանեկան գրականութեան վարիչը։

1969-1979 թուականներուն եղած է «Պիոներ» ամսագիրի խմբագիրը։

## Գործեր
Սահինեան հայերէնի թարգմանած է բազմաթիւ մանկական ստեղծագործութիւններ։

1942-ին հրատարակած է իր անդրանիկ «Վայելք» վիպակը։ Նաեւ 1946-ին «Խաչուղիներ» վէպը։

Գրած է նաեւ «Ծարաւ», «Կարօտ», «Բարեկամներ», «Վերադարձի արահետներով» երկերը։

## Երկերի մատենագիտութիւն
·       Վերելք, Երեւան, 1942, 236 էջ։

·       Բարեկամները, Երեւան, 1944, 108 էջ։

·       Խաչուղիներ, Երեւան, 1946, 436 էջ։

·       Ծարաւ, Երեւան, 1955, 492 էջ։

·       Խաչուղիներ, Երեւան, 1958, 600 էջ։

·       Ծարաւ, Երեւան, 1959, 488 էջ։

·       Վերադարձի արահետներով, Երեւան, 1960, 348 էջ։

·       Խաչուղիներ, Երեւան, 1962, 640 էջ։

·       Գեղեցիկ ըլլալու գաղտնիքը, Հայաստան, 1968, 8 էջ։

·       Կարօտ, Երեւան, 1974, 528 էջ։

·       Խաչուղիներ, Երեւան, 1979, 624 էջ։

·       Ծարաւ, Երեւան, 1980, 508 էջ։

·       Կարօտ, Երեւան, 1981, 504 էջ։

·       Նունուֆար, Երեւան, 1994, 564 էջ։

·       Սեփական ոտնահետքերը, Երեւան, 1999, 704 էջ։

·       Սեփական ոտնահետքերը, Երեւան, 2000, 704 էջ։

·       Դիմանկարներ, Երեւան, 2003, 340 էջ։

·       Ինքնադիմանկարի փորձ, Երեւան, 2006, 384 էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:1917 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:20 Յունիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:2010 մահեր
Տնտեսական Պատերազմ

**Տնտեսական Պատերազմ**, քաղաքական դաշտէն ներս կիրառուած պատերազմի տեսակ:

**Նկարագրութիւն**
Տնտեսական պատերազմը տնտեսական ռազմավարութիւն է, որ կ'օգտագործուի պատերազմող պետութիւններու կողմէ՝ նպատակ ունենալով թուլացնել այլ պետութիւններու տնտեսութիւնը։ Այս մէկը առաջին հերթին ձեռք կը բեռուի տնտեսական շրջափակումներու կիրառումով։ Թշնամիին բերքը յօշոտելը դասական ձեւ է, որ կ'օգտագործուի հազարաւոր տարիներ։

Ռազմական գործողութիւններու ընթացքին տնտեսական պատերազմը կրնայ արտացոլալ ի գործ դրուած տնտեսական քաղաքականութեան ընդմէջէն, որ կը գործադրուի պատերազմի ժամանակ կամ անոր նախորդող բացայայտ կամ գաղտնի գործողութիւններու եւ կամ տեղեկատուական գործողություններու ժամանակ։ Տնտեսական պատերազմը նպատակ ունի դադրեցնել կարեւոր տնտեսական աղբիւրներու  մատակարարումը կամ վերահսկել անոնց վրայ, որպէսզի բանակը եւ հետախուզական ծառայութիւնները կարողանան աշխատիլ լիարժէք արդիւնաւէտութեամբ եւ թշնամիին ուժերը զրկել այդ աղբիւրներէն՝ խոչընդոտ հանդիսանալով անոնց աշխատանքին:

Տնտեսական պատերազմի հասկացողութիւնը առաւել նպատակայարմար է ազգային պետութիւններու միջեւ հակամարտութիւններու համար, յատկապէս ընդհանուր պատերազմի ժամանակ, որ կը ներառէ ո՛չ միայն թշնամի ազգի զինուած ուժերը, այլեւ այդ երկրի տնտեսութեան լիարժէք պատերազմական տնտեսութիւնները: Նման իրավիճակի մէջ, հակառակորդի տնտեսութեան վնաս պատճառելը ուղղակիօրէն կը վնասէ պատերազմի մէջ անոր կարողութեան։

Տնտեսական պատերազմի քաղաքականութիւնն ու միջոցները կրնան ներառել ծովային շրջափակումներ, սեւ ցուցակին մէջ, գնումներու արգելափակում, պարգեւատրումներ եւ թշնամի տնտեսական աղբիւրներու կամ մատակարարման գիծերու գրաւում կամ վերահսկում։ Այլ քաղաքականութիւններ եւս գոյութիւն ունին, ինչպէս՝ սակագիներու խտրականութիւն, տնտեսական պատժամիջոցներ, օգնութեան դադրեցում, դրամագլուխի գործունէութեան սառեցում, ներդրումներու եւ դրամագլուխի այլ հոսքերու արգիլում, նոյնիսկ առանց զինուած ռազմական պատերազմի, կրնան տնտեսական պատերազմ մղել։
Կրիմ Եղբայները

**Ճէյքըպ** եւ **Ուիլհելմ Կրիմ Եղբայրները** (գերմ.՝ Brüder Grimm կամ *Die Gebrüder Grimm*;  **Ճէյքըպ** (4 Յունուարի, 1785 - 20 Սեպտեմբեր, 1863) եւ **Ուիլհելմ Կրիմ** (24 Փետրուար, 1786 - 16 Դեկտեմբեր, 1859), գերմանացի գիտնականներ, բանասէրներ, մշակութային հետազօտողներ, լեզուաբաններ եւ հեղինակներ էին, որոնք ԺԹ. դարուն միասին հաւաքած եւ հրատարակած են աւանդական - մշակութային պատմուածքներ: Հաւաքած են գերմանական բանահիւսութեան նմուշներ եւ հրատարակած՝ «Կրիմ եղբայրներու հեքիաթներ» անունը կրող քանի մը ժողովածուներու մէջ, որոնք մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէին։
Անոնք կը համարուին ժողովրդական հեքիաթներու  առաջին եւ ամէնէն յայտնի բանահաւաքներէն, որոնք աւանդական բանաւոր հեքիաթները գրի առած եւ տարածած են, ինչպէս՝ «Կարմիր Գլխարկիկը», «Մոխրիկը», «Հենզելն ու Կրետելը», «Քնացող իշխանուհին», «Ձիւնաթոյրը» եւ այլն: Անոնց դասական հաւաքածոն՝ «Մանկական եւ կենցաղային հեքիաթներ»ը  հրատարակուած  է երկու հատորով՝ 1812-ին Եւ 1815-ին:

ԺԹ. դարուն վերականգնած էր աւանդական ժողովրդական պատմութիւններու նկատմամբ հետաքրքրութիւն մը, որուն զարգացման մէջ մեծ դեր ունեցած են Կրիմ եղբայրները եւ անոնց գործընկերները, որոնք  ազգային գրականութեան եւ մշակոյթի մաքուր ձեւ մը ներկայացուցած են: Անոնց ժողովրդական հաւաքած պատմութիւնները հիմք դարձած են ժողովրդային- աւանդական պատմութիւններու ուսումնասիրութեան:
## Պատկերասրահ
 
Պատկեր:Grimm-Hanau.JPG|Կրիմ եղբայրներուն արձանները՝Հանովի մէջ:
Պատկեր:Steinau Brüder-Grimm-Haus 2016-04-10-12-06-37.jpg|Կրիմ Եղբայրներուն բնակարանը 1791-էն 1796, Սթէյնոյի մէջ:
Պատկեր:Jacob und Wilhelm Grimm.png|Գծանկարը՝1843-ին, իրենց կրտսեր եղբօր՝ Լուտվիկ Կրիմի կողմէ:
Պատկեր:Graves of the Brothers Grimm at Alter St.-Matthäus-Kirchhof Berlin 2012.jpg|Կրիմ եղբայրներուն գերեզմանատունը, Պերլին
Պատկեր:Grimm.jpg|Ուիլհելմ(ձախէն) եւ Ճէյքըպ (աջէն), 1855:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկագիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գերմանացի մանկագիրներ
Ստորոգութիւն:Կրիմ եղբայրներ
Շարլ Փերօ

**Շարլ Փերօ,** (, ), ֆրանսացի գրող, բազմաթիւ հեքիաթներու հեղինակ։

### Կենսագրութիւն
Ծնած է Փարիզ, 1628-ին: Արքունական շինութիւններու ճարտարապետ, ինչպէս նաեւ՝ ֆրանսական ակադեմիայի անդամ: Մասնագիտութեամբ իրաւաբան էր: Առաջին երկը «Տրոյայի պարիսպները կամ Պուռլեսքի ծագումը» գրած է 1653-ին: 1697-ին, առաջին անգամ հրատարակուած է անոր հեքիաթներու ժողովածուն, երբ ինք 69 տարեկան էր:

Փերօ եւ իր որդին Փիեռ սովորութիւն ունէին գիշերային երկար ժամեր անցընել միասին, որոնց ընթացքին կը ստեղծէին իրենց հերոսները, միասին կը գտնուէին իրենց փրկութեան ճանապարհն ու միասին կը կործանէին չար ու եսասէր հերոսները։ Հեքիաթները ստեղծուած են ծերունի հօր իմաստուն միտքով եւ երեխային պարզամտութեամբ։ Եւ, որովհետեւ, հեքիաթները գրուած են սագի փետուրով, հայր ու որդի ժողովածուն վերնագրած են «Սագ մայրիկիս հեքիաթները», որ բաղկացած էր եօթ հեքիաթներէ՝ «Կարմիր գլխարկիկը», «Մոխրիկը», «Ճկոյթիկը» եւ «Կախարդուհին», եւ այլն, որոնց նիւթերը վերցուած են ժողովրդական ստեղծագործութիւններէ։

Գրողին հեքիաթները ե՛ւ հեքիաթային, ե՛ւ իրապաշտ են. հերոսները իրական մարդիկ են։ «Մոխրիկը», «Կապոյտ Մօրուքը», «Քնացող իշխանուհին» եւ այլ հեքիաթներու մէջ գեղեցիկ ու բարի հերոսուհիները կը յաղթեն չարին։ Անոր հեքիաթները ունին բարոյա-խրատական միտում: 

Ան յաճախ իր հեքիաթներուն մէջ համարձակօրէն կը հրաժարի թագաւորներու եւ թագաժառանգներու առջեւ խոնարհելէ, զանոնք ներկայացնելով եսասէր ու յիմար։ Փերոյին հերոսները ուժեղ ու չար հակառակորդը կը յաղթեն անձնական կամքի ու հնարամտութեան շնորհիւ։

Փերօ համոզուած էր, որ ողբերգական վայրկեանները անհրաժեշտ են երեխաներու դաստիարակութեան համար։ Գրողին հեքիաթները մեծապէս ազդած են ապագայ հեքիաթագիրներու՝ Կրիմ եղբայրներու, Հանս Քրիստիան Էնտըրսընի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւններուն վրայ։

Փերօ գրած է նաեւ այլաբանական պոեմներ, ներբողներ, ուղերձներ, հրատարակած՝ «Ժէ. դարու Ֆրանսայի հռչակաւոր մարդիկ» հանրագիտարան-բառարանը, ուր ներկայացուցած է 100-է աւելի գիտնականներու, բանաստեղծներու, պատմաբաններու, բժիշկներու եւ նկարիչներու կենսագրութիւններ:

Հետագային, «Կարմիր գլխարկիկը» պատմութիւնը մանկավարժական պատշաճեցումներով եւ այլ տարբերակներով կը պատմուի, յատկապէս՝ ԺԹ. դարուն, Կրիմ եղբայրներուն կողմէ, որոնց կը վերագրուի մանկավարժական մօտեցումով պատումը, եւ որ բնականաբար փոքրերուն համար ուրախ աւարտ մըն ալ կ'ունենայ: 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով