open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Խմբաքանդակ՝ Սարտակառքով (Ք.Ա․ 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Խմբաքանդակ՝ մարտակառքով**, Ք.Ա․ 15-14-րդ դարերուն Լճաշէնի մէջ յայտնաբերուած խմբաքանդակ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2009-442 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Որսի հետապնդման տեսարանով ձուլածոյ խմբաքանդակ է։ Քառանկիւնաձեւ սնամէջ կոր հարթակի վրայ դրուած ճաղաւոր անիւներով երկանիւ մարտակառք, որու թափքի վրայ կիսապառկած դիրքով կանգնած են երկու զինուոր։ Անոնք կը կրեն կատարաձեւ վերնամասով սաղաւարտ եւ զինուած են դաշոյնով։ Կառքը ունի թեթեւ թափք, ճաղաւոր անիւներ (իւրաքանչիւրը՝ 6-ական ճաղ)։ Կառքին լծուած զոյգ ձիերը բարակիրան են, երկարադունչ, բաշերը՝ փարթամ, բարձր։ Անոնց առջեւը ձողի վրայ կանգնած է հալածուող որսը՝ եղջերուն, գլուխը զարդարուած բազմաճիւղ եղջիւրներով։ Հարթակը սնամէջ է, եզրակողերը՝ եռանկիւնաձեւ կտրուածքներով։ Արձանախումբը կանգնեցուած է չորս սիւներիէ կազմուած խարսխաձեւ հիմքով պատուանդանին։։

Յօրինուածքի թեման աստեղային է։ Ունենալով պաշտամունքային նշանակութիւն, այսպիսի քանդակները օգտագործուած են իբրեւ հմայական զարդ՝ կառքի ընթացքի ժամանակ իրենց զրնգոցով կատարելով չարխափան թալիսմանի դեր, միաժամանակ հանդիսացած են շտանդարտներ՝ ընդգծելով տիրոջ հասարակական աստիճանակարգին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, Երևան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Ծիսական Ծխարկման Անօթ (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Ծիսական ծխարկման անօթ**, Ք.Ա․ 15-14-րդ դարերուն Լճաշէնէն յայտնաբերուած կաւէ անօթ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2009-185 համարի ներքոյ։

## կարագրութիւն
Շեփորաձեւ խողովակ է` յղկուած եւ փայլեցուած մակերեսով։ Կաւը խոշորահատիկ է, աւազախառն։ Իրանը վարէն վեր յարդարուած է կարմիր օխրայով եւ սպիտակ ներկով ընդելուզուած սեպաձեւ եռանկիւնիներով, որոնց մէջ դէպի վեր գալարուող երկու օձի քանդակներ են (իւրաքանչիւր կողմի վրայ մէկական)։ Անօթի զարդաեղանակը արխայիկ է։ Այն կատարուած է թրծումէն յետոյ։ Սուր գործիքով հեռացուած է մակերեսի վերին շերտը, որմէ յետոյ փորագրուած զարդանախշի մակերեսը ընդելուզուած է երկգոյն ներկով։

## Գործածութիւն
Առարկան ունեցել է ծիսական կիրառութիւն` ծառայելով թաղման ժամանակ կատարուող ծխարկման ծէսին։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին չղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
Կարաս (Ք.Ա. 3-րդ Հազարամեակ, Շենգաւիթ)

**Կարաս**, Ք.Ա. 3-րդ դարի Շենգաւիթի մէջ յայտնաբերուած կաւէ կարաս, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ

## Նկարագրութիւն
Կարասի վրայով դէպի վեր կը ձգուի գլխաւոր անկիւնաձեւ զարդապատկերը, որ կազմուած է ջուրը խորհրդանշող ալիքազարդ ժապաւէններէ, որոնց ծայրերուն բազմագալար պարոյրներով կերպաւորուած են թռչնագլուխ վիշապները` որպէս ուրի եւ անօթի պարունակութեան պահապան։ Յօրինուածքի կեդրոնի վերին մասին վրայ եռանկիւնաձեւ մարմինով, բաց կտուցով արագիլի պատկերն է, որն ըստ հնագոյն հաւատալիքներուն գարնան աւետաբերն էր եւ արեւի խորհրդանիշը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կարաս (Ք.Ա. 10-9-րդ Դարեր, Դուին)

**Կարաս**, Ք.Ա. 10-9-րդ դարերուն Դուինի մէջ յայտնաբերուած կարաս, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2121-276 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Կարասի գնդաձեւ իրանը բոլորուած է հորիզոնական չորս շարքով։ Վերին գօտին յարդարուած է աստղային երկիրնքը խորհրդանշող շրջաններով, ցուլերու ծեփածոյ երեք գլուխներով ու ունկանման երեք ելուստներով։ Երկրորդ գօտիի վրայ վազող այծեր են, որոնց կը հետեւի շունը։

Կենդանիները, կարծես, կը ճախրեն օդին մէջ՝ շրջապատուած արեւային ու աստեղային նշաններով, որմով կ՚ընդգծուին անոնց պատկանելութիւնը երկնային ոլորտին։ Ստորին երկու գօտիներուն վրայ մէկական գալարուող օձերու կերպար պատկերներ են, շուրջը՝ արեւային նշաններ։

Անօթի զարդայարդարման մէջ սիմվոլներու նման զուգակցութիւնը՝ ցուլեր, այծեր, օձեր, շուներ, աստեղային եւ արեւային նշաններ, առկայ են Հայաստանի Ք.Ա. 3-2 հազարամեակներու պաշտամունքային յուշարձաններուն վրայ (ժայռապատկերներ, կաւանօթներ, պրոնզէ գօտիներ, դաշոյներ եւ այլ)։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կարաս Սեւափայլ (Ք.Ա. 10-9-րդ Դարեր, Դուին)

**Կարաս սեւափայլ** (Ք.Ա. 10-9-րդ դարեր, Դուին), կաւէ կարաս, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2604-1 համարի տակ։

Այս կարասը կը համարուի Ք.Ա. 10-9-րդ դարերու հնութիւն։ Յայտնաբերուած է Դուինի մէջ։

## Նկարագրութիւն
Կարասի պարանոցէն ցած տեղադրուած են երկու ելուստանման ունկեր։ Անոնցմէ մէկը հարթ սկաւառակաձեւ տեսք ունի եւ զոհասեղան կը յիշեցնէ։ Իրանի կեդրոնը կը շրջանակեն ակօսազարդ երկու լայն գօտիներ, որոնց վրայով սահող կերպար գալարը օձի խորհրդանիշ է։

## Նշանակութիւն
Պրոնզեդարեան խեցեղէն անօթներու ունկերու մօտ կամ իրանի պարագծերով ձգուող օձերու խորհրդանիշեր հանդիսացող գալարները կը զետեղուէին իբրեւ պահապան ուժի գաղափարագրեր։ Օձը, ըստ հաւատալիքներուն, գաղտնի հոգեւոր զօրութիւն կրողն էր, նաեւ բարիքի, կեանքի խորհրդանիշն ու պահապանը միաժամանակ։ Անոր հետ կը կապէին թէ՛ օձի պաշտամունքը, թէ՛ անոր մատուցուող զոհաբերութիւնները։

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կարաս՝ Երկրաչափական Զարդանախշով (Ք.Ա. 3-րդ Հազարամեակ, Կառնուտ)

**Կարաս՝ երկրաչափական զարդանախշով**, Ք.Ա. 3-րդ հազարամեակի կարաս, որ յայտնաբերուած է Հայաստանի Շիրակի մարզի Կառնուտ գիւղին մէջ,  ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2859-118 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Իրանի վերին մասը բոլորուած է նրբագիծ երկրաչափական գօտիով, որ կազմուած է ռոմբերէ, եռանկիւններէ, զիկզակներէ, խաչերէ եւ կիսապարոյրներէ։ Այս նշանները պաշտամունքային թալիսման-խորհրդանիշեր են, անօթի պարունակութեան իւրայատուկ հմայիլ պահպանակներ, որոնցմէ հին հաւատալիքներուն մէջ կը վերագրուէր առանձնայատուկ կախարդական իմաստ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կնոջ Արձանիկ (Ք.Ա. 6-5-րդ դարեր, Այրում)

**Կնոջ արձանիկ**, Ք.Ա․ 6-5-րդ դդ. Այրումի մէջ յայտնաբերուած պրոնզէ արձանիկ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2225-1 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Քառանկիւնաձեւ հարթակին կանգնած կնոջ մինատիւր ձուլածոյ մերկ քանդակ է, որն ունի երկար ոտքեր, բարձր սանրուածք, տափակ դէմք, ուղիղ խոշոր քիթ։ Կլորակ փոսիկով ընդգծուած են ականջները, աչքերը։ Վիզին ունի ոլորուն հաստ մանեակ։ Առաջ մեկնած ձախ ձեռքին մէջ տանձաձեւ սափոր է, արմունկին վրայ ծալուած աջին մէջ բռնած է եղջիւրաձեւ գաւաթ։ Կանացի աստուածութիւն կերպաւորող այսպիսի քանդակները տաճարներուն մէջ կ՚օգտագործուէին ծիսական տարբեր արարողութիւններու համար։ Մերկամարմին կանանց արձանները կապուած էին ծիսական պտղաբերութեան հաւատալիքներուն հետ եւ կը միաւորէին Անահիտ աստուածուհիին, որն իբրեւ մայր-աստուածուհի` կը ներառէր նաեւ ռազմի, պտղաբերութեան եւ սիրոյ աստուածուհիի ֆունկցիաները` հանդիսանալով այգեգործութեան, հացահատիկի եւ կենդանիներու հովանաւոր դիցուհի։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Թռչունի Արձանիկ (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Թռչունի արձանիկ**, Ք.Ա. 15-14-րդ դարերուն Լճաշէնի մէջ յայտնաբերուած արձանիկ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2009-50 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Պատուանդանին նստած թռչունի քանդակ է։ Երկարակտուց է, երկարապոչ։ Աչքերը ուռուցիկ կլորակներ են, որոնց կենդրոնի փոսիկները ունեցած են գունաւոր ագուցուածքներ։ Իրանը սնամէջ է, կրծքամասին եւ կողերուն առնուած են մէկական սեպաձեւ բացուածքներ։ Թռչունի թեւերը, կտուցը եւ պոչը գծազարդուած են։ Պատուանդանը խարսխաձեւ հիմքով քառանիստ սիւն է՝ յարդարուած եռանկունի ծակոտիկներով եւ գծազարդերով։ Խարսխի ծայրաթեւերը կ՚աւարտին մեծաբերան, դուրս պրծած աչքերով մէկական գորտերու ոճաւորուած մանրաքանդակներով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Խմբաքանդակ՝ Ցուլով Եւ Այծերով

**Խմբաքանդակ՝ ցուլով եւ այծերով** (անգլ.՝ Sculptural group with a bull and goats), Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու կենդանիներու պատկերներով մանրաքանդակ, անիմալիստական քանդակ։ Յայտնաբերուած է Գեղարքունիքի մարզի Լճաշէն գիւղին մէջ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2007-65 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Խմբաքանդակի պատուանդանի բարձր հատուածին վրայ՝ կեդրոնը, կանգնած է ցուլը, պատուանդանի ներքեւի հատուածը՝ ցուլի կողքերուն, կանգնած են երկու այծ։ Քանդակի պատկերագրութեան սիմուոլիկան երկնային է. ցուլը կը խորհրդանշէ գարնանային արեւը, բնութեան զարթօնքը եւ նորացումը։ Այծերը կը մեկնաբանուին որպէս ամպրոպ-կայծակ, նաեւ անձրեւ եւ պտղաբերութիւն։ Ցուլը, այծը կը պատկանէին միջին՝ արեւային եւ աստեղային ոլորտներուն, հանդէս գալով իբրեւ միջնորդ վերի եւ վարի միջեւ։

Պաշտամունքային նշանակութեամբ այս քանդակը օգտագործուած է որպէս կառքի հմայական զարդ եւ շտանդարտ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հասմիկ Իսրայելյան, Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Ե. 1973 թ.
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010 թ.

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կնոջ Արձանիկ-Կուռք

**Կնոջ արձանիկ-կուռք**, կաւէ արձանիկ, հնագիտական առարկայ մը, որ կը պահուի Երեւանի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած է 2233-84 թիւին տակ։

Այս արձանիկը կը համարուի Ք.Ա. 13-12-րդ դարերու հնութիւն։ Յայտնաբերուած է Հայաստանի Արմաւիրի մարզի Մեծամօր քաղաքի տարածքին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Արձանիկը կը ներկայացնէ նստած հեթանոսական աստուածուհիի մը քանդակը։ Գլուխը փոքր է, դէմքը՝ հաւկթաձեւ եւ տափակ։ Ճակատին հատուածը նեղ է, քիթը՝ մեծ եւ ցցուն։ Աչքերը նշուած են կլոր փոսորակներով, բերանը՝ փոքր ճեղքով։ Կարճ պարանոցին շուրջը ոլորուն մանեակի նմանող կերպարը գծազարդ է։ Կրծքամասին կը կրէ հորիզոնական ուլունքաշարերով զարդ (10 շար)։ Կնոջ ուսերն ու թիկունքը ծածկող թիկնոցը եզրաւորուած է ջուրը եւ հացահատիկը խորհրդանշող ակօսներով եւ հատիկաձեւ զարդանախշերով։

Ճանչցուած է իբրեւ պտղաբերութեան հովանաւոր աստուածուհի։ 

Նման արձանիկներ օգտագործուած են ծիսական որոշակի արարողութիւններուն՝ հմայական նաեւ մոգական նզովքի եւ անէծքի նպատակով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

*Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կոթող (5-6-րդ Դարեր, Հառիճավանք)

**Կոթող** (անգլ.՝ Stela), Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հնագիտական հաւաքածոյի Հայաստանը 4-9 դդ. ցուցասրահին մէջ ներկայացուող ցուցանմուշ, համար՝ 1576 ա, բ։

## Նկարագրութիւն
Կոթողը ունի չորս նիստ, որոնց վրայ պատկերուած են «Երեք մանկունքը հնոցին մէջ», պատուանդանին` «Դանիէլը` առիւծներու գուբի մէջ» քրիստոնէական արուեստէն յայտնի սիւժեները։ Պատուանդանի հիմնական` արեւմտահայեաց նիստի կեդրոնը Դանիէլի պատկերն է «Օրանտէն դիրքով»` ուղիղ կանգնած, վեր բարձրացրած թեւերով։ Դանիէլի թեման օգտագործուած է միջնադարի հայկական շատ յուշարձաններու մէջ (Աղց, Հառիճ, Փարոս, Աւան, Ագարակ, Օձուն, Աղթամար)։ Դանիէլի հագուստները կը լիզեն երախները բաց երկու առիւծները, որոնց մարմինները պատկերուած են հարակից նիստերու ամբողջ մակերեսին։ Դանիէլի պատկերին հակադիր նիստի վրայ խաչի քանդակն է։ Դանիէլը հագին ունի երկար զգեստ` զարդանախշուած քղանցքներով ու թեւերով, լայն գօտի, թիկնոց, գլխարկ։

Կոթողի հիմնական` արեւմտահայեաց նիստին պատկերուած է Յիսուսը` լուսապսակով, ձախ ձեռքին Աւետարանն է, իսկ աջով կ՚օրհնէ։ Յիսուսի ոտքերուն տակ քանդակ կայ։

Հիւսիսահայեաց նիստին իրար վրայ կանգնած են երկու մարդկային քանդակներ, որոնցմէ ներքեւինը աւելի փոքր է, վերեւինը` ըստ Գարեգին արք Յովսէփեանի, երեք մանուկներէն մէկն է` կիսագնդաձեւ գլխարկով, աջ ձեռքը կուրծքին, երկու մատները օրհնանքի ժեստով, նոյն զգեստաւորմամբ, ինչ Դանիէլը։

Հարաւահայեաց նիստին պատկերուած է գահին նստած Աստուածամայրը` Յիսուսը գրկին։ Յիսուսը մօրուքով է, դիմահայեաց, լուսապսակով, ձախ ձեռքին մէջ` Սուրբ Գիրքը, աջը` վեր պարզած։ Անոնցմէ վեր հորիզոնական ակօսազարդեր են, որոնցմով յարդարուած է նաեւ կոթողի արեւելահայեաց նիստի ողջ մակերեսը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Կրծքազարդ (Ք.Ա․ 22-21-րդ դարեր, Քարաշամբ)

**Կրծքազարդ**, Ք.Ա․ 22-21-րդ դարերուն Քարաշամբի մէջ յայտնաբերուած զարդ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2867-4 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Կեդրոնը անկանոն օվալի ձեւ ունեցող կարմրաշագանակագոյն ագաթէ կուլոն է (7 × 5 սմ), որ կեդրոնը ունի երկայնական միջանցիկ անցք թելի վրայ հանգնելու համար։ Զարդի երկու կողմերուն շարուած են սարդիոնէ երկկոնաձեւ ուլունքները, ապա սիմէտրիկ յաջորդականութեամբ՝ տարբեր ձեւեր ունեցող ոսկեայ եւ սարդիոնէ ուլունքահատեր։ Կրծքազարդը կ՚աւարտի սնամէջ երկկոնաձեւ ոսկիէ մանր ուլունքներու 4-ական շարքերով։ Պատրաստման տեխնիկայով առանձնապէս ուշագրաւ են զարդի մաս կազմող գլանաձեւ երկու սնամէջ խոշոր ուլունքները, որոնք դրօշմադրուագրուած են խոշոր հատիկազարդերով եւ ուլունքներու բաժանարարներով։

Կրծքազարդի ուլունքներուն մէջ իրենց տիպով եզակի են ուլունքների երկու բաժանարարները։ Դրանք երկշերտ, ոլորազարդով եզրագծուած քառակուսիներ են, որոնց մակերեսին շարքերով կանգնած են բրգաձեւ «վազող պարոյրներ»։ Դրանց կենտրոնում՝ խորը ակնաւնի մէջ ագուցուած է վարդագոյն սէրդոլիկէ ակ։ Քառակուսիների հակառակ կողմում 4 շարքով զօդուած են 12 խողովակներ, որոնց միջով անցնում են կրծքազարդի մաս կազմող ուլունքաշարի թելերը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Հմայաթաս (Ք.Ա․ 3-րդ Հազարամեակ, Շենգաւիթ)

**Հմայաթաս**, Ք.Ա․ 3-րդ հազարամեակին Շենգաւիթի մէջ յայտնաբերուած հմայաթաս, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2392-36 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Շենգաւիթի թասը պաշտամունքային ծէսին նուիրուած հմայական նշանակութիւն ունեցող առարկայ է, որու զարդանկարին մէջ իրենց արտայայտութիւնը գտած են բնութեան տարերքի, պտղաբերութեան հետ կապուած պատկերներ։ 

Յօրինուածքի կեդրոնը կրակի պաշտամունքային կլոր օջախն է`եռաթեւ ելուստներով, անոր շուրջը թռչուններ են՝ զուգակցուած օձանման մարմիններու, սուաստիկայի եւ Լուսինը խորհրդանշող թաս-շրջանակի հետ։ Օձը մէկ անգամ թռչունի ոտքին է միացած, մէկ այլ անգամ՝ թռչունի վզին կամ կտուցին։ Եւ՛ թռչունը, եւ՛ վիշապ-օձը զոյգ պատկերուած են։ Զոյգ ըլլալը արտայայտուած է զոյգ կտուցով, իսկ օձը՝ զոյգ զիգզագով։ Կեռխաչ արտայայտող զարդանկարը նոյնպէս զոյգ թռչուն է պատկերին մէջ։

Եռաթեւ օջախը, հաւանաբար, եռաստուածութիւն կը խորհրդանշէ, ծնող-զոյգերը՝ երկիրը, երկինքը եւ անոնց պտուղը՝ զաւակը։ Թռչուններու եռանկիւնաձեւ իրանը նոյնպէս պտղաբերութեան, մայրութեան խորհրդանիշ է, որ դարերիու ընթացքին պահպանած է իր իմաստը, դարձած է նաեւ Անահիտ աստուածուհիի խորհրդանիշը եւ խարանուած են անոնր զոհաբերուող ցուլերու ճակատին։ Նման թասերը դէպի երկինք պարզելը կապուած եղած է պտղաբերութեան ուղղուած հմայական ծէսի հետ (ըստ Էմմա Խանզադեանի)։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Պահամաները

**Պահամաները**, պաշտօնապէս **Պահամաներու Կայսրութիւն**, կղզի-երկիր մըն է որ կը գտնուի Լուքայեան Կղզիաշարքին մէջ: Այն կը պարունակէ կղզիաշարքին ցամաքային տարածքին 97 տոկոսն ու բնակչութեան 88 տոկոսը: Այն կը բաղկանայ 3,000-էն աւելի կղզիներէ, փոքր կղզիներէ եւ կղզակներէ Ատլանտիկ Ովկիանոսին մէջ՝ գտնուելով Քուպայէն հիւսիս, Հիսփանիոլա կղզիէն (բաժնուած Տոմինիքեան Հանրապետութեան եւ Հայիթիի միջեւ) եւ Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներէն հիւսիս-արեւմուտք, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Ֆլորիտա նահանգէն հարաւ-արեւելք եւ Ֆլորիտա Բանալիներէն արեւելք: Մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Նասաուն է Նոր Փրովիտընս կղզիին վրայ: Թագաւորական Պահամաներու Պաշտպանական Ուժերը կը նկարագրեն Պահամաներու տարածքը որպէս 470,000 քմ² (180,000 քառակուսի մղոն) ովկիանոսական տարածք ընդգրկող:

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Պարպատոս

**Պարպատոս**, **[[Քարիպեան ծով|Ք]]**արիպեան ծովուն մէջ կղզի-երկիր մըն , կը գտնուի Ատլանտիկ Ովկիանոսին մէջ: Այն Արեւմտեան Հնդկական Կղզիներու Փոքր Անթիլներու մասն է եւ Քարիպեան շրջանին արեւելեան ծայրագոյն կղզին: Այն գտնուած է Հարաւային Ամերիկայի եւ Քարիպեան սալակներու սահմանին վրայ: Անոր մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Պրիճթաունն է:

1966 թուականի Նոյեմբեր 30-ին, Պարպատոս քաղաքական անկախութեան ուղղութեամբ շարժեցաւ եւ Համագործակցութեան թագաւորութեան կարգավիճակ ստանձնեց՝ դառնալով անկախ իրաւական տարածք Եղիսապէթ II-ին հետ որպէս Պարպատոսի Թագուհի: 2021 թուականի Նոյեմբեր 30-ին, Պարպատոս դարձաւ Երկիրներու Համագործակցութեան հանրապետութեան՝ փոխարինելով իր թագաւորութիւնը արարողական նախագահով:

Պարպատոսի բնակչութիւնը գլխաւորապէս Ափրիկեան ծագումով են: Թէեւ Ատլանտեան կղզի է, Պարպատոսը սերտօրէն կապուած է Քարիպեանին հետ եւ կը դասակարգուի անոր առաջատար զբօսաշրջային նպատակակէտներէն մէկը:

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներ

**Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներ**, (/ˈtɜːrks/ եւ /ˈkeɪkəs, -koʊs, -kɒs/) Բրիտանական Արտագնատարածք մըն են՝ բաղկացած աւելի մեծ **Քայքոս Կղզիներէն** եւ աւելի փոքր **Թուրքս Կղզիներէն**, Ատլանտիկ Ովկիանոսի Լուքայեան Կղզիաշարքին եւ հիւսիսային Արեւմտեան Հնդկական Կղզիներու մէջ գտնուող արեւադարձային կղզիներու երկու խումբ: Անոնք գլխաւորապէս յայտնի են զբօսաշրջութեամբ եւ ափամերձ ֆինանսական կեդրոն ըլլալով: 2023 թուականին բնակչութիւնը *[[The World Factbook]]*-ի կողմէ գնահատուեցաւ 59,367՝դարձնելով զայն բնակչութեամբ Բրիտանական արտագնատարածքներէն երրորդ ամենամեծը: Սակայն, ըստ Վիճակագրութեան Վարչութեան 2022 թուականի գնահատականին՝ բնակչութիւնը 47,720 էր:

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Լուքայեան Կղզիաշարք

**Լուքայեան Կղզիաշարք**, նաեւ յայտնի իբր **Պահամեան Կղզիաշարք** անունով, կղզիական խումբ մըն է՝ բաղկացած Պահամաներու եւ Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներու ինքնիշխան երկիրներէն, Բրիտանական Արտագնատարածքէն Հիւսիսային Ատլանտիկ Ովկիանոսին մէջ: Կղզիաշարքը Քարիպեան շրջանին մէջ է՝ տարածուելով Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մայրցամաքային Ֆլորիտայէն հարաւ-արեւելք մինչեւ հիւսիսային Հիսփանիոլա: Կան մօտաւորապէս 740 կղզիներ եւ 2,400 փոքր կղզիներ, որոնցմէ միայն 38-ը բնակեցուած են:

Լուքայեան Կղզիաշարքը առաջին անգամ բնակեցուեցաւ Լուքայեան ժողովուրդով՝ Թայինօ համայնքէն ճիւղ մը, որ բնակեցուց կղզիները 8-րդ դարէն մինչեւ 16-րդ դար: Անոնք առաջին բնիկ ամերիկացիներն էին որ հանդիպեցան Քրիստաֆըր Քըլամպըս 1492 թուականի Հոկտեմբերին: Անկէ անմիջապէս ետք՝ Սպանացիները սկսան ստրկացնել Լուքայեաններուն, հանգեցնելով անոնց ամբողջական բնաջնջումին ոմն կղզիներէն մինչեւ 1520 թուականը: Լուքայեան մշակոյթը ունէր իր լեզուն, կառավարութիւնը, սովորոյթները եւ աւանդոյթները, եւ անոնք ունէին լայն առեւտրական ուղիներ՝ օգտագործելով փորիկ նաւակներ:

## Տե՛ս նաեւ

* Պահամաները
* Թուրքս ու Քայքոս Կղզիներ

= Ծանօթագրութիւններ =
Ձիու Արձանիկ (Ք.Ա. 6-5-րդ դարեր, Այրում)

**Քարայծի արձանի**, Ք.Ա. 6-5-րդ դարերու  արձանիկ, որ գտնուած է Հայաստանի Այրում քաղաքին մէջ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2225-9 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Կանգնած ձիու ձուլածոյ քանդակ է։ Կարճ խուզած բաշով, երկար պարանոցով գլուխը պարզած է վեր։ Ականջները կարճ են ու ցից, աչքերը կլոր են՝ շրջանով ընդգծուած, բերանը թեթեւակի բաց է։ Իրանը տրուած է սահուն անցումներով, առջեւի ոտքերը մեկնած են առաջ, ընդգծուած են սմբակները։ Պոչը երկար է, սեղմուած ոտքերուն։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ ձին յայտնի էր դեռեւս վաղ պրոնզի ժամանակաշրջանէն եւ համարուած է արեւի աստուածութեան առնչուող սրբազան կենդանի։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Շերեփ Ծիսական (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Շերեփ ծիսական**, Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու Լճաշէնէն յայտնաբերուած ծիսական շերեփ՝ քանդակազարդ երկար պոչով, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2007-3 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Պոչը գլանաձեւ է, սեւամէջ՝ յարդարուած սեպաձեւ կտրուածքներով, կ՚աւարտի անիւի վրայ նստած թռչունի քանդակով։ Թռչունի փետուրները նշուած են ուղղանկիւնաձեւ կտրուածքներով։ Անիւի կեդրոնը ներառուած է խաչի պատկեր։ Շերեփը յայտնաբերուած է դամբարան իջեցուած պբրոնզէ կաթսային մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան - Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Եր. 1968
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սակր՝ Բռնակին Կեռխաչի Պատկերով (Ք.Ա. 15-14-րդ դարեր, Արթիկ)

**Սակր` բռնակին կեռխաչի պատկերով**, Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու պրոնզէ սակր, որ յայտնաբերուած է Արթիկի մէջ եւ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ։ Կեռաչի պատկերով սակրի մարտական սայրը կլոր է` եզրերուն ձգուած, կիպ մօտեցուած կոթառին։

## Նկարագրութիւն
Սակր, որու ելուստաւոր, երկարուկ կոթառը հիմքին մէջ ունի եղեւնաձեւ գծազարդ եւ միջանցիկ անցք բռնակի համար։ Սակրի բռնակը ունի պրոնզէ ծայրապանակ, որու հարթ մակերեսին փորագրուած է սուաստիկա, իսկ կողային եզրը զարդարուած է սեպաձեւ կտրուածքներով։ Ծայրապանակի մէջ պահպանուած են փայտի մնացորդներ։ Զարդայարդարման սիմուոլիկան կ՚ենթադրէ, որ սակրըն ունեցած է նաեւ ծիսական կիրառութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սափոր Գունազարդ (Ք.Ա․ 18-17-րդ Դարեր, Ներքին Գետաշէն)

**Սափոր գունազարդ**, Ք.Ա. 18-17-րդ դարերուն Ներքին Գետաշէնի մէջ յայտնաբերուած սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2431-18 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Փոքրադիր կարասաձեւ անօթ է՝ ուռուցիկ ձգուած իրանով։ Լայնաբերան է, դուրս ծալուած, կլոր շրթնապսակով, կարճ պարանոցով, հարթ նստուկով։ Մակերեսը անգոբապատ է, կարմիր, փայլեցուած։

Պարանոցը յարդարուած է շրթնապսակիէն ուղղահայեաց իջնող ժապաւէնազարդով եւ հորիզոնական երեք գօտիներով։ Իրանի վերին մասին վրայ պատկերուած են վեց կենդանի՝ դինամիկ ընթացքի մէջ։ Շարքը կը գլխաւորէ արու եւ էգ եղջերուներու զոյգը։ Եղջերուն հսկայամարմին է, գլուխը պսակուած բազմաճիւղ շքեղ եղջիւրներով։ Անոր առջեւէն կ՚ընթանայ նրբիրան էգը։ Եղջերուներուն կը հետեւի է արու եւ էգ քարայծներու զոյգը։ Էգ քարայծի գաւակէն վեր պատկերուած է արեւ խորհրդանշող սկաւառակ։ Ասոնց կը հետապնդեն բաց երախներով երկու արու գայլեր։ Կենդանիներէն վեր պատկերուած է դէպի ձախ ընթացող վեց թռչուններու շարքը (իւրաքանչիւր կենդանիին՝ համապատասխանաբար մէկ թռչուն)։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սափոր Գունազարդ (Ք.Ա․ 19-18-րդ Դարեր, Էջմիածին)

**Սափոր գունազարդ**, Ք.Ա․ 19-18-րդ դարերուն Էջմիածինի մէջ յայտնաբերուած սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 556-1 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Դեղնաւուն մակերեսով, հարթ նստուկով, կարճ պարանոցով դէպի դուրս ծալուող կլոր շրթով պոլիխրոմ, երկկոնաձեւ իրանով սափոր է, որու ուռուցիկ իրանի վերին մասը շրջանակի բոլորուած է մէկընդմէջ կարմիր եւ շագանակագոյն երկարավիզ, կարապանման թռչուններու շարքով։ Շարքի վերեւէն կախուած են մէկընդմէջ կարմիր եւ շագանակագոյն սեպաշարերու խումբեր։ Կեդրոնական այս յօրինուածքը վերեւը կարմիր, վարի մասին վրայ` շագանակագոյն գոյներով շրջանակուած է հորիզոնական ժապաւէնի ձեւ ունեցող գօտիներով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սափոր Գունազարդ (Ք.Ա․ 19-18-րդ Դարեր, Տաւուշ, Արծուաբերդ)

**Սափոր գունազարդ**, Ք.Ա․ 19-18-րդ դարերուն Տաւուշի մարզի Արծուաբերդ գիւղին մէջ յայտնաբերուած սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ2311-1 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Կարասաձեւ խոշոր անօթ է՝ կարմիր անգոբապատ։ Լայնաբերան է՝ ոչ բարձր պարանոցով, դէպի դուրս թեքուած կլոր շրթապսակով, հարթ նստուկով։ Իրանը բոլորուած է ալիքաձեւ զարդանախշով յարդարուած քառանկիւներով, զիկզակ ժապաւէններով եւ թռչնապատկերներով։ Նկարազարդումը առնուած է կարմիր հիմնագոյնի վրայ սեւ փայլաներկով։

Զարդանկարի սիւժէն երկնային եւ երկրային հորիզոններու վերաբերեալ հնագոյն աստեղային պատկերացումներն են։ Վերին հորիզոնին վրայ՝ երկնային ովկիանոսը՝ ջուրը, ներկայացուած է պարանոցի հիմքի ալիքաւոր գիծերով եւ արեգակը՝ թռչուններով։ Ստորին երկու գօտիները զիկզակներով, եռանկիւնիներով եւ անոնց մօտ լողացող թռչուններով, կը խորհրդանշեն երկիրը եւ ջուր-ստորին ծով գաղափարը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Արծուաբերդ

**Արծուաբերդ** (նախկին անուանումը՝ *Ղրղի*), գիւղ Հայաստանի Տաւուշի մարզին մէջ, նախկին Շամշադինի շրջանին մէջ։ Վերանուանուած է **Արծուաբերդ** 25 Յունուար 1978-ին։ Արծուաբերդը կը գտնուի Բերդ քաղաքէն 11 քմ դէպի հարաւ-արեւելք։ Արծուաբերդի մօտ կը գտնուին նաեւ Այգեձորը (9 քմ դէպի արեւելք), Չինարին (13 քմ դէպի արեւելք), Չորաթանը (3 քմ դէպի հիւսիս) եւ Նորաշէնը (6 քմ դէպի հիւսիս)։

## Պատմութիւն
Արծուաբերդ գիւղը հիմնուած է Արցախի Հանրապետութեան Ղարաղալու գիւղէն եկած տեղահանուածներու կողմէ։ Գիւղի տարածքը հարուստ է հնութիւններով՝ Սուրբ Զօրաւոր եկեղեցի, խաչքարեր, բերդի աւերակներ, կիկլոպեան հնութիւններու աւերակներ։

## Կլիմա
Գիւղը կը գտնուի կլիմայական բարեխառն գօտիի մէջ, ամրան միջին ջերմաստիճանը +29 C° է, ձմրան՝ -3 C°։ Գիւղը կը գտնուի ծովի մակերեւոյթէն 1290 մեթր բարձրութեան վրայ։

## Բնակչութիւն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդիւնքներուն՝ Արծուաբերդի մշտական բնակչութիւնը կազմած է 2847, առկայ բնակչութիւնը՝ 2582 մարդ։ Բնակիչները հայեր են, որոնց նախնիներու մէկ մասը եկած է Լեռնային Ղարաբաղէն։

Արծուաբերդի բնակչութեան փոփոխութիւնը ժամանակի ընթացքին՝ ստորեւ.

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղուի անասնապահութեամբ, բուսաբուծութեամբ, այգեգործութեամբ։

Համայնքը ունի երկու դպրոց, առողջութեան կեդրոն, մշակոյթի տուն, համայնքային կեդրոն, մանկապարտէզ, փոստի բաժանմունք։

## Յայտնի անձինք

* Մանուէլ Բադալեան, պետական գործիչ
* Ռոզա Մխիթարեան, դերասան
* Պաւել Մատինեան, բժիշկ
* Գուրգէն Զարգարեան, հանրապետութեան լաւագոյն ուսուցիչ 2015 թ.
* Լեւոն Գագիկի Լոբեան, «ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԽԱՉ» 1-ին աստիճանի շքանշանի ասպետ։

### Արմատներով արծուաբերդցիներ

* Սուրէն Երիցեան, գործարար ՌԴ, «Տաւուշ» տեքստիլ ձեռնարկութեան հիմնադիր։
* Դերենիկ Դումանեան, Հայաստանի Առողջապահութեան նախարար (2012-2014)
* Հրանտ Բաբասեան, գործարար ՌԴ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի գիւղեր
Չորաթան

**Չորաթան**, գիւղ Հայաստանի Տաւուշի մարզի մէջ, նախկին Շամշադինի շրջան, Բերդ քաղաքէն մօտ 5 քմ հարաւ-արեւելք։ Երեւանէն՝ 223 քմ, մարզկեդրոնէն՝ 90 քմ, Հայաստանի պետական սահմանէն՝ 6 քմ հեռաւորութեան վրայ։

## Պատմութիւն
1750 թուականին Լեռնային Ղարաբաղէն 12 ընտանիքներ կու գան եւ ներկայիս գիւղատեղէն 1,6 քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող ներքին շէն հանդամասին մէջ բնակութիւն կը հաստատեն, իսկ յետագայ տարիներու ընթացքին աստիճանաբար կ՚իջնեն եւ վերջնական բնակութիւն կը հաստատեն ներկայիս Չորաթանի տարածքին մէջ։

## Կլիմայ
Գիւղը կը գտնուի կլիմայական բարեխառն գօտիի մէջ, ամրան միջին ջերմաստիճանը + 23 C է, ձմրան՝ -1 C։ Գիւղը կը գտնուի ծովի մակերեւոյթէն 1000 մ բարձրութեան վրայ։

## Բնակչութիւն
Ըստ Հայաստանի 2011 թ. մարդահամարի արդիւնքներու՝ Չորաթանի մշտական բնակչութիւնը կազմած է 898, առկայ բնակչութիւնը՝ 793 մարդ, բնակչութեան փոփոխութիւնը ժամանակի ընթացքին՝ ստորեւ.

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղուի անասնապահութեամբ, խաղողագործութեամբ, ծխախոտագործութեամբ, պտղաբուծութեամբ, հացահատիկի եւ կերային կուլտուրաներու մշակութեամբ։ Խորհրդային տարիներուն Չորաթանը բարձր ցուցանիշներու հասած է գիւղմթերքներու արտադրութեան ու իրացման ուղղութեամբ։

Համայնքը ունի դպրոց, բուժկէտ, մշակոյթի տուն, մանկապարտէզ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի գիւղեր
Խալիլ Փաշա

**Խալիլ փաշա** կամ արդի թրքերէնով՝ **Հալիլ փաշա** կամ **Խալիլ Քութ** Հալիլ Գութ (1881 – 20 Օգոստոս 1957), Օսմանական թուրքիոյ ռազմական հրամանատար եւ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Ա․ Հանրապետութեան անկախութեան նախօրէին՝ Կովկասեան ճակատի թրքական զօրքերու գերագոյն հրամանատար։ Ան ծառայեց Օսմանեան բանակին մէջ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի ընթացքին, մանաւանդ մասնակցելով Ռուսաստանի դէմ ռազմական արշաւանքներուն Կովկասի շրջանին մէջ եւ Անգլիացիներուն դէմ Միջագետքի (այժմու Իրաք) մէջ։

Խալիլ փաշա պատասխանատու էր բազմաթիւ դաժանութեանց ու ոճիրներու համար որոնք գործադրուեցան հայ եւ ասորի քաղաքացիական բնակչութեան դէմ Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին։ Ան վերահսկեց Բիթլիսի, Մուշի եւ Պայազիտի մէջ տեղի ունեցած հայ տղամարդոց, կիներուն ու երեխաներուն կոտորածները։ Զոհերէն շատերը ողջ-ողջ թաղուեցան յատուկ պատրաստուած փոսերու մէջ։ Ան նաեւ անցաւ Իրան եւ այդտեղ կոտորածի ենթարկեց հայերը, ասորիները եւ պարսիկները։

## Ծանօթագրութիւններ
Ահմէթ Նէսիմի Սայման

**Ահմէթ Նեսիմի Սայման** (թրքերէն՝ Ahmet Nesimi Sayman) կամ **Ահմէթ Նեսիմի Պէյ ([[Թրքերէն|թրքերէն՝]] Ahmed Nesimi Bey)** (1876 - 1958), Օսմանական կայսրութեան վերջին շրջանի պետական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1876 թուականին։ Իպրահիմ Հաքքի Փաշայի (թրքերէն՝ İbrahim Hakkı Paşa) հետ իր սերտ յարաբերութիւններուն շնորհիւ, ան 1914 թուականին նոյեմբերէն մինչեւ 1917-ի փետրուարը եղած է առեւտուրի նախարար, իսկ 1917 թուականին փետրուարէն մինչեւ 1918-ի հոկտեմբերը (Համաշխարհային Ա․ պատերազմի օրերուն)՝  Օսմանական կառավարութեան արտաքին գործոց նախարար։ 1908-1918 թուականներուն եղած է Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն կուսակցութեան գլխաւոր գրասենեակի անդամ։ Իսկ 1908-1918 թուականներուն՝ Կոստանդնուպոլսոյ պատգամաւոր։ 

1926 թուականին Թուրքիոյ մէջ կատարուած լայնածավալ ձերբակալումներու ընթացքին, ձերբակալուած է Մուսթաֆա Քէմալ փաշայի դէմ մահափորձի մեղադրանքով։ Ան մասնաւորապէս Իզմիրի դատարանի կողմէն ատեան կոչուած կամ ձերբակալուած անձերու ցանկին մէջն էր որոնցմէ էին. Ենիպահչէլի Նայիլ (թրքերէն՝ Yenibahçeli Nail) Ֆիլիպէլի Հիլմի (թրքերէն՝  Filibeli Hilmi) Ազմի (թրքերէն՝ Azmi), Իսմայիլ Ճանպօլաթ (թրքերէն՝ İsmail Canbolat) եւ Գարա Վասըֆ (թրքերէն՝ Kara Vasıf)։ 

Սակայն դատուած է անկախութեան դատարանին կողմէ եւ անմեղ ճանչցուած։ 

Իբրեւ օսմանական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարար, ան ներողութիւն խնդրեց Համաշխարհային Ա․ պատերազմի ընթացքին օսմանական կայսրութեան եւ Միացեալ նահանգներու միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններու խզումին համար, եւ խոստացաւ թէ Փոքր Ասիոյ մէջ ամերիկեան դպրոցները եւ այլ հաստատութիւնները անխափան պիտի շարունակեն իրենց գործունէութիւնը։ 

Մահացած է 1958 թուականին։

## Տե՛ս Նաեւ

* Խալիլ Փաշա

## Ծանօթագրութիւններ
Այրում

**Այրում**, քաղաք Հայաստանի Տաւուշի մարզին մէջ, մարզկեդրոնէն 60 քմ հիւսիս-արեւմուտք, Տեպետ գետի ափին։

## Բնակչութիւն
Նախնիներու մէկ մասը եկած են Երեւանի շրջակայքէն, Արճիսէն եւ Ռուսաստանէն։

Այրումի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Տնտեսութիւն
Բնակչութեան հիմնական մասը կ՚աշխատի պահածոներու գործարանին եւ երկաթուղային կայարանին մէջ։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
1962 թուականին Այրումի երկաթուղիի կայարանից 3 քմ հարաւ-արեւմուտք ինկած հնագոյն ամրոցի աւերակներուն մէջ յայտնաբերուած են րրոնզէ դարի մշակոյթի մնացորդներ՝ պրոնզէ 49 հատ՝ մարդոց, բորենիի, եզան, ձիու արձանիկներ, որոնք կը վերաբերին Ք. ա. 10-7-րդ դարերուն։ Արձանիկները ձուլուած են մեծ վարպետութեամբ, մարդիկ եւ կենդանիները շարժման մէջ են եւ կ՚արտայայտեն այդ շրջանի կենցաղը եւ բարքերը։ Շրջակայքին մէջմ նաեւ յայտնաբերուած են դամբարաններ եւ խեցեղէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի բնակավայրեր
Սափոր Ծիսական (Ք.Ա․ 10-9-րդ Դարեր, Դուին)

**Սափոր ծիսական**, Ք.Ա․ 10-9-րդ դարերուն Դուինի մէջ յայտնաբերուած սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2121-281 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Բիկոնիկ իրանով, փայլեցուած մակերեսով անօթ է՝ աննշան կարճ պարանոցով, դուրս ծալուող շրթնապսակով, հարթ նստուկով։ Իրանի վերին մասը մէկընդմէջ զարդարուած է երեք ոճաւորուած ցլակերպ գլուխներով եւ անօթի մակերեսէն բարձրացող ելուստներով։ Անոնցմէ ցած սափորի իրանը շրջանակի բոլորուած է փորագիր՝ հորիզոնական զուգահեռներղն եւ թեք կանելիւրազարդէ կազմուած երեք գլուխներով։ Սափորը զարդարող ցուլերու ծեփածոյ երեք գլուխները կը հաւաստեն անոր պաշտամունքային նշանակութիւնը՝ հաւանաբար գործածուած է ծիսական ուտեստի համար։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սափոր Ծիսական՝ Գունազարդ

**Սափոր ծիսական՝ գունազարդ**, կաւէ սափոր, հնագիտական օբյեկտ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2867-31 համարի տակ։

Այս արձանիկը կը համարուի Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու հնութիւն։ Յայտնաբերուած է Հայաստանի Կոտայքի մարզի Քարաշամբ գիւղի տարածքին։

## Նկարագրութիւն
Հնագիտական օբյեկտ հանդիսացող այս սափորը կը ներկայացնէ ուռուցիկ իրանով կարճ պարանոցով լայնաբերան անօթ։ Նստուկը տափակ է, իսկ շուրթը՝ կլոր՝ դէպի դուրս ծալուած։ Մակերեսը անգոբապատ է եւ կարմրափայլ։ Իրանի վերին հատուածի կէսը բոլորուած է սպիտակ նկարազարդ գօտիով։ Պատկերուած է կենդանիներու երթ եւ կանգնած ու սաւառնող թռչուններու շարք։ Կենդանիներու եւ թռչուններու շարքը վարէն եզերուած է մեանդրաձեւ գօտիով։

Կենդանիներու երթը կը գլխաւորէ կեռ եւ երկարաեղջիւր ցուլը, որու ետեւղն շարք կազմած կ՚ընթանան արու եւ էգ քարայծներու զոյգը, ապա մէկ եղջերու՝ գլուխը պսակուած, բազմաճիւղ շքեզ եղջիւրներով եւ երկու շուն։ Հնարաւոր է, որ անոնք ոչ թէ շուներ են, այլեւ գայլեր։ Վերջին կենդանիի գաւակէն վեր պատկերուած է արեւ խորհրդանշող սկաւառակաձեւ նշան։ Թռչունները շարուած են երկու խումբով։ Իւրաքանչիւր խումբին դէմ յանդիման կանգնած են չորսական թռչուններ։ Շարքը՝ աջէն եւ ձախէն, կը ներփակեն լայն բացած թեւերով երկու թռչիւն։ Թռչիւններու թռիչքի պատկերումը աջէն ձախ, կամ հակառակը, հին ժամանակ կ՚առնչուէր որոշակի դիցաբանական պատկերացումներու հետ եւ բարի կամ չար գուշակներու հիմք կը հանդիսանար։

Անկասկած՝ անօթի նկարազարդման սիւժէն հնագոյն առասպելի կամ անոր ա տարբերակներու առանձին հատուածները կազմող տեսարաններու պատկերումն է։ Սիւժէի բարդութիւնը ինչպէս նաեւ պատկերներու եւ խորհրդանշաններու ներկայացման եղանակը ենթադրել կու տաայ անոնց  աւելի վաղ ժամանակաշրջանի մշակութային նախատիպերէն սերուած ըլլալը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Պելիզ

**Պելիզ**, Կեդրոնական Ամերիկայի հիւսիս-արեւելեան ծովեզերքին վրայ գտնուող երկիր մըն է։ Հիւսիսէն սահմանակից է Մէքսիքոյի, արեւելքէն՝ Քարիպեան ծովուն, իսկ արեւմուտքէն եւ հարաւէն՝ Կուաթեմալայի։ Նաեւ ծովային սահման մը կիսէ Հոնտուրասի հետ հարաւ-արեւելքէն։ Թէեւ Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ կը գտնուի, Պելիզը ինքզինք կը համարէ Քարիպեան տարածաշրջանին մաս, եւ անդամ է Քարիպեան Համայնքին (CARICOM)։

Մայա քաղաքակրթութիւնը տարածուեցաւ Պելիզի տարածքին մէջ 1500 ՔԱ եւ 300 Ք.Յ. միջեւ եւ բարգաւաճեցաւ մինչեւ 1200 թուական։ Եւրոպական հեռաւոր շփումը սկսաւ 1502-04 թուականներուն, երբ Քրիստոֆոր Քոլումպոսը նաւարկեց Հոնտուրասի ծոցին երկայնքով։ Եւրոպական ուսումնասիրութիւնը սկսաւ անգլիացի բնակիչներու կողմէ 1638 թուականին։ Սպանիան եւ Բրիտանիան երկուքն ալ պահանջ ներկայացուցին այս երկրին վրայ, մինչեւ որ Բրիտանիան պարտութեան մատնեց սպանացիները Սուրբ Ճորճ Քեյի ճակատամարտին մէջ (1798)։ Այն դարձաւ բրիտանական գաղութ 1840 թուականին, եւ թագային գաղութ 1862-ին։ Պելիզը անկախացաւ Միացեալ Թագաւորութենէն 1981 սեպտեմբերի 21-ին։ Այն միակ ցամաքային Կեդրոնական Ամերիկեան երկիրն է որ Համագործակցութեան թագաւորութեան մաս կը կազմէ, Թագաւոր Շառլ III-ը իր թագաւորն ու պետական ղեկավարն է, եւ կը ներկայացուի գերակալով։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Սափոր Կէտազարդ (Ք.Ա. 18-17-րդ դարեր, Ապարան)

**Սափոր կէտազարդ**, Ք.Ա. 18-17-րդ դարերու Ապարանէն յայտնաբերուած կաւէ սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2056-4 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Մուգ շագանակագոյն փայլեցուած մակերեսով սափորը ունի հարթ յատակ, դէպի շրթնամասն աստիճանաբար նեղացող ուռուցիկ իրան։ Շուրթը ուղիղ է, կտրուած, շրթեզրին մօտ` իւրաքանչիւր կողմի վրայ, փորուած են երկուքական միջանցիկ անցքեր, հաւանաբար կախելու համար։ Անցքերը առնուած են թրծումէ յետոյ (անոնցմէ մէկը անաւարտ է)։ Անօթի ամբողջ մակերեսը յարդարուած է սպիտակ ներկով` ընդելուզուած ալիքաձեւ եւ կորաձեւ գծազարդերով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սափոր՝ Երկրաչափական Զարդապատկերով (Ք.Ա. 19-18-րդ Դարեր, Սիսիան)

**Սափոր՝ երկրաչափական զարդապատկերով**, Ք.Ա. 19-18-րդ դարերու Սիսիանէն յայտնաբերուած կաւէ սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 3080-1 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Գնդաձեւ տեսք ունեցող կարմիր անգոբապատ անօթ է։ Բերանը լայն է, պարանոցը` ոչ բարձր, ունի դէպի դուրս թեքուած կլոր շրթնապսակ` հարթ նստուկով։ Անօթի պարանոցը եւ իրանը նկարազարդուած են երկրաչափական, ուղղահայեաց իջնող ժապաւէններով, հորիզոնական գօտիներով, շախմատաձեւ, ռոմբաձեւ եւ զիկզակաձեւ զարդանախշերով։ Գունազարդումը առնուած է կամիր հիմնագոյնի վրայ` սեւ փայլաներկով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սափոր՝ Ծիսական Որսի Տեսարանով

**Սափոր՝ ծիսական որսի տեսարանով**, սեւ փայլեցուած ուռուցիկ իրանով կարճավիզ սափոր, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 1919-1 համարի ներքոյ։

## Պատմութիւն
Սափորի կէտազարդումով եւ փորագրութեամբ յարդարուած իրանի վերին մասին վրայ ներկայացուած է ծիսական թափօրի սիւժէ։ Երկանիւ կառքի թափքի վրայ կանգնած է մարդու քանդակ՝ թեւերը լայն տարածած, ձեռքին մէջ՝ մտրականման առարկայ։ Կառքին լծուած են զոյգ ձիեր։ Անոնց առջեւը կը գտնուի մարդկային մէկ այլ քանդակ՝ ձեռքերը վեր մեկնած, հմայական աղօթքի կամ դիւթանքի դիրքով։ Անոնցմէ փոքր հեռու՝ անօթի պարագծով ընթացող վեց կենդանիներու շարքն է։ Շարքի առջեւէն կը քալէ երկար պոչով, սրադունչ եւ երկարականջ կենդանի՝ հաւանաբար շուն, որու ետեւէն կեցուածքով եւ տեսքով իրար նման այծեր են եւ մէկ ուլ։ Այծերը ունին երկար եւ կոր եղջիւրներ, վեր տնկած կարճ պոչեր։ Կենդանիներու ընթացքին հակառակ կանգնած ուլի գուխը մեկնած է դէպի մօր պարանոցը։

Պատկեր սիւժէն ծիսահմայական է՝ կապուած կենդանիներու պաշտամունքի, բերրիութեան եւ բեղմնաւորութեան հաւատալիքներուն հետ։

## Աղբիւրներ

* Հասմիկ Իսրայելյան, Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Ե. 1973
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սուրբ Հաղորդութեան Գաւաթ (1864, Թալին)

**Սուրբ հաղորդութեան գաւաթ** (անգլ.՝ Holy Communion Goblet, սկիհ), քրիստոնէեական եկեղեցւոյ  ծիսակատարութեան ժամանակ օգտագործուող սպասքի տարր։ Կը գտնուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Եկեղեցական սպասքի տարր համարուող սկիհը ունի փոքր նստուկ, բարձր պատուանդան եւ կափարիչ (մաղզմայ), պատրաստուած է արծաթէ, գաւաթը ներսէն ոսկէզօծուած է։ Գաւաթի զարդայարդարումը առնուած է դրուագման եւ փորագրման եղանակով։ Սկիհի պատուանդանի հիմքը ժապաւէնաձեւ լայն գօտիի վրայ քանդակուած են բուսական զարդանախշեր, հիմնական պատուանդանի վրայ 13 խորաններու մէջ դրուագուած է Քրիստոսը իր 12 աշակերտների հետ։ Առաքեալները պատկերուած են դիմահայեաց, լուսապսակով, ձեռքերուն՝ Սուրբ Գիրքը։ Խորաններու եզրերուն վրայ դրուագուած են բուսական նախշեր։ Պատուանդանը գաւաթին միացած է գունդով, որ զարդարուած է հրեշտակներով, բուսական զարդաձեւերով եւ ձեւաւոր ունկերով։ Գաւաթի եզրին մէկ տողի վրայ փորագրուած է թուակիր արձանագրութիւն՝

## Պատմութիւն
Սկիհը կ՚օգտագործուի Սուրբ Պատարագի ընթացքին՝ Սուրբ հաղորդութեան ժամանակ։ Այնտեղ նուիրագործելու համար կը լեցնեն կարմիր անապակ գինի, որ Սուրբ պատարագի միջոցով կը սրբագործուի եւ կը խորհրդանշէ Քրիստոսի արիւնը։ Սկիհը կը խորհրդանշէ այն գաւաթը, որմով Յիսուսը, օրհնելով գինին Խորհրդաւոր ընթրիքի ժամանակ, տուաւ առաքեալներուն հաղորդուելու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Քորէա

**Քորէա,** արեւելեան Ասիոյ մէջ գտնուող տարածաշրջան մը։

Կը ներառէ Քորէական թերակղզին, Ճեճու կղզին եւ ուրիշ փոքր կղզիներ։ 

1948 թուականէն սկսեալ Քորէան բաժնուած է երկու պետութեան՝ Հիւսիսային Քորէա եւ Հարաւային Քորէա։ Հիւսիսէն Քորէան սահմանակից է Ռուսիոյ եւ Չինաստանի, իսկ արեւելքէն՝ Ճափոնէն բաժնուած է Քորէական նեղուցով եւ Ճափոնական ծովով։

Քորէա հին ժամանակներուն ունեցած է երեք մեծ թագաւորութիւն՝ Կոկուրէօ, Պէքճէ եւ Սիլլա։ Այս երեքը միշտ կը պայքարէին իրարու դէմ։ Աւելի ուշ Սիլլան կը յաղթէ եւ կը միացնէ միւս երկուքը, եւ այդպիսով կը ստեղծուի «Միացեալ Սիլլա» պետութիւնը։ Բայց հիւսիսի մէջ կը ստեղծուի ուրիշ պետութիւն մը՝ Պոհայ։ Միացեալ Սիլլան վերջնականապէս կը քանդուի եւ Քորէա դարձեալ կը բաժնուի։

Ժ. դարուն Կոկուրէոյի ժառանգը՝ Կորիօն, կրկին կը միացնէ Քորէան։ Այս պետութեան անունէն է, որ յառաջացած է «Քորէա» անունը։ Կորիօն շատ զարգացած մշակոյթ ունէր, բայց ԺԳ. դարուն մոնկոլները կը յարձակին եւ երկիրը շատ կը տկարացնեն։ Վերջապէս Քորէան մոնկոլներու ենթակայ կը դառնայ։ Քանի մը տարի ետք, Կոնմին արքան կ'ապստամբի եւ վերջ կու տայ մոնկոլներու իշխանութեան։ Սակայն այս պայքարներէն ետք Կորիօն այլեւս տկարացած էր, եւ զօրահրամանատար ՏհէՃօ իշխանութիւնը առնելով՝ 1392-ին հիմնել կու տայ նոր թագաւորութիւն մը՝ Ճոճոսօն։

Ճոճոսօնի առաջին 200 տարին խաղաղ կ'անցնի: Այս օրերուն Սէճոն Մեծ արքան կը ստեղծէ քորէական այբուբենը՝ Հանկըլը։

ԺԹ. դարու վերջին, Քորէան կը դառնայ Ճափոնին գլխաւոր նպատակներէն մէկը։ Ճափոն-Չինաստան պատերազմէն ետք՝ 1910 թուականին Քորէա ամբողջութեամբ կը գրաւուի Ճափոնի կողմէ եւ կը մնայ անոր տիրապետութեան տակ մինչեւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի վերջը։

1945-ին, Ճափոն պարտուելէ ետք, Խորհրդային Միութիւնը եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները բաժնեցին Քորէան 38-րդ զուգահեռականով։ Հիւսիսը կ'անցնի ԽՍՀՄ-ի, իսկ հարաւը՝ ԱՄՆ-ի հսկողութեան տակ։ Շուտով այս բաժանումէն կը ձեւաւորուին երկու պետութիւններ՝ Հիւսիսային Քորիա եւ Հարաւային Քորիա։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ասիա
Տղամարդու Արձան-Կուռք (Ք.Ա. 8-7-րդ Դարեր, Նոյեմբերեան)

**Տղամարդու արձան-կուռք** (Ք.Ա. 8-7-րդ դարեր, Նոյեմբերեան, Ջուջեւան), Ք. ա. առաջին հազարամեակի քանդակագործութեան բնորոշ տղամարդու քանդակ է։ Կը պահուի Երեւանի մէջ գտնուող Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած է 2984 համարի տակ։

Քանդակը կը համարուի Ք. ա. 8-7-րդ դարերու հնութիւն, կրաքարէ է, չափերը՝ 60×22×23 սմ։ Յայտնաբերուած է Հայաստանի Տաւուշի մարզի Նոյեմբերեանի Ջուջեւան գիւղի տարածքինմէջ։

## Պատմութիւն
Աստուածներու, կուռքերու եւ նախնիներու պաշտամունքին նուիրուած արձաններ կանգնեցնելու սովորոյթը Հայաստանի մէջ գոյութիւն ունեցած է հնագոյն ժամանակներէն։ Այսպիսի արձանները կը դրուէին սրբատեղիներու մէջ՝ իբրեւ կուռք, կամ իբրեւ մահարձան կը կանգնեցնէին առաջնորդներու ու սոցիալական աստիճանակարգի բարձր դիրք գրաւող անձերու դամբարաններուն վրայ։ Նախնիներուն երկրպագութիւնը համակցուած է լուսատուներու երկրպագութեան, որու խորհրդանիշն է այս արձանի վիզէն կախուած սկաւառակաձեւ զարդը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երէան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Ցուլի Արձանիկ (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Ցուլի արձանիկ**, պատուանդանին կանգնած ցուլի ծաւալային քանդակ, որ գտնուած է Լճաշէնի մէջ եւ կը պահուի Երեւանի մէջ գտնուող Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած է 2049-130 համարի տակ։

## Նկարագրութիւն
Ցուլը կանգնած է սիւնաձեւ պատուանդանի վրայ։ Այն խոշորամարմին է` ճակատին կեռուած հաստ եղջիւրներով։ Աչքերը նշուած են կլոր ելուստներով։ Դունչի վրայ պարզորոշ ընդգծուած է մորթին, շրթունքները, կլոր քթանցքները, բերանը։ Գաւակը փոքր-ինչ իջած է, երկար պոչը կպած է ոտքերուն, փորի տակ ընդգծուած է պորտը։ Սնամէջ իրանը յարդարուած է եռանկիւնի ծակոտիներու շարքերով, գաւակը` աստղ յիշեցնող զարդանախշով։ Ճակատի վրայ փորագիր եռանկիւնաձեւ նշան կայ, որ ցուլի սրբազանութեան խորհրդանիշն է։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Քարայծի Արձանիկ (Ք.Ա. 13-12-րդ Դարեր, Արթիկ)

**Քարայծի արձանիկ**, Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու Արթիկէ մէջ յայտնաբերուած քառանկիւն հարթակի վրայ կանգնած քարայծի ծաւալուն քանդակ է։ ԿԸ պահպանուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ 2173-553 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Քարայծի ոտքերը թեթեւակի կքած են։ Փոքր գլուխը վեր պարզուած է, ունի երկար, կոր եղջիւրներ, աչքերը կլոր են, պարզորոշ, ականջները ցից, բերանը կիսաբաց է, վարի շրթունքէն կախուած է կլոր օղ։ Բարձր պարանոցին  կը կրէ հասկաձեւ փորագրազարդ եռաշար մանեակ։ Իրանի վրայ ունի սեպաձեւ կտրուածքներ, որոնք եզրուած են փորագրազարդով։ Պատուանդանի հիմքին վրայ խարիսխաձեւ է՝ ծայրերուն ֆալլաձեւ ելուստներով։ Քանդակը սնամէջ է, ներսը ունի երեք պրոնզէ շարժուող գնդիկներ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Օջախ Պայտաձեւ՝ Խոյագլուխ Ծայրերով

**Օջախ պայտաձեւ՝ խոյագլուխ ծայրերով** (անգլ.՝ Horseshoe-shaped hearth with ram-headed ends), խոյագլուխ քանդակներով պայտաձեւ օջախ։ Հայաստանի վաղ պրոնզեդարեան յուշարձաններէն յայտնաբերուած նմանատիպ օջախները՝ զարդարուած մարդակերպ եւ կենդանակերպ քանդակներով, իւրայատուկ զոհասեղաններ եղեած են, որոնք տեղադրուած են բնակարաններու մէջ եւ անոնց շուրջ իրականացուած են երկրագործական հաւատալիքներուն առնչուող ծիսակատարութիւններ։

Խոյագլուխ ծայրերով պայտաձեւ օջախը կը պահպանուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ։

## Պատմութիւն
Վաղպրոնզեդարեան մշակոյթին մէջ քարերով շարուած օջախներու կողքին կաւէ շարժական օջախներու առկայութիւնը կը խօսի անոնց տարբեր կիրառութիւններու մասին։ Պայտաձեւ կամ կամարաձեւ շարժական օջախները օգտայ­գործուած են միայն ծիսական նպատակներով։ Ըստ ընդունուած տեսակէտի՝ շարժայ­կան օջախները խորհրդանշած են արական սկիզբ եւ տղամարդու կողմէ տնային օջախի արգասաւորում։ Շարժական օջախները դրուած են թոնիրի հանգած կրակի կամ մոխիրի վրայ, այնուհետեւ պահուած թոնիրի մէջ ակին կիպ, ուղղահայեաց դիրքով։ Վաղպրոնզեդարեան օրինակ­ները գտնուած են քանի մը քարերով շարուած կրակարաններու վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հասմիկ Իսրայելյան, Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Ե. 1973
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Երուսաղէմի Ձեռագրատուն

**Երուսաղեմի ձեռագրատուն**, հայերէն ձեռագիրներու աշխարհի մէջ երկրորդ հաւաքածոն (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանէն յետոյ)։ Կը գտնուի Երուսաղէմի Սուրբ Յակոբեանց վանքին մէջ։ Ձեռագիրերու թիւը կը հասնի շուրջ 4000-ի (1976 թուականին)։ Հիմնադրման ստոյգ թուականը յայտնի չէ։ Ելլելով որոշ ձեռագիրերու գրութեան թուականներէն՝ կ՚ենթադրուի, որ սկզբնաւորուած է 12-13-րդ դարերուն։ Մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը ձեռագիրերը անխնամ վիճակի մէջ էին։ 1865 թուականին Տ․ Սաւալանեանցը կազմած է անոնց ցանկը։ Յետագային ցանկերու կազման ու հրատարակման ձեռնամուխ եղած է Ա․ Սիւրմեեանը։

Առաջին հատորը լոյս տեսած է 1948 թուականին։ Գործը շարունակած է Ն. Պողարեանը՝ 1953-1960 թուականներուն հրատարակելով 2-5-րդ հատորները։ 1966 թուականին ան ձեռնարկած է «Մայր ցուցակ ձեռագրաց Սրբոց Յակոբեանց» ցանկի նոր, շքեղ ու վերափոխուած հրատարակութիւնը։ Մինչեւ 1972 թուականը հրատարակուած է 6 ծաւալուն հատոր, ուր ընդգրկուած է 2000 ձեռագրի նկարագրութիւն։
Ստորոգութիւն:Երուսաղէմ
Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութեան թանգարաններ