open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պուսրայի հռոմէական թատրոն

**Պուսրայի հռոմէական թատրոն** (արաբ․՝ المسرح الروماني ببصرى), հռոմէական ընդարձակ թատրոն, Պուսրա, Սուրիա։ Կը գտնուի Սուրիոյ հարաւ-արեւմուտքը, Տարաա գաւառին մէջ եւ Միջին Արեւելքին մէջ հռոմէական ամենէն ընդարձակ եւ լաւ պահպանուած թատրոնն է։ 2013-ին Պուսրայի հռոմէական թատրոնը արձանագրուած է որպէս Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանագութեան Վտանգուած Յուշարձան։

## Պատմական ակնարկ
Պուսրայի հռոմէական թատրոնը կերտուած է Բ․ դարու կէսերուն եւ կառուցուած է սեւ պազալտ քարէ։ 481-էն մինչեւ 1251 Պուսրա քաղաքին ամրացումները կ՛ընդարձակուին։ 
մինի|Թատրոնին Այուպեան ժամանակաշրջանէն մնացած ամրացումները
Սկզբնական շրջանին թատրոնը կը գտնուէր քաղաքին պարիսպներէն դուրս, սակայն աւելի ուշ՝ Այուպեան ժամանակաշրջանին (ԺԲ․ դար) լրիւ ընդգրկուած է Այուպեան միջնաբերդին մէջ։ Թատրոնը երբ կ՛ընդգրկուի ամրոցին մէջ, միջնաբերդի դերը կը կատարէ եւ կը պահպանէ Դամասկոս տանող ճամբան։

1947-ին եւ 1970-ին թատրոնը վերանորոգուած է։ 

Սուրիոյ ազգամիջեան պատերազմին ընթացքին (2011-2022), թատրոնը լուրջ վնասներ կրած է։

## Նկարագրութիւն
Թատրոնին լայնքը 102 մեթր է եւ 17 000 հանդիսատեսներու կարողութիւնը ունի։ Միջին Արեւելքին մէջ հռոմէական ամենէն ընդարձակ եւ լաւ պահպանուած թատրոնն է եւ ժամանակին ծառայած է քաղաքին 80 000 բնակիչներուն։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Bosra theatre cavea 0675.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra, theatre.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre cavea 0587.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre interior 0620.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre cavea 0584.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre interior 0489.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre antiquarium 0486.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre detail 0653.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre interior 0490.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre interior 0497.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre scaenae frons 0572.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre scaenae frons 0614.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre scaenae frons 0576.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre scaenae frons 0591.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre interior 0492.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre antiquarium 0485.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre antiquarium 0482.jpg|alt=
Պատկեր:Bosra theatre antiquarium 0484.jpg|alt=


   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հռոմէական թատրոններ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ թատրոններ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի հռոմէական թատրոններ
Ստորոգութիւն:Հռոմէական թատրոններ
Ստորոգութիւն:Հռոմէական յուշարձաններ
Արտաշէս Յովսէփեան (քանդակագործ)

**Արտաշէս Յովսէփեան** (), Հայաստանի ժողովրդական գեղանկարիչ-քանդակագործ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սիսիանի Սառնակունք գիւղը։ Սերած է Պարսկաստանի Սալմաստ գաւառի Սաւրա գիւղի Խաչատրեան տոհմէն։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Սիսիանի շրջկեդրոնի միջնակարգ դպրոցը, աշխատած է իբրեւ բանուոր, ապա՝ 1954 թուականին, ընդունուած է Թէրլէմեզեանի անուան ուսումնարանը, երկրորդ քուրսէն գործուղուած է Լենինկրատ՝ ուսանելու Ռեփինի անուան գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան ու ճարտարապետութեան հիմնարկին մէջ, որ աւարտած է 1961 թուականին։

Հեղինակն է Երեւանը զարդարող նշանաւոր քանդակներու, ինչպէս` Ալեքսանդր Թամանեանի, Արմէն Տիգրանեանի եւ Օրբէլի եղբայրներու արձաններուն, Ջիւանիի յուշակոթողին, Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ որմնաքանդակներուն եւ Երեւանի մեթրոյի Սասունցի Դաւիթ կայարանի բարձրաքանդակներուն:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Monument of Alexander Tamanyan (4).JPG|Ալեքսանդր Թամանեանի յուշարձան (Երեւան)
Պատկեր:Հուշարձան Լևոն, Հովսեփ և Ռուբեն Օրբելի եղբայրներին.JPG|Օրբելի եղբայրներու յուշարձան (Ծաղկաձոր)
Պատկեր:Հուշարձան` Արմեն Տիգրանյանի (5).JPG|Արմէն Տիգրանեանի յուշարձան (Երեւան)
Պատկեր:Նիկողայոս Ադոնցի քանդակը.JPG|Նիկողայոս Ադոնցի յուշարձան (Սիսիան)
Պատկեր:Ալեքսանդր Թամանյանի թանգարան-ինստիտուտ.JPG|Ալեքսանդր Թամանեանի կիսանդրին համանուն թանգարանի առջեւ
Պատկեր:David of Sasun Metro Station 11 (5).jpg|«Սասունցի Դաւիթ» կայարանի բարձրաքանդակներ
Պատկեր:Սասունցի Դավիթ (որմնաքանդակ).jpg|Սասունցի Դավիթ (որմնաքանդակ)


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Տաթեւիկ Ղափլանեան

**Տաթեւիկ Ղափլանեանն** (), հայ դերասանուհի, Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագիտուհի։ Հրաչեայ Ղափլանեանի դուստրը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտ Հրաչեայ Ղափլանեանին ընտանիքին մէջ։

Երկար տարիներ աշխատածէ Երեւանի Տրամաթիքական թատրոնին մէջ՝ հանդէս գալով տարբեր դերախաղերով։

1993 թուականին տեղափոխուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր խաղացած է Ա. Լինտկրէնի «Երկարագուլպայ Պեպին» ներկայացման մէջ։

2005 թուականին մահացած է անոր դեռ 30-ը չբոլորած որդին, որմէ ետք ան սկսած է յաճախ Երեւան այցելել։

2009 թուականին Երեւանի Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմիական թատրոնին մէջ բեմադրած է «Իմ անուշ տղայ» ներկայացումը` նուիրուած որդիին յիշատակին։

Մահացած է Լոս Անճելըս, թաղուած է Երեւան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Վաստակաւոր արուեստագէտներ
Հրաչեայ Ղափլանեան

**Հրաչեայ Ղափլանեան** (), Խորհրդային Հայաստանի թատերական անուանի բեմադրիչներէն։ Ան հիմնած է Երեւանի Տրամաթիքական թատորնը, որ այժմ կը կրէ իր անունը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լոռիի մարզի Գարգառ գիւղը։ 1935-ին սկսած է մանկական դերեր խաղալ պատանի հանդիսատեսի թատրոնին մէջ։

1940-ին աւարտած է Երեւանի պետական գեղարուեստա-թատերական հիմնարկը։

Մասնակցած է Բ. Աշխարհամարտին, ուր ծանրօրէն վիրաւորուած է, բայց ետքը վերադարձած է ռազմադաշտ մինչեւ 1945։

Թաղուած է Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ։

## Թատերական գործունէութիւն
Գլխաւոր բեմադրիչը եղած է Երեւանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնին (1953-1956 եւ 1959-1962), Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ակադեմական թատրոնի (1959-1962) եւ Ա. Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային թատրոնի (1962-1965)։

Ներկայացումներ բեմադրած է նաեւ Մոսկուայի շարք մը թատրոններու մէջ։

1966-1988 թուականներուն Հայաստանի Թատերական Գործիչներու Միութեան նախագահը հանդիսացած է։ Հիմնած է Երեւանի տրամաթիք թատրոնը եւ դասաւանդած՝ Երեւանի պետական գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ։

Բեմադրած է հայ, ռուս եւ միջազգային զանազան թատերագիրներու հանրայայտ գործեր, ոմանք՝ իր իսկ բեմականացումով։

## Կոչումներ եւ պարգեւներ
Արժանացած է զանազան կոչումներու՝

* Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտ (1954), 
* արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1961)
* ժողովրդական արուեստագէտ (1966)։ 

1971ին դարձած է Խորհրդային Միութեան ժողովրդական արուեստագէտ։

Շահած է Հայաստանի պետական մրցանակը երկու անգամ (1975 եւ 1979), ինչպէս եւ Խորհրդային Միութեան պետական մրցանակը (1978)։

Պարգեւատրուած է շարք մը մարտական շքանշաններով եւ մետալներով։ Երեւան վերադարձին, շարունակած է դերասանական գործունէութիւնը մինչեւ 1950։ 1952-1954 թուականներուն, Ղափլանեան ուսանած է Մոսկուայի գեղարուեստի թատրոնին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Աննա Պետրոսեան

**Աննա Պետրոսեան** (), դերասանուհի, արձակագիր, թատերագիր եւ հրապարակախօս։ 19եւ5 թուականէն Հայաստանի Գրողներու Միութեան անդամ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Լենինական։ 1952 թուականին աւարտած է Լենինականի Յ. Թումանեանի անուան միջնակարգ դպրոցը։ 1957 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարվեստա-թատերական հիմնարկը։

1960-1967 թուականներուն իբրեւ հաղորդավար աշխատած է ՀԽՍՀ հեռուստեսիլի եւ ռատիօ հաղորդումներու պետական կոմիտէին մէջ։

1966 թուականէն իբրեւ դերասանուհի աշխատած է Երեւանի Տրամաթիքական թատրոնին մէջ։ 1975 թուականէն եղած է  անդամ՝ Հայաստանի Գրողներու միութեան եւ Հայաստանի թատերական գործիչներու միութեան։

1978 թուականին Երեւանի Տրամաթիքական թատրոնը բեմադրած է անոր «Ամազոններ» ողբերգութիւնը, ինչպէս նաեւ բեմադրուած են Պետրոսեանի «Խոր ջրհորներ»ը (1969), «Հանիր, խնդրում եմ, դիմակս»ը (1974)։

Եղած է Երեւանի Հրաչեայ Ղափլանեանի անուան պետական Տրամաթիքական թատրոնի դերասանուհի (1966-1985)։

Հրատարակուած են Պետրոսեանի «Որպէս հացն հանապազօրեայ» (1971), «Կումարի Մեծ Տիկնոջ պատմութիւնները» (1990), «Սէրն աշխարհէն խռովել` կ'երթայ» (2004), «Մոզ քաղաքի կործանումը»(2004) վէպերը, «Եկայ, որ մնամ» (1986) թատրերգութիւններու ժողովածուները։

1985-1992 թուականներուն եղած է Առասպել դպրաթատրոնի հիմնադիր-ղեկավար, ուր բեմադրած է իր հեղինակած «Մենուա», «Ինչպէս Շարան եկաւ Շիրակ» (1986), «Տիրամոր ճիչը» (1989), «Զվուարթնոց» (1990, բացօթեայ՝ Զուարթնոցի տարածքին), «Բանտախուց 7160» (1999), «Արտոնւած եղեռն» (2005) թատերգութիւնները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստեփան Նալպանտեան (ճարտարապետ)

**Ստեփան Նալպանտեան** (), հայ ճարտարապետ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան: Աւարտած է Ճարտարապետութեան եւ շինարարութեան Հայաստանի ազգային համալսարանի ճարտարապետութեան բաժանմունքը:

## Գործունէութիւն
1988-ի երկրաշարժէն ետք «Երկիր եւ մշակոյթ» հայաստանեան մասնաճիւղին նախագահն էր եւ այդ կազմակերպութեան միջոցներով իրականացուցած է Հայաստանի տարածքին  գտնուող շարք մը յուշարձաններու ուսումնասիրման, պեղման, ամրակայման, նորոգման եւ վերականգնման աշխատանքներ:

Նալպանտեան Հայաստանի եւ Արցախի մէջ պատմութեան եւ մշակոյթի շարք մը անշարժ յուշարձաններու ամրակայման, նորոգման եւ վերականգնման գիտական նախագիծերու հեղինակ է, «Պատմական յուշարձաններու ճարտարապետներու հայկական միութեան» համանախագահ, Հայաստանի ճարտարապետներու միութեան անդամ:

Ստեփան Նալպանտեան կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի, մարմնակրթութեան նախարարութեան գիտական մեթոտական խորհուրդի անդամ եղած է: Անոր աւանդը մեծ էր հայ ճարտարապետութեան զարգացման եւ հանրահռչակման գործին մէջ:

## Պարգեւներ
Հայաստանի եւ այլ պետութիւններու կողմէ արժանացած է շարք մը պատուոյ գիրերու եւ շնորհակալագիրներու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Ժորժ Խապպազ

**Ժորժ Խապպազ,** (Արաբերէն՝ جورج خبّاز), (Լիբանան, 5 Նոյեմբեր 1976), Լիբանանցի դերասան, կատակերգակ, գրող, բեմադրիչ, երաժիշտ եւ արտադրող:

## Կեանքը
Ժորժ Խապազ ծնած է Լիբանան, արուեստագէտներու ընտանիքի մը մէջ: Հայրը դերասան է, մայրը՝ երգչուհի, եղբայրը՝ շարժապատկերի մասնագէտ, մէկ քոյրը նշանաւոր պարուհի, իսկ միւսը՝ դերասանուհի:

Իր ուսումը կը ստանայ Պաթրունի Երկու Սուրբ Սիրտեր (القلبين الأقدسين) վարժարանին մէջ: Համալսարական ուսումը կը շարունակէ Քասլիքի Սուրբ Հոգի (الروح القدس) համալսարանէն ներս, մասնագիտանալով թատրոնի եւ երաժշտութեան մէջ: Թէեւ ակադեմական գետնի վրայ փայլուն աշակերտ մը չէ եղած, սակայն արուեստի ծիրէն ներս փայլուն աշակերտ մը եղած է:

Առաջին ելոյթը ունեցած է չորս տարեկանին, ներկայացնելով Սուրբ Մարունին կեանքը (حياة القديس مارون): 

Իբրեւ դերասան սկսած է գործել 1994-ին: Իր տիպարները եղած են՝ Անգլիացի դերասան Չարլի Չափլին (Charlie Chaplin),  սուրիացի դերասան՝ Տորէտ Լահամ (دريد لحام) եւ լիբանանցի Ռահպանի եղբայրները (الاخوين الرحباني): Իր երգիծական գործերը մեծ ժողովրդականութիւն շահած  են, ժողովուրդին սիրտերուն մէջ մեծ տեղ գրաւելով: 

Ան հեղինակ է բազմաթիւ շարժապատկերներու, թատրերգութիւններու եւ ֆիլմաշարերու: Ստացած է բազմաթիւ համաշխարհային մրցանակներ

Չէ ամուսնացած: 

## Գործերը
#### ֆիլմաշարեր
«Տղաք Եւ Աղջիկներ» (شباب وبنات) 1995

«Ոսկեայ Մատներ» (أصابع من ذهب) 1996

«Հայրենիքին Ժպիտը» (بسمات الوطن) 1997

«Կիներ Փոթորիկի մէջ» (نساء في العاصفة) 1997

«Խնամիութեան Առաջարկ» (طالبين القرب)1998

«Սիրոյ Հատիկներ» (سنابل الحب) 1999

«Գեղեցիկը Եւ Գեղեցկուհին» (جميل وجميلة) 2001

«Ապտօն Եւ Ապտօն» (عبدو وعبدو) 2003

«Ժամ մը Ձայնասփիւռի Կայանին Մէջ» (ساعة بالإذاعة) 2005

«Ֆատին եւ Ռատին» (فادي وراضي) 2006

«Եարային Համար» (إلى يارا) 2010 

«Մօտաւորապէս Սիրոյ Պատմութիւն մը» (تقريبا قصة حب) 2011

«Դիմակ» (القناع) 2012

## Թատրերգութիւններ
(غادة الكاميليا)1996

«Համլեթ Փորձանքի Մէջ» (هاملت في ورطة) 1997

«Նոր Արկածախնդրութիւն Մը» (مصيبة جديدة) 2005

«Մեծ Ստախօս» (كذاب كبير) 2006

«Հիմա Է Ժամանակը» (هلأ وقتا) 2007

«Ի՞նչ է Դատը» (شو القضية) 2008

«Ճամբուն Վրայ» (عالطريق) 2009

«Տարբեր Չենք» (مش مختلفين) 2013

«Դրան Ետեւը» (ورا الباب) 2015

«Ժամանակի Ընթացքին Կարելի Է» (مع الوقت يمكن) 2016

«Միայն Եթէ Բան Մը Փոխուի» (إلا إذا تغير شي) 2019

«Թատերագիրին Առօրեան» (يوميات مسرحجي) 2020

## Շարժապատկերներ
«Ռմբակոծումներու Տակ» (تحت القصف) 2007

«Օր Մը» (يوماً ما) 2009

«Ղատի» (غدي) 2014

«Ո՞ւր են» (وينن) 2014

«Թագաւոր Փիղը» (الفيل الملك) 2017

«Կափարնայում» (كفرناحوم) 2018 

«Թանկագին Ընկերներ» (أصحاب ولا أعز) 2022
## Ծանօթագրութիւններ
Յովակիմ Մելիքեան

**Յովակիմ Մելիքեան** (), հայ քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան խորհրդարանի 2-րդ գումարման պատգամաւոր:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան։ Ուսումը ստացած է Ռուսիա, իբրեւ բժիշկ` վկայուած է գերմանական համալսարանէն:

1917-ին` Երեւանի Հայ զինուորական միութեան նախագահ:

Արամ Մանուկեանի մօտիկ գործակիցը, մասնակցած է Սարդարապատի ճակատամարտին:

Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումէն ետք նշանակուած է առողջապահութեան նախարարի օգնական. ընտրուած է խորհրդարանի պատգամաւոր. մաս կազմած է զինուորական յանձնաժողովին:

Պոլշեւիկեան իշխանութեան շրջանին ձերբակալուած է ու բանտարկուած. ազատած է շնորհիւ Փետրուարեան ապստամբութեան: Իբրեւ տարագիր` անցած է Պարսկաստան:

Մահացած է Թեհրան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Մանասէ Թագաւոր

**Մանասէ** Եզեկիա թագաւորին որդին էր: Եզեկիա եղած է հզօր թագաւոր մը: Իր գահակալութեան ընթացքին բազմաթիւ քաղաքներ գրաւած է: Մահէն ետք, Եզեկիային տասներկու տարեկան որդին՝ Մանասէն, կը յաջորդէ իրեն: 

Մօրը անունը Էփսիփա էր:

Մանասէ, հօրը նման հզօր, բայց անխիղճ թագաւոր մըն էր: Ան կը նկատուի ամէնէն երկար գահակալող թագաւորներէն մէկը (55 տարի):

Մանասէի հակաբարեկարգչական շարժումը կը քաջալերուէր նաեւ ժողովուրդին կողմէ, նոյնիսկ ան ժողովուրդը կը մղէր աւելորդապաշտութեան ու սնոտիապաշտութեան: Կային նաեւ քանանեան հին պաշտամունքներ, որոնք ջնջուած էին իր հօր կողմէ, ինք կ'արտօնէ զանոնք: Մանասէ այնպիսի պաշտամունքային օրինակներ կ'աւելցնէ, որ ինք հետեւելով այդ պաշտամունքներուն, ժողովուրդն ալ իրեն կը հետեւի:

Մանասէ զեխ ու շուայտ անձնաւորութիւն մը կ'ըլլայ, որ պղծելով Եհովային տաճարը, կուռքերու այլազան առարկաներ կը մուծէ եւ կը բարձրացնէ Եհովային խորանը: Այս բոլորէն անկախ կային անձեր, որոնք աստուածապաշտ էին եւ կը հալածուէին: 

Մանասէ Թագաւոր, իր գահակալութեան ընթացքին քարասիրտ թագաւոր մը կ'ըլլայ, որուն յանցանքները եւ մեղքերը այնքան կը շատնան, որ կարծես Աստուծոյ կողմէ կը պատժուի եւ գերի կը տարուի Ասորեստան: Երբ Մանասէ կը ձերբակալուի ու կը տարուի Ասորեստան, կը զղջայ, որուն համար ներում կը շնորհուի իրեն: Կը վերադառնայ իր երկիրը ու գահ կը բարձրանայ եւ կռապաշտութենէ, աւելորդապաշսութենէ կը դառնայ աստուածապաշտութեան:

Ան նոյնիսկ կը գրէ աղօթք մը, որ Ք.Ե. քանի մը դար ետք մուտք կը գործէ եկեղեցւոյ եօթը ժամերգութիւններէն՝ Արեւագալի ժամերգութեան մէջ:

Մանասէ թագաւոր, իր աղօթքով, կ'ուզէ մարդկութեան հասցնել, տեղեկացնել կամ սորվեցնել, թէ համայն աշխարհի վրայ չկայ ոչ մէկ ուժ, որ կը հասնի կամ կրնայ պայքարիլ Աստուծոյ դէմ, որ ամենակարող է ամէնագէտ է: Ան իր աղօթքով, կ'ուզէ ըսել. «Հաւատացէ՛ք Աստուծոյ, ինչ նեղութիւն որ ունենաք, դիմեցէ՛ք Անոր եւ մի՛ գերադասէ՛ք ձեր «Ես»ը, որ ձեզ կ'առաջնորդէ ամէնէն վտանգաւոր կացութեան»: Մանասէ շատ կը խօսի Աստուծոյ մասին ըսելով, թէ ան գթարատ է, ներողամիտ, ամէն գործի մէջ բարի՝ ու սիրող:
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Աստուածաշունչ (Դ. Թագաւորաց)
* Քննական Պատմութիւն Սուրբ գրական Ժամանակներու, «Բիւզանդ Եղիայեան», Ա.Բ.Գ. հատորներ, 1972-1974
* Արեւագալի Ժամագիրք, Անթիլիաս, 2004
Վահան Մինախորեան

**Վահան Մինախորեան** (), քաղաքական գործիչ եւ ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Գանձակ: Ուսումը ստացած է Մոսկուայի Առեւտրական ճեմարանին մէջ, այնուհետեւ տեղափոխուած է Պաքու, ուր հիմնած է Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան գաղտնի տպարանը եւ կազմակերպած` բանուորական գործադուլներ:

Ռոստոմի յանձնարարութեամբ մեկնած է Սամսոն, աշխատած է տեղի հայկական դպրոցին մէջ` իբրեւ ուսուցիչ: Կարնոյ մէջ մասնակցած է ՀՅԴ Ը. Ընդհանուր ժողովին: Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ Սամսոնի հայ բնակչութեան հետ միասին տեղահանուած է եւ աքսորուած` Օսմանեան կայսրութեան հարաւային շրջաններ, սակայն հրաշքով կարողացած է ազատիլ, որուն մասին յիշողութիւններու հիման վրայ գրած է «Արհաւիրքի օրեր» գիրքը:

1918-ին եղած է Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան խորհրդարանի պատգամաւոր:

1919-ին Երեւանի մէջ մասնակցած է ՀՅԴ Թ. Ընդհանուր ժողովին:

23 Նոյեմբեր 1920-ին Սիմոն Վրացեանի կառավարութեան կազմին մէջ նշանակուած է հանրային կրթութեան եւ առեւտուրի նախարար եւ պաշտօնը զբաղեցուցած է 23 Նոյեմբեր 1920-էն մինչեւ 2 Դեկտեմբեր 1920:

Մասնակցած է Ալեքսանդրապոլի (այժմ` Գիւմրի) հայ-թրքական բանակցութիւններուն, եղած է հաշտութեան պատուիրակութեան անդամ:

18 Փետրուար 1921-ին եղած է Փրկութեան կոմիտէի անդամ:

1921-ին անցած է Պարսկաստան, այնուհետեւ` Փրակա, 1934-ին` Պելկրատ (Եուկոսլաւիա):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Մուհալ (Եուսէֆ Զէյտան)

**Մուհալ** (Արաբերէն՝ محال) Եգիպտացի վիպասան, իմաստասէր (*փիլիսոփայ*), Արաբագէտ, Իսլամագէտ, հրապարակախօս, յօդուածագիր, ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*), դասախօս Եուսէֆ Զէյտան-ի {«Մուհալ», «Կուանթանամո», «Նուր»}  եռաբանութեան առաջին վէպն է։ 

Այս Վէպին հերոսը անմեղ եւ կրօնասէր Սուտանցի-Եգիպտացի երիտասարդ մըն է, որ զբօսաշրջիկներու ուղեցոյց կ՚աշխատի *Ալ-Ուքսոր* (Արաբերէն՝ الأُقصر, Անգլերէն՝ Luxor) եւ *Ասուան* քաղաքներուն մէջ։ Անոր երազներուն ծայրագոյն սահմանը Նուպիացի (Նուպիացիներ՝ Եգիպտոսի հարաւը բնակող Նեղոսա-սահարական ցեղ մը, Անգլերէն՝ Nubian, Արաբերէն՝ النوبيون) գեղեցիկ աղջկայ մը հետ ամուսնանալն ու Վայելուչ եւ զուարթ կեանք մը ապրիլն էր։ Սակայն իր անդորրաւէտ եւ ձանձրալի ապրելակերպը գլխիվայր կը շրջուի, երբ Ի (20-րդ) դարու ինիսունականներուն, Սուտանի մէջ կը հանդիպի «*Ուսամա Պին*-*Լատէն*»-ին հետ։

Վէպը գրաւիչ է իր արագընթաց «ամանակ»-ով եւ արշաւասոյր ընթացքով, կարդացողը դէպքերու շարայարութեան ընթացքին հերոսի ճակատագիրին Եգիպտոսի Ալ-Ուքսոր քաղաքէն, Պարսից Ծոցի Արաբական երկիրները, մինչեւ Ուզպեքիստան եւ Աֆղանիստան առյապա (ապա) *Կուանթանամո* արգելանոցը (կալանաւորները պահելու շէնք)։ «Եուսէֆ Զէյտան»-ի բանաստեղծական լեզուն ընթերցիչին մարդկային իւրայատուկ փորձառութիւն մը ապրիլ կու տայ, ուր իրականութիւնը կը միախառնուի երաւակայութեան հետ, եւ ընթերցողը հերոսին հետ կը սաւառնի աշխարհին եւ վերջինիս (hերոսին) հոգւոյն թաքուն խորշերը բաց յայտնելու ճանապարհորդութեան մէջ։

## Եռաբանութիւնը
Եուսէֆ Զիտանը կը խօսի իր եռաբանութեան (Արաբերէն՝ ثلاثيّة), (Անգլերէն՝ Trilogy) մասին, արուեստական եւ գրական պատճառներուն մասին որոնք մղեցին իրեն որ եռաբանութեան ձեւով գրէ այս վէպերը ու կ՚ըսէ․ «Գրական ստեղծագործութեանց ձեւը, այն գործիքներէն մէկն է, զոր կը գործածէ հեղինակը, որպէսզի աւանդէ յարմար բնագիր մը, այն ինչով որ կ՚ուզէ ըսել։ Ոչ միայն վիպական քերթողութեան մէջ, այլ մնացած բոլոր ստեղծագործական ձեւերուն եւ գրական գործերուն մէջ»։ Եուսէֆ Զէյտանի եռաբանութեան մէջ չկան իրար յաջորդող սերունդներ, ոչ ալ ընթարձակ ժամանակաշրջան մը, այլ անոր դէպքերը կը տարածուին ինիսուկաններու սկիզբէն մինչեւ այժմու հազարամեակի (ԻԱ /21-րդ դար)  սկիզբները։

## Տե՛ս Նաեւ

* Եուսուֆ Զէյտան։
* Նուր (Վէպ)։
* Կուանթանամո (Վէպ)։
* Օձին Ստուերը (Վէպ)։
* Թահա Հուսէյն։
* Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին։

## Ծանօթագրութիւններ
Մկրտիչ Մուսինեանց

**Մկրտիչ Մուսինեանց** (), հայ քաղաքական, հասարակական գործիչ, բարերար, Երեւանի նահանգապետ, Հայաստանի հողագործութեան, գինեգործութեան զարգացման նուիրեալ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, հին Երեւանի յայտնի եւ յարգուած ընտանիքներէն մէկուն մէջ: 6 տարեկան հասակին կորսնցուցած է հայրը: Գերազանց աւարտած է թեմական դպրոցը, ընդունուած է Թիֆլիսի Ներսիսեան հոգեւոր դպրոցը, որմէ ետք մեկնած է Մոսկուա` հետեւելու ֆրանսերէնի դասընթացքներու: Ապա ընդունուած է Ֆրանսայի Մոնփըլիէ քաղաքի շերամապահութեան դպրոցը:

Այնուհետեւ վերադարձած է Երեւան, ուսումնասիրած է Երեւանի գինեգործութեան հեռանկարները, կազմած է Երեւանի գինեգործութեան դպրոց ստեղծելու նախագիծ, դիմած է պետական մարմիններուն աջակցութեան համար, սակայն մերժում ստացած է:

## Գործունէութիւն
1892 թուականի Հոկտեմբերին աշխատանքի անցած է Երեւանի գինիի եւ քոնեակի գործարանին մէջ` իբրեւ գինեգործ եւ քոնեակի մասնագէտ, 1894-ին նշանակուած է գործարանի կառավարիչ: Գործարանը կառավարած է 21 տարի: Միաժամանակ զբաղած է ինքնակրթութեամբ, ուսումնասիրած է` ապրանքագիտութիւն, հողագործութիւն, հաշուապահութիւն, օրէնսդրութիւն, քաղաքագիտութիւն:

Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն քոնեակի արտադրութեան մէջ կրցած է պահպանել օգտագործուող սփիրթի պաշարները, որոնք Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան մեծ քանակութեամբ արտարժոյթ բերած են:

Մուսինեան իր մասնագիտական գործունէութիւնը դրած է Հայաստանի վերելքի տրամադրութեան տակ: Այդ աշխատանքի զուգընթաց` աշխուժօրէն մասնակցած է հին Երեւանի Քաղաքական եւ հասարակական կեանքին:

Ան 15 տարի եղած է Քաղաքային խորհուրդի անդամ, Հայոց բարեգործական ընկերութեան Երեւանի մասնաճիւղի անդամ, Գաղթականական եղբայրական օգնութեան փոխնախագահ, հայկական լազարեթի նախագահ, Երեւանի թեմական դպրոցի հոգաբարձու, Երեւանի նահանգի  Պարենաւորման կոմիտէի նախագահ:

1918-ին, երբ Հայաստանի կառավարութիւնը, Թիֆլիսէն փոխադրուած է Երեւան, Մկրտիչ Մուսինեան 9 Յունուար 1919-ին նշանակուած է Հայաստանի մայրաքաղաքին առաջին նահանգապետը եւ այդ պաշտօնը զբաղեցուցած է մինչեւ 27 Նոյեմբեր 1920:

Պոլշեւիկեան իշխանութեան օրով Մ. Մուսինեան, այլ դէմքերու կողքին, ինք եւս բանտարկուած է, ապա ազատ արձակուած է Փետրուարեան ապստամբութեան շնորհիւ:

Մնալով Հայաստան, ժամանակ մը թաքնուած ապրելէ ետք, «լոյս աշխարհ» կեկած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Նուր (Եուսէֆ Զէյտան)

**Նուր** կամ **Նու՜ր** (Արաբերէն՝ نور) Եգիպտացի վիպասան, իմաստասէր (*փիլիսոփայ*), Արաբագէտ, Իսլամագէտ, հրապարակախօս, յօդուածագիր, ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*), դասախօս Եուսէֆ Զէյտան-ի {«Մուհալ», «Կուանթանամո», «Նուր»} եռաբանութեան վերջին եւ աւարտական վէպն է, եւ ընդհանուր արմամբ իր հինգերորդ գեղարուեստական գործը՝ «Օձին ստուէրը» (Արաբերէն՝ ظلّ الأفعى, Զիլլ Ուլ-Աֆաա), «Ազազել» կամ «Ազազիլ» (Արաբերէն՝ عزازيل), Նապաթեացին (Արաբերէն՝ النبطي), «Մուհալ» (Արաբերէն՝ مُحال), «Կուանթանամո» (Արաբերէն՝ جوانتانامو, կարգ մը երկիրներու մէջ կը գրուի՝غوانتانامو)-էն ետք։

## Համաբնագիր (քոնեքսթ)
«Նուր» վէպի դէպքերու ընթացքին, Եուսուֆ (Արաբերէնի գրաբարով այսպէս կը հնչուի, ի տարբերութիւն խօսակցականի՝ «Եուսէֆ Զիտան» տարբերակին) Զէյտանը կը պնդէ թափանցել եւ ուսումնասիրել կիներուն ալուցքերն ու խորքերը։ Վէպին դէպքերը կը դառնան մէկ կերպարի ուղեծիրին մէջ, որ ընթերցողին կը պատմէ ու կը վիպէ, իր տեսակէտը եւ մնացած իրեն շրջապատող կերպարներուն հետ իր փոխյարաբերութեան արդիւնքը։ Այստեղ չկան ուրիշ զուգահեռ իրար հետ միջահատուող, եւ գլխաւոր հետ հիւսուող պատմութիւններ, այլ բոլորը հերոսէն ճիւղաւորուող եւ դարձեալ անոր վերադարցող թելեր են։

## Ուրուագիծ (համառօտ նկարագրութիւն)
Գիրքը Եուսուֆ Զէյտանի ամէնանշանաւոր վէպերէն կամ անգամ գործերէն է:

### Կանգառ մը անցեալի յուշերուն վրան
«Նուր»-ը մենաթատերգութիւններու (*մոնոտրամա)* շարքէն կը դասուի, այստեղ պատմասանը «Նուրա» կերպարն է (Արաբերէն՝ نورا), վէպի հերոսուհին, որուն ընթերցողը առաչին անգամ կը հանդիպի ու կը ծանօթանայ եռաաբանութեան նախորդ երկու վէպերուն մէջ, ուր Աղեքսանդրիացի ցնծալի, վառվռուն եւ ազատաբարոյ համալսարանական աղջիկ մըն էր։ Իսկ «Նուր» վէպին մէջ, գրողը զանոր կը վերաներկայացնէ ընթերցողին երբ արդէն մայրացած էր՝ «Նուր» անունով աղջնակի մը։ Նուրան կը պատմէ անցեալի իր յիշատակներու մասին, եւ այն ժամանակներուն մասին որ անցուց Մուհամմատ կոչուած երիտասարդին հետ, երբ կը սիրահարուի անոր հետ եւ անոր կը նուիրէ իր ունեցածներէն ամէնաթանկարժէք բանը։ 

### Արաբ Կնոջ Տառապանքը
Վէպին մէջ Եուսուֆ Զէյտանը նաեւ վեր կը բերէ կնոջ տառապանքները Արաբական հասարակութեանց մէջ ընդհանուր արմամբ, եւ Եգիպտական հասարակութեան մէջ մասնաւոր առմամբ։ Քանզի այս ընկերութեանց մէջ կինը իր շրջապատին գերին կը մնայ, այն շրջապատը որ անոր կը ձեւաւորէ ինչպէս որ կը կամենայ, եւ անոր կը դարձնէ դիւրամատչելի որս մը տղամարդոց հեշտանքներուն եւ նայուածքներուն։ Այստէղ Զէյտան նաեւ կը ներկայացնէ թէ ինչպէս կինը կը մնայ իր վրան մշտապէս ծախսող անձին պատանդը։

## Եռաբանութիւնը
Եուսէֆ Զիտանը կը խօսի իր եռաբանութեան (Արաբերէն՝ ثلاثيّة), (Անգլերէն՝ Trilogy) մասին, արուեստական եւ գրական պատճառներուն մասին որոնք մղեցին իրեն որ եռաբանութեան ձեւով գրէ այս վէպերը ու կ՚ըսէ․ «Գրական ստեղծագործութեանց ձեւը, այն գործիքներէն մէկն է, զոր կը գործածէ հեղինակը, որպէսզի աւանդէ յարմար բնագիր մը, այն ինչով որ կ՚ուզէ ըսել։ Ոչ միայն վիպական քերթողութեան մէջ, այլ մնացած բոլոր ստեղծագործական ձեւերուն եւ գրական գործերուն մէջ»։ Եուսէֆ Զէյտանի եռաբանութեան մէջ չկան իրար յաջորդող սերունդներ, ոչ ալ ընթարձակ ժամանակաշրջան մը, այլ անոր դէպքերը կը տարածուին ինիսուկաններու սկիզբէն մինչեւ այժմու հազարամեակի (ԻԱ /21-րդ դար)  սկիզբները։

## Տե՛ս Նաեւ

* Եուսուֆ Զէյտան։
* Կուանթանամո (Վէպ)։
* Մուհալ (Վէպ)։
* Թահա Հուսէյն։
* Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին։

## Ծանօթագրութիւններ
Քիլոկրամ

**Քիլոկրամ,** նշանով **քկ**, ***kg***, զանգուածի չափի միաւոր է, Միջազգային Համակարգի հիմնական եօթը միաւորներէն:

Քիլոկրամը սահմանուած է ըստ Բլանքի հաստատման h, որ հաւասար է **6,626 070 15 × 10<sup>–34</sup>** երբ արտայայտուած kg m2 s–1 միաւորներով: 

## Պատմութիւն

### Սահմանում, ըստ Միջազգային Համակարգին
Քիլոկրամը սահմանուած է ըստ Բլանքի հաստատունին h, հաւասար 6,626 070 15 × 10–34 kg m2 s–1, ուր m մեթր միաւորի նշանն է, եւ s երկվայրկեանուան նշանն է: Այսպէս, 

h = 6,626 070 15 \times 10^{-34} \times kg \times m^2 \times s^{-1}

1 kg = \frac{h}{6,626 070 15 \times 10^{-34}} \times m^{-2} \times s



1 kg = \frac{299 792 458^2}{6,626 070 15 \times 10^{-34} \times 9 192 631 770} \times \frac{h \times \Delta\nu_{Cs}}{c^2}


Միջազգային Հիմնական Միաւորներու չորս միաւորներ սահմանուած են քիլոկրամի հիման վրայ, ուրեմն քիլոկրամի հաստատուն սահմանումն ու արժէքը կարեւոր են: 

Այսպէս, հնարաւորութիւն կը տրուի սահմանել kg m2 s−1 միաւորը, եւ «ազդեցութեան» () ու «անկիւնային միտաչափի» (), ) միաւորները: Երկվայրկեանի եւ մեթրի սահմանումներուն հետ, զանգուածի միաւորը կ՛արտայայտուի ըստ Բլանքի h հաստատունին։

Քիլոկրամի նախորդ սահմանումը նախ կը ճշդէր թէ կշիռքի տիպարին արժէքը 1 քիլոկրամ էր (1889-էն սկսեալ, ըստ Չափերու եւ Կշիռներու Միջազգային Կոմիտէի առաջին (1889) եւ երրորդ (1901) ժողովներուն), ու անկէ կը հանէր Բլանքի հ միաւորի արժէքը, փորձական միջոցներով: Այժմեան սահմանումը, ճշգրիտ ձեւով կը հաստատէ քիլոկրամը եւ Բլանքի միաւորի թուային արժէքները, ու այլեւս կշիռքի տիպարին արժէքը փորձական ձեւով կը հաստատուի, չափման անորոշութիւններով:

## Ծանօթագրութիւններ
Ամփեր

մինի|Ամփեր ('''A'''), ելեկտրական հոսանքի սաստկութեան (I, Ֆր. intensité) չափման միաւոր:
**Ամփեր**, ելեկտրական հոսանքի չափման միաւոր, միաւորներու Միջազգային Համակարգի մէջ **A** նշանով (). Միջազգային Համակարգի հիմնական միաւորներուն մաս կը կազմէ: Սահմանուած է տարրական ելեկտրական լիցքի **e** թուային արժէքին վրայ, երբ ան կ՛արժէ 1.602 176 634 x 10-19 C միաւորով արտայայտուած, **C** (Coulomb) միաւորը որ A s -ի հաւասար է:

Ամփեր-ը այն ելեկտրական հոսանքն է որ կը համապատասխանէ 1/1.602 176 634 x 10-19 տարրական լիցքի հոսումին մէկ երկվայրկեանուան ընթացքին:

## Պատմութիւն
Ամփերը (A) ելեկտրական հոսանքի սաստկութեան չափման միաւորն է, այսինքն` հաղորդիչի մէջ եղած ելեկտրոններու հոսումը: Անտղէ-Մարի Ամփեր (1775-1836), ելեկտրամագնիսի գիւտ ընողը անունը տուաւ այս միաւորին:

1948-ի, ամփերը սահմանուած էր Չափերու եւ Կշիռներու Համաշխարհային Կոմիտէի կողմէն հետեւեալ ձեւով «1 ամփեր հաստատուն հոսանքի սաստկութիւնն է որ, երկու զուգահեռ հաղորդալարերու միջեւ, անվերջ երկարութեամբ, որոնց հատուածը () կարելի է արհամարհել, իրարմէ 1 մեթր հեռաւոր պարապութեան մէջ, այս երկու հաղորդիչներու միջեւ կը  ստեղծէ գծային () ոյժ մը հաւասար 2 × 10−7 նիւթոն (, ոյժի չափման միաւոր) իւրաքանչիւր մեթրի վրայ»:  

2019-ին, ամփերի սահմանումը կը վերածուի «Ամփեր, **A** նշանով, ելեկտրական հոսանքի չափման միաւորն է, միաւորներու Միջազգային Համակարգի մէջ: Սահմանուած է տարրական ելեկտրական լիցքի թուային արժէքով, e, հաւասար 1,602 176 634 × 10−19 C, միաւոր մը որ A s -ի հաւասար է, երկվայրկեանը ΔνCs ի վրայ սահմանուած ըլլալով»:

Կարելի է համեմատել ելեկտրոններու շարժումը հաղորդիչի մէջ, խողովակի մէջէն անցած ջուրի շարժման հետ. Սաստկութիւնը, ամփերով արտայայտուած երբ ելեկտրականութեան կը վերաբերի, ջուրի հոսքն է: Տան մէջ, ապահովիչներ ցոյց կու տան սաստկութիւնները` 10, 16, 20 կամ 32 ամփեր: Եթէ ​​պահանջուող ելեկտրական ոյժը աւելի մեծ է քան հասանելի ելեկտրոններու հոսումը, ապահովիչները կ՛անջատուին:

## Ծանօթագրութիւններ
Ազզետին Ալայա

**Ազզետին Ալայա** (, ), թունուզցի անուանի ձեւագէտ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թունուզ։ Ան մնացեալ ձեւագէտներէն կը տարբերի իր իւրայատուկ աշխատելաոճով: Ան չէ մասնակցած նորաձեւութեան շաբաթներուն, որոնք տարեկան կազմակերպուած են Փարիզի, Միլանոյի, Լոնտոնի մէջ եւ այլուր: Ալայա նաեւ դէմ եղած է ծանուցումներու արշաւին: 

Նորաձեւութեան վարպետին հագուստները կրած են` Միշէլ Օպաման, Մատոնան, Լէյտի Կական, Պիոնսէն եւ շատ մը ուրիշներ:

Ազզետին Ալայա մեռած է 77 տարեկանին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ձեւագէտներ
Լեզուի Կաղապար

**Լեզուի Կաղապար** (Անգլերէն՝ Language Model)  Հաւանականութեան բաշխումն է բառերու յաջորդականութեան վրան։ **Լեզուի Կաղապարում**ը զանազան վիճակագրական ու հաւանականական եղանակներու գործածութիւնն է, նախադասութեան մը մէջ բառերու տուեալ յաջորդականութեան հաւանականութիւնը սահմանելու համար։

## Գործածութիւն
Լեզուի Կաղապարները կը վերլուծեն գրուածքային տուեալները (Անգլերէն՝ Text Data) կազմելով հիմն ու խարիսխը իրենց բառերու գուշակելուն։ Լեզուի Կաղապարները կը գործածուին Բնական Լեզուի Մշակումի (Անգլերէն՝ NLP/ Natural Language Processing) կիրարկութիւններուն մէջ, նամանաւանդ այն ծրագիրներուն մէջ որոնք գրուածք (*թեքսթ*) կը ծնանին (կը ստեղծեն) իբրեւ արտադրութիւն (Անգլերէն՝ օutput)։ Այն կիրարկութիւններէն կարելի է յիշել՝ գործիքային (*մեքենական)* թարգմանութիւն եւ հարցումներու պատասխանում։

## Կաղապարներու Տեսակներ

* Ն-Կրամ։
* Ցուցչական։
* Ջղաբջիջային Ցանց։
* Այլ Տիպեր։

## Ծանօթագրութիւններ
Սարդարապատ (շաբաթաթերթ)

**Սարդարապատ** (Սպաներէն՝ Sardarabad) Հայկական-Արժանթինական երեք լեզուեան  շաբաթաթերթ հիմնադրուած 1975 թուականին Արժանթինայի մայրաքաղաք Պուէնոս Այրէս-ի մէջ։ Անիկա Արժանթինի մէջ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան (ՌԱԿ) պաշտօնաթերթն է (*օրգան* կամ *օրկան*)։ Սարդարապատ անունը կը վերաբերի 1918 թուականի Մայիսեան Սարդարապատի Հերոսամարտին։ թերթը լոյս կը տեսնէ շաբաթական պարբերականութեամբ՝ Սպաներէնով, մի քանի յաւելուածոյ Հայերէն էջերով։

## Արտաքին Յղումներ

* Պաշտոնական կայքէջ (Հայերէն)
* Պաշտոնական կայքէջ (Սպաներէն)

## Ծանօթագրութիւններ
Օձին Ստուերը (վէպ)

**Օձին Ստուերը** կամ **Օձին Շուքը** (Արաբերէն՝ ظل الأفعى) Եգիպտացի վիպասան, փիլիսոփայ, Արաբագէտ, Իսլամագէտ, հրապարակախօս, յօդուածագիր, ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*), դասախօս Եուսէֆ Զէյտան-ի անդրանիկ վէպը, հրատարակուած 2006 թուականին «Տար Ալ-Շուրուք» հրատարակչատան կողմէն։

## Վէպի Համապատկերը
Վէպը կը պատմէ կնոջ դիրքին ու պատկերին մասին Արեւելեան մշակոյթին մէջ եւ մասնաւորապէս Արաբական մշակոյթին մէջ (եւ անոր նախորդած քաղաքակրթութեանց՝ Միջագետք, Եգիպտոս, Մեծ-Սուրիա եւն․․․)։ Վէպը կը պատմագրէ կնոջ պատկերը՝ թէ ինչպէս Սրբադասման գահին բազմելէն ետք (Սուրբ-Էգը), ցած նահանջեց իր բարձրագոյն դիրքէն եւ դասուեցաւ պղծութեանց (անսուրբերուն) շարքին։ Վէպը նպատակ չունի նուաստացնել կամ թերագնահատել իրար յաջորդած վերոյիշեալ քաղաքակրթութեանց (որոնք երբեմն կը կոչուին Սեմական, եւ ոմանք կը տեսնեն թէ աւելի ճիշդ է որ Ափրոասիական կոչուին) կարեւորութիւնը, այլ կը ներկայացնէ թէ ինչպէ՞ս արատաւուեցաւ կինը, եւ կը խրախուսէ որ մարդը վերաբացայայտէ ինքն իրեն, եւ շտկէ իր մտապատկերը մարդկային բնութեան (մարդեղելութեան) մասին, եւ ուղղէ կնոջ կերպարանքը։

## Մէջբերումներ Վէպէն

* Մայրութիւնը բնազդ է، իսկ հայրութւնը մշակոյթ։ Մայրութիւնը ստուգութիւն է, իսկ հայրութիւնը հաւանականութիւն է (կարելի բայց ոչ ստոյգ)։ Մայրութիւնը արմատական է կնոջ մէջ, իսկ հայրութիւնը ձեռքբերուած ճիւղ։ 

## Տե՛ս Նաեւ

* Եուսուֆ Զէյտան
* Մուհալ (Վէպ)
* Կուանթանամո (Վէպ)
* Նուր (Վէպ)
* Թահա Հուսէյն
* Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին

## Ծանօթագրութիւններ
Արժանթինահայեր

[alt=Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի - Պուէնոս Այրէս|մինի|245x245փքս|[Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ|Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի - Պուէնոս Այրէս]]**Արժանթինահայեր**ը այն Հայերն են որոնք կ՛ապրին Արժանթինայի Հանրապետութեան մէջ (Սպաներէն՝ República Argentina, *Ռէփուպլիքա* *Արխէնթինա*)։ Տարբեր կարծիքներ կան անոնց կազմած թիւին մասին, սակայն բոլորն ալ կ՚ըսեն թէ Արժանթինայի մէջ կ՚ապրի 70,000-120,000 Հայկական արմատներ ունեցող մարդ, կազմելով Հայկական սփիւռքին ամէնամեծ խումբերէն մէկը։ Անոնց միջնոսկրը կազմուած է Կիլիկիայէն, Սուրիայէն եւ Լիբանանէն գաղթած Հայերէն։

## Պատմութիւն
Ըստ հետազօտող Քիմ Հէքիմեանի, 1920-ին Արժանթին ժամանած Հայերուն մեծամասնութիւնը կու գան Կիլիկիոյ Ատանա գաւառէն որ կը գտնուէր Օսմանական գրաւումին ներքոյ։ Այս Հայերուն մեծ մասը ստիպուած էր թողուլ իր հայրենիքը ջարդերուն եւ բռնի տեղահանութեան արդիւնքով, որոնք տեղի ունեցան Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ։ Հաճըն, Մարաշ, Եւ Այնթապ քաղաքներէն գաղթած հայերը միասին համրուած կը կազմեն Արժանթին հաստատուած Կիլիկիահայերուն մօտաւորապէս վաթսուն տոկոսը։ Վերոյիշեալ Քաղաքներէն գաղթած Հայերուն մեծ մասը կը հետեւէր կանխապէս գաղթած իրենց ընկերներն ու ազգականներուն։

## Յիշարժան Արժանթինահայեր

* Մարթին Աճեմեան (Martín Adjemián) - Դերասան։
* Լէոն Արսլանեան (León Arslanián) - Նախկին Դաշնային Դատաւոր, եւ Պուէնոս Այրէս գավառի անվտանգութեան նախկին նախարար։
* Ստեփան Պէքըր (Esteban Becker) - Ոտնագնդակի մարզիչ։
* Խոզէ Անտրէս Պիլիպիո (José Andrés Bilibio Estigarribia) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։
* Նորպէրթո Պրիասքո (Norberto Briasco) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։
* Ղուկաս Զէլարաեան (Lucas Zelarayán) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։
* Էֆրիան Չաքուրեան (Efrain Chacurian) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։
* Ֆէրնանտո Զաղարեան (Fernando Zagharian) - Արհեստավարժ ոտնագունդ խաղացող։
* Ալէքս Եմէնիճեան (Alex Yemenidjian) - MGMի նախկին նախագահը։
* Փաօլա Վէսվէսեան (Paola Vessvessian) - Խորհրդարանի անդամ։
* Տէյւիտ Նալբանդեան (David Nalbandian) - թէնիս խաղացող։
* Փազ Լէնչանթին (Paz Lenchantin) - Բամբ-կիթառահար (թաւ կիթառ, Անգլերէն՝ Bass Guitar)։
* Ալիսիա Թէրզեան (Alicia Terzian) - Խմբավար, երաժշտաբան, նուագայարդար, երգահան։

## Տե՛ս Նաեւ

* Արժանթին։
* Արժանթինահայ Երաժշտութիւն։
* Հաճընի Հերոսամարտ։
* Համիտեան Ջարդեր:
* Հայոց Ցեղասպանութիւն:
* Սասնոյ Ջարդեր:
* Տիգրանակերտի Ջարդեր:
* Ատանայի Կոտորած։
* Այնթապի Բերդ։

## Ծանօթագրութիւններ
Ալպերթ Աբէլեան

**Ալպերթ Աբէլեան** (), հայ  բժիշկ եւ գիրքերու հեղինակ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Քեսապ: Ան զաւակն է բժ. Սողոմոն եւ Ովսաննա Աբէլեաններու: Ան ունեցած է երեք եղբայր եւ չորս քոյր:

Նախակրթարանի եւ միջնակարգի իր ուսումը ստացած է Քեսապի մէջ, իսկ բարձրագոյն ուսումը ստացած է Այնթապի Կեդրոնական Թուրքիոյ քոլեճին մէջ: Իբրեւ աւարտաճառ` կը պատրաստէ «Քեսապ եւ իր գիւղերը» հատորը, որ կ՛ընդունուի մեծ գնահատանքով:

Բժշկութիւն ուսանած է Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի բժշկական բաժանմունքին մէջ եւ վկայուած է 1917-ին:

Շուտով զինակոչուած է օսմանեան բանակ` ենթասպայի աստիճանով եւ ծառայած է Նապլուսի մէջ, պաղեստինեան ճակատին վրայ: Պատերազմէն ետք Հոմսի եւ Ժըսըր Շուղուրի քեսապցի գաղթականները փոխադրած է Քեսապ:

1920-ին գաղթած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Մասաչուսեց նահանգի Պոսթըն քաղաքը, ուր որպէս մանկաբուժ աշխատած է իր անձնական դարմանատան եւ հիւանդանոցներու մէջ:

Ան անդամակցած է Մասաչուսեցի եւ ամերիկեան բժշկական միութիւններու: Աամուսնացած է 1923-ին` Զապէլ Առաքելեանի հետ եւ բախտաւորուած՝ երեք դուստրերով:

Աբէլեան տեսնելէ ետք Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ անոր պատճառով հայ ժողովուրդի թուային նօսրացումը եւ ֆիզիքական ու հոգեկան ախտաբանական երեւոյթները, որոշած է իր գիտական բժշկական մտապաշարը ի սպաս դնել հայ ժողովուրդի եւ ի մասնաւորի հայ նոր սերունդի հայօրէն զարգացման, աճման, զօրեղացման եւ հզօրացման:

## Աշխատութիւններ
Իր բժշկական ասպարէզին ընդմէջէն ան փորձած է արտացոլել իր հայկականութիւնը` գրելով հայերէն բժշկական-առողջապահական գիրքեր, որոնք եղած են աղբիւր բժշկական գիտելիքներու: Ան մուտք գործած է բժշկական գրականութեան մէջ հայերէնով եւ այդ ըրած է մեծ հաճոյքով եւ որպէս հայ բժիշկի պարտականութիւն` հանդէպ իր արենակիցներուն:

Աբէլեան ընծայած է հայերէնով բժշկական եւ առողջապահական հետեւեալ հատորները․

* «Հայ մայրերու մենտոր»,
* «Հեքիմարան»,
* «Մատեան մանկանց»:

Ան չէ բաւարարուած բժշկական գրականութեամբ եւ իր միտքն ու հոգին արտայայտած է նաեւ ոչ բժշկական գրականութեամբ, ուր դրսեւորած է հայ վերապրողի իր զգացումները,  իր ներաշխարհը եւ իր անհատականութիւնը: Այսպէս, իր գրչին կը պատկանին հետեւեալ հատորները․

* «Հնգամեայ զրոյցներ»,
* «Անահիտ կամ ամերիկահայ ֆլեփըրը»,
* «Զմրուխտ մատանին», որոնք հրատարակուած են 1929-ին,
* «Վաղուան արշալոյսը» եւ «Աշգար»-ը 1930-ին:

Ան բժշկագիտական եւ գեղարուեստական գրութիւններով մասնակցած է հայ մամուլին, մասնաւորապէս` Պոսթընի «Հայրենիք» շաբաթաթերթին եւ Նիւ Եորքի «Նոր աշխարհ»-ին:

## Թարգամանութիւններ
Կատարած է թարգմանական աշխատանք․

* «Թելմա»,
* «Վենտեթթա»,
* «Իշխանուհի Վերճինիա» եւ «Կարմիր մայրապետ»:

## Անտիպ վէպեր
Ունի անտիպ վէպեր․

* «Ամերիկահայ մտաւորականը»,
* «Անմեղ սէրերու յուշեր»,
* «Զինուորական յուշերէս»,
* «Հիւանդին խոհանոցը»,
* «Բժշկական զրոյցներ» եւ 5 արարով թատրերգութիւն մը` «Լորա»:

Անգլերէն լեզուով գրած է «Տի Անթիոչենզ» վէպը, որուն միջոցով ուզած է ամերիկացի ժողովուրդին ծանօթացնել հայը իր կենցաղով ու մարտնչումներով ու թուրքին գործադրած վայրագութիւնները հայ ժողովուրդին դէմ: Այս վէպը եղած է արժէքաւոր եւ ուշագրաւ աշխատասիրութիւն մը, ուր Քեսապը մեծ տեղ գրաւած է:

Իր գրչանունը եղած է «Էբիլենց»:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Կուանթանամո (Եուսէֆ Զէյտան)

Կուանթանամո (Արաբերէն՝ جوانتانامو կամ غوانتانامو) Եգիպտացի վիպասան, իմաստասէր (*փիլիսոփայ*), Արաբագէտ, Իսլամագէտ, հրապարակախօս, յօդուածագիր, ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*), դասախօս Եուսէֆ Զէյտան-ի {«Մուհալ», «Կուանթանամո», «Նուր»} եռաբանութեան երկրորդ վէպն է։

## Համաբնագիր (''քօնթէքսթ'')
«Կուանթանամո» վեպին դէպքերը տեղի կ՚ունենան Քուպայի մէջ գտնուող *Կուանթանամո* արգելանոցին (կալանաւորները պահելու շէնք) մէջ, եւ անոնք շարունակութիւնն են եռաբանութեան առաջին վէպ՝ «Մուհալ»-ին (Արաբերէն՝ مُحال) դէպքերուն շարունակութիւնը։ Կուանթանամո-ին նախորդած Մուհալ վէպին մէջ, ոչ մէկ սխալ գործած եւ անմեղ հերոսը կը գրերվարուի, ու սխալով մը կը կալանաւորուի Կուանթանամո արգելանոցին մէջ, եւ վէպը կ՚աւարտուի հերոսին ճակատագիրը չյստակեցնելով։ 

## Մէջբերումներ

## Եռաբանութիւնը
Եուսէֆ Զիտանը կը խօսի իր եռաբանութեան (Արաբերէն՝ ثلاثيّة), (Անգլերէն՝ Trilogy) մասին, արուեստական եւ գրական պատճառներուն մասին որոնք մղեցին իրեն որ եռաբանութեան ձեւով գրէ այս վէպերը ու կ՚ըսէ․ «Գրական ստեղծագործութեանց ձեւը, այն գործիքներէն մէկն է, զոր կը գործածէ հեղինակը, որպէսզի աւանդէ յարմար բնագիր մը, այն ինչով որ կ՚ուզէ ըսել։ Ոչ միայն վիպական քերթողութեան մէջ, այլ մնացած բոլոր ստեղծագործական ձեւերուն եւ գրական գործերուն մէջ»։ Եուսէֆ Զէյտանի եռաբանութեան մէջ չկան իրար յաջորդող սերունդներ, ոչ ալ ընթարձակ ժամանակաշրջան մը, այլ անոր դէպքերը կը տարածուին ինիսուկաններու սկիզբէն մինչեւ այժմու հազարամեակի (ԻԱ /21-րդ դար)  սկիզբները։

## Տե՛ս Նաեւ

* Եուսուֆ Զէյտան։
* Նուր (Վէպ)։
* Մուհալ (Վէպ)։
* Թահա Հուսէյն։
* Նախա-Իսլամական Բանաստեղծութեան Մասին։

## Աղբիւրներ
Կուանթանամո - Եուսէֆ Զիտան, 2014, Տար Ուլ- Շուրուք հրատարակչատուն, Գահիրէ - Եգիպտոս (Արաբերէն՝ جوانتانامو - يوسف زيدان، 2014، دار الشروق، القاهرة، مصر)։

## Ծանօթագրութիւններ
Սէլիմ Տէրինկիլ

**Սէլիմ Տէրինկիլ** կա **Սէլիմ Մէhմէթ Տէրինկիլ** (Թրքերէն՝ Selim Mehmet Deringil), () Թուրք ակադեմիկոս եւ պատմութեան դասախօս` Պոսֆորի (Boğaziçi) Համալսարան ու Լիբանանի Ամերիկեան Համալսարաններէն ներս։  Ան այն սակաւաթիւ Թուրք մտաւորականներէն մէկն է, որ կը ճանչնան Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

## Գործունէութիւն
Տէրինկիլ իր վարդապետութեան տիտղոսը (Անգլերէն՝ P.H.D, Doctorate) կը ստանայ «Արեւելեան Անգլիա Համալսարան»-էն (UEA) 1979 թուականին, եւ նոյն թուականին կը միանայ Պոսֆորի համալսարանին։ Տէրինկիլ իր վարդապետութեան տիտղոսը (Անգլերէն՝ P.H.D, Doctorate) կը ստանայ «Արեւելեան Անգլիա Համալսարան»-էն (UEA) 1979 թուականին, եւ նոյն թուականին կը միանայ Պոսֆորի համալսարանին։ Ան «Ուշ Օսմանական Պատմութեան», «Օսմանական Իսլամի/Մահմետականութեան», եւ «Օսմանա-Եւրոպական Յարաբերութեանց» երեւելի դասախօս է։ Ան դասախօսած է Լիբանանի, Միացեալ Նահանգներուն, Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ Պաղեստինի մէջ։ Ան գրած է այլեւայլ յօդուածներ, «Օսմանեան Կայսրութեան Անկում»-ին եւ «Թուրքիոյ Հանրապետութեան պատմութեան» մասին։

2001 թուականին, իր գիրքերէն «Լաւ Պաշտպանուած Տիրոյթները` Գաղափարախօսութիւնն ու Ոյժի Օրիկանացումը Օսմանեան Կայսրութեան մէջ, 1876-1909», կ՚արժանանայ «Թրքական Հետազօտութիւններու (Թրքագիտութեան) Ընկերակցութեան»՝ «Ֆուատ Քօփրուլու» (Թրքերէն՝ Fuad Köprülü) մրցանակին։

## Մասնակի Մատենագիտութիւն
«Օսմանցիները, Թուրքերը Եւ Աշխարհի Իշխանութեան Քաղաքականութիւնը. Ժողովածու Յօդուածներ» (*The Ottomans, the Turks, and world power politics: collected essays*), :

«Թուրքիոյ Արտաքին Քաղաքականութիւնը Երկրորդ Աշխարհամարտի Ընթացքին. «Ակտիւ» Չէզոքութիւն Մը» (*Turkish foreign policy during the Second World War: an "active" neutrality*), :

«Լաւ Պաշտպանուած Տիրոյթները. Գաղափարախօսութիւնը Եւ Իշխանութեան Լեգիտիմացումը Օսմանեան Կայսրութեան Մէջ, 1876–1909» (*The well-protected domains: ideology and the legitimation of power in the Ottoman Empire, 1876–1909*), :

## ՏԵ՛ս Նաեւ

* Թանէր Աքչամ։
* Եուսոֆ Զէյտան:
* Ճուլիէթ Աուուատ:
* Թահա Հուսէյն:
* Կարպիս Քորթեան:
* Էհսան Եարշաթէր:
* Յակոբ Գէորգեան:
* Տրոր Զէէւի:
* Արմանոյշ Կոզմոեան:
* Գուրգէն Մէլիքեան:
* Թէւֆիք Ֆիքրէթ:
* Երեսուն Ամեայ Ցեղասպանութիւնը (գիրք)։
* Ամօթալի Արարք Մը (գիրք)։

## Ծանօթագրութիւններ
Ֆրանսական Հաց (Փեն Փերտու)

մինի

**Ֆրանսական հացի** ճաշատեսակ, թաթխուած հարած հաւկիթի, կաթի կամ սերի մէջ, ապա տապկուած: Այլ անուններն ու տարբերակներն են՝ «Հաւկիթով հաց» «Պոմպէի հաց», «Գնչուներու հաց» եւ «Խեղճ ասպետներ»:

Երբ ֆրանսական «թոսթ» հացը կը մատուցուի իբրեւ քաղցր ուտեստ, շաքարը, համեմենին (վանիլը) կամ կասիան սովորաբար կ'աւելնան տապկելէ առաջ, այնուհետեւ կարելի է աւելցնել շաքար, (յաճախ շաքարի փոշի), կարագ, միրգ կամ օշարակ: Իսկ եթէ անիկա իբրեւ ախորժաբեր նախուտեստ  կը մատուցուի, կը տապկուի պտղունց մը աղով կամ պղպեղով, այնուհետեւ զայն կարելի է մատուցել նախասիրած թացանով մը:

## Պատմութիւն
ձախից|մինիՖրանսական հացին իբրեւ քաղցրաւենիք յիշատակումը կը գտնուի Ափիսիուս (Apicius) լատինական բաղադրատոմսերու հաւաքածոյին մէջ, Ք.Ե. Առաջին դարուն, ուր անիկա կը նկարագրուի իբրեւ «մէկ այլ քաղցր ուտեստ» (aliter dulcia): Բաղադրատոմսը կ'ըսէ. «Կտրտել  նուրբ սպիտակ հացը, «կեղեւը» հանել, բաւականին մեծ շերտեր գոյացնել, զանոնք թաթխել կաթի եւ հարած հաւկիթի մէջ, ապա տապկել ձէթի մէջ. հուսկ՝ մեղրով ծածկել եւ մատուցել»։

ֆրանսական անուանումն է՝ Փեն Փերտու (pain perdu)՝ «կորսուած հաց»: Քանատայի մէջ կոչուած է նաեւ՝ «ոսկեայ հաց» (pain doré): Կարելի է հանդիպիլ նաեւ ԺԵ. դարէն մնացած անգլերէն բաղադրատոմսերու:  

## Ծանօթագրութիւններ
Սինկափուրի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին

մինի
**Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ,** Սինկափուրի մէջ գտնուող հայկական  եկեղեցի, որ ամէնէն հին եկեղեցիներէն մէկն է, եւ Սինկափուրի կառավարութիւնը զայն համարած է ազգային պատմական կոթող:

1820-ին եկեղեցական արարողութիւնները իրականացուած են Քոմերսիոն հրապարակի (այսօր՝ Raffles Place) ինքնաշէն մատրան մէջ, սակայն աւելի ուշ, հայերը դիմած են բրիտանական իշխանութիւններուն, որպէսզի իրենց հող յատկացնեն Ֆորթ Քեննինկ Հիլին (Fort Canning Hill) մէջ`եկեղեցւոյ կառուցման համար:

իռլանտացի ճարտարապետ Ճորճ Քոլմանի նախագիծով, եկեղեցին կառուցուած է 1835-ին, անգլիացի Քոլմեն նշանաւոր ճարտարապետին կողմէ:  

Հայկական եկեղեցւոյ ձեւաւորման մէջ ներառուած են հայկական աւանդական ճարտարապետութեան որոշ առանձնայատկութիւններ: Վերէն նայուելուն կառոյցը խաչ կը յիշեցնէ:

Ասիկա միակ եկեղեցին է Սինկափուրի մէջ, որ ունի շրջանաձեւ ներքնամաս:

Պետութիւնը նիւթական օժանդակութիւն կ'ապահովէ` եկեղեցւոյ վերանորոգութեան եւ բարեզարդման աշխատանքներ կատարելու եւ շրջափակի ցանկապատերը վերանորոգելու համար:

Ներկայիս եկեղեցին պաշտօնապէս արձանագրուած է Սինկափուրի ազգային անձեռնմխելի հնութիւններու ցանկին մէջ:

24 մայիս 2018-ին տեղի կ'ունենայ հայկական  ժառանգութեան ցուցասրահը՝ Սինկափուրի մէջ:

Եկեղեցին քաղաքին կեդրոնը կը գտնուի իր երիցատունով ու պարտէզով միասին: 

Եկեղեցին զբօսաշրջինկերու ամէնէն սիրելի վայրերէն մէկն է: Հոն ամէն օր կ'այցելէ աւելի քան 100 մարդ։ 

Շէնքին միւս կարեւոր առանձնայատկութիւնը այն է, որ անիկա ունի յուշայգի, ուր ամփոփուած են Սինկափուրի նշանաւոր հայերը: Շատ յայտնի հայեր վերաթաղուած են այս այգիին մէջ: Անոնց շարքին են Աշխէն Յովակիմեանը (Ակնես Ճոագիմ) եւ Խաչիկ Մովսէսը: Առաջինը յայտնի է Սինկափուրի ազգային ծաղիկի` այլաբոյս օրքիտէայի ստեղծմամբ, իսկ Խաչիկ Մովսէսը «Տը Սթրէյթս թայմս» (Straits Times)ի համահիմնադիրը  եղած է: 

Եկեղեցին 1973-ին հիմնովին վերանորոգուած է: 

2014-ին, Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան- խաչքար մը կանգնած է Սինկափուրի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ բակին մէջ։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Լուսինի Պաշտամունքը

մինի|383x383փքս|Full Moon photograph taken 10-22-2010 from Madison, Alabama, USA.
Ժամանակի ընթացքին, տօնացոյցին մէջ կարեւոր դեր գտնելով լուսինը աւելի յիշատակուած է քան արեւը: Լուսինի տեսքին փոփոխութիւնը հետաքրքրած է նախնիները եւ անոնք հետեւելով լուսինի կրած փոփոխութիւններուն ճշդած են իրենց տոմարին թուականները, եւ որովհետեւ լուսինը եղած է աւելի գործածուած նախնիներուն կողմէ եւ անոնց օգնած է բան մը հասկնալու, հետեւաբար լուսինի պաշտամունքը աւելի զարգացած եւ ընդլայնուած եղած է քան արեւը կամ աստղերը: Լուսինը պատճառ դարձած է հողագործներուն գործը յաջողութեան տանելու եւ աճեցնելու բոյսերը, եւ օդի կանոնաւորման դասաւորման պատճառն ալ կրկին եղած է լուսինը. Բազմաթիւ պարտիզպաններ կը վկայեն, որ լուսինէն կախեալ եղած է անոնց ցանելու օրերը եւ բանջարեղէններուն աճը: 

Հին տոմարին մէջ լուսինին ամիսը կը գրաւէր առաջին տեղը՝ 12 ամիսներուն շարքին մէջ: Հռոմէական տոմարին մէջ եւս եղած է առաջինը, որ կոչուած է Janus, որմէ եկած է Janaur անունը եւ ներկայիս January, որ Յունուարն է հայերէնով: Նախնիները լուսինին կու տային զանազան պաշտօններ. 

* Հերոս մը՝ վիշապներուն դէմ կռուող,
* Արեւին ամուսինը, որ անյայտացման 3 օրերը միասին կ'անցընէին,
* Նշանացոյցն է օդի կլիմային փոփոխման:

Սուրբ գիրքերուն մէջ եւս երբ յիշուած է արեւը, անոր կողքին յիշուած է լուսինը, կը թուի որ Սինա լեռը իր անունը առած է լուսինի աստուծոյ անունէն, որ կը կոչուէր Սին եւ որ կը պաշտուէր Քանանացիներուն կողմէ: Բնական է լուսինը կ'անհետանայ եւ ետ կը յայտնուի, սակայն երբ կրկին յայտնուէր Հրեաները փողերով կը զուարճանային եւ այդպէս կը դիմաւորէին նոր լուսինը, իսկ ներկայ օրերուս սովորութիւն դարձած է երբ նոր լուսինը տեսնեն կը դառնան դէպի իրենց սիրելիներէն մէկը եւ անոր դէմքին ժպտալով կ'արտայայտեն աւետումը բարեկեցութեան: Նախնիներ այդ երեք օրուան լուսինին բացակայութիւնը մինչեւ նոր լուսինին յայտնուիլը բացատրած են, ըսելով թէ լուսինը այդ օրերը կ'անցընէր արեւուն հետ: Մեր նախնիները հայերէն երգ մը գրած են նոր լուսինին համար՝ 

«Նոր, նոր նորաւոր,

Կանաչ, կարմիր թագաւոր,

Ծեր գացիր, տղայ եկար,

Աշխարհէն ի՞նչ խապրով եկար» (Ազգգրկ. Հանդէս, Զ., էջ 33):

Լուսինը ընդունած էին իբրեւ արու, իսկ արեւը իբրեւ իգական, իսկ այլ մարդիկ հակառակը եւ շատ մը անձեր ըսած են, թէ անոնք քոյր եղբայր են: Մարդոց լուսնոտութեան պատճառը եղած է լուսինը, որովհետեւ ազդեցութիւն ունեցած է մարդոց ջիղերուն վրայ իր ձգողական ուժով, թէ ինչպէս արեւուն պարագային կ'ըսեն արեւահար նոյնպէս լուսինին պարագային լուսնոտութիւն:
Գանձասար (Շաբաթաթերթ)

**Գանձասար**, Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի (Ամենայն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարան) Պաշտօնաթերթ, Համայնքային (Սուրիահայ համայնք), հասարական, մշակութային, գրական շաբաթաթերթ։

## Նկարագրութիւն
Լոյս կը տեսնէ 1978 թուականէն ի վեր (1978-էն 1981-ը՝ «Պարբերաթերթ» անունով, 1982-էն 1991-ը՝ «Օշական» անունով), 1993-ին «Գանձասար» անունով՝ մկրտուելով այն ժամանակուան՝ յաղթական Ազատամարտի օրերուն, Արցախի «Գանձասար Վանք»-ին անունով, Սուրիոյ Հալէպ քաղաքին մէջ։ «Գանձասար»ի մէջ լոյս կը տեսնէ թէ սփիւռքահայ թէ հայրենի գրողներու յօդուածներ:

Խմբագիրներ՝

* Զարմիկ Չիլաբօշեան-Պօղիկեան (ներկայ Խմբագրապետուհի, 2014 թուականէն ի վեր)։
* Խաժակ Մկրտիչեան
* Մարի Մերտխանեան։
* Խաչիկ Շահինեան-Տարագճեան։

Կը տպագրէ եկեղեցական, կրօնաբարոյական, ազգային, հասարակական-քաղաքական, գրական, մշակութային, մարզական և այլ նիւթեր։ Կ՚անդրադառնայ Հայ դատին, Հայաստանի Հանրապետութեան եւ աշխարհի մէջ տեղի ունեցող կարեւոր իրադարձութիւններուն, վերջին տարիներուն Սուրիոյ մէջ տիրող պատերազմական իրավիճակին, Սուրիահայութեան կացութեան։  «Գանձասար» խմբագիրներն ու սրբագրիչները կը հետեւին մեսրոպեան աւանդական ուղղագրութեան, շատ զգոյշ են այս գծով, ատոր համար «Գանձասար»-ը Արեւմտահայերէնի պահպանման ամէնէն կարևոր ազդակներէն մէկը կը համարուի։ «Գանձասար»ը ունի իր կայքէջը 2005-էն ի վեր, «Գանձասար»ը կը տպուի ազգային տպարան «Արևելք»ի մէջ: Շաբաթաթերթը իր երեսնամեայ գործունէութեան ընթացքին յաջողած է դառնալ Միջին Արևելքի հայկական մամուլի կարևոր ներկայացուցիչներէն մէկը:

Թերթը ունի «Կկու» մանկապատանեկան  ներդիրը, որ կը հրատարակուի պատկերազարդ 4 էջով, իւրաքանչիւր թիւի հետ։ «Կկու»-ի խմբագիրները եղած են՝ Այտա Պէրէճիքլեան- Մինասեան, Ռիթա Կաղեան-Տիքպիքեան, իսկ ներկայիս՝ Մարմանդ Աշոտեան-Շահինեան։ Ամէն տարեվերջին կը հրատարակուի «Գանձասար»-ի Բացառիկ հատորը, որ կ՚ընդգրկէ համայնքի տարուան զարգացումները, ազգային, կրթական եւ միութենական կեանքին համայնապատկերը, ինչպէս նաեւ թերթի աշխատակից գրողներու քաղաքական, հրապարակագրական եւ գեղարուեստական յօդուածներ։

## Տե՛ս Նաեւ

* Ազդակ (օրաթերթ)
* Վտանգուած Լեզու
* Սարդարապատ (շաբաթաթերթ)

## Արտաքին յղումներ

* Գանձասար Շաբաթաթերթի կայքէջ - Գանձասար – http://kantsasar.com/news/pdf/
* Ազդակ Օրաթերթի (Լիբանան) Կայքէջ - https://www.aztagdaily.com/
* Զարթօնք Օրաթերթ (Լիբանան-ՌԱԿ) - https://zartonkdaily.net/
* Ապառաժ Կայքէջ (Արցախի Ազատ ու Անկախ Հանրապետութիւն) - https://aparaj.am/
* Ալիք Առցանց Իրան - https://alikonline.ir/ 
* Ազատ-Օր Օրաթերթի (Յունաստան) Կայքէջ - https://azator.gr/
* Հայրենիք Ընկերակցութեան Կայքէջ (Անգլերէն՝ Hairenik Association) - https://armenianweekly.com/
* Գանատահայ Հորիզոն Շաբաթաթերթի երեք լեզուով կայքէջ - https://horizonweekly.ca/en
* Օրակարգ՝ ՀՅԴ Արեւմտեան Ա․ Միացեալ Նահանգներու Պաշտօնաթերթ (Երկլեզու՝ Հայերէն, Անգլերէն) - https://www.oragark.com/#pll_switcher
* Եռագոյն (Հայերէն, Անգլերէն) - http://yerakouyn.com/category/english/
* Ակունք՝ Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն - https://akunq.net/am/ 
* Ռատիօ Եան (անկախ Հայատրոփ համացանցային ձայնասփիւռ) - http://www.radioyan.com/
* Երկիր - https://www.yerkir.am/hy
* Երկիր Մէտիա Կայանի Կայքէջ - https://yerkirmedia.am/hy 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Թերթեր