Տիլոս

**Տիլոս** (յուն․՝ Δήλος), Էգէական Ծովուն Քիքլատես կղզեխումբին արեւելեան կողմի կղզիակ։ 1990-ին կը յայտարարուի Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան։ Կը գտնուի Սիրոսին արեւելքը, Ռինիա կղզիին արեւմուտքը։ Հնադարին համբաւ ունեցած է իբրեւ Արտեմիս եւ Ափոլոնաս աստուածներուն ծննդավայր։

## Աշխարհագրութիւն
Տիլոս կը գտնուի Նաքսոս կղզիին հիւսիս-արեւմուտքը, Փարոս կղզիին հիւսիսը, Սերիֆոսի եւ Սիֆնոսի հիւսիս-արեւելքը, Սիրոսէն 17 ծովային մղոն արեւելք եւ Միքոնոսէն 2 մղոն հարաւ-արեւմուտք։  

Տիլես (յոգնակի) անունը կը բնորոշէ Տիլոս եւ անոր հիւսի-արեւմուտքի դրացի Ռինիա ամայի կղզին՝  Փոքրիկ Տիլոս (Տիլոս), իսկ Մեծ Տիլոս (Ռինիա)։  Հին քարտէսներուն մէջ կը հանդիպինք «Sdiles» անունին, որ աղաւաղումն է «εις Δήλες» (իս Տիլես) եւ կամ «στις Δήλες» (սթիս Տիլես) ասուածքին։

Տիլոսի իւրայատուկ դիրքին շնորհիւ՝ բարձրունքներէն կը տեսնուին վերոնշեալ կղզիները, հին աշխարհագէտները տուած են Քիքլատես անունը Էգէական ծովուն կեդրոնը գտնուող կղզիներու համալիրին։  
մինի|Քինթոս լեռ
Անոր երկայնքին կը ճեղքէ բլուրներու շարք մը։  Կղզիին կեդրոնը, կը գտնուի ամենաբարձր լեռը՝ Քինթոս 115 մ․, որուն արեւմտեան լանջին կը տարածուի Տիլոսի միակ հովիտը, ուր հնադարին կը զարգանան սրբավայրը, հին քաղաքը եւ հին արուեստական «սուրբ լիճ»ը։ 

Կղզիին արեւալոյսը Յունաստանի ամենամեծերէն կը համարուի։  Շրջանը փչող զօրաւոր հիւսիսային քամիները կը հայթայթեն մինչեւ 30 մղոն հասնող բացառիկ տեսանելիութիւն մը։

## Պատմական
[ձախից|մինի|Քինթոս լեռէն նկարուած․ կ՛ երեւի [Միքոնոս]]
Հնագիտական պեղումներէն ի յայտ եկած է թէ Տիլոս բնակուած է նախապատմական եւ նախայունական շրջաններէն, մասնաւորաբար Նոր Քարէ Ժամանակաշրջանին` Ք․Ա․ 3200 (նախաքիքլատեան մշակոյթ)։  
[մինի|Քինթոս լերան գագաթէն նկարուած․ կ՛ երեւի [Ռինիա (կղզի)|Ռինիա]]

### Նոր Քարէ Ժամանակաշրջան
Այդ ժամանակաշրջանէն յայտնաբերուած են նաւաշինութեան, ձկնորսութեան եւ առեւտուրի հետքեր․ նիւթեր եւ իրեր՝ շեղբեր, ճանկեր, քարէ փշրիչներ, կարասներու կտորներ, եւայլն։  Հնագիտական պեղումները մէջտեղ բերած են շէնքերու եւ Քինթոս լեռան գագաթին վրայ հնագոյն բնակավայրի հետքեր։ Ինչպէս նաեւ Միոասեան եւ Միկինեան ժամանակաշրջաններէն զանազան նիւթեր։ 

Ըստ Թուքիտիտիսին, առաջին բնակիչները Քարես/ներ (Քարես՝ յոգնակի) եղած պէտք է ըլլան։  Իսկ նորագոյն շրջանին կատարուած պեղումներէն, հանգէտներ (ինչպէս օրինակ՝ դանեացի Chr. Būnkenberg «Antiquitéw prémycéniehnew» (1897),  յոյն Խրիստոս Ցունդաս *Χρήστος Τσούντας* «Κυκλαδικά» *Քիքլադիքա* (1898), Տ․ Փիփաս *Δ. Πίππας*  (1924), Գոստանտինոս Ռոմէոս *Κωνσταντίνος Ρωμαίος* «Οι Κάρες της Δήλου και η αρχαιολογική έρευνα του Θουκυδίδου» *Տիլոսի Քարես/ները եւ Թուքիտիտիսին հնագիտական պեղումները* (1928)) իրենց գործորուն ընդմէջէն փաստերով կը հակադարձեն թէ առաջին բնակիչները վաղահաս հին յոյներ եղած են։ 

Իրոտոթոս (Հերոտոսոս) իր արձանագորութիւններուն մէջ Տիլոսի առաջին բնակիչներ կը նկատէ Փելասղիները, որոնք հետագային կը կոչուին Իոնես (Յոնիացիներ)։

### Վաղահաս յունական ժամանակաշրջան
Ք․Ա․ 17-րդ դարուն Տիլոս կը հաստատուին Միկինացիները։  Տիլոս կը սկսի սրբավայր դառնալ։ Երբ շրջանը Յոնիացիները կը հաստատուին, Տիլոս կրօնական կեդրոն կը դառնայ։

### Դասական շրջան
Պարսկական պատերազմներու աւարտին, Ք․Ա․478-ին, Աթէնքի նախաձեռնութեամբ կը հիմնուի Տիլոսեան Դաշնադրութիւնը՝ յունական քաղաք-պետութիւններու միջեւ պայմանագիր։ Տիլոս դաշնադրութեան կեդրոնը կը հանդիսանայ։  Անոր գանձը հոն կը պահուէր մինչեւ Ք․Ա․454, երբ Փերիքլիս զայն Աթէնք կը փոխադրէ։  

Պելոպոնեսեան Պատերազմին սկզբնական շրջանին երբ աթենացիներուն համար պատերազմը լաւ չէր ընթանար, Աթենացիները կը պարտադրեն Տիլոսի մաքրագործումը, կը վճռեն թէ ոչինչ պիտի ծնի կամ մեռնի կղզիին վրայ։ Իսկ Ք․Ա․ 422-ին կը վտարեն բնակիչները, որոնք կը հաստատուին Փոքր Ասիոյ Ատրամիդիօ շրջանը։

Պարսկական պատերազմներու վերջաւորութեան՝ Ք․Ա․ 478, կը ստեղծուի Տիլոսեան Դաշինքը, Աթէնքի գլխաւորութեամբ։  Մինչեւ Ք․Ա․ 454,  Տիլոս կը պահպանուէր դաշինքին դրամագլուխը․ Փերիքլիս զայն Աթէնք կը փոխադրէ։մինի|Տիլոս, նաւակայքը

### Հելլենիստական եւ Հռոմէական շրջան
Ք․Ա․314-ին Մակետոնացիները կղզին անկախ կը յայատարարեն։  Մինչեւ Ք․Ա․ 166 կղզին կը բարգաւաճի եւ առեւտուրի կարեւոր կեդրոն կը հանդիսանայ։ Իսկ հռոմէական շրջանին, Տիլոս կը վերածուի անկախ նաւահանգիստի եւ առեւտրականներ ու նաւատէրեր հոն կը հաստատուին։  Այդ ժամանակաշրջանին կղզին կը բնակի 30 000 հոգի։  Սակայն Պոնտոսի Միհրդատ թագաւորը կ՛ անտեսէ անոր սրբավայրի նկարագիրը եւ Ք․Ա․ 88-ին կը յարձակի եւ կը կողոպտէ կղզին։  Իսկ Ք․Ա․ 69-ին ծովահէններ իրենց յարձակումներով կը կողոպտեն եւ կը քանդեն կղզին։  Տիլոս չդիմանալով շարունակական յարձակումներուն՝ մինչեւ Ը․ եւ Թ․ դարերուն, կը ճանչնայ տնտեսական անկում եւ կ՛ ամայանայ։  Անոր աւերակներուն քարերուն մեծ մասը շինութեան համար կ՛օգտագործուին դրացի կղզիներու բնակիչներէն։
ձախից|մինի|Տիլոսի Հնագիտական Թանգարանը

### Նորագոյն շրջան
ԺԹ․ դարավերջերուն՝ 1873-ին,  կը սկսին հնագիտական պեղումները, որոնք կը յայտնաբերեն Տիլոսին պատմութիւնը։   Կը շարունակուին պարբերաբար հնագիտական պեղումները․ գլխաւորներն են՝ 1904 – 1914, 1958 – 1975։

1904-ին կը կառուցուի Տիլոսի Հնագիտական թանգարանը։ 1931-ին եւ 1972-ին հաւելեալ բաժանումներ կը կառուցուին։  

## Ժողովրդակագրութիւն
Ըստ 2011-ի մարդահամարին 24 բնակիչ կը հաշուէ, որոնք հնագիտական վայրին եւ թանգարանին պաշտօնեաներն են՝ պահակներ եւ վարչական։

Տիլոսի արեւմուտքի մասը կը գտնուի պզտիկ նաւակայքը սպասարկելու համար զբօսանաւակները, որոնք այցելուներ կը բերեն հնագիտական վայրը։

## Պատկերասրահ

### Նկարներ Տիլոս կղզիի հնավայրէն

Պատկեր:20100706 Terrace of the Lions Delos Cyclades Greece.jpg|Առիւծներու ճամբան․ առիւծները սրբավայրին պահապան
Պատկեր:Delos Lions - panoramio (1).jpg
Պատկեր:Delos Löwenterrasse 03.jpg
Պատկեր:Ancient Greek theatre in Delos 01.jpg|Թատրոնը
Պատկեր:Ancient Delos.jpg|Հին Տիլոս
Պատկեր:Establishment of the Poseidoniasts, Delos 02.jpg|Փոսիտոնասի տաճար
Պատկեր:Relief of a bull's head, Delos.jpg
Պատկեր:Ancient Greek Theatre Delos 190731.jpg|Թատրոնի աւերակներ
Պատկեր:Ancient Greek theatre Delos, 143522.jpg|Տեսարան հին թատրոնէն
Պատկեր:Floor Ancient Delos Delo232.jpg|Սալայատակ
Պատկեր:Houses on Delos (XXVIII) (5182942040).jpg|Բնակարաններ․․
Պատկեր:Delos - ancient.jpg
Պատկեր:Houses on Delos (XLIX) (5182473473).jpg|Բնակարաններ․․․
Պատկեր:Houses on Delos (XLV) (5183067948).jpg
Պատկեր:House of the Lake, Delos 02.jpg|«Լիճին Տուն»ը
Պատկեր:Houses on Delos (XXXI) (5182419649).jpg
Պատկեր:Delos House of Cleopatra.jpg|«Գլէոփադրային Տուն»ը
Պատկեր:House of Cleopatra, Delos.jpg
Պատկեր:Houses on Delos (LI) (5183085548).jpg
Պատկեր:Houses on Delos (LIII) (5183086818).jpg
Պատկեր:Houses on Delos (XXX) (5183010572).jpg|Բնակարաններ․․․
Պատկեր:Houses on Delos (XL) (5183065652).jpg
Պատկեր:Houses on Delos (XXIII) (5182305091).jpg
Պատկեր:Bust of Hermes, Delos 01.jpg|Էրմիսին (Հերմիս) կիսանդրին
Պատկեր:EPMA-IGI-3-259-272-Tribute-list-3-crop1.png
Պատկեր:Delos (IX) (4745569359).jpg
Պատկեր:Delos (VI) (4746207334).jpg
Պատկեր:DELOS.JPG
Պատկեր:Delos 3026.jpg
Պատկեր:Delos (VIII) (4745569201).jpg
Պատկեր:The Theater at Delos (II) (5182413521).jpg|Թատրոնը
Պատկեր:Altar ancient Delos 102250.jpg|Զոհարան
Պատկեր:Ancient Greek Altar Hermes Delos 102292.jpg|Էրմիսին նուիրուած զոհարան
Պատկեր:Cave of Cynthus Altar ancient Delos 1102251.jpg|Քինթոս լերան վրայ զոհարան
Պատկեր:Ancient Greek Altar Hermes Delos 130033.jpg|Էրմիսին զոհարանը
Պատկեր:Houses on Delos (XII) (5182241457).jpg
Պատկեր:Delos (XIII) (4745567923).jpg
Պատկեր:Delos Theater 25.jpg|Ջրամբար
Պատկեր:Houses on Delos (XX) (5182845224).jpg|Բնակարանի սալայատակ
Պատկեր:Delos (VII) (4745568949).jpg|Տիլոս
Պատկեր:Delos (VIII) (4745569201).jpg
Պատկեր:Houses on Delos (XXV) (5182905392).jpg|Բնակարաններու հետքեր
Պատկեր:The Theater at Delos (I) (5182413027).jpg|թատրոնէն մաս մը
Պատկեր:Delos phallus.jpg
Պատկեր:Teatre de Delos, grades.JPG|Թատրոնի վայրէն․․
Պատկեր:Temple Hera Delos, 143504.jpg|Իրա (Հերա) աստուածուհիին տաճարը
Պատկեր:Temple and altar Hera Delos, 143505.jpg|Իրա (Հերա) աստուածուհիին տաճարը
Պատկեր:Mural painting, actor, ca 100 BC, Delos, 190713.jpg|որմանկար
Պատկեր:Artifacts on Delos (V) (5182471805).jpg|հին իրեր
Պատկեր:Houses on Delos (XXIV) (5182305605).jpg
Պատկեր:Artifacts on Delos (II) (5182467335).jpg
Պատկեր:Artifacts on Delos (I) (5182466835).jpg
Պատկեր:Latrines sur l'île de Délos.jpg
Պատկեր:Houses on Delos (XXXIII) (5183060766).jpg|Տիոնիսոս աստուծոյ նուիրուած Տունը
Պատկեր:Houses on Delos (XVI) (5182843792).jpg
Պատկեր:Delos House of Dionysus floor mosaic.jpg|Տիոնիսոս աստուծոյ նուիրուած Տունը
Պատկեր:Delos (III) (4745568253).jpg
Պատկեր:Statuary on Delos (V) (5182489595).jpg
Պատկեր:Delos (X) (4746206126).jpg
Պատկեր:Houses on Delos (II) (5182248043).jpg
Պատկեր:The Theater District (VI) (5183001444).jpg|Թատրոնին շուրջը
Պատկեր:The Theater District (XIII) (5183007532).jpg
Պատկեր:The Theater District (XIV) (5183008504).jpg
Պատկեր:The Temple of Isis (I) (5182243357).jpg|Իսիս աստուածուհիին տաճարը
Պատկեր:The Temple of Isis (II) (5182909350).jpg
Պատկեր:Temple of Hera, Delos (5182916650).jpg|Զեւսին տաճարը
Պատկեր:The Theater District (XXIV) (5183071736).jpg
Պատկեր:Delos Titan - panoramio (1).jpg|Տիտան
Պատկեր:Delos Samothrakeion 01.jpg
Պատկեր:1970-9-17 Delos - Leeuwen foto 3.jpg
Պատկեր:Delos Lions - panoramio.jpg
     

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# [Իսթորիէ պատմութիւններ Իրոտոթոս, գիրք Զ (Z), 95-․․․](https://el.wikisource.org/wiki/%CE%99%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1%CE%B9_(%CE%97%CF%81%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%84%CE%BF%CF%85)/%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CF%8D%CE%BC%CE%BD%CE%B9%CE%B1)
# Օմիրոս Հոմերոս․ Տիլեցի (Տիլոս) Ափոլոնասին․  ամբողջ բանաստեղծութիւնը
# Ատրամիդիօ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Սրբավայր կղզիներ
Ստորոգութիւն:Սրբավայրեր
Ստորոգութիւն:Քիքիլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ