Հանրապետութեան հրապարակ (Երեւան)

[250px|մինի|right|thumb|Հանրապետութեան հրապարակ, [Երեւան:]]
**Հանրապետութեան հրապարակ**ը, Երեւան քաղաքի վարչական կեդրոնի գլխաւոր ճարտարապետական համակառոյցն է՝ տօնակատարութիւններու, շքերթներու եւ ժողովրդական հաւաքոյթներու համար։ Հրապարակը ստեղծուած է (ըստ Երեւանի գլխաւոր յատակագիծին եւ նախագիծին) 1924 թուականին, ճարտարապետ՝ Ալեքսանդր Թամանեանին կողմէ ու կառուցուած է 1926-1958 թուականներու ընթացքին: 1940-1990 թուականներու ընթացքին կոչուած է Լենինի հրապարակ եւ հոն կառուցուած է թանգարաններու շէնք մը 1977 թուականին։ Մինչեւ 1990 թուական, հրապարակին հարաւ-արեւմտեան շրջանին մէջ կը գտնուէր Լենինի արձանը:

Հանրապետութեան հրապարակը կ'ընդգրկէ վարչական շէնքեր, օրինակ՝ կառավարութեան տունը (որուն ճարտարապետն է՝ Ալեքսանդր Թամանեան, իսկ անոր դահլիճի նախագիծը եւ շինութիւնը ղեկավարած է Գէորգ Թամանեանը), կառավարական 2-րդ տուն մը (որուն ճարտարապետներն են՝ Սամուէլ Սաֆարեան, Վարազդատ Արեւշատեան եւ Ռաֆայէլ Իսրայէլեան), Արհեստի միութիւններու շէնքը (ճարտարապետ՝ Մարք Գրիգորեան), «Արմենիա» հիւրանոցը (ճարտարապետ՝ Էտուարտ Սարապեան) եւ թանգարաններու շէնքը (ճարտարապետ՝ Սամուէլ Ղազարեան):

Հանրապետութեան հրապարակին շուրջի շէնքերը կառուցուած են դեղին եւ վարդագոյն յատուկ տուֆ քարերով:

1971 թուականին հանրապետութեան հրապարակին կառուցման հեղինակները ստացած են ՀԽՍՀ պետական մրցանակը:

## Ճարտարապետութիւն
Հրապարակը կազմուած է երկու մասէ։ Առաջինը՝ շրջանաձեւ է, որուն կեդրոնը քարէ նախշերով սալայատակ է, որն ըստ մտայղացման բարձրէն դիտելու պարագային պէտք է յիշեցնէ հայկական գորգ։ Երկրորդն ունի սեղանաձեւ տեսք եւ կը ներառէ երգող շատրուանները, որ տեղակայուած են Հայաստանի պատմութեան թանգարանին եւ Ազգային պատկերասրահի շէնքին դիմաց։ Հրապարակի շուրջը գտնուող շէնքերը կառուցուած են վարդագոյն եւ սպիտակ տուֆէ, իսկ անոնց ստորին մասը՝ պազալթէ։

## Պատմութիւն
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Yerevan-Republic-Square-in-early-1920s.jpg|ձախից|մինի|Հանրապետութեան հրապարակը 1920-ական թուականներին։ Հայացքը ներկայիս կառավարութեան մոտից դեպի նախկին Նոյան Տապան խանութ։ Աջ կողմում երեւում է Արական գիմնազիայի շէնքը՝ ներկայումս վերակառուցված որպես [:hy:Հայաստանի_ազգային_պատկերասրահ|Ազգային պատկերասրահ, կողքին՝ Դայմոնդ ռեստորանի շէնքը։ Դիմացի այգիների փոխարեն ներկայումս շատրվաններ են։]]
Քաղաքային հրապարակը տարբեր համամասնութիւններով այդ վայրի հարեւանութեամբ գոյութիւն ունեցած է շատ դարեր։ Մասնաւորապես Շահումեանի հրապարակի մօտակայքը գոյութիւն ունեցած Ղանթարի շուկան փաստօրէն գտնուած է Շահար թաղամասի ու բերդի միջեւ։ Ներկայիս հրապարակի տարածքին մէջ կը գտնուին բնակելի շէնքեր, մինչ նոր հրապարակի շինարարութեան սկիզբը՝ 1920-ական թուականներու կէսը։ Շէնքերու սկսած են վերափոխուիլ 1926 թուականին՝ առեւտրային կէտերու ու կրպակներու, երբ կառուցուած է Գիւղատնտեսութեան ժողովրդական կոմիսարիատի շէնքը՝ ապագային Կառավարութեան շէնքի տեղը։ 1935 թուականէն յետոյ վերափոխուած է Սվերդլովի (Բիւզանդի), Նալբանդեան, Աբովեան, Ամիրեան ու պուլվարի միջնամասի շէնքերը՝ հարթացնելով այսօրուան հրապարակի ողջ տարածքը։

2003 թուականին Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի ամբողջ տարածքին մէջ իրականացուած են բարեկարգման շինարարական աշխատանքներ։ Հրապարակի ասֆալտապատ վերին շերտը հեռացնելու ընթացքին բացուած են խոր փոսորակներ, քարէ պատերու մնացորդներ, սեւ, կարմիր տուֆի մշակուած սալիկներ, կղմինտրներ, կաւանօթի բեկորներ, տուֆէ պատրաստուած ջրատար խողովակներ։

ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան ինստիտուտի հնագիտական ջոկատը պեղումներ իրականացուցած է նոյն տեղը եւ հետազօտած՝ բացուած փոսորակներէն միայն երեքը։   

Պեղումներէն ի յայտ եկած են հրապարակի եւ յարակից փողոցներու ասֆալտի տակ պահպանված 17-րդ դարուն պատկանող եւ անցեալ դարասկիզբին քանդուած շէնքերու նկուղային յարկաբաժիններ։ Քառակուսի յատակագիծով սրահի տարբեր բաժանմունքները ստեղծուած են խաչուող թաղերով աւարտող միջնապատերու շնորհիւ։ Բարեկարգման աշխատանքներու արդիւնքով, հրապարակի կեդրոնը կառուցուած է յայտնի խճանկարը, իսկ պեղուած տարածքները ծածկուած են հողով ու աւազով, ըսելով՝ «այս տարածքները կը փակենք՝ ձգելով յետագայ սերունդներուն»։

Այդ կառոյցները կը ներկայացնեն շինարարական արուեստի կարեւոր ժամանակահատուած, որ մեր մօտ քիչ ուսումնասիրուած է։ Յայտնաբերուած գտածոները կը վկայեն այն մասին, որ Երեւանն անընդհատ զարգացում ապրած է:
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Erivan_Main_Square_1916.jpg|մինի|Երեւանի կեդրոնական հրապարակ, 1935-1937 թուականների լուսանկար
Մինչ խորհրդային տարիներուն՝ 1906-1911 թուականներուն, հրապարակը նախագծած է Բորիս Մեհրաբեանը որպէս Երեւանի յատակագիծի մաս։ Հրապարակի ժամանակակից տեսքը 1924 թուականին նախագծած է քաղաքի գլխաւոր ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանը։ Հրապարակի շինարարութիւնը սկսած է 1926 թուականին՝ Կառավարութեան շէնքի կառուցումով։ Նախագիծը մշակուած է մինչեւ 1950-ական թուականները, երբ նախագծուած են հինգ շէնքերը եւ աւարտած՝ 1977 թուականին, երբ կառուցուած է Ազգային պատկերասրահը։ Խորհրդային շրջանին հրապարակը կրած է Լենինի անունը՝ ի պատիւ խորհրդային առաջնորդ Վլատիմիր Լենինի։ Լենինի արձանը հրապարակին մէջ տեղադրուած է 1940 թուականին եւ վերացուած՝1991 թուականին, Հայաստանի անկախացման նախաշեմին։

## Տեսարժան վայրեր

### Կառոյցներ

### Լենինի արձան
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Yerevan_Lenin_Square_1978_Soviet_stamp.png|մինի|Լենինի արձանը եւ Կառավարութեան շէնքը, 1978 թուականի խորհրդային նամականիշ
Խորհրդային առաջնորդ Վլատիմիր Լենինի եօթ մեթրանոց արձանը հրապարակին մէջ կանգնեցուած է Սերգէյ Մերկուրովի կողմէ, 1940 թուականի Նոյեմբերի 24-ին։ Արձանը տեղադրուած է տասնմէկ մեթր բարձրութիւն ունեցող պատուանդանի վրայ եւ ուղղուած՝ դէպի Ազգային պատկերասրահի ապագայ շէնքը։ Արձանը «շուտով ճանաչում ձեռք բերած է, որպես յուշարձանային արուեստի մեծ ստեղծագործութիւն»։ Արձանը պատուանդանէն հանուած է 1991 թուականի Ապրիլ 13-ին՝ Խորհրդային Միութեան պաշտօնական փլուզման նախօրէին։ Արձանը «տեղադրած են բեռնատարի վրա եւ տարած՝ կեդրոնական հրապարակով, ինչպես մեռածի մարմինը՝ բաց դագաղի մէջ», մարդոց ուրախ բացագանչութիւններու ներքոյ։ Ներկայիս արձանը կը գտնուի Ազգային պատկերասրահի բակին մէջ։ Պատուանդանը հրապարակին մէջ մնացած է մինչեւ 1996 թուական, անկէ ետք վերցուած է։

### Փոփոխութիւններ
Տեր-Ղազարեանը գրած է. «Լենինի արձանի ապամոնթաժումը խախտած է տարածքի հաւասարակշռութիւնը։ Այդ դատարկ տեղի համար, ուր նախապէս կանգնած էր Լենինը, առաջարկուած են բազմաթիւ տարբերակներ, սակայն անոնցմէ ո՛չ մէկը չէր յաջողած»։

2000 թուականի Դեկտեմբեր 31-ին պատուանդանի տեղը տեղադրուած է քսանչորս մեթրանոց խաչ՝ լուսաւորված փոքր լամբերով։ Տեղադրումը աւարտած է 2001 թուականի նախօրէին, երբ Հայաստանն ու հայ առաքելական եկեղեցին տօնած է քրիստոնէութեան ընդունման 1700-ամեակը։ Խաչը լուսաւորուած է 1700 լամբերով եւ հոն մնացած՝ ամբողջ տարուան ընթացքին։ Տօնակատարութիւններու աւարտին՝ 2001 թուականի վերջը, խաչը վերցուած էր։ Քանի որ ատիկա ժամանակաւոր նախագիծ էր, անոր տեղադրումն ու վերցուիլը մեծ աղմուկ չեն առաջացուցած։

2004 թուականի Փետրուարին դատարկ տեղը դրուած է հեռուստատեսային պաստառ, որով ցուցադրուած են ապրանքներու եւ կազմակերպութիւններու գովազդներ։ Պաստառը հանուած է 2006 թուականին։

### Առաջարկներ
Հայաստանի մէջ քանի մը անգամ   տեղի ունեցած են նախագիծերու մրցոյթներ՝ նպատակ ունենալով լրացնել այն տեղը, ուր նախապէս եղած է Լենինի արձանը։ Տարածուած եղած է Սասունցի Դաւիթի արձանը Հանրապետութեան հրապարակ տեղափոխելու գաղափարը։ Ինչպէս արտայայտուած է Դիանա Տեր-Ղազարեանը, հայկական էպոսի՝ ապաքաղաքական բնոյթ ունեցող հերոսն անվտանգ ընտրութիւն է։ Սակայն, ինչպէս ան գրած է 2013 թուականին, իր ներկայի տեղէն արձանի տեղափոփումը «քիչ հաւանական է»։

### Շատրուաններ
Ամբողջ տարի մը երգող շատրուանները չեն աշխատած եւ կրկին բացուած են 2007 թուականի Սեպտեմբերին՝ ֆրանսական Aquatique Show International ընկերութեան կողմէ կատարուած վերանորոգումէն յետոյ։ Շատրուաններու նորոգութեան համար ծախսուած է շուրջ 1,4 միլիոն եւրօ։

### Տօնածառ
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Yerevan_Republic_Square_2019-12-21_(03).jpg|մինի|200x200փքս|Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի տոնածառ 2019 թուականի Դեկտեմբերին
Ամէն տարի, 1950 թուականի Դեկտեմբերէն սկսեալ, ձմեռնային տօներէն առաջ, հրապարակին վրայ կը տեղադրուի տօնածառ։

### Ցայտաղբիւր
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Yerevan_Republic_Square_pulpulak.jpg|մինի|200x200փքս|Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի եօթնաղբիւր ցայտաղբիւր
Եօթնաղբիւր ցայտաղբիւրը տեղակայուած է Պատմութեան թանգարանի շէնքին մօտ։ Անիկա բաղկացած է եօթ ոչ մեծ ցայտաղբիւրներէ, այդ պատճառով ալ կը կոչուի Եօթ աղբիւր։ Ցայտաղբիւրը տեղադրուած է 1965 թուականին եւ վերանորոգուած՝ 2010 թուականին։

Եօթնաղբիւրի 12 անցքերէն իւրաքանչիւրի մէջտեղը կայ մէկ հայերէն տառ։ «Ա» տառի վերեւի զարդին մեջ մակագրուած է «անուշ լինի»։ Ցայտաղբիւրի կեդրոնական մասին մէջ խաչ գծուած է, որու անկիւնները չորս լեզուով գրուած է «Երեւան Երեւանից»։ Հայերէն մակագրութիւնը կը նայի դէպի հարաւ, որով կողմնորոշուելով կարելի է իմանալ հիւսիսը, արեւելքը, արեւմուտքը։

## Դեպքեր եւ միջոցառումներ

### Շքերթներ
Խորհրդային ժամանակաշրջանին, ամէն տարի հրապարակին մէջ տեղի կ'ունենային շքերթներ Մայիս 1-ին (Աշխատանքի օր), Մայիս 9-ին (Յաղթանակի օր մինչեւ 1969 թուականը) եւ Նոյեմբեր 7-ին (Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան օր)։։ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարները կանգնած են բեմին վրայ, Լենինի արձանին մօտ։ Վերջին անգամ այդ շքերթները կայացած են 1988 թուականին։

Հայաստանի անկախութեան առթիւ, հրապարակին մէջ Սեպտեմբեր 21-ին քանի մը անգամ տեղի ունեցան ռազմական շքերթներ, անոնց կարգին՝ 1996 (5-րդ տարեդարձ), 1999 (8-րդ տարեդարձ), 2006 (15-րդ տարեդարձ), 2011 (20-րդ տարեդարձ), 2016 (25-րդ տարեդարձ) թուականներուն։

### Համերգներ
2006 թուականի Սեպտեմբեր 30-ին Հանրապետութեան հրապարակին մէջ համերգ տուած է ֆրանսացի հայազգի երգիչ Շառլ Ազնաւուրը։

2015 թուականի Ապրիլ 23-ին ամերիկեան System of a Down ռոք խումբը, որու բոլոր մասնակիցները հայկական ծագում ունին, իրենց առաջին համերգը տուած են Հայաստանի մէջ՝ Հանրապետութեան հրապարակին վրայ։ Անվճար համերգը նուիրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին։ Համերգին ներկայ եղած են հազարաւոր ունկնդիրներ։

2017 թուականի Յունիս 8-ին տեղի ունեցած ե անվճար համերգ՝ ռուս հիփ-հոփ արտիստ Տիմատիի կողմէ։ Համերգին ներկայ էր աւելի քան 40000 մարդ։

2019 թուականի Հոկտեմբեր 6-ին ելոյթ ունեցած է հոլանտացի DJ Արմին վան Բիւրենը՝ որպէս Տեղեկատուական տեքնոլոճիաներու համաշխարհային գոնկրէսի բացման արարողութիւն։

Երգիչ Հայկոյի մահէն յետոյ, 2021 թուականի Հոկտեմբեր 30-ին եւ 31-ին բարձրախօսներով հնչեցին իր երգերը։

### Քաղաքական ցոյցեր

#### Խորհրդային ժամանակաշրջան
1965 թուականի Ապրիլ 24-ին Հանրապետութեան հրապարակին եւ Հայաստանի այլ քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցած են զանգուածային ցոյցեր՝  նուիրուած Հայոց ցեղասպանութեան 50-ամեակին։

1974 թուականի Յունուարին Հայաստանի ազգային միացեալ կուսակցութեան ընդհատակեայ կազմակերպութեան անդամ Ռազմիկ Զոհրաբեանը այրած է Լենինի դիմանկարը՝ բողոքելով տոտալիտար խորհրդային իշխանութեան դէմ։

#### Անկախ Հայաստան
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Demonstration,_Republic_Sq._Yerevan,_Apr_20,_2018.jpg|մինի|Ցույց Հանրապետութեան հրապարակում 2018 թուականի ապրիլի 20-ին
2008 թուականի նախագահական ընտրութիւններէն ետք, նորընտիր նախագահ Սերժ Սարգսեանը Հանրապետութեան հրապարակին վրայ կազմակերպած է իր 60.000-70.000 «կողմնակիցներու» միթինկը, որոնք բերուած են Երեւանի բոլոր վարչական շրջաններէն եւ Հայաստանի մարզերէն։ Անոնցմէ շատերը գացած են Ազատութեան հրապարակ, ուր տեղի ունեցած է Լեւոն Տեր-Պետրոսեանի կողմնակիցներու ցոյցը։ Մարտին՝ ցոյցի բռնի ցրւումէն յետոյ, տարածքը ժամանակաւորապես շրջապատուած է Հայաստանի Զինուած ուժերուն կողմէ։

2012 թուականի Մայիս 4-ին ՀՀԿ համագումարի եւ Հանրապետութեան հրապարակին մէջ խորհրդարանական ընտրութիւններուն նախօրէին տեղի ունեցած համերգի ժամանակ, պայթած են ջրածինով լեցուած տասնեակ փուչիկներ։ Առնվազն 144 մարդ վիրաւորուած է։

2018 թուականի Ապրիլ 17-23, Հանրապետութեան հրապարակին վրայ տեղի ունեցած է զանգուածային բողոքի ակցիա Սերժ Սարգսեանի վարչապետ ընտրուելու կապակցութեամբ։  Ապրիլ 22-ին ընդդիմութեան առաջնորդ Նիկոլ Փաշինեանի ձերբակալման օրը, ոստիկանութեան զօրքերը հրապարակ բերուած են։ Տասնյակ ցուցարարներ ձերբակալուած են։ Երեկոյեան շուրջ 120 հազար ցուցարարներ եկած են հրապարակ եւ յարակից փողոցներ։ Յաջորդ օրը՝ Ապրիլ 23-ին՝ Սերժ Սարգսեանի հրաժարականէն յետոյ, Հանրապետութեան հրապարակը դարձած է զանգուածային տօնակատարութիւններու կեդրոն։ Ապրիլ 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը, տասնեակ ցուցարարներ մաքրած են հրապարակը եւ յարակից փողոցները։

2020 թուականի Դեկտեմբեր 22-ին՝ 44-օրեայ պատերազմի աւարտէն մէկ ամիս անց, մէկ տասնեակէ աւելի ընդդիմադիր կուսակցութիւններու կոալիցիան հրապարակին մէջ հանրահաւաք կազմակերպեց՝ պահանջելով Փաշինեանի հրաժարականը։ 2021 թուականի Մարտ 1-ին զինուորականներու հրաժարականի կոչերէն քանի մը օր անց, Փաշինեանը հրապարակին մէջ, իր 20000 համախոհներուն հետ հանրահաւաք կազմակերպեց։ 2021 թուականի Յունիս 20-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն ընդառաջ ե՛ւ Փաշինեանը (Քաղաքացիական պայմանագիր), ե՛ւ  իր գլխաւոր մրցակից Ռոպէրթ Քոչարեանը (Հայաստան դաշինքի առաջնորդ) հանրահաւաքներ կազմակերպեցին հրապարակին մէջ՝ հաւաքելով համապատասխանաբար աւելի քան 20,000 եւ 30,000 համակիրներ։

### Այլ դէպքեր
1968 թուականին Հանրապետութեան հրապարակին մէջ մեծ շուքով նշուած է Երեւանի հիմնադրման 2750-ամեակը։

2016 թուականի Յունիս 25-ին Հռոմի պապ Ֆրանչիսկոսը եւ Գարեգին Բ-ը Հանրապետութեան հրապարակին մէջ կատարած են էկումենեան աղօթք, որուն ներկայ եղած է շուրջ 50,000 մարդ։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:2014 Erywań, Hotel Armenia Marriot (02).jpg|Արմենիա Մարիոթ հիւրանոցը:
Պատկեր:Yerevan, Government House, Government of Armenia, Republic Square, Armenia.jpg|Տարածքային կառավարման նախարարութեան շէնքը:
Պատկեր:Yerevan post office.jpg|Փոխադրամիջոցի եւ կապի նախարարութեան շէնքը:
Պատկեր:2014 Erywań, Budynek Ministerstwa Spraw Zagranicznych Armenii (01).jpg|Արտաքին գործերու նախարարութեան շէնքերը:
Պատկեր:Armenia Museum of Art and History.jpg|Հայաստանի Պետական Պատկերասրահը եւ Երեւանի պատմութեան թանգարանը:
պատկեր:Երևանի հրապարակը 20րդ դ. սկզբին.jpg|Հրապարակը 20-րդ դարու սկիզբը:


Պատկեր:Yerevan at night, Republic Square, Yerevan, Armenia.jpg|Կառավարութեան շէնքերը
Պատկեր:Yerevan, Musical fountains, Republic Square at night, Yerevan, Armenia.jpg|Պարող շատրուանները
Պատկեր:Yerevan, Musical fountain, Republic Square, Armenia.jpg|Պարող շատրուանները
Պատկեր:Republic squre.JPG|Ընդհանուր տեսարան



## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Հանրապետութեան հրապարակը avproduction.am կայքում 

Ստորոգութիւն:Ճարտարապետական յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Երեւանի հրապարակներ