open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Մուաի Քիպաքի

մինի|160px|Մուաի Քիպաքիի նախագահական սթանտարտը
**Մուաի Քիպաքի** (, 15 Նոյեմբեր 1931 - 9 Ապրիլ 2022)՝ քենիացի քաղաքական գործիչ մըն է, որ Դեկտեմբեր 2002-էն մինչեւ Ապրիլ 2013-ը Քենիայի երրորդ նախագահը եղած է: Քիպաքին որպէս նախագահ Տանիէլ արափ Մոիին ենթակայ 1978-էն մինչեւ 1988-ը տասը տարի եղած էր Քենիայի փոխնախագահը : Ան նաեւ նախարարական պաշտօններով զբաղած էր Քենիաթայի եւ Մոիի աշխատակազմերուն մէջ:

## Կենսագրութիւն
Քիպաքին ծնած է 1931-ին Քիքուեու գիւղը, ներկայիս Նիերի համայնքին մէջ։ Ան ամենակրտսեր որդին էր քիքուեու ցեղի գիւղացի ծնողքի: Թէեւ իտալացի միսիոնարներուն կողմէ մկրտուած էր Էմիլիոյ Սթէնլի անունով: Ան հանրային կեանքի մէջ յայտնի էր Մուաի Քիպաքի անունով:
## Գործունէութիւն

29 Դեկտեմբեր 2002-ին, տակաւին ինքնաշարժի արկածի մը հետքերով Մուաի Քիպաքին պաշտօնավարութեան անցած է որպէս Քենիայի հանրապետութեան նախագահ եւ զինուած ուժերու գլխաւոր հրամանատար: Իր երդմնակալութեան ատենը ան շեշտած է իր ընդդիմութեան կառավարութեան քոռումփացուածութիւնը եւ ըսած է «Կառավարութիւնը այլեւս չի պիտի գործի անհատներու քմայաճոյքներուն վրայ»:Նախագահ Քիպաքիի ոճը անիկա եղած էր, որ ցած գովազդային հրապարակայնութեան պայմաններուն կ'ապահովէ խելացի եւ իրաւասու գործունէութիւն:

Ան, իր նախորդներէն տարբերելով, երբեք փորձած է ստեղծել անհատականութիւն: Երբէք տեղաւորած է իր պատկերը Քենիայի որեւէ արժոյթի միաւորին վրայ: Երբեք սովորութիւն ունեցած է իր անունով կոչել որեւէ փողոց, վայրեր կամ հաստատութիւններ: Երբեք համաձայնած է իր պատուին երգեր երգելու եւ երբեք օգտագործած է իր նախորդներու ամբոխահաճոյ կարգախօսները:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ

Ստորոգութիւն:1931 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:15 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2013 մահեր
Ստորոգութիւն:9 Ապրիլի մահեր
Յակոբ Մուդոեան

մինի
Հայր **Յակոբ Մուդոեանը** ծնւել է 1875 թ. Վան քաղաքում։ Նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացել է ծննդավայրի Ամերիկեան դպրոցում։
Յակոբ Մուդոեանը ողջ կեանքի ընթացքում եղել է ժողովրդի կողքին։ 1915 թ. Հայոց Մեծ եղեռնի օրերին, ժողովրդի մի հատւածի ինքնապաշտպանութեան գործն իր վրայ է վերցնում եւ ստեղծում ինքնապաշտպանական խմբեր։ 1924 թ. հաստատուում է Իրանի Համադան քաղաքում։ Մինչեւ 1952 թ. հոգեւորականի աստիճանով ծառայում է Համադամի ավետարանչական եկեղեցում եւ ապա տեղափոխուում Թեհրան։ Մահացել է 1960 թ.։

## Աղբյուրներ

Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայերը Իրանում
Ստորոգութիւն:1875 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1960 մահեր
Զարեհ Մութաֆեան

**Զարեհ Մութաֆեան** (15 Մարտ 1907, Սամսուն Օսմ.Կայսրութիւն - 11 Մայիս 1980, Փարիզ), հայ նկարիչ եւ մտաւորական։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սամսոն՝ Սեւ Ծովու ափին։ Իր ընտանիքին բոլոր անդամները, 1915-ի Ցեղասպանութեան ժամանակ, սպանդի ենթարկուելով կը զոհուին։ Մանկութիւնը կ՛անցուցնէ որբանոցներու մէջ եւ կ՛ապրի թափառական կեանք մը՝ Յունաստանէն Իտալիա, ուր Միլանոյի Գեղարուեստի Ակադեմիային մէջ (Beaux-Arts) կը կատարելագործէ իր արուեստը։ Այնուհետեւ Մութաֆեան կը հանգրուանէ Զուիցերիա եւ վերջապէս կը հաստատուի Փարիզ, ուր շուտով ընդգրկուելով այն օրերու մտաւորական շրջանակին մէջ, նկարչութեան զուգահեռ կը նուիրուի նաեւ գրականութեան։

## Ասպարէզ
Կ՛ունենայ բազմաթիւ ցուցահանդէսներ, որոնք մեծապէս կը գնահատուին արուեստի մարդոց կողմէ։ 40 տարիներու ընթացքին ան կը ճանչցուի է թէ՛ իբրեւ հայ մտաւորական եւ թէ իբրեւ ֆրանսացի արուեստագէտ. կը յաջողի գերազանցել իր ցաւը՝ միաժամանակ խորանալով եւրոպական մշակոյթի մէջ եւ պահպանելով իր արեւելեան ոգին. ան կը հանդիսանայ Ցեղասպանութեան խորհրդանիշ մը։ Այս նիւթին վերաբերեալ յիշատակի ցուցահանդէս մը կը կազմակերպէ 1965-ին, Մեծ Եղեռնի 50ամեակին առիթով։

Հայերէնով մտածող արուեստագէտը կը ներշնչուի իտալացի դասական մեծերու գործերէն, ֆրանսացի գունանկարիչներէն (coloristes), տպաւորապաշտներէն եւ ապա՝ Պոնարէն եւ Մաթիսէն։ Ան բացի Եւրոպայի եւ աւելի ուշ Միացեալ Նահանգներու զանազան շրջաններէն, ցուցահանդէսներ կ՛ունենայ նաեւ Խորհրդային Հայաստանի մէջ (1967-ին եւ 1971-ին)։

Էապէս խորհրդանշական պատկերներ գծած արուեստագէտը ծանօթ է իր դիմանկարներով, ծովանկարներով եւ գունաւոր տեսարաններով։ «Վերապրողներ» թեման միշտ կը հետապնդէ զինք իր կեանքի տարբեր հանգրուաններուն, շատ քիչ անգամ ուղղակի անդրադառնալով Ցեղասպանութեան նիւթին, որուն նկատմամբ զուսպ վերաբերում կ՛ունենայ։

Զարեհ Մութաֆեանի կեանքին ու գործին նուիրուած է ժապաւէն մը, զոր կը պարունակէ փաստաթուղթեր, լուսանկարներ, դիտուած՝ Արթօ Փեհլիվանեան մասնագէտին ոսպնեակով։

## Ստեղծագործական գործունէութիւն
*«Ջարդը»
*«Մահը եւ Կեանքը»
*«Հայ Մամիկը»
*«Արշակ Չօպանեան»
*«Մարիամ Տամլամեան»
*«Նաուէր»
*«Վենետիկ. Մեծ Ջրանցքը»
Կը ստեղծէ հայաստանեան պատկերներու շարք՝
*«Տաթեւ»
*«Արարատ եւ Արաքս»
*«Արարատ»
*«Էջմիածին»

Կը հրատարակէ գիրքեր, կը կազմակերպէ ցուցահանդէսներ՝ «Հայաստանը Մութաֆեանի աչքերով» (1968-1975)։

## Անհատական ցուցահանդէսներ
*Ժընեւ, 1935, 1938
*Միլան, 1938
*Փարիզ, 1945, 1976
*ԱՄՆ, 1962, 1979
*Երեւան, 1967, 1971, 1982, 1990, 2007, 2013
## Մէջբերումներ Զարեհ Մութաֆեանէն
Արուեստը ամէն մէկ ձգտումին մէջ կը ծնի, կ’երիտասարդանայ ու կը ծերանայ, բայց չի մեռնիր, միշտ կը վերածնի, ինչպէս օրուան արեւը։

## Երկեր
* Հայերգութիւն վրձինով եւ գրչով (ֆրանսերէն, հայերէն), Վենետիկ, 1982
* Նկարչութեան դասական դպրոցները եւ արդի ձգտումները, Փարիզ, 1982
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:1907 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:15 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սամսոն ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1980 մահեր
Ստորոգութիւն:11 Մայիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Փարիզ մահեր
Ստորոգութիւն:Սամսուն ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա ծնածներ
Մուխա

**Մուխա** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), Մոլտովայի Հիւսիսը եւ Արեւմտեան Ուքրանիոյ Մոլտովական «Բոյարներ»ներուն, Լեհ եւ Ուքրանական «Շլիախտա»յի դէմ 1490-1492-ին գիւղացիական ապստամբութեան ղեկավարին մականունը (իսկական մականունը անյայտ է)։ 1490-ին, 9-10 հազար ապստամբներ Մուխայի գլխաւորութեամբ ուղղուեցան Գալիչ, Լվով, բայց Ռոգատին քաղաքին մօտ պարտութեան մատնուեցան։ 1491-ին ապստամբները Անտրէյ Պորուլեանի գլխաւորութեամբ (որոշ տուեալներով այդ անունով գործած է նաեւ Մուխան), հասան մինչեւ Գալիչ, բայց շուտով ջախջախուեցան, իսկ անոնց ղեկավարը գերի բռնուեցաւ եւ մահապատիժի ենթարկուեցաւ (1491)։ Յետագային (1492) հակաֆէոտալական շարժումը գլխաւորեց ուրիշ անձ մը, որ ինքն իրեն դարձեալ կոչեց Մուխա։

Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Յակոբ Մուխթարեան

**Յակոբ Մուխթարեան** (1852, Ուրֆա, մեռած ՝1901) .-Բնիկ Ուրֆացի, ծնած 1852-ին: *Պէյրութ* ժամանած 1882-ին եւ եղած՝ կաշիի վաճառական։ Իր եւ *Ստեփան Թօփուզխանետն*ի ջանքերով է, որ ինըհարիւրական թուականներէն ալ առաջ Երուսաղէմէն *Կիւրեղ* անուն տիրացաւ վարժապետ մը կը բերուի Պէյրութ, որ *Սբ. Նշան* վանքին մէկ անկիւնը անհատական դասեր կու տայ։ Այ տիրացուն ժամանակ մը յետոյ վարդապետ կը ձեռնադրուի Ներսէս անունով։ Յակոբ Մուխթարեան ունեցաւ հինգ աղջիկ եւ մէկ տղայ։ Աղջիկներէն *Հանըմ*, *Մարիամ* եւ *Աղաւնի* ուսուցչութիւն ըրած են արաբերէն լեզուներու։ Օր.*Աղաւնի Մուխթարեան*, կրտսեր աղջիկը Յակոբ Մուխթարեանի, տնօրէնուհին է *Քէնեա*յի (Ափրիկէ) *Իվանժէլիքել* վարժարանին, իր մանչ զաւակը՝ Տօքթ. Ուիլյըմ Մուխթարեան, շրջանաւարտ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Ատամնաբուժական բաժինէն 1922-ին, ժամանակ մը եղած է միեւնոյն բաժնի պատասխանատու բժիշկ։ Ապա անցած *Պաղտատ*, 6 Ապրիլ 1949-ին: Իսկ Յակոբ Մուխթարեան մեռաւ 1901-ին:

## Ծանոթագրութիւններ
Իվեթա Մուկուչեան

**Իվեթա Մուկուչեան** ( 14 Հոկտեմբեր, 1986, Երեւան, Հայաստան), հայ երգչուհի, երգահան եւ գեղեցկուհի:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 14 Հոկտեմբեր 1986-<nowiki/>ին, Երեւան։ 1992-ին տեղափոխուած է Գերմանիա, ուր ստացած է իր միջնակարգ եւ բարձրագոյն կրթութիւնը: 1998-2006 թուականներուն անգլերէն լեզու եւ նկարչութիւն սորված է Համպուրկի Սեն Անսկար դպրոցին (*The St. Ansgar School*) մէջ:

2009-ին վերադարձած է Երեւան եւ ընդունուած է Երեւանի Կոմիտասի Անուան Պետական Երաժշտանոցի ճազ-վոքալ բաժանմունքը: 2010-ին մասնակցած է «Շանթ» հեռուստաընկերութեան «Հայ Սուփըրսթար» նախագիծին եւ գրաւած է 5-րդ դիրքը: Նոյն թուականին Մոսկուայի «Արմենիա» հայկական ամենամեայ երաժշտական մրցանակաբաշխութեան ընթացքին արժանացած է «Տարուան Յայտնութիւն» մրցանակին:

2011-ին նկարահանած է 2 տեսահոլովակ:

Կը գրէ անգլերէն եւ գերմաներէն երգեր, կ'աշխատի գերմանացի երաժշտութիւն յօրինողներու հետ: Զուգահեռաբար կը յայտնուի Electro house ոճով, որու շրջանակներուն մէջ կը համագործակցի ձայնի հաղորդավարներ՝ Սերժոյին եւ Լազարոյին հետ:

2012-ին մասնակցած է «Գերմանիոյ Ձայն» երաժշտական մրցոյթին՝ առաջին փուլին ներկայացնելով Լորինի *(Loreen*

*)-ի* «Euphoria» երգը: Երգչուհին, յաղթահարելով «Մենամարտեր» փուլը, դուրս մնացած է առաջին կալա-համերգէն ետք:

Դեկտեմբեր 2012-ին El Style ամսագիրը Իվեթան անուանած է  «Ամենացանկալի Հայուհի»-ն:

«Love Wave» երգով Հայաստանը ներկայացուցած է Եւրոտեսիլ 2016 Երգի Միջազգային Մրցոյթին, որ տեղի ունեցած է Շուէտի մայրաքաղաք Սթոքհոլմի մէջ եւ 7-րդ դիրքը գրաւած է, հաւաքելով 249 միաւոր:

## Ծանօթագրութիւներ

## Տե՛ս նաեւ
* Գերմանիոյ Հայերը
* Կապրիելլա Կունցիքովա
* Տաուը Պոպ
*Սերկէյ Լազարեւ

## Արտաքին յղումներ
* Իվեթա Մուկուչեանի պաշտօնական ֆէյսպուքեան էջը: 
* Իվեթա Մուկուչեան :

Ստորոգութիւն:1986 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:14 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնունդներ
Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապ

**Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապ**, (արաբերէն՝ محمد عبد الوهاب‎, 13 Մարտ 1904, 13 Մարտ 1910, 1907, 1913, մոտ. 1900 կամ 1897, Գահիրէ, Եգիպտոսի խեդիվատ, Գահիրէ) 20-րդ դարու եգիպտացի երգիչ եւ երգահան է: Ան ստեղծած է *Ya Beladi* երգը, որ եղաւ Լիպիային ազգային քայլերգը 1951 թուականէն մինչեւ 1969 թուական: Ան նաեւ յօրինեց Թունիսին եւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն ազգային քայլերգները, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ Եգիպտական ազգային երգեր:
ձախից|մինի|Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապ, 1980-ին

## Կենսագրութիւն
thumb|200px|Եգիպտացի երգիչ եւ երգահան Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապի յուշարձանը, Պապ էլ Շերիյահ թաղամասին մէջ, Գահիրէ:
Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապը ծնած է 1902 թուականին, Գահիրէ, Եգիպտոս՝ Պապ էլ Շերիյահ անունով թաղամասի մը մէջ ու ներկայիս հոն կը գտնուի իր յուշարձանը: Ան իր երաժիշտի մասնագիտութիւնը սկսաւ փոքր տարիքէն եւ իր առաջին համերգը ժողովուրդին առջեւ կատարեց 7 տարեկանին: Իսկ 13 տարեկանին թողարկեց իր առաջին արձանագրութիւնը։

## Ֆիլմերու գործընթացքը
ձախից|մինի
1933 թուականին, Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապը սկսաւ յօրինել իր ոճով արաբական երգեր: Ան նաեւ մասնակցեցաւ Ֆրանսական երաժշտական ֆիլմի մը մէջ։ 1933 թուականէն մինչեւ 1949 թուական ան հրատարակեց 8 երաժշտական ֆիլմեր: Անոր ֆիլմերը կը ներկայացնեն արաբական աւանդութիւնն ու մշակոյթը: Ան մասնակցութիւնը բերաւ իր ֆիլմերէն մէկուն մէջ (*The White Flower*) որ մինչեւ այսօր Եգիպտոսի բազմաթիւ բեմերուն վրայ կը ցուցադրուի:

Ապտուլ Ուահապը հրատարակած է աւելի քան 1820 երգեր եւ կը նկատուի Եգիպտական նորագործական երաժիշտներէն մէկը:

Մուհամմետը մահացաւ սրտի արկած է 4 Մայիս, 1991 թուականին:

## Ֆիլմեր

;Որպէս դերասան

* *The White Rose* (1933)
* *Doumou' el Hub* (*Love's Tears*) (1936)
* *Yahya el Hub* (*Long Live Love*) (1938)
* *Yawm Said* (*Happy Day*) (1939)
* *Mamnou'a el Hub* (*Love Is Forbidden*) (1942)
* *Rossassa Fel Qalb* (*A Bullet in the Heart*) (1944)
* *Lastu malakan* (*I'm No Angel*) (1947)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:13 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:4 Մայիսի մահեր
Մունիր Մուհանտ Մոհամետի

**Մունիր Մուհանտ Մոհամետի** (արաբ․՝ منير مهند محمدي‎‎; ֆր.՝ Munir Mohand Mohamedi); ծնած է 10 Մայիս 1989-ին, Մելիլիա, Սպանիա)` Մարոքոյի ֆութպոլիստ, «Նումանսիա» եւ Մարոքոյի հաւաքականի դարպասապահ: 2018-ի ֆութպոլի աշխարհի առաջնութեան անդամ:

## Ակումբային ընթացք
Մոհամետը սպանական «Սեուտա» ակումբի սան է, սակայն բարձր մրցակցութեան պատճառով ան կը խաղար միայն կրկնօրինակներու հետ: 2009-ին Մունիրը տեղափոխուեցաւ «Ալմերիա», բայց այնտեղ ան խաղցաւ փոխարինող: 2010-ին Մոհամետը միացած է իր հայրենի քաղաքի «Մելիլիա» ակումբին: 15 Մայիս 2011-ին «Քատիսա»-ի հետ խաղին ան իր պարտաւորութիւնը նուաճեց Սեկունտա Բ-ին: 2012-ին Մունիրը դարձաւ խումբի հիմնական դարպասապահը: 2014-ի ամրան Մոհամետը կնքեց պայմանագիր «Նումանսիայի» հետ: 19 Հոկտեմբերին «Լաս Պալմասի» դէմ խաղին ան նուաճեց Սեկունտայի իր պարտաւորութիւնը:

## Միջազգային ընթացք
28 Մարտ 2015-ին, Ուրուկուէյի հաւաքականի հետ ընկերական խաղի ժամանակ, Մոհամետը Մարոքոյի հաւաքականի համար ելոյթ ունեցաւ: 2017-ին Մունիրի հաւաքականը մասնակցած է Գապոնի մէջ Ափրիկէի բաժակին: Մրցաշարին խաղցած է Տոկոյի, Կոտ տ'Իվուարի հաւաքականի, Եգիպտոսի հաւաքականի եւ Քոնկոյի հաւաքականի դէմ:

2018-ին Մոհամետը մասնակցութիւն ունեցած է Ռուսաստանի մէջ 2018 ֆութպոլի աշխարհի առաջնութեան:

## Ելոյթներու վիճակագրութիւն

### Միջազգային վիճակագրութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Վիճակագրութիւնը soccerway
* Դիտարկում sports.ru
* 
* 
* sports.ru
* 
*
Ալի Մուպարաք

**Ալի Փաշա Մուպարաք** (1823/1239 հիճրի – 1893 / 1311 հիճրի), ամբողջական անուն՝ արաբերէն՝ علي باشا مبارك‎‎, ՛Ալի Մուպարաք փաշա, արաբ գրող եւ թարգմանիչ, եղած է Եգիպտոսի լուսաւորութեան նախարար, նահտայի հիմնադիրներէն։

## Կենսագրութիւն
Մուհամմէտ Ալիէն յետոյ Եգիպտոսի իշխանութեան կու գայ Իսմայիլ Փաշան, որուն օրով մշակութային զարգացումը կը շարունակուի ընթանալ նոյն թափով։ Այդ ժամանակաշրջանին եգիպտական մշակոյթի ամէնէն աչքառու ներկայացուցիչներէն մէկն էր Ալի Մուպարաք փաշան (1823-1893)։ Ան ծնած է քրիստոնեայ ընտանիքի մէջ, ստացած է բժշկական կրթութիւն։ Ան այն ուսանողներէն էր, որ 1844 թուականին երկրորդ խումբով մեկնեցաւ Ֆրանսա։ Այնտեղ 4 տարի ուսանելով ռազմական գործ, կը վերադառնայ Եգիպտոս եւ 1853-1854 թուականներուն եգտիպտական զօրքին կազմութեան կը մասնակցի Ղրիմի պատերազմին: Իսմայիլին իշխանութեան գալէն յետոյ, անոր կը վստահուի բարձր պաշտօն՝ ռազմական նախարարութիւն։ Ալի Մուպարաքի աշխատութիւններէն յայտնի է «Թաուֆիկի նոր նախաձեռնութիւնները» (արաբ․՝ الخطط التوفيقية الجديدة‎‎՝ ալ-խութաթ ալ-թաուֆիքիյա ալ-ճատիտա)։

1865 թուականին, երբ Սուլթան Ապտուլ Ազիզը կ'այցելէ Եգիպտոս, կը նկատէ, որ եգիպտական հին արժէքաւոր ձեռագիրները անուշադրութեան մատնուած են եւ կ'առաջարկէ Իսմայիլին հաւաքել զանոնք բոլորը մէկ ընդհանուր գրապահոցին մէջ։ Իսմայիլի նախաձեռնութեամբ կը ստեղծուի «Խըտէյուիի եգիպտական գրադարանը» (արաբ․՝ الكتبخانة الخديوية المصرية‎‎՝ ալ-Քութուբխանա ալ-Խըտէյուիյէ ալ-մասռիյա)։ Ալի Մուպարաքին կը վստահուի նորաստեղծ գրադարանի կարգաւորումը, որ այդ ժամանակ հոգեւոր ունեցուածքներու նախարարն էր։ 1871-1872 թուականներուն Ալի Մուպարաքի կողմէ կը տպագրուին շարք մը աշխարհագրութեան, երկրաչափութեան եւ բժշկական դասագիրքեր՝ զինուորական կրթական հաստատութիւններու համար։ Մէկ տարի անցած, զբաղելով ազգային լուսաւորութեան նախարարի պաշտօնով, ան կը ձեռնարկէ եւրոպական օրինակով համալսարանի հիմնադրման։ Նմանատիպ համալսարանի կառուցման գաղափարը կար դեռեւս Մուհամատ Ալիի ժամանակէն։ Ոգեշնչուելով նոր հիմնադրուած համալսարանի դասախօսներէն մէկուն աշխատանքով, Ալի Մուպարաք կը ստեղծէ նմանատիպ աշխատութիւն՝ Ալամըտտին վերնագրով։ Ան իրենց կը ներկայացնէր 4 հատորանի գիտական աշխատանք, գրուած էր կիսագեղարուեստական ոճով։ Ի տարբերութիւն ալ-Տահտաուիի ստեղծագործութեան, անիկա նախատեսուած էր տարիքով մեծերու համար, որուն ան կը ձգտէր ծանօթացնել մարդկային գիտելիքներու բոլոր ոլորտներուն։ Անոր միւս ստեղծագործութիւններէն յայտնի է նաեւ Մուհամմատ մարգարէի մասին հանդէսներուն մէկուն մեկնաբանութիւնը։ Ալի Մուպարաքը մեկնաբանելով զայն, կոչ ըրած է մուսլիմաններուն՝ չմոռնալով զԱստուած, ջանասիրաբար աշխատիլ ապագայի համար։

## Աղբիւրներ
* Долинина А.А. Очерки истории арабской литературы нового времени. Египет и Сирия. Публицистика 1870-1914. М., 1968.
* Борисов В.М. Современная египетская проза. М„ 1961.
* Крымский А.Е. История новой арабской литературы (XIX - начало XX века). М, 1971.
* Сафронов В.В. Новая арабская литература. М., 1996. 

## Արտաքին յղումներ
* Ալամ ալ-դին, Ալի Մուբարաքի ստեղծագործությունը, արաբերէն

Ստորոգութիւն:Արաբ Գրողներ
Ստորոգութիւն:Արաբ Թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:1823 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1893 մահեր
Ստորոգութիւն:Գահիրէ մահեր
Մուսա Լեռ

**Մուսա Լեռ**, Մուսա լերան փեշերուն գտնուող հայաբնակ 6 գիւղերուն մէջ արդէն կանուխէն կազմակերպուած է Դաշնակցութիւնը։ Յեղափոխական գործիչներ աշխատանք կը տանէին ժողովուրդը զինելու եւ ինքնապաշտպանութեան վարժեցնելու։ Սակայն անոնք դեր պատրաստ չէին թուրքերուն տեղահանութեան հրահանգին։ Տեղահանութեան հրամանը տրուեցաւ Յուլիսի վերջը անոնք սարսափով ընդունեցին։

Սուէտիոյ բնակիչներուն մէկ մասը հաւատալով թուրքերուն, թէ տեղահանութիւնը ժամանակաւոր է անոնք բռնեցին Աքսորի ճամբան։ Մնացեալ 4200 հոգին Մուսա-լեռ բարձրաձան եւ քաջաբար կռուեցան աւելի քան 40 օր։

Մուսա լերան ինքնապաշտպանութիւնը կը ղեկավարէր Մովսէս Տէր Գալուստեան։ 12-16 տարեկան պատանիներ իրենց կեանքը վտանքելով լուրեր կը բերէին։ Ձայնասփիւր եւ հեռախօս չկար այդ օրերուն։ Վերջապէս Սեպտեմբեր 10-ին Միջերկրական Ծովէն Ֆրանսական նաւ մը կը հասնի եւ կը փոխադրէ իրենց դէպի Եգիպտոս։

Աւստրիացի գրող «Ֆրանս Վերֆէլ» հայերու պայքարէն ներշնչուած գրած է «Մուսա լերան 40 օրերը» եւ այսօր մաս կը կազմէ Հայոց Ցեղասպանութեան գրականութեան։
## Պատկերասրահ

File:Hidirbey village (Turkey) 1.jpg| Այն ժամանակվա հայկական Խիդիրբեյ գյուղում 1915 թվականի իրադարձություններից առաջ կառուցված տուն (Մուսա լեռ)
File:Hidirbey village (Turkey) 2.jpg| Նոր սեփականատերերի կողմից վերականգնված այն ժամանակվա հայկական տները(Մուսա լեռ)
File:Hidirbey village (Turkey) 4.jpg| Աղբյուրը դեռ մնում է այդ ժամանակներից, հավանաբար շատ լավ կառուցված(Մուսա լեռ)
File:Armenian church in Batiayaz village (Turkey) 3.jpg|Հայկական եկեղեցի Բաթիյազ գյուղում: Տեղը հարգված է նոր գյուղացիների կողմից(Մուսա լեռ)
File:Armenian church inBatiayaz village (Turkey) 2.jpg|Եկեղեցու ներքին տեսք(Մուսա լեռ)
File:Armenian church in Yoginoluk village (Turkey) 1.jpg|Ուգոնուլուկ գյուղի եկեղեցու պատին հայերեն արձանագրություն(Մուսա լեռ)
File:Armenian church in Yogunoluk village2.jpg|Orարդարանք Ուգոնուլուկ եկեղեցու պատին(Մուսա լեռ)
File:Armenian church in Yogunoluk village 3.jpg|Եկեղեցու ներքին տեսք: Շենքն այսօր գտնվում է պետական ​​պահպանության ներքո:(Մուսա լեռ) 
File:Vikafli 1.jpg|Վակիֆլի Եկեղեցու ներքին տեսք (Մուսա լեռ)
File:Vikafli 6.jpg|Տեսարան Մուսա լեռան Վակիֆլայից  

 


## Տե՛ս նաեւ
* Մուսա լերան հերոսամարտ
* Մուսա լերան քառասուն օրերը (ստեղծագործութիւն)
* Մուսա լերան 40 օրերըը (ներկայացում)
* Մուսա լերան հերոսամարտի Յուշարձան (Մուսալեռ)

Ստորոգութիւն:Կիլիկեան Հայաստանի աշխարհագրութիւն
Մուշեղ (անձնանուն)

**Մուշեղ**, հայկական արական տարածուած անուն։ Հին ձեւով՝ **Մուրշեղ**

* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Մուշեղեան**

## Անունը Կրողներ
* Մուշեղ Գալշոյեան (1933-1980 Կաթնաղբիւր) հայրենի գրող
* Մուշեղ Իշխան (1913-1990 Պէյրութ) բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակախօս
* Մուշեղ Վահեւունի Թ դարու հայ իշխան

## Այլ Գրելաձեւեր
Ֆրանսերէնին եւ ռուսերէնին մէջ կը հանդիպի **Մուշէլ** (, } ձեւով

## Ծանօթագրութիւններ
Մուշեղ Գ. Մամիկոնեան

**Մուշեղ Գ. Մամիկոնեան** հայ սպարապետ մըն էր, որ Բէրզիոյ Իսլամական պատերազմին ընթացքին կռուած է Արաբներուն դէմ։ Ան մահացած է Քատիսիոյ Պատերազմի ընթացքին։

## Կենսագրութիւն
Մուշեղ Մամիկոնեանի ընտանիքը տեղափոխուած է։ Հայոց Պատմութիւնը Մուշեղը կը կոչէ Դաւիթ Մամիկոնեանի զաւակ մը։ Ըստ Քրիստ Սէդիբանի, Դաւիթ հաւանականօրէն որդին էր Համազասպի, որ Մուշեղ Բ. Մամիկոնեանի զաւակն էր։ Բայց, «Cyril Toumanoff» Դաւիթը կը համարէր Վահան II-ի զաւակ։

## Վախճան
636-ին, մուշեղ Գ., որ գլուխն էր բանակի մը որ բաղկացած էր 3000 այր մարդէ, եւ Նովիրաք Գրիգոր Բ., որ գլուխն էր բանակի մը որ բաղկացած էր 1000 այր մարդէ, այն հայերն էին, որոնք միացան Սասանեաններուն, որոնք կը պատրաստուէին կռուելու համար Իսլամ Արաբներուն դէմ։

Մուշեղ Գ., իր երկու եղբօրորդիներով, քրոջորդիով, եւ իր որդիով՝ Գրիգոր Բ.ով, մեռաւ պատերազմի ընթացքին, որ կ'ընդգրկէր Սասանեան կայսրը եւ մեծ մաս մը Սասանեան բանակէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Հայրիկ Մուրատեան

**Հայրիկ Մանուկ Մուրատեան** (), հայ երգիչ-բանահաւաք, ազգագրագէտ։

## Կենսագրութիւն
Հայրիկ Մուրատեան ծնած է Վանի նահանգի Շատախի շրջանի Ջնուկ գիւղին մէջ 3 Մայիս 1905-ին:

Ընտանիքի իւրաքանչիւր անդամ տարբեր յոյսեր ունէր մանուկին հետ վերաբերեալ․ մեծ մայրը մանկան օրորոցի բարձին տակ պարան դրած էր ըսելով․ «թող շալկտար դառնայ, մէջքն ամուր լինի», հայրը «Նարէկ» դրած էր՝ «թող գիտուն լինի», իսկ Մուրատ մեծ հայրը իր դաշոյնը դրած էր ու ըսած․ «թող ֆիտայի դառնայ»։ Դրացի գիւղի աւագ քահանան, որ իր կրթութիւնն ու դաստիարակութինւը ստացած էր Հայրիկ Խրիմեանի կողմէն, փոքրիկին մկրտած է Ջնուկ գիւղի Սուրբ Եռախորան եկեղեցւոյ մէջ՝ անոր Հայրիկ անուամբ կնքելով՝ Մկրտիչ Խրիմեանի պատուին։

Վանի մէջ եղած տարիներուն ուսումը ստացած է Վանի դպրոցին մէջ։ Անոր ուսուցիչները՝ Բարունակ Կապուտիկեան, աշխարհագրագէտ Մատիր Խերանեան, երգեցողութեան դասատու պարոն Սենեքերիմը եւ այլք եղած են մեծ հայրենասէրներ, եւ Հայրիկը նաեւ անոնցմէ սորված է հայրենի երգն ու բանահիւսութիւնը։

1915-ին, երբ Հայրիկը 10 տարեկան էր, Շատախի հայերը, որոնցմէ էին նաեւ Մուրատեաններու գերդաստանը, հարկադրաբար լքեցին իրենց տուները։ Սոված ու յուսահատ՝ Մուրատեաններու 54 անձէ բաղկացած գերդաստանը, մեծ դժուարութիւններէ անցնելով, համընդհանուր կոտորածի միջով հասած է Սալմաստ (Իրան)։ Այնուհետեւ վերադարձած ՝ Վան, յետոյ նորէն Իրան եւ, վերջապէս, հաած է Իրաքի անապատներ։ Միայն Հայրիկը, անոր մայրը, եղբայրն ու հօրեղբայրը կրցած են ողջ մնալ այդ փորձութիւններէն ետք։

1921-ին Հայաստան տեղափոխուած են եւ բնակութիւն հաստատած՝ Վերին Արտաշատի մէջ։

Սկզբը պատանին աշխատած է որպէս բատրակ։ Միաժամանակ աւարտած է միջնակարգ դպրոցը, ապա եւ Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան հիմնարկը։ Համալսարանին մէջ ան մօտիկ բարեկամական յարաբերութիւններ ստեղծած է յայտնի մտաւորականներու հետ՝ Հրաչեայ Աճառեանի, Իւրի Ղամբարեանի, Արսէն Տէրտէրեանի, Գուրգէն Սեւակի, Մկրտիչ Մկրեանի եւ ուրիշներու հետ։

## Արտաքին յղումներ
* Հայրիկ Մուրադեանին նվիրուած պաշտօնական կայք 
* Հայրիկ Մուրադեանը Էյ Վի Փրոդաքշն կայքի մէջ 

Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանահաւաքներ
Ստորոգութիւն:1905 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:3 Մայիսի ծնածներ
Ստորոգութիւն:1999 մահեր
Ստորոգութիւն:20 Դեկտեմբերի մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ թառահարներ
Մուրատ-Ռափայէլեան Վարժարան

**Մուրատ-Ռափայէլեան Վարժարան**, հայկական վարժարան՝ Վենետիկ։ Գիշերօթիկ դպրոց եղած է, 1980-ականներուն կ՛ուսանէին մօտ 120 սան, որոնցմէ շուրջ 45-ը՝ անվճար։ Վարժարանն ունի հարուստ գրադարան, թանգարաններ, մարզական հրապարակներ, կը գործեն «Սայեաթ-Նովա» նուագախումբն ու թատերական խմբակը։

Այնտեղ բացի հայերէն, ուսանած են հայագէտներ Հայնրիխ Հիւբշմանը, Մարի Ֆելիսիտէ Բրոսսէն, Եորգանը եւ ուրիշներ։

## Պատմութիւնը
Հիմնադրուած է 1836-ին, Մխիթարեան միաբանութեան նախաձեռնութեամբ, էդվարդ Ռափայէլի Ղարամեանի միջոցներով՝ Ռափայէլեան վարժարան անուամբ։ 1870-էն կը կոչուի Մուրատ-Ռափայէլեան (կրթական հաստատութեան կը միանայ Փարիզի Մուրատեան վարժարանին, որ 1929-ին կ՛անջատուի եւ դարձեալ կը բացուի Փարիզի մէջ, սակայն Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը կը պահպանէ իր անունը (Սամուէլ-Մուրատեան վարժարան)։

1917-ին տեղափոխուած է Հռոմ, 1918-ին՝ դարձեալ Վենետիկ։ Համաշխարհային Երկրորդ  Պատերազմին ժամանակ կը փակուի, իսկ 1950-ին կը վերաբացուի։ Սկզբնական շրջանին վարժարանը կը հետեւէր երկրորդական դպրոցի ծրագիրի, ունէր վեցամեայ դասընթաց։ 1867-ին Ֆրանսայի եւ ապա 1879-ին Իտալիոյ կառավարութիւնները յաջորդաբար Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը կ՛օժտեն երկրորդական դպրոցի իրաւունքներով։

## Վարժարանի դասաւանդողներ
Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ դասաւանդած են Ղեւոնդ Ալիշանը, Ս․ Թէոդորեանը, Մ․ Նուրիխանը, Վ․ Աւգերեան, Ա․ Գասքանտիլեան, Դ․ Նազարեթեան, Գ․ Ճելալեանը, Գ․ Նահապետեանը, Թադէոս Թովմաճանեան, Մ․ Թաշճեանը, Վ․ Հացունին, Մ․ Ճանաշեանը, Ս․ Ագլեանը, Հ․ Ապոյեանը, Սինանեանը, Հ․ Դերձակեանը, Ա․ Ճարեանը, Ա․ Ղազիկեանը, ֆրանսացի եւ իտալացի ուսուցիչներ Ալեանսքը, Մ․ Տամէն, Տէ-Լուգան, փրոֆէսոր Գալոն, վարժարանին «Հայկական քայլերգի» հեղինակ Աւրելիանոս Բոնձիլագուան։

## Վարժարանի շրջանաւարտներ
Շրջանաւարտներէն են Դանիէլ Վարուժան, Թովմաս Թերզեան, Մկրտիչ Աճէմեան, Վ․ Սվաճեան, Ա․ Արապեան, Վ․ Փափազեան, Յ․ Փափազեան, Է․ Շահին, Զ․ Մութաֆեան, Գ․ Ալեմշահ, Էտկար Մանաս եւ ուրիշներ։ Վարժարանը յաճախած են նաեւ եւրոպացիներ։ Անուանի հայագէտներէն Հէնրիկ Հիւպշման, Փ․ Ֆետտերը, Ֆ․ Նեւ, Պրոսսէն, Է․ Դյուլորիէն, Ն․ Եորգան, Ֆրետերիք Ֆէյտին եւ ուրիշներ մշտական կապերու մէջ եղած են Մխիթարեաններուն եւ Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանի հայագէտներուն հետ։

## Գրականութիւն
* Թէոդորեան Սարգիս, Պատմութիւն Մուրատեան վարժարանին, հտ․ 1, Փարիզ, 1857։ 
* Տայեան Ղեւոնդ Վրդ., Համայնապատկեր հարիւրամեայ շրջանի Մխիթարեան դաստիարակներու գործունէութեան Մուրադեան եւ Ռափայէլեան վարժարաններու սեմերէն ներս (1836-1936), Վենետիկ- Ս. Ղազար, 1937։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:19-րդ դարու հայկական դպրոցներ
Ստորոգութիւն:20-րդ դարու հայկական դպրոցներ
Մուրսիա

**Մուրսիա**, քաղաք Սպանիոյ հարաւ-արեւելքը։ Համանուն պատմական մարզի եւ նահանգի կենդրոնն է։ Ըստ 2012-ին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն, քաղաքն ունի 441 354 բնակիչ (1978)։ Փոխադրամիջոցային հանգոյց է, բնական մետաքսի արտադրութեան կեդրոն։ Ունի պտուղ-բանջարեղէնի պահածոներու արդիւնաբերութիւն, շարժանիւներու, պահածոներու արդիւնաբերութեան  կազմածներու, ապակիի, բամպակէ գործուածքներու արտադրութիւն։ Ունի համալսարան։

Մուրսիա քաղաքին մէջ պահպանուած է  տաճար մը (14-16-րդ դարերու) եւ եկեղեցի մը (Սան Ստեփան, 16-րդ դար)։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Մռաւի Լեռնաշղթայ

մինի|աջից
**Մռաւի Լեռնաշղթայ**, լեռնաշղթայ Փոքր Կովկասի լեռնային համակարգին մէջ՝ Սեւանի լեռնաշղթայի արեւլեան շարունակութիւնը։ Երկարութիւնը շուրջ  70 քմ. է։ Բարձրագոյն գագաթը Գոմշասարն է (3724 մ)։ Վերջերս կ'անուանուի նաեւ Արիութեան լեռ։ Կազմուած է հրաբխային ապարներէ, կոտրտուած է խոր կիրճերով ու գետահովիտներով։ Շղթան կը սկսի Մեծ Հինալ հանգուցային գագաթով (3367 մ), որուն խաչի ձեւով կը հանդիպին իրարու հետ չորս լեռնաշղթաներ՝ Մռաւի, Սեւանի, Քաֆլանկալայի, եւ Արեւելեան Սեւանի։ Շղթան ունի շուրջ քսան գագաթ, որոնց բարձրութիւնը 3000 մ.-էն աւելի է։ Ամէնէն  ուշագրաւ լեռնագագաթներն են՝ Մեծ Հինալը (3367 մ.), Սպիտակասարը (Ագդագ, 3200 մ.), Քյոռօղլուդագը (3462 մ.), Օմարը (3395 մ.) եւ շղթային վերջը՝ Մռավը (3340 մ.), որու անունով  կը կոչուի լեռնաշղթան։ Կուրի մէջէն հոսանքի աջակողմեան վտակներու եւ Թարթառներու ջրաբաժանն է։  Լեռնամարգագետնին  լանջերուն կան անտառներ, սողանքներ, փլուածքներ եւ  լճակներ։

## Մռաւի սրբավայրն ու քարանձաւը
Ըստ Մակար Բարխուդարեանցի (1895)` լերան վրայ կան սրբավայր մը եւ քարանձաւ մը։ 

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Вагуас2.jpg
Պատկեր:Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus4.jpg
Պատկեր:Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus.jpg
Պատկեր:Murov mountain in Azerbaijan-Caucasus5.jpg



## Գրականութիւն
* Հայաստանի բնաշխարհ, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչութիւն, 2006

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւններ:Արցախի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւններ:Ազրպէյճանի լեռնաշղթաներ
Զաւէն Մսըրլեան

**Զաւէն Մսըրլեան Մկրտչի** (), հայ պատմաբան։

## Կենսագրութիւն
Հայ աւետարանական գոլէճէն շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ հետեւած է պատմութեան եւ ստացած՝ պսակաւոր արուեստից տիտղոսը, ապա 1963-ին ստացած է մագիստրոսի տիտղոսը։ Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային ակադեմիան 2003-ին իրեն շնորհած է պատուոյ տոքթորի տիտղոս՝ հայագիտութեան մէջ։ Եղած է մանկավարժ։ 1967-էն՝ Պէյրութի հայ աւետարանական գոլէճին մէջ, տնօրէնութեան պաշտօն կը վարէ։

1986-ին Մերձաւոր Արեւելքի Հայ աւետարանական եկեղեցիներու միութեան կողմէ ստացած է վաստակաւոր ծառայութեան ոսկեայ շքանշան։

2014 թուականի Մայիս 23-ին, ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգեւատրուած է Մովսէս Խորենացիի մետալով։

23 Փետրուար 2014-ի առաւօտեան, սուրբ եւ անմահ պատարագէն անմիջապէս ետք, կաթողիկոսարանի վեհարանի դահլիճին մէջ, Արամ Ա. վեհափառ հայրապետը «Մեսրոպ Մաշտոց»-ի շքանշանով պարգեւատրեց դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանը:

## Աշխատութիւններ
Հայկական հարցի վերաբերեալ շարք մը աշխատութիւններու հեղինակ է։ «Հայկական հարցի մասին» (1978), «Երեք դաշնագիրեր» (1979) աշխատութիւններու մէջ արծարծած է Կարս-Արտահանի հարցը խորհրդա-թուրքական յարաբերութիւններու ոլորտին մէջ, նաեւ Արցախի, Նախիջեւանի եւ Ախալքալաքի շրջաններու խնդիրը, հայ-քրտական յարաբերութիւնները, Հայկական հարցը 1920-ի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրին մէջ, 1921-ի Մոսկուայի, Լոնտոնի, Կարսի խորհրդաժողովներուն մէջ։

Միջին Արեւելքի հայկական գաղթավայրերու պատմութեան կարեւոր աղբիւր է Մսըրլեանի՝ հօր մասին «Մկրտիչ Մսըրլեանի ազգային-քաղաքական գործունէութիւնը» ուսումնասիրութիւնը։ Բազմաթիւ պատմագիտական եւ այլ բնոյթի յօդուածներ տպագրած է Լիբանանի հայ մամուլին մէջ։

## Հրատարակչութիւն
«Հայոց Նորագոյն Պատմութեան Էջերէն (1915-2020)» գիրքին հեղինակը` պատմաբան, վաստակաւոր տնօրէն եւ կրթական մշակ Զաւէն Մսըրլեան, երախտարժան աշխատանքի մը ընդմէջէն կը վաւերագրէ Հայկական հարցին առնչուող բոլոր ոլորտները` եզակի ներդրում ունենալով ամբողջական թղթածրարի պատրաստութեան մէջ:

## Արտաքին յղումներ
Ա. Կաթողիկոս Պարգեւատրեց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանը

Գիրքերու Մտերմութեան Հետ. «Հայոց Նորագոյն Պատմութեան Էջերէն (1915-2020)» դոկտոր Զաւէն Մսըրլեան 

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Մկրտիչ Ա. Քհնյ. Մուրատեան

**Տ. Մկրտիչ Ա. Քհնյ. Մուրատեան** (ծնած է 1881 Սասունի Գոմք գիւղին մէջ- մեռած է 1970-ին, Հալէպ):

## Կենսագրութիւն
Մուրատի եւ Մարիի որդին՝ Միքայէլ, լոյս աշխարհ եկած է սասունցի ծնողքէ, Սասունի Գոմք գիւղին մէջ, 1881-ին։

1893-ին համիտեան ջարդերուն պատճառով, ուսումը կ'ընդհատուի։

Այս դժուար պայմաններուն մէջ, Միքայէլ վերադարձած է իր ծննրավայրը, ուր քանի մը ամիս մնալէ ետք, վերջնականապէս որոշած է Հալէպ գաղթել։

Իբրեւ աշակերտ ընդունուած Հալէպի Ներսէսեան Վարժարանը (այժմ Հայկազեան), որուն ուսման հնգամեայ շրջանը օրինաւորապէս աւարտելէ ետք, ստացած է համապատասխան վկայական,1901-ին։

Յաջորդ տարին ան ուսուցչական պաշտօնի կոչուած է նոյն վարժարանին մէջ, եւ իբրեւ սիրուած կրթական մշակ, ան ինը տարիներ անընդհատ պաշտօնավարած է այդ դպրոցին մէջ, դասաւանդելով կրօն, հայերէն լեզու եւ այլ նիւթեր։

Ան իր կեանքին ընկերը ընտրած է իրեն պաշտօնակից ուսուցչուհին՝ Աճէմեան Մովսէսի եւ Աննայի դուստր Վարդուհին, որուն հետ պսակուած է Հալէպի մէջ, 1908-ին։ Ունեցած է վեց զաւակներ՝ Զապէլ, Վազգէն, Վազգէն բ., Մատլէն, Գեղամ եւ Եդուարդ։

Մեծ Հօրմէն ստացած քրիստոնէական դաստիարակութիւնը եւ ուսանած վանքերուն կրօնաբոյր մթնոլորտը կազմաւորած ու ձեւաւորած էին իր նկարագիրը եւ ներաշխարհը լեցուած՝ խունկով, շարանակով, աղօթքով, աւետարանով ու եկեղեցական արժէքներով։

Տէր Մկրտիչ հոգեւոր հովիւ նշանակուած է Ս. Քառասնից Մանկանց մայր եկեղեցւոյ սասունցի ընտանիքներուն։

Տարիներ ետք, իբրեւ փորձառու քահանայ, ան կոչուած է ազգային-ժողովական կեանքի։

Երկար տարիներ անդամ եղած է Գաւառական եւ Կրօնական Ժողովներուն։ Իսկ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդական փոխանորդ՝ լուսահոգի Տ. Յարութիւն քհնյ. Եսայեանի վախճանումէն ետք, Տէր Մկրտիչ կոչուած է փոխանորդութեան պաշտօնին, զոր երկար տարիներ ձեռնհասօրէն վարած է եւ իր վարչական հարուստ փորձառութեամբ օգտակար դարձած է Բերիոյ Թեմի Առաջնորդներուն։

## Գործերը
Իր յօդուածները լոյս տեսած են «Արեւելք» օրաթերթին, «Պատմութիւն Տարօն Աշխարհի» գիրքին, «Տարօն Տարեգիրք»ի, «Սուրիահայ Տարեգիրք»ի եւ այլ հայկական պարբերականներու մէջ։ Ունի շատ փոքրածաւալ աշխատութիւն մը «Հայոց դարձն Ի Քրիստոնէութիւն» խորագրով։

Տարիներու իր բարւոք ծառայութեան եւ անխոնջ աշխատանքին համար, ան պարգեւատրուած է Լանջախաչով, Ծաղկեայ փիլոնով եւ Աւագութեան տիտղոսով՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ Բ. Խապայեան Կաթողիկոսէն։

## Մահացած
Դժբախտաբար, այս բազմավաստակ քահանան իր կեանքի վերջալոյսին կորսնցուցած է իր յիշողութիւնը եւ յետ կարճատեւ հիւանդութեան վախճանած՝ Չորեքշաբթի, 12 Օգոստոս 1970-ին։

Վերջին օծումն ու թաղման կարգը տեղի ունեցած է Բերիոյ Թեմի նորընտիր Առաջնորդ՝ Տ. Տաթեւ Վրդ. Սարգիսեանի ձեռամբ, Հինգշաբթի 13 Օգոստոսին, Ս. Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Մտախտաւորութիւն

**Մտախտաւորութիւն**, նաեւ ճանչցուած իբրեւ also known as **sociopathy**, սովորապէս ճշդուած է իբրեւ անձնաւորկան եւ անհատական խռովում, ինչ որ արտայայտուած է հակա-ընկերային վարուելակերպով, գոյութիւն չունեցող խիղճով ու համակրական հասկացողութեան, ինչ որ իրենց կը մղէ մարդասպանութիւններու: Շատ մը բացատրութիւններ գործածուած են մտախտաւորութեան պատմութեան մէջ, բայց ընդանրհրապէս մէկ բացատրութիւնը մոյսին հակարակորդ չէր ըլլար։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Մտորումներ Ժողովուրդի Մը, Հողի Մը Եւ Դատի Մը Մասին (գիրք)

**Մտորումներ Ժողովուրդի Մը, Հողի Մը Եւ Դատի Մը Մասին**,  1991-2007 ժամանակաշրջանի՝ Դոկտ. Երուանդ Քասունիին,  թուղթին յանձնած եւ «Ջանասէր»-ի մէջ հրատարակուած խոհերու հաւաքածոյ մըն է «Մտորումներ ժողովուրդի մը, հողի մը եւ դատի մը մասին» խորագրեալ հատորը, որ լոյս տեսած է, 2016-ի Մայիսի սկիզբը, «Քէստէնեան» տպարանէն, Պէյրութ, 400 էջերով: Հեղինակը գիրքը ձօնած է տարագիր հայութեան սփիւռքի նոր սերունդներուն` յիշեցնելով. 

## Բովանդակութիւն
Հեղինակը, որպէս մուտք, խորագիրով կը բացատրէ գիրքին հրատարակութեան դրդապատճառները: Նախ ներկայացնելով Ցեղասպանութիւնը, սփիւռքն ու 100-ամեայ գոյատեւման պայքարը, անդրադարձած է հարցականներու, ապա տուած՝ իրադրութիւն-հարցին իբրեւ լուծում` «ժամանակին հետ քայլ պահել» եւ «նորը անընդհատ նորոգել գալիքին նախազգացումով ու զայն դիմագրաւելու վճռականութեամբ»:

Հատորը բաժնուած է քանի մը բաժիններու, որոնցմէ ամենածաւալունն ու հիմնականը «Յիշելու եւ պահանջելու համար» բաժինն է, ուր հեղինակը խորապէս կը քննարկէ Հայ Դատին բնոյթն ու էութիւնը: Քասունի այնտեղ անդրադարձած է Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումի գործընթացքներուն, յատկապէս` Ֆրանսայի մէջ: Այս գործողութեան զուգահեռ կ՛ընթանայ հայոց պահանջատիրութիւնը, եւ շեշտը կը դրուի հայկական սփիւռքի դերին վրայ: Հեղինակը մէջբերած է սփիւռքահայ տարագիր խմբագիրի մը խօսքը. 

Հեղինակը Հայաստանի Գ. Հանրապետութիւնը բնաւ զերծ չէ կացուցանած պահանջատիրութեան պարտականութենէն:

Գիրքին յաջորդ գլուխները կը կազմեն «Եկեղեցի»ն՝ աղանդաւորներու իրավիճակը, եկեղեցին ազգային ծառայութեան մէջ եւ էքիւմենիզմի մասին. «Դպրոց»ը՝ դերը հայապահպանման աշխատանքին մէջ, եւ «Մշակոյթ»ը, ուր կան խոհեր` բարոյական արժէքներու:

Գիրքին մէջ կան երգիծանկարներ, զորս կը պատկանին Վրէժ Վ. Քասունիին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն գիրքեր
Ստորոգութիւն:2016 գիրքեր
Մօր Ձեռքերը (յուշարձան, Մասաչուսեց)

**«Մօր ձեռքերը» յուշարձան**, խաչքար-յուշարձան ԱՄՆ Մասաչուսեթս նահանգի Լոուել քաղաքի քաղաքապետարանի մօտ։

## Պատմութիւն
Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու հիշատակը հաւերժացնող խաչքար-յուշարձանը կանգնեցվուած է 2014 թուականի մայիսին՝ ԱՄՆ Մասաչուսեթս նահանգի Լոուել քաղաքի քաղաքապետարանի մօտ։ Յուշարձանի նախագիծը հայ համայնքի անդամներու եւ քաղաքապետ Ջեյմս Միլինաձոյի օգնութեամբ սկսած է իրագործուել 2011 թուականէն։ Այնուհետեւ անոնց միացած են Մերիմակ Վելիի Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձանի կոմիտէի անդամները։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Դանիէլ Վարուժան Հեճինեան

## Տուեալներ
Յուշարձանը պրոնզէն եւ գրանիտէն եւ ըստ քանդակագործի քարը եւ պրոնզը կը խորհրդանշեն մարմնի եւ հոգիի միասնութիւնը։ Յուշարձանի վերեւի հատուածին մէջ կան հիւսող եռաչափ ձեռքեր։ Մեծ խաչը տեղակայուած է ձեռքերու ներքեւին մէջ։ Գործուածքի մաս մը, որ կախուած է խաչի վրայ, կը խորհրդանշէ հայկականութեան ուժն ու գեղեցկութիւնը։ Յուշաքարի վրայ գրուած է.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
*«Մօր ձեռքերը» յուշարձանի պաշտօնական կայքը 

Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Մօրուք Կարօ

**Մօրուք Կարօ** (աւազանի անունով՝ Կարապետ Աւոյեան, ), ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆետայի։ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւն կուսակցութեան անդամ։

## Կենսագրութիւն
Որդին էր իշխան Աւէի։ Նախնական ուսումը ստացած էր Ս. Առաքելոց վանքին մէջ, այնուհետեւ՝ աւարտած էր Մշոյ Կեդրոնական վարժարանը։ Մասնակցած է Սասնոյ 1891-1893 թուականներուն ինքնապաշտպանական կռիւներուն։ Գործած է Սասնոյ մէջ (Սերոբ Աղբիւրի, Անդրանիկի. Գէորգ Չաւուշի, Ռուբէնի խումբերուն հետ)։ Քաջութեամբ աչքի ընկած է յատկապէս Գեւորգ Չաւուշի՝ 1905 թուականին Ապրիլ 25-ի Խարս գիւղի կռիւին։

1912-1914 թուականներուն գործած է Տարօնի մէջ։ Մասնակցած է Սասնոյ 1915 թուականի ինքնապաշտպանութեան։ 1916-ին Մուշի մէջ միացած է Փեթարա Մանուկի զինուորներուն, արշաւած է Խութ, Մոտկան, Բռնաշէն եւ ազատած է 8000 Սասունցիներ, ապա մտած է մշեցիներէն ու սասունցիներէն կազմուած ժողովրդական գունդերու մէջ, որոնք գործած են Տարօնի, Խնուսի, Մանազկերտի եւ Ալաշկերտի մէջ։ 1918-ին Անդրանիկի խումբին հետ անցած է Խոյ։ Մասնակցած է Զանգեզուրի մղուած կռիւներուն։

1919-ին բնակած է Ահագչի գիւղին մէջ (ներկայիս՝ ՀՀ Արագածոտնի մարզի Զովասար գիւղ)։ Մասնակցած է 1921-ի Փետրուարեան ապստամբութեան, որուն պարտութիւնէն ետք անցած է Սուրիա, ապա՝ Յունաստան եւ Պարսկաստան։ Մահացած է Համատանի մէջ, 1949 թուականին, Դեկտեմբեր 6-ին։ Մօրուք Կարոյի կեանքին ու գործունեութեան գեղարուեստական պատկերը արտացոլուած է Աղունիկ Հեբոյեանի «Մօրուք Կարօ» վիպակին մէջ /Երեւան, 1998/։

1908 թուականին երիտթրքական յեղաշրջումէն ետք (Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք) դարձած է փախստական։

## Գրականութիւն
* Անդրանիկի յուշերը, Պէյրութ, 1935, 448 էջ։
*Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հատ. Գ., Դ., Է., Թեհրան, 1982, Երեւան, 1991։
* Աւետեան Մ., Հայ ազատագրական ազգային յիսնամեայ (1870–1920) յուշամատեան եւ Զօր. Անդրանիկ (վերլուծական հայեցողութեամբ եւ վաւերական տուեալներով), Փարիզ, 1954, 526 էջ:
* Կարօ Սասունի, Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի, Պէյրութ, 1957, 1252 էջ։
* Բդէեան Սարգիս եւ Միսաք, Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, 676 էջ:
* Աւօ, Գէորգ Չաւուշ, Պէյրութ, 1972, 416 էջ:
* Հայկական հարց հանրագիտարան, Երեւան, 1996, էջ 341։
* Աղանիկ Հեբոյեան, Մօրուք Կարօ (հայ ընտանիքի իրապատում), Երեւան, 1998, 2-րդ հրտ., Երեւան, 2015, 244 էջ:
* Ով ով է (Հայեր): Կենսագրական հանրագիտարան, հատ. 2, Երեւան, 2007, էջ 166։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ
Ստորոգութիւն:1875 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Կելիէկիւզան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1949 մահեր
Ստորոգութիւն:6 Դեկտեմբերի մահեր
Յ. Ճ. Սիրունի (Յակոբ Ճոլոլեան)

**Յ. Ճ. Սիրունի (Յակոբ Ճոլոլեան)** (1890 - 1973) եղած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի հիմնադիրներէն։ Ծնած է 1890-ին, Ատափազար։

## Գործունէութիւն
Փետրուար 1911-ին հիմնուած «Մարմնամարզ» թերթի հրատարակութիւնը Շաւարշ Քրիսեանին թելադրողը եղած է ան։
1922-ին, Պոլսոյ քաղաքական ծանօթ դէպքերուն պատճառով, Սիրունի կը մեկնի Ռումանիա։ 30 Սեպտեմբեր 1923-ին ան կ'ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ռումանիոյ Շրջանային Վարչութեան անդամ։ 1 Փետրուար 1924-ին լոյս կը տեսնէ «Արի» ամսաթերթը, խմբագրութեամբ Սիրունիի։ Թերթը կը հրատարակուի երեք տարի, որմէ ետք կը դադրի, երբ Ֆիլիպէի (Պուլկարիա) մէջ կը սկսի հրատարակուիլ «Հ.Մ.Ը.Մ.»ը, իբրեւ Պուլկարիոյ եւ Ռումանիոյ շրջաններու պաշտօնաթերթ։ 1924-ի Բ. Շրջանային Ժողովը, որ այս անգամ Քոսթանցայի մէջ կը գումարուի, Սիրունին կրկին կ'ընտրէ Ռումանիոյ Շրջանային Վարչութեան անդամ եւ ատենապետ։

18-22 Յուլիս 1925-ին Պուքրէշի մէջ տեղի կ'ունենայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Գ. Շրջանային Ժողովը, ուր Սիրունին անգամ մը եւս կ'ընտրուի Ռումանիոյ Շրջանային Վարչութեան անդամ եւ ատենապետ։

Սիրունիի օրով է, որ 4 Սեպտեմբեր 1926-ին տեղի կ'ունենայ հայկական Գ. ողիմպիականը, մարմնակրթութեան ազգային հաստատութեան ստադիոնին մէջ։
5-7 Սեպտեմբեր 1926-ին տեղի կ'ունենայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ռումանիոյ Դ. Շրջանային Ժողովը, ուր Սիրունին կը վերընտրուի ատենապետ։ 21 Նոյեմբեր 1926-ին տեղի կ'ունենայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ռումանիոյ եւ Պուլկարիոյ Շրջանային Վարչութիւններուն խորհրդաժողովը, չորսական լիազօրներու մասնակցութեամբ։ Այս խորհրդաժողովին կը ճշդուին համագործակցութեան հիմերը եւ որոշումներ կը տրուին Հ.Մ.Ը.Մ.ի կեդրոնական մարմնի մը ստեղծման։ Կը կազմուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի առժամեայ Կեդրոնական Յանձնախումբ մը, որուն անդամ կ'ընտրուին Ռումանիայէն տոքթ. Սալբի, Գրիգոր Յակոբեան եւ Սիրունի։ Իսկ Պուլկարիայէն՝ տոքթ. Թովմասեան, Թագւոր Թագւորեան եւ Կարօ Ղազարոսեան. փոխ անդամներ՝ Ներսէս Աստուածատուրեան եւ Լեւոն Գազանճեան։

4 Սեպտեմբեր 1927-ին, Սիրունիի գլխաւորութեամբ, Ռումանիոյ Շրջանային Վարչութիւնը կը կազմակերպէ Շիրակի աղէտեալներուն օժանդակութեան գործը։
1928-ին, Շրջանային Վարչութեան նախաձեռնութեամբ, Սիրունի Ֆիլիպէի մէջ կը բանայ սննդակայան մը, Պուլկարիոյ երկրաշարժի աղէտեալներուն օգնելու համար։

Այսպէս, Սիրունի մինչեւ վերջ կապուած կը մնայ Հ.Մ.Ը.Մ.ին, աշխատելով անոր ծաւալման եւ զարգացման համար, անոր միջոցով ծառայելով իր ժողովուրդին։

Բ. Աշխարհամարտին, Սիրունի համայնավարներու կողմէ կ'աքսորուի Սիպերիա եւ 12 տարուան տաժանակիր աշխատանքէ ետք ազատ կ'արձակուի եւ շրջան մը կ'անցնի Պուլկարիա, ապա կը վերադառնայ Ռումանիա։

Ան կը մահանայ 7 Ապրիլ 1973-ին, Պուքրէշ։

**Գրականութիւն**
*Մարզիկ Ամսաթերթ 1999
*Հ․Մ․Ը․Մ․-ի Սկաուտական բանակումի թղթածրար էջ 7  
*Հ․Մ․Ը․Մ․-ի Յուշատետր էջ 6
Յարութիւն Մրմրեան

**Յարութիւն Մրմրեան** (1860, Կոստանդնուպոլիս - 21 Յուլիս 1926, Կոստանդնուպոլիս), ծնած է Սկիւտար: 

## Կենսագրութիւն
Նախակրթութիւնը կը ստանայ թաղի վարժարանին մէջ, ուր ուոսուցիչ կ'ունենայ «Պուէտ» խաչատուր Միսաքեանը։ Կեանքի ասպարէզ կը մտնէ իբրեւ առեւտրական, սակայն գրականութիւնը զինք կ'առնէ իր հմայքին տակ։ Կը վերադառնայ գիրքերուն։ Ինքնաշխատութեամբ կը սորվի անգլերէն եւ ֆրանսերէն։ Հմուտ գրաբարագէտ մը ըլլալով հանդերձ, կը յարի աշխարհաբարեաններուն, թէեւ իր գրականութեան մէջ գրաբարը յաճախ կը զգացնէ իր շեշտուած ներկայութիւնը։ Կ'ուղեւորուի Անգլիա, Աղեքսանդրիա, Երուսաղեմ եւ Յոպպէ:

## Մրմերեանի գործերուն նկարագիրը
Ուղեւորութիւններէ թելադրուած էջեր, որոնց մէջ է որ կ'երեւի գրագէտը։ Լեզուական խոցեր ունի, սակայն իր խորհրդածութիւններուն մէջ գիտէ մտածումէն երթալ զգացումին եւ փոխադարձաբար։ Որեւէ վայր, հնութիւն, պատկեր, բնութեան խաղ կամ պատահական անցքեր ու անձեր, զինք կը մղեն նկարագրական, մտածական, զգացական յածումներու։ Կը դանդաղի անունի մը քով, դէմքի մը կամ վայրի մը մօտիկ, բնութեան տարրերու քովն ի վեր ու կը փորձէ վերլուծական ճամբով ներկայացնել բնազանցական մտասեւեռումներ, որոնք արտաքին իրականութիւններէ թելադրուած են ու իր միտքը կը գրաւեն։ Իմաստասիրելու ախորժ մը, որ կը ցայտի կրօնաշունչ կամ ոգեպաշտական խոկումներու մէջ եւ որոնք իսկական տրամադրութիւնները կը յայտկանշեն։ 

Հոգեւորի տարօրինակութիւններ ունի։ Իր նախապաշարումներով, որ կը բաժնուի բնականոն մարդոց տիպարէն։ Աղօթքի եւ վերացած մարդերու յատուկ այլուրութիւն մը կայ իր էջերուն մէջ, կարծես հողի վրայ չ'ապրիր։ Իմաստասիրական այս կարգի մտասուզումներ կը գտնենք «Ալելուիա-Իննեակ իմաստասիրական» գործին մէջ, ուր կը դանդաղի բնազանցական նիւթերուն վրայ, Անհունը, Բովանդակը, Աստուած, Հանքար, Գեղեցիկը, Սէրը, Մահը, Աստուած, Հաստատութիւնը։ Կը տեսնէք, որ բոլորն ալ մեր աշխարհէն դուրս ու հեռու հարցականներ եւ յաւիտենական անծանօթներ են, իրենց խորհուրդով եւ մշուշով ծանր, անմարսելի, գրականէն անդին տարողութեամբ մը։ Այս գործի երկրորդ տպագրութեան մէջ աւելցուցած է տասներորդ նիւթ մը։

Հոգեկանութիւն եւ նիւթականութիւն՝ «իննեակ իմաստասիրական»ն ալ վերածելով «տասնեակ իմաստասիրական»ի։

Ըսենք, որ այսօր ճամաղ կը թուին մէգի խորհրդածական այդ էջերը, իրենց լեզուով ալ ծանրագնաց, գէշ բացատրուած եւ շփոթ։

Թարգմանական բազմաթիւ գործեր եւ էջեր ունի, ընդհանրապէս գրաբար կամ գրաբարախառն։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:1860 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1926 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայեր
Ստորոգութիւն:2 Յուլիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:21 Յուլիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Մրգային Աղցան

**Մրգային աղցան**, ուտեստ, պատրաստուած տարբեր թարմ միրգերէ, որոնք կտրտուած են ոչ մեծ կտորներու։

Աւանդական բաղադրատոմսին մէջ կը մտնեն խնձոր, տանձ, նարինջ, պանան։ Յաճախ կ՛աւելցուին նաեւ խաղող՝ առանց կորիզներու, արքայախնձոր ու մանտարին։ Մրգային աղցանի մէջ կը մտնեն նաեւ սովորական կամ շագանակագոյն շաքարաւազ կամ կ՛աւելցնեն մեղր։ Համի համար կ՛աւելացնեն նաեւ չամիչ, աղացած նուշ, կամ անտառային ընկոյզ։ Մրգային աղցաններուն մէջ կ՛աւելացնեն նաեւ լեմոնի հիւթ՝ թարմութիւն հաղորդելու ու պտուղներուն արտաքին տեսքը պահպանելու համար։ Յատուկ համ կը հաղորդեն նաեւ ռոմի, քոնեակի կամ լիքիորի փոքր քանակները։ Աղցանը աւանդաբար չեն համեմեր ուրիշ բաներով, սակայն համի համար կարելի է աւելացնել մածուն կամ հարած սերուցք։

Մրգային աղցանը կը մատուցուի աղանդերի ձեւով։ Աղցանը խորհուրդ կը տրուի մատուցել պաղ վիճակի մէջ։

Աղցանի պահպանման ժամկէտը նոյնիսկ սառնարանին մէջ սահմանափակ է։

300px|մինի|Մրգային աղցան

## Աղբիւրներ
* Салаты и закуски на каждый день. Фруктовый салат с орехами
* Лучшие кулинарные рецепты. Фруктовый салат по-бразильски
* Русская кухня. Фруктовый салат с соусом
Յակոբ Աղասէր

**Յակոբ Աղասէր** ( 1881-1915)
Ծնած է Պոլիս 1881-ին: Կէտիկ Փաշալի եւ Ղալաթիոյ Կեդրոնական վարժարաննէն ընթացաւարտ, Եըլտըզի դէպքէն վերջ Գերմանիա մեկնելով՝ մանկավարժ կը վկայուի եւ կ՛անցնի Եգիպտոս կրթ. Պաշտօնով ( Ղղէքսանդրիոյ վարժարանին տնօրէն): Այդ միջոցներուն երբ Հ. Յ. Դ. Կուսակցութիւնը ընկերվարական ծրագիրը կ՛ընդունի, կը հեռանայ կազմակերպութենէն, մնալով բողոքող Դաշնակցական: Սահմ. Հռչակումին կուգայ Պօլիս եւ Միացեալի կողմէ տնորէն կը կարգուի Ատանայի, որմէ յետոյ ընդհ. Տեսուչ Քղիի դպրոցներուն: Ինքը միա՛կը եղած է որ կրցած է անպայման յարգանքն ու վստահութիւնը վայելել Միացեալի Կեդրոնական Մարմինին:

## Աղբիւրներ

* Հուշարցան Ապրիլ Տասնըմէկի, Կ. Պոլիս, 1919, էջ 73
Յակոբ Աշըգեան

**Աշըգեան Հակոբ**, Ազգային բարերար (1819-1889), ծնած ի Թալաս 1819-ին, փոքր հասակին իր հօր հետ Աղեքսանդրիա կը փոխադրուի ու կառավարական դպրոց կը յաճախէ: 16 տարու էր երբ հայրը վախճանեցաւ ու ինքն ստիպուեցաւ անոր փայտի վաճառականութեան գործին գլուխն անցնիլ. Այս գործը ձգելով՝ սեղանաւորութեանմբ եւ հողատիրութեամբ զբաղած է եւ յետոյ դարձած է հողատէր: Ապուհօմօսի մէջ ան ունէր ագարակ մը եւ Աղեքսանդրիոյ մէջ ազդեցիկ դիրք: Աշըգեան կենդանութեան միջոցին իր սեփական 7 կալուածոց տարեկան մօտ 2000 լիրա հասոյթին 100-ին 58 մասը կտակած է ազգային այլ եւայլ հաստատութեանց: Երուսաղէմայ ժառանգաւորաց վարժարանին, Ս. Փրկչեան Հիւանդանոցին, Թալասի Աչըդեան վարժարանին, Կեսարիոյ Ս. Կարապէտ վանքի վարժարանին, Աղեքսանդրիոյ Հայոց վարժարանին ազքատ ուսանողաց, կալուածոց գնման Հայաստան մէջ արուեստից վարժարանի մը հիմնարկութեան, Հայաստանի մէջ եկեղեցական հիմնարկութեան մը համար: Յ. Աշըգեան բազ միցս այցելած է Երուսաղէմի Ս. Յակոբի վանքը. 1866-ին տպարանին երկաթէ մեծ մամուլ մը նուիրած է ու հոն վախճանելով՝ թաղուած է Ս. Փրկիչ վանքի մէջ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա, էջ 184
Յակոբ Աշոտ Եպսկ․ Փափազեան

**Յակոբ Աշոտ Եպսկ․Փափազեան** (1847 Պոլիս,1915), հոգեւորական։

Ծնած է Պոլիս 1847-ին եւ Եպիսկոպոս ձեռնադրուած 1898-ին։ Վարած է քարոզչական եւ առոջնորդական պաշտօններ՝ մայրաքաղաքս ու գաւառները։ Տառապանքի տակ վախճանած է Իզմիրի զինուորական բանտը․ Կիլիկիոյ աղէտին մասին մատուցած իր տեղէկագրին մէկ պատճէնին՝ իր թղթերուն մէջէն գտնուած ըլլալուն հետեւանօք։

## Աղբիւրներ

* Յուշարձան 1919, էջ։ 81
Յակոբ Բագրատունի

**Յակոբ Բագրատունի** (կամ Բագրատունեան, ) Լիբանանահայ խորհրդարանի երեսփոխան մըն է:

Ծնած է Պէյրութ 1956 թուականին: Բագրատունի, որ քաղաքագիտութեան ուսում ստացած է, այժմ Լիբանանի երեսփոխանական նիստին մէջ կը ներկայացնէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը, Մէթնի շրջանէն:

## Ծանօթագրութիւններ
Յակոբ Գույումճեան

**Գույումճեան Յակոբ**, ծնած է 1842-ին Թալաս ու մահացած է 22 Յունիս 1913, կը զբաղուի վաճարականութեամբ: Հօրը հետ գացած է Կարին եւ առեւտրական ասպարէզը մտած. նոյն գործով Տիգրանակերտ կը փոխադրուի իրբ ընկեր եւ գործակից Գիւլպէնկեան տան:

Տիգրանակերտի մէջ կուսակալութեան Իտարէի ժողովի անդամ եղած է երկար ժամանակ, առեւտրական սենեկի նախագահ եւ անդամ կառավարական ժողովներու: Այս առթիւ ստացած է Միւթէմայիզ աստիճան եւ զանազան պատուանշաններ: Ազգային շրջանակի մէջ ալ երկար ժամանակ Քաղաքական Ժողովի ատենապետութիւնը ըրած է եւ տեղւոյն Ազգ. գործերու օգտակար ուղղութիւն տալով՝ գնահատուած է ժողովուրդէն: Նպաստած է տեղւոյն Ս. Կիրակոս եկեղեցւոյն վերաշինութեան թէ՝ անձնապէս նուիրելով կարեւոր գումար մը եւ թէ՝ յորդորած ուրիշներ որ տան եւ կրցած է գլուխ հանել այդ հոյակապ տաճարին շինութիւն:

Հայկական կստորածներուն ատեն (1895-1896), Տիարպէքիր ջարդի օրերուն. իր տունը ընդունած է հարիւրաւոր Հայեր եւ շաբաթներով պահած է զանոնք:

Տիարպէքիրէն Հալէպ փոխադրուելով, Կիւլպէնկեան Տան շահակից ընկերի հանգամանքով, հոն ազգ. ձեռնարկներու սպտարող եղած է: Առեւտրական պատճառներով յարաբերութեան մէջ ըլլալով Ճիզրէ գաւառակին հետ (Տիգրիսի վրայ) կը տեղեկանայ թէ հոն ցիրուցան Հայեր կան մինչեւ գաւառակին խորերը, առանց եկեղեցիի եւ քահանայի. ինք ընտրել կու տայ քահանայ մը եւ Ճիզրէ կը ղրկէ, անոր բնակարանի, ապրուստի, մատուռի վարձքի ծախքերը վճարելով:

Պաղտատ փոխադրուելով, հոն ալ ժողովուրդը ընտրած է զինքը անդամ Գաւառական Ժողովին, պաշտօն մը՝ որ պահեց իր վրայ մինչեւ մահ: Հոն ալ կառավարական յանձնաժողովներու եւ Իտարէի ժողովներու անդամ եղած է:

Պասրայի եկեղեցւոյ վերաշինութիւնն ալ իր գործունէութեամբ եղած է:

22 Յունիս 1913-ին մեծաշուք յուղարկաւորութեամբ մը թաղուեցաւ. Ունէր 5 արու զաւակներ եւ երկու աղջիկներ: Յակոբի չորս զաւակները Պաղտատ կը գտնուին, ուր Ֆէլուճէ գիւղաքաղաքին մէջ ունին իրենց մեծ ագարակը, ուր այցելած է հանգ. Ֆէյսալ թագաւորը:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Գ., էջ 534:
Յակոբ Եափուճեան

**Յակոբ Եափուճեան** ծնած է 24 Ապրիլլ, 1945-ին, Պէյրութի մէջ։ Իր մահկանացուն կնքեց 3 Փետրուար, 2018-ին Պէյրութ, Լիբանան: Ազգային-կուսակցական գործիչ: ՀՅԴ «Աղբալեան» կոմիտէի անդամ:

## Կենսագրութիւն
Յակոբ Եափուճեան ծնած է 24 Ապրիլ, 1945-ին, Պէյրութի մէջ։ Շրջանաւարտ է Համազգայինի «Նշան Փալանճեան» Ճեմարանէն: Աւարտած է Սեն Ժոզէֆ համալսարանի հաշուապահութիւն-տնտեսութիւն բաժինը: Փոքր տարիքէն եղած է ՀՄԸՄ-ի սկաուտական շարքերուն մէջ։ Ուսանողական տարիներուն Զաւարեան Աշակերտական Միութեան եւ ՀՅԴ Զաւարեան Ուսանողական Միութեան մէջ վարած է պատասխանատու պաշտօններ:

## Միութենական գործունէութիւն
Յակոբ Եափուճեան, ՀՅԴ Լիբանանի Երիտասարդական Միութեան հիմնադիր Կեդրոնական վարչութեան անդամ եղած է: ՀՅԴ «Աղբալեան» կոմիտէի անդամ եղած է: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն եղած է ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի անդամ: Ան երկար տարիներ եղած է նաեւ ՀՅԴ Բիւրոյի հաշուապահական-տնտեսական հարցերու խորհրդատու:

## Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան գործունէութիւն

Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան մէջ Յակոբ Եափուճեան գործունէութիւնը եւս բեղուն եղած է: Համազգայինի հաւատաւոր անդամներէն եղած է` իր ազգային գործունէութեան ամբողջ շրջանին: Յակոբ Եափուճեան Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան անդամ նշանակուած է (նշանակովի շրջանին), մասնակից` Համազգայինի նոր կազմակերպական ձեւի մշակումի աշխատանքներուն, ինչպէս նաեւ մասնակից` բոլոր պատգամաւորական ժողովներուն: Երկու յաջորդական շրջան վարած է Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան ատենապետի պաշտօնը: Ան 3 յաջորդական շրջաններ եղած է Համազգայինի Հիմնադրամներու կառոյցի մարմինի ատենապետ:

## Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ Ազգային կեդրոնական վարչութեան անդամական աշխատանքներ
Յակոբ Եափուճեան գործունէութիւնը եղած է նոյնպէս բեղուն: Ան Ազգային կեդրոնական վարչութեան երկար տարիներու անդամ եղած է: Նաեւ` Ազգային կեդրոնական վարչութեան Տնտեսական խորհուրդի անդամ:

## Արամ Ա. Կաթողիկոս Յակոբ Եափուճեանը Յետ Մահու Կը Պարգեւատրէ «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» Շքանշանով
Յակոբ Եափուճեան իր ամբողջ կեանքին ընթացքին խորունկ սէր ու երկիւղածութիւն ունեցաւ հայ դպրութեան ու մշակոյթին նկատմամբ, յետ մահու անոր շնորհուեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը:

## Աղբիւրներ

* ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԸ. ԱԶԳԱՅԻՆ-ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉ ՅԱԿՈԲ ԵԱՓՈՒՃԵԱՆ ԻՐ ՄԱՀԿԱՆԱՑՈՒՆ ԿՆՔԵՑ
* ՅԱԿՈԲ ԵԱՓՈՒՃԵԱՆԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ
* Արամ Ա. Կաթողիկոս Յակոբ Եափուճեանը Յետ Մահու Կը Պարգեւատրէ «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» Շքանշանով

Ստորոգութիւն:3 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ
Ստորոգութիւն:Համազգայինի «Նշան Փալանճեան» Ճեմարանի Շրջանաւարտ