open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գառնիկ Գիւզալեան

**Գառնիկ Գիւզալեան** (), հայ մանկավարժ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Փարպի, Արագածոտնի մարզ: Մեծատուն Գիւզալեաններու արժանաւոր շառաւիղ էր: Ուսանած է Էջմիածինի Գէորգեան Ճեմարանը եւ պատանի տարիքէն փարած է Դաշնակցութեան գաղափարներուն` ՀՅԴ աշակերտական եւ ուսանողական միութիւններու գործունէութեան աշխուժ մասնակցութիւն բերելով:

## Գործունէութիւն
1914-ին, աւարտելով Գէորգեան Ճեմարանը, Գառնիկ Գիւզալեան ամբողջութեամբ լծուած է հանրային հասարակական գործունէութեան: Հայ ժողովուրդի պատմութեան դժուարին այդ ժամանակաշրջանին, նախ հայ կամաւորական Շարժման ծաւալման եւ, ապա, Հայաստանի անկախութեան նուաճման ու Հայաստանի Հանրապետութեան պետական շինարարութեան աշխատանքներուն եռանդուն մասնակիցը դարձած է ՀՅԴ Ուսանողական Միութեան ճամբով:

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք իր հերթին անցած է Թաւրիզ, ապա` Պալքաններ: Ուսումը շարունակելու նպատակով` հետեւած է Փրակայի համալսարանի պատմագիտական ճիւղին, ուրկէ վկայուած է1928-ին: Փրակայի ուսման տարիները զինք օգնած են, որպէսզի հայ եւ ռուս ժողովուրդներու պատմութեան քաջածանօթի իր հմտութեան վրայ Գիւզալեան գումարէ նաեւ քսաներորդ դարու 20-ականներու Եւրոպայի քաղաքական-գաղափարական բարդ խմորումներուն մօտէն ծանօթացումը:

Երկրէն բերուած եւ Եւրոպայի մէջ հարստացած իր մտաւորական պաշարով Գառնիկ Գիւզալեան հիմնարար դեր կատարած է հայ քաղաքական մտքի պատմութիւնն ու գաղափարաբանութիւնը քսաներորդ դարու երկրորդ քառորդի պրիսմակով ուսումնասիրելու եւ տարագիր հայութեան ներկայացնելու ճակատին վրայ:

1932-ին հրաւիրուած է Պէյրութ` նորաբաց Համազգայինի Ճեմարանը, իբրեւ պատմութեան ուսուցիչ: Աւելի քան 25 տարի Գառնիկ Գիւզալեան գործած է Ճեմարանի մէջ, ուր պատմական գիտելիքներէ անդին` հայ ազգային-քաղաքական յիշողութեան էատարրերը փոխանցած եւ սորվեցուցած է տարագրութեան մէջ հասակ նետող նորահաս սերունդներուն:

Ուսուցչութեան կողքին, Գառնիկ Գիւզալեան բեղուն աշխատանք կատարած է հայ քաղաքական մտքի զարգացման հոլովոյթը ուսումնասիրելու եւ հայ ժողովուրդի պատմութեան ազգային-քաղաքական ու հասարակականգաղափարական հոլովոյթը հունաւորած բախտորոշ խնդիրները լուսարձակի տակ առնելու ուղղութեամբ:

## Աշխատութիւններ
Գառնիկ Գիւզալեանի պատմագիտական աշխատութիւնները ցրուած են Սփիւռքի տարաբնոյթ մամուլի էջերուն մէջ։ 200-էն աւելի ամսագրային յօդուածներ տպագրած է ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի, «Հայրենիք Ամսագիր»-ի, «Վէմ»-ի եւ «Ակօս»-ի, «Սիոն»-ի, «Հասկ»-ի, «Ազդարար»-ի, «Երիտասարդ հայուհի»-ի, «Տարօնի արծիւ»-ի, «Ազդակ շաբաթօրեայ»-ի եւ այլ էջերու մէջ, կամ առանձին հատորով հրատարակուած Գառնիկ Գիւզալեանի աշխատասիրութիւններով`

* «Հայ քաղաքական մտքի զարգացումը եւ ՀՅ Դաշնակցութիւնը» (1927),
* «Ն. Ադոնցը` որպէս պատմաբան» (1943),
* «Հայաստանի պատմութեան շրջանները» (1946),
* «Հինգերորդ դարի կրօնական եւ քաղաքական շարժումները» (1947),
* «Հայոց յեղափոխութիւնից առաջ» (1950),
* «Պատմութիւն Մերձաւոր Արեւելքի եւ Հայաստանի» (1951),
* «Հայոց պատմութիւն» (1953) եւ միւս գործերով, Գառնիկ Գիւզալեան գլխաւոր երկու առաջադրանք իրագործած է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Թիթանիքի թանգարանը

**«Թիթանիքի» թանգարանը** (), թանգարանը կը գտնուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Թենեսի նահանգին մէջ:

Թանգարանը, նուիրուած է 1912 թուականին խորտակուած «Թիթանիք» նաւուն, բացուած է 2010 թուականին: Թանգարանի շէնքը զբօսանաւի փոքր չափերով կրկնօրինակն է, իսկ կառուցման ծախսերու ծաւալը կազմած է 25 միլիոն տոլար։

Թանգարանի հաւաքածոն կը ներառէ աւելի քան 400 իրեր, որոնք գտնուած են աշխարհահռչակ նաւու վրայ եւ պատկանած են «Թիթանիքի» ուղեւորներուն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Ճապութիքապա

մինի 

**Ճապութիքապա, (Jabuticaba)** պրազիլական խաղողի ծառի պտուղ։ 

Մանիշակագոյն-սեւ, սպիտակ միջուկով պտուղը կ'աճի անմիջապէս ծառի բունին վրայ:

Անիկա կ'ուտեն հում վիճակով կամ կ'օգտագործեն անուշ, հիւթ կամ գինի պատրաստելու համար։

Ծառը կ'աճի Պրազիլիոյ Ռիօ տը Ժաներօ, Մինաս Ժերայս, Կոյաս եւ Սան Փաուլօ նահանգներուն մէջ:

## Նկարագրութիւն
Ծառը դանդաղ աճող մշտադալար բոյս ​​մըն է, որուն բարձրութիւնը կրնայ հասնիլ 15 մեթրի, եթէ չհատուի:

Տերեւները երիտասարդ ժամանակ մեղմ-վարդագոյն են, երբ հասուննան, կը դառնան կանաչ:

Ծառը կը նախընտրէ խոնաւ, հարուստ եւ թոյլ թթուային հողը։ Անիկա կ'աճի նոյնիսկ ծովափնեայ աւազի վրայ: Ծաղիկները սպիտակ են եւ ծաղկակաղամբ, կ'աճին անմիջական բունին վրայ:

Իր հայրենի միջավայրին մէջ այս պտուղը կրնայ ծաղկիլ եւ պտղաբերել 5-6 անգամ ամբողջ տարուան ընթացքին: 

## Պտուղը
Պտուղը հաստ կեղեւով հատապտուղ է եւ սովորաբար ունի 3-4 սմ տրամագիծ: 

Անիկա ունի հաստ, մանիշակագոյն, տտիպ մաշկ, որ կը պարուրէ քաղցր, սպիտակ կամ վարդագոյն վարդագոյն դոնդողէ միս: Կորիզը կը պարունակէ մէկէն չորս մեծ սերմեր, որոնք իրենց ձեւով կը տարբերին՝ կախուած տեսակէն:

## Պատկերասրահ
մինի|կենտրոն  
File:Jabuticaba (1).jpg|
File:Vino de jaboticaba.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Ճապութիքապա
Անթոնինի ժանտախտ

**Անթոնինի ժանտախտ** (), ենթարուած է, որ ան ջրծաղիկի կամ կարմրուկի սկզբնական ձեւն է, որ նախապէս տարածուած է հոներու մօտ: Այնուհետեւ հոները վարակած են գերմանացիները, որոնք զայն փոխանցած են հռոմէացիներուն, իսկ ետքը վերադարձող զօրքերը տարածած են զայն Հռոմէական կայսրութեան մէջ: Համաճարակի հետեւանքով՝ 165-180 թուականներու ընթացքին, զոհուած է շուրջ 5 միլիոն մարդ, որու հետեւանքով կորուստ ունեցած է բնակչութեան գրեթէ մէկ երրորդը:

Ախտանիշները եղած են` տաքութիւն, կոկորդի ցաւ, փորհարութիւն եւ, եթէ հիւանդը բաւական երկար ապրէր, թարախոտ վէրքեր:

Այս ժանտախտին զոհերէն մէկն էր կայսր Մարքոս Օրէլիոսը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժանտախտ
Ստորոգութիւն:Համաճարակներ
Ռիօ տը Ժաներօ

մինի|230x230փքս
**Ռիօ տը Ժաներօն** Պրազիլի նախկին մայրաքաղաքն է:

* Ռիօ տը Ժաներոյի բնակիչները կ'անուանուին Քարիոքա:
* Ռիօ Տը Ժաներօն ունի իր Քորքովատօն եւ Յիսուսի արձանը:
* Քորքովատօն, որ փորթուգալերէն կը նշանակէ`«կուզը», այն գագաթն է, որուն վրայ շինուած է արձանը:
* Այս գագաթին բարձրութիւնը կը հասնի 710 մեթրի եւ շրջապատուած է Թիխուքայի անտառով:
ձախից|մինի
* Գագաթը արձանին շինութենէն առաջ արդէն ծանօթ էր. հոն ոչ միայն պրազիլցիները կը սիրէին երթալ, այլ աշխարհի չորս կողմերէն կու գային զբօսաշրջիկներ, որովհետեւ հոնկէ կ'երեւէր Ռիօ տը Ժաներոյի ծովածոցին տեսարանը:
* 1829-ին հոն շինուած է ճամբայ մը, իսկ 1884-ին հաստատուած է շոգեկառք մը` հասնելու համար մինչեւ գագաթ:
* 1931-ին, շինուած է Յիսուս Փրկիչին արձանը: Աւելի քան հարիւր տարիներու ընթացքին զբօսաշրջիկները հոն կ'երթային պարզապէս տեսարանին համար: Սկզբունքով Յիսուսի արձանը շինուած է հաւատացեալներուն համար, սակայն ժամանակի ընթացքին բոլոր զբօսաշրջիկները սկսած են հոն ուղղուիլ: Անիկա աշխարհի ամէնէն մեծ արձաններէն մէկն է:
* Յիսուս Փրկիչին արձանը ունի երեսունութ մեթր բարձրութիւն, իսկ անոր երկու բաց թեւերուն միջեւ լայնքը կը հասնի քսանութ մեթրի: Այս արձանը յղացած է ֆրանսացի Փոլ Լանտովսքի, իսկ երկու ճարտարապետեր` պրազիլցի Հէյթոր տա Սիլվա Քոսթա եւ ֆրանսացի Ալպեր Քաքէ զայն իրագործած են:
* Այժմ Քորքովատոն եւ Յիսուս Փրկիչին արձանը Ռիոյի ամէնէն շատ այցելուած վայրն է:
* 2007-ին արձանը նշանակուած է արդի աշխարհի նոր եօթը հրաշալիքներէն մէկը:
* Պրազիլ Ռիօ Տը Ժաներօ նահանգը Ճանչցած Է Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Անիկա Պրազիլի չորրորդ նահանգն է Փարանա, Սան Փաուլօ եւ Սէարա նահանգներէն ետք, որ ճանչցած է Հայոց ցեղասպանութեան փաստը: 
* Ռիօ տը Ժաներոյի մէջ գտնուող «Մարաքանա» մարզադաշտը Պրազիլի իշխանութիւններուն կողմէ կրնայ վերանուանուիլ, անցեալի անուանի ֆութպոլիստ Փելէի անունով: Այս մարզադաշտը բացուած է 1950-ին` հիւրընկալելու համար Մոնտիալի մրցումները, որոնց ընթացքին Պրազիլ կը պարտուի Ուրուկուէյէն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պրազիլի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ամառնային ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:1565-ին հիմնուած բնակավայրեր
Կարօ Յովնաթանեան

**Կարօ Յովնաթանեան** (), հայ խորհրդային վիրաբոյժ, բժշկական գիտութիւններու դոկտոր (1937), փրոֆէսօր (1943), Ուքրաինայի ԽՍՀ գիտութիւններու վաստակաւոր գործիչ (1963)։

## Գործունէութիւն
1927 թուականին աւարտած է Ազրպէյճանի համալսարանի բժշկական բաժանմունքը։ Մինչեւ 1941 թուականը աշխատած է Պաքուի հիւանդանոցային վիրաբուժութեան բուժարանին մէջ։ 1941-1943 թուականներուն ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ։

* 1943 թուականէն Հիւսիս-Օսեթական բժշկական հիմնարկի ընդհանուր վիրաբուժութեան ամպիոնի վարիչ,
* 1953 թուականէն Տոնեցքի բժշկական հիմնարկի բաժանմունքային վիրաբուժութեան ամպիոնի վարիչ։

Անոր ղեկավարութեամբ մշակուած են սիրտի ձեռքբերովի արատներու, ստոծանիի, լեարդի, լեղուղիներու, փայծաղի, բարակ աղիքներու ուռուցքներու վիրահատութեան հարցերը։ 

Ան զբաղած է նաեւ միզաբանութեամբ։ ԽՍՀՄ-ի մէջ առաջինանգամ ինք մշակած է տեղային «Hypothermia» մեթոտը երիկամներու եւ շագանակագեղձի վիրահատութիւններու ժամանակ։

1963 թուականին հիմնադրած է վիրաբուժութեան թմրեցնող եւ վերակենդանացնող բժիշկներու Տոնեցքի մարզային գիտական ընկերութիւնը։

## Պարգեւներ եւ մրցանակներ
Անոր «Լեարդի եւ լեղուղիներու ասկարիդոզ» (1952) մենագրութիւնը արժանացած է մրցանակի (1952)։

Պարգեւատրուած է Աշխատանքային կարմիր դրօշի 2, Կարմիր աստղի շքանշաններով ու մետալներով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Զարգար Վանէս

**Զարգար Վանէս** (), հայ աշուղ, ոսկերիչ։ Իսկական անունը՝ Յովհաննէս։

19-րդ դարու կէսերը Արցախէն գաղթած է Շուլաւեր, ուր ապրած է Քամանդար կոչուող թաղամասը։ Ունցած է բազմաթիւ եղբայրներ։

Զարգար երգեր գրած է՝ հայերէն եւ թրքերէն լեզուներով։ Ան տարբեր բնակավայրերէ Շուլաւեր հրաւիրած է աշուղներ եւ կազմակերպած՝ մրցումներ։

Յովհաննէս զբաղած է նաեւ ոսկերչութեամբ։

Շուլաւերի Զագամ կոչուող թաղամասը կառուցած է աղբյիւր մը, որ հետագային, ի պատիւ աշուղին, ժողովուրդին կողմէ ստացած է Զարգար Հանէսի աղբիւր անուանումը։

Իր ստեղծագործական անունէն Զարգարի տոհմը կոչուած է Զարգարեաններ կամ Զարգարեանց։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աշուղներ
Ստորոգութիւն:Հայ ոսկերիչներ
Սան Փաուլօ

մինի|230x230փքս 

**Սան Փաուլօն** (), Պրազիլի ամէնէն մեծ քաղաքն է։ 

* Քաղաքը ունի հայկական մեծ համայնք (38.000)։ 
* Կը հանդիսանայ նոյնանուն նահանգին վարչական եւ երկիրին տնտեսական գլխաւոր կեդրոնը։
* Ունի 12.708,6 հազար բնակչութիւն (1980)։
* Փոխադրամիջոցներու հանգոյց է։ 
* Լատինական Ամերիկայի եւ աշխարհի մեծագոյն քաղաքներէն է։ 
* Զարգացած են մեքենաշինութիւնը, գունաւոր մետաղագործութիւնը, հագուստի արտադրութիւնը, քիմիական եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնը։
* Ունի 3 համալսարան։
* Սան Փաուլօն հիմնադրած են ճէզուիթները 25 Յունուար 1554-ին, Ս․Պօղոսի (հոսկէ ալ՝ Սան Փաուլօ անուանումը) յիշատակի օրը։
* ԺԶ.- ԺԸ. դարերուն եղած է սուրճի  կեդրոն։
* 1822-ին Սան Փաուլոյի մէջ հռչակուած է Պրազիլի անկախութիւնը։
* Ի. դարու սկիզբը քաղաքը դարձած է առեւտրական եւ բանուորական շարժման մեծ կեդրոն։
* Հայերը Սան Փաուլոյի մէջ հաստատուած են ԺԹ. դարու վերջը:
* 1983 -ին Սան Պաուլոում կար շուրջ 18 հազար հայ։ 

## Բնակչութիւն
* 6.000.000 իտալացի 
* 3 միլիոն փորթուկալցի
* 3 միլիոն ափրիկեցի
* 1.000.000 արաբ 
* 400.000 գերմանացի 
* 326.000 ճափոնցի 
* 120.000 չինացի 
* 50.000 յոյն 
* 50.000 քորէացի 
* 40.000 հրեայ 
* 25.000 հայ 

## Տնտեսութիւն
Սան Փաուլօն կը հանդիսանայ Պրազիլի ամէնէն մեծ տնտեսութիւն ունեցող քաղաքը: Կը համարուի Պրազիլի տնտեսական մայրաքաղաքը։ Հոս կեդրոնացած են Պրազիլի բազմաթիւ մեծ դրամատուներ եւ այլ առեւտրական կեդրոններ։

Պատկեր:Rochaverá Corporate Towers, São Paulo, Brazil.jpg|Ռոչավերա աշտարակները։
Պատկեր:Paulista Avenue at night, São Paulo, Brazil.jpg|Առեւտրական կեդրոնին՝ Փաուլիստա պողոտան։
Պատկեր:SÃO PAULO DOWNTOWN(By Felipe Mostarda).JPG|Սան Փաուլոյի կեդրոնը։
File:Armenian Aostolic Church ST. GREGORY.jpg|Հայ առաքելական Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին։
File:Armenian church St.Gregor, inner view (Brazil).jpg|Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ (ներքին տեսք)։
File:The obelisk devoted to Erchanik Kesijikyan in San Paulu.jpg|Երջանիկ Կիսաջիկեանին նուիրուած յուշարձանը՝ Սան Փաուլոյի մէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պրազիլի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Սան Փաուլօ
Ստորոգութիւն:1554-ին հիմնադրուած բնակավայրեր
Նասր ալ-Տին Շահ Քաճար

**Նասր ալ-Տին Շահ Քաճար** ( ), Պարսկաստանի թագաւոր. երրորդ ամենաերկար եւ ամենահզօր կառավարիչներէն մէկը, որ ղեկավարած է երկիրը 48 տարի՝ 1848-1896:

## Գործունէութիւն
Թագաւորը յարգուած չէր տեղւոյն ցեղային եւ կրօնական առաջնորդներու կողմէն, որոնք անոր սահմանած կանոններուն եւ օրէնքներուն չէին հնազանդիր: Ան պարսիկ առաջին ժամանակակից միապետը եղած է, որ պաշտօնապէս Եւրոպա այցելած է 1873, 1879 եւ 1889 թուականներուն:

Ան շատ խելամիտ եւ զարգացած անձնաւորութիւն մըն եղած է: Տաղանդաւոր նկարիչ եւ գրող, հետաքրքրուած է պատմութեամբ եւ աշխարհագրութեամբ:

Նասր ալ-Տին թագաւորը ան այդ ժամանակ ամենամեծ հարեմը ունեցած է. հարեմի մէկ այլ տեսակ՝ պեխեր կամ դէմքին մազեր ունեցող 100 կիներէ բաղկացած: 

Թագաւորը ունեցած է նաեւ անմիջականօրէն հարեմի պատմութեանն առընչուող մէկ այլ չափազանց մեծ հետաքրքրութիւն՝ լուսանկարչութիւնը: Անգլիա կատարած այցերու ընթացքին ան առիթը ունեցած է մանրամասն ծանօթանալու եւ հասկնալու լուսանկարչական գործընթացը: Ապա հարկ համարած է, որ լուսանկարչութիւնը տարածում ստանայ իր հայրենիքին մէջ եւ հիմնած է առաջին լուսանկարչական արուեստանոցը Պարսկաստանի մէջ, որ կը գտնուէր Կոլեստան պալատէն ներս:

1873-ին Նասր թագաւորը այցելած է Սեն Փեթերսպուրկ, եւ Ալեքսանդր Բ.-ի հրաւէրով ներկայ գտնուած է պալէի ներկայացման, որ մեծ տպաւորութիւն ձգած է իր վրայ: Տուն վերադառնալով, ան պալէի գոյութեան մասին տեղեկացուցած է իր հարեմին եւ ուզած է, որ կիներէն ոմանք կրեն պալէին յարմարեցուած հագուստներ:

Բոլոր պատկերները թագաւորը պահած է մասնաւոր ալպոմներու մէջ, որոնք մինչեւ այժմ կը գտնուին թանգարանի վերածուած Կոլեստանի պալատին մէջ:

Անտեսելով իր ժողովուրդի դժգոհութիւնը, ան միեւնոյն ատեն կարգ մը խոշոր բարեփոխումներ կատարած է, ինչպիսիք են՝ ճանապարհներ, հեռագրային եւ նամակատնային ծառայութիւններ կառուցելը եւ զինուած ուժերու քանակի յաւելումը:

Նասր ալ-Տին Շահը սպանուած է Շահ Ապտըլ-Ազիմի սրբավայրին մէջ՝ աղօթելու պահուն:

## Ծանօթագրութիւններ
Նորտեսթէ, Ազորես

**Նորտեսթէն** ըստ Պրազիլի աշխարհագրութեան եւ վիճակագրութեան հիմնարկին՝ երկիրին հինգ պաշտօնական եւ քաղաքական շրջաններէն մէկն է։

* Բնակչութիւնը կը կազմէ 56.560.081 հոգի (2015-ի դրութեամբ)։
* Ունի 1.554 291.74 քմ² տարածութիւն։
* Բնակչութեան խտութիւնը կը կազմէ 32 հոգի/քմ²։

* Նորտեսթէի մէջ, երկրին հիւսիս-արեւելքը, Քաաթինկան է, որ կը տիրապետէ: Անիկա քաքթիւսներով եւ փշոտ մացառներով անապատային տարածք մըն է, հոն կը գտնուի նաեւ Չափատա Տիամանթինա պահպանուած ազգային արգելոց-պարտէզը:
* Իր 300 ջրվէժներով ան կը նմանի բնութեան կողմէ շինուած ծովային մեծ պարտէզի մը:

## Բնակչութիւն

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Salvador-CCBY10.jpg
Պատկեր:Caraubasdopiaui10122006-2.jpg
Պատկեր:Chapada_diamantina.jpg
Պատկեր:Boa_viagem.jpg
Պատկեր:Carnauba_ce.jpg
Պատկեր:Acaatinga.jpg
Պատկեր:Rio_São_Francisco.jpg
Պատկեր:SalvadorDaBahiaBahianDress.jpg
Պատկեր:Cacao.jpeg
Պատկեր:DistritoInd_ios.jpg
Պատկեր:IINN.jpg
Պատկեր:Porto_de_galinhas.jpg
Պատկեր:Genipabu-Natal.jpg
Պատկեր:Cedro_e_galinha_choca_quixada_ce.JPG


## Կլիման

## Ծանօթագրութիւններ
Վալերիան Մադաթով

**Վալերիան Մադաթով** (Ռոստոմ Մադաթեան, ), ռուսական բանակի հայազգի զօրավար։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Արցախ՝ Վարանդայի Աւետարանոց գիւղը: Հայրը` Գրիգոր Մադաթեանց` Մեհրաբենց Գիւքին, Վարանդայի մելիք Շահնազար Բ.-ի ջորեպանն էր: Ան ամուսնացած է Սոֆիա Ալեքսանդրովնայի հետ:

Մեկնած է Փեթերսպուրկ, ուր ցանկութիւն յայտնած է ռազմական ուսումնարան մտնելու եւ ռուսական բանակին մէջ ծառայելու: Ան հաւատացած էր, որ միայն այդպէս կարելի է պայքարիլ թշնամիին դէմ:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան եւ Յովհաննէս Լազարեան միջամտութեամբ, որոնք իրենց ազդեցութիւնն ու կապերը օգտագործեցին, ընդառաջեցին Ռոստոմի ցանկութեան:

Ռոստոմ Մադաթեան 1799-ին կայսերական ՓրէօպրաԺենսքի գունդին մէջ ծառայութեան մտած է եւ ենթասպայի աստիճան ստացած: Զինուորական ծառայութեան պաշտօնական թղթածրարին մէջ անոր անունը արձանագրուած է իբրեւ Վալերիան Մադաթով:

Ժամանակ մը ետք ան Փաւլովեան գունդ տեղափոխուած է, այնուհետեւ ալ` Մենկրելեան հետեւակային գունդ:

Մադաթով 1810-ին հետեւակազօրքէն Ալեքսանդրեան հուսարական հեծելագունդ տեղափոխուած է:

Չաւուշկա գիւղի կռիւներուն Մադաթով իր հեծելագունդով մխրճուելով թրքական հետեւակային գունդին թիկունքը ջախջախած է զայն: Իսկ Բատինի ճակատամարտին վճռական գրոհով մը ցիրուցան ըրած է թրքական հեծելազօրքը:

Ան 1816-ին նշանակուած է Ղարաբաղի կառավարիչ եւ տեղի ռուսական բանակի հրամանատար։ 

## Պարգեւներ
Ռուս-թրքական 1806-1812-ի պատերազմին Մադաթով մարտական մկրտութիւն ստացած է: 1809-ին, Դունայի ափին, Բրիալով ամրոցի գրաւման ժամանակ ցուցաբերած քաջութեան համար «Խիզախութեան համար» շքանշանով պարգեւատրուած է։

Հայազգի զօրավար իշխան Փիոթր Բագրատիոնիի հրամանատարութեան տակ Մադաթով  փայլեցած, Ռասսովայի կռիւներուն եւ «Քաջութեան համար» մակագրութեամբ ոսկիէ սուրով պարգեւատրուած է:

Մարտական սխրանքներուն համար Մադաթով 1810-ին Գէորգիեւեան չորրորդ աստիճանի խաչով պարգեւատրուած եւ հեծելազօրային փոխգնդապետի կոչում ստացած է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Ացբիւրներ

* «Արեւ» օրաթեևթ, Ծագումով Հայզգի Նշանաւոր Մարդիկ, 3 Յունուար 1984, էջ 2։

Ստորոգութիւն:Հայ զօրավարներ
Քարբաթիօ ծով

**Քարբաթիօ ծով** (յուն․՝ Καρπάθιο πέλαγος) ծով Միջերկրական ծովու աւազանին արեւելեան մասին, Էգէական ծովուն հարաւը: Անոր «ջրային սահմաններ»ն են՝ հիւսիսէն Իքարիօ ծով, արեւմուտքէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն Կրետական ծով, հարաւ եւ հարաւ-արեւելքէն Լիպիական ծով եւ արեւելեան Միջերկրական։

Կը տարածուի Ռոտոսի արեւմտեան ափերէն ու Բրասոնիսի հրուանդանէն մինչեւ Քարփաթոսին հարաւ-արեւելեան ափերուն եւ Բաթելա հրուանդանը, Քարբաթոսին Քասթելոս հրուանդանէն մինչեւ Կրետէի արեւելեան Լասիթի նահանգի Փլաքա հրուանդանը ու դէպի հիւսիս կը հասնի մինչեւ Ասթիփալէայի հարաւային ափերուն եւ Քոսին հարաւ-արեւմտեան ափերուն։

Անունը կը պարտի իր մէջտեղը գտնուող Քարփաթոս կղզիին։

   
 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի ծովեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ծովեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ծովեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Ծովեր
Փիեռ Աքքէլեան

**Փիեռ Աքքէլեան** (), քանատահայ ոսկերիչ, Քանատայի ոսկերիչներու միութեան նախագահ, «NISHI PEARLS» ընկերութեան հիմնադիր եւ տնօրէն։ Հայ ոսկերիչներու միութեան հիմնադիր (AJA)։ Հայ ոսկերիչներու հիմնադրամի (AJF) համահիմնադիր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպ։ Անոր մեծ հայրը՝ Պետրոս Աքքէլեան, եղած է վարսայարդար։ Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին օսմանեան իշխանութիւնները 1915 թուականին սպանած են Պետրոսի կինն ու չորս զաւակները։ 1916 թուականին Պետրոս ամուսնացած է Խաթունին հետ։ Անոնք ունեցած են վեց զաւակ, որոնցմէ երկուքը մահացած են կանուխ տարիքի։

Փիեռ Աքքէլեան 1997 թուականին հիմնած է «Հայ ոսկերիչներու միւթիւն»ը (AJA), որ կապեր կը ստեղծէ ամբողջ աշխարհի հայ ոսկերիչներուն հետ։ Հայ ոսկերիչներու միութիւնը նաեւ պատմական փաստեր կը հաւաքէ այն հայ ոսկերիչներուն մասին, որոնք դարեր շարունակ զարդեր պատրաստած են տարբեր դարաշրջաններուն տարբեր երկիրներու տիրակալներու ու ղեկավարներու համար:

2011 թուականին Փիեռ Աքքէլեան դարձած է «Հայ ոսկերիչներու հիմնադրամի» (AJF) համահիմնադիրը։

Փիեռ Աքքէլեան ամուսնացած է գեղանկարչուհի Նորմա Փափազեանի հետ։ Անոնք ունին երեք զաւակ՝ Արքան, Պետրոսը եւ Ալիքը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Թանգարանը Կը Ցուցադրէ Հայ Մշակոյթի Նմուշները` Ռուսերու Միջոցով Զանոնք Փրկելէ Մէկ Դար Անց

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ ոսկերիչներ
Արքայազն Չարլզ

**Չարլզ Գ. Արքայ** (), ամբողջական անունը՝ **Չարլզ Ֆիլիփ Արթուր Ճորճ** ( ), 8 Սեպտեմբեր 2022-էն ի վեր՝ Միացեալ Թագաւորութեան թագաւոր։ 

Մեծն Բրիտանիոյ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատար, Անգլիոյ եկեղեցւոյ գերագոյն կառավարիչ եւ Ազգերու համագործակցութեան ղեկավար։ Գործող միապետ տասնչորս անկախ պետութիւններու՝ Աւստրալիա, Անթիկուա եւ Պարպուտա, Պահամեան կղզիներ, Պելիզ, Կրենատա, Քանատա, Նոր Զելանտա, Փափուա Նոր Կինէ, Սեն Վինսենթ եւ Կրենատիններ, Սեն Քիթս եւ Նեւիս, Սեն Լիւսիա, Սողոմոնի կղզիներ, Տուվալու եւ Ճամայքա։

Էլիզապէթ Բ. թագուհիին եւ Էտինպուրկի դուքս Ֆիլիփի որդին։ 

1958-ին նշանակուած է Ուելսի արքայազն:

1969-ին անոր գործունէութիւնը սկսած է։

Ան կրթութիւն ստացած է Ճեմ եւ Կորտընսթոն դպրոցներուն մէջ (ինչպէս անոր հայրը՝ արքայազն Ֆիլիփը, Էտինպուրկի դուքսը), իսկ աւելի ուշ վեց ամիս յաճախած է Ճիլոնկ Կրամար դպրոցին Թիմպըրթոփ համալսարանին մէջ։ Քեմպրիճի համալսարանէն պսակաւոր արուեստի կոչում ստանալէ ետք, Չարլզ հինգ տարի ծառայած է բրիտանական ռազմօդային ուժերուն եւ նաւատորմին մէջ՝ 1971-էն սկսեալ։

1981-ին ամուսնացած է լէյտի Տայանա Սպենսըրին հետ, որմէ ունի երկու որդի՝ Ուիլիամը եւ Հերին։

Զոյգը ամուսնալուծուած է 1996-ին:

2005-ին Չարլզն ամուսնացած է իր երկարամեայ ընկերուհիին՝ Քամիլա Փարքըրին հետ։

Ան հիմնադրած է «The Prince's Trust» երիտասարդական բարեգործական կազմակերպութիւնը:

1976-ին, հովանաւորած է «Prince's Charities»ը եւ հանդիսացած է աւելի քան 400 այլ բարեգործական կազմակերպութիւններու հովանաւոր, նախագահ կամ անդամ։

Բնապահապան Չարլզը աջակցած է գիւղատնտեսութեան գործողութիւններուն:

Ան հրապարակած է աւելի քան 20 գիրք։

Մեծն Բրիտանիոյ պատմութեան մէջ եղած է ամէնէն երկար կառավարող Ուելսի արքայազնը եւ գահաժառանգը (1958-2022), որուն համար ալ կոչուած է *արքայազն Չարլզ:* 

8 Սեպտեմբեր 2022-ին, Չարլզ Ֆիլիփ Արթըր Ճորճը մօրը մահէն անմիջապէս ետք, դարձած է Բրիտանիոյ թագաւոր:

## Ուելսի Արքայազնը
Չարլզը Ուելսի Արքայազնի եւ Չեսթըրի Կոմսի կոչումները ստացաւ 1958-ի Յուլիս 26-ին, թէեւ անոր գահակալութեան արարողութիւնը տեղի չունեցաւ մինչեւ 1969-ի Յուլիս 1-ը, երբ իր մօր կողմէ թագադրուեցաւ հեռուստատեսութեամբ ցուցադրուած արարողութեամբ, որ տեղի ունեցաւ Քերնարֆոնի Դղեակին մէջ։

Այս գահակալութիւնը վիճելի էր Ուելսի մէջ՝ Ուելսի աճող ազգայնական տրամադրութիւններուն պատճառով։

Ան յաջորդ տարին իր տեղը գրաւեց Լորտերու պալատին մէջ եւ իր անդրանիկ ճառը արտասանեց 1974-ի Յունիս 13-ին, ըլլալով առաջին թագաւորական անձը, որ ելոյթ ունեցաւ ամպիոնէն՝ 1884 թուականի Էդվարդ VII-էն ի վեր։ Ան երկրորդ անգամ խօսք առաւ 1975-ին։

Չարլզը սկսաւ աւելի ու աւելի հանրային պարտականութիւններ ստանձնել, 1976-ին հիմնելով Արքայազնի Հիմնադրամը եւ 1981-ին ճամբորդելով Միացեալ Նահանգներ։

1970-ականներու կէսերուն ան հետաքրքրութիւն յայտնեց Աւստրալիոյ Գլխաւոր Կուսակալ  ծառայելու համար, Աւստրալիոյ վարչապետ Մալքոլմ Ֆրէյզըրի առաջարկով. սակայն, հանրային ոգեւորութեան բացակայութեան պատճառով, առաջարկը անկատար մնաց։

Ի պատասխան Չարլզը մեկնաբանեց. «Ուրեմն, ի՞նչ պէտք է մտածել, երբ պատրաստ ես որեւէ բան ընելու՝ օգնելու համար, իսկ քեզի կ'ըսուի, որ դուն պէտք չես»։

## Ծանօթագրութիւններ
Ճենթըլ Պարն Ագարակը

մինի

**Ճենթըլ Պարն** ագարակը կը գտնուի Սանթա Քլարայի շրջանը, Լոս Անճելըս քաղաքին հիւսիսը: Հիմնուած է 1999-ին:

Այս ագարակը կ'ընդունի ոչ միայն ագարակի անասուններ, սակայն նաեւ` շուներ, կատուներ, լամաներ, որոնց նկատմամբ մարդիկ վատ վերաբերում ցուցաբերած են: Այս անասունները հոն կը խնամուին եւ կամաց-կամաց դարձեալ վստահութիւն կ'ունենան մարդոց հանդէպ:

Այս անասուններուն ընկերակցելու համար ագարակը կ'ընդունի նաեւ հարցեր ունեցող մանուկներ: Այդ մանուկները նաեւ վատ վերաբերումի զոհ եղած են, կամ կը տառապին ֆիզիքական կամ մտային թերութենէ: Այդ ագարակին մէջ անոնք ընկերային կապեր կը հաստատեն անասուններուն հետ: Անոնք կը սորվին անոնցմով զբաղիլ, անոնց հոգ տանիլ, պատասխանատուութիւններ ստանձնել եւ մեծնալ:

## Ծանօթագրութիւններ
Ֆրեզնo

մինի|Ֆրեզնոյի դրօշակը
մինի|260x260փքս
**Ֆրեզնօ,** քաղաք ԱՄՆ-ի Քալիֆորնիա նահանգին մէջ։ Անիկա նահանգին բնակչութեամբ հինգերորդ քաղաքն է։

Բնակչութեան մարդահամարի տուեալներով, 2015-ին քաղաքին մէջ ապրած է 520,159 հոգի, որուն համար Քալիֆորնիոյ մեծ քաղաքներէն մէկը կը համարուի։

Քաղաքը կը համարուի նաեւ մշակութային եւ տնտեսական կեդրոն, եւ իր մեծութեամբ երկրորդն է Քալիֆորնիոյ հովիտին քաղաքական հանքատեսակներու միացման ոլորտին մէջ:

## Հայերը Ֆրեզնոյի մէջ
Միացեալ Նահանգներու Ֆրեզնօ քաղաքին պետական համալսարանին մէջ կը գործէ Հայագիտական ամպիոն, որ կը զբաղի Հայաստանի մասին ուսումնասիրութիւններով, իսկ համալսարանին կեդրոնը կանգնած է Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յուշարձանը ։

31 Օգոստոս 2018-ին՝ Ուիլիամ Սարոյեանի 110-ամեակին առիթով, Ֆրեզնոյի մէջ բացուած է Ուիլիըմ Սարոյեանի տուն-թանգարանը։

### Նշանաւոր մարդիկ

* Ուիլիըմ Սարոյեան - նշանաւոր ամերիկահայ գրող
* Քըրք Գրիգորեան - ամերիկահայ գործարար, բարերար

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիա Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիոյ քաղաքներ Ստորոգութիւն:1872-ին հիմնադրուած բնակավայրեր Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքներ Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Քալիֆորնիոյ բնակավայրեր
«Ֆասթ ֆաշըն» կամ «Արագ նորոյթ»

[մինի|H&M եւ ZARA վաճառանիշներ՝ [Փարիզ|Փարիզի Ռիվոլի պողոտայ]]
**«Ֆասթ ֆաշընը»** կամ **«Արագ նորոյթը»** վաճառանիշ մըն է, որ հագուստներ կը շինէ շատ արագ, յաճախ եւ աժան:

«Ֆասթ ֆաշըն»ի վաճառանիշ մը կրնայ տարեկան մինչեւ երեսունվեց հագուստի հաւաքածոյ արտադրել, մինչ նորոյթի դասական վաճառանիշները տարեկան չորս հաւաքածոյ կը պատրաստեն: Ասիկա յաճախորդները կը մղէ կանոնաւոր կերպով նոր հագուստներ գնելու եւ թափելու այն հագուստները, որոնք այլեւս նորոյթ չեն:

«Ֆասթ ֆաշըն»ի վաճառանիշներուն համար, արտադրութեան այս միջոցը կարելիութիւնը կու տայ շատ դրամ շահելու: Սակայն ասիկա կործանարար ազդեցութիւններ ունի կենսոլորտին եւ այդ գործարաններուն մէջ աշխատողներուն համար: Սակայն այդ հագուստներուն մեծ թիւով եւ անդադար արտադրութիւնը կը կարօտի ջուրի եւ ուժանիւթի մեծ քանակութեան: Այդ հագուստները յաճախ շինուած են ցած որակի կամ նոյնիսկ կենսոլորտը ապականող նիւթերէ, ինչպէս` փոլիէսթէրը կամ էլասթանը: Ասոր կողքին արտադրող գործարաններուն մեծ աշխատող բանուորները յաճախ շատ քիչ կը վարձատրուին եւ վտանգաւոր պայմաններու մէջ կ'աշխատին:

«Ֆասթ ֆաշըն»ի ժխտական ազդեցութիւններուն վերաբերեալ ահազանգները կը շատնան: Այս ձեւով, կարգ մը վաճառանիշներ կը փորձեն աւելի պատասխանատու աշխատելակերպեր որդեգրել նիւթերու գործածութեան եւ աշխատանքի պայմաններու  վերաբերեալ: Յաճախորդներն ալ կը քաջալերուին նուազ հագուստներ գնելու` նախընտրելով որակը քանակի փոխարէն եւ ընտրելու վաճառանիշներ, որոնք կ'առաջարկեն աւելի երկար տեւող ու լաւ պայմաններու մէջ արտադրուած հագուստներ:

## Ծանօթագրութիւններ
Ափրիկեան Կերպասներ

մինի

**Ափրիկեան Կերպասները,** ափրիկեան ընդարձակ ցամաքամասին վրայ տարածուած տարբեր շրջաններու մէջ ունին իրենց պատրաստելու եւ զարդարելու իւրայատուկ ձեւը:

Երկաթի դարաշրջանի առաջին հազարամեակէն, գերեզմաններուն մէջ բուրդէ հիւսուածքներ յայտնաբերուած են:

* Մալիի մէջ կ'արտադրուի պոկոլանֆինի կամ ցեխով ներկուած կերպասը:
* Ատիրա (եորուպէ) կերպասը ինտիկօ կապոյտով ներկուած կերպաս մըն է, որ կը պատրաստուի Նիճերիոյ հիւսիս-արեւմուտքը:

ձախից|մինի

* Քենթէ կերպասը ծնած է աւելի քան 375 տարի առաջ, ներկայ Կանայի շրջանին մէջ: Ափրիկեան աքան կամ աշանթի լեզուով «քենթէ» կը նշանակէ «կողով»: Ըստ առասպելին, երկու եղբայրներ` Քուրուկու եւ Ամէյաու որսորդութեան ընթացքին հանդիպած են սարդի մը, որ իր ոստայնը կը հիւսէր: Անոնք շշմած մնացած են ոստայնին գեղեցկութեան առջեւ եւ ուզած են նման բան մը շինել: Այս ձեւով անոնք շինած են ռաֆիայի ճիւղերու թելերով առաջին ճերմակ եւ սեւ կերպասը:

ձախից|մինի

* Դարձեալ Կանայի մէջ, գոյութիւն ունի տարբեր տեսակի կերպաս մը՝ տինքրան, որ կը պատրաստուի տեսակ մը մեծ դդումի չորցուած կտորներու վրայ փորագրուած գծագրութեան դրոշմներով: Ըստ առասպելին, Ատինքրա եկած է կեռման ցեղախումբի թագաւոր Անտենքրայի անունէն: Ան գերի կը բռնուի աղանդի ցեղախումբին կողմէ, 1800-ական թուականներուն: Այս վերջինները այնքան կը սիրեն անոր կերպասները, որ կ'ընդօրինակեն: Եւ այս ձեւով աղանդները մինչեւ այսօր տակաւին կ'արտադրեն այս տեսակի կերպասը:
* Այդ ձեւերէն իւրաքանչիւրը ունի իմաստ մը: Մարդիկ կ'ընտրեն իրենց զգացած վիճակը ներկայացնող խորհրդանիշները կրող կերպասը:

## Ծանօթագրութիւններ
Իքարիօ ծով

**Իքարիօ ծով** (յուն․՝ Ικάριο πέλαγος),Միջերկրական ծով, Յունաստան։ Կը տարածուի Քիքլատեսին արեւելեան մասէն մինչեւ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն։ Անոր «ջրային սահմաններ»ն են․ հիւսիսէն՝ Իքարիա եւ Սամոս ու հարաւէն՝ Ասթիփալէա եւ Քոս, Քարփաթոս ըլլալով հարաւային ծայրամասը։

Կ՛ընդգրկէ Սամոս, Քոս, Փաթմոս, Լերոս, Ֆուրնի (կամ Ֆուրնի Քորսէոն) եւ Իքարիա կղզիները։

Անունը կը պարտի յունական դիցաբանութեան մէջ ծանօթ Իքարոսին։

Ըստ յունական դիցաբանութեան, այս ծովուն մէջ ինկաւ Իքարոս, Տետալոսին եւ Նաւքրաթիին զաւակը, երբ ան հօրը հետ կը թռչէր արուեստական թեւերով, Կրետէէն փախչելու ատեն։ Այդ օրէն ծովը անոր անունով կը կոչուի՝ Իքարիօ ծով։

Առաջինն որ ծովը կը սահմանէ Ստրապոնն է․ յոյն աշխարհաբան, փիլիսոփայ եւ պատմաբան։

## Աղբիւրներ

#Յունական մեծ Հանրագիտարան (Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια) 12-րդ հտ․, էջ 939
#Բաբիրուս Հանրագիտարան (Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Larousse Britannic)a, 29-րդ հտ․, էջ 141

## Տե՛ս նաեւ
Մինոթաւրոս

   
 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի ծովեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ծովեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ծովեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Ծովեր
Անթոնիօ Ապոնտիօ

**Անթոնիօ Ապոնտիօ** (, ), իտալացի քանդակագործ, մետալագործ, Վերածնունդի ամէնէն մեծ մետալագործներէն մէկը։

Անոր հայրը ծանօթացուցած է իրեն արուեստի տարբեր հմտութիւններու, յատկապէս` մետալներու վրայ պատկերներու գծանշման հետ։ Աշխատած է Վիեննայի եւ Փրահայի գերմանացի կայսրերու` Մաքսիմիլիան Բ․-ի եւ Ռուտոլֆ Բ․-ի արքունիքներուն մէջ։

Ան ստեղծած է բազմաթիւ մետաղադրամներու դրոշմանիշներ, ինչպէս նաեւ մետալներ` կայսերական ընտանիքի անդամներու դիմանկարներով (Մաքսիմիլիան Բ․-ը եւ անոր կինը` Մարի Իսպանսքին, Ռուտոլֆ Բ․-ը, արքդուքս Էռնսթը, Մաթթիասը, Մաքսիմիլիանը, Ալպրեխթ Է․ Աւսթիացին, Վենցելը, Քարլը)։

Կը նկատուի պարգեւագիր մետալի հեղինակ` ի պատիւ Պաւարիայի դքսութեան Ուիլհըլմ Ե․-ի (այժմ` կը գտնուի Պերլինի մետաղադրամներու գրասենեակը)։

Մետալներ ստեղծելու ատեն, որպէս կանոն օգտագործած է մոմի մոտելներ։ Իր աշխատանքներուն մէջ սովորաբար նշած է «A.A.» կամ «AN:AB» սկզբնատառերը։

## Աղբիւրներ

* George Francis Hill: Portrait Medals of Italian Artists of the Renaissance, London 1912, p.&nbsp;72, 75
* Beket Bukovinská-Eliška Fučíková-Ivan P. Muchka: Die Kunst am Hofe Rudols II. Prag 1991, pp.&nbsp;151, 155–156, 163.

## Արտաքին յղումներ

* Two medals from the Metropolitan
* Abondio medal, NGA Washington
* European sculpture and metalwork, a collection catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on Abondio (see index)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քանդակագործներ
Իքարիոթիքոս

մինի|Իքարիոթիքոս պար․ Քարաւոսթամօ փարատօն, Իքարիա
**Իքարիոթիքոս** (յուն․՝ Ικαριώτικος)․ յունական աւանդական պար («նիսիոթիքոս»՝ կղզիի պար), որուն արմատները կու գան Իքարիա կղզիէն։ Յունաստանի ամենահամբաւաւոր պարերէն է, որուն յաճախ կ՛ընկերակցին տողեր, որոնք կը տարբերին ըստ անոր մեկնութեան։

Իքարիոթիքոս պարին ռիթմիք արժէքն է 2/4։

Շատեր կ՛ըսեն թէ Իքարիոթիքոս պարը դանդաղ եղած է եւ անոր արագ «մեկնութիւնը» Պալոսն է։

Իքարիոթիքոս կը պարուի թեւերը իրարու սակառաձեւ բռնուած, ու երբ պարի ռիթմը արագանայ, թեւերը ուսերէն կը բռնուին։ Իքարիոթիքոս կրնայ ժամեր տեւել, ըստ կամքի։ Պարը կը բաղկանայ երեք մասերէ․-

* Առաջին մաս․ դանդաղ քայլերով
* Երկրորդ մաս․ քայլերը քիչ մը կ՛արագանան, նման Քալիմնոսի «իսիոս» (շիտակ) պարին
* Երրորդ մաս․ արագ քայլեր ոտքերու եւ ձեռքերու շարժականութեամբ։

Պարին կ՛ընկերակցի ամենէն շատ սիրուած «Իքարիային սէրս» երգը։ Տարուան ընթացքին, ամէն առիթի՝ կնունք, հարսանիք, հաւաքոյթ, ինչպէս նաեւ կրօնական տօն եւ կամ փառատօն, կը լսուի ու կը պարուի աւանդական Իքարիոթիքոս պարը։

         
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներու աւանդական պարեր
Ստորոգութիւն:Յունական աւանդական պարեր
Ստորոգութիւն:Աւանդական պարեր
Ստորոգութիւն:Պարեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Պարեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պարեր
Թիմենա

ձախից|մինի|Թիմենա,  դիրքը
**Թիմենա** (յուն․՝ Θύμαινα)․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։  

Տարածութիւնն է 10,071 քլ², եւ բնակչութեան թիւը 136 է։ Բարձրագոյն կէտը 136 մ․ է։ 
## Բնապահպանում
Թիմենա ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ եւ ինչպէս մերձակայ Իքարիա եւ Ֆուրնի, արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։

  

## Ծանօթագրութիւններ
Արսէն Մինասեան

**Արսէն  Մինասեան** (, 1906, Ռաշթ, Իրան - 1977, Ռաշթ, Իրան), իրանահայ բարերար, դեղագէտ, գիտնական, գիւտարար։ Դեղագործութեան դոկտոր։ 1954 թուակին Կիլանի մէջ հիմնադրած է Իրանի առաջին ժամանակակից առողջարանը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Իրանի Ռաշթ քաղաքը։ Սորված է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ Մասնագիտական գործունէութիւնը սկսած է իբրեւ բուսաբոյժ, պատրաստած է բուսական դեղեր, որոնք անվճար բաժնած է աղքատներուն։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Կիլանի մէջ օգնած է Ռաշթի եւ շրջակայ գիւղերու բնակչութեան։ Ապրած է Ղազուին։ Ռաշթի մէջ հիմնադրած է Իրանի առաջին 24 ժամ գործող դեղատունը։ Ռաշթի մէջ հիմնադրած եւ ղեկավարած է ծերանոց։

## Անդամակցութիւն

* Կիլանի դեղագործներու միութեան անդամ
* Ռաշթի հայկական առաջնորդարանի եկեղեցւոյ խորհուրդի անդամ

## Յիշատակ
Իւրաքանչիւր տարի, դեղագործութեան օրուան կապակցութեամբ, Կիլանի քաղաքներու դեղագործները յարգանքի տուրք կը մատուցեն Արսէն Մինասեանի յիշատակին եւ համախմբուելով, դեղեր կ'ուղարկեն նահանգի կեդրոնը` Ռաշթ քաղաքի հաշմանդամներու թոշակատունը։

## Ծանոթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* 

Ստորոգութիւն:Հայ գիւտարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Թիմենաքի, Ֆուրնի

**Թիմենաքի, Ֆուրնի** կամ Թիմենաոի (յուն․՝ Θυμαινάκι Φούρνων )․ անբնակ կղզիակ․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։  

Կը գտնուի Թիմենա կղզիին հիւսիսը։ Տարածութիւնն է  0,412 քլ², եւ բարձրագոյն կէտը 92 մ․ է։ 

## Բնապահպանում
Թիմենաքի իր հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհին շնորհիւ (Calonectris diomedea, Falco eleonorae, Falco naumanni, Larus audouinii και Puffinus yelkouan), մերձակայ Իքարիա, Ֆուրնի, Թիմենա եւ Ալաթոնիսի կղզիներուն նման արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։

Ըստ 2011-ի մարդահամարին, կղզին անբնակ է։

## Բնակչութիուն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Ալաթոնիսի, Ֆուրնի

**Ալաթոնիսի** կամ Ալաֆոնիսի (յուն․՝ Αλατονήσι Φούρνων կամ Αλαφονήσι)․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։  

Տարածութիւնն է  0,298 քլ², եւ բարձրագոյն կէտը 92 մ․ է։ 

## Բնապահպանում
Ալաթոնիսի ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ եւ մերձակայ Իքարիա, Ֆուրնի եւ Թիմենա կղզիներուն նման արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։

Ըստ 2011-ի մարդահամարին, կղզին անբնալ է։

  

## Ծանօթագրութիւններ
Սթրոկիլօ, Ֆուրնի

**Սթրոկիլօ, Ֆուրնի** (յուն․՝ Στρογγυλό Φούρνων)․ անբնակ կղզիակ․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։  

Կը գտնուի Ֆուրնի եւ Մաքրոնիսի կղզիներուն միջեւ։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, կղզին անբնակ է։

## Բնապահպանում
Կղզիին 2000-ին, յունական պետութեան որոշումով՝ ΔΠΑ/10912/01.11.2000, յայատարարուած է իւրայատուկ գեղեցկութեամբ եւ վտանգուած կենդանիներու վայր (*Calonectris diomedea, Falco eleonorae, Falco naumanni, Larus audouinii* και *Puffinus yelkouan)*։ Մաս կը կազմէ եւրոպական բնապահպանման ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 գօտիին։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիակներ
Անթրոփոֆաս, Ֆուրնի

ձախից|մինի|Անթրոփոֆաս, նկարին վարը աջին․ ճիշդ անոր հիւսիսը՝ Միքրօ Անթրոփոֆաս կղզիակը
**Անթրոփոֆաս** (յուն․՝ Ανθρωποφάς Φούρνων)․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։  
Տարածութիւնն է 0,545 քլ²։ 

## Բնապահպանում
Անթրոփոֆաս ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ (ինչպէս օրինակ՝ Calonectris diomedea, Falco eleonorae, Falco naumanni, Larus audouinii, Puffinus yelkouan) եւ մերձակայ Ֆուրնի եւ Թիմենա կղզիներուն նման արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։

Ըստ 2011-ի մարդահամարին, կղզին անբնակ է։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի բնապահպանման վայրեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Այիոս Մինաս, Ֆուրնի

**Այիոս Մինաս, Ֆուրնի** (յուն․՝  Άγιος Μηνάς Φούρνων)․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։ Տարածութիւնն է 2,343 քլ²։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին, կը հաշուէ 3 բնակիչ։   

## Բնապահպանում
[մինի|Այիոս Մինաս․ քարտէսի աջին, [Ֆուրնի կղզի|Ֆուրնի կղզիին արեւելքը|ձախից]]
Այիոս Մինաս, անոր մերձակայ Միքրոս Անթրոփոֆաս,Անթրոփոֆաս, Ֆուրնի եւ Թիմենա կղզիներուն նման, ունի հարուստ բուսական, կենդանական եւ ծովային աշխարհ (ինչպէս օրինակ՝ Calonectris diomedea, Falco eleonorae, Falco naumanni, Larus audouinii, Puffinus yelkouan) եւ արձանագրուած է ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 բնապահպանութեան ծրագրին։

Կղզիին ծովափնեայ ջուրերուն կը գործէ ձկնաբուծարան․ ուր ձուկերը առանց դեղերու կը բուծանին։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի բնապահպանման վայրեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Արմէն Օհանեան

**Արմէն Օհանեան** ((Արմէնուհի Տէր Օհանեան, օրիորդական անունը՝ Սոֆիա Փիրպուտաղեան, ),  հայ պարուհի, դերասանուհի, գրող, գրականագէտ ու թարգմանչուհի։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Կովկաս։ Ծանօթ էր կէս տասնեակ լեզուներու եւ իսկապէս «աշխարհի կին» մըն եղած է, որ ապրած է այնպիսի ժամանակներու եւ վայրերու մէջ, ինչպէս՝ ռուսական Կովկաս, Իրանի սահմանադրական յեղափոխութիւն, «Հիանալի դարաշրջանը» (La Belle Époque) Ֆրանսայի մէջ, «Աղմկալից 20ականները» (The Roaring Twenties) Միացեալ Նահանգներու մէջ, վաղ Խորհրդային Միութիւնը, իր օրերը աւարտելով Մեքսիքայի մէջ, առեղծուածներով լեցուն կեանք մը ապրելէ ետք։

Օհանեան դերասանուհի եղած է Կովկասի մէջ, թատրոնի բեմադրիչ՝ Պարսկաստանի մէջ, գրագէտ` Ֆրանսայի մէջ, եւ գրականագէտ ու թարգմանիչ՝ Մեքսիքայի մէջ, ըլլալով բազմաթիւ մշակոյթներու կամուրջ։

Ան ամէնէն աւելի հռչակուած է՝ իբրեւ պարուհի Ասիայէն մինչեւ Ափրիկէ, Եւրոպայէն մինչեւ Ամերիկա՝ «Շամախեցի պարուհի» եւ «Պարսիկ պարուհի» մակդիրներով։ Անոր պարերը մաս կազմած են Արեւմուտքի մէջ տարածուող Մերձաւոր եւ Հեռաւոր Արեւելքի պարերու այն ալիքին, որոնց մեկնաբանները իրենց բնիկ մշակոյթէն սնած պարարուեստ կը ներկայացնէին։

Նշանաւոր նկարիչներ եւ քանդակագործներ պատկերած են Արմէն Օհանեանը, որուն մասին վկայած են շատ մը յայտնի ժամանակակիցներ իրենց նամակներուն եւ յուշերուն մէջ։

Անոր կեանքը անցած է երկիրներու, լեզուներու եւ մշակոյթներու սահմանները (գրած է չորս լեզուներով՝ հայերէն, ռուսերէն, ֆրանսերէն եւ սպաներէն, իսկ գործերը հրատարակուած են առնուազն տասնչորս երկիրներու մէջ) եւ ընդգծած՝ «սփիւռք» հասկացութեան հետ միահիւսուած տարրեր, ինչպէս՝ անդրազգայնութիւն, բազմալեզուութիւն, բազմամշակութայնութիւն եւ հայրենիքի բազմակողմանի ըմբռնում։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պարուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Լուիս Ատամիք

**Լուիս Ատամիք** (, ), սլովենական արմատներով ամերիկացի գրող եւ թարգմանիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սլովենիա։ Ընտանիքի մեծ զաւակն էր։ Նախնական ուսումը ստացած է տեղի քաղաքային դպրոցը։ 1909 թուականին ընդունուած է Լիւպլիանայի քաղաքային դպրոցը։ Ուսման 3-րդ տարին գաղտնի կերպով մտած է հասարակական շարժման շարքերը։ 

1913 թուականի Նոյեմբերին Լուիսը իր մասնակցութիւնը ցուցաբերած է ելոյթի մը մէջ, որու պատճառով ալ ձերբակալուած եւ բանտարկուած է․ Նաեւ հեռացուած է դպրոցէն։ Բանտէն դուրս գալէն ետք, ան զրկուած է ամէն տեսակի ուսմանական ծրագիրներէ։ Այս բոլորէն դրդուած ան գրած է այս տողերը.

Մահացած է 1951 թուականի սեպտեմբերի 4-ին։ Մահվան պատճառը հայտնի չէ։

## Գրքագրութիւն

* Dynamite։ The Story of Class Violence in America (1931)
* Laughing in the Jungle։ The Autobiography of an Immigrant in America (1932)
* The Native’s Return։ An American Immigrant Visits Yugoslavia and Discovers His Old Country (1934)
* Grandsons։ A Story of American Lives (1935, վէպ)
* Cradle of Life։ The Story of One Man’s Beginnings (1936, վէպ)
* The House in Antigua (1937, վէպ)
* My America (1938)
* Two-Way Passage (1941)
* My Native Land (1943)
* Dinner at the White House (1946)
* The Eagle and the Root (1950)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:4 Սեպտեմբերի մահացածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ մահացածներ
Լեւոն Ահարոնեան

**Լեւոն Ահարոնեան** (), Իրանահայ գործարար, բարերար։ Իրանի փոխադրամիջոցի «Սաթի» ընկերութեան հիմնադիր եւ սեփականատէր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է  հայկական պատմական Սալմաստ գաւառի Հաֆթուան գիւղը: 1980-ական թուականներուն երկար տարիներ եղած է Թեհրանի Հայոց Թեմական խորհուրդի անդամ եւ ատենապետ։

Հայաստանի վերանկախացումէն ետք ան առանցքային դերակատարութիւն ունեցած է Իրան-Հայաստան առեւտրատնտեսական յարաբերութիւններու ձեւաւորման եւ զարգացման գործին մէջ։ Գործիչի անմիջական ջանքերով կառուցուած է Իրանը Հայաստանին կապող ժամանակաւոր կամուրջը։

1993 թուականին, ան իր գործընկերներուն հետ հիմնադրած է Իրան-Հայաստան առեւտուրի պալատը, զոր ղեկավարած է երկար տարիներ։

Բարերարի միջոցներով կառուցուած է Թեհրանի Զէյթուն թաղամասի հայոց ազգային «Ա. Ա. Ահարոնեան» մանկապարտէզը։

Ան բարերարութիւններ կատարած է նաեւ Հայաստանի մէջ. իր ներդրումով վերանորոգուած են դպրոցներ, հիմնանորոգուած է Հայաստանի Բնութեան թանգարանը:

Լեւոն Ահարոնեան եղած է նաեւ «Յոյս» հասարակական-մշակութային հանդէսի հիմնադիրը։

Ահարոնեան գործօն դերակատարութիւն ունեցած է իրանահայութեան ազգային-հասարակական կեանքին մէջ: Վաստակաւոր գործարարը կը համարուի Իրան-Հայաստան առեւտուրի պալատի հիմնադիրը եւ երկու երկիրներուն միջեւ օդանաւային թռիչքի հաստատման նախաձեռնողը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Եղիա Էնտազեան

**Եղիա Վրդ․ Էնտազեան**, 18-րդ դարու վերջի 19-րդ դարու սկզիբի քարտէզափորագրիչ։ Մխիթարեան միաբանութեան անդամ, վարդապետ։

## Կենսագրութիւն
Փորագրած է «Ափրիկէ», «Եւրոպիա» (երկուքն ալ՝ 1786 թուականին), «Ամերիկա», «Ասիա», «Լայնածաւալ տէրութիւն օսմանցոցն» (երեքն ալ՝ 1787 թուականին), «Գաւառք Հայաստան աշխարհի ըստ հին պատմութեանց» քարտէզները։ Վերջինս, առանց տպագրութեան վայրի, տպարանի եւ թուականի յիշատակութեան, զետեղուած է Միքայէլ Չամչեանի «Պատմութիւն Հայոց»-ի Ա․ հատորին (1784 թուական) մէջ։ Ըստ Հ. Սահակ Վրդ. Ճեմճեմեանի՝ սա Էտնազեանի քարտէզափորագրութեան առաջին փորձն է։

1785 թուականին Վենետիկի մէջ, առանց տպարանի եւ հեղինակի յիշատակութեան, տպագրուած է Էտնազեանի «Համառօտ պատմութիւն օդապարիկ գնտոյ» գրքոյկը։ Տիտղոսաթերթին՝ «Համառօտ պատմութիւն օդապարիկ գնտոյ եւ ճանապարհորդութեան Մօնկոլֆիոյ, Քառլօյի, եւ Րօպէրթի»։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայ վարդապետներ
Ֆուրնի կղզի

**Ֆուրնի կղզի** (յուն․՝  Φούρνοι (νησί))․ կղզի․ մաս կը կազմէ Ֆուրնի կղզեխումբին։ Արեւելեան Էգէական ծով, Յունաստան։ Տարածութիւնն է 30,5 քլ²։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, կը հաշուէ 1 346 բնակիչ, որոնցմէ 1 120 կը բնակի կղզիին համանուն մայրաքաղաքին մէջ։   [մինի|Ֆուրնի կղզին․ [Թիմենա|Թիմենայի եւ Այիոս Մինասին միջեւ|ձախից]]

Ֆուրնի կանանչապատ կղզի է։ Անոր արահետները կը հասնին աւազոտ ծովափները եւ նաեւ առանձնացած ժայռոտ ծովեզերքները։ Կղզին կ՛արտադրէ մեղր, որ շուկային մէջ համբաւ ունի եւ ճանչցուած է որպէս Ֆուրնիի մեղր։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի բնապահպանման վայրեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կղզիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Իմիա

**Իմիա** (յուն․՝ Ίμια)․  երկու անբնակ կղզիակներ, Տոտեքանիսա, Էգէական ծով, Յունաստան։ Կը գտնուին Քալիմնոսին արեւելքը։

Կղզիակները հանրութեան ծանօթ դարձան 1996-ին, երբ 22 Յունուարին թրքական նաւ մը փորձեց անոնց ափերուն խարիսխ նետել։ Երկու երկիրները՝ Յունաստան եւ Թուրքիա ռազմանաւեր ղրկեցին։ ՕԹԱՆ-ի եւ Ա․Մ․Ն․ միջամտութեամբ հարցը չշարունակուեցաւ եւ երկու կողմերը իրենց ռազմանաւերը յետս կոչեցին։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Տոտեքանիսայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Թրաղոնիսի, Էվիա

**Թրաղոնիսի, Էվիա** (յուն․՝ Τραγονήσι Εύβοιας)․  կղզիակ, Փեթալյի, Էվիա, Յունաստան։ Կը գտնուի Մեղալոնիսոսին( հիւսիսը) եւ Հերսոնիսիին (արեւմուտքը) միջեւ։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Փեթայլի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քվիայի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Անիտրոս

**Անիտրոս** կամ Ամորղոփուլա (յուն․՝ Άνυδρος Αμοργού կամ Αμοργοπούλα), անբնակ կղզիակ Էգէական ծով, հարաւ-արեւելեան Քիքլատես, Յունաստան։ 

Շրջապատուած է Սանթորինի, Ամորղոս, Իոս, Անաֆի եւ Ասթիփալէա կղզիներէն։

Մաս կը կազմէ Ամորղոս քաղաքապետութեան։ 1960-էն անձնական կղզի է։

Տարածութիւնն է 1,2 քլ²։ Բարձրագոյն կէտն է 194 մ․։

## Բնապահպանում
Կղզիակը առանձնացած է եւ յայտարարուած է որպէս CORINE կենսավայր։ Կղզիակին վրայ կը հանդիպինք Քիքլատեսի բնիկ բոյսեր (ինչպէս օրինակ՝ *Allium luteolum, Fibigia lunarioides, Origanum calcaratum, Pimpinella pretenderis* και *Trigonella rechingeri*) եւ սողուններու ընտանիքէն երկու հազուագիւտ տեսակներ՝ *Cyrtodactylus kotschyi solerii x saronicus* եւ Ամորղոսին «սիլիվութի»ին (*Podarcis erhardii amorgensis*)։

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ավոլատոնիսի

**Ավոլատոնիսի** (յուն․՝Αβολαδονήσι Σικίνου)․ կղզիակ Էգէական ծով, Քիքլատես, Յունաստան։ 

Կը գտնուի Սիքինոս կղզիին արեւմտեան ափերուն մօտիկ։

Մաս կը կազմէ Սիքինոս քաղաքապետութեան։ 

## Բնապահպանում
Կղզիակը առանձնացած է եւ յունական կառավարութեան որոշումով՝ ΔΠΑ/10908, յայտարարուած է բնպահպանման կենսավայր։ 

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Կիւլիզար

**Կիւլիզար Տէր Կարապետեան**, (1875, Մուշ - 1947, Պոլիս) պատմական դէմք։

Կինը գրող, ազգային գործիչ, լրագրող, Օսմանեան խորհրդարանի երեսփոխան, ՀՅԴ անդամ՝ Մշոյ Գեղամի (1856-1918)։

## Կենսագրութիւն
Մշեցի հայուհին որու առեւանգումը մեծ աղմուկ բարձրացուցած եւ միջազգային արձագանգ գտած է 19րդ դարու վերջին տասնամեակին։

1880ականներուն Մշոյ մէջ թալանը եւ առեւանգութիւնները տարածուած էին։ Այսպիսի թալանի մը ժամանակ, Մուսա Բէկը իր աւազակներուն հետ Ղարց գիւղին մէջ Յակոբին տունը յարձակելով, առեւանգած է տասնչորս տարեկան Կիւլիզարը։ Մուսա Բէկը, Կիւլիզարին արգիլելով հայերէն խօսիլ ու աղօթել, ամուսնացաուցած է իր եղբօրը հետ։

Իր խելացիութեամբ եւ ընտանիքին ու համայնքային աջակցութեամբ, Կիւլիզարը յաջողած է փախչիլ եւ դատի տուած է Մուսա Բէկը։

1889ին Օսմանեան մայրաքաղաք Պոլսոյ մէջ ընթացած դատավարութիւնը մեծ աղմուկ բարձրացուցած է, անախ իր արդիւնքէն։ Դատարանը Մուսա Բէկը ազատ արձակելու որոշում կայացուցած է։

Դատավարութենէն ետք, 1892ին, Կիւլիզարը Մուսա Բէկին դէմ բացուած դատավարութիւններու աշխատանքներուն մասնակցող Գեղամ Տէր Կարապետեանին հետ ամուսնացած է։ 

1918ին, իր ամուսինին մահէն ետք, Կիւլիզարը ապրած է իր տղուն՝ Արամին հետ Պոլիս։ 1934-35ին իր աղջիկը՝ Արմենուհին տեսնելու Փարիզ գացած ու բոլոր յուշագրութիւնները անոր յանձնած է։ Կիւլիզարին պատմութիւնը իր աղջկան ջանքերով առաջին անգամ 1946ին Փարիզի մէջ, հայերէնով հրատարակուած է։ Իսկ 2015ին Արաս հրատարակչութեան (Պոլիս) կողմէ հրատարակուած է գիրքին թրքերէն թարգմանութիւնը, որուն կցուած է նաեւ իր թոռներուն՝ Անահիտ Տէր Մինասեանի եւ Գեղամ Գեւոնեանի յօդուածները։

Կիւլիզարը թաղուած է Պոլիս - Շիշլիի Հայ գերեզմանատան մէջ, ամուսնոյն՝ Գեղամ Տէր Կարապետեանի կողքին։

## Աղբիւրներ

* Հայ Կինը Մշակութային եւ Հասարակական Կեանքի Մէջ, Հրակատարակութիւն Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի, Պոլիս, 2023

## Արտաքին յղումներ

* Մուշ – Երգ՝ Արմենուհի Գեւոնեան
* https://www.arasyayincilik.com/urun/gulizarin-kara-dugunu/?v=ebe021079e5a
* https://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/11123/giwlizari-iprev-timatrutyean-nyershnchum
Անդրանիկ Քոչար

**Անդրանիկ Քոչար** (), հայ լուսանկարիչ։ Վահան Քոչարի հայրը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Աղեքսանտիրա, Եգիպտոս։ Ընտանիքը Արեւմտեան Հայաստանէն Եգիպտոս գաղթած են։ Սորված է Գահիրէի Պէրպէրեան վարժարանը՝ Շահան Պէրպէրեանի տնօրինութեան օրոք։

Ինքնուրոյն սորված է լուսանկարչութիւն եւ Աղեքսանտրիոյ միակ շարժանկարի արուեստանոցին մէջ աշխատած է իբրեւ օգնական։

1945 թուականին Ալեքսանտրիոյ մէջ բացած է իր լուսանկարչատունը, որ գործած է մինչեւ անոր հայրենիք մեկնիլը։ 

1947 թուականին հայրենադարձած է Հայաստան (նաւով)։ Նաւուն մէջ հանդիպած է Եգիպտոսէն Հայաստան մեկնող Յասմիկ Զաքարեանին։

1948 թուականին Երեւանի մէջ բացուած է Քոչարի առաջին անհատական ցուցահանդէսը։

Քոչար եղած է Հայաստանի պետական պատկերասրահի, 1960-1970 թուականներուն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ արուեստի հիմնարկի լուսանկարիչը։

1962 թուականին հիմնադրած է «Երեւան» ֆոթոակումբը եւ տասը տարի անընդմէջ ղեկավարած է անիկա։

Քոչար լուսանկարած է բազմաթիւ դիմանկարներ, ինչպէս նաեւ բնանկարներ, ճարտարապետական յուշարձաններ, կենդանիներ, երեխաներու նկարներ, նաթիւրմորթներ, համադրութիւններ։

«Հայֆիլմ» կինոստուդիային մէջ աշխատած է որպէս օպերատոր, այնուհետեւ՝ լուսանկարչական բաժնի վարիչ։ Նկարահանած է մէկ մասնոց երաժշտական ֆիլմ` «Գայանէ Չեբոտարեան», որն արժանացած է տարուայ լաւագոյն երաժշտական կարճամեթրաժ ֆիլմ մրցանակին։ Կինոստուդիային մէջ աշխատելու տարիներուն Քոչարը ստեղծած է այդ ժամանակաշրջանի հայկական կինոաշխարհի մարդկանց ու անոնց աշխատանքային պայմաններու մասին լուսանկարներու շարք, որն անուանուած է «Կեանքը նկարահանման պահին» եւ 2008 թուականին լոյս տեսած «Կեցցէ կինոն» խորագրի ներքեւ։

Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի (1948, 1957, 1959, 1961, 1964, 1972, 1974, 1977, 1979, 1996, 2013), Ռիկայի (1960), Լենինկրատի (1961), Մոսկուայի (1965), Լիթուանիայի (1980), Պուլկարիոյ (1987), Ուքրանիոյ (1988), Ֆրանսայի (1995), Սալոնիկի (1996, միջազգային ցուցահանդէս, հայր եւ որդի), Լոնտոնի (1999, «Ձեր կեանքի ժամանակը», հայր եւ որդի) մէջ։

## Մրցանակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

* “World Press Photo”-ից մրցանակ «Իմ Սարեանը» դիմանկարի համար, Հոլանտա, 1963
* “World Press Photo”-ից մրցանակ «Ռոքուել Քենթի» դիմանկարի համար, Հոլանտա, 1965
* “World Press Photo”-ից մրցանակ «Կեանքը կողքով անցաւ» դիմանկարի համար, Հոլանտա, 1966
* “World Press Photo”-ից մրցանակ «Ռոմէօ» դիմանկարի համար, Հոլանտա, 1968
* “World Press Photo”-ից մրցանակ «Արմին Վեգներ. Եղեռնի յուշարձանի մօտ» լուսանկարի համար, Հոլանտա, 1969
* “World Press Photo”-ից մրցանակ «Ռուբէն Մամուլեան. Հոլիվուտ-Երեւան» դիմանկարի համար, Հոլանտա, 1971
* “Venus” միջազգային ֆոտոմրցոյթէն մրցանակ «Խնձորներ» լուսանկարի համար, Լեհաստան, 1971

մինի|158x158փքս|Վահան եւ Անդրանիկ Քոչարներ

## Ընտանիք

* Հայր՝ Մելիք
* Մայր՝ Էօժենի
* Կին՝ Յասմիկ Զաքարեան
* Որդի՝ Վահան Քոչար
* Դուստր՝ Զուարթ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Եգիպտահայեր