open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Յարութիւն Թոփիկեան

**Յարութիւն Ժիրայր Թոփիկեան** (), հայ խմբավար, «Սեբաստացիներ» եւ ԵՊԿԵ գեղարուեստական ղեկավար։ ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2013)։ 

## Կենսագրութիւն
Յարութիւն Թոփիկեանը ծնած է 1951 թուականին հայրենադարձ ուսուցիչներու ընտանիքին մէջ։ 1967-1969 թուականներուն ուսանած է Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանի խմբավարական բաժին՝ Վ. Քեթենճեանի դասարանը։ 1969-1974 թուականներուն ուսանած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցիի խմբավարական բաժնի՝ Լ. Չունկուրեանի դասարանը։ 1974 թուականին աշխատեր է Սարաճեւի անուան երաժշտական դպրոցին մէջ։

1979-1984 թուականներուն եղեր է Հայաստանի ռատիոյի եւ պատկերասփիւռի «Հայ երգի սենեկային երգչախումբի» հիմնադիր ղեկավար։ 1983-1991 թուականներին ղեկավարեր է Երեւանի պետական համալսարանի «Կոմիտաս» երգչախումբը, որ 1987 թուականին Լիթվայի Քաունաս քաղաքին մէջ միութենական 19 համալսարանական երգչախումբերու հեղինակաւոր մրցոյթի մէջ գրաւեր է առաջին տեղը։ 1989-1991 թուականներուն եղեր է «Bridges of Song» փառատօնի կազմակերպիչ, անդամ։ Ղեկավարեր է աշխարհի միացեալ երգչախումբ թիւով 20 000 երգիչներ (Թալլին, 1991)։ 1991-1994 թուականներուն Պէյրութի մէջ վերակազմեր է Բարսեղ Կանաչեանի հիմնած «Գուսան» երգչախումբը։

1996 թուականին ստեղծեր եւ ղեկավարած է Երեւանի պետական սենեկային երգչախումբը (2005 թուականէն՝ պետական, կատարուեր եւ ձայնագրուեր են 147 խմբերգներ)։

## Մրցանակներ
* Հայաստանի Լենինեան կոմերիտմիութեան պետական մրցանակ (4 ձայնասկաւառակ Մելոտիա ֆիրմա եւ1 ձայնասկաւառակ ԱՄՆ-ի մէջ), 1982
* Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2013)

## Տե՛ս նաեւ
*Երեւանի պետական սենեկային երգչախումբ

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Մեր Կորուստները. «Քորոնա»-Ի Համավարակին Պատճառով Մահացած Է Արուեստի Վաստակաւոր Գործիչ Յարութիւն Թոփիկեան
* ՈՉ ԵՒՍ Է ԽՄԲԱՎԱՐ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ԹՈՓԻԿԵԱՆ
*Լուրեր Հայ աշխարհէն
*Համասեանի խենթ ելոյթը՝ Զուարթնոցի մէջ 
*ԿՈՄԻՏԱՍԻ ԱՆՈՒԱՆ ՓԱՌԱՏՕՆԸ ԱՒԱՐՏԵՑԱՒ
*Երեւանի Մէջ Կը Տօնակատարուի «Համազգային»ի 80ամեակը

## Արտաքին յղումներ
*Յարութիւն Թոփիկեան, մոնոլոկ ինքնախօսութիւն
*Յարութիւն Թոփիկեան. խոստովանութիւն
*Հարցազրոյց Յարութիւն Թոփիկեանի հետ, 2012

Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Ստորոգութիւն:1951 ծնածներ
Ստորոգութիւն:23 Յուլիսի 23 ծնածներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:2019-2020 Պսակաւոր ժահրի «Քորոնա»-ի համավարակէն պատճառով մահացածներ
Շահումեան (Արցախ)

մինի|աջից|Շահումեան
**Շահումեան**, քաղաք Արցախի Հանրապետութեան մէջ։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ութ շրջաններէն մէկը, որ կ'ընդգրկէ երկիրին հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան մասը։ Անիկա կը համապատասխանէ պատմական Արցախի Կիւլիստանի եւ Քարվաճառի տարածքին:

## Տարածութիւն
Շահումեան արեւելքէն սահմանակից է Մարտակերտին, հարաւէն՝ Քաշաթաղի շրջանին, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ ՀՀ Գեղարքունիքին եւ հարաւ-արեւմուտքէն Սիւնիքին, Վայոց Ձորին, Հիւսիսային մասին մէջ Շահումեանի շրջանը սահմանակից է Ազրպէյճանին ինչպէս նաեւ բռնակացուած հայկական հողատարածքներուն մէջ ձեւաւորուած Խանլարի շրջաններուն։

Շահումանի շրջանին տարածութիւնը 1837,5 քառ. քմ է: 2009-ի տուեալներով ունէր 2821 բնակիչ: Շրջանը կը կազմէ ԼՂՀ տարածութեան 16,1%-ը, իսկ բնակչութիւնը` 2%-ը:

Շահումեան շրջանին Դադիվանք գիւղին մէջ, Դադիվան լերան լանջին, Թարթառ գետի ձախ ափին կը գտնուի Դադիվանքը։
մինի|ձախից|Դադիվանք

## Բռնագրաւուած եւ ազատագրուած տարածքներ
Շահումեանի շրջանին մէկ մասը այսօր բռնագրաւուած է Ազերիներէն: Յունիս 1992-ին, ազրպէյճանական բանակին կողմէ շրջանին բռնագրաւման պահուն, հոն կային 18 բնակավայրեր եւ շուրջ 25.000 բնակիչ։ Այս շրջանին մէջ կը գտնուին Լեռնային Ղարաբաղի ամենահին քրիստոնէական յուշարձաններէն՝ Գլխավանքը եւ Օրեկավանքը։ Բռնագրաւուած հատուածին մէջ կը գտնուի նաեւ հերոսական Գետաշէնը:

Շրջանին ազատագրուած տարածքին մէջ (Քարվաճառ, զոր ազերիները Քելբաջար կը կոչէին) կան 15 գիւղական բնակավայրեր, որոնց մեծ մասին բնակիչները տեղափոխուած են Ազրպէյճանի կողմէն բռնագրաւուած, պատմական Կիւլիստանի տարածաշրջանէն, որ խորհրդային տարիներուն կը կոչուէր Շահումեանի շրջան: Ահա թէ ինչու ազատագրուած այս մասն ալ Շահումեանի շրջան կ'անուանուի:

## Վայկունիք
Այսօրուան Շահումեանի շրջանը (ասիկա պատմական Հայաստանի այն տարածութիւնն է, զոր պատմահայր Խորենացին կ'անուանէ Վայկունիք, իսկ ԺԲ.- ԺԳ. դարերուն անիկա կոչուած է Վերին Խաչէն, իսկ աւելի ուշ՝ Քոլան), երբ Արցախ Ռուսաստանի կազմին մէջ էր, անիկա ներառուած է Ճիւանշիր գաւառին մէջ եւ այդպէս ալ կոչուած է մինչեւ խորհրդային կարգերու հաստատումը: Այդպիսով բոլոր փաստերը կը հաստատեն, որ այս տարածքը միշտ ալ եղած է հայկական Արցախի անբաժանելի մէկ մասը:
## Հանրապետութեան հռչակում
1988-ի սկիզբներէն Շահումեանի շրջանին հայութիւնը հերոսաբար կը պայքարի Ազրպէյճանի 70-ամեայ գաղութային լուծին դէմ, կը վերամիանայ ԼՂԻՄ-ին, որուն հետ միասին կը հռչակէ Հանրապետութիւնը: Այդ հերոսական պայքարը կը շարունակուի մինչեւ 13 Յունիս 1992, մինչեւ այն պահը, երբ ազրպէյճանական կանոնաւոր զօրքը ռուս եւ այլազգ վարձկան զինուորներու եւ սպաներու օգնութեամբ, մեծաթիւ հրասայլերով եւ զրահամեքենաներով կը ներխուժեն Շահումեանի շրջան: Անհաւասար ուժերու առկայութեան եւ սպասուող անհրաժեշտ օգնութեան ուշացման պատճառով, ինչպէս նաեւ համատարած ցեղասպանութենէն խուսափելու նպատակով, այս հերոսական շրջանին բնակչութիւնը ստիպուած, եւ մեծ դժուարութիւններով կը հեռանայ հայրենի սահմաններէն: Շահումեանի շրջանին  հայերը ժամանակաւորապէս բնակութիւն կը հաստատեն Հայաստանի Հանրապետութեան տարբեր շրջաններուն մէջ, իսկ փոքր մասը կը բնակի ներկայի Շահումեանի շրջանին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Վարանդա

**Վարանդա** (նախկին` Ղարադաղլու), գիւղական համայնք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Մարտունիի շրջանին մէջ: Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ։ Մարտունի կեդրոնէն  12,5 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 30 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը հարթավայրային է, ունի 623,78 հա տարածութիւն, որմէ 410,26 հա գիւղատնտեսական նշանակութիւն, 123,54 հա անտառային հողեր։ Վարանդա համայնքին սահմանային գօտիէն կը հոսի Խանաշէն գետին վտակը։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, բժշկական կեդրոն, կը գործէ Հաղորտիի միջնակարգ դպրոցին Վարանդայի մասնաճիւղը, որ ունի 13 աշակերտ։

## Բնակչութիւն
Վարանդա համայնքը ունի 110 բնակիչ: Բնակչութիւնը հիմնականին մէջ կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երեւան, Ճարտարագէտ, 2015:

## Տե՛ս նաեւ
*Աջակցենք ազատագրուած Վարանդա գիւղի դպրոցին
Արկաթիակերտ

մինի|200px|Հայկական աշխարհակալ տէրութիւն

**Արկաթիակերտ** կամ **Կարկաթիոկերտ**, Ծոփքի թագաւորութիւն մայրաքաղաքը։ Աշխարհագրական դիրքը վերջնականապէս  ճշդուած չէ։ Ոմանք այն կը նոյնացնեն հետագայի Անգղ բերդի հետ (Չորրորդ Հայքի Անգեղտուն գաւառի գլխաւոր բերդը), ոմանք Զինթա ամրոցի, ոմանք՝ Խարբերդի, ոմանք՝ Ամիտ–Տիարպեքիրի, իսկ ոմանք ալ Տիգրանակերտ–Մարտիրոսապոլսոյ հետ։ Ասոնցմէ ամենահաւանականն այն վարկածն է, ըստ որու Կարկաթիոկերտը կը գտնուէր Անգեղտուն գաւառի Անգղ բերդի տեղը կամ անոր շրջակայքը։ Իսկ վերջինիս աւերակներն ինկած են Արեւմտեան Տիգրիս գետի վերին հոսանքէն ոչ հեռու, Ծովք լիճէն մօտ 4 քմ հեռաւորութեամբ, ստորին Արածանիի ձախ կողմը։

## Անուան ստուգաբանութիւնը
Հին Հայաստանի այս քաղաքը Սթրապոնի մօտ կոչուած է Կարթասիոկերտ, այլ հեղինակներ կը յիշատակեն նաեւ Արկաթիոկերտ անունով։ Կոչուեր է նաեւ Եփիփանիա կամ Եպիփանիա։

## Պատմութիւն
Կարկաթիոկերտի հիմնադրման մասին գրաւոր յիշատակութիւններ չկան։ Սակայն անուղղակի աղբիւրներէն յայտնի դարձեր է, որ այն գոյութիւն  ունեցեր է հնագոյն ժամանակներէն՝ Ք.ա. VIII—VII դարերէն, եւ մեծ վերելք  ապրեր է հելլենիզմի դարաշրջանին, յատկապէս՝ Ք.ա. II—I դդ,: Ծոփաց թագաւորութեան ամենահին մայրաքաղաքն էր եւ կը գտնուէր հարաւային առեւտրական մեծ ճանապարհի վրայ, որ բանուկ էր դեռ Ք.ա. VII—VI դարերէն։ Հայաստանի հելլենիստական բազմամարդ ու ծաղկած քաղաքներէն էր։ Ք.ա. III դարուն վերջերը եւ II դարու սկիզբները դարձեր էր ներքին, արտաքին ու տարանցիկ առեւտուրի եւ արհեստագործութեան խոշոր կեդրոն։ Հայ–ասորական պատերազմի ժամանակ, Ք.ա. 165 թ. սելեւկեան Անտիոքոս 4–րդը, որ կը կրէր Եպիփանես մականունը, գրաւեր է Կարկաթիոկերտը եւ վերանուաներ իր մականունով՝ Եպիփանիա։

Կարկաթիոկերտի մասին, իբր Ծոփաց թագաւորութեան արքայանիստ քաղաքի, առաջին վկայութիւնը կը պատկանի Սթրապոնին։ Հայ պատմագիրները այս քաղաքի վերաբերեալ յիշատակութիւններ ամենեւին չունին եւ դժուար է ուրուագծել անոր հետագայ շրջանի պատմութիւնը։ Սակայն, նկատի ունենալով Հայաստանի հելլենիստական միւս քաղաքներու՝ Արմաւիրի, Արտաշատի, Երուանդաշատի, Զարիշատի, Զարեհաւանի եւ միւսներու պատմութեան ընթացքը, կարելի է չկասկածիլ, որ Կարկաթիոկերտը նոյնպէս անոնց նման IV—V դարերուն կորսնցուցեր էր իր նախկին փառքը՝ առաջնութեան դափնին զիջելով նոր առաջացած ֆէոտալական կամ աւատական, ճորտատիրական քաղաքներուն։ Հնարաւոր է նաեւ, որ Կարկաթիոկերտը ատոնցմէ քանի մը հարիւր տարի առաջ կորսնցուցեր էր իր նշանակութիւնը, վերածուելով ֆէոտալական դղեակի։

## Աղբիւրներ
* Թ.Խ. Յակոբեան (1987)։ Պատմական Հայաստանի քաղաքները։ Երեւան։ «Հայաստան», էջ 160-161
Ստորոգութիւն:Ծոփքի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Բիւզանդիայի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ
Տերսիմի գաւառ

**Տերսիմ (Քարաժայռ)**, գաւառ, ձորապետութիւն Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Խարբերդի վիլայեթի մէջ։ Կեդրոնը Խոզաթ գիւղաքաղաքն էր։ Միւս նշանաւոր քաղաքներն էին Մեծկերտը եւ Չարսանճաքը։

## Աշխարհագրութիւն
Ունի լեռնային տարածք։ Գաւառի արեւմուտքի եզրին է Եփրատը, իսկ արեւելքէն` Փերի գետերով, հիւսիսէն` Բիւրակն-Մնձուրեան լեռներով, իսկ հարաւ-արեւմտեան մասով սահմանակից է Խարբերդի գաւառին:

Գաւառի տարածքով կը բարձրանան լեռներ, որոնք այն վերածեր են բարդ լեռնաշխարհի մը։

Տարածքի մեծագոյն մասը անտառածածկ է։ Տերիսմը հարուստ է գետերով եւ սառնորակ աղբիւրներով։

## Կլիմայ
Ունի բազմազան կլիմայ։

## Պատմութիւն
Տերսիմ գաւառի մասին յիշատակութիւններ կան Բարձր Հայքին մէջ: Այն նոյնացուցեր են Տերսիմին հետ։

Մինչեւ XIX դարու 70-ական թուականները Տերսիմը եղեր է նահանգ, ուր գոյութիւն ունէր քրտական ձորապետութիւն` հիւքմենութիւն։

1878 թուականին Սուլթանի հրամանով Տերսիմը որպէս գաւառ միացուած է Խարբերդի վիլայեթին:

Տերսիմը սկիզբը եղեր է հայաբնակ, այնուհետեւ այստեղ բնակութիւն հաստատեցին մեծ թիւով հայեր։ Գիւղերէն շատերը պահպանեցին իրենց հայկական անուանումերը` Ագրակ, Աղաջուր, Արտապետ, Գնելի, Դաշտակ, Թթենիկ, Լորենիկ, Կամիրքար, Սրբիյան (Սուրբ Օհան), Վարիգեղ, Պսկավանք, Պառվագրակ, Պառաւ։

## Բնակչութիւն
Մինչեւ 1915 թուականի Մեծ եղեռնը Տերսիմն ունէր 200 000 բնակչութիւն, որուն 45 %-ը հայեր էին, իսկ մնացածը քիւրտեր։ Քիւրտերը համերաշխ ապրեր են հայերու հետ եւ Եղեռնի տարիներուն 1000-աւոր հայերու կեանք փրկեր են անոնց ռուսական զօրքերուն յանձնելով։

Տեղի հայութիւնը սասունցիներու նման քաջ եղեր է եւ XVII դարից սկսած յաճախակի պատերազմ վարեր է Թուրքիայի դէմ։

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղուէր անասնապահութեամբ եւ երկրագործութեամբ։

## Օգտակար հանածոներ
Գաւառակն ունէր նաֆթի զգալի պաշարներ, կերակուրի աղ, հանքային ջուրեր, բնական շինանիւթեր։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Տերսիմն ունէր տասնեակ հայկական յուշարձաններ` վանական համալիրներ, եկեղեցիներ, բերդերի ու քաղաքներու աւերակներ։

## Վարչական բաժանում
1878 թուականին Տերսիմն ունէր հետեւեալ գաւառակները.
* Խոզաթ
* Խուզիչան
* Կըզըլքիլիսեէ
* Մեծկերտ
* Չարսանճաք
* Չմշկածագ
* Փախ
* Օվաճիկ

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն 

## Տե՛ս նաեւ
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներ
Պարէնի Համաշխարհային Ծրագիր

**Պարէնի համաշխարհային ծրագիր** (ՊՀԾ, անգլերէն՝ Food and Agricultural Organization․ FAO), աշխարհի ամենամեծ մարդասիրական կազմակերպութիւնը։ 

ՄԱԿ-ի պարէնի համաշխարհային ծրագիրը հիմնադրուած է 1961-ին, իբրեւ տեսլական ունենալով, բոլոր ժամանակներու իւրաքանչիւր այր մարդու, կնոջ եւ երեխայի համար, հասանելի դարձնել անհրաժեշտ սննդամթերք, գործունեայ եւ առողջ կեանք մը ապրելու համար: 

Ան տարեկան կը սպասարկէ 86.7 միլիոն մարդու, աշխարհի 83 երկիրներու մէջ: ՊՀԾ-ն ջանք չի խնայեր աշխարհի երեսէն սովը վերացնելու համար:

## Ծրագիրը
Անոր ծրագրերը հիմնականին մէջ կ'անդրադառնայ  սովի հիմնարար պատճառներուն, համայնքներու կայունութեան եւ պարէնային օգնութեան ծրագիրներով:

## Մրցանակներ
9 Հոկտեմբեր 2020-ին Նոպէլեան մրցանակին Խաղաղութեան Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր։  

Այս առթիւ ՊՀԾ-ն  հրապարակած է հետեւեալ գրութիւնը․

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջազգային կազմակերպութիւններ
Ստորոգութիւն:Ընկերութիւններ այբբենական կարգով
Ցվեթանա Փասքալեւա

**Ցվեթանա Փասքալեւա** (), պոիլկարացի լրագրող եւ բեմադրիչ, արցախեան ազատամարտին ընթացքին ռազմի դաշտին վրայ բազմաթիւ նկարահանումներու հեղինակ, Հայաստանի եւ Պուլկարիոյ լրագրողներու միութեան անդամ։ Արցախի Հանրապետութեան պաշտպանութեան բանակի գնդապետ (1995)

## Կեանք եւ գործունէութիւն
1984 թուականին աւարտած է Մոսկուայի թատերական արուեստի պետական հիմնարկը։

Փասքալեւա 1991-էն մինչեւ 1994 աշխատած է Ղարաբաղի մէջ իբրեւ թղթակից՝ ծանօթացնելով ղարաբաղեան հերոսական պայքարը միջազգային հանրութեան: Ան առաջին օտար թղթակիցը եղած է, որ ներկայացուցած է հայերուն տեղահանութիւնը եւ ազերիներուն ներքին ապահովութեան ուժերու՝ «Օմոն»ի վայրագութիւնները՝ հայ բնակչութեան հանդէպ, Շահումեանի ու Ղարաբաղի բոլոր տարածքներուն մէջ:

Ղարաբաղեան պատերազմի շրջանին ան եղած է թղթակիցը՝ «CNN»ի, «NBC»ի, «FRENCH ANTENE-2»ի, «REUTERS»ի, ինչպէս նաեւ պուլկարական, ռուսական եւ գերմանական լրատուական ընկերութիւններու:

1993-էն 1994, ան իր ֆիլմերը ցուցադրեց ամերիկեան Քոնկրեսին, Գանատայի խորհրդարանին, ՄԱԿ-ի եւ շարք մը այլ միջազգային հաստատութիւններու, ու իր ճառերով պաշտպանած է Արցախի ազատագրական պայքարը: Իր այդ աշխատանքին համար, ան երեք առիթներով մահուան դատապարտուած է Ազրպէյճանի կառավարութեան կողմէ:

## Ժապաւէններ
Իր ֆիլմերուն համար, ան շարք մը մրցանակներ շահած է ֆիլմի միջազգային փառատօներու ընթացքին: Հակառակ անոր, որ Փասքալեւա, փոխան զէնքի՝ իր նկարահանման գործիքով մասնակցած է Ղարաբաղի պատերազմին։
Զինադադարէն ետք, 1995-ին, Փասքալեւա հաստատուած է Հայաստան ու իր կեանքը նուիրած է Արցախի անկախացման աշխատանքներուն՝ գլխաւորելով «Ճառագայթ» հեռուստատեսութեան շաբաթական ծրագիրը ու շօշափելով Հայաստանի ընկերային հարցերը:
Փասքալեւա, իր հեղինակութեամբ եւ նկարահանումներով, Ղարաբաղի հայրենական կռիւներուն ընթացքին պատրաստած է երկու ֆիլմեր՝

# «My Dears, Living And Dead»ը (1993, 20 վայրկեան),
# եւ «Soldiers Of The Land»ը (1994, 28 վայրկեան)։

Զոյգ ֆիլմերն ալ կը ներկայացնեն զգայացունց տեսարաններ պատերազմական շրջանէն։

## Մրցանակներ, պարգեւներ եւ արժանացած տիտղոսներ

* 1995-ին ան ստացած է Ղարաբաղի պաշտպանութեան բանակի «սպայ»ի տիտղոսը, 
* 1996-ին իրեն շնորհուած է «Քաջութեան շքանշան»ը հայրենի իշխանութեան կողմէ,
* 2009-ին, ՀԲԸՄի կողմէ պարգեւատրուած է «Մովսէս Խորենացի»ի շքանշանով,
* 2015-ին, Հայաստանի նախագահին կողմէ արժանացած է «Երախտագիտութեան» մետալին։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստրաբոն

**Ստրաբոն** (), յոյն պատմիչ եւ աշխարհագրագէտ։ Հեղինակն է «Պատմութիւն» (չէ պահպանուած) եւ «Աշխարհագրութիւն» երկերուն։

Ստրաբոն ծնած է ազնուական ընտանիքի մը մէջ, Ք. ա. շուրջ 63-ին, Պոնտոսի Ամասիա քաղաքը։ Ուսանած է Նյուսայի եւ Հռոմի ճարտասանական դպրոցներուն մէջ։ Ստացած է փիլիսոփայական կրթութիւն։ Ստրաբոն ճամբորդած է Յունաստան, Փոքր Ասիա, Հայաստան, Իտալիա եւ Եգիպտոս։ Գրած է «Պատմական յիշատակարաններ»ը, որ բաղկացած է 43 գիրքերէ։ Ք.ա. 145 - Ք.ա.127 թուականներու իրադարձութիւններուն մասին պատմող այդ երկէն պատառիկներ հասած են մեզի։ Ք.ա. 7 թուականէն սկսած է գրել իր հռչակաւոր «Աշխարհագրութիւնը», որ շարունակութիւնն է «Պատմական յիշատակարաններ»ուն։ «Աշխարհագրութիւն» երկին մէջ Ստրաբոն շարադրած է ե՛ւ իր տեսածն ու ուսումնասիրածը, ե՛ւ օգտուած է բազմաթիւ հին հեղինակներու գործերէն։ «Աշխարհագրութիւն» երկը բաղկացած է 17 գիրքերէ։ Ան գրած է Եւրոպայի, Ասիոյ եւ Ափրիկէի երկիրներուն ֆիզիքական ու պատմական աշխարհագրութիւնը, հարուստ տեղեկութիւններ հաղորդած է այդ երկիրներուն քաղաքական պատմութեան եւ հասարակական յարաբերութիւններուն մասին։ Հեղինակին մտայղացումով՝ «Աշխարհագրութիւնը» պէտք է գործնական ձեռնարկ ըլլար Հռոմի պետական գործիչներուն համար։ Ստրաբոնի «Աշխարհագրութիւնը» անգնահատելի սկզբնաղբիւր մըն է նաեւ Հայաստանի բնութեան, պատմութեան, աշխարհագրութեան, տնտեսութեան եւ մշակոյթին մասին, անոր հաղորդած կարգ մը տեղեկութիւնները եզակի բնոյթ ունին, առանց որոնց կարելի չէ բաւարար չափով կողմնորոշուիլ Ք.ա. 2-1 դարերուն Հայոց պատմութեան բազմաթիւ հարցեր ուսումնասիրելու ատեն։ Ստրաբոնի «Աշխարհագրութիւն» երկը իր ժամանակին իւրայատուկ պատմաաշխարհագրական հանրագիտարան մըն է։

## Ստրաբոն հայերուն մասին

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ստրաբոնի մասին յօդուածը «Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարանին մէջ» 

Ստորոգութիւն:Յոյն աշխարհագիրներ
Ստորոգութիւն:Հին Հռոմի աշխարհագրագէտներ
Ստորոգութիւն:Յոյն պատմիչներ
Ստորոգութիւն:Յոյն փիլիսոփաներ
Փլինիոս Մեծ

**Փլինիոս Մեծ**, բուն անունով՝ **Կայոս Փլինիոս Սեքունտոս**, Հին հռոմէացի գրող-գիտնական, Փլինիոս Կրտսերի հօրեղբայրը եւ հոգեհայրը։

Ծառայած է Հռոմի հռենոսեան հեծելազօրքին մէջ (45-57), Ներոն կայսերի օրով (57-68) հեռացած է հասարակական քաղաքական կեանքէն։ Վեսպասիանոս կայսրի օրով (69-79) Փլինիոս աւագ դատախազ էր Սպանիոյ, Ափրիկէի, ապա՝ կայսերական (Վեսպասիանոսի, այնուհետեւ Տիտոսի) խորհրդատու։  Շնչահեղձ եղած է Վեզուվիο հրաբխային ժայթքման ընթացքին։

Գրած է բազմաթիւ գործեր, որոնցմէ մեզի հասած են 37 գիրքերէ բաղկացած «Բնական պատմութիւն» հանրագիտարանային բնոյթի երկը։ Անիկա կարեւոր աղբիւր է բնագիտութեան մասին հին պատկերացումներու ուսումնասիրութեան համար։ «Բնական պատմութիւնը» ոչ ծաւալուն, սակայն խիստ կարեւոր տեղեկութիւններ կը պարունակէ Հայաստանի պատմական աշխարհագրութեան մասին։

## Ծանօթագրութիւններ
Այհան Ըշըք

**Այհան Ըշըք** (**Ըշըեան**, ), դերասան։

## կեանք եւ գործունէութիւն
Ըշըեան ծնած է Իզմիրի մէջ. փոքր տարիքէն ան իր հայրը կորսնցուցած է։ Ընտանիքը փոխադրուած է Պոլիս, ուր ան մաս կազմած է «Եշիլչամի» արուեստագէտներու խումբին, շրջան մը դառնալով երկրին ամենանանշանաւոր եւ սիրուած երիտասարդ դերասանը։ 

Ըշըք մօտ էր Նուպար Թէրզեանին։ Ըշըք «հօրեղբայր» կ՛ըսէր Նուպարին, իսկ Նուպարը «զաւակս» կ՛ըսէր Այհանին բայց իր ընտանիքը չուզեց որ հայ կարծուի այս երկխօսութիւնէն։

16 Յունիս 1979-ին, Ըշըք յանկարծամահ եղած է։

## Ծանօթագրութիւններ
Պահաէտտին Շաքիր

**Պահաէտտին Շաքիր** ( ), թուրք քաղաքական գործիչ, հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակեչպիչներէն, «Միութիւն եւ Յառաջադիմութիւն» կուսակցութեան 2-րդ քարտուղար։

եղած է օսմանեան պետութեան դատական բժշկութեան եւ բժշկական բարոյագիտութեան փրոֆեսէօր: 

Վարած է Պոլսոյ բժշկական դպրոցին բարոյագիտութեան  բաժանմունքին  բժշկապետութիւնը: Եղած է  ուսուցիչ կայսերական բժշկական վարժարանին մէջ, «Իթթիհատ»ի կեդրոնական վարչութեան ղեկավարներէն մէկը, անդամ՝ հայկական տեղահանութեան եւ ջարդերու մասնաւոր յանձնախումբին, եւ ընդհանուր հրամանատարը ու պատասխանատուն բոլոր սպանութիւններուն Հայկական Ցեղասպանութեան ընթացքին: Ան բծաւոր տենդի (typhus) շիճուկի առաջին օրինակները փորձարկած է հայերու վրայ:

17 Ապրիլ 1922-ին Պերլինի մէջ, Արշաւիր Շիրակեան եւ Արամ Երկանեան կը տապալեն Պահաէտտին Շաքիրն ու Ճեմալ Ազմին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* 17 Ապրիլ 1922. Պեհաէտտին Շաքիրի Ու Ճեմալ Ազմիի Ահաբեկումը. «Այսպէ՛ս Սպաննեցինք» Հայոց Ցեղասպանութեան Պատասխանատուները։
* 21 Յուլիս 1922. Ճեմալ փաշայի ահաբեկումը։
Ճo Պայտըն

**Ճոզըֆ Ռոպինէթ Պայտըն** (անգլ.՝ **Joseph Robinette Biden Jr.**, ; ծնած 20 Նոյեմբեր, 1942) Ամերիկացի քաղաքական գործիչ մըն է, որ ծառայած է իբր Ամերիկայի Միացեալ Նահանցներու 47րդ Փոխ Նախագահի պաշտօնը Պարաք Օպամայի նախագահութեան օրերուն, 2009 թուականէն 2017 թուական: Մաս կը կազմէ Դեմոկրադական Կուսակցութեան, ներկայացուցած է Տէլըուէր նահանգը ԱՄՆի Ծերակոյտին մէջ 1973 թուականէն 2009 թուական: Ան ընտրուած է Դեմոկրադական կուսակցութեան նախագահական մրցումի ներկայացուցիչ 2020 թուականի ԱՄՆ նախագահական ընտրութիւններուն, մրցելով Տանըլտ Թրամփի դէմ:

Մեծցած է Սքրանթըն, Փէնսիլվէնիա եւ Նիւ Քասըլ Քաունթի, Տէլըուէր, Պայտըն ուսանած է University of Delaware եւ Syracuse University համալսարաններէն ներս, աւարտելով ուսումը1968 թուականին: Ընտրուած է իբր Նիւ Քասըլ Քաունթիի քաղաքապետ 1970 թուականին, եւ դարձած է ԱՄՆի 6րդ ամէնէն երիտասարդ զերակուսականը երբ ընտրուած է ԱՄՆի Ծերակոյտին մէջ Տէլըուէր նահանգը ներկայացնելու համար 1972 թուականին:  Պայտընը ԱՄՆի Ծերակոյտի Արտագին Գործոց Խմբակին մաս կազմած է երկար տարիներ, եւ յետեւաբար դարձած է խմբակին ատենապետը: 1991 թուականի Ծոցի Պատերազմին դէմ արտայատուած է, բայց քաջալերած է ՆԱԹՕ-ի լայնածաւալման գաղափարը Արեւելեան Եւրոպայի մէջ, միջամտելով Եուկոսլավի Պատերազմներուն, 1990ականներուն: Քաջալերած է Իրաքի Պատերազմի համաձայնագիրը 2002 թուականին, բայց դէմ արտայայտուած է 2007 թուականին ԱՄՆ զինուորներու ներկայութեան աճին:
Վիգէն Չալտրանեան

**Վիգէն Չալտրանեան** (), բեմադրիչ , դերասան, բեմագիր, արտադրիչ։

Համազգային թատրոնի գեղարուեստական ղեկավար եւ տնօրէն (2016-2018), Հայկական շարժապատկերի ազգային ակադեմիոյ նախագահ (2017 թուականիէն)։

Առաւել յայտնի է «Ապրիլ», «Ձայն բարբառոյ…», «Տէր ողորմեա», «Լռութեան սիմփոնիա», «Քրմուհին» շարժանկարներով։

## Պարգեւներ

* 1994 թուականին «Ձայն բարբառոյ…» ժապաւէնի համար ան արժանացած է Հիւսթընի համաշխարհային շարժանկարային փառատօնի «Ոսկէ մրցանք»ին։

* 2001 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակման 10-րդ տարեդարձի առթիւ Հայաստանի նախագահին կողմէ պարգեւատրուած է «Մովսէս Խորենացի» մետյալով։

* 2006 թուականին ստացած է Հայաստանի Շարժանկարային արուեստի միութեան «Անահիտ» մրցանակը՝ հայ շարժանկարային արուեստի մէջ մեծ աւանդ ներդնելու համար։
* 2007 թուականին իրեն շնորհուած է Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչի պատուաւոր կոչում:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ
Արայիկ Յարութիւնեան

**Արայիկ Յարութիւնեան** (), հայ պետական-քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետութեան գործող նախագահ, մեծ գործարար, Արցախի նախկին պետական նախարար,« Ազատ Հայրենիք» կուսակցութեան նախագահ, գիտարուեստական գիտութիւններու թեկնածու։

Ամուսնացած է, ունի երեք դուստր:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ստեփանակերտ։

1990-1994 թուականներուն ուսում ստացած է Երեւանի ժողտնտեսութեան հիմնարկին մէջ:

1995-ին աւարտած է Արցախի պետական համալսարանի տնտեսագիտական բաժանմունքը:

1996-1998 թուականներուն ուսումը շարունակած է Արցախի պետական համալսարանի իբրեւ յետ-ընթացաւարտ ուսանող (postgraduate student) «Տնտեսագիտութիւն» մասնագիտութեամբ:

2013-ին պաշտպանած է ատենախօսութիւն եւ դարձած է գիտարուեստական գիտութիւններու թեկնածու:

## Վարած պաշտօններ
1992-ին  անդամագրուած է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնապաշտպանութեան ուժերուն եւ աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած է պատերազմական գործողութիւններուն: 

1995-1997 թուականներուն՝ Լեռնային Ղարաբաղի էքոնոմիքայի եւ ֆինանսներու նախարարի օգնական։

2005-2006 թուականներուն՝ «Ազատ Հայրենիք» կուսակցութեան նամանախագահ։

2005-2007 թուականներուն՝ Ստեփանակերտի թիւ 4 ընտրատարածքի կողմէն ընտրուած է Լեռնային Ղարաբաղի չորրորդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամաւոր, եղած է «Հայրենիք» խմբակցութեան ղեկավար, խորհրդարանի ելեւմտական եւ տնտեսական կառավարման հարցերու մշտական յանձնաժողովի նախագահ:

2006-2007 թուականներուն՝ «Ղարաբաղ Կոլտ» փակ բաժնետիրական ընկերութեան գործադիր տնօրէն։

2007-ի Սեպտեմբեր 14-ին՝  Լեռնային Ղարաբաղի Նախագահի հրամանագիրով նշանակուած է Լեռնային Ղարաբաղի վարչապետ։

2012-ի Սեպտեմբեր 14-ին՝  Լեռնային Ղարաբաղի Նախագահի հրամանագրով նշանակուած է Լեռնային Ղարաբաղի վարչապետ։

2017-ին Սեպտեմբեր 25-էն՝ Արցախի Հանրապետութեան պետական նախարար։

2018-ի Յունիս 6-ին՝ Արայիկ Յարութիւնեան ազատ կացուցուած է Արցախի Հանրապետութեան պետական նախարարի պաշտօնէն՝ իր դիմումին համաձայն, ապա նշանակուած է Բակօ Սահակեանի յատուկ յանձնարարութիւններու գծով խորհրդատու:

2020-ին կայացած նախագահական ընտրութիւններու գլխաւոր թեկնածու:

Արցախի Հանրապետութեան գործող նախագահ:

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է․ 

* «Մարտական Խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, 
* «Գրիգոր Լուսաւորիչ» շքանշանով (Լեռնային Ղարաբաղի նախագահի թիւ 198-Ա հրամանագիր 30.08.2016-ին), 
* «Շուշիի ազատագրման համար» մետալով (Լեռնային Ղարաբաղի նախագահի թիւ 39 հրամանագիր 08.05.2003-ին):

## Ծանօթագրութիւններ
Դաւիթ Իշխանեան

**Դաւիթ Իշխանեան** (), պետական-քաղաքական գործիչ, ազատամարտիկ։ ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչ։ Արցախի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի «Դաշնակցութիւն» խմբակցութեան պատգամաւոր:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մարտունի շրջանի Աշան գիւղը: 1975-1985 թուականներուն յաճախած է Աշանի միջնակարգ դպրոցը։

1992-ին աւարտած է Ստեփանակերտի մանկավարժական հիմնարկի պատմութեան բաժանմունքը՝ «Պատմութիւն եւ իրաիագիտութիւն» մասնագիտութեամբ:

Արցախեան ազատագրական պայքարի եւ կամաւորական շարժման աշխուժ մասնակից եղած է եւ 1989-1991 թուականներուն ուսանողական ջոկատի գործօն անդամ: 

Ամուսնացած է, ունի 3 զաւակ:

## Գործունէութիւն
Ծառայած է Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանութեան բանակին մէջ, եղած է Մարտունիի շրջանի թիւ 28 գումարտակի հրամանատար:

Եղած է Աշանի միջնակարգ դպրոցի տնօրէն, այնուհետեւ՝ Աշան համայնքի ղեկավար:

1989 թուականներուն անդամ է ՀՅԴ-ի: ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչն է: 

1991-1995 թուականներուն՝ Լեռնային Ղարաբաղի առաջին գումարման Գերագոյն խորհրդի պատգամաւոր:

1992-1995 թուականներուն՝ ծառայած է Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանութեան բանակին մէջ, եղած է Մարտունիի շրջանի թիւ 28 գումարտակի հրամանատար:

1995-2000 թուականներուն՝ Աշանի միջնակարգ դպրոցի տնօրէն։

2000-2005 թուականներուն ՝ Աշան համայնքի ղեկավար:

1989-էն՝ ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ։

2007-էն առ այսօր ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչն է:

2015-ի Մայիս 3-ին՝ խորհրդարանական ընտրութիւններու ընթացքին թիւ 8 ընտրատարածքէն մեծամասնական ընտրակարգով ընտրուած է Լեռնային Ղարաբաղի վեցերորդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամաւոր:

2015-ի Մայիսէն մինչեւ 2017-ի Մարտ՝ ԱՀ Ազգային ժողովի «Դաշնակցութիւն» խմբակցութեան ղեկավար։

2015-2020 թուականներուն՝ ԱԺ ելեւմտական եւ տնտեսական կառավարման հարցերու մշտական յանձնաժողովի անդամ։

2020-ի Մարտ 31-իմ՝ խորհրդարանական ընտրութիւններու ընթացքին «Հայ Հեղափոխական Դաշնակցութիւն» կուսակցութեան համամասնական ցուցակով ընտրուած է ԱՀ 7-րդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամաւոր:

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է․

* «Մարտական Խաչ» 1-ին աստիճանի շքանշանով (2012),
* «Մխիթար Գոշ» մետալով (2018):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի պատգամաւորներ
Վահէ Թաշճեան

**Վահէ Թաշճեան**, լիբանանահայ պատմաբան։

Թաշճեան ծնած է Պէյրութ: Իր համալսարանական կրթութիւնը ստացած է Երեւանի պետական համալսարանէն ներս,  իսկ  դոկտորականը  պաշտպանած՝ Փարիզի հասարակական գիտութիւններու բարձրագոյն ուսման դպրոցին մէջ (Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales):

Իր հետազօտութիւնները կ՚ընդգրկեն Կիլիկիոյ, Սուրիոյ եւ Լիբանանի ֆրանսական գրաւումի ժամանակաշրջանը, Օսմանեան կայսրութեան հայերը եւ Միջին Արեւելքի մէջ գաղթականական հարցեր։ 

Թաշճեան հրապարակած է մի քանի պատմական ուսումասիրութիւններ: Գլխաւոր հրատարակութիւններն են՝ 

* La France en Cilicie et en Haute-Mésopotamie: Aux confins de la Turquie, de la Syrie et de l’Irak, Paris, 2004.
*Les Arméniens, 1917-1939: La quête d’un refuge, Beirut, 2006 (համախմբագիր),
* Ottoman Armenians: Life, Culture, Society, Vol 1, Berlin, 2014 (խմբագիր),
* Daily Life in the Abyss: Genocide Diaries, 1915- 1918, Berghahn Books, NY/London, 2017,
* «Օրագիր եղեռնի ու պայքարի. Շողակաթի մահը Սալամիայի մէջ»։

Պերլինի մէջ կը վարէ «Յուշամատեան» հետազօտական ծրագիրը, որուն  նպատակն է  վերականգնել   օսմանեան  կայսրութեան մէջ ապրած  հայերու  յիշողութիւնները, տեղական  պատմութիւնն ու հասարարական միջավայրը: «Յուշամատեան»ը հաստատուած է 2010-ին, Պերլինի մէջ, եւ անոր համացանցային կայքին վրայ կան Օսմանեան կայսրութեան հայութեան մասին՝ հայերէնով, անգլերէնով եւ թրքերէնով հարուստ տեղեկութիւններ, լուսանկարներ եւ քարտէսներ։

## Ծանօթագրութիւններ
Յակոբ Տէր Յակոբեան

**Յակոբ Տէր Յակոբեան** (**Յ․ Իրազեկ**,), պետական գործիչ, Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի աւագ քարտուղար, հասարակական գործիչ, գրող, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1881-ին, Գողթան գաւառի վերին Ազա գիւղը: Կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի եւ ապա Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանին մէջ:

Ճեմարանի ուսումը աւարտելէ ետք նուիրուած է ուսուցչական ասպարէզին, միաժամանակ ստանձնած է ազգային եւ կուսակցական պատասխանատու պարտականութիւններ` Կովկասի եւ Իրանի մէջ:

## Գործունէութիւն
1916-1917 թուականներուն պաշտօնավարած է Սալմաստի մէջ:

Ռուսիոյ Փետրուարեան յեղափոխութենէն ետք 1917-ին, վերադարձած է Կովկաս․ լծուած է՝ կուսակցական, կրթական եւ պետական-հասարակական աշխատանքներու` մասնակցելով Երեւանի, Ալեքսանդրապոլի (Գիւմրի) ու Անդրկովկասի գիւղացիական համագումարներուն եւ Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած հետագայ բոլոր շարժումներուն:

Ընտրուած է Երեւանի ՀՅԴ Կեդրոնական կոմիտէի եւ Հայոց ազգային խորհուրդի անդամ, աշխատած է համագործակցական (կօօպերատիւ) շարժման մէջ` ժողովրդականացնելով եւ տարածելով այդ շարժումը իր գրութիւններով եւ գործնական մասնակցութեամբ:

5 Օգոստոս 1919-էն մինչեւ 2 դեկտեմբեր 1920, ընտրուած է Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան անդրանիկ խորհրդարանի անդամ եւ իբրեւ առաջին քարտուղար:

Հայաստանի բռնագրաւման օրերուն ան մնացած է Երեւան` բախտը կապելով ժողովուրդի ճակատագրին: Շուտով ան կրկին աշխատանքի լծուած է` իբրեւ Փետրուարեան ապստամբութեան առաջնորդներէն մէկը եւ 18 փետրուարին ապստամբ ուժերու հետ իջած է Կոտայքէն Երեւան:

Փրկութեան կոմիտէի կառավարութեան մէջ ստանձնած է պարէնաւորման նախարարի պաշտօնը, սակայն ամբողջ ժամանակ մնացած է Ղամարլուի ճակատը` իբրեւ հսկող ու ղեկավարող եւ թեւ ու թիկունք կռուող ժողովրդային ուժերուն:

Փակուելով Հայաստանի առաջին անկախ հանրապետութեան պատմութեան էջը, ժողովրդային ուժերը` հետապնդուած Կարմիր բանակէն, անցած են Պարսկաստան: Ան Արաքսը անցնողներուն վերջինը եղած է:

Թաւրիզի մէջ մեծ դեր կատարած է` իբրեւ Հայաստանի վերջին կառավարութեան ներկայացուցիչ:

Տէր Յակոբեան կրկին ընտրած է ուսուցչութեան ասպարէզը եւ երկար տարիներ ղեկավարած է տարրական եւ միջնակարգ դպրոցներ` Իրանի քանի մը քաղաքներու մէջ:

1946-էն մինչեւ 1950 ստանձնած է Պաղտատի ազգային դպրոցներու տեսուչի պաշտօնը, ապա ստիպուած եղած է վերադառնալ Թեհրան:

Աշխատակցած է` «Յուսաբեր»-ին, զոյգ «Հայրենիք»-ներուն, «Վէմ»-ին, «Այգ»-ին, «Ալիք»-ին, «Նաւասարդ»-ին եւ «Լոյս»-ին եւ այլ թերթերու ու պարբերականներու` Յ. Իրազեկ գրական անունով:

Յակոբ Տէր Յակոբեան, 19 Յունիս 1953-ին, սրտի կաթուածով յանկարծամահ եղած է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Յովհաննէս Քաջազնունի
* Լեւոն Շանթ
* Սիրական Տիգրանեան 
* Վահան Նաւասարդեան
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Փամպակի լեռնաշղթայ

մինի|աջից
**Փամպակի լեռներ **, *Բամպակ, Պամբակի լեռնաշղթայ, Պամբի լեռնաշղթայ, Պամբուգ, Սպիտակի լեռնաշղթայ, Փամբակ, Փամփակի լեռնաշղթայ*, լեռնաշղթայ Հայաստանի Շիրակի մարզի, Լոռիի մարզի, Արագածոտնի մարզի, Կոտայքի մարզի, Տաւուշի մարզի եւ Գեղարքունիքի մարզին մէջ։ Կ'երկարի Շիրակի սարահարթին հիւսիս արեւելեան եզրէն մինչեւ Սեւանայ թերակղզի՝ 100 քմ-էն աւելի։ Լայնքը մինչեւ 16 քմ է։ Անոնց միջեւ կան բազմաթիւ գիւղեր։
մինի|ձախից|Թեժ Լեռ
Ամենաբարձր գագաթը Թեժ լեռն է՝ 3101 մ բարձրութեամբ , որ կը գտնուի լեռնաշղթային կեդրոնական հատուածին մէջ։ Բարձր գագաթներէն է նաեւ Մայմեխը՝ 3094 մ։ Ունի ծալքաբեկորային ծագում։ Կեդրոնական հատուածէն դեպի հարաւ-արեւելք կը տարածուի Ծաղկունեաց լեռնաշղթան։ Լեռնաշղթային արեւմտեան հատուածին մէջ յարաբերական բարձրութիւնները աւելի փոքր են, միջլեռնային գոգաւորութիւնները աւելի լայն։ Հոս տեղադրուած է Փամպակի լեռնանցքը։ Լանջերը միջին թեքութիւն ունին եւ շատ կտրատուած են։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւն:Կոտայքի մարզի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւն:Շիրակի մարզի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւն:Լոռիի մարզի լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի լեռնաշղթաներ
Սիրական Տիգրանեան

**Սիրական Տիգրանեան** (), հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀՅԴ անդամ։ Եղբայրը՝ երաժշտագէտ Նիկողայոս Տիգրանեանին:

## Կենսագրութիւն եւ գործունէութիւն
Ծնած՝ Ալեքսանդրապոլ (Գիւմրի): Յաճախած է Թիֆլիսի արական գիմնազիան, աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի կայսերական համալսարանի իրաւաբանական բաժանմունքը, մասնակցել ուսանողական շարժմանը: Բացի մայրենիէն եւ ռուսերէնէն՝ կատարելապէս տիրապետած է գերմաներէնին եւ ֆրանսերէնին:

1900-ին աւարտած է ռուսական համալսարանը: Գէորգեան ճեմարանի մէջ դասաւանդած է քաղաքական պատմութիւն, եկեղեցական իրաւունք, հոգեբանութիւն եւ տրամաբանութիւն:

1914-ին, իբրեւ կամաւորական գունդերու կազմակերիչ, ղրկուած է Իգտիր շրջան: 

Իբրեւ Դաշնակցութեան թեկնածու ընտրուած է Պետական Դումայի անդամ: Մասնակցած է Հ.Յ.Դ. Թ. Ընդհանուր Ժողովին, Երեւան: Քաջազնունիի դահլիճին մէջ նշանակուած է Արտաքին գործոց նախարար։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Յովհաննէս Քաջազնունի
* Լեւոն Շանթ
* Յակոբ Տէր Յակոբեան
* Վահան Նաւասարդեան
Ստորոգութիւն:1947 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Աւետարանոց

**Աւետարանոց** (նախապէս՝ *Չանախչի*), գիւղ Արցախի Հանրապետութեան Ասկերանի շրջանին մէջ`կեդրոնէն 38&nbsp;քմ հարաւ։ Եղած է Վարանդա գաւառին կեդրոնը եւ մելիքներու նստավայրը։ Կը գտնուի Քիրս լերան ստորոտը` 1200 մ. բարձրութեան վրայ։ Տարածութիւնը՝ 800 հեկտար։ Բնակչութիւնը՝ 1150 (2003)։ Կը զբաղին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ եւ այգեգործութեամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց (Ի. Աթաեանի անուան), մշակոյթի տուն, հիւանդանոց եւ դարմանատուն։ Աւետարանոցին եւ շրջակայքին մէջ պահպանուած են Ս. Աստուածածին եկեղեցին (ԺԳ. դար), Ս. Նշան Կուսանաց անապատ (ԺԵ. դար), Սրբոց Ղեւոնդեանց վանքերը, Վարանդայի մելիքներու գերեզմանները, Մելիք-Շահնազարեաններու ապարանքները եւ տոհմական դամբարանները, բազմաթիւ խաչքարեր եւ այլն։

Գիւղին յուշարձաններուն մէջ իւրայատուկ տեղ կը գրաւէ Կուսանոց անապատը: Անիկա կը գտնուի  գիւղին հարաւ-արեւմուտքը` բլուրի մը վրայ: Արեւմուտքէն անիկա պաշտպանուած էր պարիսպով, որմէ պահպանուած են կիսաւեր աշտարակները:

Եկեղեցւոյ մուտքին վերի արձանագրութեան համաձայն` անիկա կառուցուած է 1616-ին: Ժամանակին հոս  հոգեւոր-մշակութային կեդրոն մը եղած է, որու մասին կը վկայեն ինչպէս գրաւոր աղբիւրները, այնպէս ալ հին վանքին մնացորդները (Ե-Է. դարեր պազիլիք): Այդ աւերակներուն տեղ հիմնուած է անապատ՝ Գայեանէի վանք անունով՝ 1616-ին եւ կեդրոնական եկեղեցին` 1651-ին:

Միջնադարուն բնակավայրը շրջապատուած է հզօր պարիսպներով:Կարգ մը տեղեր պահպանուած են կառոյցներու մնացորդներ: 

## Պատմութիւն
Ըստ Սարգիս Ջալալեանցի՝ Ե. դարուն Վաչէ Բ. արքան, ինքզինք Քրիստոսի Աւետարանին նուիրելով,  Աւետարանոց կու գայ եւ ճգնաւորի կեանք մը կ'ապրի: Այս դէպքէն ետք գիւղը կը կոչուի Աւետարանոց: 
ԺԹ. դարու վերջը Ե.Լալաեան Աւետարանոցին մասին կը գրէ.
 
## Աւետարանոցը Արցախեան պատերազմին ընթացքին
1990-ին Աւետարանոցին մէջ կազմաւորուած է կամաւորական ջոկատ մը (հրամանատար՝ Յ. Ստեփանեան), որմէ ետք 1991-ի վերջը վաշտ մը ստեղծուած է։ Աւետարանոցի հրամանատարներ եղած են Յ. Ստեփանեանը, Ա. Ղարամեանը, Արցախի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգեւատրուած են Յ. Ստեփանեանը, Ա. Համբարձին Մէջեանը, յետմահու՝ Ա. Հայրապետեանը, Մ. Յովսէփեանը եւ Կ. Գադեանը։ Գիւղէն զոհուած է 12 ազատամարտիկ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան շրջաններ
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան բնակավայրեր
Տող գիւղ

**Տող**, գիւղ Արցախի Հանրապետութեան Հադրութի շրջանին մէջ՝  կեդրոնէն 20 քմ հիւսիս-արեւմուտքˋ Տողասարի արեւելեան լանջին՝ 900 մ բարձրութեան վրայ։ Ունի 1567 հա տարածութիւն: Ըստ 2005-ի մարդահամարին՝ ունէր 10 հազար բնակիչ։ Տող գիւղին մասին  յիշատակութիւններ կան Է. դարէն։ ԺԶ. դարուն եղած է Դիզակի մելիքութեան կեդրոնը, ԺԷ. դարուն՝ բերդաքաղաք ։

## Պատմութիւն
Պատմական աղբիւրներուն մէջ կը նշուին գիւղին մէջ եւ անոր մօտակայքը գտնուող բազմաթիւ խաչքարեր եւ տապանաքարեր, եկեղեցիներ եւ հին ամրոցներ, դղեակներ, քարանձաւներ, արտադրական եւ կենցաղային բնոյթի տարբեր կառոյցներ։

### Տող գիւղը արցախեան ազատագրական պայքարին
Տողի մէջ ինքնապաշտպանական ջոկատներ ստեղծուած են Մարտ 1988-ին, երբ գիւղի ազերիները 1988-ին ընդհարումներ ունեցած են հայերուն հետ: Տողի մէջ կայ ազրպէյճանական Ոստիկանութեան յատուկ ստորաբաժանման գումարտակ մը, որու զինծառայողները 17 Հոկտեմբեր 1991-ին սպաննած են Դանիէլեաններու ընտանիքին բոլոր 5 անդամները։ Նոյն տարուան 30 Հոկտեմբերին Տողի (հրամանատարˋ  Վիգէն Գրիգորեան) եւ այլ կամաւորական ջոկատներ ինքնապաշտպանական ուժերուն հետ (հրամանատար՝ Արկադի Տէր-Թադէոսեան) ազատագրած են գիւղը (տես Տողի ազատագրում)։

Տողէն հրամանատարներ են Վ. Գրիգորեան, Արմէն Գասպարեան, Ս. Աւագեան, Ա. Շաբարեան, Վ. Աւետիսեան, Վ. Սահակեան եւ Ա. Ստեփանեան։ Արցախի Հանրապետութեան «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով պարգեւատրուած են Վիգէն Գրիգորեանը, Արմէն Գասպարեանը, եւ Կ. Միքայէլեանը։ Զոհուած է 25 ազատամարտիկ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջանի շէնքեր եւ կառոյցներ
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան բնակավայրեր
Տումի

**Տումի** (**Դոմը, Դոմի, Դոմմի, Դումի, Թում, Տոմի, Տում, Տումա**), գիւղ Արցախի Հադրութի շրջանին մէջ։ Կը գտնուի հանրապետութեան հարաւային մասին մէջ։ Կեդրոնէն 31 քմ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 67 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի։ Համայնքը լեռնային է, ունի 5673,14 հա տարածք, որմէ 1930,56 հա գիւղատնտեսական եւ 3550,05 հա անտառային հողեր։ Տումի համայնքը ունի 746 բնակիչ։ Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ: Տումի մէջ առկայ են հանքային ջուրերու պաշարներ։ Համայնքը ունի գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, դարմանատուն, միջնակարգ դպրոց (111 աշակերտով)։ 2001-էն ի վեր Սերգէյ Աբրահամեանի անունով կոչուած է Տումի միջնակարգ դպրոցը:
Գիւղին հարաւային մասին մէջ կը գտնուի Կարմիր եկեղեցին, որ կառուցուած է անմշակ քարերով եւ որու հարաւային պատը փլած է: Ըստ վիմագիր արձանագրութեան` եկեղեցին կառուցուած է 1000 թուականին Մսեհի դստեր` Ոսկիի ջանքերով: Գիւղին գերեզմանոցէն վեր կան վաղեմի շինութեան բեկորներ, զոր բնակիչները կը կոչէին Թագաւորի պալատ, իսկ անկէ հարաւ գտնուող տապանաքարը` Թագաւորի գերեզման: Գիւղին եւ Կարմիր եկեղեցւոյ միջեւ աղբիւր մը կայ` վրան սրբատաշ քարերով կառուցուած փոքրիկ շէնք մը: Աղբիւրը տեղացիները կոչած են Թագաւորի աղբիւր: Նշանաւոր են նաեւ Սահակ, Նադար եւ Աքուտ աղբիւրները, «Թթու ջուր» հանքային աղբիւրը, Իքակ եւ Ալեւորի կամուրջները, Իքակ եւ Շնաքար գետերը: Այս գիւղին մօտակայքը կը գտնուէր Գոռոզ բերդը: Հայրենական մեծ պատերազմին,նահատակներուն յիշատակին յուշարձան մը կանգնած է:

## Յայտնի տումեցիներ
* Սերգէյ Աբրահամեան - լեզուաբան
* Բանաստեղծ Պոկտան Ջանեան (1917)
* Թեւան Ստեփանեան - Ի. դարասկիզբի Արցախեան ազատագրական պայքարի հերոս:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Տումի գիւղ
Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջան
Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջանի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան բնակավայրեր
Տիգրանակերտ (Արցախ)

մինի|250x250px|Տիգրանակերտի պեղուած միջնաբերդը (հատուած)
մինի|Տիգրանակերտի պազիլիք եկեղեցւոյ շուրջի թաղամասին համայնապատկերը|250x250փքս
**Տիգրանակերտ**, պատմական հայկական քաղաք Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտ շրջանի հարաւ-արեւելքը, Խաչէն գետի աջ ափին։ Կառուցուած է Ք.ա. 1-ին դարուն հայոց Տիգրան Մեծ արքային կողմէ, որ նորաստեղծ հայկական կայսրութեան մէջ հիմնած էր իր անունը կրող չորս քաղաք։

Արցախի Տիգրանակերտի մասին յիշատակած են Է. դարու պատմիչներ Սեբէոսը եւ Մովսէս Կաղանկատուացին։ Անիկա իբրեւ բնակավայր գոյութիւն  ունեցած է մինչեւ ուշ միջնադար եւ գտնուած է Խաչէնի իշխանութեան տարածքին մէջ։ Այս շրջանի Խաչէնագետի ներքին հովիտը կոչուած է Տիգրանակերտի դաշտ։ Տեղացի ժողովուրդը  պահպանած էր «Տկռակերտ» անուանաձեւը։

Խորհրդային շրջանին Տիգրանակերտ կը գտնուէր Աղտամի շրջանի տարածքին, որ ազատագրուած է Արցախեան պատերազմի ատեն հայկական զինուած ուժերուն կողմէ։

Տիգրանակերտի որոշ մասը յայտնաբերուած է 2005-ին։ Անիկա կը գտնուի Վանքասար անունով սարի եւ «Արքաներու աղբիւր» կոչուած աղբիւրին մօտակայքը։ Տիգրանակերտի դիմաց՝ Խաչէնագետի ձախ ափին նկատուած են մէկ այլ հնավայրի մը հետքերը։

Պեղումներու իբրեւ արդիւնք յայտնաբերուած են մոզայիք ապակիի բեկորներ։ Տիգրանակերտի տարածքին հնագէտները գտած են նաեւ ջնարակապատ խեցեղէնի մեծ հաւաքածոյ՝ տարբեր բոյսերու եւ թռչուններու պատկերներ։
## Պատկերասրահ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* www.Տիգրանակերտ.am
* Սկսած են Արցախի Տիգրանակերտի 2007-ի պեղումները
*Տիգրանակերտ
Ստորոգութիւն:Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ (Արցախ) Ստորոգութիւն:Անհետացած քաղաքներ Ստորոգութիւն:Առանռոտ գաւառի բնակավայրեր Ստորոգութիւն:Առանռոտ գաւառի  շէնքեր եւ կառոյցներ
Ստորոգութիւն:Արցախի Հանրապետութեան բնակավայրեր
Մարիամ Միրզախանի

**Մարիամ Միրզախանի** (), ամերիկաբնակ իրանցի յայտնի թուաբանագէտ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
ձախից|մինի
Միրզախանի ծնած է Իրանի Թեհրան քաղաքը։  

Կ'ենթադրուի, որ ան ազգութեամբ հայ է: 

Յաճախած է Թեհրանի «Բացառիկ Տաղանդներու Զարգացման Ազգային Կազմակերպութիւն»ը (*National Organization for Development of Exceptional Talents*)։ 

Իր ունեցած թուաբանագիտական ընդունակութիւններով, դարձած է  միջազգային դէմք մը։

Մարիամ կ'երազէր գրագիտուհի դառնալ, սակայն ի վերջոյ թուանշաններն ու հաշիւները գրաւած են զինք: Ասուլիսի մը ընթացքին, իր մրցանակին ակնարկելով` Միրզախանի ըսած է. 

1999 թուականին Իրանի (Թեհրան) Շարիֆի արուեստագիտական համալսարանէն ստացած է պսակաւոր արուեստի կոչում, իսկ 2004 թուականին` Հարվըրտի համալսարանէն՝ ուսողութեան դոկտորի աստիճան:

Միացեալ Նահանգներ բնակող իրանցի գիտնականը դասախօսած է Սթանֆորտ համալսարանին մէջ, կեանքին վերջին 4 տարիներուն տառապած է քաղցկեղէ։

Մարիամ Միրզախանի ամուսնացած է ազգութեամբ չեխ Ժան Վանտրակի հետ, ունեցած է աղջիկ մը` Անահիտա:

## Պարգեւներ եւ մրցանակներ

* Ոսկեայ շքանշան, 1994 թուականին, Հոնկ Քոնկ,
* Ոսկեայ շքանշան, 1995 թուականին, Թորոնթօ,
* 2005 թուականին Մարիամ Միրզախանի պարգեւատրուած է ամերիկեան «*Popular Science*» պարբերականին կողմէ:
* «Ֆիլտսովեան Մրցանակ»ի դափնեկիր՝ 2014 թուականին։ Միրզախանի առաջին կինն է եւ առհասարակ առաջին իրանցին, որ արժանացած է «Ֆիլտսովեան Մրցանակ»ին, որ համազօր է թուաբանագիտութեան նոպելեան մրցանակին: Անիկա կը տրուի 40 տարեկանէն վար թուաբանագէտներու, որոնք ուսողութեան ոլորտին մէջ կարեւոր նուաճում արձանագրած են:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Գիտնականներ ըստ ազգութեան
Յարութիւնեան (այլ կիրառումներ)

**Յարութիւնեան** անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝

*Ալեքսանտր Յարութիւնեան, հայ երգահան եւ բազմաժանր ստեղծագործող, երաժշտահան եւ դաշնակահար
*Արա Յարութիւնեան, հայ քանդակագործ, ժողովրդական նկարիչ 
*Արայիկ Յարութիւնեան, հայ պետական-քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետութեան գործող նախագահ, գործարար, Արցախի նախկին պետական նախարար
*Արմէն Յարութիւնեան, հայ գործարար, բարերար, գրող, հրապարակախօս
*Արշակ Յարութիւնեան, հայ դերասան
*Արտաշէս Յարութիւնեան, Մեծ Եղեռնի զոհ, հայ արձակագիր եւ գրագէտ
*Արտեմ Յարութիւնեան, հայ բանաստեղծ, գրականագետ, թարգմանիչ
*Գրիգոր Յարութիւնեան, կամ Գորգին Խան (անհայտ - 1763), Պենկալի 1760-63-ին անգլիացի գաղութարարներու դէմ հնդիկ ժողովուրդի մղած ազատագրական պայքարի առաջնորդ
*Յակոբ Յարութիւնեան, հայ փիլիսոփայ, երաժշտագէտ, մանկավարժ, գրականագէտ, լեզուաբան
*Յովհաննէս Յարութիւնեան, ծանօթ իբր Թլկատինցի, Մեծ եղեռնի զոհ, գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ
*Սերիոժա Սուքիաս Յարութիւնեան, Արցախեան պատերազմի հերոս, ֆետայի
*Վարազդատ Յարութիւնեան, հայ ճարտարապետ, գրող, մանկավարժ
Արման Պապաճանեան

**Արման Շամիրի Պապաճանեան** (), հայ քաղաքական գործիչ, լրագրող ՀՀ ԱԺ 7-րդ գումարման պատգամաւոր   «Յանուն Հանրապետութեան» կուսակցութեան հիմնադիր անդամ ։

## Կենսագրութիւն

1993-1995 թուականներուն ուսանած է Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ:

1994-ին հրատարակեր է Գրիգոր Նարեկացիի Մատեան ողբերգութեանը նուիրուած «Անստուեր լոյսի ջերմութիւնը. Նարեկը որպէս քաւարան» աշխատութիւնը։

1998-ի Նախագահական ընտրութիւններուն Կարէն Տեմիրճեանին սատարող երիտասարդական կազմակերպութիւններու համակարգող։

2001 թուականին ուսանած է Սեն Փեթերսպուրկի Արտաքին տնտեսական կապերու եւ տնտեսութեան հիմնարկը ։

2002-2006 ԱՄՆ Հարաւային Քալիֆորնիայի համալսարանի Միջազգային յարաբերութիւններու կաճառը։

2004-2005 ԱՄՆ Ճորճթաուն համալսարանի հակամարտաբանութեան կաճառը։

2006 թուականին ձերբակալուեր է փաստաթուղթեր կեղծելու եւ զինուորական ծառայութիւնէն խուսափելու համար։ Հայաստանի Հանրապետութեան դատարանի կողմէն մեղաւոր ճանչցուեր է զինուորական ծառայութիւնէն խուսափելու համար եւ դատապարուեր 4 տարուան ազատազրկման։ Փաստաթղթեր կեղծելու մասով դատարանը մեղադրանքը չհիմնաւորուած համարած է։ Սոյն գործով դատաւարութեան ընթացքին Արման Պապաճանեան զինք մասնակիօրէն մեղաւոր ճանչցած է։

Կը տիրապետէ անգլերէն, ֆրանսերէն, ռուսերէն, իտալերէն լեզուներուն։

## Աշխատանքային գործունէութիւն
1989-ին Հայ եկեղեցւոյ երիտասարդաց միութեան ատենապետ, «Հայորդի» պարբերականի խմբագիր։

2003-ին ԱՄՆ Լոս Անճելըս քաղաքի մէջ անցկացուած ՀՀ նախագահական ընտրութիւններու քարոզարշաւի շտապի պատասխանատու։

2003 թուականին ԱՄՆ-ի մէջ հիմներ է «Ժամանակ» օրաթերթը, որ մինչեւ օրս կը գործէ։

2010 թուականին հիմներ եւ գլխաւորեր է www.1in.am լրատուական-վերլուծական կայքը։

2018 թուականի Դեկտեմբեր 9-ին կայացած Ազգային Ժողովի ընտրութիւններուն մէջ պատգամաւոր ընտրուեր է «Լուսաւոր Հայաստան» կուսակցութեան համապետական ցուցակով։

## Կուսակցութեան հիմնադրութիւն
2020-ի Մայիսին, Արման Պապաճանեան հիմնած է «Յանուն Հանրապետութեան» քաղաքացիական նախաձեռնութիւնը, որու հենքի վրայ՝ Սեպտեմբերին, հիմնած է համանուն կուսակցութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:«Յանուն Հանրապետութեան»քաղաքական կուսակցութեան հիմնադիր
Ստորոգութիւն: լրագրող
Ստորոգութիւն: քաղաքական գործիչ
Ստորոգութիւն: ԱՄՆ-ի մէջ հիմնած է «Ժամանակ» օրաթերթը
Սարգիս Մանասեան

**Սարգիս Մանասեան** (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, քաղաքական-պետական գործիչ, ուսուցիչ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Գանձակի Չարտախլու գիւղը: Ծննդեան ճշգրիտ թուականը անյայտ է։ Նախնական ուսումը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ: Աշակերտական տարիներուն` 1895-ին անդամակցած է նորակազմ ՀՅԴաշնակցութեան Թիֆլիսի «Հայկազեան եղբայրութիւն» անունով գործող աշակերտական շարժումին: 

Բարձրագոյն ուսումը ստացած է Թիֆլիսի ռուսական ուսուցչանոցին մէջ, ապա կոչուած է ուսուցչական աշխատանքի` նախ Շուշիի հեղինակաւոր թեմական վարժարանին, ապա` Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ:

## Գործունէութիւն
1903-ին մասնակցած է «Փոթորիկ»-ի գործունէութեան:

Մանասեան եղած է Դաշնակցութեան մարտական ուժերուն զինման գլխաւոր պատասխանատուներէն մէկը՝ ՀՅԴ Արեւելեան Բիւրոյի կողքին ստեղծուած Զինուորական Ֆոնտի անդամ։ Ներդրում ունեցած է 1905-1906 թուականներուն ցարական գաղտնի սպասարկութեան հրահրած հայ-թաթարական ընդհարումները դիմագրաւելու դժուարին գործին մէջ: 

Ան ինքնապաշտպանութեան գործին մէջ Պաքուէն մինչեւ Երեւան տարածուած հայ մարտիկները զէնք ու զինամթերքով ապահովելու գործին գլխաւոր պատասխանատուներէն եղած է:

1909-ին ցարական իշխանութիւններու կողմէ, բազմահարիւր հայ մտաւորականներու ու հասարակական գործիչներու շարքին, ձերբակալուած եւ իբրեւ դաշնակցական` ծանրագոյն պատիժ ստացած եւ դատապարտուած է: Հետագային ընդհանուր ներումէն օգտուած եւ բանտարկութենէ ազատ արձակուած է:

Բանտէն ազատ արձակուելէ անմիջապէս ետք լծուած է հայ կամաւորական շարժման կազմակերպման եւ զինման աշխատանքներուն:

Փետրուար 1917-էն ետք Մանասեան մաս կազմած է Անդրկովկասը ներկայացնող հայ պատգամաւորներու խմբակին: Այդ առաքելութիւնը շարունակած է մինչեւ 28 Մայիս 1918-ի Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութիւնն ու հիմնադրումը:

## Վարած պաշտօններ
Սարգիս Մանասեան նուիրուած է հայոց պետականութեան կերտումին ու հզօրացման: Հետեւաբար․

* Ընտրուած է Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան խորհրդարանի պատգամաւոր, 
* 27 Ապրիլ 1919-ին նշանակուած է Հայաստանի Հանրապետութեան ներքին գործերու նախարարի պաշտօնակատար, 
* 28 Մայիս 1919-ին` Հայաստանի Հանրապետութեան ներքին գործերու նախարար,
* Եղած է Ազրպէյճանի մէջ Հայաստանի դեսպան:

Մայիս 1920-ին սկիզբը ան իբրեւ լիազօր բանագնաց ուղարկուած է Իջեւան` պոլշեւիկներու հակապետական ընդհանուր խռովութիւնը լուծելու: Ս. Մանասեանին ընկերացած է յատուկ պատուիրակութիւն մը: Բանագնացներուն առաքելութիւնը եղած է երկխօսութեան ճամբով դադրեցնել խռովութիւնը:

Պոլշեւիկները դաւադրաբար զինք եւ ամբողջ պատուիրակութիւնը գերի բռնած եւ Պաքու տեղափոխած են, ուր բանտային չարչարանքներու եւ հարցաքննութեանց կարճատեւ շրջանէ մը ետք` 29 Մայիս 1920-ին, Պաքուի մերձակայքը` Կասպից ծովուն բացերը, գնդակահարած եւ ծով նետած  են անոր խոշտանգուած մարմինը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Հանրապետութեան ներքին գործերու նախարարներ
Հմայեակ Մանուկեան

**Հմայեակ Մանուկեան** (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, հայ քաղաքական-պետական գործիչ, գրող:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վան: 1915-ի Վանի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն Մանուկեան կը նշանակուի Զինուորական մարմինի օժանդակ տեղեկատու դիւանի անդամ: 

Ան եղած է խմբագիրը «Աշխատանք» թերթին:

1919-ին ընտրուած է նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ, երեսփոխանի իր պաշտօնը վարած է` 4 Յունիս 1919-էն մինչեւ 2 Դեկտեմբեր 1920:

Փարիզի «Վէմ» ամսագրին մէջ հրապարակած է իր յուշերը` «Դէպքեր Վասպուրականում», 1937-էն սկսեալ:

Մանուկեան մահացած է 1970-ին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Ծմակահող

**Ծմակահող**, գիւղ Արցախի Մարտակերտի շրջանին մէջ` կեդրոնէն 47&nbsp;քմ հարաւ-արեւմուտք` Վաճառ գետի աջ ափին՝ 850 մեթր բարձրութեան վրայ։ Տարածութիւնը՝ 900 հեկտար։ Կը զբաղին բուսաբուծութեամբ եւ անասնապահութեամբ։ Ունի իննամեայ դպրոց (ակադեմիկոս Անդրանիկ Իոսիֆեանի անուան), ակումբ եւ դարմանատուն։ Գիւղին մէջ կը գտնուի կիսաքանդ Ս. Ստեփանոս (ԺԲ. դար), շրջակայքը՝ Հարավա, Մանքա եւ Անկնունք եկեղեցիները, ինչպէս նաեւ Վաճառ գիւղաքաղաքին աւերակները։ Գիւղաքաղաքը իբրեւ վաճառաշահ կեդրոն զարգացած է Հասան-Ջալալեաններու օրով (ԺԳ. դար)։ Օտար նուաճողները աւերած են գիւղաքաղաքը, բնակիչները տեղափոխուած են Վաճառ գետի աջ ափը, հատած անտառը (ծմակը) եւ հիմնած Ծմակահողը։

## Ծմակահողը Արցախեան ազատամարտին
1988-ին Ծմակահողի մէջ կազմակերպուած են հանրահաւաքներ, ցոյցեր. կազմաւորուած է կամաւորական ջոկատ մը, որ 1992-էն Խաչէնի գումարտակի երկրորդ վաշտի կազմին մէջ մասնակցած է Կիչան-Ղազանչի, Կոճողոտ-Զարդախաչ-Ալիաղալի-Մարտակերտ-Մաղավուզ-Յակոբ Կամարի եւ այլ ուղղութիւններու ինքնապաշտպանական եւ ազատագրական մարտերուն։ Ծմակահողէն հրամանատար եղած է Ա. Մանուէլանը։ Ծմակահողէն զոհուած է 10 ազատամարտիկ։
## Ծանօթագրութիւններ