Ընդհանուր Զգայազրկում

**Ընդհանուր զգայազրկումը** (general anesthesia) ժամանակաւոր անգիտակցութեան վիճակ մըն է եւ մարմնական շատ մը պաշտպանողական հակադարձութիւններու ու անդրադարձումներու (reflex) կորուստն է: Այս բոլորը տեղի կ'ունենան զգայազրկիչ (anesthetic) դեղերու գործածութեամբ: Ընդհանուր զգայազրկումը կ'իրականանայ տեսակաւոր զգայազրկիչ դեղերու միացեալ գործածութեամբ: Ան կը կիրարկուի մասնագէտ բժիշկի մը կողմէ, որ կը կոչուի զգայազրկող բժիշկ (anesthetist):

## Ազդեցութիւններ
Այս զգայազրկիչ դեղերը կը յառաջացնեն զանազան աստիճանի հետեւեալ բնախօսական (physiologic) վիճակները՝

* Քնոտութիւն (hypnosis).
* Յիշողութեան կորուստ (amnesia).
*Ցաւի զգացումի անհետացում (analgesia).
* Մկաններու թուլութիւն (relaxation).
* Մարմնական հակադարձութիւններու կորուստ:

## Յաւելեալ
### Կիրարկման Ձեւեր
Զգայազրկիչ դեղերը կը կիրարկուին զանազան ուղիներով-ձեւերով՝ ներերակային, ներմկանային, ներշնչումի (inhalation) եւ նախաղիի-ներդրումի (suppository) միջոցներով: Ներերակային եւ շնչարական ճամբով ներարկուած զգայազրկիչ դեղերը կը գործեն շատ արագ: Անոնք արեան շրջագայութեան մէջ մտնելով կը հասնին ուղեղ եւ ջղային դրութեան այլ կեդրոնները 10-20 երկվայրկեանի մէջ ու կը մատնեն հիւանդը անգիտակից վիճակի:

### Յատկութիւն
Զգայազրկիչ դեղերը ունին մէկ հիմնական յատկութիւն. անոնց կասեցումով հիւանդը կը վերադառնայ իր բնական եւ ամբողջական բնախօսական վիճակին: Անոնք ոչ մէկ հետք պէտք չէ ձգեն եւ կամ ոչ մէկ կողմնակի բարդութիւններ պէտք չէ ստեղծեն հիւանդին մօտ:

Յաճախ զգայազրկիչ դեղերուն հետ հիւանդին կը ներարկուին նաեւ, ըստ պահանջքի, հակամանրէական, հակագերզգայնութեան եւ հակազարկերակային ճնշումի դեղեր, ինչպէս նաեւ «քորթիզոն» (Cortison):

## Կիրարկում
Ընդհանուր զգայազրկումը կը կիրարկուի շատ մը վիրաբուժական գործողութիւններու ընթացքին: Առանց անոր հաւանաբար վիրաբուժներ պիտի չկարենային կատարել բարդ եւ խրդին գործողութիւններ:

Զգայազրկումէ առաջ հիւանդը իր ամբողջ ազատութեամբ եւ որոշումով պէտք է արտօնէ զգայազրկող բժիշկին եւ վիրաբուժին իր վրայ զգայազրկումի կիրարկումը:

Զգայազրկումէ նուազագոյնը 12 ժամ առաջ հիւանդը պէտք է դադրի ուտելէ, այսինքն՝ ան պէտք է մնայ անօթի, որպէսզի իր ստամոքսը պարապ մնայ եւ փսխելու կարելիութիւնը նուազի:

## Համաձայնութիւն/Ծրագրում
Որեւէ մէկ վիրաբուժական գործողութենէ առաջ եւ ընդհանուր զգայազրկումը սկսելէ առաջ, զգայազրկող բժիշկը կը կատարէ շարք մը աշխատանքներ.-

*Կը սերտէ հիւանդին թղթածրարը եւ կը քննէ հիւանդը, գիտնալու համար անոր սիրտին, ակռաներուն, բերանի, քիթի եւ շնչարական համակարգի իրավիճակները ինչպէս նաեւ անոր ալքոլի գործածութեան տարողութիւնը: Այս բոլորէն ետք ան կ'որոշէ՝

# Զգայազրկումի գործընթացքը,
# Գործածուելիք զգայազրկիչ դեղերու տեսակը եւ քանակաչափը,
# Դեղերու միացեալ-խառն գործածութիւնը,
# Զգայազրկումի տեւողութիւնը,
# Ներփողարկումի (intubation) գործածուելիք կերպնկալ (plastic) խողովակին չափը:

* Կը տեղեկանայ հիւանդին գործածած բոլոր դեղերուն, մանաւանդ՝ այն դեղերուն, որոնք կրնան փոխազդեցոթիւն (interact) ունենալ տրուելիք զգայազրկումի դեղերուն հետ:

## Գործընթացք
Զգայազրկող բժիշկը ընդհանուր զգայազրկումը կը սկսի կիրարկելով հետեւեալ գործընթացքը՝

* Հիւանդին կը ներարկէ նախազգայազրկումի դեղեր (premedication), որոնք կ'ամբողջացնեն զգայազրկիչ դեղերու բնախօսական ազդեցութիւններն ու պարտականութիւնները.
* Հիւանդին արմուկին եւ կամ ձեռքին կը տեղադրէ ներերակային բնախօսական հեղուկը (infusion), որուն ընդմէջէն կը ներարկէ զգայազրկումի դեղերը.
* Կը կատարէ բերանային կամ քթային ներփողարկում՝ ներմուղելով (insert) կերպնկալ խողովակ մը դէպի շնչափող.
* Կը միացնէ կերպնկալ խողովակը արհեստական շնչառական կազմածին, որուն միջոցաւ հիւանդին կը ներմուծէ թթուածին եւ ազոտի թթուուկի (nitrous oxide) խարնուրդը.
* Լրջօրէն եւ շարունակաբար կը հետեւի հիւանդին շնչառութեան, անոր տրուած թթուածինի քանակին, զարկերակային ճնշումին եւ սրտի զարկի արագութեան ու կանոնաւորութեան:

## Հանգրուաններ
Ընդհանուր զգայազրկումը կ'իրականանայ չորս հանգրուաններով՝

### Առաջին հանգրուան
Առաջին հանգրուան, որ կը կոչուի՝ ընդհանուր զգայազրկումի սկզբնաւորութիւն (induction stage): Այս հանգրուանը կը սկսի զգայազրկումի դեղերու ներարկումով: Անիկա անգիտակցութեան սկզբնաւորութիւնն է: Հիւանդը կամաց-կամաց կը կորսնցնէ իր գիտակցութիւնը եւ յիշողութիւնը ու կը դառնայ ցաւազուրկ.

### Երկրորդ հանգրուան
Երկրորդ հանգրուան, որ կը կոչուի գրգռութեան հանգրուան (excitement stage): Հիւանդը կը զառանցէ եւ կը դառնայ ամբողջովին անգիտակից ու անհանդարտ-գրգռուած: Ան կ'ունենայ մկանային ակամայ շարժումներ, փսխունք, աչքի բիբերու առաւել բացուածք եւ անկանոն սրտի զարկ ու անկանոն շնչառութիւն: Այս հանգրուանի վերջաւորութեան աւելի մեծ քանակութեամբ զգայազրկումի դեղեր կը ներարկուին սանձելու համար հիւանդին մկանային ակամայ շարժումները եւ պռկումները: Հոս կը սկսի երրորդ հանգրուանը.

### Երրորդ հանգրուան
Երրորդ հանգրուան, որ կը կոչուի վիրաբուժումի-վիրահատումի հանգրուան: Այս հանգրուանին մարմինի բոլոր մկանները կը թուլնան եւ անդամալոյծ վիճակ մը կ'ունենան: Հիւանդին շնչառութիւնը կը կանոնաւորուի եւ աչքի շարժումները կը դանդաղին: Հոս է, որ վիրաբուժը կը սկսի վիրահատումի: Այս հանգրուանը ունի իր 4 ենթահանգրուանները՝

* Առաջին ենթահանգրուան, ուր աչքերը նախ երերուն (rolling) վիճակ մը կ'ունենան եւ ապա կ'անշարժանան (fixed).
* Երկրորդ ենթահանգրուան, ուր եղջերիկը (cornea) եւ խռչափողը կը կորսնցնեն իրենց զգայնոտութիւնը (sensitivity) եւ հակադարձութիւնը (reflex).
* Երրորդ ենթահանգրուան, ուր աչքերու բիբերը ալ աւելի կը բացուին եւ աչքերու լոյսի զգայնոտութիւնն ու հակադարձութիւնը կը կորսուին.
* Չորրորդ ենթահանգրուան, ուր հիւանդին կրծքավանդակի մկանները ամբողջովին կանդամալուծուին, շնչառութիւնը կը դանդաղի եւ տեղի կ'ունենայ միայն փորի շնչառութիւն:

### Չորրորդ հանգրուան
Չորրորդ հանգրուան, որ կը կոչուի յաւելեալ դեղաքանակի հանգրուան (overdose stage): Հոս հիւանդին կը ներարկուի մեծ քանակութեամբ զգայազրկիչ դեղեր, որոնք կը յառաջացնեն ուղեղի, ուղեղաբունի (brain stem) եւ ողնուղեղի (medulla) ընկճուածութիւն (depression): Այս բոլորին հետեւանքով հիւանդը կ'ենթարկուի հետեւեալ բնախօսական փոփոխութիւններուն՝ շնչառութեան յաւելեալ դանդաղում եւ սրտանօթային համակարգի դանդաղում: Այս հանգրուանը կրնայ դառնալ վտանգաւոր եթէ զգայազրկող բժիշկը չկիրարկէ շնչառական եւ սրտանօթային օգնութիւն:

## Հսկում
Զգայազրկող բժիշկը զգայազրկումի ամբողջ տեւողութեան կը հսկէ եւ կը հետեւի (monitoring) հիւանդին առողջական վիճակին, այլ խօսքով կը հետեւի եւ կը հսկէ հիւանդին՝

* Սիրտի գործելակերպին, սրտի զարկին եւ սրտագրութեան (EKG).
* Սրտանօթային իրադառձութիւններուն.
* Ներմուծուած թթուածինի քանակաչափին.
* Զարկերակային ճնշումին.
* Ներարկուած դեղերու քանակին եւ ներարկումի արագութեան.
* Արտաշնչուած ածխածնի երկօքսիտի (CO2) քանակաչափին.
* Ջերմութեան:

## Վերակենդանացում
Վիրահատութեան վերջաւորութեան հիւանդը պէտք է զգայազրկումէ դուրս գայ, այսինքն՝ վերատիրանայ իր գիտակցութեան եւ քնացած վիճակէն վերադառնայ արթնութեան: Այս գործընթացը կը կոչուի վերակենդանացում (recovery):

Վերակենդանացումը կ'ըլլայ հետեւեալ գործընթացով՝

* Զգայազրկող բժիշկը կամաց-կամաց կը նուազենցնէ ներարկուած զգայազրկիչ դեղերու քանակը.
* Հիւանդին կը ներարկուի որոշ դեղեր, որպէսզի մարմինի մկանները վերագտնեն իրենց բնական վիճակը եւ գործեն բնականօրէն, այսինքն՝ պրկուին, կծկուին եւ շարժին ազատօրէն.
* Հիւանդին կը ներարկուին ցաւաբեկ դեղեր, որպէսզի առանց ցաւի արթննայ.
* Դուրս կը բերուի հիւանդին ներփողարկումի կերպնկալ խողովակը.
* Զգայազրկող բժիշկը հիւանդին բերանի, կոկորդի եւ քիթի խլնահեղուկները (mucous secretions) կ'արտահանէ ծծիչ մեքենայով (suction machine):

Այս բոլորէն ետք հիւանդը կը սկսի ինքնաբերաբար շնչել, կը վերագտնէ իր գիտակցութիւնը եւ կ'արթննայ: Սակայն հոս հիւանդը կրնայ ունենալ շնչառական դժուարութիւն, հետեւաբար զգայազրկող բժիշկը շուտով հիւանդին քիթէն եւ բերնէն թթուածին կը ներարակէ:

Վերակենդանացման ընթացքին հիւանդը կրնայ ունենալ մարմնական որոշ իրադարձութիւններ, ինչպէս՝ ժամանակաւոր զառանցում, մտային շփոթութիւն, անհասկնալի եւ տկար խօսակցութիւն, թող, փսխունք, նողկանք, կոկորդի ցաւ, սիրտի զարկի խանգարում եւ շնչահեղձութիւն:

Վերակենդանացումի ժամկէտը կ'որոշուի վիրաբուժին եւ զգայազրկող բժիշկին փոխադարձ համաձայնութեամբ եւ խորհրդածութեամբ:

## Բարդութիւններ
Ընդհանուր զգայազրկումի ընթացքին կրնան պատահիլ որոշ բարդութիւններ: Անոնց յաճախականութիւնը 1/10000-1/100000 է:

Այս բարդութիւններուն կարեւորագոյններն են՝

* Սրտի կաթուած (myocardial infarction) եւ ուղեղային կաթուած (stroke).
* Թոքերու բորբոքում եւ ջերմութեան բարձրացում.
* Ենթաջերմութիւն (hypothermia).
* Գլխապտոյտ եւ գլխացաւ.
* Ձայնի խռպոտութիւն եւ շնչահեղձութիւն, որոնք հետեւանքն են դժուար ներփողարկումի: Այս դժուարութիւնը կը պատահի այն հիւանդներուն մօտ, որոնք ունին՝

# Պզտիկ բերան,

# Կարճ վիզ,

# Վատառողջ ակռաներ,

# Բերնի վէրքեր,

# Կզակի յետադարձութիւն (ret-rognethia)

Զգայազրկումի բարդութիւնները աւելի շատ կը պատահին՝

* Ալքոլամոլներու.
* Սիկարէթ ծխողներու.
* Տարեցներու.
* Սիրտի հիւանդութիւններ ունեցողնրու.
* Երիկամի աշխատանքի վատթարացում ունեցողներու.
* Զգայազրկիչ դեղերու գերզգայնութիւն ունեցողներու.
* Գէրերու.
* Քունի շնչադադար ունեցողներու:

## Ծանօթագրութիւններ