open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նինօ Պուրճանաձէ

**Նինօ Պուրճանաձէ** (, ծն. 16 Յուլիս 1964), վրացի պետական եւ քաղաքական գործիչ, Վրաստանի խորհրդարանի նախագահ (2001-2008), Վրաստանի նախագահի պաշտօնակատար (2007-2008)։

## Կենսագրութիւն
Թերճոլայի շրջանի ղեկավար Անզոր Պուրճանաձէի ընտանիքին մէջ ծնած է։ 1981-ին Թիֆլիսի պետական համալսարանի իրաւաբանական բաժինը ընդունուած է։
մինի|ձախից|260px|
1986-ին համալսարանը աւարտելէն ետք ընդունուած է Մոսկուայի պետական համալսարանը։ 1990-ին միջազգային իրաւունքի մասնագէտի որակաւորում ստացած է: Հոկտեմբեր 2013-ին իբրեւ Վրաստանի նախագահի ընտրութիւններու մասնակից՝ երրորդ տեղը գրաւած է` հաւաքելով քուէներու 10%-էն քիչ մը աւելի։

21 Մայիս 2011-ին առաջնորդած է Թիֆլիսի մէջ հաւաքները տասը հազարէն աւելի մասնակիցներով, պահանջելով Միխէիլ Սաաքաշվիլիի հրաժարականը: Հարաւարեւմտեան Պաթում քաղաքին մէջ որոշ ցուցարարներ հեռատեսիլի շէնք ներխուժելու փորձ ըրած են Ոստիկանութեան հետ կարճ ընդհարումներ տեղի ունեցած են: 26 Մայիսին Վրաստանի ոստիկանութիւնը ցուցարարներուն դէմ արցունքաբեր կազ եւ ռետինեայ փամփուշտներ կիրառած է: Լրագրողներուն, ինչպէս նաեւ տարիքաւորներուն դէմ ոյժ կիրառուած է ։

1991-էն աշխատած է Թիֆլիսի պետական համալսարանի միջազգային իրաւագիտական բաժնին մէջ իբրեւ դոցենտ։ 1991-1992-ականներուն աշխատած է միջավայրի պաշտպանութեան նախարարութեան մէջ՝ իբրեւ մասնագէտ-֊խորհրդատու։ 1992-1995-ականներուն  եղած է Վրաստանի խորհրդարանի Արտաքին յարաբերութիւններու կոմիտէի փորձագէտ-խորհրդատու։

Վրացերէն, ռուսերէն եւ անգլերէն լեզուներով տպագրուած աւելի քան 20 աշխատութիւններու հեղինակ է, ինչպէս նաեւ 1 մենագրութեան՝ նուիրուած միջազգային միջկառավարական կազմակերպութիւններու նոր տեսակի իրաւական հարցերուն։

1995-էն Վրաստանի խորհրդարանի անդամ է։ 1995-1998-երուն եղած է սահմանադրական, իրաւաբանական հարցերու ու օրինականութեան յանձնաժողովի նախագահի առաջին տեղակալ, իսկ 1998-1999-ին՝ նշուած յանձնաժողովի նախագահ։

2000-2001-ին եղած է խորհրդարանի արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովի նախագահ, 1995-1998-ին՝ Վրաստանի խորհրդարանի՝ Մեծ Բրիտանիոյ խորհրդարանի հետ համագործակցութեան մշտական պատուիրակութեան ղեկավար, իսկ 1999-2002-ներուն՝ Եւրամիութեան ու Վրաստանի միջեւ խորհրդարանական համագործակցութեան համաներկայացուցիչ։

1998-ին ընտրուած է ԵԱՀԿ խորհրդարանական վեհաժողովի ժողովրդավարութեան, մարդու իրաւունքներու եւ մարդասիրական հարցերու յանձնաժողովի զեկուցող, 2000-էն անոր փոխնախագահն է։ Նոյեմբերէն մինչեւ Մայիս 2001-ին Նինօ Պուրճանաձէն Սեւծովեան տնտեսական համագործակցութեան խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահն էր, Նոյեմբեր 2001-էն մինչեւ 2008՝ Վրաստանի խորհրդարանի նախագահը։ 25 Նոյեմբեր 2007-էն մինչեւ 20 Յունուար 2008-ը կատարած է Վրաստանի նախագահի պարտականութիւնները։ Այնուհետեւ յայտարարած է մեծ քաղաքականութենէն հեռանալու մասին։

27 Հոկտեմբեր 2008-ին Նինօ Պուրճանաձէն յայտնած է քաղաքականութիւն վերադառնալու եւ «Ժողովրդավարական շարժում *Միացեալ Վրաստան*» անուամբ կուսակցութիւն ստեղծելու մտադրութեան մասին։ 23 Նոյեմբեր 2008-ին տեղի ունեցած է  կուսակցութեան առաջին համագումարը, ուր Պուրճանաձէն, ընտրուելով կուսակցութեան նախագահ, ըսած է, որ այն պէտք է ըլլայ «կտրուկ ընդդիմադիր»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Վրաստան ծնունդներ
Նիշեմի

**Նիշեմի** քաղաք եւ կոմունա Իտալիայի մէջ, կը գտնուի Սիցիլիայի տարածաշրջանին, կ'ենթարկուի Կալտանիսետա վարչական կեդրոնին։ Բնակչութիւնը կը հաշուէ 28152 մարդ, մակերեսը 96 կմ²։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն քաղաքի տարածքին եղաւ ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերու թռիչքադաշտ: Ներկայիս քաղաքի տարածքին կայ ռազմածովային կապի զինուորական ռադիոկայան, մօտ 250 մեթր բարձրութեամբ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալիոյ քաղաքներ
Նիս

**Նիս** (), Ֆրանսայի մեծ քաղաքներէն։ Կը գտնուի Ֆրանսայի հարաւ-արեւելքը, Միջերկրական ծովու ափին։

## Պատմութիւն
Նիս քաղաքը հիմնադրուած է յոյներու կողմէ մ.թ.ա. IV դարուն եւ կոչուած է **Նիկեյա** Նիկէ յաղթանակի դիցուհիի պատուին՝ ի յիշատակ լիգուրներու դէմ տարած յաղթանակի։ Անիկա դարձած է Լիգուրեան ծովի կարեւոր առեւտրային քաղաքներէն մէկը եւ գոյատեւած է մինչեւ լանկոպարտներու ներխուժումը։

VII դարուն Նիսը միացած է Գենուեզեան լիկային, որ կը միաւորէր Լիկուրեան առափնեայի քաղաքները։ 729 թուականին լիկան ետ մղած է սարակինոսներու ներխուժումը, սակայն վերջիններս 859 եւ 880 թուականներուն թալանած եւ այրած են Նիսը։

## Ֆիզիքա-աշխարհագրական բնութագիր
Նիսը կը գտնուի Ֆրանսայի ծայր հարաւ-արեւելքը, Ֆրանսայի եւ Իտալիայի սահմանէն 30 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Մինչեւ Փարիզ հեռաւորութիւնը կը կազմէ 960 քմ, մինչեւ Մարսէյլ՝ 230 քմ, մինչեւ Ճենովա՝ 200 քմ։ Նիսը հիւսիսէն շրջապատուած է քանի մը ոչ բարձր լեռներով։ Նիսը կը համարուի ֆրանսական Ռիվիերայի խոշորագոյն քաղաքը։
## Բնակչութիւն

## Նիսի Հայերը
Նիսի կեդրոնը կայ հայկական այգի, Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած խաչքար։

## Քոյր քաղաքներ

## Ծաղիկներու շքերթ


File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-43-52.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-47-17.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-50-16.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-53-48.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 14-56-44.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-00-53.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-18-29.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-23-33.jpg
File:Bataille de fleurs. 2020-02-22 15-15-01.jpg


## Պատկերասրահ

Armenian Surb Astvatsatzin chapel in Nice.jpg|Սուրբ Աստուածածին մատուռ
Armenian Surb Astvatsazin chapel in Nice (Inner view).jpg| Սուրբ Աստուածածին մատուռ (Ներքին տեսք)
Nizza-Côte d'Azur.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի քաղաքներ
Նիսի Ահաբեկչութիւն (2016)

**Նիսի ահաբեկչութիւն** (), տեղի ունեցած՝ 2016 թուականի 14 Յուլիսին: Մօտաւորապէս ժամը 2:30-ին (UTC+2) ծագումով թունուսցի Նիսի 31-ամեայ բնակիչ մը բեռնատար մեքենան քշած է Նիսի անգլիական առափնեակին վրայ Պասթիլի գրաւման օրուայ առթիւ կազմակերպուած հրաւառութեան հետեւող ամբոխին վրայ, որոնք Նիսի «Փրոմընատ տե զ'Անկլէ»-ի հրապարակին վրայ հաւաքուած էին, իսկ ետքը սկսած է հրազէնէն կրակել շուրջի հաւաքուածներուն վրայ։ Մինչեւ մեքենան կանգնեցնելը, վարորդը մօտ երկու քմ մեծ արագութեամբ քշած է ամբոխի միջով: Մահացած է մօտաւորապէս 84 մարդ, աւելի քան 100-ը վիրաւորուած են, 40 հոգի ծանր վիճակի մէջ ենթարկուած: Ոստիկանութիւնը գնդակահարած է յարձակողը: Իշխանութիւնները յայտնած են, որ բեռնատարին մէջ յայտնաբերուած են հրազէն եւ նռնակներ:
մինի|160px|Ահաբեկչութիւնը իրականացուցած է Մոհամետ Լաուէժ Պուլելը
## Զոհեր
}
|
|-
|style="text-align:left;" | Հայաստան
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Աւստրալիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Պելճիգա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Պրազիլ
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Չինաստան
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Էսթոնիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Ֆրանսա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Գերմանիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Իռլանտա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Իտալիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Ղասախստան
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Մարոք
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Լեհաստան
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Փորթուկալ
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Ռուսաստան
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Ռումանիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Զուիցերիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Թունիս
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Ուքրանիա
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Միացեալ Թագաւորութիւն
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | Տոմինիքեան Հանրապետութիւն
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" | ԱՄՆ
|
|
|
|-
|style="text-align:left;" |Անհայտ
|
|
|
|- class="sortbottom"
!style="text-align:left;" | Ընդհանուր
!84+
!202
!
|}
Հայաստանի արտաքին գործերու նախարարութիւնը հաստատած է մէկ հայու զոհուելու փաստը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսա
Ստորոգութիւն:2016
Նինթենտօ

**Նինթենտօ** (անգլերէն՝ Nintendo Co., Ltd., ճափոներէն.` 任天堂株式会社), Ճափոնական անդրազգային ընկերութիւն, որուն գլխամասը տեղակայուած է Ճափոնի Քիոթօ քաղաքին մէջ։

Ընկերութիւնը հիմնադրուած է 23 Սեպտեմբեր, 1889-ին սկիզբը զբաղելով ճափոնական «Հանաֆուտա» կոչուող խաղաթուղթերու արտադրութեամբ։ Մինչեւ 1963 թուականը ընկերութիւնը զբաղած է տարբեր ոլորտի գործունէութիւններով՝ թաքսի ծառայութիւն ապահովելէն մինչեւ սիրային հիւրանոցներ բանալով։ Վերջիններուս բնոյթն այն էր, որ սիրահար զոյգերը կարող էին կարճ ժամանակով համար վարձել եւ այնտեղ զբաղիլ սեռական յարաբերութիւններով։

Ատկէ ետք «Նինթենտօն» մուտք գործած է նոր ձեւաւորուող համակարգչային խաղերու արդիւնաբերական դաշտ եւ ներկայի դրութեամբ կը հանդիսանայ Ճափոնի 3-րդ ամէնամեծ հաստատութիւնը, որուն շուկայական ինքնարժէքը կը կազմէ 85 միլիարդ ԱՄՆ տոլար։ Բացի այդ՝ Նինթենտոյին կը պատկանի ամերիկեան Պէյսպոլի գլխաւոր լիգայի «Սիեթլ Մարիներս» ակումբի բաժնետոմսերու մեծամասնութիւնը։

«Նինթենտօ» բառը Ճափոներենէն թարգմանելով կը ստացուի՝ «Յաջողութիւնը ձգել դրախտի մէջ»։ Հոկտեմբեր 18, 2010 թուականի դրութեամբ «Նինթենտօն» վաճառած է մօտ 565 միլիոն միաւոր համակարգչային տեխնիկա եւ 3,4 միլիարդ միաւոր ծրագրային ձեւերով:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Պաշտօնական կայք:

Ստորոգութիւն:Ճափոնական ընկերութիւններ
Նիմ

**Նիմ** (), քաղաք Ֆրանսայի հարաւը։ Բնակչութիւնը կը կազմէր 146,709 մարդ (ըստ 2012 թուականին կատարուած մարդահամարի տուեալներուն)։

## Աշխարհագրութիւն
Նիմը կը գտնուի Փրովանսի սահմանին, 35 քմ հիւսիս միջերկրածովեան ափի եզրէն, եւ 20 քմ արեւմուտք Ռոն գետէն, Կարրիկ սարահարթի ստորոտի մօտ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Քաղաքի կայքը 
* Անտիկ ամֆիթատրոն Նիմում  
* Այցելելով Նիմ  

Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի քաղաքներ
Նիւթելլա

300px|մինի|աջից|Նիւթելլա
**Նիւթելլան** (իտալերէն՝ Nutella) կաղինով եւ տուրմով քսուկէ վաճառանիշ մըն է, որ իտալական Ֆեռերօ (Ferrero) ընկերութեան արտադրութիւններէն է եւ կը վաճառուի աշխարհի 75 երկիրներու մէջ, որոնցմէ է՝ Հայաստան։
 
Բազմաթիւ երկիրներու մէջ, Նիւթելլան կը ծանուցուի իբրեւ «կաղինով Քսուկ», սակայն, յատկապէս ըստ իտալական չափանիշներուն՝ անիկա չի կրնար ներկայացուիլ իբրեւ այդպիսին, որովհետեւ չի համապատասխաներ պինդ քաքաոյի նուազագոյն պարունակութեան չափանիշներուն։
ձախից|մինի
2011-ին, ըստ ԱՄՆ-ի Քալիֆորնիա նահանգին մէջ սպառողական դասակարգային պահանջին (class action), դատավարութիւն մը տեղի ունեցած է Նիւթելլան արտադրող Ferrero ընկերութեան նկատմամբ, որ համաձայնած էր բողոքները քողարկել շուրջ 3$ միլիոնի հասնող վնասի հաշւոյն։ Դատավարութեան պատճառ հանդիսացած էր գովազդային այն քաղաքականութիւնը, որ վաճառանիշը կը ներկայացնէր իբրեւ առողջարար սնունդ։

### Պատմութիւն
Նիւթելլային գիւտը տեղի ունեցած է 1806-ին, երբ Նափոլէոն Պոնափարթ կը դադրեցնէ քաքաոյի ներմուծումը Մեծն Բրիտանիոյ եւ Եւրոպայի միջեւ բրիտանական առեւտուրն ու տնտեսութիւնը կասեցնելու նպատակով, որուն պատճառով քաքաոյին գինը կը բարձրանայ, ուստի տուրմ վաճառողները Իտալիոյ Թորինօ քաղաքին մէջ, արտադրութիւնը բարձրացնելու նպատակով, տուրմին մէջ աղացած կաղին կ'աւելցնեն եւ կը կոչեն «Կանտուժա» (Ganduja): Անոր արտադրութիւնը կը դադրի, երբ առեւտուրը իր բնականոն վիճակին կը դառնայ:

Ամբողջ դար մը ետք, տուրմին գինը վերստին կը բարձրանայ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին եւ Հիթլերի ներխուժման պատճառով: Պատերազմը մեծ կորուստներ կը պատճառէ ընկերութիւններուն, ներառեալ Ferrero-ին, որուն սեփականատէր Փիետրօ Ֆերրերօն կը փորձէր փրկել իր ընկերութիւնը, ուստի ան կ'ընդունի այն գաղափարը, որ Իտալացի վաճառականները աղացած կաղին լեցնեն տուրմին մէջ: 

1951-ին Միկել Ֆերերօն՝ Փիետրոյի որդին, կը մշակէ հօր բաղադրատոմսը՝ աւելցնելով իր սեփական դրոշմը:

1963-ին Միկել կ'որոշէ զայն տարածել ամբողջ Եւրոպայի մէջ: Կազմը փոփոխութեան կ'ենթարկուի եւ կը վերանուանուի «Նիւթելլա»։ 

«Նիւթելլա»յի առաջին արկղը կ'արտադրէ Ալպայի գործարանը՝ 20 Ապրիլ 1964-ին: Վաճառանիշը մեծ ընդունելութեան կ'արժանանայ եւ մինչեւ օրս լայն տարածում ունի աշխարհի տարածքին:

5 Փետրուարը` «Նիւթելլա»յի միջազգային օր հռչակուած է:

## Նիւթելլային Պարունակութիւնը
200px|մինի|աջից|Կաղին
ձախից|մինի|Արմաւենիի կարագ
Ըստ վաճառանիշին պաշտօնական տուեալներուն՝ Նիւթելլային հիմնական բաղադրամասերն են՝ շաքարը (կշիռքին 50%-էն աւելին) եւ բուսական իւղերը (մեծ մասամբ՝ արմաւենիի իւղը), որոնց կը յաջորդեն կաղինը, պինդ քաքաոն եւ ճարպազրկուած կաթը։

Մէկ ապուրի դգալ Նիւթելլան 81 ջերմուժ կը պարունակէ, 8 կ շաքար, 1 կ բնասպիտ, 5 կ ճարպ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կաղին
Ստորոգութիւն:Տուրմեր
Նիւթ

**Նիւթ,** երկիրն ու Տիեզերքը կազմող զանգուածն է։ Հաստատուն մարմինները, հեղուկներն ու կազերը կը ներկայացնեն նիւթին երեք տարբեր վիճակները։ Տիեզերքի մէջ գտնուող ամէն ինչ կազմուած է հիւլէներէ, որոնք նիւթի հիմնական բաղկացուցիչներն են։
## Հիւլէներ
Հիւլէները այնքան փոքր են, որ մասնագիտական մանրադիտակներով միայն կարելի է տեսնել։ Զանոնք կը նմանցնեն ուժանիւթի շատ պզտիկ ամպոտ զանգուածներու, որովհետեւ մեծ համեմատութեամբ պարապութենէ կազմուած են եւ միայն որոշ թիւով՝ իրենցմէ շատ աւելի փոքր մասնիկներ կը պարունակեն։ Իւրաքանչիւր հիւլէի մէջ կը գտնուի կորիզ մը, որ կը պարունակէ ելեկտրական *լիցք* կրող բրոթոն մասնիկներ եւ *չէզոք* նէօթրոններ։ Կորիզին շուրթը թաւալումի մէջ գտնուղ աւելի փոքր եւ ելեկտրաժխտական լիցք կրող մասնիկներ ալ կան, որոնք կը կոչուին *ելեկտրոն*: Հիւլէներու մեծամասնութիւնը ունին հաւասար թիւով *բրոթոն*ներ եւ *ելեկտրոն*ներ, ինչ որ նիւթին ելեկտրական լիցքը կը չէզոքացնէ։
## Հեղուկներ
Հեղուկի մը հիւլէները շատ դիւրաւ կը տեղափոխուին։ Այդ պատճառով ալ, հեղուկները հեշտութեամբ կը հոսին եւ կ'առնեն զիրենք պարունակող ընդուրաններուն ձեւերը։
## Կազեր
Կազերու պարագային՝ հիւլէները ամբողջութեամբ ազատ են իրենց տեղափոխութեան մէջ։ Անոնց շարժումին արագութիւնը կ'աւելնայ ջերմաստիճանին հետ։ Կազերը մասնաւոր ձեւ մը չունին եւ շատ դիւրին է անոնց ծաւալը փոքրացնել՝ իրենց վրան ճնշելով։

## Հաստատուն մարմիններ
Նոյնիսկ հաստատուն մարմիններուն մէջ, ինչպէս՝ կարծրացած շաղախի, հիւլէները թեթեւ կերպով կը թրթռան։ Հակառակ այդ թրթռացումին, սակայն, հիւլէները հիմնականին մէջ կը պահեն իրենց դիրքերը։ Այդ պատճառով ալ, հաստատուն մարմինները չեն փոխեր իրենց ձեւերը։

## Աղբիւրներ
* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարան, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 6-7

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Նիքոլաս Սփարքս

**Նիքոլաս Սփարքս** (), ամերիկացի գրող։ Ունի հրատարակուած 17 վէպեր։ Ներկայիս կ'ապրի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Հիւսիսային Քարոլինա նահանգին մէջ, իր տիկնոջ ու 5 երեխաներուն հետ։

## Կենսագրութիւն
Նիքոլաս Սփարքսը ծնած է 31 Դեկտեմբեր, 1965 թուականին, Օմահա քաղաքին մէջ, փրոֆեսոր Փաթրիք Սփարքսի ընտանիքին մէջ։ Ան աշխարհահռչակ գրող է։ Աշխարհի տարածքին անոր գիրքերէն վաճառուած են մօտաւորապէս 8 միլիոն օրինակ։ Անոր ստեղծագործութիւններուն նիւթերն են քրիստոնէութիւնը, սէրը, մարդկային զգացմունքներն ու ճակատագիրները։

Սփարքսը իր առաջին ստեղծագործութիւնը գրած է 1985 թուականին, երբ դեռ դպրոց կը յաճախէր։

Ուսանած է Նոթըրտամ համալսարանին մէջ։

Կնոջ հետ ծանօթացած է 1989 թուականին, գարնանային արձակուրդներու ժամանակ եւ ամուսնացած՝ 1989 թուականի Յուլիսին։

2000 թուականին Նիքոլաս Սփարքսը ճանչցուած է որպէս տարուան ամէնէն լաւ հեղինակը՝ "People Magazine"-ի կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Յղումներ
* Նիկոլաս Սպարկսի պաշտոնական կայքը
* Նիկոլաս Սպարկսի էջը imdb.com կայքում

Ստորոգութիւն:31 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Նիքոլա Լանկէ

**Նիքոլա Լանկէ** (, 24  Մարտ, 1858, Ս. Փեթերսպուրկ - 15 Փետրուար, 1921, Օտեսա), ռուս հոգեբան:
## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանը (1882)։ Աշխատած է Լայպցիկի Վիլհելմ Վունտթի  հոգեբանութեան տարրալուծարանը (1883)։ Օտեսայի համալսարանի փիլիսոփայութեան Փրոֆ. (1888-1921), ուր նաեւ կազմակերպած է Ռուսիոյ առաջին փորձառարական հոգեբանութեան տարրալուծարաններէն մէկը։

## Գործեր
Ձեւակերպած է ընկալման օրէնքը, մշակած է ուշադրութեան մոտորային դաշտը, որ ըստ Լանկէի, ընկալման պայմանները բարելաւող ''օրկանիզմ''ի շարժողական ռեակցիան է։

Արտաքին շարժողական գործողութիւնները առաջնային համարելով՝ Լանկէի հոգեբանական գաղափարները կապուած են Ի. Մ. Մեչենիովի ռեֆլեկտոր տեսութեան հետ։ Ան առաջինն է որ ռուսերէնի թարգմանած է Արիստոտելի «*Առաջին անալիտիկա*» (1894) աշխատութիւնը։

## Երկեր

* **19-րդ դարու բարոյական գաղափարներու պատմութիւնը** (*История нравственных идей XIX века*); Սանկտ Փեթերսպուրկ, 1888
* **Մանուկին հոգին** (*Душа ребёнка*); Սանկտ Փեթերսպուրկ, 1892
* **Էլոիզի նամակները Ապելարին** (*Письма Элоизы к Абеляру*); լոյս տեսած է «Южный сборник» («Հարաւային ժողովածու») պարբերականին մէջ՝ ի նպաստ բերքի ձախողման հետեւանքով տուժածներուն. Օտեսա, 1892
* **[[Արիստոտէլ|Արիստոտէլի]] «Առաջին անալիտիկայի» թարգմանութիւնը՝ ծանօթագրութիւններով** (*Перевод с примечаниями первой Аналитики Аристотеля*); Սանկտ Փեթերսպուրկ, 1894
* **Տրամաբանութեան դասագիրք** (*Учебник логики*); Օտեսա, 1898
* **19-րդ դարու մեծ մտածողները։ Դասախօսութիւն Ա.։ Քանթ եւ «Զուտ բանականութեան քննադատութիւնը»** (*Великие мыслители XIX века. Лекция I. Кант и «Критика чистого разума»*); Օտեսա, 1901
* **Վ. Վունտթի տեսութիւնը առասպելի սկզբնաւորման մասին** (*Теория В. Вундта о начале мифа*); Օտեսա, 1912

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:1858 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:24 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ս. Փեթերսպուրկ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1921 մահեր
Ստորոգութիւն:15 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հոգեբաններ
Ստորոգութիւն:Գիտնականներ
Նշան Ամիրալեան

**Նշան Ամիրալեան**, հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Նշան Ամիրալեան ծնած է մօտաւորապէս 1875 թուականին, Հալէպի նահանգի՝ Մարաշի գաւառի կեդրոն, Մարաշ քաղաքին մէջ։ 1898 թուականին աւարտած է Պալթիմորի բժշկական համալսարանը (ԱՄՆ)։ Մահացած է Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) ընթացքին։

## Աղբիւրներ
Յարութիւն Մինասեան // Օսմանեան կայսրութեան մէջ եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան մէջ բռնաճնշումներու եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած հայ բժիշկներ //։ Լուսաբաց հրատարակչատուն, 2014 — 520 էջ։

## Գրականութիւն

* Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1938։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Նշան Արք. Քարաքէհէեան

**Նշան Արք. Քարաքէհէեան** (ծնած՝ 17 Ապրիլ 1932, Յունաստան), հայ կաթողիկէ առաջնորդ։

## Կենսագրութիւն
Նշան Արք. Քարաքէհէեան միացած է Զմառու պատրիարգարանի համախմբումի հիմնարկին եւ ստացած է 2 Յուլիս 1960-ին քահանայութեան տիտղոսը: Յովհաննէս Պողոս երկրորդ նշանակած է զինք իբրէւ Հայ Կաթողիկէ եպիսկոպոս Յունաստանի մէջ։ 27 Սեպտեմբեր 2000-ին նշանակուած է իբրեւ եպիսկոպոս Սպահանի:

Յաջորդ տարի, ՆԷրսէս Պետրոս 19-րդ Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց նշանակած է 28 Յունուարին իբրեւ Եպիսկոպոս, ըլլալով Գրիգոր Կապրոյեանի կողքին, իբրեւ եպիսկոպոս «Eparchy of the Sainte-Croix-de-Paris of Armenians»ի եւ Մանուէլ Պաթաքեան՝ Եպիսկոպոս Հայ Կաթողիկէ Նարեկ եկեղեցւոյ Նիւ Եորքի մէջ:

7 Յունուար 2003-ին, Քարաքէհէեան նշանակուած է Յունաստանի Առաքելական ղեկավար: 2 Ապրիլ 2005-ին եղած է ընդհանուր պատասխանատու Արեւելեան Եւրոպայի եւ Արգեպիսկոպոսի տիտղոսը ստացած է Ատանայի «Degli Armeni»ի: 6 Յունուար 2010-ին Պէնէտիգդոս 16-րդ Պապը ընդունած է իր հրաժարականը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Այլ էջեր
* http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkara.html
* http://www.cathecclesia.gr/hellas/index.php/dioceses/ordinariat-of-armenian-rite/apostolic-administrator 

Ստորոգութիւն:1932 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Յունաստան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Ապրիլի ծնունդներ
Նշան Թիւսիւզեան

**ՆՇԱՆ  ԹԻՒՍԻՒԶԵԱՆ**, (1911, Տիգրանակերտ - 26 Մայիս 1980, Լիբանան) Ազգային գործիչ, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Հալէպի մասնաճիւղի հիմնադիր սերունդէն:

## Կենսագրութիւն
Նշան Թիւսիւզեան թրքական հալածանքի օրերուն փախուստ տալով, հօրմէ մօրմէ որբ, փոքր տարիքին կը փոխադրուի Հալէպ, ուր կը յաճախէ Ազգային Հայկազեան Վարժարան՝ ստանալով ազգային դաստիարակութիւն:

Անչափահաս տարիքին կը մեկնի Պարսկաստան՝ գործի մը ձեռնարկելու նպատակով: Սակայն շուտով Հալէպ կը վերադառնայ եւ կը պաշտօնավարէ նոր հաստատուած ելեկտրական ընկերութեան մէջ, իբրեւ գործաւորներու վերակացու, որմէ ետք մեծ եղբօր նման լումայափոխութեան գործով կը զբաղի, զոր հետագային կը շարունակէ Պէյրութի մէջ, մինչեւ գործէն դադրիլը:

1961-ին վերջնականապէս Պէյրութ կը հաստատուի:

Ան կ'ամուսնանայ երգահան Բարսեղ Կանաչեանի աղջկան՝ Սեդայի հետ եւ զօրավիգ կը կանգնի մեծ երաժիշտ Կանաչեանի համերգներու կազմակերպութեան: Կ'ունենայ երեք աղջիկ եւ մէկ մանչ զաւակներ:

## Միութենական Կեանք
Նշան Թիւսիւզեան պատանի տարիքէն կ'անդամագրուի Հ.Յ.Դ.-ի եւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի եւ նուիրաբար կը ծառայէ անոնց շարքերէն ներս: Ան կը հանդիսանայ Հալէպի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտական շարժումի տարածման եւ կազմակերպման գլխաւոր դէմքերէն մէկը: Եղբ. Նշան Թիւսիւզեան կ'ըլլայ պարզ սկաուտ, ապա խմբապետ, Սկաուտական Խորհուրդի անդամ եւ Հալէպի մասնաճիւղի վարչական եւ իր նուիրական աշխատանքով կը դառնայ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ձեռնարկներուն յաջողութեան նպաստող կարեւորագոյն դէմքերէն մէկը: 
1961-ին Պէյրութ հաստատուելով ամբողջովին կը նուիրուի Հ.Մ.Ը.Մ.-ին, մաս կազմելով նաեւ Ազգային Իշխանութեան Տնտեսական Խորհուրդին:
Ինչպէս Սուրիոյ, նոնյպէս Լիբանանի մէջ ան կը մասնակցի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի բոլոր Շրջանային ժողովներուն, Ա. եւ Բ. Ընդհանուր Ժողովներուն եւ երկու անգամներն ալ կ'ընտրուի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ, ստանձնելով գանձապահի պատասխանատու պաշտօնը:

1972-ին, հայ սկաուտութեան հիմնադրութեան 60-ամեակի տօնակատարութեան ընթացքին, Պէյրութի «Իւնեսքօ» սրահին մէջ, լիբանանեան պետութեան կողմէ շքանշանով կը պարգեւատրուի ՝ առ ի գնահատանք մարզական եւ սկաուտական կեանքին մէջ իր ունեցած կարեւոր ներդրումին:

## Աշխատութիւններ
Նշան Թիւսիւզեանի աշխատութեամբ լոյս կը տեսնէ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի սկաուտներու առաջին գիտելիքներու գիրքը, որ ցարդ կը մնայ ամէնէն ամբողջականը եւ լաւագոյնը իր տեսակի հրատարակութիւններուն մէջ:

Ան աշխուժօրէն կը հետապնդէր սկաուտական գիտելիքներու նոր ու արդիական գիրքերու պատրաստութեան աշխատանքները, երբ յանկարծակի զգետնուեցաւ սրտի տագնապով, 26 Մայիս 1980-ին:
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Մարզիկ, Հ.Մ.Ը.Մ.-ի պաշտօնաթերթ, Ա. Տարի, 1980 թիւ 5
Նշան Հազարապետեան

**Նշան Հազարպետեան**՝ հօրեղբորդին Մկրտիչ Հազարապետեանի (Ծնած Տարանտա 1875-ին): Պէյրութ հաստատուած է 1900-ին։ Եղած է կտաւեղէնի ծանօթ վաճառական։ Իր հօրեղբորորդիին հետ կը գործէր Օսմանեան կայսրութեան բոլոր գաւառներուն, ինչպէս նաեւ Անգլիոյ, Իտալիոյ եւ Ռուսիոյ հետ։ Մկրտիչ Հազարապետեանի նման ինք ալ երկար տարիներ զոհաբերութեամբ մասնակցած է պէյրութահայ ազգային գործերուն։ Եղած է Ս. Նշան վարժարանի հոգաբարձու։ Մահացած է Պէյրութ, 1934-ին։ Ունի 4 աղջիկ եւ մանչ մը, Մեթր Մելքոն Հազարապետեան՝ շրջանաւարտ է ֆրանսական Համալսարանի իրաւաբանական ճիւղէն։ Աղջիկ զաւակներն են՝ Թագուհի, Ովսաննա, Արաքսի եւ Սիրարփի:

Նշան Հազարապետեան մաս կազմած է  Ազգային Վարչութեան. նշանակուած է  Սահակ Բ. Կաթողիկոսի կողմէ:

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Նշան Մանուշակեան

**Նշան Մանուշակեան** (1 Յուլիս 1949, Մուսալեռ (այժմ՝ ՀՀ Արմաւիրի մարզ), վիրաբոյժ։ Բժշկական ծառայութեան պահեստի աւագ տեղակալ (1973 թուական)։

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Երեւանի պետական բժշկական համալսարանը 1972-ին։ 1973-1975 թուականներուն ծառայած է ԽՍՀՄ ԶՈՒ հիւանդանոցին մէջ։ 1975 թուականէն կ՛աշխատի «Մալաթիա» բժշկական կեդրոնէն ներս։

## Ռազմական գործունէութիւններ
1988-1992 թուականներուն կամաւորապէս մեկնած է Շահումեանի, 1993 թուականին՝ Մարտակերտի շրջաններ, 1994 թուականի Ապրիլ-Մայիսին՝ Ստեփանակերտ. մասնակցած է հիւանդ եւ վիրաւոր ազատամարտիկներու, խաղաղ բնակիչներու բուժօգնութեան աշխատանքներուն, վիրահատած հարիւրաւոր ազատամարտիկներ, որոնց մեծ մասը ապաքինուելէն ետք շտապած են մարտադաշտ։
Պարգեւատրուած է ՊՆ «Մարշալ Պաղրամաեան-100» շքանշանով:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1949 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Մուսալեռ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ վիրաբոյժներ
Նշան Յ. Մուրատեան

**նշան Յակոբի Մուրատեան(** 1 Մայիս 1908, Մարգարա (ՀՍՍՀ-ի Հոկտեմբերեանի շրջան, 27 Յուլիս 1982, Սեւան), հայ գրականագէտ, քննադատ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1943 թուականէն։

## Կեսագրութիւն
Մուրատեան իր միջնակարգի ուսումը կ'աւարտէ 1932-ին երեւանի Կրուպսկայի անուան դպրոցէն։ Այնույետեւ 1929-1932 իբրեւ հայերէնի ուսուցիչ կը պաշտօնավարէ Վարդենիսի Կամոյի շրջաններու դպրոցներուն մէջ։

1933-1945 իբրեւ գիտաշխատող պաշտօն կը ստանձնէ Երեւանի գրականութեան թանգարանին մէջ։ 1944 հեռակայ կարգով կ'աւարտէ Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանը։

1947-1953 կը վարէ Երեւանի Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան թատրոնի գրական բաժինի վարիչի պաշտօնը, ապա «Հայֆիլմ» հիմնարկի մէջ կը ստանձնէ խմբխգրի աշխատանք։

1965 «Յովհաննէս Յովհաննիսեանի Արուեստը» խորագրով իր թեզի պաշտպանութենէն ետք կը ստանայ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճանը։

1967-ին կը սկսի իբրեւ աւագ գիտաշխատող եւ կը պաշտօնավարէ ՀՍՍՀ գիտութիւններու ակադեմիայի արուեստի համալսարանի մէջ։

1976-ին կը պաշտպանէ «Աբովեանի Պոէտիկան» վերնագրով իր աւարտաճառը ու կ'արժանանայ պատմական գիտութիւններու դոկտոր աստիճանին։

Գիտական-ստեղծագործական աշխատանքին զուգահեռ, Նշան Մուրատեան 1940-1947 կը մասնակցի Միքայէլ նալպանտեանի երկերու լիակատար ժողովածուի եւ 1964-1968 Յովհաննէս Յովհաննիսեանի երկերու լիակատար ժողովածուի ակադեմական հրատարակութիւններուն։ Ան նաեւ իր մասնակցութիւնը կը բերէ Շէյքսպիրի ու անոր մասին՝ Հայաստանի մէջ հրատարակութեան պատրաստուած բոլոր հատորներու խմբագրութեան ու հրատարակութեան աշխատանքներուն։

## Երկեր
Նշան Մուրատեանի աշխատասիրութիւններէն առանձին հատորով Լոյս տեսած են.

* Միքայէլ Նալպանտեան (Երեւան, 1954), 
* Արմէն Արմէնեան (Երեւան, 1959), 
* Յովհաննէս Յովհաննիսեանի Արուեստը (Երեւան, 1964), 
* Աբովեանի Պոէտիկան (Երեւան, 1979) Նալպանտեան, 
* կեանքը եւ գործը (Երեւան, 1980)։

Իրմէ անտիպ կը մնան Շէյքսպիրական երկու հատորներ՝ «Շէյքսպիրի կեանքն ու գործը» եւ Շէյքսպիրի Տիպերի հանրագիտարանը»։

## Աղբիւրներ
* «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս» Հատոր Ժ, խմբագիր Երուանդ Քասունի, Պէյրութ 1982-1984
Նշան Պէշիկթաշլեան

**Նշան Պէշիկթաշլեան** (), հայ գրող, երգիծագիր։

## Կենսագրութիւն

Ծնած է Կ.Պոլիս, ուր ստացած է նախակրթութիւն եւ միջնակարգ կրթութիւն (Բերայի նախակրթարաններուն մէջ)։ Սկսած է ստեղծագործել պատանի տարիքէն պոլսահայ մամլոյ էջերուն՝ քերթուածներ եւ պատմուածքներ հրատարակելով։ Միայն կարճ ժամանակ մը զբաղած է հայերէնի ուսուցչութեամբ, որմէ ետք ամբողջ կեանքը նուիրած է գրականութեան։

1922 թվականին՝ Զմիւռնիոյ մեծ աղէտէն ետք, անցած է Յունաստան, կարճ ժամանակ մը նուիրուած՝ Քորֆուի (Քերքիրա) որբանոցները հաւաքուած հայ մանուկներու հայեցի դաստիարակութեան։  Մայիս 1923-ին Գէորգ Կառվարենցին հետ Քերքիրայի «Փուիքլիոն» թատրոնին մէջ կը բեմադրեն եւ հայ գաղթականներու հոծ ներկայութեան կը ներկայացնեն «Չարշըլը Արթին Աղա» թատերախաղը․ դերակատարները կ՛ըլլան թատերասէր հայ գաղթականներէն եւ որբերէն օրիորդներ եւ երիտասարդներ, որոնք կը հետեւին վերոնշեալ երկու հայ ուսուցիչներուն ուղղութիւններու։  Այնուհետեւ (1923-ին) վերջնականապէս հաստատուած է Փարիզ, ուր ամբողջ կէս դար իր աշխոյժ մասնակցութիւնը բերած է արեւմտահայ գրականութեան եւ ընդհանրապէս հոգեմտաւոր ժառանգութեան պահպանման ու զարգացման նուիրական պայքարին։

## Գրական վաստակ
Գրել սկսած է տասներկու տարեկանին։ Քերթողական իր առաջին խաղերուն մէջ իսկ ի յայտ կու գայ երգիծելու տրամադրութիւնը։ Քնարական գգայուն խառնուածքները առ հասարակ դէպի երգիծելու տրամադրութիւն կը հակին։ Խորունկ թախիծներ եւ տրտմութիւններ, զօրաւոր անհատականութիւններու մէջ կը յանգին ... ժպիտին։

Ապրած է գրականութեամբ։ Աշխատակցած է սփիւռքահայ մեծաթիւ թերթերու՝ «Յառաջ»էն ու Պոսթընի «Հայրենիք»էն մինչեւ Աթէնքի «Ազատ Օր»ը, Պէյրութի «Ազդակ»ը եւ «Սփիւռք»ը, առաւելաբար երգիծաբանական գործերով։ Ան հայ լեզուի մասին կ'ըսէ․ 

1927-ին սկսած է հրատարակել։ Յաջորդ երեք տասնամեակներուն, արտադրած է բազմաթիւ հատորներ՝ մեծ մասը երգիծաբանական։ Ունի արձակ՝ քնարերգական երկեր, իսկ չափածոյ՝ առակներ։ Յատուկ հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է թատրոնի հանդէպ։

1927-1972-ին Պէշիկթաշլեանի գրական վաստակը կը ներկայանայ բազմալար հետեւեալ ստեղծագործութիւններով.-
* «Ընկեր Շահնազար» (1927)
* «Սիդոննա» (1928)
* «Ռապպի» (1932)
* «Երգիծական» (1933)
* «Հիւանդտես» (1936)
* «Ծաղրանկարներ» (1938)
* «Հայ Աղբրտիք» (1941)
* «Երգիծավէպեր» (1942)
* «Լուլուտի» (1942)
* «Ծիրանի գօտի» (1945)
* «Զէն ու զարդ» (1946)
* «Մեր պարտէզէն» (1947)
* «Յակոբ Օշական» (1947)
* «Մեր դրախտէն» (1948)
* «Գրիգոր Նարեկացի եւ Սմբատ Բ.» (1950)
* «Նոր ծաղրանկարներ» (1952)
* «Յուզումը» (1953)
* «Մոմիաներ» (նորագոյն ծաղրանկարներ, 1954)
* «Սադայէլին պոչին տակ ու շուքին» (1954)
* «Թատերական դէմքեր» կոթողական գործը, աւելի քան 1100 մեծադիր էջերով (1969)
* «Հրաշալուր պատմութիւն Հայոց» (1972, հրատարակուած՝ մահէն երկու ամիս ետք)

Ցրուած գրութիւններ ունի՝ երգիծավէպեր, կատակերգութիւններ, առակներ, պատմուածքներ եւ արձակ էջեր՝ առօրեայ մամուլի եւ պարբերականներու մէջ, ինչպէս նաեւ անտիպ էջեր։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Դար Մը Գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ 1977, էջ 188-190:

## Արտաքին յղումներ
* Նշան Պէշիկթաշլեան (1898-1972). Հայկական երգիծանքի վերջին իշխանը:
* Ժպիտը-Նշան Պէշիկթաշլեան: 
* Նշան Պեշիկթաշլյան, «Հայ աղբրտիք»: 

Ստորոգութիւն:Հայ երգիծագիրներ
Ստորոգութիւն:Պոլսահայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Սուրէն Նշանեան

**Սուրէն Նշանեան** (1882 – 5 Սեպ­տեմ­բե­ր 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1882 թուականին, Ան­քա­րա­յի նա­հան­գի Կեսարիոյ գաւառի Կերմիր գիւղին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Կեսարիոյ ազգային վարժարանէն ներս, միջնակարգը՝ Կեսարիոյ Սուրբ Կարապետի վանքին մէջ։

1907 թուական աւարտած է Պէյրութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժիը։ 1909-11 թուականներուն, օգնական վիրաբոյժ աշխատած է Կ. Պոլսոյ սուրբ Փրկիչ հայոց ազգային հիւանդանոցին մէջ։ 1911 թուականէն ետք, եւս, շարունակած է բժիշկ աշխատիլ։ Աշխատակցած է հայկական մամուլին, հրապարակային բժշկական դասախօսթիւններ դասախօսած է։ Եղած է ՀՅԴ–ի գործիչ։ 1914 թուականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ Անքա­րա­յի մէջ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ 1915 թուականի ապրիլին, Անքարայի մէջ, ծառայութեան ընթացքին, ծանրօրէն հիւանդացած է եւ անտանելի յօդացաւերու պատճառով գամուած՝ հիւանդանոցային մահճակալին։ Զեղծարարութեան զրպարտանքով, Անքարայի մէջ, ծանր հիւանդ վիճակին, ձերբակալուած է Իթթիհատի ղեկավարներէն՝ դոկտոր Պէհատտին Շաքիրի կազմած 58 ականաւոր հայ բժիշկներու ցուցակով։ 1915 թուականին, Անքարայէն ծանր հիւանդ, անդամալոյծ, կիսամեռ վիճակի մէջ Կե­սա­րիա տարուած է։ 1915 թուականի Սեպտեմբեր 5-ին, շաբաթ գիշերով, Կեսարիոյ մէջ, առանց դատ ու դատաստանի՝ մեծ դժուարությամբ, կախաղան բարձրացուած է՝ 33 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պոլիս, 1914։
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրւած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, Ա. հատոր, Գահիրէ, 1937։
* Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, Բ. հատոր, Գահիրէ, 1937։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատ գամները), Պոսթըն, 1957։
* Սահակեան Լիլիկ, Ոճրագործները չխնայեցին նոյնիսկ մարդու կեանքը փրկողներին, «Առող­ջա­պա­հու­թիւն», Երեւան, 1965, թուական 4։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Տէր Յովհաննէսեան Գրիգոր, Պատմագիրք Սիվրի-Հիսարի հայոց, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձաննահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Հին եւ նոր Կեսարիա։ Յուշամատեան, Փարիզ, 1989։
* Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան,1990, 221 էջ։
* Շահբազեան Յասմիկ եւ Միրզոյեան Անահիտ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923), հ. 3, Անքարայի նահանգ, Երեւան, 2006։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:5 Սեպ­տեմ­բե­րի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Թուրքիա մահացածներ
Նշանթաշ

**Նշանթաշ** թաղամասը, Պոլսոյ Շիշի թաղի մէջն է: Պոլսոյ ամէնագեղեզիկ թաղամասերէն մին է եւ կարէլի է քտնէլ աշխարհահրչակ խանութները:

## «Նշանթաշ» Անունը

Նշանթաշ թաղամասը իր անունը առած է երէք քառերէ որուն (ՊԻՏԻ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԻ)
Նիքօ Լոմոուրի

**Նիքօ Իոսիֆի Լոմոուրի** (, 7 (19) Փետրուար, 1852,Արբօ գիւղ, (ներկայիս Գորիի մունիցիպալիտետ) — 17 (30) Ապրիլ, Գորի), վրացի գրող եւ բանաստեղծ:
 
## Կենսագրութիւն
Նիքօ Լոմոուրի, ծնած է Քարթլիի Արբօ գիւղին մէջ, վանականի ընտանիքի մէջ։ Լոմոուրին գրել ու կարդալ սորված է եկեղեցւոյ ատենադպիրի մօտ, ապա ընդունուած է Գորիի հոգեւոր ուսումնարան, որ զայն աարտելէ ետք՝ 1869 թուականին, սորված է Թիֆլիսի հոգեւոր սեմինարիա։ Սեմինարիան աւարտելէ ետք Լոմոուրի մեկնած է Կիեւ։ Կիեւի մէջ կրթութիւն ստանալէ ետք վերադարձած է Վրաստան եւ դարձած Թիֆլիսի արքունի ուսումնարանի տեսուչ։ Երեք տարի ետք սկսած է մանկավարժական գործունէութեամբ զբաղուած է Գորիի գիմնազիայի մէջ՝ շարունակելով երեք տարի։

Մահացած է Գորիի մէջ՝ 17 Ապրիլ 1915 թուականին:
 
### Ստեղծագործութիւն
Նիկճ Լոմոուրիի առաջին բանաստեղծութիւնը տպագրուած է «Մնատոբի» ամսագրին մէջ 1871 թուականին, բայց անոր առաջին նշանակալի գործը՝ «Կրակ» (ალი, ալի) պատմուածքն է, որ տպագրուած է «Իվերիա» ամսագրին մէջ 1879 թուականին։ Անոր կը հետեւի մանկական պատմուածքներու ժողովածուն: Անոնցմէ մէկուն՝ «Քաջանա» պատմուածքի հիման վրայ 1941 թուականին նկարահանուած է ֆիլմ: Լոմոուրին վրացերէն թարգմանած է Ճորճ Գորդոն Բայրոնի ստեղծագործութիւններէն:

Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ Նիքօ Լոմոուրին պատկերած է վրացական գիւղի կեանքը. անոր ստեղծագործութիւններու հերոսներն են նախկին կալուածատէրեր, հարուստ գիւղացիներ, դարբիններ, վաշխառուներ։ «Քրիստոնիայ լեզգիներ» պատմուածքին մէջ Նիքօ Լոմոուրին պատկերած է գիւղացի Սիմոն Լուկաշուիլիի ու իշխանութեան ներկայացուցչի վեճը։ Ասկէ ետք, երբ Լուկաշուիլին կը մերժէ տանտէրին կաշառք տալ, տանտիրոջ մարդիկը կը ներխուժեն Լուկաշվիլիի տունը ու կ՛աւերեն զայն։ Լուկաշուիլիին կը տանին տանտիրոջ տուն ու կը կապեն սեանը::

Լոմոուրիի ստեղծագործութեան լեզուն աչք կը մտնէ ազատութեամբ ու հարստութեամբ։ Սիւժէն կը զարգանայ համաչափօրէն, լաւ կազմուած են երկխոսութիւնները։ Բնութեան նկարագրութիւնը միշտ կապուած է սիւժէի զարգացման հետ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:19 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:30 Ապրիլի մահեր
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:1852 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Նշխար

մինի
**Նշխար**, սուրբ նշխար ս. Հաղորդութեան նիւթերէն (հաց ու գինի) մէկը, որ կ՛իրարկուի ս. Պատարագի ժամանակ։
Նշխարը փոքր, բոլորաձեւ, անթթխմոր հացն է, բաղարջ, վրան՝ խաչելութեան կամ տնօրինական մէկ այլ խորհուրդի պատկեր, իսկ երկու կողմերուն մակագրութիւն՝ Յիսուս Քրիստոս։

## Պատրաստման եղանակը
Նշխարը կը թխուի երկաթէ թիթեղի վրայ, առանց այրելու եւ առանց տապակելու, սովորաբար կ՛ունենայ 6-10 սմ տրամագիծ, 5-7 մմ հաստութիւն։ Տաղավար տօներուն կը պատրաստուին աւելի մեծ Նշխարներ՝ հաղորդուողներու բազմութեանը բաւարարելու համար։

Նշխարի, որպէս սուրբ հացի կիրառման համար հիմք կը հանդիսացնեն Հիսուսի խոսքերը, թե Առէ՛ք, կերէ՛ք, այս է իմ մարմինը (Մատթ. 26.26)։

Առաքելական կանոններու համաձայն ս. Պատարագի հացը՝ նշխարը, կը պատրաստուի նոյն օրը եւ թարմ վիճակին մէջ կը բարձրանայ ս. Սեղան, իսկ այն նշխարները, որոնք կը տրուին տնօրհնեքի, հոգեհանգիստի եւ կամ սբ. Պատարագի ժամանակ հիմնականին մէջ քահանայական դասին, կրնան նախապէս ալ պատրաստուած ըլլալ։ Նշխարը կը պատրաստուի եւ կը բաժնուի պատարագիչ քահանայի ձեռքով։

## Նշանակութիւնը
Ագաթանգեղոսը նշխարը կը հիշատակէ «Եկեղեցւոյ օրհնեալ հաց» ձեւով։ Նշխար բառացիորեն կը նշանակէ կտորտանք։ Ինչպէս ընդհանրական, այնպէս ալ անոր անբաժանելի մաս կազմող Հայ եկեղեցին Ն. կը դիտէ որպէս Քրիստոսի մարմինի խորհրդանշանը, քանի որ սբ. Պատարագի խորհուրդի կատարման ժամանակ այդ կը տեղափոխուի Հիսուս Քրիստոսի մարմինին, ինչպէս կը նշուի հայոց Խորհրդատետր Պատարագամատոյցի մէջ. «Որով զհացս օրհնեալ մարմին ճշմարտապէս արասցես Տեառն մերոյ եւ Փրկիչին Հիսուսի Քրիստոսի»։ Եկեղեցական հայրերէն նշխարի փոխակերպման մասին հիշատակութիւն ունեն Խոսրով Անձևացին (10-րդ դար), Ներսես Լամբրոնացին (12-րդ դար), Գրիգոր Տաթևացին (14-րդ դար) եւ ուրիշներ։

## Գրականութիւն

* Ներսես Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք ի կարգս եկեղեցւոյ եւ մեկնութիւն խորհրդոյ Պատարագին, Վենետիկ, 1847
* Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք հարցմանց, Երուսաղեմ, 1993, էջ 684
* Կարապետյան Ա., Հոգևոր բարեպաշտական արարողություններ, Էջմիածին, 1998

Ստորոգութիւն:Պատարագ
Նոկալէսի Ճակատամարտ

**Նոկալէսի ճակատամարտ,** ռազմական հակամարտութիւն յեղափոխական իրադրութեան մէջ գտնուող Մեքսիքայի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու միջեւ։ Ճակատամարտը սկսած է 1915-ին եւ ընթացած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Արիզոնայի շրջանի քանի մը քաղաքներու մէջ՝ Նոկալէս եւ Սոնորա: 26 Նոյեմբեր 1915-ին Մեքսիքայի յեղափոխական ապստամբ ուժերը Ֆրանսիսքօ Վիլեայի գլխաւորութեամբ կրակ բացին ամերիկեան օդուժի եւ սահմանապահ ուժերուն վրայ։

Մեքսիքայի Միացեալ Նահանգներու ուժերը դրացիական յարաբերութիւնները Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հետ խզած էին դեռեւս Մեքսիքայի անկախութեան պատերազմի ժամանակ, երբ Սպանիան ստանալով ԱՄՆ-ի օգնութիւնը, կրցաւ Մեքսիքայի ապստամբութիւնը ճնշել: 20-րդ դարուն անոնց յարաբերութիւնները ծայրայեղ վատացան, քանի որ ԱՄՆ նպաստեց Մեքսիքայի յեղափոխութեան սկսելուն:

Ֆրանսիսքօ Վիլեայի ուժերու կրակոցներուն պատասխանեցին Արիզոնայի սահմանի զինուորները եւ առաջ անցան Ամերիկա-մեքսիքական սահմանը հատելու համար: Պատահաբար ԱՄՆ-ի ուղղութեամբ կրակ բացած է նաեւ Ալուարօ Օբրեգոնը: Ամերիկայի Միացեալ Նահանգի զօրքերու հրամանատար կ'ընտրուի Վիլեամ Համպդէնը, որ իր փոքր ջոկատով Արիզոնայի սահմանագլխուն կ'ամրապնդուի՝ Նոկալէս կոչուող բնակավայրին մէջ։ Ճակատամարտի պատճառով քանի մը մեքսիքական ջոկատներ զոհուեցան, զորս Ֆրանսիսքօ Վիլեան կը գլխաւորէր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մեքսիքայի Ճակատամարտներ
Ստորոգութիւն:1915
Նոյեմբեր

**Նոյեմբեր**, տարուան տասնմէկերորդ ամիսը, ըստ Գրիգորեան օրացոյցի, ունի 30 օր։ Հիւսիսային երկրագունդի տարածքին՝ աշնան վերջին ամիսն է, երբ օրերուն տեւողութիւնը կը պակսի, ուստի լոյսը կը նուազի։ Լուսաբացն ու մթնշաղը կարծես իրարու կը հանդիպին՝ ամպոտ օրուան կիսուն։

Լատիներէն «Նովեմ»՝ ինը բառէն յառաջացած է։ Իսկ հռոմէացիներուն իններորդ ամիսն է, Մարտէն հաշուած։

Ըստ հայկական տոմարին, կը համապատասխանէ «Տրէ» ամսուան, այսինքն՝ չորրորդ ամիսը։

Ասիկա կապուած է Տիր աստուծոյ հետ, որ պահլաւական, ինչպէս նաեւ հայ հին աստուածներէն մէկն էր։
* Նոյեմբեր ամսուայ կենդանաշրջանի նշաններն են՝ մինչեւ 22-ը՝ Կարիճ, 23-էն ետք՝ Աղեղնաւոր
## Նոյեմբեր Ամսուայ Նշանավոր Օրերը
մինի|180px|Նոյեմբեր<br /> <small>Հոլանտական Ոսկեդարի Նկարիչ Եոախիմ ֆօն Զանթրախթ (1606-1688)</small>
մինի|180px|Աշունին Գոյները
* Նոյեմբեր 1
** Բոլոր Սուրբերու Օր (Կաթողիկութիւն)
** Անկախութեան Օր (Անթիկուա Եւ Պարպուտա)
** Բուսակերներու Համաշխարհային Օր
* Նոյեմբեր 2
** Հայլէ Սիլասսիէի Թագադրութեան Օր (Րասթաֆարիներ)
* Նոյեմբեր 3
** Անկախութեան Օր՝
*** Տոմինիքա
*** Միքրոնեզիա
*** Փանամա
* Նոյեմբեր 4
** Միասնութեան Օր (Ռուսիա)
** Իցհաք Րապինի Յիշատակի Օր
* Նոյեմբեր 5
* Կայ Ֆոքսի (անգլերէն՝ Guy Fawkes) գիշերը
* Նոյեմբեր 11
** Անկախութեան Օր՝
*** Անկոլա
*** Լեհաստան
* Նոյեմբեր 17
** Լէօնիտ ասուպներու ցնցուղի առատութեան բարձրակէտի գիշերը
* Նոյեմբեր 18
** Անկախութեան Օր՝
*** Լաթվիա
*** Մարոքքօ
* Նոյեմբեր 19
** Դրօշակի Օր (Պրազիլ)
** Զուգարաններու Համաշխարհային Օր
* Նոյեմբեր 20
** Ազգային Ինքնիշխանութեան Օր (Արժանթին)
* Նոյեմբեր 22
** Անկախութեան Օր (Լիբանան)
* Նոյեմբեր 28
** Անկախութեան Օր
*** 36px Ալպանիա

Ստորոգութիւն:Ամիսներ
Ալֆրետ Նոպէլ

**Ալֆրէտ Պեռնարտ Նոպէլ** () շուէտացի քիմիագէտ, ճարտարագէտ եւ գիտնական, որ ստեղծած է ուժանակը (պայթուցիկի նիւթը):

Երբ թերթերուն մէջ հրատարակուեցաւ թէ Նոպէլին ստեղծած պայթուցիկներուն նիւթերը սկսան գործածուիլ բանակներուն կողմէ պատերազմներուն ընթացքին, Ալֆրէտ որոշեց իր հարստութիւնը գործածել ժողովուրդին օգուտին ու բարիքին համար եւ այսպիսով ստեղծեց Նոպէլեան Մրցանակի կազմակերպութիւնը, 1895 թուականին։

## Կենսագրութիւն
Ալֆրէտ Նոպէլը ծնած է Սթոքհոլմ, Շուէտ։ Երրորդ զաւակն էր Էմմանուէլ Նոպէլի (1801–1872), որ գիտնական էր, եւ Քարոլինա Անտրիէթի (1805–1889): Անոր հայրն ու մայրը ամուսնացած են 1827 թուականին եւ ունեցած են 8 զաւակներ: Ընտանիքը, աղքատ ըլլալով, կը կորսնցնէ իր 3 զաւակները եւ ողջ կը մնան միայն Ալֆրէտը եւ իր միւս 3 եղբայրները:

Իր ընտանիքը «Նոպէլ» ազգանունը ժառանգած է անոր մեծ հօրմէ, որ 1775 թուականին «Նոպէլիուս» ազգանունը կրճատեց «Նոպէլ»ի։

Ալֆրէտը նաեւ գրած է մեծ թիւով վէպեր եւ բանաստեղծութիւններ, որոնցմէ միայն մէկ ստեղծագործութիւնը հրատարակուած է։ Սակայն ժամանակ մը ետք, Նոպէլ կ'որոշէ իր բոլոր միտքերը եւ կարողութիւնները ուղղել քիմիագիտութեան գործընթացին։

## Աշխատանք
Կեանքի վերջին հինգ տարիներու ընթացքին Նոպէլ կ'աշխատէր անձնական օգնական, երիտասարդ շուէտ քիմիկոս Ռագնար Սոլմանի հետ, որ աչքի կը զարնէր ծայրայեղ թաքթիքով եւ համբերութեամբ։ Վերջինս կ'աշխատէր որպէս քարտուղար եւ լապորանդ։ Ան յաջողեցաւ նուաճել Նոպէլի վստահութիւնն այն աստիճան, որ զինք կը կոչէր «իր ցանկութիւններու գլխաւոր իրականացնողը»։

Սոլմանը կը յիշէր.

Կեանքի ընթացքին Նոպէլը յաճախ արտասովոր շռայլութիւն կը ցուցաբերէր Սոլմանի եւ իր միւս ծառաներուն նկատմամբ։ Երբ իր օգնականը կը պատրաստուէր ամուսնանալ, Նոպէլն անմիջապէս կրկնապատկեց իր աշխատավարձը, իսկ անկէ առաջ, երբ իր ֆրանսուհի խոհարարուհին պիտի ամուսնանար, անոր նուիրեց այն ժամանակ հսկայական գումար համարուող քառասուն հազար ֆրանք։

Չնայած Ալֆրետին յաճախակի կ'ըսէին տինամիթի թագաւոր, ան խիստ դէմ էր իր յայտնագործութիւնները ռազմական նպատակներով կիրառելուն։ Կեանքին հրաժեշտ տալէն երեք տարի առաջ ան նշեց.

Որպես վառ երեւակայութիւն ունեցուղ գիւտարար եւ գործարար, իր գաղափարները արդիւնաբերական եւ առեւտրական նպատակներով շահագործող՝ Ալֆրէտ Նոպէլն իր ժամանակին բնորոշ ներկայացուցիչն էր։ Զարմանալին այն է, որ ան ճգնաւոր էր, կը ձգտէր մենակութիւնը եւ իր համաշխարհային փառքը խոչընդոտ կը հանդիսանար կեանքի մէջ հասնիլ այն խաղաղութեան, որուն ան այդքան բուռն կերպով կը նկրտէր։

## Մահը
1891 թուականին, Ալֆրէտ Փարիզէն կը փոխադրուի Իտալիա: 10 Դեկտեմբեր, 1896 թուականին ան սիրտի արկած մը ունենալով, կը մահանայ: Ալֆրէտ Նոպէլ գրեթէ իր ամբողջ հարստութիւնը ժառանգ կը ձգէ իր «Նոպէլեան Մրցանակ»ի կազմակերպութեան: 

Անոր մարմինը թաղուած է իր ծննդավայրին մէջ՝ Սթոքհոլմ, Շուէտ, Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն գերեզմանատան մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* http://www.peoples.ru/finans/undertake/nobel/ 
* Ալֆրեդ Նոպէլ 

Ստորոգութիւն:Շուէտացի գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Շուէտացի քիմիագէտներ
Ստորոգութիւն:Շուէտացի ճարտարագետներ
Ստորոգութիւն:Շուէտական գործարարներ
Ստորոգութիւն:Անձեր մետաղադրամներու վրայ
Ստորոգութիւն:22 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Դեկտեմբերի մահեր
Նոր Զարթօնք

**Նոր Զարթօնք** հայ ժողովուրդի ինքնակազմակերպումն է: Թրքահայերէն սկսեալ, անիկա կը պայքարի, որ Թուրքիայի ժողովուրդը եւ ամբողջ աշխարհը ապրին հաւասար, ազատ եւ եղբայրական։

## Գաղափարախօսութիւն

Նոր Զարթօնքը կը պաշտպանէ հաւասարութիւնը, արդարութիւնը ու խաղաղութիւնը:

Նոր Զարթօնքը կը պաշտպանէ ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքն ու միջազգայնութիւնը:

Նոր Զարթօնքը դրամատէրներուն դէմ՝ աշխատողի կողմն է:

Նոր Զարթօնքը մտքի, խօսքի եւ կազմակերպուելու իրաւունքը կը պաշտպանէ:

Նոր Զարթօնքը կը պաշտպանէ ժողովրդավարութիւնը եւ ինքնավարութիւնը:

Նոր Զարթօնքը դէմ է ցեղապաշտութեան, ազգայնապաշտութեան, զինապաշտութեան ու ամէն տեսակի խտրականութեան:

Նոր Զարթօնքը դէմ է հայրիշխանութեան, սեռային հակումի կամ ինքնութեան նկատմամբ խտրականութեան:

Նոր Զարթօնքը բնապահպան է:

Նոր Զարթօնքը կը մերժէ տարեցներուն, երիտասարդութեան վրայ իշխելը՝ «ժէրօնթոքրասի»ն:

## Աղբիւրներ
* http://www.norzartonk.org/nor-zartonk/ 
* http://www.norradyo.com
Նոր ծնունդ

**Նոր ծնունդ**, Մի քանի անուններ միայն կը հեռանան 1900-ական բանաստեղծութեան աւանդին հետեւող այս գլխաւոր երակէն։ Բանաստեղծական լեզուի վրայ աշխատող, նոր ձեւեր ստեղծող այս գիծը կանուխէն՝ 30-ականներէն կը բացուի փարիզահայ Նիկողոս Սարաֆեանի կողմէ (իրն է խորագիրի «Նոր Ծնունդ» տարազը)։ 1950 թուականի շուրջ հազիւ պիտի գան նորի, որոնումի ճաշակ ունեցող այլ անուններ՝ Զ. Խրախունի, Զահրատ, Վ. Օշական, Պ. Սեւակ, տարբեր յատկանիշներով։

Այլազան պիտի ըլլան «նոր»ի որոնումի թեմաները եւս, նոյնիսկ եթէ բոլորը պիտի տարբերին աւանդապահերու մշակած մարզերէն եւ հասարակաց գիծեր ունենան իրարու միջեւ։ Իրենց բերած առօրեան եւ աշխարհը աւելի իրական են, իրենց աւելի մօտ։ Նոր աշխարհ մըն է անիկա, նկարուած՝ նոր գիծերով ու նոր, ճշգրիտ, նկարագեղ գոյներով։ Մարդկային ու ազգային իրենց կացութեան եւս՝ անոնք ունին մօտեցման նոր, սեփական ձեւեր, որոնց համար կը փնտռեն ուրոյն լեզու, արտայայտութեան եղանակ։

1960 թուականէն ետք, այս գիծը պիտի մշակուի առաւել թափով, թէ՛ նոյն անուններէն ոմանց, եւ թէ՛ նորերու կողմէ։

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 234:

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գեղարուեստական ոճեր
Նովոսիպիրսք

** Նովոսիպիրսք** (), բնակչութեան թիւով Ռուսաստանի Նովոսիպիրսք մարզի երրորդ քաղաքն է եւ Սիպերաիոյ դաշնային շրջանին վարչական կեդրոնը։ Սիպերիոյ մշակութային, գիտական, արդիւնաբերական, փոխադրական, առեւտրական եւ գործնական կեդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ ։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Նոր Ջուղայի Աւետարան

thumb|'''Յակոբ Ջուղայեցիի մանրանկարներէն, 1610 թ․'''
    
** Նոր Ջուղայի Աւետարան**, 1610-ի հայկական ձեռագիր մատեան (Մատենադարան)։ Գրիչ եւ ծաղկող՝ Յակոբ Ջուղայեցի, պատուիրատու՝ Խոճա Աւետիք (նուիրած է Նորաշէնի Տիրամայր Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիին)։

Աւետարանը (չափերը՝ 24,5x 18,5 սմ) ունի 302 թերթ, գրուած է բոլորագրով, բացառիկ հարուստ է նկարազարդումներով։ Ձեռագիրին մէջ կը նշուի, որ 1605 թուականին Շահ Աբբաս՝ Ջուղայի բնակիչներուն, դէպի Իրան բռնագաղթի ենթարկած է, իսկ բուն ձեռագիրը կ՛անուանուի «լուսազարդ եւ վարդափթիթ սուրբ աւետարանս...»։ Ձեռագիրը կը պարունակէ տէրունական եւ վախճանաբանական թեմաներով 59 մանրանկար (որոնք զետեղուած են ձեռագիրի սկզբը), տասը խորան, Աւետարանիչներու չորս դիմանկար, զարդանկարուած չորս անուանաթերթ, Քրիստոսի տոհմագրութենէն 3 թերթ, բնագիրի մէջ՝ մէկ մանրանկար եւ լուսանցազարդեր։ Ձեռագիրի բուն բնագիրը ներառուած է շքազարդ, գմբէթաւոր շրջանակներու մէջ, չորս Աւետարաններէն իւրաքանչիւրը բնագիրի ուրոյն երիզապատման ձեւ ունի։ Պատկերագրական տարրերու բազմազանութեամբ եւ հարստութեամբ ըլլալով հանդերձ նկարիչը պահպանած է ներդաշնակութեան յստակութիւնը, հասած բարձր վարպետութեան։ Բազմազան է զարդապատկերը՝ գունահագեցած, զարդաձեւերը՝ համաչափ, աշխոյժ խաղով։ Աւետարանի կերպարները, ընդհանրապէս, հասարակ մարդիկ են, նկարիչի ժամանակակիցները։ «Նոր Ջուղայի Աւետարան» ձեռագիրն իր գեղարուեստական առանձնայատկութիւններով հայկական մանրանկարչութեան նուաճումներէն է։

## Գրականութիւն
* Շահազիզ Երուանդ, Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանք, 1901։
* Բարխուդարեան Վլադիմիր, Նոր Նախիջեւանի հայկական գաղութի պատմութիւն (1779–1861 թուականներ)։

Ստորոգութիւն:Հայկական ձեռագրեր
Նոր Ջուղայի Հայերը

**Նոր Ջուղայի Հայերը **, հաստատուած են Շահ Աբբաս Ա.ի օրով։ 16-րդ դարուն սկիզբը, Նոր Ջուղայի հայերը տեղափոխուած են Իրանի Սպահանի նահանգը՝ Զայանդերուդ գետի աջ ափին։ Հայ վաճառականներու միջոցով Իրանի եւ օտար պետութիւններու միջեւ առեւտրական եւ քաղաքական կապերը ընդլայնելու նպատակով, Աբբաս Ա. նոր Ջուղային շնորհած է արտոնութիւններ։200px|մինի|աջից|Նոր Ջուղայի Վանքը

## Նոր Ջուղայի Հայերը 17-րդ Դարուն
Բնակավայրը ունեցած է ինքնավարութիւն, շնորհիւ քաղաքապետին եւ անոր տեղակալին, որ դատական գործերը կը վարէր։ Կարճ ժամանակուայ մէջ նոր Ջուղան բարգավաճած է, բնակթութիւնը հասած է աւելի քան 30 հազար բնակիչ եւ երկիրը դարձած է առեւտրական կեդրոն։ Նոր Ջուղայի հայ վաճառականներուն կը յանձնեն իրանական հում մետաքսի արտասահմանեան մենաշնորհը։
17-րդ դարու կիսուն, շրջանի հայ վաճառականները ստեղծած են «նոր Ջուղայի հայ առեւտրական ընկերութիւն»։ Տնտեսական գործունէութեան զուգահեր, անոնք վարած են դիւանագիտական յանձնարութիւններ։
200px|մինի|ձախից|Աբբաս Ա.ի օրով կառուցուած շինութիւն
Կային նաեւ չքաւոր խաւեր, որոնք կը զբաղէին արհեստագործութեամբ։
1722 թուականին աֆղաններու արշաւանքին ժամանակ, նոր Ջուղան աւերուած է եւ հայերը գաղթած են Հնդկաստան, Ֆրանսա, Աւստրիա, Հոլանտա, Ռուսաստան եւայլն։ 17-18րդ դարերուն Նոր Ջուղան եղած է հայկական մշակութային կարեւոր կեդրոն։

1630-ական թուականներուն Խաչատուր Կեսարացին հիմնած է դպրոց, որ կոչուած է «համալսարան»։ 1638 թուականին հիմնուած է տպարան։ Մեծ դեր խաղցած է Ս. Ամենափրկիչ վանքի դպրոցը, ուր աշակերտները կը սորվին Եւրոպական լեզուներ եւ «վաճառականութեան արուեստ»։ Վանքին մօտ բացուած է մատենադարան, ուր հաւաքուած են բազմաթիւ ձեռագրեր։ Զարգացած են նաեւ որմնանկարչութիւնը, գեղանկարչութիւնը, մանրանկարչութիւնը, ճարտարապետութիւնը, աշուղական ստեղծագործութիւնը։

## Նոր Ջուղայի Հայերը 19-20-րդ դարերուն
[200px|մինի|աջից|[Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքը]]
Նոր Ջուղան եղած է իրանաբնակ, ապա հնդկաստանաբնակ հայերու կեդրոն։ 19-20-րդ դարերուն մնացած է իբրեւ թեմական եւ մշակութային կեդրոն։ 19-րդ դարու 30-ական թուականներուն Նոր Ջուղայի մէջ բնակած է շուրջ 4 հազար հայ։ 1858 թուականին հիմնուած է Օրիորդաց դպրոցը, 1880 թուականին շարք մը դպրոցներ միաւորուած եւ կազմած են Ազգային կեդրոնական դպրոց։ 20-րդ դարու սկիզբը բացուած է Գեւորգ Քանանեան իգական դպրոցը։ 1905-1911 թուականներուն իրանական յեղափոխութենէն ետք աշխուժացած է Նոր Ջուղայի մշակութային կեանքը։ Կառուցուած է թանգարան-մատենադարանի շէնքը (1905)։ 1930-ական թուականներուն ստեղծուած են ազգային ակումբներ, կազմակերպուած երգչախումբեր։ Հրատարակուած են «Նոր Ջուղայի լրաբեր» ամսաթերթը (1904-1908), «Նոր Ջուղայի ավետաբեր (1906-1911), «Ընկեր» (1920) թերթերը եւ 10 անուն ձեռագիր կամ մեքենագիր պարբերականներ։ 1946 թուականէն սկսած է նոր ջուղայի հայերուն ներգաղթը Հայաստան։ 1952 թուականին Նոր Ջուղայի մէջ բնակած է 4675, 1958 թուականին՝ 5 հազար, 1969 թուականին՝ 8 հազար, 1979 թուականին՝ 10 հազար հայ։ Ներկայիս Նոր Ջուղան Սպահանի թաղամասերէն է։ Հայութեան թիւը շուրջ 7 հազար է (2003)։ Հիմնականին մէջ կը զբաղին արհեստներով, տնայնագործութեամբ, զգալի թիւ կը կազմեն ձեռնարկատէրերն ու առեւտրականները, մտաւորականները։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Նոր Վարագավանք

300px|մինի|Նոր Վարագավանք
**Նոր Վարագավանք,** հայկական վանական համալիր է Տաւուշի մարզին մէջ, Վարագավան գիւղէն 3.5 քմ․ հարաւ-արեւմուտք, բարձր ժայռի վրայ անտառապատ լեռներով շրջապատուած։

## Պատմութիւն եւ ճարտարապետութիւն
Վանքը հիմնած է Դաւիթ Բ․ Կիւրիկեան թագաւոր՝ 1193-1198 թ․-ին, հետագային համալիրն աւելի ընդարձակած է իր թոռը՝ Վասակ Բ․-ն 1234-1237 թ․-ին։ Կիւրիկեանները Բագրատունիներու կրտսեր ճիւղն են, եւ անոնց Տաշիր-Ձորագետի թագաւորութիւնը ընդգրկած է պատմական Գուգարք, Արցախ եւ Ուտիք նահանգները։ Վանքը Կիւրիկեան իշխանատոհմի տապանատուն է։ Շքեղ ձեւաւորում ունի գաւիթի շքամուտքը։ Այստեղ առկայ է Արարատեան կողմնակալութեան՝ կողմնակալ-հրամանատար, իշխանաց-իշխան Վաչէ Ա․ Վաչուտեանի զոյգ արծիւներով զինանշանը։ Հաւանաբար Վաչէ Ա․ մեծարժէք նուիրատուութիւն կատարած է Նոր Վարագավանքին եւ անոր ի պատասխան, իր զինանշանը փորագրուած է գաւիթի պատին։

## Անուան ծագումը
Սկիզբը կոչուած է Անապատ։ Նոր Վարագավանք անունն ստացած է Վասպուրականի հռչակաւոր Վարագայ վանքէն, զոր մոնղոլներու կողմէն աւերուած էր։ Վարագայ վանքի հոգեւոր առաջնորդ Ղուկասը, 1213 թ-ին, Անապատ տեղափոխած է Վարագայ վանքի մէջ պահուած մասունքները, անոնց կարգին՝ Սուրբ Խաչափայտի կտորը, որ բերած էին Հռիփսիմեան կոյսերը։

Վանքի մօտ կան խաչքարեր, որոնցմէ ամենամեծը 1620 թ․-ին կերտած է Վարդանը։

## Տե՛ս նաեւ
* Վարագայ վանքի Ս․ Սոֆիա եկեղեցի

## Պատկերներ

N.Varagavank-Church Holy_Virgin.JPG|Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի
N.Varagavank-crosses.JPG|Նոր Վարագավանքը՝ ներսէն
N.Varagavank-facade.JPG|Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի
N.Varagavank-Holy Virgin.JPG|Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի
N.Varagavank-Jerusalem Cross.JPG| Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստան