Հրասախ

**Հրասախ** կամ (***խրասախ, հրասխ, խրասխ, փարսանգ, ֆարսանկ, ֆարսախ***), Մերձաւոր Արեւելքի երկարութեան միաւոր, որ ունի հին պարսկական ծագում, սովորաբար այն հեռաւորութիւնը, որ կը կտրուի քարաւանով մինչեւ յաջորդ հանգիստը կամ կանգառը, կամ այլ կերպ՝ այն հեռաւորութիւնը, որ կարելի է անցնիլ ոտքով մէկ ժամուան ընթացքին: 1 ֆարսանկը մօտաւորապէս կը համապատասխանէ արեւմտեան Եւրոպայի 1 լիգային: Հին անգլիական գրականութեան մէջ հանդիպած է սխալ անուանում՝ «պարսկական մղոն»:

1 ֆարսանկ = 12000 ոտք = 30 ղալվա = 150 աշլով (թանաբով) = 1/4 բարի:

Կ'առանձնացուին՝

* **Ֆարսանկ** '''պարսկական''' = 5549 մ.
* **Հրասախ** '''հայկական''' = 5250 մ.
* **Պարասանգ** '''հին եգիպտական''' = 1/9 շեմա = 6980 մ.
* **Սանգ (ֆարսախ)** '''միջինասիական'''. XIX դարուն սովորաբար 8 վերստ = 8534,25 մ.
## Ստուգաբանութիւն
Հայկական բառը *հրասախ* կը ծագի հիւսիս-արեւմտեան իրանական **frasax*, ուրկէ արաբական فَرْسَخ (farsaḵ): Համեմատեցէք՝ հարաւ-արեւմտեան իրանական ձեւը, Պահլաւական (plsng /frasang/), ուրկէ պարսկական فرسنگ (farsang):

## Փարսանգ (Հրասախ). Պատմական սահմանումներ եւ չափեր
Փարսանգի (հայկական մատենագրութեան մէջ՝ **հրասախ**) մասին ամենավաղ յիշատակութիւնը կը հանդիպի Ք.Ա. 5-րդ դարու պատմիչ Հերոտոտոսի մօտ, որ այս չափը կը սահմանէ որպէս 30 ստադիոն (stadia) կամ կէս սքոյնոս (schoenus): 30 ստադիոն երկարութիւնը կը հաստատեն նաեւ աւելի ուշ շրջանի յոյն եւ հռոմէացի հեղինակներ (ինչպէս՝ Քսենոփոնը): Սակայն, 6-րդ դարու պատմիչ Ագաթիասը կը նշէ, որ իր ժամանակակից պարսիկները փարսանգը կը համարէին միայն 21 ստադիոն: Ստրաբոնը նոյնպէս կը շեշտէ, որ տարբեր հեղինակներ զայն ընդունած են որպէս 60, 40 կամ 30 ստադիոն:

1-ին դարու հեղինակ Պլինիոսը կը նշէր, որ իրանցիները իրենք ալ տարբեր երկարութիւններ կը վերագրէին այս միաւորին: Զրադաշտական աւանդութեան պատկանող «Պունտահիշն» (Bundahishn) բնագիրը աւեստերէն *hathra* եզրը կը նմանցնէ «1000 քայլնոց փարսանգի» (հռոմէական մղոն), ապա փարսանգը կը սահմանէ որպէս այն հեռաւորութիւնը, որուն վրայ լաւ տեսողութիւն ունեցող մարդը կրնայ որոշել՝ բեռնակիր անասունը սեւ է, թէ սպիտակ: 14-րդ դարու պատմագիր Համտուլլահ Մոսթոֆին կ’արձանագրէ, որ փարսանգի երկարութիւնը կը տարբերէր ըստ տարածաշրջանի (հիւսիս-արեւելք՝ 15,000 քայլ, հարաւ-արեւմուտք՝ 6,000 քայլ), սակայն «իսկական» փարսանգը կը համարէր 9,000 քայլը կամ 12,000 կանգունը:

#### Գիտական հաշուարկներ
Ըստ Հերոտոտոսի եւ Քսենոփոնի 30 ստադիոնի սահմանումին, փարսանգը հաւասար պէտք է ըլլար 5.7 քմ-ի (ողիմպիական չափ) կամ 5.3 քմ-ի (ատտիկեան չափ): Սակայն, 1920-ին Քենեթ Մէյսընը եզրակացուց, որ Քսենոփոնի բաբելոնեան ճամբորդութիւններուն մէջ օգտագործուած փարսանգը հաւասար էր ընդամէնը 3.9 քմ-ի: 1985-ի տեսութիւն մը կ’առաջարկէ, որ փարսանգը սահմանուած էր բաբելոնեան *beru* միաւորով (1 beru = 2 փարսանգ): 2010-ի ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուաւ, որ Քսենոփոնի մօտ փարսանգի երկարութիւնը կը փոխուէր՝ կախեալ եղանակէն եւ տեղանքէն. հարթ եւ չոր ճամբաներուն վրայ փարսանգը աւելի երկար էր, իսկ դժուարանցելի տեղերու մէջ՝ աւելի կարճ:

## Լեզուական ժառանգութիւն
Այս եզրը գոյատեւած է ժամանակակից յունարէնի մէջ՝ «απέχει παρασάγγας» (հեռու է փարսանգներով) դարձուածքով, որ կը նշանակէ, թէ որեւէ բան շատ հեռու է մէկ այլ բանէ, յատկապէս՝ որակի առումով: Եբրայերէն «parsah» ձեւով այն կը գործածուի նաեւ Բաբելոնեան Թալմուտի մէջ, օրինակ՝ նկարագրելով դէպի երկինք տանող սանդուխը, որուն լայնութիւնը կը տրուի որպէս 8,000 փարսա: Հին եթովպական չափման միաւորներու շարքին նոյնպէս գոյութիւն ունեցած է «farsang»-ը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հեռաւորութեան չափման միաւորներ
Ստորոգութիւն: Հին չափման միաւորներ