open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կարէն Քալանթար

**Կարէն Քալանթար** (), շարժապատկերի դեսպան եւ քննադատ:

Կարէն Լեւոն Քալանթար, ծնած է Երեւան 30 Յուլիս, 1928-ին: Շարժապատկերի դեսպան եւ քննադատ, բեմադրիչ հօրմէ եւ դերասանուհի մօրմէ:

1946-ին միջնակարգ դպրոցը աւարտեց, ապա յաճախեց Երեւանի Պետական համալսարանի բանասիրական ճիւղը, ուրկէ շրջանաւարտ եղաւ 1951-ին:

1951-1961 տարիներուն Քալանթար Կոմունիստ խմբագրութեան մէջ գործած է իբրեւ գրական աշխատող եւ բաժնի վարիչ, ապա 1961-ին այնտեղ պաշտօնավարեց որպէս խմբագիր եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ 1967:

Միեւնոյն ժամանակ, 1964-2000 տարիներուն, Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի արուեստի ճիւղին մէջ աւագ գիտաշխատող էր:

Մինչեւ այդ, 1964-ին հայկական ազ­գային շարժապատկերի ասպարէզին նուիրուելով, ան դարձաւ Հայֆիլմ հաստատութեան սցենարական բաժնի պետը, ապա՝ գլխաւոր խմբագիրը:

1971-ին, Քալանթար Է. Մանուկեանի հետ գրեց իր առաջին ռուսերէն «Արմենիա Կինօմատոգրաֆիչեսկայա» (կինօմատոգրաֆիական Հայաստան) (Երեւան-Մոսկուա) գրքոյկը, ապա 1973-ին ստացաւ արուեստագիտութեան թեկնածուի գիտական աստիճան:

1974-1976 տարիներուն Քալանթար նշանակուեցաւ ՀայՖիլմ հաստատութեան տնօրէն, ապա 1976-ին ընտրուեցաւ Հայաստանի կինօմատոգրաֆիական միութեան վարչութեան առաջին քարտուղար, յետագային՝ նախագահ:

Հարկ է նշել, թէ Հայաստանի մէջ, Քալանթար առաջին փարաջանովագէտն էր, որ ռուսերէնով հրատարակեց Օչերկիօ Փարաչանով (ակնարկներ Փարաջանովի մասին) (Երեւան, 1998) գիրքը, որուն ընդմէջէն ներկայացուցած էր Սերկէյ Փարաջանովի արուեստն ու անոր իւրայատկութիւնները, բեմադրիչին ստեղծագործական երեւակայութիւնն ու մտածողութիւնը եւ վերջինիս բեմադրական ձեռագրին պատկանող չորս հիմնական երկարերիզ ֆիլմերը:

Քալանթար մահացած է Երեւան 1 Յունուար 2000 թուականին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Ի., Պէյրութ 2000, էջ 513

Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ
Կարի Մուշեղեան

**Կարի Արմենակի Մուշեղեան** (), խորհրդային հայ դերասան, բեմադրիչ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր արուեստագէտ, ՀԽՍՀ շարժանկարիչներու միութեան անդամ (1 Մարտ, 1981)։

## Կենսագրութիւն
Կարի Մուշեղեան ծնած է 1910-ին, Երեւան։

* 1928-1932 թուականներուն ուսած է թատերական արհեստանոցին մէջ։<nowiki/>
* 1928-1941 թուականներուն հանդէս եկած է Երեւանի Սունդուկեանի անուան ակադեմիական թատրոնին մէջ։
* Խաղացած է 32 դեր, տարբեր ներկայացումներու մէջ։ Աշխատած է որպէս դերասան, բեմադրիչ եւ բեմանկարիչ։ Միաժամանակ գրած է թատերական կտորներ, կատարած է թարգմանութիւններ, որոնցմէ 15-ը բեմադրուած են շարժապատկերի եւ թատրոնի մէջ:
* 1953-էն հանդէս եկած է «Հայֆիլմ ստուդիա»յի մէջ։
* 1964-էն՝ կրկնօրինակման բեմադրիչ։<nowiki/>
* 1943-1946 թուականներուն աշխատած է Լենինականի Մռաւեանի անուան տրամայի թատրոնին մէջ։
* 1946-1952 թուականներուն եղած է Երեւանի Յ․ Թումանեանի անուան տիկնիկային թատրոնի տնօրէն ու գլխաւոր բեմադրիչ։ Թատրոնին մէջ միաժամանակ կը բեմադրուէին ներկայացումներ թէ՛ չափահասներու (երեկոյեան ժամերուն) եւ թէ՛ փոքրերու (ցերեկոյթ) համար։ «Կիւլվերի Ճամբորդութիւնը » ներկայացումը եզակի ներկայացում մը կը համարուի։ Յատուկ հաստոց մը պատրաստուած էր, որուն օգնութեամբ Կիւլվերի  դերը կը կատարէր սովորական դերասան մը, իսկ թզուկներուն դերը՝ տիկնիկները։ Մոսկուայի տիկնիկային թատրոնի ղեկավար Սերգէյ Օպրազցով գաղտնաբար կը ժամանէ Երեւան եւ տոմս մը գնելով իբրեւ սովորական հանդիսատես ներկայ կը գտնուի ներկայացման։ Ներկայացումէն ետք կը մօտենայ Մուշեղեանին, կը ներկայացնէ ինքզինք, կը գրկէ եւ իր հիացմունքը կը յայտնէ։ Երկու ամիս ետք Մուշեղեան պաշտօնապէս կը հրաւիրուի աշխատելու Մոսկուայի տիկնիկային թատրոնին մէջ, սակայն ընտանեկան հանգամանքներու բերումով վերջինս կը ստիպուի հրաժարիլ հրաւերէն։
*1981-ին կը դառնայ  թոշակառու։

## Ֆիլմագրութիւն
### Դերերը շարժապատկերի մէջ

### Բեմադրիչ

### Հեղինակ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:19 Մայիսի ծնունդներ
Մինաս Կարապետեան

**Մինաս Կարապետեան** (1867, Կեմերեկ, Սեբաստիոյ նահանգ - 1916), հայ բժիշկ։

Ծնած է 1867 թ.-ին, Սեբաստիոյ նահանգի Կեմերեկ քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնն ստացածէ Կեմերեկի ազգային վարժարանին մէջ։ Քաջալերուելով Շիքակոյի մէջ հաստատուած ազգականներով, մեկնած է ԱՄՆ։ Նիւթական մեծ դժուարութիւններ կրելէ ետք, ընդունուած է Շիքակոյի բժշկական համալսարան։ Ուսումնառութեան աւարտին, բժիշկի վկայականով վերադարձած է Կեմերեկ՝ ծնողներուն մօտ, ամուսնացած եւ երեխաներ ունեցած է։ Եղած է հայ ու թուրք հասարականութեան կողմէ յարգուած բժիշկ։

Քասթամոնուի նահանգի Քիւրէ քաղաքի թաղապետական բժիշկ է եղած է։ 1915 թուականին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ, ընտանիքին հետ բռնի տարագրուած է Տէր Զօրի անապատները։ 1916 թուականին, ընտանիքի հետ միասին զոհուած է Տէր Զօրի ահաւոր ջարդերու ժամանակ։

## Գրականութիւն
*Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1867 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1916 մահեր
Ստորոգութիւն:Կերեմեկ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Վիքի Կարապետեան

**Վիքի Կարապետեան**, երգչուհի։

## Կենսագրութիւն
Ձայնը մարզած է Իտալիոյ մէջ։ Կ՛երգէ բազմաթիւ լեզուներով։ Արժանացած է«Սայիտ Աքլ» մրցանակին։ Գրեթէ օտար շրջանակներու մէջ գտնուած, առեւելաբար աարաբերէէն ու Ֆրանսերէն սահուն խօսող այս հայուհին, ոչ միայն արժանիքներ ունեցող արուեստագէտուհի մըն է, այլ, այդ բոլորէն վեր, իր ամբողջ հոգիով ու ապրումով խանդավառ հայուհի մըն է, որ հպարտ կը զգայ ինքզինք իր հայութեամբ։

Քանի մը տարի առաջ ՍՈՒՐԲ Ծնունդին եւ Սրբոց վարդանանցին, իր նախաձեռնութեամբ, պատկերասփիւրէն, ներկայացուցած հայկական հատուկ յայտագիր եւ արժանացաւ անվերապահ գնահատանքի։

1968-ին աշխարհահռչակ «Ֆիլիպս» ընկերութիւն հրապարակ հանեց վիքի կարապետեանի հայերէն առաջին երդապնակը որուն մէկ կողմը կը դնտուէր Սայեաթ-Նովայի «Ղարիպ Պլպուլ»ը, երաժշտութիւն՛ պատմադրեանի, եւ Կ.Զաքարեանի:

## Ծանօթագրութիւններ
Կարինի ժողով

**Կարինի ժողով** (633 թ.)։ Ժողովը գումարուեցաւ Կարին քաղաքին մէջ, ուր քննարկուեցաւ Քրիստոսի երկու բնութեան վերաբերող դաւանական հարցերը։

Այս ժողովին մասնակցեցան հայ հոգեւորականներէն՝ Եզր կաթողիկոս, չորս եպիսկոպոսներ եւ երեք վարդապետներ։ Մասնակցեցան նաեւ յոյն հոգեւորականներ եւ Հերակլիոս կայսրը, որ ներկայացուց «Հաւատոյ Գիրը»՝ որմով կ'առաջադրէր «Մոնոթելետիզմը» (Միակամութիւն) կոչուած նոր դաւանանքը։ Ըստ այս դաւանանքին Քրիստոս ունէր մէկ կամք՝ աստուածայինը, ներառելով նաեւ մարդկային բնութիւնը։ Այս ուսմունքին հեղինակը Ասորիքի պատրիարք՝ Սերգիոսն էր (610-638)։

Կարինի ժողովին մէջ էր, որ կարդացուեցաւ Մաթուսաղայի թուղթը, ուր հեղինակը հիմնաւորապէս կը մերժէր քաղկեդոնականութիւնը։ Սակայն ըստ երեւոյթին հայ հոգեւորականները կայսեր բռնադատութեամբ ստիպուած ընդունեցին անոր առաջադրած հաւատոյ գիրը եւ յոյն հոգեւորականներու եւ կայսեր հետ hաղորդուեցան Կարինի եկեղեցւոյ մէջ, վերջ տալով միաբնակներու եւ երկաբնակներու (քաղկեդոնականներու) միջեւ ընթացող պայքարին։

Սակայն հայ հոգեւորականներու մէկ մասին համակերպութիւնը չէր նշանակէր, որ հայ եկեղեցին կ'ընդունէր կայսեր առաջարկը։

Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանեանի համար, Կարինի մէջ տեղի ունեցածը՝ ժողով չի նկատուիր, քանիզի նիստեր տեղի չեն ունեցած, որոշումներ ու կանոններ չեն ընդունուած։ Պարզապէս եղածը կայսերական հրաման մըն էր, որուն հայերը, առկայ քաղաքական կացութեան հետեւանքով, արաբական արշաւանքներու՝ օրըստօրէ աճող վտանգի դէմ հանդիման, անհրաժեշտ նկատած են ենթարկուիլ ու համագործակցիլ բիւզանդացիներու հետ։

## Աղբիւր

*Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 5 էջ 323։

Ստորոգութիւն:Հայոց եկեղեցական ժողովներ
Կարմիր Գիւղ (Ասկերանի շրջան)

**Կարմիր գիւղ**, գիւղ՝ Արցախի Հանրապետութեան Ասկերանի շրջանի մէջ։

## Աշխարհագրական Տեղեկութիւններ
Ասկերանի կեդրոնէն 43 քմ դէպի հարաւ կը գտնուի, իսկ Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն` 23 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Հին ժամանակ գիւղը Տռնավարզ կը կոչուէր, եւ այս անունը առաջացած է «Տէր Ավեզ» անունէն, որ այս բնակավայրի հիմնադիրը եղած է: Նախկին բնակավայրը կը գտնուի 1,5 քմ հեռաւորութեան վրայ`«Կալերահող» տեղամասին մէջ։ Լեռնային գիւղ է, տեղադրուած է Բովուրխան լերան հարաւային լանջին, բարձրութիւնը ծովու մակերեւոյթէն 1400 մ է: Կլիմայական պայմանները համեմատաբար ցամաքային են:

## Ընդհանուր Տեղեկութիւններ
1920-ին, գիւղին մէջ, ինչպէս եւ Շուշիի մէջ, թրքական մուսաւաթական խումբերը համատարած արիւնահեղութիւն կը կազմակերպեն: Գիւղը աւերելէ եւ թալանելէ, կանանց, երեխաներու նկատմամբ վայրագութիւններ կատարելէ ետք, անոնք 80 տղամարդու ծեծելով Շուշի կը հասցնեն, ուր անոնցմէ 73-ին գազանաբար կը սպաննեն, իսկ 7-ն հրաշքով ողջ կը մնան: 1921-ին գիւղը Կարմիր գիւղ վերանուանուած է: 1920-ին այստեղ եղած է 1800 բնակիչ: 1987-ին կար 72 տուն, 198 բնակիչ:Կոլտնտեսութիւնը կազմակերպուած է 1929-ին: Բնակչութեան  հիմնական զբաղմունքը անասնապահութիւնն է, հացահատիկի մշակութիւնը  եւ այգեգործութիւնը: Ելեկտրականացուած է 1963-ին: 1840-ական թուականներուն գործած է ծխական դպրոց: 1894-ին այստեղի դպրոցին մէջ կ՛ուսանէին 65 աշակերտներ: 1987-ին դպրոցին մէջ կար 62 աշակերտ եւ 19 ուսուցիչ: Այս գիւծին մէջ ծնած են բժշկական գիտ. տոքթոր, դասախոս Քրիստափոր Պետրոսեանը, դիւանագէտ Վալենտին Իսրայէլեանը, մարքսիստ-փիլիսոփայ Արմէն Տէր-Մանուէլեանը: Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած է 160 մարդ, զոհուած է 102-ը, որոնց յիշատակին կառուցուած է յուշարձան:

## Պատմական Յուշարձաններ
Գիւղին մէջ նշանաւոր են Վալադանց, Մեծ ջուր, Թղկէ աղբիւրները: Նշանաւոր են նաեւ «Սուրբ Աղին» նահատակը, «Բովուրխանա վանքը»: Վերջինս մեծ հետաքրքրութիւն ներկայացնող ճարտարապետական համալիր է, բաղկացած է եկեղեցական, բնակելի, օժանդակ շէնքերէ եւ պարիսպներէ: Կառուցուած է խիտ անտառապատ, գեղատեսիլ լերան վրայ։ Գիւղի եկեղեցին կառուցուած է 1941-ին: Անխնամ վիճակի մէջ է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
Մեր շենը. Կարմիր գյուղ, Ասկերանի շրջան
Կարմիր Գլխարկիկը

«**Կարմիր գլխարկիկը**» (, ), ֆրանսական եւ նոյնպէս Եւրոպական հեքիաթ է փոքրիկ աղջկայ եւ Մեծ չար Գայլի մը մասին։ Պատմութիւնը ժամանակի ընթացքին էական փոփոխութիւններ կրած է եւ բազմաթիւ ժամանակակից տարբերակներ երեւան եկած են։ Առաջին անգամ զայն հրատարակած է Շարլ Փերօն։ Կ'ըսուի, թէ չինացի գրող Հուան Ժուն, հեքիաթին չինական տարբերակը գրի առած է մօտաւորապէս նոյն ժամանակաշրջանին:

## Նիւթին ծագումը
Գայլին կողմէ խաբուած աղջկաn մասին նիւթը տարածուած է Ֆրանսայի եւ Իտալիոյ մէջ միջին դարերուն: Ալպերի շրջակայքը եւ Տիրոլուն հեքիաթը ԺԴ. դարէն մեծ տարածում ունէր: Միայն զամբիւղին պարունակութիւնը կը փոխուէր՝ Հիւսիսային Իտալիոյ մէջ թոռնիկը մեծ մօր թարմ ձուկ կը տանէր, Շուէտի մէջ գլուխ մը պանիր, իսկ Ֆրանսայի հարաւը`կարկանդակ եւ կարագ: Ժողովրդական պատմութիւններուն մէջ նիւթը կը նկարագրուի հետեւեալ ձեւով.
250px|մինի|աջից|Հեքիաթին գերմանական տարբերակին նկարազարդումը

Մայրը աղջկան կ'ուղարկէր մեծ մօր քով կաթով եւ հացով: Ան կը տեսնէ գայլը, կը պատմէ անոր, թէ ուր կ'երթայ: Գայլը առաջ կ'անցնի աղջիկէն, կը սպաննէ մեծ մայրը, անոր մարմինէն ուտելիք կը պատրաստէ, իսկ արիւնէն`ըմպելիք, կը հագնի անոր հագուստները եւ կը պառկի անոր անկողինին վրայ: Երբ աղջիկը կու գայ, գայլը անոր կ'առաջարկէ ուտել: Մեծ մօր կատուն կը փորձէ զգուշացնել աղջիկը, որ կ'ուտէ իր մեծ մօր մնացորդները, բայց գայլը կատուին վրայ կը նետէ փայտէ կօշիկները եւ կը սպաննէ զինք: Յետոյ գայլը կ'առաջարկէ աղջկան հանել հագուստները ու պառկիլ իր կողքին, իսկ հագուստները նետել կրակին մէջ: Ան այդպէս ալ կ'ընէ, եւ պառկելով գայլին քով, կը հարցնէ, թէ ինչո՞ւ ան այդքան շատ մազ ունի, ինչո՞ւ ուսերը լայն են, եղունգները երկար եւ ատամները մեծ: Վերջին հարցին գայլը կը պատասխանէ. «Այս անոր համար է, որ քեզ աւելի շուտ ուտեմ, ի՛մ բալիկ» եւ կ'ուտէ աղջիկը:

Այսպէս կ'աւարտին գրուած տարբերակներուն մեծ մասը, իսկ այլ պատումներու մէջ, աղջիկը կրնայ փախչիլ գայլէն՝ իր խորամանկութեան շնորհիւ:

Հետագային, շնորհիւ Կրիմ եղբայրներուն պատմութիւնը մանկավարժական պատշաճեցումով կը պատմուի եւ հոն  ուրախ  աւարտ մը կը տեսնենք:

## Պաստառի վրայ ցուցադրութիւն եւ բեմադրութիւններ

### Պատկերաւոր արուեստ
* Հենրի Պիչ Ռովինսոնի լուսանկարը, «Կարմիր գլխարկիկը իր մեծ մօր տան դրան քով» (1958),
* «Կարմիր գլխարկիկը», Լուիս Քերրոլլի լուսանկարը:

### Երաժշտական ստեղծագործութիւններ

* Ռախմանինոֆի «Կարմիր գլխարկիկը եւ մոխրագոյն գայլը» պատկերը:
* Կարմիր գլխարկիկը (1911), երգահանը՝ Սեզար Կիւի մանկական օփերային:
* Կարմիր գլխարկիկը (2001), ժամանակակից ֆրանսացի երգահան՝ Ժորժ Ապերկիսի մանկական օփերային:

### Դասական պաստառի վրայ ցուցադրութիւն
* Կարմիր գլխարկիկը (1937), Պրումպըրկ քոյրերու սեւ ու սպիտակ մանկական տեսաժապաւէնը, ԽՍՀՄ:
* Կարմիր գլխարկիկը (1989), Ատամ Պրուքսի երաժշտականը, ԱՄՆ-Իսրայէլի համատեղ արտադրութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հեքիաթներ
Ստորոգութիւն:Հեքիաթներու կերպարներ
Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Կարմիր Խաչի եւ Կարմիր Մահիկի Միջազգային Շարժում

**Կարմիր խաչ** (պաշտօնապէս՝ **Կարմիր խաչի եւ կարմիր մահիկի միջազգային շարժում**), տարբեր երկիրներու մէջ կամաւոր ընկերութիւններ, որոնք պատերազմի ժամանակ կը կազմակերպեն օգնութիւն ռազմագերիներուն, վիրաւոր եւ հիւանդ ռազմիկներուն, խաղաղ պայմաններու մէջ բնական աղետներէն տուժածներուն եւ վարակիչ հիւանդութիւններով տառապողներուն։ Ատրպէյճանի, Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի, Տաճիկիստանի, Աֆղանիստանի, Թուրքիոյ եւ Պարկաստանի մէջ՝ կը կոչուի «Կարմիր մահիկ», Իրանի մէջ՝ «Կարմիր առիւծի եւ արեւի ընկերութիւն»։

## Պատմութիւն
Կարմիր խաչի և Կարմիր մահիկի միջազգային օրը կը նշուի Մայիսի 8-ին: 1859թ. Յունիսի 24-ին Հիւսիսային Իտալիայի Սոլֆերինոյ քաղաքի մօտ կը բախին ավստրիական կայսրութեան և Ֆրանկո-սարտինեան միութեան զորքերը: Քանի  մը ժամ անց արդէն մարտի դաշտին վրայ 40 հազար վիրաւոր և զոհ կար:

Զուիցերիացի վաճառական Անրի Դյիւնանը (1828թ. մայիսի 8 - 1910 հոկտեմբերի 30) դէպի Ալժեր ճամբորդութեան ճանապարհին պատահաբար այս դեպքերուն ականատես կը դառնայ: Տեղաբնիկներու օգնութեամբ Դիւնանը կը փորձէ օգնել վիրաւորներուն:

Ցնցված այս դեպքերէն ան կ'ընդհատէ ճամբորդութիւնը, կը վերադառնայ Ժընև`   տպաւորութիւնները շարադրելով «Յիշողություններ Սոլֆերինոյի մասին» գԻրքԻՆ մէջ: 

Գրքում Դիւնանն կ'առաջարկէ իւաքանչիւր երկրի մէջ հիմնել կազմակերպութիւն մը, որը պատերազմի ժամանակ զինուած ուժերու բուժանձնակազմին օգնող կամաւորներ կը պատրաստէր, պետութիւններուն կ'առաջարկէ համաձայնութեան գալ զինուած ընդհարումներու ժամանակ վիրաւորներուն օգնութեան մասին դրոյթներու շուրջ:

Այս գաղափարները կեանքի կոչելու նպատակով 1863թ. փետրվարի 9-ին Զուիցերիոյ մէջ  Զուիցերիացի հինգ քաղաքացի կը հիմնեն «Հինգի կոմիտէն»որու նշանաբանն էր ՝«Հիւանդ ու վիրաւոր մարտիկներու խնամատարութեան կոմիտէ», որն այնուհետև կը վերածուի Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի: Կոմիտէն Կարմիր խաչի և Կարմիր մահիկի միջազգային շարժման հիմնադիր մարմինն է:

Յաջորդ տարին, սկսած են կազմակերպուիլ «Կարմիր խաչի» ազգային ընկերութիւններ, հետագային հիմնադրուած է միջազգային «Կարմիր խաչ»ը, ստեղծուած անոր միջազգային կոմիտէն։ 1965-ի կանոնադրութեամբ միջազգային «Կարմիր խաչի» գերագոյն օրգանը կոնֆերանսն է, որ կը գումարուի չորս տարին մէկ, իսկ կոնֆերանսներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին՝ մշտական յանձնաժողովը։ Հայաստանի «Կարմիր խաչի» ընկերութիւնը հիմնադրուած է 1921 թ.։ Քաղաքներուն ու մեծ բնակավայրերուն մէջ, կազմակերպած է մասնաճիւղեր, կապ հաստատած՝ հայկական գաղութներու հետ։ Հիմնած է դարմանատուներ, շտապ օգնութեան դրութիւն, համավարակի հիւանդներուն օգնող բուժկէտեր։ Կազմակերպած է բժշկական ջոկատներ եւ ուղարկած շրջանները՝ բծաւոր տիֆի, տրախոմայի, վեներական հիւանդութիւններու դէմ պայքարելու։ Բացած է հիւանդանոցներ, ծննդատուներ. երկրաշարժի ժամանակ կ'օգնէ տուժածներուն։

Շարժման կազմին մէջ  են նաև Կարմիր խաչի և Կարմիր մահիկի ազգային ընկերութիւններու ֆեդերացիան և 186 անդամ երկրներու ազգային ընկերութիւնները: 1963թ. Ժընևի համաժողովին կ'որոշուի աշխարհի բոլոր երկիրներուն մէջ Կարմիր խաչի Ազգային ընկերութիւններ ստեղծելու մասին:

1983-ին կազմակերպութիւնը ճանչցուեցաւ Կարմիր Խաչի եւ Կարմիր Մահիկի կազնակերպութիւն անունով. 1991-ին սկսաւ ճանչցուիլ որպէս Միջազգային Կարմիր Խաչի եւ Կարմիր Մահիկի կազմակերպութիւն 

## Ծանօթագրութիւններ


## Խորհրդանշանի Այլ Տարբերակներ

Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Հայ Մամուլ

**Հայ մամուլ**ը հայ կեանքէն ներս ծնունդ առաւ 1794-ին, երբ հրատարակուեցաւ առաջին պարբերականը՝ «Ազդարար»ը Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին մէջ՝ Յարութիւն Շմաւոնեանի ջանքերով։

## Պատմութիւն
Հայկական առաջին պարբերականը՝ «Ազդարարը», լոյս տեսած է 1794-96 թուականներուն (Մատրաս, Հնդկաստան) Յարութիւն Շմաւոնեանի ջանքերով։ Տպագրուած է 18 համար (տետրակ), իւրաքանչիւրը՝ մօտ 50 էջ։ Հետագայ տասնամեակներուն թերթեր ու հանդէսներ հրատարակուած են աշխարհի հայահոծ վայրերու հայկական տպարաններուն՝ Վենետիկի 1799-ի «Տարեգրութիւն»ը, Մոսկուայի՝ 1829-ի «Մուզայք Արարատեան»ը, Զմիւռնիոյ՝ 1830-ի «Ազգասէր»ը, Թիֆլիսի՝ 1846-ի «Կովկաս»ը, Վիեննայի՝ 1847-ի «Եւրոպան», Փարիզի՝ 1855-ի «Արեւելքը», Թէօդոսիոյ՝ 1859-ի «Մասեաց Աղաւնի»ն, Մանչեսթըրի՝ 1863-ի «Երկրագունդը» եւ այլ վայրերու մէջ։ Ամենաերկարակեաց հայկական պարբերականը «Բազմավէպ»ն է, որ կը գործէ 1843-էն մինչեւ օրս։ Արեւելահայ առաջին պարբերականը «Արեւելեան Ծանուցմունք» շաբաթաթերթն է (1816, Աստրախան)։ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին հրատարակուած առաջին պարբերականը Էջմիածինի «Արարատ» հանդէսն է (1868-1919)։ Երեւանի առաջին պարբերականը «Պսակ» լրագիրն է (1880), Շուշիինը՝ «Հայկական աշխարհ» հանդէսը (1874)։

Պարբերականները ըստ շարադրական խորագիրներու բաժնուած են՝ **թերթ**, **ամսագիր**, **տարեգիր**, **ել. թերթ** եւ **էլ. ամսագիր**:

## Հայկական թերթերու ցանկ

### Արցախի հանրապետութիւն

* Ապառաժ

### Հայաստանի Հանրապետութիւն

#### Գիւմրի

* Ասպարէզ (օրաթերթ)

#### Երեւան

* Ազգ (վերլուծական)

### Սփիւռք

#### Ամերիկա

##### Միացեալ Նահանգներ

###### Պոսթոն

* Հայրենիք (շաբաթաթերթ)

###### Լոս Անճելէս

* Ասպարէզ (օրաթերթ)

#### Եւրոպայ

##### Ֆրանսա

* Նոր Յառաջ 

#### Արեւմտեան Ասիա

##### Սուրիա

###### Հալէպ

* Գանձասար (շաբաթաթերթ)

##### Լիբանան

* Ազդակ (Օրաթերթ)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Տպագրութիւն
Հայ Մարզիկները՝ Հին Ողիմպիականներուն

մինի|75-78րդ եւ 81-83րդ Ողիմպիականներու մետալակիրներուն ցուցակը (Ք.ա. 480–468, Ք.ա 456–448 )
1952 թուականէն սկսեալ, **հայ մարզիկները Ողիմպիական խաղերուն** մասնակցած են Խորհրդային Միութեան հաւաքականներու որպէս անդամ, իսկ 1994էն ետք՝ կը  մասնակցին անկախ Հայաստանի եռագոյն դրօշին տակ։ Սակայն հայ մարզիկներու մասնակցութիւնը ողիմպիականներուն աւելի հինէն կու գայ։ Ողիմպիական խաղերը ունեցած են երկու շրջան՝ հին եւ արդի։ Հինը սկսած է հելլէնական շրջանին եւ աւարտած է ք. ե. 394 թուականին, իսկ նորը սկսած է 1896-ին եւ կը շարունակուի մինչեւ այսօր։ Ըստ պատմագիտական տուեալներու, հայոց Տիգրան Բ. արքան մասնակցած է հին շրջանի 170րդ խաղերուն, իսկ Արշակ Ա. թագաւորը՝ 202րդ խաղերուն։ Անոնք երկուքն ալ արժանացած են «Ձիթենիի ճիւղեր»ու։ ժամանակին անոնցմով կը զարդարէին մրցումներու յաղթականներու ճակատները։ Ագաթանգեղոս պատմիչը եւ մեր պատմահայրը` Մովսէս Խորենացին գրած են նաեւ Հայոց Տրդատ Գ. արքային մասնակցութեան մասին։ Ըստ այդ տուեալներուն, Տրդատ Գ. պէտք է որ մասնակցած ըլլայ Ողիմպիական հին շրջանի 265րդ խաղերուն, որոնք տեղի ունեցած են մօտաւորապէս 280 թուականին։ Խորենացի վկայութիւններ ունի նաեւ ողիմպիական այլ դիւցազնի մը մասին, որ հայոց Վարազդատ թագաւորն էր. ահաւասիկ այդ վկայութիւնը.«(Վարազդատ) նախ Բիասայի մէջ յաղթեց բոլոր բռնցքամարտիկներուն, յետոյ հելդացիներու Արեկ քաղաքին մէջ կէս օրուան մէջ քանի մը առիւծ սպանեց, որուն համար ողիմպիական հանդէսի ըմբիշներու խաղերուն փառք եւ յարգանք վայելեց»: Ուսումնասիրութիւնը ցոյց տուած է, որ Վարազդատ մասնակցած է հին շրջանի վերջին՝ 293րդ խաղերուն, որոնք տեղի ունեցած են 394 թուականին։ Այդ տարի, Հռոմի Թէոդոս Օգոստոս Մեծն կայսրը հրամայեց արգիլել ողիմպիական խաղերը, զանոնք համարելով հեթանոսական շրջանէն մնացած երեւոյթներ։
## Աղբիւրներ
* Լրաբեր հանդէս 

Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Մարմնակրթութիւն
Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութեան ԱՄՆ-ի Մասնաճիւղեր

**Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութեան** (ՀՄԸՄ) ԱՄՆ-ի մասնաճիւղեր, 1918 թուականին Կ. Պոլիսի մէջ ծնունդ առած ՀՄԸՄ-ի առաջին մասնաճիււղը ԱՄՆ-ի մէջ հիմնուած է 1921 թուականին, Նիու Եորքի՝՝ Մ. Խուբեսերեանի, Օ. Քեմանճեանի, Հ. Գարապեկեանի նախաձեռնութեամբ։ Նպատակը հայ պատանիներու եւ աղջիկներու ֆիզիքապէս առողջ դաստիարարկութիւն է, անոնց հայրենասիրութեան ոգով տոկորելը։ Կազմակերպութիւն կը ծաւալի մարզական, սկաուատական, ըկերային գործունէութիւն։ 1968 թուականէն սկսած են կազմակերպուիլ Գալիֆոռնեայի մասնաճիւղերը։ Կը գործեն ՀՍԸՄ Գալիֆոռնեայի եւ Արեւելեան Ամերիկայի շրջանային վարչութիւնները։ Կազմակերպուած են միջմասնաճիւղային, համագաղութային ամենամեայ մարզական միջոցառումներ (նաւասարդեան խաղեր), Հայաստանի եւ Գալիֆոռնիայի ՀՄԸՄ մասնաճիւղերու սկաուատական բանակումներ։

Մասնաճիւղեր են գործում Լոս Անճելեսի, Ֆրեզնոյի, Սան Ֆրանջիսքոյի, Փասադենայի, Գլենդելի, Օրինջ Քաունթիայի, Սան Դինգոյի, Սան Ֆեռնանտոյի, Պոսդընի, Նիու Եորքի, Նիու Ջերսիյի, Դետրոյտի, Ֆիլատելֆիայի, Փրովիդենսի, Ուաշինգդոնի, Հարաւային Ֆլորիտայի։ Գրեթէ բոլոր մասնաճիւղերը ունին ֆութպոլի, պասկեդպոլի, վոլեյբոլի, թենիսի, քոնգֆու-կարադէյի, թեթև աթլեդիքայի, դաշտային խաղերու խմբակներ։ Հրատարակած է «Լրատու» (1986, Լոս Անճելըս), «Կոչնակ» (1980-1982, Գլենդել) պարբերականները, «Ասպարեզ» օրաթերթի «Հայասա» հաուելվածը:

Ստորոգութիւն:Հայեր
Հայ Մարմնամարզական Միութիւն

**Հայ Մարմնամարզական Միութիւն**, յապաւուած՝ **ՀՄՄ** (արեւմտահայերէն՝ **Հայ մարմնամարզական միութիւն**, անգլերէն՝ **Homenmen**,  յապաւուած՝ **HMM**):

1921-ին հիմնուած Հալէպ, Սուրիա իբրեւ հայկական մարզական եւ սկաուտական սփիւռքահայ կազմակերպութիւն։ Նաեւ կը գործէ Հայաստանի մէջ։

Երիտասարդներու խումբ մը՝ տեսնելով Հալէպ հաւաքուած հայ գաղթականներն ու որբերը, որոնք սկսած էին հաւաքուիլ եկեղեցիներու եւ որբանոցներու մէջ, կը հիմնեն ՀՄՄ-ը։ ՀՄՄ ի մտի ունէր օգնութեան ձեռք երկարել նորաստեղծ գաղութի զաւակներուն, մասնաւորաբար՝ հոգ տանելու անոնց մարմնական առողջութեան։ Անհրաժեշտ էր այդ պատանիներէն պատրաստել՝ առողջ ու կուռ նկարագրով մարդիկ, ապագային ունենալու հայ մշակուած սերունդներ։ ՀՄՄ կը գործէ Հայաստանի եւ տասնեակ հայ գաղթօջախներու մէջ։

ՀՄՄի Պէյրութի ֆութպոլի խումբը շահած է Լիբանանի ախոյեանութինը չորս անգամներ՝ 1945, 1954, 1957 եւ 1961 թուականներուն եւ բաժակակիր՝ 1999ին։  

## Ծանօթագրութիւններ


## Տե՛ս նաեւ
* Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն

## Արտաքին հղումներ
* Հայ Մարզական Միութիւն 

Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայ կազմակերպութիւններ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Կարմիր Ծով

**Կարմիր ծով**, Հնդկական ովկիանոսի ծով՝ Ափրիկէի եւ Արաբական թերակղզիին միջեւ։ Մակերեսը 460 հազար ք.մ.2 է, առաւելագոյն խորութիւնը՝ 3039 մ.։ Եւրոպայէն դէպի Ասիա եւ Աւստրալիա տանող ծովային ամէնէն կարճ ուղին է։

## Անուանում
Անուանումը հաւանաբար ստացած է ջուրին մէջ գտնուող ջրային մամուռներէն, որոնք տարուան ընթացքին որոշ օրեր կարմրաւուն երանգ մը կը ստանան ։ 

## Աշխարհագրութիւն
Հիւսիսէն ովկիանոսին հետ կը կապուի Սուէզի պարանոցով, որ կը բաժնուի Սինայի թերակղզին ողողող երկու ծոցերու՝ Ագապէ եւ Սուէզ, որոնք այնուհետեւ Սուէզի ջրանցքով կը կապուին Միջերկրական ծովուն հետ։ Հարաւէն Պապ Ալ-Մանտէպի նեղուցով եւ Ատենի ծոցով կը միանայ Արաբական ծովուն։

* Կարմիր ծովը Համաշխարհային ովկիանոսի ծովերէն ամէնէն աղին է:
* Կարմիր ծովը նշանաւոր է իր տաք ջուրով:
* Կարմիր ծովը ամէնէն մաքուրն է, որովհետեւ անոր մէջ ոչ մէկ գետ կը հոսի:
## Կարմիր Ծովուն Անասնական Աշխարհը

### Ձուկերը
Ծովուն մէջ կարելի չէ լողալ, հոն կ'ապրին 5 մեթր երկարութեամբ գիշատիչ վագրային շնաձուկեր, որոնք կը յարձակին լողորդներու վրայ։ Վտանգաւոր է նաեւ թրաձուկը, որ թուրի նմանող իր երկար ու սուր քիթով կը ծակէ նոյնիսկ նաւերուն յատակը։

###### ''Թութակ ձուկ''
Անունը կը համապատասխանէ անոր գեղեցիկ տեսքին. բազմերանգ եւ թռչունի կտուցի նմանող ճակատով: Կապոյտ-կանաչ, դեղին եւ նարնջագոյն-կարմիր գոյնի, մեծ (մինչեւ 50 սմ երկարութեամբ) եւ անվնաս: Բայց հզօր ծնօտներով պատահական խայթոցը կրնայ բաւական ցաւցնել: Գիշերը ձուկերը դոնդողանման կոկոն մը կը կազմեն՝ ի պաշտպանութիւն մակաբոյծներէ եւ գիշատիչներէ: Նոյնիսկ գերզգայուն ձուն չի կրնար զայն հոտառութեամբ գտնել:

###### ''Նափոլէոն''
Գլխուն վրայ ունի աքլորի նման «գլխարկ» մը: Ձուկը կը լողայ վարորդները աւելի լաւ ճանչնալու համար:

###### ''Անտաիս''

Շատ փոքր չափի ձուկ (7-15 սմ)՝ նարնջագոյն, կանաչ եւ կարմիր երանգներով: Անիկա կրնայ հաւաքել մինչեւ 500 ձուկ:

###### ''Երկու գօտի ամֆիպրիոն''

Նարնջագոյն, սեւ գիծերով ձուկերը կ'ապրին զոյգերով: Անոնք բնաւ չեն վախնար ջրասուզակներէն::

###### ''Թիթեռնիկ''
Ձուաձեւ մարմինով՝ երկար ողնայարէ լողակներով, պայծառ սեւ եւ դեղին գոյներով: Կ'ապրին վտառներով եւ զոյգերով: Կան կապոյտ-նարնջագոյն, սեւ-արծաթագոյն եւ կարմիր-դեղին գոյնի տարբերակներ:
Coral Reef in the Red Sea.JPG
Dugong Marsa Alam.jpg
Nice big Emperor fish near the beach of Sharm El Naga.jpg
The soft coral, Litophyton arboreum (6163166913).jpg
Soft and hard corals (6163722440).jpg

## Շրջակայ Երկիրները

Taba Heights Beach R01.jpg|Թապա, Եգիպտոս
2007 Sharm el-Sheikh - panoramio.jpg
Red Sea Hurghada R04.jpg|Հուրղատա

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Կարմիր ծով
Ստորոգութիւն:Ծովեր
Հայ Կամաւորական Ջոկատներ

*Հայկական կորպուս*' կամ **Հայոց ազգային կորպուս**, հայկական զինւորական միաւորում։ Ստեղծուած է 1917 թուականին Դեկտեմբերին, ձեւավորուած է 1917 թուականին Ապրիլին, Ռուսաստանի Ժամանակաւոր կառավարութեան «Բանակի ազգայնացման հիմնական դրույթները» օրենքի հրապարակումէն յետոյ։ Ազգայնացուած բանակի խնդիրն էր արտաքին թշնամիներուն հայրենիքի պաշտպանութիւնը եւ պետութեան ներքին կեանքի կարգուկանոնի հաստատումը։

Ապրիլ 9,1917 թուականին գեներալ Թովմաս Նազարբեկեանն ուղարկուած է Կովկասեան ռազմաճակատի շտաբ՝ բանակի զորամասերը ազգայնացնելու նպատակով։ Հոկտեմբեր 1917 թուականին Հայոց ազգային խորհուրդը դիմած է Կովկասեան բանակի գլխաւոր հրամանատարին՝ հայկական ազգային գունդերու թիւը 8-ի հասցնելու խնդրանքով։ Դեկտեմբեր 13,1917 թուականին ստեղծուած է Հայոց ազգային կորպուս, հրամանատար նշանակուած է գեներալ Թովմաս Նազարբեկեանը, շտաբի պետ՝ Վեշինսկին, յատուկ կոմիսար՝ Դրաստամատ Կանաեանը (Դրօ)։ Հայոց ազգային կորպուսին աջակցած է նաեւ Հայկական զինւորական միութիւնը՝ Ա. Շահմազեանի գլխաւորութեամբ։ Հայոց ազգային կորպուսի կազմի մեջ մտած է արեւմտահայերու դիվիզիան՝ Անդրանիկ Օզանեանի հրամանատարութեամբ։ Հայոց ազգային կորպուսն ունէր 2 դիվիզիա՝ 1-ին եւ 2-րդ (իւրաքանչիւրին 4-ական գունդ), հեծելազորային բրիգադ (2 գունդ, իւրաքանչիւրին՝ 400-ական մարդ), Արեւմտահայկական դիվիզիա, Ա բրիգադ (Էրզրումի գունդ՝ կազմուած 2 գումարտակից), Երզնկայի գունդ (2 գումարտակ), Բ բրիգադ (Խնուսի գունդ՝ կազմուած 2 գումարտակից), Ղարաքիլիսայի գունդ (2 գումարտակ), Վանի գունդ (2 գումարտակ), Զէյթունի գունդ, տեղական բանակային զորամասեր՝ Լոռու, Շուշիի, Ախալքալաքի, Ղազախի գնդերը (2-ական գումարտակ), Նուխիի, Ախալցխայի, Իգդիրի, Խանասորի ջոկատները։ Մարտ 31, 1918 թուականին տվյալներով Հայոց ազգային կորպուսն ունէր 19590 մարտիկ, որոնց 818-ը՝ սպա։ Յուլիս 26, 1918 թուականին գեներալ Նազարբեկեանի հրամանով Հայոց ազգային կորպուսը վերակազմավորուած է Ազգային դիվիզիայի, որու հիման վրայ 1920 թուականին ստեղծուած է ՀԽՍՀ կարմիր բանակը։

Հայոց ազգային կորպուսը մասնակցած է հայ ժողովուրդի՝ թրքական զավթիչներու դէմ 1918-20 թուականերուն մղած հերոսամարտերուն։

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Զինանշան

**[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան]] զինանշանը** կը ներկայացնէ աջ բռունցքով բռնուած կարմիր դրօշակ։

## Բովանդակութիւն

Դրօշակին վրայ կան բահ, փետուրէ գրիչ եւ դաշոյն։

*Բռունցքը կը ներկայացնէ յարատեւ կռիւի կամքն ու կուռ կազմակերպութիւնը։ Կ'ըսուի, թէ այդ բռունցքը կը պատկանի Ռոստոմին, որ առաջին զինանշանը կազմելու ժամանակ բռնած է դրօշակը։ 
*Բահը կը խորհրդանշէ աշխատանքը, կը ներկայացնէ հայ աշխատաւորութիւնը, որ կ'անդրադառնայ շահագործումին, կը գիտակցի արդարութեան գաղափարին եւ անձնուէր կազմակերպութեան ճամբով կը նետուի կռուի դաշտ։ 
*Փետուրէ գրիչը կը խորհրդանշէ գիրն ու գրականութիւնը։ Ան կը ներկայացնէ հայ մտաւորականութիւնը, որ գիտակից իր դերին, իր կարողութիւնները կը նուիրէ ժողովուրդի ազատագրութեան պայքարին։ 
*Դաշոյնը կը խորհրդանշէ զէնքը՝ առանց որուն չկայ կռիւ, ոչ ալ յաղթանակ։ Զէնքը, սակայն, առանց բարոյական եւ գաղափարական ամուր կեցուածքի չի հասնիր իր նպատակին եւ կրնայ շեղիլ յարատեւ կռիւի ուղիէն։ Հ.Յ.Դաշնակցութեան համար զէնքը միշտ մկրտուած է գաղափարով եւ ենթարկուած՝ կազմակերպութեան։

## Տե՛ս Նաեւ
*Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՅԴ
Հայ Նահատակներու Յուշարձան (Փրովիտենս, Ռոտ Այլենտ)

**Հայ նայատակներու յուշարձան**, յուշահամալիր ԱՄՆ Ռոտ Այլենտ նահանգի Փրովիտենս քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշահամալիրը նուիրուած է Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին, ստեղծուած է Ռոտ Այլենտի ամերիկահայ համայնքի եւ «Հայ նայատակներու յուշարձան» յանձնախումբի (*The Armenian Martyr's Memorial Committee of Rhode Island*) աջակցութեամբ, տեղադրուած է 24 Ապրիլ 1977-ին։ ։

Յուշարձանը ստեղծուած է «Հայ նահատակներու յուշարձան» յանձնախմբի ինն անդամներու կողմէ, կը յիշեցնէ բիւզանդական դարաշրջանի կառոյցները։ Գմբեթի խաչը տիպիկ հայկական է, վեց սիւներու վրայ հենուած ձուաձեւ գմբեթը կը յիշեցնէ 17-րդ դարու ճարտարապետութիւնը։

Յուշարձանը բաղկացած է կեդրոնագմբեթ կամարէ, որուն տակէն վեր կը յառի խաչքարերու ներդաշնակութիւն։ Նման ներդաշնակութիւն կայ նաեւ Էջմիածնի խաչքարին պարագային (Խաչքար-յուշարձան աղօթքի եւ ուխտի (Էջմիածին))։ Այն երկու կողմերէն շրջապատուած է երկկողմանի մակագրութեամբ յուշաքարերով։

## «Հայ Նահատակներու Յուշարձան» յանձնախումբ
Մարտին Մահտեսեան, Քարլոս Թարակցեան, Ռամոն Զորապետեան, Քեննէթ Պարոնեան, Ռուբէն Չակմակչեան, Թերանս Մարտինեսեան, Արա Ա. Շիրակեան, Ճոն Վարադեան, Ճոյս Երեմեան։

## Տուեալներ
Յուշահամալիրի յուշաքարերուն վրայ մակագրուած է.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* «Հայ Նահատակներու Յուշարձան», պաշտօնական կայք
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայ Քոյրերու Վարժարան

**Հայ քոյրերու վարժարան**, սեփական դպրոց Ֆիլատելֆիոյ մէջ՝ նախակրթարանէն մինչեւ 8-րդ դասարան։

## Պատմութիւն
1967 թ. հիմնադրած են Արուսեակ Սաջոնեան (մինչեւ 1969-ը՝ տնօրէն), Հռիփսիմէ Չիֆթելեան, Վալենտին Ջենենեան կաթոլիկ քոյրերը։ 1969-էն տնօրէնն է քոյր Լուիզա Քասարջեանը։

Ուսուցման հիմնական լեզուն անգլերէնն է, կը դասաւանդուին հայերէն, ֆրանսերէն, պատմութիւն, երաժշտութիւն եւ այլ առարկաներ։

1998-ին վարժարանը ունէր մօտ 200 աշակերտ։

Կը հրատարակուի «Արծուիկ» թերթիկը (տարին 4 համար) եւ «Արծուիկ» խորագրով տարեգիրքը։

Վարժարանի հովանաւորն է Անարատ հղութեան հայ քոյրերու միաբանութիւնը։

Հայ քոյրերու վարժարաններ կը գործեն նաեւ Լոս Անճելըսի եւ Պոսթընի մէջ։

Ստորոգութիւն:Հայեր
Հայ նոր գրականութիւն

**Հայ նոր գրականութիւն**

Հայը թափ կ'առնէ 19րդ դարուն, յատկապէս 1860-ական թուականներէն սկսեալ։
Բայց գրական այս շարժումին նախանշանները արդէն կ՛երեւէին 1750–ի շուրջ։ Արդարեւ, այդ թուականէն մինչեւ 1800։

Վենետիկէն Մոսկուա ու Հնդկաստան ու աւելի մօտ Պոլիս, Թիֆլիս, Նոր Ջուղա ու այլ վայրեր հաստատուած հայ գաղութները, ձեռք ձգաց էին տնտեսեսական եւ մշակութային որոշ մակարդակ։ Բացուած էին հայկական տպարաններ, սկսած էին հին ձեռագիրներու հաւաքը եւ անոնց մէջէն, հին դասական հայերէնի՝ գրաբարի, ուսումնասիրութիւնը։ Կը կազմուին քերականութեան գիրքեր, բառարաններ, կը կատարուին թարգմանութիւններ, մանաւանդ եւոպական դասական գործերու ու անոնցմէ ներշնչուած կը գրուին երգեր՝ գրաբարով։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական շարժումներ
Հայ Որբերու Գորգ

մինի
**Հայ Որբերու Գորգ** (անգլերէն՝ Armenian Orphan Rug), գորգ, որ գործած են Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրած եւ Լիբանան ապաստան գտած հայ որբերը։ Գորգին վրայ գործուած են զարդեր, բոյսեր եւ կենդանիներ, զորս կը ներկայացնեն եդեմական պարտէզը, մինչդեռ սարսափելի իրադարձութիւններ տեղի կ՛ունենային՝ հայերու տեղահանութիւն եւ կոտորած, օսմանեան թուրքերու կողմէ։ Որպէս հետեւանք շատերը, աւելի քան 100,000 երեխայ, կը որբանան։ Անոնց կ՛աջակցի Միացեալ Նահանգներու կողմէ հովանաւորուող Մերձաւոր Արեւելքի ամերիկեան նպաստամատոյցի կազմակերպութիւնը։

## Պատմութիւն
Գորգը գործուած է հայ որբերու կողմէն 1920 թուականին, 18 ամիսներու ընթացքին, Լիբանանի Ղազիր քաղաքին մէջ եւ Միացեալ Նահանգներ ղրկուած՝ որպէս նուէր, ԱՄՆ նախագահ Քելվին Քուլիճին (1923-1929), ի նշան երախտագիտութեան։ Այն պաշտօնապէս ներկայացուած է Սպիտակ տան 1925 թուականին։

Նախագահ Քուլիճը, նուէրէն շոյուած, Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամի փոխնախագահ Ճոն Ֆինլիին հասցէագրած իր նամակին մէջ գրած է. 

Իր նախագահութեան աւարտէն ետք Քուլիճը գորգն իր հետ վերցուց։ 1982 թուականին Քուլիճի ընտանիքն այն վերադարձուց Սպիտակ տան։ 2014 թուականի Նոյեմբերին գորգը հանրութեան ցուցադրուեցաւ եւ իր տեղը գրաւեց Սպիտակ տան այցելութիւններու սրահէն ներս հետեւեալ խորագիրով՝ «Շնորհակալութիւն Միացեալ Նահանգներուն... Երեք նուէր նախագահներուն՝ որպէս երախտիք արտասահմանի մէջ, ամերիկեան մեծահոգութեան»:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Գլենդելում կկայանա «որբերի գորգի» վերաբերյալ շնորհանդես 
* ԵՊՀ Հայագիտական հետազոտութիւնների ինստիտուտ
* Armenian orphan rug remains in White House storage, as unseen as genocide is neglected

Ստորոգութիւն:Գորգեր
Ստորոգութիւն:Հայկական արուեստ
«Եւրոտեսիլ երգի միջազգային մրցոյթ»ին Հայաստանի մասնակցութիւնը

[մինի|աջից|230px|[Հայկօն Հելսինքիի մէջ (2007):]]
[մինի|աջից|230px|[Սիրուշո|Սիրուշօն Պելկրատի մէջ (2008):]]

**[[Հայաստան]] [[Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ|Եւրոտեսիլ Երգի Մրցոյթին]]** սկսած է մասնակցիլ  2006-էն ի վեր: Հայաստանի մէջ մրցոյթը կը հեռարձակէ՝ Հայաստանի պատկերասփիւռի «Հ1», Հանրային կայանը:

## Պատմութիւն

### Մասնակցութեան Տարիներ
Հայաստանի մէջ մրցոյթը հեռարձակող Հանրային հեռուստաընկերութիւնը Եւրոտեսիլ Երգի մրցոյթին մասնակցելու համար առաջին անգամ յայտ ներկայացուցած է 2005-ին, սակայն աւելի ուշ հրաժարելով չէ չմասնակցած 2005-ի մրցոյթին: 2006-ին Հանրային հեռուսատաընկերութիւնը պաշտօնապէս կը հաստատէ իր մասնակցութիւնը 2006-ի մրցոյթին։ Հայաստանի առաջին ներկայացուցիչը մրցոյթին եղած է Անտրէն իր «Without Your Love» երգով: Քանի որ Հայաստան նախապէս չէր մասնակցած այս մրցոյթին, ուստի ստիպուած էր հանդէս գալ կիսաեզրափակիչին: Առաջին ելոյթը բաւական յաջող կ'ընթանայ Հայաստանի համար: Անտրէ կը գրաւէ 8-րդ հորիզոնականը՝ ինչ որ թոյլ կու տայ, որ Եւրոտեսիլ 2007 Երգի Մրցոյթին երկիրը հանդիսանայ  եզրափակիչ փուլով:

Հայաստան յաջորդաբար եզրափակիչներուն կը հանդիսանայ այն երեք յաջողակ երկիրներէն, որոնք կը գտնուէին լաւագոյն 10-եակին մէջ, սակայն Եւրոտեսիլ 2011 Երգի Մրցոյթին Հայաստանը ներկայացնող Էմմին իր «Boom Boom» երգով չի կրնար յաղթահարել կիսաեզրափակիչ փուլը. ընդամէնը 1 միաւորի բացակայութեան պատճառով դուրս կը մնայ եզրափակիչէն:

7 Մարտ  2012-ին  Հայաստան կը յայտարարէ, որ պիտի չմասնակցի Ազրպէյճանի մէջ կայանալիք Եւրոտեսիլ 2012 Երգի Մրցոյթին անվտանգութեան նկատառումներէն մեկնելով:

Մէկ տարուան բացակայութենէ ետք Հայաստան կը վերադառնայ 2013-ի մրցոյթին, որ տեղի կ'ունենայ Մալոյի մէջ:

2014-ին 4 տարուան բացակայութենէն ետք երկիրը կրկին կը յայտնուի լաւագոյն 10-եակին մէջ Արամ Mp3-ի "Not Alone" երգով: Երգը կը գրաւէ  4-րդ հորիզոնականը՝ կրկնելով Հայաստանի լաւագոյն արդիւնքը, որ սահմանած էր Սիրուշօն Քելէ Քելէ երգով՝ 2008-ին:

### Ազգային Ընտրութիւն
Հայաստանի մէջ մրցոյթը հեռարձակող Հանրային հեռուստաընկերութիւնը առաջին անգամ Եւրոտեսիլի ազգային եզրափակիչը կազմակերպած է 2007-ին: Այս նոյն ձեւաչափը կիրարկուած է նաեւ 2009, 2010 թուականներուն, իսկ 2008, 2011 եւ 2013 թուականներուն դատակազմին եւ հեռուսատդիտողին քուէարկութեամբ ընտրուած է միայն երգը:2006, 2014, 2015 եւ 2016 թուականներուն թէ՛ մասնակիցը, եւ թէ՛ երգը ընտրուած են ներքին քուէարկութեամբ:

### Երգերու Լեզուն
Հայաստան Եւրոտեսիլի մէջ մինչեւ հիմա ներկայացուցած է 10 երգ, որոնցմէ 7-ն ամբողջութեամբ անգլերէնով են, իսկ միւս 3-ը անգլերէն եւ հայերէն:

## Մասնակիցներ

## Քուէարկութեան Պատմութիւն

Եզրափակիչին Հայաստան ամենաշատ միաւորները *տուած է*․

Կիսաեզրափակիչին Հայաստան ամենաշատ միաւորները *տուած է*․

Եզրափակիչին Հայաստան ամենաշատ միաւորները *ստացած է*․

Կիսաեզրափակիչին Հայաստան ամենաշատ միաւորները *ստացած է*․

[մինի|աջից|230px|[Տորյընզը Մալմոյի մէջ (2013):]]
[մինի|աջից|230px|[Արամ Mp3-ին Քոփընհակընի մէջ (2014):]]
[մինի|աջից|230px|[Genealogy-ն Վիեննայի մէջ։ (2015)]]
[մինի|[Իւեթա Մուկուչեանը Սթոքհոլմի մէջ (2016)]]

### 12 Միաւորներ

### Մեկնաբաններ Եւ Խօսնակներ

## Մարսել Պեզենսըն Մրցանակ
**Երկրպագուի մրցանակ**

## Ծանօթագրութիւններ
Հայաստան Թուրանական Տիրապետութեան Տակ

## Մշակութային Երեւոյթներ
մինի|աջից|Գրիգոր Տաթեւացիի յուշարձան (Երեւան)
Թուրանական արշաւանքներն ու տիրապետութիւնը անդարմանելի հարուած մը տուին հայ ժողովուրդին, խորտակելով անոր քաղաքակրթութիւնը եւ կասեցնելով անոր զարգացումը:
մինի|ձախից|Ջիւանի
Այսուհանդերձ, այնպիսի մղիչ ուժ մը ունէր հայ հոգիին թռիչքը եւ աւանդութիւններու ժառանգը, որ հոս ու հոն տակաւին կղզիացած ստեղծագործութիւններու ականատես կ'ըլլանք, մեծ մասամբ գրուած վանքերու մէջ, որոնք հայ մտքին վերջին ապաստանները եղան:Վանքերը հայ ժողովուրդին համար արդի ժամանակներուն խաղացին այն դերը, ինչ որ Արեւմուտքի մէջ ունեցան անոնք մեծ արշաւանքներու ընթացքին, դառնալով «տեսակ մը բերդ, ուր քաղաքակրթութիւնը ապաստան գտաւ» եւ արգելք հանդիսանալով անցեալը ներկային շղթային փշրուելուն :
Այս ստեղծագործութեանց շարքին, Ժգ. Դարուն յիշենք Կիրակոս Գանձակեցիի պատմութեան գիրքը, որ թանկագին տեղեկութիւններ կը պարունակէ մոնկոլներու, վրացիներու եւ աղուաններու մասին, Մաղաքիա Աբեղայի Թաթարներու Պատմութիւնը, Վարդան Արեւելցիի պատմական գործը, Յովհ. Երզնկացի աստղաբաշխութեան գրութիւնը, եւայլն :
Ժդ. Դարուն մենք ունինք Ստեփանոս Օրփելեանի Սիւնաց պատմութիւնը, Հեթումի Թաթարներուն պատմութիւնը, Յովհ. Որոտնեցիի եւ Գրիգոր Տաթեւացիի աստուածաբանական գործերը: Ժե. Դարուն՝ Առաքել Դաւրիժեցիի պատմութիւն Պարսկահայաստանի մասին, Շահ Աբբասի օրով:
Յիշենք նաեւ, Ժե. Դարուն, հայ բժիշկի մը՝ Ամիրտովլաթ Ամասիագիի գործերը, որոցմէ ամէնէն կարեւորն է հռչակաւոր «Անգիտաց Անպէտ» բժշկարանը, եւ վերջապէս ու մանաւանդ Ժդ.,  Ժե. Եւ Ժզ. Դարերուն հայ տաղերգուներու գեղեցիկ հոյլը, որոնցմէ առանձնապէս ուշագրաւ են Ֆրիկը, Կոստանդին Երզնկացին, Առաքել Բաղիշեցին, Մկրտիչ Նաղաշը, Յովհ. Թլկուրացին, Գրիգոր Աղթամարեցին, Նահապետ Քուչակը եւ Ջիւանին :
մինի|ձախից|Հայկական Գորգ

Ծանօթ էն Ժե. Եւ Ժզ. Դարերու հայկական գորգերը, զուսպ եւ համաչափ ոճի մէկական գլուխ գործոցներ իրենց գունագեղութեամբ: Ի դէպ, եթէ հայկական զարդարուեստին մէջ արեւելեան ճոխութեան կը հանդիպինք, անոնց մէջ երեւան կու գայ նաեվ յատակագծի կազմութեան եւ համաչափութեան մտահոգութիւն մը:

Յիշատակենք նաեւ հայկական սքանչելի խաչքարերը, նրբօրէն քանդակուած, որոնցմէ ոմանք իսկական ժանեակներու տպաւորութիւնը կու տան:
մինի|Հայկական Խաչքար
մինի|աջից|Խաչքարեր
## Աղբիւրներ
Հայոց Պատմութիւն, Հրանդ Փաստրմաճեան, Դ. Տպագրութիւն, Պէյրութ-2007, էջ 24-25

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Հայաստանի Ազզային Գրադարան

մինի|Հայաստանի Ազգային Գրադարան
Հայաստանի ազգային գրադարանը աշխարհի ամենախոշոր հայերէն գրականութեան պահոցն է։ Հիմնադրուած է 1921 թուականին։ Պաշտօնապէս բացուած է 1922-ին։ Կը գտնուի Աբովեանի պուրակի հարեւանութեամբ, Տերեան 72 հասցէով։ 
## Պատմութիւն
Հայաստանի ազգային գրադարանի պատմութեան սկիզբը կը համարուի 1832-ը., երբ կը հիմնադրուի Երեւանի Արական բարձրագոյն վարժարանի գրադարանը։ Հայաստանի Մինիստրներու Խորհուրդի նիստին ընդունուած «Պետական հանրային մատենադարանի մասին» օրէնքով գրադարանը կը ստանայ պետական գլխաւոր գրադարանի կարգավիճակ։ 1919-1921-ներուն գրադարանի առաջին տնօրէն Ստեփան Կանայեանի ջանքերով կը յաջողի հաւաքել, գնել եւ ժողովել Թիֆլիսի, Պաքուի, Ախալցխայի եւ Կարսի հայկական կազմակերպութիւններու, ընկերութիւններու, ուսումնական հաստատութիւններու գրադարանները եւ զանոնք տեղափոխել Երեւան։ Գրադարանը տեղաւորուած է 4 մասնաշէնքի մէջ։ Ամենահինը Ալ. Թամանեանի նախագծած գլխաւոր մասնաշէնքն է (1939-ին)։ Թամանեանական մասնաշէնքի կառուցումը ֆինանսաւորած են Խորհրդային Հայաստանի կառավարութիւնը եւ «Գրիգոր եւ Կարապետ Մելքոնեան» հիմնադրամը։ Այնուհետեւ շէնքը հիմնանորոգուած է 2008-2011-ին՝ այս անգամ ՀՀ կառավարութեան ֆինանսաւորմամբ։
Առաջին հաւաքածուները, որոնց հիմքի վրայ կը ձեւաւորուին գրադարանի ֆոնտերը, հայ պետական, հասարակական եւ մշակութային գործիչներ Ալեքսանդր Մեասնիկեանի, Ն. Արղութեանի, Բ. Ղորղանեանի, Լեոյի անձնական գրադարաններն էին, Ներսիսեան դպրոցի եւ այլ ազգային, մշակութային, ուսումնական հաստատութիւններու հաւաքածուները։
1925-1990 թթ. գրադարանը կոչուած է Ալեքսանդր Մեասնիկեանի անունով, քանի որ վերջինս բաւականին խոշոր ներդրում ունեցած էր գրադարանի կայացման գործին։
1982-ին հիմնադրման 150-ամեակի կապակցութեամբ, գրադարանը պարգեւատրուած է «Ժողովուրդների բարեկամութեան» շքանշանով։
4 Յուլիս 1999 ի վեր որպէս Հայաստանի Ազգային գրադարանի օր։
2012-ին կը լրանայ Հայաստանի Ազգային գրադարանի 180 եւ գրադարանի գրահրատարակչական գործունէութեան 75 ամեակները։
մինի|Ազգային գրադարանի գլխավոր մասնաշենք
## Արտաքին կապեր
Գրադարանը կապեր ունի շուրջ 40 երկրներու, 130-էն աւելի կրթամշակութային հաստատութիւններու, գրադարաններու եւ կազմակերպութիւններու հետ։

## Գրքերի ֆոնտը
Այժմ Գրադարանը ունի աւելի քան 7 միլիոն գիրք։
Ամենահին գիրքն «Ուրբաթագիրք»ն է։ Այն առաջին հայկական տպագիր գիրքն է (Վենետիկ, 1512) եւ տպագրուած է Յակոբ Մեղապարտի կողմէ։ Բացի «Ուրբաթագիրք»էն, գրադարանին մէջ կը պահպանուին նաեւ Մեղապատի կողմէ տպագրուած բազմաթիւ այլ գիրքեր՝ «Պատարագատետր»ը (պատճէն), «Պարզատումար»ը, «Տաղարան»ը, «Աղթարք»ը (պատճէն)։
 
## Արտաքին հղումներ
Հայաստանի ազգային գրադարանի կայքը

Հայաստանի ազգային գրադարան 

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Հայաստանի եւ Էսթոնիոյ Ժողովուրդներու Բարեկամութեան Յուշարձան

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armenia_-_Estonia_monument_(Gardmanahay).JPG|աջից|մինի
**Հայաստանի եւ Էսթոնիոյ ժողովուրդներու բարեկամութեան յուշարձան**, կը գտնուի Էսթոնիոյ Թարթու քաղաքին Ազատութեան այգիին մէջ։ Յուշարձանի հեղինակն է հայ ազգի քանդակագործ Յակոբ Ճիւանեանը։ Յուշարձանը բացուած է 23 Հոկտեմբեր 1978-ին այն ժամանակուան Խաչատուր Աբովեանի անունը կրող փողոցին մէջ։ Խաչատուր Աբովեանի մահուան 130-րդ տարելիցի առիթով Կիւմրիի քաղաքացիները այս յուշարձանը նուիրած են Թարթու քաղաքին։

Բարեկամութեան յուշարձանը կառուցուած է վարդագոյն հրաբխային տուֆով։ Սիւներուն վրայ էսթոներէն, հայերէն եւ ռուսէրէն գրուած է. «Էսթոնացի եւ հայ ժողովուրդներու բարեկամութեան պատուին, որուն հիմքը կանգնած է մեծ լուսաւորիչ Խաչատուր Աբովեանը։ Լենինական - Թարթու, 1978 թ.»։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

*Հայաստանի եւ Էսթոնիոյ ժողովուրդներու բարեկամութեան յուշարձան Թարթու քաղաքի կայք
*Հայաստանի եւ Էսթոնիոյ ժողովուրդներու բարեկամութեան յուշարձան Էսթոնիոյ Մշակոյթի յուշարձաններու ազգային ռեժիսդր

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ
Հայաստանի Արմատ

**Հայաստանի Արմատ**, բուսաբանութեան մէջ ծանօթ տորոն անուն բոյսին արմատն է, որով հայաբնակ նահանգներու հայեր Զատկական հաւկիթ կը ներէին։
300px|մինի|Յովհաննէս Ալթունեան
Այս բոյսը 1756-ին Ֆրանսա մտցուցած է պարսկահայ Յովհաննէս Ալթունեան, որ ծանօթ է Ֆրանսայի մէջ Ժան Ալթըն անունով։ Այս բոյսին մշակութեամբ Ֆրանսայի Վոքլիւզ նահանգը հարստացած է եւ ի նշան երախտագիտութեան՝ Ալթընի մահէն 72 տարի վերջ ֆրանսացիները կանգնեցին անոր պղնձեայ երկու արձանները Աւինեոն քաղաքին մէջ։ Բայց Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին երբ գերմանացիները գրաւեցին Ֆրանսան, ԱԱլթընի երկու արձանները փոխադրեցին Պերլին, թնդանօթ ձուլելու համար, ինչ որ կը հաստատուի Աւինեոնի քաղաքապետին 18 Հոկտեմբեր 1957 թուակիր նամակով։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 5
Հայաստանի Թուղթ

**Հայաստանի Թուղթ**, ֆրանսացիներ papier d'Armenie (Հայաստանի Թուղթ) կոչած են յատուկ կերպով պատրաստուող այն թուղթը, որմէ փոքրիկ կտոր մը այրուելով՝ կ՛արձակէ անուշաբոյր հոտ մը։ Փարիզի փողոցներուն մէջ կը ծախուի երիզներու վերածուած ձեւով եւ ունի բաց սրճագոյն գոյն մը։ Երբ անոր մէկ ծայրը կրակին դպչի, թուղթի կը սկի այրիլ դանդաղօրէն՝ առանց բոց արձակելու։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 8։
Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով

**Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով**, Հայաստանի բարձրագոյն օրէնսդիր մարմին։
400px|մինի|աջից|Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովին շէնքը

## Համառօտ պատմութիւն
* 28 Մայիս 1918-ին Հայաստան կը հռչակուի անկախ պետութիւն։ Կը ձեւաւորուի երկրին բարձրագոյն իշխանութեան մարմինը՝ Հայաստանի խորհրդարանը։
* 1990-ին Հայաստանի Գերագոյն խորհուրդը (260 պատգամաւոր) կը ձեւաւորէ մեծամասնական ընտրակարգով՝ 2 հանգրուանով՝ 20 Մայիս-ին եւ 3 Յունիսին։ Նոր խորհրդարանին մէջ կը ներկայացուին երկու քաղաքական ուժեր՝ Հայոց Համազգային Շարժումը եւ Հայաստանի Համայնավար Կուսակցութիւնը: Պատգամաւոր խումբերն էին՝ «Հանրապետութիւն» (38 պատգամաւոր), «Արցախ» (11 պատգամաւոր), «Լիպերալ-դեմոկրատներ» (10 պատգամաւոր), «Ազգային առաջադիմութիւն» (10 պատգամաւոր),եւ ՀՅԴ-ն (12 պատգամաւոր)։
* 4 Օգոստոս 1990-ին Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահ կ'ընտրուի Լեւոն Տէր Պետրոսեանը:
* 21 Սեպտեմբեր 1991-ին Հայաստան կը հռչակուի անկախ հանրապետութիւն։
* 16 Հոկտեմբեր 1991-ին Լեւոն Տէր Պետրոսեան  նախագահ կ'ընտրուի, իսկ ԳԽ նախագահ կը դառնայ Բաբգէն Արարքցեան:
* 5 Յուլիս 1995-ին կ'ընդունուի Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւնը։ Նոյն օրը տեղի կ'ունենայ նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի առաջին գումարման ընտրութիւնները։
## Ազգային ժողովը ըստ գումարումներու

### Առաջին գումարման խորհրդարան ([[1995]])
190 պատգամաւոր, որոնցմէ 150-ը ընտրուած են մեծամասնական համակարգով, իսկ 40-ը՝ կուսակցական ցուցակներով:

### Երկրորդ գումարման խորհրդարան ([[1999]])
131 պատգամաւոր, որոնցմէ 75-ը ընտրուած են մեծամասնական համակարգով, 56-ը՝ կուսակցական ցուցակներով:

### Երրորդ գումարման խորհրդարան ([[2003]])
131 պատգամաւոր, որոնցմէ 56-ը ընտրուած են մեծամասնական համակարգով, 75-ը՝ կուսակցական ցուցակներով։

### Չորրորդ գումարման խորհրդարան ([[2007]])
131 պատգամաւոր, որոնցմէ 41-ը ընտրուած են մեծամասնական համակարգով, 90-ը՝ կուսակցական ցուցակներով։ Ընտրութիւններու արդիւքներով 131 պատգամաւոր մանդատներէն 65-ը տեղ կը ստանայ Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցութիւնը, «Բարգաւաճ Հայաստան» կուսակցութիւնը՝ 25 տեղ, ՀՅԴ-ն՝ 16 տեղ, «Օրինաց Երկիր» կուսակցութիւնը՝ 8 տեղ, «Ժառանգութիւն» կուսակցութիւնը՝ 7 տեղ, «Դաշինք» կուսակցութիւնը՝ 1 տեղ (մեծամասնական ընտրակարգով ընտրուած), անկախ պատգամաւորները՝ 10 տեղ:

10 Յունիս 2011-ի տուեալներով խորհրդարանին մէջ կը գործէին հետեւեալ խմբակցութիւնները՝

### Հինգերորդ գումարման խորհրդարան ([[2012]])
6 Մայիս 2012-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն կը մասնակցէր 8 կուսակցութիւն եւ կուսակցական խմբակցութիւն, որոնք կը պայքարէին Ազգային ժողովին մէջ համամասնական ընտրակարգով բաշխուող 90 մանդատներու համար: Մեծամասնական ընտրակարգով բաշխուող 41 մանդատներու համար կը պայքարէր 137 թեկնածու:

Խորհրդարանական ընտրութիւններուն մէջ քուէարկութեան կը մասնակցին 1,572,858 ընտրող կամ ընտրելու իրաւունք ունեցողներու 62,33 %-ը: Համապետական խորհրդարանական ընտրութիւններուն կրնար մասնակցիլ 2,594 միլիոն ընտրող:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Հայոց Խորհրդարաններու պատմութիւն»

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտոնական կայք
* http://parliamentmonitoring.am/ 

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Անդամներու Ցանկ

__NOTOC__

**Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիան** հիմնուած է 1943 թուականին (մինչեւ 1991 թուական Հայկական ԽՍՀ Գիտութիւններու ակադեմիա, 1991-1993 թուականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ակադեմիա, ներկայ անուանումը՝ 1993 թուականէն)։ Հայաստանի Հանրապետութեան գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի անդամները այն գիտնականներն են, որոնք գիտական դպրոցի հիմնադիրներ են կամ գիտութիւնը հարստացուցած են գիտական արժէք ունեցող, միջազգային ճանաչումով հաստատուած սկզբնական աշխատութիւններ: Հայաստանի Հանրապետութեան ԳԱԱ ակադեմիկոսներ կ'ընտրուին ակադեմիայի ընդհանուր ժողովին ժամանակ, որ կը գումարուի երեք տարին անգամ մը: Ակադեմիայի անդամութիւնը ցմահ է: Հայաստանի Հանրապետութեան ԳԱԱ ակադեմիկոսի թեկնածուներուն համար պարտադիր պայման է Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիութիւնը: Ընդհանուր առմամբ 1943 թուականին ընտրուած է 197 ակադեմիկոս։

Ստորեւ ներկայացուած է Հայաստանի Հանրապետութեան ԳԱԱ անդամներու  ցանկը։

Իւրաքանչիւր ակադեմիկոսի համար նշուած է *ծննդեան ամիսը*; ակադեմիկոս *ընտրուելու թիւը*; թղթակից-անդամ ընտրուելու տարին (*թղթ.-անդ.*), եթէ ընտրուած է, Հայաստանի Հանրապետութեան ԳԱԱ *բաժանմունք*, որուն կը կազմէ ակադեմիկոսը, *մասնագիտութիւնը*, ըստ որուն ընտրուած է ակադեմիկոսը եւ գիտական *աստիճանը*:

Ցանկին մէջ ներառուած են **59** ակադեմիկոս (57 տղամարդ եւ 2 կին), Հայաստանի Հանրապետութեան ԳԱԱ նախագահութեան 12 անդամներ։ 9 ակադեմիկոս ընտրուած են Հայկական ԽՍՀ գիտութիւնների ակադեմիա, իսկ մնացած 51-ը Հայաստանի Հանրապետութեան գիտութիւններու ազգային ակադեմիա։

## Ակադեմիկոսներու ցանկ

## Վիճակագրութիւն

### ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներու տարիքային վիճակագրութիւն
ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներու միջին տարիքը կը գերազանցէ 77 տարեկանը: Ակադեմիկոսներէն ամէնամեծը՝ մեքենագործ Սերկէյ Համբարձումեանը, 17 Մարտ 2015-ին դարձաւ 93 տարեկան։ Ամէնաերիտասարդ ակադեմիկոսը պատմաբան Աշոտ Մելքոնեանն է, ծնած է 16 Փետրուար 1961-ին։

Ակադեմիայի ներկայ կազմին ամէնաերիտասարդ տարիքով ակադեմիկոսը (39 տարեկան) ընտրուած է մեքենաշինութեան ոլորտի գիտնական Եուրի Սարգսեանը: Ամէնամեծ տարիքով ակադեմիկոսը (76 տարեկան) ընտրուած է ռատիոբնագիտութեան ոլորտի գիտնական Ալպերթ Ղուլեանը:

## Նշումներ

## Ծանօթագրութիւններ
Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի Նստավայր

մինի|300x300փքս
**Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի նստավայրը** կը հանդիսանայ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի աշխատանքային վայրը, որ կը գտնուի Երեւանի` Մարշալ Բաղրամեան Պողոտային վրայ 26 հասցէով։ 2018 թուականի Սեպտեմբեր 21-էն վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանին հրամանով Բաղրամեան 26-ի դարպասները բացուած են այցելուներու համար։

## Պատմութիւն
Նստավայրի շէնքը նախագծուած է 1951 թուականին որպէս Հայաստանի ԽՍՀ նախարարական խորհուրդի տուն, հետագային ծառայած է որպէս Հայաստանի ԽՍՀ գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան շէնք։ Նախագիծի հեղինակը Մարք Գրիգորեանն է։ Շէնքը եղած է երկյարկանի, ենթարկուած է վերակառուցման, եւ մակերեսը 2720 քմ է։ Առաջին յարկի 338 քմ մակերեսով 10մ բարձրութեամբ տարածքը նախատեսուած է ընդունելութիւններու համար՝ առանձին սրահներով։

1987 թուականին շէնքը վերակառուցուած է «Հայարդնախագիծ» ինստիտուտի նախագիծին հիման վրայ։ Շէնքի երկու կողմերը աւելցուած է 10մ լայնութեամբ եւ 6մ երկարութեամբ երկու եռայարկ շէնք։ Վերակառուցման արդիւնքով շէնքի ընդհանուր մակերեսը 4470 քմ է։

1992 թուականէն սկսեալ կը ծառայէ որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի նստավայր։

2009-2010 թուականներուն Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր ճարտարապետ Նարէկ Սարգսեանի նախագիծով շէնքի առանցքով ետեւի կողմը կառուցուած է քառայարկ շինութիւն, որպէս վարչական մասնաշէնք 3150.0 քմ ընդհանուր մակերեսով։

## Կառուցուածք
Առաջին յարկը եւ երրորդ յարկի մէկ բաժինը նախատեսուած են ընդունելութիւններու համար՝ առանձին սրահներով։ Շէնքի մնացած հատուածը կը ծառայէ որպէս վարչական մաս։ Շէնքի արտաքին պատերը կառուցուած են դեղնաւուն տուֆով։

## Գեղանկարներու հաւաքածոյ
ՀՀ նախագահի նստավայրի տարբեր սրահներուն մէջ կը պահուին Յովհաննէս Այվազովսկիի, Փանոս Թերլեմեզեանի, Մարտիրոս Սարեանի, Գէորգ Բաշինջաղեանի, Յակոբ Յակոբեանի եւ շարք մը այլ նշանաւոր նկարիչներու գեղանկարները, որոնք տրուած են նախագահի աշխատակազմին Հայաստանի ազգային պատկերասրահի կողմէ։

## Հետաքրքրական
* 1960 թուականին Մարք Գրիգորեանը, որպէս շէնքին նախագիծի հեղինակ, պարգեւատրուած է Հայկական ԽՍՀ գերագոյն խորհրդի պատուոյ գիրով։
* Բաղրամեան 26 վարչական շէնքը Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան որոշմամբ 2004 թուականին ընդգրկուած է Երեւան քաղաքի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու պետական ցուցակին մէջ որպէս հանրապետական նշանակութեան յուշարձան։

## Ծանօթագրութիւններ

## Յղումներ
* Նախագահի նստավայրը - Պատմութիւն 

Ստորոգութիւն:Երեւանի շէնքեր եւ կառոյցներ
Ստորոգութիւն:Պաշտօնական նստավայրեր