open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կոկորդիլոս

մինի|աջից
**Կոկորդիլոսներ** (), ջրային ողնաւորներու տեսակ (զորս երբեմն կը դասուին սողուններու խումբին)։ Հին յունարէնի մէջ՝ *κροκόδειλος ὁ χερσαῖος* կը նշանակէ մողէս (բառացիօրէն՝ *ցամաքային* *κροκόδειλος*), իսկ՝ ՝ կոկորդիլոս (բառացիօրէն՝ *գետային* κροκόδειλος): Ներկայիս բոլոր տեսակի կոկորդիլոսները կիսաջրային գիշատիչներ են, որոնք կը սնանին երկակենցաղ, ջրային կամ ջրային տարածքներու մօտ ապրող անասուններով։

## Կազմաբանական յատկութիւններ
մինի|ձախից
Կարգ մը կոկորդիլոսներու երկայնքը կը կազմէ 2-5,5 մ։ Անոնք ունին տափակ գլուխ ու իրան, երկար դունչ, երկու կողմէն սեղմուած մեծ պոչ եւ կարճ ոտքեր։ Դիմացի վերջոյթներուն ունին 5 մատ, իսկ ետեւի՝ 4 (չունի ճկոյթ), որոնք փակած են մաշկին։ Ուղղահայեաց ճեղքաւոր բիբով աչքերը տեղադրուած են գլխուն վերի հատուածին մէջ, այդպիսով անիկա կրնայ նայիլ ջուրէն, դուրս հանելով միայն քթանցքները եւ աչքերը։ Քթանցքները եւ ականջներուն անցքերը ջուրին տակ կը փակուին շարժող փականներով։
### Կոկորդիլոսները` Ամէնէն Ուժեղ Կերպով Խածնող Անասունները
Մարտ 2012-ի կէսերուն ամերիկացի խումբ մը անասնագէտներ յատուկ սարքի մը միջոցով չափած են տարբեր անասուններու խածած ուժին տարողութիւնները եւ գտած են, թէ կոկորդիլոսները աշխարհի ամէնէն զօրաւոր խածուածքը ունեցող անասունները նկատուած են:
Մասնագէտները չափած են քսաներեք տեսակի կոկորդիլոսներու խածած ուժին  տարողութիւնները եւ գտած են, թէ աղի ջուրի կոկորդիլոսներուն խածած ուժին տարողութիւնը հասած է տասնվեց հազար չորս հարիւր վաթսուն նիւթոնի (ուժաչափ):
Նախապէս կատարուած ուսումնասիրութիւններէ ձեռք ձգուած տուեալները ցոյց տուած են, թէ մարդոց խածած ուժին տարողութիւնը կը հասնի մօտաւորապէս ութ հարիւր իննսուն նիւթոնի, իսկ բորենիներունը, առիւծներունը ու վագրերունը` մօտաւորապէս չորս հազար չորս հարիւր յիսուն նիւթոնի:
### Հետաքրքրական Փաստեր
մինի|Կոկորդիլոսի ձու|աջից
*Մեծ կոկորդիլոսները կրնան ապրիլ աւելի քան մէկ տարի՝ առանց ուտելու:
*Չափազանց չտաքնալու համար, կոկորդիլոսները երբեմն իրենց մարմինները ցեխով կը ծածկեն:
մինի|ձախից
*Մայր կոկորդիլոսները յաճախ իրենց ձագերը իրենց բերաններով կը փոխադրեն, երբ անոնք հաւկիթէն դուրս ելլեն, որպէսզի անոնք ապահով մինչեւ ջուր հասնին:
*Կոկորդիլոսները չեն կրնար ծամել:
*Աղի ջուրի կոկորդիլոսը կրնայ իր բերանը բաց ձգել` իր ուղեղը զովացնելու համար:
*Կոկորդիլոսները պզտիկ քարեր  կը կլլեն, որպէսզի անոնք իրենց ստամոքսին մէջ օգնեն ուտելիքը ճզմելու:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Crocadiles.jpg
Պատկեր:Pangil Crocodile Park Davao City.jpg
Պատկեր:Croc inter.jpg
Պատկեր:Australia Cairns 18.jpg
Պատկեր:Crocodylus mindorensis basking on a rock in the Disulap River, Barangay Disulap - ZooKeys-266-001-g102.jpg
Պատկեր:Morelets.crocodile.arp.jpg
Պատկեր:Nile croc couple 690V1510 - Flickr - Lip Kee.jpg
Պատկեր:Mugger crocodile Crocodylus palustris (2155269175).jpg
Պատկեր:Crocodylus porosus 4.jpg
Պատկեր:Cuban Crocodile.JPG
Պատկեր:CubanCrocodile 001.jpg
Պատկեր:Cuban crocodile.jpg
Պատկեր:Copenhagen crocodile.jpg
Պատկեր:Crocodile Copenhagen Zoo.jpg
Պատկեր:Crocodylus cataphractus faux-gavial d'Afrique2 white background.JPG
Պատկեր:Crocodylus cataphractus faux-gavial d'Afrique2.JPG
Պատկեր:Crocodile farm in Mexico.JPG
Պատկեր:Melanosuchus niger white background.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Զանգակ յուշակոթող (Նէա Զմիռնի, Յունաստան)

**«Զանգակ» յուշակոթող**. Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի յուշարձան։ Կը գտնուի Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջանի Նէա Զմիռնի քաղաքին «Խրիսոսթոմու Զմիռնիս» հրապարակի «Յիշատակի Պուրակ»ին մէջ։  Քանդակագործն է Վասոս Գափատայիս։ 

## Պատմական տուեալներ
Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերը յիշատակող յուշարձանը կը գտնուի Աթէնքի Տարածքաշրջանի Նէա Զմիռնի քաղաքին «Խրիսոսթոմու Զմիռնիս» հրապարակին վրայ գտնուող «Յիշատակի Պուրակ»ին մէջ։   Նոյն պուրակին մէջ զետեղուած են նաեւ Իզմիրի (Զմիւռնիոյ), Յոնիոյ հելլէններու, Այտինի, Այվալիի, Պոնտոսի յոյներուն եւ Թրակիոյ զոհերուն յուշարձանները։ 

«Զանգակ» յուշակոթողի բացումը տեղի ունեցաւ 14 Ապրիլ 1979-ին։  Ներկայ էր 3 000 աւելի բազմութիւն մը, եկած Նէա Զմիռնիի, Փիրէայի, Քոքինիոյ եւ Աթէնքի կեդրոնէն ու արուարձաններէն։

## Նկարագրութիւն
«Զանգակ» պղինձէ յուշակոթողը կանգնեցուած է հսկայ անտաշ ժայռի մը վրայ, որուն վրայ հայերէն լեզուով քանդակուած է հետեւեալ քերթուածը․-

«*ՕՏԱՐՆԵՐԻ ՍԵՐՈՒՆԴՆԵՐՈՒ ՀԱՅՐԵՆԱԲԱՂՁ ԱՆՄԱՐ ՓԱՐՈՍ, ՈՒԾՏԻ ՎԿԱՅ, ԿԱՄՔԻ ԴԱՐԲԻՆ, ՀԶՕՐ ԿՈՉԻԴ ԱՐՁԱԳԱՆԳԷՆ ՄԵՆՔ ԱՐԲԵՑԱԾ ՊԻՏԻ ԵՐԳԵՆՔ ՆՈՐ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԵՐ ԵՐԳԸ ՀԻՆ»*

Իսկ յունարէն լեզուով, հետեւալ նախադասութիւնը․-

«*Յիշատակին՝ հայ ժողովուրդի մարտիրոսներուն․ փառք պայքարողներուն, երէկի ու վաղուան հերոսներուն։  Այս յուշարձանը կանգնեցաւ Յունաստանի Հայերուն կողմէ, Հելլենական հիւրընկալ հողին վրայ 1979-ի Ապրիլին»*

«Զանգակ»ը կը պատկերացնէ հսկայ զանգակ մը, որ կը խորհրդանշէ Հայաստանը՝ զարնուած, զարկուած, վիրաւոր եւ սակայն դարերու ընթացքին արշաւողներու հարուածներուն տոկացող։ Անոր վրայ ամրացուած հսկայ սուրը կիսով իր պատեանէն դուրս քաշուած է եւ անոր շուրջ հսկայ տառերով բոլորաձեւ քանդակուած է հետեւեալ նախադասութիւնը՝ ԶԱՆԳԵՐ ՂՕՂԱՆՋԷՔ, ՄԵՆՔ ՉԻՆԿԱՆՔ, ԴԵՌ ԿԱՆՔ։ Իսկ «Զանգակ»ին վերի մասին, բոլորաձեւ արձանագրուած են ջարդավայրերու եւ յաղթական ճակատամարտներու անուններ։

## 1915, Ապրիլ 24, Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակում
«Զանգակ» յուշակոթողի բացումէն ետք, ամէն տարի Ատիկէ նահանգի հայութիւնը, Ցեղասպանութեան զոհերը կը յիշատակէ յատուկ ձեռնարկով, որուն ներկայ կը գտնուին Յունաստանի հայ համայնքին, Աթէնքի նահանգապետարանի, Նէա Զմիռնի քաղաքապետարանի եւ տեղական ինքնակառավարման այլ մարմիններու տարբեր կազմակերպութիւններու ղեկավարներ, Յունաստանի քաղաքական կուսակցութիւններու ներկայացուցիչներ, հոգեւոր առաջնորդներ եւ լրատուամիջոցներու ներկայացուցիչներ:
   

## Աղբիւրներ
Ազատ Օր․ «ՅՈՒՇԱՐՁԱՆԻ ԲԱՑՈՒՄ», Երկուշաբթի 16 Ապրիլ 1979

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# «Խրիսոսթոմու Զմիռնիս» հրապարակ
# Վասոս Գափատայիս
Պուպակ Նիկթալաբ

**Պուպակ Նիկթալաբ** (պարսկ. ՝ پوپک نیک طلب կամ / puːˈpækˌnɪkˈtælæb /, ), իրանցի հեղինակ եւ գրականութեան հետազօտող, յայտնի է «Սարվ-է-Սամարղանդ» գիրքը գրելու համար:

## Կեանք
Նիկթալաբ իրանցի գրող եւ մանկական գրականութեան հետազօտողներէն մէկն է: 

Ան նաեւ, հայ մանկական գրականութեան առաջին իրանցի հետազօտողն է։  Անոր անունը նշուած է հայ անուանի գրողներու վերաբերեալ հետազօտական բաժնին, ինչպէս օրինակ՝ Խաչատուր Աբովեան.

Ան աշխարհի մանկական գրականութեան առաջատար մասնագետներէն մէկն է եւ այս նիւթով անոր գիրքին խորագիրն է «Սամարղանդի նրբանցքներից մինչեւ Միջերկրական ծովի ափ»:  Գիրքին գլուխներէն մէկը կը վերաբերի հայ մանկական գրականութեան պատմութեան:

Ան գրած է աւելի քան հարիւր հոդուած մանկական գրականութեան մասին: Իսկ անոր«Սարվ Սամարղանդ» գիրքը Ռուդակիի բանաստեղծութիւններուն ամենալաւ մեկնաբանութիւնն է: 
մինի|Պուպակ Նիկթալաբ
Պուպակ Նիկթալաբ, Իրանի մէջ յայտնի է Հանս Քրիստիան Անտերսենի 200-ամեակի առթիւ իր տարած հետազօտութեամբ: 

## Գրքեր
Սամարղանդի մայրի (Ռուդակի շարունակական բանաստեղծութիւններու նկարագրութիւն) տպ․՝ 2020, Faradid հրատարակչատուն

Սամարղանդի նրբանցքներից մինչեւ Միջերկրական ծովի ափ (Մանկապատանեկան գրականութեան զարգացումը աշխարհի տարածքին (33 երկրներու մէջ)) տպ․՝ 2019, Faradid հրատարակչատուն

Բանաստեղծութիւն երեխայի հայելիին մէջ (մանկական բանաստեղծութիւնների դասաւանդում), տպ.՝ 2003, Բաշիրի գիտութիւն եւ գրականութիւն

Բարութեան արեւի հայր, տպ․՝ 1999, «Պակնեւիս» հրատարակչատուն

## Ծանոթագրություններ


Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններով յայտնի հեղինակներ
Ստորոգութիւն:1970 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Պարսիկ բանաստեղծներ
Քրի-քրի

մինի|Արու եւ էգ քրի-քրի
**Քրի-քրի** (κρι-κρι)․ կը կոչուի նաեւ քրիթիքի էղա (կրետական քարայծ *κρητική αίγα*)**,** աղրիմի (αγρίμι), էղաղրոս (քարայծեմի *αίγαγρος*)։  Կրետէ կղզիին խորհրդանիշը։  Ստնաւոր, երկսմբակաւոր կենդանի, արեւելեան Միջերկրականի բնիկ։  Այժմ կը հանդիպինք անոր միայն Կրետէ եւ անոր մերձակայ երեք կղզիակներուն վրայ՝ Տիա, Թէոթորու եւ Այի Փանտես։

## Տեղեկութիւններ
մինի|Էգ քրի-քրի
Ըստ հնագէտներուն, քրի-քրին Կրետէ մուտք կը գործէ Մինոասեան Քաղաքակրթութեան ժամանակաշրջանին։  Հին տարիներուն տարածուած էր ամբողջ Էգէականին, սակայն անոր վերջին ապաստանը եղած են Լեֆքա Օրի լեռնաշղթայի Սամարիա Կիրճին բաձրադիր ուղղաձիգ ապառաժները, որ նաեւ «անմատչելի» կը կոչուին։ 1960-ական թուականներուն քրի-քրին բնաջնջման վտանգի տակ էր․ կը հաշուէր միայն 200 շունչ*։  Այդ պատճառով 1962-ին Սամարիա կիրճը կը յայտարարուի Ազգային Պուրակ եւ կը պահպանուի Եունեսքոյէն իբրեւ«Կենսոլորտի Պահեստ»։ Այժմ, 2 000 շունչ կը հաշուէ։

* *Բ․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Կրետէ կղզին գերմանացիները բռնագրուած էին ու բնակիչները սովի մատնուած էին։  Քրի-քրին միսի սնունդի միակ աղբիւրն էր։*

## Նկարագրութիւն
Կենդանիին մորթին գոյնը բաց սրճագոյն է, իսկ վիզին շուրջի երիզին գոյնը գոց սրճագոյն է։  Արու քրի-քրիին եղջիւրները խոշոր են։  Ոստումները մեծ են եւ ցերեկը կը հանգստանայ։  Երկչոտ կենդանի է։  Մարդէն հեռու կը մնայ։  Դիւրութեամբ կը մագլցի ուղղաձիգ ապառաժները։

Արու քրի-քրիին համար կը գործածուի աղրիմի (αγρίμι) անունը, իսկ իգականին համար՝ սանատա (σανάδα) անունը։  Ձագը կը կոչուի րիֆի։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Κρι-κρι Δημοτικός Κήπος Χανίων 7737.jpg|Մայրը եւ ձագը՝ րիֆի
Պատկեր:Chlorite relief rhyton, Zakros, 1500-1450 BC, AMH, 135307.jpg|Քրի-քրի քանդակներով զարդարուած Մինոասեան րիթոն, Զագրոս պալատէն, Կրետէ․ Ք․Ա․ 1500 - 1400։  
Պատկեր:Male Cretan ibex.jpg|Արու քրի քրի
   

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Փիեռ Պելոն
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
ԱքցյօնսԿէմայնշաֆթ

մինի|ԱքցյօնսԿէմայնշաֆթի նշան
**ԱքցյօնսԿէմայնշաֆթ** (AktionsGemeinschaft) Աւստրիոյ ուսանողներու միութեան մէջ քաղաքական միութիւն մըն է: Ան ինքզինքը չէզօք կը համարէ, սակայն անոր գաղափարը կը հետեւի Աւստրիոյ ժողովրդական կուսակցութեան եւ 1990-ական թուականներու իրմէ դրամական օգնութիւն ստացած է:

Ան ստեղծուած է 1982/3-ին եւ այդ ժամանակուընէ ի վեր ԱՈւՄ-ի մէջ ամենէ զօրաւոր միութիւններէն մէկն է:

## Արտաքին յղումներ

# ԱքցյօնսԿէմայնշաֆթի գլխաւոր էջ՝ https://aktionsgemeinschaft.at/wp/

## Ծանօթագրութիւններ
Աւստրիոյ ընկերվար ուսանողներու միութիւն

**Աւստրիոյ ընկերվար ուսանողներու միութիւնը** (ԱԸՈւՄ, գերմ.՝ Verband Sozialistischer Student_innen in Österreich (VSStÖ)) Աւստրիոյ ուսանողական միութեան մէջ գործող ուսանողներու քաղաքական միութիւն մըն է: Անոր գաղափարը կը հետեւի Աւստրիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական կուսակցութեան՝ ռամկավարական ընկերվարութիւն: Ներկայիս ատենապետը Տօրա Յանտլն է:

ԱԸՈւՄ 2021-ին Աւստրիոյ ուսանողական միութեան ընտրութիւնները յաղթեց (24.6%):

## Ծանօթագրութիւններ
Եւրօ 2020

**ՈւԵՖԱ-ի 2020-ի Եւրոպայի Ոտնագնդակի առաջնութիւն** (**Եւրո-2020**)` սովորաբար կը կոչուի նաեւ ՈՒԵՖԱ Եւրօ 2020 կամ պարզապէս Եւրօ-2020, ՈՒԵՖԱ-ի Եվրոպայի 16-րդ առաջնութիւնը, որ կազմակերպուած է Եւրոպական Ոտնագնդակի Զուգորդութիւններու Միութեան (ԵՈԶՄ, աւելի յայտնի իբրեւ՝ ՈւԵՖԱ) կողմէ։ Տեղի ունեցաւ 12 քաղաքներու մէջ 2021 Յունիս 12-էն մինչեւ Յուլիս 12:

Մրցաշարքը նախատեսուած էր տեղի ունենալ ՈւԵՖԱ-ի 12 երկիրներու 12 քաղաքներու մէջ ` 2020-ին Յունիս 12-էն մինչեւ Յուլիս 12-ը, սակայն 2020 Մարտ 17-ին ՈՒԵՖԱ-ն որոշեց մրցաշարքը 1 տարի հետաձգել 2020 թուականի Պսակաձեւ Ժահրի (Քովիտ-19) համաճարակի պատճառով։ 

Առաջին անգամ ըլլալով այս մրցաշարքին օգտագործուեցան տեսերիզի օգնական իրաւարարներ (ՏՕԻ, Անգլ.՝ Video assisstant referee: VAR)։

Մրցաշարքի 60-ամեակը տօնելու համար, ՈւԵՖԱ-ի նախկին նախագահ Միշել Փլաթինիի առաջարկով մրցաշարքը տեղի ունեցաւ քանի մը երկրներու մէջ։ Բացման խաղը տեղի ունեցաւ Հռոմի «Ստատիօ Օլիմփիքօ» Թուրքիայի եւ Իտալիոյ ազգային խումբերուն միչեւ, իսկ եզրափակիչ խաղը՝ Լոնտոնի «Ուեմպլէյ» մարզադաշտը: 

## Մրցաշարքի վայրեր
2014 Սեպտեմբեր 19-ին յայտարարուեցան ընտրուած 13 սկզբնական մարզադաշտերը։ ՈւԵՖԱ-ի յատուկ յանձնաժողովը 2017 Դեկտեմբեր 7-ին Պրիւքսէլը դուրս ձգեց իբրեւ հիւրընկալող, որովհետեւ մարզադաշտի կառուցումը երկար կը տեւէր։ Չորս հանդիպում, որոնք տեղի պիտի ունենային Պրիւքսէլի մէջ, փոխադրուեցան Լոնտոնի Ուեմպլէյ մարզադաշտը։ 2021 ապրիլի 23-ին ՈՒԵՖԱ-ն յայտարարեց թէ համաճարակի պատճառով Տապլինի Ավիվա մարզադաշտի մէջ տեղի ունենալիք խաղերը վերաբաշխուեցան Սեն Փեթերպուրկի Կազպրոմ Արենա եւ Ուեմպլէյ մարզադաշտերուն միչեւ։ Նոյն պատճառով ՈՒԵՖԱ-ին Սպանիա, Պիլպաօ քաղաքին փոխարէն հիւրընկալողը դարձաւ Սեւիլիան։

## Որակաւորում
Որակաւորման համար չկայ ինքնաբերաբար հնարաւորութիւն: Բոլոր 55 ազգային հաւաքականները, ներառեալ այն 12 հաւաքականները, որոնց երկրներու մէջ նախատեսուած են հաւաքականներու հանդիպումները, պէտք է մրցեն 24 տեղերու համար տեղի ունեցող ընտրական խաղերուն մէջ։ Քանի որ ՈւԵՖԱ-ն հիւրընկալող քաղաքներու ցանկը սեպտեմբեր 2014-ին արդեն որոշած էր, ընտրական փուլից առաջ, հնարաւոր է, որ հիւրընկալող քաղաքներու ազգային հաւաքականները չկարողանան յառաջանան եզրափակիչի մրցաշարքէն։

ՈՒԵՖԱ-ի Եւրօ-2020-ի ընտրական վիճակահանութիւնը տեղի ունեցաւ 2018 դեկտեմբեր 2-ին, Իռլանդայի Հանրապետութեան Տապլին քաղաքի մէջ գտնուող «Ավիվա» մարզադաշտի մէջ։

Որակաւորումը 2018-ի ոտնագնդակի համաշխարհային ախոյեանութենէ անմիջապէս յետոյ՝ սեպտեմբերին սկսելու փոխառեն, հետաձգուեցաւ 2019-ի մարտին եւ աւարտեցաւ նոյն թուականի նոյեմբերին:

Որակաւորման ձեւը մնաց նոյնը։ 2016-ի մայիսին, Քոսովոյի ՈւԵՖԱ-ի ընդունելութենէ ետք, յայտարարուեցաւ, թէ - այդ պահին - 55 անդամները կը բաժանուին տասը կոյտերու (հինգ կոյտեր մէջը հինգ խումբեր եւ հինգ կոյտեր մէջը վեց խումբեր: ՈՒԵՖԱ-ի Ազգերի մարզադասի (UEFA Nations League) եզրափակչի չորս մասնակիցներու ամեն մէկուն երաշխաւորած էր հինգ խումբերէ բաղկացած կոյտի մէջ վիճակահանութիւնը), որոնցմէ լաւագոյն երկու խումբերը կ'անցնին յաջորդ հանգրուանին։ Որակաւորման խաղերը տեղի ունեցան 2019-ի մարտին, յունիսին, սեպտեմբերին, հոկտեմբերին եւ նոյեմբերին։

### Որակաւորուած խումբեր

# **^** *Շեղատառ* նշուած են 12 ընդունող երկիրները
# **^** **Թավատառ** նշուած են այդ տարուայ յաղթող երկիրները

## Ծանօթագրութիւններ
Լեֆքա Օրի (լեռնաշղթայ)

մինի|Լեֆքա Օրի, համայնապատկեր|440x440փքս
**Լեֆքա Օրի** (Λευκά Όρη) կամ Մատարես (Μαδάρες) լեռնաշղթայ. Լեֆքա Օրի այսինքն՝ Սպիտակ Լեռներ:  Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան կը գտնուի արեւմտեան Կրետէ եւ կ՛ ընդգրկէ 35 քմ․ լայնութեամբ եւ 60 քմ․ երկարութեամբ տարածք մը։  Ամենաբարձր գագաթն է Փահնես (2453 մ․)։մինի|Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան տիեզերքէն դիտուած․ նկար՝ NASA

## Աշխարհագրութիւն
### Դիրքը
Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան կը գտնուի Կրետէ կղզիին արեւմտեան մասը։  Կը գրաւէ Խանիա նահանգին գրեթէ ամբողջ տարածքը եւ Ռեթիմնօ նահանգին արեւմտեան մասը։
### Երկրակազմախօսութիւն
Լեռնաշղթային հարթ մակերեսին վրայ կը ձեւաւորուին բազմաթիւ լեռնադաշտեր, որոնցմէ գլխաւորներն են Օմալոս եւ Ասքիֆոս, բազմաթիւ կիրճեր, որոնցմէ ամենածանօթն է Սամարիա Կիրճը, ինչպէս նաեւ անթիւ ձորեր, քարայրներ, անդունդներ, աւազաններ, վիհեր եւ ճեղքեր։
մինի|Սամարիա կիրճ

### Գագաթներ
Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան ունի բազմաթիւ գագաթներ, որոնցմէ 58-ն 2000 մեթրէն բարձր են։  Ամենաբարձր գագաթներն են՝ Փահնես (2454,54), Թրոհարիս (2401), Մես Սորոս (2397) եւ Տիփլի թոտորի (2377)։

Յատկանշական է բարձր գագաթներով շրջապատուած ներքին բարձրաւանդակը՝ 1800 – 2100 մեթր բարձրութեամբ։

### Կլիմա
Ամառը չոր է եւ անջրդի։  Սակայն մնացեալ եղանակներուն անձրեւները յաճախակի են։

## Մագլցում
Լեռնաշթան մագլցելու համար, կան բազմաթիւն անցքեր, սակայն ամենապահովները կը գտնուին հիւսիսային կողմը։

## Մարդու ներկայութիւնը
Հնագիտական պեղումները կը փաստեն թէ Նոր Քարէ Դարի շրջանէն, մարդը հոն բնակութիւն հաստատած է։  Լեռնաշղթան եղած է նաեւ կրետացի յեղափոխականներու ապաստան եւ ապստամբութիւններու մեկնակէտ։

  

## Տե՛ս նաեւ
Կրետէ

Իրաքլիօ

Քրի-քրի

Փսիլորիթրս

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեռնաշղթաներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Կրետէի լեռնաշղթաներ
Սամարիա կիրճ (Կրետէ)

մինի|Սամարիա կիրճ, հիւսիսային մուտքը՝ Օմալոս
**Սամարիա կիրճ** (յուն․՝ Φαράγγι της Σαμαριάς)․ կը գտնուի Կրետէ կղզիին արեւմտեան մասը, Խանիա նահանգին հարաւը։  

## Պատմական տեղեկութիւններ
Անունը առած է Սամարիա գիւղէն, որ այժմ ամայի է։  Օսմանեան բռնիշխանութեան ժամանակաշրջանին, հոն յաճախ ապաստան գտած են տեղացի բնակչութիւնն ու յեղափոխական մարտիկները։

## Աշխարհագրական տեղեկութիւններ
Սամարիայի կիրճը երկուքի կը բաժնէ Լեֆքա Օրի լեռնաշղթան (Սպիտակ լեռներ)։  Ունի երկու բնական մուտքեր․ հիւսիսային մուտքը կը սկսի Օմալոս լեռնադաշտէն՝ 1227 մ․ բարձրութիւն, կ՛երկարի 16,7 քմ․ եւ կը յանգի չոր հովիտի մը, ծովու մակերեսին հաւասար, Այիա Րումելի գիւղին ծովեզերքը, ուր է նաեւ անոր հարաւային բնական մուտքը։ 

Երկարութեամբ, Եւրոպային երկրորդն է։  Անոր ամենանեղ մասը 3 մ․ լայնք ունի։ 

Սամարիային կիրճէն անցքը վտանգաւոր է մանաւանդ ձմեռուան եղանակին վաղ առաւոտեան կամ ուշ իրիկուան ժամերուն, որովհետեւ յաճախակի են հողի սահանքները։   Այդ պատճառով, կիրճը այցելուներուն համար բաց է 1 Մայիս-էն մինչեւ 15 Հոկտեմբեր, առտուան ժամը 7։00-էն մինչեւ կէսօրուան ժամը 3։00։  Ժամը 15։00-էն ետք եւ մինչեւ մայրամուտ, այցելուներուն կ՛արտօնուի քալել միայն 2 քմ․ ըլլայ այդ հիւսիսային մուտքէն, ըլլայ՝ հարաւէն։ 

## Բնապահպանում
1962-ին Սամարիա Կիրճը Ազգային Պուրակ յայտարարուած է եւ 1981-էն կը պահպանուի Եունեսքոյէն իբրեւ «Կենսոլորտի Պահեստ» շրջան։ Անոր բաձրադիր ուղղաձիգ ապառաժներուն վրայ կ՛ ապրի Քրի-քրին։մինի|Սամարիա կիրճին հիւսիսային մուտքը եւ Լեֆքա ՕրիՊուրակին մէջ արգիլուած է գիշերել, խարոյկ վառել եւ կամ լողալ կիրճին հարաւային մուտքի ուղխներուն։

կենտրոն|մինի|440x440փքս|Այիա Րումելի, Սամարիա կիրճին հարաւային մուտքը

## Անցքը
Ամէն ամառ, տասնեակ հազարներով զբօսաշրջիկներ կիրճը կ՛ այցելեն ու կ՛ ապրին աննման արկածախնդրութիւն մը։  Ուղղեւորութիւնը ընդհանրապէս կը սկսի լեռնադաշտէն ու կը յանգի Այիա Րումելի։  16 քմ․ քարքրոտ ու դժուարանցելի կիրճը ոտքով կտրելէ ետք, ճանապարհորդները ընդհանրապէս կը զովանան Կրետէի հարաւային ծովուն ջուրերուն մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:GingilosNorthFace1(js).jpg|Կիրճը հիւսիսային մուտքէն դիտուած
Պատկեր:Crete-Samaria.jpg|Սամարիա կիրճին ամենանեղ մասը
Պատկեր:Kri-kri 1.jpg|Սամարիա կիրճ․ Քրի քրին
Պատկեր:Samaria park002.jpg|Սամարիա կիրճ
Պատկեր:GingilosNorthFace2(js).jpg|Սամարիա կիրճ
Պատկեր:Just Walked Into A Fairytale.jpg
  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կիրճեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի կիրճեր
Ստորոգութիւն:Կիրճեր այբենական շարքով
Ստորոգութիւն:Կրետէի կիրճեր
Ստորոգութիւն:Եունեսքոյէն պահպանուած կիրճեր
Ճիւան Գասպարեան

**Ճիւան Գասպարեան** (կամ՝ Ջիվան Գասպարյան, ), Հայ երաժիշտ: Ան ճանչցուած է իր տուտուկի երաժշտութիւններով: Գասպարեան ծանօթ է իբր «Տուտուկի Վարպետ» (անգլ.՝ "Master of the duduk"): 2006 թուականին, ան թեկնածու էր Կրէմմի Մրցանակներուն «Լաւագոյն Աւանդական Երաժշտութեան Ալպոմ» բաժանմունքին մէջ:

## Գործեր

* *Duduk. Armenian folk songs* (Мелодия / Melody, 1983) / *I Will Not Be Sad in This World* (All Saints Records, 1989)
* *Moon Shines at Night* (All Saints Records, 1993)
* *Ask Me No Questions* (Traditional Crossroads 4268, 1994)
* *Apricots From Eden* (Traditional Crossroads 4276, 1996)
* *Salute* (1998)
* *Black Rock*, Մայքըլ Պրուքի հետ (Realworld 46230, 1998)
* *Djivan Gasparyan Quartet - Nazeli* (Libra Music 1998)
* *Heavenly Duduk* (Network 1999)
* *Armenian Fantasies* (Network 34801, 2000)
* *Nazani* (2001)
* *Fuad*, Էրքան Օկիւրի հետ (աւանդական թրքական եւ հայկական երգեր, 2001)
* *In My World, I Have No Pain* (World Records - Parseghian Records, 2002)
* *Endless Vision: Persian And Armenian Songs*, Հուսէյն Ալիզատէի հետ (World Village, Harmonia Mundi, 2005)
* *Nectar for the Bitter World* (2007)
* *The Soul of Armenia* (Network Medien’s double-CD package 2008)
* *Penumbra*, Մայքըլ Պրուքի հետ (Canadian Rational/bigHelium, 2008)

**Իբր հիւր երաժիշտ**

* *Dead Bees On A Cake*, Տէյվիտ Սիլվիան (Գասպարեան կը նուագէ «Darkest Dreaming» երգին մէջ)
* *Cosmopoly*, Անտրէաս Վոլընուէյտըր (EDEL Records, SLG Records (USA/Canada)
* *Naked Spirit*, Սայնխօ, 1998
* *Eden Roc*, Լուտօվիքօ Էնոտի (1999) (Գասպարեան կը նուագէ 3 երգերու մէջ)
* *Free Fall*, Ճեսի Քուք (Narada, 2000) (Գասպարեան կը նուագէ «Incantation» երգին մէջ)
* *Blood of the Snake*, Տէրըք Շէրինեան (2006) (Գասպարեան կը նուագէ «Prelude To Battle» երգին մէջ)
* *RockPaperScissors*, Մայքըլ Պրուք (EQR 0006, 2006) (Գասպարեան կը նուագէ «Pasadena part two» երգին մէջ)
* *Pangea,* Լիան Անսամպլին հետ (Houman Pourmehdi & Piraye Pourafar), (Lian Records 118, 2006)

**Ֆիլմերու երաժշտութիւն**

* *The Crow*, soundtrack (1994)
* *The Siege*, soundtrack (1998)
* *Ronin*, soundtrack (1998)
* *Gladiator: More Music From the Motion Picture*, soundtrack 2000
* *Syriana*, soundtrack (2005)
* *Blood Diamond*, soundtrack (2006)
* *Samsara*, soundtrack (2011) (իբր Տիժան Գասպարեան)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Armenian Navy Band

**Armenian Navy Band**, ժողովրդական «աւան-կարտ» (avant garde folk) նուագախումբ հիմնուած 1996-ին Հայաստանի մէջ․  ուրոյն երաժշտութեամբ` (փոփ, ճազ, ռոք, երաժշտութեան խառնուրդ), ուր հայկական երաժշտութեան արմատները զգալի են։

Ըստ Արթօ Թունճպոյաճեանին՝ «Մենք ոչ մէկին ուղղութիւն ցոյց չենք տար, մենք կը ձգենք, որ իւրաքանչիւրը ինքը ընտրէ, բայց համոզուած ենք, որ առանց սեփական արմատներէն հեռանալու, առանց սեփական ինքնութիւնը կորսնցնելու, հնարաւոր է եւ կարելի է ընդլայնել սեփական երեւակայութիւնը՝ սեփական կենսափորձով»։

2004, 13 Մարտ-ին նուագախումբը Երեւանի մէջ կատարեց բացումը իր «Avangarde Folk Music» երաժշտական ակումբին։

## Ձայնագրութիւն

   

## Տե՛ս նաեւ
Night Ark

Element Band

System of a Down

## Աղբիւրներ
«Ազատ Օր» օրաթերթ, 13 Մարտ 2004

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նուագախումբներ
Ստորոգութիւն:Հայկական նուագախումբեր
Night Ark

**Night Ark**. Հայ-ամերիկեան ճազ երաժշտական քառեակ։  Հիմնուած է 1986-ին։

## Կազմը

* Արա Տինկճեան
* Արմէն Տօնելեան
* Արթօ Թունճպոյաճեան
* Մարք Ճոնսըն

## Ձայնագրութիւն

  

## Տե՛ս նաեւ
Armenian Navy Band

Element Band

System of a Down

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Ճազը Հայաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Նուագախումբներ
Ստորոգութիւն:Հայկական նուագախումբեր
2010

**2010 թուական**, ԻԱ․ դարու 10րդ տարին է

## Դէպքեր

#### Մարտ

* 14 Մարտ․ Տը Փասիֆիք (The Pacific), հեռատեսիլի յարմարցուած ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ կը ցուցադրուի Ա․Մ․Ն․ մէջ

#### Սեպտեմբեր
* 19 Սեպտեմբեր․  Աղթամարի Սուրբ Խաչ Եկեղեցւոյ մէջ, 95 տարի ետք, պատարագ տեղի կ՛ունենայ 
*30 Սեպտեմբեր․ 95 տարի ետք, Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ գմբէթին վրայ խաչը կը զետեղուի 

## Ծնունդներ

## Մահեր
2007

**2007 թուական**, ԻԱ․ դարու 7րդ տարին է

## Դէպքեր

* Թուրքիոյ կառավարութեան որոշումով Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին կը վերանորոգուի
* Կը հրատարակուի Նաոքի Հիկաշիտայի, ճափոնացի ինքնափակ անձի մը, վերագրուած կենսագրութիւնը՝ «Ցատկելուս պատճառը, 13 տարեկան ինքնափակ տղու մը ներքին ձայնը»

## Ծնունդներ

## Մահեր
2013

**2013 թուական**, ԻԱ․ դարու 13րդ տարին է

## Դէպքեր

#### Սեպտեմբեր

* 8 Սեպտեմբեր․ 98 տարի ետք, Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ մէջ 6 անձեր կը կնքուին, որոնց մէջ նաեւ նորածին մը
Անյայտ ամսաթիւով՝

* Կը հրատարակուի Նաոքի Հիկաշիտայի, ճափոնացի ինքնափակ անձի մը, վերագրուած կենսագրութեան անգլերէնի թարգմանութիւնը՝ «Ցատկելուս պատճառը, 13 տարեկան ինքնափակ տղու մը ներքին ձայնը»

## Ծնունդներ

## Մահեր
Նիկողայոս Թաշճեան

**Նիկողայոս Թաշճեան** (), երաժշտագէտ, երգահան ու մանկավարժ։ 

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Իր նախնական ուսումը առած է Խասգիւղի Ներսէսեան Վարժարանը, ուր աշակերտած է Գրիգոր Երանեանին, որ իր առջեւ բացած է ընդարձակ ասպարէզ մը ուսումնասիրութեան եւրոպական երաժշտութեան. Նշմարներ ալ տուած է հայկական երաժշտութեան մասին։

Նիկողայոս եւս դաստիարակած է երաժշտութիւնը նոյն վարժարանին մէջ եւ հանդիսացած Կոստանդնուպոլսոյ Մայր Եկեղեցւոյ երաժշտապետը եւ երգչախումբին խմբավարը, 1879-էն ի վեր։

Հեղինակած է բազմաթիւ հայրենասիրական երգեր, որոնցմէ ոմանք Եկմալեանի եւ Կոմիտաս Վարդապետի կողմէ բազմաձայնի վերածուած են երգչախումբի համար։

Զանազան շահեկան յօդուածներ ալ գրած է պոլսահայ մամուլի կարգ մը թերթերու մէջ. իր կարեւոր գրութիւններէն մին է Դասագիրք եկեղեցական ձայնագրութեան հայոց հատորը, զոր հրատարակած է 1874-ին. այս գրքին մէջ, նախ կը բացատրէ Համբարձում Պապա Լիմոնճեանի նօթագրութիւնը եւ անոր ընտրած համակարգը, ապա ամփոփ կերպով ներկայացուցած է հայ երաժշտութեան բնոյթը եւ անոր հիմնական դրութիւնը, տալով նաեւ հակիրճ պատմականը հայ երաժշտութեան։

Թաշճեանի մատուցած մեծագոյն ծառայութիւնը հայ երաժշտութեան` հոգեւոր երգերու եւ շարականներու ձայնագրութիւնն է արդի նօթագրութեամբ, ջանալով պահել հին խազերու իմաստն ու տարողութիւնը։ Երբ 19-րդ դարու վերջաւորութեան` բոլորովին կորսուած է հին հայակակն խազերու բանալին եւ այլեւս չէ գտնուած որեւէ մէկը, որ կարենար զանոնք ճշգրտօրէն երգել, զանազան հեղինակներ փորձած են որքան կարելի էր հարազատ կերպով թարգմանել արդի երաժշտական նօթաներով հայկական հին խազերը. լաւագողն յաջողութիւնը գտած է Լիմոնճեանը։ Անոր հետեւելով` Թաշճեան հրատարակած է Էջմիածնի մէջ, 1874-ին, Ձայնագրեալ երգեցողութիւնք Սրբոյ Պատարագի հատորը, եւ անմիջապէս ետքը` 1875-ին, Ձայնագրեալ Շարականք հոգեւոր երգոց Հայաստանեայցը, ինչպէս նաեւ 1877-ին, Երգք ձայնագրեալք ի ժամագրոց Հայաստանեայց Սուրբ Եկեղեցւոյ հատորը։

Մէկը միւսէն արժէքաւոր այս գրքերը յաջողած են փրկել հայ հոգեւոր երգերն ու շարականները կորուստէ եւ հանդիսացած՝ շղթայի այն օղակը, որ յաջողած է կանգուն պահել ու զարգացնել հայ մշակոյթի եւ հոգեւորականութեան մեծագոյն կոթողներէն մին, որ է հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Արմենիքա (պարբերաթերթ)

**Արմենիքա․** եռամսեայ յունալեզու պարբերաթերթ։ Գա­րէա­յի «Ա­զա­տա­մարտ» ա­կում­բի հրատարակութիւն (Աթէնք, Յունաստան),  հիմնուած 1998 Մայիսին։ 

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Արմենիքա պարբերաթերթը առաջին անգամ լոյս կը տեսնէ Մայիս 1998-ին։  Այնուհետեւ կը բաշխուի անվճար Յունաստանի տարածքին 1 000-է աւելի հայ եւ յոյն ընտանիքներու՝ Ատիկէի շրջան (Նէոս Քոզմոս, Նէա Զմիռնի, Քալիթէա, Փալէօ Ֆալիրօ, Փիրէա, Նիքէա, Վուլա, Վուլիաղմենի, Իլիուփոլի, Արղիրուփոլի, Քարէա, Քեսարիանի․․), Սելանիկ, Հիւսիսային Յունաստանի Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններ (Սերես, Քասթորիա, Իոանինա, Քսանթի, Քոմոթինի, Ալեքսանտրուփոլի, Օրեսթիատա, Տիտիմոթիխօ), Պեղոպոնեզ, Կրետէ, Էգէականի եւ Յոնիական կղզիներ։

## Խմբագրական կազմ եւ յօդուածագրեր
Յօդուածագիրները եւ խմբագրական կազմը (որ պարբերաբար թեթեւ փոփոխութեան կ՛ ենթարկուի եւ կ՛ օժտուի նոր անձերով), սիրայօժար տրամադրուած անձեր են, որոնք անշահախնդրօրէն եւ անյապաղ կը սատարեն պարբերաթերթի յաջող ընթացքին։

## Նիւթեր
Պարբերաթերթը ընթերցողին կը փոխանցէ Հայաստանի եւ հայկական Սփիւռքին նորութիւնները։  Կը բովանդակէ լրատուական, մշակութային, արուեւստագիտական, քաղաքական նիւթեր։  Անոր էջերը կը հիւրասիրեն զանազան բնագաւառներու մէջ (քաղաքական, գեղարուեստական, գիտական, մշակութային) գործող անձնաւորութիւններու հարցազրոյցներ։ 

## Արտօնատէրեր
Օննիկ Օննիկեան

Յարութիւն Մխիկեան

Գրիգոր Մխիկեան 

## Հրատարակութիւններ

* Հայերէն – յունարէն բառարան,  2014
* «Τι κακό κάναμε» *(*Ի՞նչ չարիք ըրինք), հեղ․ Տիակնի Կեասքարթ-Յակոբեան,
* «Μετζ Γιεγέρν» **(**Մեծ Եղեռն), հեղ․ Փաոլo Քոսի, 2012
* «Η Ιστορία της Αρμενίας» (Հայաստանի պատմութիւնը պատկերազարդ)
* «Ο αρμενικός Τύπος στην Ελλάδα» (Հայկական մամուլը Յունաստանի մէջ), հեղ․ Սարգիս Աղապատեան
* «Η Αρμενική τυπογραφία »(Հայկական տպագրութիւնը․ նախնական շրջան), հեղ․ Յակոբ Ճելալեան
* «Αρμενικής Μούσα» (Հայկական Մուսա), վերահրատարակութիւն, հեղ․ Քուլիս Ալեփիս
* «Το αρμενικο ζητημα τον 19 αιωνα μεσα από τον ελληνικο τυπο», (Հայկական Հարցը ԺԹ․ դարուն յունական մամուլին ընդմէջէն) 2019
* «Ναγκορνο Γκαραπαγ Νομικες πτυχες», (Նակորնօ Ղարաբաղ, Իրաւաբանական հարցեր) 2019

  

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական յունալեզու մամուլ
Ստորոգութիւն:Հայկական յունալեզու պարբերականներ
Սասունցի Մուշեղ

**Սասունցի Մուշեղ** (կամ Խմբապետ Մուշեղ)․ աւազանի անունով՝ Մուշեղ Աւետիսեան (1887, Արսըք գիւղ, Խեանք, Սասուն – 19 Մարտ 1956, Պէյրութ)։  Ազգային գործիչ, ֆետայի։ 

## Կենսագրական գիծեր

### Առաջին տարիներ
Սասունցի Մուշեղ ծնած է Տարօն․ Սասնոյ Խեանք շրջանի Արսըք գիւղը։  Պատանեկան տարիները կ՛ անցնէ Մշոյ Սուրբ Կարապետի վանքը, ուր կ՛ աւարտէ Ժառանգաւորաց Վարժարանը։  Անմիջապէս կը միանայ Գէորգ Չաւուշի խումբին իբրեւ կռուող եւ սուրհանդակ։  Թրքական հետապնդուներէն կը յաջողի փախչիլ եւ Թիֆլիս կ՛ ապաստանի մինչեւ 1908։  1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Ռուբէնի յանձնարարութեամբ, Մուշեղ կ՛ անցնի Տիգրանակերտ եւ կը լծուի տեղւոյն հայութեան ինքնապաշտպանութեան կռուանները կազմակերպելու գործին։  Միաժամանակ, կը մասնակցի Հ․Յ․Դ․ Դուրան Բարձրաւանդակի Կ․Կ․ գործերուն։

### 1915 – 1918 տարիներ
1915-ին Տալւորիկի շրջանին հրամանատարն է եւ կը պաշտպանէ Սասնոյ հարաւային ճակատները։  Սեպտեմբերին, Ռուբէնի, Սասունցի Մանուկի, Կոմսի եւ ուրիշներու հետ Կովկաս կ՛ անցնի։

1916-ին, ռուսական զօրքերուն եւ հայ կամաւորական ջոկատներուն հետ կը վերադառնայ Մուշ եւ Խնուս։  Սասունցի Մանուկին, Չոլոյի եւ Մօրուք Կարապետին հետ կը ձեռնարկեն հայ որբերու ազատագրման։

1918 Յունուարին, Խնուսի գունդին հրամանատարն է։  Կռուելով իր ուժերուն հետ Ապրիլին կ՛ անցնի Արարատեան դաշտ։  Սասուցի Մանուկին հետ Տարօնցի մարտիկները կ՛առաջնորդեն Արագածի լանջերուն, ուր կը տեղաւորեն Տարօնի գաղթականները։

### Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն
Սասոունցի Մուշեղ կը մասնակցի Մայիսեան ազատագրական կռիւներուն եւ ապա կ՛ անցնի Լեռնահայաստան, ուր կը միանայ պաշտպանողական ուժերուն եւ կը պահպանէ շրջանի բնակչութիւնը թաթարական յարձակումներէն։  Իրն ջոկատով, կը մասնակցի նաեւ Մայիսեան ապստամբութեան զսպման։

1920-ին կը նշանակուի Շիրակի նահանգի ոստիկանապետ։

Փետրուարեան ապստամբութեան ղեկավարներէն է, իսկ Ապրիլին կը ստիպուի լքել Հայաստանը եւ արտասահման կ՛ անցնի։  Կը հաստատուի Յունաստան (տե՛ս Քոքինիոյ Հայկական գաղութը․ Պատմական անդրադարձ ) եւ 1930-ին կը փոխադրուի նախ Հալէպ եւ ապա Պէյրութ։

## Մահը
Պէյրութ, տարիներ կը տառապի անբուժելի հիւանդութենէ եւ աչքերը կը փակէ 19 Մարտ, 1956-ին։  Կը կատարուի ազգային յուղարկաւորութիւն։

## Աղբիւրներ
Ամէնուն Տարեգիրքը, Կարօ Գէորգեան, 1957
## Ծանօթագրութիւններ
24 Հոկտեմբեր

**24 Հոկտեմբեր**, տարուան 297-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 298-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 68 օր

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

* 1888․ Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան), գրող, երգիծաբան․ (մ․ 1965)

## Մահեր

## Տօներ
2005

**2002 թուական**, ԻԱ․ դարու 5րդ տարին է

## Դէպքեր

* Մարտ ամսուն, Պոլսոյ մէջ կը հրատարակուի «Ու ես կ՛երթամ» գիրքը
* Կը հիմնուի Element Band հայկական նուագախումբը, (Ա․Մ․Ն․)

## Ծնունդներ

## Մահեր
Վասիլիս Ցիցանիս

**Վասիլիս Ցիցանիս** (յուն.՝ Βασίλης Τσιτσάνης () ), յոյն երաժիշտ, հեղինակ, պուզուքիի մեծ վարպետ, երգիչ: Յօրինած է աւելի քան 500 երգ եւ ծանօթ է որպէս յունական նորագոյն ժողովրդային եւ ռեպեթիքօ երաժշտութեան  ամենակարեւոր հեղինակներէն մէկը:

## Կենսագրութիւն
Վասիլիս Ցիցանիս ծնած է  1.915 Յունուար 18-ին, Իփիրոս նահանգի Թրիքալա քաղաքին մէջ: Ան փոքր տարիքէն համակուած է երաժշտութեամբ եւ սորված է մանտոլին, ջութակ եւ պուզուքի նուագել: 15 տարեկանին յօրինեց իր առաջին երգը պուզուքիով, որ այն ժամանակաշրջանին արգիլուած էր: 

1.936-ի աշնան, ժամանեց Աթէնք, Իրաւաբանութիւն ուսանելու նպատակով, սակայն շատ արագ մտաւ երաժշտութեան ասպարէզ: Ան իր առաջին տարիներուն ընթացքին մեծապէս ազդուեցաւ  Վանկելիս Փափազողլուէն եւ Մարքոս Վամվաքարիսէն: Առաջին անգամ բեմ բարձրացաւ «Պիզելիա» գիշերային ակումբին մէջ 1.936-ին: Յաջորդ տարի ան ծանօթացաւ երգիչ Տիմիթրիս Փերտիքոբուլոսին, որ զինք առաջնորդեց «Օտէոն» ձայնագրային ընկերութիւն, ուր ձայնագրեց իր առաջին երգը՝ «Ս՛ էնան թեքէ պուքարանէ» (1.937):

Գերմանական բռնապետութեան տարիներուն, Ցիցանիս փոխադրուեցաւ Թեսաղոնիկէ, ուր հիմնեց իր նշանաւոր «Ուզերի Ցիցանիս»ը, Փաւլու Մելա փողոցի թիւ 22-ին վրայ: Հոն գրեց իր գլուխ-գործոցներէն շատեր, որոնք ձայնագրուեցան պատերազմէն ետք, ինչպէս օրինակ՝ «Սինեֆիազմենի Քիրիաքի»ն:

Յառաջիկայ տարիներուն Վասիլիս Ցիցանիս մեծ համբաւ ստացաւ: Իր կողքին նշանաւոր դարձան երգչուհիներ Սոթիրիա Պելլու, Իոաննա Եորղաքոփուլու եւ հայազգի Մարիքա Նինու:

Ցիցանիս սրտակից բարեկամն էր Յունաստանի 80-ականներու վարչապետ՝ Անդրէաս Փափանտրէուին:

Ոտնագնդակի մեծ սիրահար ըլլալով, ան յաճախ մարզադաշտ կ՛երթար քաջալերելու իր սիրած խումբը՝ Արիս Թեսալոնիքիս:

Վասիլիս Ցիցանիս մահկանացուն կնքեց քաղցկեղի պատճառաւ, 1.984-ի Յունուար 18-ին (իր ծննդեան տարեդարձին օրը) Լոնտոնի մէջ: Աճիւնը ամփոփուեցաւ Աթէնքի Ա. Գերեզմանատան մէջ:

### Անձնական կեանք
Վասիլիս Ցիցանիս ամուսնացաւ 1942-ի Յուլիսին Ղրեւենա քաղաքէն Զոի Սամարային հետ, 19 ամիս նշանուած մնալէ ետք: Անոնց խաչեղբայրն էր Ցիցանիսին մտերիմ բարեկամ՝ Նիքոլաոս Մոսխունտիս, որ Թեսաղոնիկէի ոստիկանապետն էր եւ միաժամանակ, Ցիցանիսով եւ ընդհանրապէս ռեպեթիքոյով հիացող մը: Վասիլիս եւ Զոի ունեցան երկու զաւակ. դուստր մը Վիկտորիա անունով եւ որդի մը՝ Գոստաս:

## Ստեղծագործութեան գնահատում
Ըստ երաժշտագէտ Լամպրոս Լիաւասին Ցիցանիս «ժողովրդական երգը դուրս հանեց այն լուսանցքէն, որու մէջ դասուած էր իր հակաընկերային եւ արեւելեան տարրերուն պատճառաւ, եւ զայն ներառնէ Յունաստանի յետ-պատերազմեան նոր ընկերային իրականութեան մէջ: Նուագելու նոր ոճ մը հաստատեց, սանդուխներու եւրոպականացմամբ, ներդաշնակութիւն բերելով երկրորդ ու երրորդ ձայներով, ճոխացուած գործիքաւորմամբ եւ իր բանաստեղծական կառուցուածքին մէջ նորարարութիւններ բերելով. առաջին անգամն էր, որ ժողովրդային երգը հեռացաւ երկտողի աւանդական կառոյցէն, պաշտօնականացնելով կրկներգի դերը»:

## Տես նաեւ

* Մարիքա Նինու
* Մանոս Խածիտաքիս
* Յունաստան
* Երաժշտութիւն
* Միքիս Թէոտորաքիս

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Εγκυκλοπαίδεια για το ρεμπέτικο και την παραδοσιακή μουσική 

* ΕΝΑΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΣΙΤΣΑΝΗ 
* ΣΑΝ ΠΑΛΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
29 Յուլիս

**29 Յուլիս**, տարուան 210-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 211-րդ) օրն է

## Դէպքեր
[մինի|200x200փքս|[Միքիս Թէոտորաքիս]]

## Ծնունդներ
1925․ Միքիս Թէոտորաքիս**,** միջազգային համբաւի արժանացած, դափնեկիր՝ «Լենին Խաղաղութեան մրցանակ» եւ «Բրիտանական Ժապաւէնի Ակատեմիոյ Մրցանակներ» (*BAFTA*) պարգեւներու արժանացած նշանաւոր յոյն բանահիւս, յօրինող, երգահան, խմբավար եւ քաղաքագէտ (եղած է նախարար եւ չորս անգամ Յունաստանի խորհրդարանի անդամ ընտրուած է)

## Մահեր
1973․ Մատթէոս քհնյ. Բարաղամեան, Հասարակական գործիչ, յօդուածագիր, հոգեւորական

## Տօներ
26 Սեպտեմբեր

**26 Սեպտեմբեր**, տարուան 269-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 270-րդ) օրն է։
[մինի|203x203փքս|[Փօլ Նիուման]]

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

## Մահեր

* 2008․ Փօլ Նիուման․ ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, ֆիլմարտադրիչ, գործարար եւ բարերար
Element Band

**Element Band**․ հայ-ամերիկեան նուագախումբ, հիմնուած 2005-ին յօրինող եւ արտադրիչ Արա Տապանճեանին կողէ (Ա․Մ․Ն․)։  Խումբին երաժշտութիւնը խառնուրդ մըն է հայկական ժողովրդային, Միջերկրականեան եւ Լատին երաժշտութեան՝ ֆլամենկոյի, Թանկոյի եւ Րեպեթիքոյի ակնարկումներով։  Խումբը իր իւրայատուկ ոճով կը վերակենդանացնէ հայկական աւանդական երգեր։  Տուած է համերգներ Ամերիկայի եւ Հայաստանի մէջ։

Խումբի հայկական երգացանկին զուգահեռ՝ որուն հիմնական մասը հայկական ժողովրդային երգերու մշակումներ են, կ՛ երգուին նաեւ 10 լեզուներով երգեր, որոնք տուեալ ազգին ժողովրդային երգերու մշակումներն են:   Երգերու վերակենդանացման ժամանակ խումբի անդամները կ՛օգտագործեն տարբեր երաժշտութիւններէ մասնիկներ եւ կը միաւորեն իրենց երաժշտութեան մէջ:  Այդ պատճառով, խումբի անդամները իրենց երաժշտութիւնը «world music» (աշխարհի երաժշտութիւն) կ՛ անուանեն:

Խումբը գործակցած է «Թումօ աղջիկներու նուագախումբ» ծրագրին հետ եւ հրապարակած «Խռոված էր» երգը։

Element Band-ը առցանց համերգ մը տուաւ Արցախի 40-օրեայ պատերազմին վիրաւորուած զինուորներուն գումարահաւաքին ի նպաստ ։

## 2005-ին կազմը
Արա Տապանճեան (դաշնօն, կիթառ, ուտ)

Շանթ Մահսերեճեան (ջութակ, կիթառակ (մանտոլին))

Սօսէ Քեշիշեան (երգ, կիթառ)

Հէյպըրթ Սարեան (երգ, դաշնակ) 

Գարնի Հատիտեան (երգ, դաշնակ)

Գրիգոր Սարաֆեան (կիթառ) 

Րոման Սամոքիշ (թաւջութակ)

Արմէն Մեշեֆեճեան (թմբուկ, հարուածային գործիքներ)

**Տարիներու ընթացքին խումբը թեթեւ փոփոխութիւններու ենթարկուած է (պահելով իր կորիզը) եւ կամ զանազան ներկայացումներու համար պարբերաբար օժտուած է հետեւեալ երաժիշտներով․-**

Նաթալի Աւունճեան (երգ)

Վահան Բզնունի (դաշնակ)

Արագած Աբրամեան (կիթառ)

Տան Սիսթոս (կիթառ)

Մահսա Կասեմի (թաւջութակ)

Օսթին Տրէյք (փողահար)

Անթօ Յարութիւնեան (տհոլ)

Վինի Մեզեան (Djembe)

## Նմոյշներ իրենց ձայնագրութիւններէն

* Է - The Element Band (երգերու շարք՝ Երազ, Արի իմ Սոխակ, Ես Սարէն կու գայի․․․) 
* Մարտիկի Երգը 
* Պինկէօլ 
* Այլուղս 
* Կաղանդ պապան եկեր է 
* Շորորա / Կանչում եմ արի, արի 
* Մեխակներ 
* Մեղաւոր աչքերուն 
* Անծանօթ սէր 
* Աղունիկ 
* Հապրպան 
* Եայլաւոր եար 
* Նուպար Նուպար 

    

## Տե՛ս նաեւ
Armenian Navy Band

Night Ark

System of a Down

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Թումօ, Երեւան

Ստորոգութիւն:Հայկական նուագախումբեր
Ստորոգութիւն:Նուագախումբներ
2008

**2008 թուական**, ԻԱ․ դարու 8րդ տարին է

## Դէպքեր

#### Յունիս

* 30 Յունիս․ «Մամմա Մի՛ա!» առաջին անգամ մեծ յաջողութեամբ կը ցուցադրուի Լոնտոն

## Ծնունդներ

## Մահեր
26 Սեպտեմբեր․ Փօլ Նիուման․ ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, ֆիլմարտադրիչ, գործարար եւ բարերար
Լանտշդրասէ

**Լանտշդրասէ**, կամ **Վիեննայի երորդ թաղամաս**, 1850 թուականէն ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի: Ան մաս կը կազմէ կեդրոնական թաղամասերուն: Լանտշդրասէ կը գտնուին Պելվետեր պալատը, Հունտըրդվասըրի տունը եւ բազմաթիւ դեսպանատուներ:

## Աշխարհագրութիւն
Լանտշդրասէի սահման թաղամասերը՝

* հիւսիս եւ արեւելք՝ 2-րդ թաղ. Լէօբօլտշթաթ
* հարաւ-արեւելք՝ 11. Սիմըրինկ
* հարաւ՝ 10. Ֆավորիթըն
* հարաւ-արեւմուտք՝ 4. Վիտըն
* հիւսիս-արեւմուտք՝ 1. Ներքին քաղաք

Անոր տարածութիւնը 7,39 քմ. ք. է:

## Ծանօթագրութիւններ
Վիտըն

**Վիտըն**, կամ **Վիեննայի չորրորդ թաղամաս**, 1850 թուականէն ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի: Մանաւանդ որ ան ամէնէ փոքր թաղամասերէն է, ան ամէնէ խիտ բնակուած թաղամասն է:

## Աշխարհագրութիւն

### Դիրք
Վիտընի սահմանները՝

* հիւսիս՝ 1. Ներքին քաղաք
* արեւելք՝ 3. Լանտշդրասէ
* հարաւ՝ 10. Ֆավօրիթըն
* հարաւ-արեւմուտք՝ 6. Մարիահիլֆ
* հիւսիս-արեւմուտք՝ 5. Մարկարեդըն

Անոր տարածութիւնը 1,8 քմ. ք. է (180 հեքդար):

### Տարածքի օգտագործութիւն
Վիտընի տարածքի 67,4 % շէնքեր շինուած են (Վիեննա՝ 33,32 %): Այստեղ փոխադրամիջոցներու տարածքը Վիեննայի երկրորդ ամէնէ բարձրն է՝ 26 % (Վիեննա՝ 13,75 %): Թաղամասին միայն թէ 6,56 % կը բաղկանայ կանաչ տարածքներէ (Վիեննա՝ 48,26 %), որմէ 85,5 % ինքնաշարժեր շարելու համար կը գործածուին: Չորրորդ թաղամասի մէջ չկան անտառներ, պարտէզներ, գիւղատնտեսութեան, մարզական տարածքներ:

մինի|168x168փքս|Վիտընի բաժանմունքները

### Թաղամասի բաժանմունքներ
Վիտըն բաժնուած է 3 մասերու՝ Վիտըն, Հունկըլպրուն եւ Շաումպերկըրկրունտ

## Ժողովրդագրութիւն

### Բնակչութեան զարգացում
1869-ին Վիտընի մէջ կ'ապրէին 55.682 մարդիկ: Բնակչութիւնը յաջորդ տարիներուն հետզհետէ կը շատնար, հասնելով մօտ 63.000՝ 1910-ին: Մինչեւ 2001 բնակչութեան թիւը հետզհետէ պակսեցաւ (28.357), սակայն այդ թուականէն ի վեր, թիւը ետ բարձրացաւ,  իսկ 2020-ին Վիեննայի չորրորդ թաղամասը կ'ապրէին 33.212 անձեր:

### Բնակչութեան տարիք
Վիտընի բնակչութեան տարիքի միջինը Վիեննայի միջինէն բարձր է: 2020-ին միջինը 42,1 տարեկան էր, իսկ Վիեննայի միջինը՝ 41 տարեկան:

### Բնակչութեան ծագում
2020-ին Վիտընի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Աւստրիացի էր (20110, 60,5%): 19,4% (6440) կու գան Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ մնացած 20,1% (6662) այլ երկիրներէ:

## Զինանշան
մինի|193x193փքս|Վիտընի Զինանշանը
Վիտընի Զինանշանը կը բաղկանայ Վիեննայի 3 հին արուարձաններու զինանշաններէ, որոնք այսօրուայ Վիտընի տարածքին կը համապատասխանեն՝

* Վերը Աջ՝ Վիտընի մաս: Կը ներկայացնէ «Վայտըն» ծառ մը: Այս զինանշանի ծագումը եղած է սխալի մը պատճառով՝ Վիտընի պատմական անունը՝ Վիթում, որ կը նշանակէ եկեղեցական կալուած, շուարած են Վայտըն կոչուած ծառի հետ:
* Վերը Ձախ՝ Շաումպուրկըրկրունտի մաս: Կը ներկայացնէ Սուրբ Ստեփանի աշտարակը, Շդարհըմպէրկի թագով փաթթուած: Նուիրուած է Էրնսդ Ռիւտիկըր ֆօն Շդարհըմպէրկին, Վիեննայի սպարապետը, որ մեծ դերակատարութիւն ունեցաւ 1683-ին Օսմանեան կայսրութեան դէմ քաղաքի պաշտպանութեան մէջ:
* Վարը՝ Հունկըլպրունի արուարձան, որմէ այսօր միայն փոքր մաս մը Վիտընի մաս կը կազմէ: Մէջտեղը կը գտնուի ջրհոր մը, որուն վրայ կը սաւառնի Սուրբ Լէօբօլտը, Ստորին Աւստրիոյ թեւարկուն: Անոր աջ կողմը կը գտնուի սուրբ Պետրոս եւ ձախ կողմը սուրբ Ֆլօրեան, երկրորդը նուիրուած Ֆլօրեան եկեղեցւոյ, որ այսօր կը գտնուի Մարկարեդընի մէջ:

## Ծանօթագրութիւն
Զուռնա

**Զուռնա** (), փողային երաժշտական գործիք։ Հայաստանի մէջ լայն տարածում գտած հնագոյն նուագարան։

## Նկարագրութիւն
Սասունցիները նուագարանը «փող» կ'անուանեն։

Զուռնան փայտէ պատրաստուած փող մըն է, որուն ծայրի բաժինը համեմատաբար աւելի լայն է։ Ուղիղ, աստիճանաբար լայնցող փողը մէկ կողմէն ունի ութ, միւս կողմէն՝ մէկ ձայնանցք։ Վերի բաժինը կ'անցնի ձայնի օղակաձեւ կարգաւորիչը, որ կը ներառէ ձայնի վերարտադրման վերադիր սարքաւորումը՝ մետաղէ կամ այլ նիւթէ շրջանակ մը, որուն կեդրոնը գտնուող բարակ գլանին վրայ կը տեղադրուի փչելու երկլեզուակ «պիպիչ»ը։ Գլխաւորաբար կը պատրաստուի  ծիրանենիի, թթենիի կամ ընկուզենիի փայտէ, իսկ պիպիչը՝ եղէգէ։

Զուռնային հայրենիքը կը համարուի Հայկական լեռնաշխարհը, տարածուած է նաեւ Միջին Ասիոյ, Մերձաւոր Արեւելքի, Իրանի եւ Թուրքիոյ մէջ։

Իր զիլ ու սուր, ճչացող ձայնով կը նմանի պարկապզուկին, բայց աւելի «ծակող» երանգով՝ բան մը, որ կ'առանձնանայ միւս բոլոր փողային նուագարաններէն։ Զուռնան կ'օգտագործուի բացօթեայ վայրերու մէջ, ժողովրդական տօնակատարութիւններու, հարսանիքներու եւ այլ արարողութիւններու ընթացքին։ 

Սովորականէն աւելի թաւ ձայնով զուռնային տեսակը կը կոչուի պոռոզա։ Կան վարպետ կատարողներ, որոնք միաժամանակ երկու զուռնա կը փչեն։

Երգացանկը բազմազան է, հարուստ է տարբեր տեսակի մեծ ու փոքր ծաւալով ստեղծագործութիւններով։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Zourna.jpg
Պատկեր:Two Iranian Wind Instruments.jpg
Պատկեր:Surname 17b.jpg

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Հայկական Զուռնա
*Դհոլ-Զուռնա
Ստորոգութիւն:Երաժշտական գործիքներ
Քանոն

մինի|Հայկական քանոն
**Քանոն**, լարային կսմիթային նուագարան: Անիկա կը նուագեն բութ մատի եւ ցուցամատի նուրբ ու ճկուն շարժումներով:

## Նկարագրութիւն
Իրանը՝ 30-90 սմ, լայնքը՝ 30-40 սմ սեղանաձեւ, իրարու ամրացած առանձին փայտերէ (ծիրանենիի, ընկուզենիի, հաճարենիի եւ չինարի), որուն վրայի արձագանգը ուժեղացնող տախտակին երկու երրորդը լորենիի կամ եղեւինի փայտէ կ'ըլլայ, մէկ երրորդը՝ թաղանթապատ, որ փուչիկէ կը կազմուի (եզան լաւ մշակուած, այծի, ոչխարի կամ գառնուկի կաշիէ)։ Ունի 24-26 եռակի լարեր, գլխաւորաբար՝ աղիքէ։  Քանոնի լարերուն թիւը յաճախ փոփոխական է, կարելի է հանդիպիլ եօթանասուներկու, եօթանասունհինգ, նոյնիսկ՝ եօթանասունութ լարերով քանոններու։ Կը նուագեն մատներուն անցուած մատնոցի մը մէջ դրուած կնտնտոցով (հարիչով)։ Ժամանակին քանոնը կը նուագէին միայն տղամարդիկ, հետագային անիկա կը դառնայ կանանց սիրելի գործիքը: Լարուածքը մաժոր յարաձայնային շարքով է, «Ռէ» ձայնային աստիճանով եւ գլխաւորաբար երեք ութնակ հնչիւնածաւալով: Շարժական յատուկ բռնակներու միջոցով ամէն լարախումբի համար երկու առանձին բռնակ կայ: Բանալիի մը օգնութեամբ կէս աստիճան կը բարձրացնեն կամ կը նուազեցնեն նուագելու ընթացքին, ձախ ձեռքով: Քանոնը կը նուագեն ծունկերու վրայ, ձախ ոտքը աջին վրայ դրած, միաձայն, երկձայն եւ բազմաձայն հնչողութեամբ, անիկա մենակատարային եւ «անսամպլային» նուագարան մըն է:
## Քանոնի պատմութիւնը
մինի|ձախից|Տարբեր նուագարաններ, ներառեալ՝ քանոն ներկայացնող հայկական մանրանկար՝ ԺԶ. դարու ձեռագիրէ մը վերցուած: Աշխարհի տարածքին պահպանուած քանոնի ամէնէն հին նկարը:
Միջագետքի մէջ, շումերական պետութեան ժամանակաշրջանին, կը ծագի լարային-հարուածային սանթուր նուագարանը, որ շուտով կը տարածուի Իրանի, Հայաստանի եւ Ասորիքի մէջ, հասնելով մինչեւ Միջին Արեւելք։ Սանթուրը տարբեր ժողովուրդներու մէջ տարածուելով կ'անցնի զարգացման եւ կատարելագործման տարբեր ուղիներ՝ հիմք դնելով նուագարանի տարատեսակներուն։

Սակայն սանթուրի զարգացումը հիմք կը հանդիսանայ նաեւ  շարք մը այլ նուագարաններու ստեղծման, որոնք կառուցուածքի, արտաքին տեսքով թէեւ որոշ ընդհանրութիւններ ունին սանթուրին հետ, սակայն արդէն ձեւաւորուած նոր նուագարաններ էին, որոնք հետագայ դարերուն կ'անցնին կատարելագործման ուրոյն ուղիներ։ Այդպիսի նուագարաններէն մէկը քանոնն է։

Ըստ առասպելական տուեալներու, քանոնի նախատիպերու հանդիպած են Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակին՝ հեռաւոր եւ մերձաւոր արեւելքի մէջ:
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Tsovinar Hovhannisyan.jpg|Քանոնահարուհի Ծովինար Յովհաննիսեան
Պատկեր:Marianna Gevorgyan Մարիաննա Գևորգյան.jpg|Քանոնահարուհի Մարիանա Գէորգեան
Պատկեր:Anush Kirakosyan, Yerevan - 2019.jpg|Քանոնահարուհի Անուշ Կիրակոսեան
Պատկեր:National Museum of Ethnology, Osaka - Qanun - Cairo in Egypt - Made in the 1990s.jpg|Եգիպտական քանոն, 1990 

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Խաչատուր Աւետիսեան Էլեկիա Khachatur Avetisyan Elegy
* Sayat Nova Eshxemed Սայաթ-Նովա Էշխեմեդ
* ANGELA ATABEKYAN ''Kanon'' ԱՆԺԵԼԱ ԱԹԱԲԵԿԵԱՆ ''Քանոն'' 
* Sayat Nova Սայաթ-Նովա  
* Hasmik Leyloyan - Exspromt 
* Qanun,Kanon - Paganini (Carnaval of Venetik) 
* Armenian QANON---Anush Kirakosyan - Dance (Par) 
* Marine Asatryan canon, Sarasate 
* Armenian qanon. Professor Tsovinar Hovhannisyan,Lilian Martirosyan-"RAPSODIA",qanon,kanon 
* Ծովինար Յովհաննիսեան - «Սիրելիս» 
* Անընդհատ շարժում շալախոյի թեմաներով Shalaxo Marianna Gevorgyan 
Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտական գործիքներ
Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն

**Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն** Հարաւային Ափրիկեան ցամաքամասին վրայ գտնուող հանրապետութիւն մըն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ափրիկէ
Անտալուսիա

**Անտալուսիա** () ամէնէն հարաւային ինքնավար համայնքն է Սպանական Դերակղզիին վրայ: Ամէնէն մարդաշատ եւ երկրորդ ամէնէն մեծ ինքնավար համայնքն է Սպանիոյ: Մայրաքաղաքն է Սէվիյ քաղաքը:

## Ծանօթագրութիւններ
Փողային նուագարաններ

**Փողային երաժշտական նուագարաններ**, երաժշտական գործիքներ, որոնք փայտէ, մետաղէ կամ այլ կառոյցի ու ձեւի փողեր են, ուր երաժշտական ձայնը կը յառաջանայ փողին մէջ հաւաքուած օդին տատանման իբրեւ արդիւնք։ Փողային գործիքին «ձայնի»ն աստիճանը կախեալ է անոր չափէն:

Օդի տատանման յաճախականութիւնը կարելի է փոխել երկու տարբերակով.
* Օդի հոսանքին ուժգին մղումով գործիքին մէջ օդը կը բաժնուի երկու, երեք կամ չորս մասերու, որուն իբրեւ հետեւանք կը հնչէ ոչ թէ հիմնական աստիճանը, այլեւ՝ հնչերանգային տարբերակը ։
* Երաժիշտը իր մատներով օդի հոսանքին երկայնքը կը մեծցնէ կամ կը փոքրացնէ յատուկ փականներով կամ բանալիներով ։

## Փողային գործիքներուն դասակարգումը
Փողային գործիքները աւանդաբար կը բաժնուին երկու հիմնական խումբերու` պղնձեայ եւ փայտեայ։ Այս դասակարգումը պատմականօրէն պայմանաւորուած է այն նիւթով, որ կիրարկուած է գործիքին պատրաստման համար, սակայն ներկայիս անիկա պայմանաւորուած է գործիքներու հնչիւնական արտաբերմամբ։ Այսպէս` ֆէյտան փայտեայ գործիք մըն է, բայց կրնայ պատրաստուիլ նաեւ մետաղէ եւ նոյնիսկ ապակիէ, հոպոյը եւ Քլարինեթը կրնան պատրաստուիլ կերպընկալէ եւ տարատեսակ այլ նիւթերէ, իսկ սաքսոֆոնը, որ միշտ մետաղէ կը պատրաստուի, փայտեայ գործիք կը համարուի։ Պղնձեայ համարուող որոշ գործիքներ կրնան պատրաստուիլ արծաթէ կամ այլ մետաղներէ։

Փողային գործիքներու առանձին տարատեսակ կը համարուին ստեղնային փողային գործիքները, որոնք կը պարունակեն տարատեսակ խողովակներ, ինչպէս՝ երգեհոնը:

### Փայտեայ փողային գործիքներ
Փայտեայ կը կոչուին փողային այն գործիքները, որոնցմով նուագելը կը հիմնուի բացուածքներու միջոցով օդի հոսանքին կարճացման վրայ։ Բացուածքները կը գտնուին գործիքին արտաքին կողմը` իրարմէ որոշ հեռաւորութեան վրայ։

Այս գործիքներու զարգացման վաղ փուլերուն անոնք պատրաստուած են բացառապէս փայտէ, որմէ ալ ստացած են իրենց անուանումը։ Այդ տեսակի ժամանակակէ որոշ գործիքներ, օրինակ` ֆլէյտան, արդէն գրեթէ փայտէ չի պատրաստուիր, իսկ այլ գործիքներու պատրաստման համար կը կիրարկուին այլ նիւթեր եւս։


Պատկեր:Fuvolaáll.png|Ֆլէյտա
Պատկեր:Clarinet family french.jpg|Քլարինեթ
Պատկեր:Parts of clarinet 2.jpg|Քլարինեթի մասեր
Պատկեր:Oboe Evolution.jpg|Հոպոյ
Պատկեր:FoxBassoon flipped (1).jpg|Պասուն
Պատկեր:Zournas.jpg|Զուռնա
Պատկեր:Quraybash.jpg|Քուրայ

### Պղնձեայ փողային գործիքներ
Պղնձեայ կը կոչուին այն փողային գործիքները, որոնցմով նուագելու սկզբունքը ներշնչուող օդին հոսանքը կամ շրթունքներուն ձեւը փոխելով նոր հնչիւններ կը ստացուին։ Այս պարագային փականներ չեն օգտագործուիր, որուն պատճառով գործիքները ունակ են արտադրելու բնական հնչողութեան ոչ մեծ քանակութեամբ հնչիւններ, սակայն այդ մեքենականութեան յայտնաբերման հետ (1830-ական թուականներուն) պղնձեայ գործիքներուն հասու կ'ըլլայ կորճային (chromatic) հնչիւնաշարքը։ Անկէ ետք անոնք կը դառնան դասական երաժշտութեան լիարժէք գործիքներ։ Աւագափողի պարագային կորճային ձայն ստանալու համար կը կիրարկուի շարժուն փողը։

Իբրեւ կանոն, այս գործիքները կը պատրաստուին մետաղէ` արոյր, պղինձ, հազուադէպօրէն` արծաթ, սակայն միջնադարէն մեզի հասած որոշ գործիքներ, որոնք հնչիւններ կ'արձակեն այս եղանակով, պատրաստուած են փայտէ։


Պատկեր:Bach-Trompete 06.08.2008 12-46-40 2304x3072.JPG|Շեփոր
Պատկեր:French horn front.png|Գալարափող
Պատկեր:Trombone CG Bach42AG.jpg|Թրոմպոն
Պատկեր:Tuba-Eb-sylver.png|Թուպա


## Ծանօթագրութիւններ
Ֆրանսայի Հայկական Թանգարան

**Ֆրանսայի Հայկական Թանգարան** (ֆր.՝ **Musée Arménien de France**) անձնական թանգարան մըն է հայկական արուեստի եւ հնագիտութեան, կը գտնուի Փարիզի 16րդ թաղամասի մէջ, Նուրհան Ֆրինկեան Հիմնադրամէն (ֆր.՝  Fondation Nourhan Fringhian) ներս, 59 Ֆոշ պողոտայի (ֆր.՝ 52 Avenue Foche) վրայ: Հիմնուած է 1949 թուակաին: Թանգարանը այժմ փակ է, բայց արուեստի հաւաքածոն առցանց կարելի է գտնել իրենց կայքէջին վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Սրինգ

**Սրինգը** սնամէջ փող մըն է՝ երկու կողմէն բաց։ Կը պատրաստուի ոսկորէ, եղէգէ, փայտէ, մետաղէ եւ տարբեր կերպընկալէ խողովակներէ։ Ժամանակակից սրինգը ունի ութ ձայնանցք երեսի մասին եւ մէկը՝ հակառակ կողմէն։ Կը նուագեն թեք դիրքով (ըստ կատարողին յարմարութեան՝ աջակողմեան եւ ձախակողմեան)։ Առաւելապէս մենակատարային նուագարան մըն է, թէեւ կարելի է օգտագործել նաեւ  անսամպլներու մէջ։ Սրինգով կը կատարուին հովուական մեղեդիներ, երգեր եւ պարեղանակներ։

## Ամէնէն հին սրինգին մասին տեսակէտեր
Կարելի չէ որոշել, թէ նախամարդը ե՛րբ սկսած է նուագել: Յայտնաբերուած ամէնէն հին երաժշտական գործիքը շուրջ 22 սմ երկարութեամբ անգղի ոսկորէ շինուած սրինգ մըն է, որ 42- 44 հազար տարեկան է: Այդ ոսկորին վրայի գծիկները կը թելադրեն, որ չափումներ կատարուած են օդանցքերը բանալէ առաջ: Այսինքն շինողը ունէր ժառանգուած փորձառութիւն մը: Ուրեմն այդ ամէնէն հին սրինգը չէր: Երկրորդ եւ աւելի հիմնական նկատողութիւնը այն է, որ անցքերու դասաւորումը բոլորովին տարբեր է, օրինակ,  արաբական «Հուսէյնի» սրինգէն: Երկու նուագարանները իրենց կարգին տարբեր են հայկական տուտուկէն: Այս կը նշանակէ, որ տարբեր մշակոյթներ տարբեր ժամանակներու մէջ ունեցած են տարբեր ձայնաշարեր: Դաշնամուրի ներկայ ձայնաշարը ձեւաչափ դարձած է 1917-ին, Կոմիտասի լռութենէն երկու տարի ետք միայն: Կարելի չէ քարէ դարու սրինգի երաժշտութիւնը ճշգրտօրէն արձանագրել ներկայ նոթագրութեամբ: Կարելի է արդ վերարտադրել մօտաւորապէս:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ Երաժշտական գործիքներ
Ստորոգութիւն:Փայտեայ փողային գործիքներ
26 Յուլիս

**26 Յուլիս**, տարուան 207-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 208-րդ) օրն է

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

* 1940․ Թոլիս Վոսքոփուլոս (մհ․19 Յուլիս 2021), անուանի յոյն երգիչ, երգահան, ինչպէս նաեւ  բանաստեղծ ու դերասան

մինի|Ճորճ Կալըբ|229x229փքս

## Մահեր

* 1984․ Ճորճ Կալըբ (ծն․ 18 Նոյեմբեր 1901) ամերիկացի լրագրող եւ վիճակագիր։ 

## Տօներ
20 Յուլիս

**20 Յուլիս**, տարուան 201-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 202-րդ) օրն է
[մինի|194x194փքս|[Եանիս Անթեթոքունպօ]]

## Դէպքեր

#### Յուլիս

* 1974․ Թուրքիա Կիպրոս կը ներխուժէ
* 2021․ Միլուոքի Պաքս ΝΒΑ ախոյեան կը պսակուի յաղթելով Սանս խումբին 105-98 արդիւնքով․ ախոյեանութեան ամենաթանգաին մարզիկը Եանիս Անթեթոքունպօն կը հանդիսանայ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ