Ուտ

**Ուտ**, լարաւոր-կսմիթային նուագարան։ Ծագում առած է պարսկական պարպաթէն (barbat Persian: بربط‎ or barbud was a lute)՝ վերջինիս փարդաներ (երաժշտական գործիքի կոթի վրայ մատները դնելու տեղերը) աւելցնելով, դարձած է արաբական երկիրներու ժողովրդական գործիքարանի հիմնական նուագարանը, նաեւ արաբական երաժշտութեան  ձայնաստիճանի (թոնականութեան tonality)  համակարգը ներկայացնելու եւ տեսականօրէն բացատրելու հիմնական միջոցը։ Լայնօրէն տարածուեր է Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ, Միջին Ասիայի եւ Հայաստանի մէջ (նոյնպէս հին ժամանակներէն)։ 14-րդ դարուն մուտք գործած է Սպանիա եւ Սիցիլիա, հանդիսացեր՝ եւրոպական վինի կամ սազի, լաութայի (արաբ, al-ud անուանումէն, որ կը  նշանակէ «փայտ») նախատիպը։

## Անուան ստուգաբանութիւնը
Այս նուագարանը յայտնի է հին ժամանակներէն, տարածուած էր Միջագետքին մէջ, ուրկէ ալ թափանցեր է մինչեւ Պարսկաստան ու Հնդկաստան: Տարբեր երկիրներու մէջ անցած է զարգացման տարբեր ճանապարհներ, ինչ որ հիմք դրած է նուագարանի տարատեսակներու, իրենց տարբեր անուններով: Օրինակ Սասանեան Պարսկաստանի մէջ յայտնի էր, որպէս պարպաթ կամ պարպուտ անունով, միջնադարեան Եւրոպայի մէջ տարածուած տեսակը կը կոչուէր (lute) վին, սազ կամ լաութա, իսկ այնտեղ թափանցեր էր արաբներու միջոցով, որոնք նուագարանին տուած էին ուտ անուանումը: Արաբերէնով կ'անուանեն ուտ կամ ալ-ուտ, որ կը նշանակէ փայտ (յիշենք անգլերէն wood (վուտ) բառը, որ նոյն իմաստը ունի):

## Նուագարանի ստեղծման եւ տարածման պատմութիւնը
thumb|200px|Մ.թ. 1-ին դարի Հելլենիսթական խնճոյքի տեսարան յայտնաբերուած Աֆղանիստան տարածքին, Գանտաhարի Հատտա գաւառին մէջ. հարթաքանդակին մէջ պահպանուած է կարճակոթ եւ երկլարանի ուտ նուագող երաժիշտ (աջէն առաջինը):
Այս ընտանիքի նուագարաններու զարգացման պատմութիւնը ամբողջութեամբ ուսումնասիրուած չէ, թէեւ հին երաժշտութեան հարցերով զբաղուող մասնագէտները համատեղ աշխատեր են՝ միասին բացայայտելու համար նուագարանի անցած զարգացման ճանապարհը: Ֆրանսացի երաժշտագէտ Ռիշար Տիւմպրիլը փաստեր է աւելի քան 5000 տարուայ պատկերագրական ապացոյցներ, ըստ որոնց այս նուագարանի նախատիպը խոր անցեալին մէջ տարածուած էր Միջագետքի մէջ։ Որպէս ապացոյց ան կը յիշատակէ Միջագետքին մէջ յայտնաբերուած Ք.ա. մօտաւորապէս 3100 թուականով թուագրուող գլանաձեւ կնիք մը, որ այսօր կը պահպանուի Բրիտանական թանգարանին մէջ։ Այդ կնիքին կողմը նկատելի է ուտի նման գործիք նուագող կնոջ պատկեր: Տիւմպրիլը եւ այլ երաժշտագէտներ կը նշեն, որ ուտի կամ վինի տարատեսակները արդէն տարածուած էին հին ժամանակաշրջանին՝ յունական պոլիսներու, Հին Եգիպտոսի, էլամացիներու եւ հեթիթներու երկիրներուն մէջ, Հին Հռոմի, Հին Հայաստանի, Կիլիկիոյ, ինչպէս նաեւ Հնդկաստանի ու Չինաստանի մէջ։ Տիւմպրիլը ուտի կամ վինի ընտանիքի նուագարաններուն մեջ կ'ընդգրկէ նաեւ յունական փանտուրա, վրացական փանտուրի, թամպուր եւ տանպուր նուագարանները: Առաջին երկուքի անուանումը կը յիշեցնէ պատմահայր Խորենացիի յիշատակած փանտիռ նուագարանը, որ լայնօրէն տարածուած էր հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մէջ, սակայն կարելի չէ միանշանակ ըսել, որ խօսքը նոյն գործիքին մասին է, քանի որ անուանումներու նմանութիւնը կրնայ շփոթեցնող ըլլալլ: Օրինակ քամանչա եւ քամանի նուագարանները խիստ տարբեր են իրարմէ, սակայն անուանումները շատ նման են:

Ուտի տարատեսակները, որ տարածուած են Եւրոպա եւ Ասիա, կը բաժնուին երկու հիմնական խումբի՝ երկար կոթ եւ կարճ կոթ ունեցողներ: Ըստ ուսումնասիրութիւններու, կարճ կոթով ուտը նախ տարածուածեր է Միջագետքի արեւելքը, ապա Պաքթրիա եւ Հնդկաստանի հիւսիս-արեւմուտքը գտնուած Գանտահար երկրին մէջ։ Ունի նշաձեւ իրան: ԵրաժշտագԷտները կը կարծեն, որ նուագարանի այս տարատեսակը ձեւաւորուեր է հիւսիս-արեւմտեան հնդկական մշակոյթի եւ ատոր վրայ ազդած յունական մշակոյթի համադրութենէն, որ յետագային հասեր է մինչեւ Չինաստան ու Ճափոն: Կարճակոթ ուտի ամէնահին պատկերները կը վերաբերին Ք.ա. 8-րդ դարու պարսկական կերպարուեստին եւ յայտնաբերուած են Սուսայի մէջ:

## Պարսկական պարպաթի եւ արաբական ուտի թափանցումը Եւրոպա

[thumb|mini|200px|աջէն|[Իրանի մէջ յայտնաբերուած 11-12-րդ դարերու կաւէ արձանիկ, որ կը ներկայացնէ ուտի նման գործիք նուագող երաժիշտի:]]
Մեր թուարկութեան 224 թուականին կործանուեցաւ Պարթեւական թագաւորութիւնը, որուն փոխարինեց Սասանեան թագաւորութիւնը: Պաքթրիան ու Գանտհարը մտան այս նոր թագաւորութեան կազմին մէջ։ Այս ընթացքին Պաքթրիայի մէջ մեծապէս տարածուած կարճակոթ եւ նշաձեւ իրանով նուագարանը կը կոչուէր պարպաթ կամ պարպուտ, որ աւելի ուշ, արաբերէնի ազդեցութեամբ յայտնի դարձաւ ուտ անուանումով: Երբ 711 թուականին արաբները նուաճեցին Անտալուզիան, անոնք այստեղ բերին ուտը, ուր նուագարանի մէկ տեսակը յայտնի էր դեռ հռոմէական տիրապետութեան ժամանակներէն՝ փանտուռա անունով (յիշենք հայկական աղբիւրներու մէջ բազմաթիւ անգամ հանդիպող փանտիռ անունով նուագարանը):

8-9-րդ դարերուն արաբական աշխարհի շատ երաժիշտներ գաղթեցին Իպերիա (Սպանիա): Անոնցմէ մէկն ալ Ապու-լ-Հասան Ալի իպն Նաֆին էր (ապրեր է 789-857 թուականներուն): Ան իր ժամանակաշրջանի յայտնի երաժիշտներէն էր եւ Պաղտատի մէջ  աշակերտած էր Իշաք-ալ-Մավսիլիին, իսկ 833 թուականին աքսորուեր էր Անտալուզիա: Ան երկար ժամանակ մտմտալէն յետոյ իր ուտին վրայ կ'աւելացնէ հինգերորդ լարը եւ կը դառնայ Գորտովայի առաջին դպրոցներէն մէկուն հիմնադիրը:

11-րդ դարուն իսլամներու գերիշխանութեան տակ յայտնուած Իպերիան կը դառնայ նուագարաններու արտադրութեան կեդրոն: Այդ ապրանքատեսակները հետզհետէ  կը թափանցեն Փրովանս` ֆրանսացի թրուպատուրներու եւ թրուվերներու շնորհիւ: Այստեղէն ալ աւելի ուշ կը տարածուին ամբողջ Եւրոպայի մէջ։ Մինչ Եւրոպայի մէջ կը զարգանար վինը, ուտը մնաց որպէս արաբական երաժշտութեան հիմնական բաղկացուցիչը, ինչպէս նաեւ, զարգացման որոշ ճանապարհ անցնելէն յետոյ լայն կիրառութիւն գտաւ նաեւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ:

Հակառակ կարճակոթ վինիի լայն տարածումին Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, որու շնորհիւ ստեղծուեցան նուագարանի տարբեր տեսակները, արեւմտեան Եւրոպայի մէջ անիկա տարածուած էր աւելի վաղ ժամանակներէն, դեռ 6-րդ դարէն. այս նուագարանի կարճակոթ  տարբերակը, որ կը կոչուի քոմուզ, պուլկարները բերած էին Պալքաններ:

## Ուտի կառուցուածքը
Նուագարանի իրանը ուռուցիկ ձուաձեւ է, կոր փայտաշերտերէն սոսնձուած. հարթ ծածկին վրայ կան ձեւաւոր ձայնանցքեր։ Հայկական ուտը 6 լարանի է (առաջին հինգը՝ զոյգ-զոյգ), լարուածքը՝ քվարթա-սեքունտային (փոքր օքթավայի մի, լիա, սի, առաջին օքթավայի մի, լիա, երկրորդ օքթավայի ռե)։ Արեւելքի երկիրներուն մէջ ուտի նուագացանկը աւանդական է (մաքամներ եւ նման եղանակներ)։ Հայ երգահանները զայն հարստացուցած են հայկական ազգային բնորոշ հնչողութիւն ունեցող երգերով։ Հայ շնորհալի ուտահարներէն էր Սողոմոն Գրիգորի Ալթունեանը (1896—1948)։

## Ուտը Հայաստանի մէջ
[thumb|mini|200px|ձախից|Ուտահարի [Հայկական մանրանկարչութիւն|պատկեր հայկական միջնադարեան ձեռագիրի մէջ:]]
Հայկական միջավայրին մէջ ուտը յայտնի ու տարածուած էր վաղնջական ժամանակներէն: Նուագարանի պատկերներ կը հանդիպին միջնադարեան ձեռագիրներուն մէջ եւ տապանաքարերու վրայ:

Ամերիկահայ ռեժիսոր, սցենարիսթ, արտադրող Էրիք Նազարեանը նկարահաներ է ֆիլմ՝ հայկական միջավայրի մէջ ուտի տարածուածութեան, ինչպէս նաեւ զայն պատրաստող վարպետներու մասին: Ռեժիսորի կարծիքով, այնքան ալ արդիւնաւէտ չէ, երբ հայն է իրեն ու իր մշակոյթը ներկայացնողը, որքան՝ երբ թշնամի ազգը կը պատմէ, կը մեծարէ, կը խոստովանի, նաեւ կը խոնարհուի հայ մշակոյթի ու հայ վարպետներու առջեւ։ Իր մէկ ֆիլմի նկարահանումներուն ժամանակ Էրիք Նազարեանը Սթանպուլի մէջ հանդիպեր է ազգութեամբ ալեւի ուտ պատրաստող ուսթա Ճենկիզին, որու խանութին մէջ 1800-ական թուականներուն պատրաստուած 18 հատ ուտ կայ, բոլորն ալ հայ վարպետներու ձեռքի աշխատանք: Վարպետ Ճենկիզի մասին կը պատմուի Սթանպուլի մէջ լոյս տեսնող «Ակօս» թերթի թիւ 781-ին մէջ,  ուր կը պատմուի մալաթիացի վարպետ Ճենկիզ Պելկինի մասին, ուր առաւել մանրամասնութիւններու կը հանդիպին անոր հաւաքածուի մասին. այնտեղ քով-քովի կը գտնուին 19-րդ դարու կեսարացի, թոքաթցի եւ եոզղատցի հայ վարպետներու պատրաստած ուտերը: Թերթի լրագրողին հետ զրոյցի ընթացքին Ճենկիզը յիշատակած է իր վարպետներէն լսած հայ նշանաւոր ուտահարներու անունները՝ Արտակի Ճանտան, Սարը Օննիկը, որ եղեր են Թոքաթի ու Սվազի կողմերու հայեր, կեսարացի վարպետ Սերոբէն եւ Միրիճան Յակոբեանը:

Ճենկիզը նշեր է, որ հայերու տնտեսական վիճակը նկատելի է անոնց պատրաստած ուտերէն: «կը Նայիս օգտագործուած փայտին եւ կ'ըսես, որ տնտեսական պայմանները սուղ եղած են, - ըսած է ան: - Մտածէ նաեւ այն ժամանակներու մասին: Գուցէ  կինը տունն է, երեխայի կը սպասէ, շատ քիչ դրամ կը շահի, կարելի է անօթի է: Այսօրուայ պէս հաղորդակցման հնարաւորութիւններ չկային, հեռախօս չկար: Ասոնցմէ ելնելով` կրնաս հասկնալ, թէ ինչպիսի զգացմունքներով ուտ պատրաստեր է: Ուրախ է եղեր, թէ ոչ: Այսինքն, այդ մարդուն կը հասկնաս իր պատրաստած ուտի միջոցով: Այդ իսկ պատճառով բոլորն ալ իրենց մեջ կը պահեն թանկագին կեանքի պատմութիւններ: Այս ուտը մէկ վայրկեանի մէջ կը  ներկայացնէ իր վարպետներու ապրուստը: Նայելով ուտի վրայ կատարած նկարներուն` կը տեսնես անոնց վիճակը: Սթանպուլի մէջ մէկ ուտը կարող է աչքի առաջ սփռել մէկ մարդու, մէկ ընտանիքի կեանքը: Ինծի համար իմ հաւաքածոյի մէջ գեղեցիկը ճիշդ այդ է: Ատոնք ինձ կը պատմեն բազմաթիւ վարպետներու կեանքի մասին»:

## Պատկերասրահ


File:Ud players.jpg|Նովրուզ
File:ComedianpartyBaghdad.jpg| 1920 թուականին Իրաքի եւ Պաղտատի մէջ
File:Mode of playing the ´Ood, p. 578 in Thomson, 1859.jpg|Պաղեստին, 1859 թուական
File:Aleppo-Music0Band.jpg|Սուրիա, 1915 թուական
File:Tarnane.jpg|Թունիս, 1832 թուական
File: Fatrash.JPG|Ֆարիտ ալ-Աթրաշ 



Ստորոգութիւն:Կսմիթային նուագարաններ
Ստորոգութիւն:Ազգային երաժշտական գործիքներ
Ստորոգութիւն:Լարային երաժշտական գործիքներ
Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտական գործիքներ
Ստորոգութիւն:Թրքական մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Արաբական մշակոյթ