open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նիկոլայ Ղորղանեան

**Նիկոլայ Ղորղանեան** (), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան բանակի պաշտօնակատար զօրավար:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս: Աւարտած է Միխայելովօ-Վորոնեժեան զինուորական դպրոցը, Նիկոլայեւեան հեծելազօրային ուսումնարանը, սպայական հեծելազօրային դպրոցը:

Մասնակցած է Ա. Համաշխարհային պատերազմին, արժանացած է գնդապետի կոչումին, եղած է Արխանկելոկրատեան հեծեալ գունդի հրամանատար:

1917-ին եկած է Հայաստան եւ ծառայութեան անցած` Հայկական զօրաբանակին մէջ:

Ղորղանեան մասնակցած է Ղարաքիլիսայի ճակատամարտին, 4 օր պահած է ռազմաճակատի կեդրոնական հատուածը:

9 Օգոստոս 1918-ին նշանակուած է Ապարանի հեծելազօրային միացեալ գունդի հրամանատար, 26 Մարտ 1919-ին` ռազմական նախարարութեան յանձնարարութիւններու գծով զօրավարի պաշտօնակատար, 1920-ի սկիզբը` Վաղարշապատի կայազօրի պետ:

1918-1920 մասնակցած է Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտպանութեան:

1921-ին, հաւատալով պոլշեւիկներու խոստումին, չէ հեռացած Հայաստանէն: Սակայն ձերբակալուած եւ զոհ գացած է կարմիր նենգութեան` 18 Փետրուար 1921-ին, կացինահարուած ու սպաննուած է Երեւանի բանտին մէջ, պոլշեւիկներու հրամանով, թուրք մսագործի ձեռքով, թաղուած է Սունդուկեանի անուան թատրոնի զբօսայգիի եղբայրական գերեզմանատան մէջ:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Բոլշևիկների կողմից կացնահարվածների հիշատակյին, 2015 (1).JPG|alt=
Պատկեր:Խաչքար Երևանի բանտում բոլշևիկների կողմից կացնահարվածների, ArmAg.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազատագրական շարժում
Արշակ Ջամալեան

**Արշակ Ջամալեան** (), հասարակական, քաղաքական, պետական գործիչ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Գանձակ: Հայրը` Ջամալ Իսահակեան, որուն անունով Արշակ ընտրած է իր Ջամալեան մականունը:

### Ուսում
Նախնական կրթութիւնը ստացած է Գանձակի հայոց ծխական դպրոցին մէջ, ապա` Գանձակի ռուսական ուսումնարանը: 1897-ին ան ընդունուած է Գէորգեան ճեմարան, որ աւարտած է 1902-ին:

### Գործունէութիւն
1905-ին, հայ-թաթարական ընդհարումներու ժամանակ մասնակցած է հայատեաց ցարական ոստիկանապետի ահաբեկման, որուն պատճառով 7 ամիս բանտարկուած է: 1906-ին Գերմանիոյ մէջ զբաղած է հասարակական գիտութիւններու ուսումնասիրութեամբ, հիմնադրած է ՀՅԴ Եւրոպայի հայ ուսանողական միութիւնը, հրատարակած է «Ուսանող» պարբերականը եւ հայ ազատագրական պայքարը լուսաբանող գրքոյկներ (հայերէն, ֆրանսերէն եւ գերմաներէն):

1907-ին կը մասնակցի ՀՅԴ Դ. Ընդհանուր ժողովին` իբրեւ Եւրոպայի ՀՅԴ ուսանողական միութեան պատգամաւոր:

1909-ին վերադարձած է Կովկաս, դասաւանդած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին մէջ, աշխատակցած է «Հորիզոն» օրաթերթին:

Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն` հայ կամաւորական գունդերու կազմակերպիչներէն մէկը եղած է եւ անձամբ կռուած է ուսանողական կամաւորական գունդին մէջ:

1914-ին Ջամալեան ՀՅԴ Ը. Ընդհանուր ժողովին թէեւ ներկայ չէ եղած, բայց եւ այնպէս ընտրուած է ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ:

1917-ին Հոկտեմբերէն` Հայոց ազգային խորհուրդի անդամ: Նոյն թուականին մասնակցած է Երզնկայի մէջ հաշտութեան բանակցութիւններուն ու կնքումին:

## Պաշտօններ
1918-ին` Անդրկովկասի Սէյմի անդամ:

1918-ին եղած է Հայոց ազգային խորհուրդի` Պերլին մեկնած Ազգ. պատուիրակութեան կազմին մէջ:

1919-ին` Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան Վրաստանի` Թիֆլիսի մէջ: Նոյն թուականին ընտրուած է Հայաստանի խորհրդարանի պատգամաւոր եւ Երեւան տեղափոխուած է Թիֆլիսէն. եղած է զինակոչի արտակարգ կոմիսար, 1920-ին մաս կազմած է Բիւրօ կառավարութեան` իբրեւ հաղորդակցութեան ճանապարհներու նախարար:

10 Օգոստոս 1920-ին Թիֆլիսի մէջ ստորագրած է զինադադարի համաձայնագիր` Խորհրդային Ռուսիոյ ներկայացուցիչ Լեկրանի հետ:

1921-ին եղած է Դաշնակցութեան բանագնացը Ռիկայի մէջ` պոլշեւիկներու հետ կատարուած խորհրդակցութեանց ժամանակ: Այնուհետեւ անցած է Թիֆլիս, ապա` Կ. Պոլիս եւ վերջապէս հաստատուած է Ֆրանսա:

## Ֆրանսայի մէջ
Ջամալեան՝ 17 Նոյեմբեր 1924–17 Յունուար 1925, Փարիզի մէջ տեղի ունեցած ՀՅԴ Ժ. Ընդհանուր ժողովին ընտրուած է Բիւրոյի անդամ ու այդ պաշտօնին վրայ մնացած է մինչեւ 1933 Փետրուար-21 Մարտ:

Փարիզի մէջ տեղի ունեցած ՀՅԴ ԺԲ. Ընդհանուր ժողովի որոշումով ան կոչուած է Դաշնակցութեան մնայուն քաղաքական գործիչի աշխատանքին ու պատասխանատուութեան: Ան եղած է Դաշնակցութեան ներկայացուցիչը Ընկերվար միջազգայնականի մէջ:

1925-1933 տարիներուն Փարիզի մէջ հրատարակուող ՀՅԴ-ի օրկան «Դրօշակ»ի խմբագրութեան անդամ եղած է:

Ջամալեանի ներդրումը մեծ եղած է Միացեալ Նահանգներու մէջ Հայ օգնութեան միութեան վերաշխուժացման ու Եւրոպայի տարածքին Հայ կապոյտ խաչի հիմնադրութեան, տարածման եւ ժողովրդականացման գործին մէջ:

1934-ին կազմակերպած է «Հայ-վրացական միութիւնը»:

## Աշխատութիւններ
Գրած է «Դաշնակցութեան տեսութիւնը» գիտական աշխատութիւնը (1908)։

Թատրերգութիւններ`

* «Տարերքի ընդվզումը»,
* «Գծից դուրս»,
* «Նահապետ Նահապետեան» եւ այլն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Գրիգոր Ջաղեթեան

**Գրիգոր Ջաղեթեան** (), հայ տնտեսագէտ, հասարակական, պետական, քաղաքական գործիչ, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան տնտեսութեան նախարար, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ: 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Իջեւան: Աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը, իսկ 1909-ին` Լայփցիկի համալսարանը: Անդրկովկասի Սէյմին մէջ պաշտօնավարած է իբրեւ տնտեսագէտ:

Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադրութեան ժամանակաշրջանին Ալեքսանդր Խատիսեանի կառավարութեան մէջ եղած է տնտեսութեան նախարարի պաշտօնակատար (1919 Մայիս), ապա` նախարար. նախարարի պաշտօնը վարած է 24 Մայիս 1919-էն մինչեւ 5 Օգոստոս 1919, որմէ ետք եղած է պետական վերահսկիչ` պաշտօնավարելով Դեկտեմբեր 1919-էն մինչեւ 1920 Սեպտեմբեր:

Հայաստանի պոլշեւիկեան ռազմակալումէն ետք հեռացած է Պարսկաստան:

Հայրենիք վերադարձած է 1922-ին, եղած է պետական դրամատան կառավարիչ:

1938 Հոկտեմբեր ամսուն Եռեակի յատուկ խորհրդակցութեան կողմէ դատապարտուած է գնդակահարութեան` մեղադրուելով գերմանական հետախուզութեան եւ Գերմանիոյ օգտին լրտեսական աշխատանք տանելուն համար: Մեղադրանքի համար հիմք հանդիսացած է այն, որ Ջաղեթեանը եղած է Անդրկովկասի մէջ գերմանացի հրամանատարին հետ բանակցութիւններու նախաձեռնողը` նպատակ հետապնդելով Հայաստանը յանձնել Գերմանիոյ հովանաւորութեան:

Արդարացուած է 1958-ին` ՀՍՍՀ Գերագոյն դատարանի քրէական գործերու դատական խորհուրդի որոշումով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Աւետիք Սահակեան

**Աւետիք Սահակեան** (Հայր Աբրահամ, ), հասարակական, քաղաքական գործիչ, 1918-ին Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան առաջին խորհրդարանի նախագահ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լոռիի Ջալալօղլի (ներկայիս` Ստեփանաւան) քաղաքը: 1893-ին աւարտած է Պետրովեան ակադեմիան:

Հետագային փոխադրուած է Թիֆլիս, ուր հիմնած է հայ գիւղատնտեսական ընկերութիւնը, միաժամանակ խմբագրած է «Գիւղատնտես» պարբերաթերթը:

Մասնակցած է ՀՅԴ Բ. Ընդհանուր ժողովին եւ ընտրուած` Բիւրոյի անդամ:

Եղած է անդրկովկասեան Սէյմի անդամ, անդրկովկասեան կառավարութեան մէջ` մթերքի նախարար:

1914-ին ընտրուած է Ազգային խորհուրդի անդամ:

1 Օգոստոս 1918-ին եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի նախագահ, 1919-ին` խորհրդարանի փոխնախագահ, 1919 Օգոստոս-Հոկտեմբեր ամիսներուն` հանրային խնամատարութեան եւ աշխատանքի նախարար, այնուհետեւ` ժողովրդական տնտեսութեան նախարար:

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, 1920 Դեկտեմբերին ձերբակալուեցաւ պոլշեւիկներուն կողմէ: Կ'ազատի` շնորհիւ 1921 Փետրուարեան ապստամբութեան: Այնուհետեւ անցած է Պարսկաստան եւ ապա` Լիբանան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նախարարներ
Լիպարիտ Նազարեանց

**Լիպարիտ Նազարեանց** (), լրագրող, իրաւաբան, լեզուագէտ, հրապարակագիր, բանաստեղծ, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ջալալ Օղլի, Լոռի, բարեկեցիկ ընտանիքի մէջ: Ուսումը ստացած է Երեւանի ռուսական ուսումնարանին մէջ, որմէ ետք աւարտած է Մոսկուայի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղը. ապա` 1901-ին Պերլին, ուր համալսարանին մէջ կը հետեւի փիլիսոփայութեան:

Եւրոպայի մէջ թղթակցած է ռուսական եւ գերմանական թերթերու: Երբեմն հանդէս եկած է Ռ. Լեռնեան ստորագրութեամբ:

1905-ին Լիպարիտ Եւրոպայէն անցած է Պաքու, ապա` Թիֆլիս, մասնակցած է ՀՅԴ-ի գործօն կեանքին, ուր ստանձնած է «Յառաջ»-ի խմբագրութիւնը:

Օսմանեան սահմանադրութեան օրերուն մեկնած է Պոլիս եւ նոր հրատարակուած Դաշնակցութեան օրկան «Ազատամարտ»-ի խմբագիրներէն մէկը դարձած է:

Պալքանեան պատերազմի նախօրէին Լիպարիտ լրագրողի պաշտօնով այցելած է Մակեդոնիա, ապա` Պուլկարիա:

Եւրոպական պատերազմի սկզբնաւորութեան Լիպարիտ Նազարեանց Գերմանիա եղած է, ապա, 1914 Դեկտեմբերի վերջը Պոլսոյ գերման դեսպանին հաւանութեամբ Լիպարիտին անցագիր յանձնուած է, եւ ան Պերլինէն Պոլիս անցած է:

30 Մարտ 1915-ին Լիպարիտ անցած է Սոֆիա, ապա Պերլին` Հայեւգերման ընկերակցութեան զեկոյց տալու: Այնուհետեւ, վերստին Սոֆիա մեկնելով` ստանձնած է «Հայաստան» թերթին խմբագրութիւնը: Սոֆիա մնալով` յարաբերութեան մէջ մտած է Պերլին գտնուող բժիշկ Լեփսիուսի հետ, որուն տեղեկացուցած է հայերու տեղահանութեան եւ կոտորածներու մասին:

Լիպարիտ կարճ ժամանակ մը եղած է Ռուսիա:

1918-ին Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացումով, աշխարհի չորս կողմ նշանակուած են դիւանագիտական ներկայացուցիչներ: Գերմանիոյ մայրաքաղաքին մէջ Լիպարիտ նշանակուած է գործակից եւ խորհրդական` Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան Ճէյմս Կրինֆիլտի (մօրը կողմէ հայ), 1919-1920 թուականներուն: Լիպարիտ դիւանագիտական յարաբերութիւններ վարած է Պերլինի եւ Մոսկուայի Քերենսքիի, ապա Թրոցքիի կառավարութիւններու հետ:

Լոզանի խորհրդաժողովին առիթով Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութեան կողմէ հրատարակուած ֆրանսերէն քանի մը հրատարակութիւններու պատրաստութեան մէջ Լիպարիտ եւս բերած է իր աջակցութիւնը Փարիզի մէջ:

1928-ին անցած է Եգիպտոս։ Գահիրէի մէջ մնայուն աշխատակից դարձած է «Յուսաբեր»-ի, իսկ աւելի ետք` խմբագրութեան անդամ, նոյն ատեն անհատական դասեր տուած է գերմաներէն, ռուսերէն եւ հայերէն լեզուներու, ինչպէս նաեւ` երաժշտական:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Զնտուկ

**Զնտուկ**, մանկավարժական հայալեզու (արեւմտահայերէն) աղբիւրներու եւ գործիքներու համացանցային լայնարձակ կայքէջ։ Կը ներփակէ հայերէնի ուսուցման արդի, նորարար եւ գործնական մեթոտիք ծրագիրներ։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Զնտուկը հիմնուած է Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին կողմէն, եւ հանրութեան ներկայացաւ 16 Հոկտեմբեր 2021-ին։ 

Ժամանակակից մանկավարժական, երեխայակեդրոն եւ ուսանողակեդրոն մօտեցումներով համացանցային կեդրոն մըն է «զնտուկ»ը, որմէ մասնաւորաբար կ՛օգտուին մանկավարժներ, ուսուցիչներ, աշակերտներ եւ ծնողներ, դպրոցներէն ներս կամ դուրս։ 

Կ՚ընդգրկէ մանկապատանեկան տեսերիզներ, ձայներիզներ, շարժապատկերներ, շարժանկարներ, տարբեր տարիքներու համար նախատեսուած ծրագիրներ, գրական ստեղծագործութիւններ, բառարաններ, խաղեր եւ ուրիշ զանազան նիւթեր։ Ինչպէս նաեւ ուսուցիչներու համար պատրաստուած գրաւոր եւ լսատեսողական ուղեցոյցներ, որոնք շարունակ կը հարստանան։

## Գաղափարախօսութիւնը
Զնտուկը ստեղծուած է հիմնուելով մանկավարժական որոշ սկզբունքներու վրայ։ Լեզուն անհատի մը առօրեային հետ կապուած ըլլալով, ան «զնտուկ»ին մէջ ամբողջութեամբ ընդգրկուած է որպէս՝ «ապրող, շնչող, ինքզինք զարգացնող, աշխարհին հետ զուգահեռ յառաջացող միջոց, վայր եւ եղանակ»: Կայքէջին բովանդակութիւնը շարունակ կ՛ընդլայնուի։
## Տե՛ս նաեւ

* Զարմանազան
* Երդիք
* Զարդիս մատենաշար

## Արտաքին յղումներ

* Զնտուկի պաշտօնական կայքէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հասարակութիւն
Ստորոգութիւն:Հայալեզու կայքէջեր
Ստորոգութիւն:Կայքէջեր
Զարմանազան

**Զարմանազան**․ արեւմտահայերէնի ամառնային խտացեալ ծրագիր։ Կը հովանաւորուի Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին կողմէն։

Զարմանազանը արեւմտահայերէնի ամառնային խտացեալ ծրագիր մըն է, ուղղուած սփիւռքի բոլոր պատանիներուն եւ երիտասարդներուն՝ հայախօս կամ ոչ։ Հաղորդակցութեան, յարաբերութեան լեզուն հայերէնն է։ Բոլոր մասնակցողներուն հնարաւորութիւն կու տայ հայերէնով արտայայտուիլ, սուզուիլ արեւմտահայերէն լեզուին մէջ։

Տեղի կ՚ունենայ Ֆրանսայի Ալպեան լեռնային շրջանին մէջ։

## Տե՛ս նաեւ

* Զնտուկ
* Երդիք
* Զարդիս մատենաշար

## Արտաքին յղումներ

* Զարմանազանի պաշտօնական կայքէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական ճամբարներ
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի հայկական ճամբարներ
Ստորոգութիւն:Ճամբարներ
Բնական Լեզուի Մշակում

[alt=ԲԼՄ - Բնական Լեզուի Մշակում-ը կը գոյանայ այն խաչմերուկիրն ուր Աբ-ը Արհեստական Բանականութիւնը, Համակարգչային Գիտութիւնը եւ մարդկային Լեզուն կը հանդիպին։|մինի|«ԲԼՄ»- «Բնական Լեզուի Մշակում»-ը կը գոյանայ այն խաչմերուկիրն ուր [Արհեստական Բանականութիւն|«Աբ»-ը «Արհեստական Բանականութիւնը», «Համակարգչային Գիտութիւն»-ը եւ «Մարդկային Լեզուն» կը հանդիպին։]]
**Բնական լեզուի մշակում** (**ԲԼՄ**) (անգլերէն՝ Natural Language Processing) միջառարկայական ենթադաշտ մըն է {Լեզուաբանութեան, Համակարգչային գիտութեան (անգլերէն՝ Computer Science), եւ Արհեստական բանականութեան մէջ}, որ կը զբաղուի մէկ կողմէն համակարգիչներու եւ միւս կողմէն մարդկային լեզուներու փոխյարաբերութեամբ ու միջանկեալ-գործողութիւններով, յատկապէս թէ ինչպէ՞ս կը ծրագրաւորուին համակարգիչները մեծ քանակով բնական լեզուի տուեալներ մշակելու եւ վերլուծելու։ Նպատակը այնպիսի համակարգիչ մը ունենալն է զոր ատակ է «հասկանալ, կամ ըմբռնել» բառական (բնագրային) տուեալներու բովանդակութիւնը, ներառեալ անոնց լեզուի համաբնագրային նրբութիւնները։

Բնական Լեզուի Մշակումը կը կիրարկէ համակարգիչին ոյժը, մարդկային լեզուի բարդութեան, նրբութիւննեուն ու երփնազանութեան վրայ։ԲԼՄ-ն համակարգիչներուն հնարաւորութիւն կու տայ կարդալ գրութիւններ, լսել խօսք, եւ մեկնաբանել անոնք, չափել զգացումները եւ որրոշել թէ ո՞ր մասերն են կարեւոր։

«Բնական լեզուի մշակում»-ի մարտահրաւները յաճախ կը պարփակեն՝

* «Խօսքի ճանաչում»-ը,
* «Բնական-լեզուի հասկացողութիւն»-ը (նաեւ կը կոչուի «Բնական-լեզուի մեկնում»),
* եւ «Բնական-լեզուի ծննդագործութիւն (յառաջացում)»-ը։

## Պատմութիւն
alt=«Բնական լեզուի մշակումը Python ծրագրաւորումի լեզուով» Բ (2-րդ) հրատարակութիւն (անգլերէն)|ձախից|մինի|«Բնական լեզուի մշակումը ''Փայթըն'' ծրագրաւորումի լեզուով» Բ (2-րդ) հրատարակութիւն (անգլերէն)
Բնական լեզուներու մշակումի պատմութիւնը հիմնականօրէն սկիզբ առած է 1950-ական թուականներէն, թէեւ կարելի է կարգ մը աւելի հին գործեր գտնել։ 
* Նշանակական ԲԼՄ (անգլերէն՝ Symbolic NLP, 1950ականներէն-վաղ 1990ականներ)։
* Վիճակագրական ԲԼՄ (անգլերէն՝ Symbolic NLP, 1990ականներէն-վաղ 2010ականներ)։ 
* Ջղային (Նեարդային) ԲԼՄ (ներկայ ժամանակներ, անգլերէն՝ Neural NLP)։
## ԲԼՄ-ի գործառոյթները
Վարի ցանկը կը բովանդակէ Բնական լեզուի մշակումի ամէնաընդարձակօրէն ուսումնասիրուած գործառոյթները։ 

### Գրութեան եւ խօսքի մշակում
անգլերէն՝ Text and speech processing։

* Խօսքի ճանաչում
* Խօսքի հատուածացում
* Գրութիւն ի խօսք (գրութենէ խօսք)
* Բառի հատուածացում

### Ձեւախօսական ձեւաբանական վերլուծութիւն
անգլերէն՝ Morphological analysis

### Շարադասական վերլուծութիւն
շարահիւսական վերլուծութիւն անգլերէն՝ Syntactic analysis

### Բառագրային իմաստաբանութիւն
Նաեւ կը կոչուի բառագրական իմաստաբանութիւն անգլերէն՝ Lexical semantics

### Յարաբերական իմաստաբանութիւն
անգլերէն՝ Relational semantics

### Ճառախօսութիւն
անգլերէն՝ Discourse 

### ԲԼՄ-ի բարձր մակարդակի կիրարկութիւններ
Ինքնազօր ամփոփում գրւթիւններու ամփոփում

Քերականական սխալներու սրբագրում

Մեքենայական թարգմանութիւն

Բնական լեզուի հասկացում

Բնական լեզուի յառաջացում ծնանում

Գիրքի յառաջացում

## Տե՛ս նաեւ

* Վտանգուած լեզու։
* Լեզուի Փաստագրում:
* Արհեստական բանականութիւն։
* Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց:

## Ծանօթագրութիւններ
Երդիք (յայտագիր)

**Երդիք** (յայտագիր), արեւմտահայերէնով ստեղծարար յայտագիր մը հայախօս եւ հայախօս չեղող երեխաներու համար։ Կը հովանաւորուի Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին կողմէն։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Երդիքը ստեղծուած է ներշնցուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան նախաձեռնութեամբ արեւմտահայերէնի գործադրուող լեզուական իւրացումի «Զարմանազան» ծրագիրէն։ Յայտագրին ստեղծարար բովանդակութեան պատրաստութիւնն ու սփռումը յանձն առած են 7 երիտասարդներ։

Անոր հնարամիտ միջավայրին մէջ ներմուծումը ազատ է եւ տրամադրելի է «Ակուլ Տուկուլ» (4-7 տարեկաններու յարմար) եւ «Ալնիս Բալնիս» (7-12 ու անդին տարեկաններու համար) զուարճալի պահեր ու խաղեր ընդգրկող տեսերիզներու միջոցով։ Երեխաներուն առիթը կը տրուի զարգացնեն իրենց լսողատեսողական ունակութիւնները, ստեղծարար կարողութիւններն ու յիշողութիւնը։ Ինչպէս նաեւ կը գրգռէ անոնց հետաքրքրութիւնը «ինչո՞ւ» եւ «ինչպէ՞ս» հարցականներ խորացնելով անոնց մէջ։

## Սփռում
«Ակուլ Տուկուլ»ի եւ «Ալնիս Բալնիս»ի սփռումները շաբաթական հերթականութեամբ են։
## Տե՛ս նաեւ

* Զնտուկ
* Զարմանազան
* Զարդիս մատենաշար

## Արտաքին յղումներ

* Երդիքի պաշտօնական կայքէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան յայտագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայալեզու յայտագիրներ
Ստորոգութիւն:Յայտագիրներ
Արտա Վիրազ Նամակ

alt=Ֆարւահար (Պարսկերէն՝ فروهر)|մինի|236x236փքս|''Ֆարւահար'' (Պարսկերէն՝ فروهر), Զրադաշտականութեան գլխաւոր խորհրդանիշերէն մին։
**Արտա Վիրազ Նամակ** (Միջին-Պարսկերէնով - Պահլաւերէն՝ Արտա Վիրազ Նամակ), (Արդի-Պարսկերէն՝ اردا ویراف‌ نامه), բառացի կը նշանակէ՝ «Առաքինի Վ*րիազ*ի Գիրքը»: Զրադաշտական գրուածք մըն է, որ կը նկարագրէ երկիւղած եւ բարեկրօն Զրադաշտի մը (Վ*իրազ*-ին) երազային–արշաւը դէպ ի անդէնական աշխարհը։ Գիրքը կը կազմուած է 8,800 բառերէ։ Կը կարծուի թէ բնագիրը հասած է վերջնական տեսքին Թ․– Ժ․ դարերուն (9-րդ – 10-րդ) շարք մը խմբագրութիւններէ ետք։

## Վերնագիրը
Աւեստերէն «*Արտա*» կամ «*Աշա*» կամ «*Արթա*» (𐬀𐬴𐬀) բառը, որ համանման է Սանսքրիթ «*ռթա*»-ին (ऋत), մակդիր-ածական մըն է «*Վիրազ*»-ին, եւ մօտաւորապէս կը թարգմանուի (թէ Սանսքրիթէն եւ թէ Պահլաւերէնէն՝ Միջին-Պարսկերէնէն) Ճշմարտասէր, արդար, առաքինի․․․

«*Վիրազ*»-ը հաւանաբար համասեռ է Նախա-Հնդ-Եւրոպական Անգլերէն՝ «*Ուհիրո*» բառին, եւ Աւեստերէն՝ *Վիրա* բառին։ Հաշուի առնելով Պահլաւերէնի Այբուբենին բնորոշ կարգ մը բաղաձայններու հնչիւնները երկդիմօրէն (նոյն տառը մէկ հնչիւնէ աւելի կ՚արտայատէ) ներկայացնելը, այս գրուածքին նախագուսանին գլխաւոր հերոս անուն՝ «*Վիրազ»*-ը կը տառափոխուի ու կը գրադարձուի (Անգլերէն՝ Transliterate, չշփոթել Տառադարձութեան հետ, Անգլերէն՝ Transcription) Վիրաֆ (Լատինատառ՝ Wiraf, Viraf)։ Սակայն Աւեստական ձեւը յստակօրէն «*Վիրազա»*-ն է, ինչը կը թելադրէ թէ ճշգրիտ հնչիւնը զ-ն է։

«*Նամակ*» Պահլաւերէնով (Արդի Արեւմտահայերէնի տառադարձութեամբ կը հնչուի՝ Փահլաւելրէն) կը նշանակէ գիրք։ Հայերէն **ՆԱՄԱԿ** բառին արմատը Պարսկերէն է (Պահլաւերէն՝  𐭭𐭠𐭬𐭡,*Նամակ*, Արդի Պարսկերէն՝ نامه, *Նամէ*), որ կը նշանակէ գրուածք, գիրք կամ նամակ։

## Տե՛ս Նաեւ

* Արմանոյշ Կոզմոեան։
* Հաֆէզ Շիրազեցի։
* Հաֆէզի Ժողովածոն։
* Ունսուրի։
* Հաֆէզի Ժողովածոն։
* Իրանագիտութիւն։
* Արեւելագիտութիւն։
* Երեւանի Պետական Համալսարան, Արեւելագիիտութեան Բաժանմունք։
* Հնդկաստանի Սերտումը։
* Սաատի Շիրազեցի։
* Գոլեստան (Սաատի Շիրազեցի)։
* Պուսթան (Սաատի Շիրազեցի)։
* Մօրղէ-Սահար (Ոտանաւոր, երգ)։
* Գուրգէն Մէլիքեան (Արեւելագէտ)։
* Արմանոյշ Կոզմոեան (Արեւելագէտ)։
* Էհսան Եարշաթէր (Իրանագէտ)։
* Յակոբ Գէորգեան։

## Ծանօթագրութիւններ
Փեթարի Մանուկ

**Փեթարի կամ Փեթարայ Մանուկ** (յիշատակուած է 1887), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆետայի, ՀՅԴ կուսակցութեան անդամ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Մշոյ դաշտի Փեթար գիւղը, ծննդեան թուականը 1887 յիշատակուած է: Փեթարի Մանուկի մասին տեղեկութիւններ կը պակսին. ազգային-յեղափոխական իր կազմաւորումը ստացած է Ս. Յովհաննու եւ Ս. Կարապետի վանքերուն մէջ:

1903-1904 թուականներուն Սասնոյ Բ. ապստամբութեան շրջանին Գէորգ Չաւուշի հաւատարիմ զինուորը եղած է:

Փեթարի Մանուկի անուան եւ գործունէութեան վերաբերող յիշատակութիւնները անբաժան են Գէորգ Չաւուշի մղած կռիւներէն եւ հերոսական քայլերէն մինչեւ Մայիս 1907` Գէորգ Չաւուշի նահատակութիւնը:

1907-էն ետք Փեթարայ Մանուկ փախստական մնացած է։ Մշոյ դաշտի ու Սասնոյ լեռներուն վրայ ստանձնած է պահապան հրեշտակի պատասխանատուութիւնը: 1908-ին, օսմանեան սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Փեթարայ Մանուկ իբրեւ շրջուն գործիչ աշխատանքի կոչուած է Սիմոն Զաւարեանի կողմէ:

Փեթարի Մանուկ 1915-ին ղեկավար դերակատարութիւն ունեցած է Սասնոյ եւ Մշոյ դաշտի հայութեան ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտերու կազմակերպման մէջ, մինչեւ որ սասունցիներու եւ մշեցիներու զանգուածային գաղթը առաջնորդած է դէպի Արեւելեան Հայաստան՝ Արագածի փէշերուն հանգրուանելով:

Կամաւորական գունդերուն մէջ սասունցիներու հեծեալ զօրքին գլխաւոր առաջնորդներէն հանդիսացած է, իբրեւ այդպիսին` մասնակցած է 1918-ին Հայաստանի անկախութեան կերտման հերոսամարտերուն, կարեւոր ներդրում հայոց բանակի կազմութեան եւ ռազմական-կազմակերպական հզօրացման մէջ, գլխաւոր կերտիչներէն մէկը եղած է Հայաստանի հայացման պատմակշիռ գործին:

Մանուկի վերջին ճակատումը եղած է Սեպտեմբեր 1920-ին, Կողբի կռիւներուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ֆետայիներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Քրիստափոր Փիրումով

**Քրիստափոր Փիրումով** (), հայ բժիշկ՝ վարակաբան։ Առողջապահական եւ վարակաբանական ծառայութեան հիմնադիրը ՀԽՍՀ-ի մէջ։ Բժշկական գիտութիւններու դոկտոր (1952), փրոֆէսոր (1955)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ելիզավետպոլի (Գանձակ) նահանգի Շուշի քաղաքը: Ուսանած եւ աւարտած է Քիեւի համալսարանի բժշկական բաժանմունքը:

1917-ին զինուորական ծառայութեան մէջ եղած է: Մասնակցած է Ա. Համաշխարհային պատերազմին, սկիզբը` Հարաւարեւմտեան ռազմաճակատին վրայ, իսկ 1918-ին տեղափոխուած է Անդրկովկաս` Կովկասեան ռազմաճակատ:

Փիրումով` իբրեւ զինուորական բժիշկ,  մասնակցած է Սարդարապատի ճակատամարտին: Բժիշկի պահանջը հայկական զօրամասի մէջ մեծ էր: Մասնագիտութեամբ վարակաբան եղած է, բայց Ա. Համաշխարհային պատերազմին մասնակցած է իբրեւ ընդհանուր մասնագէտ բժիշկ եւ, առաջին հերթին, որպէս վիրաբուժ: Զինուորական բժիշկները ցարական բանակի անձնակազմի պատասխանատու սպայի համազգեստ կրած են, միայն ուսադիրներու վրայ սպիտակ գիծեր կային: Փիրումովի ուսադիրներու վրայ մէկ սպիտակ գիծ եղած է. ան զինուորական աստիճանով զօրագլուխ եղած է:

Մասնակցած է նաեւ գերմանա-խորհրդային պատերազմին` «Հայրենական մեծ պատերազմ»-ին՝ 22 Յունիս 1941 – 9 Մայիս 1945:

Արժանացած է բազմաթիւ մետալներու եւ շքանշաններու:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆեսորներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Ստորոգութիւն:Բժիշկներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:20 Ապրիլի ծնածներ
Իւմիթ Քուրթ (պատմաբան)

**Իւմիթ Քուրթ** (), պատմաբան, որ կ՚ուսումնասիրէ Արեւմտեան Ասիան (որ Ի․ դարու Անգլիացի ռազմագէտներն ու պատմաբանները իրենց տեսանկիւնէն անուանած են՝ «Միջին Արեւելք»)։ Իր հրատարակութիւններէն շատերը Հայոց Ցեղասպանութեան մասին են։ 2016 Թուականին *Քլարքի* համալսարանէն (Clark University) կը ստանայ «Հայոց ցեղասպանագիտութեան» վարդապետի (Անգլերէն՝ PHD, Doctorate) կոչումը։ «Քուրթ»-ը Թուրքիոյ Հանրապետութեան քաղաքացի է, հայրը ազգութեամբ արաբ, իսկ մայրը քուրտ։ Ծնած եւ մեծցած է Այթապ քաղաքին մէջ։

## Ստեղծագործութիւններ

* «Այնթապի Հայերը՝ Օսմանեան Կայսրութեան Շրջանի մը Մէջ Տեղի Ունեցած Ցեղասպանութեան Տնտեսական Կողմը (գիրք)», հեղինակ։ Բնօրինակը անգլերէն է՝ (The Economics of Genocide in an Ottoman Province)։
* «Օրէնքներու Ոգին՝ Հարստահարումը Հայոց Ցեղասպանութեան Ժամանակ»։ Համահեղինակ՝ Թանէր Աքչամ (թրքերէն՝ Taner Akçam)։ Բնօրինակը անգլերէն է՝ (THE SPIRIT OF THE LAWS The Plunder of Wealth in the Armenian Genocide)։
* «Այնթապի Հերոսամարտը», թարգմանութիւն Գէորք Պապոյեանի հայերէն գիրքին, որ խմբագրած ու հրատարակութեան համար պատրաստած էր Գէորգ Ա․ Սարաֆեանը։ (անգլերէն թարգմանութեան անունը՝ THE HEROIC BATTLE OF AINTAB Kevork Baboian originally edited and prepared for publication by Kevork. A. Sarafian translated with a new introduction and annotations by Ümit Kurt):

## Տե՛ս Նաեւ

* Սէլիմ Տէրինկիլ։
* Թէւֆիք Ֆիքրէթ:
* Թանէր Աքչամ։
* Տրոր Զէէւի։
* Այնթապի Հայերը (գիրք), Իւմիթ Քուրթ:
* Երեսուն Ամեայ Ցեղասպանութիւնը (գիրք)։
* Ամօթալի Արարք Մը (գիրք)։
* Շուշուայ Ջարդերը (Շուշիի Կոտորածները)։
* Համիտեան Ջարդեր։
* Սասնոյ Ջարդերը։
* Այնթապի Բերդ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Այնթապի Հայերը (գիրք)

**Այնթապի** **Հայերը** կամ ամբողջական անուանումով՝ **Այնթապի** **Հայերը՝** **Օսմանեան** **Կայսրութեան** **Շրջանի մը Մէջ** **Տեղի** **Ունեցած** **Ցեղասպանութեան Տնտեսական** **Կողմը**, (անգլերէն՝ The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in an Ottoman Province)։ Գիրք մըն է պատմաբան Իւմիթ Քուրթի գրիչով, որ կը պատմէ քաղաքի Հայութեան սեփազրկութեան ու անոր արդիւնքով կը ծնի միատարր թրքական քաղաքը, ուր ան կը ծնի ու կը մեծնայ։

## Գիրքին Համաբնագիրը (''քոնթեքսթ)''
Այս աշխատութեան մէջ *Տոքթոր* ''Քուրթ'' կը խորասուզուի իր ծննդավայր Այնթապ քաղաքը համասեր դարցուցած Հայոց կալուածներուն յափշտակութեան մանրամասնութեանց մէջ։ Ան մասնաւորապէս կը զննէ այն բնակչութիւնը որ շահեցաւ ցեղային զտումներէն։ 

## Գրելուն Դրդապատճառը
''Իւմիթ Քուրթ''-ը, ծնած ու մեծցած է Այթապ քաղաքին մէջ, որ այսօր թուրքերը կ՚անուանեն՝ *Կազիանթէփ* (Թրքերէն՝ Gaziantep)։ Մեծ Եղեռնին յաջորդած տարիներուն, Այնթապի մէջ (օսմանեան կայսրութեան գրաւումի օրերուն ալ դեռ այսպէս կը կոչուէր քաղաքը) Հայկական հետքը ոչ միայն ջնջուեցաւ, այլ փոխարինուեցաւ բոլորովին ուրիշ ներկայութեամբ մը, անոր համար արդէն *Կազիայնթէփ* դարձած քաղաքը սովորական քաղաքի մը կերպարանքն ունէր, ինչպէս ոեւէ մէկուն այնպէս ալ *Տոքթոր* Քուրթ-ի աչքերուն։ ''Իւմիթ Քուրթ''-ը կ՚ապշի երբ կը տեղեկանայ թէ իր քաղաքը ատենօք ունէր ստուարաթիւ եւ գործունեայ Հայ բնակչութիւն։ 

## Գիրքին Աղբիւրները
*Տոքթոր [[Իւմիթ Քուրթ (պատմաբան)|Իւմիթ Քուրթ]]*-ը  Այնթապի Հայերը գիրքը շարադրած է օգտուելով Հայկական, օսմանական, թրքական, Պրիթանական եւ Ֆրանսական արխիւներէն, ինչպէս նաեւ յիշատակագիրներէ, անձնական օրագիրներէ, բանաւոր տեղեկագրութիւններէ, եւ նոր յայտնաբերուած կալուածներու լուծարումի արձանագրութիւններ։ Ասոնք բոլորը միատեղուած կը ներկայացնեն ցեղասպանութեան անգին տեղեկագրութիւն մը։

## Տե՛ս Նաեւ

* Այնթապի Բերդ։
* Սէլիմ Տէրինկիլ։
* Թանէր Աքչամ։
* Տրոր Զէէւի։
* ''Իւմիթ Քուրթ''
* Թէւֆիք Ֆիքրէթ:
* Երեսուն Ամեայ Ցեղասպանութիւնը (գիրք)։
* Ամօթալի Արարք Մը (գիրք)։
* Շուշուայ Ջարդերը (Շուշիի Կոտորածները)։
* Համիտեան Ջարդեր։
* Սասնոյ Ջարդերը։

## Ծանօթագրութիւններ
Այնթապի Հերոսամարտը (գիրք)

**Այնթապի Հերոսամարտը** կամ **Այնթապի Հերոսական Ճակատամարտը** գիրք մըն է Գէորգ Պապոյեանի (անգլերէն՝ Kevork Baboian) գրիչով, Անգլերէնի թարգմանուած է պատմաբան Իւմիթ Քուրթի գիրջով որ կը պատմէ Այնթապի Հերոսամարտը 1920 թուականի Ապրիլին տեղի ունեցած որ տեղի ունեցաւ յարձակող Քէմակլական թուրքերուն եւ քաղաքի Հայ բնակչութեան միջեւ։

## Այնթապ Քաղաքը
Այնթապ Կիլիկիոյ գլխաւոր քաղաքներէն է եւ կը գտնուի Եփրատի վտակ Սաճուրի ափին: Ի. դարու սկիզբի տուեալներով, ունէր 50 հազար բնակիչ, որուն 20 հազարը հայեր էին: Այնթապցի հայերը գլխաւորաբար արհեստաւորներ եւ առեւտրականներ էին:

Այնթապի մէջ կը գործէին հայկական վեց եկեղեցիներ. Սուրբ Աստուածածին մայր եկեղեցին կառուցուած էր 19-րդ դարու վերջաւորութեան: Վարժարաններ` Վարդանեան, Ներսէսեան, Հայկանուշեան եւ աւետարանականներու Այնթապ քոլէճը, իսկ 1912¬ին բացուած է Կիլիկեան ճեմարանը:

## Քաղաքը Մարտին նախորդած Մեծ Եղեռնի Օրերուն
Այնթապցիք 1915-ին տեղահանուեցան եւ քշուեցան Տէր Զօրի անապատները: Առաջին աշխարհամարտի աւարտին, Օսմանեան կայսրութեան պարտութենէն ետք, Այնթապ անգլիական գրաւումի ենթարկուեցաւ, որմէ ետք, 1919-ին, քանի մը հանգրուանով, այնթապցիք վերադարձան իրենց պապենական օճախները, որոնք թալանուած էին: Այդ ժամանակ Այնթապ ունէր 40 հազար բնակիչ, որուն 18 հազարը` հայեր: Այնթապցիք կազմեցին Ազգային միութիւն, որ դարձաւ տեղական իշխանութիւն:

## Ճակատամարտը
1920 թուականի ապրիլի 1-ին թրքական կանոնաւոր զօրքի եւ աւազակախումբերու կողմէն Այնթապի հայկական թաղերուն վրայ յարձակելէն ետք, Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ զանգակատունէն արձակուած հրազէնային վեց համազարկով տրուեցաւ Այնթապի ինքնապաշտպանութեան սկիզբն ազդարարող ազդանշանը:

## Ծանօթագրութիւններ
Մկրտիչ վրդ ջլղատեան

## '''Մկրտիչ Վրդ. Ջլղատեան'''

### Կեանքը
Ծնած է Դատվան (Բաղէշ) 1871-ին: Աւազանի անունով Յովնան: Արմաշի Դպրեվանքին երկրորդ դասարանի 16 աշակերտներէն մէկը եղած է (1890- Հոկտեմբերէն 1891Սեպտեմբեր), Օրմանեան Սրբազանին տեսչութեան եւ Եղիշէ Ծ. Վրդ. Դուրեանին Փոխ- տեսչութեան օրով:  

1898-ին Քահանայ կը ձեռնադրուի ձեռամբ Օրմանեան Սրբազանին: կը ծառայէ Տրապիզոնի թեմէն ներս, ապա կը փոխադրուի Սելանիկ եւ կը դառնայ հոգեւոր հովիւ: Կինն ու աղջիկը կը մահանան: Այդ դէպքէն ետք, Օրմանեան Սրբազանը զինք կը ղրկէ Եթովպիոյ թեմը:  Ապա Արմաշու Դպրեվանքը կը վերադառնայ եւ 1890-ին կուսակրօն քահանայ կը  ձեռնադրուի եւ  վարդապետական վեղարը կը ստանայ ձեռամբ Օհանեան Սրբազանին: Շրջան մը Պոլսոյ թօփ-գափուի քարոզիչ կը նշանակուի, ապա Առաջնորդական տեղապահ կ'ընտրուի Պայազիտի թեմին եւ բաւական արդիւնաւէտ գործունէութիւն մը կ'ունենայ: Կը վարէ  նաեւ Կարնոյ յարակից այլ թեմերը, ինչպէս Խնուսը, որ իր աշխարհագրական դիրքով «Հայաստանի Սիրտ»ը կը նկատուի եւ հաւասար հեռաւորութեան վրայ կ'իյնայ Էզրումի, Վանի,  եւ Պիթլիսի նահանգներուն:

           Խնուս, որ Կարնոյ իշխանութեան ենթակայ էր , ազգային- Եկեղեցական իշխանութեամբ,երկար ժամանակաշրջանով մը, մինչեւ 1880, կը գտնուէր Մշոյ Ս. Կարապետ վանքին հովանիին տակ: Սակայն Մաղաքիա Ծ. վրդ. Օրմանեան, երբ Կարնոյ Առաջնորդ էր, կ'անջատէ զայն Մշոյ Ս. Կարապետ վանքէն եւ կը կապէ Կարնոյ առաջնորդութեան, եւ տեղապահ մը կը նշանակէ: 1908-ին Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումով, Խնուս կը դառնայ անկախ առաջնորդութիւն, կ'ունենայ իր Առաջնորդարանը եւ նորընտիր Առաջնորդը՝ Մկրտիչ Վրդ. Չլղատեանը: 27 Մայիս 1915- ին կը ձերբակալուի Օսմանեան զինուորներու կողմէ:

### Նահատակութիւնը
Մկրտիչ Վրդ. Չլղատեան ողջ- ողջ կը նահատակուի: 

Ձերբակալութենէն ետք, Հայր Սուրբը կը բանտարկուի զնտանի մմը մէջ եւ քառասուն օր կ'ենթարկուի հարցաքննութեանց եւ զանազան տանջանքներու: Տարաբախտ Հայր Սուրբին Նահատակութիւնը տեղի կ'ունենայ «Պալըզ – Փազար» կոչուած շուկային: Նոյն օրը Նահատակը ժողովուրդին կը ցուցադրեն եւ կ'ըսեն, որ մեռած գտած են:

### Գրական Գործը

Գրական իբրեւ գործ իրմէ շատ բան չէ հասած: Ան  ունի «Խորհրդածութիւն» մը գրուած Արմաշու Դպրեվանքին 25-ամեայ յոբելեանին առիթով
## Ծանօթագրութիւններ
Բաբգէն Ծ. Վրդ.  Չարեան 
Հայ Հոգեւորականութեան Կորուստը Մեծ Եղեռնին, Անթիլիաս, Լիբանան 2005
Նիկոլայ Մատոյեան

**Նիկոլայ Մատոյեան** (), հայ ջութակահար, «Կինես»ի գիրքի ցուցանիշ արձանագրած երաժիշտ։ Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտ (2014)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան։ Ջութակ նուագել սկսած է եօթ տարեկանին՝ Էմմա Կեսելեւայի (Նուրազեան) հսկողութեան ներքեւ։ Ապա ուսանած է Երեւանի Երաժշըտանոցի երդիքին տակ՝ Փրոֆ. Հրաչեայ Պոկտանեանի մօտ։

1986-ին տեղափոխուած է Նովոսիփիրսք։ 1988-ին դարձած է Չայքովսքիի անուան Համամիութենական մրցոյթի յաղթող։ Ապա Պերլինի մէջ կատարելագործած է իր ասպարէզը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ռալֆ Ճորտանօ

**Ռալֆ Ճորտանօ** (), գերմանացի լրագրող, հրապարակախօս, գրող եւ ժապաւէնի բեմադրիչ։ Մեծ ներդրում է ունեցած է հայկական հարցի, երիտթուրքերու կողմէն հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութեան դատապարտման ու ճանաչման համար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Համպուրկ։ Մեծ հայրը եղած է իտալացի, մեծ մայրը՝ կիսով շուետացի եւ միւս կէսով տանըմարքացի, հայրը՝ կէս իտալացի, մայրը՝ հրեայ։ Նացիներու ժամանակ հալածուած, բանտարկուած եւ տաժանակիր աշխատանքներ կատարած է։

## Անձնական Կեանքը եւ Մահը
Ռալֆ Ճորտանօն երեք անգամ ամուսնացած է.

* Անոր երկարամեայ առաջին կինը՝ Հելկան, մահացաւ քաղցկեղէն 1984 թուականին։
* Ան եւ իր երկրորդ կինը՝ Թանիան, ամուսնալուծուեցան 1988 թուականին՝ մէկ տարուան ամուսնութենէ ետք։
* Ան իր երրորդ կնոջը՝ Ռոզվիթա Էվերհանին հետ ամուսնացած էր 1994 թուականէն մինչեւ 2002 թուականը, երբ ան ալ մահացաւ քաղցկեղէն։

Ճորտանօն կ'ապրէր Քէօլնի մէջ։

### Բարեկամութիւն եւ Մահ
Ճորտանօն մօտ բարեկամ էր սեւամորթ գերմանա-ամերիկեան լրագրող Հանս Մասսաքուոյի հետ, դեռ իրենց՝ պատերազմի ժամանակաշրջանի Համպուրկի «Swingjugend» (Սուինգ Երիտասարդութիւն) տարիներէն։

Ճորտանօն մահացաւ 2014 թուականի Դեկտեմբեր 10-ին, 91 տարեկանին, ազդրի կոտրուածքի բարդութիւններու պատճառով։

### Յարգանքի Տուրք
Համպուրկի Պարմպեք-Նորտ թաղամասին մէջ գտնուող Փիացեթթա-Ռալֆ-Ճորտանօ հրապարակը անուանուած է իր պատուին։

## Գործունէութիւն
Մինչեւ 1952, 11 տարի անդամ եղած է Արեւմտեան Գերմանիոյ համայնավար կուսակցութեան։ Արեւելեան եւ Արեւմտեան Գերմանիոյ համայնավար թերթերուն աշխատակցած է, անկէ ետք մինչեւ 1961 աշխատակցած է երկու հրէական մեծ թերթերու։
1961-էն սկսեալ աշխատակցած է գերմանական ռատիոյի եւ հեռատեսիլի կայաններուն, NDR, WDR եւ SFB, 20 տարուան մէջ պատրաստած է հեռատեսիլի համար աւելի քան 100 ժապաւէններ։

## Աշխատութիւններ

* 1982ժին լոյս տեսած է իր առաջին գիրքը՝ «Die Bertinis», 800 էջ։ Գիրքը կը պատմէ նացիներու կողմէ իր եւ ընտանիքին կրած հալածանքներուն եւ չարչարանքներուն մասին։
* 1987ժին հրատարակած է իր երկրորդ գիրքը, «Widerstand ind Exit 1933-1945» (Դիմադրութիւն եւ աքսոր, 1933¬1945), այս գիրքը հրատարակուած է միասնաբար Գերմանիոյ նախկին վարչապետ Վիլի Պրանտի հետ։
* 1987ժին լոյս տեսած է իր երրորդ գիրքը՝, «Die Zweite Schuld order von der Last ein Deutscher Zu sein» (Երկրորդ պարտքը այս մեղադրական գիրքը), 368 էջ է, Ռ. Ճորտանոն այս գիրքով ուզած է Գերմանիոյ մէջ ցոյց տալ իր անցեալի խնդիրները, իր կրած հալածանքները եւ չարչարանքները նացիներու կողմէ։
* 1989-ին լոյս տեսած է չորրորդ գիրքը «Wenn Hitler den Krieg gewonnen Hatte» (Եթէ Հիթլէրը յաղթէր պատերազմը), այս գիրքը յատկացուցած է նացիներու ծրագիրներուն՝ յաղթանակէն ետք։
* 1990-ին լոյս տեսած է հինգերորդ գիրքը՝ «Wie Kann diese Generation eigentlich noch atmen», 184 էջերէ բաղկացած, այս գիրքը կը բաղկանայ միայն նամակներէ, զորս իրեն գրած են այն անձերը, որոնք իր երրորդ գիրքը կարդացած են։
* 1992-ին հրատարակած է՝ «Deutschland und Israel» (Գերմանիան եւ Իսրայէլը), 280 էջ, ուր ներկայացուցած է Գերմանիոյ եւ Իսրայէլի յարաբերութիւնները։

## Պարգեւներ
Արժանացած է․

* «Սուրբ Սահակ-Մեսրոպ» պարգեիին՝ 15 Հոկտեմբեր 2004-ին, 
* Գերմանիոյ բարձրագոյն պարգեւին՝ «Ծառայութեան խաչին»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Բեմադրիչներ
Արսէն Սայեան

**Արսէն Սայեան** (), հայ երաժիշտ եւ խմբավար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հալէպ։ Ուսումը ստանալէ ետք Հալէպի Մխիթարեան վարժարանին մէջ Սայեան շարունակած է մասնագիտանալ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Անթիլիասի կաթողիկոսարանին մէջ:

1949-ին շրջանաւարտ` ան վերադարձած է Հալէպ եւ որպէս ուսուցիչ պաշտօնավարած` Կիւլպէնկեան, Հայկազեան, Զաւարեան ազգային վարժարաններուն եւ Քարէն Եփփէ ճեմարանին մէջ` դասաւանդելով հայոց լեզու, պատմութիւն եւ երաժշտութիւն:

Երջանկայիշատակ Զարեհ Ա. կաթողիկոսի` Բերիոյ թեմի առաջնորդութեան շրջանին, ան ստանձնած է առաջնորդանիստ մայր եկեղեցւոյ արական երգչախումբի դպրապետութիւնը: Համերգային գործունէութիւնը ծաւալելով` 1950-ին ան կազմած է «Շողական» երգչախումբը, որ ղեկավարած է մինչեւ 1957 թուական:

Միացեալ Նահանգներ հաստատուելէն ետք մայեսթրօ Սայեանը գործած է յատկապէս Ֆիլատելֆիոյ մէջ` «Քնար» երգչախումբը կազմելով:

Ան գործած է նաեւ Նիւ Եորքի, Նիւ Ճըրզիի, Ուաշինկթընի մէջ:

Սայեան՝ 1969-1995, «Ամերիկայի Ձայն»-ի հայկական բաժանմունքի խմբագիրը եղած է: 

Սայեան հետեւողական յօդուածներ յղած է «Հայրենիք»-ին` նիւթ ունենալով հայ դասական եւ կրօնական երաժշտութիւնը:

## Պարգեւներ
1980-ին ստացած է «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը` Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. կաթողիկոսի ձեռամբ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Վահրամ Բաբայեան (երաժիշտ)

**Վահրամ Բաբայեան**  (), հայ երգահան եւ դաշնակահար։ Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2014)։

## Կենսագրական գիծեր
Երգահան, դաշնակահարը իր առաջին ստեղծագործութիւնները գրած է 6 տարեկանին:

Ստեղծագործած է երաժշտական մասնագիտական բոլոր տեսակներով: Անոր ստեղծագործութիւնները կ՛առանձնանան հոգեբանական խորութեամբ, ինքնատիպ աշխարհայեացքով եւ փիլիսոփայականութեամբ:

Ստեղծագործութիւնները հնչած են աշխարհի մօտաւորապէս 40 երկիրներու մէջ` Միացեալ Նահանգներ, Գերմանիա, Աւստրիա, Ֆինլանտա, Անգլիա, Ճափոն, Արժանթին, Իտալիա, Ֆրանսա, Զուիցերիա, Հունգարիա, Ռումանիա, Ռուսիա եւ այլուր, ինչպէս նաեւ` բազմաթիւ հեղինակաւոր փառատօներու եւ համերգներու ընթացքին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Ստորոգութիւն:Վաստակաւոր արուեստագէտներ
Արշակ Գառնի

**Արշակ Գառնի** (Գառնիկեան, ), ֆրանսահայ գեղանկարիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պէյրութ։ 12 տարեկանին գծագրութեան արուեստի հանդէպ իւրայատուկ սէր ու կարողութիւն ցուցաբերած է։ 17 տարեկանը բոլորած ուսումը դադրեցնելով՝ ընտանիքին ապրուստի պահանջները գոհացնելու նպատակով, նետուած է ծանուցումներու գծագրութեան ասպարէզին մէջ։ 

Յիսունական թուականներուն Պէյրութի բեմական յարդարանքներու բաժինը յաճախ յանձնուած է Արշակին, ինչպէս՝ Լեւոն Շանթի «Հին Աստուածներ»ու ներկայացումը (Ժորժ Սարգիսեանի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբ)։ Նոյն ժամանակաշրջանին իրագործած է շարք մը նկարչական գործեր, իւղանկարներ։

Արուեստի շրջանակի պակասը զգալով 1960-ին անցած է Ֆրանսա ու հաստատուած՝ Փարիզ։ Աշխոյժ մթնոլորտի մէջ գտնուելով հակած է այժմէական արուեստի հոսանքներէն՝ վերացական շարժումին։ Այդ եղած է իր նկարչական արուեստի արտայայտչական ուղին, ուր իր ինքնութիւնը կազմաւորուած ու ամրապնդուած է նկարչական արուեստին եւ ազգային գործունէութիւններուն իրականցման մէջ։

1964-ին ամուսնացած է եւ ընտանիք կազմելով ունենցած է մանչ զաւակ մը։

Իր արուեստին զուգահեռ բարեսէր քանի մը բարեկամներու հետ Փարիզի մէջ հայկական անկախ կեդրոնի մը հիմնադրութեան գաղափարաբանը հանդիսացած է։ Դարձած է ծրագիրին՝ նոր մշակութային կեդրոնի մը հիմնադրութեան ճարտարապետը։

Խումբ մը ընկերներով, 1967-ին, հիմնած է «Եան՚ց»ը (Yan’s club)։ Այնուհետեւ լծուած է բազմաթիւ ծրագիրներու իրագործման աշխատանքին՝ հողը պատրաստելով հայկական հասկացողութեամբ ազգագրական եւ մշակութային հիմնարկի մը ստեղծումին։

Երկու տասնեակ տարիներու գործունէութենէ ետք հեռացած է «Եան՚ց» հիմնարկի վարչութենէն ու նուիրուած է միա՛յն նկարչութեան։ Ցուցահանդէսներ կազմակերպած է Եւրոպա, Միացեալ Նահանգներ եւ Հայաստան։ 

Մտաւորական-արուեստագէտը եղած է փարիզահայ մշակութային եւ գեղարւեստական կեանքի գործօն անդամներէն: Մասնակցած է հաւաքական ցուցահանդէսներու: 

Եղած է Վահէ Օշականի գիրքերը նկարազարդողն ու ձեւաւորողը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Միհրան Ազարեան

**Միհրան Ազարեան** (), օսմանեան ժամանակաշրջանի հայ Ճարտարապետ։ Ճարտարապետ Պետրոս Ազարեանի որդին։

## Ծանօթագրութիւններ
Անտոն Աղայեանց

**Անտոն Աղայեանց** (), հայ բեմադրիչ։ Արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1977)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լենինկրատ (Սեն Փեթերպուրկ): Վկայուած է Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկէն, ապա բարձրագոյն կրթութիւնը շարունակած է Լենինկրատի թատերական արուեստի ակադեմիայի մէջ:

1963-ին աշխատած է Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերութեան մէջ:

Բեմադրած է «Սինիոր Փափակաթօ» եւ այլ նշանաւոր գործեր:

Դասաւանդած է Երեւանի թատրոնի-ֆիլմարուեստի հիմնարկէն եւ Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանէն ներս:

Աղայեանց ամուսնացած էր դերասանուհի Նոննա Զոտովայի հետ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Վաստակաւոր արուեստագէտներ
Պեն Ուիթըքըր

**Պեն Ուիթըքըր** (), Բրիտանիոյ խորհրդարանի նախկին անդամ։

Ան աշխուժ գործունէութիւն ծաւալած է բարեգործական կազմակերպութիւններու եւ հիմնադրամներու մէջ, յատկապէս համաշխարհային աղքատութեան առընչութեամբ․ անոնք կը ներառէին՝ 1971-1988 թուականներուն փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու միջազգային խումբի գործադիր տնօրէն ըլլալը, Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան Միացեալ Թագաւորութեան մասնաճիւղը եւ տասնհինգ տարուան ծառայութիւնը՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու յանձնաժողովին մէջ:

Ուիթըքըր, 1985-ին պատրաստած էր Հայկական Ցեղասպանութիւնը հաստատած տեղեկագիրը՝ հակառակ թրքական ճնշումներուն: Ան նաեւ տարիներով դատապարտած է Հայկական Ցեղասպանութիւնը յստակօրէն չճանչնալու Բրիտանիոյ իշխանութեանց դիրքորոշումը:

## Անձնական Կեանք

* 1964 թուականին ան ամուսնացաւ Ճանէթ Ալիսըն Սթիւարթի հետ, որ 1999 թուականին ստացաւ Կեանքի Փիրի կոչում՝ որպէս Պարոնուհի Ուիթըքըր, Նոթինկհամշիրի Պիսթընէն։
* Զոյգը բնակութիւն հաստատեց Լոնտոնի Հեմփսթետի Մեթրոփոլիտէն տարածքին մէջ գտնուող Սուիս Քոթէճին մէջ։ Անոնք ունեցան երեք զաւակ՝ Դանիէլ, Քուինսի եւ Ռաս։ Պեն Ուիթըքըրը նախորդ յարաբերութենէն ունէր եւս մէկ որդի՝ Աարոն անունով։

## Պատիւներ Եւ Մահ

* Ան ստացաւ Բրիտանական Կայսրութեան Շքանշանի Ղեկավարի (*Commander of the Order of the British Empire - CBE*) կոչումը 2000 թուականի Նոր Տարուան Պատիւներուն մէջ՝ «Մարդու Իրաւունքներուն եւ Կամաւոր Սեկտորին մատուցած ծառայութիւններուն» համար։
* Մահացաւ 2014 թուականի Յունիս 8-ին՝ 79 տարեկան հասակին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՄԱԿ
Արմէն Մազմանեան

**Արմէն Մազմանեան** (), հայ բեմադրիչ, դերասան եւ ա­զա­տա­մար­տի­կ։ Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ (2009)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ 1984-ին աւարտած է Երեւանի Գեղարուեստաթատերական Ինստիտուտի բեմադրութեան բաժինը:

1981-88 թուականներուն աշխատած է Երեւանի Պետական Կամերային Թատրոնին մէջ՝ իբրեւ դերասան եւ բեմադրիչ։

Իսկ 1986-88 թուականներուն աշխատած է նաեւ Պատանեկան Թատրոնի արուեստանոցին մէջ` իբրեւ գեղարուեստական ղեկավար, բեմադրիչ: Նոյն ժամանակաշրջանին եղած է «Ակունք» ազգագրական երգչախումբի բեմադրիչը։

1987-89ին` գործած է Երեւանի Սունդուկեանի Անուան Ազգային Ակադեմիական Թատրոնին մէջ` իբրեւ բեմադրիչ-վարժեցնող: 1988-ին հիմնադրած եւ ղեկավարած է «Գոյ» թատրոնը։

1991-էն սկսեալ, կեանքի կոչած է «Գոյակ» մշակութային զարգացման գործարարական ընկերակցութիւնը։

1995-ին ձեռնարկաած է «Ազատ Արուեստի Ակումբ» եւ «Հայ-Արտ» ծրագիրներու իրականացման, իսկ 1996-ին՝ «Ազատ Թատրոն» նախագիծի իրականացման:

1998-2009 թուականներուն Արմէն Մազմանեան ստանձնած է Երեւանի Թատրոնի եւ Կինոյի Պետական Ինստիտուտի դերասանական բաժնի պատասխանատուութիւնը՝ իբրեւ ղեկավարի եւ դասատու Թրոֆէսոր:

Իր կեանքի վերջին տարիներուն, 2011էն 2014, Արմէն Մազմանեան եղած է Երեւանի Թատրոնի եւ Կինոյի պետական հիմնարկի տնօրէնը (ռեկտորը):

Կազմակերպած եւ իրագործած է բազմաթիւ եւ բազմապիսի միջոցառումներ, արուեստի երեկոներ, շնորհանդէսներ, շօ-ծրագիրներ, ցուցահանդէսներ, հեռատեսիլի նախագիծներ:

## Իբրեւ դերասան
Դերասանական իր ասպարէզով՝ 1983 թուականէն սկսեալ, հանդէս եկած է բազում ներկայացումներու մէջ, որոնց շարքին՝

* Զէյթունցեանի «Հիրոսիմա» եւ «Ոտքի, դատարանն է գալիս» գործերը,
* Դեմիրճեանի «Քաջ Նազար»ը,
* Երնջակեանի «Պարոնայք, ամէն ինչ կործանւում է»ն,
* Շէյքսփիրի «Համլետ»ն ու «Ռոմէօ եւ Ճուլիէթ»ը,
* Սթէյվիսի «Գալիլէյ»ը,
* Ռադինսկիի «Նէոնի եւ Սենեկայի թատրոնը»,
* Ռիբակովի «Արբատի զաւակները»,
* Մո’էմի «Լուսին եւ գրոշ»
* Փիրանտելլոյի «Վեց անձնաւորութիւն հեղինակ որոնելիս»,
* Նժդեհի «Հայաստան եւ ճշմարտութիւն»,
* Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս» եւ այլն:

Արմէն Մազմանեան նաեւ նկարահանուած է «Ընտրութիւն», «Տղամարդկային գործ», «Ճակատագիր», «Ես եմ» շարժանկարային ժապաւէններուն մէջ։

## Իբրեւ հասարակական գործիչ
Մազմանեան մասնակցեցած է Արցախեան մարտերուն։ Եղած է «Մուշ» զօրամիաւորման ջոկատի հրամանատարը:

2000-02 թուականներուն ընտրուած է «Ազատամարտի Վետերանների Միութիւն» կազմակերպութեան համանախագահը: Կազմակերպած է Հ.Հ. զինեալ ուժերու ստեղծման 15-րդ, 17-րդ, 19-րդ եւ 20-րդ տարեդարձներուն նուիրուած տօնահանդէսներ:

## Պարգեւներ եի կոչումներ
Արժանացած է․

* «Գարեգին Նժդեհ» շքանշանի,
* «Ֆրիտեոֆ Նանսէն» ոսկեայ յուշաշքանշանի,
* Մարտական Ծառայութեան շքանշանի, 
* 2009-ին Հ.Հ. Արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչման:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ
Նիքոս Գունտուրոս

**Նիքոս Գունտուրոս** (, ), հելլէն անուանի բեմադրիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կրետէ։ Մեծցած է  աքսորի ու ցեղասպանութեան ազդեցութեան տակ ապրած ընտանեկան միջավայրի մը մէջ:

Պատմութիւնը արուեստի վերածելու ներդաշնակ նախաձեռնութեամբ ու հոգեկան պարտքի մղումներով` 1978-ին ան պատրաստած ու  նկարահանած է «1922» խորագրեալ գունաւոր ժապաւէնը, որ կ՛անդրադառնայ համապատասխան նիւթի բովանդակութեան, որ այժմէական կը շարունակէ մնալ մինչեւ այսօր, իր արժէքային խորքով, պատմական վկայակոչումներով ու սերունդներու ապրած ողբերգականութեամբ: Ժապաւէնը կը դասուի Յունաստանի դասականացած ժապաւէններու շարքին:

1975-ին, Եղեռնի 60-ամեակին առիթով, երբ Յունաստանի ՀՅԴ Հայ դատի յանձնախումբը նախաձեռնած է Յունաստանի քաղաքական ու արուեստի ակնառու անձնաւորութիւններու պատմութիւն վկայակոչող ստորագրահաւաքի արշաւի մը` ապահովելով 59 ստորագրութիւններ, Նիքոս Գունտուրոսն ալ ստորագրած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բեմադրիչներ
Յովհաննէս Պապախանեան

**Յովհաննէս Պապախանեան** (),  հայ դերասան, երգիչ, գեղանկարիչ, Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտ (2006)։

## Կենսագրական գիծեր
Երեւանի Հրաչեայ Ղափլանեանի անուան տրամաթիքական թատրոնի առաջատար դերասան, շուրջ քսանհինգ տարի հայ հանդիսատեսը հմայած է իր բեմական կերպարներով`

* Շէյքսփիրի «Յուլիոս Կեսար»,
* «Մաքպեթ»,
* «Ռոմէօ Ճիւլիեթ»,
* Սթրաթիեւի «Աւտոպուս»,
* Պ. Զէյթունցեանի «Յիսուս Նազովրեցի» թատերախաղերու,
* «Լռութեան սիմֆոնիա»,
* «Սովորական բնազդ»,
* «Անտրոփոլոկիա»,
* «Սեպտեմբեր»,
* «Հերոսթրատ» ժապաւէններու մէջ։

Վերջին տարիներուն անուանի արուեստագէտը կը ստեղծագործէ Միացեալ Նահանգներու մէջ՝ Լոս Անճելըս։ Պապախանեան ստանձնած է աւելի քան 190 դեր հայկական եւ ամերիկեան թատրոնի, շարժապատկերի եւ պատկերասփիւռի մէջ: Ելոյթներ ունեցած է իբրեւ երգիչ` տարբեր լեզուներով: Քանի մը մենաներկայացումներ կատարած է նաեւ անգլերէնով:

Նշանաւոր «Պրոտուէյ»-ի եւ «Քառնեկի հոլ»-ին մէջ ծափահարուած հայ դերասանը դարձած է հոլիվուտեան կարգ մը աստղերու` Էրիք Ռոպերցի, Ռիթա Կրէյի, Մարթըն Քոֆի, Ճոն Պէյրի Մուր Կրտսերի, Մալքոլմ Մաք Տաուէլի, Ճուլիա Լուիս Տրէյֆուսի եւ այլոց խաղընկերը, դասական ճազի մէջ` Ռենէ Ռոպինսընի զուգընկերը:

## Պարգեւներ եւ շքանշաններ
Արժանացած է Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան «Գ. Նարեկացի» մետալին, Թատերական գործիչներու միութեան «Արտաւազդ» եւ «Սիրանուշ» մրցանակներուն։

Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի անդամ Ատամ Շիֆ եւ նահանգապետ Մայք Էրիք Քարսեթթի տարբեր տարիներու եռակի անգամ պարգեւատրած են Յովհաննէս Պապախանեանը, սակայն հայ դերասանին համար յատուկ իմաստ մը ունի Միացեալ Նահանգներու Ազգային ակադեմիայի կողմէն ստացած «ՎՈՒՏՐՕ ՈՒԻԼՍԸՆ» ոսկի մետալը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԵՏՔԵՐՈՎ
* ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՊԱՊԱԽԱՆԵԱՆԻ «ՊԱՏԳԱՄ» ՄԵՆԱՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ (ԼԻԲԱՆԱՆ)https://hamazkayin.com/news/%D5%B5%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A7%D5%BD-%D5%BA%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4-%D5%B4%D5%A5%D5%B6%D5%A1/

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Վաստակաւոր արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտներ
Ալիս Յովհաննիսեան

**Ալիս Յովհաննիսեան** (), հայ արձակագիր, հրապարակագիր, մշակութաբան, մանկավարժ։ Հայաստանի գրողներու միութեան անդամ (1995)։

## Կենսագրական գիծեր
Ավարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Որպես խմբագիր աշխատած է շարք ,ը ամսագիրներու եւ թերթերու մէջ՝ «Էկրան», «Գեղարուեստ», «Ֆիլմ», «Հայութիւն»։

Հեղինակ է բազմաթիւ գրականագիտական, հրապարակախօսական յօդուածներու։ Հայաստանի գրողներու միութեան արձակի բաժինի վարիչն է։

Պատմուածքները տպագրուած են ռուսերէն, անգլերէն, ‎ֆրանսերէն, ռումիներէն, պարսկերէն, ուքրաիներէն, վրացերէն լեզուներով։ Հեղինակ է 11 գիրքերու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արծրուն Աւագեան

**Արծրուն Աւագեան** (), գիտնական, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆեսէօր, Երեւանի պետական համալսարանի հայ բանասիրութեան բաժինի վարիչ, Հայաստանի Հանրապետութեան գիտութեան վաստակաւոր գործիչ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան։ 1959 թուականին աւարտած է Քանաքեռի Խաչատուր Աբովեանի անուան միջնակարգ դպրոցը, 1968 թուականին՝ Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի լրագրութեան բաժինը։

1970 թուականէն կ'աշխատի Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը, 2000 թուականէն՝ տեքան։ 1977 թուականին պաշտպանած է թեկնածուական («Պոլսահայ գրական կեանքը 1918-1922 թուականներին»), 1998 թուականին` դոկտորական («Կոստան Զարեան. կեանքը եւ գործը») ատենախօսութիւն։

Սփիւռքահայ եւ խորհրդային գրականութեան վերաբերող բազմաթիւ գիտական յօդուածներու հեղինակ է։

Արծրուն Աւագեանի ազգանուէր եւ նշանակալի գործունէութեան վկայութիւններից մէկն է Երեւանում հրատարակուած ուշագրաւ եւ չափազանց կարեւոր, տակաւին նմանը չհրատարակուած ժողովածոն` «Հայոց եղերական պոէզիա»: Այդ ժողովածոն կը ներառէ արեւմտահայ, արեւելահայ եւ սփիւռքահայ խորհրդանշականօրէն 24 հեղինակներու` Հայոց ցեղասպանութեան թեմաներով գրած բանաստեղծութիւնները: Գիրքը նուիրուած է Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Օրհան Քեմալ Ճենկիզ

**Օրհան Քեմալ Ճենկիզ** (), փաստաբան, լրագրող եւ մարդկային իրաւանց հարցերու ջատագով:

Աշխատակից է Թուրքիոյ «Ռատիքալ» եւ «Զաման» օրաթերթերուն։

Ան Մարդու Իրաւունքներու Օրակարգի Միութեան նախագահն է եւ հիմնադիր անդամը: Ան նաեւ Քաղաքացիական հասարակութեան զարգացման կեդրոնի հիմնադիր անդամն է եւ գլխաւոր քարտուղարը

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հետաքրքրական Յօդուած` Օրհան Քեմալ Ճենկիզէն. «Այս Բոլորը Կը Պատահին, Որովհետեւ Սեւան Նշանեան Հա՞յ Է»
* Ինչո՞ւ Կ՛ուզեմ Թուրքիան Ընդդիմադրէ 1915 Թուականը
Ստորոգութիւն:Փաստաբաններ
Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Մարք Ճէյքըպս

**Մարք Ճէյքըպս** (), ամերիկացի ձեւագէտ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Նիւ Եորք՝ հրեայ ընտանիքի մէջ։ Ան մօր, քրոջ եւ կրտսեր եղբօր հետ ապրած է Նիւ Եորքի Թինեք թաղամասը Պերկըն Քաունթի, Նիւ Ճըրզի։ Այնտեղ աւարտած է «Teaneck High School» մաթեմաթիքական դպրոցը։

## Շքանշաններ

* Ֆրանսական արուեստի եւ գրականութեան շքանշանի ասպետ (2010)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ձեւագէտներ
Էտիթ Շթայն

**Էտիթ Շթայն** (**,** ), յայտնի է **Սրբուհի Թերեզա Պենետեթթա** անունով։ Կրօնաւորուհի եւ փիլիսոփայ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պրէսլավիայի, հրեայ ընտանիքի մը յարկին տակ։ Քրիստոնէական կրօնքը ընդունելէ ետք մտած է Կարմեղեան միաբանութեան քոյրերու վանքը ու ընդունած է Խաչեցեալի Թերեզա Պենետեթթայի անունը։

Նացիական տիրապետութեան ընթացքին ձերբակալուած ու ապրած է երկրորդ աշխարհամարտի տխրահռչակ շրջանը, առանց սակայն կորսնցնելու իր յոյսը «Կեանքի ու Սիրոյ Աստուծոյ» վրայ։ Ան նահատակուեցաւ Աուշվիցի համակեդրոնացման ճամբարի մէջ` 9 օգոստոս 1942-ին։

Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ  քահանայապետը, զինք սուրբ հռչակած է 11 Հոկտեմբեր 1998-ին, հուսկ մէկ տարի ետք, 1 Հոկտեմբեր 1999-ին Շուէտի Սրբուհի Պրիկիթայի եւ Սիենայի Սրբուհի Քաթերինայի հետ միասին  զայն հռչակած է Եւրոպայի Պաշտպան Սուրբ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:PikiWiki Israel 28182 Memorial to Saint Edith Stein in Stella Maris chur.JPG|alt=
Պատկեր:Plum Edith Stein und Maximilian Kolbe.JPG|alt=
Պատկեր:Praha edith stein.JPG|alt=
Պատկեր:Edith-Stein-Tafel.jpg|alt=
Պատկեր:Bergzabern Edith-Stein Secretum-meum-mihi.jpg|alt=
Պատկեր:Stolpersteine Köln, Edith Stein - 3 (Vor den Siebenburgen 6).jpg|alt=Stolperstein for Edith Stein.


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փիլիսոփաներ
Բաբգէն Սիմոնեան

**Բաբգէն Սիմոնեան** (), հայ գրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ, սեպագէտ եւ դիւանագէտ։ Հայաստանի գրողներու միութեան (1995) եւ Սերպիոյ գրողներու միութեան (1994) անդամ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Լիբանանը` Երեւանի Պատուհանից. «Ազդակ»-ի Հիւրընկալ Յարկի Տակ (Հատուած Ուղեգրութիւնից)

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ