open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կոմիտասի Յուշարձան (Փարիզ)

**Կոմիտասի Յուշարձան**, յուշարձան Ֆրանսայի մայրաքաղաք Փարիզի մէջ՝ «Երեւան» պուրակը։

## Պատմութիւն
27 Յունուար 1978 թուականին Փարիզի հայ համայնքը՝ Էջմիածնի կաթողիկոսարանի Եւրոպայի պատուիրակ արքեպիսկոպոս Մանուկեանի գլխաւորութեամբ դիմած էր Փարիզի քաղաքապետ Ժակ Շիրակին` հայ երգահան Կոմիտասին եւ Եղեռնի զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշարձան ստեղծելու թոյլտուութեան խնդրանքով։ Յուշարձանի կառուցման աշխատանքները երկար տարիներ ձգձգուած են` չնայած որ սեպտեմբեր 15 1978 թուականին արդէն կար նամակի դրական արձագանքը։ Յունուար 17 1997 թուականին, երբ կաթողիկոս Գարեգին Առաջինը գտնուած էր Փարիզի մէջ, յուշարձանի կառուցման երկրորդ նամակն է կազմուած։
Յուշարձանի տեղադրման աշխատանքներն սկսան 2001 թուականին, երբ Ֆրանսան պաշտօնապէս ճանաչեց 1915 թուականի Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Յուշարձանի պաշտօնական բացումը եղած է 2003 թուականին։ Բացման արարողութեան ներկայ եղած են ՀՀ նախագահ Ռոպերդ Քոչարեանը, Ֆրանսայի նախագահ Ժակ Շիրակը, Ֆրանսայի ՀՀ արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Էտուարդ Նալպանտեանը, բազմաթիւ ֆրանսահայեր ու ֆրանսացիներ
## Հեղինակ
*Քանդակագործ` Դաւիթ Երեւանցի

## Տուեալներ
Յուշարձանը գտնուած է Ալբերի գետափի մօտ, Փարիզի հեղինակաւոր ութերորդ շրջանին մէջ, Ելիսեան պալատի եւ Ֆրանսայի Հանրապետութեան ներքին գործերու նախարարութեան հարեւանութեամբ` «Երեւան» պուրակին մէջ։ 
Յուշարձանի բարձրութիւնը 6 մեդր է, 2 մեդր պատուանդանն է, արձանը՝ 4 մեդր, նիւթը՝ պրոնզ։ Յուշարձանի ետեւի մասը խաչքար է, իսկ վարդապետի ձեռքին՝ գիրք, միւս կողքին նոր կեանք խորհրդանշող երեխայի գլուխ է քանդակուած։ Յուշարձանի վրայ գրուած է.

## «Երեւան» պուրակ
Մարտ 12 2009 թուականին Կոմիտասի արձանին հարող փոքր պուրակը վերանուանուած է «Երեւան»։ Պուրակի բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են ֆրանսահայ շանսոնէ Շարլ Ազնաւուրը, Էտվարդ Նալպանտեանը, հայկական ծագումով երգչուհի Էլէն Սեգարան եւ այլք։
## Տե՛ս նաեւ

* Կոմիտասի կիսանդրի (Փարիզ)
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Կոմիտասի արձանի բացում Ֆրանսայի մէջ

Ստորոգութիւն:Փարիզի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Քոն

**Քոն** կամ ար․ **Կոն**, երկրաչափական մարմին է, որ սահմանափակուած է կոնային մակերեւոյթով եւ որպէս հիմք հանդիսացող շրջանով:

## Յատկութիւններ
Կոնային մակերեւոյթը կը ստանան գագաթ հանդիսացող կէտը շրջանագիծի կէտերուն միացման միջոցաւ:

## Կոնի Մակերեւոյթի Մակերեսը
Կոնի կողմնային մակերեւոյթը կարելի է փռել տափարակին վրայ՝ զայն կտրելով ծնորդներէն մէկուն երկայնքով։ Կոնի կողմնային մակերեւոյթի փռուածքը շրջանային սեկտոր է, որու շառաւիղը հաւասար է կոնի ծնորդին, իսկ սեկտորի աղեղի երկարութիւնը՝ կոնի հիմքի շրջանագիծի երկարութեան։
140pxՀիմքի r շառաւիղով եւ h բարձրութիւնով կոնի համար՝
* գագաթին կից մարմնային անկիւնը՝
:: 2\pi \left(1 - \cos {\alpha \over 2} \right),
: ուր -ն կոնի գագաթի անկիւնն է:
* կողմնային մակերեւոյթի մակերեսը՝ 
:: S = \pi R l,
: ամբողջ մակերեւոյթի մակերեսը՝
:: S = \pi R (l + R),
: ուր -ը հիմքի շառաւիղն է l=\sqrt{R^2+H^2}-ը՝ ծնորդի երկարութիւնը
* շրջանային կոնի ծաւալը՝
:: V={1 \over 3} \pi R^2H.
* հատած կոնի ծաւալը՝
:: V={1 \over 3} \pi H(R^2+Rr+r^2),
: ուր R-ը եւ r-ը համապատասխանաբար ստորին եւ վերին  հիմքերու շառաւիղներն են, H-ը՝ բարձրութիւնը 
* կոնի ծանրութեան կեդրոնը հիմքէն բարձրութեան քառորդին վրայ է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Կոնդակ

**Կոնդակ** (յունարէն՝ κοντάκιον), Հայրապետական թուղթ, հովուական գիր։

Ունի տարբեր կիրառումներ.
 
*Կոնդակ - հայ մատենագրութեան մէջ եւ եկեղեցական կիրառութիւններուն մէջ՝  կը նշանակէ կաթողիկոսական (երբեմն նաեւ առաջնորդ-եպիսկոպոսի) թուղթ, նամակ, ուղերձ, շրջաբերական, կտակ։ Այսօր եւս կոնդակին գլանաձեւ փաթոյթի ձեւ կը տրուի, ճակատը կը զարդարուի՝ կաթողիկոսական-եպիսկոպոսական խորհրդանիշանով եւ մանրանկարներով։ Կ՛ունենայ պատմական քաղաքական, ընկերա-տնտեսական, իրաւա-վարչական, ազգային-հասարակական, մշակութային, կրթական եւ այլ բովանդակութիւն։ Ուստի  կոնդակը երբեմն ալ կարեւոր պատմական սկզբնաղբիւր է։
* Կոնդակ - գլանաձեւ ձող, գաւազան, փաթոյթ։
*Կոնդակ - հոգեւոր օրհներգ, յորդորակ, տաղ, մաղթանք։ V-VII դարերուն ուղղափառ եկեղեցիներուն մէջ՝ երգասացութեան հիմնական ժանր։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական գրականութիւն
Կոնիոյի Բերդ

thumb|350px|Ամրոցի հռոմէական բաղնիքի հիմքը
**Կոնիոյի Բերդ** (վրաց.՝ გონიოს ციხე, նախկին՝ *Ապսարէ* կամ *Ասպարունտ*), եղած է հռոմէական առաջաւոր ամրութիւն Աջարիայի մէջ, Սեւ ծովու ափին։

## Դիրք
Տեղակայուած է Պաթումէն 15 քմ դէպի հարաւ՝ Ճորոխ գետի ափին։ Այս գիւղը կը գտնուի Թուրքիոյ սահմանէն 5 քմ դէպի հիւսիս։

## Պատմութիւն
Բերդը առաջին անգամ կը յիշուի Պլինիոս Կրտսերը (մ.թ. I դար): Մ.թ. II դարուն ան լաւ ամրացուած հռոմէական քաղաք էր Կոլխիդայոյի մէջ։ Յետագային ինկած է Բիւզանդիոնի տիրապետութեան տակ։ «Գոնիօ» անուանումը առաջին անգամ յիշուած է Տրապիզոնի պատմաբան Միքայէլ Պանարետի կողմէ XIV դարուն: Որոշ ժամանակ այդտեղ եղած է ճենովացիներու առեւտուրի վայր։ 1547 թուականին Գոնիոն դարձած է Օսմանեան կայսրութեան մաս եւ անոր տիրապետութեան տակ մնացած է մինչեւ 1878 թուականը, երբ Սան Սթեֆանոյի պայմանագիրով Աջարիան կ'անցնի Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան տակ։
 
## Տեսարժան վայրեր
Քաղաքը յայտնի էր նաեւ իր թատրոնով ու ձիարշաւարանով։ Բացի այդ, Յիսուսի տասներկու աշակերտներէն մէկուն՝ Մատթէոս առաքեալի գերեզմանը, ըստ ենթադրութեան, կրնայ ըլլալ կը գտնուի Գոնիոյի բերդին մէջ։ Սակայն Վրաստանի կառավարութիւնը ներկայիս կ'արգիլէ պեղումներ իրականացնել գերեզմանի տարածքին։ Բերդին մէջ կ'իրականանան հնէաբանական այլ պեղումներ՝ ուշադրութիւն դարձնելով յատկապէս հռոմէական ժամանակներու հնագիտական նիւթերուն։

Գոնիոն զբօսաշրջային բաւական սիրուած վայր է։ Ամրան ամիսներուն Թիֆլիսէն բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ հանգստանալու կ'երթան Գոնիոյի ծովափ, որ կը համարուի աւելի մաքուր, քան Պաթումի (տեղակայուած է բերդէն 15 քմ դէպի հիւսիս) ծովափը։

## Արտաքին յղումներ
* Kakhidze, Emzar, Recent Archaeological Finds in Apsarus . Third International Congress on Black Sea Antiquities, 2005.
* Pictures of Gonio castle
* Kakhidze, E. Apsaros: A Roman Fort in Southwestern Georgia // In: Meetings of Cultures in the Black Sea Region: Between Conflict and Coexistence. Eds. P. G. Bilde and J. H. Petersen. Aarhus, 2008 (Black Sea Studies, 8), 303-332; http://www.pontos.dk/publications/books/bss-8-files/bss-8-16-kakhidze.

Ստորոգութիւն:Ճարտարապետութիւն
Կոռներէն

**Կոռներէն** (Kernowek, անգլ․ Cornish, կը հանդիպէ նաեւ կոռնուոլերէն կամ կոռնուալլերէն)՝ կոռնեցիներու լեզուն, որը մտած է հնդեւրոպական լեզուներու ընտանիքի կելտական խմբի բռիտտական ճիւղին մէջ։

Մինչ վերջին տարիները համարուել է մեռեալ։ Ներկայումս փորձեր կը կատարուին լեզուն վերածնելու, եւ լեզուակիրներու թիւը կը շատանայ։ Այժմ այն կը կազմէ 3500 մարդ։

## Աղբիւրներ
* Ferdinand, Siarl (2013). Brief History of the Cornish language, its Revival and its Current Situation. *E-Keltoi*, Vol. 2, 2 Dec. pp.&nbsp;199–227 https://www.academia.edu/5323710/A_Brief_History_of_the_Cornish_Language_its_Revival_and_its_Current_Status

Ստորոգութիւն:Լեզուներ
Յարութ Կոստանդեան

**Յարութ Կոստանդեան** (), հայ գրող։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պարսկաստան, Նոր Ջուղայեցի ընտանիքի մը մէջ։ Հայերէնը սորված է ընտանեկան յարկի տակ, առաւելաբար մօրմէն։ Ինք դեռ մանուկ` ընտանիքը կը փոխադրուի Հնդկաստան, Պոմպէյ: Հոն կը յաճախէ Պոմպէյի անգլիական բարձրագոյն վարժարանը։ 1926-ին կ՚անցնի Իտալիա եւ Անգլիա, ու տարի մը ետք՝ 1927-ին, կը հաստատուի Ֆրանսա, ուր կ՛ապրի մինչեւ մահ, նախ` Փարիզ, ապա՝ հարաւային Ֆրանսայի լեռնային մէկ գիւղին մէջ։

## Գրական վաստակ
1927-1979, յիսունէ աւելի տարիներ, սերտօրէն կ'աշխատակցի ֆրանսահայ գրական կեանքին եւ մամլոյ հետ, յատկապէս՝ «*Մենք*», «*Անահիտ*», «*Անդաստան*», «*[[Յառաջ]]*», խիտ եւ ուշագրաւ աշխատակցութիւններով։

Նոյնն է պարագան՝ բանաստեղծութիւններու երկու ժողովածուներուն, որոնք լոյս տեսած են յաջորդաբար1935–ին եւ 1974–ին։ Անոնք կը կրեն կնիքը իր անհատականութեան, միանգամայն ճոխ, զուսպ եւ փիլիսոփայական խառնուածքին։ Այս գիծերը զինք պահած են հայ հաւաքական կեանքի լուսանցքին վրայ, զանգուածին գրեթէ անծանօթ։

## Գործերէն
* «Օրերի իմաստութիւնը» (1935)
* «Բանաստեծութեամբ... » (1974)

## Աղբիւրներ
* Դար մը գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Նիւ Եորք, 1982, էջ 299-300:

## Արտաքին յղումներ
* Յարութ Կոստանդեան (1909-1979):

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Կոստանդին Խուդաւերդեան

**Կոստանդին Խուդաւերդեան** (), պատմաբան, հեղինակ եւ դասախօս:

## Կենսագրութիւն
Պատմաբան Կոստանդին Խուդաւերդեան 9 Յունուար 1929 թուականին ծնած է Երեւանի մէջ։ 1951 թուականին Երեւանի Պետական Համալսարանի Պատմութեան բաժինը աւարտած է:

1956 թուականէն սկսած է աշխատիլ Խորհրդային Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան հիմնարկին մէջ։ 1967 թուականին ստացած է Պատմական Գիտութիւններու Դոկտորի աստիճան եւ 1974 թուականին փրօֆէսէօրի կոչում:

Միաժամանակ ան 1964էն Երեւանի բարձրագոյն ուսումնական տարբեր հաստատութիւններու մէջ դասաւանդած է:

## Աշխատութիւններ
Իր հեղինակած աշխատութիւնները գլխաւորաբար հայոց պատմութեան խորհրդային ժամանակահատուածին կը վերաբերին:

Առանցին հատորներով լոյս տեսած են իր հետեւեալ ռուսերէն երկերը, որոնք են՝

* Մշակութային Շինարարութիւնը Խորհրդային Հայաստանում Առաջին Հնգամեակի Տարիներուն (1959),
* Հայաստանի Խորհուրդներու Համագումարները (Համահեղինակ՝ Սեգվարդ Խարմանդարեան (1963),
* Մշակութային Յեղափոխութիւնը Հայաստանի Մէջ 1920- 940 թուականներ (1966 ,
* Ակնարկ Խորհրդահայ Մշակոյթի Պատմութեան 1941 - 1970 թուականներ (1974),
* Խորհրդային Հայաստանի Մշակութային Կապերը (1976),
* Խորհրդահայ Մշակոյթը Հայրենական Մեծ Պատերազմի Տարիներուն (1985):

Հայ Ժողովուրդի պատմութեան ակադեմիական ութհատորեակի 7րդ եւ 8րդ հատորներու հեղինակներէն եւ խմբագրական կազմի անդամներէն է:

Ան նաեւ հայոց պատմութեան դպրոցական դասագիրքերու պատրաստման աշխատանքին մասնակցած է:

Խուդաւերդեան 1988-ին Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագիր կը նշանակուի:

Իր ղեկավարութեան 12 տարիներու ընթացքին, յիշեալ հիմնարկը շարք մը հանրագիտարաններ հրատարակեց, որոնցմէ հետեւեալները նշանակալից են հայագիտութեան համար.

* Հայկական Համառօտ Հանրագիտարանի առաջին երկու հատորները,
* Մանկական եռահատոր Ոսկեփորիկ հանրագիտարանը եւլն.: Տպագրութեան կը պատրաստուին իր մտայղացմամբ ճամբայ ելած Հայ սփիւռք եւ Քրիստոնեայ Հայաստան միահատոր, թեմատիկ հանրագիտարանները:

1988-ի ղարապաղեան բուռն շարժումէն եւ 1991 ին Հայաստանի անկախութենէն ետք, իր հետաքրքրութիւնները արցախահայութեան ազատագրական գոյամարտին, ազգամիջեան յարաբերութիւններուն, հայկական ցեղասպանութեան հիմնախնդիրներուն ու պատմագիտութեան վրայ կեդրոնացման: Այս շրջանին անոր Հայոց Ցեղասպանութիւնը Տասնամեակների Լոյսի Ներքոյ աշխատութիւնը հայերէն եւ ռուսերէն լեզուներով լոյս տեսաւ, որը պատրաստուած էր Մեծ եղեռնի ութսունամեակիմն առթիւ հեղինակակցութեամբ Ռուբէն Սահակեանի: Քրիստոնէութեան Հայասստանի մէջ իբրեւ պետական կրօն հռչակման 1700 ամեակի նախապատրաստական աշխատութիւններու ծիրէն ներս՝ Հայաստան Ուղեցոյցը՝ ուխտաւորներու եւ զբօսաշրջիկներու համար, որը հեղինակած է Կարէն Մաթեւոսեան, 1998 ին:

Կոստանդին Խուդաւերդեան մահացաւ 19 Ապրիլ 1999-ին Երեւանի մէջ:

## Աղբիւրներ

* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Պէյրութ, 1999, Էջ 446-447։

Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Կոստանդնուպոլսոյ Սփիւռքահայ Երաժշտութիւն

մինի|աջից| '''Կոսդանդնուպոլսոյ Բիւզանդական շրջանին մանրամասն քարտէս'''
**Կոսդանդնուպոլիսը**, հայկական ազգային երաժշտական արուեստի զարգացման, միջնադարեան նշանակալի ձեռքբերումներու վերածնման եւ պահպանման ինքնատիպ կեդրոններէն էր։ 1850-1860-ական թուականներուն հայկական երաժշտութեան առաջընթացին կը նպաստեն «Քնար արեւելեան» եւ «Քնար հայկական» (1862 թուական) երաժշտական ընկերութիւնները։

Երգահան եւ ղեկավար Տիգրան Չուխաճեան հայ դասական երաժշտական արուեստի մեծագոյն ներկայացուցիչներէն էր, հայ օփերային արուեստի հիմնադիրը, գրած է «Արշակ Բ» (հայկական առաջին օփերան), «Զեմիրէ», «Ինտիանա» օփերաները, «Արիֆի խարդախութիւնը»,  «Քէօսէ Քեհեա», «Լեպլեպիճի Հօր-հօր աղա» եւ այլ օփերեթներ։

Սինանեաններու տոհմը նշանակալի աւանդ ունի սփիւռքահայ երաժշտութեան մեջ, իսկ տոհմի նահապետը՝ Գրիգոր Սինանեանը, արեւմտահայ Երաժշտական մշակոյթի հիմնադիրներէն մէկն էր։ Երգահան էդգար Մանասի ստեղծագործութեան մեջ կ'երգեն «Պատարագը», հեղինակ է նաեւ սիմֆոնիայի, օրատորիայի, դաշնամուրային բիեսներուն եւ այլ գործերու։ Պոլսահայ երաժշտական մշակոյթի երեւելի դէմքերէն էր երգահան եւ դաշնակահար Գոհարիկ Ղազարոսեան, որ կը ստեղծէ մեներգներ, խմբերգներ, դաշնամուրային պրելիւդներ եւ բիեսներ, բալետ եւ այլն։ Սիրվարդ Գարամանուկեանի արժէքաւոր գործերէն են «Ընտիր երգերը» եւ «Մանկական Երգերը»։ Հայկ Կոյտենեանի ստեղծագործութեան մեջ ուշագաւ են ջութակի, ալտի, ձայնի, դաշնամուրի եւ սիմֆոնիկ նուագախումբի համար գրուած երկերը, ան նաեւ վիրտուոզ ջութակահար էր։ Յայտնի են նաեւ երգահաններ Յարութիւնը, Տիրան Ալեքսանեանը, Արա Պոյաճեանը եւ ուրիշներ։ Յովհաննէս Աճէմեան Կոստանդնուպոլսոյ առաջին արհեստավարժ երգիչներէն էր, գլխաւորապէս երգած է Տիգրան Չուխաճեանի օփերաներուն մէջ։ Երգչուհի Մարի Լուիզ Գարագաշը հանդէս եկած է Միլանի «Լա Սկալա» եւ Փարիզի օփերային թատրոններուն մէջ։ Կոստանդնուպոլսոյ պետական օփերային թատրոնի մեներգչուհի Ալիս Քիթապճեանը բազմաթիւ ելոյթներ ունեցած է Վիեննայի, Ցիւրիխի , Փարիզի, Երուսաղէմի մէջ եւ այլուր։ Յայտնի են դաշնակահարներ Վալանթին Մազլումեանը, Մարի Ոսկանը, Աշխէն Գաւաֆեանը, երգեհոնահար Արշամ Գաւաֆեանը, ջութակահարներ Յարութիւն Հանեսեանը, Բարսեղ Աթմաճեանը, Պերճ Սինանեանը եւ ուրիշներ։

Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն
Ռոպեր Կոտէլ

**Ռոպեր Կոտէլ** (), Հայերէն, Ֆրանսերէն, Լատիներէն ու Թրքերէն լեզուներու համալսարանի դասախօս: Լեզուագէտ Ռոպեր Կոտէլ գիտէր տասնվեց լեզու:

## Կենսագրութիւն
Ռոպեր Կոտէլ ծնած է Ժընեւ (Զուիցերիա), 7 Օգոստոս 1902-ին:

1923-ին կ'աւարտէ տեղւոյն Համալսարանի Գրականութեան Բաժանմունքի ընթացքը ու կ'արժանանայ *Լիսանսիէ էս Լեթր* աստիճանին: 1926-ին կը մեկնի Կ. Պոլիս, ուր իբրեւ Ֆրանսերէնի ուսուցիչ՝ հինգ տարի կը պաշտօնավարէ Կալաթա Սարայ Լիսէին մէջ, միաժամանակ Լատիներէն դասաւանդելով Կ. Պոլսոյ Անգլիական դպրոցին մէջ։ Կ. Պոլսոյ մէջ կը սորվի Հայերէն ու Թրքերէն լեզուները:

Հայերէնի ուսուցիչ կ'ունենայ Բանկալթիի Վենետիկեան Մխիթարեան վարժարանի վարդապետ մը, ապա ծանօթ մանկավարժ՝ Արամ նիկողոսեանը: 1930-ին կ'ամուսնանայ հայուհիի մը՝ Օրդ. Մելինէ Փափազեանի հետ:

1931-ին կը վերադառնայ Ժընեւ, ուր շրջան մը Ֆրանսերէն Լատիներէն եւ ընդհանուր ազգաց պատմութիւն դասաւանդելէ ետք տեղւոյն կրթական հաստատութիւններուն մէջ, 1937-ին Հայերէն, Լատիներէն ու Թրքերէն լեզուներու դասախօս կը նշանակուի Ժընեւի Համալսարանին մէջ:

Բ. համաշխարհային պատերազմին զուիցերիական բանակին իր զինուորական ծառայութիւնները մատուցանելէ ետք, կը վերադառնայ ուսուցչական ասպարէզին: Զուիցերիացի լեզուագէտ Ֆէրնանտ տը Սոսիւրի մասին պատրաստած դոկտորական իր աւարտաճառը (Թարգմանուած նաեւ Ճափոներէնի) առաւել վարկ կը պարգեւէ անոր անուան:

#### Կոչում
1950-ին գնահատելով իր դասախօսական ծառայութիւնը՝ Ժընեւի Համալսարանին Գերագոյն Խորհուրդը Ռոպեր Կոտէլի կը շնորհէ ուսուցչապետի կոչում:

#### Այցելութիւններ
Զուիցերիոյ կառավարութեան յատուկ կարգադրութեամբ՝ Ռոպէր Կոտէլ իր երկիրը կը ներկայացնէ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ գումարուած լեզուագէտներու միջազգային ժողովին, որու ենթայանձնախումբերէն մէկուն *ատենապետ* ալ կ'ընտրուի: Հոն գտնուած ժամանակամիջոցին՝ *Հայերէնի ու Հայ գրականութեան մասին դասախօսութիւններ* կը կարդայ Հարվըրտի եւ Քալիֆորնիոյի համալսարաններուն մէջ:
մինի|Մելինեի և Ռոբերտ Գոդելի գերեզմանները Ժնևում
Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգէն Ա. Կաթողիկոսի մասնաւոր հրաւէրով Ռոպէր Կոտէլ 1979-ին կ'այցելէ Հայաստան, ուր հրապարակային դասախօսութիւններ կը կարդայ Էջմիածինի ճեմարանին եւ Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ:

#### Շքանշաններ
1982-ին իր ծննդեան ութսունամեակին առիթով, Ռոպէր Կոտէլ կը ստանայ Վեհափառ Վազգէն Ա.ի շնորհաւորական գիրը: 1983-ին Ժընեւ քաղաքը՝ իր պատուաւոր հինգ քաղաքացիներու շարքին կը պատուէ նաեւ Ռոպէր Կոտէլը, ու զայն կը պարգեւատրէ ոսկեայ շքանշանով:

## Աշխատութիւններ
Լեզուագէտ, Ռոպէր Կոտէլ, տասնամեակներու վրայ երկարած իր գիտահետազօտական կեանքին ընթացքին կը ստորագրէ մեծ եւ փոքր աւելի քան յիսուն աշխատասիրութիւններ, որոնց մէջ նաեւ Հայերէն լեզուի եւ հայ գրականութեան մասին ուսումնասիրութիւններ:

## Աղբիւրներ
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Հատոր Ժ., Պէրութ, 1984, էջ 391

Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:3 Յունիսի մահեր
Մուրատ Կոստանեան

**Մուրատ Կոստանեան** (7 Սեպտեմբեր (25 Օգոստոս) 1902, Երեւան - 3 Փետրուար 1992, Երեւան), հայ դերասան։ ՀԽԸՀ ժողովրդական դերասան (1956):

## Կենսագրութիւն
1920-էն 1925 եւ 1927-էն 1928, ան ուսանած է Մոսկուայի Հայկական Թատերական «Studio»ին մէջ։ 1925-էն 1927, Մուրատ դերասան էր Թպիլիսիի Հայկական Թատերասրահին։ Ան Լենինական տրամայի հիմնադիրներէն մէկը եղած է Մռաւեանէն ետք: 1930-ին ան եղաւ դերասան Սունտուքեան Պետական Աքատեմական Թատերասրահին, որ կը գտնուի Երեւանի մէջ, ուր ան կ'աշխատէր մին9եւ իր մահը։ Ան ստանձնած էր աւելի քան 1500 պաշտօններ։ 
Կոստանեան նաեւ սկսած էր Ֆիլմեր խաղալ, ինչպէս՝ «Ձախորդ Փանոսը» (1980), «Հարսնացուն Հիւսիսէն» (1975) եւ «01-99» (1959):

## Յղումները

## Արտաքին Յղումներ
*Biography

Ստորոգութիւն:1902 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1992 մահեր
Ստորոգութիւն:3 Փետրուարի մահեր
Կորիւն

**Կորիւն** (380 - 450), հայ պատմիչ, վարդապետ, թարգմանչացի ժամանակի գործիչ։ Մեսրոպ Մաշտոցի առաջին աշակերտներէն։

## Կենսագրութիւն
Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի հանձնարարութեամբ դասաուանդելու համար մեկնած է Հայաստանի գաւառները։ Ապա՝ իր միւս աշակերտներէն միքանիին հետ ուղարկուած է Ասորիք եւ Կ.Պոլիս՝ ասորերենի եւ յունարէնի մեջ հմտանալու համար։ Կորիւնը եւ միւսները հայրենիք վերադարձած են 431–էն յետոյ՝ իրենց հետ բերելով Ս.Գրքի յունական լաւագոյն օրինակները, ինչպես եւ Նիկիայի առաջին ու Եփեսոսի տիեզերական ժողովներու կանոնները։ Ատկէ վէրջ Կորիւնը զբաղուած է եկեղեցական եւ թարգմանչական գործունեութեամբ, մասնակցած է Աստուածաշունչի հայերէն թարգմանութեան մասը։ Կ'ենթադրուի, որ թարգմանած է «Նար Մակաբայեցոց» գիրքը եւ այլ երկեր։ Բայց Կորիւնի հեղինակութեամբ մեզ հասած միակ վավերական գործը Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրութիւնն է, որ շուրջ 442–ին Հայոց կաթողիկոս Հովսէփ Ա. Վայոցձորցի պատուերով գրած է եւ աուարտած է 443-450–ին։

«Վարք Մաշտոցի»–ն հայ ազգային մատենագրութեան առաջին երկերէն է, որուն մէջ Կորիւնը վարքաբանական ձեւի տակ կարեւոր տեղեկութիւններ հաղորդած է հայերուն, վրաց եւ աղվանից գրերու գիւտի ու անոնց հանգամանքներուն մասին։

## Աշխատութիւններ
* Կորիւն, Վարք Մաշտոցի բնագիրը ձեռագրական այլ ընթերցուածներով, թարգմանութեամբ, առաջաբանով եւ ծանոթագրութիւններով ի ձեռն պրոֆ. Մանուկ Աբեղեանի, Հայպետհրատ, Երեւան, 1941
* Կորիւն, Վարք Մեսրոպ Մաշտոցի, աշխատութեամբ Ա. Մաթեւոսեանի, Երեւան, 1994 (Կորիւնի երկի ձեռագրերի ու տպագրերի ցանկը տե՛ս էջ 9-19)։
* Կորիւն, Վարք Մաշտոցի. Յառաջաբան, բնագրի վերակազմութիւն եւ ծանօթագրութիւններ, աշխատասիրեց Հ. Պօղոս Անանեան, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1998 (Հայկական մատենադարան, 4), (մատենագիտութիւնը տե՛ս էջ Ը-ԺԴ)
* Կորիւն, Վարք Մաշտոցի. Ուղղեալ եւ լուսաբանեալ ի Գառնիկ Ֆնտգլեանէ, Երուսաղէմ, տպ. Սրբ. Յակոբեանց, 1930։
* Կորիւն, Վարք Մաշտոցի,- «Մատենագիրք Հայոց», հատոր Ա, Ե դար,  էջ 229-272։

## Գրականութիւն
* Ա. Ս. Մաթեւոսեան, Կորիւնի Մեսրոպ Մաշտոցի պատմութեան ձեռագրի մի թղթի տեղափոխութիւն, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1990 (Հայագիտական մատենաշար, «Բազմավէպ», թիւ 32)։
* The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age. Edited by A. J. Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian, Vol. 1, 2000. ISBN 0-8143-2815-6
* Yuzbashyan, Karen. L'invention de l'alphabet arménien։ de langue parlée á la langue écrite.- "Revue des Études Arméniennes". 33 (2011), pp.&nbsp;67–129.

## Ծանոթագրութւններ

## Արտաքին յղումներ
* R. W. Thomson. A bibliography of Classical Armenian Literature to 1500 AD. Brepolis-Turnhout, 1995, pp. 142-145. ISBN 978-2-503-50455-1
* Գրախօսութիւն՝ Koriwns Biographie des Mesrop Maštoc'։ Übersetzung und Kommentar. By Gabriele Winkler. [Orientalia Christiana Analecta, 245] (Rome։ Pontificio Istituto Orientale. 1994. pp.&nbsp;452.)

Ստորոգութիւն:380 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:450 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմիչներ
Մկրտիչ Կորիւն

**Մկրտիչ Կորիւն** (Կորիւն Գրիգոր Մկրտչեան, ), ժամանակակից հայ գրականութեան ամենաինքնատիպ դէմքերէն մին, արժանաւոր ժառանգորդը միջնադաեան առակագիրներու՝ Մխիթար Գոշի, Վարդան Այգեկցիի, ապա՝ Խաչատուր Աբովեանի, Ղազարոս Աղայեանի, Յովհաննէս Թումանեանի։

## Կենսագրութիւն
Մկրտիչ Կորիւնը ծնած է Կարս (Ղարս)։ Եղեռնի տարիներուն Մկրտիչ Կորիւնի ընտանիքը գաղթոլով բնակութիւն կը հաստատեն Կիւմրիի մէջ։ 1929 թուականին Մկրտիչ կ՛աւարտէ տեղի եօթնամեայ դպրոցը։

1932 թուականին կը հրատարակուի անոր բանաստեղծութիւններու առաջին ժողովածուն «Տեմպերի Հերոսները» վերնագիրով։ Նոյն թուականին Կորիւն կ՛ընդունուի Երեւանի պետական համալսարանի լեզուագրական բաժինը։ 1937 թուականին կ՛աւարտէ համալսարանը եւ կը նոիիրուի իր սիրած գործին՝ մանկավարժութեան ու մանկական գրականութեան։

Հայրենական պատերազմի աւարտէն ետք Կորիւն նոր եռանդով կը շարունակէ իր գրական գործունէութիւնը։ 1947 թուականին՝ ՀԳԱ Մանուկ Աբեղեանի անուան համալսարանէն ներս, կը պաշտպանէ «Հասկերը Որպէս Մանկական Գրական Ամսագիր» թեմայով թէզը եւ կը ստանայ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճան։

## Ստեղծագործական աշխատանք
Մկրտիչ Կորիւնը հայ առակագրութեան գանձարանը հարստացուց իր սեփական, ինքնուրոյն եւ մնայուն առակներով, որոնք թարմութիւն եւ նորութիւն բերին մեր բազմադարեան առակագրութեան։ Կորիւն հրատարակած է շուրջ հինգհարիւր առակ, որոնք ուշագրաւ են լաւ կառուցուածքով, ռէալիստական պարզութեամբ, գաղափարական հագեցուածութեամբ։

Հեղինակի առակներու շարքը ալ աւելի կը հարստացնէ «Մարդն Ու Առիւծը», «Խոզն Ու Կարապը», «Տհասը», «Մեղուն», «Մարդու Կոչումը», «Ագռաւն Ու Իր Ճուտը», «Ծիծեռնակն Ու Կկուն», «Աշխատասէր Մրջիւնը» եւ այլ շատ ու շատ առակներ, որոնք ունին դաստիարակչական բովանդակութիւն եւ մեծ հաճոյքով կ՛ընթերցուին փոքրերու կողմէ։ Կորիւնի մանկական հմայիչ բանաստեղծութիւններուն այն շարքը, որ մեծ տեղ գրաւած է հայ գրականութեան մէջ, իսկապէս մանկական արժէքաւոր ստեղծագործութիւններ են։ Այդ գործերը փոքրիկներուն մէջ կ՛արթնցնեն ազնուութիւն, աշխատասիրութիւն, մարդասիրութիւն։

Բազմաժանր եւ բեղմնաւոր հեղինակ է Կորիւնը։ Մեծ հետաքրքրութեամբ կը կարդացուին նաեւ անոր հեքիաթները, ուր պարզօրէն կ՛արտայայտէ մեր ազգային երանգները։

1948 թուականին կը հրատարակուի Կորիւնի «Դպրոցական Թատրոն» հեքիաթ-բիէսներու ժողովածուն։ «Դպրոցական Թատրոն»-ը մեծ յաջողութիւն գտած է դպրոցներէն, նախադպրոցական հիմնարկներէն ներս ու դարձած՝ անոնց թատերականացուցած հանդէսներու սիրուած նիւթերէն։ Հեղինակը որդեգրած է մատուցման հետաքրքիր ձեւ իր «Մեսրոպ Մաշտոցը Ու Հայոց Տառերը» պոէմ-բիէսի համար, ուր տառերը հանդէս եկած են, որպէս գործող անձինք։ Այնքան հերոս, որքան տառ։ Այդ հերոսները երբեմն՝ մեղմ են ու բարի, երբեմն՝ կոշտ են, առնական, սակայն բոլոր դէպքերուն ճակատագիր են ու կենսագրութիւն, հայրենիք ու հայրենասիրութիւն։

Կորիւնի ստեղծագործութիւնները թարգմանուած են տարբեր լեզուներու։ Ինք եւս կատարած է թարգմանութիւններ։

## Մէջբերումներ Մկրտիչ Կորիւնի մասին

## Արտաքին յղումներ
*Մկրտիչ Կորյունի մի քանի առակներ (ռուսերէն)
*Մկրտիչ Կորյունի մասին «Նոյյան տապանի» հիշարժան տարեթվերում

Ստորոգութիւն:20 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:20-րդ դարու արեւելահայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ
Ստորոգութիւն:20-րդ դարու արեւելահայ առակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Կորուսեալ Թռչունները

**Կորուսեալ Թռչունները** ( , ), Թուրքիոյ մէջ պատրաստուած 1915-ի ողբերգութեան նիւթով առաջին երկար ժապաւէնը, որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներկայացնէ իբրեւ տեղահանութիւն։

Թրքական «Թուտէյզ Զաման» թերթը կը յայտնէ, որ Թուրքիան առաջին անգամ ըլլալով Հայոց ցեղասպանութեան մասին գեղարուեստական ժապաւէն մը կը նկարահանէ: Աղբիւրը ցեղասպանութիւնը կ'որակէ «հայերու աքսորը Անատոլուէն»:

## Նիւթը
Ժապաւէնին նիւթը կը վերաբերի քրոջ ու եղբօր մը, որոնք 1915-էն ետք կը մնան նախնիներու հողին վրայ: Անիկա սիրոյ ու ընտանիքի պատմութիւն մըն է:

Թրքական «Ռատիքալ» պարբերականը գրած է․ 

Ժապաւէնին համար պատմական մասնագիտական խորհրդատուութիւն տրամադրած է պերլինաբնակ Վահէ Թաշճեան եւ պոլսաբնակ Եդուարդ Թոմասեան:

## Աշխատակազմ
### Բեմադրիչներ
Ժապաւէնին բեմադրութեան հեղինակը եւ բեմադրիչը ազգութեամբ հայ Արէն Պերտեճին է, միւս համաբեմադրիչը` թուրք Ալէ Ալեամաճը:

### Դերասաններ
Գլխաւոր դերակատարները եւս մարմնաւորած են հայեր ու թուրքեր` ի դէմս Տիլա Ուլուճայի եւ Հերոս Ակոբեանի: Ժապաւէնին մէջ դերեր ունին Թուրքիա բնակող հայ դերասաններ, որոնք այս դերերուն համար ընտրուած են: Թուրքիա բնակող եւ դերին համար թեկնածու հանդիսացած է նաեւ շուրջ 502 մանուկ:

Դերակատարներէն են՝

* Հերոս Ակոբեան
* Տիլա Ուլուճա
* Արթօ Արսէնեան
* Սարգիս Աճեմեան
* Թագուհի Պահար
* Պերճուհի Պէրպէրեան
* Յովսէփ Գարակէօզեան
* Գրիգոր Տինքայիքցի
* Ահմետ Ուզ
* Անահիտ Վարիս
* Պօղոս Սարգիսօղլու

## Ժապաւէնին նկարահանման նախապատրաստական աշխատանքները
Ըստ թրքական պարբերականին՝ ժապաւէնին նկարահանումները նախապատրաստուած են հինգ տարուան ընթացքին: Ընդհանուր առմամբ ժապաւէնին մէջ օգտագործուած են յատուկ այդ նպատակին համար հնամենի լուսանկարներէ ընտրուած եւ նոյնութեամբ կարուած շուրջ 1000 հագուստ:

Նկարահանումներուն համար յատուկ կերպով վերակառուցուած է 1890-ին համապատասխանող եւ մինչեւ այսօր աւերուած վիճակի մէջ եղող կառոյց մը։ Ժապաւէնին մէջ տեղ գտած գիւղական հրապարակն ու սրճարանը եւս նոյնութեամբ վերարտադրուած են պատմական լուսանկարներէ:

Հինգ տարի տեւած ուսումնասիրութիւններէ եւ տարի մը տեւած նախապատրաստական աշխատանքներէն ետք սկսած նկարահանումները աւարտած են 30 օրուան ընթացքին:

Ժապաւէնը ուշադրութիւն կը գրաւէ տպաւորիչ տեսարաններով, տաղանդաւոր դերասաններով, մեծ պիւտճէով, պատմական իրականութեան համապատասխանող ստեղծագործական երեւակայութեամբ եւ բանաստեղծական երաժշտութեամբ։

Բեմադրիչներ Արէն Պերտեճիի եւ Էլա Ալեամաչի հեղինակած եւ Թուրքիոյ մշակոյթի նախարարութեան աջակցութեամբ պատրաստուած ժապաւէնին ծանուցումը մեծ հետաքրքրութիւն առթած է եւ անիկա մինչեւ Օգոստոս 2015-ի վերջաւորութեան, ցուցադրուած է 113 երկիրներու մէջ։

Ժապաւէնը շրջադարձային աշխատանք է թրքական շարժապատկերին համար, որովհետեւ նուիրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Lost Birds: A Movie Review ։ 
* Foreign Film Submissions, 2015: Lost Birds (Turkey)։ 

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Կոտօն Սպասելու Ատեն

**Ուէյթինկ Ֆոր Կոտօ**, յառաջապահական թատերակ մը, գրուած՝ 9 Հոկտեմբեր 1948-ի եւ 29 Յունուար 1949-ի մինչեւ, Սամուէլ Պեքեթի կողմէ, ֆրանսերէն: «Թիաթր տը Պապիլոն»-ի մէջ «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ի առաջին ներկայացումը ֆրանսերէն իր սկզբնական բնագիրով` «Ան աթանտան Կոտօ», ներգրաւած է դժուարահաճ փարիզեցիներէ բաղկացած հանդիսատեսներ, որոնք կը փափաքէին  տեսնել փորձառական թատրոնի նորագոյն յղացքը: Յետագային Պեքեթ անձամբ թարգմանած է այն նաեւ անգլերէն:

Ըստ Պեքեթի բարեկամ եւ պաշտօնական կենսագիր` Ճէյմս Նոլսընի, բաւարար աթոռ չէր մնացած թատերաղին առաջին բեմադրութեան ընթացքին: Նոյնիսկ չէին մտածած, թէ 1953-ի Յունուար 5-ին սեղմ պիւտճէով բեմ բարձրացած այս թատերախաղին ներկայացումը պիտի նկատուէր արդի թատրոնի առանցքային պահերէն մէկը:

Թատերախաղը ներկայացուած է Սարայեւոյի մէջ, երբ քաղաքը շրջափակուած էր 1990-ական տարիներուն: Հարաւային Ափրիկէի մէջ անիկա կը նկատուէր ցեղային խտրականութեան քննադատութիւն մը: Երբ Քաթրինա մրրիկը հարուածեց Նիւ Օրլիընզը, անոր մէկ ներկայացումը դիմաւորուեցաւ իբրեւ քաղաքին վերականգնումի սպասումին խորհրդանիշը:

Իսկ Քալիֆորնիոյ Սան Քուենթին բանտին մէջ արգելափակեալներ 1950-ական թուականի վերջերու իրենց հռչակաւոր բեմադրութեան մէջ զայն ներկայացուցած են իբրեւ իրենց սեփական պատմութիւնը:

2013 թուականին, 60 տարի ետք, «Ուէյթինկ Ֆոր Կոտօ»ն Լոնտոնի արուեստի «Ուեսթ Էնտ» կեդրոնին մէջ շրջուն թատերախումբի մը ներկայացումներու ցանկին մաս կը կազմէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն թատերակներ
Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Նշան Կորիկեան

**Նշան Նորիկեան** (ծնածէ 1801 թ․)

Ծնած է Ակնայ մէջ, իր հայրը Ակնայ մեծատուններէն սեղանաւոր Մահտեսի հաճի Նորուկ աղա, կրցեր էր անցեալ դարուն սկիզբը վարժապետներ գտնել՝ Նշանին կարդալ, գրել, հաշուել, եւ թրքերէն սովրեցնելու համար։

Երիտասարդ հասակին Պոլիս եկած է ու անկէ ճամբորդած՝ Դամասկոս, Բիրիզ, Պէյրութ,Էրզրում, Արշիպեղագոսի կղզիները, Իզմիտ եւ Եգիպտոս եւ այդ առիթով նշան աղա շատ բան տեսեր, շատ բան լսեր էր, ուսումնասիրած էր մարդիկը, եւ անոնց բարքերը, եւ փոխանակողի առեւտուրէ սկսելով մինչեւ սեղանաւորութեան տանելու աստիճան զարգացուցէր էր իր նիւթական վիճակը, միւս կողմէ իր առօրեայ յարաբերութիւնները, եւ ճամբորդութիւնները կրթեր էին իր ճաշակը եւ մտաւորապէս զինքը զարգացուցեր էին։

Իբրեւ առաջնակարգ սարաֆ Պօլիս հաստատուելէ ետքն ալ զբաղած էր տասնորդներու (Աշար) յանձնառութիւններով (Իլթիզա) որ ատենօք սարաֆներուն գլխաւոր զբաղմունքն էր։

Հոգեկան բարեմասնութիւններով օժտուած յաջողութեան մէջ խոնարհ եւ բարեկամին հաւատարիմ, մեծին ու փոքրին յարգամատոյդ, նախապաշարումներէ զերծ եւ իր գարը կանխած մարդ մըն էր նշուն աղա, ինչպէս կը վկայեն ժամանակակից ծերեր։

Իրեն այցելող բարեկամներու կեանքովը կը հետաքրքրուէր եւ անզգալաբար կուզէր հասկնալ իր բարեկամն վիճակը, երբ հասկնար թէ անիկայ նիւթական նեղութեան մէջ կը գտնուէր անմիջապէս անոր ապրուստի գործ մը կը գտնէր, յանձնարարելով իր ո եւ է մէկ բարեկամին։

Աղքատասէր ու բարեսիրտ շատ աղքատներու արցունքը սրբած էր. եւ երբ ընդհանրապէս սեղանաւորներէ շատ էր իրենց պարտապահանջները նեղած են, ինք միշտ ներող եղած է եւ մանաւանդ երբ ան հայրենակից էր փոխանակ թողլու խանին մէկ անկիւնը իր տունը հիւրընկալած է, ամիսներով ու տարիներով կատտրեալ քրիստոնեայի մը անշահախնդրութեամբ։
Բաժին մը, օգուտ մը հանել ուրիշին համար, ազգին համար՝ իր ժամանակէն իր ազդեցութենէն եւ գործունէութենէն այս էր եղած իր հաճոյքը, բարիքը կընէր բարիքին համար եւ չկար մէկը որ ամենափոքր վնաս մը կամ զրկանք մը տեսած ըլլար իրմէն։

Ցուցամոլութենէ կը խորշէր եւ մոլեռանդ չըլլալով անխտրական էր, իբր ժամանակին ճէնթըլմէն կանուխէն առած էր սպորտի ճաշակը եւ որքան անվրէպ նշանառու, նոյնքան ալ կտրիճ ձիավարժ մը եղած էր։

Իշխան-աղայութեան փափաքներ երբէք չէր ունեցած, ժողովներու հոգաբարձութիւններու, խնամակալութիւններու միշտ անդամակցած է եւ չէ մերժած ո եւ է ազգային պաշտօն այն համոզմամբ թէ անհատը պէտք է ծառայէ ազգին։

Ազգային դաստիարակութեան գործին շատ համակիր եւ ուսումնասէր ըլլալուն՝ իր բնակած թաղերուն մէջ կրթական խնամակալութեան գլուխ կը դնէին զինքը. այսպէս երած էին Սարրաֆ Ճանիկ եւ Մաքսուտ ամիրաները երբ նշան աղա Խասգիւղէն Օրթագիւղ փոխադարձ էր իր բնակութիւնը։
Ջէր կրցեր մերժել անոնց առաջարկը եւ իբրեւ Փոխանորդ Մաքսուտ ամիրայի՝ կը նախագահէր խնամակալութեան մը որու անդամ էին նշանակուած նաեւ Ճանըմեան Յովհաննէս, Պապաեան Յովսէփ, Սինանեան Գրիգոր, Նուրեան Գաբրիէլ, Եուսուֆեան Տիգրանիկ եւ այլք։
Կուարտէ տէ Ուերվա

**Կուարդէ տէ Ուերվա ** (), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, մտած է Սարագոսա նահանգի կազմին մէջ, Արագոն։ Համայնքը կը գտնուի Սարագոսա գաւառի կազմին մէջ։ Տարածքը 8,9 *քկմ*։ Բնակչութիւնը 8658 *մարդ* (ըստ 2007 թուականի մարդահամարի)։ Նահանգի վարչական կեդրոնէն 6 *կմ* հեռու է։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտոնական էջ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Կումայրիի Պազիլիք Եկեղեցի

350px|մինի|Կումարիի Պազիլիք Եկեղեցի
**Կումայրիի Պազիլիք եկեղեցի**, Պազիլիք եկեղեցի Հայաստանի պատմական Կումայրի քաղաքին մէջ։ Եկեղեցւոյ կառուցումը կը վերագրուի VII դարուն։ Եկեղեցին ունեցած է մէկ գմբէթ։։

Եկեղեցին կը գտնուի «Կումայրի» տուրիստական հանգրուանի բակին մէջ։ Պահպանուած է եկեղեցւոյ միայն հիմքը եւ որոշ քանդակազարդ քարեր։։

## Ճարտարապետութիւն
300px|մինի|ձախից|'''Եկեղեցւոյ Հատակագիծը'''
Պեղումներով բացուած Կումայրիի եկեղեցին (VII դարու վերջ) ունի քառամոյթ գմբեթաւոր պազիլիքի հորինուածք։ Քառակուսաձեւ աղոթասրահը արեւելքին մէջ կ՝ աւարտէ բեմի պայտաձեւ հատակագիծ ունեցող աբսիդով, որու երկու կողմը կը գտնուին ուղղանկիւն աւանդատները։ Գմբէթը բարձրացած է ընդհանուր կառուցուածքի կեդրոնին մէջ։ Հիւսիսային ճակատէն բացուող միակ դուրը ունի զոյգ կիսասիւնիկներով շքամուտք։ Արեւելեան ճակատը մշակուած է սեղանաձեւ հատակագիծով երկու «հայկական խորշով»։ Կենտրոնագմբեթ կառուցուածքներուն բնորոշ համաչափութիւններ եւ գմբէթի տեղադրութիւն ունեցող այս եկեղեցին Հայաստանի վաղ միջնադարու նոյնատիպ յուշարձաններու ամենաուշ օրինակն է։


Kumayrii basilica 09.JPG|քիվի հատուած
Kumayrii basilica 11.JPG|Սիւնի հատուած
Kumayrii basilica 04.JPG|Խոռոչ եկեղեցիին մէջ
Kumayrii basilica 06.JPG|Եկեղեցւոյ հիմնապատեր
Kumayrii basilica 12.JPG|Եկեղեցւոյ հիմնապատեր
Kumayrii basilica 03.JPG|Հիմնապատ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Բէբ Կուարտիոլա

մինի|Փեփ Կուարտիոլա, 2023-ին
**Ժուզէփ (Բէբ) Կուարտիոլա ի Սալա** (կատալաներեն` Josep "Pep" Guardiola i Sala, ծնած է 18 Յունուար, 1971, Սանպեդոր, Քաթալոնիա, Սպանիա), Սպանացի նախկին ֆութպոլիստ, մարզիչ, որպէս խաղցող` Սպանիոյ վեցակի չեմպիոն: 2009 եւ 2011 թուականներուն ճանչցուած է աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլային մարզիչը: Պարսելոնայի հետ նուաճած է Սպանիայի չեմպիոնի երեք տիտղոս, երկու անգամ յաղթած է Չէմբյնզ լիկը:

## Կենսագրութիւն
Իր ասպարէզի մեծ մասը Բէբը անցուցած է սպանական «պարսելոնա»-ի հետ, որուն կազմին հետ նուաճած է Սպանիայի չեմպիոնի 6 տիտղոս եւ 2 անգամ դարձած է Սպանիայի բաժակակիր: Կուարտիոլան Պարշայի հետ խաղացած է 4 համարի մարզաշապիկով:

«Պարշա»յի կազմին մէջ Կուարտիոլան 1992 թ. դարձած է նաեւ Չէմբյնզ լիկի բաժակակիր, այդ «Պարշէլոնա»յի եւրաբաժակային առաջին տիտղոսն էր։ 1997-ին նուաճած է Ուիֆա-ի բաժակակիրներու բաժակը, 2 անգամ ալ դարձած է ուիֆա-ի սուպեր բաժակի յաղթող:

2001-ին Կուարտիոլան կը ձգէ «Պարշան» տեղափոխուելով Իտալիա, յետոյ ան խաղցած է նաեւ Քաթարի մէջ եւ Մեքսիկաի մէջ, որտեղ եւ 2006-ին աւարտած է ասպարէզը, յետոյ ալ սկսած է մարզչական ասպարէզին:

## Մարզչական ասպարէզ
մինի|Փեփ Կուարտիոլա, Պարմարզիչ, 2010
2007-ի ամռան Կուարտիոլան ստանձնեց «Պարշէլոնա Բ»-ի մարզչական ղեկը, որ հանդէս կու գար Սպանիայի 4-րդ դիվիզիոնի մէջ (Tercera Division): 2007-2008 մրցաշրջանին ակումբը Բէբի գլխաւորութեամբ յաղթեց այդ մրցաշարումը եւ տեղափոխուեցաւ Սպանիայի 3-րդ դիվիզիոն (Segunda Division B): Բէբի յաջողութիւնները աննկատ չմնացին, եւ 2008 թ. ամռան ան «Պարշէլոնա»-ի գլխաւոր մարզիչի դերը փոխարինեց Ֆրենկ Ռայկարդին: 2012 թ. ապրիլ 27-ին պաշտօնապէս յայտարարեց, որ պիտի ձգէ «Պարշէլոնա»-ն: Մէկ տարի հանգստանալէն յետոյ ստանձնեց Միւնխենի «Պավարիայի» ղեկը:

Իսկ 2016 ամռան ան յայտարարէց որ ինք Մանչէսթըր Սիթիի մարզիչն է:

## Նուաճումները որպէս ֆութպոլիստ
* Լա Լիկա ** (6)**` 1990/91, 1991/92, 1993/94, 1997/98, 1998/99
* Կոպայ դել Ռէյ ** (2)**` 1996/97, 1997/98
* Սպանիոյ Սուփըրբաժակ]] ** (4)**` 1992, 1993, 1995, 1997
* Չեմպիոններու Լիկա** (1)**` 1991/92
* Եւրոպայի բաժակակիրներու բաժակ` 1996/97
* ՈՒԵՖԱՅ Սուբըր բաժակ ** (2)**` 1992, 1997

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1971 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ֆութպոլի կիսապաշտպաններ
Ստորոգութիւն:Սպանացի ֆութպոլային մարզիչներ
Ստորոգութիւն:Ռոմայի ֆութպոլիստներ
Ստորոգութիւն:Սպանացի ֆութպոլիստներ
Կուկըլ Քրոմ

**Կուկըլ Քրոմը** () ցանցային դիտարկիչ է, որ թողարկուաղ է Կուկըլ ընկերութեան կողմէ եւ կ'օգտագործէ WebKit շարժիչը։

## Տարածուածութիւն
Կուկըլ Քրոմը ամենատարածուած պրաուզերն է աշխարհի վրայ, հարցման մասնակիցներու 37%-ը կը նախընտրէ այս պրաուզերը։

## Պատմութիւն
6 տարի շարունակ Google կազմակերպութեան գլխաւոր տնօրէն Էրիք Շմիտդը հաւանութիւն չէր տար նոր ցանցային դիտարկիչ ստեղծելու միտքին։ Ան չէր ուզեր մասնակցիլ վեպ-զննարկիչներու կատաղի կռիւներուն։ Սակայն երբ մի քանի ծրագրաւորողներ կը ստեղծեն Կուկըլ Քրոմ ցանցային դիտարկիչի ցուցադրական տարբերակը, Շմիտդ այնքան կը հաւնի, որ ան կը փոխէ իր կարծիքը։ Այսպէս կը ստեղծուի Կուկըլ Քրոմ ցանցային դիտարկիչի առաջին տարբերակը։

### Պաշտօնական Թողարկում
Կուկըլ Քրոմը պաշտօնապէս իր օգտագործողներուն կը ներկայանայ 2 Սեպտեմբեր 2008-ին։

### Տարբերակներու Պատմութիւն

## Առանձնայատկութիւնները
Կուկըլ Քրոմի նպատակն է իր ցանցային դիտարկիչը դարձնել աւելի անվտանգ, արագ եւ հաստատուն։ 9 Յունիս 2009-ին Կուկըլ Քրոմի ստեղծողները տուին ոչ պաշտօնական հարցազրոյց, ուր նշեցին իրենց հետագայ ռազմավարութիւնը, որ կը կայանար ցանցային դիտարկիչը դարձնել առաւելագոյնս թեթեւ եւ արագ ու միեւնոյն ժամանակ նուազագոյն հնարաւորութիւններով ապահովուած, իսկ աւելի շատ հնարաւորութիւններ կարելի էր ձեռք բերել բեռնելով յատուկ լայնացումները, որոնք հասանելի են Chrome Web Store համացանցային խանութին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճարտարագիտութիւն
Կուսթաֆ Ռէթսիւս

**Մակնուս Կուսթաֆ Ռէթսիւս** ()՝ շուէտացի բնագէտ եւ կազմաբանագէտ, կարեւոր ներդրում ունեցած է նեարդային համակարգի հիւսուածքաբանութեան մէջ:

## Կենսագրութիւն
Ռէթսիւս ծնած է Սթոքհոլմ, զաւակն է կազմաբանագէտ Անտերս Ռէթսիւսի եւ թոռը՝ քիմիագէտ Անտերս Եահան Ռէթսիւսի: Ան Ուփսալայի Համալսարանն ընդունուած է 1860-ին, եւ հոն իր բժշկութեան թեկնածուական աստիճանն ստացած է 1866-ին, 1871-ին հասած է տոքթորականի Լունտի Համալսարանէն ներս:

Ան 1877-ին ստացած է հիւսուածքաբանութեան փրոֆեսորութիւն Շուէտի Թագաւորական հաստատութենէն Karolinska Institute ներս, սակայն երեք տարի անց՝ 1890-ին հոնկէ ազատուած է այլ անդամներու հետ ունեցած տարաձայնութիւններու պատճառաւ:

#### Լրատուական Դաշտ
Քանի որ ամուսնացած էր ֆեմինիստ Աննա Հիէրթայի հետ՝ Aftonbladet լրագիրի հիմնադիր Լարս Եոհան Հիէրթայի դստեր, անոր կարողութիւն թոյլ կուտար անոր կատարել հետազոտութիւններ եւ գրել առանց կայուն աշխատանք մը ունենալու: Աւելին, Ռէթսիւս կ'աշխատեր որպէս «Աֆթոնպլատեթի» խմբագիր (1884–87) ու նաեւ՝ որպէս լրագրող:

## Գիտական Գործունէութիւն
Մակնուս Ռէթսիւս հրատարակած է 300-էն աւելի գիտական աշխատանքներ կազմաբանութեան, սաղմնաբանութեան, եւկենիքայի, գանգաբանութեան, կենդանաբանութեան եւ բուսաբանութեան բնագաւառներուն: Ան իր անունը շնորհած է բժշկական տզրուկներու կեդրոնական նեարդային համակարգի 60 միկրոմեթր տրամագիծով Ռէթսիւսի բջիջները: Թագաւորական հաստատութեան ներս եղած ատենը կարեւոր ներդրուներ ըրած է միջին ականջի ոսկորներու, ականջի թմբկաթաղանթի մկաններու նկարագրութեան գործին: Անոր 1896-ի երկհատոր Das Menschenhirn (Մարդու Ուղեղը) աշխատութիւնը եղած է մարդու ուղեղի մանրամասն կազմաբանութեան 19րդ դարու թէրեւս ամէնակարդացուող գիտական աշխատութիւնը: Ան նաեւ ուսումնասիրած է հնագոյն շուէտական եւ ֆիննական գանգեր, ընթանալով իր հօր Անտերս Ռէթսիւսի հետքերով, որ ուսումնասիրած էր մարդոց տարբեր ռասաներու գանգերը, ներդրումներ ընելով կեղծ գիտական գանգագուշակոււթան մէջ։ Իրաւամբ, Ռեթսիւսը եղած է հայրը կեղծ գիտական ռասայեական տեսութեան, որ կը փորձեր փառաբանել «Նորտական ռասան» որպէս մարդկութեան գերագոյն ռասա:

## Պատիւ
Ռէթսիւսը 23 անգամ եղած է Նոպէլեան Մրցանակի թեկնածու 1901-էն մինչեւ 1916-ը:

Բուսաբանական անուններու մեջբերումներուն Կուսթաֆ Ռէթսիւսին անունը կը նշուի **G.Retz.** հապաւումով:

## Մահ
Ան վախճանած է 1919-ին Սթոքհոլմին մէջ, վերապրելով իր կինը: Նոյն տարուան Շուէտի Աքատեմիոյ իր աթոռը զբաղացուցած է Ատոլֆ Նորեէնը Adolf Noreen:

## Ծանօթագրութիւններ
Կուտինա

**Կուտինա** (այժմ՝ Քէօթահիա), քաղաք Արեւմտեան Թուրքիոյ մէջ։

## խեցեգործութիւն
Յայտնի է խեցեգործութեամբ, յատկապէս հախճապակիէ կերտուածքներու արտադրութեամբ։ Կուտինայի 34 արհեստագործական թաղամասերու զգալի մէկ մասին մէջ աշխատած են հայերը եւ յոյները։

Կուտինայի խեցեգործութեան մէջ առաջնահերթ էր *տեքորաթիւ* սալիկներու պատրաստութիւնը, որոնք կիրարկուած են հայկական եւ յունական եկեղեցիներէն ներս, եւ օսմանեան մզկիթները յարդարելու համար։ Նշանաւոր են Երուսաղէմի Սբ. Յակոբեանց վանքի Յարութեան տաճարի (1719 թուական), Կեսարիոյ Սբ. Կարապետ վանքի Սբ. Հրեշտակապետ եկեղեցիի (1797 թուական), Սբ. Կարապետի գերեզմանի մատուռի (1757 թուական), Կոստանդնուպոլսոյ շարք մը եկեղեցիներու ներքնամասը գարդարող՝ կուտինահայերու պատրաստած յախճապակիները։ Իշխողը կապոյտ եւ սպիտակ երկրաչափական զարդանախշն է։

## խեցեգործական կարեւոր արտադրանք
Կուտինայի խեցեգործական կարեւոր արտադրանքը կենցաղային իրերն էին, որոնք դուրս կու գային համաշխարհային շուկայ, սափորներ, ամաններ, պնակներ, որոնք աչքի կ'ընկնէին նրբագեղ ուրուագիծով, բուսական եւ երկրաչափական զարդանախշով, կանաչի, կապույտի, դեղինի եւ սպիտակի մաքուր համադրութիւններով։ Կուտինայի մէջ արտադրուած բազմաթիւ իրեր կը պահուին աշխարհի մեծագոյն թանգարաններուն մէջ (Լոնտոն, Լենինկրատ, Փարիզ, ՊրիւքսԷլ, Ստամպուլ, Վենետիկ, Երուսաղէմ), որոնցմէ քանի մը հատը պահպանած են «Այվազ», «Աբրահամ» եւ այլ վարպետներու անուններով։

## նոր կեդրոն
Քաղաքական աննպաստ հանգամանքներու պատճառով ԺԴ․ դարուն՝ անեցիներուն, ԺԵ․ դարուն նաեւ Գողթն գաւառի Ցղնա գիւղի բնակչութեանը տեղահանած, տարած են Թուրքիոյ Կուտինա (Քէօթահիա) քաղաք, որը ժամանակի ընթացքին դարձեր է խեցեգործական նոր կեդրոն։ Կուտինայի խեցեգործական արտադրանքն ունեցած է զուտ հայկական նկարագիր։ Հայերու խեցեղէն արտադրանքը զարդարած է եկեղեցիներ,  մզկիթներ։ Ռուբէն Շահվերդեան. «Ծովինարը Սանասարի եւ Բաղդասարի հետ» (*տեգորատիւ* քանդակ, 1969 թ.), պալատներ, արտահանուել է Եւրոպա։

## Կոմիտաս
Կուտինայի մէջ ծնած էր Կոմիտաս վարդապետը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Կուսանաց վանք

300px|մինի|աջից|Շուշիի աւերուած թաղամասերէն մէկը, կեդրոնը՝ Կուսանաց վանքը
**Կուսանաց վանք** նաեւ **Անապատ**, ոչնչացուած հայկական վանքային համալիր՝ Շուշի քաղաքին մէջ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն։

## Պատմութիւն

Կուսանաց վանքը կը համարուի քաղաքի հնագոյն յուշարձաններէն մէկը։ Կառուցուած է 1816 թ․-ին Հռիփսիմէ Բահդուրեանի օգնութեամբ։ Ան կը հաւաքէ բաւարար գումար վանքի կառուցման համար։ Անոր նաեւ կ՛օգնէին եղբայրները՝ Իսրայէլ, Աստուածատուր եւ Պետրոս Բահդուրեանները։ Վանքն ունէր ուղղանկիւն հատակագիծ։ Կառուցուած է սպիտակ քարէն։ Ներսի բաժինին մէջ կային՝ Աստուածաշնչեան դրուագներ պատկերող որմնանկարներ։ Հարաւային կողմը կար՝ եռայարկ զանգակատուն։

Վանքն ունէր նաեւ շարք մը այլ շինութիւններ, անոնց կարգին՝ վերնատուն։ Բակին մէջ կը պահուէր թնդանօթ, որ ձուլուած էր Թուրինի մէջ 1813 թ-ին։ Այդ թնդանօթն ունէր իր սեփական պատմութիւնը։ Այդ թնդանօթի շնորհիւ, հայ կամաւորական ջոկատները՝ Խորէն քահանայի ղեկավարութեամբ, կը պաշտպանէին Խոնուտի կիրճը։ Վերջին անգամ այդ թնդանոթն օգտագործուած է հայերու կողմէն՝ Շուշիի ջարդերու ընթացքին։ Վանքը յայտնի էր իր երեք այգիներով։

thumb|Կուսանաց վանքի զանգակատունը
Եկեղեցւոյ պատմութիւնն աւարտեցաւ 1960-70-ական թթ., երբ Արցախ մտաւ Ատրպէյճանի կազմին մէջ, հրամայուեցաւ վանքը հաւասարեցնել հողին։

## Աղբիւրներ
* Մկրտչեան Շ. Մ. Լեռնային Ղարաբաղի Պատմա-ճարտարապետական կառոյցներ // Երեւան., 1988 ISBN −5-540-00402-7

## Արտաքին յղումներ
* Կուսանաց վանք 
* Կուսանաց վանք 
* Կուսանաց վանք 

Ստորոգութիւն:Շուշիի տաճարներ
Կուսթաւ Ե.

**Կուսթաւ Ե.** (, Օսքար Կուսթաւ Ատոլֆ, ), Շուէտ թագաւոր Օսքար Բ. եւ Նորվեկիոյ Թագուհի Սոֆիա Նասսաւցիին աւագ որդին է: 1907 թուականին թագաւորած է  մինչեւ իր մահը:

## Կենսագրութիւն
Շուէտ կառավարութեան հետ ուղղակի զբաղած վերջին թագաւորը եղած է: 1916 թուականին կառավարութեան հետ ռազմային պաշտպանութեան պիւտճէի մասին տարաձայնութիւններ ապրած է:

Թագաւորը չափաւոր մէկն էր, ժողովրդական շարժումներու եւ թէ գործառուներու ամսականներու սահմաններու մասին օժանդակութիւն ցոյց կու տար: Թագաւորը, նոյն ժամանակ ըլլալով գլխաւոր հրամանատար, վերջին Շուէտ թագաւորն է (1907-1939):

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի միջոցին Գերմանիոյ աւելի մօտ եղած է: Գերմանական ծագում ունեցող թագաւորին կինը, թագաւորին Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի միջոցին ցուցաբերած քաղաքականութեամբ ազդեցիկ եղած է: 18 Դեկտեմբեր 1904-ին Սկանտինաւեան թագաւորի հետ միանալու համար ժողով մը գումարած են: Թագաւորը Սկանտինաւիայի հետ դաշնակից ըլլալու եւ Գերմանիոյ կողքին պատերազմի մտնել կ'ուզէր, բայց նոյն ժամանակ ալ ուշադրութիւնները վրան գրաւել չէր ուզեր: Նախարար Հանսոնը կը խորհէր, որ եթէ կառավարութիւնը Գերմանիոյ պահանջները մերժէր, թագաւորը կառավարութեան հրաժարումին մասին շատ մեծ ճնշում մը պիտի ընէր (Գերմանիան հիւսիսային Ֆինլանտայի եւ Նորվեկիայի հողերուն վրայ եղող ռազմական բազաներու նման բազաներ կը պահանջէր): 1947-ին այս գիտելիքին ճշդութիւնը քննարկուեցաւ: Նախարար Հանսոնի յայտարարութեան համեմատ թագաւորը Գերմանիոյ հետ կարելիութիւն ունեցող որեւէ պայքարէ հեռու մնալ կը փափաքէր: Էրնըսդ Վիկտորս, Կուսթաւ Ե. եւ Իշխան Կուսթաւը Շուէտի մէջ դաշնակիցներու (Գերմանիոյ) համար զինուոր եւ ռազմային կառք ունենալը առաջարկեցին Շուէտ կառավարութեան, բայց Շուէտ կառավարութիւնը այս առաջարկը մերժեց, որովհետեւ Գերմանիոյ պատճառով առնուելիք կարելի պատիժները գուշակած էին:

## Մահ
Կուսթաւ Ե. 29 Հոկտեմբեր 1950-ին վախճանած է եւ իր տեղը մեծ մանչը Կուսթաւ Զ. Ատոլֆ-ը անցած է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:16 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:29 Հոկտեմբերի մահեր
Շուշանիկ Կուրղինեան

**Շուշանիկ Կուրղինեան** (Փոփոլճեան, 18 Օգոստոս 1876, Կումայրի, Ռուսիոյ Կայսրութիւն - 24 Նոյեմբեր 1927, Երեւան), արեւելահայ առաջին կին բանաստեղծուհին։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ալեքսանդրապոլ, 30 Օգոստոս 1876-ին։ Գրել սկսած է 1889-ին՝ աշխատակցելով օրաթերթերու եւ պարբերականներու։

Իր երգերուն մէջ ան ցնցող մանրամասնութիւններով կը ներկայացնէ կեանքի մէջ իշխող հակադրութիւնները։ Կուրղինեանի բանաստեղծական խօսքը երբեմն կը թանձրանայ տեսանելիութեան չափ եւ ապա կը վերածուի բուռն զայրոյթի անոնց դէմ, որոնց յանցանքով «տնքում է հողը շնչով մահահոտ, վիշտն է գալարւում երկրի երեսին»։ Ան թշուառին եւ զրկուածին երգիչն է։ Սակայն անոնց կեանքը երգելով, ան միշտ յուսադրած, բողոքի եւ ըմբոստութեան մղած է զանոնք։

Գրագիտուհիին զբաղեցնող գլխաւոր հարցերէն է ազգային ազատագրութեան խնդիրը, որուն ան նուիրած է քանի մը գողտրիկ քերթուածներ։

Հետաքրքրական եռանդ ունին Կուրղինեանի սիրային բանաստեղծութիւնները, որոնց մէջ ան կ'անդրադառնայ նաեւ կնոջ ստրկական վիճակին։ Այդ առումով ալ ուշագրաւ է անոր «Արծուի սէրը» քերթուածը։
200px|մինի|աջից|Շուշանիկ Կուրղինեանի գերեզմանաքրը
1907 թուականին Կուրղինեան հրատարակած է իր բանաստեղծութիւններու առաջին գրքոյկը «Արշալոյսի ղօղանջներ» խորագիրով, որ համբաւ բերած է իրեն։ Այնուհետեւ երկար տարիներ հանդէս չէ եկած առանձին գիրքով։ Անոր բազմաթիւ բանաստեղծութիւններէ ընտրովի ստուար հատոր մը հրատարակած է Հայաստանի պետական հրատարակչութիւնը։

Կուրղինեան մեռած է Երեւան Նոյեմբեր 24, 1927-ին։
## Յիշատակ
1939-ին՝ Երեւանի Շէնգաւիթ վարչական շրջանին մէջ հիմնուած թիւ 17 գրադարանը, կը կոչուի Շուշանիկ Կուրղինեանի անունով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1876 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:30 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ալեքսանդրապոլ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1927 մահեր
Ստորոգութիւն:24 Նոյեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնածներ
Կտուց Անապատ

**Կտուց վանք**, հայկական եկեղեցի պատմական Վասպուրական նահանգի մէջ՝ Վանայ լիճի Կտուց կղզիին մէջ։

Ըստ աւանդութեան, հիմնադրած է սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը Հռոմէն վերադառնալէն ետք՝ այդտեղ ամփոփելով իր հետ բերած Կենաց փայտէն մէկ մաս մը եւ 7 սուրբերու մասունքները, կառուցած է 7 եկեղեցի ու իր աշակերտներէն մէկուն առաջնորդ կարգած է։ Կտուց անապատը առաջին անգամ կը յիշատակուի ԺԶ․ դարուն։ 1462 թուականին անապատի վանահայր Գրիգոր եպիսկոպոսին օրերուն, Ստեփանոս վարդապետը վերանորոգած է Սուրբ Յովհաննէս Կարապետ եւ Սուրբ Խաչ եկեղեցիները։ ԺԵ․ դարուն Կտուց անապատը դարձած է գրչութեան նշանաւոր կեդրոն, ուր ծաղկած են յայտնի գրիչներ՝ Խաչատուր ու Յովհաննէս անուններով։
մինի|ձախից|Կտուց վանք
1462 թուականին Խաչատուր ընդօրինակած է Հայսմաւուրքը , ուր կը յիշատակէ իրեն օգնած բազմաթիւ միաբաններ (ձեռագիրը նկարազարդած է Վասպուրականի մէջ հռչակ ունեցած Մինաս ծաղկողը)։  Խաչատուրի գործը շարունակած է Յովհաննէս, որմէ մեզ հասած ամենահին ձեռագիրը 1470-էն է։ Յայտնի են նաեւ Մինաս եւ Բարսեղ գրիչները (1770–1780-ական թուականները)։ ԺԶ․ դարուն Կտուց ապրած է անապատանկի մէջ։

ԺԷ․դարուն Լիմ անապատի միաբաններուն մէկ մասը տեղափոխուած է Կտուց կղզի, վերակենդանացուցած է Կտուց անապատը։  Կառուցուած են բնակելի ու տնտեսական շէնքեր եւ վերանորոգուած են հիները։ 1712-ին Կտուց անապատի վանահայր Սիմեոն արքեպիսկոպոսը հիմնովին վերակառուցած է Կտուց անապատի Սուրբ Կարապետ եկեղեցւոյ ընդհանուր տեսքը (ճարտարապետ՝ Խոշխաբար Բաղիշեցի)։  Սրբատաշ «ֆելզիտ»ով կառուցուած, զոյգ մը գմբեթակիր մոյթերով եկեղեցիին աղօթասրահը (արեւելեան կողմ) ունեցած է եօթը խորաններ։  Եկեղեցին զարդարուած է որմնանկարներով (Ի․ դարասկիզբին մոյթերուն վրայ դեռեւս նկատելի էին Աբգար թագաւորի եւ Կոստանդին կայսրի պատկերները)։մինի|alt=|253x253փքս|Կտուց անապատ․ պատին տաշուած խաչքար1740-ին եկեղեցւոյ ճակատին կից Կարապետ Դատիկ եպիսկոպոսը քառամոյթ գաւիթ կառուցած է, որուն հիւսիսային պատէն մուտք մը կը բացուի դէպի ուղղանկիւն խորանով Ս. Հրեշտակապետաց մատուռը, ուր պահուած են Կտուց անապատի ձեռագիրները։  Համալիրի հարաւային մասին մէջ, կը գտնուին միջանցքի շուրջը երկշար դասավորուած մութ ու ցածր խուցեր, արեւելեանին մէջ՝ հիւրատունը, իսկ հարաւին՝ վանահօր բնակարանը։ ԺԹ․ դարուն Կտուց անապատի թեմն ունեցած է ութ գիւղ։ Անոր պատկանած են Վանայ լիճի մերձափնեայ ցորենի արտերը, այգիները, ձիթհանքը, ջրաղացը, տուները եւ խանութները։

Կտուց անապատ ամայացած է Մեծ եղեռնի ժամանակ։

## Աղբիւրներ

* Առաքել Դավրիժեցի, Գիրք պատմութեանց, Ե., 1990։
* Լալաեան Ե., Վասպուրական. նշանաւոր վանքեր, ԱՀ, պր. 1, Թ., 1912։
* Ոսկեան Հ., Վասպուրական-Վանի վանքերը։

Ստորոգութիւն:Արեւմտյան Հայաստանի եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Վանքեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներու վանքեր
Ստորոգութիւն:Վանայ լիճի կղզիներ
Կտինիա

**Կտինիան** (, ), քաղաք` Լեհաստանի հիւսիսային մասին մէջ։ 2003 թ.-ի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէr 255,3 հազար մարդ։

Կտինեան փոքր քաղաք է։ Հիմնադրուած է Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ՝ ձկնորսական գիւղակի մը տեղը։ Այստեղ կառուցեցին այդ ժամանակուայ տարածաշրջանի ամէնամեծ նաւահանգիստը։ Առաջին նաւը նաւահանգիստ մտաւ1923 թ.-ին։

Անիկա Լեհաստանի 12-րդ ամէնամեծ քաղաքն է եւ Փոմերանեան վոյեվոտութեան (նահանգին) երկրորդ մեծագոյնը՝ Կտանսքէն ետք։ Կտինիան մաս կը կազմէ քաղաքային համակեդրոնացումի մը՝ Սոփոթ առողջարանային քաղաքին, Կտանսքի եւ արուարձանային համայնքներուն հետ, որոնք միասնաբար կը կազմեն «Եռաքաղաք» (Tricity / Trójmiasto) կոչուած մեթրոփոլիթէն տարածքը՝ շուրջ մէկ միլիոն բնակիչով։

Պատմականօրէն եւ մշակութապէս ըլլալով Քաշուպիոյ եւ Արեւելեան Փոմերանիոյ մաս՝ Կտինիան դարեր շարունակ մնացած է ձկնորսական փոքր գիւղ մը։ 20-րդ դարուն անիկա սկսաւ այցելուներ գրաւել իբրեւ ծովեզերեայ առողջարանային քաղաք։ 1926-ին Կտինիային շնորհուեցաւ քաղաքի կարգավիճակ, որմէ ետք անիկա ապրեցաւ ժողովրդագրական եւ քաղաքաշինական մեծ վերելք՝ արդիապաշտ (modernist) դիմագիծով։ Անիկա դարձաւ Լեհաստանի գլխաւոր նաւահանգիստներէն մէկը։ 1970-ին Կտինիայի մէջ եւ շուրջը տեղի ունեցած բողոքի ցոյցերը նպաստեցին մօտակայ Կտանսքի մէջ «Համերաշխութիւն» (Solidarity) շարժման վերելքին։

Կտինիայի նաւահանգիստը շքեղ զբօսանաւերու եւ դէպի Սկանտինաւիա մեկնող լաստանաւերու մնայուն կանգառն է։ Կտինիայի քաղաքամէջը, որ 2015-ին հռչակուեցաւ Լեհաստանի պատմական յուշարձան, եւրոպական միացեալ համայնքի կառուցման օրինակ է եւ կը ներառէ գործառնապաշտ (Functionalist) ճարտարապետական ձեւեր։ Անիկա նաեւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկի թեկնածու է։ Քաղաքի առանցքը կը կազմէ «10 Փետրուար» փողոցը, որ իրարու կը միացնէ գլխաւոր երկաթուղային կայարանը եւ Հարաւային նաւամատոյցը։ Քաղաքը ծանօթ է նաեւ իր տարեկան «Կտինիա ֆիլմի փառատօնով»։ 2013-ին «The News»-ի ընթերցողներու կողմէ Կտինիան ճանչցուեցաւ իբրեւ Լեհաստանի ապրելու համար լաւագոյն քաղաքը եւ գրաւեց առաջին տեղը «կեանքի ընդհանուր որակի» ազգային վարկանիշին մէջ։ 2021-ին քաղաքը միացաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Ստեղծարար քաղաքներու ցանցին եւ հռչակուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Շարժապատկերի քաղաք»։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ