open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Քոսթա Ռիքա

**Քոսթա Ռիքա** (սպաներէն կը նշանակէ «հարուստ ծովափ»), պետութիւն Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ, հիւսիսէն սահմանակից է Նիքարակուային, հարաւ արեւելքէն՝ Փանամային, իսկ հարաւէն՝ Էքուատորին։ Արեւելքէն կ'ողողուի Քարիպեան ծովուն, իսկ արեւմուտքէն՝ Խաղաղական Ովկիանոսին ջուրերով։

Անիկա ունի շուրջ 4,5 միլիոն բնակչութիւն, որուն մօտաւորապէս քառորդը կը բնակի մայրաքաղաք Սան Խօսէի մէջ։
## Անուանում
Քոսթա Ռիքան յայտնագործած է Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսը 1502-ին եւ զայն անուանած է *Նուեւօ Կարթագօ* (Նոր Կարթագէն)։ Ժամանակակից անուանումը (` «ափ», *rica*` «հարուստ», այսինքն՝ «հարուստ ափ») սպանացի գաղութարարները տուած են ԺԶ. դարու կէսերուն։ 

## Պատմութիւն
Հնագոյն ժամանակներուն Քոսթա Ռիքայի մէջ բնակած են հնդիկ ցեղեր։ 1502-ին Ք. Քոլոմպոս յայտնաբերած է Քոսթա Ռիքան եւ զայն անուանած է Նուեւօ Կարթագօ (Նոր Կարթագէն)։ Երկիրին ժամանակակից անուանումը տրուած է ԺԶ. դարու կէսին եւ կը նշանակէ հարուստ ափ։ Երկիրը եղած Սպանիոյ գաղութներէն։

Քոսթա Ռիքան անկախացած է 15 Սեպտեմբեր 1821-ին՝ Ամերիկայի սպանական գաղութներուն անկախութեան պատերազմին ընթացքին։

## Հետաքրքրական տեղեկութիւններ

* 1 դեկտեմբեր 1948-ին Քոսթա Ռիքա պաշտօնապէս լուծարքի կ'ենթարկէ իր բանակը: Ասիկա զարմանալի որոշում մըն է Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ, ուր պատերազմներ տեղի կ'ունենան կանոնաւոր կերպով: Այս որոշումը առնուած է, որպէսզի զինուորականները ուժով չտիրապետեն երկիրին, ինչպէս պատահած է շրջակայ երկիրներուն մէջ, սակայն` յատկապէս դրամը չծախսելու համար զէնքեր գնելու եւ ասոր փոխարէն ուսուցիչներուն եւ բժիշկներու գործ տալու: Ասոր արդիւնքը եղած է այն, որ երկրին բնակչութեան 96 առ հարիւրը գրել-կարդալ գիտէ. ասիկա Կեդրոնական Ամերիկայի մրցանիշն է:
* Քոսթա Ռիքան կանաչ երկիրն է. երկիրին տարածութեան մէկ քառորդը պահպանուած շրջան եւ արգելոց հռչակուած է:
* Քոսթա Ռիքան Կեդրոնական Ամերիկայի զբօսաշրջական առաջին երկիրն է տարեկան իր 2 միլիոն այցելուներով:
* Երկիրին ելեկտրականութեան 98 առ հարիւրը կ'արտադրուի ջուրով բանող գործարաններու մէջ` արեգակնային ուժը եւ հրաբուխներուն տաքութիւնը օգտագործելով: Ժողովուրդին 98 առ հարիւրը կ'օգտուի այս մաքուր ուժանիւթէն: Ասիկա ալ մրցանիշ մըն է համեմատաբար աղքատ շրջանի մը մէջ:
* 2009-ին, 143 երկիրներու մէջ երջանկութեան մասին կատարուած ուսումնասիրութեան մը հիմամբ, Քոսթա Ռիքան առաջինը կը հանդիսանայ. այս երկիրին բնակչութեան 85 առ հարիւրը կը յայտնէ, թէ ուրախ է իր երկիրին մէջ ապրելով: Ասիկա «փուրա վետան» է, «աղուոր կեանքը», ինչպէս կ'ըսեն քոսթառիքացիները:
* Երկիրը իր ծախսերուն 24 առ հարիւրը կը տրամադրէ կրթութեան: այս կարեւոր տոկոսը կարելիութիւնը կու տայ իւրաքանչիւր աշակերտի լաւ պայմաններու մէջ դպրոց երթալու: Դպրոցը ձրի է եւ պարտադիր` մինչեւ երկրորդական:
* Պանանը Քոսթա Ռիքայի գլխաւոր մշակութիւնն է: Անիկա կ'օգտագործուի բազմաթիւ ճաշերու եւ անուշեղէններու պատրաստութեան մէջ:
* «Ոսկի հատիկ» կոչուած սուրճը հիմնաքարն է Քոսթա Ռիքայի տնտեսութեան. երկիրը հազարաւոր թոն այդ սուրճէն կ'արտադրէ ամէն տարի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ֆիճի

**Ֆիճի** (Ֆիճերէն՝ *Viti*, Վիդի. Ֆիճի հնդկերէն՝ फ़िजी, Ֆիճի), պաշտօնապէս՝ **Ֆիճիի Հանրապետութիւն**, երկիր մըն է, որ կը գտնուի Խաղաղական Ովկիանոսի հարաւ-արեւմուտքը: Ան կը բաղկանայ 330 կղզիներէ՝ որոնցմէ միայն 110-ի վրայ բնակչութիւն կ'ապրի, ինչպէս նաեւ աւելի քան 500 կղզեակներէ: Ֆիճի կը բնակին 909,466 մարդիկ, որոնցմէ մէկ-երրորդը կ'ապրի մայրաքաղաք Սուվայի մէջ:

Ֆիճի ք.ա. երկրորդ դարէն ի վեր բնակուած է: Եւրոպացիներ առաջին անգամ 17-րդ դարուն հասան Ֆիճի: 1871-ին Սերու Էփինեսա հրչակեց Ֆիճիի թագաւորութիւնը, սակայն 1874-ին ան կամովին հանցնեց կղզիները Պրիթանական կայսրութեան: 96 տարի ետք 1970-ին Ֆիճի ստացաւ անկախութիւն, սակայն Թագուհի Ելիզապէթ Բ մնաց երկրի կարաւարիչ եւ հրչակեց Ֆիճիի իշխանութիւնը: Հոկտեմբեր 6, 1986-ին երկու պետական հարուածներէ ետք, բանակը Ֆիճին հրչակուեց անկախ հանրապետութիւն: 

## Ծանօթագրութիւններ
Քուքենհոֆ (Հոլանտա)

**Քուքենհոֆ,** ծաղիկներու պարտէզ՝ Հոլանտայի մէջ:
մինի
Ճանչցուած է նաեւ Եւրոպայի պարտէզ անունով: Համաշխարհային ճանաչում ունեցող ծաղիկի պարտէզներէն է։

Աւելի քան եօթը հեկտար տարածութիւն ունեցող այս պարտէզին մէջ ամէն տարի կը ցանուի մօտաւորապէս եօթը միլիոն սոխ` ցուցադրելու համար հոլանտական ծաղիկներուն ամէնէն գեղեցիկ հաւաքածոն: 

Այս ծաղիկները ԺԷ. դարուն այնքան յարգի էին Հոլանտայի մէջ, որ անոնք իբրեւ դրամ կը գործածուէին:

Պարտէզին մէջ կը ցուցադրուին կակաչի 800 տեսակներ:

Սկզբնական շրջանին Քուքենհոֆ, որ կը նշանակէ բանջարանոց, կը գործածուէր մշակելու համար պտուղներ եւ բանջարեղէններ` նշանաւոր ազնուական կնոջ մը խոհանոցին անձնակազմին համար: 1641-ին հոն կը շինուի պալատ մը, եւ անոր շրջակայքը կը փոխուի: ԺԹ. դարու կէսերուն անիկա կը ստանայ անգլիական պարտէզի մը կերպարանքը:
### Այցելուներ
մինի|ձախից
2017-ին պարտէզը 1.4 միլիոն զբօսաշրջիկ ընդունած է:

## Պատկերասրահ
 
File:Keukenhof - panoramio (82).jpg|
File:NL-keukenhof-01.jpg|
File:Keukenhof 8.jpg|
File:NL-keukenhof-14.jpg|
File:Ornithogalum dubium.jpg|
Image:keukenhof.jpg|
File:Keukenhof 340.JPG|
File:Keukenhof1374.jpg|
File:Keukenhof well1352.jpg|
File:140409 Keukenhof 01.JPG|
File:Keukenhof tulips.JPG|


## Աղբիւրներ
*Keukenhof - Official Website of Keukenhof Park
*Keukenhof Gardens Creative Commons Photo Slideshow 
*Keukenhof Gardens Tours and Photos
*Keukenhof Christmas Fair  - Official Website of Keukenhof Christmas Fair
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հոլանտայի այգիներ
Փանամա

**Փանամա** () պաշտօնապէս՝ **Փանամայի Հանրապետութիւն** (República de Panamá), պետութիւն Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ, Քարիպեան ծովուն եւ Խաղաղական Ովկիանոսին միջեւ։ Արեւմուտքէն սահմանակից  է Քոսթա Ռիքային, իսկ Արեւելքէն՝ Քոլումպիային։
կենտրոն|մինի|440x440փքս|Փանամա քաղաքը
Փանաման պետութիւն մըն է Կեդրոնական Ամերիկայի ամէնէն նեղ (48 քմ) մասին՝ Փանամայի նեղուցին մէջ։ Ափերը ցած են, խաղաղական ովկիանոսեանը՝ խիստ մասնատուած։ Լեռնային է: Արեւմուտքը կը գտնուի Քորտիլիերա տէ Վերակուա լեռնաշղթան, որուն ամէնէն բարձր գագաթը (3475 մ) Չիրիքի գործող հրաբուխն է։ Քարիպեան ծովափով կ'երկարին Քորտիլիերա Տէ Սան Պլաս եւ Սեռանիա Տել Տարիէն լեռնաշղթաները, որոնց միջեւ կը տարածուին միջլեռնային դաշտավայրերը։ 

Երկրաշարժի գօտի կը համարուի, ուր երկրաշարժները յաճախակի են։կենտրոն|մինի|330x330փքս|Փանամա․ քաղաքը, ջրանցքը, կամուրջը եւ օդակայանը
## Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ
* ԺԶ. դարուն սպանացիներուն կողմէ յայտնաբերուած եւ բնակուած Փանաման 1821-ին կը բաժնուի Սպանիայէն եւ կը միանայ Քոլումպիայի, Էքուատորի եւ Վենեզուելայի միութեան, որ կը կոչուէր «Մեծն Քոլումպիայի Հանրապետութիւն»:

* Ի. դարու սկիզբին Փանամայի տնտեսական եւ քաղաքական կեանքը կը զարգանայ ԱՄՆ-ի տիրապետութեան տակ։
* 1920-ական թուականներուն երկիրին մէջ կ'աշխուժանայ հակաամերիկեան շարժումը։
* ԱՄՆ վերատեսութեան կ'ենթարկէ 1903-ի պայմանագիրը։
* 1977-ին նոր պայմանագիր մը կը կնքուի, ըստ որուն Փանամային կը վերադարձուի ջրանցքին գօտին, իսկ 3 Դեկտեմբեր 1999-էն՝ նաեւ ջրանցքին տնօրինումը։
* Ջրանցքին քարիպեան ափին կը գտնուի Քոլոն նաւահանգիստը, որ կոչուած է ի պատիւ Ք. Քոլումպոսին, իսկ Խաղաղական ովկիանոսին ափին՝ Պալպուա քաղաքը՝ ի պատիւ Նունյէս Տէ Պալպոայի, որ 1513-ին կը դառնայ առաջին անձը, որ Ատլանտեան Ովկիանոսէն դուրս կու գայ դէպի Խաղաղական Ովկիանոս։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Frank Gehry’s Biomuseum viewed from aboard ship close to the south end of the Panama Canal.jpg|Frank Gehry’s Biomuseum թանգարան․ նկարուած ջրանցքին հարաւային ծայրամասէն
Պատկեր:1469112671EL CHORRO DE LA CHORRERA.jpg|Խորերա ջրվէժ
Պատկեր:Portobelo-Panama.gif|Բորթոպելօ, Փանամա
Պատկեր:Ciudad de Panamá - 1929.jpg|Փանամա քաղաքը, 1929
Պատկեր:Cuidaddepanama1.jpg|Փանամա քաղաքը, ցերեկը 
Պատկեր:Rio Chucunaque.jpg|Չուքունաքէ գետ
Պատկեր:Village along Chucunaque River - Darién - Panama (48455489817).jpg|Գիւղակ Չուքունաքէ գետեզերքին
Պատկեր:Rio Teribe.jpg|Թերիպլէ գետ
Պատկեր:500px photo (162463343).jpeg|Պոքեթէ գետ
Պատկեր:Traditional Panamanian Building.jpg|Փանամա․ աւանդական կառոյց


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Նապատ (Վանք)

**ՆԱՊԱՏ** վանք, Արցախի Շահումեան շրջանի Գիւլիստան գիւղէն ոչ հեռու, անտառի մէջ «ՆԱՊԱՏ» կոչուող տեղամասին մէջ  եկեղեցի, որ կը կոչուի «ԱՄԵՆԱՓՐԿԻՉ» վանք:

Մռաւ լերան լանջին գտնուող այս եկեղեցին կ'ենթադրուի, որ անցեալին կոչուած է Հնապատ կամ Անապատ:

## Կառոյցը
Անիկա եռանաւ պազիլիք եկեղեցի մըն է, կառուցուած 1641-ին, կիսամշակուած եւ խնամքով յղկուած քարերով, շարուած կրաշաղախով: Սիւները կլոր են, ամբողջական քարերէ: Թաղածածկ է, ծածկասալերը խնամքով մշակուած են: Եկեղեցին կանգուն ու ամբողջական է, սակայն երկար ատեն անխնամ մնալուն պատճառով, բաւական վնասուած է եւ ունի քայքայուած հատուածներ:

Եկեղեցիէն ոչ հեռու կանգուն է մատուռը, որ փոքրիկ գեղեցիկ կառոյց մըն է, շարուած կիսամաշուած քարերով ու կրաշաշախով:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Նապատ Վանք
*Ս. Ամենափրկիչ Եկեղեցին
*«Կեանքի գնով պահպանել Աստուծոյ կողմէ իբրեւ ժառանգութիւն տրուած Հայոց Աշխարհը»
Հիւսիսային Քորէա

**Հիւսիսային Քորէա**, պաշտօնապէս **Քորէայի Ժողովրդավար Ժողովուրդի Հանրապետութիւն**, արեւելեան ասիա գտնուող երկիր մըն է: Ան կը սահմանէ հիւսիսէն՝ Չինաստանին, արեւելքէն՝ Ճափոնի Ծովին, հարաւէն՝ Հարաւային Քորէայի, արեւմուտքէն՝ Դեղին ծովի: 

Մինչեւ 1948 Քորէայի թերակղզին չեր բաժնուած, պատմական բոլոր թագաւորութիւնները բոլոր թերակղզիին կ'իշխէին: 1948-ին Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի հետեւանքով Քորէան բաժնուեցաւ երկուքի՝ Հիւսիսային (ԽՍՀՄ-ի հսկողութեան տակ) եւ Հարաւային (ԱՄՆ-ի հսկողութեան տակ): 1950-1953 Քորէայի պատերազմը հաստատեց երկու երկիրներուն սահմանները: 

Հիւսիսային Քորէայի մէջ կ'ապրին 25,948,512 բնակիչներ 120,540 քմ. ք. տարածքի վրայ: Մայրաքաղաքը՝ Փիոնկիանկ, երկրի քաղաքական եւ տնտեսական կենդրոնն է:

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Պանկլատեշ

**Պանկլատեշ**, պաշտօնական անունով՝ **Պանկլատեշի Ժողովրդական Հանրապետութիւն** (պենկալերէն՝ গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ), երկիր մըն է հարաւային Ասիայի մէջ: Ան կը սահմանէ՝ արեւելքէն, հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն՝ Հնդկաստանի. հարաւ-արեւելքէն՝ Միանմարի. հարաւէն՝ Հնդկական ովկիանոսին: Աշխարհի ութերորդ ամէնէն բնակուած երկիրը ըլլալով (167 միլիոն բնակիչներ), ան նաեւ աշխարհի ամէնախիտ բնակուած երկիրն է՝ 147,570 քմ. ք. տարածութեամբ: Պանկլատեշի մայրաքաղաքը՝ Տաքքան, երկրի ամէնամեծ քաղաքն է, ինչպէս նաեւ քաղաքական եւ տնտեսական կեդրոնը: 

Պանկլատեշ իր անկախութիւնը առաւ 1971-ին, նոյն տարին պատահած Պանկլատեշի ցեղասպանութենէն ետք: Այսօր երկրի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Պենկալի Իսլամ են: 

## Ծանօթագրութիւններ
Քիրա Ալըն

**Քիրա  Ալըն** (անգլ.՝ **Kiera Allen**, ) Ամերիկացի դերասանուհի մըն է, ծանօթ իր Hulu հարթակի Run ֆիլմով:

## Անձնական կեանք
Ալըն հասակ առած է Նիւ Եորքի մէջ: Ան Քըլամպիա Համալսարանէն կը ստանայ Ստեղծագործական Գրութեան վկայական 2022 թուականին: Շարժունակութեան համար սայլակ կ'օգտագործէ:

## Ասպարէզ
2014 թուականին Ալըն *Ethan & Skye* կարճ ֆիլմին մէջ դեր ստանձնեց: Իր առաջին ֆիլմի դերը Hulu հարթակի Run ֆիլմն էր, Սարա Փոլսընի հետ. ֆիլմը դարձաւ հարթակին ամէնէն շատ դիտուած ֆիլմը: Ան երկրորդ սայլակով կին դերասանուհին է, որ զգայացունց ֆիլմի մը գլխաւոր դերասանն էր, 1948 թուականի Սուզըն Փիթըրզէն ետք:

2020 թուականին Ալընը հիւր էր *The Ellen DeGeneres Show* յայտագրին:

2021 թուականին Ալընը Փէնզի Ֆրիհոլտի դերը ստանձնեց Twist փոտքասթին վրայ:

## Ֆիլմեր

### Ֆիլմ

### Հեռուստաշար

### Թատերական ներկայացում

## Ծանօթագրութիւններ
Աշպահեան

**Աշպահեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Լեւոն Աւետիսի Աշպահեան (1890-1956), բանաստեղծ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ապրեսեան

**Ապրեսեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Աբէլ Դաւիթի Ապրեսեան (1860-1930-ական թթ.), լրագրող, հրապարակախօս, հրատարակիչ։
* Աշոտ Շահէնի Ապրեսեան (1964-1993), ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
* Դերենիկ Զաքարի Ապրեսեան (1899-1939), խորհրդային կուսակցական եւ պետական գործիչ։
* Զաքար Ապրեսեան (1872-1926), մանկավարժ, թղթակից։
* Յակոբ Արսէնի Ապրեսեան (1890-1922), գրող, մանկավարժ։
* Հրանդ Զաքարի Ապրեսեան (1903-1982), փիլիսոփայ, բանասէր, գեղագէտ։
* Մարգարիտա Հրանդի Ապրեսեան (1960), մանկավարժ, թարգմանիչ։
* Միքայէլ Մարտինի Ապրեսեան (1954-2012), Ղարաբաղեան պատերազմի մասնակից, «Արցախ» գունդի հրամանատար։
* Եուրի Դերենիկի Ապրեսեան (1930), լեզուաբան։
* Ջումշուդ Ապրեսեան (19-20-րդ դարեր), թղթակից։
* **Սամուէլ Ապրեսեան**
** Սամուէլ Եուրիի Ապրեսեան (1965-1992), ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
** Սամուէլ Սերգեյի Ապրեսեան (1963-1990), ազատամարտիկ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից։
* Սարգիս Արշակի Ապրեսեան (1918-199?), դերասան։

## Գրական հերոսներ

* *Ապրեսեան*, Մկրտիչ Սարգսեան «Շահմարի առեղծուածը» վիպակի հերոսներէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ակինեան

**Ակինեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Արա Երուանդի Ակինեան (1908-1976), արձակագիր։
* Յովհաննէս Ակինեան (1900-1935), թղթակից։
* Ներսէս Ակինեան (1883-1963), բանասէր, ձեռագրագէտ, պատմաբան, մանկավարժ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Դահոյկ

մինի
**Դահոյկը** բարձր մակարդակի մարզաձեւ մըն է:
## Պատմութիւն
Նախապատմական շրջանէն մարդիկ ձիւնին վրայէն կը սահէին իրենց հօտերուն հետեւելու համար: Ապա դահոյկի այս սովորութիւնը կը շարունակուի հիւսիսի երկիրներուն մէջ:

Դահոյկի մասին ամէնէն հին տեղեկութիւնները հիմնուած են հնագիտական ​​ապացոյցներու վրայ: Երկու շրջաններ կը ներկայացնեն դահոյկներու եւ անոնց օգտագործման ամէնէն վաղ ապացոյցները.
մինի|ձախից
# Ժամանակակից Չինաստանի Ալթայիք շրջանին մէջ (Altaic), 5000-ամեայ նկարներ կան, որոնք կը յուշեն դահոյկներու օգտագործումը: 
# Հիւսիսային Ռուսաստանի մէջ յայտնաբերուած են դահուկանման առարկաներու ամենահին բեկորները, որոնք օգտագործուած են Ք.Ա. 6300-5000 թուականներուն, Մոսկուայի Սինտոր լիճին մէջ:

ԺԹ. դարուն է, նորվեկիացի Սոնտրը Նորհայմ զայն իսկական մարզաձեւի կը վերածէ: Զառիվայրները իջնելու եւ կտրուկ շրջադարձի համար ան կը շինէ աւելի կարճ եւ կեդրոնը աւելի նեղ դահոյկներ: Ան նոյնիսկ կը շահի դահոյկի առաջին մրցումը 1869-ին:

Կարճ ժամանակ ետք, դարձեալ նորվեկիացի, հետախոյզ Ֆրետիոֆ Նանսէն Կրինլենտի մէջ դահոյկով կը կտրէ 500 քմ: Անոր այս քաջագործութիւնը դահոյկը հռչակաւոր կը դարձնէ:

Դահոյկը շատ մեծ տեղ կը գրաւէ նաեւ ձմեռնային ողիմպիական խաղերուն մէջ:

Փետրուար ամսուն, ամէն երկու տարին անգամ մը, Ալպեան դահուկելու աշխարհի ախոյեանութիւնը կը կազմակերպուի:
## Պատկերասրահ
 

Skis by Ivan Isaev from Russian Ski Magazine.jpg|
Город Амурск музей (38).JPG|
Vorstellung der sämtlichen Königl. Dänischen Armee - no-nb digibok 2007092512003-122.jpg|1763
Cross-country equipment--Skate and Classic.jpg|



## Ծանօթագրութիւններ
Ալեքսանտր Սիրանոսեան

**Ալեքսանտր Սիրանոսեան** (), ֆրանսահայ երաժիշտ, նուագախմբավար եւ մանկավարժ։

Ծնած է ֆրանսայի Լիոն քաղաքը, ակնցի ծնողներէ։ 17 տարեկանին ընդունուած է Լիոնի երաժշտանոցը եւ ապա շարունակած է ժընեւի մէջ, ուր նաեւ մասնագիտացած է դաշնակահարի եւ նուագավարի ճիւղերուն մէջ։

Եղած է ղեկավար՝ Լիոնի ուսաանողական սենեկային նուագախումբի եւ քաղաքային «Pro Musica» գործիքային խումբին, իսկ 1967-ի Յունիսին, հանդիսացած է Ռոման քաղաքի համերգային ընկերութեան երաժշտական կեանքի տնօրէնը։

Սիրանոսեանի ղեկավարութեամբ Ռոմանի երաժշտանոցը մեծ ծաղկում ապրած է, միեւնոյն ատեն ան ղեկավարած է Ռոմանի համերգային ընկերութեան 60 հոգիէ կազմուած նուագախումբը եւ 1973 ին հիմնադրած է այնտեղ լարային գործիքներու խումբ մը, որ հռչակաւոր եղած է իր բարձր մակարդակով։ Իբրեւ դաշնակահար ելոյթներ ունեցած է զանազան երկիրներու մէջ ինչպէս նաեւ Երեւանի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Առեղծեան

**Առեղծեան**, հայկական մականուն։

## Մակնունը կրողներ

* Լեւոն Առեղծեան (20-րդ դար), մամուլի աշխատակից։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Արաբեան

**Արաբեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Գէորգ Արաբեան (19-20-րդ դարեր), թղթակից։
* Հարրի Արաբեան (1959), պուլկարահայ նկարիչ, քանդակագործ։

## Տես նաեւ

* Արաբշահեան
* Արապեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Եդուարդ Տարօնեան

**Եդուարդ Տարօնեան** (), գրագէտ, հանրային կրթական մշակ։ ՀՅԴ-ի անդամ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Բաղէշ նահանգի Ղուլթիկ գիւղը: Նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրին մէջ: Երկրորդական ուսումը՝ Պոլիս:

1915-ին մեկնած է Ժընեւ: 1919-ին աւարտած է Ժընեւի «Institute J. J. Rousseau» մանկավարժական համալսարանը:

Ժընեւի մէջ, ուսանողութեան տարիներուն, մտած է Հ․Յ․Դաշնակցութեան շարքերը:

Վարած է ուսուցչական պաշտօններ` Պոլիս եւ Ժընեւ: 1930-էն ետք հաստատուած է Պէյրութ:

## Վարած պաշտօններ
Նախ ուսուցիչ՝ «Նշան Փալանճեան» ճեմարանի մէջ: 1935-1936 տնօրէն` Հալէպի Հայկազեան վարժարանի: Պաշտօնավարած է նաեւ Պէյրութի իտալական եւ վիեննական Մխիթարեաններու վարժարաններուն մէջ:

1942-1957 վարած է Ս. Նշան ազգային վարժարանի տնօրէնութիւնը:

1957-ին իբրեւ մնայուն ուսուցիչ` պաշտօնի կոչուած է Անթիլիասի դպրեվանքը։

## Գրութիւններ եւ հրատարակութիւններ
Ունի հանրային բնոյթ կրող գրութիւններ, գրական բովանդակութեամբ յօդուածներ: Հրատարակած է քանի մը պրոշիւրներ:

1952-ին լոյս ընծայած է «Մակապատում» պատանիներու սահմանուած պատմուածքներու հատորը: 1959-ին՝ «Համասփիւռ» պատմուածքներու հատորը:

Ունի նաեւ անտիպ թարգմանութիւններ` ֆրանսերէնէ անգլերէնէ եւ իտալերէնէ:

Տարօնեան մահացած է 26 Հոկտեմբեր 1967-ին։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Ընկ. Եդուարդ Տարօնեանի Յուղարկաւորութիւնը։

Ստորոգութիւն:Հայ գրագէտներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Ախիկեան

**Ախիկեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Արիստակէս Գալուստի Ախիկեան (մահ. 1915), մտաւորական։
* Կատարինէ Խորենի Ախիկեան (19-րդ դար-1940-ական թթ.), թղթակից։
* Պետրոս Ախիկեան, լրագրող, խմբագիր։
* Վրթանես Գալուստի Ախիկեան (1872-1936), նկարիչ։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Անասեան

**Անասեան**, հայկական մականուն։

## Մականունը կրողներ

* Արմէն Հենրիկի Անասեան (1963), երաժիշտ, դիրիժոր, ջութակահար։
* Յակոբ Սեդրակի Անասեան (1904-1988), պատմաբան, բանասէր, աղբիւրագէտ, մատենագէտ, ձեռագրագէտ։
* Հենրիկ Յակոբի Անասեան (1937), կոմպոզիտոր, դիրիժոր, գրող, հասարակական գործիչ։

## Տես նաեւ

* Անաստասեան

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մականուններ
Ստորոգութիւն:Մականուններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եան վերջածանցով մականուններ
Վիքթոր Չիժիքով

**Վիքթոր Չիժիքով** (,), Ողիմպիական արջուկի հեղինակ, խորհրդային եւ ռուսական նկարիչ-ծաղրանկարիչ։

Չիժիքով ծնած է Մոսկուայի մէջ։ Ողիմպիական խաղերու խորհրդանիշներէն մէկու՝ Միշա արջուկի հեղինակ, Ռուսաստանի ժողովրդական նկարիչ։

Ան 50-ականներու վերջերէն սկսեալ սկսած է նկարել «Կոկորդիլոս», «Մուրզիլկա» եւ «Ուրախ նկարներ» ամսագրերու համար․ նկարազարդած է աւելի քան 100 մանկական գիրք։

Ինք յօրինած է 1980 թուականին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական ձմրան խաղերու խորհրդանիշը՝ արջուկի կերպարը։

## Չիժիկովի Նկարազարդումներով Գիրքերը Ըստ Տարեթիւի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Օրլանտօ Սերել

**Օրլանտօ Սերել** (, ), անսովոր ունակութիւններ ունեցոց մարդոցմէ մին։ 

10 տարեկան Սերել, մինչեւ 1979 թուական, ունեցած է սովորական մանկութիւն․ սակայն պէյզպոլի խաղի ընթացքին ստացած ուղեղային վնասուածքէ յետոյ ձեռք բերած է իւրայատուկ կարողութիւններ։ Արկածէն տարի մը վերջ Սերել սկսած է զգալ գլխիցաւեր, որոնք յաճախ կը տեւէին քանի մը ժամ։ Ան հազիւ տարեվերջին անդրադարձած է, որ ունի զարմանալի ունակութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ
Սուսաքի

**Սուսաքի** (յուն․՝ Σουσάκι), քնացող հրաբուխ, կը գտնուի Կորնթոսին հիւսիս-արեւելեան մասը, Սարոնիքոս ծոցին հիւսիս-արեւելեան ափին։

## Տեղեկութիւններ
Հրաբուխը աշխուժ եցած է վաղ Քառեակի ժամանակաշրջանին (4 - 2,3 միլիոն տարի առաջ) եւ այսօր ունի ծծմբատի աշխուժութիւն։

Հրաբուխի վերջին ժայթքումը «շեղակի» պայթում մը եղած է եւ Մեղարայի ծոցիկին նոր ցամաքամաս մը յայտնաբերած է։

## Համանուն բնակավայրը
Սուսաքի ծովափնեայ բնկավայր մըն է։  Կը գտնուի Կորնթոսի նահանգին մէջ եւ Նեղուցին մասն է։  Անունը առած է Սուսաքի հրաբուխէն եւ անոր շուրջը զարգացած է։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Φαράγγι Θειοχώματος 2322.jpg|Սուսաքի ծծմբային ձոր
Պատկեր:Sousaki volcano 8.jpg
Պատկեր:Sousaki volcano 12.jpg
Պատկեր:Sousaki volcano 4.jpg
Պատկեր:Sousaki volcano 6.jpg
Պատկեր:Φαράγγι Θειοχώματος 2686.jpg
  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի հրաբուխներ
Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ
Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութիւն

**Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութիւն** () կամ **ԼԺՀ** (), ինքնահռչակ պետութիւն, Ուքրանիայի արեւելքը։ Ճանչցուած է Ռուսիոյ, Հարաւային Օսեթիայի եւ Տոնեցքի Ժողովրդական Հանրապետութեան կողմէ: Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան բոլոր անդամները այս շրջանը կը համարեն իբր Ուքրանիոյ մաս կազմող տարածաշրջան: Ուքրանիա զայն կը համարէ իբր գրաւած տարածք։ Լուկանսքի Հանրապետութեան տարածքը՝ 8352,6 ք. քմ. է, բնակչութիւնը՝   1 197 100։ Այստեղ կը գործածուին Գրիվնան, Ռուսական ռուպլին, Եւրոն եւ ԱՄՆ տոլարը։

21 Փետրուար 2022-ին Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութին Լուկանսքի եւ Տոնեցքի ժողովրդական հանրապետութիւններու անկախութիւնը ճանչցաւ եւ Փետրուար 22-ի առաւօտեան յայտարարեց ռուս խաղաղապահներու մուտքը երկու հանրապետութիւններուն մէջ:

## Պետական խորհրդանիշներ
Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութիւնն ունի երեք պետական խորհրդանիշ՝ Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութեան դրօշ, զինանշան եւ օրհներգ։ 2014 թուականի Հոկտեմբեր 30-ին հաստատուած է ԼԺՀ-ի զինանշանը։ Ժողովրդական հանրապետութեան զինանշանն իր ոճով կը յիշեցնէ ԽՍՀՄ միութենական հանրապետութիւններու զինանշանները, բայց առանց մանգաղի ու մուրճի։ Ութաթեւ աստղը, որ որոշ ազգերու կողմէ կ'օգտագործուի որպէս վերածնունդի եւ առաջնորդութեան նշան, փառքի եւ լոյսի խորհրդանիշ է։

2014 թուականի Նոյեմբեր 26-ին հաստատօւած է Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութեան դրօշը։ Դրօշի երկնագոյն գոյնը կը խորհրդանշէ Աստուածածինի երկնային մաքրութիւնն ու անարատութիւնը, կապոյտը` հաստատակամութիւնն ու կայունութիւնը, իսկ կարմիրը` ուժը եւ յաղթանակի ձգտումը։ Դրօշի երկու ստորին գոյները (կապոյտ եւ կարմիր) կը յիշեցնեն Ռուսաստանի Դաշնութեան դրօշի գոյները։

2016 թուականի Ապրիլ 29-ին հաստատուած է ԼԺՀ-ի հիմնը, որու հեղինակն է բանաստեղծ Վլադիմիր Միխայլովը։  Երաժշտութեան հեղինակն է Երգահան Գէորգի Գալինը։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Սիմոն Խնդիրեան

**Սիմոն Խնդիրեան** (), հայ իրաւաբան։

Ծնած է Կ. Պոլիս: Աշակերտած է Օրթագիւղի Սբ. Թարգմանչաց եւ Լուսաւորչեան վարժարաններուն, ապա աւարտած է տեղւոյն Իրաւաբանական վարժարանը:

Երկար տարիներ եղած է Բերայի թաղական խորհուրդի անդամ, ազգային երեսփոխան, Ազգային Ժողովի վճռաբեկ ատեանի դատաւոր, Ուսումնական Խորհուրդի ատենապետ եւ այլն:

Պոլսոյ Ազգային Պատրիարքարանին կողմէ Գնէլ Եպսկ. Գալէմքեարեանի եւ իրաւաբան Կարապետ Այըճեանի հետ, կիլիկեան կոտորածներէն ետք գործուղուած է Կիլիկիա եւ Հալէպ, իբրեւ «Փաստաբանական Յանձնախումբ»ի անդամ:

Մահացած է ծննդնավայրին մէջ, 24 Հոկտեմբեր 1922-ին:

## Աղբիւրներ

* Թէոդիկ, Ամէնուն Տարեցոյցը, ԺԹ. տարի, Վիեննա, տպագրութիւն Մխիթարեան հարց, 1925, էջ 370

Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ
Զէնտէյա

**Զէնտէյա Մարի Սթորմըր Քոլմըն** (անգլ.՝ **Zendaya Maree Stoermer Coleman**, ), ճանչցուած իբր **Զէնտէյա** (անգլ.՝ **Zendaya**), Ամերիկացի դերասան եւ երգիչ: Ան արժանացած է շատ մը մրցանակներու, ինչպէս Էմմի Մրցանակի, Սէթըլայթ Մրցանակի, եւ Սէթըրն Մրցանակի:

## Ծանօթագրութիւններ
Արշամ Տատրեան

**Արշամ Տատրեան** (), հայ գրող, հրապարակագիր, խմբագիր։

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Գահիրէի Գալուստեան Ազգային վարժարանը (1925) եւ Կրինիոնի (Փարիզի մերձակայքը) երկրագործական բարձրագոյն դպրոցը (1932)։ Եղած է Գալուստեան վարժարանի եւ Գահիրէի ֆրանսիական լիցեյի ուսուցիչ։

1938-ին հրատարակած է «Բանաստեղծին ձայնը» (Գահիրէ) պարբերագիրքը։

1948-1955 թուականներուն խմբագրած է «Զահակիր» գրական, հասարակական շաբաթաթերթը։

Նրա բանաստեղծութիւնները (տպագրուած սփիւռքահայ տարբեր պարբերականներու մէջ) կրած են Միսաք Մեծարենցի ազդեցութիւնը, անոնք կ'արտացոլեն 1920-1930-ական թուականները ու հետագայ տասնամեակներու սփիւռքահայ սերունդի հոգեբանութիւնը, անոր հայասիրական ոգորումները։

Մահացած է 19 Յունիս 1956-ին, Գահիրէ։

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Սամի Քլարք

**Սամի Քլարք** (, ), լիբանանցի երաժիշտ եւ երգիչ։

74-ամեայ Սամի Քլարք, բուն անունով Սամի Հըպէյքա, իր ետին ձգած է երգարուեստի հարուստ աւանդ մը` տարբեր լեզուներով երգուած աւելի քան 700 երգեր:

Ան օտար լեզուներով երգող լաւագոյն լիբանանցի երգիչն է, որ մասնակցած է մեծ թիւով երգի փառատօներու Լիբանանի տարբեր շրջաններու մէջ, ինչպէս նաեւ այլ երկիրներու մէջ, ինչպէս` Պուլկարիա, Գերմանիա, Ֆրանսա, Յունաստան եւ Աւստրիա:

Քլարք երգած է նաեւ ֆրանսերէն, իտալերէն, հայերէն, յունարէն, գերմաներէն եւ ռուսերէն:

Ան 80-ականներուն Լիբանանի մէջ սփռուող մանկական շարժական գծանկարներու երգերուն լաւագոյն մեկնաբանը եղած է, որ խանդավառած է սերունդներ:

Այդ շարժական գծանկարներէն ամէնէն աւելի հանրածանօթներն են «Կրենտայզըր»-ը եւ «Գանձերու կղզի»-ն։

Սամի Քլարք  մահացած է սրտաբանական հարցերու հետեւանքով::

## Ընտրովի Երգեր

### Անգլերէն

* **What I need** (Ինչ որ Ինծի Պէտք Է)
* **Mori Mori**
* **Take me with you** (Զիս Քեզի Հետ տար)
* **Amazing Man** (Զարմանալի Մարդ)
* **Dog Man** (Շուն-Մարդ)
* **Dog Man and the Adventures of the Wild West** (Շուն-Մարդը եւ Վայրի Արեւմուտքի Արկածները)
* **Dog Man to the Rescue** (Շուն-Մարդը Փրկութեան Կը Հասնի)
* **Dog Man Fights Again** (Շուն-Մարդը Կրկին Կը Կռուի)
* **Dog Man: The Final Chapter** (Շուն-Մարդը. Վերջին Գլուխը)

### Արաբերէն

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Երգիչներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանցիներ
Հրաչ Մարտիրոսեան

**Հրաչ Մարտիրոսեան** (), Հայ լեզուաբան եւ հայագէտ: Ան նաեւ բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու մըն է (PhD):

Հրաչ Մարտիրոսեան դասախօսութիւններ կատարած է հետեւեալ համալսարաններուն մէջ՝ Միշիկընի Համալսարան,  Երեւանի Պետական Համալսարան, Օքսֆորտ Համալսարան, Սորպոն Համալսարան, Մոսկուայի Համալսարան, Միլանի Համալսարան, ինչպէս նաեւ Հայաստանի տարբեր մարզերու համալսարաններուն մէջ։ 2009 թուականէն ի վեր՝ Հայաստանի մէջ կազմակերպած է այագիտական դասընթացներ:

## Կենսագրութիւն
Հրաչ Մարտիրոսեանը ծնած է 10 Նոյեմբեր, 1964 թուականին ներկայիս Վանաձոր համայնքին մէջ։ Ուսանած է Վանաձորի Յովհաննէս Թումանեանի Անուան Պետական Համալսարանի բանասիրական բաժանումին մէջ: 1991–1994 թուականներուն ընթացքին եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնադրութեան գիտաշխատողը (գիտական ղեկավար` փրոֆ. Սարգիս Յարութիւնեան)։ 1995 թուականին տեղափոխուած է Նետըրլենտ եւ մինչեւ ստանայ իր աշխատանքի արտօնագիրը, ան կամաւոր աշխատանք կատարած է գրադարաններու մէջ: Նաեւ հաճախած է լեզուաբանութեան դասընթացքներ Լէյտըն Համալսարանին մէջ որպէս ազատ ունկնդիր: Ինչպէս նաեւ զբաղած է տարբեր հայագիտական աշխատանքներով Լէյտընի հայագիտական նախագիծերու շրջանակներուն մէջ (ղեկավար` փրոֆ. Յ. Վայտենպըրկ)։

2001-2007 թուականներուն ընթացքին, Հրաչ Մարտիրոսեանը եղած է Լէյտընի համալսարանի գիտաշխատող: 2009-2010 թուականներուն ընթացքին կը դառնայ դասախօս Միշիկըն համալսարանէն ներս։ 2011 թուականէն մինչեւ Յունուար, 2015 թուական աշխատած է որպէս դասախօս Լէյտընի համալսարանէն ներս։ Որպէս գիտաշխատող՝ Հրաչ Մարտիրոսեանը Փետրուար, 2015 թուականէն ի վեր կ'աշխատի Վիեննայի մէջ, Աւստրիայի գիտութիւններու հաստատութիւնէն ներս (Institute of Iranian Studies)։

Հրաչ Մարտիրոսեան ինքզինք կը համարէ որպէս անաստուած: Մայիս, 2014 թուականին, ան եղած է մտաւորականներու այն խումբէն որ բաց նամակով դէմ կեցած են խորհրդային քաղաքական գործիչ՝ Անաստաս Միկոյեանի արձանի տեղադրման։

## Հրապարակումներ
* 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Էմմի Մրցանակ

մինի|293x293փքս|Էմմի Մրցանակափաշխում, 1997:
**Էմմի Մրցանակները** (անգլ.՝ **Emmy Awards**) կամ **Էմմիները** (անգլ.՝ **Emmys**), մրցանակներ են հեռատեսիլի ոլորտի մէջ թեքնիք եւ գեղարուեստական վաստակին նուիրուած: ԱՄՆի չորս ամէնէն մեծ մրցանակներէն մէկն է, միւսներն են՝ Կրէմմիները (երաժշտութեան համար), Օսքարները (ֆիլմերու համար) եւ Թոնիները (թատերական ներկայացումներու համար): Էմմի Մրցանակը ունի թեւաւոր կին մը, որ շալկած է հիւլէ մը:

## Ծանօթագրութիւններ
Սպիտակ Խաչ վանք

մինի|322x322փքս|'''Սպիտակ Խաչ վանք'''
**Սպիտակ Խաչ վանք**, հայկական յուշարձան, Հադրութէն ոչ շատ հեռու՝ դէպի հաւար, Վանք գիւղի բլուրին վրայ։

## Անուանումը
Աւանդութեան համաձայն Վանքի Սպիտակ խաչ անուանումը կապուած է Սուրբ Գրիգորիսի լանջական բիւրեղեայ խաչի հետ: Նահատակութենէն ետք, անոր հայրապետական գաւազանը եւ բիւրեղեայ խաչը սկիզբը պահուած էին Ամարաս, ուր ամփոփուած էին անոր նշխարները։ Ամարասի ամայացոիմէն ետք, այդ սրբութիւնները տեղափոխուած են Գտչավանք, իսկ բիւրեղեայ սպիտակ խաչը` Հադրութին մօտ գտնուող վանքը, որմէ ալ անիկա ստացած է Սպիտակ խաչ անուանումը:

Ըստ Սարգիս Ջալալեանցի, ի պատիւ այս խաչին, այստեղ կառուցւած է եկեղեցի՝ անիկա դարձուցած են եպիսկոպոսանիստ եւ յակացոիցած՝ ինքնուրոյն թեմ։ Անիկա դարձած էր ուխտատեղի, բազում հայ ուխտաւորներու համար․ գիւղն ալ իր անունը Վանք՝ ստացած է Սպիտակ խաչ վանքէն:

## Հիմնադրութիւնը
Վանքին հիմնադրման ստոյգ թուականը յայտնի չէ, ամենավաղ արձանագրութիւնը թուագրուած է 14-րդ դարով, թուականով՝ 1333-ը: Արձանագրութիւնը պահպանուած է եկեղեցիին ներսը` հիւսիսային կամարին խաչքարին տակ․

Վանքն ու շրջակայքը հարուստ են արձանագրութիւններով, եւ այդ արձանագրութիւնները կւ պատմեն վանքին հետագայ վերանորոգումներուն մասին:

## Կառոյցը
Վանքին երկարութիւնը նախասրահին հետ միասին կը կազմէ 15,75 մ․, լայնությիւնը՝ 7,1 մ․։ Յուշարձանը կը ներկայացնէ փոքր գմբեթաւոր շէնք մը՝ 6 սիւներէ եւ բուրգանման տանիքէ։

Եկեղեցին միանաւ թաղակապ սրահ է, որուն արեւմուտքէն կը միանայ ուղղանկիւն գաւիթը: Գաւիթն ու եկեղեցին իրարմէ բաժնուած չեն, ունի մէկ մուտք, որ կը բացուի արեւմուտքէն:

Առկայ են երկու փոքր պատուհաններ՝ արեւմտեան եւ հիւսիսային կողմերը։ Արեւմտեան պատուհանին քարին վրայ նոյնպէս պահպանուած է արձանագրութիւն՝

Եկեղեցիին տանիքը տեղադրուած է վեց սիւններէ բաղկացած, բուրգաձեւ ծածկով զանգակատուն-գմբեթը, որուն մասին շինարարական արձանագրութիւնը պահպանուած է եկեղեցիին մուտքի հարաւային կողը … «Յիշատակ է զանգակատունս Սուրապի որդոյ Ովանես եպիսկոպոսին»:

Եկեղեցիէն հարաւ-արեւելք հիւրատունն է մուտքին պահպանուած արձանագրութեամբ.

Հիւրատան կողքը պահպանուած են երկու վիմափոր խուցեր:

Եկեղեցիին շրջակայքը կան բազմաթիւ տապանաքարեր պահպանուած արձանագրութիւններով, որոնցմէ կարելի է ենթադրել, որ վանքը եղած է եպիսկոպոսանիստ, քանի որ այդտեղ թաղուած են նաեւ եպիսկոպոսներու աճիւններ: Կարգ մը դամբարանային քարերուն վրայ արտայայտուած են որսի, հողագործութեան, ցանքի եւ մարտերու տեսարաններ։ Գերեզմանատանը մնացած է կիսաքանդ շէնք, որ կառուցուած է 1735-ին եւ որոշ ժամանակ ուխտաւորներու համար իբրեւ ապաստարան ծառայած է։

Արցախի որմնափակ խաչքարերէն մէկը այստեղ կը գտնուի ։

## Ծանօթագրութիւններ
  

Ստորոգութիւն:Վանքեր
Արեւմտեան ճակատին նորութիւն չկայ (ժապաւէն)

**«Արեւմտեան ճակատին նորութիւն չկայ»** (), ձայնաւոր շարժանկարի դարաշրջանի առաջին դասական եւ հակապատերազմական ժապաւէնը։ Բեմադրիչ՝ Լիուիս Մայլսթոնի, 1930-ականներուն նկարահանուած, Էրիխ Մարիա Ռեմարքի նոյնանուն վէպէն ներշնչուած շարժանկարն մըն է։ Գլխաւոր դերակատարներն են՝ Լիու Այրէս, Լուիզ Ուոլհէիմ, Սլիմ Սամըրվիլ, Ճոն Ուրայ եւ Ռէյմընտ Կրիֆին։ Շարժանկարը արժանացած է երկու Օսքար մրցանակի՝ լաւագոյն ժապաւէ եւ լաւագոյն բեմադրիչ։ 

## Նիւթը
Էրիխ Մարիա Ռեմարքի վէպին հիման վրայ նկարահանուած ժապաւէնը Առաջին աշխարհամարտին գերմանացի երիտասարդ կամաւորներու խումբի մասին է։ Հայրենասէր, լաւատես երիտասարդները դէմ յանդիման կու գան խրամատերու մէջ կեանքի այլանդակութիւններու եւ կը սկսին հասկնալ պատերազմի հետեւանքով կատարուած անիմաստ աւերուածութիւններու չափը։ Երիտասարդներու երազանքները կը քանդուին, իսկ անոնց գաղափարապաշտութիւնը կը «հանգի»։

Վերջին դրուագը, որ ցոյց կու տայ, թէ ինչպէս զինուոր մը սպաննուելէ առաջ ձեռք կը մեկնէ թիթեռնիկին, շարժանկարի պատմութեան ամենավառ ու յիշարժան տեսարաններէն մին է։ 

1930-էն 1941 բազմաթիւ ժապաւէններէն մէկն էր, որոնք արգիլուած էին Վիքթորիայի եւ Աւստրալիոյ մէջ՝ «խաղաղապաշտութեան» հիմքով։ 1931-ին արգիլուած է նաեւ Իտալիոյ եւ Աւստրիոյ մէջ, որուն արգելքը պաշտօնապէս բարձրացուած է միայն 1980-ականներուն, իսկ Ֆրանսայի մէջ մինչեւ 1963 թուական։

Պատերազմի ընթացքին շատ մը երկիրներու մէջ արգիլուած այս ժապաւէնի ամենաուժեղ կողմերէն մէկը այն է, որ դիտողները կը սպասեն երջանիկ աւարտի։ Բայց եւ այնպէս, պատերազմի մէջ երջանիկ արդիւնք չկայ։ Հոլիվուտի համար իսկապէս համարձակութիւն կը համարուի նման նիւթով ժապաւէն մը նկարահանել այն ժամանակ։

Բեմադրիչ Լիուիս Մայլսթոն առաջին անգամ օգտագործած է «Crane» մեթոտը՝ արիւնով ողողուած խրամատերու համայնապատկերը նկարելու համար։ Արդիւնքին խրամատային պատերազմի չափազանց իրատեսական դրուագներ ստացուած են։ 

## Տուեալներ՝ ժապաւէնին մասին
Հակառակ այդ ժամանակ Գերմանիոյ մէջ իշխանութեան գլուխ չէին, Նազիներ ժապաւէնի ցուցադրութիւնը կանխելու համար շարժանկարի սրահները լեցուցին մուկերով։ 

Լիու Այրէս այս ժապաւէնի մէջ նկարահանուելէն յետոյ դարձած է աշխոյժ հակապատերազմական մը։ Այս վերաբերմունքը մեծ արձագանգ ստեղծեց, իսկ Այրէսի ժապաւէնները յաճախ չէին ցուցադրուեր Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ։ 

Բեմադրիչ Լիուիս Մայլսթոն դիմեց Լոս Անճելոսի մէջ բնակող գերմանացի նախկին զինուորներուն՝ պարզելու համար, թէ արդեօք իրենց օգտագործած ռազմական պաշարները իրականին կը նմանէի՞ն։ Այնքան շատ զինուոր եկաւ նկարահանման հրապարակ, որ Մայլսթոն անոնցմէ շատերը ներառեց դերակատարներու շարքին։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:Անգլերէն ֆիլմեր
Էվրիփիտիս քարայր

**Էվրիփիտիս քարայր**, (յուն․՝ το σπήλαιο του Ευριπίδη)․ Սալամինա, Սարոնիքոս ծոց, Յունաստան։  Կը գտնուի Սալամինայի հարաւը գտնուող Բերիսթերիայի շրջանը, Սարոնիքոս ծոցին նայող բլուրի մը վրայ։

Քարայրը նեղ է եւ ունի 47 մեթր խորութիւն։  Կը բաղկանայ 10 պզտիկ սենեակներէ։  Էվրիփիտիս ողբերգակ բանաստեղծին (Ք․Ա․ 480 - 406) հանգստարանը եղած է։  Ան, հոն գրած է իր ողբերգակներուն մեծ մասը։

1994-1997 տեղի ունեցած հնագիտական պեղումներէն, Էվրիփիտիս քարայրին մէջ  յայտնաբերուած են 5 ժամանակաշրջաններէ հնագիտական իրեր․ Նոր Քարէ Դար, Միկինեան, Դասական, Հռոմէական շրջան եւ Ֆրաքներու շրջան։

## Քարայրին մէջ գտնուած հանգիտական իրեր

Պատկեր:Cave of Euripides - Classical Pottery.JPG|Դասական շրջանէն իրեր
Պատկեր:Cave of Euripides - Lid of beehive.JPG|Փեթակի կափարիչ․ Ք․Ա․ 3-րդ / 2-րդ դար
Պատկեր:Cave of Euripides - Finds from the sanctuary of Dionysus.jpg|Քարայրին մօտ գտնուող Տիոնիսոս տաճարէն գտնուած իրեր
Պատկեր:Cave of Euripides - Frankish coins and jug.JPG|Կուժ եւ դրմա․ ֆրանքներու տիրութեան շրջան՝ ԺԳ․ - ԺԴ․ դարեր
Պատկեր:Cave of Euripides - Frankish juwellery.JPG|Ֆրանքներու շրջանի պատկանող զարդեր
Պատկեր:Cave of Euripides - hellenistic and roman finds.JPG|Հելենիստական եւ Հռոմէական շրջանի իրեր
Պատկեր:Cave of Euripides - Inscribed skyphos.JPG|Աման «ΕΥΡΙΠΠ» (այսինքն Էվրիփիտիս) արձանագրութեամբ, Ք․Ա․ 430-420
Պատկեր:Cave of Euripides - late helladic decorated amphora.JPG|Կարաս․ Ք․Ա․ 13 դար
Պատկեր:Cave of Euripides - late helladic decorated bowl.JPG|Ք․Ա․ 13-րդ / 12-րդ դար
Պատկեր:Cave of Euripides - late helladic finds.JPG|Ք․Ա․ 14-րդ / 13-րդ դար
Պատկեր:Cave of Euripides - late helladic plain bowl.JPG|Ք․Ա․ 14-րդ / 13-րդ դար
Պատկեր:Cave of Euripides - Late neolithic pottery.JPG|Նոր Քարէ դար․ Ք․Ա․ 5300 - 4300
Պատկեր:Cave of Euripides - Late neolithic projectile points.JPG|Ք․Ա․ 5300 - 4300
Պատկեր:Cave of Euripides - Neolithic finds.jpg|Ք․Ա․ 5-րդ հազարամեակ
Պատկեր:Cave of Euripides - roman relief bowl.JPG|Բ․ եւ Գ․ դար
Պատկեր:Cave of Euripides - Sanctuary of Dionysus.jpg|Էվրիփիտիս քարայրին կից գտնուող Տիոնիսոսի տաճարը
Պատկեր:Cave of Euripides - Silver Hoard.jpg|Արծաթեայ գանձեր, Բ․ եւ Գ․ դար
Պատկեր:Cave of Euripides - Stamped handle.JPG|Կնիքի կոթ․ Ք․Ա․ 1-ին դար
Պատկեր:Final neolithic finds.JPG|Ք․Ա․ 4-րդ հազարամեակ
  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քարայրներ
Ստորոգութիւն:Բնակուած քարայրներ
Ստորոգութիւն:Յունաստանի քարայրներ
Կիլիկիոյ Հայոց Պատրիարքարան (կաթողիկէ)

**Կիլիկիայի Հայոց Պատրիարքարան** (լատ.՝ Patriarchatus Ciliciae Armenorum), հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ պատրիարքարան։ Կիլիկիոյ Հայոց պատրիարքի նստավայրը կը գտնուի Լիբանանի Զմմառ բնակավայրին մէջ։

## Տարածք
Պատրիարքարանը իր իրաւասութիւնը կը տարածէ Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ բոլոր հաւատացեալներուն վրայ։ Պատրիարքարանի սեփական եկեղեցական կառոյցներն են.

* Պէյրութի արքեպիսկոպոսութիւն,
* Ալեքսանտրիայի թեմ,
* Սպահանի թեմ,
* Էլ-Ղամիշլիի թեմ,
* Դամասկոսի պատրիարքական քրմապետութիւն,
* Երուսաղէմի եւ Ամմանի պատրիարքական քրմապետութիւն։

## Պատրիարքներ

* Աւրամ Պետրոս Ա. (Արծիւեան) (26 նոյեմբեր 1740 - 1 Հոկտեմբեր 1749),
* Յակոբ Պետրոս Բ. (Յովսէփեան) (1749-1753),
* Միքայէլ Պետրոս Գ. (Կասպարեան) (1753-1780),
* Պարսեխ Պետրոս Դ. (Աւկադեան) (1780-1788),
* Գրիգոր Պետրոս Ե. (Կւուպելեան) (1788-1812),
* Գրիգոր Պետրոս Զ. (Ջերանեան) (1812-1841),
* Յակոբ Պետրոս Է. (Հոլասեան) (1841-1843),
* Գրիգոր Պետրոս Ը. (Տերաստուածատուրեան) (1843-1866),
* Անդոն Պետրոսի Թ. (Հասուն) (1866 - Յունիս 1881),
* Ստեփան Պետրոսի Ժ. (Ազարեան) (1881 - Մայիս 1899),
* Պօղոս Պետրոս ԺԱ. (Էմմանուելեան) (24 Յուլիս 1899 - 1904),
* Պօղոս Պետրոս ԺԲ. (Սաբբաղանեան) (4 Օգօստոս1904 - 1910),
* Պօղոս Պետրոս ԺԳ. (Թերիզեան) (23 Ապրիլ1910 - 1931),
* Աւետիս Պետրոս ԺԴ. (Արփարեան) (17 Հոկտեմբեր 1931 - 26 Հոկտեմբեր 1937),
* Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. (Աղաջանեան) (30 Նոյեմբեր 1937 - 25 Օգօստոս 1962),
* Իգնադիոս Պետրոս ԺԶ. (Բաթանեան) (4 Սեպտեմբեր1962 - 22 Ապրիլ 1976),
* Հմայակ Պետրոս ԺԷ. (Գուեդիգուեան) (3 Յուլիս 1976  - 31 Մայիս 1982),
* Յովհաննէս Պետրոս ԺԸ. (Կասպարեան) (5 Օգոստոս 1982 - 28 Նոյեմբեր 1999 ),
* Ներսէս Պետրոս ԺԹ. (Թազայ) (2 Հոկտեմբեր 1999  - 25 Յունիս 2015),
* Գրիգոր Պետրոս Ի. (Կապրոյեան) (25 Յուլիս 2015 - 25 Մայիս 2021)։
* Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Մինասեան

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայք
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկէ եկեղեցի
Ստորոգութիւն:Կիլիկիա
Անիս Նաքքաշ

**Անիս Նաքքաշ** (, ), լիբանանցի մտաւորական եւ քաղաքական վերլուծաբան:

Պաղեստինեան դատի բուռն պաշտպաններէն մէկը նկատուող Նաքքաշ 1964-ին անդամակցած է պաղեստինեան «Ֆաթհ» շարժումին եւ մասնակցած է շարք մը գործողութիւններու` Լիբանանի, պաղեստինեան հողերու եւ Եւրոպայի մէջ:

1980-ին Նաքքաշ ամբաստանուած է Մոհամետ Ռեզա Փահլաւի շահին օրով Իրանի վերջին վարչապետ Շահփուր Պախթիարը Փարիզի մէջ մահափորձի ենթարկելու յանցանքով եւ ստացած է ցմահ բանտարկութեան վճիռ:

Տասնամեակ մը ետք, Անիս Նաքքաշ ազատ արձակուած է Ֆրանսայի նախագահ Ֆրանսուա Միթերանի ներման հրամանագիրով:

70-ամեայ մտաւորականը «Քորոնա» ժահրի հետեւանքով մահացած է:

Մահացած է Դամասկոս, թաղուած՝ Պէյրութ:

## Ռազմավարական Մտածողութիւն Եւ Մտաւորական Առաջնորդութիւն

### «Մաշրիքի Ռազմավարական Ժողով»-ի Հիմնադրումը
Ազատ արձակուելէն ետք **Ալ-Նաքքաշը** զինեալ պայքարէն անցում կատարեց ռազմավարական վերլուծութեան՝ իր կեանքի մնացեալ մասը նուիրելով **Մաշրիքի** (Արեւելեան Արաբական Աշխարհի) գաղափարական, մշակութային եւ աշխարհաքաղաքական վերածնունդին։ Ան հիմնեց **«Մաշրիքի Ռազմավարական Ժողովը»** (*Mashriq Strategic Assembly*), որ Պէյրութի մէջ հիմնուած վերլուծական կեդրոն մըն էր, կեդրոնացած **Լիբանանի, Սուրիոյ, Իրաքի եւ Պաղեստինի** միջեւ դաշնային միութիւն կառուցելու երկարաժամկէտ տեսլականին վրայ. երկիրներ, զորս ան կը նկատէր գաղութատէր ուժերու կողմէ արհեստականօրէն մասնատուած։

### Գլխաւոր Աշխատանքը Եւ Գաղափարները
Անոր ամէնանշանաւոր աշխատանքը՝ **«Արեւելեան Դաշնութիւնը. Ինքնութիւններու Եւ Քաղաքականութիւններու Պայքար»** (*الكونفدرالية المشرقية: صراع الهويات والسياسات / The Eastern Confederation: A Struggle Between Identities and Policies*), կ'առաջարկէ համապարփակ ծրագիր մը՝ աղանդաւորական, ազգային եւ էթնիք բաժանումները յաղթահարելու համար։ Այս գիրքին մէջ ան կը ջատագովէր հետեւեալը.

* Դաշնային կառոյցներ կառուցել՝ դիմադրելու համար **Սիոնիստական եւ Արեւմտեան ոտնձգութիւններուն**։
*  Ներածուած գաղափարական մոտելները փոխարինել **բնիկ քաղաքական եւ հոգեւոր փիլիսոփայութիւններով**։
* Տարածաշրջանային տնտեսութիւնները հզօրացնել ինթեկրումի եւ **պաշտպանական ինքնավարութեան** միջոցով։
* Ճանչնալ ինքնութեան մանիփուլացիան որպէս **գաղութատիրական տիրապետութեան գործիք**։

### Մեկնաբան Եւ Վերլուծաբան
Ալ-Նաքքաշը կանոնաւոր մեկնաբան մըն էր **«Ալ-Մանար», «Ալ Մայատին», «Փրես ԹիՎի»** եւ զանազան արաբական ու իրանական լրատուական կայքերու վրայ, ուր իր վերլուծութիւնները կը քննարկէին թեմաներ՝ սկսեալ ՆԱԹՕ-ի ռազմավարութենէն մինչեւ Սիոնիստական հետախուզական ցանցեր եւ հոգեբանական պատերազմ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վերլուծաբաններ
Ստորոգութիւն:Լիբանանցիներ
Զուլալի (ֆիլմ)

«**Զուլալի**», «Օրտեր ֆիլմ փրոտաքշն»-ի եւ ռեժիսոր Հայկ Օրդեանի նկարահանած ֆիլմը՝ Նարինէ Աբգարեանի համանուն վէպի հիման վրայ, որ կը պատմէ դաժան ճակատագրի, ցաւի ու սիրոյ մասին։ Ֆիլմի իրադարձութիւնները տեղի կ՚ունենան Տաւուշի մարզին մէջ, հերոսները կը խօսին տեղի բարբառով։

## Սիւժէ
Երեք մասէ բաղկացած ֆիլմը ընտանեկան մեծ ողբերգութեան մասին է։ Մենակութիւն զգացող մարդիկ հեռաւոր գիւղին մէջ միասին կը յաղթահարեն ցաւն ու տանջանքը՝ չկորսնցնելով յոյսը վաղուայ օրուայ հանդէպ։ Հեռաւոր գիւղին հին տան մէջ կ՚ապրի ընտանիք մը՝ տարեց տնային տնտեսուհի Աքիրը, տղան՝ Նազարոսը եւ բանականութիւնը կորսնցուցած անորմայրը՝ Զուլալին։ Փոքրիկ Նազարոսը կը մտածէ տարօրինակ Զուլալիի, մինչեւ հարիւր տարեկան չապրած պապիի եւ այլ հարցերու մասին։ Տանտիկինը դժուար ճակատագիր ունեցող կին է, որ պատասխանատուութիւն կը կրէ ոչ հարազատ, բայց արդէն իր ընտանիքի անդամ համարուող մարդոց համար։ Տանտիրոջ պապի ինքնասպանութենէն տան ամբողջ հոգը ինկած է այդ կնոջ ուսերուն։ Ֆիլմի վերջը կը խօսի Զուլալին։ Ան կը բացայայտէ, թէ ինչպէս մեծ ողբերգութիւնը շրջած է իր կեանքը, ինչպէս կորսնցուցած է միտքը եւ ինչպէս լոյս աշխարհ եկած է Նազարոսը։

Ֆիլմի ժանրը տրամայ է, բայց այն նաեւ կը պարունակէ կատակերգութեան տարրեր՝ բացայայտելով մարդկային զգացմունքներու եւ յարաբերութիւններու ողջ դիապազոնը։ Ֆիլմին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ գիւղի մթնոլորտը, կեանքը, բնութիւնը։

## Դերակատարներ

* Հերմինէ Ստեփանեան - Զուլալի,
* Մարինէ Պետրոսեան - Աքիր,
* Արտիոմ Մելիքեան - Նազարոս,
* Արտաշես Շահուերդեան - պապ,
* Արման Նաւասարդեան,
* Քրիստինա Յովակիմեան,
* Վահագն Գասպարեան,
* Արտիոմ Ազարեան,
* Վահագն Թամրազեան,
* Համլետ Թադեւոսեան,
* Ֆրիտա Եորք,
* Յակոբ Յակոբեան։

## Այլ փաստեր

* Գլխաւոր հերոսուհին ֆիլմի ընթացքին չի խօսիր, բայց լուռ չէ։
* Նազարոսի դերակատարը տաւուշցի է։ Մնացած հերոսները սորված են բարբառով խօսիլ։
* Ֆիլմին մէջ ողբերգական դէպքերու կողքին հումօրն է, հաւատը։
* Ֆիլմի ստեղծման աշխատանքները սկսած են 2019-ին , յետոյ խանգարած է քորոնա ժահրը, երբ աւարտած են նկարահանումները, սկսած է Հայ-ազրպէյճանական պատերազմը։
* Ֆիլմի պրեմիերան կայացած է Երեւանի մէջ 22 Հոկտեմբեր 2021-ին։

## Տուեալներ

* Ռեժիսոր(ներ) - Հայկ Օրդեան
* Ժանր - տրամայ
* Սցենարիստ(ներ) - Աստղիկ Սիմոնեան, Հայկ Օրդեան
* Տարեթիւ - 2021
* Պրոդիւսեր(ներ) - Հայկ Օրդեան
* Ընկերութիւն(ներ) - Օրտեր ֆիլմ փրոտաքշն
* Անուանակարգ - խաղարկային/լիամետրաժ
* Նկարահանման ձեւաչափ - 2K
* Տեւողութիւն - 92 րոպէ
* Բնօրինակ լեզու - հայերէն
* Բեմադրող օպերատոր - Արման Օրդեան
* Բեմադրող նկարիչ - Տիգրան Ասատուրով
* Կոմպոզիտոր - Տիգրան Մանսուրեան

## Մեջբերումներ ֆիլմի մասին

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:Հայերէն ֆիլմեր
Չեննայ (Մատրաս)

**Չենայ** (մինչեւ 1996՝ **Մատրաս**), Հնդկաստանի Թամիլ Նատու նահանգին մայրաքաղաքը։ Տեղակայուած է Պենկալեան ծոցին ափին, անիկա մեծագոյն վաճառականական, մշակութային, տնտեսական եւ կրթական կեդրոն է Հարաւային Հնդկաստանի մէջ։ Նշանաւոր է նաեւ իբրեւ  «Հարաւային Հնդկաստանի մշակութային մայրաքաղաք»:

## Հայերը Մատրասի մէջ
Մատրասի հայ համայնքը կազմաւորուած է ԺԶ. դարուն։ 1547-ին Ս. Թովմայի բլուրի վրայ կառուցուած է Հնդկաստանի մէջ առաջին հայկական եկեղեցին, 1712-ին՝ Ս. Աստուածածինը։ 1783-ին Մատրասահայերը կազմած են «Տետրակ, որ կոչի նշաւակ» համայնքային կանոնադրութիւնը։ Հայերը մասնակցած են նաեւ Մատրասի կառավարման ու բարեկարգման. ձեռագիր յիշատակարաններուն մէջ կը յիշուի, որ անգլիացիներուն գալէն առաջ Չին Փաթայի (Մատրասի) կառավարիչը եղած է հայազգի Ղուկասը (Ղոկակ՝ նշանակուած 1662-ին)։ 1725-1726 թուականներուն Խոճա Պետրոս Ոսկան Վելիջանեանի  ներդրումով կառուցուած են Սարիար գետի բազմակամար կամուրջը եւ բարձունք տանող քարէ սանդուխները (166 աստիճանով)։ Մատրասահայերը գլխաւորաբար արհեստաւորներ ու մանր առեւտրականներ էին։ Աչքի ինկած են նաեւ մեծահարուստ առեւտրականները, որոնց ձեռքերուն մէջ կեդրոնացած են թանկարժէք քարերու, համեմունքի, հնդկական կերպասեղէնի առուծախը։ Մատրասի մէջ կայ Հայկական փողոց մը։

1770-ական թուականներուն հիմնուած է Մատրասի խմբակը, 1772-ին Շահամիր Շահամիրեան հիմնած է տպարան մը, տեղի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ աւագ քահանայ Յարութիւն Շմաւոնեանի ջանքերով 1794 -ին լոյս տեսած է հայ մամուլի առաջնեկը՝ «Ազդարարը»։

## Ծանօթագրութիւններ
Գրիգոր Սիւնի

**Գրիգոր Սիւնի** (բուն անունով՝ Գրիգոր Միրզայեան, ), երաժշտահան եւ երաժիշտ։

## Կենսագրական գիծեր
Սիւնի ծնած է Գետաբեկ (Գանձակի շրջան): Եղած է աշուղ Դադասիին թոռը եւ որդին բանաստեղծ երգիչ Յովհաննէս Միրզայեանին: Սիւնիքի իշխանական տոհմի՝ Սիւնիներու հետ հեռաւոր կապի պատճառով, յետագային Սիւնի մականունը որդեգրած է: 1878-ին ընտանիքով փոխադրուած է Շուշի, ուր ստացած է իր նախնական կրթութիւնը: 1891 թուականէն իր կրթութիւնը ստացած է Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանին մէջ, եւ Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի ու Կոմիտաս Վարդապետի ազդեցութեամբ զբաղած՝ ժողովրդական երգերու հաւաքումով ու դաշնաւորումով: ուր Կարա-Մուրզայի եւ Կոմիտասի ազդեցութեամբ սկսած է ժողովրդական երգեր հաւաքել եւ դաշնաւորել։ Աւարտելէ ետք ուսումը Շուշիի մէջ կազմած է երգչախումբ եւ սկսած՝ բազմաձայն երգչախումբով ելոյթներ ունենալ։ 1895-ին աւարտելով ճեմարանը, Շուշիի մէջ երգչախումբ կազմակերպած եւ համերգ տուած՝ իր բազմաձայնած ժողովրդական երգերով:

Երաժշտական ուսումը շարունակելու համար մեկնած եւ ընդունուած է Փեթեսրպուրկի երաժշտանոց, միաժամանակ ստանձնելով տեղի հայկական եկեղեցւոյ երգչախումբի ղեկավարի պաշտօնը:

Երաժշտական ուսումը աւարտելէ ետք Գրիգոր Սիւնի 1905-1907 թուականներուն երաժշտութիւն դասաւանդած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին մէջ, ուր սկսած է թատերական ընկերութեան միջոցաւ բեմադրել «Արեգնազան» օփերան եւ Նաեւ գրած է «Ասլի եւ Քարամ» երգախառն թատերախաղը: Իր հետագայ ստեղծագործութիւնները գլխաւորաբար համերգային գործունէութեան նուիրուած են:

1908-էն սկսեալ, Գրիգոր Միրզայեան-Սիւնի,  տեսած ու ապրած էր Ռուսիոյ յեղափոխութեան դրդապատճառը՝ բանուորութեան նիւթական թշուառութիւնը, տանջանքն ու զրկանքը եւ առնուած քայլերը վերջ տալու համար անարդար եւ անհաւասար համակարգին, խլելով դրամագլուխի հարստութիւնը փոքրամասնութեան ձեռքէն եւ յանձնել զայն բանուորներուն: Իսկ միւս կողմէ Կովկասի շրջանը, յատկապէս Պաքուի, Թիֆլիսի, Տրապիզոնի, Կարինի, Թեհրանի եւ Պոլսոյ հայահոծ այլ քաղաքներու մէջ հայ բանուորին վիճակը տարբեր չէր այլ ազգի բանուորներու վիճակէն. Ճարտարարուեստի նոր հնարքին հետ միասին անոնք եւս դատապարտուած էին շահագործման, ենթարկուած էին տանջանքի եւ զրկանքի: Ան հայաբնակ զանազան վայրերէն եւ այլ շրջաններէ կը հաւաքէ ժողովրդական երգեր, կը դաշնաւորէ զանոնք եւ երգչախմբային ելոյթներու ճամբով կ'ապրեցնէ երգերը:

Գրիգոր Սիւնի դաշնաւորած է երգեր Յովհաննէս Թումանեանի եւ Աւետիք Իսահակեանի ինչպէս՝ «Ինձ մի խնդրիր»ն ու «Ախ ալ վարդի» գոհարները:

Գրիգոր Սիւնի կատարած է գեղջական երգերու մշակումներ. օրինակ՝ «Սարերի հովին մեռնեմ», «Սարերը հովելա», «Ալագեազ» եւ այլ ստեղծագործութիւններ:

Սիմոն Վրացեան, Սիւնիի մասին հետեւեալը կ'արտայայտուի. 

## Երկեր
Գրիգոր Սիւնիի աշխատութիւններուն մէկ մասը հրատարակուած է առանձին հատորներով, որոնցմէ են՝

* «Հայ ժողովրդական երգեր»ը, 1904),
* «Ժողովրդական տուերգեր եւ խմբերգեր»ը, 1935,
* «Հայ երգ-փունջ», տետր 1-4, Ֆիլատելֆիա, 1940-1947,
* «Հայ երաժշտութիւն» (հայերէն, անգլերէն), Երեւան, 2005։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երգահաններ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Գրիգոր Ղափանցեան

**Գրիգոր Ղափանցեան** (), լեզուաբան, հայագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1942), ակադեմիկոս (1943) եւ Խորհրդային Հայաստանի գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1942)։

Գեղանկարիչուհի Արփենիկ Ղափանցեանի հայրը։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի դպրոցին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք իր բարձրագոյն ուսումը ստանալու համար մեկնած է Փեթերսպուրկ, ուր աշակերտած է վրացի հայագէտ ու լեզուաբան Նիկողայոս Մառին։

1913 թուականին աւարտելէ ետք իր համալսարանական ուսումը վերադարձած է հայրենիք եւ պաշտօն ստանձնած՝ Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանէն ներս: Տարի մը ետք՝ 1914-ին, մասնակցած է Նիկողայոս Մառի պեղումներուն, միաժամանակ գրելով «Լեզուաբանական *դիսցիպլինա*ներ եւ լեզու» աշխատութիւնը:

## Վարած պաշտօններ
Ղափանցեան 1921 թուականին Երեւանի Պետական համալսարանէն ներս ստանձնած է լեզուաբանութեան ամպիոնի ղեկավարի պաշտօնը, որ վարած է 33 տարի՝ մինչեւ 1954 թուական։

Եղած է Խորհրդային Հայաստանի Գիտութիւններու ակադեմիայի հիմնադիրներէն եւ 1950-1956 թուականներուն վարած՝ անոր լեզուի բաժանմունքի տնօրէնի պաշտօնը:

Ան զբաղուած է գիտական, լեզուական եւ մանկավարժական գործունէութեամբ. լաւապէս տիրապետած է խեթերէն, ուրատուերէն եւ պալայերէն լեզուներուն եւ ուսումնասիրած է հայերէն լեզուի եւ խեթերէնի կապն ու նմանութիւնները:

Գրած է բազմաթիւ յօդուածներ ու տեսական լեզուաբանութեան, հայերէն լեզուի զարգացման պատմութեան, հայ ժողովուրդի սկզբնաղբիւրներուն եւ անոր հնագոյն լեզուամտածողութեան մասին:

## Երկեր
Ղափանցեան 1939 թուականին հրատարակած է․

* «Ընդհանուր լեզուաբանութիւն» աշխատութիւնը, 
* «Ուրարտուի պատմութիւնը», 
* «Լեզուական ընդհանուր տարրեր ուրարտական եւ խեթական լեզուներու միջեւ»,
* «Հայաստանի տեղանուններու պատմական եւ լեզուաբանական նշանակութիւնը»,
* «Հայաստան՝ հայերու բնօրրան» եւ այլ աշխատութիւններ:

Ի յիշատակ Ղափանցեանի, 1987 թուականին Գրիգոր Ղափանցեանի անունով կոչուած է Աշտարակի 4-րդ դպրոցը, ուր կը գործէ լեզուաբանին նուիրուած թանգարան: Անոր արձանը տեղադրուած է Երեւանի Պետական համալսարանի կենդրոնական մասնաշէնքի նախասրահին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ