Գարատուրան

**Գարատուրան**, Քեսապ շրջանի ամենէ տարածուն գիւղնը, որ կ՛երկարի 9 քմ երկայնքով եւ մօտ 2 քմ լայնքով։ Գիւղը կազմուած է 12-է աւելի թաղերէ որոնք կը համապատասխանեն հոն հաստատուած գերդաստաններու անուններուն։ Բանասէր-պատմաբան Յակոբ Չոլաքեան այս 12-է աւելի թաղերը կը համախմբէ 4 կամ 5 թաղախումբերու մէջ՝ Ծովու, վարի, կեդրոնական, վերի եւ Գարատաշ։ Ներկայիս Գարատաշ ունի 23 տուն բնակչութիւն եւ կրնայ սեպուիլ իբր առանձին գիւղ։

## Հակիրճ պատմութիւն
250px|մինի|Գարատուրանի Ս. Աստուծածին եկեղեցին
Գարատուրանի ամենայ վերի թաղը՝ Գարատաշը կը գտնուի Քեսապ աւանէն մօտ 2 քմ. հարաւ-արեւմուտք, իսկ ամենայ վարինը՝ Ծովու թաղը Քեսապ աւանէն մօտ 10 քմ արեւմուտք Միջերկրական ծովէն մօտ 2 քմ արեւելք։ Գիւղը բնակչութիւնը մասամբ քեսապցի է, մասամբ ալ Մարաշցի, Սուէտիացի եւ Անտիոքցի հայերէ կազմուած է։
250px|մինի|Գարատուրանի ծովեզերքը
1865-ին Անտոնեան Վարդապետի համաձայն հոն կապրէին 60 ընտանիք։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն գիւղի բնակչութիւնը կը հասներ 1286 անձի այսինքն 236 ընտանիք։

1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դեպի Համա, ետքը Հոմս, ապա Դամասկոս։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան բնակչութեան 45 առ հարիւր տոկոսը։

1939-ի սահմանագծումով գիւղը կը մնայ Սուրիոյ մէջ սակայն կարգ մը գիւղացիներու արտերուն եւ պարտէզներուն մեծ մասը կ՛ըլլայ թրքական կալուած։

1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 804 անձեր, եթէ նկատի առնենք թէ 1955-ին գիւղի բնակչութեան թիւը՝ 398 անձ կը համարուի, ուրեմն մօտաւորապէս երկու-երրորդէն աւելի հայրենիք ներգաղթած են

1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 185 բնակիչ։

## Թաղային Տուեալներ
Ծովէն արեւելք մեկնելով կը հանդիպինք Գարատուրանի առաջին թաղին՝ Ծովու թաղը. 1911-ին այս թաղը ունէր 33 տուն բնակիչ, ներկայիս միայն 3 տուն բնակչութիւն ունի Ծովու թաղը։ Թաղին մէջ կար Ս. Սարգիս անունով ուխտավայր մը որուն պատերէն մէկ մասը կանգուն կը մնար մինչեւ վերջերս. Սակայն 1986-ին փոթորիկի մը իբր արդիւնք լման կը կործանուի։ Գերեզմանատան մօտ կը գտնուի Ս. Գէորգ մատուռը, 1908-ին հիմնուած է նաեւ Ս. Ստեփանոս մատուռը որ շրջան մը իբրեւ դպրոց գործածուած է։ Այս երկու կառոյցներուն ինչպէս նաեւ նարինջի պարտէզի մը հոգ կը տանին «Երկիր եւ Մշակոյթ» կազմակերպութեան կամաւոր անդամները։
250px|մինի|Գարատուրանի ձորը
Վարի թաղերը եղած են անապահով՝ գետնասահքը, հեղեղները հողը անվստահելի դարձուցած են պարտիզպանութեան համար։ 1911-ին վերի եւ վարի թաղերը միասին կը հաշուէին մօտ 40 ընտանիք. Ներկայիս միայն 6 ընտանիք կ՛ապրի վարի թաղերուն մէջ։

Կեդրոնական թաղերը Գարատուրանի գլխաւոր թաղերը եղած են եւ գիւղի մշակութային եւ հոգեւոր կեդրոնը։ 1873-ին կառուցուեցաւ աւետարանական համայնքի դպրոցը եւ ժողովարանը, իսկ 1908-ին եկեղեցին։ Լուսաւորչական համայնքի Ս. Աստուածածին եկեղեցին ու դպրոցը մինչ այդ կը կառուցուին 1890-ին։ 1942-ի գետնասահքը կը կործանէ եկեղեցին, մի քանի թաղերու տուներ, երկու դպրոց եւ եկեղեցին։

Վերի թաղերը Գարատուրանի ամենէ բազմամարդ թաղերը եղած են։ Ունեցած է վարժարան եւ Հ.Յ. Դաշնակցութեան ակումբ։ 1957-ին կառուցուած է սրահ մը եւ գրադարան որուն շինութիւնը ամբողջացաւ 20-րդ դարու վերջաւորութեան։ Ակումբին անունն է Ռուբէն Տէր Մինասեան։ 1981-ին վերի թաղեցիները հին մատրան մօտ կը շինեն փոքրիկ խորան մը։ 1980-էն իվեր Հալէպի Հ.Մ.Մ.ը ունի ամառնային բանակավայր։

Քարատաշը Քեսապի ամաենամօտ թաղն է ուր մինչեւ 1942 տուներ չկային։ 1942-ի գետնասահքէն ետք 3 գերդաստան կը փոխադրուին Քարատաշ եւ բնակութիւն կը հաստատեն։ Ներկայիս, Քարատաշը կարելի է սեպել առանձին գիւղ իր 23 տուն բնակչութեամբ։

## Բնորոշիչ Կառոյցներ
Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝

# Ծովու թաղի Ս. Գէորգ մատուռը
# Ս. Աստուածածին եկեղեցին կառուցուած 1890 սակայն հիմնապէս աւերուած 1942-ին գետանսահքի իբր արդիւնք։ 1961-ին վերակառուցուած եւ 1991-ին օժտուած թաղական խորհուրդի սենեակով մը։
# Ս. Ստեփանոս եկեղեցին որ «Երկիր եւ Մշակոյթ» կազմակերպութեան ջանքերով 1987-ին վերանորոգուեցաւ։
# Աւետարանական եկեղեցին կառուցուած 1908-ին ե վերանորոգուած 1986-ին։
# 4 գերեզմանատուներ Ծովու, վարի, կեդրոնական եւ վերի թաղերու մէջ։
# 7 դպրոցներ որոնցմէ հիշենք մի քանին՝ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վարժարանը (1890-1964 զանազան անուանումներով), Ս. Ստեփանոս եկեղեցւոյ վարժարանը (1909-1934), Հ.Բ.Ը.Մ.-ի մանկապարտէզը (1934-1947), Ազգային միացեալ վարժարանը (1934-1973), Աւետարանական վարժարանը (1873-1915), Լատինաց դպրոցը (1905-1946)։
# Հալէպի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի կալուածը եւ Հ.Մ.Մ.-ի բանակավայրը։

## Մատենագիտութիւն
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Ա. հատոր, Հալէպ, 1995
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004
# Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», Երեւան, 2014
# Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm 
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
# Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
# Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- Պէյրութ, 1955
# Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
# Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011