Բժշկութեան Պատմութիւն

[thumb|The ''[Hippocratic Corpus* Հիպոկրատի հաւաքածոյ, Հին Յունաստանի բժշկական վաղ աշխատանքներու հաւաքածոյ]]
*'Բժշկութեան պատմութիւնը*', անդրադարձ է բժշկութեան, որ կիրառուած է հին ժամանակներէն մինչեւ օրս բարձր որակաւորում ունեցող բժիշկներու կողմէ։ [[Հին Եգիպտոս|Հին եգիպտացիները]], այն ժամանակներու համար, յառաջատար բժշկական համակարգ ունէին, որ ձեւաւորեց յետագայ բժշկական աւանդոյթները։ Եգիպտացիներն ու [[բաբելոն|բաբելացիները]] մտցուցին [[ախտորոշում (արեւմտատայերէն)|ախտորոշում]], [[կանխատեսում]] եւ [[բուժզննում]] հասկացողութիւնները։ [[Յոյներ]]ը նոյնիսկ աւելի յառաջադիմեցին, զարգացնելով [[բժշկական բարոյագիտութիւն]]ը։ [[Հիպոկրատի երդում|Հիպոկրատի երդումի]] առաջին տարբերակը գրած են [[Յունաստան]]ի մէջ ք․ա․ 5-րդ դարուն։ Միջին դարերուն հին վարպետներէն ժառանգած վիրաբուժութիւնը բարելաւուեցաւ եւ համակարգուեցաւ Ռոճերիուսի «Վիրաբուժութեան Կիրառկում» աշխատանքին մէջ։ Մօտ 1220-ական թուականներուն [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ համալսարանները սկսան բժիշկներու կանոնաւոր վերապատրաստում։ [[Վերածնունդի շրջան]]ին, կմախքի իմացութիւնը կը զարգանայ եւ մանրադիտակը կը յայտնագործեն։ Հիւանդութիւններու մանրէային ծագման տեսութիւնը ուղղեց շատ վարակիչ հիւանդութիւններու բժշկութեան։ Ռազմական բժիշկները վնասուածքներու բուժման եւ վիրահատութիւններու մեթոտները զարգացուցին։ 19-րդ դարուն հանրային առողջապահական միջոցառումներ մշակուեցան, որպէս արագ աճող քաղաքներու համար կանոնաւոր առողջապահական միջոցառումներ։ 20-րդ դարուն սկիզբը բացուեցան յառաջատար գիտահետազօտական կեդրոններ, յաճախ մեծ հիւանդանոցներու կից։ 20-րդ դարու կէսերուն յատուկ են բուժման նոր կենսաբանական մեթոտները, ինչպիսիք անթիպայոթիքներն են։ Այս յառաջխաղացումները քիմիագիտութեան, սերնդագիտութեան () եւ տարրալուծարանի արուեստներուն զուգակցելով, ձեւաւորեցին ժամանակակից բժշկութիւնը։ Բժշկութիւնը ուժեղ թափ առաւ 20-րդ դարուն, երբ կանանց համար նոյնպէս աշխատատեղեր ստեղծուեցան։ 21-րդ դարը կը բնութագրուի գիտութեան տարբեր բնագաւառներու ընդգրկմամբ, բարձրակարգ հետազօտութիւններով։

== Նախապատմական Բժշկութիւն ==
Չնայած գրառումներ չկան, թէ երբ առաջին անգամ բոյսերը օգտագործուած են դեղագործական նպատակներով ([[բուսաբուժութիւն]]), բոյսերու օգտագործումը որպէս հիւանդութիւններու ապաքինման միջոց, վաղեմի պատմութիւն ունի։ Սերունդները իրար փոխանցելով մեր օրեր հասցուցած են հինէն եկած բուսաբուժութեան դեղատոմսերը։

=== Եգիպտոս ===
[[Պատկեր:Hieroglyphic-brain.jpg|thumb|right|240px| [[Էտուին Սմիթ վիրաբուժական մագաղաթ]]]]

[[Հին Եգիպտոս]]ի մէջ մշակուած էր հարուստ, բազմազան եւ արդիւնաւէտ բժշկական աւանդոյթներ։ [[Հերոդոտոս]]ը եգիպտացիները կը նկարագրէր որպէս «Լիպիացիներէն ետք ամէնէն առողջ մարդիկը», որ պայմանաւորուած էր չոր կլիմայով եւ այնտեղ գործող նշանակալի հանրային առողջապահական համակարգով։ Ըստ անոր, եգիպտացիներու մօտ բժշկութիւնը այնքան զարգացած էր, որ իւրաքանչիւր բժիշկ կը բուժէր միայն մէկ հիւանդութիւն եւ ոչ աւելի։

Էտուին Սմիթի պապիրոսին մէջ տեղ գտած բժշկական տեղեկութիւնը կրնայ ք․ա․ 3000-ականներու վաղեմութիւն ունենալ։ Ամէնավաղ վիրահատութիւնը իրականացուած է մօտաւորապէս ք․ա․ 2750 թուականին։ *Էտուին Սմիթ պապիրոսը* կը դիտարկուի որպէս քանի մը աւելի վաղ աշխատանքներու կրկնօրինակ եւ գրուած է ք․ա․ 1600-ականներուն։ Անիկա վիրահաբուժութեան դասագիրք էր, գրեթէ ամբողջովին զուրկ՝ մոգական մտածողութենէն եւ մանրամասն կը նկարագրէ բազմաթիւ հիւանդութիւններու զննումը, ախտորոշումը, բուժումը եւ կանխատեսումը։

[[Կահուն կնաբանութեան պապիրոս]]ը կը դիտարկէ կանանց բողոքները, ինչպէս բեղմնաւորման խնդիրները։ 34 դէպք, ախտորոշման եւ բուժման մանրամասն նկարագրութեամբ։ Ք․ա․ 1800 թուականին ամէնահին բժշկական հատուածն էր։ Յայտնի է, որ բժշկական հաստատութիւնները, որ *Կեանքի տուն'' անունը կրած են նոյնպէս առաջինը Եգիպտոսի մէջ հիմնուած են, թերեւս առաջին հարստութեան օրերուն։

Ամէնավաղ յայտնի բժիշկը նոյնպէս հին Եգիպտոսէն էր՝ Ճիոսեր թագաւորի ատամնաբուժներու եւ բժիշկներու գլխաւորը՝ Հեսիրան, ք․ա․ 27-րդ դար։ Հին Եգիպտոսէն էր նաեւ ամէնավաղ յայտնի կին բժիշկը՝ Փեսեշեթ, որ կը բժշկէր չորրորդ հարստութեան ժամանակ։ Ան կին բժիշկներու վերակացուն էր, բացի ատկէ ան Սեյսի բժշկական դպրոցին մէջ կ'ուսուցանէր մանկաբարձուհիները։
 
### Միջին Արեւելք

Բժշկութեան վերաբերեալ ամէնահին բաբելոնեան հատուածը առաջին Բաբելոնեան հարստութեան օրերուն էր, ք․ա․ երկրորդ հազարամեակին։ Ամէնէն ընդարձակ Բաբելոնեան բժշկական բովանդակութիւն ունէր «Ախտորոշման տեղեկատու» գիրքը, որ գրած էր Ատատ-ապլա-իտտինա թագաւորի օրերուն Իսակիլ-կին-ապլի գլխաւոր գիտնականը ք․ա․1069–1046 թուականներուն։

Եգիպտացիներու հետ միաժամանակ բաբելոնացիները եւս կիրառեցին ախտորոշման, կանխատեսման, ֆիզիքական զննումի եւ դեղամիջոցներու կիրառումը։ Ի յաւելումն "Ախտորոշման ձեռնարկը"-ին կը ներկայացնէր վիրաբուժութեան եւ պատճառախօսութեան մեթոտները։ Անիկա կը պարունակէր հիւանդութեան նշաններու ցանկ, յաճախ մանրակրկիտ փորձնական դիտարկումներով, հիւանդի մարմինին վրայ ի յայտ գալու եւ տրամաբանական կանոններու օգնութեամբ ախտորոշումն ու կանխատեսումը իրականացնելու նկարագրութեամբ։

«Ախտորոշման ձեռնարկը» հիմնուած է էկզիմաներու եւ ենթադրութիւններու տրամաբանական բազմութեան, հիւանդի զննումի որպէս արդիւնք հիւանդութեան ախտանիշներու յայտնաբերման միջոցով հիւանդութեան յայտնաբերումը, պատճառները եւ յետագայ զարգացումները եւ հիւանդի ապաքինման հնարաւորութիւնները։ Հիւանդութեան ախտանիշներու եւ հիւանդութեան բուժումը կը կատարուէր բուժական մեթոտներով՝ վիրակապերու, խոտաբոյսերու եւ դեղագործական քսուկներու օգնութեամբ։

Միջին դարերէն ետք բժշկութիւնը շատ քիչ զարգացում ունեցաւ։ Եւրոպական երկիրներուն մէջ 200 տարի անհրաժեշտ եղաւ հասնելու Միջին Արեւելքին։

### Հնդկաստան

Սիտհա բժշկութիւնը որպէս կանոն կը դիտարկուի որպէս մարդկութեան յայտնի ամէնահին բժշկական համակարգը։ Ըստ գրառումներուն՝ Սիտհան աւելի քան 10, 000 տարուան պատմութիւն ունի։

Պղինձի դարերէն յիշատակուող Հինտուիզմի սուրբ հատուած Աթարվաւետան, բժշկութեան վերաբերող հնդկերէն առաջին հատուածներէն է, նման է Հին Մօտ Արեւելքի բժշկութեան. կը հիմնուի դեւերու Էկզորցիզմի եւ մոգական գաղափարներու վրայ։ Աթարվաւետան կը ներառէ նաեւ դեղաբոյսերու միջոցով տարբեր հիւանդութիւններու բուժման դեղատոմսեր։ Դեղաբոյսերու օգտագործումը տարբեր հիւանդութիւններու բուժման համար յետագային կը կազմէ Այուրվետայի զգալի մասը։

Այուրվետան, որ կը նշանակէ «երկար ապրելու ամբողջական գիտելիք», Հնդկաստանի մէկ այլ բժշկական համակարգ է։ Այուրվետան կը յիշատակուի ք․ա․ 5, 000-էն, սկիզբը բանաւոր խօսքով, այնուհետեւ բժշկական հատուածներով։

Համաձայն Չարակա ժողովածուի, առողջութիւնը եւ հիւանդութիւնները ամենեւին կանխորոշուած չեն եւ մարդկային ջանքերու շնորհիւ կեանքը կարելի է երկարել։ Սուսրուտա ժողովածուն կը սահմանէ բժշկութեան նպատակը, որպէս հիւանդութիւնները բուժող, առողջութիւնը պաշտպանող եւ կեանքը երկարող։ Այս երկու հնագոյն ձեռնարկներն ալ կը պարունակեն բազմաթիւ հիւանդութիւններու բուժզննումի, ախտորոշման, բուժման եւ կանխատեսման մանրամասներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկութեան պատմութիւն