Մտքի Ազատութիւն

[մինի|Առանց մտքի ազատութեան իմաստութիւն չի կրանր ըլլալ այնպէս, ինչպէս չի կրնար ըլլալ ժողովուրդի ազատութիւն առանց խոսքի ազատութեան: [Պենճամին Ֆրանքլին, 1722]]
**Մտքի ազատութիւն** կամ **խիղճի ազատութիւն**,  կամ **գաղափարներու ազատութիւն**, ազատութեան հիմնարար սկզբունքներէն մէկն է, ժողովրդարութեան բնորոշ հասկացողութիւն, ուրիշներու կարծիքներէն անկախ անձնական տեսակէտ, կարծիք կամ միտքեր ունենալու անձի քաղաքական ազատութիւն: Հասկացողութիւնը առաջացած է 18-րդ դարու վերջաւորութեան, Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ ըստ 26 Օգոստոս 1789-ին Մարդու եւ քաղաքացիի իրաւունքներու հռչակագիրին, ինչպէս նաեւ Միացեալ Նահանգներու անկախութեան հռչակագիրի պատճաով, որ առաջարկուած է 25 Սեպտեմբեր 1789-ին եւ վաւերացուած՝ 15 Դեկտեմբեր 1791-ին. մասնաւորապէս, ԱՄՆ Սահմանադրութեան առաջին փոփոխութեան մէջ կը նշուի *խղճի ազատութիւն*, որ սովորաբար կը կապուի *մտքի ազատութեան* հետ:

Մտքի ազատութիւնը ամրագրուած է Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրի *յօդուած 19*-ին մէջ, որ ընդունուած է 1948-ին Փարիզի մէջ:

Մտքի ազատութիւնը պէտք չէ շփոթել *[[խօսքի ազատութիւն|խօսքի ազատութեան]]* հետ:

## Ակնարկ
Մտքի ազատութեան հիմք կը կազմեն միւս ազատութիւնները, ներառեալ կրօնի ազատութիւնը, խօսքի ազատութիւնը եւ ազատ արտայայտուելու իրաւունքը, ինչպէս նաեւ հանդուրժողականութիւնը: Թէեւ մտքի ազատութիւնը աքսիոմա է բազմաթիւ այլ ազատութիւններու համար, սակայն ամենեւին պարտադիր պայման չէ աշխատելու եւ գոյատեւելու համար: Ազատութեան կամ իրաւունքի հայեցակարգը չ'ապահովեր օրինականութիւն։ Անիկա շատ կարեւոր հասկացողութիւն է արեւմտեան աշխարհին մէջ, եւ գրեթէ բոլոր ժողովրդավարական սահմանադրութիւնները մտքի ազատութիւնը կը պաշտպանեն: Օրինակ,  Իրաւունքներու մասին ԱՄՆ օրինագիծը (պիլլ), կը պարունակէ յայտնի առաջին ուղղումը, որ կ'երաշխաւորէ խղճի եւ դաւանանքի ազատութիւն:

Այդպիսի գաղափարները մարդու իրաւունքներու միջազգային օրէնքի կարեւոր մաս են նաեւ: Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրին մէջ (UDHR), որ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու մասին միջազգային պակտի (ICCPR) անդամ պետութիւններու համար իրաւաբանօրէն պարտադիր կը համարուի, ըսուած է.

Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան մարդու իրաւունքներու կոմիտէն կը յայտարարէ, որ «կը տարբերի մտքի, խղճի, կրօնի կամ համոզումներու ազատութիւնը դաւանանք կամ համոզումներ ունենալու ազատութենէն: Ան թոյլ չի տար որեւէ սահմանափակումներ միտքը կամ խիղճը կամ կրօնը կամ համոզումները ընտրելու ազատութեան: Այդ ազատութիւնները պաշտպանուած են անվերապահօրէն»: Բացի անկէ, 19-րդ յօդուածը կը վստահեցնէ, որ «իւրաքանչիւր ոք ունի համոզումներու եւ զանոնք ազատ արտայայտելու ազատութիւն: Այս իրաւունքը պաշտպանուած է անվերապահօրէն»:

## Զարգացման Պատմութիւն Եւ Ճնշումներ
Վստահաբար անկարելի է ըսել, թէ ինչ կը մտածէ մարդը, որ ճնշելով բարդութիւններ կը պատճառէ: Մտքի ազատութեան հայեցակարգը իր առանձին տեղը ունի Աստուածաշունչին մէջ,  յատկապէս Պօղոս առաքեալի լիարժէք գրուածքներուն մէջ.

[մինի|Պրոնզէ արձանը [Ճորտանօ Պրունօ, Քամփօ տէ Ֆիորի, Հռոմ]]
Թէեւ յոյն փիլիսոփաներ Պղատոնը եւ Սոկրատեսը մտքի ազատութեան քիչ անդրադարձած են, սակայն Աշոկա Մեծ (Ք.Ա. 3-րդ դար) արքայի հրովարտակներուն մէջ առաջին անգամ խօսուած է մտքի ազատութեան մասին: 313-ին Միլանի մէջ Կոստանդիանոս Ա. Մեծի կրօնական հանդուրժողականութեան մասին հրամանագիրէն բացի, մտքի ազատութեան կողմնակիցներ եղած են փիլիսոփաներ Թեմիստիուսը, Միշել տը Մոնթենը, Պ. Սպինոզան,  Ճոն Լոքը, Վոլթերը, Ալեքսանդր Վինէթը, եւ Ճոն Ստիուարտ Միլը:

Ըստ Տեքարտի, դատողութեան հաւաստիութեան հիմքը մտածող նիւթի գոյութիւնն է: Այստեղէն յառաջացած է անոր յայտնի խօսքը. 

16-րդ դարու վերջաւորութեան Եղիսաբէթ Ա. չեղեալ յայտարարած է գրաքննութեան օրէնքը, քանի որ, ըստ սըր Ֆրենսիս Պեկոնի, ան չէր ուզեր մտնել մարդոց հոգիներուն եւ գաղտնի միտքերուն մէջ: Անոր կառավարութեան օրերուն փիլիսոփայ, թուաբանագէտ, աստղագէտ եւ աստղագուշակՃորտանօ Պրունօ թաքնուած է Անգլիոյ մէջ՝ խուսափելով իտալական հարցաքննութենէն, ուր ան հրատարակած է շարք մը գիրքեր տիեզերքի անսահմանութեան եւ այլ նիւթերու շուրջ, որոնք արգիլուած էին կաթողիկէ եկեղեցւոյ կողմէ: Անվտանգ Անգլիայէն հեռանալէ ետք Պրունօն խարոյկի վրայ այրեցին իբրեւ աղանդաւոր. Հռոմի մէջ ան հրաժարած էր ուրանալ իր գաղափարները։ Այդ պատճառով ան կը համարուի ազատ մտքի նահատակ:

Խօսքի ազատութիւնը կրնայ սահմանափակուիլ նաեւ գրաքննութեան, ձերբակալութիւններու,  գիրքերը այրելու, կամ պրոպականդայի միջոցով, եւ անիկա, իբրեւ կանոն կը ճնշէ մտքի ազատութիւնը: Կարծիքներու արտայայտման ազատութեան դէմ օրինակներէն են ժառանգութեան ուսումնասիրութեան տեսական հետազօտութիւններու ճնշելը ԽՍՀՄ-ի մէջ՝ Լիսենկոյականութիւն, գիրքեր այրելու արշաւները Նացիստական Գերմանիոյ մէջ, Փոլ Փոտի իշխանութեան օրերուն արմատական հակաիմացականութիւնը Քամպոճայի մէջ, Հիւսիսային Քորէայի, Չինաստանի եւ Քուպայի համայնավար կառավարութեան կողմէ խօսքի ազատութեան խիստ սահմանափակումները կամ աջ ավտորիտար դիկտատուրաները, ինչպիսիք են Աուկուստօ Պինոչետը Չիլիի մէջ եւ Ֆրանսիսքօ Ֆրանքօն Սպանիոյ մէջ:

Խօսքի ազատութեան ճնշման բնորոշ օրինակ է 1904-ին պոլշեւիկեան Մեծամասնութեան կոմիտէներու բիւրօ կուսակցական կեդրոնի ստեղծումը: Խօսքի ազատութիւնը կրնայ խեղդուիլ նաեւ առանց կազմակերպչական միջամտութեան, երբ մեծամասնութեան հայեացքները այնքան լայն ճանաչում կը վայելեն, որ ամբողջ մշակոյթը կը ճնշէ հակառակ տեսակէտները: Այդ պատճառով ոմանք կը դատապարտեն ճշդութիւնը իբրեւ մտքի ազատութեան սահմանափակում: Իրականութեան մէջ, ճշդութիւնը կոչուած է փոքրամասնութիւններուն արտայայտուելու կարելիութիւն տալուն, հանդուրժողականութեան, քանի որ մեծամասնութեան կարծիքը ինքնըստինքեան կրնայ քաղաքականապէս ճիշդ ըլլալ: 

Սափիր Վորֆի վարկածը,  որ կ'ըսէ, թէ միտքը, ըստ էութեան, կ'արտայայտուի լեզուով, հետեւաբար կարելի է պնդել, որ բառերու քանակով լեզուն կրնայ սահմանափակել մտքի ազատութիւնը: Ասիկա հանգամանալից քննարկած է Ճորճ Օրուէլ «*[[1984 (գիրք, արեւմտահայերէն)|1984]]*» վէպին մէջ նորալեզու գաղափարով,  անգլերէն լեզուի կրճատ ձեւով, որ զուրկ է փոխաբերութիւններէ եւ կը սահմանափակէ իւրայատուկ գաղափարներ արտայայտելը:

## Սահմանափակումներ
Մտքի ազատութեան իրաւունքը բացարձակ իրաւունք չէ եւ կախեալ իրավիճակէ կրնայ սահմանափակուիլ՝ ի շահ պետական անվտանգութեան, տարածքային ամբողջականութեան կամ հասարակութեան անվտանգութեան, անկարգութիւնները կամ յանցագործութիւնները կանխելու, առողջութիւնը կամ բարոյականութիւնը, ինչպէս եւ այլ անձերու հեղինակութիւնը կամ իրաւունքները պաշտպանելու, խորհրդապահական պայմաններով ստացուած տեղեկատուութեան բացայայտումը կանխելու կամ արդարադատութեան հեղինակութիւնն ու անաչառութիւնը պահպանելու նպատակով: Հայաստանի Հանրապետութեան օրէնքով նախատեսուած են խօսքի ազատութեան սահմանափակումներ.

## Տես Նաեւ

* Գրաքննութիւն (Իրան)
* Գրաքննութիւն (Սէուտական Արաբիա)
* Գրաքննադատութիւն
* Ճանաչողական Ազատութիւն
* Չորս Ազատութիւններ (Ֆրանքլին Ռուզվըլթ)
* Խօսքի Ազատութեան Գօտիներ
* Կամքի Ազատութիւն
* Ազատամտականութիւն
* Ոսկիէ Վահան (նախագիծ) (համացանցի վրայ գրաքննութիւն Չինաստանի մէջ)
* Յանցագործութիւն Ատելութեան Մղումով
* Ատելութեան Լեզու
* Համացանցային Գրաքննութիւն (Մեծ Բրիտանիա)
* Համացանցային Գրաքննութիւն (ԱՄՆ)
* Նէյրոէթիկա
* Հասարակական Կարծիք
* Քաղաքական Բանտարկեալ
* Պիլլ Իրաւունքներու Մասին (1689)

## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* D.V. Coornhert, Synod on the Freedom of Conscience: A Thorough Examination during the Gathering Held in the Year 1582 in the City of Freetown 
* Richard Joseph Cooke, Freedom of thought in religious teaching (1913)
* Eugene J. Cooper, "Man's Basic Freedom and Freedom of Conscience in the Bible : Reflections on 1 Corinthians 8-10", Irish Theological Quarterly Dec 1975
* George Botterill and Peter Carruthers, 'The Philosophy of Psychology', Cambridge University Press (1999), p3
* The Hon. Sir John Laws, 'The Limitations of Human Rights', [1998] P. L. Summer, Sweet & Maxwell and Contributors, p260
* Վոլթեր (1954). "Liberté de penser". Dictionnaire philosophique. Classiques Garnier (in French). Paris: Éditions Garnier. pp.&nbsp;277–281.
* *Ջիմ Մըրդոկ* ՄՏՔԻ, ԽՂՃԻ ԵՎ ԿՐՈՆԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՍՏ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵւրոպաԿԱՆ ԿՈՆՎԵՆՑԻԱՅԻ, Եւրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների ձեռնարկներ, Եւրոպայի խորհուրդ, Ստրասբուրգ 2012 թ.

## Արտաքին Յղումներ
* Dictionary of the History of Ideas: Academic Freedom
* The Center for Cognitive Liberty & Ethics - a network of scholars elaborating the law, policy and ethics of freedom of thought
* John Bagnell Bury (1861-1927) A History of Freedom of Thought - E-book online (Copyright expired)

Ստորոգութիւն:Մարդու իրաւունքներ
Ստորոգութիւն:Միտք
Ստորոգութիւն:Գրաքննութիւն