open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Նոր Դար

**«Նոր Դար»,** հասարակական-գրական թերթ։ Հրատարակուած է 1883-1916 (ընդհատումով), Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիր՝ Սպանդար Սպանդարեան։ 1893-1897 թթ. բազմաթիւ յօդուածներ հրապարակած է Արեւմտեան Հայաստանի ծանր վիճակի, Հայկական հարցի եւ հայերու կոտորածներու մասին։ Թերթը մտահոգութիւն յայտնած է հայերու պանդխտութեան եւ արտագաղթի վերաբերեալ։

1894-1895 թթ. լայնօրէն լուսաբանած է Սասունի իրադարձութիւնները, հայկական կոտորածները Տրապիզոնի, Կոստանդնուպոլսոյ, Մարաշի, Ակնի, Խարբերդի մէջ եւ այլուր։ Հրապարակուած են հաղորդումներ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ բարենորոգումներ իրականացնելու ծրագրի, Հայկական հարցի նկատմամբ եւրոպական հասարակայնութեան ունեցած վերաբերմունքի մասին։ Թերթին մէջ արտատպուած են Է. Դիլոնի, Օ. Նովիկովայի յօդուածները, Սթիւենսոնի, Գլադստոնի եւ այլոց ճառերը։ Խօսելով Հայկական հարցին մէջ անգլիական կառավարութեան դիրքորոշման մասին՝ Սպանդար Սպանդարեանը նշած է, որ թէ Ռոզբերին, թէ Սոլսբերին, խառնուելով արեւելեան գործերուն, բացառապէս մտահոգուած են «զուտ անգլիական եւ միմիայն անգլիական շահերով» (1896, թիւ 86)։

1894 թուականի Դեկտեմբերէն «Նոր Դար»-ի մուտքը Թուրքիա արգելուած է։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Նոր Արաբկիր (թերթ)

**«Նոր Արաբկիր»**, տեղեկատու, ամերիկաբնակ արաբկիրցիներու միութեան կեդրոնական վարչութեան, ապա՝ «Արաբկիր» միութեան կիսամսեայ պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1925-1974 թուականներուն, միութեան նստավայրերի՝ Նիւ Եորքի, Ֆիլատելֆիայի, Ուոթերթաունի, Պոսթընի մէջ։ Խմբագիր՝ Գ. Գալստեան։ Հրատարակած է միութեան տեղեկագրեր, պատգամաւորական ժողովներու արձանագրութիւններ, որոշումներ, բանաձեւեր, Հայաստան այցելած սփիւռքահայ գործիչներու տպաւորութիւններ։

Ծանօթացուցած է Արաբկիրի պատմական անցեալին, արաբկիրցիներու կենցաղին ու աւանդոյթներուն։ Գրական բաժնին մէջ տպագրած է սփիւռքահայ գրողներու եւ պատմաբաններու գործեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի պարբերականներ
Բուրվառ

մինի|150px|աջից|Ոսկեայ բուրվառ

**Բուրվառ**, Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ եկեղեցական սպասներէն

## Նկարագրութիւն
Բուրվառը եկեղեցական ծիսակատարութեան ընթացքին, շարժուն այն խնկամանն է, որ սարկաւագը մասնաւոր կշռոյթով կը խնկարկէ եւ խունկի բուրմունքով կը լեցնէ ողջ եկեղեցին:
Բուրվառը ընդհանրապէս շինուած կ'ըլլայ արծաթեայ մետաղով:
Բուրվառը կը բաղկանայ հետեւեալ մասերէն.-
Կրակամանը, որ հաստատուած կ'ըլլայ մասնաւոր պատուանդանի մը վրայ: Անոր կողերուն հաստատուած են երեք շղթաներ 50-75 սմ. երկայնքով, որոնք օղակուած են կլոր, կափարիչանման փոքր սկաւառակի մը: Շղթաները կը կրեն 12 բոժոժներ, որոնց հնչականութիւնը մասնաւոր կշռոյթ կու տայ սարկաւագի խնկարկութեան պահուն:
Կրակամանը շարժուն կափարիչ մը ունի, որուն կեդրոնէն բարձրացող շղթան օղակուած է վերը երեք շղթաներուն միջեւ՝ փոքր եւ կլոր սկաւառակին, սարկաւագը մատնեմատով վեր կը հանէ կեդրոնական շղթան եւ կրակամանին կափարիչը կը բարձրանայ:
Բուրվառի երեք շղթաները կը խորհրդանշեն Ս. Երրորդութիւնը. իսկ կեդրոնի շղթան կը հաստատէ Միաստուածութիւնը:

## Գործածութիւն
Բուրվառի պաշտօնը վերապահուած է սարկաւագին, որուն բացակայութեան օրուան Առաջնորդին հաւանութեամբ եւ թելադրութեամբ արտօնութիւն կը տրուի ուրարակիրներուն՝ խնկարկութիւն կատարելու: Եկեղեցական իշխանութիւն ունեցող բոլոր կղերականները մասնաւոր առիթներով իրենք եւս կը կատարեն խնկարկութիւն, յատկապէս եկեղեցական բացառիկ արարողութիւններուն:
Սարկաւագը որեւէ խնկարկութենէ առաջ խունկը օրհնել կու տայ աւագերէցին կամ օրուան եկեղեցական արարողութեան հանդիսապետող հոգեւորականին եւ ապա կը կատարէ խնկարկութիւնը:

## Խնկարկութիւնը Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցւոյ մէջ
Խնկարկութիւնը Հայց. Եկեղեցւոյ վաղ ժամանակներէն եկող սովորութիւն մըն է, սերտօրէն կապուած՝ հայ ծէսին եւ ժամանակագրութեան:
Խնկարկելով նախ կը հայցենք Աստուծոյ օրհնութիւնը հաւատացեալներուն վրայ, եւ բարձրացող ծուխին ընդմէջէն կ'ուզենք տեսնել աղօթքին բարձրացումը առ Աստուած:
Եկեղեցւոյ մէջ կը խնկարկենք ամէն առաւօտ ժամերգութեան սկիզբը, երբ «Տէր, զի բազում...» սաղմոսը կը կարդացուի, Ս. Աւետարանի ընթերցման սկիզբը, Օրհնութեան եւ Հոգեգալստեան շարականներուն երգեցողութեան «Փառք ի բարձունս...» փառաբանանքին, «Լոյս զուարթ...»ի երկրորդ բաժնին՝ «Եկեալքս...»ին, «Սուրբ Աստուած...» երեքսրբեան օրհնութեան, անդաստանի տեառնագրութեան ընթացքին, եւ Ս. Պատարագին Ս. Սկիհի վերաբերման եւ գլխաւոր երգերու պարագային: 

## Աղբիւրներ
«Ծիսական Գիտելիքներ», Սուրէն Արք. Գաթարոյեան, Անթիլիաս, 2014
Նոր Էջ

**«Նոր էջ», գրական ժողովածու**, լոյս տեսած է 1935-1943 եւ 1958-1972 թուականներուն, Թեհրանի մէջ՝ իրանահայ երիտասարդ ստեղծագործողներու նախաձեռնութեամբ։ Խմբագիրներ՝ Զորայր Միրզայեան, Գալուստ Խանենց։ Տպագրած է իրանահայ արձակագիրներու ու բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններ։ Երկարատեւ ընդմիջումէ ետք 1999 թուականին Երեւանի մէջ լոյս տեսած է ժողովածուի 24-րդ համարը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Իրանի պարբերականներ
Ռուտաքի, Տաճիկստան

**Ռուտաքի կամ Րուտաքի** (; Տաճկ․՝ Рӯдакӣ/رودکی}) արեւմտեան Տաճիկստանի Ճամօաներէն (գաւառակ) մին։ Այժմու Սուղտ շրջանին մէջ ընդգրկուած՝ Փանճակենտ նահանգամասին մաս կը կազմէ։ Ռուտաք Գաւառակին բնակչութիւնը կը կազմէ 15,039 (2015)։ Կը բաղկանայ 13 գիւղերէ։

Ժամանակին Պարսկաստանին մաս կազմող Ռուտաքի գիւղը մեծ բանաստեղծ «Ռուտաքի»-ին ծննդավայրն է։

## Ծանօթագրութիւններ
Մոլիեր

մինի|425x425փքս|Մոլիերի արձանը Փարիզ՝ Մոլիերի եւ Ռիշելիէի փողոցներու խաչմերուկին մօտ:
մինի|300x300փքս|Մոլիերին շիրիմը՝ Փարիզի Փերլաշէզ գերեզմանատան մէջ:
**Մոլիեր** (), բուն անունը՝ **Ժան Պաթիսթ Փոքլեն** (), ֆրանսացի նշանաւոր դերասան, թատրոնի տնօրէն, «բարձր կատակերգութեան» ժանրի հիմնադիր։ 

Մոլիեր ծնած է Փարիզ, 15 Յունուար 1622-ին, որմէ ետք կը մկրտուի Ժան Փոքլեն անունով: Ճանչցուած է Ժան-Պաթիսթ անունով: Ան Ժան Փոքլենի եւ Մարի Կրեսէի առաջին որդին էր, որոնք ամուսնացած են 27 Ապրիլ, 1621-ին: Մայրը բարեկեցիկ ազնուական ընտանիքի դուստր էր։ Երբ սպասուհին առաջին անգամ կը տեսնէ մանկիկը, զինք կը կոչէ «Լէօ Նէ», այսինքն՝ քիթը եւ այդ օրէն սկսեալ, ընտանիքի անդամները զինք կը կոչեն «Լէօ Նէ»։  

Մայրը կը կորսնցնէ երբ 10 տարեկան էր, եւ մեծ հաւանականութեամբ հօր հետ յարաբերութիւնները այնքան ալ լաւ չեն եղած։  

Նախնական կրթութիւնը ստացած է փարիզեան տարրական դպրոցին մէջ : 

1639-ին աւարտած է Քլերմոնի Ժէզուիթական քոլէճը: 

1643-ին, Մոլիեր կեղծանունով, քանի մը դերասաններու հետ ստեղծած է «Փայլուն թատրոնը»: 

1645-1658 թուականներուն, խաղընկերներուն հետ շրջագայած է Ֆրանսայի գաւառներուն մէջ: 

Թատերախումբի համար գրած է փոքրածաւալ ուրախ կատակերգութիւններ եւ զաւեշտախաղեր («Ճարպիկը կամ խոչընդոտները», 1663, «Սիրային անախորժութիւններ», 1663), որոնց նիւթերը փոխ առնուած են իտալական կտորներէ: 

Մոլիեր, յենելով ֆրանսական ժողովրդական թատրոնի աւանդոյթներու եւ Վերածննդեան մարդասիրական գաղափարներու վրայ, օգտագործելով դասականութեան փորձը, ստեղծած է նոր տիպի`ընկերային-կենցաղային կատակերգութեան ժանրը: Ան իր կատակերգութիւններով («Ծիծաղելի սեթեւեթուհիները», 1660, «Տղամարդոց դպրոցը», 1661) արտայայտած է գեղարուեստական նոր սկզբունքներ՝ իրականութեան ճշմարտացի պատկերում, կերպարներու անհատականացում: «Կանանց դպրոցի քննադատութիւնը» (1663) եւ «Վերսայեան էքսպրոմտ» (1682) կտորներուն մէջ հաստատած է իր գեղագիտական ըմբռնումները: 

Մոլիերի տաղանդը աւելի վառ արտայայտուած է «Տարտիուֆ» (1669), «Տոն Ժուան» (1683) կատակերգութիւններուն մէջ, ուր ծաղրած է բարեպաշտութեան և առաքինութեան դիմակի տակ թաքնուած հասարակութեան երկերեսանիութիւնը, ազնուականութեան հոգեւոր սնանկացումն ու անբարոյականութիւնը: Մոլիերի ազատախոհական գաղափարախօսութեան, ազնուականական իշխող խաւի սպաննիչ քննադատութեան համար երկար ժամանակ արգիլուած են «Տարտիուֆի» եւ «Տոն Ժուանի» բեմադրութիւնները: 

«Միզանտրոփ» (1667) կատակերգութեան մէջ Մոլիեր անխնայ քննադատած է իշխող խաւին արատները, մերկացուցած չարիքի արմատները: Անոր վճռականութիւնը եւ անհաշտուողականութիւնը արտայայտուած են յատկապէս հասարակ մարդոց՝ գործունեայ, խելացի, կենսուրախ սպասաւորներու եւ սպասուհիներու կերպարներուն մէջ («Ժլատը», 1668, «Քաղքենին ազնուական», 1671, «Երեւակայական հիւանդ», 1674): 

Մոլիերի գործերուն մէջ իրականութեան երգիծական պատկերման գոյները խիստ չափազանցուած եւ խտացուած են: Ան ֆրանսական կատակերգութիւնը բարձրացուցած է դասական արուեստի մակարդակի՝ պահպանելով անոր կապը ժողովրդական զաւեշտի («Սքափենի արարքները», 1676) հետ: Մեծ է Մոլիերին պատմական դերը ֆրանսական կատակերգութեան հետագայ զարգացման մէջ՝ Ժան-Ֆրանսուա Ռենիարէն մինչեւ Փիեռ Օկիւսթեն Պոմարշէ: 

## Ծանօթագրութիւններ
Տօն Գիւտի Գօտիին Ս. Աստուածածինին

**Տօն Գիւտի Գօտիին Ս. Աստուածածինին**, Աստուածամօր պատկանած գօտիին գտնուելուն յիշատակութիւնն է։ 

Ե. դարու սկիզբը, Երուսաղէմի մէջ երեւան կու գայ, հանդիսաւոր կերպով Կոստանդնուպոլիս կը բերուի եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ կը զետեղուի գօտին։ 

Հայ եկեղեցւոյ տօնացոյցը երկար տարիներ չէ յիշատակած Աստուածածնայ գիւտ գօտւոյ տօնը։ Ան կը սկսի Աստուածամօր յիշեալ տօնը նշել շնորհիւ Սիմէոն Երեւանցի Կաթողիկոսին։ Հայրապետը 1774-ին իր հրատարակած բարեփոխեալ տօնացոյցին մէջ կը հաստատէ եւ Ս. Աստուածածինի գօտիի գիւտը տօնել կը թելադրէ Ս. Կոյսին վերափոխման երրորդ Կիրակին։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Տօն Ս. Աստուածածինի տուփի գիւտին
Յակոբոս Առաքեալ

մինի
**Յակոբոս Առաքեալ** կը կոչուի նաեւ Յակոբոս Ալփեան կամ Ալփէոսի որդի Յակոբոս (Մտ 10.3): Առաքեալին մայրը Աստուածամօր քոյրն է եւ այդ իսկ պատճառով կը ճանչցուի իբրեւ Տեառնեղբայր:
Յակոբոս Տեառնեղբայր Երուսաղէմի առաջին եպիսկոպոսն է (Գղ 1.19): Իր բարեպաշտ կենցաղով նոյնիսկ հրեաներ զինք արդար կը համարէին:
Երուսաղէմի մէջ քրիստոնէութեան թիւին աճը կը սպառնար հրեայ ղեկավարներուն. հալածանքներու ընթացքին նպատակ ունէին սպաննել քրիստոնեայ պատասխանատուները, որոնց շարքին առաջին կարգը կը գրաւէր Յակոբոս Տեառնեղբայրը: Ան 62 թուականին կը նահատակուի Երուսաղէմի մէջ:
Առաքեալին անունը կրող ընդհանրական մէկ նամակ հասած է, ինչպէս նաեւ Ս. Պատարագի բնագիր մը:

Յակոբոս գալիլեացի ձկնորս մըն էր, որ իր եղբօր՝ Յովհաննէսին հետ կանչուած էր՝ տասներկու առաքեալներուն մաս կազմելու։ Պետրոսի հետ միասին, անոնք առաքեալներու կորիզը կազմած են, ականատես ըլլալով Յայրոսի աղջկան յարութեան, Այլակերպութեան եւ Գեթսեմանի պարտէզի մատնութեան։ Յակոբոսը առաքեալներէն առաջինն էր, որ նահատակուեցաւ՝ Հերովդես Ագրիպասի հրամանով (Գրծ 12:1-2)։ Սպանիոյ հովանաւոր սուրբն է եւ, ըստ աւանդութեան, անոր մարմինը Երուսաղէմէն տարուած է Սանթիակօ տէ Գոմփոստելա, որ մօտ հազարամեակէ մը ի վեր ուխտագնացներու ժողովրդական հասցէ մը եղած է։ «Աստուածային» մակդիրով ծանօթ՝ Յովհաննէս Առաքեալը հեղինակն է չորրորդ Աւետարանին, ինչպէս եւ Յայտնութեան գիրքին։ Անոր վստահուած է Աստուածամօր խնամքը խաչեալ Յիսուսի կողմէ (Յհ 19:27)։
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

# Աստուածաշունչ Մատեան Հին և Նոր Կտակարաններու, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին եւՀայաստանի Աստուածաշնչային ընկերութիւն, 2004։
# Մաղաքիա արք. Օրմանեան, «Համապատում», Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 1997։
# Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստեան, Աստուածաշնչական սուրբեր, Երեւան, 1997։
# Աւետարաններու գործող անձինք, Ս. Էջմիածին, 2010։
Հայ Եկեղեցին՝ Ուղղափառ Եկեղեցի

**Ուղղափառ** բառը Յունարէն օրթոտոքս բառին հայերէն թարգմանութիւնն է, որ կը նշանակէ ուղիղ եւ ճշմարիտ հաւատքով, մտածումով, գործով եւ խօսքով Յիսուս Քրիստոսը փառաբանել: Իսկ ուղղափառութիւն կը նշանակէ Քրիստոսի առաքեալներուն աւանդած հաւատքին ամբողջութիւնը եւ անոնցմով հիմնուած աւանդական, պատմական եկեղեցիներու անփոփոխ ուսուցումները:

Ուղղափառ կամ ուղղափառութիւն անուանումը եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ առաջին անգամ գործածուած է Բ. դարուն հայրապետներուն ու վարդապետներուն կողմէն, յատկապէս Ս. Կղէմէս Աղեքսանդրացի հայրապետին գրութեանց մէջ:

Ուղղափառ կը կոչուի այն եկեղեցին, որ իր դաւանաբանական ուղղութեան մէջ անխախտօրէն կը հետեւի Յիսուս Քրիստոսին եւ անոր աշակերտներուն ճամբով փոխանցուած վարդապետութեան, Աստուածաշունչի ուսուցումներուն եւ Տիեզերական ժողովներուն առնուած որոշումներուն:

Քրիստոնեայ եկեղեցւոյ հաւատքի սկզբունքները ձեւաւորուած են Դ. եւ Ե. դարերուն գումարուած երեք Տիեզերական ժողովներու որոշումներով: Հակառակ անոր, որ պատմութեան ընթացքին եկեղեցւոյ կեանքին մէջ բաժանումներ յառաջացած են, սակայն ուղղափառութեան հիմնական սկզբունքները պահպանուած են: Արդ, Ուղղափառ է այն եկեղեցին, որ կ'ընդունի Ս. Երրորդութեան աստուածութիւնը եւ մէկութիւնը, Յիսուս Քրիստոսի մարդեղութեան եւ փրկագործութեան խորհուրդներն ու Սուրբ Կոյս Մարիամի «Աստուածամայր» ըլլալը:

Այսօր, ուղղափառ կոչումը իր անուան կցած բազմաթիւ եկեղեցիներ կան, օրինակ՝ Հայ Ուղղափառ, Ռուս Ուղղափառ, Յոյն Ուղղափառ, սակայն, սկզբունքով, քրիստոնեայ աշխարհին մէջ ուղղափառութիւնը երկու ուղղութիւններով կը ներկայանայ, առաջին ՝ արեւելեան ուղղափառ (Oriental Orthodox), որուն մաս կը կազմեն Հայ, Ղպտի, Ասորի, Եթովիպական, Հնդկաստանի Մալաբար եւ Էրիթրիոյ ուղղափառ եկեղեցիները, եւ երկրորդ՝ ուղղափառ (Eastern Orthodox), որուն մաս կը կազմեն Բիւզանդական եկեղեցիէն ծագում առած եկեղեցիները, այսինքն՝ Յոյն եկեղեցին, Ռուս եկեղեցին, Ուքրանիոյ եկեղեցին, Պուլկարիոյ եկեղեցին եւ այլն:

Հայ եկեղեցին ուղղափառ կը կոչուի, որովհետեւ իր դարաւոր պատմութիւնը պայծառացուցած է վերոյիշեալ սկզբունքներն ու ուսուցումները անշեղօրէն պահելով, ի պահանջել հարկին նահատակութեամբ։
## Ծանօթագրութիւններ
Սուրէն Ստեփանեան

**Սուրէն Ստեփանեան** (), քանդակագործ, մանկավարժ եւ արուեստագէտ եւ արուեստի տեսաբան։ Եղբայրն է քանդակագործ Արմենակ Ստեփանեանին:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ռումանիա։ Նախնական կրթութիւն ստացած է ծննդավայրին մէջ ապա 1915 թուականին ընդունուած է Սեն Փեթերսպուրկի համալսարան: Համալսարանական ուսման կողքին քանդակագործութեան անհատական դասեր ստացած է յայտնի քանդակագործ Լէոնիտ Շերվուտէն: 

Համաշխարհային Ա. պատերազմի պատճառով որոշ ժամանակ ուսումը կէս ձգելով մասնակցած է Համաշխարհային Ա. պատերազմին. պատերազմէն ետք՝ 1918 թուականին մեկնած է Թիֆլիս, ուր ուսումը շարունակած է Կովկասեան ընկերութեան գեղանկարչութեան եւ քանդակագործութեան ուսումնարանէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1920 թուականին:

## Գործունէութիւն
Ուսումը աւարտելէ ետք որոշ ժամանակ աշխատած է զանազան արհեստանոցներէ ներս եւ ապա 1927 թուականին գալով Երեւան աշխատանքի անցած է ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանի ղեկավարած արհեստանոցէն ներս:

Ստեփանեան 1945-1971 թուականներուն ուսուցչութեան պաշտօն ստանձնած է Երեւանի Գեղարուեստի եւ թատրոնի կաճառէն ներս։

## Ցուցահանդէսներ
Ստեփանեան 1926 թուականէն սկսած է մասնակցիլ ցուցահանդէսներու. անոր քանդակներէն շատեր մինչեւ օրս կը զարդարեն Երեւանի փողոցները. ինչպէս՝ Դերենիկ Դեմիրճեանի, Պերճ Պռոշեանի, Ստեփան Աղաջանեանի, Յովսէփ Օրբելիի, Արա Սարգսեանի, դերասանուհի Սիրանոյշի եւ այլոց արձանները:

Անոր այլ ժանրի յայտնի գործերէն են․

* «Վերադարձ շուկայից»,
* «Կուժով գեղջուհին»,
* «Երեխային լողացնող մայրը»,
* «Երեխայի լոգանք» եւ այլ աշխատութիւններ:

Քանդակագործին գործերը կը գտնուին Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին, Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին, Մոսկուայի Արեւելքի ժողովուրդներու պետական թանգարանին, ինչպէս նաեւ յայտնի այլ պատկերասրահներու եւ թանգարաններու մէջ:

## Կոչումներ

* 1947 թուականին ստացած է տոքթորի կոչում,

* իսկ շնորհիւ իր վաստակին, 1950 թուականին արժանացած է Հայաստանի Ժողովրդական նկարիչ կոչումին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Խաչատուր Աբովյան....JPG|Խաչատուր Աբովեանի յուշարձանը՝ Երեւանի Աբովեան պուրակ։ Քանդակագործ՝ Սուրէն Ստեփանեան
Պատկեր:Պերճ Պռոշյան.JPG|Պերճ Պռոշեանի յուշարձանը՝ թանգարանին բակը։ Քանդակագործ՝ Սուրէն Ստեփանեան


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Նան Մատոլ

**Նան Մատոլ** (անգլ․՝ *Nan Madol*) հնաբանական վայրը կը գտնուի Միքրոնիզիայի Դաշնակից Նահանգներու Փոնփէյ կղզին, Խաղաղական Ովկիանոս։ Լքուած քաղաք մըն է։ 2016-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան եւ նոյն տարին ներառնուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Վտանգուած Յուշարձաններուն Ցանկին մէջ։ 

## Դիրքը
Նան Մատոլ կը գտնուի Խաղաղական Ովկիանոսի Սենիաւեն կղզեխումբի հրաբխային Փոնփէյ կղզիին արեւմտեան ափին։ Քաղաքը կառուցուած է ծովալիճի մէջ, խթոյ բուստի վրայ եւ պարիսպներով ներառեալ մօտաւորապէս 1․5քլ․ երկարութիւն ունի եւ 0․5քլ․ լայնութիւն։ Կ՛ընդգրկէ 100-է աւելի արուեստական կղզիակներ (կառուցուած քարէ եւ բուստէ) որոնք իրարու կապուած են ջրանցքներու օղահիւսքով մը։ Ջրանցքներու օղահիւսքին պատճառով, քաղաքը յաճախ կոչուած է Խաղաղականի Վենետիկը։ 

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Նան Մատոլ, յատակագիծը
1874-ին, լեհ ազգագիր եւ ովկիանոսագիր Ճոն Սթանիսլօ Քուպարի (*John Stanislaw Kubary*) առաջին այդ անձն է որ քաղաքին մանրամասն յատակագիծը կը գծէ։
մինի|Օրինակ մը Նան Մատոլի ճարտարապետութենէն
58 կղզիակներ կը կազմեն Նան Մատոլի մեռելատունը, քաղաքին հիւսիս-արեւելեան մասին։ Բարձր պատեր կը շրջապատեն դամբաններ, սակայն ամենէն ուշագրաւը Նանտաուաս մեռելատուն-կղզիակին թագաւորական դամբանն է (կառուցուած Սաուտելօ հարստութեան առաին թագաւորի օրով), որ շրջապատուած է 5․5 - 7․5 մեթր բարձրութեամբ պատերով։

## Պատմական ակնարկ
Նան Մատոլ մինչեւ 1628-ին եղած է Միքրոնիզիայի Սաուտելօ հարստութեան քաղաքական եւ կրօնական կեդրոնը։ Բնակիչներէն վերջնականապէս կը լքուի ԺԸ․ դարուն։ 

Փոհփէյի ամբողջ բնակչութեան թիւը հասած է մինչեւ 25 000։  Նան Մատոլ վարչական եւ կրօնական կեդրոն ըլլալով, անոր բնակիչները ազնուականներ եղած են։ Բնակչութեան թիւը 500-էն 1 000 եղած է։ Ը․ եւ Թ․ դարերուն սկսած կղզիակին կառուցումը, աւարտած է ԺԲ․ դարավերջին յատկանշական մեծաքարային ճարտարապետութեան կառուցումով։ 

Մօտաւորապէս 1628-ին, Նան Մատոլի անկումը կը սկսի Նանմուաքի դարաշրջանին, երբ Իսոքելեքել կը տապալէ Սաուտելօ հարստութիւնը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Nan Madol megalithic site, Pohnpei (Federated States of Micronesia).jpg|Նան Մատոլի մեծաքարային ճարտարապետութիւնը
Պատկեր:Nan Madol megalithic site, Pohnpei (Federated States of Micronesia) 13.jpg|Նան Մատոլի մեծաքարային ճարտարապետութիւնը, Փոնփէյ
Պատկեր:Nan Madol 11.jpg
Պատկեր:Nan Madol 5.jpg
Պատկեր:Nan Madol 4.jpg
Պատկեր:Nan Madol megalithic site, Pohnpei (Federated States of Micronesia) 11.jpg

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատմական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Հրաչեայ Սարուխան

**Հրաչեայ Սարուխան** (), բանաստեղծ, թարգմանիչ, մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Լոռիի մարզի Համզաչիման, այժմ` Մարգահովիտ գիւղը:

Աւարտած է Երեւանի Փանոս Թերլեմեզեանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանի, այժմ` քոլեճ, գեղանկարչութեան բաժինը, ապա Վանաձորի մանկավարժական հիմնարկի լեզուագիտութեան բաժանմունքը:

1983-ին աւարտած է Մաքսիմ Կորքիի անուան գրականութեան հիմնարկի երկամեայ դասընթացքները:

Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ է 1978 թուականէն:

1990-ին եղած է միութեան Վանաձորի գրական բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղարը, այնուհետեւ նշանակուած Ստեփան Զօրեանի տուն-թանգարանի տնօրէն:

## Աշխատութիւններ
Հեղինակ է բանաստեղծական շարք մը ժողովածուներու`

* «Եզրագծեր» (1977),
* «Հրաշք օրեր» (1981),
* «Վկայութիւններ» (1989),
* «Աստծոյ առաւօտ» (1999),
* «Ի տրիտուր» (2005) եւ այլն: 

Անուրանալի է անոր վաստակը նաեւ թարգմանութեան ոլորտին մէջ: Թարգմանութեան ասպարէզին մէջ նշանակալի աւանդին համար 2015-ին արժանացած է Գրողներու միութեան եւ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինի «Կանթեղ» մրցանակին:

Իր հերթին անոր բանաստեղծութիւնները թարգմանուած են անգլերէնի, ֆրանսերէնի, ռուսերէնի, գերմաներէնի եւ բազմաթիւ այլ լեզուներու:

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է «Մովսէս Խորենացի», Միխայիլ Լերմոնտովի անուան «Գրական վաստակի համար», Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան ոսկի մետալներով:

2011-ին արժանացած է Հայաստանի մշակոյթի վաստակաւոր գործիչի կոչման:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Աբգար Յովհաննիսեան

**Աբգար Յովհաննիսեան** (), հրապարակախօս, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ եւ Փիլիսոփայական գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ. ապա ընդունուած է Գերմանիոյ Լայպցիկի համալսարանի փիլիսոփայութեան կաճառի տնտեսագիտական բաժինը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1878 թուականին։

Ուսումը աւարտելէ ետք, մինչեւ իր մահը Յովհաննիսեան իբրեւ կառավարիչ աշխատած է Թիֆլիսի վարկային կազմակերպութիւններէն մէկուն մէջ։ 1879-1880 թուականներուն Յովհաննիսեան եղած է Թիֆլիսի հայկական թատրոնի տնօրէն:

Յովհաննիսեան 1976 թուականին Թիֆլիսի մէջ ստեղծած եւ ապա մինչեւ 1881 թուականը նախագահած է «Թիֆլիսի հայերէն գիրքերու հրատարակութեան ընկերութիւն»ը:

Տպագրութեան կողքին զբաղած է գրականութեամբ. 1876-1881 թուականներուն հրատարակած է «Փորձ» հանդէսը, իսկ 1882-1898 թուականներուն՝ «Արձագանգ» թերթը, որուն մէջ «Մալխաս» գրչանունով հրատարակած է յօդուածներ ու գրութիւններ:իբրեւ

Յովհաննիսեան մեծ մասնակցութիւն բերած է Պերլինի համալսարանին կողմէ հրատարակուած «Հանդէս հայագիտութեան» ժողովածուներու պատրաստման գործին:

Տպագրութեան ու գրականութեան կողքին Յովհաննիսեան զբաղած է նաեւ թարգմանութեամբ. ֆրանսերէն եւ գերմաներէն լեզուներէն հայերէնի թարգմանած է շատ մը յայտնիներու գործերը: Անոր լաւագոյն աշխատնքներէն մէկն է 1902 թուականին հրատարակուած գրող եւ հրապարակախօս Րաֆֆիի «Խաս փուշ» աշխատութեան ֆրանսերէն թարգմանութիւնը, ինչպէս նաեւ «Բիբի Շարաբանի»ի գործերը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Վլատիմիր Բարխուդարեան

**Վլատիմիր Բարխուդարեան** (), պատմաբան, հայագիտութեան մարզի ճանչցուած կազմակերպիչ, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ, Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս։

## Կենսագրական գիծեր
1950-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան բաժանմունքը:

1954-ին յաջողութեամբ պաշտպանած է թեկնածուական, 1968-ին` դոկտորական ատենախօսութիւնները:

Բարխուդարեանի գիտական գործունէութիւնը ընթացած է հայկական գաղթավայրերու, պատմագիտութեան եւ հայ-ռուսական յարաբերութիւններու հիմնահարցերու մշակման ուղղութեամբ:

Ակադեմիկոս Վլատիմիր Բարխուդարեան երկար տարիներ եղած է Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի պատմութեան, հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկներու, Երեւանի պետական համալսարանի պատմութեան բաժանմունքի, Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի, Բարձրագոյն որակաւորման յանձնախումբի եւ այլ հաստատութիւններու գիտական խորհուրդներու  անդամ եւ գործուն մասնակցութիւն ունեցած է անոնց աշխատանքներուն:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ահմատ Նուրիզատէ

**Ահմատ Նուրիզատէ** (), պարսիկ գրող, թարգմանիչ եւ հետազօտող։ Պարսկաստանի մէջ հայագիտութեան ներկայացուցիչներէն մէկը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պանտար Անզալիի մէջ: Հայերէն սորված է իրանահայ բանաստեղծ Արշի Բաբայեանի մօտ, որմէ ետք հայերէնի իր իմացութիւնը կատարելագործած էր Սպահանի պետական համալսարանի Հայոց լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի վարիչ Խաժակ Տէր Գրիգորեանի մօտ:

1969-1970 թուականներուն ան սկսաւ պարսկերէնի թարգմանել եւ հանրութեան ներկայացնել հայ գրողներու եւ բանաստեղծներու ստեղծագործութիւնները:

Նուրիզատէն մեծ սէր տածած է հայութեան, հայոց պատմութեան եւ հայ մշակոյթի ու գրականութեան նկատմամբ: Այս նիւթերով ան հեղինակած եւ թարգմանած է 14 գիրք, որոնցմէ ամէնէն կարեւորը «100 տարուայ հայ պոէզիան» կոթողային աշխատութիւնն է:

Ան այցելած է նաեւ Լիբանան, ուր դասախօսութիւններու շարք մը տուած է Իրանի մէջ հայագիտութեան մասին: Այն շրջագիծին մէջ ան նաեւ այցելութիւն տուած է «Ազդակ», ուր հանդիպում ունեցած է խմբագրական կազմի անդամներուն հետ:

## Մատենագիտութիւն

### Թարգմանութիւններ

* «Խնձորի Այգին, Անձրեւը Եւ Քանի Մը Այլ Պատմութիւններ. Տասնեւհինգ Հռչակաւոր Հայ Հեղինակներու Քսան Կարճ Եւ Երկար Պատմութիւններ» (*باغ سیب، باران و چند داستان دیگر: بیست داستان کوتاه و بلند از ۱۵ نویسندهٔ نامدار ارمنی*)։
* «Աշունը Թռիչքի Մէջ» (*پاییز در پرواز*)՝ Վարանդ Քորքճեանի գործը։
* «Պետրոս Առաջին» (*پتر اول*)՝ Ալեքսէյ Թոլսթոյի գործը։
* «Հայոց Հարիւրամեայ Բանաստեղծութիւն» (*صد سال شعر ارمنی*). Հայ աւելի քան եօթանասուն բանաստեղծներու բանաստեղծութիւններու ընտրանի (1369 թ. [1990] Չեշմէ Հրատարակչութիւն, 148 էջանոց նախաբանով՝ Հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի մասին)։
* «Ծովակ» (*تسولاک*)՝ Ակսել Բակունցի երկար պատմութիւնը։
* «26 Կոմիսարները Կամ Պաքուի Կոմունան» (*۲۶ کمیسر یا کمون باکو*)՝ Հրաչեայ Քոչարի գործը։
* «Կարմիր Երգեր» (*سرودهای سرخ*)՝ Եղիշէ Չարենցի բանաստեղծութիւններու ժողովածու։
* «Ա՜յ Հայրենիք, Ա՜յ Հայրենիք» (*آی وطن! آی وطن!*)՝ Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութիւններու եւ պատմուածքներու ժողովածու։
* «Կապոյտ Սիրայիններ» (*عاشقانه‌های آبی*)՝ Վահագն Դաւթեանի բանաստեղծութիւններու ժողովածու։
* «Ամալեա» (*آمالیا*)՝ Նար-Դոսի վէպը։

### Հեղինակային Գործեր

* «Հայաստանի Պատմութիւն Եւ Մշակոյթ. Ուսումնասիրութիւն Հայաստան Երկրի Պատմութեան Եւ Մշակոյթի Վերաբերեալ» (*تاریخ و فرهنگ ارمنستان: پژوهشی بر تاریخ و فرهنگ کشور ارمنستان*)։
* «Ողջո՜յն Ձեզ, Հա՛յեր» (*سلام بر شما ارمنی‌ها: مجموعه شعرهای ارمنی*)՝ Հայկական բանաստեղծութիւններու ժողովածու։
* «Միայնութեան Եւ Երազներու Գիշերը» (*در شب تنهایی و رؤیاها: مجموعه شعرهای ارمنی*)՝ Հայկական բանաստեղծութիւններու ժողովածու։
* «Թող Յասմիկները Բոյր Տարածեն» (*رازقی‌ها بگذار عطر بفشانند: مجموعه شعرهای فارسی*)՝ Պարսկերէն բանաստեղծութիւններու ժողովածու։
* «Միայնութեան Գիշերը Եւ Աշխարհի Ձմեռը» (*در شب تنهایی و زمستان جهان: مجموعه شعرهای فارسی*)՝ Պարսկերէն բանաստեղծութիւններու ժողովածու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստեփան Ղազարեան (քիմիագէտ)

**Ստեփան Ղազարեան**, Հայաստանի քիմիագիտութեան դպրոցի հիմնադիրը։

## Կենսագրութիւն
Ստեփան Ղամբարեան ծնած է 23 Յունիս, 1879-ին, Թիֆլիսի մօտակայ Կոջոռ աւանին մէջ։ Հայրը՝ պետական պաշտօնեայ, գործի բերումով ընտանիքը փոխադրած է Քիեւ՝ 1884-ին, ապա՝ Վարշաւա ու Փրակ։ 1898-ին, Ղամբարեան աւարտած է Ռիկայի (Լաթվիա) դասական գիմնազիոնը։ Այնուհետեւ, համալսարանական ուսումը ստացած է Գերմանիոյ մէջ (Միւնիխ, Լայփցիկ եւ Հայտըլպէրկ), 1899-1906-ին, եւ շարունակած է խորացնել իր գիտելիքները, հռչակաւոր գերմանացի դասախօսներու օգնական ըլլալով Սթրասպուրկի, Միւնիխի եւ Պերլինի մէջ (1907-1911)։

Վերադառնալով Կովկաս, նախ աշխատած է Պաքուի ռուսական թեքնիք ընկերութեան քիմիական տարրալուծարանին մէջ (1911-1914) եւ ապա Թիֆլիսի գիւղատնտեսական բաժանմունքի քիմիագիտութեան եւ մանրէակենսաբանութեան տարրալուծարանին մէջ (1914-1920)։ Վրացական մայրաքաղաքին մէջ նաեւ դասաւանդած է կանանց բարձագոյն դասընթացքներու մէջ։ Մասնակցած է Համաշխարհային Ա. պատերազմին։

* 1920-ին, Ղամբարեան հաստատուած է Երեւան։
* 922-1937 հիմնած ու ղեկավարած է Երեւանի պետական համալսարանի եւ բժշկութեան, գիւղատնտեսութեան եւ անասնաբուծութեան-անասնաբուժութեան հիմնարկներու օրկանական քիմիագիտութեան ամպիոններն ու տարրալուծարանները։
* 1930-1931 եւ 1936-1937 եղած է *Փոլիթեքնիք* հիմնարկի քիմիագիտութեան ճիւղի տեսուչ։
* Հիմնած է Երեւանի քիմիագիտական պարբերականներու առաջին գրադարանը։
* 1926-ին, փրոֆեսորի տիտղոսը ստացած է:
* 1935-ին՝ գիտութեան վաստակաւոր գործիչի տիտղոսը ստացած է։
* 1937-ին Խորհրդային Գիտութիւններու Ակադեմիայի հայկական մասնաճիւղի նախագահութեան անդամ եղած է եւ օրկանական քիմիագիտութեան բաժինի վարիչ։
* Գիտութեան բերած նպաստին համար, Խորհրդային Միութեան Բարձրագոյն Որակաւորման Յանձնաժողովը առանց աւարտաճառի պաշտպանութեան դոկտորի տիտղոսը տուած է իրեն։
* 1930-1937 Ղամբարեան «Նայիրիտ» գործարանի հիմնադիրներէն եղած է։
* 1938-ին, հակառակ բոլոր պատիւներուն եւ ծառայութիւններուն, ստալինեան բռնութեան ալիքի զոհ դարձած է, երբ մեղադրուելով իբրեւ հակապետական տարր եւ օտար գործակալ, աքսորուած է Սեմիփալաթինսկի շրջանը։
* 1944-ին, իր գործընկերներու ջանքերուն շնորհիւ, անմեղ յայտարարուած է եւ յաջողած՝ Հայաստան վերադառնալ։ Աշխատանքի անցած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի քիմիագիտութեան հիմնարկին մէջ եւ նոյն տարին՝ Ակադեմիայի թղթակից անդամ ընտրուած։

## Մահ
Աքսորի տարիները իրենց բաժինը առած էին առողջութենէն, եւ Ղամբարեան իր մահկանացուն կնքած է 7 Մարտ, 1948-ին, Մոսկուայի մէջ։ Թաղուած է Երեւան, ուր իր կիսանդրին զետեղուած է Երեւանի պետական համալսարանի մուտքի ճեմասրահին մէջ։

## Գրականութիւն

* Բատիկեան, Ս. Ա. (1969) Ստեփան Պօղոսի Ղամբարեան (Մահուան 20-ամեակի առթիւ). Հայկական քիմիական ամսագիր. 22 (1). pp. 84-90. 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քիմիագէտներ
Ստորոգութիւն:Քիմիական գիտութիւններու դոկտորներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչներ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ
Ստորոգութիւն:Լայպցիկի համալսարանի շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաքին մէջ թաղուածներ
Ս. Թէոդորոս Զօրավար

**Ս. Թէոդորոս Զօրավար** (275 -306), Ամասիացի քաջ եւ առաքինի երիտասարդ մը, Հերակլիոյ (Թրակիա) հրամանատար, Քրիստոնէութեան նահատակ, համաքրիստոնէական սուրբ:
## Կեանքը
Ս. Թէոդորոս զօրավար համաքրիստոնէական սուրբ մըն է, որուն յիշատակութիւնը Հայ եկեղեցին կը տօնէ Մեծ պահքի առաջին շաբաթ օրը։

Ըստ վարքագիրներու ծնունդով Ամասիա քաղաքի Սարու գիւղէն էր, քրիստոնեայ բարեպաշտ ծնողներու զաւակ։ Կանուխ տարիքէն կորսնցուցած է իր հայրն ու մայրը: Հակառակ զօրավար կոչումին, ան նախընտրած է երկնաւոր թագաւորին պարզ զինուոր մնալ, քան երկրաւոր թագաւորին զօրավարը:
Նշանաւոր եղած է իբրեւ վիշապասպան: Օր մը ճամբորդութեան ընթացքին գետեզերքի մը ծառին տակ հանգչած ատեն, գետէն հսկայ վիշապ օձ մը ելլելով կը յարձակի իր վրայ: Ան անմիջապէս սուրը հանելով երկուքի կը բաժնէ վիշապը: 
ձախից|մինի|Թէոդորոսի արձանը՝ Վենետիկի մէջ

Դ. դարու սկիզբը, Դիոկղետիանոսի հալածանքներուն ատեն, ապացուցելու համար կուռքերու հնարուած եւ կեղծ ըլլալը, գիշերով կրակի կը մատնէ հեթանոսական Ռէա աստուածուհիին մեհեանը։ Այս արարքին համար բանտ կը նետուի եւ ծանր չարչարանքներու կ'ենթարկուի: Բանտին մէջ շղթայակապ եւ խարոյկին վրայ կապուած, անդադար սաղմոս կ'երգէ, օրհնաբանելով զԱստուած, մինչեւ իր նահատակութեան վերջին վայրկեանը:  

306-ին կը նահատակուի՝ հրկիզուելով։

Օտար եկեղեցիներուն մէջ ծանօթ է նաեւ «Դիռոն» անունով, որ յունարէն կը նշանակէ «նորեկ» զինուոր։﻿

Ս. Գրիգոր Նիւացին ներբող մը նուիրած է Թէոդորոսին: 

## Պատկերասրահ

Image:Theodore the Tyro.jpg|
Image:Saint Theodore-Russian Museum-fragment.jpg| 
Image:StratilatesandTyron.jpg|
Image:Saints_Theodore_Tyron_and_Theodore_Stratilates.jpg|
Image:Saint Theodore Tiro at Chora.jpg|

## Ծանօթագրութիւններ
Ս. Մարկոս Եպիսկոպոս

**Ս. Մարկոս Եպիսկոպոս** Դ. դարու կէսերուն եղած է Արիթուսի եպիսկոպոսը։ Իրեն կը վերագրուին աստուածաբանական նշանաւոր բանաձեւումներ։ Նշանաւոր է հեթանոսական ուսմունքներու դէմ մեծ ատելութեամբ: 

## Կեանքը
Մարկոս եղած է Սուրիոյ Արիթուս քաղաքի եպիսկոպոսը: Ապրած Դ. դարուն: Անոր ունեցած գրիչին եւ խօսքին կարողութիւններէն հմայուած, արիոսականներ կ'ուզեց օգտուիլ իրմէ, եւ զինք իրենց վարդապետութեան ջատագովը դարձնել: Ուստի կը փորձեն սիրաշահիլ զինք եւ հրաւիրել զանազան ժողովներու: Ան կը մասնակցի արիոսական զանազան ժողովներու, նկատուելով կիսարիոսական եւ կը դառնայ հեղինակը «Որդին յամենայնի նման է Հօրը» բանաձեւին: Սակայն Սելեւկիոյ ժողովէն ետք, ամբողջութեամբ կը վերադառնայ ուղղափառութեան:

Կոստանդիանոս կայսեր օրերուն (306-337) ան կ'աւերէ քաղաքին հեթանոսական հոյակերտ մեհեանը եւ փոխարէնը եկեղեցիներ կը կառուցէ, որուն պատճառով հեթանոսները անոր հանդէպ ոխակալութեամբ կը լեցուին:

Յուլիանոս Ուրացող կայսեր օրերուն կը հալածուի հեթանոսներէ, մանաւանդ որ կործանած էր հեթանոսական մեհեան մը: (361-363), քաղաքին հեթանոսները կը սկսին բացայայտօրէն արտահայտել իրենց թշնամանքը քրիստոնեաներու հանդէպ, մանաւանդ մեծահամբաւ հայրապետն՝ յիշելով անոր կողմէ աւերուած մեհեանը: Կայսրը կը հրամայէ, որ եպիսկոպոսը կա՛մ վերականգնէ մեհեանը, կա՛մ վճարէ անոր գինը: Ս. Մարկոս, տեղեկանալով այդ մասին, կը հեռանայ եւ կը ծպտուի անապատի մը մէջ:

Երբ կ'իմանայ, որ իր փոխարէն ձերբակալած են այլ քրիստոնեաներ, կու գայ եւ ինքզինք կը յանձնէ դատաւորին՝ խնդրելով, որ ազատ արձակեն միւսները: Դաժանագոյն խոշտանգումներէ ետք, զինք կ'ուղարկեն կայսեր մօտ, քանի որ ան ոչ մէկ տառապանքէ կ'ընկճուէր եւ կ'ըսէր, որ ո՛չ ոսկի ունի, ո՛չ ալ արծաթ մեհեանը վերաշինելու համար եւ փոխարէնը ինքզինք կը յանձնէ իրենց: Կայսրը, անձամբ տեսնելով սուրբին անբնական համբերութիւնը, կը զարմանայ: Ան կը ցանկայ մահուան պատիժի դատապարտել զինք, բայց որպէսզի ան մարտիրոսութեան պատիւին չարժանանար, ծանր չարչարանքներու ենթարկելէ ետք, զինք կ'աքսորէ հեռաւոր կղզի մը, ուր իր կեանքին մնացած օրերը կ'անցընէ, հեթանոսները քրիստոնեայ դարձնելով, ուր եւ կը կնքէ իր մահկանացուն:

## Ծանօթագրութիւններ
Ֆամատիհանա

մինի
**Ֆամատիհանա** (Famadihana)․ յուղարկային սովորութիւն, Մատակասքար։ Կը կոչուի նաեւ «ոսկորներու դարձուածքը» (*retournement des morts*, *the turning of the bones)։* Արարողութիւնը կը միտի յաջողցնել կապը մահացածներուն եւ ողջ մարդոց միջեւ։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Մատակասքարի կարգ մը շրջաններու բնակիչները, գլխաւորաբար կեդրոնական բարձրաւանդակի (*Hautes Terres de Madagascar* կամ  *Hauts-Plateaux*), հողէն կը հանեն իրենց սիրելիներուն թաղուած դիակները, վերստին կը հագցնեն թարմ զգեստներով, կը փաթթեն նոր լաթերով որոնց վրայ անոնց անունը կը գրեն եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ կը պարեն իրենց ուսերուն շալկելով անոնց մարմինները։ 

Այդ սովորութիւնը կը պատահի մօտաւորապէս 5-7 տարին անգամ մը եւ հաւանաբար սկսած է ԺԷ․ դարուն, սակայն կ՛ենթադրուի նաեւ թէ արդի պատշաճեցումն է հարաւ-արեւելեան Ասիոյ եւ Ովկիանիոյ թաղման սովորութիւններու։ Բնակիչները կը հաւատան թէ դիակներու պատշաճ յուղարկաւորութեամբ եւ անոնց լրիւ տարբաղադրութեամբ (որ կը տեւէ քանի մը տարի) եւ այդ յուղարկային սովորութեամբ, մահացածներուն հոգիները վերջնականապէս կը միանան իրենց նախահայրերուն։ Ինչպէս նաեւ կը վերամիացնէ զանազան պատճառներով իրարմէ բաժնուած ընտանիքներ։
Պատկեր:Famadihana.JPG|Ֆամատիհանա
Պատկեր:Famadihana-–-dancing-with-dead.jpg
Պատկեր:Emeline Raholiarisoa en famadihana à Madagascar.jpg
Պատկեր:Mozika.JPG

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուղարկային սովորութիւններ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ բնակիչներու սովորութիւններ
Սուրիոյ պատմական քաղաք Պուսրա

**Պուսրա պատմական քաղաքը** հնաբանական վայր մըն է եւ կը գտնուի Սուրիոյ Պուսրա քաղաքը։ Կը պատկերացնէ Հռոմէական, Բիւզանդական եւ Մահմետական մշակոյթները։ 1980-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։

## Պատմական ակնարկ
Պուսրա եղած է Հռոմէական Արապիա նահանգին մայրաքաղաքը եւ դէպի Մեքա ուղղուող կարաւաններու կարեւոր կայան։ Անոր բարձր պարիսպներէն ներս յայտնաբերուած են Բ․ դարու հռոմէական թատրոն մը, Քրիստոնէութեան սկզբնական շրջանի աւերակներ եւ բաւական մզկիթներ։

### Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան
Պուսրա պատմական քաղաքը 1980-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։ Իսկ 2017-ին արձանագրուած է որպէս Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանագութեան Վտանգուած Յուշարձան։ Պահպանուած հնաբանական վայրի տարածութիւնն է 1,16քլ²։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Bosra pano Syria.jpg|Հռոմէական թատրոնը
Պատկեր:Bosra theatre antiquarium 0481.jpg|Հռոմէական թատրոնի հակավաքը
Պատկեր:Bosra theatre antiquarium 0484.jpg
Պատկեր:012Bosra.JPG
Պատկեր:Bosra monumental arch or Bâb al-Quandil 0693.jpg|Պապ ալ Քանտիլ կամարը
Պատկեր:Basilica at Bosra, Syria. - 5468556518.jpg|Մայր եկեղեցին
Պատկեր:Bosra Centralised church 0764.jpg|Եկեղեցիի մը աւերակները
Պատկեր:Bosra Centralised church 0766.jpg
Պատկեր:Bosra chiesa a tre navateHPIM3316.JPG|Եկեղեցիի մը աւերակները․ Պուսրա պատմական քաղաքին հարաւը
Պատկեր:Bosra Basilica of Bahira 0723.jpg|Պահիրա մայր եկեղեցին
Պատկեր:Bosra Basilica of Bahira 0724.jpg
Պատկեր:Bosra Basilica of Bahira 0727.jpg
Պատկեր:Ancient City of Bosra-107688.jpg|Պուսրա պատմական քաղաքի աւերակները
Պատկեր:016 Bosra ruins.JPG
Պատկեր:018Bosra.JPG
Պատկեր:Bosra cistern Birket el-Haj 0771.jpg|Պիրքեթ էլ Հաճ ջրամբար
Պատկեր:027Bosra.JPG|Պուսրա․ Նապաթին մուտքը
Պատկեր:An ancient village discovered from sands - panoramio.jpg|Դահլիճի սիւներ
Պատկեր:022Bosra.JPG|Մանճաք բաղնիքը
Պատկեր:Bosra West Gate or Bab al-Hawa - Gate of the Wind.jpg|Պուսրայի արեւմտեան մուտքը՝ Պապ ալ Հաուա
Պատկեր:032Bosra.JPG
Պատկեր:Bosra Ayyubid fortifications at theatre 0501.jpg|Պուսրա․ Այուպեան շրջանի պարիսպներ
Պատկեր:Bosra Ayyubid fortifications at theatre 0479.jpg
Պատկեր:013 Bosra, theater.JPG|Հռոմէական թատրոնը
Պատկեր:Bosra Teatro Romano - GAR - 1-01.jpg
Պատկեր:Bosra theatre scaenae frons 0579.jpg
Պատկեր:BosraTheater3.jpg
Պատկեր:Bosra88Theater3.jpg
Պատկեր:Bosra, Römisches Theater, 2. Jhdt. (38707003621).jpg
  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ պատմական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Միջին Արեւելքի պատմական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ պատմական քաղաքներ
Պուկանտա թագաւորներու դամբաններ, Քասուպի

**Պուկանտա թագաւորներու դամբաններ** կամ **Քասուպի** դամբաններ․ կը գտնուին Ուկանտայի Քամփալա մայրաքաղաքը եւ Պուկանտա ցեղախումբին չորս թագաւորներու թաղման վայրն է։ 2001 Դեկտեմբերին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։

## Դամբաններ
ձախից|մինի|Դամբաններու կառուցուածքը կը գտնուէր ընթարձակ շրջափակի կը վերջաւորութեան
Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձանը Պուկանտա թագաւորութեան* մէջ տարածուած 31 թագաւորական դամբաններէն մէկն է եւ կ՛ընդգրկէ 0.26քլ² մը Քամփալա քաղաքի Քասուպի բլուրին վրայ քաղաքի կեդրոնէն 5քլ․ դէպի հարաւ-արեւմուտք։ Վայրին մէկ մասը կը ներփակէ 1882-ին Մութիսա Ա․-ին (Պուկանտայի 35-րդ թագաւորը) կողմէ կառուցուած արքունիք մը, որ փոխարինած է հօրը՝ Սիունա Բ․-ին արքունիքը կառուցուած 1820-ին։

*<u>Պուկանտա թագաւորութիւն</u>․ Ուկանտայի սահմաններուն մէջ Պականտա ցեղախումբին թագաւորութիւն հիմնուած ԺԳ․ դարուն, ուր կը գտնուի նաեւ Քամփալա մայրաքաղաքը։*

Քասուպի դամբաններու վայրը կը պարունակէ Պուկանտայի չորս Քապաքասներու թագաւորական դամբաններ (Քապաքաս․ Պուկանտայի թագաւորներ)։

Դամբանները կը գտնուին բոլորաձեւ շինութիւններու մէջ յարդահարկ տանիքով։ Մինչեւ այսօր Պականտա ցեղախումբին համար մշակութային եւ քաղաքական յուշարձան մըն է։ 2001-ին յայտարարուած են Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձաններ։ Մեծ թիւով զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւէ։

## Կործանում
16 Մարտ 2010-ին, հրդեհ մը Քասուպի դամբանները կը կործանէ։ Պուկանտայի թագաւորութիւնը երդում տուած է դամբանները վերականգնել, իսկ Ուկանտայի նախագահը խոստովանած է օժանդակել վերակառուցման գործը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Tombs of Buganda Kings at Kasubi-114322.jpg
Պատկեր:Kampalas Kasubi Tombs (2064308892).jpg|Քասուպի դամբաններուն ներքին մասը կը պարունակէ թաղուած Քապաքա թագաւորներու նկարներ եւ աճիւններ
Պատկեր:Tombs of Buganda Kings at Kasubi-114327.jpg
Պատկեր:Tombs of Buganda Kings at Kasubi-114325.jpg
Պատկեր:Kasubi thatch.jpg|Քասուպի դամբաններուն կնիւն
Պատկեր:Kampala Kasubi Tombs Thatch (2064304884).jpg|Քասուպի դամբաններուն կնիւնը
Պատկեր:Kasubi Tombs - Interior (3284574375).jpg
Պատկեր:Tombs of Buganda Kings at Kasubi-114329.jpg
Պատկեր:Kampala Kasubi Tombs (2063512459).jpg|Հին թագաւորներէն մէկուն ընձառիւծի ձագը։ Թագաւորին մահէն ետք, մարդիկ դժուարացան զայն հսկել։ Կը սատկեցնեն եւ զմռսելէ ետք յատուկ դագաղի մէջ կը դնեն ու դամբանին մէջ կը դնեն։
      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քասուպի դամբաններ
Ստորոգութիւն:Ուկանտայի թագաւորական դամբաններ
Ստորոգութիւն:Դամբարաններ
Ստորոգութիւն:Թագաւորներու գերեզմաններ
Արարատ Աղասեան

**Արարատ Աղասեան** (), արուեստի պատմաբան, արուեստագիտութեան դոկտոր, փրոֆէսօր։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ՝ արուեստագիտութեան գծով (2014)։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի արուեստի հիմնարկի տնօրէն (2003), Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սիսիան: 1978-ին աւարտած է Մոսկուայի Պետ. Համալսարանի Արուեստաբանութեան բաժինը, 1981-ին պաշտպանած է Արուեստագիտութեան թեկնածուականը, իսկ 2007-ին արժանացած է Արուեստագիտութեան Դոկտ. Գիտական Աստիճանի (Ph.D), նոյն համալսարանէն:

## Աշխատութիւններ
Հրապարակած է 150-է աւելի գիտական յօդուածներ եւ 14 գիրքեր, որոնց շարքին՝

* «Հայ Արուեստի Զարգացման Ուղիները ԺԹ. Եւ Ի. Դարերում»,
* «Հայ Կերպարուեստի Ամբողջական Պատմութիւն»,
* «Արուեստի Պատմութիւն» հատորները:

Ան թարգմանական գրականութեան մէջ եւս ունի շօշափելի աւանդ, որոնց մէջ գուցէ ամենայատկանշական գործը «Հայոց Ցեղասպանութեան Արձագանքները Ռուսական Պոեզիայում» հաւաքածոն է:

Տարբեր լեզուներով հրատարակուած անոր գիրքերն ու յօդուածները լոյս տեսած են տարբեր երկիրներու մէջ, ինչպէս. Ռուսաստան, ԱՄՆ, Գերմանիա, Անգլիա, Վրաստան, Լիբանան, Լեհաստան, եւ այլուր:

## Գործունէութիւն
Աղասեանը ունեցած է հարուստ եւ բեղուն ստեղծագործական, մանկավարժական եւ հասարակական կեանք:

2003-էն մինչեւ 2020 վարած է ՀՀ ԳԱԱ Արուեստի բարձրագոյն հիմնարկի տնօրէնութեան պաշտօնը:

2013-ին նշանակուած է Գիտական Խորհուրդի նախագահ։

2014-ին ՀՀ ԳԱԱ Թղթակից Անդամ, 2016-ին Սփիւռքահայ Արուեստի եւ Միջազգային Կապերու Բաժնի Վարիչ եւ այլ պաշտօններ:

Ան «Ազդակ»ի հրաւէրովեղած է Պէյրութ, ուր հանդէս եկած է քանի մը դասախօսութիւններով:

## Պարգեւներ
Աղասեան արժանացած է նաեւ շարք մը պարգեւներու եւ պատուոգրերու, որոնց շարքին՝ 2009-ին Գարեգին Նժդեհի Ոսկէ Մետալ եւ  2012-ին ՀՀ Պետական Մրցանակ «Հայ Արուեստի Պատմութիւն» աշխատութեան համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստաբաններ
Ճենէ (Մալի)

**Ճենէ** (պամպարա՝ ߘߖߋߣߣߋ թարգմ․՝Djenne)․ քաղաք եւ քաղաքային համայնք, Մալի, արեւմտեան Ափրիկէ։ Ենթասահարա Ափրիկէի հնագոյն քաղաքներէն է։ 1988-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Ճենէ, Մալի, արեւմտեան Ափրիկէ
Ճենէ կը գտնուի կեդրոնական Մալի եւ համանուն նահանգին վարչական կեդրոնն է։ 2009-ին բնակչութեան թիւը կ՛ենթադրուի եղած ըլլայ 32 944։ Կը գտնուի Մալիի մայրաքաղաք Պամաքոյէն 570քլ․ հիւսիս-արեւելք։ Շրջանը բնակուած է Ք․Ա․250-ին եւ ենթասահարա Ափրիկէի հնագոյն քաղաքներէն է։

## Պատմական ակնարկ
Հնաբանական պեղումները յայտնաբերած են թէ Ճենէ բնակուած է Ք․Ա․250-ին։ Հիմնուած է առեւտրականներէ։ Քաղաքը Թիպուքթուին հետ զարգացած է ԺԵ․ եւ ԺԷ․ դարերուն միջեւ։ Սահարայի շրջանին մէջ աղի, ոսկիի եւ ստրուկներու առեւտուրի մեծ մասը Ճենէէն կ՛անցնէր։ Սակայն երբ Փորթուկալացիները Ափրիկէի արեւմտեան ափերուն առեւտրական կայաններ կը հիմնեն, քաղաքը կը դադրի վաճառականութեան կարեւոր կեդրոն ըլլալէ։ 1893-ին Ճենէն ֆրանսացիները կը գրաւեն եւ Մոպթին Մալիի մայրաքաղաք կը հռչակեն։

Քաղաքին ճարտարապետութիւնը կը նկարագրուի իբրեւ նախաիսլամական եւ իսլամական-ափրիկեան․ ցեխը շինութեան գլխաւոր նիւթն է։ 

## Տեսարժան վայրեր
Ճենէի Մեծ Մզկիթը աշխարհի մեծագոյն շէնքն է որ ցեխով կառուցուած է։ Կառուցուած է 1906-1907։ Ուրիշ տեսարժան վայրեր են՝ Չենէի հնաբանական վայրը, Հապարկեթոլօ, Թոնոպա եւ Քանիանա։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Moschee von Djenné.jpg|Ճենէ․ Մեծ Մզկիթը
Պատկեր:Djenné3.jpg|Ճենէ
Պատկեր:Djenné, Mopti, Mali. Près de la Grande Mosquée au petit matin. Date du cliché 27-12-1972.jpg|Ճենէ․ Մեծ Մզկիթին մօտ
Պատկեր:Woman in Djenne.jpg|Ճենէ․ կին մը
Պատկեր:Djenne Fortier 414 cropped.jpg|Ճենէ, նկար 1906-ի
Պատկեր:Djenné-Place de la Résidence (AOF).jpg|Ճենէ, Բնակութիւն հրապարակ, նկար 1906
Պատկեր:Djenné2.jpg
Պատկեր:Old city (6862653).jpg|Ճենէ, հին քաղաքը
Պատկեր:Une rue de Djenné, Mopti, Mali, près de la Grande Mosquée. Date du cliché 1972-12-27.jpg
Պատկեր:Old Towns of Djenné-107950.jpg|Ճենէ․ հին քաղաքը
Պատկեր:Old Towns of Djenné-107935.jpg
Պատկեր:Old Towns of Djenné-107948.jpg|Ճենէ, հին քաղաքը
Պատկեր:At the weekly market.jpg|Ճենէ, շաբաթուան շուկան
Պատկեր:Weekly market.jpg
Պատկեր:Choose your necklace.jpg
Պատկեր:ASC Leiden - F. van der Kraaij Collection - 01 - 054 - Une femme peul en bleu avec des boucles d'oreilles traditionnelles peules - Djenné, Mali, 1972.tif|Ճենէ․ կին մը հագուած աւանդական կապոյտ զգեստով
Պատկեր:Djenné (21).JPG
Պատկեր:Djenné (24).JPG

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնագոյն քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հնաբանական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Մալիի հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի հնաբանական վայրեր
Կապիկներու նպարակի փառատօն

մինի
**Կապիկներու նպարակի փառատօն**․ Կապիկներու կերուխումի փառատօն, որ տեղի կ'ունենայ ամէն տարի Թայլանտի Լոփպուրի շրջանին մէջ, Նոյեմբեր ամսուն վերջին շաբաթավերջին:   

Փառատօնը բնիկ կարմրադէմ մակաք կապիկներուն համար է եւ անոնց մօտաւորապէս 3․5 թոն պտուղ կը մեծարուի։  

Լոփպուրի գիւղին շուրջի վայրի անտառին մէջ գտնուող կապիկները ծանօթ են իրենց շատակերութեամբ:  

1989-ին գիւղացիները կ'որոշեն, որ այդ վիճակը կառավարելու ամէնէն լաւ միջոցը զանոնք ընդունիլն էր: Հետեւաբար, ամէն տարի անոնք մեծ սեղան մը կը սարքեն կապիկներուն համար, Փա Փրանկ Սամ Եոթ տաճարին մէջ: Ճաշացուցակը կազմուած կ'ըլլայ` պիստակէ, վարունգէ, հում խեչափառէ, ինչպէս նաեւ` քանի մը տեսակ զովացուցիչ ըմպելիներէ:

Լոփպուրի շրջանի մակաք կարմրադէմ կապիկներու կամ երկար պոչով մակաքներու թիւը 2,000 է եւ ամէն տարի Նոյեմբերի վերջին Կիրակին կը կազմակերպուի փառատօն ուր կապիկներուն 3․500 քիլօ պտուղ կը մեծարուի։ 

Լոնտոնի Կարտեան (*Guardian)* թերթը փառատօնը նկարագրած է որպէս աշխարհի անսովոր փառատօներէն մէկը։ 

  

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Լոփպուրի խրախճանքի սեղանը

Ստորոգութիւն:Անսովոր փառատօներ
Ստորոգութիւն:Փառատօններ
Ստորոգութիւն:Տարօրինակ սովորութիւններ
Ստորոգութիւն:Սովորութիւններ
Ապու Մինա

**Ապու Մինա** (արաբ․՝  أبو مينا), վաղ հնադարեան վանական համալիր եւ քրիստոնէական ուխտագնացութեան կեդրոն, Եգիպտոս: Կը գտնուի Աղեքսանտրիայէն 45 քլ․ դէպի հարաւ-արեւմուտք։ 1979-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
ձախից|մինի
Ապու Մինա Բ․ դարէն մինչեւ Ը․ դար քրիստոնէական սրբավայր մը եղած է։ Անունը առած է Գ․ դարավերջին եւ Դ․ դարասկիզբին Աղեքսանտրիա գործած եւ հաւատքին համար նահատակուած Սուրբ Մինասէն։

Է․ դարու ընթացքին մահմետականները կը քանդեն Ապու Մինա սրբավայրը։ Հին քաղաքը երեւան եկած է Ի․ դարասկիզբին՝ 1905-1909։ Կատարուած պեղումներուն ընթացքին յայտնաբերուած են երկար քառանկիւնաձեւ եկեղեցիներ, մկրտարաններ, վանքեր, պետական շէնքեր, հնձան եւ ննջարաններ։ 

## Հնաբանական վայրը վտանգի մէջ
Վերջին տասնամեակներուն ընթացքին կատարուած երկրագործական աշխատանքներուն պատճառով, բարձրացած է ջուրին մակարդակը։ Հետեւանքը եղած է շէնքերու փլուզում եւ հնաբանական աւերակներով շրջանի անկայունութիւն, մանաւանդ՝ հիւսիս-արեւմտեան մասին մէջ։

2001-ին արձանագրուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային Վտանգուած Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:LocMap of WH Abu Mena.png|Ապու Մինա, Եգիպտոս․ դիրքը
Պատկեր:Religious Complex at Abu Mena (XIII).jpg|Ապու Մինա հնաբանական վայրը․․․․
Պատկեր:Ruins at Abu Mena (VI).jpg
Պատկեր:Abumena.png
Պատկեր:Landscape at Abu Mena (II).jpg
Պատկեր:Artifacts at Abu Mena (II).jpg
Պատկեր:Artifacts at Abu Mena (IV).jpg
Պատկեր:Artifacts at Abu Mena (VII).jpg
Պատկեր:Basilica of The Crypt at Abu Mena (II).jpg
Պատկեր:Basilica of The Crypt at Abu Mena (V).jpg
Պատկեր:Baths at Abu Mena (II).jpg
Պատկեր:Detail of Baths at Abu Mena (II).jpg
Պատկեր:Ruins at Abu Mena (II).jpg
Պատկեր:DeirAbuMinaCapital.jpg
Պատկեր:Basilica of The Crypt at Abu Mena (I).jpg
Պատկեր:Pilgrimage Center at Abu Mena (IV).jpg
Պատկեր:Religious Complex at Abu Mena (VI).jpg
Պատկեր:Ruins of the Great Basilica at Abu Mena (III).jpg
Պատկեր:Artifacts at Abu Mena (VI).jpg
Պատկեր:DeirAbuMinaColumnBase.jpg
Պատկեր:Baths at Abu Mena (VI).jpg
Պատկեր:Baths at Abu Mena (V).jpg
Պատկեր:Pilgrim Flask (6th c. CE) (15128188467).jpg|Ուխտաւորներու սրուակներ
Պատկեր:Ampulla Menas Louvre AF7035.jpg


    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի հնաբանական վայրեր
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի պատմական քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի հնաբանական վայրեր
Անիթա Տարեան

**Անիթա Տարեան** (անգլ.՝ Anita Darian, ծնեալ՝ **Անիթա Մարգարիտ Իսքէնտէրեան**, 26 Ապրիլ, 1927, Տիթրոյթ, Միշիկըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ - 1 Փետրուար, 2015, Նիւ Եորք, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), ամերիկահայ երգչուհի եւ դերասանուհի 1950-ական թուականներէն մինչեւ 2010-ական թուականները։

## Կենսագրութիւն
Հայկական ծագում ունեցող Անիթա Մարգարիտ Իսքէնտէրեանը ծնած է 26 Ապրիլ, 1927 Միշիկըն նահանգի, Տիթրոյթ քաղաքին մէջ: Ան 1945 թուականին աւարտած է Քուլի բարձրագոյն վարժարանը: Ան երաժշտական կրթութիւն կը ստանայ Ֆիլատելֆիոյ Քըրթիս երաժշտական հաստատութենէն եւ Նիւ Եորքի Ճուլիարտ դպրոցէն ներս: Ան առաջին անգամ ուշադրութիւն կը գրաւէ որպէս 1950-ական թուականներու «Սաութեր-Ֆինկան» ճազ խումբի երգչուհի:

Ան հաստատուեցաւ Նիւ Եորք քաղաքին մէջ եւ կատարեց օփերայի եւ դասական համերգներ, հեռատեսիլի հնչիւններ, եւ ծաղրանկարներու ձայներ: Անիթա դերեր կը կատարէ հեռատեսիլի արտադրութիւններու մէջ 1950 թուականէն մինչեւ 1970-ական թուականներ:  

1961 թուականին, Անիթա Տարեանը նաեւ դերակատարած է կին սոփրանոյի բաժինը «The Tokens» խումբի առաջին դիրք գրաւող երգին մէջ, որն է՝ «The Lion Sleeps Tonight»:   

2012 թուականին, ան մասնակցած է Ամերիկեան «Great Song Songbook»-ի համերգներուն:   

Անիթա Տարեան կը մահանայ 1 Փետրուար, 2015 թուականին, Նիւ Եորք քաղաքին մէջ, 87 տարեկանին վիրաբուժական դժուարութիւններու պատճառով:   

## Ծանօթագրութիւններ
Թուրքանա լիճի ազգային պուրակներ

**Թուրքանա լիճի ազգային պուրակներ** (անգլ․՝ *Lake Turkana National Parks)*․ երեք պուրակներու խումբ տարածուած Թուրքանա լիճին շուրջը, Քենիա։ Երեք ազգային պուրակներու շրջանը գաղթող թռչուններու կայան է, ինչպէս նաեւ Նեղոսի կոկորդիլոսի, ձիագետի եւ օձերու վայր։ 1997-ին յայտարարուած է Եունեսքոյի Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան, իսկ 2001-ին անոր սահմանները ընդարձակուած են։ Լիճին արեւելեան ափին գտնուող Քուպի Ֆորա վայրը կան բրածոներ եզակի իրենց տեսակով։ Թուրքանա լիճին ազգային պուրակները կը բաղկանան Սիպելոյ Ազգային Պուրակէն եւ Թուրքանա լիճին երկու կղզիներէն՝ Կեդրոնական կղզիէն եւ Հարաւ Կղզիէին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:LakeTurkanaSouthIsland (cropped).jpg|Թուրքանա լիճ եւ Հարաւ կղզին
Պատկեր:Lake Turkana's Central Islands.jpg|Կեդրոնական կղզին
Պատկեր:Flamingo Lake 01.jpg|Ֆլամինկօ լճակ, Կեդրոնական կղզի, Թուրքանա լիճ
Պատկեր:Tilapia Lake.jpg|Թիլիափա լճակ, Կեդրոնական կղզի, Թուրքանա լիճ
Պատկեր:Beach At-Eliye Springs Hotel Resort On LakeTurkana.JPG
Պատկեր:Series of lava rock pools at southern end of Lake Turkana.jpg|Քուրքանա լիճի հարաւային ծայրամաս․ իրարայաջորդ լաւայաին ժայռեր 
Պատկեր:Turkana fishermen small.jpg|Լիճին ձկնորսներէն
Պատկեր:View Of Lake Turkana From Eliye Springs Hotel Resort.JPG
Պատկեր:Lake Turkana Great Run.jpg
Պատկեր:Lake turkana beach.jpg
Պատկեր:Lake Turkana in Kenya 02.jpg
Պատկեր:20210601113611 IMG 1693 transcpr.jpg
Պատկեր:Acacia at sunset in the Kokiselei river Turkana northern Kenya.jpg
Պատկեր:Hottentotta mazuchi 161769253.jpg
Պատկեր:National Museums of Kenya Koobi Fora Hq.jpg|Քուպի Ֆորա
Պատկեր:Dusk over Lake Turkana.jpg|Թուրքանա լիճ, արեւամար
   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քենիայի ազգային պուրակներ
Ստորոգութիւն:Քենիայի պուրակներ
Ստորոգութիւն:Պուրակներ
Ստորոգութիւն:Ազգային պուրակներ
Ստորոգութիւն:Պահպանուած պուրակներ
Ստորոգութիւն:Քենիայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ստորոգութիւն:Եունեսքոյէն պահպանուած շրջաններ