Ճէյն Ֆոնտա

**Ճէյն Սէյմուր Ֆոնտա** (անգլ․՝ Jane Seymour Fonda, ծն. 21 Դեկտեմբեր, 1937)․ ամերիկացի դերասանուհի եւ հասարակական գործիչ։ Ֆոնտայի աշխատանքը կ՛ընդգրկէ բազմազան տեսակներ եւ շուրջ եօթը տասնամեակ շարժապատկերի եւ հեռուստատեսութեան բեղուն շրջան։ 

Ծանօթ եղած է Վիեթնամին դէմ Ա․Մ․Ն․ պատերազմի ընթացքին իր ակտիւիստական գործունէութեամբ, ինչպէս նաեւ իր արտադրած մարզական տեսերիզներու շարք մը, որոնք 1980-ական թուականներուն «աէրոպիք» մարզանքը դարձուցին նորաձեւութիւն։
ձախից|մինի|Ճէյն Ֆոնտա, Հենրի Ֆոնտա եւ Բիթըր Ֆոնտա, 1950-ին
Ան արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու՝ երկու «Օսքար», երկու բրիտանական «BAFTA», եօթ «Ոսկեայ Երկրագունդ» եւ մէկ «Էմմի» եւ առաջադրումներ ունեցած է «Կրեմմի» եւ երկու «Թոնի» մրցանակներու։ Ինչպէս նաեւ, ան արժանացած է պարգեւներու, ներառեալ՝ «Պատուակալլ Բալմ տ’Օր» (2007),  AFI-ի «Կեանքի Գործունէութեան Նուաճում» (2014), Ոսկէ Առիւծ Կեանքի Նուաճումի համար (2017), Cecil B. DeMille (2021), եւ «Գործակցող դերասաններու միութեան Կեանքի Նուաճում» (2025)։

## Առաջին տարիներ
Ճէյն զաւակն է Ֆրենսիս Ֆորդ Սէյմուրի եւ դերասան Հենրի Ֆոնտայի։ Եղբայրն է Բիթըր Ֆոնտա, նմանապէս դերասան։ Ճէյն երբ 13 տարեկան էր, մայրը անձնասպան կ՛ըլլայ։ 

Ան Փարիզի մէջ երկու տարի կ՛ուսանի արուեստի պատմութիւն, եւ երբ Ա․Մ․Ն․ կը վերադառնայ, Ճէյն կը ծանօթանայ դերասանական արուեստի առաջամարտիկ եւ «Actor’s Studio»-ի ուսուցիչ՝ Լի Ստրասպըրկին։ Վերջինս Ճէյնին կը յայտնէ թէ տաղանդ ունի, ինչ որ արմատապէս կը փոխէ Ճէյն Ֆոնտայի կեանքը․ ան պատանութեան շրջանէն անխոնջ կը ջանար դերասանուհի դառնալ։

## Ասպարէզ
մինի|Ճէյն Ֆոնտա լուսանկարուած՝ «Sunday in New York» (1963) ֆիլմին համար։
Ան իր դերասանական առաջին յայտնութիւնը կ՛ունենայ 1960-ին Պրոտուէյի բեմէն՝ «There Was a Little Girl» ներկայացմամբ, որուն համար կ՛առաջադրուի Թոնի մրցանակին՝ «Լաւագոյն երկրորդական դերասանուհի»։ Ինչպէս նաեւ շարժապատկերի պաստառէն՝ «Tall Story» ֆիլմին (1960) համար։ Ֆոնտան արագօրէն կը ճանչցուի կատակերգական ֆիլմերով՝ «Period of Adjustment» (1962), «Sunday in New York» (1963), «Cat Ballou» (1965), «Barefoot in the Park» (1967) եւ «Barbarella» (1968)։ 

1965-ին կ՛ամուսնանայ Ռոժէ Վատիմ բեմադրիչին հետ։ Վատիմի հետ կեանքը կ՛ընդլայնէ Ճէյնի հորիզոնները՝ զայն ծանօթացնելով բուռն եւ փոթորկալից քաղաքականացման, փոխելով իր մտածելակերպը, որ կը սկսի արտայայտուիլ իր դերասանական աշխատանքին մէջէն, երբ իր տաղանդը սկսած էր հասունալ։ Առաջին օրինակն է ֆիլմը, որուն համար ան կը ստանայ իր առաջին Օսքար առաջադրանքը «Լաւագոյն դերասանուհի» կարգին մէջ՝ *They Shoot Horses, Don't They?* (1969)։

Եօթ անգամ «Օսքար»-ի առաջադրուած է Ֆոնտան։ Ան իր դիրքը կը հաստատէ իբրեւ իր սերունդի ամենահռչակաւոր դերասանուհիներէն մէկը՝ շահելով երկու Օսքար՝ «Լաւագոյն դերասանուհի» իր դերով «Klute» (1971) ֆիլմին մէջ  եւ «Coming Home» (1978) ֆիլմով՝ ուր ան կը մարմնաւորէ կին մը, որ կը սիրահարուի Վիեթնամի պատերազմի վեթերանի մը։ Առաջադրուած է նաեւ «Julia» (1977), «The China Syndrome» (1979), «On Golden Pond» (1981) եւ «The Morning After» (1986) ֆիլմերուն մէջ իր խաղարկութեան համար։ Ան կ՛արժանանայ «Էմմի» մրցանակին՝ «Լաւագոյն դերասանուհի սահմանափակ շարք»ի բաժնին՝ «The Dollmaker» (1984) ֆիլմին մէջ իր ունեցած դերակատարութեան համար։
ձախից|մինի|Ֆոնտան՝ «Promise Me This» ֆիլմի առաջին ցուցադրութեան ժամանակ, Քանն ֆիլմ Փառատօնին՝ 2007-ին։
1982-ին Ֆոնտան կը թողարկէ իր առաջին մարզական տեսասկաւռակը՝ «Jane Fonda’s Workout», որ կը դառնայ ամենամեծ վաճառուած տեսերիզներէն։ Յաջորդ 13 տարիներուն ընթացքին, կը վաճառուին 17 միլիոնէ աւելի օրինակներ։ Երկրորդ ամուսին Թոմ Հէյտենէն բաժնուելէ ետք, Ֆոնտան 1991-ին կ՛ամուսնանայ լրատուական միջոցներու միլիառատէր Թետ Թըրներին հետ եւ կը լքէ դերասանական ասպարէզը։ 2001-ին զոյգը կ՛ամուսնալուծուի եւ Ճէյն պաստառին կը վերադառնայ յաջող կատակերգութեամբ՝ «Monster-in-Law» (2005)։

2009-ին, 46 տարի բեմէն բացակայելէ ետք, Ճէյն Ֆոնտա Պրոտուէյ կը վերադառնայ՝ «33 Տարբերակութիւններ» ներկայացումով, որու համար ան կ՛արժանանայ Թոնի մրցանակին՝ «Տրամայի լաւագոյն դերասանուհի»։ Նոյն ժամանակաշրջանին՝ 2009-2012 թուականներուն, ան կը հրապարակէ հինգ մարմնամարզական տեսագրութիւններ։ 
[մինի|Ֆոնտա՝ Վիեթնամական պատերազմի դէմ համաժողովի մը ընթացքին [Հոլանտա՝ Յունուար 1975-ին։]]
Յաջորդած են «Ահա կը ձգեմ քեզ» (2014), «Երիտասարդութիւն» (2015), «Մեր հոգիները գիշերայինին» (2017), «Ընթերցման ակումբը» (2018) եւ «80-ը Պրէյտիի համար» (2023) ֆիլմերը։ 2015-2022 թուականներուն Ֆոնտա դերակատար է Netflix-ի «Կրէյս եւ Ֆրենքի» կատակերգական շարքին մէջ, որու համար ան կ՛առաջադրուի Էմմի մրցանակին՝ «Կատակերգական Շարքի Լաւագոյն Արտիստագիտուհի»։

## Քաղաքական գործիչ
Ֆոնտան քաղաքական գործունէութիւն ծաւալած է հակամշակութային շրջանին՝ Վիեթնամեան պատերազմին ընթացքին։ 1972-ի Հանոյ այցելութեան ժամանակ ան կը ստանայ «Հանոյ Ճէյն» կոչումը երբ կը լուսանկարուի նստած՝ հիւսիս-վիեթնամեան հակաօդային թնդանոթի մը վրայ։

Ֆոնտա բողոքած է նաեւ Իրաքի պատերազմին դէմ, ինչպէս նաեւ՝ կանանց հանդէպ բռնի ուժ գործածման դէմ, եւ ինքզինք կը նկարագրէ որպէս ֆեմինիստ եւ բնապահպան ակտիվիստ։ Ֆոնտա 1984-ին համահիմնադրած է Հոլիվուտի Կանանց Քաղաքական Յանձնաժողովը, իսկ 2005-ին՝ Կանանց Լրատուական Կեդրոնը։

            

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ