Ճոն Ս․ Կիրակոսեան

**Ճոն Սուրէն Կիրակոսեան** (, թաղուած է Երեւան): Խորհրդային Հայաստանի Արտաքին գործոց նախարարն էր 1975-էն մինչեւ իր մահը։ Ան նաեւ պատմաբան ու քաղաքագէտ էր՝ Պատմական գիտութիւններու դոկտոր եւ Երեւանի Պետական Համալսարանի դասախօս, ուր կը գլխաւորէր Արեւելագիտութեան բաժանմունքը։

## Կենսագրութիւն
Կիրակոսեան ծնած է 1929-ին, Խորհրդային Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի մէջ: 1955-էն 1962 թուականներուն եղած է Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցութեան «Լենինեան ուղիով» ամսագրի քարոզչութեան բաժնի վարիչը: 1962-էն 1966-ին վարած է կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէի քարոզչութեան բաժնի վարիչի պաշտօնը, իսկ 1966-էն 1969-ին ծառայած է որպէս Հայկական ԽՍՀ հեռուստատեսութեան եւ ձայնասփիւռի պետական կոմիտէի նախագահ: 1969-էն 1975-ին եղած է կուսակցութեան գիտութեան եւ կրթութեան բաժնի վարիչը, իսկ 1975-էն մինչեւ իր մահը՝ 1985-ին, պաշտօնավարած է որպէս Հայկական ԽՍՀ Արտաքին գործոց նախարար:

Անոր գիտական աշխատութիւններուն մաս կը կազմեն բազմաթիւ հետազօտական յօդուածներ եւ քանի մը ստուարածաւալ երկեր, որոնք կը նպաստեն հայոց պատմութեան առանցքային կողմերու լուսաբանման:

1954-ին Կիրակոսեան պաշտպանած է իր թեզը Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու ակադեմիայի Արեւելագիտութեան հիմնարկին մէջ, որ նուիրուած էր 1919-1921 թուականներուն Իրանի մէջ բրիտանական միջամտութեան: 1957-ին լոյս տեսած է անոր «Հնդիկ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի հերոսական էջը» աշխատութիւնը, ուր ան կեդրոնացած է Հնդկաստանի ազատագրական պայքարի կարեւորագոյն իրադարձութիւններէն մէկուն՝ Սիփահիներու ապստամբութեան վրայ, որուն մասնակցած էր նաեւ Հնդկաստանի հայ համայնքը:

1960-ականներու սկզբէն Կիրակոսեան խորքային հետազօտութիւններ կատարած է Արեւմտեան Հայաստանի պատմութեան ամենաբարդ ու ողբերգական իրադարձութիւններուն շուրջ՝ բացայայտելով Հայկական հարցի քիչ ծանօթ եւ թերի ուսումնասիրուած կողմերը: Այս մէկը դարձաւ անոր կեանքի գլխաւոր նպատակը մինչեւ մահ:

Կիրակոսեանի հիմնական աշխատութիւնը՝ «Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայութիւնը», հրատարակուած է երեք անգամ (1965-ին եւ 1967-ին՝ հայերէն, իսկ 1971-ին՝ ռուսերէն): 1972-ին լոյս տեսած է «Հայաստանը միջազգային դիւանագիտութեան եւ խորհրդային արտաքին քաղաքականութեան փաստաթուղթերուն մէջ» գործը: Անոր վերջին մեծ աշխատանքը «Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանին առջեւ» երկհատոր մենագրութիւնն էր (1982 եւ 1983): Այս վաստակաշատ աշխատութիւններուն համար հեղինակը արժանացած է Հայկական ԽՍՀ Պետական մրցանակի:

«Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանին առջեւ» աշխատութեան մէջ Կիրակոսեան նպատակ դրած էր բացայայտել երիտթուրքերու քաղաքական էութիւնը եւ անոնց «ազատութիւն, հաւասարութիւն եւ արդարութիւն» կարգախօսի սնանկութիւնը: Ան ներկայացուցած է պատմական ճշմարտութիւնը Թուրքիոյ մէջ հայերու դէմ իրագործուած ողբերգութեան մասին, որոնց սպանութիւնն ու տեղահանութիւնը 1915-ին արժանացան համաշխարհային դատապարտման: Բազմալեզու ու բազմազան աղբիւրներու համեմատական վերլուծութեան եւ նորայայտ փաստաթուղթերու մանրակրկիտ ուսումնասիրութեան միջոցով՝ Կիրակոսեան ցոյց տուաւ, թէ ինչպէս ժամանակակից թուրք պատմաբանները կը գործեն որպէս փաստաբաններ՝ քողարկելու համար Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու սոսկալի ոճիրները: Ան նաեւ յայտնեց այն համոզումը, որ հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանական արշաւը նպատակ ունէր ոչ միայն անոնց ֆիզիքական բնաջնջումը, այլեւ ուղղուած էր Ռուսաստանի դէմ, որը գլխաւոր արգելքն էր պանթուրքիզմի նպատակներու իրականացման ճանապարհին: Երիտթուրքերու բազմաթիւ վայրագութիւններու գագաթնակէտը Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն աւելի քան մէկ միլիոն հայերու բնաջնջումն էր՝ մարդկութեան դէմ գործուած ոճիր մը, որ յետագային պիտի ճանչցուէր որպէս '''Հայոց''' '''Ցեղասպանութիւն''':

Անդրադառնալով թուրք պատմաբաններուն, որոնք պատմութիւնը կը խեղաթիւրեն քաղաքական նպատակներով, Կիրակոսեան նշած է. «Անոնք զոհաբերութեան կը մատնեն ճշմարտութիւնը եւ գիտական առարկայականութեան սկզբունքները, ու հանգիստ խղճով կը ծառայեն կեղծիքին ու ստին»:

Փրոֆեսէօր Կիրակոսեանի մենագրութիւններն ու բազմաթիւ գիտական յօդուածները մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելեն ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ Ռուսաստանի եւ Արեւմուտքի մէջ:

Կիրակոսեան նաեւ զգալի աւանդ ունեցած է Սփիւռքի հայ համայնքներու եւ Խորհրդային Հայաստանի միջեւ յարաբերութիւններու զարգացման գործին մէջ: Որպէս հայոց պատմութեան եւ ինքնութեան մասնագէտ՝ ան իր գրութիւններուն մէջ մեծ ուշադրութիւն դարձուցած է Սփիւռքի պայքարին՝ ազգային եւ մշակութային ինքնութեան պահպանման համար:

Ճոն Կիրակոսեան Հայկական սովետական հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագրակազմի աշխոյժ անդամ էր:մինի|ձախից|Ջոն Կիրակոսեանի անուան թիւ 20 դպրոց

### Պարգեւներ

Հասարակական եւ գիտական իր ծաւալուն գործունէութեան համար, 1971-ին Փրոֆ. Ջ. Կիրակոսեան պարգեւատրուեցաւ «Աշխատանքային Կարմիր Դրօշ»ի շքանշանով: Արժանացաւ կառավարական բազմաթիւ մետալներու եւ պատուագիրներու:

Պատմաբան եւ միջազգայնագէտ Ջ. Կիրակոսեանի Հայ պատմագրութեան բերած մեծագոյն նպաստներէն մէկը կը հանդիսանայ անոր՝ Հայկական Հարցի պատմութեան, Հայ Դատին նուիրուած եւ թրքական «պատմագիտութեան» նորագոյն խեղաթիւրումները մերկացնող շարք մը արժէքաւոր աշխատութիւնները եւ բազմաթիւ յօդուածները:

## Աշխատութիւններ
Մեծանուն Հայ պատմաբանը կազմեր եւ խմբագրեր է «Հայաստանը Միջազգային Դիւանագիտութեան եւ Սովետական Արտաքին Քաղաքականութեան Փաստաթղթերում. 1828-1923» մեծարժէք ժողովածուն: Երեւան 1972 թ.

**Առանձին Հատորներով լոյս տեսած են Փրոֆ. Ջ. Կիրակոսեանի աշխատութիւնները**

«Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը եւ Արեւմտահայութիւն», (Երեւան 1967 թ.), «Անգլիական Միջամտութիւնը Իրանում 1918-1921 թ.», (Ռուսերէն, Մոսկուա 1954), «Արեւմտեան Հայաստանը Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի տարիներին» (Ռուսերէն, Երեւան, 1971), «Պուրժուական Դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը» (2 հատոր, Երեւան, 1978), «Երիտթուրքերը Պատմութեան Դատաստանի Առաջ» (2 հատոր, Երեւան, 1933):

### Մրցանակներ
Հեղինակի այս վերջին յիշատակուած աշխատութիւնները արժանացած են Հայաստանի Հանրապետութեան 1985-ի պետական մրցանակին:

## Հրատարակութիւններ

* **1971** - «Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայութիւնը»։
* **1972** - «Հայաստանը միջազգային դիւանագիտութեան եւ խորհրդային արտաքին քաղաքականութեան փաստաթուղթերուն մէջ»։
* **1978-1980** - «Պուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը»։
* **1982-1983** - «Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանին առջեւ» (նաեւ ռուսերէնով)։

1986-ի ամրան, յետ մահու՝ հրատարակուեցաւ «Երիտթուրքերը Պատմութեան Դատաստանի Առաջ» ռուսերէն հատորեակ մը, ուր ընդգրկուած են նաեւ 1983 եւ 1984 թուականներուն Հայ Դատին հետ առնչուող դէպքերը:

Փրոֆ. Ջ. Կիրակոսեան յարգուած եւ գնահատուած հեղինակն է գիտական բազմաթիւ յօդուածներու, որոնք լոյս տեսան Հայաստանի, Խորհրդային Միութեան եւ Սփիւռքի, թէ՛ գիտական, եւ թէ առօրեայ մամուլին մէջ:

## Աղբիւրներ

* Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, հատոր ԺԱ., Պէյրութ, 1915 էջ՝ 308:

* Տեղեկութիւններ Ճոն Կիրակոսեանի մասին (ռուսերէնով)։
* Ճոն Կիրակոսեանի յոբելեանը, «Նոյեւ Կովչեկ» (Noev Kovcheg) ամսագիր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1929 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:6 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1985 մահեր
Ստորոգութիւն:20 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ