open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դանիէլ Հալէպլեան

**Դանիէլ Հալէպլեան**, բնիկ Արաբեկիրցի, Հալէպլեան գերդաստանէն, տէղւոյն Հայ Կաթոլիկ վարժարանը աւարտած եւ գացած Ալաճախան որպէս հեռագրատան պաշտօնեայ։ Ինքնաշխատութեամբ զարգացած ու յառաջդիմած է, Ալճախանէ պաշտօնով փոխադրուած Թօքաթ ուրկէ երկու տարի յետոյ անցած է Պոլիս եւ հուսկ յետոյ հաստատուած Պէյրութ ուր 20 տարի պաշտօնավարած է հերագրատան մէջ, ենթարկուած է Համիտեան հալածանքներուն, քանի մե անգամ ապաստանած է Զմմառի վանքը ամբաստանաուած ըլլալով որպէս յեղափոխականներու աջակցող, Ա. Ընդհ. Պատերազմին ոբրեւ հայ, որով վտանգաւոր տարր մը, ծովեզերքէն աքսորուած է դէպի ներքին գաւառները, Դամասկոս, ուր ժամանակ մը կը մնայ եւ կը մեռնի Թիֆիւսէ վարակուելով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Հայկանոյշ Դանիէլեան

**Հայկանոյշ Պաղդասար Դանիէլեան** (), հայ օփերային երգչուհի (սոփրանօ), հայ դասական երգարուեստի վարպետ, ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի դափնեկիր։ Հայ երգիչներէն առաջինն է, որ արժանացած է ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտի կոչման (1939):

## Կենսագրութիւն
Հայկանոյշ Դանիէլեանը ծնած է Թիֆլիսի մէջ։ 1920 թուականին աւարտած է Փեթրոկրատի երաժշտանոցը։ 1920-1932 թուականներուն երգած է Փեթրոկրատի եւ Թիֆլիսի օփերային թատրոններուն մէջ։ 1924 թուականին երգիչներ՝ Լեւոն Իսեցքիի եւ Շարա Տալեանի հետ մասնակցած է Լենինականի օփերա խումբի ներկայացումներուն, ու համերգներ եւ հանդէսներ կատարած է։ 1941-1951 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցին մէջ։ 1949-1952 թուականներուն եղած է Երեւանի Չայքովսքիի անուան միջնակարգ մասնագիտական երաժշտական դպրոցի տնօրէնը, իսկ 1932 թուականէն սկսեալ եղած է Երեւանի օփերայի եւ թատրոնի մէներգչուհի։

Հայկանոյշ Դանիէլեանի կատարումները ուշադրութիւն կը գրաւեն իրենց վարպետութեամբ, նուրբ արտայայտչամիջոցներով ու անմիջականութեամբ։ Համերգները եւ հանդէսները կատարած է հայ եւ արտասահմանցի երգահաններու երգերէն, օրինակ՝ Չայքովսքիի, Ռիմսքի-Քորսաքովի, Ռախմանինոֆի, Կլազունովի։ Առանձնայատուկ ներշնչանքով մէկնաբանած է «Ծիծեռնակ», Կոմիտասի «Չինար ես», «Քելէ-քելէ», «Քելեր-ցոլեր» երգերը, Սպենդիարեանի «Առ սիրուհիս», Մելիքեանի «Սեւ կաքաւիկ», «Ծիլ-ծիլայ» եւ այլ ռոմանսներ։

Անոր անունով կոչուած է Երեւանի Նոր Նորք վարչական շրջանի արուեստի դպրոցը:

## Դերերգեր
* Ջիլտա՝ Ճիւզեփփէ Վերտիի «Ռիկոլէթթօ»
* Վիոլեթա՝ Ճիւզեփէ Վերտիի «Թրաւիաթա»
* Ռոզինա՝ Ճոաքինօ Ռոսսինիի «Սեւիլեան սափրիչ»
* Բատերֆլա՝ Ճամոքօ Փուչչինիի «Չիօ Չիօ-սան»
* Անուշ՝ Արմէն Տիգրանեանի «Անուշ»
* Անտոնիդա՝ Միխայիլ Կլինքայի «Իվան Սուսանին»
* Մարգարիտ Վալուան՝ Ճամոքօ Մէյըրպերիի «Հուգենոտներ»
* Օլիմփա՝ Տիգրան Չուխակեանի «Արշակ Բ»

## Տե՛ս նաեւ
*Հայկանոյշ Դանիէլեանի անուան արուեստի դպրոց

## Հայկանոյշ Դանիէլեանի տունը Երեւանի մէջ

Baghramian Ave 8. 1.jpg
Baghramian Ave 8. 3.jpg
Baghramian Ave 8. 4.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հայկանոյշ Դանիէլեանի մասին Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարանում 

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:1893 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1958 մահեր
Ստորոգութիւն:3 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:19 Ապրիլի մահեր
Խաչիկ Դաշտենց

**Խաչիկ Դաշտենց** (**Տոնոյեան**, ), հայ խորհրդային գրող, թարգմանիչ, բանասէր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Տարօնի Խութ գաւառը։ Դէպի Երեւան գաղթին, յաճախած է Ալեքսանդրապոլի (Կիւմրի) ամերիկեան որբանոցը, ուր ստացած է նաեւ միջնակարգ ուսում, ապա դառնալու համար գիւղական ուսուցիչ։ 1932–ին աւարտած է Երեւանի համալսարանի լեզուաբանական բաժինը։ Քանի մը տարի կատարած է խմբագրական աշխատանք, ապա մասնագիտացած է անգլիական գրականութեան մէջ, Մոսկուայի համալսարանէն ներս։

Երկար տարիներ դասախօսած է Երեւանի համալսարանի եւ յարակից հիմնարկներու մէջ. գործած է իբր գիտաշխատող արուեստի հիմնարկի։

## Հրատարակութիւններ
1950–էն սկսեալ, հրատարկած է իր վէպերը, նուիրուած՝ հայրենի Տարօնի ոգեկոչման։ Գրած է նաեւ բանաստեղծութիւն, թատերգութիւն։

Ունի գրականագիտական աշխատութիւններ, բարձրորակ թարգմանութիւններ, յատկապէս անգլիական գրականութենէն՝ Շէյքսփիր։

Կազմած է անգլերէն դասագիրքեր՝ Հայաստանի դպրոցներուն համար։

Մահացած է 1974-ին, Երեւանի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 265:

Ստորոգութիւն:1910 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1974 մահեր
Ստորոգութիւն:Տարօն ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Խութ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:25 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:9 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Դասականութիւնը հայ գրականութեան մէջ

**Հայ Դասական Գրականութիւն**, հայ գրականութեան հոլովոյթին մէջ, դասական ուղղութեան բնորոշ գիծեր կը գտնենք միայն նոր գրականութեան նախորդող տասնամեակներուն, այսինքն 1770ական տարիներէն մինչեւ 1850 - 1860-ականներ։ Դասական հակումով բանաստեղծներն ու թատերագիրները եղած են առաւելաբար Մխիթարեան միաբաններ, որոնք մեծ մասամբ գրած են գրաբարով։ Անոնք ըրած են նաեւ թարգմանութիւններ դասական գրական գործերու, հնադարէն թէ նոր ժամանակներ, կրկին յաճախ գրաբար։

Դասական դպրոցը կարեւոր տեղ չգրաւեց հայ գրականութեան հոլովոյթին մէջ, չարտադրեց կենդանի, ժամանակին դիմացող գործեր։ Այս փաստին պատճառները հասկնալի են։

Նախա-զարթօնքեան այդ տասնամեակներուն, ո՛չ միայն հայ զանգուածը զուրկ էր ուսումէ, մշակոյթէ ու գրական ճաշակէ, այլեւ չկար նոյնիսկ աշխարհիկ մտաւորականութիւն, չհաշուած չնչին բացառութիւններ։

Գրեթէ մշակութային կեանքի այս պայմաններուն մէջ, գրական գործիչները պիտի ըլլային կտրուած հայութեան ներկայէն, հաղորդ միայն անոր անցեալին։

Միւս կողմէն, Եւրոպայի մէջ դասական դպրոցը, այդ ժամանակաշրջանին, աւելի քան դարէ մը ի վեր արդէն հեռացած էր իր ուժեղ փուլերէն եւ մօտ էր սպառելու։

Հայկական դասականութիւնը 1850 թուականէն ետք հրապարակէն դուրս պիտի մղուէր, նախ վիպապաշտ, ապա իրապաշտ շարժումներու կողմէ։ Այսպէս, արդէն ըլլալով ոչ-ժողովրդական իբրեւ ոճ ու ոգի, անիկա նուազագոյն առիթն իսկ պիտի չունենար զարթնող հայութեան մէջ արմատաւորուելու։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Երուանդ Դարբինեան

**Եուանդ Դարբինեան** (), հայ բժիշկ, դեղագործ, ազգային եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Երուանդ Դարբինեանը ծնած է 1883 թուականին, Սեբաստիոյ նահանգի Ամասիոյ գաւառի կեդրոն՝ Ամասիա քաղաքին մէջ։ ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած՝ դեղագործ։ 1915 թուականին ամրան ձերբակալուած է։ Սպանուած է 1915 թուականի Յունիսին, Ամասիայէն ոչ հեռու՝ Հելվաճի Փընարին մէջ՝ 32 տարեկան հասակին։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
*Թէոդիկ, Գողգոթայ հայ հոգեւորականութեան, Նիւ Եորք, 1985։
*Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի ( 1915 - 1923 թթ.), գիրք 1, Սեբաստիոյ նահանգ, Երեւան, 2004։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Ամասիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Պայազիտ (Դարոյնք)

thumb|right|300px|Դարոյնք
**Պայազիտ** կամ **Արշակաւան**, քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի Արարատի նահանգին մէջ։ Կը գտնուի Մասիսէն հարաւ-արեւմուտք, Ծաղկանց լեռներու Թոնդրակ լերան հիւսիսային լանջերուն։

100 տարուան ընթացքին Պայազիտը չորս անգամ (1828, 1854, 1878, 1914) գրաւուած է ռուսական զօրքերուն կողմէ եւ վերադարձուած՝ թուրքերուն։

## Աշխարհագրութիւն
Քաղաքը ինկած է նեղ դաշտի մը խորքը, մերկ եւ ժայռոտ լեռներու միջեւ։ Քաղաքը բաց է միայն հիւսիսային կողմէն, իսկ միւս երեք կողմերէն շրջափակուած է ժայռերով։ Հիւսիսային կողմը կը գտնուի Գռնաւուկ դաշտը, որուն քովէն կը հոսի Կռնատիկ գետակը։ Գետակին վրայ կայ միակամար քարաշէն կամուրջ մը։

Քաղաքը ունէր աղբիւրներ։

## Կլիմայ
Գարունը չոր եւ արեւոտ էր, ամառը` մեղմ, աշունը` հաճելի, իսկ ձմեռը՝ ցուրտ։ Ունէր առողջարար օդ։

## Պատկերասրահ
  
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 1.jpg|կարմիր քարով կառուցուած հոյակապ պալատը
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 3.jpg|Բակին մէջ աղբիւր մը
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 2.jpg |Պալատին մուտքը
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 4.jpg| Նուրբ քարէ փորագրութիւն
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 5.jpg| Հարեմ
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 6.jpg| Անձնական ընդունելութիւններու սրահ
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 7.jpg| Ներքին մանրամասնութիւնները
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast 8.jpg|Պալատական ​​մզկիթի գմբէթը 
File:Dogu-Bayazit, Isak Pasha Palast9.jpg| Պալատին սպիտակ քարէ մզկիթը


## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Գ․, էջ 593:

Ստորոգութիւն:Թուրքիա
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Բնակարաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:4-րդ դարու հայկական բերդեր եւ ամրոցներ
Հրանդ Դարպասեան

**Հրանդ Դարպասեան** (1887, Կարին - անյայտ), հայ բժիշկ, դեղագործ, ազգային եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Հրանդ Դարպասեան ծնած է 1887 թուականին, Կարին։ Աւարտած է Կարնոյ Արծնեան վարժարանը։ 1908 թուականին աւարտել է Կոստանդնուպոլսոյ Օսմանեան դեղագործական վարժարանը։ Կարնոյ, Եգիպտոսի եւ Կ. Պոլ­սոյ մէջ, դեղագործ աշխատած է։ 1914 թուականին, Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ, ծառայած է Օսմանեան բանակի 2-րդ զօրաբանակի դեղապահեստէն ներս։ 1918 թուականին անցսծ է Հայաստանի Հանրապետութիւն եւ ծառայածէ հայկական բանակին։ 1920 թուականի Հոկտեմբեր 30-ին, Կարսի գրաւման ժամանակ, գերի ինկած է թուրքերուն։ 1922 թուականի վերջերը, Վրաստանի ճամբով անցած է Կ. Պոլիս, ապա՝ Չանաքգալէ, ապա՝ Յունաստանի Սալոնիկ քաղաքը, ուր բժիշկ Հ. Գալենտերեանի օգնականը դարձած է՝ Խնամատարական առողջապահական ճիւղին մէջ։ Խնամատարութիւնը լուծարուելէ ետք, պաշտօնավարած է Հայ Կարմիր խաչի մէջ։

Շարք մը ազգային պաշտօններ վարած է եւ եղած՝ շարք մը միութիւններու վարչութիւններու անդամ։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
*Պոտուրեան Մկրտիչ, Հայ հանրագիտակ, Պուքրէշ, 1940։
* Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Դաւթի Պարսետ

[thumb|200px|Դաւթի Պարսետ համակարգը<br>http://defence.ru/assets/content/paragraph/9098/42839/rtn-150402.jpg Հրթիռաձիգ կայանի տեսքը]
**Դաւթի Պարսետ** ( ), նախկինին յայտնի որպէս *Մոգական Գաւազան* ( ), Իսրայէլի Զինուած ոյժերու ռազմական համակարգ մըն է, որ համատեղ մշակուած է իսրայէլի Rafael Advanced Defense Systems-ի եւ ամերիկեան Raytheon ռազմական մատակարարներուն կողմէ թշնամական օդանաւերը, տրոնները, մարտավարական պալիսթիք, միջին եւ մեծ հեռահարութեան հրթիռները խափանելու համար, արձակուած 40-էն մինչեւ 300 քմ-էն մինչեւ 7.5 արագութեամբ: Դաւթի Պարսետն ստեղծուած է փոխարինելու Իսրայէլի զինանոցի MIM-23 Hawk-ը եւ MIM-104 Patriot-ը:

Stunner հրթիռները մշակուած են խոցելու համար ցածր թռչող նորագոյն սերնդի մարտավարական պալիսթիք հրթիռները, ինչպէս որ են ռուսական Իսգանտերը, չինական DF-15-ը: Դաւթի Պարսետը գործողութեան անցած է 2017-ի ապրիլին:

## Իսրայէլէն Դուրս Հետաքրքրութիւն
 2010-ի Նոյեմբեր 17-ին Rafael's փոխնախագահ Լովա Տրորի հաստատած է, որ Հնդկաստանի զինեալ ոյժերը պատուիրած են Դաւթի Պարսետ համակարգ:

2015-ի Հոկտեմբերին հրապարակուեցաւ, որ Ծոցի համագործակցութեան բոլոր վեց երկիրները հետաքրքրուած են իսրայէլական Դաւթի Պարսեթ համակարգներ ձեռք բերելու համար հակազդելու համար Իրանի հրթիռային սպառնալիքին:

2016-ի Ապրիլին յայտարարուած է, Հայաստանի Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կրնայ դիմել Իսրայէլին՝ Դաւթի Պարսետ համակարգ ձեռք բերելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Զէնք
Դաւիթ Մամիկոնեան

**Դաւիթ Մամիկոնեան**, իշխան, եղբայր Գրիգորի, 744-ին Սմբատ Պտրիկի դէմ կը թշնամանայ եւ 760-ին այս երկու եզբարքը Աշոտ Պատրիկի աչքերը կը հանեն: 786-ին երբ Եզիտ ոստիկանը Պարտաւ երթալով իրեն կանչեց Արծրունի իշխանները (Համազասպ, Սահակ եւ Մերուժան) զանոնք կալանաւորելու դիտմամբ՝ վերջիններս Վասպուրականը Դաւթի յանձնեցին:Եզիտ Արծրունի երեք եղբայրներուն առաջարկեց ուրանալ քրիստոնէութիւնը, Համազասպ եւ Սահակ անգրգուելի մնացին ու նահատակուեցան իսկ Մերուժան իր հաւատքը ուրացաւ եւ երբ Վասպուրական գնաց իշխելու՝ Դաւիթ ընդ առաջ երթալով սպաննեց զայն եւ ինք տիրեց Արծրունեաց իշխանական աթոռին:

## Աղբիւրներ

* Չամչեան՝ Բ. էջ 407-8
Դաւիթ Եպիսկոպոս Երեւանցի

**Դաւիթ Եպրիսկոպոս** Կեսարիոյ, Երեւանցի (1744-1776), կը յաջորդէ Աւետիք եպ.ի, որուն աշակերտած եւ աշխատակցած էր։ Ճգնազգեաց վարդապետ տիտղոսուած եւ «Հայր Դաւիթ» մականուանեալ այս եկեղեցաըանը 30 տարիներ պաշտօնավարած է մեծ գործունէութեամբ, սակայն առանց շատ խաղաղութեան կաթոլիկ խմորումին պատճառաւ: Նալեանի յաջորդին Պասմաճեան Գրիգոր պատրիարքի ատեն (1764-1773) ինզն է որ մեղադրուած է օրուան պատրիարքէն, կրօնական համողումներուն համար: Պասմաճեան պատրիարք, որ կաթոլիկ համոզումներ ունէր եւ ի վերջոյ ինկաւ Հռոմի ծոցը, իր Յիշատակարանին մէջ սա տողերը գրած է իր մասին, որ բաւական յատկանշական է.

«Ոչ որպէս դետին Կեսարիոյ քաղաքին, այսինքն Դաւիթ եպիսկոպոսին, որ մեծաւ հաւատով եւ ջեռմեռանդ սրտիւ ուտէր զմիս մատաղին եւ զկնի ուտելոյն ի վերայ մնացեալ ոսկերաց նորին զկարգ թաղման մեռելոց կատարեալ եւ յետոյ ամփոփէր ի մէջ եւ ի ներքոյ հողոյ»:

Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոսի (1763-1780) 1777-ին գրած մէկ գրութենէն կը հասկցուի որ իր շուրջը վէճեր պակաս չեն եղած... Ասկէ որոշ կ’երեւայ թէ նոյն իսկ Կեսարացիք խնդրամատոյց եղած են եւ Սիմէոն կթղ. զայն պաշտօնէ դադրեցուցած է եւ Զաքարիա Փօքուզեան Կաղղուանցի պատրիարք (1773-1781) անոր յաջորդին ֆէրմանը ստացած է: Դաւիթ Արքեպ.ի պաշտօնէ քաշուելէն տարի մը յետոյ (1777) Էջմիածնայ նուիրակ Սահակ վրդ. Կեսարիա կու գայ ժողովարարութեան համար եւ փոխանակ իր գործով զբաղելուն՝ Դատաստանի կ’ենթարկէ Կեսարացիքը,- «Դուք զբազմամեայ ծերունի Դաւիթ վարդապետն ո՞րպէս հանիք յառաջնորդութենէ եւ զՄատթէոս վարդապետ առաջնորդ արարիք» ըսելով... Սահակ 5 ժամ հեռի գտնուող գիւղը կ’երթայ, ուր Դաւիթ եպ. կը գտնուէր: Հոն երկուքն ալ կաթողիկոսին թուղթեր կը գրեն եւ «փայեկ»ով կը ղրկեն Էջմիածին. Կեսարացիք իմանալով՝ Փայեկը կը բռնեն եւ թուղթը ձեռքէն կ’առնեն ու իրե՛նք հանրագրութիւն մը կը գրեն Սահակ վ.ի դէմ:

Սիմէոն կթղ. երբ Կեսարացւոց հանրագրութիւնը կը ստանայ, անմիջապէս նամակով ցաւ կը յայտնէ եւ սաստիկ կը պախարակէ նուիրակը որ իր իրաւասութեան սահմանէն դուրս գործերու միջամտած է եւ կը դատապարտէ զայն «որպէս խելագար եւ մոլեգնեալ»:

Դաւիթ եպ. որ մեկուսացած էր Կեսարիայէն 5 ժամ հեռու գիւղ մը հաւանօրէն մինչեւ մահը հոն կը մնայ հակառակ իր յաջորդին զինքն հեռացնելու փորձին, եւ ինչպէս սովորաբար կը պատահի Հայոց մէջ՝ յետ մահու կը պատուուի իբր «ղեկաւար ընտիր» եւ «հովուապետ արթուն», որ օգտակար եղած էր վանքին՝ անոր կրթական եւ նիւթական բարգաւաճման աշխատելով, եւ կատարելով շինութիւններ, - ինչպէս կը թուէ իր տապանաքարը: Կը թաղուի վանքին մէջ, Աւետիք եպ.ի գերեզմանին քով:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Գ., էջ 600:
Դաւիթ Ջուղայեցի

**Գերշ. Տէր Դաւիթ Եպս. Ջուղայեցի** (1610 - 1683 թթ.), հայ եպիսկոպոս։

Ծնած է Նոր Ջուղա։ Սրբազան Փիլիպոսի հրամանով կ՛երթայ Բեթղեհեմ, կը ձեռնադրուի եպիսկոպոս եւ կը վերադառնայ Նոր Ջուղա։

Անոր կատարած ջանքերուն շնորհիւ կը կառուցուի Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքը։ Ան նաեւ ձեռնամուխ կ'ըլլայ շարք մը այլ շինութիւններու կառուցման աշխատանքին մէջ։ Դաւիթ Ջուղայեցի կը մահանայ 1683-ին, Նոր Ջուղայի մէջ։

Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Դաւիթ Ռոստոմեանի Լուսանկարչական Տուն

**Դաւիդ Ռոստոմեանի լուսանկարչական տունը** 19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբին [Պաքուի լուսանկարչական տուները (մինչեւ [1917 թ.)|Պաքուի մէջ գործող լուսանկարչական տուներէն]] մեկը։

Գտնուած է Կոլյուբակինսակայա փողոցին մէջ՝ Տէր-Յովհաննէսեանի տունին մէջ ու այդ շրջանին կոչուած էր «Դաւիդ Ռոստոմեան. Պաքուի Կենդրոնական Լուսանկարչատուն»։ Հեռաձայնը՝ 668։ Լուսանկարչական ղեկավարը եղած է Բարսեղ Համբարձում Ռոստոմեանը, ով բազմաթիւ պետական մարմիններու կողմէն պատուերներու արդիւնքին կը համարուէր Պարսից Շահի պալատական լուսանկարիչ։ Լափափոխ շրջանակի վրայ կը նշուէր . «Դաւիդ Ռոստոմեան. Իր Գերազանցութիւն Պարսից շահի պալատական լուսանկարիչ»։

Ռոստոմեանը ազգութեամբ հայ էր՝ Պաքուի մէջ գործող ազգութեամբ հայ բազմաթիւ լուսանկարիչներէն մէկը։ Անոր եղբայր Բարսեղ Համբարձում Ռոստոմեանը նույնպէս հանրաճանաչ լուսանկարիչ էր Պաքուի։

## Պատմութիւնը
Դաւիդ Ռոստոմեանը Պաքու տեղափոխուած է Նուխի քաղաքէն 1893 թ.-ին՝ հիմնելով իր լուսանկարչական տունը Մարիինսգայա ու Դորգովայա փողոցներու խաչմերուկին՝ երկհարկանի առանձնատունին։ Առաջին հարկին մէջ կ'աշխատէին Դաւիդի ենթակաները։ Լուսանկարչատանը ընդունում էին պատվերներ, դիմանկարներ կ'ընէին, ընտանեկան լուսանկարներ, վինետկաներ։ Գինը կը համարուէր բաւական բարձր։ Վերի հարկին 6 մեծ սենեակներուն մէջ կ'ապրէր Դաւիդ Ռոստոմեանը, եւ կ'ընդունէր առաւել նշանաւոր պատուիրատուներուն ու կը ստեղծէր անոնց լուսանկարները։

Դաւիդ Ռոստոմեանը չափազանց կարճահասակ էր ու ունէր մեծ փոր։ Երբեք ամուսնացած չի եղել։ Հանդիսանում էր պարսկահպատակ ու մտերիմ յարաբերութիւններու մեջ էր Պարսկաստանի հիւպատոսի հետ։

Իր մօտ ծառայութեան մեջ կը գտնուէր 6-7 երիտասարդ աղջիկ՝ չափազանց գրաւիչ արտաքինով։ Օր մը անոնք դաժան կատակ կազմակերպած են ծեր լուսանկարչի համար։ Դաւիդ Ռոստոմեանը ունէր սովորութիւն գինի խմել արծաթազոծ եղջիւրէն։ Աղջիկները կը փոխեն ծերունիին եզջիւրը՝ տալով անոր վերջնամասին մէջ ծակ ունեցող մեկը։ Սովորական երեկույթի ժամանակ անոնք բացած են անցքը ու գինի թափուած է ծերունիի տաբատին։ Զգեստը փոխելու ընթացքին անոնք լուսանկարած են Ռոստոմեանին կիսամերկ՝ երիտասարդ աղջիկներով շրջապատուած։ Այդ օրէն ետք երբ ծերունին կը բարկանար աղջիկներու վրայ, անոնք կը սպառնէին հրապարակել լուսանկարը, ինչը կը սթափեցնէր Ռոստոմեանին։

## Պատկերներ

File:Davit-Rostomyan-photo01.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo02.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo03.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo04.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo05.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo06.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo07.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo08.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo09.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo10.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo11.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo12.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo13.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo14.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo15.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo16.jpg


File:Davit-Rostomyan-photo17.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo18.jpg
File:Davit-Rostomyan-photo19.jpg


## Հղումներ
* Фотоателье дореволюционные (Баку) 
* ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԴԱԴԱԵԱՆ - ՀԱՅԵՐԸ ԵՒ ՊԱՔՈՒՆ (1850-ական թթ. - 1920 թ.), Երեւան 2006, ISBN 99941-961-6-2

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Իոսէպ Դաւիթաշվիլի

**Իոսիֆ Սիմոնի Դաւիթաշվիլի** (, 1 Յուլիս, 1850, Ռուիսի գիւղ, Քարթլի — 13 մարտ, 1887, Թելաւ), վրացի գրագէտ:

## Կենսագրութիւն
thumb|left|250 px|Իոսիֆ Դաւիթաշվիլիի շիրիմը
Իոսիֆ Դաւիթաշվիլի, ծնած է Քարթլիի Ռուիսի գիւղին մէջ, ճորտատէր իշխան Ցիցիշվիլիի ու Գորիի բնակիչուհի Մայայի ընտանիքին մէջ։ 1851 թուականին, երբ տղան դեռ ընդամենը մէկ տարեկան էր, անոր ծնողները կը տեղափոխուին Գարդատենի գիւղ: Իոսիֆ եղած է ընտանիքի հինգ երեխաներէն ամէնակրտսերը։ Տասներկու տարեկան հասակին մահացած են ծնողները, իսկ Իոսիֆի խնամքը իր վրայ առած է աւագ քոյրը, որ նաեւ գրագիտութիւն աորվեցուցած էր ապագայ գրողին։ Իր կեանքի ընթացքին Իոսիֆ Դաւիթաշվիլին եղած է ատաղձագործի աշակերտ, քարի վրայ փորագրողի աշակերտ, Զեյցերի գործարանի բանուոր, ուրկէ անոր վտարած են աշխատողներու գործադուլի պատճառով։ 1886 թուականէն ապրած է Թելաւի մէջ՝ մութ նկուղի մը մէջ, ուր հիւանդացած է թոքերու բորբոքումով եւ մահացած հինգ օր ետք:

## Ստեղծագործութիւն
Չնայած իր կեանքի կարճատեւ ըլլալուն՝ բանաստեղծը իր անջնջելի հետքը թողած է վրացական գրականութեան պատմութեան մէջ։ Դաւիթաշվիլիի պոէզիան անկեղծ է ու անմիջական։ Անոր ստեղծագործութիւններու հիմնական թեման աշխատանքն է։ Դաւիթաշվիլիի ստեղծագործութեան վրայ նկատելի է բանահիւսական թեմաներու ու նախշերու ազդեցութիւնը, որոնք բանաստեղծը վերամշակած է:

Բանաստեղծին համոզումով՝ մարդու կեանքի հիմքը աշխատանքն է, այդ պատճառով ալ հեղինակը անոր համար կ՛ըստեղծէ պաշտամունք։ «Դժբախտութիւն» ստեղծագործութեան մէջ բանուորը կ՛ըսէ. «Ես բանուոր եմ, քաղցր է աշխատանքը»: Դաւիթաշվիլիի գրեթէ բոլոր ստեղծագործութիւններու գլխաւոր նախշը աշխատանքի թեման է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:25 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:13 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1887 մահեր
Ստորոգութիւն:1850 ծնունդներ
Գառնիկ Դաւիթեան

**Գառնիկ Դաւիթեան**( 6 Յունուար 1874, Կարմիր (Կերմեր, Կեսարիոյ գիւղաքաղաք) - 15 Օգոստոս 1949), հայ ուսուցիչ, յօդուածագիր ու տնօրէն:

## Կենսագրութիւն
Նախնական եւ երկրորդական ուսումն ստացած է ծննդավայրի Պարթեւեան վարժարանի եւ Ճեմարանին մէջ։ Միեւնոն վարժարանին մէջ պաշտօնվարած է իբրեւեւ հայերէն լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչ, ապա եղած է միեւնոյն վարժարանի տնօրէնը. պաշտօններ վարած է նաեւ այլ վարժարաններու մէջ:

1909-ին, Ատանայի աղէտէն ետք, Մերսին բացուած Որբանոցի տնօրութենէն անցած է իբրեւանոսեան եղբարց Մերսինի վաճառատան տնօրէնութեան:

Կիլիկիայէն գաղթելէն ետք, կարճ ժամանակ կրթական իր պաշտօնէն հեռանալէ ետք, դարձեալ կը վարէ տեղւոյն Ազգ. Սահակեան երկսեռ վարժարանի եւ Անդրանիկեան մանկապարտէզի ընդհանուր տնօրէնութեան պաշտօնը:

Կիլիկիոյ եւ Լիբանանի մէջ, ամէն պարագային, ան շարունակ գրած եւ ուսումնասիրութիւններ կատարած է. ինչպէս նաեւ Պէյրութի մէջ երկար տարիներ Ուսումնական Խորհուրդի Ատենապետի պաշտօնը վարած է եւ մէկ տարի Լիբանանի բոլոր ազգային վարժարաններուն քննիչը եղած է:

1949-ի Օգոստոս 15-ին հոգին յանձնեցինք քաղաքիս ծանօթ մտաւորականներէն Գառնիկ Ս. Դաւիթեանը որ մեկնեցաւ այս աշխարհէն 75 ձիգ տարիներու բեռան տակ, գրական բեղուն գործունէութեան մը ունենալէ եւ տիպար հայու կեանք մը բոլորելէ յետոյ։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ.Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939 Պուքրէշ, հատոր Դ., էջ 607:
* Սիսակ Վարժապետեան, Հայերը Լիբանանի մէջ:
* «Հանրագիտարան Լիբանանահայ գաղութի», Պէյրութ, «Լիբանահայ նախապատերազմեան (1914) գաղութի հրատարակչական յանձնախումբ», 1981, էջ 410:

Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Գէորգ Դաւիթեան (տնտեսագէտ)

**Գէորգ Դաւիթեան** (23 Մայիս 1899 - ՞ ), հայ տնտեսագէտ եւ հրապարակագիր:

## Կենսագրութիւն
Դաւիթեան ծնած է 1899 Մայիս 23-ին: Փոքր տարիքէն ունեցած է մտաւորական ըլլալու ցանկութիւն եւ հետաքրքրուած՝ արդարութեան, մարդկութեան, ազգին եւ աղքատներու իրավիճակով: Այս գաղափարները, յետագային, մեծ ազդեցութիւն ունեցած են անոր գործունէութեան վրայ:

Հայրը՝ Պաղտասար, Քէմախի (Կամախ) Բագառիճ գիւղէն, հաստատուած է Սերպիոյ մէջ։ Ընտանեկան պարագաները եւ Պալքանեան պատերազմները Դաւիթեանին թոյլ չեն տար իր ուսաումը շարունակելու կիմնազիոնին մէջ։ Սակայն ան, շարունակ կը կարդայ եւ ուսումնասիրութիւններ կը կատարէ:

Պատերազմէն ետք, եղբօր Սերոբին հետ, արտասահման կը գաղթէ: Երթալով Զուիցերիա, կը լծուի աշխատանքի: Այնտեղ կը շարունակէ իր երկրորդական ուսումը, ապա կ՛աւարտէ Ժընեւի ընկերային եւ տնտեսական գիտութեանց համալսարանը:

## Գործոունէութիւն
Տակաւին ուսանող, ան կ՛աշխատակցի զուիցերիական թերթերու, սակայն երբ Պելկրատ կը վերադառնայ, կը ստիպուի նախ աշխատիլ դրամատան մը մէջ, ետքը զբաղիլ վաճառականութեամբ. միեւնոյն ժամանակ աշխատակցելով՝ Եուկոսլաւ եւ արտասահմանեան կարգ մը թերթերու: Այս բոլորին զուգահեռ, Պելկրատի առեւտրական վարժարանէն ներս, ուսուցչական պաշտօն կը վարէ:

1930-ին ան եղած է Պելկրատի տնտեսագէտներու ընկերակցութեան հիմնադիրներէն մէկը. հիմնադրութենէն ետք կը վարէ քարտուղարի պաշտօնը, ետքը փոխ նախագահի պաշտօնը եւ 1934-էն ետք նախագահի պաշտօնը:

1931-ին կը հիմնէ «Լա վի էքոնոմիք է ֆինանսիէռ» հանդէսը եւ դառնայ անոր խմբագրապետը, որուն մէջ կը հրատարակէ կր աշխատութիւններուն մեծ մասը:

1933-ին կը կոչուի Եուկոսլաւ «Արթիգինալ» ընկերութեանց համադաշնակցութեան ընդհանուր քարտուղարութեան, ապա՝ տօրէնութեան պաշտօն, զոր չորս տարի կը վարէ:

1937-ին կը կոչուի Եուկոսլաւ համագործակցական շարժման գերագոյն կազմակերպութեան ընդհանուր քարտուղարութեան պաշտօն:

1938-ին, մնայուն անդամ կ՛ընտրուի,Փարիզիհամագործակցական ուսումնասիրութեանց միջազգային հաստատութեան:

## Աղբիրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939 Պուքրէշ, հատոր Դ., էջ 609 - 610:

Ստորոգութիւն:1899 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:23 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ տնտեսագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Գէորգ Դաւիթեան (բժիշկ)

**Գէորգ Դաւիթեան** (1858, Կեսարիա - 6 Մայիս 1908, Կեսարիա), Կեսարացի բժիշկ, Հեքիմ Սերոբէ Դաւիթեանի որդին:

Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ ծննադավայրի Ազգ. Վարժարանին մէջ, անցնելով Պոլիս՝ կը մտնէ բժշկական համալսարանի որուն շրջանը աւարտելու մօտ, առանց վկայական առնելու: Ապա կ'երթայ Կեսարիա եւ 5 տարի բժշկութեամբ զբաղելէ ետք կրկին կ'երթայ Կ. Պոլիս եւ վարժարանին շրջանը աւարտելով կը ստանայ վկայական: Կեսարացիք զայն կը կոչէին «Տոքթ. Դաւիթէս» :

Յաջորդաբար կը գործէ Կ. Պոլսոյ, Իզմիրի, Եգիպտոսի, Պէյրութի, Փոր Սայիտի, Կիպրոսի, Եաֆայի մէջ եւ ի վերջոյ կը վերադառնայ Կեսարիա, ուր աւելի քան 10 տարի բժշկութիւն ընելէ ետք կը մեռնի  6 Մայիս 1908-ին:
 
## Աղբիւրներ
* Հայ հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Դ. հատոր, էջ 607։
* Ալպոյաճեան, «Հայ Կեսարիա» (1524):

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:6 Մայիսի մահեր
Դաւիթ Դաւիթեան

**Դաւիթ Դաւիթեան** (), ջութակահար։

Ծնած է Տրապիզոն, ուր Մխիթարեան վարժարանի մէջ իրեն ջութակի ուսուցիչ կ՚ունենայ Տիգրան Կիւրեղեան։ 1898-1903 կ՚աշակերտի Վենետիկի Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանի, առանձին ջութակի դաս առնելով Կուառնիէրի Ուսուցչապետէն եւ յաճախելով «Պենետէթթոյ Մարչէլլոյ» երաժշտանոցը՝ ունենալով կանոնաւոր դասընթացք մը։ Պրիւքսէլի մէջ թոմսընի առաջնորդութիւնով կատարելագործած է իր արուեստը։

Եղած է ուսուցիչ Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին։ Եւրոպայի զանազան մայրաքաղաքներուն եւ նշանաւոր քաղաքներուն մէջ իբրեւ վիրթուող նուագած է ցոյց տալով իր արուեստին բարձր արժէքը եւ հայ թէ օտար մամուլէն գնահատուած է իր տաղանդը։ Իր նախասիրած կտորները եղած են Սարազատի «Անտալուզին» եւ Գնչուական նուագները»։ Նօթագրած է «Հայուն Հոցին» եւ խուռն բազմութեան առջեւ նուագած Ֆրանսական Սալոնի մէջ, որու մասին մամուլը սքանչացումով խօսած է։

Յօրինած է նաեւ «Նէյին Ողբը» եւ «Վշտին խօսքերը»։

Դաւիթեան երկար մնացած է Կոլկաս, ուր զինքը դնահատած են Կրանտիւքներէն սկսած մինչեւ դժուարահաճ քննադատները։ Պոլսոյ, Եգիպտոսի եւ Իզմիրի մէջ տուած նուագահանդէսները իր մէջ շեշտել տուած են իր լրումին կասած բարձր ու իրական տաղանդ մը։

Սրտի հիւանդութիւն մը մանկութենէն հալածած է Դաւիթեանը։ Ան Եգիպտոսէ վերադարձին արդէն քալքսյուած էր։ 23 Ապրիլ 1911-ին Մարզուանի մէջ յաջող նուագահանդէս մը տալէ յետոյ անկողին կը մտնէ եւ երկրորդ առաւօտե կաթուածահար կը մեռնի։

## Մրցանակներ
* Պրիւքսէլի միջազգային մրցույթի դափնեկիր։

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պատուրեան, 1939, էջ 610։

Ստորոգութիւն:24 Ապրիլի մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստեփան Դաւիթեան

**Ստեփան Դաւիթեան,** (1830, Կէրմիր - 1888 (ըստ այլոց 1890)), բժիշկ:

Ստեփան Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի վարժարանին մէջ, ապա 10 տարեկանին իր երէց եղբայրը զինք կը տանի Մարսէյլ, ուր մեծ եղբայրները առեւտրական կապեր ունէին: Հոն կը հետեւի բարձրագոյն ուսման եւ բժշկական համալսարանի ընթացքին, որ կիսաւարտ ձգելով կը դառնայ Պոլիս ու հոն 1862-ին քննութիւն անցընելով կը ստանայ բժշկական վկայական (Միւնատի թիւ 160): Ապա՝ իբր զինուորական բժիշկ, կը ղրկուի Ալպանիա, սակայն իր առողջական վիճակը, միանալով աչքերու անտանելի ցաւերու, կը ստիպէ զինք հրաժարելու պաշտօնէն եւ քաշուիլ իր ծննդավայրը, որուն վերածնութեան գործին կը բերէ իր նպաստը, 1865-ին իր տան մէջ ֆրանսերէնի դաս տալով նորահաս երիտասարդներու: Նոյնպէս կը զբաղի լեզուագիտական փիլիսոփայութեամբ, եւ ընդհանուր եւ միօրինակ լեզուի մը մասին կը պատրաստէ թէզ մը որ կը յղէ Կ. Պոլսոյ կայսերական բժշկական վարժարանի իր ուսուցչապետներուն:

Բազմահմուտ անձնաւորութիւն մը, որ ո՛չ միայն նորահաս սերունդին դաստիարակութեան հոգածու եղած է այլ իր գիտական պաշարով օգտակար ըլլալ ուզած է մարդկութեան, համամարդկային շահագրգռութեան առարկայ նիւթերու շուրջը միջազգային լեզուով մը՝ ֆրանսերէնով գրելով գիտական գործեր:

## Երկեր
Իր առաջին երկն է Réponse à No. 2416 du “Manzuméi Elkiar”, ou sujet de la question de Science Positive ou de la théorie de l’Harmonie Absolue, (տպ. Արամեան, Կ. Պոլիս, 1874): Այս գործը հայերէնի թարգմանած է պ. Գրիգոր Յակոբ Կ. Պոլսոյ Ժամանակ օրաթերթին մէջ։ Այս գրքոյկը պատասխան մըն էր Մանզումէի, որուն խմբագիրը մասնաւոր շահագրգռութիւն մը ցոյց տուած էր իր գործին համար:

Տոքթ. Դաւիթեան հետզհետէ կը խորանայ իր տեսութիւններուն մէջ եւ երեսուն տարիներու ուսումնասիրութիւններէ ետք, վերջապէս իր գիւտին համաշխարտային արժէքին վրայ վստահելով՝ 1887-ին կը մեկնի Փարիզ՝ հոն Ակադեմիային գնահատութեան ենթարկելու համար իր տեսութիւնները, որոնք հինգ հատորներով ի լոյս ընծայել մտադրած էր։ Իր ֆրանսագիտութեան եւ ճարպիկութեան համար Կեսարիոյ շրջանին ժողովուրդը Ֆրէնկ Ստեփան մակդիրով մկրտած էր զայն:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր Դ., էջ 613:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Դեկտեմբեր

**Դեկտեմբեր** (լատիներէն՝ December, decem - տասը )։ Տարուան տասներկրորդ ամիսը, ըստ Գրիգորեան օրացոյցի, ունի 31 օր։ Մինչեւ Յուլեան օրացոյցի ընդունումը, այդ կը նկատուէր տարուան տասներորդ ամիսը (հին հռոմէացիներու տասներորդ ամիսը, ըստ կարգի տասներկրորդ դարձաւ, երբ տարուան առաջին ամիսը՝ Մարտի փոխարէն, Յունուարը հանդիսացաւ եւ անոր անուան հիմքին մէջ մնաց յունարէն «դեկտեմբրիս» բառը, այսինքն՝ տասներորդ)։ ՀՀ-ի մէջ ձմրան առաջին ամիսն է։
* Դեկտեմբեր ամսուայ կենդանաշրջանին նշաններն են՝
- Մինչեւ 21-ը՝ Աղեղնաւոր

- 22-էն ետք՝ Այծեղջիւր

## Դեկտեմբեր Ամսուայ Նշանաւոր Օրերը

մինի|180px|Դեկտեմբեր <small>Հանս Թոմայ (1839-1924)</small>
* Դեկտեմբեր 1
** Փորթուկալիոյ Անկախութեան Վերականգնումի Օր
** Առաջին Նախագահի Օր (Ղազախստան)
* Դեկտեմբեր 2
** Ազգային Օր՝
*** Լաօս
*** Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ
* Դեկտեմբեր 5
** Յայտնագործութեան Օր՝
*** Հայիթի
*** Տոմինիքեան Հանրապետութիւն
* Դեկտեմբեր 6
** Անկախութեան Օր (Ֆինլանտա)
* Դեկտեմբեր 7
** Քաղաքացիական Օդագնացութեան Համաշխարհային Օր
** **Սպիտակի Երկրաշարժի յիշատակի Օր** (Հայաստան)
* Դեկտեմբեր 9
** Անկախութեան օր (Թանզանիա)
* Դեկտեմբեր 10
** Ալֆրէտ Նոպելի Օր (Շուէտ)
** Մարդու Իրաւունքների Օր (Միջազգային)
* Դեկտեմբեր 11
** Հանրապետութեան Օր (Պուրքինա Ֆասօ)
* Դեկտեմբեր 12
** Քանճիի Օր (Ճափոն)
* Դեկտեմբեր 14
** Քառասունեօթ Րօնիններու Յիշատակի Օր (Ճաբօն)
** Կապիկի Օր (Համաշխարհային)
* Դեկտեմբեր 15
** Թէյի Համաշխարհային օր
** Թագաւորութեան Օր (Koninkrijksdag, Հոլանտա)
* Դեկտեմբեր 17
** Ազգային Օր (Պհութան)
** Րայթ Եղբայրներու Օր (Միացեալ Նահանգներ)
* Դեկտեմբեր 21
** Միասնութեան Օր (Զիմպապուէյ)
* Դեկտեմբեր 24
** Սուրբ Ծնունդի Նախօրեակ
*** Nochebuena (Սպանիա եւ սպաներէնախօս երկիրներ)
** Mōdraniht (Անգլո-սաքսոնական հեթանոսութիւն)
* Դեկտեմբեր 25
** Սուրբ Ծնունդ (Արեւմտեան Քրիստոնեայ Աշխարհ)
* Դեկտեմբեր 26
** Անկախութեան Օր (Սլովենիա)
* Դեկտեմբեր 27
** Զարթոշթ Նօ-Տիսօ (Զրադաշտականներ)

Ստորոգութիւն:Ամիսներ
Ստորոգութիւն:Դեկտեմբեր
Դաւիթ Քոբայրեցի

**Դաւիթ Քոբայրեցի**, հայ աստուածաբան եւ փիլիսոփայ, 12-րդ դարու ականաւոր եկեղեցական գործիչ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 12-րդ դարու կէսերուն Քոբայր գիւղին մէջ (այժմ Թումանեան քաղաքի վարչական տարածքին մէջ)։ Կրթութիւն ստացած է Հաղպատավանքի մէջ՝ Պետրոս եւ Վարդան վարդապետերու մօտ: Այնուհետեւ ինքը արժանացած է վարդապետի կոչման, դարձած է իր ժամանակի մշակոյթի ամենամեծ գործիչներէն մէկը: Ժամանակակիցները անոր կը մեծարէին «հարգարժան եւ իմաստուն վարդապետ»: 1198-1203-ններուն կը ճամբորդէ Կիլիկեան Հայաստան, ուր գաղափարական կռիւ կը մղէ կաթոլիկամետ հոգեւորականներու դէմ։ Մասնակցած է Լոռիի (1205) եւ Անիի (1207) եկեղեցական ժողովներուն։ Հարուստ գրական ժառանգութիւն ձգած է. անոր հեղինակած աշխատութիւններէն 17-ը մինչեւ մեր օրերը հասած են: Քոբայրեցիի շատ աշխատութիւններ իրենցմէ մեկնութիւններ կը ներկայացուին՝ յիշատակարաններ, որոնք այս կամ այն աշխատութեան գրելու անհրաժեշտութեան մասին կը բացայայտուին։ Քոբայրեցիի շատ յիշատակարաններ մեզ հասած են «Յիշատակարաններու գիրք» ժողովածուին մէջ՝ կազմուած Գրիգոր Որդի Աբասիոյ կողմէն († 1221): Մեծ կարեւորութիւն ունի 1179-ին Դաւիթի գրած յիշատարականը, ուր մանրամասն կը նկարագրէ Անդրկովկասի մէջ իր ժամանակի իրադարձութիւնները։ Այս գրառումը կարեւոր աղբիւր է 1177-ին վրացական արքայ Գէորգի III-ի դէմ Օրբելի իշխաններու ապստամբութիւնը ուսումնասիրելէ ետք:

Մահացածէ մօտաւորպէս 1220-ին եւ թաղուած է Հաղբատավանքի զանգակատան մօտ։ Տապանագիրը կը վկայակոչէ. «Աստ շիրիմն է մր հոգեւոր հօր, Դաւիթի, Քոբայրեցի վարդապետի»: Քոբարեցիի շիրիմը ներառուած է Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէն պահպանուող պատմական յուշարձաններու ցանկին մէջ:

## Դաւիթ Քոբայրեցիի մեկնութիւնները

* «Մեկնութիւն Հոբի գիրքի»
* «Մեկնութիւն Եսաիիւ գիրքի»
* «Մեկնութիւն Մատթէոսի աւետարանի»
* «Պատճառներ եւ խօսքի մեկնութիւն Գրիգոր Նազիանզացիի»
* «Խոսքի պատճառներ Գրիգոր Նյուսացիի»
* «Սկիզբ եւ պատճառ Գրիգոր Նիւսացիի «Մանկութեան մասին» ստեղծագործութեան մասին»
* «Սկիզբ եւ պատճառ Գրիգոր Նիւսացիի «Մարդու կառուցուածքի մասին» ստեղծագործութեան մասին»
* Փիլոն Ալեքսանդրացիի աշխատութիւններու մեկնութիւններ
* Բարսեղ Կեսարացիի աշխատութիւններու մեկնութիւններ
* Դաւիթ Անյաղթի աշխատութիւններու մեկնութիւններ
* Կեղծ-Դիոնոսեան արեոպագի աշխատութիւններու մեկնութիւններ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Դեղաբանութիւն

250px|մինի|աջից|Դեղաբանութեան խորհրդանիշը
**Դեղաբանութիւն**, գիտութիւն, որ կ՛ուսումնասիրէ մարդու եւ կենդանիներու անդամներու վրայ դեղանիւթերու եւ կենսաբանօրէն աշխոյժ այլ նիւթերու ազդեցութիւնը։ Այդ նպատակով կ՛օգտուին հետազօտման տարբեր ձեւերէն։ Մարդու մարմնի կազմուածքին վրայ դեղանիւթերու ազդեցութեան վերաբերեալ տեղեկութիւնները, որոնք կը ստացուին բուժիչ նպատակով անոնց օգտագործման արդիւնքով, կը կազմեն դեղաբանութեան յատուկ բաժին՝ բուժարանական դեղաբանութիւն։ Դեղաբանութիւնը սերտօրէն կապուած է դեղանիւթերու մասին տարբեր, առաջին հերթին՝ դեղագործական, գիտութիւններու (օրինակ՝ դեղագործական քիմիագիտութեան) եւ դեղագիտութեան (գիտութիւն բուսական եւ կենդանական, ծագման դեղանիւթային հումքի մասին):

## Զարգացման պատմութիւն
250px|մինի|Դեղատուն՝ պատկերուած 14-րդ դարու ձեռագրով (tacuinum sanitatis casanatensis)

Մեծ թիւով շումերական սեպագիր կաւէ տախտակներ բժշկական դեղատոմսեր կը պարունակէ։

Հին յոյն Տիոկլես Կարիսթացին (Ք․Ա. 4-րդ դար) առաջիններէն էր, որ ուսումնասիրեց բոյսերու բուժական յատկութիւնները։ Ան այդ վերնագրով գրած է շարք մը աշխատութիւններ։

### Հայաստան
Դեղագործութեան զարգացումը ՀՀ-ի մէջ պայմանաւորուած է 1922-ին, Գ. Մետնիկեանի նախաձեռնութեամբ, ԵՊՀ բժշկական ասպարէզին մէջ դեղաբանութեան ամպիոնի կազմակերպմամբ։ 1965-ին ամպիոնին կից բացուած է սրտանօթային համակարգի դեղաբանութեան հարցային տարրալուծարանին մէջ։ 1968-ին համանուն տարրալուծարան ստեղծուած է Լ. Յովհաննիսեանի անուան սրտաբանութեան հիմնարկին մէջ։ Դեղաբանութեան զարգացման նպաստած է նաեւ 1963-ին Ս. Տովլաթեանի նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած փորձարարական, բուժումի եւ գործարանական արտադրման տարրալուծարանը։

Սկզբնական շրջանին ուսումնասիրուած են հանքային ջուրերու ազդեցութեան մեքենականութիւնը ստամոքսաղիքային համակարգի շարժողական պաշտօններու վրայ (Գ. Մետնիկեան, Ս Միրզոեան)։ ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմի եւ յետպատերազմեան տարիներուն, շարք մը դեղանիւթերու փոխարինողներու ստացման անհրաժեշտութենէն ելլելով, դեղաբանութեան ամպիոնը ՀՀ Բուսաբանութեան հիմնարկի հետ համատեղ ուսումնասիրած է հանրապետութեան բուսական, պաշարները եւ յայտնաբերած աւելի քան 65 կալաքարաձեւ բոյսեր։ Փորձարարական, հետազօտութիւններով բացայայտուած են բուսական ծագման հակամանրէական, շնչառութեան եւ արեան շրջանառութեան խթանիչներ, արեան ճնշումը իջեցնող, միզամուղ, արիւնահոսութիւնը դադարեցնող դեղանիւթեր։ ԵՊԲՀ դեղաբանութեան ամպիոնը ԵՊՀ-ի եւ Կենսագիտական հիմնարկի հետ մշակած է նիւթի կառուցուածքի կապը անոր դեղաբանական, ազդեցութեան հետ։ Հետազօտուած են ստամոքսաղիքային համակարգի պաշտօններու վրայ։ Կարեւոր են նաեւ հակախոցային նոր դեղանիւթերու որոնման եւ անկէ առաւել աշխոյժ պատրաստուկներու ազդեցութեան մեքենականութեան ուսումնասիրութիւնները։

Է. Գաբրիելեանի ղեկավարած գիտահետազօտական խումբը կ՛ուսումնասիրէ անօթարիւն համակարգի պաշտօնական հաւասարակշռութեան խանգարումները զանազան արտակարգ եւ որոշ ախտաբանական վիճակներուն մէջ (պարբերական հիւանդութիւն, անօթային հիւանդութիւններ), ինչպէս նաեւ բացայայտուած խանգարումներու հնարաւոր բժշկականութիւնը, այդ թուին՝ ժողովրդական բժշկութեան մէջ աւանդաբար օգտագործուող դեղաբոյսերէն ստացուող բուսական պատրաստուկներու օգնութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դեղագիտութիւն
Դեղաբոյսեր

**Դեղաբոյսեր**, մարդոց եւ կենդանիներու տարբեր հիւանդութիւններու բուժման ու կանխարգիլման համար օգտագործուող բոյսերու խումբ։ Համաշխարհային բուսական աշխարհի մօտ 21000 տեսակ կ'օգտագործուի բուժիչ նպատակներով։ Հայաստանի մէջ բուժիչ յատկութիւններով օժտուած է մօտ 1500 տեսակ բոյս։

## Դեղաբոյսերու բուժիչ յատկութիւնները
350px|մինի|աջից
Դեղաբոյսերու բուժիչ յատկութիւնները պայմանաւորուած են անոնց գործարանական ներկայ քիմիական տարբեր բաղադրութեան անդամական նիւթերով, որոնք բնախօսական ներգործութիւն կ'ունենան մարդոց կամ կենդանիներու անդամներուն վրայ։ Բոյսերուն մէջ առաջացող կենսաբանական աշխուժ նիւթերը կենդանի անդամի նիւթափոխանակութեան արդիւնք են, ուստի աւելի բնական ձեւով կը մասնակցին մարդու անդամի կենսաքիմիական եւ այլ կենսաբանական շարժերուն։ Բոյսերուն մէջ պարունակուող որոշ նիւթեր կ'ազդեն սպիտակուցներու կենսահամադրոյթին վրայ, պայմաններ կը ստեղծեն դիմադրողական մարմիններու համադրոյթի համար, կը բարձրացնեն անդամներու պաշտպանական հակազդեցութիւնները, ներխմորներու աշխուժութեանը եւ այլն։

## Հայաստանի դեղաբոյսերը
350px|մինի|ձախից|Դեղաբոյսերը նկարագրող հայերէն մագաղաթ։ Կը պահուի  Մատենադարանին մէջ:
Դեղաբոյսերու բուժիչ յատկութիւններու մասին հայ մատենագրութեան մեջ առաջին գրաւոր վկայութիւնը ձգած է Եզնիկ Կողբացին, իսկ որպէս դեղամիջոցներ օգտագործած են Մխիթար Հերացին եւ Ամիրդովլաթ Ամասիացին։

## Դեղաբոյսերու տեսակները
ՀՀ ֆլորայի մէջ տարածուած դեղաբոյսերը կարելի է խմբաւորել մարդու կազմութեան վրայ ունեցած առաւելագոյն ներգործութեամբ. սրտանօթային համակարգի հիւանդութիւններու պարագային գործածուող դեղաբոյսերէն են կուժկոտրուկը, ծխաբոյսը, եղեսպակը, մատնոցուկը, գազը, ջղային համակարգի հիւանդութիւններու պարագային՝ շիկատակը, սեւ բանգին, կատվախոտը, դաղձը եւ այլն։ Արեան բարձր ճնշումն իջեցնող միջոց են սխտորը, հովուամաղախը, մորենին, ընկուզենին եւ այլն։ Միզամուղ յատկութիւն ունին կուժկոտրուկը, կռատուկը, ճարճատուկը, դաշտային ձիաձետը, գիհին, եգիպտացորենը եւ այլն։ Լեղամուղ են մասրենին, կանթեղախոտը, անթառամը, գաղձը եւ այլն։ Ստամոքսի հիւանդութիւններու պարագային կ'օգտագործուին տուղտը, նշենին, հորթալեզուն, ոսկեհազարուկը, հոնը, մատուտակը, եզան լեզուն, խատուտիկը: Շնչառական ուղիներու հիւանդութիւններու պարագային՝ տուղտը, խուլեղինջը, դաղձը, ուրցը, տատրակը եւ այլն։ Քրտնաբեր յատկութիւններ ունին ազնուամորին, թանթրվենին, լորենին եւ այլն։ Ցաւամոքիչ են ընձախոտը, շիկատակը, սեւ բանգին, կակաչը, արջընկոյզը եւ այլն։

## Դեղաբոյսերու կիրառութիւնը

Հաւաքած դեղաբոյսերը սովորաբար կը չորցնեն յատուկ չորանոցներու մէջ կամ շուքին։ Չորցած դեղաբոյսերը կ'օգտագործուին թուրմեր, եփուկներ պատրաստելու համար, քիմիադեղագործական արդիւնաբերութեան մեջ։
Դեղաբոյսերէն ստացուած եւ քիմիաբուժական պատրաստուկներուն ներկայացուող պահանջները նոյնն են։ Կարելի չէ միասին հակադրել դեղաբոյսերը եւ բաղադրական դեղամիջոցները կամ բնական հումքէն ստացուած միացութիւնները։ Հմուտ օգտագործման պարագային բոլոր դեղամիջոցները կ'ամբողջացնեն զիրար:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Դեղագործական Քիմիագիտութիւնը Հայաստանի Մէջ

250px|մինի|աջից|«Մետրոնիդազոլ» դեղահաբի համադրումը
250px|մինի|աջից|Դեղահապ
**Դեղագործական քիմիագիտութիւնի [[Հայաստան]]ի մէջ**
## Դեղագործական Քիմիագիտութեան Հիմնադրումը Հայաստանի մէջ
Դեղագործական քիմիագիտութեան հիմնադիրը Հայաստանի մէջ Արմենակ Մնջոեանն է։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941-1945 թուականներ) տարիներուն ԵԲԻ-ի մէջ անոր ղեկավարութեամբ արտադրութեան մեջ ներդրուած են ռազմաճակատին ու թիկունքին անհրաժեշտ դեղանիւթեր։ Կենսաբանօրէն աշխոյժ նիւթերու համադրումը հետագային ծաւալած է Արմենակ Մնջոեանի ղեկաւարած քիմիագիտութիւն-դեղագործական տարրալուծարանին մէջ, որու հիման վրայ 1955 թուականին ստեղծուած է Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ակադեմիայի նուրբ գործարանական (organic) քիմիագիտութեան համակարգը (Նուրբ Օրքանիգ Քիմիագիտութեան Ինստիտուտ) (ՆՕՔԻ, 1971 թուականից՝ Արմենակ Մնջոեանի անուան, 2006 թուականէն՝ ՀՀ ԳԱԱ գործարանական եւ դեղագործական քիմիագիտութեան կեդրոն)։ Այստեղ կը համադրուին նոր նպատակային գործարանական միացութիւններ, կ'ուսումնասիրուին իրենց կենսբանական աշխոյժութիւնը, կը բացայայտուի գործարանական միացութիւններու կառուցուածքի եւ կենսբանակսն աշխոյժութեան միջեւ եղած կապը, կը կատարուին կլինիկական փորձարկումներ։
250px|մինի|ձախից|Դեղագործական բուժարան,գիտահետազոտական փորձարկումներ

## Հովհաննես Մնջոեանի Յայտնագործութիւնները
Ցոյց կը տրուի, որ երկհիմն կարբոնաթթուներու ածանցեալները կենսաբանօրէն աշխոյժ նիւթեր են. սաթաթթուի երկմեթիլամինաէթիլէսթերը՝ դիթիլինը, կ'օգտագործուի բժշկութեան մեջ՝ կրծքավանդակի վիրահատութիւններու ժամանակ՝ որպէս մկանները թուլացնող միջոց, խցանաթթուի երկմեթիլամինաէթիլէսթերու երկյոդմեթիլատը՝ սուբեխոլինը՝ որպէս շնչառութեան խթանիչ։ Տեղակալուած քացախաթթուներու եւ ֆենոլաթթուներու ամինաէսթերներու խոլինաքայքայիչ եւ հանգուցամեկուսիչ հատկութիւններու հետազոտութիւններով կը բացայայտուի, որ ամինասպիրտային բաղադրիչի կառուցուածքի փոփոխութիւնը կրնայ հանգեցնել իրենց կենսաբանական աշխոյժութեան ի յայտ գալուն, ինչպէս նաեւ մեծցնել երենց ներգործութեան տեւողութիւնը։

[250px|մինի|աջից|[Երեւանի պետական համալսարան]]
[250px|մինի|ձախից|[ՀՀ ԳԱԱ]]
[250px|մինի|աջից|[Երեւանի պետական բժշկական համալսարան]]

1998 թուականէն Երեւանի Պետական Համալսարանի դեղագործական քիմիայի ամպիոնին մէջ Ա. Սաղեանի ղեկավարութեամբ համադրուած են նոր սերունդի տարացիկլներ պարունակող օպտիկապէս աշխոյժ ամինաթթուներ, որոնք նոյնպէս լուրջ հետաքրքրութիւն կը հառաջացնեն հակաքաղցկեղային դեղապատրաստուկներու արտադրութեան մեջ։ Այդ աշխատանքները համատեղ կը կատարեն ԵՊՀ-ի, Ռոստոկի (Գերմանիա) համալսարանի գործարանական քիմիայի ամպիոնները եւ ՀՀ ԳԱԱ գործարանական եւ դեղագործական քիմիայի գիտատեխնոլոճիական կեդրոնը։ Երեւանի Պետական Բժշկական Համալսարանին մէջ Մ. Օրդեանի ղեկավարութեամբ համադրուած են հակաուռուցքային, պսակային անոթներու դիմադրողականութիւնը եւ արեան ճնշումը նուազեցնող, հակաջղաձգային եւ մանրէասպան հատկութիւններով օժտուած միացութիւններ։

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն‎
Դեղին (գոյն)

250px|մինի|
**Դեղին**, արեւին, ոսկիի գոյնն է։ Դեղինը կազմուի երկու գոյներէ՝ կարմիր եւ կանաչ։

Դեղինին ալիքները կը սկսին 570-նանոմեթրէ եւ կը վերջանան 580-ով։ Գոյներու սփեքթրին մէջ դեղինը կը գտնուի կանաչին եւ նարնջագոյնին միջեւ:

RGB համակարգին մէջ տասնվեցական նշանակութիւնն է #ffff00:

## Դեղինի Նշանակութիւնները
* Նոր-Եորքին մէջ դեղինը թաքսիներու աւանդական գոյնն է
* Արեւմուտքի մէջ դեղինը կը նշանակէ հարստութիւն, քանի որ ոսկիի եւ արեւին գոյնն է
* Կը նշանակէ գողութիւն եւ խաբեբայութիւն
* Գայթակղութեան նուիրուած թերթերը կը կոչուին դեղին մամուլ
* Սուտ ժպիտը կը կոչուի դեղին ժպիտ
* Չինացիներուն քով կը նշանակէ կայսրութիւն, ունի յաջողութեան, փառքի եւ ներդաշնակութեան իմաստ
* Օրհնուած գոյն է դեղինը Հինտոսներու քով։ Հինտոսներու կրօնական մարդիկը կը հագուին դեղին կամ ճերմակ հագուստներ
* Հին եգիպտացիները օգտագործած են դեղինը՝ որպէս աստուածութեան նշան։

## Մեր Շուրջի Դեղինը

Pair of lemons.jpg|  
Raw egg.jpg|
Bananas.jpg|
Gold-russia-mdm.jpg|


## Մշակոյթի մեջ
*Beatles խումբին ամէնէն յայտնի երգերէն մէկն է «Դեղին Սուզանաւը» ()
*Tour de France-ին առաջատար հեծանիւ վարողները դեղին շապիկ կը հագնին
*Ոտնախաղին մէջ մրցավարը որպէս զգուշացում խաղացողին «դեղին քարտ» ցոյց կուտայ
*Շինարարութեան մէջ աշխատող մեքենաներու շարժուող մասերը կը ներկուին դեղին գոյնի, յաճախ սեւ շեղ շերտերով՝ աշխատողներուն զգուշացնելու նպատակով
*Նացիական Գերմանիոյ մէջ (1939-45) հրեաները իրենց կուրծքին կը փակցնէին դեղին գոյնի Դաւիթի աստղի ձեւով նշան 
*Դեղին մամուլ՝ պարզունակ լրագրողական լեզուով, անստոյգ եւ աղմուկ յարուցանող, մակերեսային մեկնաբանութիւններով մամուլ
*Դեղին էջեր՝ որոշակի աշխարհագրական շրջանի կազմակերպութիւններուն հասցէներու եւ հեռախօսահամարներու տեղեկագիրք 
*Դեղին տենդ՝ սուր տարփոխիկ վիրուսային հիւանդութիւն մը
[մինի|160px|Իտալական Վոլքանոյի քովի հրաբուխի ֆումարոլին դեղինը պայմանաւորուած է անոր մէջ [ծծումբի պարունակութեամբ]]

### Անուններ
*Դեղին գետ՝ Աղստեւի ձախակողմեան վտակներէն մին
*Դեղին սար՝ գագաթ մը Նախիջեւանի տարածքին մէջ, նախկինին հայաբնակ գիւղի մը մօտ
*Դեղին ծով` չինարէն՝ 黄海 **[հուան-հայ]**,  **[հուանգհէ]** Խաղաղական Ովկիանոսին պատկանող ներփակեալ ծով մըն է։

## Բնութեան մէջ
մինի|160px|Դեղնափորիկ դրախտապան թռչունը
Բնութեան մէջ ամէնատարածուած գոյներէն է: Ծաղիկներու գոյներու մէջ գերակշիռը դեղինն է՝ արեւածաղիկ, կուժկոտրուկ, հիրիկ եւ այլն: Նոյնը կրնայ ըսուիլ թռչուններու վերաբերեալ: Կենդանիներու (մողէսներ, օձեր, գորտեր), նաեւ՝ սունկերու դեղին գոյնը ցոյց կուտայ անոնց թունաւորութիւնը:

### Երկիրներու դրօշակներ
Քանի մը երկիրներու դրօշակներու դեղինը կը նշանակէ բարեբեր դաշտերը՝ Ուքրանիա, Լիթուանիա

## Ծանօթագրութիւններ
Դեղձանիկ (անձնանուն)

**Դեղձանիկ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է համանուն թռչունի անունէն: Նորակերտ հազուագիւտ անուն է:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Դեղձենի

**Դեղձենի** (Լատիներէն՝ Prunus persica), վարդազգիներու ընտանիքի բոյսերու ցեղ է։ Հայրենիքը կը գտնուի հիւսիս-արեւմտեան Չինաստանի Թարիմ գետի աւազանի եւ Քունլուն Շան լեռներու հիւսիսային լանջերու արանքին մէջ գտնուղ տարածաշրջանին, ուր ան մշակուած է եւ դարձած է ընտանի:

## Կենսաբանական Նկարագիր
մինի|ձախից|200px|Պատկերազարդումը Օթթո Թոմէի բուսաբանական գիրքէն
Յայտնի է 5 տեսակ։ Բոլոր տեսակները հիմնականին մէջ առաջացած են սովորական դեղձենու տեսակէն, որ մինչեւ 8 մ բարձրութեան, բաժակաձեւ, կլորաւուն սաղարթով ծառ է։ Տերեւները երկարաւուն են, նշտարաձեւ, ատամնաւոր եզրերով։ Ծաղիկները երկսեռ են, վարդագոյն։
Պտուղը հիւթալի կորիզապտուղ է, 60-200 գ եւ աւելի կշռով, գնդաձեւ, կլոր, երբեմն ձուաձեւ, դեղնավարդագոյն, դեղնակարմրաւուն։ Կորիզը խոշոր է։ Սերմը հիմնականին մէջ դառն է։ Պտղամաշկը մեծ մասամբ խաւոտ է, հազուադէպ՝ անխաւ։ Պտղամիսը սպիտակ է կամ դեղին։ Կան պճղովիներ, որոնց կորիզը հեշտութեամբ կ'անջատուի պտղամիսէն, եւ հիւլիներ, որոնց կորիզը պտղամսէն չ'անջատիր։ Պտղամիսը համեղ է, հիւթալի, քաղցր։ Կ'օգտագործուի թարմ եւ վերամշակուած չիր, պահածոյ, ճեմ եւ ալանի։ Բազմացումը՝ աչքապատուաստով եւ սերմերով։ Բերքատւութիւնը՝ 200-400 ց/հա։

## Դասակարգին Մէջ
Հայաստանի մէջ մշակուող բոլոր մշակատեսակները խաւոտ են, կան նաեւ քանի մը ցածրորակ, անխաւ տեսակներ։ Կ'ըլլան վաղահաս, միջահաս եւ ուշահաս։

## Պտուղին Սննդային Կազմը
* Օրկանական թթուներ՝ խնձորի, գինիի, կիտրոնի, խինինի
* Հանքային աղեր՝ երկաթ, պղինձ, կալիում, ֆոսֆոր, ցինկ, մագնեզիում, սելեն, մանկան
* Կենսանիւթեր C, B, E, K, PP խումբերու, կարոտին
* Պեկտիններ եւ եթերային իւղեր
* Կորիզները կը պարունակեն դառը նուշի իւղ եւ ամիկտալին։
## Անուն
Լատիներէն՝ Prunus persica անունը կը նշանակէ՝ «պարսկական խնձոր»: Հայերէն անունը կը ծագէ «դեղինէն»

## Բանահիւսութեան Մէջ
Հայկական ասացուածք՝
* Դեղձը դեղձին նայելով կը կարմրէ:

**Պատկերասրահ**

Prunus persica Bonanza 1.jpg
Flavorcrest peaches.jpg
Pomological Watercolor POM00005183.jpg
Pfirsiche.jpg
White peach and cross section edit.jpg
Peach Melba.jpg
White Georgia Peaches.jpg
Prunus persica pit.jpg
Pierre-Auguste Renoir - Pêches.jpg
Claude Monet - Das Pfirsichglas.jpg
Van Gogh - Blühender Pfirsichbaum.jpeg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ստորոգութիւն:Պտղատու ծառեր
Ստորոգութիւն:Պտուղներ
Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Դերենիկ Դեմիրճեան

**Դերենիկ Դեմիրճեան (Դեմիրճօղլեան)** (18 Փետրուար 1877,6- Դեկտեմբեր 1956, Երեւան), Հայ գրող, հրապարակախօս։
## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ախալքալաք (Ջաւախք գաւառ), այժմ՝ Վրաստան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ։ Իսկ միջնակարգ ուսումը առած է Էջմիածինի Գէորգեան Ճեմարանէն եւ Ներսէսեան վարժարանէն (Թիֆլիս)։

Դեռ աշակերտ՝ աշխատակցած է կովկասեան գրական մամուլին(«Մուրճ»)։ Ու հազիւ քսանամեայ՝ հրատարակած է բանաստեղծութիւններու իր առաջին ժողովածուն։
 
1905-էն՝ Զուիցերիա, ամբողջ հնգամեակ մը, հետեւած է համալսարանական ուսումի՝ գիտական ճիւղեր։ Մշակած է նաեւ երաժշտական իր հակումը, տեղւոյն մէկ երաժշտանոցին մէջ հետեւելով ջութակի դասերու։

1910-ին Թիֆլիս դարձած՝ նուիուած է ուսուցչութեան եւ գրականութեան։ Յաջորդաբար հրատարակած է բանաստեղծութիւններու եւ քառեակներու զոյգ ժողովածուներ։ Նաեւ թատերգութիւններ, պատմական կամ նոր ժամանակներէ առնուած նիւթերով։

1920-էն փոխադրուած է Երեւան եւ քաջալերանք գտած՝ խորհրդային վարչակարգէն։

Հայաստանի խորհրդայնացում էն ետք, Դեմիրճիան տրուած է թատերական եւ վիպական բազմաթիւ գործեր, օրինակ՝ Քաջ Նազարը եւ Ֆոսֆորային Շողերը:

Պատերազմի տարիներուն (1940-1945) գրած է «Անխուսափելին», «Խոշտանգուածի աւանդը» եւ այլն:
Իր վերջին եւ կարեւորագոյն գործը կը նկատուի «Վարդանանք» պատմավէպը:

Դեմիրճեան գրելու վրայ իր պատմական նոր վէպ մը, եւս՝ *Մեսրոպ Մաշտոց* կը մահանայ, եւ գործը կէս կը մնայ: Իր երկերու ժողովածուն հրատարակուեցաւ եօթը հատորներով Հայաստանի մէջ:
## Գործերէն
### Բանաստեղծութիւն
* «Գարուն»
### Թատերգութիւններ
* «Վասակ»
* «Յովնան Մեծատուն»
* «Դատաստան»
* «Քաջ Նազար»
### Պատմավէպ
* «Վարդանանք»

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 182:

## Արտաքին յղումներ
* Դերենիկ Դեմիրճեան - «Աւելորդը» :
* Դերենիկ Դեմիրճեան -«Ջութակ եւ սրինգ»:
* Դերենիկ Դեմիրճեան- «Գիրք Ծաղկանց»:
* Դերենիկ Դեմիրճեան- «Պույ-Պույ մուկիկը»:
* Դերենիկ Դեմիրճեան - հատուածներ «Վարդանանք» պատմավէպէն:

Ստորոգութիւն:1956 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1956 մահեր
Ստորոգութիւն:18 Փետրուարի ծնածներ
Ստորոգութիւն:6 Դեկտեմբերի մահացածներ
Ստորոգութիւն:Ախալքալաք ծնածներ
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:1877 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:6 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Դեսդոսդերոն

**Դեսդոսդերոն**, մարդու եւ բարձրակարգ ողնաշարաւորներու արական սեռական հորմոն։ Կ'արտադրուի գլխաւորաբար սերմնարաններուն մէջ։ Քիմիական կառուցուածքով սդերոիտ է։ Անգոյն բիւրեղներ են, հալման ջերմաստիճանը՝ 155°С, ջուրին մէջ վատ կը լուծուի, անդամական լուծիչներու մէջ՝ լաւ (առաջին անգամ բիւրեղային վիճակին մէջ ստացուած է 1935 թուականին, ցուլի ամորձիքներէն)։ Տղամարդու արեան մէջ դեսդոսդերոնի բնականոն քանակութիւնը 0,5—0,6 մկգ 100 մչ է, կանանցը՝ 0,12 մկգ/ 100 մլ։ Հասուն տղամարդու կազմութեան մէջ օրական կ'արտադրէ 15 մգ դեսդոսդերոն։ Դեսդոսդերոնը կը խթանէ արական սեռական անդամներու եւ երկրորդական սեռական յատկանիշներու զարգացումը։

Տղամարդու մօտ դեսդոսդերոնը ունի կարեւոր նշանակութիւն արական վերարտադրողական անդամներու հիւսուածքներու՝ սերմնարաններու եւ շագանակագեղձի, ինչպէս նաեւ երկրորդական սեռական յատկանիշներու՝ աւելցող մկանային եւ ոսկորային զանգուածի, մարմնի մազերու աճի, ձեւաւորման մէջ: Դեսդոսդերոնը նաեւ կարեւոր է առողջութեան եւ նորմալ կենսագործունէութեան,, ինչպէս նաեւ օսդեոբորոզի կանխարգիլման համար:

Հասուն տղամարդու մօտ դեսդոսդերոնի մակարդակը 7-8 անգամ աւելի մեծ է, քան հասուն կնոջ մօտ, բայց քանի որ տղամարդուն մօտ դեսդոսդերոնի օգտագործումը մեծ է, օրական տղամարդու մօտ աւելի քան 20 անգամ մեծ է: Կանայք աւելի զգայուն են հորմոնի նկատմամբ: Դեսդոսդերոն կայ համարեայ բոլոր ողնաշարաւորներուն մօտ։ Ձուկերուն մօտ կը համադրէ փոքր տարբերող 11-գեդոդեսդոսդերոն մը:  Միջատներու մօտ նման միացութիւնը էգտիզոնն է: Ամէնուր հանդիպող սդերոիտներէն կարելի է ենթադրել որ սեռական հորմոնները ունին վաղ բարեշրջութեան պատմութիւն:

Բժշկութեան մէջ դեսդոսդերոնը կ'օգտագործուի տղամարդկանց սեռական գեղձերու գործառնութեան անբաւարարութեան, կանանց դաշտանադադարի (բարձրակէտ) խանգարումներու պարագային եւ որոշ ուռուցքներու բուժման նպատակով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անտրոկեններ
Ստորոգութիւն:Սեռական հորմոններ