open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սողոմոն Թեհլիրեանի Յուշարձան (Մարալիկ)

**Սողոմոն Թեհլերեանի յուշարձան**, հայոց ցեղասպանութեան վերապրող, ազգային հերոս Սողոմոն Թեհլիրեանին յուշարձանը Շիրակի մարզի Մարալիկ քաղաքի հրապարակին վրայ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը տեղադրուած է հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցի միջոցառումներու շրջանին, 2015 թուականի ապրիլ 22-ին: Յուշարձանի բացման արարողութեանը ներկայ գտնուած են Նիրակի մարզպետ Ֆելիքս Ցոլակեանը, Մարալիկի քաղաքապետ Արտակ Գեւորգեանը, «սողոմոն Թեհլերեան» հայրենասիրական ՀԿ նախագահ Ռազմիկ Դարբինեանը, բարերար Իւրայ Յովհաննիսեանը, քանդակագործ Սամուել Պետրոսեանը, մարալիկցիները եւ հիւրեր։

## Տուեալներ
Բրոնզաձոյլ յուշարձանը ունի 4 մետր բարձրութիւն։ Թեհլերեանը կանգնած է գրանիտէ պատուանդանին` ատրճանակը ձեռքին, ոտքին տակ Թալէաթին գլուխը։: Յուշարձանը ստեղծած է քանդակագործ, ՀՀ Վաստակաւոր նկարիչ սամուել Պետրոսեանը: Կառուցուած է բարերար Իւրայ Յովհաննիսեանի աջակցութեամբ։

Սողոմոն Թեհլերեանին նուիրուած յուշարձաններ կան նաեւ ֆրեզնոյի մէջ, Թալինի շրջանի Մաստարայ գիւղին մէջ եւ Երեւանի մէջ։


Soghomon Tehleryan Statue in Maralik.jpg
Soghomon Tehleryan Monument.jpg
Soghomon Tehleryan Monument opening.jpg|Սողոմոն Թեհլիրեանի յուշարձանի բացման արարողութիւն


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Մարալիկում տեղադրվեց Սողոմոն Թեհլերյանի արձանը

Ստորոգութիւն:Շիրակի մարզի հուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանության հուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Սողոմոն Տարօնցի

**Սողոմոն Տարօնցի** (Մովսէսեան, ), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, ՀԽՍՀ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ (1965), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1934 թուականէն։

Ծնած է Տարօնի Կոփ գիւղը։ Դեռ մանուկ գաղթի ճամբաներէ անցած՝ ծնողներուն հետ ապաստանած է արեւելեան Հայաստան, ուր յաճախած Է Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Կիւմրի) ամերիկեան որբանոցի վարժարանը։ 1926-էն 1930 յաճախած է Երեւանի համալսարանի պատմագրական բաժինը, միաժամանակ, արդէն, հրատարակած է առաջին երկու բանաստեղծական երկերը։
 
Հետագային արտադրած է նաեւ արձակ էջեր (պատմուածք, աւանդավէպ)։ Երկար տարիներ զբաղած է խմբագրական ու թարգմանական աշխատանքներով։ Հայկական դպրոցին համար՝ կազմած է դասագիրքեր։

Մահացած է Երեւան։

## Գործերէն

* «Անապատաներ» (1926)
* «Սերունդների Երգը» (1933)
* «Ծոյլ Տղան» (1940)
* «Ասպետ Լիպարիտ» (1944)
* «Կրակէ Քառուղիներում» (1944)
* «Զրոյց Արեւի տակ» (1959)
Յետ մահու՝
* «Կամրջուող Ափեր» (1973)
* «Մեղրագետ» (1980)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1904 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1971 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Խորհրդային բանաստեղծներ
Վահան Սողոմոնեան

**Վահան Մանուկի Սողոմոնեան** (1939, Թաւրիզ), հայ քանդակագործ։

## Կենսագրութիւն
Վահան Սողոմոնեան ծնած է 1939-ին Թաւրիզի մէջ։ 1964 -ին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստաթատերական հիմնարկը։ Գործերէն են՝ «Ստեփան Շահումեան», «Լուսաբաց» եւ «Մելանխոլիա»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:1939 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Թաւրիզ ծնունդներ
Սոնա Թընկըրեան

**Սոնա Բընկըրեան** (), բուն անունով Սոնա Տէր-Մարգարեան։ Դուսարը՝ գրագէտ Արփիար ՏէրՄարգարեան։

Ծնած է Իսթանպուլ եւ մահացած՝ Նոր-Եորք։ Յաճախած է Սահակեան֊Նունեան եւ Կեդրոնական վարժարանները։ Վկայուած է Իսթանպուլի պետական երաժըշտանոցէն։ Ոաուցչագործած է Սագըզաղաճի Մխիթարեան եւ Անարատ Յղութիւն վարժարաններուն մէշ։ Տնօրէնութեան պաշտօն ստանձնած է Սամաթիոյ Անարատ Յղութիւն վարժարանէն ներս։ Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին։ Խմբագրած է Վէմ պարբերաթերթ։ Ունի անտիպ պատմուածքներ եւ բեմադրուած թատերգութիւն մը Քարէ Պուպրիկը։

1981-ին հաստատուած է Նիւ Եորք։

## Հրատարակուած գործեր
* Կեանքի Մէջէն(պատմուածքներ) - Իսթանպուլ, 1950։
* Կեանքին Հետ (պատմուածքներ) - Իսթանպուլ, 1968 (հատորն կը պարփակէ Մարուքեաններր խորագրեալ վէպը)։
* Սահանք (պատմուածքներ) - Երեւան, 1982։
Սոցիալիստական Արշաւ (թերթ)

**Սոցիալիստական արշաւ**, արտադրական-բանուորական 5-օրեայ (յետագային՝ երկօրեայ) թերթ։ ՀԱՍ1ս-ի եւ Արհմիութիւններու կեդրոնական վարչութիւններու մարմին։ Լոյս տեսած է 1930— 1931-ին, Երեւանի մէջ։ Խմբագիր՝ Երուանդ Խոջամիրեան (սկիզբը՝ խմբագրական)։ Յաջորդած է «Աշխատանք» (Երեւան)։ Նպաստած է բանուորներու քաղաքական եւ մշակութային դաստիարակութեան գործի արհմիութիւններու դերի բարձրացման, լուսաբանած է ընկերային մրցութեան եւ հարուածային շարժման ընթացքը հանրապետութեան մէջ, ներկայացուցած է առաջաւոր ձեռնարկութիւնները, ընդհանրացուցած դրական փորձը։

Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Յովհաննէս Սոմունճեան

**Յովհաննէս Սոմունճեան**, հայ բժիշկ, ազգային, հասարակական, կուսակցական գործիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1879 թուականին, 1879 Պար­տի­զակ աւանին մէջ։ ուսանած է ամերիկացի միսիոներներու Պարտիզակի՝ Բիւթանիոյ բարձրագոյն վարժարանէն ներս։ Աւարտած է Կ. Պոլսոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական համալսարանը։ Երկար տարիներ Պրուսայի հայաշատ շրջաններուն մէջ՝ բժիշկ, ապա՝ քաղաքապետական բժիշկ աշխատած է։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ որպէս զինուորական բժիշկ ծառայած է։ Պաղեստինի ռազմաճակատուին՝ գերի ինկած է անգլիացիներուն։ 1922 թուականին Փոքր Ասիոյ աղէտի հետեւանքով ապաստանած է Յունաստան եւ հաստատուած Թրակիոյ Քոմոթինի (Գյումյուլջինա) քաղաքին մէջ, ուր ապրած եւ աշխատած է 35 տարի։ Քոմոթինիի հայ համայնքի պառակտման ամենասուր շրջանին գտնուած է պայքարի առաջին գիծին վրայ՝ մնալով ՀՅԴ-ի կողքին։ Ըստ Ժողովրդական ընտրութեան արդիւնքին՝ ստանձնած է Քոմոթինիի ազգային մարմնի ատենապետի պաշտօնը։ Ընտրուած է նաեւ Քոմոթինիի քաղաքապետական խորհրդի անդամ՝ 4 տարիով։ Հանրային շահերու եւ ազգային-քաղաքական առաջադրութիւններու առողջ ըմբռնում ունեցած է, եղած է խղճամիտ բժիշկ, բնաւորութեամբ շէնշող, ընկերային, ուղղամիտ, բոլորին կողմէ սիրուած։ Մահացած է 1957 թուականի Հոկտեմբեր 1-ին, Քոմոթինի քաղաքին մէջ՝ 78 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Գէորգեան Կարօ, Ամէնուն տարեգիրքը, Զ. տարի,1959, Պէյ­րութ, 1960։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Սուբհի Նէժադ Աղըրնասլը

**Սուբհի Նէժադ Աղըրնասլը** (, Քոպանիի մէջի անունով՝ **[[Փարամազ]] [[Քըզըլպաշ]]**), (22 Սեպտեմբեր 1984, Այտըն – Հոկտեմբեր 2014, Քոպանի) Թուրք ընկերաբան, թարգմանիչ, միջազգայնական, համայնավար յեղափոխական: Սուբհի Նէժադը, Պօղազիչի Համալսարանի ընկերաբանական բաժնի մէջ ուսում առած է: Քոպանիի մէջ YPGի(Ժողովուրդի Պաշտպանման Ջոկատներ) անդամ ըլլալով, ISISի դէմ պայքարած ժամանակ նահատակուած է:

## Կենսագրութիւն

Սուբհի Նէժադ, 22 Սեպտեմբեր 1984-ին ծնած է Այտընի մէջ։ Մայրը Նուրճան Աղըրնասլը, հայրը Հիքմէթ Աճուն է: Իր ընտանիքը, քաղաքական գաղթական ըլլալով կը բնակեցուի Գերմանիա: Գերմանիոյ մէջ իր ուզած համալսարանը ընդունուելով հանդերձ, Թուրքիոյ մէջ ուզած է ուսանիլ , որովհետեւ շատ ազդուած է Թուրքիոյ քաղաքական ուժականութենէն: Սուբհին կ'ընէր թարգմանութիւններ, նոյն ժամանակ կը գրէր թերթերու մէջ՝ մասնաւորաբար քրտական հարցին մասին:

### Ակադեմական Կեանք

Առաջ կը մտնէ Մարմարա Համալսարանի ընկերաբանութեան բաժինը: Բայց հոն ապրած քաղաքական ճնշումներուն պատճառաւ (նոյն ատեն իր ակադեմական յաջողութիւններու հետեւանքով) կ'անցնի Պօղազիչի Համալսարան: 2011-ին կ'աւարտէ համալսարանը, Թուզլայի նաւաշինարանին մէջ պատահած ոճիրներուն մասին գրած մրցագիրով:

#### Փարամազ Քըզըլպաշ Գաղտնանուն

Փարամազ անունը առնելուն պատճառը, Թուրքիոյ մէջ գտնուող Հայկական Հարցին հանդէպ ունեցած հետաքրքրութիւնն էր։ Փարամազ ծածկանունը կը պատկանէր 1900-ականներու սկիզբը Սոցիալ-Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան առաջնորդական անձնակազմին մէջ գտնուող ՄատթԷոս Սարգիսեանին (Փոքր Ասիոյ առաջին յեղափոխականներէն մին էր): Փոքր Ասիոյ մէջ միշտ կ'անտեսուէր Մատթէոս Սարգիսեան եւ իր ընկերները, իրենց հայ ըլլալուն պատճառաւ: Բայց Սուբհին այս անարդարութեան վերջ տալով թուրք եւ հայ ժողովուրդներու միջեւ կապ հաստատած է:

##### Մահ

Մահացած է Հոկտեմբեր 2014-ին, Քոպանիի մէջ:
Սուզըն Պէնըթ

**Սուզըն Պէնըթ** (, )՝ ամերիկացի ձայնային դերասանուհի: Ճանչցուած է իր «Apple» ընկերութեան «Siri» ծրագիրին իգական ձայնաւորմամբ, ինչ որ առաջին անգամ կը հրապարակուի iPhone 4S հեռախօսէն՝ 4 Հոկտեմբեր, 2011-ին:

## Կենսագրութիւն
Պէնըթ ծնած է Քլինթըն, Նիւ Եորք։ Յաճախած է Քլինթընի Կեդրոնական Վարժարանը («Clinton Central School»): 1967-ին յաճախած է «Pembroke College» ուսումնարանը, սակայն 1971-ին աւարտած է Պրաուն Համալսարանը («Brown University»), երբ երկու ուսումնարանները կը միացուին:

Ուսման տարիներուն, Պէնըթ կ'ուզէր ուսուցչուհի դառնալ: Ան «Sock and Buskin» ընկերութեան թատերական արտադրութիւններուն մաս կը կազմէ, նաեւ կ'անդամակցի «Chattertocks» ճազ խումբին: Հանդէս կու գայ նաեւ «Berklee School of Music» վարժարանին խումբին հետ:

## Գործի Ասպարէզ
Պէնըթ գործի ասպարէզը կը նետուի 1974-ին, երբ կ'ընտրուի դառնալու ձայնագրողը «First National Bank of Atlanta» դրամատան ծանուցման: Ան ձայնագրած է համաշխարհային «Delta Air Lines» ընկերութեան բոլոր յայտարարութիւնները, ինչպէս նաեւ կատարած է GPS-ներու ձայնագրութիւնները: Պէնըթի ձայնը նաեւ օգտագործուած է տեղային եւ համաշխարհային ծանուցումներու մէջ, ինչպէս՝ «Ford», «Coca-Cola», «Fisher-Price», «McDonald's», «The Home Depot», «Goodyear», «VISA», «Macy's», «Hot Pockets», «Club Med», եւ «Cartoon Network», եւ այլն:

Յունիս 2005-ին, «ScanSoft» ընկերութիւնը կը փնտռէր անձ մը, որպէսզի ձայնագրէր զրոյց մը: Երկար փնտռտուքէ ետք, կը զատէ Պէնըթը, երբ բուն ձայնագրողը կը բացակայի: Պէնըթ յիշեալ ընկերութեան հետ կ'աշխատի մէկ ամիս (Յուլիս 2005), օրական դրութեամբ, գրեթէ չորս ժամ, կարդալով բառեր, ասացուածքներ եւ նախադասութիւններ: Արձանագրութիւնները կը միանան կազմելու համար խօսակցական նախադասութիւններ, ինչ որ հետագային կը կազմեն «Siri»ն: Պէնըթ Հոկտեմբեր 2011-ին կը տեղեկանայ, թէ «Siri» ծրագիրը ձայնագրողը ինքն է, երբ իր բարեկամներէն մին ե-նամակ մը կ'ուղարկէ իրեն, հարց տալով, եթէ ի՞նքն է «Siri»ն:

Հակառակ «Apple» ընկերութեան հերքման, ատենախօսական եւ ձայնային ճանաչողական մեքենաները, «CNN»-ի հսկողութեան տակ, կը քննեն հարցը եւ հարիւր տոկոսով կը հաստատեն, թէ իրապէս Պէնըթն է «Siri» ծրագիրը ձայնագրողը:

## Անձնական Կեանք
Երբ Պրաուն համալսարան կը յաճախէր, Պէնըթ կը ծանօթանայ Քըրթ Պէնըթի, որ Ազգային Հոքիի (ճոկանախաղ մը) Խումբին մաս կը կազմէր, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչ խումբին մէջն էր 1970-ականներուն: Պէնըթ այժմ կ'ապրի Աթլանթա, Ճորճիա, ԱՄՆ եւ ունի տղայ զաւակ մը՝ Քամէրըն:

## Ծանօթագրութիւններ
Սուազիլանտ

**Սուազիլանտ** (, պաշտօնապէս՝ **էՍուաթինի թագաւորութիւն**  Umbuso weSwatini), հարաւային Ափրիկէի ինքնիշխան երկիր մըն է:

Սահմանակից է հիւսիս-արեւելքին՝ Մոզամպիքին, հիւսիսին, արեւմուտքին եւ հարաւին՝ Հարաւային Ափրիկէին: Ծովէն մեկուսի երկիր է: Երկիրը եւ իր ժողովուրդն իրենց անուններն ստացած են 19րդ դարու թագաւոր Մսուազի Բ.-էն, որուն տիրապետութեան ատենը Սուազի տարածքը միաւորուեր է: 
Հիւսիսէն հարաւ 200 քմ եւ արեւելքէն արեւմուտք 130 քմ ձգուածութեամբ Սուազիլանտը Ափրիկէի ամենափոքր երկիրներէն մեկն է, որուն հակառակ, ունի բազմազան բնութենական պայմաններ, փոփոխուող ցուրտ բարձրադիր լեռներէն միչեւ տապ եւ չորային հարթավայրերը: Բնակչութեան գերակշիռ մասը էթնիք սուազիներ են, որոնց լեզուն սուազերէնն է: Անոնք իրենց թագաւորութիւնը 18րդ դարու կէսերուն հիմնած են Նկուանէ Բ.-ի գլխաւորութեամբ: Ներկայիս սահմանները գծուած են 1881-ին Ափրիկէի հարաւին համար կռիւներուն: Անկլա-պուրական պատերազմէն ետք, Սուազիլանտը 1903-էն  պրիթանական ենթակայութեան տակ եղած է մինչեւ 1968-ի Սեպտեմբեր 6-ին անկախութիւն ձեռք բերելը:

Երկրին կառավարումը 1986-էն կը կատարէն բացարձակ իշխանութիւնով օժտուած Մսուաթի Գ. թագաւորը (նկուէնեամա) եւ Նթֆոմպի Թֆուալա մայր թագուհին (նտլովուքաթի): Սուզիլէնտի ներկայիս սահմանադրութիւնը վերջին փոփոխութիւնները կրած է 2005-ին:

## Աշխարհագրական տուեալներ
Սուազիլանտը փոքր, ծովէն մեկուսի թագաւորութիւն մըն է, արեւէլքէն սահմանակից է Մոզամպիքին եւ մնացեալ մասով՝ Հարաւային Ափրիկէական հանրապետութեանը: Ունի չորս առանձին աշխարհագրական շրջաններ, որոնք կը ձգուէն հիւսիսէն հարաւ եւ կ'որոշուէն բարձրութիւններով: Ամենաբարձր կէտը ՀԱՀ-ի սահմանին գտնուող 1862 մ բարձրութեան Էմլեմպէ լեռնագագաթն է: Սուազիլանտը ունի բնաշխարհի լայն բազմազանութիւն, Մոզամպիքի երկայնքով ձգուող լեռներէն մինչեւ սաւաննաները արեւելքին եւ անձրեւային անտառները հիւսիս-արեւմուտքին: Երկրին միջով կը հոսին քանի մը գետեր, որոնցմէ Մեծ Ուսութու գետն է:

## Պատմութիւն
Սուազի ժողովուրդի նախնիները Ափրիկէի հարաւ եկած են միջին դարուն, մայցամաքի կեդրոնական մասէն: 1836-ին սուազիներու առաջնորդ Սոպհուզան վճռական յաղթանակ տարաւ զուլուներէն, իր ենթակայութեան տակ առաւ միւս առաջնորդները եւ, այդպիսով, ստեղծեց սուազիներու պետութիւն: Սուազիներու յաջարդ թագաւոր Մսուաթի Ա.-ը 1830-ականներու վերջին երկրի հիւսիսին միացուց նոր հողեր եւ երկիր տարածքը հասցուց ներկայ տարածքէն կրկնակի աւելիի: 19րդ դարու կէսերուն պուրերը եկան Սուազիլենտ եւ սկսան գնել խոշոր հողակտորներ: 21 Փետրուար 1895-ին Սուազիլանտը անցաւ Տրանսվաալի ենթակայութեան տակ, որը երկրորդ անկլա-պուրական պատերազմէն ետք դարձած է Մեծն Պրիթանիոյ պաշտպանեալ:

## Միապետութիւն
մինի|180px|Մսուաթի Գ.
Սուազիլանտին մէջ բացարձակ միապետութիւնը կը տիրէ սահմանադրական դրոյթներով եւ սուազիական օրէնքներով ու աւանդոյթներով: Երկիրին գլխաւորը արքան է, կամ՝ նկուէնէյեաման (նշ. առիւծ), ներկայիս՝ Մսուաթի Գ. թագաւորը, որ 1986-ին գահակալած է 1982-ին մահացած իր հօրէն՝ Սոպհուզա Բ.-էն ետք: Երկրի սահմանադրութեան համաձայն, Արքան եւ Նկուէնէյեաման սուազիներու միասնութեան եւ յաւերժութեան խորհրդանիշն է: Ըստ աւանդոյթի, արքան կը թագաւորէ իր մօր կամ ծիսական փոխանորդին՝ Նտլովուքաթիին (նշ.Փիղուհի) հետ:

## Հարեւան Երկիրներ

## Ծանօթագրութիւններ
 
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Երկիրներ
Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Սուէյտա

**Սուէյտա**, Սուրիական Արաբական Հանրապետութեան քաղաքներէն մէկն է, որ կը գտնուի Դամասկոսի հարաւային բաժինը, շուրջ 100 ք.մ. հեռաւորութեամբ: Սուէյտայի աշխարհագրական դիրքին պատճառաւ, արաբերէն լեզուով կոչուած է նաեւ «Ճապալ ալ Արապ», որ կը նշանակէ «Արաբներու Լեռը» եւ կը գտնուի լեռնային հրաբխային շրջանի մը մէջ:

Այնտեղ կը գտնուին բազմաթիւ հռոմէական հնադարեան հնութիւններ, որոնց մեծամասնութիւնը կը պատկանի առաջին քարէ դարուն: Այս մէկուն մասին կը վկայեն այնտեղ գտնուող քարանձաւներն ու վայրերը, որոնց մէջ հաստատուած են հին մարդիկ:

400px|մինի|աջից|Սուէյտա
Սուէյտա հարուստ է հռոմէական, բիւզանդական եւ այլ հնագիտական վայրերով: Հնագիտական յուշարձանները ընդհանրացած են քաղաքին բոլոր ծայրամասերուն մէջ, ինչպէս աղօթավայրերը, պալատները, եկեղեցիները, թատրոնները, հռոմէական բաղնիքները, յունական եւ հռոմէական ջրամբարները, կամուրջներն ու բնակարանները, որոնք կը գտնուին Սուէյտայի իւրաքանչիւր քաղաքի եւ գիւղի մէջ:

## Պատմութիւն
Անպաթներու ժամանակաշրջանին, Սուէյտան կը կոչուէր «Սաուտա», որ արաբերէն լեզուով կը նշանակէ սեւ, որովհետեւ կառուցուած էր հրաբխային սեւ քարերով: Յոյները զայն կոչած էին «Սուատա», իսկ հռոմէացիներուն ժամանակաշրջանին Սուէտան կը կոչուէր «Մաքսիմիանոփոլիս», որ կը նշանակէ «Մաքսիմեան գիւղաքաղաք»:

### Սուրիական Մեծ Յեղափոխութիւնը
Սուէյտայի պատմութիւնը յաղթանակներով լի է, ուր 1925 թուականին, Սուլթան Պաշա ալ Աթրաշի նախագահութեամբ սկիզբ առաւ սուրիական մեծ յեղափոխութիւնը: Անոր կարեւորագոյն պատերազմներէն յիշենք «Ալ Մազրաա» եւ «Ալ Քըֆըր», որոնց միջոցաւ ֆրանսացի թշնամին տապալեցաւ եւ դուրս եկաւ սուրիական տարածքներէն:

### Հնագիտական Երեւոյթներ
Հնագիտական յատկութիւնները, զոր կը պատկանին հռոմէական, յունական եւ այլ բազմազան քաղաքակրթութիւններուն, ինչպէս նաեւ քաղաքին լեռնային դիրքը զայն զբօսաշրջային վայր մը դարձուցած է:

## Տնտեսութիւնն Ու Գիւղատնտեսութիւնը
Սուէյտայի տնտեսութիւնը հիմնականապէս գիւղատնտեսութեան վրայ հիմնուած է, որ  նշանաւոր է իր պտղաբեր ծառերով ու հունձքերով, ինչպէս խնձոր, տանձ, նուշ եւ իր նշանաւոր խաղողով, որ կ'արտածէ դէպի զանազան շրջաններ:

Սուէյտա հնագիտական եւ պատմական վայրերով լի քաղաք մըն է, ուր իւրաքանչիւր շրջանի մէջ կը հանդիպինք հռոմէական, յունական, նապաթական եւ այլ քաղաքակրթութիւններու ազդեցութիւններուն:

## Ծանօթագրութիւններ
Սուլթան Համիտի Մահափորձ

200px|մինի|աջից|Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Երկրորդ

**Սուլթան Համիտի Մահափորձը**, Հ. Յ. Դաշնակցութեան Գ. Ընդհանուր Ժողովին, որ 1904-ին գումարուեցաւ Պուլկարիոյ մայրաքաղաք Սոֆիայի մէջ, առաւ ծանրակշիռ որոշում մը՝ վերսկսելու ցուցական գործունէութեան Պոլսոյ եւ Իզմիրի մէջ։

Պոլիսը մայրաքաղաքն էր Օսմանեան կայսրութեան. հոն կային բազմաթիւ օտար դեսպանատուներ։ Իզմիր իր կարգին մեծ քաղաք մըն էր, ուր կային Եւրոպական արեւտրական կեդրոններ։ Ուրեմն, այս ձեւով պիտի ցնցուէին թէ՛ սուլթանը եւ թէ եւրոպացիները, որոնք պիտի ստիպուէին հաշուի առնել հայերուն ուժը եւ յեղափոխական վճռակամութիւնը։

Այս պայմաններուն մէջ, Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը կու տար իր պատմութեան ամէնէն ծանրակշիռ որոշումներէն մէկը՝ ահաբեկել հայ ժողովուրդի գլխաւոր դահիճ Սուլթան Համիտը։ Ասոր համար կը կազմուէր յատուկ մարմին մը, որ կը կոչուէր Ցուցական Մարմին։ Անոր անդամներն էին Քրիստափոր, Սաֆօ (Մարտիրոս Մարգարեան), Թորգոմ (Պոլսոյ գործիչ), Յովնան եւ Աշոտ Եղիկեան:
Քրիստափոր՝ Սամուէլ Ֆայն անունով օտար անցագիրով մը կու գայ Պոլիս։ Շնորհիւ այս օտար անցագիրին ներկայ կ'ըլլայ սուլթանին «սելամլըք»ի արարողութեան, երբ սուլթանը Եըլտըզ պալատէն կ'ելլէ, կ'ողջունէ զինք դիտելու եկած օտար դեսպանատուներու պաշտօնեաները, կ'ուղղուի մզկիթ եւ աղօթքէն ետք նոյն արարողութիւնը կը կրկնէ։ Քրիստափոր կը հաշուէ, թէ որքա՛ն կը տեւէ այս արարողութիւնը։

Անկէ ետք կ'անցնի Պուլկարիա։ 1905, 14 Մարտին գործակից ընկերներուն հետ միասին կը մեկնի Սոֆիայի մօտ գտնուող Վիտոշ լեռը՝ փորձելու համար Վռամշապուհ Քենտիրճեանի պատրաստած ռումբերը։ Առաջին փորձին ռումբը կը պայթի Քրիստափորի ձեռքին մէջ, կը նահատակուի նաեւ Վռամշապուհը։ Յաջորդ օր տեղի կ'ունենայ երկու անձնուրաց յեղափոխականներու թաղումը Սոֆիայի մէջ։

Չորս ամիս ետք, 1905, 21 Յուլիսին կը կատարուի մահափորձը, Քրիստափորի գործակիցներուն՝ Ռուբինայի, Սաֆոյի եւ Զարեհի (Պանք Օթոմանի հերոսներէն) կողմէ։ Եըլտըզ պալատի պարիսպներէն ներս կը պայթի կառքը, կը նահատակուի Զարեհը, բայց սուլթանը կը փրկուի մզկիթէն ելած ժամանակ շէյխի մը հետ խօսքի բռնուած ըլլալուն պատճառաւ։

Թէեւ մահափորձը չի յաջողիր, սակայն սուլթանը այլեւս նոր ջարդի հրամաններ չ'արձակեր, որովհետեւ կը զգայ, որ իր կեանքը հեռու չէ հայ յեղափոխականներու ռումբերուն կամ փամփուշտներուն հասողութենէն։

## Աղբիւրներ
* «Հայ Պատանիի Գիրք».
Սուխար

**Սուխար** (), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Կրանտա նահանգին մէջ, որ իր կարգին կը մտնէ Անտալուսիա ինքնավար համայնքի մէջ։ Տարածքը՝ 102 մ²։ Բնակչութիւնը՝ 3020 (ըստ 2010 թուականի մարդահամարի տուեալներուն)։ Հեռաւորութիւնը նահանքի վարչական կեդրոնէն՝ 14 ք․մ․։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Wikanda

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Սուխում

**Սուխում** (աբխազերէն՝ Аҟәа /а́куа/,  /սոխումի/), 1936-էն 1992 անուանած են Սուխում եւ այս անունով ալ շատ յաճախ հանդէս կու գայ։ Կը հանդիսանայ ինքնահռչակ Աբխազիայի Հանրապետության մայրաքաղաքը, սակայն միջազգայնօրէն ճանչցուած է որպէս Վրաստանի տարածք։

## Ստուգաբանութիւն
Այս անունը վրացերէն մատեաններուն մէջ դեռեւս կը յիշատակուի VIII դարէն։

### Պատմութիւն
Ներկայի Սուխումի տարածքին մէջ մարդիկ կ'ապրէին դեռեւս քարի դարէն, մօտաւորապէս 300.000 տարի առաջ։ Սա աշխարհի ամէնահին քաղաքներէն մէկն է։

## Բնակչութիւն

Աբխազիոյ մէջ 2011-ին մարդահամարի տուեալներով, քաղաքին մէջ կը բնակէր 64,5 հազար մարդ, ուր հայերը կը կազմեն քաղաքի բնակչութեան մօտ 30%-ը։

## Տեսարժան վայրեր

* Բեսլեթի կամուրջ
* Սուխումի ամրոց
* Բագրատի պալատ
* Աբխազական մեծ պատ
* Բուսաբանական այգի
* Սուխումի փարոս
* Կարմիր կամուրջ
* Սուխումի կապիկներու բուծարան

## Քույր քաղաքներ

* Տիրասպոլ, Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն
* Պոդոլսկ, Ռուսաստան
* Ստեփանակերտ, ԼՂՀ
* Ցխինվալ, Հարավային Օսիա
* Կիլմարնոկ, Մեծ Բրիտանիա

## Յայտնի մարդիկ

### Քաղաքին մէջ ծնած են

* Լեոնիդ Ջահայա (ծն.1932), վրացի փիլիսոփայ
* Զուրաբ Սոտկիլավա (ծն.1937), վրացի օփերային երգիչ

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Վրաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Աբխազիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Սուխումի Հայկական Թատրոն

**Սուխումի հայկական թատրոն**, կազմակերպուած է 1928-ին, Աբխազական պետթատրոնին կողմէ որդեգրուած է՝ Հ․ Շահէնի ղեկավարութեամբ։

## Պատմութիւն
Բացուած է Բ․ Լավրենյովի «Բեկում» կտորի ներկայացումով։ 1930-1931-ականներուն գեղարուեստական ղեկավարը եղած է Արմէն Արէենեան: Բեմադրութիւններով հանդէս եկած են նաեւ Աբխազական ԻՀ ժողովրդական արտիստուհի Է․ Շահինեանը, Հ․ Մանվելեանը եւ ուրիշներ։

Թատրոնը ելոյթներ ունեցած է Պաթումի, Սոչիի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Խաղացանկին մէջ եղած են Շիրվանզադէի «Նամուս»ը, «Մորգանի խնամին», «Չար ոգի»ն, Գաբրիէլ Սունդուկեանի «Պեպօ»ն, «Խաթաբալա»ն, Յակոբ Պարոնեանի «Պաղտասար աղբար»ը, Ս․ Պաղտասարեանի «Արիւնոտ անապատ»ը, Լ․ Միքայէլեանի «Գոշ»ը, Նիքոլա Գոգոլի «Ռեւիզոր»ը, Ս․ Լեւիտինայի «Դատավճիռ»ը, Ջ․ Զաբարլիի «Սեւիլ»ը, «Ցաշար»ը, Շեքսպիրի «Օթելլօ»ն, Շիլլերի «Աւազակներ»ը եւ այլ կտորներներ։ Թատրոնին մէջ աշխատած են՝ է․ Շահինեանը, Լ․ Խշտոեանը, Վ․ Նիկողոսեանը, Բ․ Վարդանեանը, Ա․ Նալչաջեանը, Պ․ Թադէոսեանը, Լ․ Թորոսեանը, Ա․ Ջիդարեանը, Ա․ եւ Մ․ Սանամեանները եւ ուրիշներ։ Սուխումի հայկական թատրոնին մէջ հիւրախաղերով հանդէս եկած են Յովհաննէս Աբելեանը, Վահրամ Փափազեանը, Ա․ Աւետիսեանը։ Թատրոնը փակուած է 1938-ին։ 1950-1960 թուականներուն գործած է թատերական խումբ՝ Ա․ Զիդարեանի աշխոյժ մասնակցութեամբ։ Բեմադրուած են Շիրվանզադէի «Պատուի համար»ը, «Չար ոգի»ն, Յակոբ Պարոնեանի «Մեծապատիւ մուրացկաններ»ը, «Ատամնաբոյժն արեւելեան»ը եւ այլ թատերգութիւններ։

Ստորոգութիւն:Վրաստանի հայկական թատրոններ
Ստորոգութիւն:Սուխումի շէնքեր եւ կառոյցներ
Սուկոտաշ

**Սուկոտաշ**, ուտեստ հիմնականում եգիպտացորենի, լոպիի կամ բոյսեր լոպազգիներու: Ուտեստին կարելի է աւելցնել ուրիշ բաղադրիչներ ալ՝ լոլիկ, կանաչ կամ կարմիր պղպեղ։ Քանի որ համեմատաբար աժան եւ մատչելի բաղադրիչներու կարիք ունի, ուտեստը յայտնի էր մեծ ճգնաժամի տարիներուն, ԱՄՆ-ի մէջ։

Սուկոտաշը ավանդական ուտեստ կը համարուի Նոր Անգլիոյ, Փենսիլվանիայի եւ այլ պետութիւններու մէջ։ Ամերիկայի հարաւի որոշ մասերուն մէջ, բանջարեղէնային որեւէ խառնուրդ, լոպիի եւ ճարպի բուսաիւղի խառնուրդով պատրաստուող կերակրատեսակը կը կոչուի սուկոտաշ:

## Ծանօթագրութիւններ
Գաբրիէլ Սունդուկեան

**Գաբրիէլ Սունտուկեան** (), հայ թատերագիր, հասարակական գործիչ։ Հայ գրականութեան մէջ ռէալիզմի սկզբնաւորողներէն մէկը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս առեւտրական ընտանիքի մէջ։ Ուսումը կը ստանայ նախ մասնաւոր ուսուչիցներէ, տան մէջ։
Կարճ ժամանակ մըն ալ կը յաճախէ Խ. Աբովեանի վարած դպրոցը, ապա կ՛աւարտէ պետական վարժարանը։
Բացի իրենց տան խօսակցական լեզու՝ վրացերէնէ եւ ռեւսերէնէ, կը սորվի լաւ հայէրէն եւ ֆրանսերէն։
846 թուականին կ՛ընդունուի Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանի պատմա-բանասիրական բաժանմունքի արեւելեան բաժինը։ Խանդավառութեամբ կը հետեւի մայրաքաղաքի մշակութային եւ յատկապէս թատերական կեանքին։

## Գրական կեանք
1850-ին կը վերադառնայ Թիֆլիս, ուր կը նշանակուի պետական պաշտօնեայ։ Գրեթէ ամբողջ կեանքը՝ ան պիտի չհեռանայ իր սիրելի Թիֆլիսէն ՝ վառելով պետական պաշտօնեայի եւ ընտանիքի տէր մարդու կանոնաւոր կեանք մը (ամուսանացած էր 1863։

Այս կենցաղը՝ Սունդուկեանի արօրեայ տիպարը եւ կենսագրութիւնը ընդհանրապէս, ձեւով մը անհամապատասխան են իր մշակած գրականութեան։

Լուռ եւ խորհրդապահ մարդ, ան իր մէջ պահած է իր համակրանքները եւ մերժումերը, անոնցմով հարստացնելու համար իր թատերական արտադրութիւնը եւ յատկապէս իր գլուխգործոցը «Պէպօ»ն։

Այս վերջին գործը զինք դարցուցած է արեւելահայ գրականութեան իրապաշտ «Պէպօ», «Խաթաբալա»,«Ամուսին» եւ ընկերային իմաստով «Յանձնառուներ»։

## Երկեր
* Գիշերվան սաբրը խէր է, Թիֆլիս, 1866:
* Խաթաբալա, Թիֆլիս, 1867, 54 էջ:
* Պէպօ, Թիֆլիս, 1876, 124 էջ:
* Խաթաբալա, Թիֆլիս, 1881, 144 էջ:
* Քանդած օջախ, Թիֆլիս, 1882, 132 էջ:
* Էլի մէկ զօհ, Թիֆլիս, 1884, 160 էջ:
* Ամուսիններ, Թիֆլիս, 1893, 180 էջ:
* Ամուսիններ, Թիֆլիս, 1896, 188 էջ:
* Պէպօ, Թիֆլիս, 1901, 124 էջ:
* Էլի մէկ զօհ, Թիֆլիս, 1902, 164 էջ:
* Պէպօ, Թիֆլիս, 1903, 124 էջ:
* Խաթաբալա, Թիֆլիս, 1904, 154 էջ:
* Պէպօ, Թիֆլիս, 1904, 124 էջ:
* Ամուսիններ, Թիֆլիս, 1905, 180 էջ:
* Քանդուած օջախ, Թիֆլիս, 1905, 136 էջ:
* Եւայլն կամ նոր Դիոգինէս, Թիֆլիս, 1907, 68 էջ:
* Սէր եւ ազատութիւն, Թիֆլիս, 1910, 132 էջ:
* Համալի մասլահաթնիրը: Թերթօններ, Թիֆլիս, 1912, 94 էջ:
* Անդունդին մէջէն: Համալ, Կ. Պոլիս, 1914, 176 էջ:
* Պէպօ, Թիֆլիս, 1920, 124 էջ:
* Պէպօ, ՅԵրեւան, 1933, 148 էջ:

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 111:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Սունդուկեանի մասին գրական հանրագիտարանին մէջ 

Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:11 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:16 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:19-րդ դարու արեւելահայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Անձինք նամականիշերու վրայ
Ստորոգութիւն:Խոջիվանքի գերեզմանատան մէջ թաղուածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Սուէզ

**Սուէզ**, քաղաք եւ նաւահանգիստ՝ Եգիպտոսի հիւսիս-արեւմուտքին՝ Կարմիր ծովու ափին, Սուէզի ջրանցքին մօտ։ Սուէզ նահանգին վարչական կեդրոնն է։ 2018-ի տուեալներով, ունի 750,000 բնակչութիւն։ Կարեւոր փոխադրա-առեւտրային կեդրոն է Սուէզի ջրանցքին մօտ։ Երկաթուղիներու, ինքնաշաժներու ճանապարհներու եւ օդային հաղորդակցութիւններու հանգոյց է։ Կան նաւթավերամշակման եւ նաւթաքիմիական ծրագիրներ։ Սուէզի մօտ, Ք.ա. շուրջ 2-րդ հազարամեակին, կառուցուած է Նեղոսը, Կարմիր ծովուն միացնող նաւարկելի ջրանցքը։

## Քաղաքային շրջաններ
Քաղաքը բաժնուած է հինգ գլխաւոր թաղամասերու՝

### Ալ Արպաին շրջան
Քաղաքին ամէնէն շատ խճողուած շրջանը. հոն կը գտնուին պետական շէնքերուն եւ հանրային հաստատութիւններուն մեծ մասը: Հաստատուած են նաեւ քաղաքին հիմնական միրգերուն եւ բանջարեղէնի շուկաները՝ ինչպէս նաեւ վաճառականական այլ կեդրոններ:

### Սուէզի շրջան
Այս շրջանը քաղաքին ամէնէն հարուստ շրջաններէն է: Կառոյցները շատ սուղ են: Շէնքերը ունին աւելի ժամանակակից ճարտարապետական ​​ոճ, քան Էլ Արպաին թաղամասին շէնքերը: Անիկա կը ներառէ նաեւ Port Tawfik-ի հարուստ թաղը, որ Սուէզի ջրանցքին մօտ է: Վերջինիս մէջ կը գտնուին անգլիական ոճով կառոյցներ, որոնք կը վերաբերին անգլիական տիրապետութեան շրջանին: Շրջանը կը ներառէ նաեւ Եգիպտոսի երկու ամէնէն կարեւոր նաւթավերամշակման գործարանները՝ El-Nasr Petroleum Company-ն եւ Suez Petroleum Company-ն: Սուէզի նաւահանգիստը՝ Եգիպտոսի հիմնական նաւահանգիստներէն մէկը, կը գտնուի այս շրջանին մէջ:

### Ալ Կանայէն շրջան
Այս շրջանը կ'երկարի մինչեւ Իսմաիլիա նահանգին սահմանը: Անիկա ունի գիւղական բնակավայրեր:

### Ֆայսալ շրջան
Անիկա կը ներառէ քաղաքին աւելի նոր թաղամասերը: Ֆէյսալ թաղամասին տարածքներուն մեծ մասը կառուցուած է 1973-ին Եոմ Քիպիրի պատերազմէն ետք, որ աւերած էր քաղաքին հսկայական տարածքները:

### Աթաքա շրջան
Նշանաւոր է բազմաթիւ արդիւնաբերական տարածքներու առկայութեամբ: Հարուստ է բուսականութեամբ, ինչպէս նաեւ գործարաններով, որոնք պարարտանիւթեր, սիմենթ, պողպատ, խոհարարական իւղ, ալիւր, շաքար եւ սերամիքէ սալիկներ կ'արտադրեն: Այս շրջանին մէջ կը գտնուի Attaka ելեկտրակայանը:

Այս շրջանին մէջ կայ նաեւ Այն Սոխնան, որ Եգիպտոսի ամէնէն կարեւոր ծովային հանգստավայրերէն մէկն է եւ ունի բարձրակարգ բազմաթիւ ծովային հանգստավայրեր: Տարուան ընթացքին, իր տաք եղանակին շնորհիւ, կ'ունենայ բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ:

Նշանաւոր է նաեւ Այն Սոխնա ծովային նաւահանգիստը՝ Եգիպտոսի հիմնական ծովային նաւահանգիստներէն մէկը, որ կը շահագործուի Տուպայի մէջ գործող DP World ընկերութեան եւ Al-Ataka ձկնորսական նաւահանգիստին կողմէ, որ քաղաքին ձկան արտադրութեան հիմնական նաւահանգիստն է:

## Բնակչութիւն

## Աղբիւրներ

* 
* 
* 

## Արտաքին յղումներ
* Suez Online 
* Suez Canal photos
Սուտանի Հայերը

**Սուտանի հայկական գաղթավայրը** երկար պատմութիւն չունի։ Ան հիմնուած է 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն։

Առաջին հայ գաղթականները Սուտան եկած են Արաբկիրէն եւ Ակնէն ու բնակութիւն հաստատած են Խարթումի մէջ։ Գաղթօճախը ստուարացած է Պօղոս Նուպարի կառավարութեան տարիներուն (1857-1858))։ Սակայն յետագային գաղթավայրի բնակչութիւնը պակսած է՝ Մեհտիի եւ Խալֆայի կրօնական հալածանքի հետեւանքով։

Սուտան մէջ հաստատուած հայ գաղթականներու առաջին խումբերու հիմնական զբաղմունքը եղած է առեւտուրը եւ արհեստագործութիւնը։ Գտնուած են նաեւ հայեր, որոնք հողամասեր գնած են եւ զբաղած՝ հողագործութեամբ։

Սուտանի հայկական գաղթավայրը բաւականաչափ նոր գաղթականներ ընդունած է 1895-96-ին Համիտեան ջարդերու, յետագային՝ Ատանայի կոտորածներու ժամանակ։ Զանգուածային հայ գաղթականութիւն եկած է Սուտան յատկապէս Մեծ եղեռնի օրերուն եւ Զմիւռնիոյ եւ Կիլիկիոյ դատարկումէն ետք։ Սուտան եկող հայ գաղթականները մեծ մասամբ անցած են Եգիպտոսի վրայով, այդ պատճառով Սուտանի հայ գաղթավայրը կը համարուի Եգիպտոսի գաղթավայրի մէկ ճիւղը։ Նոր եկած գաղթականութիւնը զգալիօրէն փոխած է Սուտանի հայ գաղթօճախի ընկերային պատկերը։ Սուտանի հայկական համայնքին մէջ կը սկսին երեւիլ նաեւ հայ մտաւորականներ, բժիշկներ, ատամնաբոյժներ, դեղագործներ, գիւղատնտեսներ եւ այլն։

Սուտանի հայ գաղթօճախներուն մէջ եղած են եւրոպական բարձրագոյն կրթութիւն ստացած եւ շարք մը լեզուներու տիրապետող մարդիկ։ Այդ հանգամանքը հնարաւորութիւն տուած է Խարթումի եւ Օնդուրմանի մէջ ստեղծելու մտաւորականներու կամ, ինչպէս իրենք կ'ըսէին «կոլեճականներու» մեծ խմբակ մը՝ մասնագէտ Գր. Ճերենճեանի գլխաւորութեամբ։ Այսօր Սուտանի մէջ կը բնակի շուրջ 2000 հայ։

## Տե՛ս նաեւ

* Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Խարթում)

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ա. Գ. Աբրահամեան, Համառօտ ուրուագիծ հայ գաղթավայրերու պատմութեան, հատոր Բ, Երեւան, «Հայաստան», 1967, էջ 77-82։
Սուրապայա

մինի|Սուրապայա նաւահանգիստ
մինի|աջից|Սուրապայա քաղաք
**Սուրաբայա** (Surabaja), քաղաք եւ նաւահանգիստ Ինտոնեզիոյ մէջ, ճավա կղզիի վրայ, Կալի մասի գետաբերանի վրայ։ Արեւելեան ճավա պրովինցիաի վարչական կետրոնն է։ Ունի 1,6 միլիոն բնակիչ (1971)։ Կարեւոր ինքնածարժային հանգոյց է։ նաւով կապուած է Մադուրա կղզիի հետ։ Կան մետաղամշակման եւ մեքենաշինական, նավթաերամշակման, քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։ Զարգացած է արհեստագործութիւնը։ Ունի համալսարան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ինդոնեզիա
Սուրբ Ամենափրկիչ Եկեղեցի (Կակրա)

**Կակրայի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի** յաճախ կոչուած է նաեւ **Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի**, Հայ Առաքելական Եկեղեցի տաճար Աբխազիոյ Կակրա քաղաքի մէջ։

## Եկեղեցւոյ Օծումը
2013 թ. 5 Նոյեմբերին, ձեռամբ Հարաւային Ռուսաստանի Հայոց թեմի առաջնորդ գերաշնորհ Տ. Մովսէս եպիսկոպոս Մովսէսեանի օծուեցաւ Կակրայի (Աբխազիոյ Հանրապետութիւն) Ամենափրկիչ եկեղեցին։ Օծման արարողութեան մասնակցեցան նաեւ Հարաւային Ռուսաստանի թեմի 14 քահանայ հայրերը, մասնաւորապէս արժանապատիւ Տ. Մակար աւագ քահանայ Տէրտէրեանը, Տ. Յարութիւն աւագ քահանայ Պայադեանը, Տ. Գրիգորիս քհն. Պօղոսեանը, Տ. Խաչատուր քհն. Եղիազարովը, Տ. Դանիէլ քհն. Կուկույեանը, Տ. Գէորգ քհն. Միրզոյեանը եւ ուրիշներ։ Ներկայ էր նաեւ Ս. Գայիանէ վանքի միանձնուհի քոյր Եղիսաբէթը։

Սուրբ պատարագին մասնակցեցան պետական բարձրաստիճան այրեր՝ Աբխազիոյ Խորհրդարանի նախագահ պրն. Վալերի Բգամբայի գլխաւորութեամբ։ Ներկայ էին նաեւ Հայաստանի ԱԺ պատգամաւոր Արագած Ախույեանը, Աբխազիոյ ազգութեամբ հայ պատգամաւորներ, ներկայացուցիչ Սփիւռքի նախարարութենէն։ Իրենց մասնակցութիւնը բերին նաեւ Թեմական Խորհուրդի անդամներ՝ Ազատ Ասատուրովը, Նիկոլայ եւ Իլյա Քոչեանները, Գէորգի Պօղոսովը։ Օծման սրբազան արարողութեան ներկայ էին 4-5000 հաւատացեալ հայորդիներ, ո՛չ միայն Աբխազիայէն, այլ նաեւ Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներէն (Մոսկուա, Կրասնոտար, Սոչի, Դոնի Ռոստով եւ այլն), ինչպէս նաեւ Հայաստանէն եւ Արցախէն։ Եկեղեցին կառուցուած է ժողովրդական հանգանակութեան շնորհիւ։ Եկեղեցւոյ խաչը 2.1 մեթր բարձրութեամբ տեղադրուած է 2011 թուականին եւ 12 դեկտեմբերին՝ օծուած է ձեռամբ թեմակալ բարեխնամ առաջնորդ Մովսէս եպիսկոպոս Մովսէսեանի Յաւարտ սուրբ պատարագի, Մովսէս Սրբազանն օրհնելով բազմահազար հաւատացեալները, մասնաւորապէս անդրադարձած է անոնցմէ երկուքին՝ տիար Գալուստ Տրապիզոնեանին (որն ի դէպ, Աբխազիոյ ազգային հերոս է) եւ տիար Արկադի Սարգէեանին՝ նշելով անոնց անմնացորդ նուիրումը եկեղեցւոյ կառուցման սրբազան գործին։ Սրբազան հայրը բարձր գնահատած է նաեւ Աբխազիոյ հոգեւոր հովիւ արժանապատիւ Տ. Սեդրակ քահանայ Ազնաւուրեանի ազնիւ ծառայութիւնը։ Առանձնապէս կարեւորած է եւ գնահատած թեմական բարերարներ՝ Անդրեյ Ամոսովի եւ Կարէն Գրիգորեանի ներդրումը եկեղեցւոյ կառուցման սրբազան գործին։ Օծումէն եւ Սուրբ պատարագէն յետոյ սկսած է ազգային երգն ու պարը, բաժնուած է աւանդական մատաղը եւ այդ պատմական եւ յիշարժան օրուայ տօնակատարութիւնը շարունակուած է մինչեւ ուշ երեկոյեան։ Այսօր Աբխազիոյ մէջ կ'ապրի 50.000 հայ, հոն կը գործէ 32 հայկական դպրոց։ Աբխազիոյ հայերու մեծ մասը համշէնցի է, գաղթած են Սեւ ծովի հարաւ-արեւելեան ափերէն՝ Տրապիզոնի, Օրտուի եւ Սամսոնի շրջաններէն։ Հայերու հոսքը դէպի Աբխազիա աճած է յատկապէս 1895-96 թ.., 1915-ի հայկական կոտորածներու ժամանակ։ Հայերը Աբխազիոյ մէջ տարածուած են տարբեր գիւղերու մէջ՝ Լաբրա, Ախալշէնի, Աթարա, Պսիրցխա, Մծարա եւայլն։ Մաս մըն ալ կ'ապրի քաղաքներու մէջ՝ Սուխում, Օչամչիրա, Գուդաութա, Կակրա։

## Տե՛ս նաեւ
* Վրաստանի հայկական տաճարներու ցանկ
* Հայերը Աբխազիոյ մէջ
* Սուրբ Հռիփսիմէ մատուռ (Կակրա)

## Արտաքին Յղումներ
* Եկեղեցւոյ լուսանկարը 
* Աբխազիոյ հայ համայնքի հոգեւոր վերածնունդը

## Ծանօթագրութիւններ
Սուրբ Ամենափրկիչ Մատուռ (Նիկոսիա)

**Սուրբ Ամենափրկիչ մատուռ**, հայկական մատուռ Նիքոսիայի Ստրովոլոս համայնքին մէջ։

## Պատմութիւն
Սուրբ Ամենափրկիչ մատուռը գտնուած է Նիկոսիոյ Ստրովոլոս համայնքի Գալայճեան Հանգստեան Տան տարածքին մէջ՝ Հայ Երիտասարդաց Միութեան (Հ.Ե.Մ.) եւ Սուրբ Աստուածածինի մայր եկեղեցիին մօտ։

Մատուռը կառուցուած է յայտնի գորածարարներ Արամ եւ Պետրոս Գալայճեաններուն կողմէ: Հիմնաքարը զետեղած է Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Քէշիշեան Կաթողիկոսը, 15 Դեկտեմբեր 1995-ին, որ նաեւ մատուռն օծած եւ բացումը կատարած է 16 Փետրուար 1997-ին:։

## Արտաքին յղումներ
* The Armenians of Cyprus (booklet)
* The Armenians of Cyprus
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նիկոսիա
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Նիկոսիա)

մինի|Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի (Նիկոսիա)
մինի
**Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Նիկոսիա)**, հայ առաքելական եկեղեցի Նիկոսիոյ Ստրուոլոսի համայնքին՝ Կիպրոսի հայկական թեմի եւ «Նարեկ» հայկական վարժարանի դրացնութեամբ։

## Պատմութիւն
1976 Սեպտեմբեր 25-ին տեղի ունեցաւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ հիմնարկէքի արարողութիւնը  Մակարիոս Գ. Արքեպիսկոպոսի եւ Ներսէս Եպիսկոպոս Փախտիկեանի կողմէ։ Եկեղեցւոյ օծման հանդիսաւոր հանդիսաւոր արարողութիւնը կատարուած է 1981 Նոյեմբեր 21-ին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Խորէն Ա.ի եւ Կիլիկիոյ համաօծակից կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի կողմէ։

Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին Կիպրոսի միակ եկեղեցին է, որ կառուցուած է հայկական ճարտարապետական ոճով՝ ութանկիւն գմբէթով՝։

Եկենեցւոյ հոգեւոր հովիւը՝ Տէր Մոմիկ Հապէշեանն է։ Եկեղեցիին մուտքին վերը գոյութիւն ունի մարմարէ մակագրութիւն։Շինեցաւ սուրբ եկեղեցիս յանուն Սրբուհւոյ Աստուածածնին ի հայրապետութեան Տ. Տ. Խորենայ Ա. Կաթողիկոսի եւ Աթոռակցի Նորին Տ. Տ. Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի եւ յառաջնորդութեան Տ. Զարեհայ Եպիսկոպոսի Ազնաւորեան սրտադիր ջանիւք ամենայն զաւակաց Թեմիս Կիպրոսի, եւ առատապարգեւ օժանդակութեամբ Միացեալ Եկեղեցւոյն Վեսթֆալիոյ եւ ձեռնտուութեամբ բարեխնամ կառավարութեամբ Կիպրոսի ի թուին Հայոց ՌՆԼ. եւ փրկչական 1981 թուին։

1983-1984 թուականներուն կառուցուած է Կիպրոսի թեմի շէնքը, Լակուոս եւ Արտրէաս Ֆիլիպուն ճարտարապետներու կողմէ։ 1984 Մարտ 4-ին բացման արարողութիւնը տեղի ունեցած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. կաթողիկոսին կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* The Armenians of Cyprus (booklet)
* The Armenians of Cyprus

Ստորոգութիւն:Կիպրոս
Ստորոգութիւն:Կիպրոսի հայկական եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:20-րդ դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Նիկոսիոյ շէնքեր եւ կառոյցներ
Սուրբ Աստուածածին Եկեղեցի (Նոր Նորք)

**Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի**, Հայ առաքելական եկեղեցի Հայաստանի Հանրապետութեան Երեւանի Նոր Նորք վարչական շրջանի նանսենի անուան այգիին մէջ:

## Պատմութիւն
Եկեղեցին կը գտնուի Ֆրիտեօֆ Նանսենի անուան թանգարան-յուշահամալիրի կից։ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ Սուրբ Սեղանը օծուած է 2014 թուականի Հոկտեմբեր 12-ին Արարատեան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ գերաշնորհ տէր Նաւասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյեանի ձեռքով։

2014 թուականի Հոկտեմբեր 11-ին Տ. Նաւասարդ արքեպիսկոպոսի ձեռքով օծուած են եկեղեցւոյ գմբէթին խաչը, զանգը, դուռը, եկեղեցւոյ սիւները, մկրտութեան Սուրբ Աւազանը, սրբապատկերները, եկեղեցւոյ շրջափակին ութ խաչքարերը, տնօրհնէքի կարգ կատարուած է երիցատունին։

Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ, Ֆրիտեօֆ Նանսենի անուան թանգարան-յուշահամալիրի եւ երիցատան կառուցման բարերարներ են ՀՀ վաստակաւոր բժիշկներ Կառլեն եւ Սառա Եսայեանները։

Թանգարան-յուշահամալիրի շինարարական աշխատանքները սկիզբ առած են 2012 թուականին։ Այնուհետեւ սկսուած են եկեղեցւոյ, երիցատան եւ յարակից յուշարձանախումբերու կառուցման աշխատանքները։ Յուշահամալիրի տարածքը կ'ընդգրկէ եկեղեցին, երիցատունը` յարակից հանգստեան տաղաւարով, մոմավառութեան խորանը` զարդաքանդակներով։ Այստեղ կան շուրջ երեսուն յուշարձան եւ խաչքար, նուիրուած՝ հայ ժողովուրդի պատմութեան հերոսական եւ ողբերգական էջերուն, անուանի հայորդիներուն եւ հայ ժողովուրդի բարեկամներուն:

## Պատկերասրահ

St Astvatsatsin church, Nor Nork.jpg
St Astvatsatsin church, Nor Nork (4).jpg
St Astvatsatsin church, Nor Nork (2).jpg
Nansen Park, Statues (4).jpg
Nansen Park, Statues (3).jpg
St Astvatsatsin church, Nor Nork (3).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Սուրբ Աստուածածին վանք (Արաբկիր)

**Սուրբ Աստուածածին վանք**, հայկական վանական համալիր՝ պատմական Ծոփք նահանգի մէջ։ Պայթեցուցած են ուժանակով։ Կը նկատուէր Արեւմտեան Հայաստանի ամենախոշոր վանքերէն մէկը։

Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր
Ս. Գէորգ Եկեղեցի (Հալէպ)

**Սուրբ Գէորգ Եկեղեցի (Հալէպ)**, Հալէպի մէջ կառուցուած առաջին եկեղեցին, հիմնուած է 1923-ին:

## Հիմնադրման Պատմութիւն
Ս. Գէորգ Եկեղեցին Հայոց ցեղասպանութենէն ետք Հալէպի մէջ կառուցուած առաջին եկեղեցին եղած է: Հիմնուած է 1923-ին, Սուլէյմանիէ-Րամ շրջանի հայկական հիւղաւաններուն մէջ` իբրեւ Ս. Խաչ եկեղեցի:

1936-ին, հիւղաւաններուն վերացումէն ետք, Նոր Գիւղ հայաւանին մէջ 1937-ին կառուցուած է Ս. Գէորգ եկեղեցին` որ թերաւարտ մնացած է մինչեւ 1955: Եկեղեցւոյ շրջանը Նոր Գիւղի մէջ էր, այդ շրջանը հետագային արաբերէն կը կոչուի Սուլէյման ալ-Հալապի: 1955-ին, եկեղեցին հիմնականօրէն հայկական ոճով վերակառուցուած է, եւ հանդիսաւոր օծումը տեղի ունեցած է 25-26 Սեպտեմբեր 1965-ին, ձեռամբ` օրուան Առաջնորդ Ղեւոնդ Արք. Չէպէեանի:

## Հիմնական կառոյցներ եւ յուշարձան-որմնաքանդակներ
Եկեղեցին ունի երեք խորան, վերնատուն, զանգակատուն եւ մկրտութեան աւազան: Զանգակատունը կառուցուած է 1985-ին, մկրտութեան աւազանը` 1987-ին, 1986-ին` Ս. Գէորգ Զօրավարի սրբանկարի խորանը, 1987-ին` Ս. Աստուածածինի սրբանկարին խորանը եւ 1990-ին` Ս. Սարգիս Զօրավարին սրբանկարին խորանը:

Փետրուար 1990-ին, շրջափակին արեւելեան կողմը իրագործուած է Մարաշի Աղէտին նուիրուած Յուշարձան-Որմնաքանդակը:

23 Ապրիլ 1994-ին, դարձեալ շրջափակին արեւելեան կողմը, իրագործուած է Զէյթունի նահատակներուն նուիրուած Յուշարձան-Որմնաքանդակը (նախագիծ եւ իրագործում` հայրենի արուեստագէտներ Մկրտչեան եղբայրներու), իսկ 20 Մայիս 1998-ին, կանգնած է Զարեհ Ա. Կաթողիկոսի կիսանդրին:

Եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ գործած է Ազգ. Մեսրոպեան Վարժարանը, Կիրակնօրեայ դպրոցներու Ս. Գէորգ բաժինը:

Ամէն տարի հանդիսաւորապէս կը նշուի եկեղեցւոյ անուանակոչութեան տօնը:

2011-ին սկիզբ առած Սուրիոյ պատերազմին պատճառով Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ շրջանը կը դառնայ անապահով: Այնուհետեւ, Հոկտեմբեր 2012-ին զինեալ ահաբեկչական խմբաւորումներու կողմէ Ս. Գէորգ եկեղեցին հրոյ ճարակ կը դառնայ: Կը հրկիզուի եկեղեցւոյ ներքնամասը, քարտուղարութեան, դպրաց դասի եւ յարակից այլ սենեակներ, եկեղեցւոյ սրբանկարներն ու սրբազգեստները: Բաւական լուրջ վնասներ կը կրէ նաեւ Ազգային Մեսրոպեան վարժարանը՝ իր մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի բաժիններով:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Հալէպի Հրոյ Ճարակ Դարձած Սուրբ Գէորգ Եկեղեցւոյ Մէջ Աղօթք. Ս. Գէորգի Անուանակոչութեան Տօնին Առթիւ
* Ս. Գէորգ Զօրավարի Տօնին Յիշատակումը` Հալէպի Ս. Գէորգ Հրկիզուած Եկեղեցւոյ Մէջ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Վանք (Մեսրոպաւան)

**Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք** կամ **Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց վանքը**, կը գտնուի Մեսրոպաւան գիւղը, պատմական Գողթն գաւառի մէջ, ներկայիս Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն, Ազրպէյճան:
:

## Պատմութիւն
Վանքը կառուցուած է 456 թուականին, Գողթնի կառաւարիչ Շաբիթ իշխանի հրամանով: Վանքը կը ներկայացնէ գթմբեթաւոր բազիլիկա։ Կառուցուած է մշակուած եւ կիսամշակուած քարերով։ Առաջին մեզի հայտնի վերանորոթումը եցած է 15-րդ դարուն, հետագային 17-րդ դարուն։ Մուտքը կը գտնուի արեւնտեան հատուածը։ 1980-ական թուականներուն կիսավեր վիճակը մէջ էր, սակայն ներկայիս վիճակu անհայտ է:

## Ծանօթագրութիւններ
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Դսեղ)

**Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի**, Հայ Առաքելական եկեղեցի Լոռիի մարզի Դսեղ գիւղին մէջ։ Ընդգրկուած է Դսեղի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Պատմութիւն
Կը գտնուի Դսեղ գիւղի կեդրոնը՝ միջնադարեան գերեզմանոցի տարածքին մէջ, Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարանի հարեւանութեամբ։ Շրջապատուած է քարէ ցած պարսպով։ Կառուցուած է VII դ.։ Բազմաթիւ անգամ վերակառուցուած է եւ նախնական շինութենէն գրեթէ ոչինչ պահպանուած է։ Ներկայիս կառոյցը ուղղանկիւն դահլիճ է՝ արեւելեան կողմը խորանով, որուն ուղղանկիւն ծաւալը դուրս կու գայ եկեղեցւոյ արեւելեան պատի սահմաններէն։ Խորանի երկու կողմերուն աւանդատուներն են։ Հարաւային աւանդատունը յետագային՝ X դար, Մամիկոնեան իշխաններու միջոցով վերափոխուած է զանգակատան, որ կառուցուած է դեղնակարմրաւուն ֆելզիթով։ Զանգակատան արեւելեան ճակատին պահպանուած է Մամիկոնեան տոհմի զինանշանը՝ երկգլխանի արծիւ՝ ճանկերուն գառ։ Հարաւային պատին փորագրուած է արեւի ժամացոյց։

Եկեղեցին վերակառուցման ենթարկուած է նաեւ 1900 թ., որուն մասին կը յիշատակէ գմբէթի ճակատային կամարի արձանագրութեան մեջ։ Ներկայիս տեսքը եկեղեցին ստացած է այդ վերակառուցումէն ետք։

Եկեղեցւոյ վերջին վերակառուցումը եշած է 1969 թուականին։

Դսեղի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին վաղ միջնադարեան այն ճարտարապետական յուշարձաններէն է, ուր զուգադրուած են տարբեր դարաշրջաններու վերակառուցումները։

## Պատկերասրահ

ԵԿԵՂԵՑԻ ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ, Դսեղ (2).JPG
ԵԿԵՂԵՑԻ ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ, Դսեղ (5).JPG
ԵԿԵՂԵՑԻ ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ, Դսեղ.JPG
ԵԿԵՂԵՑԻ ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ, Դսեղ (3).JPG
ԵԿԵՂԵՑԻ ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ, Դսեղ (4).JPG|Յովհաննէս Թումանեանի հայրը՝ Ասլանը (1839-1898), գիւղի քահանան էր՝ ձեռնադրուած որպէս Տէր Թադէոս
ԵԿԵՂԵՑԻ ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ, Դսեղ (6).JPG
Գերեզմանոց Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու մոտ, Դսեղ 02.JPG
Գերեզմանոց Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու մոտ, Դսեղ 01.JPG
Lusavorich church, Dsegh 2023, ԱԹ 01.jpg|2023 թուական


## Գրականութիւն
* Շախկեան Գ., Լոռի. պատմութեան քարակերտ էջերը, Երեւան, 1986։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի (Շարժա)

**Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի**, հայ առաքելական առաջին եկեղեցին ԱՄԷ-ի մէջ։

## Պատմութիւն
մինի|Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի, Շարժա, 2013
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին կը գտնուի Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու Շարժա քաղաքի Յարմուկ թաղամասին մէջ։ Ան հիմնուած է 1980 թուականին տեղի հայ համայնքի միջոցներով։ Եկեղեցիին կից կը գործէ կիրակնօրեայ հայկական դպրոց։
Շարժայի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին կառուցուած է Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ Կիլիկիոյ թեմի թոյլտուութեամբ ու Շարժայի էմիրաթի հովանաւորութեամբ։ Ան ԱՄԷ-ի մէջ առաջին հայկական եկեղեցին է։ 1998 թուականին եկեղեցին օծած է Մեծի տան Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.։ Եկեղեցւոյ կառուցման համար հողատարածքը նուիրուած էր Գերագոյն խորհուրդի անդամ եւ Շարժայի էմիր Շեյխ Դոկտոր Սուլթան պին Մուհամմէտ Ալ Քասիմին։

## Ծանօթագրութիւններ
Սուրբ Գէորգ Եկեղեցի (Լիմասոլ)

մինի|Սուրբ Գէորգ Հայ Առաքելական եկեղեցին
**Սուրբ Գէորգ եկեղեցի**, Լիմասոլի Հայ Առաքելական եկեղեցի է։

## Պատմութիւն
Սուրբ Գէորգ եկեղեցին կը գտնուի Լիմասոլի կեդրոնին մէջ, կառուցուած է 1939-1940 թուականներուն այն հողատարքածին վրան, որուն գնեց եւ նուիրաբերեց Սաթենիկ Սուլթանեանը, ի յիշատակ իր աներ՝ Գեւորգի։ Եկեղեցւոյ օծուած է 1948 Ապրիլ 11-ին Ղեւոնդ Եպս. Չէպէեանի կողմէն։ Եկեղեցին նորոգուեցաւ 1975-1976-ի միջեւ, 2007-ին, 2015-ին եւ 2023-ին: 1975-1976 թթ. վերանորոգման ժամանակ զանգը կը տեղադրուի մուտքին վերի մասը, իսկ երկաթիա հայկական խաչը կ'աւելցուի 2006 վերանորոգման ժամանակ՝ հայերէն մակագրութեամբ: 1989-ին Կարապետ եւ Նշան Արագչինճեան եղբայրները նուիրուած են եկեղեցւոյ ելեկտրական զանգ։ Եկեղեցիին մէջ կայ մէկ այլ մարմարէ մակագրութիւն:

Իւրաքանչիւր տարի Սեպտեմբերին վերջին Կիրակին կը նշուի Սուրբ Գէորգի օրը։ 2024 Հոկտեմբեր 17-էն հոգեւոր հովիւն է Յովհաննէս Ծ. Վրդ. Սաղտըճեանը։

Եկեղեցուոյ դիմաց կը գտնուի Առաքելեան ընտանիքի կողմէն նուիրաբերուած տուֆէ խաչքարը, որ տեղադրուած է 2008 Սեպտեմբեր 28-ին եւ օծուած է Վարուժան Արք. Հերգելեանին կողմէն։ 2020-2022-ի միջեւ եկեկղեցւոյ կից հանդիսասրահը կառուցուեցաւ, որուն Խորէն Արք. Տողրամաճեանը բացումը կատարեց: Եկեղեցուոյ մօտ կը գտնուի Լիմասոլի Նարեկ Հայկական Վարժարանը։

Ստորոգութիւն:Կիպրոսի հայկական եկեղեցիներ
Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցի (Ֆրեզնօ)

**Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցի** (Ֆրեզնօ), կառուցուած է 1914-ին., որ առաջին հայկական եկեղեցին է որ կառուցուած է հին հայկական ձեւի վրայ հիմնուած, Միացեալ Նահանգներու մէջ։
350px|մինի|աջից|Սուրբ Երրորդութիւն Ետեղեցի, 2009 թուական
Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցին ամէնէն հին եկեղեցին է հարաւային Ամերիկայի եւ ամէնէն հին հայկական եկեղեցին այդ շրջակայքին մէջ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաճարներ
Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Սուրբ Կատարինէի Վանք

350px|մինի|աջից|'''Սուրբ Կատարինէի Վանք (Եգիպտոս)'''
**Սուրբ Կատարինէի Վանք** (յունարէն՝ Μονὴ τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης, *Monē tēs Hagias Aikaterinēs*, արաբերէն՝ دير القدّيسة كاترين), կը գտնուի Սինա լերան հարաւը, Եգիպտոսի ամենաբարձր՝ Քաթրին լեռներուն վարի կողմը, Մուսա լերան մօտակայքը. կ՛ենթադրուի, որ աշխարհի ամենահին վանքն է։ Այն զբօսաշրջիկներու համար ամենամեծ սրբավայրերէն կը նկատուի՝ որպէս ուխտատեղի, ուր աշխարհի տարբեր տեղերէն ուխտաւորներու խումբեր կ՛այցելեն։ Վանքը կը վերահսկուի Սինայի ինքնավար եւ Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիներուն կողմէ։ Այն ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան կառոյցներու ցանկին մէջ:

## Հիմնադրման Թուական
Կառուցուած է 548 եւ 565 թուականներուն․ այն աշխարհի ամենահին վանքերէն է, որ առայժմ կը գործէ։ Այստեղ կը գտնուի աշխարհի ամենահին գործող գրադարանը․ գրադարանը կը պարունակէ եզակի գիրքեր, ինչպէս՝ ասորական սինայական գիրքեր՝ մինչեւ 1859 թուական եւ սինայական օրէնսգիրք։

Վանքին շուրջը կառուցուած է փոքր քաղաք մը՝ պանդոկներով եւ լողաւազաններով, զոր կոչուած է Սուրբ Քեթրին քաղաք։
    
## Քրիստոնէական Աւանդոյթներ
Ըստ աւանդոյթին, Քեթրին Աղեքսանդրիայէն՝ (194-ի ծնունդ) քրիստոնիայ նահատակ էր, զոր մահուան դատապարտուած էր՝ անիւի վրայ նահատակուելու։ Սակայն երբ այս մէկը ձախողեցաւ, զինք գլխատեցին։ Ըստ աւանդութեան, հրեշտակները դիակի մնացորդացը տարած են Սինա լեռ։ 800 թուականի մօտերը, Սուրբ Քեթրին վանքի վանականները անոր մնացորցները գտած են։

## Սրբանկարներ

File:Encaustic Virgin.jpg
Image:Spas vsederzhitel sinay.jpg
File:Crucifixion Icon Sinai 13th century.jpg
File:Holy Doors.jpg
File:Mary & Child Icon Sinai 13th century.jpg
File:Mikharkhangel.jpg
File:Transfiguration of Christ Icon Sinai 12th century.jpg
File:The Ladder of Divine Ascent.jpg
File:John VIII Palaiologos, Sinai.jpg
File:Icon of Saint Catherine.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Սուրբ Քեթրին վանքի կայքէջ
* Saint Catherine Area/ World Heritage Listing on UNESCO's Website
* Saint Catherine Foundation

Ստորոգութիւն:Վանքեր
Սուրբ Կարապետ Եկեղեցի (Յորդանան)

300px|մինի|աջից|Յորդանանի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին
**Սուրբ Կարապետ եկեղեցի**, հայ առաքելական եկեղեցի՝ Յորդանան։

## Պատմութիւն
Սուրբ Կարապետ եկեղեցին կառուցուած է Երուսաղէմի հայ համայնքին, Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութեան շնորհիւ։ Եկեղեցւոյ հիմնադրման հանդիսաւոր արարողութիւնը տեղի ունեցած է 2009 թուականին, Յորդանան գետի ափին, որուն մասնակցած են հոգեւորականներ, համայնքի բարձրաստիճան ղեկավարներ։

Եկեղեցւոյ օծման արարողութիւնը տեղի ունեցած է 30 Հոկտեմբեր 2014 թուականին, որուն մասնակցած են ՀՀ նախագահ՝ Սերժ Սարգսեանը, ՀՀ Արտաքին գործերու նախարար՝ Եդուարդ Նալբանտեանը, Երուսաղէմի Հայոց պատրիարք՝ Նուրհան արքեպիսկոպոս Մանուկեանը, Սեւան արքեպիսկոպոս Ղարիբեանը, Յորդանանի հոգեւոր առաջնորդ Վահան արքեպիսկոպոս Թոփալեանը եւ այլք։

Եկեղեցւոյ հեղինակն է Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր ճարտարապետ Արտակ Ղուլեանը։ Եկեղեցին կը կոչուի Սուրբ Կարապետ՝ ի յիշատակ բանաստեղծ տոքթ. Կարօ Կարապետեանին։ Եկեղեցւոյ կառուցումը իրականացուցած է բանաստեղծի որդին՝ Վիգէն Կարապետեանը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Վկայութիւն Յորդանանէն. «Մեռեալ» Ծովն Ու «Ապրող» Եկեղեցին

Ստորոգութիւն:Յորդանան
Սուրբ Մարիամ Մագդաղինէ Եկեղեցի (Պելճիքա)

**Սուրբ Մարիամ Մագթաղինէ եկեղեցի**, ( Հայ առաքելական եկեղեցի Պելճիքայի Պրիւքսէլ քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Պրուքսէլի հայկական եկեղեցին կառուցուած է Հայկական եկեղեցիներու հիմնադրամի հանգանակած գումարով։ Եկեղեցւոյ ճարտարապետն է Հայկ Մարտիկեանը, ճարտարապետը՝ Ժակ Կուպելեանը։ Եկեղեցին կառուցելու թոյլտուութիւնը պաշտօնապէս եղած է 1985 թուականին։ Եկեղեցին օծուած է 1990 թուականի Մայիս 6-ին՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա.ի կողմէն։ Պրուքսէլի Սուրբ Մարիամ Մագթաղինէ եկեղեցին Պելճիքայի մէջ գործող միակ հայկական եկեղեցին է։

Եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւն է Տէր Զատիկ վարդապետ Աւետիքեան։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Sainte-Marie-Madeleine_(porte).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sainte-Marie-Madeleine_(porte).jpg
Պատկեր:Sainte-Marie-Madeleine_(plaque_de_dédicace).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sainte-Marie-Madeleine_(plaque_de_d%C3%A9dicace).jpg
Պատկեր:Sainte-Marie-Madeleine_(intérieur).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sainte-Marie-Madeleine_(int%C3%A9rieur).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Բելգիայի հայ համայնք, տեսանյութ

Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Պելճիքայի Հայերը
Ս. Մեսրոպ Մաշտոց Եկեղեցի (Օշական)

350px|մինի|աջից|'''Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց Մայր Ետեղեցի'''
**Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց Մայր Եկեղեցի**, հայ առաքելական եկեղեցի, որ կը գտնուի Օշականի մէջ, Արագածոտնի մարզ։

## Պատմութիւն
Մեսրոպ Մաշտոցի մահէն ետք հազարապետ Վահան Ամատունին եւ զորաւոր Հմայակ Մամիկոնեանը անոր մարմինը կը տեղափոխեն Օշական, ուր երեք տարի ետք՝ 443 թուականին, Վահան Ամատունին մատուռ կը կառուցէ։ Մեսրոպ Մաշտոցի Անոր յիշատակը հարգելու համար Յովսէփ Ա. Հողոցմեցի կաթողիկոսը Կորիւնին կը հանձնարարէ գրել Մեսրոպ Մաշտոցի կեանքի ու գործի մասին։ 1875-79 թուականներուն Գեւորգ IV կաթողիկոսը հին մատուռի վայրին մէջ բազիլիկ տիպի նոր եկեղեցի կը կառուցէ։ Եկեղեցւոյ խորանին տակ կը գտնուի Մեսրոպ Մաշտոցի դամբարանը(433)` ուղղանկիւն թաղածածկ խուց` արեւելքին մէջ խորշով, արեւմուտքին բացուածքով, հիւսիսէն եւ հարաւէն մուտքերով (հիւսիսայինը փակուած է, իսկ հարաւայինը կը բացուի դէպի աւանդատուն), իսկ արեւելեան կողմին կից 1884 թուականին կառուցուած է երկհարկ գլանաձեւ զանգակատունը, որուն մուտքը խորանէն է։ Հայկական ճարտարապետութեան մեջ ան բացառիկ է ինչպէս զանգակատան դիրքով, այնպէս ալ կառուցուածքով։ 1960-ական թուականներուն եկեղեցին ներսէն զարդարվուած է որմնանկարներով նկարիչ Հ. Մինասեանի կողմէն։։

## Ծանօթագրութիւններ