open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կուաթեմալայի դրօշ

**[[Կուաթեմալա|Կուաթեմալայի]] դրօշը**, կապոյտ եւ սպիտակ գոյներով, հաւասարաչափ ուղղաձիգ շերտերով ուղղանկիւն պաստառ է։ Կապոյտ գոյնը կը խորհրդանշէ 2 ովկիանոսները՝ Ատլանտեան ովկիանոսը եւ Խաղաղ ովկիանոսը, որոնց միջեւ կը գտնուի Կուաթեմալան։ Սպիտակ գոյնը կը խորհրդանշէ Կուաթեմալայի մաքրութիւնը եւ խաղաղութիւնը։ Լայնքի եւ երկայնքի յարաբերակցութիւնը 5։8 է։ Դրօշի կեդրոնական մասին վրայ պատկերուած է Կուաթեմալայի Զինանշանը։ Ընդունուած է 1871 թուականին։

## Գոյներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային խորհրդանիշներ
Պրունէյի դրօշ

**Պրունէյի** **ազգային դրօշը**, Պրունէյի պաշտօնական պետական խորհրդանիշներէն մէկն է։ Ընդունուած է 1959 թուականին։ Կազմուած է 2 դեղին շեղանկիւններէ, սեւ եւ սպիտակ շերտերէ եւ զինանշանէ։ Դեղին շեղանկիւնները կը խորհրդանշեն Պրունէյի սուլթանին, սեւ ու սպիտակ շերտերը կը խորհրդանշեն երկրի 2 գլխաւոր վարչապետերուն, սպիտակը` Պենգիրան Պենդահարան (Պրունէյի առաջին վարչապետը), սեւը` Պենգիրան Պեմանչան (Պրունէյի երկրորդ վարչապետը եւ արտգործ նախարար)։ Կեդրոնը գտնուող զինանշանը կազմուած է հովանոցէ, երկու ձեռքերէ եւ երկու արաբերէն գիրերէ։ Հովանոցը կը խորհրդանշէ արքունի տունը, երկու ձեռքերը` իրենց առատաձեռն ըլլալը։ Հովանոցի տակ գրուած է արաբերէն 2 նախադասութիւն։ Առաջինը գրուած է «Միշտ ծառայել Աստուծոյ ղեկավարութեամբ» (արաբերէն`دائما توجيه الله), որ երկրի կարգախօսն է, իսկ վարը գրուած է «Պրունէ Տարուսալամ» (արաբերէն`بروناي دار السلام), որ երկրի պաշտօնական անունն է եւ թարգմանաբար կը նշանակէ «Պրունէ, խաղաղ բնակավայր»։

## Գոյներ

### Կառուցուածքի թերթիկ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային խորհրդանիշներ
Կապոնի դրօշ

**Կապոնի դրօշը** բաղկացած է երեք հաւասար հորիզոնական մասերէ  կանաչ, դեղին, եւ կապոյտ գոյնի։ Դրօշի տիզայն կ՚արտացոլէ Կապոնի աշխարհագրական դիրքը. կանաչ գոյնը - անտառներ, կապոյտը - Ատլանտեան ովկիանոս, բաժնուած հասարակած եւ արեւ խորհրդանշող դեղին շերտագիծով։ 1959 թ. ընդունուած Կապոնի առաջին դրօշը կը տարբերէր ֆրանսական եռագոյնի ներկայութեամբ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Flag of Gabon (1959–1960).svg|Կապոնի դրօշ (29 Յունիս 1959  - 9 Օգոստոս 1960 )
Պատկեր:Flag of the President of Gabon (1990–2016).svg|Նախագահի դրօշ
Պատկեր:Flag of the President of Gabon (1960–1990).svg|Նախագահի դրօշ (1960 - 1990)


## Արտաքին յղումներ

* «Կապոն», ''Աշխարհի դրօշներ'' կայքին մէջ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային խորհրդանիշներ
Սահակ Պարթեւ, Մեսրոպ Մաշտոց խմբաքանդակ-Երեւան

**«Սահակ Պարթեւ, Մեսրոպ Մաշտոց» խմբաքանդակ**, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Երեւանի պետական համալսարանի կեդրոնական մասնաշէնքի մերձակայ հրապարակին մէջ, տեղադրուած է 2002-ին։

## Հեղինակներ
* Պատուանդանի ճարտարապետ՝ Ռոմիօ Ջուլհակեան:
* Քանդակագործ՝ Արա Սարգսեան
* Որմնադիրներ՝ Վ. Ամրոյեան որդիներու հետ

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պրոնզէ ու պազալտէ, բարձրութիւնը 6 մեթր է։

## Խմբաքանդակի բացումը
Հայ գրչութեան, դպրութեան եւ թարգմանական արուեստի հիմնադիրներ Սահակ Պարթեւի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի խմբաքանդակի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը տեղի ունեցած է 3 Սեպտեմբեր 2002-ին, ԵՊՀ կեդրոնական մասնաշէնքի առջեւի հրապարակին մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Mastoc partev 02.jpg
Sahak Partev and Mesrop Mashtots monument infront YSU.png
Sahak Partev and Mesrop Mashtots monument infront YSU - detail 02.png
Sahak Partev and Mesrop Mashtots monument infront YSU - detail 01.png


## Ծանօթագրութիւններ
«Սուրբ Ծնունդը՝ Քրենք Ընտանիքին Հետ» (Ժապաւէն)

**«Սուրբ Ծնունդը՝ Քրենք Ընտանիքին Հետ» (Ժապաւէն)ը** 2004-ին հրապարակուած ամերիկեան Ս. Ծննդեան կատակերգութիւն մըն է, որուն բեմադրիչն է Ճօ Ռոթ, իսկ հեղինակը՝ Քրիս Քոլոմպուս։ 

Ժապաւէնը հիմնուած է Ճոն Կրիշամի 2001-ին հրատարակուած «Ս. Ծնունդը Զանցառել» ("Skipping Christmas") վէպին վրայ, որ կը պատմէ միջին տարիքի զոյգի մը մասին, երբ կ'որոշէ զերծ մնալ Ս. Ծննդեան աւանդական բոլոր տօնակատարութիւններէն, պատճառաբանելով իրենց դստեր «Խաղաղութեան կազմակերպութեան» մը (Peace Corps) միանալը: Անոնց այս որոշումը դրացիներուն բողոքելու առիթ կը ստեղծէ: 

Դէպքերը զիրար կը յաջորդեն, մինչեւ որ դուստրը  անակնկալ կերպով կ'որոշէ տուն վերադառնալ՝ միանալու Ս. Ծննդեան տօնախմբութեան։

Ժապաւէնը արտադրուած է «Columbia Pictures», «Revolution Studios» եւ «1492 Pictures» ընկերութիւններուն կողմէ եւ առաջին անգամ  ճերմակ պաստառի վրայ բարձրացած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ՝ 24 Նոյեմբեր 2004-ին՝ «Sony Pictures Releasing»-ի կողմէ։ Շարժանկարներու տոմսարկղերու մէջ անիկա միջին յաջողութիւն արձանագրած է՝ միջազգային շուկայէն 96 միլիոն տոլարէ աւելի եկամուտ ապահովելով, սակայն քննադատներէն անբարենպաստ արձագանգներ ստացած է։ Աւելի ուշ՝ որոշ հրապարակումներ այս դրական գնահատանքներ ալ եղած են։

Գլխաւոր դերերով հանդէս եկած են՝ Թիմ Ալլըն, Ճէյմի Լի Քըրթիս, Տէն Այքրոյտ, Էրիք Փըր Սալիվըն, Չիչ Մարին, Ճէյք Պիւզի եւ Մ․ Էմմեթ Ուոլշ։

## Նիւթ
Երբ «Գոհաբանական ընթրիք»էն ետք, Իլինուայի մէջ ապրող զոյգին՝ Լուտըր եւ Նորա Քրենքի դուստրը կ'որոշէ Փերու մեկնիլ «Peace Corps»-ի առաքելութեամբ, անոնք կը սկսին «դատարկութեան տագնապը» ապրիլ։ 

Լուտըրի հաշիւներով՝ նախորդ տարի, տօնական շրջանին, ծախսած են 6,132 տոլար, եւ չկամենալով Սուրբ Ծնունդը տօնել առանց աղջկան, այն գումարը, զոր սովորաբար կը ծախսէր զարդարանքներու, ընծաներու եւ զուարճութեան վրայ, կ'առաջարկէ  ներդնել՝ ութօրեայ Քարիպեան ճամբորդութեան մը վրայ։ 

Կինը նախ կը դժգոհի, բայց վերջապէս կը համաձայնի՝ համոզելով ամուսինը, որ նուազագոյնը բարեսիրական հաստատութիւններու նուիրատուութիւն կատարել, ինչպէս կ'ընեն ամէն տարի։

## Ծանօթագրութիւններ
Քամպոտիա

**Քամպոտիա**, պաշտօնապէս **Քամպոտիայի Թագաւորութիւն**, երկիր մըն է Մայրցամաքային Հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ։ Սահմանակից է Թայլանտին հիւսիսարեւմուտքէն, Լաոսին հիւսիսէն, եւ Վիեթնամին արեւելքէն, ու ունի ծովեզերք Թայլանտի Ծոցին վրայ հարաւարեւմուտքէն։ Տարածուած է 181,035 քառակուսի քիլոմեթրի (69,898 քառակուսի մղոն) մակերեսի վրայ, որուն մէջ գերակշռող են ցածրադիր հարթութիւնը եւ Մեքոնկ գետին ու Տոնլէ Սափ՝ Հարաւարեւելեան Ասիոյ ամենամեծ լիճին՝ միախառնման վայրը։ Գերակշռուած է արեւադարձային կլիմայով։ Քամպոտիա ունի շուրջ 17 միլիոն բնակչութիւն, որուն մեծամասնութիւնը ազգութեամբ Խմեր են։ Անոր մայրաքաղաքն ու ամենաշատ բնակեցուած քաղաքը Փնոմ Փենն է, որմէ ետք կու գան Սիեմ Ռիփ եւ Պաթթամպանկ։

## Աշխարհագրութիւն
Քամպոտիա ունի 181,035 քառակուսի քիլոմեթրի (69,898 քառակուսի մղոն) մակերես եւ կը գտնուի ամբողջութեամբ արեւադարձներու գօտիին մէջ, 10° եւ 15°Հ լայնութեան եւ 102° եւ 108°Ա երկայնութեան միջեւ։ Սահմանակից է Թայլանտին հիւսիսէն ու արեւմուտքէն, Լաոսին հիւսիսարեւելքէն, եւ Վիեթնամին արեւելքէն ու հարաւարեւելքէն։ Ունի 443 քիլոմեթրի (275 մղոն) ծովեզերք Թայլանտի Ծոցին երկայնքին։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութիւն

**Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութիւն** (ԿԱՀ) ցամաքով շրջապատուած երկիր մըն է Կեդրոնական Ափրիկէի մէջ։ Սահմանակից է Չատին հիւսիսէն, Սուտանին հիւսիսարեւելքէն, Հարաւային Սուտանին արեւելքէն, Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեան հարաւէն, Քոնկոյի Հանրապետութեան հարաւարեւմուտքէն, եւ Քամերունին արեւմուտքէն։ Պանկուի երկրին մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքն է, սահմանակից Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեան։ Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութիւնը կը ծածկէ շուրջ 620,000 քառակուսի քիլոմեթրի (240,000 քառակուսի մղոն) ցամաքային տարածք։ 2024-ի դրութեամբ ունի 5,357,744 բնակչութիւն, որ կը բաղկանայ շուրջ 80 ազգային խմբերէ, եւ կը գտնուի քաղաքացիական պատերազմի տեսարանին մէջ, որ կը շարունակուի 2012-էն ի վեր։ Ֆրանսական գաղութ եղած ըլլալով Ուպանկի-Շարի անունին տակ, ֆրանսերէնը պաշտօնական լեզուն է, սանկոն (նկպանտիի վրայ հիմնուած քրեօլ լեզու մը) որպէս ազգային եւ համապաշտօնական լեզու։

## Ծանօթագրութիւններ
Հարաւային Սուտան

**Հարաւային Սուտան**, պաշտօնապէս **Հարաւային Սուտանի Հանրապետութիւն**, ցամաքով շրջապատուած երկիր մըն է Արեւելեան Ափրիկէի մէջ։ Սահմանակից է Սուտանին հիւսիսէն, Եթովպիային արեւելքէն, Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեան հարաւարեւմուտքէն, Ուկանտային հարաւէն, Քենիային հարաւարեւելքէն եւ արեւմուտքէն Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան։ Հարաւային Սուտանի բազմազան տեսարանը կը ներառէ ընդարձակ դաշտեր ու բարձրավանդակներ, չոր ու արեւադարձային սավաններ, ներքին ջրածածկ դաշտեր, եւ անտառապատ լեռներ։ Նեղոս Գետի համակարգը երկրին սահմանող ֆիզիքական յատկութիւնն է, որ կը հոսի հարաւէն հիւսիս անոր կեդրոնէն անցնելով, որ գերակշռուած է մեծ ճահիճէ մը՝ որ կոչուած է Սուտտ։ Հարաւային Սուտան ունի գնահատուած 12.7 միլիոնէ աւելի բնակչութիւն 2024-ին։ Ճուպա մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքն է։

## Ծանօթագրութիւններ
Քոնկոյի Հանրապետութիւն

**Քոնկոյի Հանրապետութիւն**, նաեւ ճանչցուած որպէս **Քոնկո-Պրազավիլ** կամ պարզապէս **Քոնկօ** (անոր անունը 1971-էն 1997), երկիր մըն է որ կը գտնուի Կեդրոնական Ափրիկէի արեւմտեան ծովեզերքին վրայ՝ Քոնկօ գետին արեւմուտքը։ Սահմանակից է Կապոնին արեւմուտքէն, Քամերունին հիւսիս արեւմուտքէն, Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան հիւսիս արեւելքէն, Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեան հարաւ արեւելքէն, Անկոլայի Քապինտա անջրկղզիին հարաւէն, եւ Ատլանտեան Ովկիանոսին հարաւ արեւմուտքէն։

Քոնկոյի Հանրապետութիւնը անդամ է Ափրիկեան Միութեան, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, Ֆրանքոֆոնիայի, Կեդրոնական Ափրիկեան Պետութիւններու Տնտեսական Համայնքին եւ Չկողմնորոշուած Շարժումին։ Անիկա չորրորդ ամէնամեծ նաֆթի արտադրողն է Կինիի Ծոցին մէջ, երկրին տալով որոշ բարգաւաճում։ Անոր տնտեսութիւնը կախեալ է նաֆթի ոլորտէն եւ տնտեսական աճը դանդաղած է 2015-էն ետք նաֆթի գնիջեցումէն ետք։

Քրիստոնէութիւնը ամէնաշատ դաւանուած հաւատքն է երկրին մէջ։ Համաշխարհային Երջանկութեան Զեկոյցին 2024-ի տարբերակին համաձայն, Քոնկոյի Հանրապետութիւնը դասակարգուած է 89-րդ տեղը 140 ազգերու մէջ։

## Ստուգաբանութիւն
Անունը առնուած է Քոնկօ գետէն, որուն անուանումը յառաջացած է Քոնկոյի (Պանթու) թագաւորութենէն: Այս թագաւորութիւնը կը գրաւէր գետաբերանի տարածքը այն ժամանակաշրջանին, երբ փորթուգալցիները առաջին անգամ հասան հոն՝ 1483-ին կամ 1484-ին: Թագաւորութեան անունը կու գայ տեղացի ժողովուրդէն՝ Պաքոնկօ-ներէն (Bakongo). այս ինքնանուանումը (endonym) կը նշանակէ «որսորդներ» (Քոնկոյի լեզուով՝ *mukongo*, *nkongo*):

Ֆրանսական գաղութատիրութեան շրջանին երկիրը ծանօթ էր որպէս «Ֆրանսական Քոնկօ» կամ «Միջին Քոնկօ»: Քոնկոյի Հանրապետութիւնը կամ պարզապէս Քոնկօն, առանձին երկիր մըն է Քոնկոյի Ժողովրդավարական Հանրապետութենէն (DR Congo): Մայրաքաղաք Պրազավիլի անունը յառաջացած է գաղութի հիմնադիր՝ Փիեռ Սաւորնիան տը Պրազայէն: Ան իտալացի ազնուական մըն էր, որուն տիտղոսը կապուած էր Իտալիոյ Ֆրիուլի-Վենետիկ Ճուլիա շրջանի Մորուցցօ համայնքի Պրազաքօ (Brazzacco) քաղաքին հետ: Այս վերջինին անունը յառաջացած է լատիներէն *Brattius* կամ *Braccius* բառերէն, որոնք բառացիօրէն կը նշանակեն «բազուկ» կամ «թեւ» (arm):

## Ծանօթագրութիւններ
Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն

**Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն** (ՔԴՀ, կամ **Քոնկոյի Ժողովրդավար Հանրապետութիւն** (ՔԺՀ)), նաեւ ճանչցուած որպէս **ԴՀ** **Քոնկօ**, **Քոնկօ-Քինշասա**, կամ պարզապէս **Քոնկօ**, կամ աւելի հազուադէպ **Զաիր** (անոր պաշտօնական անունը 1971-էն 1997), երկիր մըն է Կեդրոնական Ափրիկէի մէջ։ Ցամաքային տարածքով, երկրորդ ամենամեծ երկիրն է Ափրիկէի մէջ եւ 11-րդը աշխարհին մէջ։ Շուրջ 112 միլիոն բնակչութեամբ, ՔԴՀ-ն չորրորդ ամենաշատ բնակեցուածն է Ափրիկէի մէջ եւ ամենաշատ բնակեցուած անուանապէս Ֆրանսախօս երկիրը աշխարհին մէջ։ Ֆրանսերէնը պաշտօնական եւ ամենաշատ խօսուած լեզուն է, թէեւ կան 200-էն աւելի տեղական լեզուներ։ Ազգային մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Քինշասան է, որ նաեւ տնտեսական կեդրոնն է։ Երկիրը սահմանակից է Քոնկոյի Հանրապետութեան, Անկոլայի Քապինտա անջրկղզիին, եւ Հարաւային Ատլանտեան Ովկիանոսին արեւմուտքէն. Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան եւ Հարաւային Սուտանին հիւսիսէն. Ուկանտային, Ռուանտային, Պուրունտիին, եւ Թանզանիային (Տանկանիիքա Լիճին միւս կողմը) արեւելքէն. եւ Զամպիային ու Անկոլային հարաւէն։ Կեդրոնացած Քոնկօ Աւազանին վրայ, երկրին տեղանքին մեծ մասը ծածկուած է խիտ անտառներով եւ անցնուած է շատ մը գետերով, մինչ արեւելքն ու հարաւարեւելքը լեռնային են։
## Ծանօթագրութիւններ
Սահմանադրութիւն

**Սահմանադրութիւն**, կամ **գերագոյն օրէնք**, հիմնարար սկզբունքներու կամ հաստատուած նախադէպերու ամբողջութիւնն է, որոնք կը կազմեն քաղաքական կազմակերպութեան, երկիրներու, պետութիւններու, կազմակերպութեան կամ այլ տեսակի հաստատութեան իրաւական հիմքը, եւ սովորաբար կը որոշեն թէ այդ հաստատութիւնը ինչպէս պիտի կառավարուի։

Երբ այս սկզբունքները գրի առնուած են մէկ փաստաթուղթի կամ իրաւական փաստաթղթերու շարքի մը մէջ, այդ փաստաթղթերը կրնան համարուիլ *գրաւոր սահմանադրութիւն* մը. եթէ անոնք ընդգրկուած են մէկ ընդհանրական փաստաթուղթի մը մէջ, կը համարուի *օրէնսգրքացուած սահմանադրութիւն* մը։ Միացեալ Թագաւորութեան սահմանադրութիւնը օրէնսգրքացուած չըլլալու նշանաւոր օրինակ մըն է. անիկա փոխարէնը գրուած է օրէնսդիր մարմինի բազմաթիւ հիմնարար ակտերու, դատարանի գործերու եւ պայմանագիրներու մէջ։

Սահմանադրութիւնները կը վերաբերին տարբեր մակարդակներու կազմակերպութիւններու, ինքնիշխան երկիրներէ մինչեւ ընկերութիւններ եւ անվաւեր միութիւններ։ Միջազգային կազմակերպութիւններու հիմնադրող պայմանագիրը յաճախ անոր սահմանադրութիւնն է, այն իմաստով որ անիկա կը սահմանէ թէ այդ կազմակերպութիւնը ինչպէս կազմուած է։ Պետութիւններու ներսիդին, սահմանադրութիւն մը կը սահմանէ այն սկզբունքները, որոնց վրայ պետութիւնը հիմնուած է, այն ընթացքը՝ որով օրէնքներ կը կատարուին, եւ որոնց կողմէ։ Քանի մը սահմանադրութիւններ, մանաւանդ օրէնսգրքացուած սահմանադրութիւններ, նաեւ կը գործեն որպէս պետական իշխանութեան սահմանափակիչներ, հաստատելով գիծեր՝ զորս պետութեան կառավարիչները չեն կրնար անցնիլ, ինչպիսիք են հիմնարար իրաւունքները։ Սահմանադրութիւններու փոփոխութիւնները յաճախ կը պահանջեն համաձայնութիւն կամ գերակշռութիւն։

Հնդկաստանի սահմանադրութիւնը աշխարհի ամեներկար գրաւոր սահմանադրութիւնն է, 146,385 բառերով իր անգլերէն տարբերակին մէջ, մինչդեռ Մոնաքոյի սահմանադրութիւնը ամենակարճ գրաւոր սահմանադրութիւնն է՝ 3,814 բառերով։ Սան Մարինոյի սահմանադրութիւնը կրնայ ըլլալ աշխարհի ամէնէն հին գործուն գրաւոր սահմանադրութիւնն է, որովհետեւ անոր առաջնային փաստաթղթերէն մի քանին գործողութեան մէջ են 1600էն ի վեր, մինչդեռ Միացեալ Նահանգներու սահմանադրութիւնը ամէնէն հին գործուն օրէնսգրքացուած սահմանադրութիւնն է։ 1789էն ի վեր գրաւոր սահմանադրութեան պատմական միջին կեանքը մօտաւորապէս 19 տարի է։

Նաեւ կան սահմանադրութիւններու տարատեսակներ, օրինակ ազատական սահմանադրութիւններ եւ համայնավար պետութիւններու սահմանադրութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ
Սահմանադրականութիւն

**Սահմանադրականութիւնը** «գաղափարներու, վերաբերմունքներու եւ վարքագծի օրինակներու բարդոյթ մըն է, որ կը մանրամասնէ այն սկզբունքը թէ կառավարութեան իշխանութիւնը կը սերտուի եւ կը սահմանափակուի հիմնարար օրէնքի մարմինէ մը»։

Քաղաքական կազմակերպութիւնները սահմանադրական են այնքանով որքանով որ անոնք «կը պարունակեն իշխանութեան վերահսկողութեան հաստատութայնացուած դրութիւններ՝ քաղաքացիներուն շահերը եւ ազատութիւնները պաշտպանելու համար, ներառեալ անոնք որ կրնան փոքրամասնութեան մէջ ըլլալ»։ Ինչպէս որ նկարագրուած է քաղաքագէտ եւ սահմանադրական հետազօտող Տեյվիտ Ֆելմընի կողմէ`

## Տե՛ս նաեւ

* Սահմանադրութիւն
* Իրաւունք

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Webarchive template wayback links
Ատլ

մինիԱտլ (արաբերէն՝ عدل, լատիներէնացուած՝ *ʻadl*) արաբերէն բառ մըն է որ կը նշանակէ «արդարութիւն» կամ «հաւասարակշռուած», եւ նաեւ Աստուծոյ անուններէն մէկն է Իսլամի մէջ։ Այն հաւասար է انصاف (ինսաֆ, բուն. արդարութեան զգացում) հասկացողութեան Պահայի հաւատքին մէջ։

Ատել (արաբերէն՝ عادل, լատիներէնացուած՝ *ʻādil*), եւ Ատիլ (արաբերէն՝ عديل, լատիներէնացուած՝ *ʻadīl*) արական անուններ են որոնք կը սերին *ʻadl*-էն եւ տարածուած են ամբողջ մահմետական աշխարհին մէջ։

## Իսլամական իրաւաբանութեան մէջ
Ատլ, ինչպէս որ կը գործածուէր իսլամական իրաւաբանութեան վաղ տեսաբաններուն կողմէ, կը վերաբերէր անհատի բնաւորութեան։ Այս կողմը լաւագոյնս կը թարգմանուի որպէս ազնուամտութիւն։ Հատիսի մը մէջ, իսլամական մարգարէ Մուհամմէտ ըսած է թէ *ուասաթ*-ի (չափաւորութիւն) իմաստը ատլ է (արդարութիւն)։

## Իսլամական աստուածաբանութեան մէջ
Ատլ Իսլամին մէջ աստուածային արդարութեան ուրիշ բառ մըն է։

## Մականուն
Ժամանակակից պարսկական Ատլ ազգանունին ծագումը 19-րդ դարու վերջաւորութեան իրանական իրաւաբաններու տրուած ազնուականութեան տիտղոսներէն է, որոնք ընտանեկան կապերով կապուած էին։ Մանաւանդ, այս իրաւաբանները կը ներառէին Միրզա Հուսեյն Նուրի Թապարսին, որ նաեւ կը կոչուէր «Հուսեյն Շահ», որուն տիտղոսը *ʻAdl al-Mulk* էր՝ «Թագաւորութեան Արդարութիւն», Սայիտ Միրզա Էպրահիմ Խալիլ, որուն տիտղոսը *Rukn al-Idalah* էր՝ «Արդարութեան Սիւնակ», եւ Միրզա Մուսթաֆա Խան Ատլ, որուն տիտղոսը *Mansur al-Saltanah* էր՝ «Կայսրութեան Յաղթական»։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* How to Pronounce ʻAdl
* Do you like your name  Archived 2020-06-07 at the Wayback Machine
Աստուած

Միաստուածական կրօնական հաւատքի համակարգերուն մէջ, **Աստուած** սովորաբար կը նկատուի որպէս գերագոյն էակ, ստեղծիչ եւ հաւատքին գլխաւոր առարկայ։ Բազմաստուածական հաւատքին մէջ, աստուածը «հոգի մը կամ էակ մըն է որ կը հաւատուի թէ ստեղծած է, կամ տիեզերքին կամ կեանքին մէկ մասը վերահսկողութեան տակ կը պահէ, որուն համար այս աստուածութիւնը յաճախ կը պաշտուի»։ Մէկ աստուածութեան գոյութեան հաւատքը միաստուածութիւն կը կոչուի։

Աստուծոյ մասին հասկացողութիւնները զգալիօրէն կը տարբերին։ Շատ ականաւոր աստուածաբաններ եւ փիլիսոփաներ փաստարկներ մշակած են Աստուծոյ գոյութեան օգտին եւ դէմ։ Աթէիզմը կը մերժէ որեւէ աստուածութեան հաւատքը։ Ակնոսթիսիզմը այն հաւատքն է որ Աստուծոյ գոյութիւնը անյայտ կամ անճանաչելի է։ Կարգ մը հաւատացեալներ Աստուծոյ գիտութիւնը հաւատքէն ստացուած կը համարեն։ Աստուած յաճախ կը հասկցուի որպէս գոյութեան մէջ մեծագոյն էակը։ Աստուած յաճախ կը հաւատուի որ բոլոր բաներու պատճառն է եւ այսպէս կը նկատուի տիեզերքին ստեղծիչը, պահպանողը եւ տիրակալը։ Աստուած յաճախ կը մտածուի որպէս անմարմին եւ նիւթական ստեղծագործութենէն անկախ, որ սկզբնապէս փանթէիզմ կոչուեցաւ, թէեւ եկեղեցական աստուածաբանները փանթէիզմը նկարագրեցին որպէս այն հաւատքը որ Աստուած ինքը նիւթական տիեզերքն է։ Աստուած երբեմն կը համարուի որպէս ամենաբարերար, մինչ տէիզմը կը պնդէ որ Աստուած ստեղծագործութենէն զատ մարդկութեան հետ չի զբաղիր։

Կարգ մը աւանդութիւններ հոգեւոր նշանակութիւն կու տան Աստուծոյ հետ հարաբերութեան ձեւ մը պահպանելուն, յաճախ ներառելով գործողութիւններ ինչպէս պաշտամունք եւ աղօթք, եւ Աստուածը կը նկատեն բոլոր բարոյական պարտականութիւններու աղբիւրը։ Աստուած երբեմն կը նկարագրուի առանց սեռի վերաբերութեան, մինչ ուրիշները կը գործածեն սեռաւորական դերմինաբանութիւն։ Աստուած տարբեր անուններով կը յիշուի՝ կախուած լեզուէն եւ մշակութային աւանդութենէն, երբեմն Աստուծոյ տարբեր տիտղոսներով՝ Աստուծոյ տարատեսակ յատկանիշներու վերաբերութեամբ։

## Ցուցասրահ

Պատկեր:Michelangelo, Creation of Adam 04.jpg
Պատկեր:Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300 (cropped).jpg
Պատկեր:Tetragrammaton Sefardi.jpg
Պատկեր:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg
Պատկեր:Naqshe Rostam Darafsh Ordibehesht 93 (35).JPG
Պատկեր:Vishnu from Gita Govinda.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Մուհամմատ

մինի|200x200փքս
Մուհամմատ (570 – 8 Յունիս 632) Արաբ կրօնական, ռազմական եւ քաղաքական առաջնորդ էր եւ Իսլամին հիմնադիրը։ Իսլամի համաձայն, ինք մարգարէ մըն էր, որ աստուածային ոգեշնչումով կը քարոզէր եւ կը հաստատէր Ատամի, Նոյի, Աբրահամի, Մովսէսի, Յիսուսի եւ ուրիշ մարգարէներու միաստուածային ուսուցումները։ Մահմետականներու համար ինք Մարգարէներու Կնիքն է, եւ Քուրանի հետ միասին, իր ուսուցումներն ու նորմատիւ օրինակները Իսլամական կրօնական հաւատքին հիմքը կը կազմեն։

Աւանդական պատումին համաձայն, Մուհամմատ ծնած է Մեքքայի մէջ, Ղուրէյշի ցեղատոհմին ազնուական Պանու Հաշիմ տոհմէն։ Ինք Աբտուլլահ իպն Աբտ ալ-Մութալիպի եւ Ամինա բինթ Վահպի որդին էր։ Իր հայրը՝ Ապտուլլահ, ցեղատոհմի առաջնորդ Ապտ ալ-Մութալիպ իպն Հաշիմի որդին, մեռաւ Մուհամմատի ծննդեան շուրջ։ Իր մայրը՝ Ամինան, մեռաւ երբ ինք վեց տարեկան էր, Մուհամմատը որբ թողելով։ Ինք մեծցաւ իր մեծհօր՝ Ապտ ալ-Մութալիպի, եւ հօրեղբօրը՝ Ապու Թալիպի խնամքին տակ։ Յետագայ տարիներուն, ինք պարբերաբար կը մեկուսացնէր ինքզինք Հիրա անունով լեռնային քարայրի մը մէջ՝ մի քանի գիշեր աղօթքի համար։ Երբ ինք 40 տարեկան էր, 610ի շուրջ, Մուհամմատ պատմեց որ Գաբրիէլ այցելեց իրեն քարայրին մէջ եւ Աստուծմէ իր առաջին յայտնութիւնը ստացաւ։ 613ին, Մուհամմատ սկսաւ հրապարակաւ քարոզել այս յայտնութիւնները հռչակելով որ «Աստուած Մէկ է», որ Աստուծոյ (*Ալլահ*) լիակատար «ենթարկութիւնը» (*Իսլամ*) կեանքի ճիշդ ճամբան է (*տին*) եւ որ ինք Աստուծոյ մարգարէն ու պատգամաւորն էր, Իսլամի ուրիշ մարգարէներուն նման։

Մուհամմատի հետեւորդները սկիզբը քիչ թիւով էին եւ 13 տարի Մեքքացի բազմաստուածականներու հալածանքին ենթարկուեցան։ Շարունակական հալածանքէն խուսափելու համար, ինք 615ին իր հետեւորդներէն ոմանք ղրկեց Աբեսինիա, նախքան ինք եւ իր հետեւորդները Մեքքայէն Մետինա (այն ատեն Եաթրիպ անունով ճանչցուած) 622ին գաղթեցին։ Այս իրադարձութիւնը՝ *Հիճրա*, Իսլամական օրացոյցին սկիզբը կը նշէ, որ նաեւ *Հիճրի* թուական կը կոչուի։ Մետինայի մէջ, Մուհամմատ ցեղատոհմերը միացուց Մետինայի Սահմանադրութեան տակ։ 1629ի Դեկտեմբերին, ութ տարի Մեքքացի ցեղատոհմերու հետ ընդմիջող կռիւներէ ետք, Մուհամմատ 10,000 Մուսուլման դարձածներու բանակ մը հաւաքեց եւ Մեքքա քաղաքին վրայ երթեւեկեց։ Նուաճումը մեծամասնութեամբ անվիճարկելի անցաւ, եւ Մուհամմատ քաղաքը գրաւեց նուազագոյն կորուստներով։ 632ին, Հրաժեշտի Ուխտագնացութենէ վերադառնալէ մէկ քանի ամիս ետք, ինք հիւանդացաւ եւ մահացաւ։ Իր մահուան ատենը, Արաբական Թերակղզիին մեծ մասը Իսլամ դարձած էր։

Յայտնութիւնները (*ուահի*) որոնք Մուհամմատ կը պատմէր որ կը ստանար մինչեւ իր մահը, Քուրանի համարները (*այահ*) կը կազմեն, որուն վրայ Իսլամը հիմնուած է, եւ Մուսուլմաններուն կողմէ Աստուծոյ բառացի խօսքը եւ իր վերջին յայտնութիւնը կը նկատուին։ Քուրանէն զատ, Մուհամմատի ուսուցումներն ու գործելաոճերը, որոնք կը գտնուին փոխանցուած հաղորդումներու մէջ՝ *հատիթ* անունով ճանչցուած, եւ իր կենսագրութեան (*սիրա*) մէջ, նաեւ կը պաշտպանուին եւ Իսլամական օրէնքի աղբիւրներ կը գործածուին։ Իսլամէն զատ, Մուհամմատ գովասանք ստացած է Սիխիզմի մէջ իբրեւ ոգեշնչիչ դէմք, Տրուզական հաւատքին մէջ իբրեւ եօթը գլխաւոր մարգարէներէն մէկը, եւ Պահայի Հաւատքին մէջ իբրեւ Աստուծոյ Յայտնութիւն մը։

## Ծանօթագրութիւններ
Աստուածաբանութիւն

մինի|260x260փքս
**Աստուածաբանութիւնը** կրօնական հաւատքի ուսումնասիրութիւնն է, կեդրոնանալով Աստուածայինի բնոյթին եւ կրօնքին պատմութեան վրայ։ Ան կը դասաւանդուի որպէս ակադեմական առարկայ, սովորաբար համալսարաններու, դպրեվանքերու եւ վարժարաններու մէջ։ Ան կը զբաղի գերբնականը վերլուծելու յատուկ բովանդակութեամբ, բայց նաեւ կը յարաբերի կրօնական իմացաբանութեան, կը հարցնէ եւ կը փնտռէ պատասխաններ յայտնութեան հարցին։ Յայտնութիւնը կը վերաբերի Աստուծոյ, աստուածներու կամ դիւցազներու ընդունումին, ոչ միայն որպէս գերագոյն կամ բնական աշխարհէն վեր, այլ նաեւ որպէս ցանկացող եւ կարող՝ փոխազդելու բնական աշխարհին հետ եւ իրենք զիրենք յայտնելու մարդկութեան։

Աստուածաբանները կը գործածեն վերլուծութեան եւ փաստարկութեան տարբեր ձեւեր (փորձառական, փիլիսոփայական, ազգագրական, պատմական եւ այլ)՝հասկնալու, բացատրելու, փորձարկելու, քննադատելու, պաշտպանելու կամ խրախուսելու կրօնական անթիւ-անհամար նիւթեր։ Ինչպէս բարոյագիտական փիլիսոփայութեան եւ նախադէպային իրաւունքին մէջ, փաստարկները յաճախ կ՚ենթադրեն նախապէս լուծուած հարցերու գոյութիւնը, եւ կը զարգանան անոնցմէ նմանութիւններ հանելով՝ նոր եզրակացութիւններ քաշելու համար նոր իրավիճակներու մէջ։

Աստուածաբանութեան ուսումնասիրութիւնը կրնայ օգնել աստուածաբանին՝ աւելի խորութեամբ հասկնալու իրենց սեփական կրօնական աւանդութիւնը, ուրիշ կրօնական աւանդութիւններ, կամ կրնայ զիրենք կարող դարձնել ուսումնասիրելու աստուածայինի բնոյթը առանց յղում ընելու որեւէ յատուկ աւանդութեան։ Աստուածաբանութիւնը կրնայ գործածուիլ տարածելու, բարեփոխելու, կամ արդարացնելու համար կրօնական աւանդութիւն մը. կամ կրնայ գործածուիլ համեմատելու, մարտահրաւէր ներկայացնելու (օր.՝ աստուածաշնչային քննադատութիւն), կամ հակադրելու (օր.՝ անկրօնականութիւն) կրօնական աւանդութիւն մը կամ աշխարհայեացք մը։ Աստուածաբանութիւնը կրնայ նաեւ օգնել աստուածաբանին՝ անդրադառնալու ներկայ իրավիճակի մը կամ պէտքի մը կրօնական աւանդութեան մը միջոցով, կամ ուսումնասիրելու աշխարհը մեկնաբանելու հնարաւոր ճամբաները։

## Ծանօթագրութիւններ
Կեդրոնական Ափրիկէ

մինի
**Կեդրոնական Ափրիկէ** (Ֆրանսերէն՝ Afrique centrale, սպաներէն՝ África central, փորթուգալերէն՝ África Central) Ափրիկեան մայրացամաքային ենթաշրջան մըն է որ կը բաղկանայ տարբեր երկիրներէ՝ ըստ տարբեր սահմանումներու։ Միջին Ափրիկէ կը գործածուի Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան կողմէ իր աշխարհագրական ծրագրին մէջ Ափրիկէի համար եւ կը բաղկանայ հետեւեալ երկիրներէ՝ Անկոլա, Քամերուն, Կեդրոնաափրիկեան Հանրապետութիւն, Չատ, Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն, Քոնկոյի Հանրապետութիւն, Հասարակածային Կինի, Կապոն եւ Սաօ Թոմէ ու Փրինսիբէ։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Կեդրոնական Ափրիկէ գրասենեակը կը ներառէ նաեւ Պուրունտին եւ Ռուանտան այս շրջանին մէջ, որոնք կը նկատուին Արեւելեան Ափրիկէի մաս՝ աշխարհագրական ծրագրին մէջ։ Այս տասնըմէկ երկիրները Կեդրոնաափրիկեան Պետութիւններու Տնտեսական Համայնքին (ECCAS) անդամներն են։ Այդ երկիրներէն վեցը (Քամերուն, Կեդրոնաափրիկեան Հանրապետութիւն, Չատ, Հասարակածային Կինի, Կապոն եւ Քոնկոյի Հանրապետութիւն) Կեդրոնական Ափրիկէի Տնտեսական եւ Դրամական Համայնքին (CEMAC) անդամներն են նաեւ եւ կը բաժնեն ընդհանուր արժոյթ մը՝ Կեդրոնաափրիկեան CFA ֆրանգը։

Ափրիկեան Զարգացման Դրամատունը, միւս կողմէ, կը սահմանէ Կեդրոնական Ափրիկէն որպէս եօթը երկիրներ՝ Քամերուն, Կեդրոնաափրիկեան Հանրապետութիւն, Չատ, Քոնկոյի Հանրապետութիւն, Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն, Հասարակածային Կինի եւ Կապոն։

## Ծանօթագրութիւններ
Հիւսիսային Մակեդոնիա

**Հիւսիսային Մակեդոնիա**, պաշտօնապէս **Հիւսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետութիւն**, ցամաքամերձ երկիր մըն է Հարաւարեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Ան ցամաքային սահմաններ կը բաժնէ Յունաստանի հետ հարաւէն, Ալպանիոյ հետ արեւմուտքէն, Պուլկարիոյ հետ արեւելքէն, Քոսովոյի հետ հիւսիսարեւմուտքէն եւ Սերպիոյ հետ հիւսիսէն։ Ան կը կազմէ մօտաւորապէս հիւսիսային երրորդ մասը Մակեդոնիոյ աւելի մեծ աշխարհագրական շրջանին։ Սքոփյէ, մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը, կ՚ընդգրկէ երկրին 1.83 միլիոնէ աւելի բնակչութեան քառորդ մասը։ Բնակիչներուն մեծամասնութիւնը կը կազմեն ազգութեամբ Մակեդոնացիներ, Հարաւային Սլավ ժողովուրդ մը։ Ալպանացիներ կը կազմեն նշանակալի փոքրամասնութիւն մը՝ շուրջ 25%-ի չափ, որմէ ետք կու գան Թուրքեր, Գնչուներ, Սերպեր, Պոսնիացիներ, Արոմաններ եւ քանի մը ուրիշ փոքրամասնութիւններ։

Շրջանին պատմութիւնը կը սկսի Փայոնիոյ թագաւորութեամբ։ Ք. ա. վեցերորդ դարուն վերջերը, շրջանը ենթարկուեցաւ Պարսկական Աքեմենեան Կայսրութեան, ապա ներառուեցաւ Մակեդոնիոյ Թագաւորութեան մէջ ք. ա. չորրորդ դարուն։ Հռոմէական Հանրապետութիւնը նուաճեց շրջանը ք. ա. երկրորդ դարուն եւ զայն դարձուց իր աւելի մեծ Մակեդոնիոյ նահանգին մասը։ Շրջանը մնաց Բիւզանդական Կայսրութեան մասը, բայց յաճախ յարձակումներու ենթարկուեցաւ եւ բնակեցուեցաւ Սլավական ցեղերու կողմէ սկսելով վեցերորդ դարէն։ Պուլկարական, Բիւզանդական եւ Սերպական Կայսրութիւններու միջեւ դարեր տեւող հակամարտութիւններէ ետք, ան Օսմանեան Կայսրութեան մասն կը դառնայ տասներերրորդ դարուն կէսերէն մինչեւ քսաներորդ դարուն սկիզբը, երբ, 1912 եւ 1913 Պալկանեան Պատերազմներէն ետք, Հիւսիսային Մակեդոնիոյ ժամանակակից տարածքը եկաւ Սերպական իշխանութեան տակ։

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, տարածքը կառավարուեցաւ Պուլկարիոյ կողմէ։ Պատերազմին վերջէն ետք, ան վերադարձաւ Սերպական իշխանութեան տակ՝ որպէս նորաստեղծ Սերպերու, Խրուատներու եւ Սլովէններու Թագաւորութեան մաս։ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, ան դարձեալ կառավարուեցաւ Պուլկարիոյ կողմէ եւ 1945-ին ան հաստատուեցաւ որպէս համայնավար Եուկոսլավիոյ բաղկացուցիչ պետութիւն, ինչ որ մնաց մինչեւ իր խաղաղ անջատումը 1991-ին։ Երկիրը դարձաւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) անդամ 1993-ին, բայց Յունաստանի հետ «Մակեդոնիա» անունին շուրջ վէճի մը հետեւանքով, ան ընդունուեցաւ ժամանակաւոր նկարագրութեամբ «Եուկոսլավիոյ նախկին Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն» (կրճատուած՝ «ԵՄՀ»)։ 2018-ին, վէճը լուծուեցաւ համաձայնութեամբ մը թէ երկիրը պէտք է վերանուանուի «Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն»։ Այս վերանուանումը ուժի մէջ մտաւ 2019-ի սկիզբը։

Հիւսիսային Մակեդոնիա ՆԱԹՕ-ի, Եւրոպայի Խորհուրդին, Համաշխարհային Պանկին, ԵԱՀԿ-ի, CEFTA-ի եւ BSEC-ի անդամ է։ 2005 թուականէն ի վեր, ան նաեւ թեկնածու է Եւրոպական Միութեան միանալու։ Հիւսիսային Մակեդոնիա Համաշխարհային Պանքի սահմանումներով վերին-միջին եկամուտի երկիր մըն է եւ իր անկախութենէն ի վեր զգալի տնտեսական բարեփոխումներ ապրած է՝ բաց տնտեսութիւն մը զարգացնելու ուղղութեամբ։ Ան զարգացող երկիր մըն է շատ բարձր Մարդկային Զարգացման Ցուցանիշով եւ ցած եկամտային անհաւասարութեամբ. նաեւ կը տրամադրէ ընկերային ապահովութիւն, համընդհանուր առողջապահական հոգածութեան համակարգ եւ անվճար սկզբնական ու միջնակարգ կրթութիւն իր քաղաքացիներուն։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Օրացոյց

մինի
**Օրացոյցը** օրերը կազմակերպելու համակարգ մըն է։ Այս կ՚իրականացուի ժամանակի տեւողութիւններուն անուններ տալով, սովորաբար օրեր, շաբաթներ, ամիսներ եւ տարիներ։ Ամսաթիւը այնպիսի համակարգի մը մէջ մէկ եւ յատուկ օրուան նշանակումն է։ Օրացոյց մը կրնայ նաեւ ըլլալ համակարգի մը նիւթական գրութիւն (յաճախ թուղթ)։ Օրացոյց կրնայ նաեւ նշանակել ծրագրուած իրադարձութիւններու ցանկ մը, ինչպէս դատարանի օրացոյց, կամ մասնակի կամ լիովին ժամանակագրական ցանկ մը փաստաթղթերու, ինչպէս կտակներու օրացոյց։

Օրացոյցի մը մէջ տեւողութիւնները (ինչպէս տարիներ եւ ամիսներ) սովորաբար, թէեւ անհրաժեշտ չէ, համաժամեցուած են արեւուն կամ լուսինին դրութիւններուն հետ։ Նախաժամանակակից օրացոյցներու ամենէն տարածուած տեսակը լուսալարեւային օրացոյցն էր, լուսնային օրացոյց մը որ պճնապէս կ՚աւելցնէ մէկ միջամտական ամիս՝ երկար ժամկէտով արեւային տարուան հետ համաժամեցուած մնալու համար։

## Տե՛ս նաեւ

* Գրիգորեան Օրացոյց
* Չինական Օրացոյց
* Հայոց տոմար
* Յուլեան տոմար

## Ծանօթագրութիւններ
Էտվարտ Մունք

**Էտվարտ Մունք** (/mʊŋk/ MUUNK; Նորվեկերէն՝ [ˈɛ̀dvɑɖ ˈmʊŋk]; 12 Դեկտեմբեր 1863 – 23 Յունուար 1944) Նորվեկացի գծագրիչ մըն էր։ Անոր 1893-ի «Ճիչը» գործը դարձած է ամբողջ Արեւմտեան արուեստի ամենէն խորհրդանշական եւ ճանաչուած պատկերներէն մէկը։

Անոր մանկութիւնը ընդգծուեցաւ հիւանդութեամբ, կորուստներով եւ ընտանիքին մէջ տիրող հոգեկան պայմանի մը ժառանգելու վախով։ Քրիսթիանիա (Օսլօ) Արքայական Արուեստի եւ Ձեւաւորման Դպրոցին մէջ սորվելով, Մունք սկսաւ ապրիլ պոհեմական կեանք մը՝ նիհիլիստ Եանս Եկըրի ազդեցութեան տակ, որ կը յորդորէր զինք գծելու իր սեփական զգացական եւ հոգեբանական վիճակը («հոգիի նկարչութիւն»). այստեղէն ծագեցաւ անոր յատուկ ոճը։

Ճամբորդութիւնը բերաւ նոր ազդեցութիւններ եւ ելքեր։ Փարիզ, ան շատ բան սորվեցաւ Փօլ Կոկէնէն, Վինսընթ վան Կոկէն եւ Անրի տը Թուլուզ-Լօթրէքէն, մանաւանդ անոնց գոյնի գործածութենէն։ Պերլին, ան հանդիպեցաւ Շուետացի Օկուսթ Սթրինտպերկին, որուն գծեց, երբ սկսաւ նկարներու մեծ շարք մը՝ որ յետոյ պիտի կոչէր «Կեանքի Զարդաշերտը», պատկերելով խորապէս զգացուած թեմաներու շարք մը, ինչպէս՝ սէրը, անհանգստութիւնը, նախանձը եւ դաւաճանութիւնը։

«Ճիչը» գծեց Քրիսթիանիա։ Ըստ Մունքին, ան դուրսը քալելով, մայրամուտին, «լսեց բնութեան հսկայ, անվերջ ճիչը»։ Նկարին տանջուած դէմքը լայնօրեն կը ճանչցուի ժամանակակից մարդու տագնապին հետ։ 1893 եւ 1910-ի միջեւ, ան ստեղծեց երկու նկարուած տարբերակ եւ երկու յատակագիրով, ինչպէս նաեւ շարք մը տպագրութիւններ։ Յատակագիրներէն մէկը ի վերջոյ պիտի դառնար չորրորդ ամենէն բարձր գինը որ վճարուած է աճուրդի մը մէջ նկարի մը համար։

Երբ անոր համբաւն ու հարստութիւնը կ՚աճէին, անոր զգացական վիճակը կը մնար անապահով։ Ան կարճ ատեն մտածեց ամուսնանալու մասին, բայց չկրցաւ հաւատարմանալ։ 1908-ի հոգեկան փլուզումը ստիպեց զինք հրաժարելու ծանր խմելէ, եւ ան քաջալերուեցաւ Քրիսթիանիա ժողովուրդին կողմէ իր աւելցող ընդունումով եւ քաղաքին թանգարաններուն մէջ ցուցադրութեամբ։ Անոր վերջին տարիները անցան խաղաղութեամբ եւ գաղտնիութեամբ աշխատելով։ Թէեւ անոր գործերը արգիլուեցան Նացիներու գրաւած Եւրոպայի մէջ, անոնց մեծ մասը վերապրեցաւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմը, ապահովելով իրեն ժառանգութիւն մը։

## Ծանօթագրութիւններ
Սէր

[մինի|213x213փքս|'''''Համբոյրը''''', [Էտվարտ Մունք|Էտվարտ Մունքի գծագրութիւնը, ցոյց կու տայ զոյգ մը որ կը համբուրուի, անոնց դէմքերը կը միաձուլուին մէկ դառնալով՝ անոնց միութեան խորհրդանշական ներկայացումով մը։]]
**Սէրը** զգացում մըն է որ կը ներառէ ուժեղ ձգողականութիւն, սիրտառուչութիւն, զգացական կապ կամ հոգածութիւն անձի մը, անասունի կամ բանի մը հանդէպ։ Ան կը յայտնուի բազմաթիւ ձեւերով, ընդգրկելով ուժեղ եւ դրական զգացական ու մտաւոր վիճակներու շարք մը՝ ամենէն բարձրագոյն առաքինութենէն, բարի սովորութենէն, ամենէն խորունկ միջանձնային սիրտառուչութենէն մինչեւ ամենէն պարզ հաճոյքը։ Այս իմաստներու տարողութեան օրինակ մըն է որ մօր մը սէրը կը տարբերի ամուսինի մը սէրէն, որ կը տարբերի սնունդի սիրոյ համակութենէն։

Սէրը կը համարուի ինչպէս դրական այնպէս ալ բացասական, իր առաքինութիւնը կը ներկայացնէ բարիութիւնը, գթութիւնը եւ սիրտառուչութիւնը—«անձնազոհ, հաւատարիմ եւ բարեսէր հոգածութիւն ուրիշի բարիքին համար»—եւ իր արատը կը ներկայացնէ բարոյական թերութիւն մը որ կը նմանի ունայնութեան, եսասիրութեան, ինքնասիրայնութեան եւ եսամոլութեան։ Ան կրնայ նաեւ նկարագրել գթալից եւ սիրալիր գործողութիւններ ուրիշ մարդոց հանդէպ, ինքնին կամ անասուններու հանդէպ։ Իր տարբեր ձեւերով, սէրը կը գործէ որպէս միջանձնային յարաբերութիւններու մեծ հեշտացուցիչ, եւ իր կեդրոնական հոգեբանական կարեւորութեան պատճառով, ստեղծագործական արուեստներու ամենէն ընդհանուր թեմաներէն մէկը։ Սէրը ենթադրուած է որ գործառոյթ մըն է որ մարդիկը միասին կը պահէ սպառնալիքներու դէմ եւ կը հեշտացնէ արարածային շարունակութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ
Միջազգային յարաբերութիւններ

մինի
**Միջազգային յարաբերութիւններ** (ՄՅ, նաեւ միջազգային ուսումնասիրութիւններ, միջազգային քաղաքականութիւն, կամ միջազգային գործեր) ակադեմական առարկայ մըն է։ Աւելի ընդարձակ իմաստով, ՄՅ-ի ուսումնասիրութիւնը, բազմակողմ յարաբերութիւններու վրայ ի յավելումն, կը վերաբերի բոլոր գործունէութիւններուն պետութիւններու միջեւ՝ ինչպէս պատերազմ, դիւանագիտութիւն, առեւտուր եւ արտաքին քաղաքականութիւն՝ ինչպէս նաեւ յարաբերութիւններուն այլ միջազգային դերակատարներու հետ եւ անոնց միջեւ, ինչպիսիք են միջկառավարական կազմակերպութիւններ (ՄԿԿ), միջազգային ոչ-կառավարական կազմակերպութիւններ (ՄՈԿԿ), միջազգային իրաւական մարմիններ եւ բազմազգային ընկերութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ
Պատերազմ

**Պատերազմ**, զինուած բախում մըն է պետութիւններու զինուած ուժերու միջեւ, կամ կառավարական ուժերու եւ զինուած խումբերու միջեւ որոնք կազմակերպուած են որոշակի հրամանատարական կառուցուածքի տակ եւ ունին ռազմական գործողութիւններ պահպանելու կարողութիւն, կամ այդպիսի կազմակերպուած խումբերու միջեւ։

Ան ընդհանրապէս բնութագրուած է տարածուն բռնութեամբ, աւերումով եւ մահացութեամբ՝ օգտագործելով կանոնաւոր կամ անկանոն ռազմական ուժեր։ Պատերազմարուեստ կը վերաբերի պատերազմներու տեսակներու ընդհանուր գործունէութիւններուն եւ յատկութիւններուն, կամ պատերազմներուն ընդհանրապէս։

Ամբողջական պատերազմ այն պատերազմարուեստն է որ սահմանափակուած չէ բացառապէս օրինական ռազմական նպատակներու, եւ կրնայ հանգեցնել հսկայական քաղաքացիական կամ այլ ոչ-մարտիկ տառապանքի եւ զոհերու։

## Ծանօթագրութիւններ
Դիւանագիտութիւն

մինի**Դիւանագիտութիւն** հաղորդակցութիւնն է պետական, միջկառավարական կամ ոչ-կառավարական հաստատութիւններու ներկայացուցիչներուն կողմէ՝ նպատակ ունենալով ազդել միջազգային համակարգին մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն վրայ։

Դիւանագիտութիւն արտաքին քաղաքականութեան հիմնական գործիքն է՝ որ կը ներկայացնէ աւելի ընդարձակ նպատակներն ու ռազմավարութիւնները որոնք կ՚առաջնորդեն պետութեան մը փոխազդեցութիւնները աշխարհի մնացեալ մասին հետ։ Միջազգային պայմանագիրներ, համաձայնագիրներ, դաշինքներ եւ միջազգային յարաբերութիւններու այլ դրսեւորումներ սովորաբար դիւանագիտական բանակցութիւններու եւ գործընթացներու արդիւնքն են։ Դիւանագէտներ նաեւ կրնան օգնել պետութիւն մը ձեւաւորելու՝ կառավարական պաշտօնեաներու խորհուրդ տալով։

Ժամանակակից դիւանագիտական մեթոտներ, փորձառութիւններ եւ սկզբունքներ մեծապէս ծագում ունեցան 17-րդ դարու Եւրոպական սովորութիւններէն։ 20-րդ դարու սկիզբէն սկսեալ՝ դիւանագիտութիւնը մասնագիտացաւ. 1961-ի Վիեննայի Դիւանագիտական Յարաբերութիւններու Համաժողովի ընթացքին, վաւերացուած աշխարհի ինքնիշխան պետութիւններուն մեծ մասին կողմէ, շրջագիծ մը կու տայ դիւանագիտական ընթացակարգերու, մեթոտներու եւ վարքագծին համար։ Դիւանագիտութեան մեծ մասը այժմ կը վարուի հաւատարմագրուած պաշտօնեաներու կողմէ, ինչպիսիք են արտակարգ դեսպաններ եւ դեսպաններ, յատուկ արտաքին գործերու գրասենեակի մը միջոցով։ Դիւանագէտներ կը գործեն դիւանագիտական առաքելութիւններու միջոցով, առաւել սովորաբար հիւպատոսարաններ եւ դեսպանատուններ, եւ կը յենին օժանդակ անձնակազմի մը վրայ. «դիւանագէտ» ուստի երբեմն լայնապէս կը կիրարկուի դիւանագիտական եւ հիւպատոսական անձնակազմին եւ արտաքին գործոց նախարարութեան պաշտօնեաներուն վրայ։
## Ծանօթագրութիւններ
Ժամանակ

մինիԺամանակը գոյութեան շարունակական առաջընթացն է որ կը կատարուի երեւակայօրէն անդառնալի յաջորդականութեամբ մը անցեալէն, ներկայի միջոցով, եւ ապագային մէջ։ Ժամանակը կը պարտադրէ գործողութեան, տարիքին եւ պատճառականութեան բոլոր ձեւերը, ըլլալով տարբեր չափումներու բաղադրիչ քանակ մը որ կը գործածուի իրադարձութիւնները յաջորդելու, իրադարձութիւններու տեւողութիւնը (կամ անոնց միջեւ ինկած ընդմիջումները) համեմատելու, եւ նիւթական իրականութեան մէջ կամ գիտակցական փորձառութեան մէջ քանակներու փոփոխութեան քայլերը քանակացնելու համար։ Ժամանակը յաճախ կը կոչուի չորրորդ չափում, երեք տարածական չափումներուն հետ միասին։

## Ծանօթագրութիւններ
Առողջութիւն

**Առողջութիւնը** տարատեսակ սահմանումներ ունի, որոնք գործածուած են տարբեր նպատակներու համար ժամանակին ընթացքին։ Ընդհանուր առմամբ, ան կը վերաբերի ֆիզիքական եւ զգացական բարեկեցութեան, մանաւանդ կապուած մարդկային մարմինին բնականոն գործունէութեան հետ, հիւանդութեան, ցաւին (ներառեալ հոգեկան ցաւը) կամ վնասուածքի բացակայութեամբ։մինի|Կին մը ձեռքերը կը լուայ, 1655.Առողջութիւնը կրնայ խրախուսուիլ առողջարար գործունէութիւններ յօրդորելով, ինչպէս կանոնաւոր ֆիզիքական վարժութիւն եւ բաւարար քուն, եւ անառողջ գործունէութիւններ կամ իրավիճակներ նուազեցնելով կամ խուսափելով անոնցմէ, ինչպէս ծխելը կամ չափազանց սթրէսը։ Առողջութեան վրայ ազդող գործօններէն ոմանք կախում ունին անհատական ընտրութիւններէն, ինչպէս բարձր վտանգ ներկայացնող վարքագիծի մը մէջ մտնելը, մինչ ուրիշները կառուցուածքային պատճառներով, ինչպէս հասարակութիւնը այնպէս կազմակերպուած ըլլալը որ դիւրացնէ կամ դժուարացնէ մարդոց համար անհրաժեշտ առողջապահական ծառայութիւններ ստանալը։ Դեռ, ուրիշ գործօններ կը գտնուին ինչպէս անհատական այնպէս ալ խմբակային ընտրութիւններէն անդին, ինչպէս ժառանգական խանգարումները։

## Ծանօթագրութիւններ
Մշակութային դիւանագիտութիւն

**Մշակութային դիւանագիտութիւնը** փափուկ զորութեան (soft power) տեսակ մըն է, որ կʼընդգրկէ գաղափարներու, տեղեկութիւններու, արուեստի, լեզուի եւ մշակոյթի փոխանակումը ազգերու եւ անոնց ժողովուրդներու միջեւ՝ փոխադարձ ըմբռնումը խթանելու նպատակով։ Մշակութային դիւանագիտութեան նպատակը այն է, որ օտար երկրի ժողովուրդը ծանօթանայ այդ երկրի իտէալներուն ու հաստատութիւններուն՝ տնտեսական եւ քաղաքական նպատակներու լայն աջակցութիւն կառուցելու ճիգերով։ Ի հիմնականը, «մշակութային դիւանագիտութիւնը կը բացայայտէ ազգի մը հոգին», որ իր կարգին կը ստեղծէ ազդեցութիւն։ Հանրային դիւանագիտութիւնը կարեւոր դեր ունեցած է ազգային անվտանգութեան նպատակներու առաջխաղացման մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Սննդային դիւանագիտութիւն

**Սննդային դիւանագիտութիւն** կամ **խոհանոցային դիւանագիտութիւն** մշակութային դիւանագիտութեան տեսակ մըն է, որ իր կարգին հանրային դիւանագիտութեան ենթախումբ մըն է։ Անոր հիմնական նպատակն այն է, որ «սրտերը եւ մտքերը շահելու ամենէն դիւրին ուղին ստամոքսէն կʼանցնի»։

Պաշտօնապէս կառավարութիւններու հովանաւորութեամբ խոհարարական դիւանագիտութեան ծրագիրներ հիմնուած են հետեւեալ երկրներէուն մէջ՝ Քամպոտիա, Ինտոնեզիա, Իսրայէլ, Ճափոն, Լիբանան, Մալեզիա, Նորտիք երկիրներ, Փերու, Սինկափուր, Հարաւային Քորէա, Զուիցերիա, Թայուան, Թայլանտ, Միացեալ Նահանգներ։

## Ծանօթագրութիւններ
Հասարակածային Կինի

**Հասարակածային Կինի**, պաշտօնապէս **Հասարակածային** **Կինիի Հանրապետութիւն**, Կեդրոնական Ափրիկէի արեւմտեան ափին տեղակայուած երկիր մըն է։ Ունի 28,000 քառակուսի քիլոմեթր (11,000 քառակուսի մղոն) տարածք։ Նախկին սպանական Կինիի գաղութ, անկախութենէ ետք անունը կը վերաբերի իր տեղաբաշխումին՝ թէ՛ Հասարակածին մերձ եւ թէ՛ Ափրոկեան Կինի շրջանին մէջ։ 2024ին երկիրը ունէր 1,795,834 բնակչութիւն, որոնց 85%-էն աւելին Ֆանկ ժողովուրդի անդամներն են, երկրին գերիշխող ազգային խումբը։ Պուպի ժողովուրդը, Պիոքոյի բնիկները, երկրորդ ամենամեծ խումբն են՝ բնակչութեան մօտաւորապէս 6.5%-ը կազմելով։

## Բնակչութիւն

## Տե՛ս նաեւ

* Կեդրոնական Ափրիկէ

## Աղբիւրներ

* D. L. Claret. *Cien años de evangelización en Guinea Ecuatorial (1883–1983) / One Hundred Years of Evangelism in Equatorial Guinea* (1983, Barcelona: Claretian Missionaries).
* Robert Klitgaard. 1990. *Tropical Gangsters*. New York: Basic Books. . A World Bank economist tries to assist pre-oil Equatorial Guinea.
* Max Liniger-Goumaz, *Small Is Not Always Beautiful: The Story of Equatorial Guinea* (French 1986, translated 1989) .
* Adam Roberts, *The Wonga Coup: Guns, Thugs and a Ruthless Determination to Create Mayhem in an Oil-Rich Corner of Africa* (2006, PublicAffairs) .

**Attribution**

## Կարդալ աւելին
* Aixelà-Cabré, Yolanda. *Spain's African Colonial Legacies: Morocco and Equatorial Guinea Compared* (Brill, 2022) online review 
* Lewis, Marvin. *An Introduction to the Literature of Equatorial Guinea: Between Colonialism and Dictatorship.* (2007). online 
* McSherry, Brendan. "The Political Economy of Oil in Equatorial Guinea." *African Studies Quarterly* 8.3 (2006). online
* Sundiata, Ibrahim K. *Equatorial Guinea: colonialism, state terror, and the search for stability* (Routledge, 2019). online 
* Ugarte, Michael. *Africans in Europe: The culture of exile and emigration from Equatorial Guinea to Spain* (University of Illinois Press, 2010) online .

## Ծանօթագրութիւններ
Ռուանտա

**Ռուանտա**, պաշտօնապէս **Ռուանտայի Հանրապետութիւն**, Արեւելեան Ափրիկէի ցամաքամերձ երկիր մըն է։ Ճանչցուած իբրեւ «Հազար Բլուրներու Երկիր» իր բարձր բարձրութեան եւ ալեւոր տեղանքին համար, անոր աշխարհագրութիւնը կը գերակշռուի արեւմուտքի լեռներով եւ հարաւ-արեւելքի սաւաննաներով։ Ամենամեծ եւ ամէնէն նշանաւոր լիճերը գլխաւորաբար երկրին արեւմտեան եւ հիւսիսային շրջաններուն մէջ են, եւ Վիրունկայի հրաբխային շղթան կազմող մի քանի հրաբուխներ հիմնականին հիւսիսարեւմուտքն են։ Կլիման համարուած է արեւադարձային բարձրավանդակ, տարին երկու անձրեւային եւ երկու չոր եղանակներով։ Անոր մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքը Կիկալին է, տեղակայուած երկրին կեդրոնը, ծովու մակերեւոյթէն 1,567 մետր բարձրութեան վրայ։

## Բնակչութիւն

## Արտաքին յղումներ
**Կառավարութիւն**

* The Republic of Rwanda (official government site)

**Ընդհանուր**

* Rwanda . *[[:en:The_World_Factbook|The World Factbook]]*. Central Intelligence Agency.
* Rwanda profile from the BBC News
* 

**Զբոսաշրջութիւն**

* Visit Rwanda (official Rwanda Tourism Board site)

## Ծանօթագրութիւններ
Թանզանիա

**Թանզանիա**, պաշտօնապէս **Թանզանիոյ Միացեալ Հանրապետութիւն**, Արեւելեան Ափրիկէի երկիր մըն է՝ Ափրիկէի Մեծ Լճերու տարածաշրջանին մէջ։ Ան հիւսիս-արեւմուտք սահմանակից է Ուկանտային, հիւսիս-արեւելք՝ Քենիայի, արեւելք՝ Հնդկական Ովկոանոսին, հարաւ՝ Մոզամպիքին եւ Մալաուիին, հարաւ-արեւմուտք՝ Զամպիայի, իսկ արեւմուտք՝ Ռուանտայի, Պուրունտիի եւ Քոնկոյի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան։ 2024-ի գնահատմամբ՝ Թանիզանիան ունի մօտաւորապէս 67.5 միլիոն բնակչութիւն, դարձնելով զայն ամենաբնակեցուած երկիրը, որ ամբողջովին կը գտնուի հասարակածի հարաւային կողմը։

947,403 քառակուսի քիլոմեթր (365,794 քմիլ), մակերեսով Թանիզանիան Ափրիկէի 13-րդ ամենամեծ երկիրն է եւ աշխարհի 31-րդը՝ դասուած աւելի մեծ Եգիպտոսի եւ աւելի փոքր Նիճերիոյ միջեւ։ Ան հիւսիս կը սահմանակցի Քենիային եւ Ուկանտային, արեւմուտք՝ Ռուանտայի, Պուրունտիի եւ Քոնկոյի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան, իսկ հարաւ՝ Զամպիայի, Մալաուիի եւ Մոզամպիքի։ Թանիզանիան կը գտնուի Ափրիկէի արեւելեան ժայռափակ ափին եւ ունի շուրջ 1,424 քիլոմեթր (885 միլ) երկարութեամբ Հնդկական ծովու ափագծ մը։ Երկիրը կը ներառէ նաեւ քանի մը ծովու կղզիներ, ներառեալ Ունկուճա (Զանզիպար), Փեմպա եւ Մաֆիա։

Երկիրին մէջ կը գտնուին Ափրիկէի ամենաբարձր եւ ամենացածր կէտերը՝ Քիլիմանճարոն, որ ծովու մակարդակէն 5,895 մեթր (19,341 ոտ) բարձութիւն ունի, եւ Թանկանյիքա լիճի հատակը, որ ծովու մակարդակէն 1,471 մեթր (4,826 ոտ) խորունկ է։
## Բնակչութիւն

## Տե՛ս նաեւ

* Ափրիկէ
* Քենյա
* Ուկանտա

## Արտաքին յղումներ

* Basic Statistics of Tanzania published as Open data by the National Bureau of Statistics (archived 15 July 2019)

## Ծանօթագրութիւններ
Թայուան

**Թայուան**, պաշտօնապէս Չինաստանի Հանրապետութիւն (ԹՀ), երկիր մըն է Արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Թայուանի հիմնական կղզին, նաեւ կոչուած Ֆորմոզա, կը գտնուի Արեւելեան եւ Հարաւային Չինաստանի Ծովերու միջեւ հիւսիսարեւմտեան Խաղաղ Ովկիանոսին մէջ, Ժողովրդական Չինաստանի Հանրապետութեան (ԺՉՀ) հետ հիւսիսարեւմուտքը, Ճափոն հիւսիսարեւելքը եւ Ֆիլիբիններ հարաւը։ Ան ունի 35,808 քառակուսի քիլոմեթրի (13,826 քառակուսի մղոնի) մակերես, լեռնաշղթաներ տիրապետելով արեւելեան երկու երրորդին եւ դաշտեր արեւմտեան երրորդին մէջ, ուր իր խիստ քաղաքայնացած բնակչութիւնը կեդրոնացած է։ ԹՀ-ի վերահսկողութեան տակ գտնուող միացեալ տարածքները բաղկացած են 168 կղզիներէ ընդհանուրը՝ ծածկելով 36,193 քառակուսի քիլոմեթր (13,974 քառակուսի մղոն)։ Ամէնէն մեծ մայրաքաղաքային շրջանը կազմուած է Թայփէյէն (մայրաքաղաք), Նոր Թայփէյ Քաղաքէն եւ Քիլունկէն։ Շուրջ 23.9 միլիոն բնակիչներով՝ Թայուան ամէնէն խիտ բնակեցուած երկիրներէն է։

## Ծանօթագրութիւններ
Հարաւային Քորէա

**Հարաւային Քորէա**, պաշտօնապէս **Քորէայի Հանրապետութիւն** (ՔՀ), երկիր մըն է Արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Ան կը կազմէ Քորէական Թերակղզիին հարաւային կէսը եւ սահման ունի Հիւսիսային Քորէայի հետ, Դեղին Ծովը արեւմուտքը եւ Ճափոնի Ծովը արեւելքը։ Հիւսիսային Քորէայի պէս, Հարաւային Քորէան կը պնդէ ըլլալ ամբողջ թերակղզիին եւ հարակից կղզիներուն միակ օրինական կառավարութիւնը։ Ան ունի շուրջ 52 միլիոն բնակչութիւն, որուն կէսը կ՚ապրի Սէուլի մայրաքաղաքային շրջանին մէջ, աշխարհի իններորդ ամէնէն բազմաբնակ մայրաքաղաքային շրջանը. այլ հիմնական քաղաքներ են՝ Պուսան, Թէկու եւ Ինչհոն։

## Բնակչութիւն

## Տե՛ս նաեւ

* Հիւսիսային Քորէա
* Քորէա
* Ասիա

## Կարդալ աւելին

* 
* 
* 
* 
* Lew, Yong Ick. *The Making of the First Korean President: Syngman Rhee's Quest for Independence* (University of Hawai'i Press; 2013); scholarly biography; 576 pages;
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ
Դարանաղի (գաւառ)

**Դարանաղի**, գաւառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհին մէջ։ Կը համապատասխանէ ուշ ժամանակներու Կամախին (Քեմախ)։ Յայտնի էր իր արգաւանդ հողերով եւ հանքային ջուրերով։

## Անուանում
Գաւառը պատմութեան մէջ յիշատակուած է տարբեր անուանումներով՝ *Աղեաց գաւառ, Դարալիստէ, Դարանա, Դարանալիս, Դարանաղ, Դարանաղէ, Դարանաղիկ, Դարանաղիք, Դարանաղեաց աշխարհ, Դարանաղեաց գաւառ, Դարանաղեաց երկիր, Դարանաղեաք, Դարանիսա, Դարեաց գաւառ*։

Լատիներէն աղբիւրներուն մէջ նոյնացուած է Անալիպլայի հետ, որ կը համարուի 7-րդ դարու «Աշխարհացոյց»-ի Աղիւն կամ Առիւծ գաւառը։ Հարուստ էր աղահանքերով, որուն պատճառով ալ անոր անունը սովորաբար կը կապեն աղի հետ։

## Աշխարհագրութիւն
Կը տարածուէր Արեւմտեան Եփրատի հովիտին մէջ։ Հին ժամանակ կը մտնէր Ստրաբոնի յիշատակած Ակիլեսէնէի (յետագային՝ Եկեղեցեաց գաւառ) կազմին մէջ։

Իր տարածքով կը համապատասխանէ այժմեան Թուրքիոյ Կամախի շրջանին, կը գտնուէր Երզնկայէն հարաւ-արեւմուտք։ Հրաբխային սարահարթ է, ունի սառնորակ աղբիւրներ, հարուստ է հանքային ջուրերով։ Պատմաաշխարհագրական վայրերէն նշանաւոր են Թորդան գիւղը եւ Անի ամրոցը։

Գաւառի կեդրոնը Անի աւանն էր՝ Արեւմտեան Եփրատի աջ ափին, որուն մօտ կը գտնուէր Կամախը՝ նոյն գետի ձախ ափին։ Միւս պատմական վայրերէն են Սեպուհ լեռը, Մանիա այրքը եւ Թորդան աւանը։

## Պատմութիւն
Հայ պատմագիրներէն Դարանաղի գաւառը առաջին անգամ յիշատակած է Փաւստոս Բիւզանդը, որ այդ Եկեղեցեաց գաւառները համարած է Լուսաւորիչի տոհմի սեփականութիւնը։

Հեթանոսութեան շրջանին Դարանաղի գաւառը կրօնական մեծ կեդրոն էր․ այստեղ կը գտնուէին (Անի ամրոցին մէջ) Արամազդ աստուծոյ մեհեանը, Արշակունի թագաւորներու պանթէոնը։ Ըստ Փաւստոս Բիւզանդի, 4-րդ դարու 2-րդ կէսին՝ 360 թուականին, երբ Սասանեան Շապուհ II արքայի զօրքերն աւերած են Արշակունեաց դամբարանը, անոնք միայն չեն կարողացած քանդել Սանատրուկի շիրիմը Դարանաղեաց Անի բերդին մէջ՝ Արշակունիներու հանգստարանին մէջ, որ «հսկայաշէն, հաստապինդ եւ ճարտարագործ կառուցուածք էր»։

## Ծանօթագրութիւններ
Խորխոր (գիւղ)

**Խորխոր**, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի, Խարբերդի վիլայէթի Օւաջիկի գաւառակին մէջ։ Կը գտնուէր Չմշկածագ քաղաքէն հիւսիս-արեւելք, Եփրատ գետի վերին հոսանքի ձախակողմեան տարածքի, պտղաբեր լեռնահովիտին մէջ։

## Պատմութիւն
Գիւղին մօտակայքը կը գտնուէր քարափոր գետնուղիներ, որոնք կ'օգտագործուէին վտանգի պահուն։ Խորխորի հայերը տեղահանուած են 1915 թուականի Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է, սակաւաթիւ հայեր ապաստանած են հարեւան քիւրտերուն մօտ։ 1938 թուականին տեղահանուած են նաեւ քիւրտերը։

## Բնակչութիւն
1915-ին Խորխոր գիւղը ունէր 60 տուն՝ 600 հայ եւ 25 տուն՝ 150 քիւրտ բնակիչ (վերջինները կը խօսէին նաեւ հայերէն)։

## Տնտեսութիւն
Բնակիչները կը զբաղէին հանքամշակումով, արհեստներով, մասամբ մը նաեւ երկրագործութեամբ։

## Կրթութիւն
Գիւղի մօտակայ հանքաքարէն կը ձուլէին կապար։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Հայերը ունէին Ս. Գէորգ անունը կրող ժայռափոր եկեղեցի։

## Տես նաեւ
* Խարբերդի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ յարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն

Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի գյուղեր
Կալոփանայոտիս

**Կալոփանայոտիս** (), Կիպրոսի լուսաւորչական եւ պատմական գիւղերէն մէկն է, որ կը գտնուի Թրոտոսի լեռներու եղեգնապատ եւ կանաչ հովիտներուն մէջ։ Գիւղը կը պատկանի Նիկոսիա նահանգին եւ շուրջ երեք քիլոմեթր հեռու է Մուտուլլաս գիւղէն։ Ան յայտնի է իր գեղեցիկ բնութեամբ եւ հին ճարտարապետութեամբ՝ նեղ քարապատ փողոցներով, կարմիր կղմինտրեայ տուներով եւ բակերով, որոնք ծածկուած են որթատունկերով։ 2001 թուականի մարդահամարին համաձայն՝ գիւղը կը հաշուէր 287 մարդ։
ձախից|մինի|357x357փքս
Կալոփանայոտիսի ամենէն յայտնի տեսարժան վայրը «Աղիոս Հովհաննէս Լամբատիստիս» վանքն է: Այս վանքը բաղկացած է երեք բիւզանդական հին եկեղեցիներէ, որոնք մաս կը կազմեն Թրոտոսի «Նկարազարդ եկեղեցիներու» խմբակին, եւ ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին մէջ։ Վանքին մէջ կը գտնուին միջնադարեան գեղեցիկ որմնանկարներ։ Գիւղին մէջ եւ անոր շուրջը շատ այլ փոքր եկեղեցիներ ու մատուռներ կան, նուիրուած՝ տարբեր սուրբերու։

Կալոփանայոտիսը կը խտացնէ պատմութիւն, կրօնական ժառանգութիւն եւ բնական գեղեցկութիւն։ Գետի ափերուն գտնուող ծծումբային բնական ջուրերը հին ժամանակներէն ի վեր ծանօթ են իրենց բուժիչ յատկութիւններով։ Վերջին տարիներուն գիւղին մէջ կատարուած վերանորոգումները պահած են անոր աւանդական տեսքը՝ միեւնոյն ժամանակ դարձնելով զայն արդի եւ յարմարաւէտ վայր զբօսաշրջիկներուն համար։ Այս բոլորը Կալոփանայոտիսը կը դարձնեն Կիպրոսի պատմական-մշակութային կարեւոր տեղերէն մէկը:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Monasterio de San Juan Lambadistis, Kalopanagiotis, Chipre, 2021-12-13, DD 23.jpg|alt=
Պատկեր:Kalopanagiotis Kreuzigung.jpg|alt=
Պատկեր:Kalopanagiotis Koenige.jpg|alt=


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կիպրոս
Ստորոգութիւն:Գիւղեր