open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Համազասպ Ա. Քհնյ. Շաքարեան

**Տ. Համազասպ Քհնյ. Շաքարեան**, Աւադանի անունով Եղեկիէլ, որդի Կարապետի եւ Թրվանտայի, ծնած է Զէյթունցի ծնողքէ, Հալէպ, 1925 թուականին։ Նախակրթութիւնը կը ստանայ Ազգ. Սահակեան եւ Կիւլպէնկեան վարժարաններուն մէջ։ Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, ծնողքին նիւթական պայմանները չեն ներեր ուսումը շարունակելու։ Հետեւաբար, հարկադրուած՝ կը հետեւի արհեստի եւ կը սորվի կօշկակարութիւն։

Տարիներու յարատեւ աշխատանքով իր տնտեսական վիճակը քիչ մը բարելաւելէ ետք՝ կը պատրաստուի ամուսնութեան։

Եղեկիէլի կեանքի ընկերը կ'ըլլայ Աւետիսի եւ Եսթերի դուստրը՝ Սիրվարդը, որուն հետ կը պսակուի Հալէպի Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ մէջ, 1957 թուականին, ձեռամբ Զէյթունցի Տ. Խաչատուր Ա. քհնյ. Գերմանիկեանի եւ կ'ունենայ չորս զաւակներ՝ Յասմիկ, Սեղա, թալին եւ Գէորգ։

Եղեկիէլ եթէ մէկ կողմէն իր բոլոր ճիգերը ի գործ դրած է ապրուստը հոգալու՝ իբրեւ մարդ, միւս կողմէ երբեք չէ դլացած իր հոգիին պարտքը կատարելու կրօնական արժէքներով հոգին հարստացնելու։

Ան մանկութենէն կապուած է Հայ եկեղեցւոյ։ եղած է դպիր Ս.Գէորգ եւ ապա Ս.Գէորգ եւ ապա Ս.քառասնից մանկանց եկեղեցւոյ մէջ։ Առ ի գնահատանք տարիներու հետեւողութեան։ ստացած է ուրար։
## Ծանօագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Համազասպ Բ. Արծրունի

**Համազասպ Արծրունի**, Վասպուրականի առաջին գահերէց իշխանը։ Ծնած է Վասպուրականի՝ Արծրունիներու իշխանական կալուածքէն ներս։ Իշխած է 800-836 թուականներուն։

Արաբական խալիֆայութիւնը Հայաստանը նուաճելէ ետք հայ նախարարներուն հնարավորութիւն տուած էր զբաղեցնել երկու բարձրաստիճան պաշտօն՝ Հայոց իշխան եւ իշխանաց իշխան։ Անոնցմէ առաջինը՝ երկիրը կը կառավարէր Արմինիոյ կուսակալութեան ոստիկանի հետ, երկրորդը՝ կւ զբաղէր ներքին հարցերով՝ ռազմական գործ, հարկահաւաքութիւն եւ այլն։

9-րդ դարուն այս պաշտօններուն աւելցած է եւս մէկը՝ Վասպուրականի գահերէց իշխան։ Արծրունիներու ազդեցիկ տոհմը, այդպիսով, իր գերիշխանութիւնը կը հաստատէր ո՛չ միայն Վասպուրականի, այլեւ՝ Մոկքի, Կորճայքի, Պարսկահայքի հայ իշխաններու ու արաբ ամիրաներու նկատմամբ։

Համազասպ Արծրունին առաջին գահերէց իշխանն էր։ Ան ամուսնացած էր Հայոց իշխան՝ Աշոտ Մսակեր Բագրատունիի դստեր՝ Հռիփսիմէի հետ։ Համազասպին կը յաջորդէ որդին՝ Աշոտ Ա.-ը, որ ընդհատումով կ՛իշխէ մինչեւ 874 թուականը։

 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վասպուրական
Ստորոգութիւն:Արծրունիներ
Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատուն

**Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատուն**, գրատարած։ 1931-ին Ճեմարանի մէջ բացուած է Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան տպարանը եւ միեւնոյն տարին սկսած է գործել։

## Հրատարակչատան գործունէութիւնը
Առաջին հրատարակութիւնը կ'ըլլայ Ճեմարանի ծրագիր-կանոնագիրը։

Համազգայինի հիմնադիրներէն Նիկոլ Աղբալեան Ճեմարանի նիւթական դժուարութիւններուն դիմաց, եւ շարունակելու համար տպարանին գործունէութիւնը իր սեփականութիւնը կը դարձնէ կառոյցը, որ կը կոչուի «Յոյս»։ 

1944-ին լոյս կը տեսնէ Ճեմարանի Շրջանաւարտից Միութեան «Ակօս» հանդէսը, իսկ 1946-ին սկիզբ կ’առնէ Լեւոն Շանթի ամբողջական երկերու հրատարակութեան աշխատանքները։

1947-ին, Նիկոլ Աղբալեանի մահով եւ անոր կտակով՝ տպարանը կը դառնայ Համազգայինի սեփականութիւնը եւ «Համազգայինի Տպարան»։ 

1948-ին, Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ Գասպար Իփէկեան իր գրասենեակը կը հաստատէ տպարանի կողքին եւ Համազգայինի գործավար-քարտուղարի իր պաշտօնով կը սկսի գրախանութի եւ գրատարածի աշխատանքները կազմակերպել։ Նոյն տարին կը սկսի ընթերցանութեան գիրքերու, մանկապատանեկան գրականութեան, ինչպէս նաեւ կուսակցական, գաղափարական, յուշագրական եւ այլ գործերու հրատարակութեան աշխատանքները։

1965-ին տպարանը Վահէ Սէթեանի անձնական ներդրումով կ՛օժտուի արդիական կազմածներով։ Սէթեան Համազգայինի անուան ներքեւ կը ստանձնէ տպարանին յանձանձումը եւ ժամանակահատուածէ մը ետք տպարանը կը յանձնուի Համազգայինին եւ կ’որոշուի անուանել Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարան։ 

1965-ին Երուանդ Մոնոֆարեան կը նշանակուի տպարանի տնօրէն, իսկ 1975-ի Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին պատճառով, տպարանը 1989-ին կը փոխադրուի Պուրճ Համուտի «Շաղզոյեան» Կեդրոն։ 

1998-ին Յակոբ Հաւաթեան կը նշանակուի Համազգայինի տպարան-հրատարակչականի վարիչ տնօրէն։ Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութեան կողմէ յառաջացած խնամակալ մարմին մը մօտէն կը հետեւի հրատարակչական գործի ընդհանուր ընթացքին։

2003-ին Ֆրանսայի «Էմփրիմար» տպարանի կազմածները կ’ապահովուին եւ կառոյցը նորոգութեան կ’ենթարկուի։

Գրատարածը կը գործակցի տարբեր գաղութներու հետ եւ տարեկան դրութեամբ կը կազմակերպէ միջդպրոցական բնոյթի նախաձեռնութիւններ։
## Աղբիւրներ
* Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով
Համազգային Թատրոն

**Սոս Սարգսեանի անուան Համազգային թատրոն**, հիմնադրուած է 1991-ին, Երեւանի մէջ, Սոս Սարգսեանի նախաձեռնութեամբ (մինչեւ 1999՝ հովանաւոր՝ Համազգային մշակութային միութեան Հայաստանի վարչութիւն)։

## Պատմութիւն
Թատրոնի հիմնադրման, ճանաչման եւ զարգացման գործին մէջ մեծ աւանդ ունին այնպիսի արուեստագէտներ, որոնցմէ են օրինակ՝ Մայիս Գարակէօզեան, Շահում Ղազարեան, Հրաչեայ Գասպարեան, Գալիա Նովենց, Դաւիթ Յակոբեան, Կարինէ Ջանջուղազեան, Միքայէլ Պօղոսեան, Աննա Էլբակեան, Նելլի Խերանեան, Տիգրան Ներսիսեան եւ այլք։2003-ին ՀՀ վարչապետ Անդրանիկ Մարգարեանի ղեկավարութեամբ կառավարութիւնը որոշում առաւ թատրոնին տալ պետական կարգավիճակ՝ վերանուանելով զայն՝ Պետական Համազգային Թատրոն։ 2009-էն սկսեալ թատրոնը կը տնօրինէ Վարդան Մկրտչեան։Բացուած է Էդուարդո տէ Ֆիլիպօյի «Սանիտայի թաղապետը» ներկայացումի բեմադրութեամբ (1991, բեմադրիչ՝ Ս. Սարգսեան)։ Բեմադրութիւններէն են նաեւ՝ Յ. Յակոբեանի «Լեռնային կակաչներ» (1993), Սայմոնի «Շիկացած սիրեկանն անկողնում» (1994), Մոլիերի «Տարտիւֆ» (1998, երեքն ալ՝ բեմադրիչ Յ. Գասպարեան), «Մենք» (ըստ Լեռ Կամսարի, 1993, բեմադրիչ Ե. Ղազանչեան), Ուիլիըմ Սարոյեանի «Մի գաւաթ բարութիւն» (1994), Շէյքսփիրի «Լիր արքայ» (1996, երկուքն ալ՝ բեմադրիչ՝ Ս. Սարգսեան), Մրոժեկի «Բաց ծովում», Կ. Մանիէի «Օսկար» (երկուքն ալ՝ 1995, բեմադիչ՝ Դ. Յակոբեան)։ 

Թատրոնը կը բեմադրուի նաեւ մանկական ներկայացումներ (Թումանեանի «Անբան Հուռին» եւ այլն)։ 

Տարբեր տարիներ թատրոնին մէջ  աշխատած են ՀՀ վաստակաւոր արուեստագէտ Մայիս Գարակէօզեան, դերասաններ Գ. Սեդրակեան, Տ. Ներսիսեան, Հ. Վանեան, նկարիչ Գ. Նալչաջեան եւ ուրիշներ։ Թատերախումբին մէջ են (1999) Հ. Գասպարեանը (գլխաւոր բեմադրիչ 1995-էն սկսեալ), երգահան՝ ՀՀ արուեստներու վաստակաւոր գործիչ Մ. Վարդազարեան, ՀՀ վաստակաւոր արուեստագէտ Շ. Ղազարեան, արուեստագէտներ Գալիա Նովենց, Կարէն Ջանիբէկեան, Դ. Յակոբեան (նաեւ բեմադրիչ), Ա. Մկրտչեան, Աննա Էլբակեան, Կարինէ Ջանջուղազեան, Ա. Գալստեան, Նարեկ Հայկազեան, Զօհրակ Բեկ-Գասպարենց եւ ուրիշներ։ Համազգային թատրոնը հիւրախաղերով ելոյթ ունեցած է Սուրիոյ, Լիբանանի (1994) եւ Իրանի մէջ (1997)։

22 Հոկտեմբեր 2015-ին, ՀՀ Կառավարութեան որոշմամբ «Համազգային թատրոն» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութիւնը վերանուանած է «Սոս Սարգսեանի անուան համազգային թատրոն» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Համազգային պետական թատրոնի կայքը
* Համազգային թատրոնը avproduction.am կայքում 

Ստորոգութիւն:Երեւանի թատրոններ
Համակարգիչ

մինի|ՆԱՄԱ-ի «Քոլամպիա» գերհամակարգիչը:
մինի|Առաջին Ելեկտրոնական թուային, վերածրագրաւորող «ENIAC» համակարգիչը:

**Համակարգիչ**ը, մեքենայ մըն է, որ կը մշակէ տուեալները, տրուած հրամաններու ցանկին համաձայն։

Համակարգիչները արտաքնապէս կը տարբերին իրարմէ։ Առաջին ելեկտրոնական համակարգիչները, որոնք ստեղծուած են IBM ընկերութեան կողմէն ԱՄՆ-ի մէջ, 1941 թուականին. մեծ սենեակի մը տարածութիւնը կը զբաղեցնէին, իսկ անոնց ելեկտրական ծախսը կը հասնէր հարիւրաւոր ժամանակակից համակարգիչներու ելեկտրական ծախսին։

Այսօր համակարգիչները հիմնուած են միահաւաք շրջոյթներու վրայ եւ միլիարաւոր անգամներ արագ կը գործեն։ Այժմ պարզ համակարգիչը կարելի է տեղաւորել նոյնիսկ ձեռքի ժամացոյցին մէջ եւ սնուցել ժամացուցային մարտկոցով։

Անձնական համակարգիչները ունին տարբեր ձեւեր, դարձած է «Տեղեկատու Դարի» նշանը եւ սովորաբար մարդիկ «համակարգիչ» ըսելով զայն կը պատկերացնեն։ Սակայն իրական ամէնատարածուած համակարգիչները ներդրուած համակարգիչներն են, որոնք կը կիրառուին ամէնուրեք՝ ռազմական օդանաւերէն մինչեւ խաղալիքներու մէջ։

Համակարգիչներու ունակութիւնը պահպանելու եւ կատարելու ծրագրեր կոչուող հրամաններու ցանկերը կը դարձնեն զանոնք չափազանց բազմանպատակ եւ կը տարբերին համակարգիչները հաշիւներով։

## Ծանօթագրութիւններ



Ստորոգութիւն:Համակարգիչ
Ստորոգութիւն:Կենցաղային ելեկտրոնաբանութիւն
Տիգրան Համասեան

**Տիգրան Համասեան** (ծն.՝ 17 Յուլիս 1987, Գիւմրի), հայազգի ճազ դաշնակահար։ 2006 թուականին աշխարհահռչակ Մոնքի անուան միջազգային Ճազ մրցոյթ () յաղթող։

## Կենսագրութիւն
Համասեան ծնած է 1987 թուականին Գիւմրիի մէջ։ Աւարտած է Երեւանի Միքայէլ Միրզոյեանի անուան երաժշտական դպրոցը, այնուհետեւ ընդունուած է Պ. Չայկովսկիի անուան երաժշտական ուսումնարան, ուսանած է Միացեալ Նահանգներու մէջ:

2000 թուականին կայացած Երեւանեան երկրորդ միջազգային ճազային փառատօնի ծիրին մէջ տաղանդաւոր երաժիշտը ծանօթացած է Չիկ Քորէայի, Աւիշա Քոհենի եւ ֆրանսահայ ճազային դաշնակահար, փառատօներու կազմակերպիչ Ստեփան Կոչոյեանի, որուն հրաւէրով տարի մը ետք մասնակցած է քանի մը հեղինակաւոր փառատօներու: 

Տիգրան Համասեանը բազմիցս արժանացած է հեղինակաւոր մրցանակներու, ունի անձնական սկաւառակներ։

Հայաստանի մէջ դաշնակահարը համերգներով հանդէս եկած է 2009-2010 թուականներուն: Ան ելոյթներ կ՛ունենայ խումբերու եւ ճազի աստղերու հետ, կը ստեղծագործէ, կու տայ մենահամերգներ, կը մասնակցի աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ տեղի ունեցող փառատօներուն:

## Ստեղծագործություններ

* Entertain Me
* What the Waves Brought
* A Fable
* The Poet
* Double-Faced
* Mockroot
* Red Hail
* The Grid
* Out of the Grid
* Song for Melan and Rafik
* Road Song
* Lilac
* Kars 1
* Erishta
* Drip
* Mother, Where Are You?
* World Passion
* To Negate
* Pagan Lullaby
* The Roads That Bring Me Closer to You
* The Apple Orchard in Saghmosavanq
* Kakavik
* Love Song
* Shogher Jan
* Longing
* The Year Is Gone
* Amran Gisher
* Kars 2
* To Love
* The Glass Hearted Queen
* Part 1: Serpentine
* The Awakening of Mher

## Պարգեւներ
* Մովսէս Խորենացիի մետալ (2013)
* ECHO Jazz Awards 2016.

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին Յղումներ
* Տիգրան Համասեան. «Չես Կարող Պարզապէս Տաղանդաւոր Լինել Առանց Աշխատելու»:
* 100 Համերգ. Ո՞ւր Պիտի Շրջագայի Տիգրան Համասեան:
* Washington Post's Coverage of 2006 Monk 

Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գիւմրի ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ դաշնակահարներ
Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնածներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Համաս

250px|մինի|աջից|'''Համաս, حركة المقاومة الاسلامية'''

**Համաս** (՝حركة حماس; կամ ամբողջական անուանումով **Հարաքաթ ալ-Մուքաուամա ալ-Իսլամիյէ** (արաբերէն՝ حركة المقاومة الاسلامية), որ արաբերէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ «Իսլամական դիմադրութեան շարժում», պաղեստինեան իսլամիստ կուսակցութիւն է, որ հիմա կը կառավարէ Կազայի տարածքը։

Համասը հիմնուած է 1987 թուականին, Դեկտեմբեր 14-ին՝ Առաջին Ինթիֆատայիի տարիներին, Պաղեստինի Գազա քաղաքում երկու խմբաւորումների՝ «Մուսուլման եղբայրների» պաղեստինեան թեւի եւ «Պաղեստինի Իսլամական Ջիհադի» հիմքի վրա (պաշտոնապես գրանցուած՝ որպէս մշակութային-լուսաւորչական եւ բարեգործական կազմակերպութիւններ) Աբդել Ազիզ առ-Ռանտիսսիյի եւ շեյխ Ահմեդ Յասինի կողմից, ով հռչակած էր, որ ցանկացած հրեաի կարելի է համարել ռազմական օկուպանտ եւ իրենց պարտականութիւնն եւ ստրատեգիական նպատակն է ազատագրել Պաղեստինը վերգրավելով Իսրաելը ամբողջութեամբ եւ հաստատել պաղեստինեան իսլամական պետութիւն ծովից մինչեւ Հորդանան։ Ինչպես հայտարարած էր շեյխ Յասինը, հրեական 
գերիշխանութեան ազատագրումից հետo Պաղեստինը կդառնա արաբական եւ մուսուլմանական աշխարհի կեդրոնը։

Ինքնասպանների միջոցով ահաբեկչական ակտերից եւ ռմբակոծումներից բացի (հրեա զինւորների եւ քաղաքացիների վրա) Համասը նաեւ կը վարէ ընդարձակ հասարակական ծրագիրներ եւ դրանով մեծ ժողովրդավարութիւն է ստացած Պաղեստինում՝ կառուցելով հիւանդանոցներ, ուսումնական հաստատութիւններ, գրադարաններ եւ այլն։ Արեւմտեան ափում եւ Գազայում։ Համասի քաղաքական թեւը կը շահէ բազմաթիվ ընտրութիւններ Գազայում, Քալքիլյայում եւ Նաբլուսում։ 2006 թուականի հունվարին, Համասը կը շահէ Պաղեստինեան խորհրդարանական ընտրությիւնները, ստանալով 76 աթոռ 132-ի վրա, իսկ նախորդ իշխող կուսակցութիւնը Ֆաթահն՝ 43 աթոռ։ Համասի հաղթանակից իվեր, կոնֆլիկտ կը ծագէ Համասի եւ Ֆաթահի միջեւ։ 2007 թուականի հունիսին Գազայի մարտից հետօ, ուր Համասը զենքի ուժով կը գրաւէ Գազան, Ֆաթահն դուրս կը մղէ ընտրուած Համասի պաշտոնեաներին Պաղեստինեան Ազգային Իշխանութիւնից՝ Արեւմտեան ափում, փոխարինելով այլ անդամներով։ Այս գործողութիւնը կը դիտարկւի պաղեստինցի եւ այլ մտաւորականների կողմէն իբրեւ հակաօրինական։ 2007 թուականի հունիսի 18-ին, Պաղեստինեան նախագահ եւ Ֆաթահի անդամ Մահմուդ Աբաս օրենքից դուրս կ՛յայտարարէ Համասը հրամանագրով։

Համասը ճանաչուած է իբրեւ ահաբեկչական կազմակերպութիւն ԱՄՆ-ի, Կանադաի, ԵՄ-ի, Իսրայելի եւ Ճապոնիաի կողմէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կուսակցութիւններ
Համբարձում Ալաճաճեան

**Համբարձում Ալաճաճեան** (1840, Պոլիս – 15 Մարտ 1907), տաճկահայ հրապարակախօս։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ. Պոլսոյ մէջ, սորված՝ ազգային որբանոցին մէջ, ապա պաշտօնավարած միեւնոյն տեղը, որպէս ուսուցիչ։

Առանձին գիրքով լոյս տեսած են անոր՝ «Նեկթարինէ Կոյս Նահատակ» (Կ. Պոլիս, 1861), «Հաւաքածոյ Հայկական Ասացուածոց» (1862), «Տողիկք» (1874) երկերը։

1860-1907-ին հրատարակած է «Փունջ» շաբաթաթերթը։ 1860 թուականի Յունուարէն (մինչեւ 1907) կը սկսի «Փունջ» շաբաթաթերթը հրատարակել Կ․ Պոլսոյ մէջ, որ լոյս կը տեսնէր Շաբաթ օրերը։ 1864-ին կը փորձէ «Փնջիկ» վերնագրով յաւելուած մըն ալ տալու, սակայն մի քանի թիւ տալով կը դադրի։

## Գրական  վաստակ
* «Նեկթարինէ Կոյս Նահատակ», Կ․ Պոլիս 1861,
* «Հաւաքածոյ  Հայկական  Ասացուածոց», Կ․ Պոլիս 1862։
## Աղբիւրներ
* Գառնիկ Ստեփանեան (1973), Կենսագրական բառարան, հատոր Ա․, Երեւան, «Հայաստան», էջ 43։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:1840 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1907 մահեր
Ստորոգութիւն:15 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Համբարձում Ապաճեան

**Համբարձում Ապաճեան**, (), փաստաբան, Կեսարիա 1851 ծննդաւայրին մէջ նախակրթութիւնը ստանալէ ետք Պոլսոյ իրաւագիտական վարժարանը կը մտնէ եւ փաստաբանի վկայականը առնելէ ետք Կեսարիա կը դառնայ, փաստաբանութիւն կ՛ընէ ու յետոյ Պոլիս կը փոխադրուի եւ հոն կը մահուան  1906-ին:

## Աղբյուրներ
Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վրդ. Պոտուրեան,Պուքրէշ,1944
Համբարձում Երամեան

**Համբարձում Երամեան** (), վաստակաւոր ուսուցիչ եւ հեղինակ: 

1868-ին ծաղիկ հիւանդութան բռնուելով կը կուրանայ. 1874էն սկսեալ Վանի երկու վարժարաններու մէջ կը դասախօսէ, իսկ 1882-ին կը հիմնէ Երամեան գիշերօթիկ ցերեկեայ վարժարանը եւ կը շարունակէ զայն մինչեւ 1915, կարող ուսուցչական կազմով մը եւ աշակերտներու թոշակով միայն:

Նոյն վարժարանը 1908-ին կը ճանչցուի իտատի. 1904-ին կատարած է իր վարժարանի 25 ամեակը, այդ արթիւ Երամեանի աշակերտները եւ կրթասէր ազգայիններ նոյն վաստակաւոր ուսուցիչին կը նուիրեն դպրոցական շէնք մը եւ բնակութեամբ տուն մը: Մկրտիչ Խրիմեան (կթղ.) եւ Օրմանեան պտրք. «Ուսուցչապետ» տիտղոսը կ’ընծայեն Յոբելեարին:

Երամեան երկիցս ուղեւորած է Ս. Էջմիածին 1886-ին, նաեւ Կովկաս, Պիզա, Վիեննա եւ 1913-ին ալ իբր պատգամաւոր Վանի՝ գրոց գիւտի 1500-ամեակին եւ հայ տպագրութեան 400-ամեակին առթիւ, ուղեւորութիւնը շարունակելով կը հասնի Պոլիս, Զմիւռնիա իր վարժարանը Լիսէի աստիճանին բարձրացնելու մտահոգութեամբ. Համաշխարհային պատերազմը վրայ կը հասնի եւ ան կը ստիպուի մեկնիլ Եգիպտոս եւ կը վարէ Բոր-Սայիտի Սիսուան վարժարանի վերատեսչութիւնը եւ ապա Աղեքսանդրիոյ Պօղոսեան վարժարանի տեսչութիւնը, 1921-ին Երուսաղէմայ Ս. Յակոբ վանքը կ’այցելէ եւ ներկայ կ’ըլլայ Եղիշէ Ս. պատրիարք Դուրեանի ընտրութեանց:

Համբարձում Երամեանի արժէքաւոր գործն է Յուշարձան Վան Վասպուրականին տպ. Աղեքսանդրիոյ Արամ Ստեփանեանի տպարանին մէջ 1929 (2 հատոր): Երամեան մահացած է Աղեքսանդրիոյ մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր Դ., էջ 700:
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Համբարձում Աշճեան

**Աշճեան Համբարձում** (1862, Մարաշ - 1938), Վերապատուելի, ուսուցիչ։

Ան ծնած է 1862-ին Մարաշի մէջ, ուսանած՝ Աւետարանականներու նախակրթարանը եւ ատեն մը դերձակութիւն սորվելէ ետք՝ մտած է 1879-ին Այնթապի Գոլէճը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1884-ին: Երկու տարի ուսուցանած է Մարաշի Աւետարանականաց վարժարանին մէջ: 1886-1889 ուսանող է Մարաշի Աստուածաբանական ճեմարանին: Տարի մը քարոզիչ՝ Ատանա, 4 տարի ուսուցիչ՝ Մարաշի Կ. Թ. Աղջկանց Գոլէճին՝ մինչեւ 1894:

1894-1896 կը դառնայ ուսանող Եէյլի Աստուածաբանական վարժարանին, Նիւ Հէյվըն (Միացեալ Նահանգներ): 1899 Յունուար 26-ին ձեռնադրուելով կը մեկնի Այնթապ իբրեւ հովիւ Ալայպէյի եկեղեցիին:

1900 Օգոստոս 7-ին կ’ամուսնանայ Օր. Եսթեր Հալէպեանի հետ, 1901-ին կը դառնայ հովիւ Այնթապի Գայաճըգ եկեղեցիին, 1906-ին ուսուցիչ Այնթապի Գոլէճին, 1907-ին հովիւ Ատանայի Աւետ. Եկեղեցիին: 1909-ին Կիլիկիոյ ջարդի ժամանակ քաջաբար կը պաշտպանէ հայոց անմեղութիւնը: 1914-ին Գոնիա կը հրաւիրուի Ճէնանեան Գոլէճին մէջ դասախօսելու եւ ժողովուրդին քարոզելու: Ընդհանուր պատերազմի եւ տեղահանութեան շրջանին երկիցս կ’աքսորուի, վեց անգամ կը բանտարկուի:

1922 Նոյեմբեր 16-ին Գոնիայի 700 որբերով եւ 100 պաշտօնեաներով ու սպասաւորներով կը մեկնի Պէյրութ, ուր կը պաշտօնավարէ Րիլիֆի Մամըլթէյնի որբանոցին մէջ եւ կը քարոզէ վրանաքաղաքին մէջ։ 1926-ին սկիզբը՝ հովիւ Լոս Անճելըսի Մասիս Հայ Աւետ. Եկեղեցիին եւ 1929 Յունուար 5էն սկսեալ Շիգակոյի Հայ Աւետ. Եկեղեցիին, ուր Դեկտ. 1932-ին կը տօնուի ծննդեան 75-րդ եւ քարոզչութեան 40-րդ տարեդարձի յոբելեանը: 1934-ին առողջական պատճառներով կը հրաժարի ու բնակութիւն կը հաստատէ Լոս Անճելըսի մէջ: 

Վեր. Աշճեան 1936-ին լոյս կ’ընծայէ ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ եօթանասնամեակի Տօնակատարութեան գրքոյկը (87 էջ), որմէ կ’իմանանք թէ «Կիլիկիոյ 1909-ի կոտորածին եւ 1915-ի հայկական ընդհ. տեղահանութեանց միջոցին Գոնիայի մէջ տեղի ունեցած դէպքերուն պատմութիւնը» գրի առած է: Հեղինակի կոչ կ’ընէ որ Թէֆլէեան եղբայրներու նման առատաձեռն անհատներ օգնեն, որպէսզի այս գործը հրապարակ ելլէ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Ա․, էջ 187:

Ստորոգութիւն:Մարաշ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ վերապատուելիներ
Համբարձում Համբարձումեան

**Համբարձում Համբարձումեան**, (), Էսայեանէն եւ Կեդրոնական վարժարանէն ընթացաւարտ, լրագրող։

Սահմանադրութեան օրերուն լրագրող եղած է «Սուրհանդակ»ի խմբագրատունը.յետոյ անցած է «Ազատամարտ»ի, մինչեւ անոր խափանումը՝ յօդուածները գրելով տնտեսական եւ պետական-օրէնսդրական խնդիրներու մասին։Աշխատակից «Լա Թիւրքի», «Լ.Հէրալտ»ի եւ թղթակից «Պ.Թակէպլաթ»ի, «Ք.Ձայլունկ»ի եւ «Իւմանթէ»ի։ Սղագրութեան արուեստ սորվելով՝ գրաւոր քննութեամբ Եւրոպայէն ստացած է վկայական ու պատուանշան Դաշնակցական։

## Աղբիւրներ
*Յուշարձան Ապրիլ Տասնմէկ, Թէոդիկ, Կ.Պոլիս, 1919 

Ստորոգութիւն:Հայ յեղափոխական գործիչներ‏‎
Համբիկ Սասունեան

**Համբիկ Սասունեան** (), մարտիկ։

Սա­սու­նեան ծնած է Պէյ­րութ։ 28 Յու­նո­ւար 1982-ին սպա­նած է Թուրքիոյ աւագ հիւ­պա­տոս Քէ­մալ Արը­քանը, երբ այս վեր­ջի­նիս ինքնա­շար­ժը կանգ առած էր կար­միր լոյ­սի պատ­ճա­ռաւ։ Հիւպատոսը ահաբեկելու մեղադրանքով ձերբակալուած եւ դատապարտուած է ցմահ ազատազրկման։

Քալիֆորնիոյ բանտարկեալներու ներման դիմումները քննող յանձնաժողովը 4 Յուլիս 2013-ին մերժեց Համբիկ Սասունեանի ներման դիմումը։ 2016 թուականին նոյնանման դիմում մը յանձնաժողովը նոյնպէս մերժած էր։

Ըստ ՀՅԴ Արեւմտեան Գրասենեակի պաշտօնական կայքէջին, Սասունեան ազատ արձակուած է եւ փոխադրուած է Հայաստան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1963 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1 Յունուարի ծնունդներ
Համեստ (անձնանուն)

**Համեստ** հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն *համեստ*՝ «պարկեշտ» բառէն։ Նոր անուն է։ Այժմ (2015) եւս գործածական անուն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Օֆէլիա Համբարձումեան

**Օֆէլիա  Կարապետի Համբարձումեան** (), հայ երգչուհի։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արդիստուհի (1959)։

## Կենսագրութիւն
Շատ փոքր տարիքէն մասնակցած է պիոներ-դպրոցականներու քաղաքային պալատի ժողովրդական նուագարաններու անսամպլի աշխատանքներուն, իր զրնգուն ձայնով գերելով ունկնդիրները։ Ականաոր երգչուհի Արաքսիա Գիւլզադեանը կը պատմէր, որ առաջին անձերէն մէկը ինքն է որ լսած է շնորհալի դպրոցականին եւ մօտեցած՝ ու գովասանքի խօսքեր ըսած է անոր, իսկ յետոյ յորդորած է անոր, որ ստանայ երաժշտական կրթութիւն եւ ոտք դնէ երգի արհեստավարժ բնագաւառ։ Ապագայ երգչուհին ուսանած եւ աւարտած է Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանն ու հրաւիրուած է ռատիոյի ժողովրդական նուագարաններու անսամպլը, ուր ամբողջ կեանքը ապրելով այստեղ, նուիրուած է Արամ Մերանգուլեանի գլխաւորած անսամպլին, որ միշտ հաւատարիմ մնացած է հայ աշուղական, ժողովրդական երգարուեստին, նպաստած՝ կոմպոզիտորական երգի ստեղծումին եւ տարածումին։ 1944 թուականէն՝ հեռուստատեսութեան եւ ռատիոյի ժողովրդական գործիքներու անսամպլի մեներգչուհին էր։

Երգեցողութիւնը առանձնացուցած է խոր արտայայտութեամբ, ազգային վառ երանգաւորումով։ Երգացանկը ընդգրկած է հիմնական հայ ժողովրդական, գուսանական եւ աշուղական, ինչպես նաեւ՝ կոմպոզիտորական երգեր։ Երգչուհիի ստեղծագործութեան մեջ առաջնային տեղ գրաւած են գրաւոգա Սայեաթ-Նովայի ստեղծագործութիւնները` «Ես կանչում եմ լալային», «Չկայ քիզի նման» եւ այլն։ Երգած է Ֆարհատի, Միսկին Բուրջիի, Ջիւանու, Շերամի երգերը։ Անոր ստեղծագործական թռիչքներուն կապակցուած էր աշուղներ Հաւասիի, Աշոտի եւ Շահէնի ստեղծագործութիւնները, որոնցմէ շատերու առաջին կատարողը ինքը եղաւ` իր կատարումները ուղեցոյց դարձնելով բոլոր երգիչ-երգչուհիներուն համար։ Աշուղ Աշոտը խոստովանած է, որ «Օջախում», «Դու ծաղկավար Զանգեզուրի» եւ շարք մը ուրիշ երգեր յօրինած է յատկապէս Օֆելիա Համբարձումեանի համար։ Շահէնն ալ իր «Էլինար» պոեմը գրած է Օֆէլիա Համբարձումեանի համար` ամէն ինչ կառուցելով երգչուհիին ձայնական իւրայատկութիւններուն վրայ։ Շատ երգչուհիներ եւ անգամ երգիչներ կատարեցին «Օջախում» երգը, սակայն Համբարձումեանի կատարումը մնաց անգերազանցելի։ Անգերազանցելի մնացին նաեւ Աւետիք Իսահակեանի բանաստեղծութիւններու հիման վրայ գրուած շարք մը երգերու կատարումները, որոնց մէջ ակնառու դարձաւ բանաստեղծական սիւժէի ներքին ողբերգականութիւնը։

Համերգներով հանդէս եկած է ԱՊՀ քաղաքներու եւ արտասահմանեան հայաբնակ վայրերու մէջ (Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս, Ֆրանսա, ԱՄՆ)։ 21-րդ դարուն բեմի վրայ այլեւս հանդէս չէ եկած։

Մահացած է 2016 թուականի Յունիս 13-ին, 91 տարեկան հասակին։

## Պարգեւներ
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արդիստ, 1959
* 2011 թ. հայ երգարվեստին մէջ ունեցած մեծագոյն ծառայութիւններուն համար արժանացած է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանին։

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ստորոգութիւն:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Համշեն

300px|մինի|Համշենը քարտեսին վրայ
**Համշեն** կամ Համամշեն, հայկական կիսանկախ իշխանութիււն, ապա՝ հայաբնակ գաւառակ Սեւ ծովու հարաւ-արեւելեան ափին, VIII դարու վերջերուն-XX դարու սկիզբին։ Ներկայիս կը գտնուի Թուրքիոյ մէջ՝ Արեւմտեան Հայաստան։ Համշենագիտութիւնը 19րդ եւ 20րդ դարերէն սկսեալ դարձաւ հետաքրքրութիւն մը հայ եւ օտար հեղինակներու համար։

### Պատմական Ակնարկ
17-18րդ դարերուն կրօնափոխութեան հետեւանքով ձեւաւորուած է կրօնափոխ հայութեան 2 մեծ հանրութիւն.- համշենի հայերը եւ դերսիմի հայերը։ Այս երկու հանրութիւնները հեռացան հայկականութենէն կրօնափոխութեան եւ լեզուն կորսնցնելու հետեւանքով, բայց ամբողջովին չձուլուեցան եւ չթրքացան։

### Ուրկէ՞ եկած է «համշեն» անունը
8րդ դարու վերջը Բիւզանդիոնի կայսրի կողմէ հայ Ամատունի նախարարներու նուիրուած Տամբար քաղաքը յարձակման կ'ենթարկուի եւ կը հրկիզուի։ Համամ Ամատունի կը վերշինէ Տամբարը եւ զայն կ'անուանէ «համամաշեն»։
### Տարանման Աւազանը
15րդ դարէն սկսեալ համշենի իշխանութիւնը կը դառնայ կիսանկախ, իյնալով Օսմանեան կայսրութեան ձեռքին տակ։ Օսմանեան կայսրութեան բռնի իսլամացման երկարատեւ ու հետեւողական քաղաքականութեան ու ցեղասպանութեան հետեւանքով համշենահայութիւնը տարածուեցաւ։ Ան ըստ բնակութեան վայրի, կրօնքի եւ լեզուի, բաժնուեցաւ երեք հիմնական խումբերու.-

* Արեւմտեան համշենահայեր՝ կ'ապրին թրքական Ռիզք եւ այլ նահանգներու մէջ, թրքախօս եւ սիւննի մահմետական են։
* Արեւելեան համշենահայեր՝ կ'ապրին Արդուինի նահանգին մէջ, հայախօս եւ պահպանած են Համշենի բառբառը։ Սիւննի մահմետական են։
* Հիասային համշենահայեր՝ կ'ապրին Ռուսիոյ Կրասնոդարի երկրամասին մէջ։ Կը խօսին բառբառը, կը տիրապետեն ռուսերէնին եւ գրական արեւելահայերէնին։ Քրիստոնեայ են, հայ առաքելական։

### Համշենահայերու թիւը
Տարբեր հետազօտողներ կը նշեն 1,5-էն 2 միլիոն եւ աւելի՝
*Կարգ մը թիւեր պղտոր են տարբեր շրջաններուն մէջ։
*Միջին Ասիա եւ Ռուսաստան՝ 5000
*Աբխզիա՝ 65000-70000
*Հայաստան՝ 4000-5000
*Եւրոպա եւ ԱՄՆ ցեղասպանութենէն ետք հաստատուած համշենահայերու չուսումնասիրուած թիւ մը։

### Հեմշիլներն Այսօր
Հեմշիլները կը գտնուին թրքական մշակոյթի ազդեցութեան տակ, բայց կը պահպանեն ազգային սովորութիւնները, երգերը, պարերը եւ մայրենի բառբառը։ Անոնց գերեզմանատունները թուրքերէ հեռու, իրենց պարտէզներուն մէջ է։ Համշենահայերը ազգային, հոգեւոր, մշակութային, ինքնութեան վերականգնում ունին։

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Համշէնցիներ

մինի|275x275փքս|Համշէնցի կիներ
**Համշէնցիներ** (), Թուրքիոյ Հանրապետութեան մէջ և այնտեղէն Կովկաս ու Միջին Ասիա տեղահան եղած էթնիկ խումբ, որ պատմաբաններու, լեզուաբաններու, մարդաբաններու գերակշիռ մասին կողմէ կը բնութագրուին որպէս հայ էթնոսի մէկ հատուած։

Արաբական հալածանքներէն խուսափող Համամ և Շապուհ Ամատունի իշխանները 789-790-ին, Վասպուրականի Արտազ գաւառէն (մասամբ՝ Այրարատէն), 12 հզ. գաղթականներով տեղափոխուած և բնակութիւն հաստատած են բիւզանդական Խաղտիք (Խալդիա) բանակաթեմին մէջ։ Բիւզանդիոյ կայսր Կոստանդին VI-ի շնորհած Տամբար վայրին մէջ Համամ իշխանը հիմնած է Համամշէն (Համշէն) անունը, որու անունով կոչուած է գաւառակը, իսկ հայ բնակչութիւնը՝ համշէնցիներ, համշէնահայեր, համշիններ։ Քաջքար լեռան հիւսիսային լանջերուն եւ շրջակայ ձորերուն հետ կազմած է Համշէնի կիսանկախ իշխանութեան կորիզը։

XV դարուն կը յիշատակուին Համշէնի իշխան (պարոն) Առաքելը, Դաւիթ Ա. Վարդը, Վեքեն, Դավիթ Բ.։ Վերջինս 1489-ին կը պարտուի օսմանեան թուրքերէն, որմէ ետք Համշէնի հայկական իշխանութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Համշէնի մէջ նշանակուած է թուրք կառավարիչ, բայց գաւառակի անմատչելի ձորերու հայ ձորապետները երկար ժամանակ պահպանած են ներքին ինքնավարութիւնը։ Գրչութեան կեդրոններ եղած են Սուրբ Խաչիկ հոր, Քոշտենց, Խուժկա վանքերը։ XIII դարու վերջը Համշէն այցելած է Հեթում պատմիչը, 1406-ին՝ սպանացի դիւանագէտ Կլավիխոն։ 

XVIII դարու վերջը&nbsp;-&nbsp;XIX դարի սկիզբը ծաւալած է Համշէնի հայերու բռնի մահմետականացումը։ Դաւանափոխ հայերուն անուանած են «կեսկեսներ» (միաժամանակ գործածած են հայերը եւ թուրքերը)։ Ղ. Ինճիճեանը կը յիշատակէ Համշէն գաւառակի Տափ, Քոշտենց, Եղնովիտ, Ամոգվա, Միծմուն, Ժանընտոց, Մոլեւինց, Ուսկուրտա, Շնիչվա, Գուշիվա, Որդնենց, Մակրեւինց, Խապագ, Վիժէ Վերին, Վիժէ Ներքին գիւղերը, Խալա վիճակը։ Ամբողջութեամբ դաւանափոխուած են Համշէնի, Խալայի և Վիժէի հայերը, եղնովիտցիները պահպանած են քրիստոնէական հաւատքը, իսկ միւս բնակավայրերը (կրօնական առումով) ունէին խառն բնակչութիւն։
right|300px|thumb|Համշէն

XIX դարուն գաւառակ էր Լազիստանի գաւառին մէջ։ Ընդգրկած է Աթինայի եւ Ռիզէի միջեւ՝ Քաջքար-Պարխար գագաթներու ծովահայեաց լանջերու ձորերը, որոնցմէ նշանաւոր էին Բէյուկդերեն, Ծիվարդերեն եւ Քսենոսդերեն։ XIX դարու 70-ական թթ. ունէր 33 գիւղ, 13.190 հայախօս բնակիչ։ Համշէնին վարչականօրէն կից էին հայաբնակ Ճեմիլ, Մարմանատ, Արտա բնակավայրերը եւ Խալայի վիճակը։ Համշէնահայերը կ'ապրէին բնատնտեսական կեանքով, կը զբաղէին հացահատիկի, ծխախոտի մշակութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով, առեւտուրով։ Մինչեւ դարավերջ կանգուն էին անոնց եկեղեցիները։ Սակաւահողութեան և կրօնա-ազգայնական ճնշման հետեւանքով Համշէնի հայերի մէկ մասը XIX դարու սկիզբին գաղթած է Սեւ ծովի առափնեայ շրջանները՝ Ջանիկ, Սիւրմենէ, Տրապիզոն եւ այլն.։ 1877-78-ի ռուս-թրքական պատերազմին շատ մը համշէնցիներ տեղափոխուած են Ղրիմ, Աբխազիա, Պաթում։ Դարավերջին Օրտուի և Խոփայի հայերը հաստատուած են Նիկոմեդիայի մէջ (Իզմիր)։ Այնուհանդերձ, Համշէնը մինչև XX դարու սկիզբը պահպանած է կիսանկախ վիճակը։ 

## Ծանոթագրութիւններ
Համուրապիի Օրինագիրքը

200px|մինի|աջից|'''Համուրապպի օրինագիրքը'''
**Համուրապիի օրինագիրք**ը՝ Պապիլոնեան հին օրենքներու գիրք մըն է Մէզօբօդամիայէն, ան շատ լաւ ցեւով պահպանուած է ք.ա.1754 թուականէն ի վեր։ Ան եղած է ամենահին օրենագիրքերէն մէկը աշխարհին վրայ։ 6-րդ Պաապիլոնեան շագագորը՝ Համուրապին կանոնագիրը գրեց մեծ քարի վրայ եւ զանազան կաւէրով։ Ան ունի 282 օրէնք՝ պատիժներով, եւ նշանաւոր խօսքով.«Աչքը աչքին եւ ակռան ակռային», հաւասարութեան համար գերիներուն եւ ազատ մարդոց միջեւ։ Այս օրինագիրքին մէջ կան ժողովուրդին վճարումներուն մասին օրէնքներ։ Գաղտնաբառերը գտնուած են 1901-ին հետախոյզերուն կողմէ։ Ան թարգմանուած ձեւով հրատարակուեցաւ 1902-ին Ժան Վէնսան Շիլի կողմէ։ Անոր հասակը 2,25 մեթր է։ Ան գրուած է Ագգատերէն լեզուով, կը ցուցադրուի ներկայիս Լուվր թանգարանին մէջ։

## Պատմութիւն
Համմուրապի ղեկաւարեց 42 տարի, ք.ա.1792-էն մինչեւ ք.ա.1750 թուական ըստ միջնադարեան ժամանակագրութեան։ Քարին վրայ կան 44 աղիւսակ եւ 28 հոդուած՝ որ կը պարունակեն 282 օրէնքներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատմութիւն
Համրա փողոց

մինի|250px|Մուտքը Ռենէ Մոուատ պարտէզին, Սփիրզ փողոցին վրայ, Համրա:**Համրա փողոց**, (Արաբերէն՝ شارع الحمراء‎‎) այդ ոչ միայն ամէնէն գլխաւոր փողոցներէն մէկն է, Պէյրութ, Լիբանանի մէջ, այլ նաեւ գլխաւոր տնտեսական եւ դիւանագիտական կեդրոնն ու նշանակէտն է: Համրա փողոցը կը գտնուի նոյն անունով կոչուած թաղակայքին մէջ՝ Համրա: Անոր գիտարուեստական անունն է՝ Փողոց 31: Շնորհիւ բազմաթիւ սրճարաններուն, բեմասրահներուն եւ թատերավայրերուն, Համրա փողոցը կը նկատուէր կեդրոնը Պէյրութի մտաւորական զբաղումներուն, 1960-ական եւ 1970-ական թուականներուն: 1975 թուականէն առաջ, Համրա փողոցը եւ անոր շրջավայրը ճանչցուած էին որպէս Պէյրութի նոր եւ զարգացած շրջաններէն մէկը, սակայն Լիբանանի Քաղաքական Պատերազմէն ետք, ուրիշ շրջաններ, օրինակ՝ Մոնօ փողոցը՝ Աշրաֆիէի մէջ, Կուրաուտ փողոցը՝ Ժմէյզիի մէջ կամ Վերտուն փողոցը՝ Պէյրութի կեդրոնական շրջանին մէջ սկսան մրցակցիլ Համրա փողոցին հետ:

1990-ական թուականներու կիսուն Պէյրութի քաղաքապետութիւնը կազմակերպեց միջոցառումներ, զբօսաշրջիկներ հրապուրելու նպատակով: Համրա փողոցը միշտ զբաղ է ամերիկացի, եւրոպացի եւ կամ հարուստ արաբ զբօսաշրջիկներով:

Այսօր Համրա փողոցը առեւտրական շրջան մըն է, ուր կը գտնուին պանդոկներ, հայթաթուած յարկաբաժիններ, գրադարաններ, ճաշարաններ, սրճարաններ եւ Լիբանանի բարձր մակարդակի համալսարանները, օրինակ՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը, Լիբանանեան Ամերիկեան Համալսարանը եւ Հայկազեան Համալսարանը:

## Աշխարհագրութիւն
Համրա փողոցը կը գտնուի արեւելք-արեւմուտք Պէյրութի կեդրոնը: Փողոցը կը սկսի Ռոմ փողոցի միջահատութենէն եւ կը շարունակուի դէպի արեւմուտք՝ մինչեւ միջահատութիւնը Սատաթ փողոցին: 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Rue Hamra Sign.jpg
Պատկեր:Beirut, Hamra Street 1940.jpg
Պատկեր:Hamra Street, Beirut, Lebanon before Sunrise.TIF
Պատկեր:Hamra Street - June 04, 1970.jpg
Պատկեր:Hamra, Beirut (8254784822).jpg
Պատկեր:Eternal Sabah Mural on Assaf building in Hamra,Beirut - Nightshot.jpg
Պատկեր:CapoeiraShowHamra.jpg
Պատկեր:Orien Watches.jpg
Պատկեր:We all love Hamra.jpg
Պատկեր:So They finally retired ....jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Համպուրկի Ազգագրութեան Թանգարան

**Համպուրկի Ազգագրութեան Թանգարան** (), հիմնադրուած է 1879-ին: Եւրոպայի մէջ ազգագրութեան ամենամեծ թանգարաններէն մէկն է: Թանգարանին հաւաքածոն կը ներառէ շուրջ 350000 նմուշ, տարեկան կ՛ունենայ մօտ 180,000 այցելու, իսկ 2012-ին ունեցած է 130,000 այցելու: Թանգարանը կը գտնուի Համպուրկի Այմսպիւթել շրջանի Ռոթէրպա թաղամասին մէջ:

## Պատմութիւն
Թանգարանը կազմուած է 1849-ն գործող քաղաքային գրադարանի փոքրածաւալ ազգագրական հաւաքածոյի հիման վրայ։ Այս հաւաքածոն յետագային դարձաւ Համպուրկի բնական պատմութեան թանգարանի մէկ մասը, իսկ 1867-ին բացուեցաւ հանրութեան համար իբրեւ Համպուրկի «Die Ethnographische oder Sammlung für Völkerkunde im Anschluss an das Naturhistorische Museum»: 645 նմուշէ բաղկացած հաւաքածոն վերահսկուած են Ատոլֆ Օպերտեօրֆերի եւ Ֆերտինանտ Վորլէի կողմէ: 1871-ին հաւաքածոն վերանուանուած է Պատմամշակութային Թանգարան:

29 Ապրիլ 1879-ին հիմնադրուած է Ազգագրութեան Թանգարանը: Մինչեւ 1896 գործարար Քարլ Վ. Լիւտերը ղեկավարած է թանգարանը: 1 Հոկտեմբեր 1904-ին Գէորգ Թիլենիուսը լրիւ դրոյքով զբաղեցուցած է Ազգագրութեան եւ Նախապատմութեան Թանգարանի վարչական տնօրէնի պաշտօնը եւ մեծապէս աջակցած է առանձին թանգարան կառուցելու աշխատանքներուն: Շինարարութեան ծրագիրը հաստատուելէ ետք կառուցումը իրականացած է 1908-1912 տարիներուն, իսկ 1929-ին աւարտած են աշխատանքային հատուածի ընդլայնման աշխատանքները:

1999-էն թանգարանը դարձած է հանրային իրաւունքի տակ գործող հիմնադրամ:

## Հավաքածոյ
Թանգարանի հավաքածուն կ՛ընդգրկէ նմուշներ Ափրիկէէն, Ասիայէն, Ճափոնէն, Օվկիանիայէն, Ամերիկայէն եւ Եւրոպայէն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Պաշտոնական կայք 
*Museum für Völkerkunde Hamburg, Weltkulturarchiv
*Museum of Ethnology Hamburg

Ստորոգութիւն:Գերմանիա
Հայ արհեստավարժ երաժշտական կազմաւորումը

**Հայ արհեստավարժ երաժշտական կազմաւորումը**,արեւելահայերու մշակութային հիմնական կեդրոններէն էին՝ Թիֆլիսը,Պաքուն,Մոսկուան,եւ Պետերսբուրգը, ուր կրթութիւն ստացան բազմաթիւ հայ երիտասարդներ՝ դաշնակահարներ, ջութակահարներ, երգիչներ, երաժշտահաննէր, երաժշտագէտներ: Արեւմտահայերու մշակութային կեդրոնը Կ.Պոլիսն էր, իսկ Հայաստանի տարածքին համեմատաբար աշխոյժ էր Շուշիի եւ Ալեքսանդրապոլի երաժշտական կեանքը:

19-րդ դարու երկրորդ կիսուն առկայ էին նախադրեալներ, որոնք նպաստեցին հայ արհեստավարժ երաժշտութեան կազմաւորման եւ զարգացման:Այդ նախադրեալներէն ամենակարեւորներէն էին.
1.	Բազմաձայնութեան ներծումը հայ աշխարհիկ եւ հոգեւոր երաժշտութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ռուսական եւ արեւմտաեւրոպական երաժշտութեան նուաճումներու գործածումը:
2.	Ժողովրդային, գուսանաշուղական եւ  հոգեւոր միաձայն երաժշտութիւնը, որ հարուստ նիւթ մատուցեց երաժշտահաններու ստեղծագործութեան համար եւ նպաստեց հայ երաժշտական ոճի կազմաւորումին:
3.	Գրականութեան բուռն զարգացումը եւ արհեստավարժ թատրոններու հիմնադրումը (Կ.Պոլսոյ մէջ՝Արեւելեան թատրոն,օթփերէթային թատրոն,Թիֆլիսի մէջ՝Գ.Սունդուկեանի եւ Գ.Չմշկեանի թատրոն), որոնք նպաստեցին հայ երաժշտութեան տարբեր սեռերու զարգացման:
Հայ ազգային յօրինողական դպրոցի առաջին շրջանի ներկայացուցիչներն են. Կ. Պոլիսինը՝Տիգրան Չուխաճեանը, Թիֆլիսինը՝ Գենարիոս Ղորղանեանը, Քրիստափոր Կարա-Մուրզան եւ Մակար Եկմալեանը, Ալեքանդրապոլիինը՝ Նիկողայոս Տիգրանեանը եւ Արմէն Տիգրանեանը:
Նախորդ սերունդէն ժառանգած փորձ ւ աւանդոձթներ չունենալով՝ այս երգահաններէն իւրաքանչիւրը կ'որոնէր իր առանձին ուղին արհեստավարժ ազգային երաժշտական ոճի ստեղծման համար:Զուրկ ըլլալով ամէն նիւթական,յաճախ եւ բարոյական օգնութենէ՝անոնք անձնուիրաբար կ'աշխատէին միայն իրենց անհատական նախաձեռնութեամբ ճանապարհ հարթելով գալիք սերունդներուն:
19-րդ դարու երկրորդ կիսուն ձեւաւորուեցան խմբերգավին, սենեկային եւ Opera-յին կատարողական արուեստները:
80-ական թուականներէն ի յայտ եկան տաղանդաւոր հայ երաժիշտ-կատարողներ,որոնք ճանաչում գտան Ռուսիոյ եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ:Անոնք մեծ դերակատարութիւնը ունեցան ինչպէս հայ երաժշտութիւնը օտարներուն ծանօթացնելու,այնպէս  ալ հայ ժողովուրդի գեղարուեստական դաստիարակութեան մէջ:
Երաժիշտ կատարողներէն յայտնի էին Ղորղանեաններու ընտանիքը, Նաժեդա Պապայեանը, Բեգլար Ամիրջանեանը, Արշակ Կոստանեանը,Իսկուհի Այվազեանը,Արմենակ Շահմուրատեանը եւ շատ ուրիշներ:
19-20-րդ դարերու սահմանագիծին իր գործունէութեամբ հայ մշակոյթի պատմական զարգացման ճանապարհին շրջադարձային մեծ դեր ունեցաւ Կոմիտաս վարդապետը:
19-րդ դարու վերջին տասնամեակին,շնորհիւ Վասիլ Ղորղանեանի եւ ԿԿոմիտաս վարդապետի,հիմը դրուեցաւ հայ երաժշտագիտութեան:
Հայ դասական երաժշտութեան սկզբունթներու հետագայ մշակման ու զարգացման համար մեծ ծառայութիւն մատուցեցին Ալեքսանտր Սպենդիարեանն ու Ռոմանոս Մելիքեանը: 
Ազգային օփերայի,համանուագի,սենեկային-նուագարանային,խմբերգային եւ երգային արուեստներու սկզբնաւորումը եւ զարգացումը խթանեցին Արմէն Տիգրանեանն ու Անուշաւան Տէր-Ղեւոնդեանը,Սարգիս Բարվուդարեանն ու Սպիրիտոն Մելիքեանը,Անտոն Մայիլեանն ու Գրիգոր Սիւնին:

## Աղբիւրներ
Երաժշտութիւն Պատմութիւն եւ Տեսութիւն, Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան,Պէյրութ 2007, էջ 134.

Ստորոգութիւն:Հայկական երաժշտութիւն
Հայ Աղջիկներու Կրթութիւնը Հայաստանի Մէջ

19-րդ դարուն աղջիկները տղոց հաւասար ուսում չէին ստանար։ Հարուստներու աղջիկները քիչ մը հայերէնի եւ քիչ մըն ալ ֆրանսերէնի անձնական դասեր կ’առնէին, իսկ աղքատները ատոնցմէ զրկուած էին։

## Գաղափարախօսութիւն

Հայ կնոջ ընկերային եւ իրաւական կացութեան համար պայքարած առաջին գրագիտուհին եղած է Սրբուհի Տիւսաբ (1841-1901): Ան կը շեշտէր, որ կիները այրերու հաւասար կրթութիւն պէտք է ստանան։ Տիւսաբ կ’առաջարկէր, որ աղջիկներու կրթութիւնը հիմնական փոփոխութեան ենթարկուի, եւ անոնք ստանան տղոց հաւասար ուսում, որպէսզի հետագային կարենան ազատօրէն ասպարէզի ընտրութիւն կատարել։ Շնորհիւ Սրբուհի Տիւսաբի նմաններուն արծարծած յառաջադէմ գաղափարներուն, հայ աղջիկներ Պոլսոյ մէջ սկսան թաղային վարժարաններ յաճախել։ Հիմնուեցան նաեւ աղջկանց վարժարաններ։

## Պատմութեան Ընթացքին
*1866 թուականի դրութեամբ՝ Պոլսոյ մէջ գործած է 46 հայկական վարժարան (32 արական, 14 իգական)` 4700 աշակերտ, 1472 աշակերտուհիներով: 19-րդ դարու կէսերէն սկսեալ երկսեռ վարժարաններ հիմնադրուած են նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի բոլոր գաւառներու կեդրոններուն, ապա նաեւ գիւղերուն մէջ:
*Քեսապի Հայ Աւետարանական Եկեղեցին 1855-ին կը հիմնադրէ երկու անջատ դպրոցներ, որոնք գործել սկսած են 1855-էն, մէկը` մանչերու, միւսը՝ աղջիկներու։
*Գրող, հասարակական գործիչ Պերճ Պռոշեան հիմնադրեց Շուշիի (1864) եւ Երեւանի Գայանեան (1866) դպրոցները։ Հայ աղջիկներու համար բացուած առաջին դպրոցներէն է Շուշիի Մարիամեան (Մարիամ Հախումեան) օրիորդաց դպրոցը, որ հիմնադրուած է 1864-ի։ Շուշիի Մարիամեան դպրոցը Արցախի մէջ սկիզբը դրաւ կանանց կրթութեան։
*Կարինի (Էրզրում) Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ տարածքին մէջ 1870-ին հիմնադրուած է Հռիփսիմեան Օրիորդաց դպրոցը, որ նախապէս կոչուած է Թարգմանչաց վարժարան, այնուհետեւ՝ Հռիփսիմեան վարժարան։ Առաջին ուսումնական տարեշրջանին (1870-1871) այդ դպրոցը կը յաճախէին 291, իսկ 1882 թուականին՝ 400 աշակերտուհիներ։ Վարժարանի ուսուցիչներէն եղած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադիրներէն Ռոստոմը:

## Տե՛ս Նաեւ
*Մալալա Եուսուֆզայ
## Աղբիւրներ
*Ազդակ օրաթերթ, Մշակութային եւ Այլազան, 15 Յունուար, 2016:

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Հայ Աւետարանական Շամլեան Թաթիկեան Երկրորդական Վարժարան

**Հայ Աւետարանական Շամլեան-Թաթիկեան երկորդական վարժարան**, կրթական հաստատութիւն Պէյրութ, Լիբանան։

## Հիմնադրութիւն
Հայ Աւետարանական Շամլեան Թաթիկեան Երկրորդական Վարժարանը Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Միութեան երեք երկրորդական վարժարաններէն մէկն է։ Կը գտնուի Պէյրութի հիւսիս-արեւելեան արուարձանին՝ Պուրճ Համուտի մէջ։

Սկսած է գործել 1934 թուականին՝ մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի դասարաններով միայն։ Ներկայիս՝ 2014-2015 տարեշրջան, անիկա ունի 340 աշակերտներ մանկապարտէզի, նախակրթարանի եւ երկորդական բաժիններուն մէջ։

## Պատմութիւն
Նոր Մարաշը, Պէյրութի առաջին հայկական փողոցը, շինուած էր Պուրճ Համուտի մէջ, 1929-ին։ Փողոցին մէջ միայն հայեր կը բնակէին։ Անոնք հասած էին Կիլիկիայէն, Անատոլուէն եւ այլ շրջաններէ, 1915-ի Մեծ Եղեռնէն ետք։ Պուրճ Համուտի թաղերը հետզհետէ սկսան լայննալ, մարդիկ հաստատուեցան այս շրջանին մէջ եւ եռանդով կ'ուզէին հիմնել մշակութային հաստատութիւններ եւ եկեղեցիներ իրենց համեստ բնակարաններու կողքին։ Պէյրութի մէջ բացուած դպրոցներուն առաջիններէն էր Հայ Աւետարանական վարժարանը, որ ունէր մանկապարտէզ եւ երկու դասարան նախակրթարանի բաժինէն։ (Առաջին ճիւղը կը գտնուէր Աշրաֆիէի մէջ, նախաձեռնութեամբ՝ Նոր Մարաշի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիին)։

Հայ Աւետարանական Շամլեան-Թաթիկեան Երկրորդական վարժարանը տարիներու ընթացքին աստիճանաբար զատուեցաւ 1930-ական թուականներուն հիմնուած Հայ Աւետարանական վարժարանէն։ 1936-էն ի վեր. Ա. Հատիտեան նախակրթարանի դասարաններուն կարգը բարձրացուց վեցի։ Ապա ան դասարաններ աւելցուց, նախ 1950-ին՝ միջնակարգի չորս դասարանները, ապա, 1958-ին՝ երկրորդական բաժնի դասարանները, որոնք իսկոյն վաւերացուեցան պետութեան կողմէ։ 1964-ին Տէր եւ Տիկին Ճ. Շամլեանի եւ անոնց որդիին՝ Կ. Թաթիկեանի նուիրատուութեամբ կարելի եղաւ ունենալ արդիական նոր շէնք մը, որ կոչուեցաւ Հայ Աւետարանական Շամլեան-Թաթիկեան Երկրորդական վարժարան։
## Առաքելութիւն
Հիմնուելով Հայ Աւետարանական Եկեղեցիին առաքելութեան եւ պատմութեան վրայ, Հայ Աւետարանական Դպրոցին նպատակն է՝ աշակերտները պատրաստել քրիստոնէական եւ հայկական դաստիարակութեամբ, կառչած մնալով պետական ուսումնական ծրագիրին, նոյն ատեն՝ պահելով Հայ Աւետարանական Կրթական Խորհուրդին ճշդած արեւելումը։

Վերոյիշեալ նպատակը ունի երեք յատկանիշեր՝ Որակաւոր Դաստիարակութիւն՝ կը նպատակադրէ դաստիարակել ամբողջ անձը՝ աշակերտը պատրաստելով, ձգտելու եւ ապա հասնելու ուսման կամ արհեստագիտական ասպարէզի մը բարձրագոյն մակարդակին։ 

Հայկական դիմագիծ կը պարգեւէ՝ ազգային տոհմիկ դաստիարակութիւն՝ ուսման բոլոր մակարդակներուն վրայ, հայերէն լեզուի, գրականութեան, պատմութեան եւ մշակութային ծրագիրներու ճամբով։ 

Հայ Աւետարանական աւանդ՝ ամէնէն աւելի աշակերտը կը հրաւիրէ զԱստուած ճանչնալու Տէր Յիսուս Քրիստոսի միջոցով։
## Աղբիւրներ
* Educational Council of the Union of the Armenian Evangelical Churches in the Near East (UAECNE) 

## Տե՛ս նաեւ
* Ազգային Եղիշէ Մանուկեան Քոլէճ
* Մ. եւ Հ. Արսլանեան Ճեմարան
* Գալուստ Կիւլպէնկեան Երկրորդական Վարժարան
* Ազգային Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Քոլէճ
* Հայ Աւետարանական Կեդրոնական Բարձրագոյն Վարժարան
Հայ Աւետարանական Երկսեռ Վարժարան (Քեսապ)

**Հայ աւետարանական երկսեռ վարժարան**, հիմնուած է 1848 թուականինին, Քեսապի մէջ։ 1959 թուականին դարձած է նախակրթարան եւ կոչուած Հայ աւետարանական նահաաակաց վարժարան։ 1981-1982 թուականներուն ուսումնական տարին վարժարանի միացած են Քյորքիւնեու, էքիզ-օլուքի եւ Կաթադուրանի դպրոցները, իսկ վարժարանը ստացած է «Հայ Աւետարանական Նահատակաց Միացեալ Վարժարան» անունը։ Աշակերտներուն թիւը 60 էր՝ 2001-ին տուեալներով։

Ստորոգութիւն:Սուրիա
Հայ Բառարանագրութիւն

**Հայ բառարանագրութիւն,** կը կոչուի ժամանակի ընթացքին հայերէնի թարգմանական (երկլեզուեան ու բազմալեզուեան), բացատրական, դիցաբանական, եզրութաբանական, դարձուածաբանական, արմատական եւ այլ նպատակներու ու կարգի բառարաններու կազմելը:

## Պատմութիւն
thumb|«Արամեան Լեզուին Գանձէ Հայերէն Քերականութեան Գիրքը Լատիներէնով, որ ունի 40-էջնոց բառացանկ (1711, Ամսթերտամ)
Բառարանագրութիւնը սկզբնաւորուած է Ք․ա․ երրորդ հազարամեակին՝ Միջագետքի մէջ, շումըրներու կողմէ:

Ոսկեդարեան շրջանին՝ Է. դարին հայ գրականութեան ծնունդին, ոչ մէկ հայկական բառարանագիտական աշխատանք գոյութիւն ունէր: Զ-Ժ դարերուն իմաստասիրական, բնախօսական եւ այլ բառեր յայտնուեցան՝ իրենց բացատրութիւններով: Այս ժամանակէն մնացած է հայատառ յունարէն բառացանկ մը եւ լատին-հայերէն բառացանկ մը՝ հայերէն բառերու նաեւ լատինատառ գրութեամբ, որոնցմէ ոչ մէկը այբբենացուած չեն:

ԺԱ-ժԶ դարերուն հայ բառարանագիտութիւնը կը սկսի զարգանալ: Հայերէն առաջին յայտնի բառարանը Արիստակես Գրչի ուղղագրական բառարանն է՝ «Գրչութեան Արուեստ» Կոչուող Երկը», որ գրուած է ԺԲ դարուն:

Ժէ-ի դարերուն մատենակից բառարաններէն բացի, երկրագունդի 45 հայագիտական կենդոններուն մէջ աւելի քան 280 հայագէտներ հրատարակած են 320 բառարան: Առաջին հայերէն տպագիր բառարանը եղած է Ֆրանչիսքո Ռիւոլայի հայերէն-լատիներէն բառարանը, որ լոյս տեսած է 1621 թուականին: Սակայն ըստ արդի գիտութեան հայ բառարանագրութեան հայրը կը համարուի Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացին, ով 1749-ին հրատարակած է «Բառգիրք Հայկազեան Լեզու» առաջին հատորը, ապա 1769 թուականին՝ երկրորդ հատորը: ԺԹ դարու 80-ական թուականներուն Կ. Պոլիսը կը դառնայ հայ բառարանագիտութեան կեթրոն: Միայն 1880 - 1914 թուականներուն Կ. Պոլսու մէջ կը հրատարակուին եւ կը վերահրատակուին  49 բառարան: 20-րդ դարու վերջին կիսուն միայն Երեւանի մէջ լոյս տեսած է 63 բառարան:

## Տպագիր Հայերէն Բառարաններ

## Աղբիւրներ

## Գրականութիւն
*Գասպարեան Գ., Հայ բառարանագրութեան պատմութիւն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւն, 1968
*Համբարձումեան Վ., Ակնարկներ հայ բառարանագրութեան պատմութեան, Զանգակ-97, 2006
* Uluhogian, Gabriella. Bibliography of Armenian Dictionaries. Patron Editore, Bologna, 1987. (ամենաընդարձակ հայ բառարանագրութեան ցանկն է այս, պարունակելով 473 բառարան)
Հայ Բոյժ (ամսագիր)

**Հայ Բոյժ**, բժշկական առողջապահական ամսաթերթ-պարբերաթերթ: Շաւարշ Նարդունի իր անձնական միջոցներով եւ նախաձեռնութեամբ հրատարակած է «Հայ բուժ»-ը` 1934 հոկտեմբերէն սկսեալ, որպէս բժշկական ամսագիր: Ամսագիրը իր գոյութիւնը պահպանած ու պատնէշի վրայ մնացած է շուրջ 30 տարի, որոշ ընդհատումներով ու կաղացումներով:

## Պատմութիւն
1934-ին Փարիզի մէջ Շաւարշ Նարդունիի նախաձեռնութեամբ սկսած է հրատարակուիլւ Հայ Բոյժ  բժշկական-առողջապահական ամսաթերթը, որ շարունակուած է հրատարակուելու մինչեւ 1968:

Եղած է ամսաթերթ, պարբերաթերթ, տարեգիրք եւ նոյնիսկ դադրած է հրատարակուելէ քանի մը տարի:

Ամսագիրը վերջին տարիներուն մատնուած է նիւթական-հրատարակչական դժուարութիւններու եւ Շաւարշ Նարդունին իր անձնական միջոցներով կրցած է պատնէշի վրայ պահել «Հայ բուժ»-ը մինչեւ 1968՝ իր մահը:

## Բովանդակութիւն
Նարդունին «Հայ բուժ»-ի հրատարակութեան առաջին օրերէն իր շուրջ  համախմբած է արտասահման ապրող հանրածանօթ հայ բժիշկներու խումբ մը: Ան գրած է` հմտութեամբ, հաղորդականութեամբ, զուարթաբանութեամբ, կատակներով, մաքուր գեղեցիկ  հայերէնով եւ ճոխ հայերէն բժշկական բառամթերքով: Ան ճոխացուցած է «Հայ բուժ»-ը նաեւ առողջապահական նիւթերու ֆրանսերէնէ-հայերէն թարգմանութիւններով:

նարդունի անդրադարձած է ֆիզիկական դաստիարակութեան, առողջապահութեան հարցերուն, աջակցելով սփիւռքի հայութեան գոյապահպանման ջանքերուն։ Ան տպագրած է տեղեկութիւններ առողջապահութեան ու բժշկութեան մասին, ծանօթացնելով հիվանդութիւններու ախտանշաններուն, պայքարելով ծխելու դէմ։

Հայ Բոյժի շիջումէն 13 տարի առաջ, 1955-ին, Պէյրութի մէջ ծնունդ առած է Հայ Բոյժի նման «Բժիշկ» ամսաթերթը՝ իբրեւ բժշկագիտական եւ առողջապահական ամսագիր:

## Աղբիւրներ
*Պէյրութի «Բժիշկ» Ամսաթերթը Եւ Տոքթ. Գեղարդը 
*Ո՞ւր Է Սփիւռքահայ Բժշկական Գրականութիւնը

Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ
Ստորոգութիւն:Հայկական բժշկական պարբերաթերթեր
Հայ Գուսաններ

343x343px|մինի|աջից|Գուսաններու յուշարձանը Կիւմրիի մէջ
**Գուսան**, ստեղծագործող եւ կատարող արուեստագէտ՝ հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մէջ։ Դեռ 5-րդ դարուն, «*Պատմութիւն Հայոց*» աշխատութեան մէջ՝ Մովսէս Խորենացին յիշատակած է Գողթան երգիչներու մասին։

Գողթան երգիչները գուսան-վիպասաններ էին, որոնք ստեղծած եւ կատարած են Հայկազն Տիգրանի, Շամիրամի, Աժդահակի, Արտաշէսի եւ Սաթենիկի եւ ուրիշներու մասին երգեր։ Վաղ միջնադարեան հայերէն թարգմանութիւններուն եւ բնագիրներուն մէջ՝ Գուսանը կ'օգտագործուէր իբրեւ հին յունական միմոս (μίμος) բառի համարժէք, կը ներառէ ընդհանրական իմաստ մը, որ կը համապատասխանէ նոր ժամանակներուն ընթացքին ընդունուած մասնագէտ հասկացողութեան։ Գուսան կոչուած են երգիչները, նուագածոները, պարողները, պատմա-առասպելական զրոյցներ եւ վիպական երգեր աւանդողերը, ժողովրդական հրապարակային թատրոնի դերասանները՝ ձեռնածուները, աճպարարները, լարախաղացները եւ խեղկատակները։ Հայաստանի մէջ՝ կին գուսանները կոչուած են վարձակ։

Ուշ միջնադարի ընթացքին, գուսաններու տարբեր խումբեր պարզապէս վերածուեցան աշուղներու կամ սազանդարներու։

## Տե՛ս նաեւ
* Գուսանական երաժշտութիւն
* Գողթան երգիչներ
* Կաքաւիչ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Հայ գրականութիւնը 1960-2000-ական տարիներուն

**Հայ գրականութիւնը 1960-2000-ական տարիներուն**, 1960–ականներու աւարտին՝ Սփիւռք եւ Հայաստան կը գտնուին մշակութային՝ շրջափոխութեան որոշ փուլի մը, որ կը յատկանշուի դրական եւ բացասական երեսներով։

Սփիւռքեան որոշ կարեւոր գօտիներ, հակառակ շրջանային անկայութիւններու, ապրած են մշակութային բարգաւաճում։ Առաջին փորձերը եղած են կրթական ցանցը տարածելու դէպի արեւմուտք՝ Եւրոպա եւ հիւսիս՝ Ամերիկա։ Բարձարագոյն հիմնարկներ, հայագիտական ամպիոններ բազմացած են, օրաթերթային մամուլը` մորթ փոխած։ Գրական պարբերականներ ճամբայ հանուած են՝ «[Բագին (հանդէս, [Լիբանան)|Բագին]]», «Շիրակ», «Ահեկան»` Պէյրութ. «Անդաստան»` Փարիզ։ Ընթացիկ մամուլի գրական յաւելուածներ` Մոնթրէալէ ու Լոս Անճելըսէ՝ Թեհրան։ Նորահաս սերունդի մէկ թեւը, Սուրիա-Լիբանանէն, մասամբ՝ նոյնիսկ հասնելով մինչեւ Պոլիս, Փարիզ, ճիգ դրսեւորած է լուրջ իքնանորոգման մը ուղղութեամբ։

Հայրենի հողի վրայ, «ձիւնհալ»ը կարելի դարձուած է գրական աննախընթաց ծաղկում  մը յատկապէս արձակի  մարզին մէջ։

«Գարուն» եւ «Գրական Թերթ», աւանդապահ «Սովետական Գրականութիւն» օրկանի կողքին, կը թարմացնեն գրական մթնոլորտը։

Նշումներով երեւցողներու կողքին, 1960-1970–ական սերունդի յիշատակելի անուններէն են՝ Սուրիա-Լիբանան՝ *Կորիւն Շահինեան*, *Պետրոս Հերեան*, *Խոսրով Ասոյեան*, *Սարգիս Կիրակոսեան*, *Շուշիկ Տասնապետեան*, *Փանոս Ճերանեան*, Սարգիս Վահագն,*Մարուշ Երամեան*. Պոլիս-Եւրոպա-Ամերիկա՝ *Հիլտա Գալֆայեան*, Իրմա Աճէմեան, Սարգիս Վահագն,*Կարիկ Պասմաճեան*, *Կարօ Արմէնեան*, *Արա Գազանճեան*. Իրան` Վարանդ Քուրքչեան։ Հայրենի գրականութեան մէջ` շատերէ մի քանին՝ Արտեմ Յարութիւնեան, Դաւիթ Յովհաննէս, Սլավիկ Չելոյեան եւ ուրիշներ։

## Չափածոյ մարզը

Խօսքը մասնաւորելով չափածոյին, 1970–ի շուրջ ու աւելի ետք՝ աւանդական եւ նոր ձգտումներու երկութիւնը կը շարունակուի։

Այդ գոյգ հակումները կը ցոլանան հոս ընտրուած քերթուածներու փունջէն, տասնեակ մը, սփիւրքեան եւ հայրենի բանաստեղծներէ։

Անկասկած որակ եւ ուրոյնութիւն ունին շատերը, ինչպէս՝ ուրիշներ ալ, որոնք հոս չեն երեւիր գործերով։ Բայց քերթողական լեզուի նորոգման առումով՝ կ'անջատուին յատկապէս՝ Վ. Օշական, Պըլտեան, էդոյեան։

## Բացասական երեսը

Ի հարկէ, կայ մետալին միւս երեսը արեւմտեան գօտիներու կենդանութիւնը յաճախ արեւելեաններուն ի վնաս է (արտագաղթ)։ Գրական պարբերականներէն ոմանք, երէց սերունդի գործ, արդէն շուտով կը հասնին իրենց մահուան ն («Հայրենիք», «Նոր Գիր», «Անդաստան»). իսկ նորերէն շատեր կարճ շունչ ունին։

Հայախօսութեան նահանջը, կէս-հայախօսութեան երեւոյթին տարածումը եւս՝ ծանր հարուած են գրական նոր սերունդի հասունացման։ Դեռ չհաշուած՝ միջին-արեւելեան տագնապներու ծանրացումը եւ արտագաղթի ծաւալումը՝ 1970–ականներու երկրորդ կէսին։

Իսկ հայրենի գրականութեան տագնապը աւելի նոր է։ Արդէն յիշատակուեցան գլխաւոր հարցերը, որ հայրենի ժողովուրդը դիմագրաւեց 80–ականներու աւարտէն...։ Նախորդող երկու տասնամեակներուն աճած հայրենի բանաստեղծներու սերունդը, աննախընթրաց այդ փլուզումներուն առջեւ ընկրկեցաւ, բայց չինկաւ։ Անիկա իր երկրորդ շունչը կ'առնէ, լաւագոյն՝ վաղորդայիններու յոյսով։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Հայ Երաժշտական Մշակոյթը 9-13-րդ Դարերուն

## Հայ Երաժշտական Մշակոյթը 9-13-րդ Դարերուն
8-9-րդ դարերուն արաբներու տիրապետութեան շրջանին Հայաստան կը կորսնցնէ իր պետականութիւնը եւ կ'ընդհատուի հայ մշակոյթի զարգացումը:
885-էն Հայաստան վերստին կ'անկախանայ եւ երկրին մէջ բարենպաստ պայմաններ կը ստեղծուին հոգեւոր կեանքի զարգացման համար, սակայն 11-րդ դարու կիսուն թուրք-սելճուքներու արշաւանքներուն հետեւանքով հայը նորէն կը գաղթէ տարբեր երկիրներ: 
Գաղթականներու մէկ մասը կը հաստատուի Կիլիկիա, ուր 1080-ին ստեղծուած էր հայկական անկախ պետութիւն, որ կը դառնայ նաեւ հայերու հոգեւոր կեանքի նոր կեդրոնը:
9-13-րդ դարերուն բարձրագոյն դպրոցները կը սկսին զարգանալ նաեւ Հայաստանի հոգեւոր կեդրոններու՝ Անիի, Տաթեւի, Սանահինի, Հաղբատի, Նարեկի եւ նոր-Գետիկի մէջ, ուր դասաւանդուող կարեւոր նիւթերէն մէկը երաժշտութիւնն էր:
Հակառակ հայ ժողովուրդին ապրած վերիվայրումներուն՝ հայ միջնադարեան եկեղեցական, ժողովրդային եւ գուսանական երաժշտական արուեստները զարգացած են զուգահեռաբար՝ իրենց գագաթնակէտին հասնելով 12-13-րդ դարերուն:

## Աղբիւր
Նարդուհի Էքիզեան-Մարքոսեան Պէյրութ-2017