Նիլ Արմսթրոնկ

**Նիլ Ալտէն Արմսթրոնկ** () Ամերիկացի աստղանաւորդ, նախկին աստղագէտ, փորձարկիչ օդաչու, օդանաւի ճարտարագէտ եւ համալսարանի ուսուցչապետ։ 20 Յուլիս 1969-ին Արմսթրոնկ դարձաւ Լուսինին վրայ էջք կատարած առաջին մարդ արարածը։

## Անձնական կեանք
Արմսթրոնկներու ընտանիքի անդամները զինք համարեցին «անտրամադիր ամերիկեան հերոս»։ Առաջին ամերիկացին Երկրի ուղեծիրին մէջ Ջոն Գլենը կը յիշէ Արմսթրոնկի համեստութիւնը։ «Ան չէր զգար, որ պէտք է իր սահմաններէն դուրս գար» ըսաւ Գլենը CNN-ին։ «Ան համեստ մարդ էր, ինչպէս Լուսին թռիչքէն առաջ, այնպէս ալ թռիչքէն յետոյ»։ Քանի մը նախկին տիեզերագնացներ (ինչպիսիք օրինակ Գլենը եւ Հարիսոն Շմիդտը)քաղաքական դիրք կը փնտռէին ՆԱՍԱ-էն հեռանալէն յետոյ, բայց օրինակ Արմսթրոնկին առաջարկեցին երկու կողմէն, բայց ան հրաժարեցաւ։ Ան իր քաղաքական համոզմունքները կը դիտարկէր, որպէս պետութեան իրաւունքներուն հաճոյ եւ կը հակադրուէր ԱՄՆ-ի գործողութիւններուն բնորոշելով, անոնք «համաշխարհային ոստիկանին» բնորոշ յատկութիւններ են։

Երբ Արմսթրոնկը ներկայացաւ տեղի մեթոդիստական եկեղեցի, որպէսզի առաջնորդէ սկաուտներու շարքը 1950 թուականին, ան ինքզինք ներկայացուց որպէս տէիսթ։ Արմսթրոնկի մայրը ըսած է, որ կրօնական դիրքորոշումները դեռ եկած էին անոր որովայնէն եւ տանջանքներէն, որոնց հանդիպած էր Արմսթրոնկն իր յետագայ կեանքի ընթացքին։ 1980 թուականին Արմսթրոնկը սուտի զոհ դարձաւ։ Ան Լուսնի մակերեւոյթին զբօսանքի գացած էր, որմէ ետք սկսան ձայն բարձրացնել այն մասին, որ Նիլը իսլամի հետեւորդ դարձած է՝ ազան իսլամական երաժշտութիւն լսելով։ Ինտոնեսիացի երգչուհի Սուհաեմին երգ գրեց Gema Suara adzan di Bulan (Լուսնին նուիրուած ռեզոնանսային աղօթք) անունով, որ կ'ընդգծէր Արմսթրոնկի կրօնափոխութիւնն իսլամի։ 1983 թուականին այս ամէնը սկսաւ լայնօրէն քննարկուիլ Ճաքարդայի լրատուական պարբերականներուն մէջ։ Նմանատիպ այլ պատմութիւններ նկատուած են Եգիպտոսի եւ Մազայզիայի մէջ։ 1983 թուականի Մարտին, ի պատասխան այս ամէնուն, ԱՄՆ-ի Պետական դեպարտամենտէն դեսպաններ եւ հիւպատոսներ ուղարկուեցան իսլամական երկիրներ յայտարարութեամբ, որ Արմսթրոնկն «իսլամութիւնը չէ ընդունած»[։ Այդ խաբէութիւնը վերացաւ յետագայ երեսուն տարիներու ընթացքին։ Խաբէութեան մէկ մասը ծագած էր Ամերիկայի այն շրջաններուն մէջ, որ բնակուած էր իսլամներով։

1972 թուականին Արմսթրոնկները գացին Լանգհոլմ քաղաք, Շոտլանտիա, Նիլը Պուրգի մէջ դարձաւ առաջին ազատ մարդը եւ ուրախութեամբ քաղաքը ներկայացուց որպէս իր տունը։ Համաշխարհային դատարանը չբացայայտուած 400 տարեկան օրէնքէն ներկայացուն զիրենք, որ կը վերաբերէր որեւէ Արմսթրոնկի, որոնք կ'ապրէին քաղաքին մէջ։
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Neil_Armstrong_at_50th_anniversary_of_John_Glenn's_first_spaceflight.jpg|ձախից|մինի|2012 թուականի փետրվարին [:hy:Ջոն_Գլեն|Ջոն Գլենի 50 ամյակին Արմսթրոնկը խոսում է առաջին տիեզերք թռիչքի մասին։]]
1991 թուականին՝ հօրը մահէն մէկ տարի եւ մօրը մահէն ինը ամիս անց, Գոլորատօ նահանգի Ասպէն քաղաքին մէջ, ընկերներուն հետ դահուկներով սահելու ընթացքին, սրտի տագնապ կ'ունենայ։

Արմսթրոնկի առաջին կինը, Ժանէթը 1994 թուական, 38 տարի ամուսնութենէն յետոյ կը բաժնուի իրմէ։ 1992 թուականին ան կը ծանօթանայ իր երկրորդ կնոջ՝ Քերոլ Հելտ Նայթի հետ, երբ կոլֆի մրցարշարին նախաճաշի ժամանակ նստած էին նոյն սեղանին առջեւ։ Ան շատ քիչ բան  կ'ըսէ Արմսթրոնկին, բայց երկու շաբաթ անց իրեն կը զանգահարեն ու կը հարցնեն, թէ ինչով է զբաղած, ան կը պատասխանէ, որ բալի ծառը կը կտրէ։ 35 րոպէ անց Արմսթրոնկը իր տունն էր, որպէսզի օգնէր իրեն։ Իրենք ամուսնացան 1994 թուականի Յունիս 12-ին, Օհայոյի մէջ։

1993 թուականէն յետոյ Արմսթրոնկը հրաժարեցաւ մակագրութիւններու բոլոր առաջարկներէն, որովհետեւ իր մակագրութիւններով իրերը կը վաճառուէին բարձր գումարներով։ Մակագրութեան վերաբերող առաջարկներուն ի պատասխան կ'ուղարկուէր նամակ, ուր կը նշուէր, որ ան դադրած է մակագրելէ։ Չնայած իր ստորագրութիւնը բոլորին քաջ յայտնի էր, գրող Էնտրյու Սմիթը հետեւած է, թե 2002 թուականի Reno Air մրցավազքումին գտնուող մարդիկ ինչպէս ստացած են մակագրութիւններ, այն պարագային, երբ մէկը հաստատեց, որ՝ «եթե դուք ինչ-որ բան բաւական մօտ հրէք իր դէմքին, ան կը ստորագրէ»։ Ան նաեւ դադրեցաւ շնորհաւորական նամակներ ուղարկելէ նոր Արծիւ սկաուտներուն, որովհետեւ կը համարէր, որ այդ գործը պետք է մարդիկ ընեն, որոնք անձամբ կը ճանչնան սկաուտներուն։ Արմսթրոնկը պաշտպանեց իր անունը, նկարներու եւ յայտնի աֆորիզմերու կողքին գտնուելէ։ Երբ 1981 թուականին ան մեկնարկեց, MTV-ն կ'ուզէր օգտագործել իր աֆորիզմը նոյնականացնելով իր կայանին հետ, փոխարինելով Ամերիկայի դրօշն իր նշանակով, բայց Արմսթրոնկը չհամաձայնեցաւ, նոյնիսկ չ'արտօնեց օգտագործել իր ձայնը կամ նմանատիպ այլ բան։ 1994 թուականին ան դատի տուաւ Hallmark Cards-ին, որովհետեւ անոնք օգտագործած էին իր անունն ու մէջբերումը՝ «մէկ փոքրիկ քայլ»-ը Սուրբ ծննդեան զարդանկարի վրայ առանց իր թոյլտուութեան։ Դատական գործը չեղեալ համարուեցաւ՝ չբացայայտուած գումարի դիմաց, որ Արմսթրոնկը ուղղեց Փրդիւյին։

2005 թուականի Մայիսին Արմսթրոնկը դատական վէճի մեջ մտավ 20-ամեայ վարսավիր Մարկ Սայզմորի հետ, երբ վերջինս կտրած էր Արմսթրոնկի մազերը եւ առանց Արմսթրոնկի թոյլտուութեան վաճառած էր զանոնք 3000 տոլարով։ Արմսթրոնկը սպառնաց Սայզմորին դատական գործ յարուցել, եթէ ան չվերադարձնէ մազերը կամ բարեգործութիւն չ'իրականացնէ Արմսթրոնկի նշած գումարի չափով։ Սայզմորը չկարողանալով մազերը վերադարձնել, բարեգործական գումար նուիրաբերեց։

## Տիեզերագնացի Քարիերա

### Ման Ին Սփէյս Սունիսթ (Man In Space Soonest) եւ X-20 Dyna-Soar
1958 թուականին Արմսթրոնկը ընդգրկուեցաւ ԱՄՆ Ռազմաօդային Ուժերու «Man In Space Soonest» ծրագիրին մէջ։

1960 թուականի Նոյեմբերին ան ներառուեցաւ նաեւ Boeing X-20 Dyna-Soarի խորհրդատու օդաչուներու խմբին մէջ։ Ռազմատիեզերական ինքնաթիռը ստեղծուած էր Boeing-ի կողմէ ԱՄՆ Ռազմաօդային Ուժերուն համար։

1962 թուականի Մարտ 15ին ան ճանչցուեցաւ ԱՄՆ Ռազմաօդային Ուժերու այն եօթը լաւագոյն օդաչու ինժեներներէն մէկը, որոնք պէտք է թռչէին տիեզերական ինքնաթիռով։

### ՆԱՍԱի Երկրորդ Խումբը
Քանի մը ամիս ետք սկսան ՆԱՍԱ-ի երկրորդ տիեզերագնացներու դիմումներուն լրացումները։ Արմսթրոնկն աւելի ու աւելի կը հետաքրքրուէր Ափոլլոն Ծրագիրով, ինչպէս նաեւ նոր աւիացիոն միջավայրի մէջ յայտնուելու համար։

Արմսթրոնկի տիեզերագնացութեան դիմումը տեղ հասաւ վերջնաժամկէտէն (1962 թուական, Յունիս 1) մէկ շաբաթ ետք։ Տիք Տէյը, որ Արմսթրոնկի հետ աշխատած էր Էտուըրտսի մէջ, նկատելով, որ Արմսթրոնկի դիմումը ուշ է տեղ հասած, գաղտնի կերպով կը թաքցնէ դիմումներու կոյտին մէջ, որպէսզի ո՛չ ոք նկատէ։

1962 թուականի Սեպտեմբեր 13ին Տոնալտ Սլէյթընը կապ կը հաստատէ Արմսթրոնկի հետ ու կը հարցնէ, թէ արդեօք ան կը ցանկայ միանալ ՆԱՍԱ-ի տիեզերական կորփուսին, որը այն ատեն մամուլը կ'անուանէր «Նոր Իննեակ»։ Արմսթրոնկը առանց վարանելու կը պատասխանէ՝ այո։

Քուէարկութեան արդիւնքները երեք օր գաղտնի պահուեցան, չնայած այս բոլորին, թերթերու զեկոյցներուն մէջ անցեալ տարուան պէս շրջանառութեան մէջ էր այն վարկածը, թէ ան արդէն ընտրուած էր որպէս՝ «առաջին քաղաքացիական տիեզերագնաց»։

Արմսթրոնկը այն երկու քաղաքացիական օդաչուներէն մէկն էր, որոնք ընդգրկուած էին այդ խմբին մէջ։ Միւսը նախկին ռազմածովային օդաչու Էլիըթ Սիին էր։

1962 թուականի Սեպտեմբեր 17ին ՆԱՍԱն յայտարարեց երկրորդ խումբի ընտրութիւններուն մասին։ Համեմատելով «Մերքիւրի Եօթ»ի անձնակազմին հետ, անոնք աւելի երիտասարդ էին եւ ունէին աւելի շատ ակադեմիական լիազօրութիւններ։

## Հիվանդութիւն եւ մահ
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Neil_Armstrong_family_memorial_service_(201208310014HQ).jpg|աջից|մինի|Արմսթրոնկի մանկութեան լուսանկարն ընտանեկան հուշերից, Ինդիան Հիլ, Օհայո նահանգ, Ցինցիննատիի մոտակայքում 2012 թուականի օգոստոսի 31
2012 թուականի Օգոստոս 7-ին Արմսթրոնկը ենթարկուած է սրտի վիրահատութեան։ Չնայած ինչպէս ինք կը յայտնէ, ապաքինած է, բայց հիւանդանոցին մէջ իր մօտ բարդութիւններ զարգացած են եւ ան Օգոստոս 25-ին Ցինցիննատիի մէջ (Օհայօ նահանգ) մահացաւ 82 տարեկանին։ Մահուընէն ետք, Արմսթրոնկը Սպիտակ տան յայտարարութեան մեջ նկարագրուեցաւ որպէս «ամերիկացի մեծ մարդոցմէ մէկը, որ ո՛չ միայն իր, այլ բոլոր ժամանակներու հերոս է»։ Յետագայ զեկույցին մէջ կը նշուէր, որ Արմսթրոնկը կը կրէր Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիներու ողջ ձգտումները եւ որ «ստեղծած է մարդկութեան ձեռքբերումներու պահը, որ երբեք չի մոռցուիր»։

Իր ընտանիքը հանդէս եկաւ յայտարարութեամբ, ուր կ'ըսուէր՝ «Ամերիկացի դժկամ հերոս, (որ) հպարտօրէն ծառայեց իր ազգին, որպէս ծովային նաւատորմի կործանիչի օդաչու, փորձարկող օդաչու եւ տիեզերագնաց։ Մենք կ'ողբանք շատ լաւ մարդու կորուստը եւ միեւնոյն ժամանակ կը նշենք իր հիանալի կեանքը եւ հոյս ունինք, որ ան օրինակ կը ծառայէ ամբողջ աշխարհի երիտասարդներուն համար, որպէսզի յամառօրէն պայքարին, որպէսզի ի կատար ածեն իրենց երազանքները, որպէսզի պատրաստ ըլլան հետազօտելու ու նոր սահմաններ բացայայտելու, եւ անձնազոհօրէն ծառայեն այն գործին, որուն նուիրուած են։ Իրենց համար, ովքեր կը ցանկանան յարգել Նիլի յիշատակը, մենք պարզ խնդրանք ունինք։ Կարդացէ՛ք իր ծառայութեան, նուաճումներու եւ համեստութեան մասին եւ երբ յաջորդ անգամ դուրս կու գաք փողոց եւ պարզ երկինքին մէջ կը տեսնէք, թէ ինչպէս Լուսինը ձեզ կը ժպտայ, յիշեցէք Նիլ Արմսթրոնկը եւ աչք ըրէք իրեն»։ Ասիկա մեծ արձագանգ գտաւ, այդ կարգին Թուիթթըրի մէջ  հեշթեկի տեսքով։ Օլտրին իր մասին ըսաւ՝ «ան իսկական ամերկեան հերոս էր եւ լաւագոյն օդաչուն էր, որուն ես երբեւէ տեսած եմ, եւ աւելացուց, որ ան կը ցաւի, քանի որ իրենք չեն կրնար միասին նշել Լուսնի վրա վայրէջքի 50-ամեակը 2019 թուականին»։ 

Իսկ Քոլինզն ըսաւ՝ «ան լաւագոյնն էր, եւ ես անչափ կը կարօտնամ իրեն»։ 

ՆԱՍԱ-ի կառավարիչ Չարլզ Պոլտընն ըսած է՝ «մինչեւ այն պահը, երբ գոյութիւն կ'ունենան պատմութեան մասին գիրքեր, Նիլ Արմսթրոնկը միշտ կ'ըլլայ անոնց մէջ, ի յիշատակ այն փոքրիկ քայլի, որ աշխարհի մարդկութիւնը կատարեց իր սեփական տարածքներէն դուրս»։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Neil_Armstrong_burial_at_sea_(201209140008HQ).jpg|ձախից|մինի|Արմսթրոնկի հուղարկավորութիւնը ծովում, 2012 թուական սեպտեմբերի 14
Իր հոգեհանգիստի արարողութիւնը տեղի ունեցաւ Սեպտեմբեր 13-ին Ուաշինկթընի ազգային տաճարն մէջ՝ պատուհանի մօտ, որու վրա պատկերուած էր «Աբոլոն 11», ինչպէս նաեւ վիտրաժային վահանակներու կողքին լուսնի քարի առկայութեան պայմաններուն մէջ։ Վահանակներուն վրայ պատկերուած էին Ապոլոն 11-ի անձնակազմը՝ Արմսթրոնկը, Քոլինզը եւ Բազ Օլդրին, Ջին Քերնան՝ Ապոլոն 17 առաջադրանքի հրամանատարը եւ վերջին մարդը, որ ոտք դրաւ Լուսնի վրա, եւ նախկին սենաթոր եւ տիեզերագնաց Ջոն Գլենը, առաջին ամերիկացին, որ լքեց Երկրի սահմանները։ Չարլզ Բոլդենը գովեստի խօսքին մէջ Արմսթրոնկի մասին նշեց՝ «տղամարդկութիւն, քաղաքավարութիւն եւ համեստութիւն»։ Քերնանը կը յիշէ Արմսթրոնկի մօտեցումը Լուսնային մակերեւոյթին վառելիքի ցած մակարդակի ժամանակ՝ «երբ ընկալող-հաղորդող սարքը կը յուշէր, որ բաքը դատարկ է, մենք ամեն ինչ գիտէինք, որ բաքին մէջ մնացած է մէկ կամ երկու կալոն»։ 

Տիանա Քրոլը երգեց «Fly Me to the Moon» երգը։ Քոլինզը աղօթեց։ Սքոթը յիշեց Արմսթրոնկի հետ Ջեմինի 8 առաջադրանքը, երբ ան կ'ըսէր, հնարաւոր է, առաջին անգամուայ միջադէպը, երբ սոսինձը լեցուեցաւ լծասարքին վրայ եւ թոյլ չէր տար իրեն ճշգրիտ նորոգել դռնակի փակուելէն մէկ վայրկեան առաջ, եւ եթե չկարողանային դռնակը փակել ժամանակին, ապա առաջադրանքը կը ձախողէր։ Յետոյ Արմսթրոնկը կապուեցաւ Քոնրադի հետ դիմելով, որ իր մեղաւորութեամբ է խնդիրը առաջացած եւ պէտք չէր կանգնեցնել առաջադրանքի համար նախատեսուած ժամանակը։ Ասիկա պատահեցաւ որովհետեւ Նիլ Արմսթրոնկը խմբային խաղացող էր, ան միշտ խումբի անունով աշխատած է։ 

Սեպտեմբեր 14-ին Արմսթրոնկի դիակիզուած մարմնի մնացորդները նետեցին Աթլանթեան ովկիանոս։ Արարողակարգը տեղի ունեցաւ USS Philippine Sea զրահանաւէն։ Արմսթրոնկի յուղարկաւորութեան ժամանակ դրօշները բաժանուեցան ամբողջ նահանգի տարածքին։

## Պատկերասրահ

Apollo 11 first step.jpg|Մարդը Լուսինի վրայ
AS11-40-5850HR.jpg|Լուսինէն առաջին լուսանկարը
Apollo 11 Prime Crew - GPN-2000-001164 - Ap11-s69-31740.jpg|*«Ափոլօ 11»-ի անձնակազմը*. Ձախէն աջ՝ Նիլ Արմսթրոնկ, Մայքլ Քոլլինզը եւ Պազ Ալտրինը։


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տիեզերագնացներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի տիեզերագնացներ
Ստորոգութիւն:5 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:25 Օգոստոսի մահեր