Մուշեղ Եպս. Սերոբեան

**Թաւատառ գրութիւն** (աւազանի անունով՝ Արտաշէս, ), եկեղեցական եւ հասարակական գործիչ, պատմաբան։ Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրներէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Իզմիտի (Նիկոմեդիա) Ասլանպէկ գիւղը: Նախնական կրթութիւնը ստանալէ ետք, փոքր հասակէն յարած է ֆետայական շարժումնին, յատկապէս Հնչակեան կուսակցութեան միջոցով:

1889-ին ընդունուած է Արմաշի դպրեվանք, որ այդ տարիներուն հոգեւոր եւ ազգային դաստիարակութեան առումով եռուն դարբնոցի մը վերածուած է եւ հասցուցած բազմաթիւ բազմահմուտ հոգեւորականներ եւ նուիրեալ ազգային ու հասարակական գործիչներ: Մուշեղ Սերոբեանը Արմաշի առաջին շրջանաւարտներէն մէկը կը համարուի:

Արմաշի մէջ աշակերտած է Մաղաքիա Օրմանեան Սրբազանին, որ իր **«Խոհք եւ խօսք»** գիրքի «Արմաշական դպրեվանքցիներ» գլուխին տակ, Մուշեղ Սերոբեանին այսպէս  նկարագրած է.

1892-ին ձեռնադրուած է սարկաւագ:

1895-ին ձեռնադրուած եւ օծուած է կուսակրօն քահանայ, ստանալով Մուշեղ անունը:

## Գործունէութիւն
Կուսակրօն քահանայ դառնալէ ետք, Օրմանեան Պատրիարքը զինք Զմիւռնիա ղրկած է, տեղւոյն առաջնորդին որպէս օգնական: Սերոբեան Զմիւռնիոյ մէջ ծառայած է երկու տարի:

Իր յախուռն, ըմբոստ, նուիրեալ եւ կազմակերպողի ընդունակութիւններով օժտուած ըլլալու հանգամանքներուն շնորհիւ, Պոլսոյ Պատրիարքական խառն ժողովը յարմար կը նկատէ զինք Արաբկիր ղրկել, ու աւերուած համայնք մը գոյութիւն ունեցած էր, շուրջ 10 հազար հայ բնակիչներով:

1897-ին Օրմեանեան Պատրիարքէն ստացած է ծայրագոյն վարդապետութեան աստիճանը, եւ նոյն տարւոյն սեպտեմբերին մեկնած է Արաբկիր՝ որպէս առաջնորդական տեղապահ: Կարճ ժամանակ մը ծառայելէ ետք, դարձած է սիրելի տեղի բնակչութեան, որով եւ դարձած է անոնց առաջնորդը եւ ծառայած Արաբկիրի մէջ շուրջ վեց տարի:

Արաբկիրի մէջ ծառայած տարիներուն, Հնչակեան կուսակցութեան տեղի վերակազմեալ մասնաճիւղը Սերոբեանը եւս ներառած են իրենց շարքերէն ներս:

Նկատի ունենալով իր խրոխտ նկարագիրը, Օրմանեան Պատրիարքը զինք Արաբկիրէն Պոլիս կանչած է, վստահելով անոր Պոլսոյ մի քանի եկեղեցիներու քարոզիչի պաշտօնը:

Որոշ ժամանակ մը Պոլիս մնալէ ետք, Ատանա քաղաքի գաւառական ժողովը Սերոբեանը ընտրած է իբրեւ առաջնորդ Ատանայի հայոց: Ստանալով Սիսի Կաթողիկոսութեան համաձայնութիւնը, միաժամանակ Օսմանեան կայսրութեան արտաքին գործոց նախարար՝ Գաբրիէլ Նորատունկեանի միջամտութեամբ, դարձած է Ատանայի թեմի առաջնորդ:

Ատանայի առաջնորդութեան տարիներունենթարկուած է հալածանքներու՝ իր յախուռն բնաւորութեան պատճառով:

1906-ի Հոկտեմբերին, Սիսի մէջ, ձեռամբ Սահակ Խապայեան Կաթողիկոսին եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն եւ օծում կը ստանայ եւ դարձեալ կը վերադառնայ Ատանա:

1908-ի Օսմանեան Սահմանդարութեան հռչակումէն ետք, մեկնած է Եգիպտոս, ուր այդ ժամանակ կը գործէր կայուն հայկական գաղութ մը, մանաւանդ երբ նկատի ունենանք Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան (ՀԲԸՄ) գործունէութիւնը՝ գլխաւորութեամբ Պօղոս Նուպար փաշայի: Եգիպտոսի մէջ Սերոբեան Եպիսկոպոս հանդիպումներ ունեցած է եւ հանգանակութիւններ կատարած է, Ատանայի մէջ դպրոցներ կառուցելու համար: Սակայն 31 Մարտ 1909-ին, լուրը ստացած է՝ Ատանայի դէպքերուն կապակցութեամբ: Ճամբայ ելած է՝ հասնելու իր ժողովուրդին: Մերսին հասնելէ ետք զինք արգիլած են Կիլիկիա մուտք գործել եւ ստիպուած վերադարձած է Եգիպտոս:

Հասկնալէ ետք, որ այլեւս ինք պիտի չկարենար Կիլիկիա վերադառնալ ու շարունակէր իր հոգեւոր ծառայութիւնը, որոշ ժամանակ մը Եգիպտոս մնալէ ետք, մեկնիած է Կիպրոս ու գործունէութիւն ծաւալած է այնտեղ: 

Լառնագայի մէջ եգիպտահայ մի քանի բարերարներու աջակցութեամբ դպրոց մը հիմնած է, որ սկիզբը իր անունով՝ **«Մուշեղեան ազգային վարժարան»** կոչուած է, իսկ աւելի ուշ ստացած՝ **«Նարեկ»** անունը:

Մէկ տարի Լառնագա մնալէ ու վարժարանի կրթական գործերը կարգի դնելէ ետք անցած է Անգլիա։ Ան Մանչեսթըրի մէջ ծանօթացած է հայ գործարարներու, որոնք քաջալերած են զինք մեկնելու Ամերիկա եւ սկսելու իրենց աջակցութեամբ հրատարակչական գործունէութիւն։

Ֆրեզնոյի մէջ Սերոբեան հիմնած է տպարան մը ու նորակազմ գաղութին համար դարձած է  ծխական հովիւ:

1910-ին, Պոսթընի մէջ հրատարակած է «Ատանայի դէպքերը եւ պատասխանատուները» աշխատութիւնը, ուր մանրամասնօրէն ներկայացուցած է տեղւոյն արարքները:

1910-ին Ֆրեզնոյի մէջ հիմը դրած է ՀԲԸՄ-ի առաջին մասնաճիւղին եւ աշխատանք տարած՝ այլ շրջաններու մէջ ալ Բարեգործականի համար մասնաճիւղեր հիմնել: Սերոբեան մեծապէս նպաստած է Բարեգործականի գործունէութեան:

1911 թուականի Յուլիսին, իբրեւ Ամերիկայի թեմի առաջնորդական տեղապահ, Մուշեղ Եպիսկոպոսը Քալիֆորնիոյ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հիմնարկէքը կատարած է: Մէկ տարի ետք նոյն եկեղեցւոյ շրջափակէն ներս դպրոց մը եւ Կիրակնօրեան վարժարան մը բացուած է: Մուշեղ Սերոբեանի ջանքերով, 1927-ին Ամերիկայի Արեւմտեան թեմը առանձին թեմի վերածուած եւ մտած է Մայր Աթոռի ենթակայութեան տակ:

Բարեգործականին կողմէ Մուշեղ Սրբազանը ղրկուած է Արեւելեան Ամերիկա, ուր նաեւ Բարեգործականին համար մասնաճիւղեր բացած է:

1913-ին, Եգիպտոսի մէջ կազմուած է Ազգային պաշտպանութեան կոմիտէն եւ Մուշեղ Սերոբեանէն խնդրած են վերադառնալ Եգիպտոս: Սրբազանը անմիջապէս վերադարձած է: Վերադարձին անցած է Եւրոպայէն ու Ռուսաստանէն, որպէսզի նպաստէ կովկասահայութեան ծրագիրին:

Յետեղեռնեան տարիներուն գործունէութիւն ծաւալած է Եւրոպայի եւ Միջին Արեւելքի մէջ։

Ազգային պատուիրակութիւնը, 1917-ին, զինք հրաւիրած է Ֆրանսա, ուր Պօղոս Նուպար փաշա որոշած էր զինք ուղարկել Իրաք՝ օժանդակելու որբահաւաքի ծրագիրներուն եւ դառնալու Պաղտատի առաջնորդ։ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հրամանագրով դարձած է արքեպիսկոպոս ու ստանձնած է Պաղտատի հայոց թեմի առաջնորդի պաշտօնը 1918-ի Մարտին։

Տարի մը ետք, գացած է Ատանա որբախնամի առաքելութեամբ, վերադարձին արգիլած են իր մուտքը Իրաք՝ անգլիական իշխանութիւններուն կողմէ։ Վերադարձած է Կիլիկիա ու դարձած է Խապայեան Կաթողիկոսի աջակիցը՝ դարձեալ ստանձնելով Ատանայի թեմակալ առաջնորդութիւնը։

1920-ի Յունուարին գումարուած է Ազգային համագումարի լիակատար նիստ, ուր Սերոբեան ներկայացուցած է իր պատրաստած տեղեկագիրը։

Իբրեւ եկեղեցական՝ այլեւս Սերոբեան թեմակալ պաշտօն ստանձնելով չէ զբաղած, այլ ամէն ջանք ըրած է ցիրուցան հայութեան համար կրթական օճախներ հիմնել ու մանաւանդ զարկ տալ Բարեգործականի մասնաճիւղերու կազմութեան:

## Երկեր

* «Դիտումներ եւ դատումներ», Պէյրութ, 1932, 301 էջ։
* «Իրականութեան լոյսին տակ», Գահիրէ, 1926, 87 էջ։
* «Հայկական հարցը եւ անոր փուլերը», Պէյրութ, 1937, 207 էջ։
* «Մեր պայքարը հայ ազատագրութեան ուղիով», Գահիրէ, 1948, 385 էջ։
* «Հայաստանի անկախութեան առթիւ», Գահիրէ, 1950, 90 էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա ծնածներ