open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայ Աւետարանական Էմմանուէլ եկեղեցի (Հալէպ)

**Հայ Աւետարանական Էմմանուէլ եկեղեցի,** 1852 թուականին հիմնադրուած հայ աւետարանական եկեղեցի Սուրիոյ Հալէպ քաղաքին մէջ։ Եկեղեցւոյ ներկայիս շէնքը կառուցուած է 1923 թուականին։ Այն ներկայիս կը ծառայէ որպէս Սուրիոյ Հայ Աւետարանական միաբանութեան նստավայրը, որ կը հանդիսանայ Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Միութեան անդամ։

Էմանուէլ եկեղեցին վնասուած է 17 Յունուար 2016-ին գնդակոծութեան ժամանակ։

## Հովիւներ

* Ատուր Աղա Նիզիբլեան (1852-1855)
* Վեր. Նազար Մաքանեան (1855-1865)
* Վեր. Սարգիս Սարգիսեան (1865-1890)*
* Վեր. Կարապետ Մարգարեան (1865-1890)*
* Տիար Գէորգ Ղազանչեան (1865-1890)*
* Կարապետ Ադանալեան (1865-1890)*
* Տիար Գրիգոր Ճուկուրեան (1865-1890)*
* Տիար Գարեգին Գույումճեան (1865-1890)*
* Վեր. Մանուկ Միսիրեան (1891-1903)
* Վեր. Ստեփան Թովմասեան (1904-1913)
* Վեր. Յովհաննէս Էսքիճեան (1913-1916)
* Այցելութիւն հովիւներու եւ քարոզիչներու (1917-1923)
* Վեր. Կարապետ Յարութիւնեան (1922-1931)
* Վեր. Սիսագ Մանուկեան (1931-1932)
* Վեր. Սիրագան Աղբաբեան (1932-1952)
* Վեր. Սողոմոն Նոյջուկեան (1950-1959)
* Վեր. Յովհաննէս Քարճեան (1960-1979, ասպ. 1956-1958)
* Վեր. Սողոմոն Քիլաղբեան (1980-1995)
* Այցելութիւն հովիւներու եւ քարոզիչներու (1995-1997 թթ.)
* Վեր. Սերոբ Մկրտիչեան (1997-2015)
* Տիար Սամուէլ Թաշճեան (2016–2019)

(*տարիները անյայտ են)

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* AEEC պաշտոնական կայք 
Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ հայկական եկեղեցիներ
Փոլ Պoղոսեան

**Փոլ Արթին Պօղոսեան** (, ), ամերիկահայ փիլիսոփայ, Նիւ Եորքի համալսարանի փիլիսոփայութեան արծաթէ փրոֆէօր, ուր այժմ ամպիոնի վարիչ է (այդ պաշտօնը զբաղեցուցած է նաեւ 1994-2004 թուականներուն)։ Անոր հետազօտական հետաքրքրութիւններն են իմացաբանութիւնը, միտքի եւ լեզուի փիլիսոփայութիւնը։ Ան նաեւ Նիւ Եորքի փիլիսոփայութեան հիմնարկի տնօրէնն է եւ Պիրմինկհեմի համալսարանի փիլիսոփայութեան վաստակաւոր հետազօտող պրոֆէսօր։

## Կրթութիւն եւ ասպարէզ
Փոլ Պօղոսեանն ունի հայկական ծագում։ 1976 թուականին Փոլ Պօղոսեան Թրենթի համալսարանէն ստացած է փիլիսոփայութեան պսակաւոր աստիճան, իսկ 1987 թուականին Փրինսթոնի համալսարանէն՝ դոկտորի աստիճան։

Բացի Նիւ Եորքի համալսարանին մէջ զբաղեցուցած այժմեան պաշտօնէն, ան 1984-1992 թուականներուն եղած է Միշիկընի համալսարանի փիլիսոփայութեան փրոֆէսօր, ան եղած է նաեւ Փրինսթոնի համալսարանի հրաւիրեալ փրոֆէսօր։

Պօղոսեան նախապէս եղած է մարդասիրական գիտութիւններու ազգային հիմնադրամի, Մակտալէն քոլէճի, Օքսֆորտի, Լոնտոնի համալսարանի եւ Աւստրալիոյ ազգային համալսարանի կրթաթոշակառու։

Նիւ Եորքի մարդասիրական գիտութիւններու հիմնարկի անդամ է։ «*Philosophical Studies* եւ *Philosophers' Imprint* » ամսագիրներու խմբագրական խորհուրդի կազմին մաս կը կազմէ։ 

Պօղոսեան նաեւ «Գիտելիքներու համաշխարհային երկխօսութիւն» հիմնադրամի Գիտական խորհրդակցական խորհրդի անդամ է։

Անոր «Վախ գիտելիքէն» գիրքը արժանացած է «Ընտրութիւն» մրցանակի, իբրեւ 2006 թուականի լաւագոյն ակադեմիական գիրք։

2012 թուականին ան ընտրուած է Ամերիկայի արուեստներու եւ գիտութիւններու ակադեմիայի անդամ։

## Ընտրուած հրատարակութիւններ

### Գիրքեր

* ''Content and Justification: Philosophical Papers'', Oxford University Press, 2008.
* ''Fear of Knowledge: Against Relativism and Constructivism'', Oxford University Press, 2006.

### Յօդուածներ

* "How Are Objective Epistemic Reasons Possible?" in *Philosophical Studies*, Dec 2001, pp.&nbsp;340–380.
* "Inference and Insight," in *Philosophy and Phenomenological Research*, November, 2001, pp.&nbsp;633–641.
* "On Hearing the Music in the Sound," in *The Journal of Aesthetics and Art Criticism* (2002).
* "The Gospel of Relaxation" (review of *The Metaphysical Club* by Louis Menand), *The New Republic*, September 2001.
* "What is Social Construction?" in *Times Literary Supplement*, February 23, 2001, pp.&nbsp;6–8.
* *New Essays on the A Priori* (co-edited with Christopher Peacocke), Oxford University Press 2000.
* "Knowledge of Logic," in *New Essays on the A Priori*, Oxford University Press 2000.
* "Analyticity," in Bob Hale  and Crispin Wright (eds.): *The Philosophy of Language* (Oxford: Basil Blackwell, 1997), pp.&nbsp;331–368.

### Լրատուամիջոցներով

* 'The Secrets of the World': Debate with philosophers Rebecca Roache and Hilary Lawson, and author Rupert Sheldrake.
* 'The Word and the World': Debate with philosopher Ray Monk and novelist Joanna Kavenna.
* 'Strange New Worlds': Debate with literary critic Terry Eagleton and *Chocolat* author Joanne Harris.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Պրունէյ

**Պրունէյի սուլթանութիւն** (մալայեան լեզուով՝ *Negara Brunei Darussalam)․* Պորնիօ կղզիին մէջ պետութիւն, հարաւ-արեւելեան Ասիա։ ձախից|մինի|Պրունէյի սուլթանութեան տարածքներուն փոփոխութեան քարտէսըՀարուստ է քարիւղի եւ բնական կազի հանքերով։ 23 Փետրուարին կը տօնուի Անկախութեան տօնը. 1 Յունուար 1984-ին կ՛անկախանայ Միացեալ Թագաւորութենէն, իսկ 23 Փետրուարը հաստատուած է որպէս Բրիտանական խնամակալութենէն անկախացման օր։ 

## Աշխարհագրութիւն
Պրունէյ սուլթանութիւնը հարաւ-արեւելեան Ասիոյ Պորնիօ կղզիին երեք պետութիւններէն մէկն է եւ տարածութեամբ փոքրագոյնն է՝ 5․765 քլ²։ Բնակչութեան թիւը 440 715 է։ Կ՛երկարի Պորնիօ կղզիին հիւսիս-արեւմտեան կողմը, Հարաւային Չինական ծովուն երկայնքին։ Ցամաքէն Մալեզիոյ սահմանակից է։ Հարուստ է քարիւղի եւ բնական կազի հանքերով։  
## Վարչական համակարգ
Պրունէյի վարչակարգը Սահմանադրական Սուլթանութիւն է։ Պետութիւնը 4 քաղաքապեութիւններու (*daerah*) բաժնուած է․ Պելայի (Belait), Պրունէյ-Մուարա (Brunei-Muara), Թեպուրոնկ (Temburong) եւ Թութոնկ (Tutong)։  

## Կրօնք
2015-ին Պրունէյ յայտարարուեցաւ իսլամական պետութիւն։ Բնակչութեան 83% մահմետական է, 7% Պուտտակայան կրօնի հետեւորդ է, 4% զանազան կրօներու հետեւորդ է եւ մնացեալը՝ անկրօն։ Պաշտօնապէս կը գործեն 110 մզկիթ եւ աղօթարաններու սրահներ, 6 եկեղեցիներ, 3 չինական տաճարներ եւ 1 հինտուիստական տաճար։

       

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ պետութիւններ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Սուլթանութիւններ
Ստորոգութիւն:Իսլամական պետութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Աւետիս Զիլճեան Ընկերութիւն

**Աւետիս Զիլճեան Ընկերութիւն** (), «Զիլճեան» ապրանքանիշի ծնծղաներ արտադրող համաշխարհային ընկերութիւն մը, որ ունի աւելի քան 400 տարուան պատմութիւն։

## Պատմութիւն
Պատմութիւնը կը սկսի 1618-էն, Օսմանեան կայսրութեան մէջ: Ծնծղաներու պատրաստութեան գործը կը սկսի Աւետիս Զիլճեանը, որ քիմիական փորձեր կատարելով` կը փորձէր ոսկի ստանալ, սակայն ի վերջոյ պղինձի, արծաթի եւ անագի խառնուրդէն ան կը յաջողի ստանալ նիւթ մը, որ բարձր եւ յստակ հնչողութիւն ունէր:

Օսման Բ. սուլթանը հաւնելով երիտասարդ հայ արուեստագէտին աշխատանքը` անոր ոչ միայն կը թոյլատրէ պատրաստել գործիքներ օսմանեան արքունիքին համար, այլ նաեւ Աւետիսին կու տայ Զիլճեան մականունը:

Ընտանիքը խանութ կը բանայ Պոլսոյ Սամաթիա թաղամասին մէջ, կը համագործակցի յունական ու հայկական եկեղեցիներու, սուֆի տերվիշներու եւ սուլթանի հարեմին հետ:

«Զիլճեան» ապրանքանիշի առաջին ծնծղաները 1851-ին յատուկ նաւով մը կը տեղափոխուին Լոնտոն` ցուցադրուելու համաշխարհային տօնավաճառին:

«Զիլճեան»-ը Միացեալ Նահանգներու մէջ սկսած է արտադրուելու 1929-ին: 20-րդ դարու սկիզբը ընկերութիւնը Թուրքիոյ մէջ կը ղեկավարէր Արամ Զիլճեանը, որ կ՛առաջարկէ Միացեալ Նահանգներ բնակող իր զարմիկին` Աւետիսին, ղեկավարել ընկերութիւնը: Աւետիսը, որ Միացեալ Նահանգներ տեղափոխուած էր նախքան Հայոց ցեղասպանութիւնը, կը համաձայնի` տեսնելով երկրին մէջ այդ երաժշտական գործիքին հանդէպ աճող հետաքրքրութիւնը:

Այժմ ընկերութիւնը կը գործէ Մասաչուսեց նահանգին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Հրանդ Ստեփանեան

**Հրանդ Ստեփանեան** (), հայ գեղանկարիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ալեքսանդրապոլ։ 1937 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարդ  գիտարուեստական դպրոցը, 1946 թուականին՝ Ռիկայի գեղարուեստի ակադեմիան։ Ուսանողական տարիներէն ընտրած է իրապաշտութիւնը։

1939 թուականին Սասունցի Դաւիթ դիւցազնավէպի 1000-ամեակին նուիրուած ցուցահանդէսին նկարիչին կտաւը՝ «Հայերի գաղթը» արժանաած է բարձր գնահատականի։

Կարճ ժամանակուան մէջ  ան կը հասնի գոյներու հնչողութեան, թափանցիկութեան, համատարած արտացոլումներու կիրառման, բնութենէն ստացած տպաւորութիւնները կը դառնան անմիջական ու անկեղծ, տարածութիւնները օդառատ, մարդկային կերպարները դիպուկ, սուր, ներքին խորութեամբ հարուստ։

Հաւատարիմ մնալով եւ հայ ազգային արուեստի եւ համաշխարհային դասական արուեստի իրապաշտութեան սկզբունքներուն, ան ելակէտ կ՛ընդունի իրական առօրեայ կեանքն իր անսահմանափակ բազմազանութեամբ, նիւթապաշտօրէն իրականութեան ընկալումը աներ մէջ կը գտնէ գեղանկարչական անսպառ գեղեցկութիւններ եւ իր արուեստով կը հաստատէ «Գեղեցիկը կեանքն է» սկզբունքը։

Աշխատանքները կը գտնուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահը, Մոսկուայի Թրեթեակովեան պատկերասրահը, Երեւանի պատմութեան թանգարանը, Չարենցի անուան արուեստի եւ գրականութեան թանգարանը, Հայրենական պատերազմի թանգարանը, ՀՀ Ազգային Ժողովը, Կոմիտասի անուան երաժշտանոցը, Խաչատուր Աբովեանի տուն-թանգարանը, Վանաձորի պատկերասրահը, Ջերմուկ քաղաքի թանգարանը, Ստեփանաւան քաղաքի Ստեփան Շահումեանի տուն թանգարանը, արտասահմանեան բազմաթիւ երկրներու ցուցասրահները եւ անհատական հաւաքածուներու մէջ։

## Ցուցահանդեսներ
1973 թուականին ունեցած է առաջին անհատական ցուցահանդէսը։

## Պատկերասրահ

Աղջիկը խաչքարի մոտ.jpg|*«Աղջիկը խաչքարի մոտ»*, 1976
Արշակի դիմանկարը.jpg|*«Արշակի դիմանկարը»*, 1973
Օլիմպիա (Օլյա Սարգսյանի դիմանկարը).jpg|*«Օլիմպիա (Օլյա Սարգսյանի դիմանկարը)»*, 1949, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ
Հայերի գաղթը.jpg|«Հայերի գաղթը», 1949, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ
Ինքնադիմանկար,.jpg|«Ինքնադիմանկար», 1948, Հայաստանի ազգային պատկերասրահ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Անտրէա Մարթին

**Անտրէա Մարթին** (, ), ամերիկաբնակ քանատացի դերասանուհի, երգչուհի եւ կատակերգու։ Արժանացած է «Թոնի» մրցանակի։

## Կենսագրություն
Ծնած է 1947 թ. ԱՄՆ-ի մէջ։ Հայրական պապիկի ազգանունը եղած է Փափազեան։ Գաղթած են Արեւմտեան Հայաստանէն։ Ան երբեք չէ մոռցած իր արմատները եւ բազմաթիւ անգամ բարեգործական աշխատանք կատարած է Հայաստանի գիւղերու բարելաւման համար։ շարժապատկերի ասպարէզին մէջ առաջին լուրջ յաջողութիւններու հասած է 1970-ականներուն՝ Քանատայի մէջ։ Այնուհետեւ դարձած է «SCTV» հեռուստատեսային շոուի անդամ։ Անտրէա Մարթինն ամուսնացած է սցենարիստ Պոպ Տալմանի հետ եւ ունեցած են երկու որդի։

## Ֆիլմագրութիւն - Ֆիլմեր

## Ներկայացումներ
* «Կանդիդ կամ օպտիմիզմ»
* «Օկլահոմա»
* «Ջութակահարը տանիքին»

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Թասնիֆ

**Թասնիֆ** (Պարսկերէն՝ تصنيف) Պարսկական երաժշտութեան բազմապիսի ձեւերէն մին, եւ կը համարուի Գեղօնի (Ֆրանսերէն՝ Ballade) Պարսկական տարբերակը։ Այս երգերը կը կազմուին դանդաղ կշիռքով մը։

«*Թասնիֆներուն»* մեծ մասը յարաբերաբար վերջերս գոյացած են, նշանաւոր երգահաններու կողմէն։ Մեծ թիւով «*Թասնիֆներ*» յօրինուած են Ի (քսաներորդ) դարու առաջին երկու տասնամեակներուն։ Ատոնցմէ շատերը հիմնուած են այդ ժաամանակաշրջանի սահմանադրական շարժումին ոգին արտացոլող հայրենասիրական բնանիւթերու վրան։ Քսաներորդ դարու քսանականներուն եւ երեսունականներուն յօրինուած «*Թասնիֆները»* աւելի սիրային նիւթերու կը վերաբերին, եւ անոնց մէջ գործածուող բանաստեղծութիւնը հիմնականօրէն դասական բանաստեղծներու գործերէն է։

Համաշխարհային Բ (երկրորդ) պատերազմէն ետք, բանաստեղծական համաբնագիրը (Անգլերէն՝ Context) աստիճանաբար կը դառնայ թեթեւընթաց, եւ «*Թասնիֆ*»-ի երաժտութիւնը կը կրէ արեւմտեան ժողովրդական երգերու ազդեցութիւնը։ Թասնիֆներու արդիականացուած տարբերակը կը կոչուի «*Թարանէ»* (Պարսկերէն՝ ترانه)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Ռոլանտ Շառոյեան

**Ռոլանտ Շառոյեան** (), Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախկին նախարար, պատկերասփիւռի եւ ձայնասփիւռի ազգային խորհուրդի անդամ, գրող, հրապարակախօս։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նախարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Սիերա Լէոն

**Սիերա Լէոն**, պաշտօնական անուանում՝ Սիերա Լէոնի Հանրապետութիւն․ (անգլ․՝ Sierra Leone, the Republic of Sierra Leone)։ Կը գտնուի արեւմտեան Ափրիկէի հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին։ Հարաւ-արեւելքէն սահմանակից է Լայպիրիոյ, իսկ հիւսիսէն Կինիին հետ։

## Անուանում
Անունը առած է Լայոն կամ Լիոն լեռնաշղթայէն։ Փորթուկալցի երկրախոյզ Փետրօ տէ Սինթրա (1462 ) երկիրը Սերա Լէօա անուանած է, որ կը նշանակէ «առիւծներու լեռնաշղթայ»։ Ներկայ անունը վենետիկցիները տուած են՝ ըստ իրենց ուղղագրական հնչումին։  

## Աշխարհագրութիւն
Սիերա Լէոն կը գտնուի արեւմտեան Ափրիկէի հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին, Ադլանտեան Ովկիանոսի ափերուն։ Հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն ահմանակից է Կինիին, հարաւ-արեւելքէն՝ Լայպիրիոյ եւ Ադլանտեան Ովկիանոսին արեւմուտքէն ու հարաւ-արեւմուտքէն։ Տարածութիւնն է 71․740քլ²։ Բնակչութեան թիւը 8 494 260 է։

## Վարչական

### Վարչակարգ
Սիերա Լէոն կ՛անխանայ 27 Ապրիլ 1961-ին։ Ֆրիթաուն Սիերա Լէոնի մայրաքաղաքն է։ Երկրին վարչակարգը Նախագահական Ժողովրդավարութիւնն է։ Երկիրը բաժնուած է 4 շրջաններու․ Հիւսիային, Արեւելեան, Արեւմտեան եւ Հարաւային։

### Բնակչութիւն
Բնակչութեան 90% բաղկացած է ափրիկեան 20 տարբեր ազգախումերէ, 10% Քրէոլեցիներէ (Ճամայքայի ազատագրուած ստրուկներ, որոնք Ֆրիթաուն հաստատուած են ԺԸ․ դարավերջերուն) եւ Լայպիրիոյ ազգամիջեան պատերազմէն փախուստ տուող գաղթականներէ։ Կան նաեւ չնչին թիւով եւրոպացիներ, լիբանանցիներ, փաքիստացիներ եւ հնդիկներ։

Երկրին պաշտօնական լեզուն անգլերէնն է։ Բնակչութեան 30% միայն գրել ու կարդալ գիտէ։
մինի|Աշխատանքի պահուն․․․

### Կրօնք
Սիերա Լէոնի բնակչութեան 60% մահմետական է, 10% քրիստոնիա, իսկ 30% կը պատկանի տեղական պաշտամունքի զանազան հոսանքներու։ Կան նաեւ 2 093 Եէհովայի վկայի հետեւորդներ եւ 13 078 Մորմոններ։

## Տնտեսութիւն
Սիերա Լէոն հարուստ է պոքսաքարի, ռուդիլի եւ ադամանդի հանքերով։ Միայն ադամանդի հանքերը լրջորէն կ՛օգտագործուին: Ադամանդի արտադրութիւնը երկրին արտադրութեան 50% ըլլալով հանդերձ, ժողովուրդին մեծամասնութիւնը կ՛ապրի աղքատութեան մէջ։

## Հակիրճ պատմական ակնարկ
ձախից|մինի|Մայրաքաղաք Ֆրիթաուն
ԺԸ․ դարուն ընթացքին շրջանը ստրուկներու վաճառականութեան կեդրոն էր եւ այս ուղղութեամբ ռազմավարական կարեւոր դիրք ունէր։ 1791-ին «Սիերա Լէոնէ Ընկերութեան» կողմէ կը հիմնուի որպէս Լոնտոնի թշուար սեւամորթներու բնակութեան վայր։ Նախ կը հիմնուի Ֆրիթաուն բնակավայրը, որ այժմ մայրաքաղաքն է։ 1808-ին «Բրիտանական Թագ»ին գաղթօճախը կը դառնայ եւ 1896-ին երկրին ներքնամասը Անգլիոյ խնամակալութեան տակ կ՛անցնի։

1961-ին Սիերա Լէոն կ՛անկախանայ, սակայն 1991-2000 թուականներուն ազգամիջեան պատերազմը երկրին մեծ վնասներ կը հասցնէ եւ կառոյցները կը քանդէ։

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Եսամոլութիւն

**Եսամոլութիւնը** (անձնասիրութիւն*,* եսապաշտութիւն, ) ծայրայեղութեան հասած եսականութիւն։ Կը քննուի որոշ «էկօ»ի խնդիրներու մէջ, որոնք կը հետաքրքրեն նաեւ նոյնիսկ հոգեբուժութիւնը:

Հին ժամանակներէն ի վեր կրօնական, փիլիսոփայական, հոգեբանական, տնտեսական եւ կենսաբանական զանազան կարծիքներ արտայայտուած են եսասիրութեան, «ես»ի կարեւորութեան, նաեւ եսամոլութեան մասին։ Կրօնները յաճախ եսամոլութիւնը կը համարեն մեղք կամ չարիք եւ կը կեդրոնանան այլ անհատներու կարեւորութեան վրայ: 

## Եսամոլութիւնը տարբեր բնագաւառներու մէջ
Արիստոտել մեղադրած է բոլոր անոնք, որոնք կը մտածէին միայն իրենց շահերու մասին: Այս իրավիճակը ի յայտ կու գայ սեփական անձի հանդէպ սէրը՝ ընկերային գովասանք պահանջող աշխատանքի մէջ:

Իսկ Լուսիուս Սենեքա կը մտածէր «ես»ի մասին: Ան գրած է ինքնապահպանման, ինքնամբռնման մասին եւ զանոնք կը համարէ ինքնագիտակցութիւն, ինչ որ եսամոլութիւն չի համարեր:

### Տնտեսութեան մէջ
Եսամոլութիւնը տնտեսապէս ուսումնասիրուած է Մարքսի նման փիլիսոփաներու կողմէ եւ այդ մէկը բնութագրուած է՝ իբրեւ դրամատիրութեան գերիշխող յատկանիշներէն մէկը։ Ան ըսած է, թէ մարդիկ եսասէր են, սա բնական է, բայց անոնք կ՚ապրին եսամոլութեան մէջ, ինչ որ պայմանաւորուած է շրջակայ միջավայրով:

Էտըմ Սմիթ տնտեսական համակարգը կը սահմանէ՝ որպէս եսամոլութեան նպաստող միջոց: Պեռնար Մանտեւիլ ըսած է. «Ընկերային տնտեսական յառաջընթացը կախեալ է եսամոլութեան թշուառութենէն»:

### Կենսաբանութեան մէջ
Հետաքրքրական է նաեւ եսամոլ բառի օգտագործումը կենսաբանութեան մէջ։ Եսամոլութեան բառի օգտագործումը, որ յայտնի դարձած է Ռիչըրտ Տաուքինսի «Եսամոլական ծինը» գիրքով, կը վերաբերի Տարուինէն սկսեալ եսամոլութեան կենսաբանական գործընթացներուն։

### Քրիստոնէութեան մէջ
Քրիստոնէութեան մէջ եսամոլութիւնը կը համարուի եօթ մեղքերէն մէկը՝ ագահութեան, նախանձի, որկրամոլութեան, զայրոյթի եւ ծուլութեան զուգահեռ: Տանթէի «Աստուածային կատակերգութեան» մէջ կը նկարագրուի «էկօ»ն, որ կը համարուի մահացու մեղքերէն մին։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Կրզէն

**Կրզէն**, գիւղ՝ Կուր եւ Տաւուշ գետերու միախառնման վայրին մօտ, 170-էն 185 մեթր բարձրութեան վրայ, հարուստ ու բարեշէն մելիքութիւն էր: գիւղ ներկայիս կը գտնուի Պաքուի իշխանութիւններուն կողմէ բռնազաւթուած Թովուզ (Տաւուշ) շրջանին մէջ։

Աւանդութեան համաձայն կրզէնցիք ծագումով անեցիներ են եւ ունին իրենց բարբառը: Եկեղեցիներ`Սուրբ Աստուածածին եւ Սուրբ Յովհաննէս: Կրզէնցիք զբաղած են գինեգործութեամբ, շերամապահութեամբ եւ մետաքսագործութեամբ եւ իրենց արտադրութիւնները արտահանած են տարբեր երկիրներ: Կրզեն առեւտրական աշխուժ կեդրոն մը եղած է:

## Պատմութիւն
Հին ժամանակ գիւղը գտնուած է ներկայ վայրէն 1քմ արեւելք՝ Կուր գետի աջ ափին եւ քանի մը անգամ ենթարկուած է տեղափոխութիւններու։ Գիւղին մերձակայքը պահպանուած հին գիւղատեղիներու առկայութիւնը։

1998 թուականին արդէն Արեւմտեան Հայաստանի հայոց հինաւուրց Կրզէնը անուանափոխուած է եւ դարձած Կիւնաշլի։

19-րդ դարուն լեզկիներու յաճախ կրկնուող արշաւանքներուն հետեւանքով Կրզէն հարուստ ու բարեշէն բնակավայրէ վերածուած է սակաւամարդ ու աղքատիկ գիւղակի։

Կրզէնի համար առանձնապէս կորստաբեր էր Պուլղատարի գլխաւորած հրոսակախումբի անակնկալ յարձակումը (Շամիլի օրերուն՝ 1797-1871) եկեղեցական տօնակատարութեան պահուն։ Սպանդն ու աւարառութիւնը ուղեկցած էին գերեվարութեամբ։ Տեղահանուածներու մնացորդները սփռուած են Հայաստանի ու Վրաստանի զանազան վայրերը, հաստատուած Գանձակ, հիմնած Գանձակի Սարով եւ Արէշի Խանդակ գիւղերը։

Կրզէնի վերաբերեալ մատենագրական տեղեկութիւններ յայտնի չեն։ Գիւղի պատմութեան՝ հնարաւորինս ամբողջական ուսումնասիրութեան առումով առանձնակի կարեւորութիւն եւ արժէք ունին գերեզմանոցին մէջ պահպանուած տապանագիրերը։

Կրզէն գիւղի տարածքին պահպանուած են գիւղատեղիի, գերեզմանոցի եւ հիմնաւէր եկեղեցւոյ մնացորդներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Կանաչ Ժամ (եկեղեցի)

**Կանաչ Ժամ** կամ **Ս․ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցի**, հայկական եկեղեցի։ Շուշիի յուշարձաններուն մէջ առանձնակի հետաքրութիւն կը ներկայացնէ Վերին թաղի այս եկեղեցին: Նախնական կառոյցը եղած է փայտաշէն, ներկայ եկեղեցին եւ զանգակատունը կառուցուած են 1847 թուականին, իբրեւ ամբողջական մէկ համալիր: 

## Պատմութիւն
Կանաչ Ժամ (կանաչ եկեղեցի) կոչուած է այն պատճառով, որ ժամանակին եկեղեցւոյ գմբեթը եղած է կանաչ: Եկեղեցւոյ զանգակատան մուտքի վերնամասը առկայ է կառուցման տարեթիւին մասին արձանագրութիւն. «Բաբայեան Ստեփանոս Յովհաննէս: Վախճանած Մկրտիչ եղբօր յիշատակին, 1847»:1960-ականներու կէսերուն Պաքուին մէջ որոշուած է քшնդել քաղաքի հայկական մասը՝ ատրպէյճանցի վերաբնակիչներուն համար «բնակելի տարածք»ը ընդլայնելու եւ  Շուշիի հայկական հետքերը վերшցնելnւ համար: Այդ ընթացքին քшնդուած են հայկական երեք՝ եւ պահպանուած ռուսական մէկ եկեղեցիները, nչնչшցուած քանի մը հայկական գերեզմшնшտուներ՝ գեղեցիկ խաչքարերով եւ յnւշшրձшններով:

«Կանաչ ժամ» եկեղեցին, որ Ֆուատ Ախունտով անհիմն համարած է «ռուս  ուղղափառներ»ու, վերածուած է պատկերասրահի:

## Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցւոյ նախապատմութիւնը
Պահպանուած է վկայութիւն, համաձայն որուն, 1840-ի իշխանութիւններու յատուկ կարգադրութեամբ, ապագայ Վերին Թաղ տեղափոխուած են Ներքին Թաղի իսլամական միջավայրին մէջ ապրող բոլոր հայերը՝ 56 ընտանիք, որոնք Ներքին Թաղին մէջ ունեցած են քարաշէն, փայտեայ ծածկով Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, բան մը, որ կը խօսի թաղամասին մէջ հայերու ծանրակշիռ թուակազմին մասին: Թաղ տեղափոխուելէ ետք, նոր վայրին մէջ կառուցուած է փայտաշէն մատուռ, որ պահպանուած է մինչեւ 1848, երբ անոր տեղը կառուցուած է Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ քարաշէն եկեղեցին:

Երկար ժամանակ այդ եկեղեցին կը կոչուէր Վերին Թաղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եկեղեցիներ
Պըլը Պուղի

**Պըլը Պուղի** (Պօղոս, ), հայ զուարճախօս, առակախօս։ Վարանդայի Մելիք Շահնազարի պալատական ծաղրածուն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վարանդայի Շոշ գիւղը։ Իսկական անունը Պօղոս եղած է, բայց ժողովուրդի շրջանին մէջ յայտնի եղած է իբրեւ Պըլը Պուղի՝ իր սրամտութեան, զուարճախօսութեան համար («պէլ» կը նշանակէ խենթ)։

Պըլը Պուղի մեծ հեղինակութիւն  ունեցած է արցախցիներուն մօտ, եւ անոր անունը հասած էր նաեւ Վարանդայի դաւաճան տիրակալ Մելիք Շահնազարին։ Վերջինը սրամիտ Պըլը Պուղին հրաւիրած է ապրելու իր մօտ։  Զուարճախօսը համարձակօրէն քննադատած ու ծաղրած է նաեւ Մելիքին սխալ որոշումները: Ահա թէ ինչու ժողովրդական բանահիւսութեան մէջ Պըլը Պուղիի կատակները կապուած են, գլխաւորաբար, Մելիք Շահնազարին հետ։ 

Պըլը Պուղիի անունով բազմաթիւ նիւթեր պահպանուած են ՀՀ ԳԱԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկին մէջ, Երեւանի Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մէջ եւ այլուր։

## Պըլը Պուղիի յուշաքարը
Յուշաքարը կը գտնուի Շոշ եւ Մխիթարաշէն գիւղերուն միջեւ տեղակայուած քարանձաւին մէջ: Այն կառուցուած է 1976 թուականին: 

Հունոտի կիրճ բնապատմական արգելոցին մէջ գտնուող այս յուշաքարը վառ կը պահէ եւ սերունդէ սերունդ կը փոխանցէ Պըլը Պուղիի յիշատակը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգիծաբաններ
Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն
Օխտը դռնի վանք

«**Օխտը դռնի**» վանքը կը գտնուի Հադրութի Մոխրենէս գիւղէն 3,5քմ հիւսիս-արեւմուտք, Իւղուսէն լերան լանջին, Գտիչ բերդին մօտ, պատմական Արցախի Սիսականի Ոստան կամ Միւս Հաբանդ կոչուող գաւառին մէջ։

Վանքը կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1451 բարձրութեան վրայ, լերան անտառապատ գագաթին, դժուարամատչելի վայրի մէջ:

Պատմական աղբիւրները համալիրին եւ այսօր կիսաւեր պահպանուած եկեղեցւոյ մասին տեղեկութիւններ չեն հաղորդեր: Աւանդութեան համաձայն, «Օխտը դռն»ի եկեղեցին կառուցած է հայրենիքի պաշտպանութեան համար զոհուած եօթ եղբայրներու քոյրը, որուն գերեզմանը վանքի բակին մէջ է, կը կոչուի «Քրոջ գերեզման» եւ յայտնի ուխտատեղի էր:

Մինչեւ արցախեան երրորդ պատերազմը եկեղեցին կիսաւեր էր: 2020 թուականի աշնան, Հադրութի շրջանը Պաքուի զօրքերուն կողմէ բռնազաւթուելէն ետք, թշնամին գետին գլորած է եկեղեցւոյ մուտքին տեղադրուած խաչքարը: Ներկայ վիճակին մասին այլ տեղեկութիւններ չկան։

Այժմ բռնազաւթուած է Պաքուի իշխանութիւններուն կողմէ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վանքեր
Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն
Ազոխի քարանձաւ

աջից|frameless|236x236փքս
**Ազոխի քարանձաւը** կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան հարաւ-արեւելեան մասը՝ Հադրութի շրջանի Ազոխ գիւղին մօտ: Տեղակայուած է գետահովիտին վերը՝ նոյնանուն գիւղէն շուրջ 200մ բարձրութեան վրայ: Ազոխի քարանձաւն աշխարհագրօրէն տեղակայուած է բնական միջանցքի վրայ, որով հնագոյն մարդիկ եւ կենդանիները գաղթած են Ափրիկէէն դէպի Եւրոպա եւ Ասիա։

Ազոխի քարանձաւը կը հանդիսանայ աշխարհի մէջ նախամարդու հնագոյն եւ ամէնէն յայտնի կայանատեղերէն մէկը։ Այստեղ առաջին անգամ հնեաբանական մշակոյթի աշէլեան շերտին վրայ յայտնաբերուած են աւելի քան երեք հարիւր հազար տարի առաջ այստեղ բնակած նախամարդու աշխատանքի եւ որսորդութեան քարէ գործիքներ, որմնանկարներ:

Քարանձաւի հարաւային մուտքին մօտ եօթ մեթր խորութեան վրայ հնէաբանները յայտնաբերած են նէանդերթալցիի ստորին ծնոտի խոշոր կտոր։ 

Համաձայն աւանդութեան, այս քարանձաւին մէջ պահուած են Ամարասի վանքի գանձերը: Իսկ Մակար Եպիս. Բարխուտարեանց, որ կը յիշատակուի քարանձաւին մասին 19-րդ դարու վերջը, կը նշէ, որ այստեղ տեսած է քարէ կոփուած կնոջ արձան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի պատմութիւն
Մեծ Թաղեր (գիւղ)

**Մեծ Թաղեր գիւղ**, մայրուղիէն 3քմ հիւսիս կը գտնուի Հադրութ շրջանի առեւտուրի, արուեստի եւ արհեստի կեդրոնը տակաւին հին ժամանակներէն:

Մեծ Թաղերուն մէջ կը գտնուի 1975-ին հիմնադրուած Մարշալ Արմենակ Խամփերեանցի տուն-թանգարանը: Յետագային, 1984-ին թանգարանի բակին մէջ ստեղծուած է MiG-17 օդանաւ՝ ի յիշատակ մեծ օդաչուին: Թանգարանը երկյարկանի շինութիւն է, որուն առաջին յարկը տեղակայուած են գրասենեակն ու ազգագրութեան վարչութիւնը, որոնք կը ցուցադրեն ազգային տնային տնտեսութիւնը եւ կիրառական արհեստները` խեցեգործութիւն, բալասանքարեր, քարեգործական մեքենաներ եւ այլն:

## Բնակչութիւն
1841 թուականի տուեալներով գիւղը ապրած է 698 մարդ։ Յետագայ տարիներուն այն շարունակ աճած է, իսկ 1914 թուականին հասած է առաւելագոյնին՝ 3500-ի։ 2005 թուականի մարդահամարի տուեալներով գիւղը կը բնակի 1411 մարդ։

Բնակավայրի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Սամոսատ

**Սամոսատ** (յայտնի է նաեւ իբրեւ **Շամշատ**, **Արշամաշատ** անուններով), Արեւմտեան Հայաստանի հնագոյն քաղաքներէն մին, տեղակայուած է Եփրատ գետի աջ ափին։ 

## Պատմութիւն
Տիգրան Բ. Մեծի եւ Արտաւազդ Բ․-ի օրօք (Ք.Ա. 1-ին դ.) մտած է Մեծ Հայքի թագաւորութեան մէջ։ 72 թուականին Հռոմէական կայսրութիւնը Սամոսատը կցած է իր տիրապետութեան տակ գտնուող Ասորիք նահանգին։

11-րդ դարու վերջը եւ 12-րդ դարու սկիզբը Սամոսատին տիրած են սելճուկներու գերիշխանութիւնն ընդունած հայ իշխանները, զորս կը յիշատակէ ասորի պատմիչ Միքայէլ Ասորի։ Միաժամանակ քաղաքը գտնուած է հայ իշխան Փիլարտոս Վարաժնունիի ենթակայութեան տակ։

Սամոսատ յայտնի է իբրեւ քրիստոնէական հարուստ անցեալ եւ աւանդոյթներ ունեցող քաղաք։ Սամոսատ եղած է յունական եւ ասորական դպրութեան կարեւոր կեդրոններէն։ Մեսրոպ Մաշտոց իր աշակերտներուն մէկ խումբը Սամոսատ ուղարկած է՝ յունարէն եւ աստուածաբանութիւն ուսանելու, այնուհետեւ իր երկու օգնականներուն՝ Յովհան Եկեղեցացիի եւ Յովսէփ Պաղնացիի հետ անձամբ այցելած Սամոսատ։

Սելճուկեան արշաւանքներէն (11-րդ դար) ետք Սամոսատ աստիճանաբար կորսնցուցած է իր երբեմնի նշանակութիւնը եւ վերածուած աննշան քաղաքի։

12–14րդ դարերուն քաղաքին տիրած են խաչակիրները, բիւզանդացիները, մոնղոլները, թուրքմէնական ցեղերը։ 

15-րդ դարուն Սամոսատ նուաճուած է Օսմանեան կայսրութեան կողմէ։ Մինչեւ հայերու դէմ իրագործուած Ցեղասպանութիւնը Սամոսատի բնակիչները գլխաւորաբար եղած են հայեր։

2023 թուականի Փետրուարի 6-ի երկրաշարժին հետեւանքով մեծ աւերածութիւններ եղած է ոչ միայն Սամոսատի, այլեւ շրջակայքի միւս քաղաքներուն, ինչպէս նաեւ տարածաշրջանի մեծ ու փոքր այլ բնակավայրերուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Ալեքսանտրէթի Սանճաք

**Ալեքսանտրէթի Սանճաք**,  քաղաք, որ գոյութեան ընթացքին ձեռքէ ձեռք անցնելով՝ տարբեր անուններ ստացած է՝ Ալեքսանտրեթթէ, Ալեքսանտրիա, Իսկենտերուն, Կատիսոն եւ այլն։ 

Ներկայիս՝ բռնազաւթուած Արեւմտեան Հայաստանի մէջ կը կրէ Իսքենտերուն անուանումը:

## Պատմութիւն
Քաղաքը հիմնադրուած է Ք.Ա. 4-րդ դարուն՝ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի կողմէ՝ ի պատիւ պարսիկներուն դէմ տարած յաղթանակին։

1097-ին Ալեքսանտրէթ գրաւուած է խաչակիրներու կողմէ, իսկ այնուհետեւ այն մտաւ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան կազմ։ Ըստ արաբ պատմիչ Մարքիզիի Ալեքսանտրէթ եղած է Կիլիկիոյ առաջին քաղաքը։

17-րդ դարուն Ալեքսանտրէթ արդէն անցած է թրքական տիրապետութեան ձեռքը։ Քաղաքը կը գտնուէր յարմար ծովախորշի ափին, անոր համար ալ քաղաքին դերը իբրեւ նաւահանգիստ՝ ժամանակի ընթացքին աճած է։

Մինչեւ 1915-ի Մեծ Եղեռնի տարիները հայերը զբաղած են արհեստներով, այգեգործութեամբ եւ պարտիզպանութեամբ։ Քաղաքին մօտակայքը կան նաւթի պաշարներ։ 

Քաղաքն ունեցած է եւրոպական ոճով կառուցուած տուներ։ Ալեքսանտրէթի մէջ կը գտնուէին Քառասուն Մանկունք եւ Ս. Խաչ հայկական եկեղեցիները։ Քաղաքին մէջ կար 4 հայկական վարժարան։

Ալեքսանտրէթի շրջակայքը կային հայաբնակ գիւղեր, որոնց ողջ հայութիւնը թուրքերու կողմէ զանգուածաբար ոչնչացուած է 1915-1920 թուականներուն։

Ալեքսանտրէթի սանճաքը Սուրիոյ 15-րդ նահանգը եղած է։ 1937 թուականին, ձեւականօրէն մնալով Սուրիոյ կազմին մէջ, անցած է Ֆրանիայի եւ Թուրքիոյ համատեղ հսկողութեան տակ։ 1938 թուականին այնտեղ ստեղծուած է Հաթայի ինքնավար պետութիւնը։ 1939-ի Յունիսին վերջինս միացուած Է Աթաթուրքեան Թուրքիոյ։

2023 թուականի Փետրուարի 6-ին տեղի ունեցած աղէտալի երկրաշարժին արդիւնքով հսկայական վնասներ կրած է Ալեքսանտրէթ քաղաքը, բազմաթիւ մարդիկ զոհուած են, այդ թուին՝ հայազգի բնակիչներ:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Մար­կոս Գրի­գո­րեան

**Մարկոս Գրիգորեան** (), փիւռքահայ գեղանկարիչ, գորգանկարիչ, հողարուեստի ուղղութեան հիմնադիր։ Վաղամեռիկ դերասանուհի Սապրինա Գրիգորեանի հայրը։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Հիւսիսային Կովկասի Քրոփոթքին քաղաքը, ընտանիքի մը մէջ, որ Քրոփոթքին տեղափոխուած է Կարսէն: 1930 թուականին ընտանիքը Քրոփոթքինէն փոխադրուած է Իրան, սկզբնական շրջանին բնակած է Թաւրիզ, այնուհետեւ՝ Թեհրան: Իր նախնական կրթութիւնը Մարկոս Գրիգորեան ստացած է Իրան:

### Ուսում
1950 թուականին ուսանած է Հռոմի Գեղարուեստից կաճառին մէջ: 1954 թուականին, կաճառը աւարտելէ ետք վերադարձած է Իրան, բացած է գեղագիտական պատկերասրահ:

### Գործունէութիւն
1958 թուականին արուեստագէտը Իրանի Մշակոյթի նախարարութեան հովանիի ներքոյ կազմակերպած է Թեհրանի մէջ առաջին պիէնալէն:

Մարկոս Գրիգորեան դասաւանդած է Իրանի Գեղարուեստից կաճառին մէջ:

## Մարկոյի հաւաքածոն եւ «Միջին Արեւելքի թանգարան»ը
Միջին Արեւելքի Արուեստի թանգարանի երեք ցուցասրահներուն մէջ ներկայացուած է սփիւռքահայ ծանօթ արուեստագէտ Մարկոս Գրիգորեանի՝ Մարկոյի բացառիկ հաւաքածոն, որ ան 1993 թուականին նուիրած է Հայաստանին։ Հաւաքածոն կազմուած է հայկական, եւրոպական կիրառական արուեստի նմոյշներէ, գեղանկարներէ, գորգերէ, հողանկարներէ, Նախքան Քրիստոս 4-րդ հազարամեակէն մինչեւ 20-րդ դարը ընդգրկող արուեստի շուրջ երկու հազար հինգ հարիւր ցուցանմոյշներէ: Հաւաքածոյին մէջ կը գերակշռեն Իրանի զանազան նահանգներու մշակութային արժէքներ, զրահադաշտական պաշտամունքային առարկաներ, Էլամի խեցեղէնի, վաղ պրոնզէ դարու խեցեղէնի, իսլամական միջնադարեան արուեստի բացառիկ նմոյշներ, իրանական եւ հայկական հնագիտական իրեր, միջնադարեան ձեռագրեր, իրանական մանրանկարչութիւն, ուշ միջնադարեան ղաջարական կերպարուեստի նմոյշներ, ազգագրական իրեր, հողով շինուած նկարչութեան հազուագիւտ կտաւներ։

Մարկօ իր այս հաւաքածոյի զգալի մասը ձեռք բերած է Իրանի մէջ ապրած տարիներուն եւ 1993 թուականին զայն տեղափոխած է Հայաստան: Արդէն քսաներեք տարի Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը իր յարկին տակ հիւրընկալած է Մարկոս Գրիգորեանի բացառիկ հաւաքածոն: Թանգարանին ներսը ստեղծուած է այլ թանգարան մը, եւ չնայած այս հաւաքածոյի նուիրաբերման ժամանակ արուեստագէտին խոստում տրուած էր, որ առանձին շէնքով մը պիտի ցուցադրուի հաւաքածոն, սակայն ան կրկին մնացած է նոյն շէնքին մէջ, եւ սրահները նորոգուելէ ետք թանգարանը մեծ շուքով բացուած է նոյն վայրէն ներս:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանակարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Քիլիս

**Քիլիս**, դաշտային Կիլիկիոյ այս քաղաքը կը գտնուի սուրիական Հալէպ քաղաքէն 60քմ հիւսիս՝ Հալէպի եւ Այնթապի ճիշտ մէջտեղը: Հնագոյն ժամանակներէն ի վեր եղած է հայաբնակ:

## Պատմութիւն
Մինչեւ 1915 ունէր 5250 հայ առաքելական, 327 հայ կաթողիկէ եւ 342 հայ բողոքական բնակչութիւն, որուն կը պատկանէին տնտեսական, առողջապահական, կրթական լծակները: Հայերը գլխաւորաբար զբաղած են արհեստներով, առեւտուրով, ձիթապտուղի իւղի արդիւնահանմամբ:

Ընդարձակ արտեր ու այգիներ ունի Քիլիս, եւ կ՚արտադրէ ցորեն, գարի, ոսպ, սիսեռ, բամբակ, շուշմայ, չամիչ, գինի, օղի եւ ձէթ։

Հայերու տեղահանութիւնն սկսաւ 1915 թուականի Յունիս 28-ին: Սահմանամերձ ըլլալուն պատճառով հայերը ենթարկուեցան համեմատաբար «մեղմ» եղեռնի՝ նահատակուեցաւ «ընդամէնը» 1500 հոգի:

Տէր-Զօր աքսորուածները ամբողջովին ջարդուեցան, մնացեալը տեղահանութենէն վերադարձան, սակայն 1921-ի ֆրանս-թրքական պայմանագիրի կնքումէն ետք, երբ Քիլիս անցաւ Թուրքիոյ, հայերն ստիպուած գաղթեցին Հալէպ:

Իսկ 1925-ի թրքական իշխանութիւնները պայթեցուցին 1873-ի օծուած Ս. Յովհաննէս հոյակերտ եկեղեցին, ինչով վերացաւ հայութեան վերջին հետքը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Արծկէ

**Արծկէ**, պատմական քաղաք՝ բերդ, գիւղ, ավան, բերդաքաղաք։ Կը գտնուի Վանայ լիճին հիւսիսային ափին։ Նաւահանգիստ էր՝ դէպի Խլաթ ու Բաղէշ (Պիթլիս) տանող ճանապարհին վրայ։

## Պատմութիւն
Արծկէ կը յիշատակուի տակաւին ուրարտական արձանագրութիւններուն մէջ` Զիուկանի անունով։ Այստեղ պահպանուած է ուրարտական Ռուսա Բ. թագաւորի սեպագիր արձանագրութիւններէն մէկը։

Հայ մատենագրութեան մէջ կը յիշատակուի 5-րդ դարէն: Որոշ պատմաբաններ այն կը յիշատակեն իբրեւ գիւղ, ոմանք ալ կը կոչեն աւան կամ քաղաք։

Մինչեւ օտար տիրապետութեան տակ անցնիլը, Արծկէ պատկանած է մերթ Գնունիներուն, մերթ ալ՝ Բզնունիներուն եւ վարչականօրէն կը մտնէր Տուրուբերանի Բզնունիք գաւառին մէջ:

Արաբներն իրենց առաջին արշաւանքներու ժամանակ, 7-րդ դարու կէսերուն, գրաւած են Արծկէն եւ այն կոչած են «Տար Ալ Ճաուազ», որմէ ալ ծագած է անոր այժմեան՝ «Ատիլճեւազ» անունը։

11-րդ դարու սկզիբները քաղաքը անցած է Բիւզանդիոյ տիրապետութեան տակ, 1054 թուականին գրաւած են սելճուկ թուրքերը։

## Հին Արծկէ
Հին Արծկէն Վանայ լիճի մակարդակի բարձրացման հետեւանքով ջրածածկ եղած է 10-12րդ  դարերու ընթացքին։ Այն ամուր բերդաքաղաք եղած է եւ երկար ժամանակ իր գոյութիւնը պահպանած է կղզիի վերածուած փոքրիկ ցամաքամասի մը վրայ։

Ունեցած է երկու ամրոց։ Lիովին ամայացած է 17-19րդ դարերուն։ Հին Արծկէի փոխարէն, լճափի աւելի բարձրադիր մասը ժամանակի ընթացքին կառուցած են նոր Արծկէն, որ 17-18րդ  դարերուն Վան նահանգի Ալճաւազ գաւառի կեդրոնն էր։

19-րդ դարու երկրորդ կիսուն ունեցած է 140 գիւղ 30000 բնակիչներով, որմէ 25000-ը հայեր, 30 եկեղեցի, 10–է աւելի տարրական կրթարաններ։ 

1915 թուականին Արծկէի հայ բնակչութեան մէկ մասը զոհ գացած է թրքական եաթաղանին, իսկ միւս մասը տեղահանուած ու տարագրուած է զանազան տեղեր։

Արծկէ ունեցած է երկու եկեղեցի՝ Ս. Աստուածածին եւ Ս. Սարգիս։

## Ծանօթագրութիւն


Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Գուրգէն Մէլիքեան

**Գուրգէն** **Վրէժի** **Մէլիքեան** (), հայ լեզուաբան, արեւելագէտ, Իրանագէտ, հասարակական գործիչ, ուսուցչապետ (*փրոֆէսօր*), բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու։ ԵՊՀ-ի (Երեւանի Պետական Համալսարանի) Արեւելագիտութեան Բաժանմունքի ֆակուլտետ նախկին վերատեսուչ, աւագ ուսուցչապետ (Ռուսերէն՝ Декан, *դեկան*), Արցախի Հանրապետութեան Պաշտպանութեան Բանակի գնդապետ (1996)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Իրանի Ապատան քաղաքին մէջ։ Աւարտած է Թէհրանի «Քուշեշ-Դաւթեան» եւ Ապատանի «Ատապ» Հայկական դպրոցները։ 1958 թուականին ընդունուած է Երեւանի Պետական Համալսարանի բանասիրական բաժանմունքի (*ֆակուլտետի*) արեւելեան լեզուներու եւ գրականութեան բաժինը, զոր աւարտած է 1962 թուակնանին եւ աշխատանքի անցած՝ նոյն բաժինին մէջ։

1984 թուականին պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւնը։ 1985 թուականին անոր շնորհուած է պաշտօնակից-ուսուցչապետի (Հայաստանի մէջ կը գործածուի Ռուսերէն եզրոյթը՝ Доцент, *Դոցենտ*) կոչում։ 

1992 թուականէն նշանակուած է ԵՊՀ Արեւելագիտութեան բաժանմունքի աւագ-ուսուցչապետ (անգլերէն՝ Dean)։ 

2008 Թուականին, անոր շնորհուած է ուսուցչապետի (*փրոֆէսօր*) գիտական կոչում։ Գ․ Մէլիքեան հեղինակ է երեք տասնեակ գիտական հրապարակումներու, երեք մենագրութեան եւ երկու դասագիրքի։ 

Աշխատած է պարսկերէնի բառաքերանական, բարդ բառերու, Իրանական բարբառներու հետ կապուած հիմնահարցերու ուսումնասիրութեամբ։ 

## Արցախեան Պատերազմին Իր Մասնակցութիւնը
Գնդապետ Մէլիքեանը 1988-էն 1994 թուականները գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Արցախի ազգային ազատագրական շարժումին։ Արցախ ուղարկած է կապի միջոցներ, մարդասիրական օգնութիւն, մասնակցած է Մաճկալաշէնի կամաւորական ջոկատի կազմաւորումին, զինելուն եւ հանդերձաւորելու աշխատանքներուն։

Արցախեան ազատամարտի ընթացքին եղած է Ազատագրական բանակի հրամանատարի արտաքին կապերու գիծով տեղակալը (1993-էն 1999 թուականները)։

1995 թուականին Քաշաթաղ շրջանի վարչակազմը հիմնադրած է «Քաշաթաղի բազմազաւակ ընտանիքներու Գուրգէն Մելիքեան» հիմնադրամը, որուն միջոցներով իրականացուած է հայրէնասիրական, եւ բարէգործական բազմաբնոյթ միջոցառումներ։

«Ամարաս» բարեգործական կազմակերպութեան վարչութեան անդամ, Արցախի մէջ «Արփէն» մօր եւ մանկան (մանուկին) բժշկական կեդրոնի գործադիր տնօրէն, Արցախի հոգեւոր թեմի ատենապետ (1992 թուականէն)։

## Պարգեւատրումներ

* Խոպան հողերու իւրացման համար -1965,
* Մարտական Խաչ 2-րդ աստիճանի շքանշան - 1999,
* Մովսէս Խորենացիի Շքանշան (*Մետալ) -* 1999,
* Հայաստանի Հանրապետութեան Վաստակաւոր Մանկավարժ - 2012։

## Գրականութիւն

* Երեւանի Պետական Համալսարանի 90-ամեայ պատմութեան *ֆակուլտետը*, խմբ․ Էդիկ Գ․ Մինասեան, Երեւան, 2009։
* Երեւանի պետական համալսարան։ Կենսագրական հանրագիտարան, Երեւան, 2009, էջ 407-408։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին Յղումներ
Երեւանի Պետական Համալսարանի Կայքէջ, ուսուցչապետ (''փրոֆէսօր'')՝ Գուրգէն Մէլիքեան, Արևելագիտութեան Բաժանմունք (''ֆակուլտետ'') - Իրանագիտութեան լսարան (''ամբիոն'')։
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լեզուագէտներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Յովսէփ Ալահայտոյեան

**Յովսէփ Ալահայտոյեան** (), վերապրած հայ դեղագործ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Եդեսիա (Ուրֆա)՝ համիտեան ջարդերու օրերուն: Ան զաւակն է Պետրոս եւ Եղիսաբեթ Ալահայտոյեաններուն: Յովսէփ ունեցած է երկու եղբայրներ՝ Մովսէս եւ Յարութիւն, եւ չորս քոյրեր՝ Ֆէրիտէ, Հռիփսիմէ, Եղիսաբեթ եւ Մարի, որոնք բոլորն ալ ազատած են ջարդէն եւ հասած են Հալէպ:

Ալահայտոյեան գերդաստանին բուն մականունը եղած է Եկներեան, սակայն կենցաղային պատճառով մը փոխուած է եւ եղած է Ալահայտոյեան: 1915-ի Սեպտեմբերին Յովսէփին հայրը՝ Պետրոս Ալահայտոյեան, ձերբակալուած է իր տան մէջ եւ եղբօրը հետ սպաննուած է տան բակին մէջ:  

Յովսէփ յաճախած է ծննդավայրին Հայ Աւետարանական երկրորդական վարժարանը եւ շրջանաւարտ եղած է 1910-ին: 1910-1912-ին, իբրեւ դեղագործի օգնական, աշխատած է Եդեսիոյ գերմանական հիւանդանոցին մէջ բժիշկ Ֆիշըրի եւ Եագոպ Քիւնցլերի հետ: 1912-ին Դամասկոս մեկնած է իր ընկերոջ` Յովհաննէս Նագգաշեանի հետ եւ ուսանած է բժշկական դպրոցին մէջ:

Յովսէփ գերմանական հիւանդանոցի հիւանդապահուհիներուն հետ Միլլէթ Խան գացած է, հայ վիրաւորները բուժած եւ հարիւրաւոր հայ աղջիկներ ազատած է: Ան  հոն գտած է իր մայրը, քոյրերը եւ երկու եղբայրները եւ գերմանական հիւանդանոց տեղաւորած է: 

Եդեսիոյ հերոսամարտի օրերուն, Յովսէփ ձերբակալուած է թուրքերուն կողմէ ու կը բանտարկուի բժիշկ Արմենակ Ապուհայթայեանի հետ: Տարի մը բանտարկուած մնալէ ետք, 1916-ին ղրկուած է Հալէպի զօրանոց ծառայելու համար թրքական բանակին մէջ՝ իբրեւ դեղագործ զինուորական:

Թուրք իշխանութեան արտօնութեամբ մեկնած է Պէյրութ, շարունակելու համար իր բժշկական ուսումը: Ուսանած է Պէյրութի Ֆրանսական համալսարանի դեղագործութեան դպրոցին մէջ եւ վկայուած է 1916-ի վերջերը։

Ֆրանսական ռազմանաւով փոխադրուած է Մերսին եւ ապա՝ Ատանա, ուր ծառայած է ֆրանսական զինուորական հիւանդանոցին մէջ: Շուտով միացած է Եդեսիոյ գերմանական հիւանդանոցի անձնակազմին, իբրեւ դեղագործ:

Եդեսիոյ հայերուն երկրորդ գաղթի ատեն՝ դէպի Հալէպ, Յովսէփ եւս լքած է Եդեսիան եւ երեք ընկերներով հասած է Հալէպ, հոնկէ՝ Պէյրութ, ուր հաստատուած է իր սեփական դեղատունը:

Դեղարանը գործած է մինչեւ 1975-ի վերջերը, երբ ծագած է Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմը: Դեղարանը կողոպտուած է պատերազմի վատ օրերուն եւ դադրած է գործելէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Սպեր

**Սպեր** (Իսպեր, Ըսպեր), Բարձր Հայք նահանգի հնագոյն բնակավայրերէն է։ Յիշատակուած իբրեւ աւան, բերդաքաղաք, քաղաք։ Կը գտնուի Ճորոխ գետի աջ ափին, գեղատեսիլ այգեշատ ձորի մէջ։

## Պատմութիւն
Քաղաքին մասին յիշատակուած է յունահռոմէական, հայկական, արաբական եւ վրացական աղբիւրներու մէջ։ Այն եղած է Բագրատունիներու տիրոյթը։

15-րդ դարու վերջին քառորդին Սպերը զաւթած են օսմանեան թուրքերը։  

1915 թուականի Ցեղասպանութեան ժամանակ Սպերի հայերը բռնութեամբ տեղահանուած են։ Մեծ մասը զոհուած է գաղթի ճանապարհին։ Սակաւաթիւ փրկուածներն ապաստանած են տարբեր երկիրներ։ Այժմ Սպեր (Իսփիր) աւան է  բռնազաւթուած Արեւմտեան Հայաստանի էրզրում նահանգին մէջ։

## Օգտակար հանածոներ
Սպերի շրջակայքը կան ոսկիի եւ մետաղական այլ հանքեր։ 

## Բնակչութիւն եւ տնտեսութիւն
20րդ դարու սկիզբները Սպեր 340 տուն բնակիչ ունէր, որմէ 40-50 տունը հայեր էին, իսկ մնացեալը՝ թուրքեր, յոյներ։ 19րդ դարու սկիզբը մօտ 900 տուն բնակիչ ունեցող Սպեր, յետագայ տասնամեակներուն հայերու արտագաղթէն ետք, վերածուեցաւ անշուք գիւղաքաղաքի։

Կը զբաղէին արհեստներով, այգեգործութեամբ եւ առեւտուրով։ 

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Հայերն ունէին եկեղեցի (Սուրբ Աստուածածին)։ Քաղաքին մօտ բարձր ժայռի վրայ պահպանուած է Սմբատաւան բերդի աւերակները։

Շրջակայ լեռներուն մէջ պահպանուած էին հայկական եկեղեցւոյ աւերակներ, իսկ Ճորոխի վրայ՝ հնագոյն կամուրջ մը:

## Ծանօթագրութիւն


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ
Ստորոգութիւն:Էրզրումի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստան
Ոստան

**Ոստան** (բերդ), Արեւմտեան Հայաստանի բնակավայրերէն մէկը, տարբեր ժամանակներու եւ տարբեր պատմագիրներու կողմէ յիշատակուած է իբրեւ բերդ, գիւղ, քաղաք։ 

## Պատմութիւն
Վաղագոյն ժամանակներէն ի վեր Վանայ լիճի աւազանը դարձած էր հասարակական կեանքի աշխոյժ կեդրոն, Հայկական լեռնաշխարհի ամէնէն խիտ բնակեցուած երկրամասերէն մէկը։ Միայն Վանայ լիճի ափերուն առաջացած էին 10-է աւելի քաղաքներ ու գիւղաքաղաքներ։ Անոնց թուին էր նաեւ Ոստանը։

Ոստան կը նշանակէ «արքունի կալուածք», «իշխանանիստ», «մայրաքաղաք»։  Պատմական Ոստան քաղաքը, որուն աւերակներու վայրը նոր ժամանակներուն տեղացիները կը կոչեն *Հերիշատ*, կը գտնուէր Վանայ լիճի հարաւային ափին մօտ, լճափէն մօտ 1քմ հարաւ, Աղթամար կղզիին դիմաց։ Քաղաքը բոլոր կողմերէ շրջապատուած է պտղատու այգիներով։ Ունեցած է անուշահամ աղբիւրներ եւ գեղեցիկ պարտէզներ։

4-5րդ դարերէն Ոստան Ռշտունեաց նախարարներու աթոռանիստն էր։ Յետագային, 10-րդ դարու երկրորդ կիսուն եւ 11-րդ դարու սկիզբները Ոստանը Աղթամար քաղաք-կղզիին հետ միասին Վասպուրականի Արծրունեաց թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր, իսկ նոր ժամանակներուն՝ Վան նահանգի Գաւաշի գաւառի կեդրոնը։

Ոստանի բնակչութեան զբաղմունքները նոր ժամանակներուն եւս նոյնն էին։ Անոնք կը զբաղէին այգեգործութեամբ, ձկնորսութեամբ, արհեստներով ու մանրածախ առեւտուրով: 

Ոստան միջնադարեան Հայաստանի գրչութեան յայտնի կեդրոններէն է։ Մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը գլխաւորաբար հայաբնակ եղած է եւ ունեցած 35 հայկական գիւղեր, որոնց բնակիչները 1916-ի նահանջող ռուսական զօրքին հետ միասին գաղթած ու բնակութիւն հաստատած են Արեւելեան Հայաստան։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 4, Երեւան, 2003:

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Մօրղ-է Սահար

alt=Մոհամմատ Րէզա Շաճարեան|մինի|258x258փքս|Մոհամմատ Րէզա Շաճարեանը (ձախէն երկրորդը), 2005-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած իր ելոյթի ժամանակ։ Իր աջին նշանաւոր Իրանցի-Քուրտ քամանչահար՝ Քայհան Քալհօրը (Պարսկերէն՝ کیهان کلهر), իսկ աջին իր որդին՝ Հօմայունը (همايون شجريان)։
**Մօրղ-է** **Սահար** (Պարսկերէն՝ مرغ سحر) Հայերէնի կը թարգմանուի՝ «Արշալոյսի Թռչուն» կամ «Արեւածագի Թռչուն» կամ «Սոխակ», եւ կամ «*Պլպուլ*» այսինքն «Պարսկական սոխակ», Իրանական թասնիֆ մըն է «Բանաստեղծներու Արքայ» (Պարսկերէն՝ ملک‌ الشعراء, Մալէք Օշ-Շօարաա) «Մոհամմատ-Թաքի Պահարի» (Պարսկերէն՝ محمد تقی بهار) գրիջով, եւ «Մօրթէզա Նէյ Տաւուտի» (Պարսկերէն՝ مرتضی نی‌ داوود) նուագայարդարումով։ Պարսկական այս Գեղօնը քերթուած է Ի (քսաներորդ) դարուն, Իրանական Սահմանադրական Յեղափոխութեան ազդեցութեան ներքոյ։ Ոմանք կ՛ըսեն թէ «Պահար» այս բանաստեղծութիւնը գրած է բանտին մէջ։

«Մօրղ-է Սահար»-ը առաջին անգամ արձանագրուած է 1927-ին, «Իրանօ-Տօուլէհ Հելէն»-ի (Պարսկեր՝ إيران الدولة هلن, կ՛ըսուի թէ այս երգչուհին Հայկական արմատներ ունէր) կամ «Թաճ Էսֆահանի»-ի (جلال‌ الدین تاج اصفهانی) կողմէն։ Կ՛ըսուի թէ Իրանցի երգչուհի «Մօլուք Զարրապի»-ն (Պարսկերէն՝ ملوک ضرابی) «Մօրղ-է Սահար» թասնիֆին ամէնավաղ ձայնագրողներէն մէկն է։ Շատերը այս երգին կը դնեն քաղաքական համաբնագիր, մինչ օրս, իսկ ոմանք զայն կը թողուն իր մարդկայնական բնագիրին մէջ։ Յետագաին այս երգը կատարեցին բազմաթիւ Իրանցի (եւ ոչ Իրանցի երգիչներ), որոնցմէ կարելի է յիշել՝ Ղամար Օլ-Մուլուք Վազիրի (قمر الملوک وزیرى), Լէյլա Ֆարվահար (لیلا فروهر), Ֆարհատ Մեհրատ (فرهاد مهراد), Շաքիլա (شکیلا), Մօհսէն Նամճու (محسن نامجو), Րէզա Սատէղի (رضا صادقي), Հէնկամէ Ախաւան (هنگامه اخوان), եւ վերջապէս Մոհամմատ-Րէզա Շաճարեանը (محمّد رضا شجريان) ապա իրեն միացաւ իր որդին Հօմայուն Շաճարեանը (همايون شجريان), եւ այս գեղօնը կատարեց բազում անգամներ՝ իր հօր հետ, մինակը, եւ անգամ Լիբանացի երգչուհի Ապիր Նիիմա-ի ընկերակցութեամբ (عبير نعمة)։  

Երգեցողութեան մեծն վարպետ Շաճարեանը սովորութիւն դարձուց այս երգը կատարել իր բոլոր ելոյթներուն աւարտին։ Գիտնականներն ու կաճառականները (Յունարէն ՝Ακαδημαϊκός, *Ակադեմիկոս*) զայն կը համարեն՝ «Իրանական Ազատութեան Ոչ Պաշտոնական Ազգային Օրհներգը»։

## Երգին Բառերը

## Տե՛ս Նաեւ

* Հաֆէզի Ժողովածոն։
* Հնդկաստանի Սերտումը։
* Մենատարր։
* Սուրբ Ոնոփրիոս։
* Իրանագիտութիւն։
* Արեւելագիտութիւն։
* Ունսուրի։
* Արմանոյշ Կոզմոեան:
* Էհսան Եարշաթէր:
* Յակոբ Գէորգեան:
* Պուսթան (Սաատի)։
* Քալամքարի։

## Արտաքին Յղումներ

* Մոհամմատ-Րէզա Շաճարեան, Մօրղ-է Սահար, Թասնիֆ։
* ENCYCLOPÆDIA IRANICA Իրանական Հանրագիտա

## Ծանօթագրութիւններ
Ճապաղջուր

**Ճապաղջուր**, Արեւմտեան Հայաստանի բնակավայր, յայտնի է նաեւ այլ տարբերակներով՝ ***Ճարալջուր''', '''Ճապաղ*** եւ այլն։ Հին ժամանակ կը կոչուէր ***Կթառիճ***։ Այժմ թուրքերը վերանուանած են *Պինկէօլ*։ Ճապաղջուր կոչուած է գետակներու բազում ճիւղերու առկայութեան պատճառով։

## Պատմութիւն
Ճապաղջուրը, Արեւմտեան Հայաստանի հարիւրաւոր այլ բնակավայրերու նման, տարբեր ժամանակներու համարուած է տարբեր` գիւղ, աւան, ամրոց կամ բերդաքաղաք։ Կը գտնուի Արածանիի հովիտին մէջ, Բալու գիւղաքաղաքէն արեւելք։ 

11-րդ դարուն կը յիշատակուի իբրեւ եպիսկոպոսանիստ աւան եւ կը մտնէր Թոռնիկ Մամիկոնեանի իշխանութեան մէջ։ Թրքական տիրապետութեան շրջանին համանուն գաւառակի կեդրոնն էր, որ մինչեւ 1829 թուականը կը մտնէր Տիարպէքիր նահանգին, անկէ ետք՝ Բաղէշ-Պիթլիս նահանգին մէջ։ Իսկ այժմ կը կոչուի Պինկէօլ եւ կը համարուի նոյնանուն նահանգի կեդրոնը։

Ճապաղջուրի մասին մեզի հասած պատմական տեղեկութիւնները սակաւ են: 13-րդ դարու 40-ական թուականներուն այն կը գրաւեն մոնղոլները, իսկ 16-րդ դարու սկիզբները՝ օսմանեան թուրքերը։

Մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ հայերու դէմ իրագործուած Ցեղասպանութիւնը, Ճապաղջուրի բնակչութեան մեծ մասը կը կազմէին հայերը, որոնք գլխաւորաբար կը զբաղէին արհեստներով ու առեւտուրով։ Անոնք ունէին վարժարան եւ եկեղեցի։

Մեր օրերում և դրանից 100 տարի առաջ (թուրք. ՝ Բինգյոլ , Զազա, չոլիգ և հայերեն, Խոյ-չուր), Գավառի փաստացի սեփականատերերը միշտ եղել են Զազան։. մինչև 1915թ. մեծամասնությունը Զազա - ն էր, իսկ մի մասը ' հայերը. ÇOLİG ZAZA 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Բերկրի

**Բերկրի**, Արեւմտեան Հայաստանի Բերկրի բնակավայրը սկզբնաղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի նաեւ ***Բարկիրի***, ***Բերգրի*** եւ անուան այլ տարբերակներով, իսկ թուրքերը կոչած են Պերկրի-քալէ։

## Պատմութիւն
Յստակ չէ, թէ երբ հիմնադրուած է այն։ Սակայն այդտեղ ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններու գոյութիւնը ցոյց կու տայ, որ հնագոյն բնակավայր էր։

Սկզբնական շրջանին սովորական գիւղ եղած է, ապա՝ բերդաքաղաք։

Կը գտնուի Վանայ լիճէն հիւսիս-արեւելք, լճափէն 16քմ հեռաւորութեամբ, Բերկրի գետի աջակողմեան հարթավայրին մէջ։ Հեռաւորութիւնը Վան քաղաքէն մօտ 65քմ է։ Ջրառատ է, եւ շրջակայքը կան ընդարձակ արգաւանդ հողեր։ Ունի քարածուխի հարուստ հանքեր եւ նաւթի զգալի պաշարներ։

Բերկրի երբեք մարդաշատ բնակավայր չէ եղած։ Հին եւ միջին դարերուն անոր բնակչութիւնը զանգուածօրէն բաղկացած էր հայերէ։ Այստեղ բնակած են նաեւ որոշ թիւով հրեաներ, որոնք Հայաստան բերուած են տակաւին Տիգրան Բ․-ի եւ անոր որդի Արտաւազդ Բ․-ի օրօք։

8-րդ դարուն, Ապպասեան խալիֆներու կիրառած քաղաքականութեան հետեւանքով, Բերկրիի մէջ եւ անոր շրջակայքը կը հաստատուին արաբական ութմանիկ ցեղին պատկանող շատ բնակիչներ, իսկ աւելի ուշ՝ նաեւ քիւրտեր։ 

Սակայն անկէ ետք ալ, մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը, Բերկրիի բնակչութեան մեծագոյն մասը դարձեալ հայեր եղած են,  իսկ 20-րդ դարու սկիզբը Բերկրի ունէր 3100 բնակիչ, որմէ 2100-ը՝ հայ: 

Հայերուն մեծ մասը զոհ գացած է 1915 թուականի Եղեռնին, իսկ միւս մասը տեղահանուած է, քիչերը յաջողած են փրկուիլ թրքական եաթաղանէն եւ ապաստան գտնել Արեւելեան Հայաստան։

Ներկայիս Բերկրի փոքրիկ ու խղճուկ բնակավայր է, սովորական անբարեկարգ գիւղ մը՝ յետամնաց տնտեսութեամբ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Muradye, Surb Stepanos.jpg|Սուրբ Ստեփանոս վանքը
Պատկեր:Muradye, waterfall.jpg|Գեղատեսիլ ջրվէժ՝ քաղաք մտնելէ առաջ


## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Խլաթ

**Խլաթ**, Արեւմտեան Հայաստանի հնագոյն բնակավայրերէն է եւ դժուար է ըսել, թէ այն երբ  հիմնադրուած է։

## Պատմութիւն
Սկիզբը յիշատակուած է իբրեւ աւան, իսկ յետագային վերածուած է խոշոր քաղաքի, որ ունեցած է իր ամուր բերդը եւ համարուած էր Վանայ լիճի ամէնէն մեծ նաւահանգիստը։

Խլաթ կը գտնուի լիճի արեւմտեան ափին, բարձրադիր հարթավայրի վրայ։ Հարաւը քաղաքէն կ’երեւի Վանայ լիճի համայնապատկերը, իսկ հարաւ-արեւմուտքը եւ հիւսիս-արեւմուտքը  Նեմրութ եւ Սիփան լեռներն են։

Հայկական մատենագրութեան մէջ հին ժամանակ երբեմն կոչուած է Բզնունեաց քաղաք, թուրքերը սովորաբար կը կոչեն *Ահլաթ*։

10-11րդ դարերուն համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցով Խլաթ դարձած է երկրի խոշոր եւ մարդաշատ քաղաքներէն մէկը։

Խլաթի զարգացման նպաստած է նաւահանգիստ ըլլալը։ 11-րդ դարու առաջին կիսուն այն դարձած էր արհեստագործութեան եւ առեւտուրի խոշոր կեդրոն, քանի մը տասնեակ հազար բնակչութիւն ունեցող քաղաք։ 

Խլաթ թուրք-պարսկական 16-17 դարերու երկարատեւ պատերազմներու կռուախնձորներէն մէկն էր։ Առանձնապէս ծանր հետեւանքներ ունեցած են 16 դարու 40-ական թուականներուն իրանական շահ Թահմազի եւ թրքական սուլթան Սուլէյման առաջին կռիւները։

1850 թուականին Խլաթ ունեցած է 5 հազար բնակիչ, որմէ 4000-ը՝ հայեր։ Խլաթի բնակիչներու զբաղումը եղած են երկրագործութիւնը, այգեգործութիւնը, ձկնորսութիւնը, առեւտուրը, արհեստագործութիւնը եւ մասամբ աղի հանոյթը։

Պատմական Խլաթի յուշարձաններէն պահպանուած են քաղաքի մօտակայքի ժայռերուն մէջ փորուած քարանձաւները, ծովեզերքը գտնուող պաշտպանական պարիսպի քանի մը աշտարակներ, զանազան շէնքերու աւերակներ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Akhlat 1.jpg|Քարանձաւային քաղաք
Պատկեր:Akhlat2.jpg|Քաղաքի մուտքերէն մէկը
Պատկեր:Akhlat 3.jpg|եկեղեցիին աւերակները
Պատկեր:Akhlat 4.jpg|Հնագոյն կամուրջը
Պատկեր:Akhlat 5.jpg|Մզկիթ
Պատկեր:Akhlat 6.jpg|Մզկիթի պատին հետաքրքրական քարաքանդակը
Պատկեր:Akhlat 7.jpg|Սելճուքեան տապանաքարեր, հաւանաբար, պատրաստուած են հայ վարպետի մը կողմէ 
Պատկեր:Akhlat 8.jpg|Սելճուքեան տապանաքարեր
Պատկեր:Akhlat 9.jpg|Սելճուքեան տապանաքարեր


## Ծանօթագրութիններ


Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ