Զամայի Ճակատամարտ

**Զամայի ճակատամարտ**, ճակատամարտ Հռոմէական Հանրապետութեան եւ Կարթագէնի միջեւ, որ տեղի ունեցած է 19 հոկտեմբեր մ.թ.ա. 202 թուականին։ Զամայի ճակատամարտը ազդարարեց Պունիկեան երկրորդ պատերազմի աւարտը։ Հռոմէական ուժերը կը գլխաւորէր Սկիպիոն Ափրիկէցին, իսկ Կարթագէնական զօրքերու հրամանատարն էր հին աշխարհի նշանաւոր զօրավար Հաննիպալ Բարկան։

Չնայած անոր, որ Հաննիպալի զօրքերը կը գերազանցէին Հոմէական լեգէոներներուն, սակայն Սկիպիոնը կրցաւ շփոթեցնել Հաննիպալին եւ յաղթել Զամայի ճակատամարտին։ Զամայի ճակատամարտը նաեւ կը համարուի Հաննիպալի միակ ռազմական պարտութիւնը։

Ճակատամարտէն ետք, Կարթագէնի ծերակոյտը վճռեց խաղաղութեան պայմանագիր կնքել Հռոմէական Հանրապետութեան հետ։ Սակայն Հռոմի թելադրած պայմանները նուաստացուցիչ էին Կարթագէնի եւ Հաննիպալի համար։ Ի վերջոյ Կարթագէնի եւ Հռոմի միջեւ կնքուեցաւ պայմանագիր, ըստ որուն աւարտեցաւ 17 տարի տեւած Պունիկեան պատերազմը։

## Նախապատմութիւն
մինի|աջից|200px|Սկիպիոս Ափրիկէցի
մինի|աջից|200px|Հաննիպալ Բարկա
Անցնելով Ալպեան լեռները` Հաննիպալի բանակը իջաւ Պօ գետի հովիտը. հոս ապրող գալլերը, որոնք Հռոմի վաղեմի թշնամիներն էին, ուրախութեամբ միացան Հաննիպալի բանակին: մ.թ.ա. 218-ին սկսաւ Պունիկեան երկրորդ պատերազմը:

Հռոմէական զօրքերը կը պատրաստուէին յարձակիլ Հաննիպալի վրայ Սպանիոյ մէջ, սակայն իմանալով Հաննիպալի բանակի ներխուժման մասին, շտապեցին Հիւսիսային Իտալիա` անոր ընդառաջ։ Անկէ առաջ, Սկիպիոնը ինքը որոշած էր նախայարձակ ըլլալ Կարթագէնի վրայ, սակայն չէր կրնար ծերակոյտի համաձայնութիւնը ստանալ։

Քանի մը ճակատամարտի մէջ Հաննիպալը ջախջախեց հռոմէական լեգէոներները եւ ներխուժեց Միջին Իտալիա։ Մ.թ.ա. 216 թուականին Կաննէ գիւղին մօտ տեղի ունեցաւ ճակատամարտ, ուր Հաննիպալի զօրքերը ջախջախեցին հռոմէական լեգէոներները։

Պարտութենէն ետք հռոմէացիները արագ ուշքի եկան եւ նոր բանակ կազմեցին։ Ծերակոյտը դիկտատոր նշանակեց Ֆաբիոս Մաքսիմոսին։ Մաքսիսոսը կը խուսափէր մեծ ճակատամարտներէն եւ թիկունքէն անընդհատ կը յարձակէր Հաննիպալի բանակի վրայ։

Հռոմէացիները շուտով յաղթեցին Հաննիպալի կողմը անցած իտալիկներուն եւ յոյներուն, գրաւեցին Սիրակուզան եւ ամբողջ Սիցիլիան։ Անկէ ետք հռոմէացիները իրենք յարձակեցան Կարթագէնի վրայ։ Հռոմէական լեգէոն մը, Սկիպիոնի գլխաւորութեամբ ափ իջաւ Ափրիկէի մէջ եւ սկսաւ աւերել Թունիսի շրջակայքը։ Կարթագէնի ծերակոյտը Իտալիայէն ետ կանչեց Հաննիպալ Բարկային։

Հաննիպալը թէեւ ոչ մէկ պարտութիւն չէր կրած, սակայն ստիպուած էր հեռանալ Իտալիայէն:

## Սկիզբ եւ ընթացք
 
Մ.թ.ա. 203 -ին Սկիպիոնը ափ իջաւ Ափրիկէի մէջ։ Հաննիպալի զօրքերը ուղղուեցան դէպի հիւսիս-արեւմուտք, մինչ տակաւին հռոմէացիները հարաւի մէջ տեղակայուած էին։ Զօրքերը միմիանց հանդիպեցան 15 Հոկտեմբեր մ.թ.ա. 202-ին ներկայիս Թունուզ քաղաքէն 130 քմ հեռաւորութեան վրայ` Զամա քաղաքի մօտ։

Հաննիպալի բանակը բաղկացած էր 36,000 հետեւակներէ, 4,000 հեծելազօրէ եւ 80 մարտական փիղերէ, իսկ Սկիպիոնը ունէր 29,000 հետեւակային եւ 6,100 հեծելազօր։

Յարձակումը սկսան հռոմէացիները։ Հռոմէական փաղանգը միաժամանակ ջախջախեց առաջին գիծին կանգնած անփորձ կարթագէնացի վարձկան հեծալազօրը եւ շարժեցաւ դէպի առաջ։ Երկրորդ գիծի վրայ կանգնած էին կարթագէնական մարտական փիղերը։ Հաննիպալը միաւորեց ետին կանգնած մնացած երեք գիծերը եւ շարժեցաւ փիղերու ետեւէն։ Փիղերուն առջեւը կանգնած էին խառն վարձկաններ եւ գալլեր, որոնք կ'ուղեւորէին փիղերը։

Սկիպիոնը եւս կեդրոնացուցած էր իր երեք գիծերը, որոնք փաղանգի տեսքով կը յարձակէին փիղերէն առջեւ կանգնած մակեդոնացիներու եւ գալլերու վրայ։ Այդ պարագային, Սկիպիոնի միակ մտահոգութիւնը մարտական փիղերն էին, որոնք անյաղթելի զօրքեր կը թուէին։ Փիղերը կը տապալէին առաջին գիծին կանգնած հռոմէացիները եւ Սկիպիոնը միաւորեց մնացած երկու լեգէոնները։

Հաննիպալը կը կարծէր թէ փիղերը կը տապալէին հռոմէական բանակի դիմային հատուածին մէջ կանգնածները, իսկ փիղերէն ետք կանգնած երկու գիծերը կ'ոչնչացնէին հռոմէացիները եւ պատերազմը կ'աւարտէր Հաննիպալի եւ իր զօրքի յաջողութեամբ։ Սակայն այդպէս չեղաւ։ Հռոմէացիները յաջողեցան փիղերու մէկ մասը ուղղել Կարթագէնի ուղղութեամբ։ Իսկ պատերազմի կէսերէն հռոմէացիներուն միացան նաեւ Սիցիլիայէն ժամանած հռոմէական ուժերը։

Հռոմէացիները կարողութիւնը ունեցան ջախջախել կարթագէնական զօրքերը: Ընդհանուր առմամբ զոհուեցաւ 20,000 կարթագէնացի եւ մօտաւորապէս նոյնքան քանակութեամբ գերի ինկաւ։

Հռոմէացիները 2,500 զոհ տուին եւ 4,000 վիրաւոր։

## Մարտավարութիւն

File:Mohammad adil rais-battle of zama-2.PNG|Հաննիպալի յարձակումը Սկիպիոնի վրայ։ Հաննիպալը իր փիղերը կը վերադասաւորէ, իսկ Սկիպիոնը կը փորձէ ընդվզիլ Հաննիպալի դէմ
File:Mohammad adil rais-battle of zama-3.PNG|Հռոմէական զօրքերու կեդրոնացումը
File:Mohammad adil rais-battle of zama-4.PNG|Հաննիպալի զօրքերու առաջին գիծը լքելը ճակատէն։ Երկրորդ գիծի վերադասաւորումը
File:Mohammad adil rais-battle of zama-5.PNG| Գիծերու վերադասաւորումը եւ Հռոմէական փաղանգի մէկ գիծի կազմին մէջ


## Արդիւնք
մինի|աջից|250px|Հաննիպալի մահը
Սկիպիոնի յաղթանակէն անմիջապէս ետք, Կարթագէնը հաշտութիւն խնդրեց Հռոմէն։ Սակայն այս պայմանագիրը նման չէր Պունիկեան I պատերազմէն ետք կնքուած պայմանագիրին, որովհետեւ այս պայմանագիրի համաձայն Կարթագէնը վերածուեցաւ շարքային քաղաք-պետութեան։

Կարթագենը զրկուեցաւ նաւատորմէն եւ վճարեց չափազանց մեծ ռազմատուգանք, որ երկիրը սնանկացուց։ Հաննիպալը ստիպուած էր Կարթագէնէն փախչիլ։ Փախուստի ճանապարհին Հաննիպալը ինքնասպան կ'ըլլայ, քանի որ ան երդուած էր ողջ կեանքի ընթացքին ըլլալ հռոմէացիներու թշնամին, իսկ այս պայմանագիրը կը հակասէր այդ երդման։

Կարթագէնին յաղթելով` Հռոմը դարձաւ Միջերկրածովային ամէնազօրեղ պետութիւնը։

Քանի մը տասնամեակ ետք Կարթագէնը վերստին սկսաւ հարստանալ։ Վախնալով նոր մրցակցութենէ` հռոմէացիները յարձակեցան Կարթագէնի վրայ եւ մ.թ.ա. 146-ին, երեք տարուայ պաշարումէն ետք, կործանեցին քաղաքը։

## Գրականութիւն
* 
* Robert F. Pennel; ''Ancient Rome from the earliest times down to 476 A.D''; 1890
* 
* Polybius; *The general history of Polybius, Volume 2*; W. Baxter for J. Parker, 1823
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Battle of Zama 
* Battle of Zama from UNRV History
* Battle of Zama animated battle map  by Jonathan Webb

Ստորոգութիւն:Պունիկեան պատերազմներ
Ստորոգութիւն:Կարթագէնի պատերազմներ
Ստորոգութիւն:Հռոմէական կայսրութեան ճակատամարտներ