Երեւան

**Երեւան**, Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ՝ Հրազդան գետի ափին՝ իր մէջ պարփակելով գետը։ 1 Յունուարի 2014-ի դրութեամբ, բնակչութեան թիւը  կը կազմէ աւելի քան 1 միլիոն 68 հազար մարդ: Հայաստանի ամէնէն մեծ քաղաքն է։ 1918-էն սկսեալ Երեւանը Հայաստանի մայրաքաղաքն է եւ Հայաստանի պատմութեան ժամանակաշրջանի 12-րդ մայրաքաղաքը։

Երեւանը հիմնադիրն է Վանի թագաւորութեան արքայ Արգիշտի Ա. ( Ք.Ա. 8-րդ դար) է։ Քաղաքին տեղանուան ծագման հետ կապուած կան բազմաթիւ վարկածներ, մասնաւորապէս, ըստ ժողովրդական աւանդութեան, Երեւան անունը կը կապուի Նոյեան անուան հետ․ ըստ աւանդութեան, Նոյը այդպէս կոչած է ջրհեղեղէն ետք երեւցող առաջին ցամաքը։ Միջնադարուն քաղաքը մտած էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք գաւառի սահմաններուն մէջ։ 2018-ին, երբ կը լրանայ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան 100-ամեակը, Երեւանը կը դառնայ 2800 տարեկան։

## Բնակչութիւն

## Պատմութիւն
[մինի|[Էրեբունի ամրոց|Էրեբունի ամրոցի որմնանկարներ]]
[մինի|[Խալդի աստուածի պատկեր, Էրեբունի ամրոց, վերակառուցում]]
մինի|Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման մասին արձանագրութեան սեպագիրի պատճէն
մինի|Թեյշեբայինի բերդի պտկերացում

### Հնագոյն ժամանակաշրջան
Երեւանը աշխարհի ամենահին քաղաքներից է։ Հնագիտական պեղումներով պարզված է, որ մարդը հոն բնակած է տասնեակ հազարավոր տարիներ առաջ։ Քաղաքի տարածքի մեջ տարբեր ժամանակաշրջաններում առաջացած և զանազան պատճառներով կործանած են բազմաթիւ բնակավայրեր։ Ժամանակագրական առումով՝ քաղաքին տարածքին ամէնէն հին բնակավայրը Երեւանեան կամ Հրազդանեան քարայրն է (Երեւանեան լիճին մօտ՝ Հրազդան գետի ձախ ափին), որուն հնագոյն, ստորին շերտը (4-5 մշակութային շերտ) կը թուագրուի մուսդերեան շրջանով (10-4 հազարամեակ առաջ): Իբրեւ հին բնակավայր յայտնի է նաեւ Շէնգաւիթը. այստեղ մարդիկ բնակութիւն հաստատած են 5-6 հազար տարի առաջ:

Հայ մատենագիրները Երեւանի անուան ծագումը երկար ժամանակ կապած են Նոյեան տապանի աստուածաշնչական աւանդութեան հետ։  Երբ Նոյեան տապանը կանգ առաւ Արարատի գագաթը, Նոյը ջրհեղեղէն ետք տեսնելով առաջին ցամաքը, որ ապագայ Երեւանի կառուցման վայրն էր, գոչած է՝ երեւա՜ց (այստեղէն ալ՝ «Երեւան» անուանումը):

### Ուրարտական թագաւորութեան շրջան
Առաւել տարածուած է այն տեսակէտը, որ «Երեւան» անունը կապուած է Էրեբունի բերդաքաղաքի անուան հետ։ Սակայն կան նաեւ այլ տեսակէտեր. անոնցմէ մէկուն համաձայն՝ հիմնած նոր բնակավայրի անուանակոչման համար Արգիշտի Ա. կամ օգտագործած է տարածքին մէջ եղած ու իրեն յայտնի հնագոյն այլ բնակավայրի անուն եւ կամ կոչած է «երի» կամ «արի» ցեղի (երկրի) անունով։ Հայկական լեռնաշխարհէն ու շրջակայ տարածքներէն հեռացած հնդեւրոպացիներու նախնիները՝ արիական ցեղերը, կը յիշեն իրենց՝ արի ցեղին պատկանելու փաստը եւ գրաւոր աղբիւրներու մէջ կը նշեն այդ մասին (հնդկական վետաներ, իրանական «Աւեստա», պարսիկներու շահ Դարեհ Ա. Աքեմենեանի Պեհիսթունի արձանագրութիւն): Երեւանը կոչուած է նաեւ Այրիւան, Էրիւան, Րեւան եւ այլ անուններով:

Երեւանը կը յիշատակուի Գ․ դարու սոտտիական-մանիքէական գրաւոր արձանագրութեան մէջ, ուր կը նշուի, որ քրիստոնէական համայնքի կողքին Մանիի (պարսիկ նկարիչ, մանիքէութեան հիմնադիրը) աշակերտներէն մէկը Երեւանի մէջ հիմնած է մանիքէական համայնք:

Վանի թագաւորութեան անկումէն ետք Երեւանի շուրջ 1000-ամեայ պատմութեան մասին հայ մատենագրական աղբիւրները կը լռեն։ Երեւանը կրկին կը յիշատակուի է․ դարուն՝ «Գիրք թղթոց»ի մէջ։ Պատմիչ Սեփէոսը կը վկայէ, որ արաբական արշաւանքներուն ժամանակ Երեւանը վաճառաշահ ու այգեշատ քաղաք էր։

### Հիմնադրութիւն
Վանի թագաւորութեան բերդաքաղաք Էրեբունին հիմնուած է Ք.Ա. 782 թուականին։ Ըստ Վանի մէջ գտնուած սեպագիր տարեգրութեան՝ Վանի թագաւորութեան արքայ Արգիշտի Ա․ իր թագաւորութեան 5-րդ տարին կառուցած է Էրեբունի բերդաքաղաքը։ 1950 թուականին Արին Բերդ բլուրին վրայ գտնուած սալաքարի մը վրայ արձանագրութիւնը կը նոյնացնէ Էրեբունի եւ Երեւան քաղաքները։ Սալաքարին վրայ գրուած է.

Արգիշտին այստեղ կը բնակեցնէ 6 600 հայ զինուորներ իրենց ընտանիքներով։ Մէկ դար ետք, Ռուսա Բ. արքան Հրազդան գետի ափին՝ Երեւանի հարաւային մասին մէջ, կը հիմնադրէ նոր բերդաքաղաք մը, որ Վանի թագաւորութեան Թէյշեբա աստուծոյ անունով կոչուեցաւ Թէյշեբայինի։ Նշանաւոր ռազմական կեդրոն դարձած է թագաւորութեան հիւսիսային հատուածին մէջ․ ունէր միջնաբերդ, քաղաքային թաղամասեր։  Բերդէն դէպի հարաւ ուղղութեամբ տնկուած էին խաղողի այգիներ։

### Աքեմենեան Շրջան
մինի|Հայի պատկեր, Պերսեպոլիսի բարձրաքանդակներէն (Ք․Ա․ 6-րդ դար).
Աքեմենեաններու (հին պարսկ.՝ Հախամանիշթիա) կամ Արեաց Տիրութիւնը (Ք.Ա. 553–330) Հին Աշխարհի աշխարհակալ պետութիւններէն էր։ Անոր տարածքը կ՛ընդգրկէր երեք աշխարհամասերէն՝ Ասիոյ, մասամբ՝ Եւրոպայի եւ Ափրիկէի շարք մը երկիրներ։ Արեւելքէն անոր սահմաններուն մեջ կը մտնէին՝ արեւմտեան Հնդկաստանը՝ Ինտոս գետի հովիտը եւ Միջին Ասիան՝ հասնելով Հիմալայեան լեռներ, արեւմուտքէն՝ Փոքր Ասիան եւ Եգիպտոսը՝ սահմանակցելով Միջերկրական ծովուն, հիւսիսէն՝ Ղրիմը եւ Կովկասեան լեռները՝ ներառնելով Սեւ ծովը, հարաւէն՝ Իրանական բարձրաւանդակը եւ Միջագետքի դաշտավայրը՝ հասնելով Արաբական թերակղզին եւ Հնդկական ովկիանոսին։ Կայսրութեան հիմնադիրը եղած է պարսից զօրավար Կիւրոս Մեծը Ք.Ա. 553 թուականին, որ ապստամբած էր Մարաստանի թագաւոր Աժդահակի դէմ եւ զայն սպաննած։ Անոր մահէն ետք գահին կը բազմին իր ժառանգները՝ Աքեմենէն եւ իրեն ազգակից Արշամէն ու Արի-Արամէն ծագած գահատոհմը։

Այս պետութեան մէջ Հայաստանը կը մտնէր իբրեւ 13-րդ սատրապութիւն։ Հետագային այն կը բաժնուի երկու՝ հիւսիսային եւ հարաւային հատուածներու, համապատասխանաբար Էրեբունի եւ Վան կեդրոններով։ Այսպէսով՝ Էրեբունին կրկին կը դառնայ վարչաքաղաքական կեդրոն։ Բերդին մէջ գտնուած են միլեթական մետաղադրամներ՝ կտրուած Ք.Ա. 478 թուականին, զոր կը վկայէ այստեղ կատարուած միջազգային առեւտուրի մասին։ Հաւանաբար այդ ժամանակ ալ հայերը Էրեբունին սկսան արտասանել Էրեւունի։ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի արշաւանքներէն ետք Հայաստանը կը վերականգնէ իր անկախութիւնը եւ պետութեան կեդրոնը վերջնականապէս կը տեղափոխուի Արարատեան դաշտ։

### Հայոց Թագաւորութեան Շրջան
[մինի|աջից|[Սուրբ Կաթողիկ1 Ծիրանաւոր Եկեղեցի|Աւանի տաճարի աւերակները, Ե․դար]]
Ք.Ա. 330 թուականին կը վերականգնուի հայոց անկախ պետականութիւնը։  Զ․ դարուն հիմնուած Երուանդունիներու թագաւորական տոհմը (Ք.Ա. 580–201) վերստին կը նստի հայոց գահին։ Անոնց կը փոխարինէ Արտաշէսեաններու հարստութիւնը (Ք.Ա. 190–1)։  Հայ թագաւորները կը հրաժարին պարսկական նախկին վարչական կեդրոններէն՝ Վան եւ Էրեբունի։ Հայոց պետութեան կեդրոնը կը տեղափոխուի Արարատեան դաշտ։ Էրեբունիէն ոչ հեռու կը կառուցուին մայրաքաղաքներ՝ Արմաւիրը, Երուանդաշատը, Արտաշատը, իսկ Արշակունիներու հարստութեան (66–428) ժամանակ՝ Վաղարշապատն ու Դուինը։ Էրեբունին կը կորսնցնէ իր վարչաքաղաքական կեդրոնի կարգավիճակը։

Հայոց թագաւորութեան շրջանին Երեւանի մասին յիշատակութիւն եղած է Գ․ դարու Մանիքէական (Manichean) բնագիրին մէջ, որմէ պարզ կը դառնայ, որ Մանի մարգարէի աշակերտներէն մէկը քրիստոնէական համայնքի հարեւանութեամբ հիմնադրած է մանիքէական համայնք։  Ըստ արձանագրութեան՝ Երեւանը միապետական վարչակարգ ունի։  Ե․ դարուն կառուցուած է երեւանեան ամենահին եկեղեցիներէն մէկը՝ Սուրբ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին, որ քանդուած է 1931 թուականին։

### Արաբական Շրջան
[մինի|[Սուրբ Պօղոս-Պետրոս Եկեղեցի (Երեւան)|Սուրբ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին, Ե․ դար]]

Է․ դարուն Արաբական թերակղզիին մէջ կը ստեղծուի Արաբական խալիֆայութիւնը։ Այն կը հիմնուի արաբներու ընդունած նոր կրօնի՝ Իսլամի շնորհիւ եւ շատ արագ կը դառնայ աշխարհի՝ մինչեւ այդ եղած պետութիւններէն, ամենամեծն ու զարգացածը։ 658 թուականին արաբները կը գրաւեն Երեւանը։ Իսկ 850 թուականին Հայոց իշխան եւ ապագայ թագաւոր Աշոտ Բագրատունին կ՛ազատագրէ Երեւանը Դուինի ամիրայի զօրքերէն եւ կը միացնէ իր կալուածներուն։ Այդ ժամանակ ալ կը կառուցուի Երեւանի նոր բերդը՝ Հրազդան գետի ափին։ Երեւանը կը սկսի զարգանալ իբրեւ հայկական միջնադարեան քաղաք։

### Թրքական Ցեղերու Շրջան
[մինի|[Երեւանի բերդ]]
ԺԱ․ դարուն Մերձաւոր Արեւելք կը թափանցեն թրքական զանազան ցեղեր՝ սելճուքները, մոնկոլները, թաթարները, աւելի ուշ՝ թուրքմենները եւ օղուզները։ Զաքարեան իշխանները Վրաց թագաւորութեան օգնութեամբ ժամանակաւորապէս կ'ազատագրեն Արեւելեան Հայաստանը, բայց թրքական ցեղերը անջնջելի հետք կը ձգեն իրենց ետին. Հայաստանի խոշոր քաղաքները կ' ամայանան կամ կը կործանուին։

Թուրքմենական գարա-գոյունլու ցեղերը միաւորուած էին Ամիր-Սաատի իշխանութեան տակ։  Անոնք իրենց ցեղապետի անունով յետոյ կոչուեցան սաատլուներ։  ԺԴ․ դարու վերջերուն անոնք հիմնեցին Երեւանի կուսակալութիւնը, որ Ամիր-Սաատի անունով հայերը կոչեցին Սաատի փոս կամ Սահաթափոս, իսկ օտարները՝ Չուխուր-Սաատ կամ Չուղուր-Սաատ։ Այս անունը  գործածական եղած է պարսկական ու թրքական մատենագրութեան մէջ՝ թարգմանուելով իբրեւ «Երջանիկ հովիտ»։ Գարագոյունլուներունկը փոխարինեն ագգոյունլու ցեղերը։  Բառացի անոնց անունները կը թարգմանուէին իբրեւ «սեւ եւ սպիտակ ոչխար»։

## Երեւանը՝ Վարչաքաղաքական Կեդրոն
մինի|աջից|Ժան Շարտեն, Երեւանը 1672-ին
Հայ ժողովուրդը՝ Բագրատունեանց հարստութեան անկումէն ետք, Մեծ Հայքի տարածքին վրայ թագաւորութենէ զուրկ էր։ 1375 թուականին կործանուած էր հայկական վերջին թագաւորութիւնը՝ Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւնը (Կիլիկիա․ պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս գտնուող տարածք): Անկում ապրած էին Բիւզանդական կայսրութիւնն ու Վրացական թագաւորութիւնը, քայքայուած էին դարաւոր պատմութիւն ունեցող հայ նախարարական տուները, ինչպէս օրինակ՝ Բագրատունիները, Արծրունիներն ու Սիւնիները:
ձախից|մինի|Երեւանի Այգին, 2800 ցայտաղբիւրներով
Վրաց Բագրատունիներու հովանաւորութեան տակ ստեղծուած Զաքարեաններու իշխանապետութեան օրերուն առաջացած իշխանական տուները՝ Օրբելեանները, Պահլաւունիները, Պռոշեանները եւս հետզհետէ անկում կ'ապրէին: Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին ցրուած էին հայոց պետականութեան մնացորդները՝ մանր ու միջին իշխանութիւնները, որոնք ի վիճակի չէին ղեկավարելու հայ ժողովուրդին ազատագրական պայքարը՝ սելճուքներու, մոնկոլներու եւ թուրքմեններու դէմ: Դարուն թերեւս միակ նշանակալի իրադարձութիւնը 1441 թուականին Կիլիկիայէն կաթողիկոսական աթոռի տեղափոխումն էր՝ Վաղարշապատ  եւ եկեղեցին սկսաւ համախմբել հայ ժողովուրդը իր շուրջ: 1440 թուականէն Երեւանը կը դառնայ Հայաստանի վարչաքաղաքական, առեւտրական եւ արհեստագործական կեդրոն։

## Երեւանը՝ Հայաստանի մայրաքաղաք
28 Մայիս 1918-ին, Հայաստանի Անկախութեան հռչակումով, Երեւան Հայաստանի մայրաքաղաք կը հռչակուի։  Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք ալ կը մնայ մայրաքաղաք, իսկ Խորհրդային Միութեան տապալումէն ետք, երբ Հայաստան 21 Սեպտեմբեր 1991-ին կը վերագտնէ իր անկախութիւնը, Երեւան Հայաստանի մայրաքաղաքը կը շարունակէ ըլլալ։  Երեւանի 2800-ամեակին առթիւ կը ստեղծուի Երեւանի Այգին, 2800 ցայտաղբիւրներով։

## Պատկերասրահ
**Երեւանի տեսարժան վայրեր**
Opera, Yerevan city, Armenia, 2017.jpg|Երեւանի Օփերան, նկար 2017
Կոմիտասոի Այգի․ 2017, Երեւան.jpg|Կոմիտասի յուշարձանը, Կոմիտասի Այգի․ նկար՝ 2017
Komitas monument night.JPG|Կոմիտասի յուշարձանը երեկոյեան
Armenia, Yerevan city 2017.jpg|Երեւան, նկար՝ 2017
Yerevan City Hall in August 2017.jpg|Երեւան,նկար՝ 2017
Armenian,Yerevan Azadutian square, Armenia 2017.jpg
Armenian architecture, Yerevan, Armenia 2017.jpg
Armenian architecture, Yerevan city 2017.jpg
Yerevan city, 2019.jpg
Ազգային պատկերասրահ, 2017.jpg
Cultural Yerevan, 2017.jpg|Մշակոյթի քաղաք․ Երեւանի մայթերը, նկար 2017
Blue Mosque, Yerevan.jpg|Երեւանի Կապոյտ մզկիթը
Երեւանը Քասքատէն, 2017.jpg|Երեւանը Քասքատէն, 2017
CACADE YEREVAN, 2017.jpg|Քաsքատը եւ պարտէզը, նկար՝ 2017
Քասքատը.jpg
Cascade, Yerevan city,2017.jpg|Քասքատէն մանրամասնութիւն մը, նկար՝ 2017
Detail from Cascade, 2017.jpg|Քասքատէն մանրամասնութիւն մը, նկար՝ 2017
Karekin Njteh, Yerevan, 2017.jpg
Yerevan city. entrance of a market place.jpg|Մանրամասնութիւն Երեւանի շուկային մուտքէն․ նկար՝ 2017 Յուլիս
Ծաղիկ տուող ծերունիին յետ մահու արձանը.jpg|Ծաղիկ տուող ծերունիին յետ մահու արձանը
2014 Erywań, Matenadaran (10).jpg|Յուշարձան Գրիգոր Տաթեւացիի. Երեւանի Մաշտոցի անուան Մատենադարան. Երեւան, Հայաստան
Monument of Mesrop Mashtots (1).JPG|Մեսրոպ Մաշտոցի Յուշարձան,
2014 Erywań, Matenadaran (18).jpg|Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան
Mkhitar-Gosh 02.jpg|Մխիթար Գոշի Յուշարձան
Movses Khorenatsi (1).jpg|Մովսէս Խորենացիի յուշարձան
Ysmu main.jpg|Երեւանի Պետական Բժշկական Համալսարան
Yerevan State University 15.JPG|Երեւանի Պետական Համալսարան
PzaRepErevan1.jpg|Հանրապետութեան հրապարակ
Monument of Avetik Isahakyan 07.jpg|Աւետիք Իսահակեանի յուշարձան
Սարյանի տուն-թանգարանը 4.JPG|Մարտիրոս Սարեանի տուն-թանգարանը
Sergei Parajanov museum.jpg|Սերգէյ Փարաջանովի թանգարան
Դերասանի տուն (4).jpg|Դերասանի տուն, 1954 թ., Երեւան, Մեսրոպ Մաշտոցի պող., 13
Armenian National Academy of Sciences (Institute of Geology) 04.jpg|Երկրաբանական Գիտութիւններու Ինստիտուտի շենքը
Հուշաղբյուր Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված գյուղատնտեսական ինստիտուտի դասախոսներին եւ ուսանողներին.jpg|Յուշաղբիւր Երկրորդ աշխարհամարտին ընթացքին զոհուած Գիւղատնտեսական Ինստիտուտի Դասախոսներուն եւ Ուսանողներուն
The girl with pitcher by Aytsemnik Urartu.png|Երեւանի Աբովեան պուրակ․ «Կժով աղջիկը» քանդակը
Ազգային գրադարանի գլխավոր մասնաշենք 02.jpg|Ազգային գրադարանի գլխաւոր մասնաշէնք
Ստեփան-Շահումյանի-արձանը-դպրոցի-առջեւ.jpg|Ստեփան Շահումեանի արձանը անոր անուան դպրոցի առջեւ, Երեւան
Zoravar Church.JPG|Սուրբ Զօրավար Աստուածածին
St.Sarqis.jpg|Սուրբ  Սարգիս
Գաբրիել Սունդուկյանի անվան պետական ակադեմիական թատրոնի մուտքի բարձրաքանդակներ 02.jpg|Գաբրիէլ Սունդուկփանի անուան պետական կաճարի թատրոնի մուտքի բարձրաքանդակներ
Haghtanak bridge.JPG|Յաղթանակի կամուրջ, Երեւան
Ճարտարագիտական համալսարանի շենքը Երեւանում 01.JPG|Ճարտարագիտական համալսարանի շէնքը
State Engineering University of Armenia.jpg|Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական Համալսարան
Հուշաղբյուր` Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված պոլիտեխնիկականներին (1).JPG|Յուշաղբիւր` Երկրորդ աշխարհամարտին զոհուած ճարտարագէնտերուն
Անատոմիկումի շենք (1).JPG|Անատոմիկումի շէնք
Խաչքար` Արցախում զոհված մտավորականներին եւ ԵՊՀ ուսանող-ազատամարտիկներին.jpg|Խաչքար` Արցախ զոհուած մտավորականներուն եւ ԵՊՀ ուսանող-ազատամարտիկներուն
Yerevan Music house after Komitas 02.jpg|Երեւանի Կոմիտասի անուան կամերային երաժշտութեան տունը, Իսահակեան փողոց
Yerevan university dormitory.jpg|Անասնաբուժական-անասնաբուծական Ինստիտուտի ՀանրակացարանըԿորյունի փող. 15-19
Statue-toumanian.jpg|Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձան, Օփերային առջեւ
Aram Khachaturian monument Yerevan.jpg|Արամ Խաչատուփեան յուշարձան
Spendyarian by Rita Willaert.jpg|Ալեքսանտր Սբենդեարեանի յուշարձան
Yerevan square by Rita W.jpg|Հայաստանի Կառավարութեան շէնքը
Yerevan Courthouse. 03.jpg|Գերագոյն դատարանի շէնքը
Andrei Sakharov monument in Yerevan 03.JPG|Անտրէյ Սախարովի յուշարջանը
Armenian Genocide Memorial - Yerevan (2903020364).jpg|Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշարձանը եւ Երեւանի համայնապատկեր
Sayat-Nova-DSC07919.jpg|Սայաթ Նովայի յուշարձան
Hands of friendship from Carrara to Yerevan (2).jpg|Քրիստոսի ձեռքերը յուշարձան
Armenia - Yerevan (2901217553).jpg|Ալեքսանտր Թամանեանի յուշարձան
Vartan Mamigonian statue in Yerevan.jpg|Վարդան Մամիկոնեանի արձանը
Monument of Alexander Myasnikyan Yerevan (10).JPG|Ալեքսանտր Միասնիկեանի յուշարձան
Nalbandyan yerevan.jpg|Միքայէլ Նալբանդեանի յուշարձան
Arshavir Shavarshyan's bust.jpg|Արշաւիր Շաւարշեանի կիսարձան, Վարդանանց բողոց
Yerevan Y Charents monument.jpg|Եղիշէ Չարենցի յուշարձան
Martiros Saryan ardzan (7).JPG|Մարտիրոս Սարեանի յուշարձան
Վահան Տերյանի հուշարձան.jpg|Վահան Տէրեանի յուշարձան
Armen Tigranyan.jpg|Արմէն Տիգրանեանի յուշարձան
Hanrapetakan stadium.jpg|Հանրապետական մարզադաշտ
Karen Demirchyan complex.jpg|Կարէն Տեմիրճեան մարզական համալիր
Տիգրան-Պետրոսյանի-անվան-շախմատիստի-տուն.jpg|Տիգրան Պետրոսեանի անուան ճատրակի տուն
Statue Tigran Petrosian.JPG|Ճատրակի ախոյեան Տիգրան Պետրոսեանի յուշարձան
Armenian Musical Company 2.jpg|Հայաստանի Երաժշտական Ընկերութեան շանքի ներքին մասը
Hrazdan Gorge Aqueduct, Yerevan.jpg|Հրազդանի կիրճի ագուգայ
Building of Writers Union of Armenia 02.jpg|Հայաստանի գրողներու միութեան (գրողներու տուն) ստեղծագործական միութեան շէնք, Մարշալ Բաղրամեան պող. 3
Armenia president.jpg|Նախագահական պալատը
2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|Ազգային Խորհրդարանի շէնքը
Administrative Building of the National Security 01.JPG|ՀՀ Ազգային անվտանգութեան նախարարութեան շէնք, Նալբանդեան փող. 104
Մովսես Խորենացու 18, 2015 (5).JPG|Մհեր Մկրտչեան թատրոն, Մովսես Խորենացու 18,
Vishapakar 09.JPG|Վիշապաքար, Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակ,  Օղակաձեւ զբոսայգի
Tumanyan museum of Erevan.JPG|Թումանեան թանգարան
Tumanyan Yerevan house-museum statue.jpg|Մանրամասնութիւն․ Թումանեան տուն-թանգարանի պատ
Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան.JPG|Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարան
Ուսումնական հաստատության շենք. Երեւանի ուսուցչական սեմինարիան, ԵՊՀ.JPG|Ուսումնական հաստատութեան շէնք.  ԵՊՀ.
Կինոթատրոն «Մոսկվա» 4.JPG|Կինոթատրոն «Մոսկվա»
Moscow cinema (17).JPG|Կինոթատրոն «Մոսկվա» մուտքին առջեւ
ԱՕԿՍ 1.JPG|ԱՕԿՍ շէնք
Լեոնիդ Ենգիբարյանի հուշարձան.jpg|Լեոնիդ Ենգիբարեանի յուշարձան
20-7-2019 Երեւանի Այգին.jpg|20-7-2019․ Երեւանի Այգին
20-7-2019 Երեւան 2800-ի Այգին հարաւ արեւմտեան կողմ.jpg|20-7-2019.  Երեւանi 2800 Այգին հարաւ արեւմտեան կողմ
Երեւան 20-7-2019 ՅակոբՊարոնեանի անուսն թատրոն-դպրոցը.jpg|Երեւան 20-7-2019.  ՅակոբՊարոնեանի անուսն թատրոն-դպրոցը
Երեւան 20-7-2019 Վերադարձ հարաւ արեւելք- ՀանրապետութեԱն հրապարակը.jpg|Երեւան 20-7-2019. ՀանրապետութեԱն հրապարակը հարաւ արեւելքէն նկարուած 


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հայաստան