open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հոգեգալուստ

մինի|աջից|Հոգեգալուստ
**Հոգեգալուստ**, քրիստոնէութեան գլխաւոր տօներէն՝ նուիրուած առաքեալներուն վրայ Ս. Հոգիին «իջնելուն» կրօնական աւանդութեան։ Կը տօնուի Ս. Զատիկէն 50 օր ետք (վերջինիս շարժականութեան համապատասխան՝ կը տատանի 10 Մայիսէն 13 Յունիսի միջեւ)։ Հոգեգալուստը Մովսէս մարգարէին Աստուծոյ տասը պատուիրաններու շնորհման յուդայական տօնին քրիստոնէական վերափոխումն է։ Պահպանելով հին տօնը՝ եկեղեցին անոր տուած է այլ մեկնաբանում մը, այդ օրը առաքեալները իբր թէ Ս. Հոգիէն ստացած են քրիստոնէութիւնը քարոզելու «մարգարէական շնորհ»ը եւ «մովսէսական օրէնքը» փոխարինուած է «աւետարանական օրէնքով»։ Հոգեգալուստը նուիրուած է նաեւ Ս. երրորդութեան (Հայր, Որդի եւ Ս. Հոգիի պաշտամունքին)։ Ներսէս Դ. Կլայեցի (Շնորհալի) կաթողիկոսի (1166 -1973) սահմանած կարգին համաձայն՝ Հայոց եկեղեցին Հոգեգալուստը կը տօնէ մէկ շաբաթ շարունակ։
Հոգեգալուստը կը կոչուի նաեւ՝ Պենտեկոստէի օր.այդ օրը երբ Ս. Հոգին առաքեալներուն վրայ իջաւ, անոնք սկսան տարբեր լեզուներով խօսիլ:
Հոգեգալուստը տէրունական տօներուն լրումն է եւ ամբողջութիւնը: Հոգեգալուստը եկեղեցւոյ հիմնադրութիւնն է, ճիշդ է, որ տաղաւար տօն մը չէ, բայց տաղաւար տօներէն նուազ կարեւոր չէ:
## Ս. Հոգիին էջքը՝ առաքեալներուն վրայ
Նոր Կտակարանի Գործք Առաքելոց գիրքին մէջ գրուած է. 
Գործք 2:2 
## Հոգեգալստեան պահեցողութիւն
Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ սահմանած՝ տարուա չորս եղանակներու պահքերէն ասիկա ամառնամուտի շաբաթապահքն է: Ինչպէս միւս եղանակներու պահքերը, եղիական պահքը եւս եկեղեցական որեւէ տօնի պատրաստութիւն մը չէ: Ըստ աւանդութեան` եղիական կը կոչուի միայն այն պատճառով, որ կը նախորդէ շաբաթապահքի յաջորդ կիրակիին` Ս. Եղիա մարգարէին յիշատակութեան տօնին: Ամառնային այս պահքը կը սկսի Հոգեգալստեան Կիրակիին յաջորդ օրը (պահքի բարեկենդանը Հոգեգալստեան Կիրակին է):Միւս պահքերուն նման, այս պահքը եւս կը տեւէ 5 օր` Երկուշաբթիէն մինչեւ Ուրբաթ:

## Ծանօթագրութիւններ
Սեւ Մահ

350px|մինի|աջից
**Սեւ մահ**, մարդկութեան պատմութեան մէջ արձանագրուած ժանտախտը, որ եղած է ամէնէն մահաբերներէն:

Համաճարակը սկսած է Կեդրոնական Ասիայէն եւ Մետաքսի ճանապարհով 1343-ին հասած է Խրիմ: Խրիմէն, նաւերու վրայ գտնուող սեւ առնէտներու եւ ոջիլներու միջոցով տարածուած է Սեւ ծովու մերձակայքը եւ Եւրոպայի խորերը:

Համաճարակին առաջքը առնելու համար վարակուածներուն երակները կտրած կամ թրջոցներով զանոնք ծածկած են` այդպէսով աւելի եւս տարածելով վարակը եւ վնասելով թոքերը:

Համաճարակը արագօրէն տարածուած է այն վայրերուն մէջ, ուր մարդիկ հաւաքուած են փրկուելու յոյսով:

Մինչեւ 1353 տեւած համաճարակին զոհ գնացած են 75-էն մինչեւ 200 միլիոն մարդ:

## Ծանօթագրութիւն

## Տե՛ս նաեւ
* Սպանական Կրիփ
* Պսակաձեւ Ժահր
* Յուստինիանոսի Ժանտախտ

Ստորոգութիւն:Համաճարակներ
Մարմարաշէն

մինի|աջից|Մարմարաշէն
**Մարմարաշէն**, ունեցած է նաեւ Ախամզալու, Աղհամզալու, Արմզալու, Լուկաշին, Մարմարիկ անուանումները։ Գիւղ Արարատի մարզին մէջ, Մասիս քաղաքէն 6 քմ. հարաւ-արեւելք։ Մարզկեդրոնէն 20 քմ. հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի։ Մարմարաշէն  վերանուանուած է 1967-ին։

## Կլիմայ
Գիւղը կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ, ծովու մակերեսէն 855 մ. բարձրութեան վրայ։ Կլիման չոր, խիստ ցամաքային է։ Ձմեռը կը սկսի Դեկտեմբերի կէսերուն, յունուարեան միջին ջերմաստիճանը կը տատանի -3-էն -5°C։ Ամառը տեւական է՝ Մայիսէն մինչեւ Հոկտեմբեր, օդին միջին ամսական ջերմութիւնը կը հասնի 24-էն 26°C-ի, իսկ առաւելագոյնը՝ 42°C-ի։ Մթնոլորտային տարեկան տեղումներու քանակը 250-300 մմ. է։ 

## Բնակչութիւն
Բնակիչներուն նախնիները եկած են Պարսկահայաստանէն՝ Խոյ եւ Սալմաստ գաւառներէն 1828-1829 թուականներուն։ Նախապէս գիւղը ունէր խառն բնակչութիւն, իսկ այժմ բնակչութեան ազգային կազմը միատարր դարձած է։ Ըստ 2005-ի ազգային վիճակագրական ծառայութեան տուեալներուն, գիւղին բնակչութեան թիւը հասած է 3260-ի։ Տղամարդիկ կը կազմեն 49%, կիները՝ 51%։
## Տնտեսութիւն
Համայնքին տնտեսութեան մասնագիտացման ճիւղը գիւղատնտեսութիւնն է, համախառն բերքին մեծ մասը կու տայ բուսաբուծութիւնը: Գիւղատնտեսական հողերը կը կազմեն շուրջ 496հա: Համայնքին հողերուն հիմնական մասը կ'օգտագործուին իբրեւ վարելահողեր` զբաղեցնելով շուրջ 340հա: Ունի պտղատու եւ խաղողի այգիներ, համապատասխան կազմելով 23հա եւ 14 հա: Մարդիկ կը զբաղին այգեգործութեամբ, խաղողագործութեամբ, դաշտավարութեամբ եւ բանջարաբուծութեամբ: Կը զբաղին կաթնամսատու անասնապահութեամբ եւ թռչնաբուծութեամբ:

Համայնքին հիմնախնդիրներուն մէջ կարեւոր է ոռոգման ջուրի հիմնախնդիրը եւ գիւղին մէջ ճամբաներու վերանորոգումը:
## Ծանօթագրութիւններ
Բերիոյ Թեմի Հայ Կաթողիկէ համայնք

Բերիոյ Թեմի Հայ Կաթողիկէ համայնք

Հայ Կաթողիկէ համայնքը, Բերիոյ մէջ հին ժամանակներէ ներկայութիւն է: 
Սակայն յայտնի չէ, թէ ե՞րբ սկիզբ առած է: Եթէ Հռոմի Ս. Աթոռին հաղորդութեան մէջ եղող եպիսկոպոսներու շարքին նայելու ըլլանք, ապա հոն կը տեսնենք, թէ առաջինն է Աբրահամ Արծիւեան Եպիսկոպոսը՝ հիմնադիր Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան: Սակայն այս մեծ անձնաւորութենէն առաջ, այլ նախորդ Կաթողիկէ եպիսկոպոսներու գոյութիւնը կը հաստատէ մեզ լիովին պատմութիւնը: Ահա Փլորենտեան Սուրբ Ժողովին, 1439 թուականին՝ Հայոց Կոստանդին Ե. Պատրիարքին կողմէ Բերիոյ Յովակիմ Եպիսկոպոսական ալ ներկայ կը գտնենք: (Ինչպէս Հայր Միքայէլ Չամչեան կը յիշատակէ իր պատմութեան մէջ): Նմանապէս Կալանոս Առաքելական նուիրակը, իր Ա. հատորին մէջ 172, եւ կ’աւելցնէ, թէ Յովակիմ Եպիսկոպոս յատկապէս գովուեցաւ Եւգինէոս Դ. Սրբազան Պապէն՝ Հայոց տրուած Կոնդակին մէջ: Ինչպէս նաեւ 1563 թուականին Հռոմի Սուրբ Վլասայ ուխտատեղիին այցելուներուն մէջ կը յիշուին Բերիոյ Հայ Կաթողիկէ :
Հայ կաթողիկէ համայնքի Հալէպի առաջնորդարանը կը գտնուի Թիլէլ փողոցի վրայ, անոր բացումը կատարուած է 1954 թուականին, ձեռամբ՝ Արհիապատիւ Տ. Ալոզիոս Արք. Պաթանեանի:
1954-ին Հալէպի Թեմին առաջին պարբերաթերթը լոյս կը տեսնէ արաբերէն, իսկ 1960-ին՝ Հայերէն:
Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրեր
1899 թուականին Հայ Կաթողիկէ Անարատ Յղութեան Հայ Քոյրերու (Մայրապետներու) խումբ մը կը հասնի Հալէպ օրուան Թեմին Առաջնորդ Արհի. Տէր Աւետիս Արքեպիսկոպոս Թիւրքեանի խնդրանքին վրայ՝ կը հիմնուի առաջին որբանոցը՝ հայ աղջիկներուն՝ Հալէպի մէջ:
Յետագային, համայնքի աղջիկներու դաստիարակութեան համար Վարժարան մը կը բանան Թիլէլի փողոցին վրայ զայն անուանելով« Անարատ Յղութիւն» վարժարան, որ սակայն 1967 թուականին կը փակուի եւ ապա շէնքը պարպուելէ ետք կը ծախուի 1972-ին:
1915-ի ջարդերէն ետք, Հայ Մայրապետները կը տարածուին Սուրիոյ բազմաթիւ քաղաքներուն մէջ ինչպէս Գամիշլի, Հասաքէ, Դամասկոս, Ճարապլուս, Քէսապ, հոն կը հիմնեն դպրոցներ եւ որբանոցներ:
Անարատ Յղութեան Միաբանութեան Հայ Քոյրերը երկար տարիներ կը ծառայեն նաեւ ժողովրդապետութեանց մէջ, որ Հալէպի շրջակայքը կը գտնուին ինչպէս Ճեպէլ Սէյտէ (Շէյխ Մագսուտ կամ Խորդլախ), Հէօլլիւք, Աշրաֆիէ եւ Րագգա քաղաքը
## Ծանօթագրութիւն
*Հայերը Հալէպի պատմութեան մէջ
Ստեփան Աղաճանեան

**Ստեփան Մելիքսեթի Աղաճանեան** (անգլ.՝ Stepan Meliksetovich Aghajanian, ծնած  16 դեկտեմբեր, 1863, Շուշիի մէջ, մահացած 13 դեկտեմբեր, Երեւանի մէջ, հայ գծագրիչ մըն է: Ճանչցուած իբր ՀԽՍՀ Ժողովուրդի Գծագրիչ 1938 թուականին: Ան գլխաւոր դէմքերէն մէկն է 20րդ դարու հայ արուեստի ոլորտին մէջ, տարբեր գծաձեւերու հետեւող, ինքնանկարի մասնագէտ:

Աղաճանեան նախ ուսանած է Շուշիի մէջ, եւ յետոյ Պաքույի մէջ, ապա Մարսել եւ Փարիզի Արուեստից Դպրոցին մէջ: Սկսաւ աշխատիլ Հայաստանէն 1920 թուականէն սկսեալ:

1958 թուականին Վանաձորի մէջ կը բացուի Ստեփան Աղաճանեանի անուան գեղարուեստի դպրոց:

## Ստեղծագործութիւններ

* Բրետանուհին,1898
* Ակադեմական էթիւտ, 1899
* Նկարչի մօր դիմանկարը,1900
* Նկարչի հօր դիմանկարը,1900
* Նկարչի քրոջ աղջիկը,1907
* Մարուսեան,1907
* Մ. Էքմեքչեանի դիմանկարը,1908
* Ինքնադիմանկար,1909
* Հիւսնը,1910
* Ձկնորսը, 1912
* Մտորումներ,1914
* Տիկին Խաչատրեանի դիմանկարը,1916
* Հ. Խաչատրեանի դիմանկարը,1919

### Երեւանի Շրջան

* Ինքնադիմանկար,1926
* Նկարչի կինը,1926
* Սեդրակը,1926
* Վասիլը,1926
* Նկարչի քոյրը,1926
* Գրող Էմին Տեր-Գրիգորեանը,1927
* Ղարաբաղցի կինը
* Ա. Տեր-Ղեւոնդեանը,1928
* Անապաստանը,1928
* Պիոներուհին,1928
* Կոմերիտուհին ընթերցելիս,1930
* Կարմիր բանակայինը,1930
* Կարմիր հրամանատարը,1931
* Երաժշտագետ Ս. Մելիքեանը,1933
* Բժիշկ Հ. Գաբրիելեանը,1934
* Երգչուհի Պարոնկինան,1935
* Պլանշը,1940

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Նկարչի մոր դիմանկարը.jpg|Նկարչի մօր դիմանկարը, 1900
Պատկեր:Ekmekjian.jpg|Մ. Էքմեքչեանի դիմանկարը, 1908
Պատկեր:Khachatrian.jpg|Հ. Խաչատրեանի դիմանկարը, 1919


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Աղաճանեանը Սովետական Հանրագիտարանին մէջ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Գարեջուր

մինի|աջից
**Գարեջուր**ը Աշխարհի տարածքին ամէնէն շատ սպառող եւ լայն տարածում ունեցող դեղին գոյնի ոգելից ըմպելի մը, որ կը պատրաստուի գարիի հունտերուն խմորումով։ Ջուրէն եւ թէյէն ետք, ամէնէն շատ ժողովրդականութիւն ունեցող խմիչքը: 

## Պատրաստութիւն
Հատիկները կը թրջեն, որպէսզի ծիլ տան։ Ծիլ տուած գարին, որ մալտ կը կոչուի, գաղջ ջուրի մէջ կը դրուի։ Այս խառնուրդէն կը հանեն անուշ հեղուկ մը, որ կ'եռացնեն հմուլի ծաղիկներուն հետ, որ կու տայ լեղի համ մը։ Բնախմորի ազդեցութեան տակ, քաղցուին շաքարը կը լուծուի ալքոհոլի եւ բնածխային կազի մէջ։ Գարեջուրին համը աւելի զօրացնելու համար երեք ամիս կարասներուն մէջ կ'ամբարեն։ Գարեջուրին փրփուրը կը վերցնեն զտումով՝ հեղուկը շիշերու կամ թիթեղէ տուփերու մէջ լեցնելէ առաջ։

## Գարեջուրի օգտակար յատկութիւններ
* Ըստ հետազօտութիւններու, առողջ տղամարդոց մօտ, որոնք օրական մէկ չափաբաժին ալքոհոլային կամ ոչ ալքոհոլային գարեջուր կը խմեն, աղիքային մանրէներու աւելի բազմազան տեսականի կը զարգացնեն, ինչ որ նուազ հակամէտ կը դարձնէ քրոնիք հիւանդութիւններու, ինչպէս է պարագան շաքարախտին եւ սրտանօթային հիւանդութիւններուն:
* մինի|ձախից|Ծիլ տուած գարիի հատիկներՄարդու աղեստամոքսային անցքը միլիառաւոր միքրոօրկանիզմներ կը պահէ, իսկ գարեջուրը այնպիսի խառնուրդներ կը պարունակէ, ինչպէս՝ փոլիֆենոլները, ինչպէս նաեւ խմորումի ընթացքին արտադրուած կենդանի միքրոօրկանիզմներ, որոնք կրնան ազդել միքրոպիոթայի կազմին վրայ:
## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Ծիածան» պարբերաթերթ Ազգ․ Քարէն Եփփէ Ճեմարանի։
Աշխարհի ամէնէն մեծ օդանաւը (A380)

մինի|աջից|A380
**Էյր Պաս 380 (Airbus A380)** Աշխարհի ամէնէն մեծ ճամբորդական օդանաւը:1965-էն ի վեր այս տիտղոսը կը պատկանէր Պոյինկ 747 անունով օդանաւին, սակայն տասը տարուան աշխատանքէ ետք, Յունուար 2005-ին կը ծնի Էյրպաս ամէնէն նոր օդանաւը՝ A 380, որ կը տիրանայ աշխարհի ամէնէն մեծ օդանաւի տիտղոսին։

Օդանաւը առաջին անգամ Սինկափուրի օդանաւային ընկերութեան կը տրամադրուի 18 Հոկտեմբեր 2007-ին եւ կը սկսի թռչիլ 25 Հոկտեմբերին:

Օդանաւը կ'արտաբերէ օդը նուազ ապականող կազեր, ինչպէս նաեւ նուազ աղմկարար է, աւելի նորաձեւ  ու հանգստաւէտ։ Օժտուած է մարզանքի, մանուկներու խաղավայրի եւ պիլիարտի յատուկ սրահներով։
## Պատկերասրահ


Պատկեր:A380 Reveal 1.jpg|A380-ի առաջին ցուցադրութիւնը՝ Թուլուզ, Ֆրանսա, 18 Յունուար 2005-ին 
Պատկեր:Singapore Airlines Airbus A380 at Sydney Airport.jpg|A380 Սինկափուրեան օդանաւը՝ Սիտնիի օդակայանէն
Պատկեր:Airbus A380 cockpit.jpg
Պատկեր:Etihad Airways aircraft interiors demo ITB 2017 (08).JPG
Պատկեր:Emirates Airbus A380-861 onboard bar Iwelumo.jpg|A380 Էմիրէյթ ընկերութեան պատկանող օդանաւին մէջ
Պատկեր:Emirates A380 Shower SPA ITB2014.jpg|A380 Էմիրէյթ ընկերութեան պատկանող օդանաւին լոգարանը


## Աղբիւրներ
*«Ծիածան» պարբերաթերթ, Ազգ․Քարէն Եփփէ Ճեմարանի։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Օդանաւեր
Ստորոգութիւն:Աշխարհի ամենամեծ օդանաւերը
Օննիկ Տինքճեան

**Օննիկ Տինքճեան** (), ամերիկահայ յայտնի ժողովրդական եւ ծիսական երգիչ, երաժիշտ, երաժշտահան ու քնարերգակ:

## Կենսագրութիւն
Օննիկ Տինքճեան ծնած է Փարիզ, Ֆրանսա, 1929-ին։ Մեծ Եղեռնէն վերապրող իր տիգրանակերտցի (Տիարպեքիր) ծնողներուն՝ Կարապետի եւ Զորայի հետ, Միացեալ Նահանգներ փոխադրուած է 1946-ին։ Օննիկ Տինքճեանն ու իր որդին՝ Արան, որ նաեւ հանրածանօթ երաժիշտ է, մշտական ներկայութիւն մը եղած են Սրբոց Վարդանանց եկեղեցւոյ մէջ (Նիւ Ճըրզի) 

Տինքճեանի երաժշտական ​​ամէնավաղ փորձը եղած է հայ եկեղեցւոյ մէջ, ուր ան դարձած է գեղարուեստական ​​մենակատար: 1952 թուականին Միացեալ Նահանգներու բանակին միանալէն յետոյ, ան դարձաւ հանրաճանաչ Winged Victory Chorus-ի մենակատարը, որ զուարճացուց զօրքերը ամբողջ Եւրոպայի մէջ, Քորէական պատերազմի ժամանակ: Երբ ան կը վերադառնայ բանակէն, կը բանայ իր (dry-cleaning) չոր առանց ջուրի (քիմիական) մաքրման խանութը: Կ'ամուսնանայ Ֆրանսայի Լիոն քաղաքէն Արաքսի Մաքսեանին (Մղսեան) հետ, որուն արմատները եղած են Խարբերդէն: Անոնք բախտաւորուած են երկու զաւակներով ՝ Անահիտ եւ Արա .:

### Մետալ եւ Պարգեւ
Դեկտեմբեր 2019-ին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. «Մեսրոպ Մաշտոց» մետալով պարգեւատրեց Օննիկ Տինքճեանը՝ հայկական աւանդական երաժշտութեան մէջ իր երկարամեայ գործունէութեան համար։

28 Յուլիս 2020-ին, Օննիկ Տինքճեան ստացած է Ազգային Ժառանգութեան Պարգեւը (National Heritage Fellowship), որ Միացեալ Նահանգներու Արուեստներու Ազգային Հիմնադրամին կողմէ կը տրուի ժողովրդական ու աւանդական արուեստներու։ Երկրի մեծարանքի ամէնաբարձր արտայայտութիւնը կը համարուի այս կալուածին մէջ։ Օննիկ Տինքճեանի կողքին, Արուեստներու Ազգային Հիմնադրամի (National Endowment for the Arts) 25.000 տոլարի պարգեւին արժանացած են ինը այլ ամերիկացի երգիչներ, երաժիշտներ, պարողներ, աւանդական արուեստի հետեւորդներ եւ ձայնասփիւռի արտադրողներ։ 

### Ելոյթներ
Օննիկ Տինքճեանը ելոյթ ունեցեր է (at the Library of Congress) Քոնկրէսի գրադարանին մէջ, (the Smithsonian Folklife Festival) Սմիթսոնեան Գաւառական կեանքի փառատօնին եւ  3 Յուլիս 2018-ին [the Kennedy Center’s Millennium Stage] Քենետի կեդրոնի՝ «Հազարամեայ Բեմ»-ին վրայ :

9 Ապրիլ 2013-ին, Օննիկ Տինքճեան եւ որդին՝ Արա Տինքճեան եկած էին Սթամպուլ եւ իրենց մասնակցութիւնը բերին Սուրբ Խաչ Դպրեվանքի հիմնադրութեան 60- ամեակի առթիւ կատարելի համերգին, որ տեղի ունեցաւ Շիշլիի Քէնթ սրահին մէջ, Ժամը 21.00-ին ։

## Ձայնասկաւարակութիւն
**Voice of Armenians* Onnik Dinkjian - with the song "Mayrs" (text by A. Issahakian and music by Badalian)
**The Many Sides Of Onnik* 1992 a rare recording of songs in Տիգրանակերտ dialect 
**Inner Feelings of Onnik*, album featuring Ne me quitte pas recorded by Onnik Dinkjian with John Berberian (oud)
**All My Best*

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
ONNIK: Portrait of a Legend

Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Սպանական Կրիփ

**Սպանական կրիփ** (Ֆր. grippe espagnole, սպ. *gripe española*), մարդկութեան պատմութեան մէջ ամենամեծ կրիփի համաճարակը, որ սկսած է Ա. Համաշխարհային պատերազմի վերջին շրջանին` 1918-ի գարնան:

## Պատմութիւն
Կրիփը տարածուած է Ամերիկայէն Եւրոպա հասնող զինուորներու միջոցով: 

Ֆրանսայի Էթափլ շրջանի զինուորական հիւանդանոցային ճամբարը եղած է համաճարակի տարածման կեդրոնը: 

Համաճարակը արագօրէն տարածուած է եւրոպական բոլոր երկիրներուն մէջ եւ աշխարհի չորս ծագերուն: Իսկ համաճարակի տարածման նպաստած են ռազմական ճամբաները եւ գաղթակայանները:

## Համաճարակի անուանումը
Պատերազմող երկիրներուն մէջ համաճարակի տարողութեան մասին քիչ տեղեկութիւններ փոխանցուած են, սակայն չէզոքութիւն պահպանող Սպանիոյ մէջ թերթերը ազատօրէն խօսած են համաճարակի մասին: Այդ պատճառով ստեղծուած է թիւր պատկերացում մը, թէ Սպանիա ամէնէն աւելի տուժած երկիրն է, ուստի հիւանդութիւնը անուանուած է Սպանական կրիփ:

Սպանական կրիփով վարակուած են շուրջ 500 միլիոն մարդ: Իսկ համաճարակին զոհ գացած են 50-էն 100 միլիոն հոգի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Սեւ Մահ
* Պսակաձեւ Ժահր
* Յուստինիանոսի Ժանտախտ

Ստորոգութիւն:Համաճարակներ
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Առաջին համաշխարհային պատերազմ
Յուստինիանոսի Ժանտախտ

**Յուստինիանոսի ժանտախտ**, պատմութեան մէջ արձանագրուած ժանտախտի առաջին մեծ համաճարակը, որ սկսած է 541-ին, Բիւզանդական կայսրութեան մէջ, Յուստինիանոս Ա. կայսեր օրով։ Արձանագրուած է իբրեւ Յուստինիանոսի ժանտախտ:

## Պատմութիւն
Ժանտախտը 542-ի գարնան հասած է Կոստանդնուպոլիս։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ 544-ին օրական դրութեամբ հինգէն տասը հազար մարդ մահացած է:

Ժանտախտը տարածուած է Միջերկրական ծովուն շուրջ, այնուհետեւ արեւելք` դէպի Փոքր Ասիա եւ արեւմուտք` Յունաստան ու Իտալիա: Իսկ հետագային տարածուած է դէպի Հիւսիսային Ափրիկէ, Արաբիա եւ Կեդրոնական Ասիա:

Մինչեւ 750-ական տարիները տեւած համաճարակին զոհ գացած է 25-էն մինչեւ 50 միլիոն անձ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Սեւ Մահ
* Պսակաձեւ Ժահր
* Սպանական Կրիփ

Ստորոգութիւն:Համաճարակներ
Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի (Հալէպ)

**Ս. Աստուածածին եկեղեցի**, (10 Սեպտեմբեր 1972-Հալէպ): Մեծ եղեռնի վաղորդայնին, մանաւանդ հայկական աղէտէն ետք,առաւելաբար Այնթապէն Հալէպ ապաստանած հայութիւնը հոգեւոր սնունդը ստացած է Ս. Քառասնից Մանկանց Մայր եկեղեցւոյ շրջափակի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ, տնօրինութեամբ`օրուան Առաջնորդական Տեղապահ Յարութիւն Աւագ քահանայ Եսայեանի եւ Ազգ. իշխանութեան:

1976- ին Աստուածածին եկեղեցւոյ թաղականութեան հոգաբարձութեան  համատեղ գործակցութեամբ, գնուած է նորակառոյց եկեղեցւոյ եւ դպրոցին հողաշերտը` վիլլաներ թաղամասէն:
Եկեղեցւոյ հանդիսաւոր հիմնարկէքը կատարուած է 10 Սեպտեմբեր 1972-ին հովանաւորութեամբ` Խորէն Ա. կաթողիկոսի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, եւ նախագահութեամբ` օրուան Առաջնորդ Տաթեւ Ծ. Վրդ. Սարգիսեանի:
Շինարարական աշխատանքները աւարտած են 1982-ին, իսկ հանդիսաւոր օծումը կատարուած է 1 Մայիս 1983-ին, ձեռամբ` Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ (նախագիծ`պէյրութահայ ճարտարապետ Գէորգ  Գարաճըրճեանի, իրագործում ճարտարապետ Գեղամ Խրիկեանի):
## Աղբիւրներ
*Հայերը Հալէպի պատմութեան մէջ հեղինակ Աւօ Գաթրճեան։
Սուսերամարտիկներ

Սկիzբները անոնք չարագործներ էին, որ կը պայքարէին իրենց
ապրուստին համար։
Առաջին անգամ անոնք հանրութեան մէջ ցուցադրուած են Ն. Ք. 263֊ին Հռոմայեցիներու յուղարկաւորութեանց արարողութիւններուն, ապա Ն. Ք. 215֊ին տօնական խրախճանութեանց միջոցին։Սպարտակ իշխանութեան ժամանակ իրենց ըմբոստութիւնը ( 73 Ն. Ք.) նուաճած էր կրասոսէ (71 Ն. Ք.) ։Երբ դակիան նուաճուած էր Տրայինանոսէ, 123 օր տօնախմբելու համար իր յաղթանակը, 1000 սուսերամարտիկներ կռուած են 103֊ին։ Այս վայրենի կռիւները ջնջուած են մեծ Կոսկանդիանոսի կողմէ արեւելքի մէջ 325֊ին, իսկ արեւմուտքի մէջ Թէոդորիկի կողմէ 500֊ին։
## Աղբիւր
* «Հանրագիտակ», Պապէսեան Յովհաննէս , Կաթողիկութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան (1961)։
Հայկ Փափազեան

**Հայկ Փափազեան** (արբ.՝ هايغ بابازيان), լիբանանահայ երաժիշտ, Մաշրու Լէյլա ռոք խումբին գլխաւոր ջութակահարը:

## Կենսագրութիւն
Հայկ Փափազեան ծնած է 1986-ին, Պէյրութի արեւելեան հայկական թաղամասին՝ Պուրճ Համուտի մէջ։ Մեծնալով Լիբանանի հայ համայնքին մէջ, Հայկ շատ կանուխ տարիքէն հմայուած է արուեստով եւ երաժշտութեամբ: Մտած է Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտական ​​դպրոցին, ուր առաջին անգամ սկսած է ջութակ նուագել։

Հայկ ճարտարապետութիւն աւարտած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ (2009) եւ ճարտարապետութեան պատմութեան մագիստրոսի կոչում ստացած է UCL-ի Պարթլեթի ճարտարապետութեան համալսարանէն:

Երբ 2008-ին ճարտարապետութիւն կ'ուսանէր, Փափազեան Մաշրու Լէյլա ռոք խումբի հիմնադիրներէն եղած է: Երաժշտական ասպարէզէն անդին, ստացած է քանի մը ակադեմական մրցանակներ եւ արժանացած՝ «Ֆաուզի Ազար» ճարտարապետութեան մրցանակին (անգլ.՝ Fawzi Azar Architectural Award) 2008-ին, Պէյրութի թանգարանի նախագծման ճարտարապետական ​​մրցոյթին յաղթելէ ետք։

Փափազեան ներկայացած է յորդանանեան My.Kali պարբերաթերթի կողքին վրայ, ինչպէս նաեւ Rolling Stone պարբերաթերթի Միջին Արեւելեան տարբերակին կողքին վրայ իբրեւ անդամ Մաշրու Լէյլա խումբին:

Մասնակցած է «Home Workspace 2011-2012» ծրագրի Աշքալ Ալուանի անկախ արուեստի ուսումնասիրութեան ծրագրի մեկնարկային հրատարակութեան, զոր կը ղեկավարէին Փրոֆ. Էմիլի Ճաքիրը եւ հրաւիրեալ նկարիչ դասախօսներ, ներառեալ Ալֆրետօ Ճարը, Ֆրանքօ Պերարտին, հիթօ Սթէյէրլը եւ Հասան Խանը: 

Հայկ Փափազեանի՝ «Անցումային ժամանակի հերոսները» տեսերիզներու եւ գծագիրերու տեղադրումը կը հեռանայ Լիբանանի հայ համայնքի արքետիպային տղամարդու, հերոսի եւ նահատակի պատմական պատկերներէն, որոնց միջոցով կարելի է հասկնալ հերոսութեան թերի տրամաբանութիւնը:  

Փափազեանի արուեստը ներկայացուած է Պէյրութի, Պոննի, Լոնտոնի, Թրոնտէյմի եւ Նիւ Եորքի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Հայկ Փափազեանի թուիթըրի էջը
* Հայկ Փափազեանի ինսթակրամի էջը
* Mashrou’ Leila: The Soundtrack of an Arab Generation
* Հարցազրոյց Agenda Culturel պարբերաթերթին հետ
Հրազդանի Մեծ Կամուրջ

**Հրազդանի Մեծ Կամուրջ** (**Կամուրջ Հրազդան**, ժողովրդական լեզուով **Քիեւեան Կամուրջ**), կամարային կամուրջ Երեւանի մէջ՝ Հրազդան գետի վրայ։ Կը միացնէ Արաբկիր եւ Աջափնեակ վարչական շրջանները՝ ապահովելով քաղաքի կեդրոնի ու հիւսիսային շրջաններու կապը Աջափնեակի եւ Աշտարակի մայրուղիին հետ։ Կառուցուած է 1956 թուականին։

## Կառուցուածք
Երկաթ-պեթոնէ տոկուն կառուցմամբ կամարային թռիչքային շինութիւն է՝ միջանցիկ վերթաղային կառուցուածքով։ Մօտեցումները իրականացուած են երկաթ-պեթոնէ հեծանային թռիչքային կառուցուածքներով։ Երկարութիւնը 375 մեթր է, բարձրութիւնը՝ 60,5 մեթր։ Կառոյցի ճարտարագետներն են Ա. Յովնանեան, Վ. Փինաջեան, Ն. Սլավինսկի եւ Ս. Դուրգարեան, ճարտարապետ՝ Գրիգոր Աղապապեան։

## Պաշտօնական Բացում
12 Մայիս 1956-ին տեղի ունեցաւ կամուրջի հանդիսաւոր բացումը: Մինչ այդ կամուրջի ամրութիւնը փորձարկուած էր: Ամբողջ երկայնքով կամուրջին վրայ կեցած էին բեռնատարներ, որոնց թափքերը բեռնուած էին քարերով: Հարեւան շէնքերու բնակիչները հաւաքուած էին դարափի փոքրիկ հատուածի մը վրայ: Շատերը անցած էին միւս ափ եւ տեղի ունեցող բացման հանդիսութեան կը հետեւէին Ծիծեռնակաբերդէն: Կամուրջին տակ՝ կամարի ամենավերի հատուածին մէջ, կանգնած էին ճարտարապետն ու ճարտարագէտները՝ իրենց ձեռքին ունենալով սարքեր, որոնցմով կը չափէին բեռնուածութեան հետեւանքով առաջացող կորութիւնը: 
Այսպէս է համաշխարհային ընդունուած օրէնքը, հեղինակները եւ շինարարները պարտաւոր էին այնտեղ ըլլալ, եթէ իրենց կատարած աշխատանքին 100 տոկոսով վստահ էին:

## Պատկերասրահ


Hrazdan_bridge.JPG
Kievyan 003.jpg
File:Yerevan, Kiev Bridge, Kiev Street, Armenia.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Քիեւեան Կամուրջ|https://style.news.am/arm/news/40659/erevanyan-esqizner-kievyan-kamurj.html

## Տե՛ս նաեւ
*https://onewaytour.com/hy/sights-of-armenia/kievyan-kamurj/
Կալենց Թանգարան

**Կալենց թանգարան**, բացուած է 27 Ապրիլ 2010-ին՝ Յարութիւն Կալենցի 100 եւ Արմինէ Կալենցի 90-ամեակի կապակցութեամբ։

## Պատմութիւն
«Կալենց» թանգարանը կառուցուած է Արմինէ եւ Յարութիւն Կալենցներու տուն-արուեստանոցի հիման վրայ, թանգարանի կառուցման նախագիծը կեանքի կոչուած է Արմինէ եւ Յարութիւն Կալենցներու որդիի՝ Սարօ Կալենցի ջանքերով։ Դեռ 1968-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութիւնը որոշում ընդունած էր Յարութիւն Կալենցի թանգարանի կառուցման վերաբերեալ, որ խորհրդային տարիներուն այդպէս ալ իրականութիւն չդարձաւ։

Յարութիւն Կալենցի մահէն ետք ընտանիքը ձեռնամուխ եղաւ թանգարանի ստեղծման։ Շինարարական աշխատանքները սկսած են 2002-ին եւ աւարտած 2010-ին։

## Ցուցադրութիւն
Թանգարանը ունի երկու յարկ. մէկուն մէջ ներկայացուած է Յարութիւն Կալենցի, միւսին՝ Արմինէ Կալենցի արուեստը։ Թանգարանին մէջ կը պահուին Յարութիւն եւ Արմինէ Կալենցներու 1000-ից աւելի աշխատանքներ, գրաֆիկական գործեր, ինչպէս նաեւ արխիւային նիւթեր, որոնցմէ ցուցասրահներուն մէջ ներկայացուած են շուրջ 300-ը։

## Միջոցառումներ
«Կալենց» թանգարանի ծրագրերուն մէջ ընդգրկուած են ժամանակակից արուեստի ցուցադրութիւններ, ուսուցողական եւ գիտական ուսումնասիրութիւններու ծրագրեր, արուեստի արդի խնդիրներուն վերաբերող քննարկումներ, կինոդիտումներ, հրատարակչական նիւթերու պատրաստում եւ տարածում։

## Հասցէ
Թանգարանը կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքի՝ Յարութիւն Կալենցի 18 հասցէին վրայ։

## Պատկերասրահ

Կալենց թանգարան (7).jpg
Կալենց թանգարան 1 (1).jpg
Կալենց թանգարան (5).jpg


## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Կալենցի թանգարանը
* Նկարներով կառուցուած տունը

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ
Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի (Մաստարա)

**Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի**, կանգուն հայկական եկեղեցի է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Մասթարա գիւղի մէջ, միջնադարեան Հայաստանի հնագոյն ու ամենակատարեալ կառոյցներէն մէկը։ Եկեղեցին իւրայատուկ է իր ճարտարապետական ոճով եւ իր նման եկեղեցիներուն կը կոչեն «մասթարայատիպ» եկեղեցիներ։

## Ճարտարապետութիւն
250px|մինի|ձախից|Յատակագիծ
Եկեղեցւոյ աղօթասրահը քառանկիւնի է (12 մ X 11,20 մ), անկիւններուն երկարած հսկայ փողակամարները վեր կը բարձրանան ութանկեան, երկրորդ շարքի փողակամարները՝ տասնվեցանկեան, որու վրայ բարձրացող թմբուկը կ'աւարտի 16 փոքր փողակամարներու շարքով, դառնալով գմբէթի հիմքը։ Թմբուկը դուրսէն ութանիստ է, անկիւնները հատուած են եռանկիւնաձեւ խորշերով։ Գմբէթածածկ քառանկիւնի ծաւալի նիստերուն կցուած են խորաններ՝ ներսէն պայտաձեւ, դուրսէն հնգանիստ։ Արեւելեան խորանի երկու կողմը, խորանի ծաւալէն զգալի ցածր, փոքր սենեակներ են։

Եկեղեցու վեղարը կոնաձեւ է, սալածածկ (նախնականը եղեր է կղմինտրեայ, կորագիծ նկարուածքով), ունի մուտքեր արեւմտեան եւ հարաւային խորաններէն, ութ լուսամուտ թմբուկի, ինը՝ աղօթարանի ծաւալի վրայ։

Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին բացառիկ է իր ներսի տարածութեան լուծմամբ, առաւել ամբողջական է, ընդարձակ, գմբեթի եւ ցածի ծաւալներու կատարեալ հաւասարակշռութիւնն աղօթարանի կերպարին կը հաղորդէ վեհ անդորրութիւն, իսկ լայնաթոիչք գմբեթն ու այն կրող զորեղ փողակամարները՝ հզօրութիւն եւ առնականութիւն։ Եկեղեցւոյ կառուցուածքը ձեւընկալ մակերեսներով ստեղծուած մոնոլիտ համակարգ է՝ իրականացուած քարով, կ'աշխատի որպէս շրջուած զանգ, որու ծանրութեան կեդրոնը բարձրութեան 1/3-ի վրայ է։ Կառուցուածքի այս համակարգով պայմանաւորուած է եկեղեցւոյ բացառիկ կայունութիւնն ու սեյսմակայունութիւնը, որ միաժամանակ իր գեղարուեստական արտայայտչականութեան հիմնական միջոցն է։ Մասթարայատիպ են Ոսկեպարի (6-րդ դ.), Արթիկի Մեծ (7-րդ դ.), Հառիճի վանքի (7-րդ դ.) եւ Կարսի Առաքելոց (10-րդ դ.) եկեղեցիները։

## Պատկերներ

File:Mastara, Surb Hovanes Church1.jpg|Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի, ընդհանուր տեսք
File:Mastara, Surb Hovanes Church2.jpg|Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի, մուտքի վերեւի քանդակն եւ արձանագրութիւնը
File:Mastara, Surb Hovanes Church3.jpg|Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի, գմբեթը
File:Mastara, Surb Hovanes Church4.jpg|Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի


## Գրականութիւն
* Թորամանեան Թ. Նիւթեր հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան, (հ.) 1-2, Ե.,1942-48
* Токарский Η. Μ, Архитектура Армении ΙV-XIV вв, Е., 1961; Еремян А
* О взаимоотношениях армянской и византийской архитектуры IV-VII вв., Е, 1978
* Strzygowski J., Die Baukunst der Armenier und Europa.., t. 1-2, Wienn, 1918.

## Արտաքին յղումներ
* Մաստարայի Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի 
* Armeniapedia.org. Մասթարայի եկեղեցի

մ
-րդ դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի տեսարժան վայրեր
Արմինէ Կալենց

**Արմինէ Կալենց** (), հայ նկարչուհի, ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ (1967 թ.), ԽՍՀՄ Ժողովուրդներու բարեկամութեան շքանշանի դափնեկիր (1986 )։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ատաբազարէն ուսուցիչներու՝ Սարգիս եւ Տիգրանուհի Պարոնեաններու ընտանիքին մէջ։

1926-1935-ականներուն ուսանած է Հալէպի Հայկազեան եւ Սէն-Ժոզէֆ վարժարաններուն մէջ եւ Երուսաղէմի Սբ. Թարգմանչաց վանքի վարժարանին մէջ։ 1938-1939-ականներուն Պէյրութի մէջ ուսում առած է Յարութիւն Կալենցի արուեստանոցին մէջ։

1939-ին Հալէպի «Պարոն» հիւրանոցին մէջ տեղի ունեցած է իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը։ 1939-էն ի վեր մասնակցած է ցուցահանդէսներու Նիւ Եորքի, Հալէպի, Պէյրութի մէջ։ Այնուհետեւ 1946-ին ընտանիքին հետ հայրենադարձած է Հայաստան։ Յետագային դարձած է Նկարիչներու միութեան անդամ։ 1962-էն ի վեր կազմակերպուած են անոր անհատական ցուցահանդէսները Երեւանի, Հալէպի, Փարիզի, Մոնրէալի, Թիֆլիսի մէջ։ 1991-1992-ականներուն կատարած է ստեղծագործական այց ԱՄՆ։ 1993-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցած է նկարչուհու անհատական ցուցահանդէսը։ 1994-1996-ականներուն կատարած է երկրորդ երկարաժամկէտ այցը ԱՄՆ։ 1996-էն ի վեր կրկին ստեղծագործած է Երեւանի մէջ, ուր 2000 եւ 2004-ականներուն ունեցած է անհատական ցուցահանդէսներ։

2000-ին հրապարակած է «ներուր ինձ, Յարութիւն» յուշագրութիւնը ամուսնի մասին, 2004-ին՝ «Մտորումներ» գիրքերը։

## Նկարներ
Արմինէ Կալենցի ցուցահանդէսը Կալենց թանգարանին մէջ

* «Մեր երեխաները» (1952 )
* «Բնանկար։ Բիւրական» (1956 )
* Ե. Բեքարեանի դիմանկարը (1958 )
* «Ընկերուհիներ» (1960 )
* «Ապարանի բնանկար» (1963 )
* «Արտացոլում» (1968 )
* «Լոռի» (1969 )
* «Երազներ գտնող աղջիկը» (1975 )

## Մեջբերումներ Արմինէ Կալենցէն
Դիմանկարներու մէջ ես կը փորձեմ պահպանել այն, ինչ տեսնում է իմ ներքին աչքը։ Յաճախ կարելի է մարդու մէջ տեսնել այն գոյներն ու գծերը, որոնք ոչ մի լուսանկարչական եղանակով չի արտայայտուում։ Միայն հոգին է հոգուն տեսնում, եւ հաւատով լուսաւորուած աչքն է, որ ճառագայթի նման թափանցում է սրտերից ներս....

## Ընտանիք

* Ամուսին՝ Յարութիւն Կալենց
* Որդիներ՝ Արմէն եւ Սարօ Կալենցներ

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:18 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:22 Նոյեմբերի մահեր
Հերի Գունտաքճեան

**Հերի Գունտագճեան** (), լուսանկարիչ եւ լրագրող։

## Կենսագրական գիծեր
Գունտագճեան ծնած է Սուրիա։ Անցած է Լիբանան, ուր ստացած է իր երկրորդական կրթութիւնը։ 

1979-ին ընտանիքին հետ Մերձաւոր Արեւեկքէն Նիւ Եորք տեղափոխուած է։ Երկար տարինենր աշխատած է «*Associated Press»*ի իբրեւ լուսանկարիչ-լրագրող։

## Գործունէութիւն
Գունտաքճեան 22 տարեկանին Պէյրութի մէջ աշխատակցած է ֆրանսախօս «Լ՚Օրիան» եւ անոր արաբախօս տարբերակը եղող «Ժարիտա» օրաթերթերուն: Նոյն շրջանին ան աշխատակցած է նաեւ շարք մը այլ թերթերու, ինչպէս՝ «Մակազին», «Ուսպուհ Արապի», «Թայմ» եւ «Լայֆ» պարբերաթերթեր, «Էսոշիէյթըտ Փրէս», «Փարի Մաչ», «Ֆրանս Սուար», «Տը Տէյլի Մէյլ» եւ «Տը Լոնտոն Թայմզ»:

1966-ին  միացած է «Էսոշիէյթըտ Փրէս» լրատու գործակալութեան՝ անդրադառնալով միջին արեւելեան զարգացումներուն, ինչպէս՝ պետական հարուածներ, թագաւորական պսակներ (Յորդանանի Հիւսէյն թագաւորի 4 պսակները), Թուրքիոյ, Իրանի եւ Մարոքի մէջ երկրաշարժեր եւ արեւելեան Փաքիստանի եւ Պանկլատէշի մէջ մրրիկներ:

## Յետագայ Կեանք, Մահ Եւ Ժառանգութիւն
Հերին այնքան յուզուած էր 2001 թուականի Սեպտեմբեր 11-ի Նիւ Եորքի ողբերգական իրադարձութիւններէն, որ ստեղծեց լուսանկարներու յատուկ ժողովածու մը՝ Նիւ Եորքի վրայ այս յիշարժան յարձակումը արձանագրելու համար, որպէսզի մենք երբեք չմոռնանք։

Ան մահացաւ 2014 թուականի Ապրիլ 21-ին, 83 տարեկան հասակին, Մանհեթթընի, Նիւ Եորք քաղաքի հիւանդանոցի մը մէջ, սրտի վիրահատութեան բարդութիւններէ։

2015 թուականի Սեպտեմբերին, Հերիի եղբօրորդին՝ Սեմ Ալենը, որ 2001 թուականի Սեպտեմբեր 11-ին գտնուած էր Ground Zero-ի մէջ որպէս շտապօգնութեան բժիշկ, գիրք մը գրեց աւերածութիւններու շրջանին 9 օր աշխատելու ընթացքին իր տեսածին, ըրածին, ապրումներուն մասին։

Այդ գիրքին մէջ ան գործածեց լուսանկարներ՝ Հերիի պատրաստած ժողովածուէն, ինչպէս նաեւ նկարներ, որոնք Հերին նախքան մահը ղրկած էր Սեմին, խնդրելով, որ ան փոխանցէ ուր եւ որու որ հարկ է, որպէսզի երբեք չմոռացուի այն օրը, որ փոխեց հազարաւոր մարդոց կեանքը։

Գիրքը լոյս տեսած է՝ ի նշան այդ ողբերգութեան 14-րդ տարելիցին։

## Ծանօթագրութիւններ
Վահան Մալէզեան

**Վահան Մալէզեան** (), բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ հանրյաին գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է 1871-ին, Ռումանիոյ Սուլինա քաղաքը, ուր հայրը՝ բժիշկ Ֆրանկիւլ Մալէզեան, կը գտնուէր առժամապէս, Դանուբի Միջազգային Յանձնախումբին մօտ Թուրքիոյ առողջապահական պատուիրակի պաշտօնով: Վահան թոռն էր յայտնի հայկաբան Յովսէփ Մալէզեան պատուելիին։

Ծնունդէն վեց ամիս ետք, Մալէզեան ընտանիքը փոխադրուած է Կ. Պոլիս,  հաստատուելով Օրթաքէօյ թաղամասը՝ Վոսփորի գեղատեսիլ ափին, որ այդ թուականին մտաւորական տեսակէտով ազնուական թաղն էր եւ պոլսահայ վերածնունդի ու ազգասիրական գործունէութեան վառարանը: Հոն բնակած են Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, օր. Սրբուհի Վահանեան (յետոյ՝ Սրբուհի Տիւսաբ), Թովմաս Թէրզեան, Մկրտիչ Աճէմեան, Յակոբ Պարոնեան, Արփիար Արփիարեան, Յովհաննէս Սէթեան, Յակոբ Գուրգէն, ելն., բոլորն ալ գրական կամ կրթական մարզի վրայ փայլող աստղեր: 

Կ․ Պոլսոյ մէջ կրթութիւն ստացած է Յակոբ Գուրգէնի դպրոցին մէջ, ապա յաճախած է իրաւաբանական դպրոց, զոր աւարտած է 1895-ին: 

1896-ին տեղափոխուած է Մերսին, ուր տարի մը բանտարկուած է՝ յեղափոխական գործունէութեան մեղադրանքով: 

Իր կեանքը անցուցած է տարբեր քաղաքներու մէջ. Գահիրէ (1898-1923), Պրիւքսէլ (1923-27), Փարիզ, Մարսէյլ (1927–45) եւ Նիւ Եորք (1945-47): Սակայն, ի վերջոյ, բնակութիւն հաստատած է Նիս, 1948-ին:

Գահիրէի մէջ, ան եղած է Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան հիմնադիրներէն մէկը, որ հետագային միաւորուած է այլ կազմակերպութիւններու հետ՝  Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը կազմելու համար:  

Ան վարչական պաշտօններ ստանձնած է 1906ին Գահիրէ հիմնուած Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան մէջ, երկար տարիներ վարելով պատուիրակ-քարտուղարի պաշտօնը։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գրիգոր Արեշեան

**Գրիգոր Արեշեան** (1949, Երեւան - 3 Օգոստոս 2020, Երեւան ), Հայաստանի Հանրապետութեան նախկին պետական նախարար, Հայաստանի Ամերիկեան համալսարանի փրոֆեսոր եւ աշխարհահռչակ հնագէտ։

## Կենսագրութիւն
Փրոֆ. Գրիգոր Արեշեան ծնած է 1949-ին, Երեւան: Մեկնած է ԱՄՆ, ուր դասաւանդած է Շիքակոյի եւ Լոս Անճելըսի (UCLA) համալսարաններուն մէջ ։

1987-1991ին վարած է Հայաստանի Գիտութիւններու ակադեմիոյ Հնագիտութեան հիմնարկի փոխտնօրէնի պաշտօնը: 1991-1992ին եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան պետական նախարար :

Փրոֆեսոր Արեշեան մեծ աւանդ ունի հայագիտութեան, հնագիտութեան եւ պատմութեան բնագաւառներուն մէջ: Ան գլխաւորած է հնագիտական տարբեր պեղումներ, որոնցմէ են նաեւ՝ Վայոց Ձորի մարզի Արենի-1 կոչուող քարայրին պեղումները, ուր յայտնաբերուած է արդէն աշխարհին յայտնի 5500-ամեայ ոտնամանը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
Մահացեր է աշխարհահռչակ հնագէտ Գրիգոր Արեշեանը

Ստորոգութիւն:հնագէտ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ամերիկեան համալսարանի փրոֆեսէօր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Հանրապետութեան նախկին պետական նախարար
Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ
Ստորոգութիւն:1949 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ

## Արտաքին յղումներ
Գրիգոր Արեշեան
Միլոս

**Միլոս** (յունարէն՝ Μήλος), hրաբխային կղզի, կը գտնուի Եգէական ծովուն Քիքլատես կղզեխումբին հարաւ-արեւմուտքը եւ Կրետական ծովուն հիւսիսը։ Մայրաքաղքը Փլաքան է: Միլոս կղզիի տարածութիւնն է151 քառ․ քմ․ եւ ունի 5․129 բնակիչ։ Աշխարհածանօթ են Միլոսի Աֆրոտիթի նշանաւոր արձանը, որ յայտնաբերուած է 1820-ին եւ ներկայիս կը գտնուի Լուվրի թանգարանին մէջ (ընդօրինակութիւնը՝ Միլոսի թանգարանին մէջ), ինչպէս նաեւ Միլոսի հին թատրոնը (Ք․Ա․ 1-ին դար), քրիստոնէական առաջին տարիներուն ստեղծուած գետնադամբարանները, եւ ձկնորսներուն Քլիմա, Մանտրաքիա եւ Ֆիրոփոթամօ ծովեզերեայ բնակավայրերը փորուած հրաբխային տուֆաքարայրներու մէջ։ մինի|Քլիմա․ ձկնորսներու գիւղը
## Անուանում
Կը կարծուի, թէ նախնապէս կոչուած է «վիլոս», որ «ոչխար» կը նշանակէր եւ ժամանակի ընթացքին «միլոս»ի փոխուած է։

## Աշխարհագրութիւն
մինի|Հանքահոր՝ Միլոս կղզիին վրայ
Միլոս կը գտնուի Քիքլատեսի հարաւ-արեւմտեան մասին մէջ։ Պայտաձեւ կղզի մըն է, որ մեծ ծոց մը կը կազմէ։

Ամէնէն բարձր լեռն է՝ Փրոֆիթիս Իլիաս (751 մ․)։

Կղզիին ամէնէն գրաւիչ եւ վայրի բաժինը արեւմտեան մասն է, որ անբնակ է։

## Բնապահպանում
Գրեթէ ամբողջ կղզին մաս կը կազմէ Նաթիւրա 2000 *(NATURA 2000)* գօտիին։ Հարաւային մասը Միջերկրականի փոկի բնավայրն է, իսկ Իսկ արեւմտեան մասը՝ Միլոսի կարմիր օձին։ Ախիվատոլիմնի շրջանը՝ Քիքլատեսի ամէնէն ընդարձակ բնական խոնաւ տարածքը, գաղթող թռչուններուն ապաստանարանն է։

## Մօտակայ կղզիներ
մինի|Միլոս եւ հիւսիս արեւելքը՝ Քիմոլոս|ձախիցմինի|Անդիմիլոս, նկարուած Միլոս կղզիէն, 2014-ին
Միլոսի շուրջ կը գտնուին՝

* Հիւսիս-արեւելքէն՝ Քիմոլոս
* Հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Անդիմիլոս
* Արեւմուտքէն՝ Փոլիէղոս

## Բնակավայրեր
Ըստ 2001-ի պետական արձանագրութիւններուն, բնակելի են հետեւեալ բնակավայրերը՝ Էպուրիոս, Քսիլոքերաթիա, Րալաքի, Ֆուրքովունի, Ֆիրոփոթամոս, Փսաթատիքա, Ատամաս, Փերան Թրիովասալոս, Քացարոնաս, Քմիա, Թրիովասալոս, Այի Անարղիրի, Այոս Երասիմոս, Փոլոնիա, Վուտիա, Մանտրաքիա, Միթաքաս, Փահենա, Ֆիլաքոփի, Թրիփիթի, Զեֆիրիա, Քանավա, Քլիմա, Փրովաթաս եւ Փալէոխորի։ 
ձախից|մինի|Փլաքա եւ հնագիտական թանգարանը․ Միլոս կղզիին կեդրոնը 

Միլոս հին բնակավայրը կը գտնուի կղզիի նաւահանգիստին մօտ։ Հնագիտական վայրին մէջ կը գտնուին հին հռոմէական թատրոնը, պարիսպներուն աւերակները, ինչպէս նաեւ այլ կառոյցներու մնացորդներ։ 1896-ին Աթէնքի Բրիտանական Դպրոցին հոն կատարած պեղումներուն ատեն, երեւան կու գան կարեւոր խճանկար մը եւ բազմաթիւ քանդակներ, որոնցմէ նշանաւոր են Միլոսի Աֆրոտիթը *Αφροδίτη της Μήλου* (այժմ կը գտնուի Լուվր), Ասքլիփիոս (Բրիտանական Թանգարանը, Լոնտոն) եւ Արխայիք (հնագոյն շրջան) Ափոլոնաս (Աթէնքի Հնագիտական Թանգարանը)։

   
## Ծանօթագրութիւններ
Ս. Խաչ Եկեղեցի (Ախալքալաք)

մինի|աջից|Ս. Խաչ եկեղեցի
**Ս. Խաչ եկեղեցի**, հայկական առաքելական գործող եկեղեցի Վրաստանի Սամցխէ-Ջավախեթի մարզի Ախալքալաքի քաղաքապետարան վարչական կեդրոն Ախալքալաք քաղաքի կեդրոնին մէջ։

## Պատմութիւն
Ս. Խաչ եկեղեցւոյ կառուցման մասին շինարարական արձանագրութիւնը, որ տեղադրուած է եկեղեցւոյ արեւմտեան ճակատին, տարիներ առաջ ոչնչացուած է, այնուամենայնիւ շինարարութեան պատմութեան առնչուող պատմական վկայութիւններ պահպանուած են Հայ առաքելական եկեղեցւոյ դիւանական վաւերագրութիւններու մէջ։ Վերջիններուն ուսումնասիրութենէն պարզուած է, որ եկեղեցին կառուցուած է 1830-ական թուականներուն Կարին քաղաքէն տեղափոխուած հայ գաղթականներու կողմէ:

Յայտնի է, որ 1854-ին եկեղեցին քայքայուած էր այն աստիճան, որ ախալքալաքաբնակ մահտեսի (Երուսաղէմ ուխտի գացած) քրիստոնեայ հայ Կարապետ Եաղուբեանց կը դիմէ հոգեւոր իշխանութիւններուն, որպէսզի ստանայ իր միջոցներով քայքայուած եկեղեցւոյ տեղը նոր եկեղեցի մը կառուցելու թոյլտուութիւնը։ Ստանալով Ներսէս Ե. կաթողիկոսի թոյլտուութիւնը` Կ․ Եաղուբեանց կը սկսի եւ 1856-ին կ'աւարտէ նոր եկեղեցւոյ կառուցումը։

Եկեղեցւոյ արեւելեան ճակատին ագուցուած է Թ.-էն Ժ. դարերուն բնորոշ գեղարուեստական առանձնայատկութիւններով գեղաքանդակ խաչքար մը, որուն չափերն են 76 x 60 սմ: Նոյն ժամանակաշրջանին վերաբերող մէկ այլ խաչքար մըն ալ ագուցուած է խորանին մէջ:

Ս. Խաչ եկեղեցին նախքան տարածաշրջանին մէջ ԽՍՀՄ կարգերու հաստատումը, ունեցած է եկեղեցապատկան եկամտաբեր որոշ շինութիւններ։

Եկեղեցւոյ բակին մէջ կը գտնուի եկեղեցական-հասարակական գործիչ, Արք. Կարապետ Բագրատունիին արձանը:

### Վերանորոգումներ

1870, 1880, 1895 թուականներուն Ս. Խաչ եկեղեցւոյ մէջ կատարուած են որոշակի վերանորոգումներ: 

Յայտնի է, որ 1884-ին Ախալցխայի կրօնական առաջնորդ Խորէն վարդապետ Ստեփանեան Ախալքալաք կատարած կարճատեւ այցի ընթացքին իրականացուցած է մանրածաւալ վերանորոգումներ:
 
1895-ին եկեղեցւոյ տանիքը նորոգելու նպատակով կազմուած է շինարարութեան նախագիծ մը եւ հաստատման նպատակով ներկայացուած է նահանգային վարչութեան։ 1899-ին հաստատուած է եկեղեցւոյ հողածածկ ցած տանիքը նոր, աւելի բարձր փայտամածով փոխարինելու վերաբերեալ նախագիծը, եւ նոյն թուականին ալ աշխատանքները մօտեցած են աւարտին։ Շինարարութեան համար ծախսուած է շուրջ 6000 ռուբլի, որմէ 4000-ը տրամադրած է եկեղեցին, իսկ մնացածը հաւաքուած է հանգանակութիւններու շնորհի։

Վերջին նորոգումներէն մէկը կատարուած է 1977-ին տեղական իշխանութեան միջոցներո։

## Ճարտարապետություն

Ս. Խաչ եկեղեցին 24,7 x 16 մ արտաքին չափեր ունեցող ընդարձակ դահլիճով գմբէթաւոր տաճար է։ Ծածկերն ու գմբէթը ներքուստ կը պահեն երեք զոյգ սիւները։ Աւագ խորանին երկու կողմը կը գտնուին երկուքական աւանդատուները։ Ունի մէկ մուտք, որ կը գտնուի եկեղեցւոյ արեւմտեան կողմը։ Մուտքին դիմաց կայ 1856-ին կառուցուած երկյարկ զանգակատուն մը։ Եկեղեցին կառուցուած է հիմնականին մէջ անմշակ քարով, կրաշաղախով եւ փայտով։ Ներսէն եւ դուրսէն պատուած է։

## Պատկերասրահ


Akhalkalak Sb.Khach ekeghetci.JPG|
Եկեղեցու բակը.jpg|
Karapet Bagratuni-Akhalkalak.JPG|
Սուրբ Խաչի բակում.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Վիրահայոց թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Ախալքալաք
Ստորոգութիւն:1856 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:1856 հիմնադրումներ Վրաստանի մէջ
Արմէն Ալչեան

**Արմէն Ալպերթ Ալչեան** (), 20րդ դարու հայ մեծ տնտեսագէտ, որ ապրած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ: Լոս Անճելըսի մասնաճիւղի (UCLA) պատուակալ դասախօս, որ յայտնի եղած է իր նորարարական հետազօտութիւններով։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ալչեան ծնած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Քալիֆորնիա նահանգի Ֆրեզնօ քաղաքին մէջ: Հայրը` Ալեքս, Աներիկայ փոխադրուած է 1901 թուականին: Իսկ մայրը` Լիլին, եղած է Ֆրեզնոյի մէջ ծնած առաջին հայ երեխան, 1889 թուականին: 

Արմէն նախնական կրթութիւնը ստացած է Ֆրեզնոյի աւագ դպրոցին մէջ: Ապա համալսարանական ուսումը ստացած է նշանաւոր Սթենֆըրտ համալսարանին մէջ: Դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանած է 1944 թուականին: Տնտեսական հետազօտութիւններու գրասենեակին, Հարվըրտ համալսարանին եւ Օրեկոն նահանգի համալսարանին մէջ աշխատած է իբրեւ դասախօս եւ գիտաշխատող: 

Բ. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ծառայած է օդային ուժերուն մէջ իբրեւ վիճակագրութեան վերլուծաբան: Դոկտորականը ստանալէ ետք  Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանին մէջ սկսած է դասախօսելու 1946-ին՝ պաշտօնապէս հանգստեան կոչուելով 1984-ին, սակայն համալսարանի իր գրասենեակը պահած է մինչեւ 2007: Նոյն ժամանակաշրջանին, ան աշխատած է «Ռանտ Քորփորէյշըն» կոչուած ռազմավարական հետազօտութիւններու կեդրոնին մէջ, իբրեւ գիտաշխատող Աներիկայի անվտանգութեան եւ բարեկեցութեան խնդիրներու:

Ան հիմնած է քանի մը տնտեսագիտական դպրոց, աշխատած է ծախքի տեսութեան, սեփականութեան իրաւունքի, ընկերութեան տեսութեան, շուկայի կառուցուածքի, սղաճի, անգործութեան եւ շատ մը այլ մարզերու մէջ: Արդի տնտեսագիտութիւնը շատ բան կը պարտի հայ մեծ տնտեսագէտին: 

## Աշխատութիւններ
Ալչեան եղած է հիմնադիրը տնտեսագիտութեան մարզին մէջ «UCLA-ի աւանդութիւն» անունով ծանօթ տեսութեան: Անոր պատրաստած տնտեսագիտութեան գիրքը, իբրեւ դասագիրք, կ'օգտագործուի Քալիֆորնիա նահանգի UCLA համալսարանին մէջ: Ան Շիքակոյի տնտեսագիտութեան դպրոցի ներկայացուցիչներէն մէկն է: Ժողովրդային կամ մանր տնտեսագիտութեան (microeconomics) եւ գիներու տեսութեան մէջ իր ունեցած աւանդին համար։

Ալչեան կը համարուի 20-րդ դարու երկրորդ կէսի ամենամեծ տեսաբաններէն մէկը: Ուիլիըմ Ալէն եւ Արմէն Ալչեան համահեղինակներն են «Փոխանակութիւն եւ Արտադրութիւն» տնտեսագիտական երկին, որ իր ուրոյն տեղը կը գրաւէ ամերիկեան տնտեսագիտութեան մարզին մէջ:

Հայ տնտեսագէտին «Անորոշութիւն, Եղափոխութիւն եւ Տնտեսագիտութեան Տեսութիւն» գիտական թուղթը մեծ վարկ կը բերէ իրեն:

Ալչեանի նշանաւոր երկերէն են` 

* «Costs and Outputs», 
* «Economic Forces at Work», 
* «Information Costs, Pricing and Resource Unemplo՛ment»:

## Նոպէլեան մրցանակի թեկնածու
«Ուոլ Սթրիթ Ճըրնըլ»ի մէջ, 2013 -ի Փետրուար 20-ին լոյս տեսած մահագրութեան մը մէջ, Տէյվիտ Հենտըրսըն գրած է, որ մէկ օր առաջ իր մահկանացուն կնքած տնտեսագէտ Արմէն Ալչեան նկատուած է տնտեսութեան Նոպէլեան մրցանակի արժանի տնտեսագէտ մը, շնորհիւ իր բազմաթիւ ուսումնասիրւթեանց եւ յատկապէս՝ տնտեսագիտութեան դասագիրքով:

Անոր ուսանողներէն Ուիլեըմ Շարփ 1990-ին արժանացած է Նոպէլեան մրցանակին։

1996ին, Ամերիկեան տնտեսագիտական ընկերակցութեան կողմէ ան ընտրուած է իբրեւ պատուակալ գործիչ: Անոր անունով կոչուած է Քալիֆորնիոյ համալսարանի տնտեսագիտութեան տեսութեան ամպիոնը։

## Ծանօթագրութիւններ
Առնօ Պապաճանեան

մինի|Առնօ Պապաճանեան
**Առնօ Պապաճանեան** (),  երգահան եւ դաշնակահար, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ։

## Կենսագրութիւն
Առնօ Պապաճանեան ծնած է Երեւան։ Առնօ Հինգ տարեկան եղած ատեն, իր յաճախած մանկապարտէզը այցի եկած է Արամ Խաչատուրեան, շնորհալի մանուկներ յայտնաբերելու համար, ան տպաւորուած է Առնոյին դաշնակի կատարողութեամբ եւ թելադրած, որ մանուկը անպայման նուիրուի երաժշտութեան։ 

Ինը տարեկանին ստեղծած է իր առաջին երաժշտական գործը՝ «Պիոներական մարշը», որ ուշադրութիւնը գրաւած է ժամանակի գրականութեան, մշակոյթի եւ արուեստի ականաւոր գործիչներուն եւ քննադատներուն։ 

Չարենց իր հոգածութեան տակ առած է Պապաճանեանին՝ անոր առջեւ բանալով դռները Երեւանի պետական երաժշտանոցին կից երաժշտական դպրոցին։ Այնուհետեւ՝ Պապաճանեան մասնագիտական իր ուսումը ստացած է նախ Երեւանի Պետական Երաժշտանոցին մէջ, ապա՝ 1948-ին ընդունուած է Մոսկուայի Պետական Երաժշտանոցին դաշնամուրի բաժինը, միաժամանակ իր արուեստը կատարելագործելով Մոսկուայի Հայաստանի Կուլտուրայի Տան արուեստանոցին մէջ։ 

Ան 1956-էն սկսեալ վերջնական բնակութիւն հաստատած է Մոսկուայի մէջ, ուր մահացած է 11 Նոյեմբեր 1983-ին՝ գերելով մոսկուացիներու հոգին, իբրեւ Սիրոյ եւ Հայաստանի մեծ երգիչն ու երաժիշտը։ 

Արուեստի քննադատներն ու կենսագիրները կ'ընդգծեն, որ Առնօ Պապաճանեանի երաժշտական կազմաւորման վրայ խոր ազդեցութիւն գործած են Արամ Խաչատուրեան եւ Սերգէյ Ռախմանինով։

## Ստեղծագործութիւններ
Ան եղած է մեր ժողովուրդին սիրուած երաժիշտը, որուն Վաղարշապատի պարը, Հերոսական բալլադը, Հայկական ռապսոդիան եւ Դաշնամուրային եռեակը մինչեւ այսօր լայն ժողովրդականութիւն կը վայելեն։ Նոյնպէս եւ Կամուրջներ, Գուշակիր ցանկութիւնս ու Մի շտապիր երգերու օրինակով քնարական գործերը։

Առնօ Պապաճանեան մեծ գործ կատարած է նաեւ թատերական եւ շարժանկարային գլուխգործոցներու երաժշտական դաշնաւորման ասպարէզին մէջ։ Իրենց ժողովրդականութիւնը մինչեւ այսօր կը պահպանեն․

* Իմ սիրտը լեռներում է, 
* Առաջին Սիրոյ երգը, 
* Երջանկութեան մեխանիկան եւ Հարսնացուն հիւսիսից գործերու բեմականացման համար Պապաճանեանի ստեղծած երաժշտական դաշնաւորումները։

Առնօ Բաբաջանեան դաշնակահարը ինքզինք գերազանցած է յատկապէս սեփական երգերու եւ երաժշտական ստեղծագործութեանց մեկնաբանութեան ժամանակ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Առնո Բաբաջանյանի անվ. համերգասրահ 3.jpg|Առնօ Պապաճանեան համերգասրահ
Պատկեր:Arno Babajanyan statue, Yerevan.jpg|Առնօ Պապաճանեանին յուշարձանը, Երեւան
Պատկեր:Arno Babjanyan's plaque, Yerevan.JPG|Առնօ Պապաճանեանին յուշատախտակը, Երեւանի Մաշտոցի պողոտային վրայ (քանդակագործ՝ Աշոտ Արամեան)
Պատկեր:Arno Babajanyan's plaque in Dilijan.jpg|Առնօ Պապաճանեանին յուշատախտակը, Դիլիջան


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Առնօ Պապաճանեանին կենսագրութիւնը 

## Արտաքին յղումներ
* Մոսկուայի ՄԷջ Մեկնարկեց Առնօ Պապաճանեանի 95-Ամեակին Նուիրուած Համերգաշարը
Ճանի Հատտատ

**Ճանի Հատտատ** երբեմն ալ Ժան Հատտատ ACMA (Հայ քրիստոնեաներու բժիշկներու միութեան) հիմնադիր նախագահն է: Ան բազմաթիւ անվճար վիրահատութիւններ իրականացուցած է Հայաստանի մէջ, Արցախ աշխարհին մէջ եւ տարիներ շարունակ կ’իրագործէ այդ բարեսիրական գործունէութիւնը` առանց ակնկալելու պարգեւներ, պատուոյ գիրներ, թէեւ մօտաւորապէս 5200 անվճար վիրահատութիւն իրականացուցած է: Գիտական բազմաթիւն աշխատութիւններու հեղինակ, բարեգործ:

Պսակաձեւ Ժահրի պատճառաւ կը մահանայ 13 Օգոստոս 2020-ին, Հալէպ, Սուրիա:

### Կենսագրութիւն
Հատտատ մականուն կամ ազգանուան պատմութիւնը այն է, որ Ճանի Հատտատի մեծ հայրը Տիարպեքիրէն` Տիգրանակերտէն էր եւ գաղթելէ ետք ըսած են, որ կամ Տէմիրչի կամ Հատտատ պիտի կոչեն (որ երկու պարագաներուն ալ կը նշանակէ երկաթագործ. առաջինր` թրքերէնով, երկրորդը` արաբերէնով), հայրը կը նախընտրէ երկրորդ` արաբերէն տարբերակը:

Ճանի Հատտատ 1990-ին Քուէյթէն կ'անցնի, կը հաստատուի Հալէպ :

### Կրթութիւն
Ճանի Հատտատ Քուէյթի մէջ աւարտած է դպրոցը, որմէ ետք 1979-ին  աւարտած է Դամասկոսի Բժշկական համալսարանը, վիրաբուժական բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է Անգլիոյ թագաւորութեան մէջ:Ան գլխաւորապէս մասնագիտացած է խպիպի եւ քաղցկեղի վիրաբուժութեան գիծով:

### Ճանի Հատտատի հիմնած ACMA կազմակերպութիւնն ու Բարեգործութիւնը

Ճանի Հատտատի առաջին այցելութիւնը Հայաստան եղած է 1988-ին` երկրաշարժի 6-րդ օրը. երեք ինքնաթիռ բերած է Քուէյթէն` բեռնուած բժշկական սարքաւորումներով, քիչ քանակութեամբ դեղորայքով:

«Պարնապաս» հիմնադրամը, ACMA կազմակերպութեան հովանաւորողն է, որ կ’աջակցի, մանաւանդ` Հալէպի մէջ: ACMA-ի առաքելութիւնը հիմնականին մէջ Սուրիայէն Հայաստան գաղթած սուրիահայերուն օգնելն է, ACMA կազմակերպութեան կ’օգնեն նաեւ եկեղեցիները:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*ՆՊԱՍՏԱՄԱՏՈՅՑ ԾՐԱԳԻՐՆԵՐԸ ՍՈՒՐԻՈՅ ՄԷՋ 
*բժիշկը Արցախի մէջ անվճար վիրահատութիւններ կ’իրականացնէ
*սուրիահայ բժիշկ Ճանի Հատտատ Արցախի մէջ անվճար վիրահատութիւններ կ’իրականացնէ 
*“حلب” تودع خمسة من أطبائها في يوم واحد بسبب كورونا

Ստորոգութիւն:Վիրաբոյժ
Ստորոգութիւն:ACMA կազմակերպութեան հիմնադիր
Ստորոգութիւն:Բարեգործ
Ստորոգութիւն:Սուրիահայ Բժիշկ
Ստորոգութիւն:Պսակաձեւ Ժահրով մահեր
Ստեփանոս Տարօնեցի Ասողիկ

**Ստեփանոս Ասողիկ**, յայտնի է նաեւ որպէս **Ստեփանոս Տարոնեցի**, 11-րդ դարու հայ պատմիչ։ Սարգիս կաթողիկոսի հրամանով գրած է *Տիեզերական պատմութիւն* երկը, որ բաղկացած է երեք գիրքերէ:

Առաջին երկու գիրքերուն մէջ կը ներկայացնէ Հայաստանի պատմութիւնը աշխարհի պատմութեան մէջ՝ սկսած հին ժամանակներէն մինչեւ 9-րդ դարու կէսերը։ Օգտուած է հայ եւ օտար աղբիւրներէ՝ Աստուածաշունչէն, Եվսեբիոս Կեսարացի, Մովսես Խորենացիի գործերէն, եւ այլն։ Նաեւ արժէքաւոր է «Տիեզերական պատմութեան» երրորդ գիրքը, ուր ներկայացուած են 885-1004 թուականներու

պատմական անցքերը։ Յայտնի է նաեւ որպէս աշխարհագրագետ։

## Գործեր եւ թարգմանութիւններ

* Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւն տիեզերական, երկրորդ տպագրութիւն, աշխատութեամբ Ստ. Մալխասեանցի, Ս. Պետերբուրգ, 1885։
* Ստեփանոս Տարօնեցի, Տիեզերական պատմութիւն (բնագիրը Գուրգէն Մանուկեանի),- «Մատենագիրք Հայոց», ԺԵ հատոր, Ժ դար, Գիրք Բ, Անթիլիաս, 2011, էջ 619-830։
* Etienne Açogh'ig de Daron, Histoire universelle. (ֆրանսերէն)
* Всеобщая история Степ'аноса Таронского, Асох'ика по прозванию, писателя XI столетия, пер. Н. Эмина, М. 1864. (ռուսերէն)

## Գրականութիւն

* Նորայր Ն. Բիւզանտացի, Տեղեկութիւն ի գիրս Պատմութեան Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողիկ կոչեցելոյ, Մոսկուա, 1889։
* [Աբգարյան Գ. Վ., Կարծեցյալ Ստեփանոս Տարոնացին նույն ինքը Ստեփանոս Տարոնացի Ասողիկն է.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1962, № 1, էջ 210-225։](http://hpj.asj-oa.am/377/1/62-1(210).pdf) 
* Քոլանջյան Ս. Ստեփանոս Տարոնեցի (Ասողիկ),- Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչներ (V-XVIII դարեր), Երեւան, 1976, էջ 185-192։
* [Մաթեւոսյան Ա. Ս., Ստեփանոս Տարոնացի Ասողիկը եւ Անանիա Շիրակացու «Քննիկոնը».- «Պատմա-բանասիրական հանդես«, 1986, № 3 էջ 125-133։](http://hpj.asj-oa.am/4567/1/1986-3(125).pdf)
* ASOŁIK (ENCYCLOPÆDIA IRANICA)