open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Դլփինները

մինի
**Դլփինները**, կէտերը եւ ծովախոզուկները (porpoises) յառաջացած են կաթնասուններէ, որոնք ժամանակին ապրած են ցամաքի վրայ: Տասնեակ միլիոնաւոր տարիներ առաջ կէտազգիներու նախնիները մերժած են ցամաքային կեանքը` յօգուտ բաց ովկիանոսի:

## Յատկանիշներ

* Դլփինները կը լողան ովկիանոսին մէջ, իրենց պոչը վեր ու վար տարուբերելով:
* Իւրաքանչիւր դլփին ունի իրեն յատուկ սուլոց մը, զոր կը գործածէ իբրեւ իր իւրայատուկ կանչը եւ զայն անփոփոխ կը պահէ ամբողջ կեանքին ընթացքին: Դլփինները աւելի քան 20 տարի բաժնուած ապրելէ ետք տակաւին կրնան զանազանել երբեմնի սերտ ընկերակիցի մը սուլոցը` բոլորովին տարբեր սուլոցներէ, զորս կ'արձակեն իրենց համար օտար դլփիններ:
* Դլփինները միջին հաշուով 20 տարի կ'ապրին վայրի բնութեան մէջ, թէեւ բանտարկուած դլփինները կ'ապրին մինչեւ 45 տարի:
* Դլփինները կը շնչեն իրենց գլխուն վրայ գտնուող ծակի մը միջոցով:
* Շնչելու համար, նորածին դլփինին մայրը կամ խումբէն ուրիշ էգ դլփին մը կ'օգնեն անոր բարձրանալու դէպի ջուրին մակերեսը, ուր ան իր թոքերը օդով կը լեցնէ: Ձուկերը կրնան շնչել ջուրին մէջ` շնորհիւ անոնց գլխուն երկու կողմերը գտնուող խռիկներուն, որոնց միջոցով անոնք կը ծծեն ջուրին մէջ գտնուող թթուածինը: Դլփինները այս դրութեամբ չեն օժտուած, հետեւաբար անոնք չեն կրնար շնչել ջուրին տակ:
* Դլփինները կ'օգտագործեն իրենց կոնաձեւ ակռաները արագ շարժող որսը բռնելու համար։ 
* Անոնք ունին լաւ զարգացած լսողութիւն, որ կը յարմարի ինչպէս օդի, այնպէս ալ ջուրի համար: Անիկա այնքան զարգացած է, որ նոյնիսկ կոյր դլփիններուն գոյատեւման կը նպաստէ։  Անոնց ականջները երկու ծակեր են, որոնք կը գտնուին աչքերուն ետեւ, անոնք շատ պզտիկ են եւ չեն կրնար ձայները ընկալել: Դլփինները իրենց գանկին եւ ծնօտին ոսկորներով կը զգան ովկիանոսին ձայները, ապա այս ձայները կը փոխանցուին ուղեղին, որուն պաշտօնն է զանոնք «կարդալ»: 
* Կարգ մը տեսակներ կրնան մինչեւ շատ խոր սուզուիլ։ 
* ձախից|մինի|Ռազմական դլփինԱնոնց մաշկին տակ կայ ճարպի հաստ շերտ մը, սառ ջուրին մէջ տաքութիւն պահելու համար։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Յովհաննէս Մանկասարենց

**Յովհաննէս Քահանայ Մանկասարենց** (), ԺԵ․ դարերու ամէնէն արդիւնաբեր գրիչներէն մին։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Արճէշ, որդին՝ Մանկասարի եւ Փաշամելիքի։ Սորված է Արճէշի մէջ, ապա՝ Մեծոփավանքի դպրոցը։ Աշխատած է նախ իր ուսուցիչի՝ պատմիչ Թովմա Մեծոփեցիի մօտ, այնուհետեւ Արճէշի մէջ հիմնած է գրչութեան դպրոց, ուր սորվելու եկած են Վասպուրականի տարբեր շրջաններէն։

Կեանքին վերջին տարիները ապրած է Վան։ 72 տարի զբաղած է գրչութեամբ, ընդօրինակած է 40 Յայսմաւուրք ու տարեգիրք, 50-60 ձեռագիր, 32 աւետարան։

Յովհաննէս Մանկասարենցի ընդօրինակութիւններէն մեզի հասած է 30 գրչագիր, որոնցմէ 13-ը պաուած է Երեւանի մատենադարանին, 5-ը՝ Վենետիկի, 2-ը՝ Նոր Ջուղայի մատենադարաններուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ձախողութիւններու Թանգարան

մինի
**Ձախողութիւններու թանգարան (Museum of Failure),** Ուաշինկթըն, Միացեալ Նահանգներ: Հոն ցուցադրուած են աշխարհի չորս կողմերէն հաւաքուած աւելի քան 200 ձախող գիւտեր եւ ամէն տարի անոնց թիւը կ'աճի:

## Ցուցադրուած գիւտեր
Թանգարանին մէջ կարելի է տեսնել կատուներու յատուկ, ձուկի համով ջուր, ձիթաիւղի համով սուրճ, կիներու յատուկ մելանով մատիտներ, նոյնիսկ` նախագահ Թրամփին կողմէ շուկայ իջած սթէյք միսեր:

Թանգարանին նպատակն է մտածել տալ ձախողութեան գաղափարին վրայ. անկէ հեռացնել ժխտական յատկութիւնը եւ ամօթի զգացումը, զայն ընդունիլ եւ հասկնալ, որ ան շատ կարեւոր տարր մըն է հետագային նորութիւններ ստեղծելու եւ լուծումներ գտնելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ
Եագուպ Արթին

**Թաւատառ գրութիւն** (), եգիպտահայ մանկավարժ եւ գիտնական, քաղաքական գործիչ։ Ան նաեւ պատմաբան եւ զինանշանագէտ էր։ Արժանաւոր զաւակն էր Արթին Պէյ Չրաքեանի։

## Կենսագրական գիծեր
Ան իր ուսումը ստացած է Փարիզ։ 1870-ին մտած է Եգիպտոսի պետական ծառայութեան մէջ: Իր առաջին պաշտօնը եղած է ուսուցիչ ըլլալ՝ Խտիւ Իսմայիլ փաշայի երկու զաւակներուն, իշխաններ՝ Հիլմիի եւ Ֆուատի (յետագային Ֆուատ թագաւոր): 

1878-ին օտար լեզուներու մասնաւորաբար ֆրանսերէնի քարտուղար նշանակուելէ ետք, 1884-ին նշանակուած է կրթական փոխ նախարար եւ այդ պաշտօնը վարած՝ մինչեւ 1906, շուրջ 22 տարի:

Իր պաշտօնավարութեան շրջանին է, որ Եգիպտոսի կրթական գործը մեծապէս զարգացաւ եւրոպական իմաստով եւ իրեն օրով է, որ յառաջադէմ քաղաքակրթութեան մը յառաջապահը եղող ֆրանսական մշակոյթը եւ գիտական բոլոր ճիւղերը հաստատուեցան եւ զարգացան երկրին մէջ հիմնովին փոխելով եգիպտական նոր սերունդին կրթական մակարդակը։

Եագուպ փաշայի ֆրանսասիրութիւնը հաճելի չէր անգլիացիներուն, որոնք արգելք եղան, որ նախարարի աստիճանին բարձրանայ՝ ինչ որ իր իրաւունքն էր:

Եագուպ Արթին փաշայի կողմէ կամ անոր քաջալերութեամբ է, որ հիմնուած ու արդիւնաւէտ կերպով գործած են ֆրանս. «Եգիպտական կաճառ»ը, Պապ էլ Խալքի Պետական Մատենադարանը, ուր 43 հազար օտար գիրքեր հաւաքած էր: Իսկ Ֆրանսացի Օկիւսթ Մարիէթ փաշայի հետ 1859 հիմնած էր Գահիրէի «Հնութեանց թանգարանը» եւ Եգիպտոսի հնութեանց սպասարկութիւնը եւ այլ բազմաթիւ գիտական ու մշակութային հիմնարկութիւններ որոնք մինչեւ այսօր կը գոյատեւեն:

Ֆրանսացիք մեծապէս գնահատելով Եագուպ Արթին փաշայի ֆրանս․ մշակոյթին մատուցած բարձր ծառայութիւնները գայն պատուած են «Պատւոյ Լէգէոն» եւ այլ պատուանշաններու բարձր կարգերով:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Հայրենիք» օրաթերթ, 24 Դեկտեմբեր 1982, էջ 13։

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Եգիպտահայեր
Թերի Ճորճ

**Թերի Ճորճ** (, ), իր­լան­տա­ցի բե­մադ­րիչ։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պելֆասթ (Իրլանտա)։ 

2016-ին, ամերիկահայ բարերար Քըրք Քըրքորեանի նախաձեռնութեամբ, նկարահանած է Հայոց ցեղասպանութեան մասին պատմող «Խոստում» ֆիլմը, ուր հանդէս եկած են Օսքար Այզէքը, Շառլոթ լը Պոնը, Ճէյմս Քրոմուէլը, Ժան Ռընօն, Շոհրէ Աղտաշլուն եւ Անժելա Սարաֆեանը։

## Ֆիլմագրութիւն

### Ֆիլմեր

### Կարճամեթրաժ Ֆիլմեր

## Հեռուստատեսութիւն

### Հեռուստաֆիլմեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բեմադրիչներ
Էղեսթա

մինի|330x330փքս|Յունական թատրոնը
**Էղեսթա** կամ Սեղեսթա (իտալ․՝Segesta, յուն.`Έγεστα կամ Αίγεστα, իսկ Սիչիլիոյ լեզուով՝Siggésta)․ հին քաղաք, Թրաբանի, Սիչիլիա, Իտալիա։ Կը գտնուի Սիչիլիոյ հիւսիս-արեւմուտքը, Պարպարօ լերան գագաթին վրայ (305 մ․բարձրութիւն): Քաղաքին աւերակներուն մէջ կան լաւ պահպանուած վիճակի մէջ դորեան ոճի տաճար մը եւ հին յունական թատրոն մը։

## Պատմութիւն
Ըստ Թուքիդիդիսին, Սիչիլիոյ առաջին բնակիչները իպիրեան ծագումով Սիքանիները եղած են, որոնց Լիկիացիները վտարած են։ Յոյներուն կողմէն Տրոյի պաշարումին ընթացքին, Տրոյացիներ Սիչիլիա կ՛ապատանին ու Էրիքա եւ Էղեսթա քաղաքներուն մէջ Սիքացիներուն հետ կը բնակակցին եւ Էլիմի կ՛անուանուին։ 

Էղեսթա Ք․Ա․580-էն վատ յարաբերութիւններ ունէր Մեղարա Իվլէայի գաղթօճախ Սելինունտասին (հին յուն․՝ Σελινοῦς) հետ, ինչ որ կը պատճառէ Պելոպոնեզեան Պատերազմին ընթացքին Աթենացիները Սիչիլիա արշաւեն (Ք․Ա․415-Ք․Ա․413)։ Ք․Ա․409-ին Էղեսթացիները կը դաշնակցին Կարթագէնացիերուն հետ, երբ վերջինները Սելինունտաս կը գրաւեն։ Առաջին Հռոմէակարթագէնեան պատերազմին ընթացքին, Էղեսթացիները Կարթագէնացիներուն կը դաւաճանեն ու կը պատերազմին հռոմէացիներուն կողքին եւ այդ պատճառով հռոմէական գերիշխանութեան ընթացքին հռոմէացիները քաղաքին նպաստներ կը շնորհեն։ Սակայն Ք․Ա․2րդ դարուն, Էղեսթա կը կործանի։

## Անունը
մինի|Երկու տրախմի, (Ք․Ա․475-Ք․Ա․455)|ձախից
մինի|Դիդրախմօ (Δίδραχμο )․ մէկ երեսին վրայ «ΣΕΓΕΣΤΑ» արձանագրուած է
Բնակիչները կը կոչուէին Էղեսթէի (Թուքիդիդիս) կամ Սեղեսթանի/Սեղեսթէի ըստ յայտնաբերուած դրամներու, ΣΕΓΕΣΤΑΙΩΝ արձանագրութեամբ։

Քաղաքը անուանած են «Έγεστα» (Թուքիդիդիս Ք․Ա․5րդ-Ք․Ա․4րդ դար), «Αίγεστα» Դիոդորոս Սիչիլիացին (Սիքիլիացին), Սեղեսթա Քլաւտիոս Բթոլեմէոս (Պտողէմէոս) Ք․Ա․2րդ դար։ Իսկ այդ ժամանակաշրջանի դրամներուն վրայ ΣΕΓΕΣΤΑ արձանագրուած է։

    

## Ծանօթագրութիւններ
Լեւոն Նաֆիլեան

**Թաւատառ գրութիւն** (), հայ ճարտարապետ։ Փարիզի «Անի» հայ արուեստագէտներու խմբակցութեան անդամ (1926)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կ․ Պոլիս։ 1905-ին աւարտած է Փարիզի գեղարուեստի ազգային բարձրագոյն դպրոցը։ 1910 թուականին Նաֆիլեանի եւ ճարտարապետ-նկարիչ Հրանդ Գազանճեանի նախագիծերով Գահիրէի մէջ կառուցուած են Նահապետեաններու տունը, իշխանուհի Սուլինայի ապարանքը, Աղեքսանդրիոյ մէջ՝ Իպրահիմ փաշայի ամառանոցը, Կ. Պոլսոյ մէջ՝ «Շիրքեթ խայրի» նաւային ընկերութեան Ղալաթիոյ պաշտօնատեղին, «Միլլի» ապահովագրական ընկերութեան կեդրոնատեղին։ Առաջին աշխարհամարտէն (1914-1918) ետք բնակած է Փարիզ, զբաղած է նաեւ նկարչութեամբ։

Ան ճարտարապետը եղած է նաեւ Փարիզի Ժան Կուժոն թաղամասի հայկական Ս. Յովհաննէս եկեղեցւոյ, ինչպէս եւ` Գահիրէի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ (բարերար` Գրիգոր Եղիայեան): Պօղոս փաշա Նուպար շատ հաւնած ըլլալով Փարիզի եկեղեցին` թելադրեր է, որ Գահիրէի եկեղեցւոյ ճարտարապետութիւնը վստահուի նոյն ճարտարապետին:

Նաֆիլեանի նախագիծերով կառուցուածլ են․

* Հայ ուսանողներու տունը, Փարիզ,
* Հալէպի «Պարոն» հիւրանոցը,
* Հալէպի առեւտրային դրամատան շէնքը,
* Երեւանի Մարի Նուպար երկյարկ ակնաբուժարանը (1927),
* Հայ եկեղեցւոյ Գահիրէի առաջնորդարանի երկյարկ շէնքը,
* Գահիրեի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (1927)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով
Սքիմնոս Հիոսցին

**Սքիմնոս Հիոսցին** (յուն․՝ Σκύμνος ο Χίος)․ յոյն աշխարհագրագէտ (Ք․Ա․185 - Ք․Ա․2րդ դար)։ Կը սեպուի թէ ան է հեղինակը «Նիքոմիդիսի Ժամանակաշրջան» աշխատանքին, որ գրուած է ատիկեան բարբառով։ Գործը աշխարհի ժամանակագրութիւն մըն է (*Περιήγησις*) գրուած Մեծավերջ (Յամբ, հին յուն․՝ ἴαμβος) եռաչափով եւ հաւանաբար ձօնուած է Վիթինիայի Նիքոմիդիս թագաւորին՝ Նիքոմիդիս Բ․ Էբիֆանիս որ թագաւորած է Ք․Ա․149-ին եւ կամ անոր յաջորդին՝ Նիքոմիդիս Գ․ Էվերղեթիս (բարերար)։    

## Գործը
Առաջին գործն է որ տպուած է Աուքսպուրկ 1600-ին։ Առաջին անգամ հրատարակուած է Մարքիանոս Հերաքլեցիին *Επιτομές* գործին անունով, որովհետեւ այդ աշխատանքին հետ գտնուած է։ Սակայն, այդ ժամանակաշրջանը ուսումնասիրողներ՝ Լուքաս Խոլսթենիոս եւ Իսահակ Վոսիոս առաջինները եղած են որ գործը Սքիմնոս Հիոսցիին վերագրած են, որովհետեւ հետազօտութիւններուն ընթացքին զանազան դպրագէտներ յայտնաբերած են թէ Սքիմնոս Հիոսցին բաւական անգամ նշուած է որպէս գործին աղբիւրը։ Իսկ 1846-ին, Օկուստ Մայնեքէ ուսումնասիրով վերոնշեալ աշխատութեան վերահրատարակութիւնները, ցոյց տուած է թէ գործը Սքիմնոս Հիոսցիին պէտք չէ վերագրուի, որովհետեւ արձանագրութիւնները գրուած են արձակ ոճով եւ ոչ յանգաչափով, ինչպէս նաեւ հազուագիւտ նախադասութիւնները որ փրկուած են անոր ուրիշ գործերէն նմանութիւններ չունին «Նիքոմիդիսի Ժամանակաշրջան»ի գրութիւններուն հետ։ Այդ պատճառով, այնուհետեւ գործը Փսեւդօ-Սքիմնոսին կը վերագրուի։ 

## Տե՛ս նաեւ
Իրոտոթոս

Սոֆոքլիս

Էվրիփիտիս

Էսհիլիոս

Փերիքլիս

Թուքիդիդիս

   

## Ծանօթագրութիւններ
Միրնա Տուզճեան

**Միրնա Տուզճեան** (), դասախօս, «Բագին»ի Խմբագրական խորհուրդի անդամ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քալիֆորնիոյ Լոս Անճելըս գաւառը։ Նախնական եւ երկրորդական կրթութիւնը Ռոզ եւ Ալէք Փիլիպոս ազգային վարժարանէն ստանալէ ետք, Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղը (UCLA) հետեւած է համեմատական գրականութեան ճիւղին եւ աւարտած բարձր պատուոյ յիշատակութեամբ (summa cum laude)։

2013 թուականին նոյն համալսարանէն արժանացած է դոկտորական տիտղոսի, մասնագիտանալով համեմատական գրականութեան մէջ եւ աւարտաճառը գրելով յետխորհրդային հայ եւ ռուս գրականութեան մասին։

Իբրեւ այցելու դասախօս, միջազգային գրականութեան գլուխգործոցները, ֆիլմ եւ համեմատական գրականութիւն յաջորդաբար դասաւանդած է Ֆիլատելֆիոյ «Թեմփըլ» համալսարանը, Քալիֆորնիոյ նահանգային համալսարանի Ֆրեզնոյի մասնաճիւղը եւ Քալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղը։

Ներկայիս դասախօս է Քալիֆորնիոյ համալսարանի Պըրքլի մասնաճիւղը (U.C. Berkeley), ուր հայոց լեզու եւ գրականութիւն կը դասաւանդէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Եուրի Նաւոյեան

**Եուրի Նաւոյեան** (), հայ հասարակական եւ քաղաքական գործիչ,  քաղաքագէտ, Մոսկուայի «ՏԻԱԼՈԿ» կազմակերպութեան նախագահ։

## Պարգեւներ
Արժանացած է ՌԴ նախագահ Վլատիմիր Փութինի շնորհակալագիրին, ուր ռուսաստանեան պետութեան ղեկավարը անոր շնարհակալութիւն կը յայտնէ Ռուսաստանի նախագահի ընտրութիւններու նախապատրաստման եւ անցկացման աշխատանքերուն աշխոյժ մասնակցութեան համար:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Իրաքլիա Սինտիքի

**Իրաքլիա Լիկիսթիս** (հին յուն․՝  Ἡράκλεια Σιντική, հռոմէացուած՝*Hērákleia Sintikḗ*), ծանօթ նաեւ Իրաքլիա Սթրիմոնոս անունով (կը նշանակէ Իրաքլիա որ կը գտնուի Սթրիմոնաս գետին հովիտին)․ Մակեդոնիոյ հին յունական քաղաք։ Անոր աւերակները կը գտնուին Մակեդոնական Թրակիոյ Սինտիքի շրջանը, Սթրիմոնաս գետի աջ ափին, 10 քլ հեռու Բեթրիցի կամ Բեթրից քաղաքէն (Պուլկարիա)։ Հիմնուած է Ք․Ա․ 4րդ դարուն Մակեդոնիոյ թագաւոր Փիլիպոս Բ․ Մակեդոնացիին կողմէն։ Իր հիմնումէն 2 դար ետք կը կառավարուի հռոմէացիներուն կողմէ։ 

## Յայտնաբերում
Քաղաքը յայտնաբերուած է 2002-ին։ 2007-էն շրջանին մէջ սկսած են հնաբանական  պեղումներ։ Յայտնաբերուած են կեդրոնական ճամբան, հրապարակը, քանդուած հին թատրոն մը, ինչպէս նաեւ վայր մը ուր կ՛արտադրուէին խեցեգործական իրեր եւ դիմակներ։

   

## Ծանօթագրութիւններ
Անգլիոյ «Չաքլըթ Պոքս» պանդոկը

**Անգլիոյ Պորնմաութ շրջանին մէջ «Չաքլըթ Պոքս» պանդոկը,** ի պատիւ «Ուիլի Ուանքա էնտ տը Չաքլըթ ֆաքթըրիի» 1971-ի շարժապատկերին 50-ամեակին, կահաւորած է տուրմերով լեցուն յատուկ սենեակ մը: 

## Նկարագրութիւն
Մէկ գիշերը 300 տոլարի արժող այս սենեակը առիթ կ'ընծայէ մտնելու տուրմէ աշխարհին մէջ: Այդ սենեակը կարելի է մտնել շնորհիւ ոսկի տոմսակի մը, ուր այցելուները առիթը կ'ունենան ձրիօրէն եւ անսահմանափակ քանակով համտեսելու տեսակաւոր տուրմեր, շաքարեղէններ եւ տաք ըմպելիներ:

Անգլիոյ այս պանդոկին այցելուները կրնան հանգստանալ մեծ անկողինի մը մէջ` հագուելով տուրմի գործարանին, Ուիլի Ուանքայի նախասիրած մանիշակագոյն տնային հագուստները եւ մուճակներ, գործածել տուրմի հոտով օճառներ եւ անուշահոտեր եւ նոյնիսկ մխրճուիլ տուրմով լեցուն լոգարանի մը մէջ:

Այս իւրայատուկ սենեակին պատերը ծածկող զարդարուած «թուղթն» ալ տուրմէ է, եւ կարելի է զայն լզել` երբ տուրմի պակասը կը զգացուի: Սենեակը օժտուած է նաեւ տուրմի «աղբիւրի» մեքենայով մը, ուր կարելի է թաթխել պտուղներ, «մարշմէլօ» եւ անուշեղէններ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Անգլիոյ պանդոկներ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Ֆրեզնօ)

**Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան**, յուշարձան ԱՄՆ Քալիֆորնիոյ շրջանի Ֆրեզնօ քաղաքին մէջ։

## Կառոյց
Յուշարձանը կառուցուած է 2014-ին, պեթոնէ եւ տուֆէ, ունի 9 կորացած սիւներ, որոնք նման են Երեւանի Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրի սիւներուն։ Սիւները կը խորհրդանշեն Պատմական Հայաստանի վեց նահանգները, Կիլիկիան, Հայկական Սփիւռքն ու Հայաստանը։

Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Ընդծովեայ թանգարան (Այա Նափա)

**Ընդծովեայ թանգարան` (Այա Նափա) Կիպրոսի ջուրերուն մէջ,** ուր կարելի է տեսնել տեսակաւոր ծառեր եւ բոյսեր, ինչպէս նաեւ աչխփուկ խաղացող պզտիկներու արձաններ: Այս ցուցահանդէսին նպատակն է ուսումնասիրել բնութեան եւ մարդու միջեւ յարաբերութիւնը:

Աւելի քան 200 մեթր խորութեան, Կիպրոսի Այա Նափա ծովափի ջուրերուն մէջ, զետեղուած են 93 արուեստի գործեր՝ Անգլիացի Ճէյսըն Տըքէրզ Թէյլըրի կազմակերպութեամբ:

Արձանները շինուած են բնութիւնը չապականող պեթոնէ: Ժամանակի ընթացքին անոնք կը դառնան ապաստանարաններ ջրախոտերուն, խեցիներուն, բուստերուն եւ ձուկերուն: Արուեստագէտին համար այս մօտեցումը գլխաւոր միտքբանին է` իր գործը օգտակար ըլլայ կենդանի էակներուն:

Մինչեւ 13 թոն կշռող այս 93 արձաններով ցուցահանդէսին իրագործումին համար պէտք եղած է 1.1 միլիոն տոլար: Թէյլըր այս ցուցահանդէսին վրայ աշխատած է 2-3 տարի:

Իր գործերուն ընդմէջէն ան միշտ ուզած է ուշադրութիւն հրաւիրել ովկիանոսներու պահպանման հարցին շուրջ` շեշտելով կլիմայի փոփոխութեան ազդեցութիւնը անոնց վրայ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թանգարաններ
Մարօ Փարթամեան

**Թաւատառ գրութիւն** (), հայ աշխարհահռչակ երգչուգի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պէյրութ: Փոքր հասակէն մեծ հակում ցոյց տուած է երաժշտութեան ու յատկապէս երդի հանդէպ: Վեց տարի յաճախած է տեղւոյն Պետական Երաժշտանոցը եւ եղած է առաջին կինը Միջին Արեւելքի մէջ, որ ֆրանսական փող նուագած է Լիբանանի ազգային նուագախումբին ես արաբական ուրիշ նուագախումբերու հետ: Կատարելագործելու համար իր արուեստը, Փարթամեան հետեւած է Երեւանի Կոմիտասի անուան երաժշտանոցի դասընթացքներուն, Փրոֆ․ Թամարա Շահնազարհանի հսկողութեան տակ:

Նուագած է նաեւ Հայաստանի Ֆիլհարմոնիք նուագախումբին հետ, 1970-էն ի վեր, Մարօ Փարթամեան հաստատուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր յաճախելով Պոսթոընի երաժշտանոցը տիրացած ձայնամարզութևան մէջ պսակաւոր արուեստից տիտղոսին եւ կատարողական արուեստի վկայականին ։

Նիւ Եորքի Մեթրոփոլիթըն Օփերայի յայտնի աստղերէն Լիլի Չուքազեանի քաջալերութեամբ եւ թելադրութեամբ Փարթամեան հաստատուած է Նիւ Եորք, երգելու համար «Էմերիքա Օփերա Սենթըր»ի մէջ, որ կը պատկանի միջազգային համբաւի տիրացած «Ճիւլիըրտ Սքուլ աւ Միւզիք»ին, որպէս ուսուցիչ ունենալով Փրոֆ․ Հենզ Հայեգը։

Մարօ Փարթամեան երդգահանդէսներ տուած է շատ մը քաղաքներու մէջ, հայ երգը պանծացնելով օտար բեմերու վրայ, իր մասնակցութիւնը բերած է բազմաթիւ հայկական ձեռնարկներու։ 

Ան Եղած է նաեւ օփերայի երգչուհի եւ վերցուցած կարեւոր դերեր 1971-ին Մեթրոփոլիթըն օփերայի կազմակերպած մրցանքին աւարտական բաժնի մնացող հազուագիւտ երգչուհիներէն մին հանդիսացած է։ «Լինքըն Սենթըր», «Ալիս Թիւլի Հոլ»ին մէջ ելոյթ ունեցած է, իրբեւ Պեթհովընի «Միսա Սոլեմնիս»ի մենակատարուհի (ալթօ)։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Կին եւ Երգարուեստ, ԱՄԵՐԻԿԱՀԱՅ ԵՐԳՉՈՒՀԻ ՄԱՐՕ ՓԱՐԹԱՄԵԱՆԻ ՅԱՋՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՓԱՐԻԶԻ ՄԷՋ
* «Արեւ» օրաթերթ, Երկուշաբթի, 5 Մայիս 1980, էջ 3։

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Հուանկնիոնկսա պուտտայական տաճար

**Հուանկնիոնկսա նախկին պուտտայական տաճարը** շինուած էր մօտաւորապէս 640-ին, Քորէայի մէջ: Այս աղօթատեղին փայտէ ամէնէն բարձր կառոյցն էր: Այդ ժամանակաշրջանին միայն Եգիպտոսի բուրգերը անկէ աւելի բարձր էին:

Այս աղօթատեղին շինել տուած է Միլլա շրջանի Սէօնտէօք թագուհին, 643-ին: Անիկա բաղկացած էր ինը յարկերէ: Իւրաքանչիւր յարկ կը ներկայացնէր շրջանի թագաւորութիւններէն մէկը, որոնց մեծ մասը Սիլլայի թշնամի էր: Սէօնտէօք կը խոստանայ Սիլլան պաշտպանել իւրաքանչիւր թագաւորութենէ, որպէսզի դառնար շրջանի ամէնէն հզօր թագաւորութիւնը:

660-ին, Սէօնտէօքի մահէն տասներեք տարի ետք, Սիլլայի շրջանը կը գրաւուի Էունկիույի կողմէ: 

676-ին Սիլլա կրցած էր միացնել քորէական թերակղզիին տարբեր պետութիւնները: Դարեր ետք տաճարը ամբողջովին կը հրկիզուի մոնկոլ նուաճողներուն կողմէ: 

Այժմ կը մնան միայն անոր քարէ հիմերը:

## Պատկերասրահ

File:Korea-Gyeongju-Hwangnyongsa-02.jpg|
File:Hwangryongsateo.JPG|
File:Old Gyeongju.jpg|
File:Panorama of the Hwangnyongsa.jpg|
File:Nine story pagoda of the Hwangryongsa.JPG|
File:Korea-Gyeongju-Hwangnyongsa temple site-Dangganjiju-01.jpg|
File:황룡사지 Gyeongju.jpg|
File:황룡사지 Historical Site 6.jpg|
File:Roof tiles in Gyeongju National Museum from Hwangnyongsa 01.jpg
File:Roof tiles in Gyeongju National Museum from Hwangnyongsa 02.jpg
File:Roof tiles in Gyeongju National Museum from Hwangnyongsa 03.jpg
File:Roof tiles in Gyeongju National Museum from Hwangnyongsa 04.jpg
File:Roof tiles in Gyeongju National Museum from Hwangnyongsa 05.jpg

## Ծանօթագրութիւններ
Ձիւն

[մինի|Ձիւնապատ անտառ՝ [Պուլկարիա|Պուլկարիոյ մէջ]]
**Ձիւնը** անձրեւին նման, կը կազմուի ամպերուն մէջ` ջուրի շոգիով: Արեւուն ճառագայթներէ տաքցած ջուրը կը շոգիանայ եւ դէպի երկինք կը բարձրանայ ծովերէն, լիճերէն, գետերէն եւ ուրիշ աղբիւրներէ` ամպերլը կազմելու համար: 

### Կազմութիւն
Արեւուն ճառագայթներէ տաքցած ջուրը կը շոգիանայ եւ դէպի երկինք կը բարձրանայ ծովերէն, լիճերէն, գետերէն եւ ուրիշ աղբիւրներէ` ամպերլը կազմելու համար: Այս ձեւով օդին մէջ կախուած այս ջուրը պէտք ունի երկու շատ ճշգրիտ պայմաններու ձիւնի վերածուելու համար. նուազ աստիճանի ջերմաստիճան, 0-էն -16-ի միջեւ, եւ փոքրիկ մասնիկներու ներկայութեան, ինչպէս` փոշի, աւազ, մոխիր եւ այլն: 
ձախից|մինի|Ալպեան լեռներ
Ցուրտին ազդեցութեան տակ ջուրի շոգին ուղղակիօրէն կը վերածուի սառի մանր բիւրեղներու, առանց անցնելու հեղուկի վիճակէն: Ապա այս բիւրեղները կը կառչին մանր մասնիկներու, կը կուտակուին եւ կամաց-կամաց կը մեծնան մինչեւ կազմեն ձիւնի փաթիլները: Վերջապէս, իրենց ծանրութեան պատճառով, այս փաթիլները ամպերէն կ'իյնան: Եթէ ամպին եւ գետնին միջեւ ջերմաստիճանը բաւական պաղ է, փաթիլները չեն հալիր եւ կը հասնին երկիր:

### Ձիւնի փաթիլներուն ձեւը
ձախից|մինի
ձիւնի փաթիլները իրենց ձեւը կը պարտին իրենց բաղադրութեան տարրերուն` ջուրի մասնիկները, որոնք ճանչցուած են իրենց H2O քիմիական բաղադրութեամբ: Երբ այս մասնիկները բիւրեղներու կը վերածուին, անոնք իրարու կը միանան կորիզի մը միջոցով` վեցանկիւն մը կազմելով: Ապա ջուրի ուրիշ մասնիկներ կը խմբուին վեցանկիւնին իւրաքանչիւր կողմին վրայ` ճիւղեր կազմելով: Այս պատճառով է, որ փաթիլները աստղերու կը նմանին: Սակայն բոլոր փաթիլները ճիշդ նոյն ձեւը չունին: Անոնց ձեւը կախեալ է ջերմաստիճանէն: Երբ օդը 0-էն – 4-ի միջեւ է, փաթիլները կը նմանին տափակ պնակներու, իսկ – 4-էն – 6-ի միջեւ ջերմաստիճանի պարագային անոնք կը ստանան ասեղի ձեւ:

Աշխարհի ամէնէն մեծ փաթիլը ունէր 38 սմ լայնք: Այս մրցանիշը արձանագրուած է Միացեալ Նահանգներու հիւսիսը` Ֆորթ Քիոյի շրջանին մէջ, 1887-ին:
[մինի|[Շիքակօ, 2011]]
[մինի|[Ֆինլանտա]]
### Ձիւնին գոյնը
Փաթիլները կազմող սառած ջուրի մանր բիւրեղները թափանցիկ են: Անոնք իրենց վրայ ինկող լոյսը ետ կը ղրկեն, զայն ծծելու փոխարէն, ինչպէս կը պատահի ընդհանրապէս մարդիկը շրջապատող տարրերուն պարագային: Իսկ լոյսին մէջ գոյութիւն ունին բազմաթիւ գոյներ: Երբ լոյսը կը ցոլացուի, այսինքն «ետ կը ղրկուի», այս գոյները իրարու կը խառնուին եւ ճերմակ կու տան:
## Ծանօթագրութիւններ
Արտուշ Փարսատանեան

**Արտուշ (Արտաշէս) Փարսատանեան** (), արմատներով Պարսկաստանէն, տաղանդաշատ երաժիշտ, ջութակահար, քամանչահար, գիրքերու հեղինակ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հայաստանի Կապան քաղաքը: Արտուշի հայրը՝ Յովակիմ Փարսատանեան Կապան փոխադրուած է 1946-ին Պարսկաստանի Թաւրիզ քաղաքէն: Յովակիմ ծնած է Պարսկաստանի Ղարատաղի Քարագլուխ գիւղը:  Մայրը՝ Շուշանիկ Թադէոսի Փարսատանեան (1914 -1996), նոյնպէս Պարսկաստանի Ղարատաղի Քարագլուխ գիւղէն էր։

Փարսատարեան յաճախած է Կապանի թիւ 3 Ռուսական միջնակարգ դպրոցը: Միջնակարգ ուսման զուգահեռ հետեւած է թիւ 1 երաժշտական դպրոցի լարային բաժնի ջութակի դասերուն: Երաժշտական դպրոցը աւարտելէն ետք, ուսումը շարունակած է Կապանի Երաժշտական ուսումնարանը:

1970-ին, տեղափոխուած է Երեւան:

## Ստեղծագործական կեանք
Արտուշ Փարսատարեան 45 տարեկանին սկսած է ստեղծագործել: Գրած է թէ՛ երաժշտութիւն եւ թէ՛ բանաստեղծութիւն:

Հեղինակ է «Ես Սէր եմ երգում» բանաստեղծութիւններու ժողովածոյին, ինչպէս նաեւ՝ «Բանաստեղծութիւններ Մանուկներին» գրքոյկի, «Մանկական Երգեր», «Հայրենասիրական Երգեր», «Մեղեդի» ջութակահարներու համոյթի համար, ինչպէս նաեւ՝ «Հայ Ազգիս» երգչախումբի համար երաժշտական ձեռնարկներու: Ունի անտիպ սիրերգեր, քնարական երգեր եւ շարք մը բանաստեղծութիւններ:

## Գործունէութիւն
Ան աշխատած է Հայաստանի երաժշտական տարբեր դպրոցներուն մէջ: Դասաւանդած է ջութակ, քամանչա եւ քեմանի երաժշտական գործիքներ: Միաժամանակ մաս կազմած է Հայաստանի պետական նուագախումբին որպէս քամանչահար:

«Հայաստանի ժողովրդական Գործիքներու Պետական Նուագախումբի»-ի 40- հոգինոց խումբին հետ, որպէս քամանչահար, Արտուշ հանդէս եկած է համերգներով Սուրիոյ՝ Հալէպ եւ Դամասկոս քաղաքներուն մէջ: Հարկ է նշել, որ նշեալ նուագախումբի գեղարուեստական ղեկավարն էր Արզաս Ոսկանեան, իսկ նուագախումբի պատասխանատուն՝ Ալեքսանդր Յարութիւնեան: «Հայաստանի Ժողովրդական Գործիքներու Պետական Նուագախումբի»-ի Սուրիոյ համերգներուն մաս կը կազմէին ժողովրդական ու աշուղական երգերու վարպետ մեկնաբաններ՝ Ֆլորա Մարտիրոսեան, Լեւոն Իսպիրեան, Էտուարտ Դարբինեան, Ռուբէն Ռաֆֆիկի Սահակեան, Սուսաննա Սաֆարեան: Համերգներուն հրաւիրուած էին նաեւ Ռուբէն Մաթէոսեան եւ շուիահար Իլիա Մինասեան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ճորճ Գազազեան

**Ճորճ Գազազեան** (), եգիպտահայ երաժիշտ, երգիչ, երգահան եւ ուտ նուագող։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Գահիրէ, եգիպտահայ ընտանիքի մը մէջ: Յաճախած է Գալուստեան Ազգային Վարժարանի մանկապարտէզը: Ան կը նկատուի ինքնուս արուեստագէտ մը:

Իր անհատական ոճով եւ թրծուած Եգիպտոսի երաժշտական աւանդոյթներով, Ճորճ Գազազեան իր արուեստը հարստացուցած է նաեւ միջազգային տարբեր աւանդոյթներով եւ մշակոյթներով։

Անոր երաժշտութիւնը կը սահմանէ Նեղոս գետի էութիւնը, իբրեւ Եգիպտոսի հին քաղաքակրթութեան յաւերժութեան խորհրդանիշը:

Ան իր երաժշտական կրթութեան տարիներուն իսկ յայտնաբերած է, որ եգիպտական երաժշտական հանրածանօթ գործիքները գերակատար են, եւ տարիներու ընթացքին ան սիրած է հնչերանգները եւ զանոնք վերածած անհատական իւրահատուկ գոյներու, որոնք միաժամանակ կը ցոլացնեն Եգիպտոսի հնագոյն ու ժամանակակից ոգին:

## Ստեղծագործութիւններ
Ճորճ Գազազեան ունի 6 ստեղծագործութիւններ՝ երկար ֆիլմերու երաժշտական յօրինումներ (soundtracks of «The Wife of an Important Man», «Hunger», «Conqueror of Time»), ինչպէս նաեւ՝ 9 վաւերագրական ֆիլմերու երաժշտական յօրինումներ, որոնց շարքին՝ «Before the Pyramids, Ramses II» եւ «The Dance of Love»:

Ան հրապարակած է աւելի քան 14 ալպոմներ․

* «*Sabil»* (1991)

* «*Sajaya»* (1997)
* «*Azraq»* (2002)
* «Al Janoub»։

Իր գեղարուեստական ասպարէզին ընթացքին, Գազազեան բազմաթիւ համերգներով հանդէս եկած է Եգիպտոսի, ամբողջ Եւրոպայի, «UCLA Los Angeles»-ի եւ Հնդկաստանի մէջ:

2004-ին Ճորճ Գազազեան կը ստեղծէ «Ocre» ծրագիրը եւ կը համագործակցի ֆիրանսացի շեփորահար «Michel Marre»-ի եւ հարուածային գործիքներ նուագող (percussionist) «Ravi Magnifique»-ի հետ։

Ան կը ստեղծէ «White Lotus Project»-ը 2011-ին՝ գործակցութեամբ ձեռնադաշնակահար «Patricia Draeger»-ի եւ սաքսոֆոնահար (double bass) քոնթրապաս «Luca Sisera»-ի եւ հարուածային գործիքի նուագող «Chris Brown»-ի հետ։ Համերգները տեղի կ’ունենամ Եգիպտոսի եւ Զուիցերիոյ մէջ:

Ան ելոյթներ ունեցած է աշխարհի ամենէն հեղինակաւոր փառատօներուն մէջ:

Ճորճ Գազազեանի որդին՝ Տիգրան Գազազեան, նոյնպես երգահան է, ուտ նուագող եւ բազմագործիքաւորող։ Հայր եւ որդի՝ Ճորճ եւ Տիգրան համագործակցաբար իրագործած են «Նուռ» ծրագիրը 2017-ին Գահիրէի Օփերայի թատրոնին մէջ եւ 2016-ին՝ Երեւան, Հայաստան:

## Յօրինումներ՝ ժապաւէններու համար

* The Egyptian Museum, 1979
* Temples of Upper Egypt, 1979
* The Citadel, 1979
* Ramses, The Second Shadi Abdel Salam, 1980
* Before The Pyramids Shadi Abdel Salam, 1981
* The Third Circle M Zakaria, 1988
* Love Dance, Ihab Shaker, 1992
* Silent Dialogue, Ali El Ghazouli, 1999
* Les Hommes oubliés de la vallée des Rois, Jerome Prieur – France 2002
* The Ministry of Culture of RA, Yerevan, 2008
* Feature films
* Hunger, Ali Badrakhan, 1985
* Kaher El Zaman, Kamal El Sheikh, 1986
* Wife Of An Important Man, Mohamad Khan, 1988
* The Lady Of Cairo, Moumen El Semehi, 1991
* Extract Of The Album Sabil In Ruis Blas By Jean Claude Carriere,
* France 2003

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «ՍԻՐՏՈՎ ՄՏԱԾՈՂ ԵՐԱԺԻՇՏԸ», Տեղեկատու, Յունուար  2019, էջ 17-19։

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Եգիպտահայեր
Պօղոս Ապաճեան

**Պօղոս Ապաճեան** (), հալէպահայ խմբավար-երաժշտագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հալէպ: Հայրը մուսալեռցի՝ Պետրոս Ապաճեան, ծնած է 1907-ին, Եօղուն Օլուք գիւղը:  Մայրը՝ Աղաւնի Վանայեան, արմատներով մուսալեռցի, Եօղուն Օլուք գիւղէն, ծնած է 1918-ին, Փորթ Սաիտ, Եգիպտոս:

Պօղոս Ապաճեան իր նախնական կրթութիւնը ստացած է Ուսումնասիրաց եւ Բեթէլ վարժարաններուն, իսկ երկրորդական ուսումը՝ Հալէպի Ամերիկեան քոլէճին մէջ (Aleppo College), զոր աւարտած է «Freshman» վկայականով, 1958-ին:

Ձայնամարզութեան (solfège) առաջին ուսուցիչը եղած է Վեր. Լութֆի Հայտոսթեան, իսկ Հալէպի Քոլէճի տնօրէն Ուիվըր, որ եղած է միաժամանակ դաշնամուրի ու երաժշտութեան ուսուցիչ, յայտնաբերած է Պօղոսին երաժշտական մեծ ընդունակութիւնը ու քաջալերած զայն:

1959-1965 տարիներուն Ապաճեան հետեւած է Երեւանի Կոմիտասի անուան Երաժշտանոցի ստեղծագործական, խմբավարական, դաշնակի եւ երաժշտական նիւթերու դասաւանդման ճիւղերուն:

1965-ին վկայուած է երգչախումբի ղեկավարման եւ երաժշտական նիւթերու դասաւանդման մասնագիտութեան տիտղոսով: Աշակերտած է երաժշտահան փրոֆ. Անուշաւան Տէր Ղեւոնդեանի, խմբավար փրոֆ. Թաթուլ Ալթունեանի, երաժշտահան, անուանի արուեստագէտ Էդուարդ Միրզոյեանի, երաժշտահան Մարտին (Մարտիրոս) Մազմանեանի, երաժշտահան Փրոֆ. Ղազարոս Սարեանի, որ եղած է երաժշտանոցի տնօրէնը իր ուսանողական տարիներուն եւ այլ երաժշտագէտներու:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Արարատ» օրաթերթ, 27 Նոյեմբեր 1959, էջ 2։https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Ararat_Beyrut/1959/5384_ocr.pdf

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Ստորոգութիւն:Հայէպահայեր
Մարք Ռոթքօ

**Մարք Ռոթքօ**, բուն անունով՝ **Մարքոս Եակովլեւիչ Ռոթքովիչ** (), ռուս-հրեական ծագումով ամերիկացի գեղանկարիչ։ 

Ան կը համարուի ամերիկեան յետպատերազմեան ամէնէն նշանաւոր նկարիչներէն մէկը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նիու Եորք մահացածներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ճեքսըն Փոլոք

**Փոլ Ճեքսըն Փոլոք**, ( 28 Յունուար, 1912, ԱՄՆ - 11 Օգոստոս, 1956) ամերիկացի նկարիչ, որ մեծ ազդեցութիւն  ունեցած է Ի. դարու երկրորդ կէսի արուեստի յետագայ զարգացման վրայ։

## Գլխաւոր Աշխատանքներու Ցանկ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ուիլիըմ տը Քունինկ

**Ուիլիըմ տը Քունինկ** (, ), Ի. դարու երկրորդ կիսուն յառաջատար նկարիչ եւ քանդակագործ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
100 հազար տոլար արժող թղթադրամը

մինի|320x320փքս
**100 հազար տոլար արժող թղթադրամը** գոյութիւն ունեցած է: Ան տոլարի ամէնէն մեծ թղթադրամն էր, սակայն այդ թղթադրամները տպուած են միայն քանի մը շաբթուան ընթացքին, 1934-ի վերջաւորութեան:

## Գործածութիւն
Անոնք գործածուած են միայն դրամատուներուն եւ Դաշնակցային գանձապետարանի տարբեր մասնաճիւղերուն միջեւ եւ բնաւ շուկայ չեն իջեցուած ժողովուրդին տրամադրութեան տակ դնելու համար: 

1960-ական թուականներու վերջաւորութեան անոնք սկսած են հազուագիւտ դառնալ, սակայն` իրենց արժէքը տակաւին պահելով:

Այս թղթադրամին վրայի ամերիկացի նախագահին պատկերը Միացեալ Նահանգներու քսանութերորդ նախագահ Վուտրօ Ուիլսընին դէմքն է. ան ԱՄՆ նախագահը եղած է 1913-1921:
կենտրոն|մինի|320x320փքս|Բացառիկ հազուագիւտ 100,000 տոլար արժողութեամբ ոսկեայ վկայականը ցուցադրուած է Ամերիկայի պատմութեան Սմիթսոնեան ազգային թանգարանին մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ
Ճիպութի

**Ճիպութի**, (Արաբերէն: جيبوتي)  Ափրիկեան կղզիին հիւսիւս արեւելքը գտնուող երկիր: Պապ ալ մէնտիպի եւ Աթէնի ծոցի ափին, Ափրիկեան պոզի շրջանին մէջ:  

Մայրաքաղաքին անունը նոյնինքն երկիրին անուանումն է՝ Ճիպութի: Հիմնադրուած է 23 Յունիս 1977-ին երբ անկախութիւնը ստացած է: Ինքնիշխան պետութիւն է, ունի իր վարչական համակարգը եւ նախագահը: Նախագահին անունն է Իսմայէլ Օմար Կիւէլլէ:

Բնակչութիւնը մէկ միլիոնէ աւելի է:

## Աշխարհագրութիւն

Երկիրին մակերեւոյթը գերազանցապէս լեռնային է: 

Կլիման չոր եւ տաք՝ ծովեզերեայ շրջաններուն մէջ:

Երկիրին տարածութիւնն է 23,200 քմ:

Ունի երկու մեծ լիճեր՝ Ասալը եւ Աբէնը:

### Լեզու եւ Կրօնք
Պետական կրօնն է իսլամութիւնը, սակայն երկիրին մէջ գոյութիւն ունին այլ ազգերու պատկանող քաղաքացիներ:

Պետական լեզուներն են՝ Արաբերէնն ու Ֆրանսերէնը:

Աֆարը եւ Սոմալին, Արաբերէնի եւ ֆրանսերէնի կողքին, մայրենի լեզուներն են: Այսինքն՝ իրենց երկիրին բարբառը:

### Անունը եւ ստուգաբանութիւնը
Ճիպութին պաշտօնական օրէն կը ճանչցուի, իբրեւ Ճիպութիի Հանրապետութիւն: Տեղական լեզուով կը ճանչցուի իբրեւ «Yibuuti» եւ «Jabuuti»:

Անուան ստուգաբանութիւնը վիճելի է: Տեսութիւններ կան անոր ծագման մասին, որոնք կը տարբերին ըստ իրենց էթնիկ պատկանելիութեան: Տեսութիւններէն մէկն է, Աֆարական «Gabouti» բառէն, որ կը նշանակէ «plate»: Ուրիշ տեսութիւն մըն ալ «gabood»ի հետ, որ կը նշանակէ «բարձրաւանդակ/ սարահարթ»: Ճիպութի նաեւ կը նշանակէ «թոթի երկիր», եգիպտերէն «Djehuti»,  եգիտպական լուսինի աստուծմէն ետք:

### Ժամանակագրական կարգը
Ճիպութի երկիրը գոյութիւն ունի Ք. Ա. 25-րդ դարուն: Առաջին անունը կոչուած է «punt» ըստ հին Եգիպտացիներուն, որ կը նշանակէ «Աստուծոյ երկիրը»: Առաջին անգամ «punt» անունը յիշուած է Ք.Ա. 25-րդ դարուն:

Երկրորդ՝ «Adal» 900-1258, Հիմնուած է 9-րդ դարուն Սոմալցիներու կողմէ եւ դարձած է «Zeila» շրջանի կեդրոնը եւ մայրաքաղաքը:

Երրորդ՝ «Ifat Sultanate» (1285-1415)

Չորրորդը՝ «Adal Sultanate» (1415-1577)

Հինգերորդ՝ «Ottoman Eyalet» (1577-1867)

Վեցերորդ՝ «French rule» (1883-1967)

Եօթներորդ՝ «Djibouti Republic» (1967)
## Ծանօթագրութիւններ
Փոքէմոնի խաղը

մինի
**Փոքէմոնի** **խաղը** ստեղծուած է 3 ճափոնցիներու կողմէ` Սաթոշի Թաժիրի, Քէն Սուկիմօրի եւ Ժունիշի Մասուտա:

Իրենց վիտէօ խաղի այս գաղափարը զարգացնելու համար, Սաթոշի Թաժիրի ներշնչուած է իր մանկութեան նախասիրած ժամանցէն` միջատներ հաւաքել:

Փոքէմոնի խաղին նպատակներէն մէկն է փորձել բռնել բոլոր էակները, երբեմն զանոնք փոխանակելով:

27 Փետրուար 1996-ին շուկայ կ'իջնէ Փոքէմոն խաղի կարմիր եւ կանաչ տարբերակը: Ան կը խաղցուի Նինթէնտօ ընկերութեան Կէյմոյ փոքր խաղամեքենային վրայ: Խաղը սեւ եւ ճերմակ է, սկիզբը անիկա մեծ յաջողութիւն չ'ունենար:

Սակայն վաճառումը յանկարծ մեծ վերելք կ'արձանագրէ չորս շաբաթ ետք: Այս ձեւով Փոքէմոն պիտի դառնայ Ճափոնի պատմութեան ամէնէն շատ ծախուած վիտէօ խաղը: Ան այս տիտղոսը բնաւ չէ կորսնցուցած:

**Փոքէմոններու Թիւերը**

* 721  Փոքէմոնի կերպար
* 275 միլիոն վիտէոյի խաղէն օրինակներ ծախուած են աշխարհի շուրջ
* 21 միլիառ Փոքէմոնի խաղի քարտերու ծրարներ
* Աւելի քան 800 պատկերասփիւռի յայտագիրներ
## Ծանօթագրութիւններ
Պահրէյնի Անապատի Միակ Ծառը

մինի
մինի
**Պահրէյնի անապատին մէջ գտնուող միակ ծառը** փրոսոփիս տեսակի ծառ մըն է, որ կոչուած է «Կեանքի ծառը»: Ան շատ հեռու է կեանքի որեւէ մէկ աղբիւրէ, սակայն, հակառակ ասոր, ան կենդանի է 400 տարիէ ի վեր:

## Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
Անոր հասակը կը հասնի մօտաւորապէս 10 մեթրի:

Մշտադալար է:

Կը գտնուի երկիրին ամէնէն բարձր կէտէն` Ժապալ Ալ Տուխանէն 2 քմ հեռու: 

Ամէն տարի աւելի քան 50,000 զբօսաշրջիկ կու գայ այցելելու կեանքի ծառը: 

Տակաւին մինչեւ այսօր անոր ջուրի աղբիւրը անծանօթ կը մնայ: Ամբողջ տարուան ընթացքին,  Պահրէյնի մէջ շատ քիչ անձրեւ կը տեղայ կամ ալ ընդհանրապէս չ'անձրեւեր: Անոր արմատները 50 մեթր խորք ունին, ինչ որ կրնայ բաւարար ըլլալ ջուրին հասնելու համար:

## Ծանօթագրութիւններ
Քրիսթոֆըր Փլամըր

**Քրիսթոֆըր Փլամըր** (), (13 Դեկտեմբեր, 1929, Թորոնթօ), քանատացի դերասան։

Խաղացած է 190-է աւելի ֆիլմերու մէջ, որոնց կարգին՝ «Երաժշտութեան ձայներ», «Հռոմէական կայսրութեան անկումը», «Վարդագոյն Յովազի վերադարձը», «Տասներկու կապիկ», «Արարատ», «Ազգի գանձերը», «Վերջին Կիրակի», «Սկսնակները», «Տրակուլա 2000», «Նիւրնպըրկ», «Մալքոլմ Իքս», «Յիսուս Նազովրեցի», «Տոլորես Քլէյպորն», «Երիտասարդ Քաթրինան», «Սիրիանա», «Ալեքսանդր», «Չարին ցանցերը» եւ այլն։

Օսքար, Ոսկեայ Գնդակ, Էմմի (մրցանակ), Պաֆթա մրցանակներու դափնեկիր է։ Փլամերը ամենատարեց դերասանն է, ով ստացել է Օսկար մրցանակը։ 

2012-ին մրցանակը ստանալու ատեն 82 տարեկան էր։

## Մրցանակներ եւ Պատիւներ
Փլամըր այն քիչ դերակատարներէն մէկն է, որոնք ստացած են Դերասանութեան Եռակի Թագը (*Triple Crown of Acting*), եւ ան միակ Քանատացին է, որ այս յաջողութեան հասած է։ Ան ստացած է Միւթիւնիի Ակադեմիայի Մրցանակ (*Academy Award*), երկու Փրայմթայմ Էմմի Մրցանակ (*Primetime Emmy Awards*) եւ երկու Թոնի Մրցանակ (*Tony Awards*)։ Ան նաեւ ստացած է ՊԱՖԹԱ Մրցանակ (*BAFTA Award*), Ոսկի Կլոպ Մրցանակ (*Golden Globe Award*), Անկախ Հոգիի Մրցանակ (*Independent Spirit Award*) եւ Դերասաններու Միութեան Էքրանի Մրցանակ (*Screen Actors Guild Award*)։

2012 թուականին, ան 82 տարեկանին շահեցաւ Երկրորդական Դերերու Լաւագոյն Դերասան-ի Միւթիւնիի Ակադեմիայի Մրցանակը «*Beginners*» (2011) ֆիլմին համար՝ դառնալով Միւթիւնիի Արուեստներու եւ Գիտութիւններու Ակադեմիայէն դերասանութեան մրցանակ շահող ամէնածեր անձը (պատիւ մը, որ պահեց մինչեւ 2021-ին 83-ամեայ Անթընի Հոփքինսի կողմէ գերազանցուիլը), եւ ան նաեւ 88 տարեկանին Օսքարի յաւակնութիւն ստացաւ «*All the Money in the World*» ֆիլմին համար՝ դառնալով Միւթիւնիի Մրցանակաբաշխութեան որեւէ դերասանական կարգի մէջ յաւակնած ամէնածեր անձը:

## Ծանօթագրութիւններ
Կատուի Ձեւով Դպրոց (Գերմանիա)

մինի
**Կատուի Ձեւով Դպրոց** Գերմանիոյ Քարլսրուհ քաղաքին մէջ: Անոր գլխաւոր շէնքը կը նմանի կատուի մը:

## Պատմութիւն
Գերմանիոյ, Քարլսրուհի քաղաքին մօտ Ուոլֆարցուըր գիւղին մէջ երկու արուեստագէտներ յղացած են գաղափարը` շինելու մանկապարտէզ մը եւ դպրոց մը հսկայ կատուի մը ձեւով:
մինի
Այս արդի եւ հաճելի գործը յղացումն է արուեստագէտ եւ գրագէտ Թոմի Ունկերերի եւ ճարտարապետ Այլասուզըն Ենտելի: Դպրոցին կառուցուածքը կը նմանի պառկած կատուի մը, որ սակայն պատրաստ է անմիջապէս իր չորս ոտքերուն վրայ ցատկելու: Այս կառոյցին մէջ ամէն ինչ մտածուած է, մանուկներուն մէջ դպրոց երթալու փափաք յառաջացնելու համար: Հոն ամէն օր աշակերտները կարելիութիւնը ունին շէնք մտնելու կատուին բերնէն` անասունին մէջը գտնելու համար տեսակաւոր խաղեր եւ ժամանցներ: Հսկայ կատուին երկու աչքերը մեծ պատուհաններ են, որոնք կարծէք աշակերտները կը դիմաւորեն երբ անոնք դպրոց կը ժամանեն:

«Տի Քաթցը» (կատուն) անուանուած այս կառոյցը շինուած է ընդունելու համար 100 փոքրիկ: Շէնքին ներսը կարելի է գտնել դպրոցի բոլոր յարմարութիւնները` դասարաններ, հանդերձարաններ, խոհանոց մը, ճաշասրահ մը եւ,  խաղի տարբեր տարածքներ:

## Ծանօթագրութիւններ
Զարդիս մատենաշար

**Զարդիս մատենաշար**․ Մանկապատանեկան մատենաշար։ Կը հովանաւորուի Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքին կողմէն։ Իր յատուկ էջը ունի Զնտուկին մէջ։

## Հակիրճ տեղեկութիւններ
Զարդիս մատենաշարը ստեղծուած է ներշնցուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան նախաձեռնութեամբ տեղի ունեցած Նորարարութեան Աշխատանոցէն՝ Յուլիս 9-17, 2016, Քուլարէշ, Փորթուկալ։

Մանկապատանեկան գրականութեան մաս կազմող այս մատենաշարը, ընթերցողներուն կը հրամցնէ ժամանակակից եւ հետաքրքրաշարժ գիրքեր, որոնք ընդհանրապէս զանազան լեզուներէ թարգմանութիւններ են։ Զարդիսի գիրքերը, յաճախ փիլիսոփայական բնոյթ ունենալով, կ՛արթնցնեն մեծ տարիքի պատանիներու եւ չափահասներու հետաքրքրութիւնը։ Կը գործածուի նաեւ դպրոցական ծրագիրներու մէջ։

## Նպատակը
Զարդիս մատենաշարին առաջնահերթ նպատակն է ընթերցելու հաճոյքը զարգացնել։ Զնտուկի «իր էջին մէջ» առաջարկուած տարիքային բաժանումները ընդհանուր գաղափար մը կու տան եւ ընթերցանութեան ընտրութիւնները կախեալ են ընթերցողին տարիքէն, ինչպէս նաեւ անոր լեզուային պատրաստութենէն եւ նախասիրութենէն։

## Զարդիս մատենաշարի ցուցակ

* Ե՛ս եմ ամենէն ուժովը (Մանկապատանեկան վիպակ)

* Մինչ մազերս կ՚երկննային (Մանկապատանեկան վիպակ)
* Հաւկիթ գնելու ճամբուս վրայ (մանկապատանեկան վիպակ)
* Ռազմաձի (վէպ)
* Վերջին հսկաները (Մանկապատանեկան վիպակ)
* Շունին վերաբերող գիշերային տարօրինակ պատահարը (Մանկապատանեկան վիպակ)
* Աստղագնաց ճամբորդին ուղեցոյցը (Վէպ)

* Օ՜, ինչ աղուոր է եղեր Փանաման (Մանկապատանեկան վիպակ)

## Տե՛ս նաեւ

* Զնտուկ
* Զարմանազան
* Երդիք

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Զարդիս մատենաշար
Ստորոգութիւն:Հայկական մանկապատանեկան գիրքեր
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գիրքեր
Ստորոգութիւն:Պատանիներու գիրքեր
Ստորոգութիւն:Պատանիներու վէպեր
Օ՜, ինչ աղուոր է եղեր Փանաման (Մանկապատանեկան վիպակ)

**Օ՜, ինչ աղուոր է եղեր Փանաման**․ Զարդիս մատենաշարի մանկապատանեկան վիպակ, յարմար 8-18 տարիքի։ Գերմաներէնէն արեւմտահայերէնի թարգմանած է Անի Կարմիրեան (2023)։ Ժապաւէնի վերածուած է 2006-ին (IMDb)։

## Աշխատութիւնը
Մանկապատանեկան «Օ՜, ինչ աղուոր է եղեր Փանաման» վիպակը Անի կարմիրեան արեւմտահայերէնի թարգմանած է գերմաներէն բնագիրէն՝ «Oh, wie schon ist Panama» (հեղինակ՝ Եանոշ, 1978)։ Աշխատութիւնը հրատարակուած է 2023-ին Նոր Յառաջ հրատարակչատունէն։ Վիպակին էջերուն քանակն է 48։

## Նիւթը
Արջուկը եւ Վագրիկը մտերիմ ընկերներ են եւ ոչ մէկ բանէ կը վախնան, որովհետեւ անոնք երբ միասին են խենթենալիք ուժեղ են։ Գետեզերքին իրենց քարաշէն ծխնելոյզով տունին մէջ շատ հանգիստ կ՛ապրէին․ մէկը ձկնորսութեան կ՛երթար, իսկ միւսը անտառ՝ սունկ հաւաքելու։ Սակայն օր մը, երբ գետակին ջուրերուն վրայ «Փանամա» արձանագրութեամբ ծփացող սնտուկ մը կը գտնեն եւ պանանի հոտը կ՛առնեն, կ՛որոշեն թէ իրենց երազներուն երկիրը այդ է եւ ճամբայ կ՛իյնան Փանաման փնտռելու։ Ճամբորդութեան ընթացքին գեղեցիկ անակնկալներու կը հանդիպին, սակայն ո՞ւր է Փանաման։ Աղուէսը, Կովը, Մկնիկը... իրենց օգտակար չեն կրնար ըլլալ. միայն Ագռաւը օգնել կրնայ։ Վերջապէս, երբ կը նորոգեն իրենց տունիկը, կը գտնեն իրենց փնռածը։

Վիպակին հերոսները Արջուկն ու Վագրիկն են։  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գիրքեր
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան վիպակներ
Ստորոգութիւն:Զարդիս մատենաշար
Անսերմա, Քալտաս

**Անսերմա**, Քալտաս․ քաղաք եւ նահանգ, Քալտաս մարզ, Քոլումպիա։ Հիմնուած է Օգոստոս 15, 1539-ին Ղորկէ Ռոպլետօ զօրավարին կողմէն։ Կը գտնուի արեւմտեան Քոլումպիա, Արեւմտեան Անտես լեռնաշղթային վրայ։ 

## Տեղեկութիւններ
Բնակչութեան թիւն է 36 149 (2018-ի մարդահամար)։ Տարածութիւնն է 206,5 քլ²։ Բարձրադիր քաղաք է, կառուցուած է 1790 մ բարձրութեան վրայ։  

Գիւղատնտեսութեան եւ առեւտուրի կեդրոն է։ Բնակչութեան մեծամասնութիւնը սուրճի մշակումով կը զբաղի։ Ունի հարուստ մշակութային կեանք․ կան երաժշտանոցներ, գրադարաններ եւ մշակութայի կեդրոններ։ Կը գործեն բաւական թիւով նուագախումբեր, պարախումբեր, թատերական խումբեր, երգչախումբեր։ Տարուան ընթացքին կը կազմակերպուին բազմաթիւ փառատօներ։ Երաժշտութիւնը իւրայատուկ տեղ կը գրաւէ քաղաքին մշակութային կեանքին մէջ։ 
ձախից|մինի|Անսերմա քաղաքապետարանի նուագախումբը, նկար 2014
Քաղաքապետութիւնը ունի իր նուագախումբը որ հիմնուած է Մայիս 22 1983-ին։

Քրիստոնէական տարբեր դաւանանքներու պատկանող եկեղեցիներ կան, որոնցմէ գլխաւորներն են Nuestra Señora del Carmen, Santa Bárbara, Divino Niño, Cristiana Darles Vida, Cristiana Centro de Fe y Esperanza եւ Dios Ministerial de Jesucristo Internacional։

Անսերմայի տարածքին կան բազմաթիւ զբօսանքի վայրեր, պուրակներ․ ինչպէս օրինակ՝ Arango Zea պուրակ, Plaza Mariscal Jorge Robledo (հրապարակ), Bolívar պուրակ, Infantil պուրակ, Unidad Deportiva de Anserma մարզական համալիր (մարզարան, մարզադաշտ, ոտնագնդակաի տարբեր դաշտեր, հեծիկի յատուկ պուրակ), Galicia եւ Cristo Rey կողովագնդակի դաշտեր։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Colombia - Caldas - Anserma.svg|Անսերմա, Քալտաս, Քոլումպիա
Պատկեր:Panorámica Plaza de Bolívar Anserma - panoramio.jpg|alt=Պոլիվար հրապարակ|պոլիվար հրապարակ
Պատկեր:Church at Anserma (Caldas) - panoramio.jpg|եկեղեցի
Պատկեր:Iglesia de Anserma (Caldas) - panoramio.jpg|եկեղեցի
Պատկեր:Parroquia Santa Bárbara Anserma Caldas.jpg|Զօրավար Ռոպլեթօ հրապարակ


  
## Ծանօթագրութիւններ
Ռոճըր Հարթըլ

**Ռոճըր Հարթըլ,** (1965, ԱՄՆ), նեարդավիրաբուժ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ողնայարի լաւագոյն 50 վիրաբուժներէն մէկը, իսկ անձնական հիւանդանոցներու լաւագոյն 10 վիրաբուժներէն մէկը: 

Նիւ Եորք պարբերաթերթը (New York Magazine) զինք դասած է բարձրակարգ բժիշկներու շարքին, երբ ան Նիւ Եորքի մէջ փրկած է Էօժէն Սթոլովսկի անունով հրշէջի մը կեանքը, որ ծանրօրէն վիրաւորուած էր այրող շէնքէ մը նետուելուն պատճառով:
## Մասնագիտութիւն
Ռոճըր Հարթըլ իր մագիստրոսի տիտղոսը ստացած է Գերմանիոյ Միունիխ քաղաքի Լութֆիկ Մաքսիմիլիանզ (Ludwig-Maximillians) համալսարանէն: 

Բարձրագոյն կրթութիւնը ստացած է «Ուէյլ Քոռնել»ի բժշկական համալսարանէն (Weill-Cornell Medical College), ինչպէս նաեւ «Չերիթէ Հոսփիթըլ աֆ տը Համպոլթ» համալսարանէն (Charité Hospital of the Humboldt University)՝ Պերլին, Գերմանիա: Նեարդաբուժութեան իր մասնագիտութիւնը կատարելագործած է Նիւ Եորքի Փրեսբիթերիան հիւանդանոցին մէջ (NewYork-Presbyterian Hospital): 

Այնուհետեւ ան ողնայարի բարդ վիրաբուժութեան մասնագիտական վերապատրաստութեան դասընթացքներու հետեւած է «Ֆենիքսի Պէրոզ Նեարդաբուժական Հիմնարկ»ին մէջ (Barrow's Neurological Institute in Phoenix) Վոլքըր Սոննթակի ղեկավարութեամբ: 

2004-էն ի վեր ան ողնայարի վիրաբուժութեան տնօրէն է Նիւ Եորքի Ուէյլ Քոռնէլի ուղեղի եւ ողնայարի կեդրոնին մէջ (Weill-Cornell Medical College):

Հարթըլի գիտական ​​աշխատանքը կեդրոնացած է ուղեղի վիրաբուժութեան (TBI) վրայ: 

Ան բժշկական Խորհրդատու է:

Աջակցած է մշակելու գլխուղեղի վնասուածքի բժշկական եւ վիրաբուժական կառավարման ուղեցոյցները, որոնք կ'օգտագործուին ամբողջ երկիրին տարածքին:

### Թանզանիոյ Նեարդաբուժական ծրագիր
Հարթըլ եւ իր մասնագիտացած խումբը կենսական նեարդավիրաբուժական սարքեր կը տրամադրեն Թանզանիոյ «Պուկանտօ բժշկական կեդրոն»ին (Bugando Medical Center) եւ վերապատրաստած են տեղացի վիրաբուժներ: Անոր խումբը յաջողած է ողնայարի վիրահատութիւն կատարել ծանր վնասուածքներով հիւանդներու։ Ան վերապատրաստած է նաեւ երկու տեղացի վիրաբուժներ, որոնք յաջողած են աւելի քան 20 նմանատիպ վիրահատութիններ կատարել:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Նեարդաբուժութիւն
Ստորոգութիւն: Բժշկութիւն
Ստորոգութիւն: Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու լաւագոյն բժիշկներ
Աֆշարներ

աջից|frameless|145x145փքս
**Աֆշարները** թուրքմէն քոչուոր եւ կիսաքոչուոր ցեղախումբ են: Անոնք Աֆշար խանի սերունդ են:

Աֆշար կը նշանակէ «հնազանդ, ենթարկուող»: Շիի դաւանանքի հետեւորդ են եւ բաժնուած տոհմերու` Ալփլու, Արաշլու, Պեքեշլու, Կիւնտիւզլու, Իմիրլու, Քէօսէ Ահմէտլու, Քէօսէլու, Փափակլու, Քասեմլու, Քերեքլու, Քարալու, Քարամանլու, Սալմանլու, Սինտելի, Թուր Ալի Հաճըլու, Ռեճեփլու, Պալապանլու, Քարապուտաքլը եւ Քըրքլու: Տարածուած են հիւսիսային Իրանէն Թուրքիա եւ Աֆղանիստան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազգեր
Ստորոգութիւն:Ազգեր ըստ երկիրի
Ճէյմս Ռասըլ

**Ճէյմս Ռասըլ** (), ամերիկացի արեւելագէտ, իրանագէտ եւ հայագէտ։ : Ռասըլ, ծագումով հրեայ, մասնագիտացած է հայերէն լեզուի եւ հայագիտութեան մէջ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Նիւ Եորք։ Շրջանաւարտ է Նիւ Եորքի Քոլոմպիա Համալսարանէն։ Դոկտորականի թեզը պաշտպանած է Լոնտոնի Համալսարանի Արեւելեան եւ Ափրիկեան Բաժանմունքին մէջ: Դասաւանդած է Քոլոմպիա Համալսարան ապա ստանձնած է Փրոֆէսորի պաշտօն Երուսաղէմի Հիպրու Համալսարանին մէջ։

1993-2016 Պաշտօնավարած է Հարվըրտ Համալսարան, իբրեւ Մեսրոպ Մաշտոցի անուան փրոֆէսօր, Մերձաւոր Արեւելքի Լեզուներու եւ Քաղաքակրթութեան Բաժանմունքին մէջ։ Վարչական Անդամ է՝ ՏԷյվիս Կեդրոնի Ռուս եւ Եւրոասիական Բաժանմունքին մէջ։ Փրոֆէսօր է նաեւ Հին Մերձաւոր Արեւելքի, Իրանական եւ Հայկական Կրթական Բաժանմունքին մէջ։

Համաշխարհային համբաւ վայելող գիտնականը, բազմաթիւ գիտական ուսումնասիրութիւններու տէր է եւ հեղինակ վեց համաշխարհայնօրէն ընդունուած անկիւնադարձային գիրքերու։

Ներկայիս կ'ապրի Ֆրէզնօ, ԱՄՆ ուր կը շարունակէ իր ուսումնասիրութիւնները։ Ան նաեւ այցելու փրոֆէսօր է կարգ մը համալսարաններու մէջ:

## Ակադեմական Ասպարէզ
Իր PHD-ն աւարտելէն անմիջապէս ետք ան վերադարձաւ Նիւ Եորք Քաղաք եւ դասաւանդեց Քոլումպիա Համալսարանին Մերձաւոր Արեւելքի Լեզուներու եւ Մշակոյթներու (MELAC) Բաժանմունքին մէջ։

Ան յաջորդաբար տեղափոխուեցաւ Իսրայէլ՝ դառնալու Լեյտի Տէյվիսի փրոֆեսոր Երուսաղէմի Եբրայական Համալսարանին մէջ՝ գիտնական Մայքլ Ի. Սթոունի յորդորով եւ հրաւէրով։

Ռասըլ դասաւանդած եւ դասախօսած է Հայաստանի, Հնդկաստանի եւ Իրանի մէջ, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Արեւելեան Հիմնարկին (Oriental Institute) եւ Սեն Փեթերսպուրկի Պետական Համալսարանին մէջ։ Ան Կառավարական Միութեան դասախօս էր Հնդկաստանի Պոմպէյի Քամա Հիմնարկին մէջ։

Ան հարցազրոյցներու տուած է իբրեւ փորձագէտ եւ գիտնական «The History Channel»-ի վաւերագրական ծրագիրներուն մէջ, ներառեալ՝ *Հրեշտակներ. Բարի՞ թէ Չար*։

Ան դասախօսած է Փրկաբանութեան մասին Մետաքսի Ճանապարհին վրայ՝ Թորոնթոյի Համալսարանի Պուտտայական Դասախօսութիւններու Շարքին, 2005-ի Հոկտեմբերին, եւ կազմակերպած ու նախագահած է միջազգային գիտաժողով մը նոյն ամիսը՝ նշելու Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի՝ Հայերէնի Այբուբենի գիւտարարին՝ 1600-ամեակը։

Ան գրած է Գրիգոր Նարեկացիի գրութիւններուն գաղտնի, միսթիքական եւ հոգեւոր կողմերուն մասին, զանոնք թարգմանած եւ վերլուծած է եւ գրած է բազմաթիւ յօդուածներ «Encyclopædia Iranica»-ի համար։ Ան աշխատակցած է «New Leader» պարբերականին։

Իր ընտրեալ հրատարակուած 91 գիտական յօդուածները հաւաքուած են իր «Հայագիտական եւ Իրանագիտական Ուսումնասիրութիւններ» (Armenian and Iranian Studies) գիրքին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* ՕՏԱՐ ՊԱՏՄԱԲԱՆԻ ՄԸ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ, «ԽՕՍՆԱԿ», , Յունուար 2000, էջ 16-20։

Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացիներ
Ստորոգութիւն:Արեւելագէտներ
Տէյվիտ Ալփէյ

**Տէյվիտ Ալփէյ** (անգլ.՝ David Alpay), հայկական արմատներով քանատացի դերասան, երաժիշտ եւ արտադրող, որ ճանաչում ու համբաւ ձեռք բերած է յատկապէս *Showtime* հեռատեսիլի «Թիութորները» դիպաշարին մէջ։
## Ծանօթագրութիւններ
Էրիք Պօղոսեան

**Էրիք Պօղոսեան** (), ամերիկահայ դերասան, թատերագիր, եւ վիպասան։ Հեղինակ է բազմաթիւ թատրերգութիւններու, որոնցմէ «Talk Radio»ն (1987) եւ «subUrbia»ն (1994): 

Պօղոսեան դերերով հանդէս եկած է բազմաթիւ թատերական ներկայացումներու եւ շարժապատկերներու մէջ։ 

Հեղինակ է նաեւ շարք մը վէպերու, գրած է պատմագիտական «Նեմեսիս գործողութիւնը» գիրքը (Operation Nemesis, (2015):
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Էրիք Պօղոսեանի պաշտօնական կայքը
* 

Ստորոգութիւն:Ի.դարու ամերիկացի տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Ի.դարու ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Ստորոգութիւն:ԻԱ. դարու ամերիկացի տղամարդ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի տղամարդ հեռատեսիլի դերասաններ
Մհեր Նաւոյեան

**Մհեր Նաւոյեան** (), հայ երաժշտագէտ եւ միջնադարագէտ, արուեստագիտութեան դոկտոր: Հայաստանի Հանրապետութեան արուեստի վաստակաւոր գործիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արծուանիստ գիւղը։ 1988 թուականին աւարտած է Երեւանի Չայքովսքիի անուան երաժշտական դպրոցը, 1993 թուականին Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի նուագախմբային, իսկ 1994 թուականին նոյն երաժշտանոցի վոքալ-տեսական կաճառները։ 

1995-էն ի վեր կը դասաւանդէ Երեւանի պետական երաժշտանոցին մէջ (National Conservatory) «Հայ երաժշտութեան պատմութիւն», «Արեւելքի դասական երաժշտութեան հիմունքները», «Հայ հոգեւոր երաժշտութիւն», «Համընդհանուր երաժշտութեան պատմութիւն» նիւթերը։

2001-էն ցայսօր «Գեղարդ» Երգեցիկ խումբի գեղարուեստական ղեկավարն է։ 2005-էն ի վեր Հայաստանի Գիտութեան եւ Արուեստի Ակադեմիայի Արուեստի Հիմնարկի ժողովրդական երաժշտութեան բաժնի վարիչն է եւ նոյն բաժնի առաջատար գիտական աշխատակիցը։ 2015-էն օրս Կոմիտասի թանգարան-հիմնարկի գիտական խորհուրդի նախագահնը։

## Աշխատութիւններ
Հեղինակ է շուրջ 60 գիտական հրապարակումներու, որոնք տպագրուա են հայկական եւ միջազգային պարբերականներու, գիտական ժողովածուներու եւ տարեգիրքերու մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
The Reluctant Dragon (Ֆիլմ)

**The Reluctant Dragon** ( անգլ. ՝ The Reluctant Dragon ), 1941 թուականի ամերիկեան անիմացիոն ֆիլմ՝ արտադրուած Ուոլթ Տիզնի ընկերութեան կողմէ, ռեժիսոր՝ Ալֆրետ Վերկեր, եւ թողարկուած է RKO Pictures-ի կողմէ 1941 թուականի Յունիս 20-ին: Ֆիլմը նկարահանուած է այն ժամանակուայ նոր Walt Disney Studios-ին մէջ՝Պըրպէնք, Գալիֆորնիա եւ դերասանական կազմին մէջ էին կատակերգու Ռոպըրթ Պենչլին եւ Տիզնիի քանի մը աշխատակիցներ, ինչպիսիք են Ուարտ Քիմպալը, Ֆրետ Մուրը, Նորման Ֆերկիւսոնը, Քլարենս Նեշը եւ Ուոլթ Տիզնին:

## Արտաքին յղումներ
The Reluctant Dragon (1941 թ. ֆիլմ) IMDb-ի մէջ

The Reluctant Dragon (1941 ֆիլմ) Rotten Tomatoes-ի մէջ

The Reluctant Dragon (1941 ֆիլմ) Allo Cine-ի մէջ (ֆրանս.)

The Reluctant Dragon (1941) Turner Classic Movies-ի մէջ

The Reluctant Dragon (1941) AllMovie-ի մէջ

The Reluctant Dragon (1941 ֆիլմ) Filmaffinity-ի մասին (սպաներէն)

The Reluctant Dragon (1941 թ. ֆիլմ) Շուէտական ֆիլմերու տուեալներու պազայինմ էջ

Դժկամ վիշապը (1941 թ. ֆիլմ) ֆիլմերու համացանցային տուեալներու պազային մէջ (IMDb)

The Reluctant Dragon (1941 ֆիլմ) Letterboxd-ի մէջ

Դժկամ վիշապը (1941 ֆիլմ) Կինոբոյսկիի մէջ (ռուս.)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ