Փօլ Նիուման

**Փօլ Նիուման** (Paul Newman, 21 Յունուար 1925 – Շէյքըր Հայց, Օհայիօ, *Shaker Heights, Ohio*, Ա․Մ․Ն․ - 26 Սեպտեմբեր, 2008 Ուեսթփորթ, Քենեքթիքըթ *Westport, Connecticut*, Ա․Մ․Ն․)։  Ամերիկացի դերասան, բեմադրիչ, ֆիլմարտադրիչ, գործարար եւ բարերար։  Դափնեկիր է բաւական մրցականներու՝ Օսքար, Պրիտանական Կաճառի Շարժապատկերի Մրցանակ *British Academy Film Awards*  *BAFTA***,** Ոսկեայ Գունդի Մրցանակ *Golden Globe Awards*, Հեռատեսիլի Դերասաններու Արուեստակցութեան Մրցանակ *Screen Actors Guild Awards (SAG)*, Էմի Մրցանակ *Primetime Emmy Awards*, Սեսիլ Տեմիլ Ոսկեգունդ Մրցանակ *Cecil B. DeMille Award,* Ճին Հերշոլթ Բարեսիրական Մրցանակ *Jean Hersholt Humanitarian Award,* եւայլն։

## Կենսագրական գիծեր

### Պատանութեան եւ երիտասարդութեան տարիներ
Փօլ Նիուման ծնած է 26 Յունուար, 1925 Շէյքըր Հայց *Shaker Heights*, Օհայիօ *Ohio*։  Հայրը ծագումով հրիայ էր իսկ մայրը՝ սլովաք։  Ծառայած է Ա․Մ․Ն․ ծովուժին եւ Բ․ Համաշհարհային Պատերազմէն ետք, կը զբաղի հօրմէն ժառանգած մարմնամարզի իրերու վաճառախանութին աշխատանքներով։

Կանուխէն, կը ցուցնէ հակումը թատրոնին հանդէպ։  Փոքր տարիքէն կը մասնակցի դպրոցական թատերական ներկայացումներու։ 1943-ին կ՛աւարտէ Երկրորդական վարժարանը եւ ուսումը կը շարունակէ Օհայիօ նահանգին Համալսարանը, ուր տնտեսութիւն կ՛ուսանի։ 

### Զինուորական ծառայութեան տարիներ
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, Նիուման Ա․Մ․Ն․ ծովուժին կը ծառայէ՝ Խաղաղական Ովկիանոսի գործողութիւններուն մէջ։  Զինուորութեան ընթացքին կը մարզուի իբրեւ հաղորդիչ անթել ռատիօ-հեռագրի, նշանառու եւ թնդանօթաձիգ ու 1944-ին կ՛ուղղարկուի Պարպըրս Փոյնթ, Հաուայ։  Օքինաուայի Կռիւին *Battle of Okinawa* կամ՝ Սառնալեռ Գործողութիւն *Operation Iceberg* ընթացքին (1945) գարնան ան կը ծառայէ «USS Bunker Hill» օդանաւակիրին մէջ։

Պատերազմէն ետք, ուսումը կ՛աւարտէ Քենիոն Ճեմարանին մէջ *Kenyon College* (1949)։ Ապա, թատերախաղարկութիւն կ՛ուսանի Եէյլ Համալսարանին մէջ *Yale University*։

## Ասպարէզ

### Առաջին քայլերը
1953-ին, առաջին անգամ հանդէս կու գայ Պրոտուէյ թատրոնին բեմէն *Broadway theatre  «*Փիքնիք» *Picnic* թատերախաղով։  Կը շարունակէ, մասնակցելով «Անյոյս Ժամերը» *The Desperate Hours*  եւ «Երիտասարդութեան Անուշ Թռչունը» *Sweet Bird of Youth* թատերախաղերուն սկզբնատիպ առաջին ներկայացումներուն։

1954-ին շարժանկարի բնագաւառին մէջ առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի «Արծաթեայ Սկիհը» *The Silver Chalice* ժապաւէնին մէջ։  Ապա, կը կատարէ աւելի կարեւոր դերեր՝ «Մենք ողջերս» *Somebody Up There Likes Me* (ֆր․ թարգմ․)՝*Marqué par la haine* (1956), «Մոլեգին Կատուն» *Cat on a Hot Tin Roof*  (1958) եւ «Երիտասարդ Ֆիլատելֆիացիները» *The Young Philadelphians*  (1959) ժապաւէններուն մէջ․ բոլորն ալ վաստակ ունեցող դերասաններու քով, ինչպէս օրինակ՝ Էլիզապէթ Թէյլոր, Պարպարա Րաս, Ռոպերթ Վոն, եւայլն։

Իսկ 1952-էն, տարբեր դերերով կը ներկայանայ հեռատեսիլի պաստառէն «Վաղուան հեքիաթներ»*Tales of Tomorrow*  եւ «Արկածախնդրական Ժամադրութիւն» *Appointment with Adventure*  շարաժապաւէններուն մէջ։

### Մեծագոյն արտադրութիւններու գլխաւոր դերակատարը
 
Նիումանի յաջողութիւններուն մեծ դեր կը խաղայ անոր ապստամբ բնաւորութիւնը։  Բազմաթիւ ժապաւէններու գլխաւոր դերակատարը եղած է․ ինչպէս օրինակ՝

* Երկար տաք ամառը *The Long, Hot Summer,* (1958)
* Շիկացած թխադէմը *Rally 'Round the Flag, Boys! La Brunebrûlante, (*1958)
* Երիտասարդ Ֆիլատելֆիացիները *The Young Philadelphians,* (1959)
* Էքսոտոս *Exodus,* (1960)
* Տանիքէն *FromtheTerrace,* (1960)
* Շտապողը *The Hustler,* (1961)
* Փարիզի Պլուզը *Paris Blues, (*1961)
* Վայրի մրրիկի նման *Hud*, (1963)
* Պատռտած վարագոյր *TornCurtain*',*** ([[1966 թուական|1966)]]
* Հարփըր ''Harper'', ([[1966 թուական|1966)]]
* Խայթը''The Sting,'' ([[1973 թուական|1973)]]
* Դժոխային Բերդը ''The Tower inferno'', ([[1974 թուական|1974)]]
* Չարակամութեան Բացակայութիւնը ''Absence of Malice,'' ([[1981 թուական|1981)]]
* Վճիռը ''The Verdict,'' 1982
* Հովանի տուփը''The Shadow Box,'' ([[1980 թուական|1980]], հեռատեսիլէն ներկայացուած շարաժապաւէն)
* Հարի եւ զաւակը ''Harry & Son,'' ([[1984 թուական|1984)]]
* Դրամին Գոյնը''The Color of Money,'' ([[1986 թուական|1986)]]
* Տէր եւ Տիկին Պրիճ ''Mr and Mrs Bridge,'' ([[1990 թուական|1990)]]

[[Պատկեր:The Hustler 1961 screenshot 4.png|մինի|Փօլ Նիուման, «Շտապողը» ''The Hustler'' ժապաւէնին մէջ]]

=== Յատուկ համբաւի արժանացած թատերախաղեր ===
Ստորեւ ցուցակը յատուկ համբաւի արժանացած թատերախաղերուն, որոնց մէջ Փօլ Նիուման կը մասնակցի եւ մեծ մասին՝ գլխաւոր դերակատարն է։

* Ֆետրա․ Եէյլ համալսարան, ([[1951 թուական|1951)]]
* Պեթհովէն, Եէյլ համալսարան, ([[1952 թուական|1952)]]
* Փիքնիք, [[Նիւ Եորք|Նիու Եորք]], ([[1953 թուական|1953]]-[[1954 թուական|54)]]
* Անյոյս Ժամերը ''The Desperate Hours,'' Նիու Եորք, ([[1955 թուական|1955)]]
* Երիտասարդութեան Անուշ Թռչունը ''Sweet Bird of Youth''',*** (1959-60)
* Մանուկը համբոյր մը կ՛ուզէ *Baby Want a Kiss,* (1964)
* Սիրային նամակներ *Love Letters*, (2000)
* Անփոփոխ Կինը *The Constant Wife*, (2000)
* Մեր քաղաքը *Our Town,* (2002-2003)
* Թրամպօ *Trumbo,* (2004)

## Անձնական Կեանք

### Ընտանիք
Փօլ Նիուման ամուսնացած է երկու անգամ։  Առաջին ամուսնութիւնը՝ Ճաքի Ուիթին հետ, կը տեւէ՝ 1949-1958։  Կը բախտաւորուի երեք զաւակներով՝ մանչ զաւակ Սքոթ եւ երկու դուստրեր՝ Սուզան եւ Սթեֆանի։  Տղան՝ Սքոթ, թմրեցուցիչ գործածելու պատճառով 1978-ին կը մահանայ։  Զաւկին մահէն ետք, Փօլ Նիուման կը լծուի բարեգործական աշխուժ գործունէութեան․ ի յիշատակ տղուն, կը հիմնէ «Սքոթ Նիուման Կեդրոն»ը *Scott Newman Center՝*  թմրեցուցիչներու գործածութիւնը կանխելու համար։  
մինի|Փօլ Նիումանի ինքնաշարժը՝ Sharp/Newman Nissan, ցուցադրութեան դրուած  (2013)
1958-ին կ՛ամուսնանայ Ճոան Ուտուորտին *Joanne Woodward*  հետ։  Միասին կ՛ապրին 50 տարի` մինչեւ Փօլին մահը․ 2008։  Այս ամուսնութենէն Փօլ Նիուման կը բախտաւորուի երեք աղջիկ զաւակներով՝ Էլինոր, Մելիսա եւ Քլեր։ Կը նուիրուի իր ընտանիքին՝ կնոջ եւ զաւակներուն։

### Ինքնաշարժի մրցումներ
Փօլ Նիուման առաջին անգամ կը հետաքրքրուի ինքնաշարժներու մրցումներով 1969-ին, երբ «Յաղթող» *Winning* ժապաւէնի մէջ իր դերակատարութեան կարիքերուն համար կը մարզուի *Watkins Glen International* վազքուղիին վրայ։  Այնուհետեւ կը զբաղի լրջօրէն՝ մինչեւ 2006-ին։  Այս տարիներուն ընթացքին կատարուած ախոյեանութեան մրցարշաւներուն, կը յաջողի գրաւել առաջնահերթ դիրքեր, որոնցմէ չորս՝ առաջին 1976, 1979, 1985, 1986, երեք՝ երկրորդ, երեք՝ երրորդ, եւայլն։
[մինի|166x166փքս|Նկար՝ Once Upon a Wheel ժապաւէնէն, [1971 թուական|1971]]
1972-ին առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցի Թոմսօն*Thompson* (Քենեքթիքըթ նահանգ) քաղաքի ինքնաշարժներու մրցումներուն։

1979-ին կը մասնակցի Լէ Մանի (Ֆրանսա) 24 ժամուան ինքնաշարժներու մրցումի ախոյեանութեան եւ երկրորդ դիրքը կը գրաւէ։

1970 տասնամեակին կէսերէն մինչեւ 1990, Նիուման  *Bob Sharp* խումբին վարորդ է։  Իր անունը կը կապուի խումբին անունին հետ մանաւանդ 1980-ական թուականներուն։

70 տարեկան հասակին, կը դառնայ ախոյեան խումբին ամենատարեց վարորդը․ յատկապէս Տայթոնայի 24 ժամուան ինքնաշարժներու մրցումին (1995)։

Փօլ Նիուման *Newman/Haas/Lanigan Racing* ընկերութեան երկու հիմնադիրներէն մէկն է (1983) եւ մասնակից՝ *Newman Wachs Racing* խումբին։

### Բարերարութիւն
Տղուն մահէն ետք, կը հիմնէ«Սքոթ Նիուման Կեդրոն»ը *Scott Newman Center՝*  թմրեցուցիչներու գործածութիւնը կանխելու համար։  

1982-ին Ահարոն Հոչներին հետ *Aaron Hotchner* կը հիմնեն «Նիուման Սեփականութիւն» *Newman's Own* ուտեստեղէնի ընկերութիւն մը, որուն մաքուր շահը կը տրամադրուի «Նիուման Բարեսիրական Անշահարկելի Սեփականութիւն Հիմնարկ»ին *Newman's Own Foundation*։

1988-ին Քենեքթիքըթի Աշֆորտ շրջանին մէջ կը հիմնէ «Hole in the Wall Gang Camp» բարեգործական ամառնային բանակավայրը վատառողջ փոքրիկներուն համար։

1999-ին լուրջ գումար մը կը նուիրէ «Կաթոլիկ Եկեղեցւոյ Օգնութեան Միջազգային Ընկերակցութեան» *Catholic Relief Services (CRS)* Քաքսովոյի գաղթականներուն համար։

2007, 1 Յունիսին, Օհայօ նահանգին Քենիոն Քոլէճը *Kenyon College* կը յայտարարէ, թէ Փօլ Նիուման ու կողակիցը՝ Ճոան Ուտուորտ, 10 միլիոն տոլար կը նուիրեն, որպէսզի հաստատուի կրթաթոշակի հիմնադրամ մը։

«Բարերարութիւնը Քաջալերող Ընկերակցութեան Խնամակալութիւն» կազմակերպութեան հիմնադիրներէն կ՛ըլլայ։  «Կիվինքպէք» կազմակերպութիւնը *Givingback.org*  զայն կ՛անուանէ «Ամենավեհանձն Համբաւոր Անձնաւորութիւն»ը՝ 2008 տարուան համար։  Այդ տարին, Նիուման  20․857․000 տոլարով կ՛օժանդակէ «Նիուման Բարեսիրական Անշահարկելի Սեփականութիւն Հիմնարկ» կազմակերպութիւնը *Newman's Own Foundation․*

Բնապահպանման շուրջ տուած պայքարներուն շնորհիւ, Ուեսթփորթ եւ Քենեքթիքըթ շրջաններուն մէջ հողատարածքներ կ՛ապահովէ։  

2011-ին, «Նիումանս Կալուածք» ընկերութիւնը *Paul Newman's estate*, Ուեսթփորթ քաղաքին հողատարածքներ կը նուիրէ, որպէսզի պահպանուին եւ կառավարուին «Ասփեքթուք Լանդ Թրասթ»ին *Aspetuck Land Trust*  (հողատարածքի պահեստի անշահարկելի կազմակերպութիւն) կողմէն։

### Հիւանդութիւն եւ մահ
2008, 23 Մայիսին կը քաշուի շարժարուեստի ասպարէզէն, առողջութեան պատճառներով։   

26 Սեպտեմբեր 2008-ին կը մահանայ՝ թոքի քաղցկեղի հիւանդութեան դէմ պայքարելէ ետք,  շրջապատուած ընտանիքին անդամներէն եւ ընկերներէն։  Մարմինը կը դիակիզուի եւ յուղարկաւորութիւնը տեղի կ՛ունենայ Ուեսթփոյնթ։

## Մրցանակներ եւ թեկնածութիւններ

### Օսքար
Փօլ Նիուման այդ սակաւաթիւ  դերասաններէն մէկն է որ հինգ տարբեր տասնեակներուն ընթացքին առաջարկուած է Օսքար մրցանակին համար։ Մնացեալ դերասաններն են՝ Լորենս Օլիվիէ *Laurence Olivier*, Մայքլ Քէյն *Michael Caine* եւ Ճաք Նիքոլսոն *Jack Nicholson*։   

1986-ին կը պարգեւատրուի իր՝ «պաստառի վրայ բազմաթիւ, յիշատակելի եւ անյաղթահարելի կատարումներուն համար»։մինի|Փօլ Նիուման եւ Մելվին Տակլաս, «Վայրի մրրիկի նման» ''Hud'' ժապաւէնին մէջ

### Ոսկեայ Գունդի Մրցանակ ''Golden Globe Awards''

### Էմի Մրցանակ ''Emmy Awards''
մինի|Փօլ Նիուման․ Քան Շարժապատկերի Միջազգային Փառատօնին ընթացքին
Էմի Մրցանակին *Primetime Emmy Awards* համար (կը շնորհուի «Հեռատեսիլի Արուեստի եւ Գիտութեանց Կաճառ»ին կողմէ), Փօլ Նիուման առաջարկուած է չորս անգամ եւ յաղթած է 2005, արժանանալով Լաւագոյն Բ․ Դեր *Best Supporting Actor* «Կայսրութեան Անկումը» շարաժապաւէնին մէջ իր խաղարկութեան համար։  

### Շարժանկարի քննարկման Ազգային Խորհուրդ ''National Board of Review (NBR)''
Փօլ Նիուման 1986-ին Ամերիկայի Շարժանկարի քննարկման Ազգային Խորհուրդին կողմէն կը ստանայ Տարուան Լաւագոյն Դերասանի Մրցանակը «Դրամին Գոյնը» *The Color of Money* ժապաւէնին համար։

### Ուրիշ պարգեւատրումներ

* Նիումանի Օր *Newman Day*, հիմնուած 1976-ին Պէյթս Քոլէճի *Bates College* ուսանողներէն,
* 1992-ին, «Քենետի Կեդրոնի Պարգեւներ» *Kennedy Center Honors* մրցանակը կը ստանայ կնոջը՝ Ճոան Ուտուարտին Joanne Woodward հետ,
* Ճին Հերշոլթ Բարեսիրական Մրցանակ *Jean Hersholt Humanitarian Award*, (1994),
* 1994-ին, կնոջ հետ՝ Ճոան Ուտուարտ *Joanne Woodward* կը ստանայ «Մեծագոյն Հանրային Ծառայութիւն Անբարենպաստներուն Օգտակար հանդիսանալ» *Greatest Public Service Benefiting the Disadvantaged* պարգեւը, տրուած՝ «Ճեֆերսոն Մրցանակներ Հիմնարկ»ին կողմէ *Jefferson Awards Foundation,*
* Ամենալաւ Դերասան՝ «Քան Շարժապատկերի Փառատօն» *Festival de Cannes* (Երկար, Տաք Ամարը  *The Long, Hot Summer* ժապաւէն),
* Արծաթեայ Արջ Մրցանակ՝ «Պերլինի Միջազգային Շարժապատկերի Փառատօն», «Ոչ ոք Յիմար է» *Nobody's Fool* ժապաւէնին համար,
* Տարուան Տղամարդը՝ 1968, Հարվարտ Համալսարանի թաերախումբին կողմէ, 
* Մարզական Ինքնաշարժներու Ամերիկայի Ակումբ *Sports Car Club of America (SCCA)* (SCCA Hall of Fame, (2009),
* 2008-ի «Sport Movies & TV – Milano International FICTS Fest » հրատարակութիւնը կը ձօնուի Փօլ Նիումանին։

                     

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
# Ամերիկայի Շարժանկարի քննարկման Ազգային Խորհուրդ
#Օքինաուայի Կռիւ
#Անիւին վրայ․ ABC հեռատեսի վաւերագրական  ինքնաշարժարշաւին․  հիւրընկալող՝ Փօլ Նիուման 
#Փօլ Նիումանի Օր
# Մարզական Ինքնաշարժներու Ամերիկայի Ակումբ
#Փօլ Նիումանի ժապաւէնագրութիւն
#Ճեֆերսոն Մրցանակներ
#Քանի Շարժապատկերի Փառատօն
#theguardian – Փօլ Նիումանի նկարներ
#Երիտասարդ Ֆիլատելֆիացիները, ժապաւէն, 1959
#[Շտապողը, ժապաւէն, 1961](https://en.wikipedia.org/wiki/The_Hustler_(film))
#Վճիռը, ժապաւէն 1982
#Խայթը, ժապաւէն 1973
#Ճոան Ուտուարտ
#[Սքոթ Նիուման, դերասան](https://en.wikipedia.org/wiki/Scott_Newman_(actor))
#Ելինոր Նիլ Նիուման
#«Նիումանս Կալուածք Ընկերութիւն»ը

Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի արտադրիչներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Օսքարակիրներ
Ստորոգութիւն:1925 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2008 մահեր