open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սիրենոմելիա

**Սիրենոմելիա** (, ), ոչ բնական զարգացում վերջոյթներիու միաձուլման տեսքով։ Վերջոյթները կ'աճին այնպէս, որ կը նմանինն ձուկի պոչի, իսկ երեխան՝ ջրահարսի: Այս պարագային ներքին օրկանները կը  բացակային կամ ամբողջապէս զարգացած չեն ըլլար։
Այս մէկը կը հանդիպի 100 000 ծնածներէն 1-ի մօտ եւ որպէս կանոն՝ նման երեխաները կը մահանան ծնելէն 1-2 օր ետք, իսկ պատճառը երիկամներու եւ միզապարկի ոչ լրիւ, կամ ոչ ճիշդ զարգացումն է։ Սակայն կան դէպքեր, երբ երեխաները նոյնիսկ առանց վիրաբուժական միջամտութեան ապրեր են  քանի մը տարի։ Ամերիկուհի Շայլօ Պեպինը կը տառապէր սիրենոմելիայով, բայց ապրեր է 10 տարիէն աւելի:

## Ծանոթագրություններ

Ստորոգութիւն:Կառուցվածքային շեղումներ
Ստորոգութիւն:Հազվադեպ հանդիպող հիւանդութիւններ
Ստեռլիտամակ

**Ստեռլիտանակ**, քաղաք Բաշկորտոստան Ստեռլիտամակի շրջանի վարչական կեդրոնը (1919—1922 թուականներուն՝ Բաշկորտոստանի մայրաքաղաքը)։ Նավահանգիստ Բելայա գետի ափին։

## Բնակչութիւն

Քիմիական (սինթետիկ կաուչուկի, սոդացեմենտի արտադրութիւն), թեթեւ արդյունաբերութեան եւ մեքենաշինութեան կեդրոն է։ Ունի մանկավարժ, ինստիտուտ, Ուֆայի նավթային ինստիտուտի ընդհանուր տեխնիկական ֆակտորիա, 8 միջնակարգ մասնագիտական ուսուցողական հաստատութիւն, թատրոն։ Հիմնադրուած է 1766 թվականին։ Քաղաք է 1781 թուականէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Վալանս

**Վալանս** ( , , ), քաղաք Ֆրանսայի մէջ, Ռոն գետի ձախ ափին։ Դրոմ տարածաշրջանին վարչական կեդրոնն է։ Ունի 70,3 հազար բնակիչ (1978)։ 

## Տնտեսութիւնը
Փոխադրամիջոցներու հանգոյց մըն է։ Նշանաւոր հանքաքարէն մետաղների արտազատման արուեստով, սնունդի, մանագործութեան, կաշիի եւ թուղթի արդիւնաբերութեամբ եւ ժամացոյցներու արտադրութեամբ։

## Հայերը Վալանսի մէջ
Վալանսի մէջ հայերը սկսած են հաստատուիլ 1923-1925 թուականներէն սկսեալ․ անոնց մեծ մասը գաղթած է Խարբերդէն, Մալաթիայէն, աւելի ուշ՝ Պրուսայէն։ 1984-ին Վալանսի մէջ կը բնակէր 5 հազար հայ։ Վալանսահայերը գլխաւորաբար զբաղած են արտադրութեամբ, կան նաեւ ազատ մասնագիտութեան տէր մարդիկ։ Վալանսի հայ համայնքը Ֆրանսայի լաւ կազմակերպուած համայնքներէն է։ Կը Գործեն ՀԲԸՄ (1934 թուականէն), Հայ Կարմիր խաչի, Մալաթիոյ կրթասիրաց ընկերութեան, Ֆրանսահայ մշակութային միութեան, Ֆրանսահայ երիտասարդական միութեան (ԺԱՖ) Վալանսի մասնաճիւղերը, ինչպէս նաեւ այլ հասարակական, հայրենասիրական կազմակերպութիւններ։ Յետ պատերազմեան տարիներուն Վալանսի հայութեան հիմնական, զանգուածը սերտ կապերու մէջ է մայր հայրենիքի՝ Խորհրդային Հայաստանի մշակութային-հասարակական կազմակերպութիւններու ու իրենց ներկայացուցիչներուն հետ։ Վալանսի հայերը, իբրեւ Ֆրանսայի քաղաքացիներ, կը մասնակցին Բ. համաշխարհային պատերազմին՝ ֆրանսական բանակի շարքերուն եւ Դիմադրութեան շարժման։ Յունուար 1969-ին քաղաքին նորաբաց թաղամասերէն մէկը կոչուած է «Երեւան»։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Valence-MaisonDupre-Latour-RuePerollerie.jpg
Պատկեր:Valence...(décembre 2012) 004-001.JPG
Պատկեր:Porte de l'ancienne préfecture.JPG
Պատկեր:Valence banner.jpg
Պատկեր:Valence-Pendentif-Cathedrale.jpg
Պատկեր:Valence cathedrale 2004-08-31 003.jpg
Պատկեր:Valence-Fontaine.jpg
Պատկեր:Côte des chapeliers.JPG

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի քաղաքներ
Վիգո

**Վիգո**, ( , ) քաղաք եւ նավահանգիստ Սպանիայի հիւսիս-արեւմուտքին։ կը Գտնուի Գալիսիայի ինքնավար համայնքի մէջ։ Բնակչութիւնը 299 հազ. մարդ, տարածքը 109,06 կմ²։ Գալիսիայի ամենամեծ քաղաքն է։ կը Համարուի համալսարանական քաղաք։

## Պատմութիւն
Քաղաքը հիմնած են հին հռոմեացիները, սակայն այդ ժամանակի հռոմեական որեւէ շինութիւն չի պահպանուած։ 1529 թ.-ին Կառլոս V (Սրբազան Հռոմի կայսր)ը քաղաքին կը թույլատրէ աեւտուրով զբաղվել Ամերիկայի հետ։

## Քույր քաղաքներ
*  Պորտու, Պորտուգալիա 
*  Բուենոս Այրես, Արգենտինա 
*  Կարակաս, Վենեսուելա 
*  Լաս Պալմաս, Իսպանիա
*  Նարսաք, Գրենլանդիա

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իսպանիայի քաղաքներ
Վիլյակառիյօ

**Վիլյակառիյօ** () քաղաք եւ համայնք Սպանիայի մէջ, կը մտնէ Խայէն շրջանին մեջ, Անտալուսիայի ինքնավար մարզի մէջ։ 

Վարչատարածքային միաւորը կը գտնուի Սերրա դե Սեգուրա համայնքին մէջ, կը զբաղեցնէ 239 քմ² տարածք։ Բնակչութիւնը՝ ։ Մարզի վարչական կեդրոնէն ունի 89 քմ հեռաւորութիւն։

## Տնտեսութիւն
Վիլյակառիյոն Սպանիոյ մէջ ծանօթ է որպէս ձիթապտուղի ձէթի (ձէթի) արտադրութեան կեդրոն. քաղաքապետութեան տարածքին կը գտնուի աշխարհի ամէնամեծ ձիթհանքը (ձէթի գործարանը), որ կարողութիւնը ունի օրական 2,500 թոն ձիթապտուղ վերամշակելու: Սպանիոյ ձէթի ընդհանուր արտադրութեան աւելի քան 70%-ը տեղի կ'ունենայ Խայէն (Jaén) նահանգին մէջ, որուն մաս կը կազմէ Վիլյակառիյոն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Վիննիպեգ

**Վիննիպեգ** (), քաղաք Գանատայի հարաւը, Մանիտոբա նահանգի վարչական կեդրոնը։ Ունի 663,617 բնակիչ (2011)։ ինքնաշարժային կաեւոր հանգոյց է, առեւտրաբաշխիչ կեդրոն, հացահատիկի համաշխարհային նշանակութեան շուկայ։

## Տնտեսություն
Կայ սնունդի, թեթեւ, պոլիգրաֆ, քիմիական, ելեկտրատեխնիկական արդյունաբերութիւն, նավթավերամշակում, մետաղամշակում, մեքենաշինութիւն, շինանյութերու արտադրություն։

Ունի համալսարան, օդանակայան։

## Ծանօթագրութիւններ
Տաալ

**Տաալ** (), քաղաք եւ համայնք Սպանիոյ մէջ, կը մտնէ Ալմերիա պրովինցիայի կազմի մէջ, Անդալուզիա ինքնավար մարզ։ Համայնքը կը գտնուի Լոս-Ֆալիպրես-Տաբերնաս գաւառի կազմի մէջ։ Տարածքը 95 *քկմ.*։ Բնակչութիւնը 431 *մարդ* (ըստ 2010 թուականի մարդահամարի)։ Պրովինցիայի ատմինիստրացիայեն ունի 68 *կմ.* հեռաւորութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին հղումներ
* Tahal - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía 
* Tahal - Diputación Provincial de Almería 

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ քաղաքներ
Թոլետօ, Սպանիա

**Թոլետօ** (), Սպանիաի պատմական քաղաքն է։ Քաղաքի բնակչութինը մոտ 80 810 հազար է։ Թոլետոն Կաստիլիա-Լա Մանչաի մայրաքաղաքն է։ Թոլետոն Համաշխարհային ժառանգութիւն է։

## Բնակչութիւն

## Կլիման

## Արտաքին յղումներ

* Municipality 
* Spain's official website – Info about Toledo

## Ծանօթագրութիւններ
Տրական հոլով

**Տրական հոլով**, գոյականի տրական հոլովը ցոյց կու տայ այն առարկան «որուն բան մը կը տրուի» կը մատուցուի, որուն կը յանգի գործողութիւնը։

Տրական հոլովը կը պատասխանէ «որուն», «ինչին» (ինչ բանի) հարցումներուն։ «Գիրք մը տուի Պետրոսին», «հանդիպեցայ ընկերոջս», «մօտեցայ գիւղին» նախադասութեանց մէջ «Պետրոսին», «ընկերոջս», «գիւղին» գոյականները տրական հոլով են, կը պատասխանեն որուն «Պետրոսին», «ընկերոջս», ինչ բանի կամ ինչին «գիւղին» հարցումներուն եւ «տուի, հանդիպեցայ, մօտեցայ» ստորոգեալներուն լրացումն են (անուղղակի խնդիր)։ Տրական հոլովը ձեւով նման է սեռականին։ Ասոնք իրարմէ զանազաներու համար պիտք է գիտնալ «որ տրականը գոյականի լրացում չի կրնար ըլլալ», ան բայի լրացում կ'ըլլայ։ Բերուած նախադասութեանց մէջ տրական հոլովով դրուած բառերը բայերով կը լրացուին։ Տրական հոլովի հիմնական պաշտօններն են մատուցման եւ յանգման անուղղակի խնդիրները։ «Ան իր անձը նուիրեց հայրենիքին», «իրերը յանձնեցի տիրոջ» նախադասութեանց մէջ «հայրենիքին» «տիրոջ» բառերը տրական հոլով են եւ մատուցման անուղղակի խնդիր։ «Պիտի փարիմ չքնաղ լանջքիդ ցորեն արտով ծփուն» նախադասութեան մէջ լանջքիդ բառը դրուած է տրական հոլովով եւ յանգման անուղղակի խնդիր է։ «Ընթերցումը կ'օգնէ մեր զարգացման» նախադասութեան մէջ «զարգացման» բառը յանգման անուղղակի խնդիր է։ Տրական հոլովով կը դրուին նաեւ նախադասութեան այլ անդամներ։ «Մարդ մը նստեր է քարին» նախադասութեան մէջ «քարին» բառը գրուած է տրական հոլովով եւ տեղի պարագայ է։ Տրական հոլովով կրնայ դրուիլ նաեւ ժամանակի պարագան։

Այս ամբողջին վրայ կրնանք աւելցնել քանի մը հետաքրքրական եւ կարեւոր մանրամասնութիւններ, որոնք կ'օգնեն աւելի լաւ զանազանելու տրականը սեռականէն եւ հասկնալու անոր գործածութեան շրջանակը։

### 1. Յօդի ներկայութիւնը
Արեւմտահայերէնի մէջ տրական հոլովը գրեթէ միշտ **որոշեալ** է, այսինքն՝ կը ստանայ **-ն** կամ **-ը** յօդը (երբ անձնանիշ կամ որոշեալ իրանիշ է)։

* **Սեռական:** Դպրոցի պատը (յօդ չկայ սեռականին վրայ)։
* **Տրական:** Մօտեցայ դպրոցի**ն** (յօդը պարտադիր է)։

### 2. Դերանուններու տարբերութիւնը
Եթէ գոյականներու պարագային սեռականն ու տրականը ձեւով նման են, անձնական դերանուններու պարագային անոնք **կը տարբերին** իրարմէ։ Ասիկա լաւագոյն միջոցն է ստուգելու համար, թէ բառը տրակա՞ն է, թէ՞ սեռական։

**Օրինակ՝** «Իմ գիրքս» (սեռական՝ յատկացուցիչ), բայց «Ինծի տուր» (տրական՝ անուղղակի խնդիր)։

### 3. Տրականը որպէս Ժամանակի Պարագայ
Ինչպէս նշեցինք, տրականը կրնայ ըլլալ ժամանակի պարագայ։ Ասիկա տեղի կ'ունենայ, երբ գործողութեան ժամանակը որոշակի կէտ մը կը նշէ։

* «Ժամը **երեքին** պիտի հանդիպինք»։
* «**Ատենին** շատ լաւ կը հասկնայինք իրար»։

### 4. Տրականը կապերու հետ
Արեւմտահայերէնի մէջ շարք մը յետադրութիւններ (կապեր) կը պահանջեն տրական հոլովով խնդիր։

* **Համար-** «Քեզ**ի** համար գնեցի»։
* **Պէս-** «Հրեշտակ**ի** պէս կը քնանայ»։
* **Հանդէպ / նկատմամբ-** «Ծնողք**ին** հանդէպ յարգանք ունի»։

### 5. Տրականը որպէս Մատուցման Անուղղակի Խնդիր (Յատուկ բայեր)
Կան բայեր, որոնք բնականաբար տրական հոլովով լրացում կ'ուզեն։ Օրինակ՝ *ըսել, պատմել, տալ, նուիրել, օգնել, հաւատալ, վստահիլ*։

* «Ճշմարտութիւնը ըսէ **բարեկամիդ**»։
* «Կը հաւատամ այդ **մարդուն**»։

**Ամփոփում**

Տրականը շարժման կամ գործողութեան **թիրախը** ցոյց տուող հոլովն է։ Եթէ սեռականը «կը տիրէ» կամ «կը յատկացնէ», ապա տրականը «կը ստանայ» կամ «կ'ընդունի» գործողութիւնը։

## Ծանօթագրութիւն
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Վանքուվըր

**Վանքուվըր**, (), քաղաք եւ նաւահանգիստ Քանատայի արեւմտեան ափին, Բրիտանական Քոլումպիա նահանգի ամէնամեծ բնակավայրը Խաղաղական ովկիանոսի ափին եւ ըստ մեծութեան՝ երկրի ութերորդ քաղաքը։

Վանքուվըրի մէջ տեղի ունեցած են 2010 թուականի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը։

2005 թուականին քաղաքը պարգեւատրուած է «Երկիր մոլորակի ամէնալաւ քաղաք» կոչումով։ Հիմնադրուած է 1886 թուականին։

## Ստուգաբանութիւն
Քաղաքը իր անունը ստացած է Ճորճ Վանքուվըրէն (George Vancouver), որ 1792-ին հետազօտեց Պարարտ (Burrard Inlet) ծովածոցի ներքին նաւահանգիստը եւ զանազան վայրերու տուաւ բրիտանական անուններ: «Վանքուվըր» ազգանունը ինքնին յառաջացած է հոլանտական «van Coevorden» ձեւէն, որ կը նշանակէ Նետերլանտներու Քուվորտըն քաղաքէն սերած անձ: Հետազօտողին նախնիները Անգլիա եկած էին «Քուվորտընէն», որն ալ հիմք հանդիսացած է այն անուան, որ ի վերջոյ դարձաւ «Վանքուվըր»:

Տեղաբնիկ Սքուոմիշ (Squamish) ժողովուրդը, որ կը բնակի Բրիտանական Քոլոմպիոյ հարաւ-արեւմտեան շրջանին մէջ (ներառեալ այս քաղաքը), վայրը անուանած էր *K'emk'emeláy̓*, որ կը նշանակէ «շատ մը թխկիներու վայր»: Ասիկա սկզբնապէս վերոյիշեալ ժողովուրդին կողմէ բնակեցուած գիւղի մը անունն էր, ուր Էտուարտ Սթեմփի կողմէ հիմնուեցաւ սղոցարան մը՝ իբրեւ բրիտանական բնակավայրի հիմնաքարերէն մէկը, որ յետագային դարձաւ Վանքուվըրի մաս:

Մասքուիմ (Musqueam) ժողովուրդին կողմէ խօսուող *hən̓q̓əmin̓əm̓* լեզուին մէջ (Հալքոմելեմի ստորին հոսանքի բարբառը) Վանքուվըրի համար յատուկ եզրոյթ մը գոյութիւն չունի: Փոխարէնը, գոյութիւն ունէին անուններ յատուկ գիւղերու եւ բնապատկերային առանձնայատկութիւններու համար, զորս ժողովուրդը մօտէն կը ճանչնար ներկայիս Վանքուվըրի տարածքին մէջ, ի տարբերութիւն աւելի մեծ աշխարհագրական տարածքներու: Այն շրջանը, ուր ներկայիս կը գտնուի Վանքուվըրը, Սթոլօ (Stó꞉lō) ժողովուրդին կողմէ (Հալքոմելեմի վերին հոսանքի բարբառով) կը կոչուէր *Lhq’á:lets*, որ կը նշանակէ «լայն՝ յատակը կամ վերջաւորութեան»: Հալքոմելեմի կղզիի բարբառով խօսողները Վանքուվըրի շրջանը կը կոչէին *sqwx̌wam̓ush* կամ *skwóm̓esh*՝ ակնարկելով Սքուոմիշ ժողովուրդին, կամ ալ *Pankúpe7*, որ անգլերէն «Vancouver» բառին հնչիւնական տառադարձութիւնն է:

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Քեյփթաուն

ձախից|մինի
մինի
մինի
մինի
ձախից|մինի
մինի
**Քեյփթաուն**, *Կապշտադ*, (, աֆրիկանս՝ Kaapstad, կոսա՝ iKapa), բնակչութեամբ երկրորդ (Յոհանեսբուրգէն հետոյ քաղաքը Հարավաֆրիկեան Հանրապետությունեան մէջ։ Կը գտնվուի երկրի հարավ-արեւմուտքի մէջ, Ատլանտեան օվկիանոսի ափին, Բարեհուսո հրվանդանէն ոչ հեռու։

Քեյփթաունի մէջ կը գտնվուի երկրի խորհրդարանը։ Քեյփթաունը հայտնի է իր նավահանգստով եւ կը համարվուի աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքներէն մէկը։

## Ծանօթագրութիւններ
Քորպին Պլու

**Քորպին Պլու Րեիվերս** (, ), ամերիկացի դերասան, մոտել, պարող, եւ երգիչ:

## Կենսագրութիւն
Քորպին Պլու ծնած է Նիւ Եորքի Պրուքլին թաղամասին մէջ, Տէյվիտ եւ Մարդի Ռիվըրզներու ընտանիքին մէջ։ Ան ունի 3 քոյր՝ Ճէք, Ֆենիքս եւ Հանտըր։ Հայրը ունի ճամայքական ծագում, իսկ մայրը՝ իտալո-ամերիկեան։

## Ֆիլմագրութիւն
* 1996-High Incident
* 1996-ER
* 1998-Malcolm & Eddie
* 1998-Soldier
* 1998-Beach Movie
* 1999-Family Tree
* 1999-Mystery Men
* 1999-Galaxy Quest
* 2000-Cover Me: Based on the True Life of an FBI Family
* 2001-The Amanda Show
* 2004-Catch That Kid
* 2005-Flight 29 Down
* 2006-Ned's Declassified School Survival Guide
* 2006-High School Musical (Ավագ դպրոցի մյուզիքլ)
* 2006-Hannah Montana
* 2007-Flight 29 Down: The Movie
* 2007-The Secret of the Magic Gourd
* 2007-Jump In!
* 2007-Բարձրագույն դպրոցի մյուզիքլ 2
* 2008-Բարձրագոյն դպրոցի միւզիքըլ 3
* 2009-Free Style
* 2009-Phineas and Ferb
* 2009-Beyond All Boundaries
* 2009-The Beautiful Life: TBL
* 2010-The Good Wife

## Երաժշտութիւն
* 2006-High School Musical Soundtrack
* 2007-Another Side
* 2007-Jump In! Soundtrack
* 2007-High School Musical 2 Soundtrack
* 2007-Disneymania 5
* 2007-Disney Channel Holiday
* 2008-High School Musical 3: Senior Year soundtrack
* 2008-Radio Disney Jams 10
* 2008-Minutemen Soundtrack
* 2009-Hannah Montana 3
* 2009-Disney Channel Playlist
* 2009-Speed of Light
* 2010-In the Heights

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտոնական կայք 

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասաններ
Ստորոգութիւն:20-րդ դարի դերասաններ
Օննիկ Ֆըչըճեան

**Օննիկ Ֆըչըճեան**, ծնած եւ մահացած է Իսթանպուլ։

Յաճախած է Լուսաւորչեան եւ Մխիթարեան վարժարանները։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի մանկավարժութեան բաժնէն։ Ուսուցչագործած է իսթանպուլահայ վարժարաններու մէջ եւ տնօրէնութեան պաշտօն ստանձնած է Պէզճեան Մաիր Վարժարանէ ներս։

Աշխատակցած է իսթանպուլահայ մամուլին՝ բանաստեղծութիւններով, պատմուածքներով, մանկավարժական յօդուածներով, թարքմանութիւններով եւ իր խմբագրած մանկապատանեկան էջերով «Երիտասարդ Սերունդին Հետ» խորագրին տակ։ Մաս կազմած է Մարմարայի գրական էջերու խմբագրական կազմին։ Ունի հրատարակուած դասագիրքերու շարք մը։ Օգտագործած է Տակառենց գրչանունը։

Հրատարակուած Գործեր
* Արմենակ Աբրիկեան. Ուսուցչական 45ամեայ Յոբելեանին Արիթով (յուշամատեան) - Իսթանպուլ, 1955։
* Հրեղէն Ձին (վերածում) - Իսթանպուլ, 1962։
* Խենթի Խօսք Խենթի Պատմութիւն (քերթուածներ եւ պատմուածքներ) - Իսթանպուլ, 1969։
* Թէոդորոս Ա. Քհնյ. Ֆչըճեան. Յուշամատեան Իր Քահանայական Գործունէութեան Յիւնամեակին Եւ Վախճանման Ա. Տարելիցին Աժթիւ (յուշամատեան) - Իսթանպուլ, 1971։
* Մանրապատում (քրոնիկներ եւ ակնարկներ)-Իսթանպուլ, 1975։
* Խենթի Պատմութիւն Եւ Մանրապատում (քերթուածներ եւ պատմուածքներ)-Իսթանպուլ, 1996։
Ֆեռնանտօ Փեսսոա

**Ֆեռնանտօ Փեսսոա** (), փորթուկալցի բանաստեղծ, գրագէտ, գրաքննադատ, թարգմանիչ եւ փիլիսոփայ:

Փեսսոա ծնած է 13 Յուլիս 1888-ին: Ան փորթուկալցի բանաստեղծ, գրագէտ, գրաքննադատ, թարգմանիչ եւ փիլիսոփայ էր։ Կը համարուի 20-րդ դարու լաւագոյն գրողներէն մէկը, ինչպէս նաեւ՝ ամէնէն տաղանդաւոր փորթուկալերէն գրող բանաստեղծը։ Ան գրած ու թարգմանած է նաեւ ֆրանսերէնով եւ անգլերէնով։

Փեսսոայի հայրը կը մահանայ, երբ ինք հինգ տարեկան էր եւ անոր յաջորդ տարին՝ իր միամեայ եղբայրը։ Ընտանիքը կը տեղափոխուի մօր 2-րդ ամուսնոյն հետ Ափրիկէ, ուր Փեսսոա կը յաճախէ անգլիական դպրոց մը մինչեւ 13 տարեկան եւ իր Փորթուկալ վերադառնալը։

1905-ին վերջնականապէս կը հաստատուի Փորթուկալ։

Փեսսոա ստեղծած է զինք փոխարինող 80 անկախ տարբերակներ։

Ժան Փոլ Սարթրին կարելի է յիշել փորթուգալացի Ֆեռնանտօ Փեսսոայի (Fernando Pessoa) անգլերէն բանաստեղծութիւններէն 33րդ սոնեթով, ուր մտածողութեան էութիւնը ան կը տեսնէ գոյին և չէութեան հաւասարութեան մէջ.

“This paradox of having, that is nought

In the world’s meaning of the things it screens,

Is yet true of the substance of pure thought

And there means something by the nought it means.

For thinking nought does on not being confer,

As giving not is acting not to give,

And, to the same unbribed true thought, to err

Is to find truth, though by its negative.

So why call this world false, if false to be

Be to be aught, and being aught Being to be?”

(Fernando António Nogueira Pessoa, *35 Sonnets*)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:20-րդ դարու փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Փախի՛ր Կամ Ամուսնացի՛ր

**Փախի՛ր Կամ Ամուսնացի՛ր**, 2016 թուականին նկարահանած հայկական արկածային կատակերգութիւն։

## Սիւժէ
Ֆիլմին հերոսը՝ կենսուրախ ու քչիկ մը անլուրջ բնաւորութեան տէր Աղասիկը, կը վարե զբոսաշրջիկներու կողմէն սիրուած, Երեանի ինքնաշարժի գործարանի մեքենագէտ-շինարար Արշաւիր Խոջոյեանի՝ Աղասիկի հօր կողմէն պատրաստուած «Հրթիռ»  մեքենան: Աղասիկին կեանքը կը փոխուի, երբ անոր ինքնաշարժը կը նստի՝ իր սեփական հարսանիքէն փախչող հարսնացու Սաթենիկը:

## Մէջբերումներ ֆիլմի մասին

## Դերասաններ
* Մկրտիչ Արզումանեան
* Իվեթա Մուկուչեան
* Շողեր Գրիգորեան
* Արմէն Քուշկեան

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*  Փախիր կամ ամուսնացիր (2016) 

Ստորոգութիւն:2016 ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:Հայկական ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:Կատակերգութիւն
Ստորոգութիւն:Արկածային ֆիլմեր
Ստորոգութիւն:2016
Ցանկ՝ Թուրքիոյ Հայոց Եկեղեցիներուն

Ցանկ՝ ներկայիս Թուրքիոյ մէջ գտնուող առաքելական եւ կաթողիկէ եկեղեցիներու:

## Առաքելական Եկեղեցիներ

### Ա. Վիճակ (Հին Քաղաք)

### Բ. Վիճակ (Արեւմտեան Վոսփոր)

### Գ. Վիճակ (Արեւելեան Վոսփոր)

### Դ. Վիճակ (Կղզիներ)

### Ե. Վիճակ (Գաւառի Եկեղեցիներ)

## Կաթողիկէ Եկեղեցիներ

## Աղբիւր
Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն 



Ստորոգութիւն:Պոլսոյ հայկական եկեղեցիներ
Քարեղէն Համանուագ

**Քարերի համանուագ** կամ «Պազալտէ երգեհոն», բնական յուշարձան Ազատ գէտի՝ Գառնի գիւղի տարածքին գտնուող աւազանին մէջ։ Ընդգրկուած է ՀՀ բնութեան յուշարձաններու ցանկին մէջ  (KT-GE037)։ Գտնուելու վայրը- Կոտայքի մարզ, ՀՀ 

Երեւանէն - 28քմ/38ր

Կոտայքի մարզին մէջ, Գառնի գիւղէն ոչ հեռու, կը գտնուի Ազատի կիրճը, որու երկայնքով կ՛անցնի հրաբխային հոսքերու հետեւանքով առաջացած «Քարերու Համանուագ» (երեւոյթի գիտական անուանումն է` սիւնային անջատում): Պազալտէ երգեհոն Համանուագը կը ներկայանայ հսկայ հնգանկիւն եւ վեցանկիւն պազալտէ սիւներով (մօտ 50մ բարձրութեամբ), որոնք զարմանալի համաչափութեան պատճառով ձեռագործ կը թուի: Բնութեան կողմէ կերտուած, գետի վրայ կախուած այդ սիւներու շարանը կը յիշեցնէ երաժշտական գործիք` «Պազալտէ երգեհոն»: Կիրճով կը հոսի Ազատ գետը, լրացնելով քարէ շքեղութիւնը ջուրի աղմուկով:

## Պատմութիւն
Բնական յուշարձանը նշանաւոր է իր հիասքանչ, արհեստական թուացող ժայռերով, որոնք կազմուած են կանոնաւոր վեցանկիւն գլաններէ։ Վերջիններս կը ձգուին ստորոտէն մինչեւ ձորի գլուխ եւ ստացած են «Քարէ Համանուագ» անուանումը։ Զարմանահրաշ այս ժայռերը գոյացած են բարձր ճնշման պայմաններով՝ հրաբխային լաւայի սառչելու եւ բիւրեղացման արդիւնքով։

ՄԱԿ-ի Զբօսաշրջային համաշխարհային կազմակերպութեան (UNWTO) 2013-ին «Vettor Giusti» զբօսաշրջային պաստառներու մրցոյթին՝ Եւրոպա ստորոգրութեան մէջ, յաղթող ճանչցուեցաւ Հայաստանը` «Քարերու Համանուագ» պաստառով։

Հայաստանի ազգային մրցունակութեան հիմնադրամի եւ ՀՀ տնտեսութեան նախարարութեան կողմէ ներկայացուած Հայաստանի «Քարերու Համանուագ» պաստառը ճանչցուեցաւ լաւագոյնը «UNWTO»-ի Եւրոպայի յանձնաժողովի 44 անդամ-երկրներու շարքին

## Վանդալութեան դրսեւորումներ
Բնական յուշարձանը պարբերաբար կ՛ենթարկուի վանդալներու յարձակումներուն։ ՀՀ բարձրաստիճան բազմաթիւ պաշտօնեաներ եւ գործարարներ իրենց առանձնատուներուն կամ իրենց պատկանող շինութիւններուն գեղեցիկ տեսք հաղորդելու նպատակով Քարերու համանուագէն պոկել պազալտի մեծ հատուածներ՝ աղաւաղելով յուշարձանի նախնական տեսքը: Այժմ յուշարձանի առանձին հատուածներ գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացուած են։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա. Գառնի 1.JPG
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա. Գառնի.JPG
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա-1.jpg
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա. Գառնի 2.JPG
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիան ներքևից.jpg
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիան.jpg
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա.jpg
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա-3.jpg
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիա-4.jpg
Պատկեր:Քարերի սիմֆոնիան գետի այն ափից.jpg
Պատկեր:Río Azat, valle de Garni, Armenia, 2016-10-02, DD 30-32 HDR.jpg
Պատկեր:Sinfonía de las Piedras, valle de Garni, Armenia, 2016-10-02, DD 19-24 PAN.jpg
Քարերի սիմֆոնիա, Գառնի.jpg


## Արտաքին Յղումներ

* Հայաստան, Գառնու ձոր, Քարերի սիմֆոնիա

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի աշխարհագրութիւն
Սատանի Կամուրջ

**Սատանի կամուրջ**, տրաւերտին քարով բնական կամուրջ, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, Որոտան գետի կիրճինմէջ, Տաթեւ գիւղէն դէպի արեւելք։

## Նկարագրութիւն

Սատանի կամուրջին երկարութիւնը շուրջ 30 մեթր է, իսկ լայնութիւնը՝ 50-60 մ․։ Կամուրջին շրջակայքը կը գտնուի բազմաթիւ հանքային աղբիւրներ, որոնք շթաքարեր յառաջացուցած են։ Դարեր շարունակ այդ կրաքարերը կուտակուելով կազմած են կամուրջը։ Սատանի կամուրջէն կ՛անցնի Գորիս- Տաթեւ ճանապարհը։

## Պատկերասրահ

Սատանայի կամուրջը Որոտանի վրա-1.jpg|Սատանի կամուրջը Որոտանի վրայ
Սատանայի կամուրջը Որոտանի վրա-2.jpg|Սատանի կամուրջը
Կարստային երեւույթ Որոտանի կիրճում.jpg|Կարստային երեւոյթ
Սատանայի կամուրջը Որոտանի վրա-3.jpg|Սատանի կամուրջը
Կարստային քարանձավ, Որոտանի կիրճ.jpg|Կարստային քարայր, Որոտանի կիրճ
Սատանայի կամուրջը-բնության հուշարձան.jpg|Սատանի կամուրջը-բնութեան յուշարձան


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի կամուրջներ
Ստորոգութիւն:Որոտան գետի կամուրջներ
Ստորոգութիւն:Բնական կամուրջներ
Ստորոգութիւն:Տաթեւի վանական համալիր
Տնջրի (Ծառ)

**Տնջրին,** 2033 տարեկան հսկայ չինարի ծառ, Արցախի Վարանտա գաւառի Սխտորաշէն գիւղի տարածքին մէջ։ 

## Նկարագրութիւն
Տնջրի ծառը կը գտնուի Արցախի Վարանտա գաւառի Սխտորաշէն գիւղի տարածքին մէջ։ Վիմագիր արձանագրութեան համաձայն, աղբիւրը կառուցած է սխտորաշէնցի Յովհաննէս Կիսիպեկեանը, Ներսէս Մուսայելեանը եւ Մանաս Գասպարեանը: Խորհրդային Միութեան շրջանին այս ծառին անձնագիր կը շնորհուի, իբրեւ ԽՍՀՄ տարածքին մէջ գտնուող ամենատարեց եւ ամենաբարձր ծառ։ Չինարին ունի 44 քառ․ մեթր մակերեսով փչակ, ուր կրնայ տեղաւորուիլ հարիւրէ աւելի մարդ։
 
Հսկայ ծառի տերեւներուն ստուերը կը կազմէ աւելի քան 1400 մ²։ Տնջրի ծառի բունին շրջագիծը կը կազմէ 27 մ․, իսկ բարձրութիւնը 54 մեթրէ աւելի, շուրջ 18 յարկանի շէնքի բարձրութեամբ։ 

Սխտորաշէնի չինարին իր արտասովոր չափերով կը գերազանցէ Եգէական ծովու Կոս կղզիի ծառերուն, ինչպէս նաեւ Աշխապատի մօտ գտնուող Փիրուզէ կիրճի ծառերուն։ 

Արցախի բնակչութեան համար Տնջրի ծառը ուխտատեղի դարձաւ։ Ծառին տակէն կը բխի յորդառատ ու սառնորակ աղբիւր մը, որ դարեր շարունակ սնունդ տուած է հսկայ չինարիին, հագեցուցած՝ հնձող եւ ցորենը յարդէն զատող գիւղացիին ծարաւը ու շարժած՝ ջրաղացի քարը։

## Պատկերասրահ

Skhtorashen102.jpg|Վիմագիր արձանագրութիւն Տնջրի ծառի մասին
Skhtorashen103.jpg|Չինարի ծառին մասին արձանագրութիւն
Skhtorashen107.jpg|Տնջրի ծառին տեսքը
Skhtorashen112.jpg|Տնջրի ծառին բունը
Skhtorashen174.jpg|Չինարի ծառի բունին մէջ փտումէն յառաջացած խոռոչ (փչակ)
Skhtorashen176.jpg|Չինարի ծառին տերեւները


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ուղտասար

մինի|ձախից|Ուղտասար լեռը, եւ համանուն լիճը|250x250փքս
**Ուղտասար**, լեռ․  բարձրութիւնը՝ 3363 մեթր։ Կը գտնուի Հայաստանի Սիւնիքի բարձրաւանդակին կեդրոնական մասին եւ Սիւնիքի (Զանգեզուրի) լեռնաշղթայի հիւսիսային մասը։ Սիսիանէն մօտաւորապէս 30 քմ․ հեռու։ Շրջանը հրաբխային ըլլալով, ժամանակի ընթացքին հրաբխային խառնարանէն լերան շուրջը մանր լճակներ կազմուած են։  1968 թուականին  ժայռապատկերներով հարուստ հնավայրը յայտնուեցաւ:

## Տեղեկութիւններ
 Հազարաւոր տարիներ առաջ, Նոր Քարի դարաշրջանէն մինչեւ Երկաթի դարագլուխի վերջաւորութեան, Ուղտասարի շրջանը օգտագործուած եւ բնակուած է մարդոցմէ։ Եղած է մարդկային հասարակութեան,  գեղարուեստական մտածողութեան, տեսակէտներու զարգացման օճախներէն մէկը։

Լեռը հասանելի է միայն տարուան բարենպաստ եղանակին՝ Յուլիս եւ Օգոստոս ամիսներուն։

Վաղեմի ժամանակներուն, ուխտաւորները երբ դժուարանցելի այս շրջանէն կ՛անցնէին, իրենց երախտապարտութիւնը կը յայտնէին՝ լերան լանջին իրենց որսը զոհաբերելով։  Նախքան զոհաբերութեան, «կը մաքրուէին» շուրջի լճակներուն ջուրերուն մէջ։ Վերջաւորութեան, զոհաբերութեան  արարողութիւնը կը պատկերացնէին ժայռերուն վրայ։

Ըստ աւանդութեան, Ուղտասար անունը տրուեցաւ, որովհետեւ լերան տեսքը, համանուն լիճէն դիտուած,  սապատաւոր ուղտի կը նմանի։  
## Ժայռապատկերներ
մինի|267x267փքս
Ուղտասարի ստորոտին շուրջը ցրուած՝  լճակներուն, ձորակներուն ու դարաւանդերուն, գտնուած են 2․000-է աւելի  ժայռապատկերներ։  Անոնք Սիւնիքի հնագոյն յուշարձաններէն են: Ժայռապատկերներուն մեծ մասը փորագրուած է պղնձագոյն եւ սեւ ժայռակտորներու վրայ, հորիզոնական կամ ուղղաձիգ հարթ մակերեսներուն 2-6 ս․մ․ խորութեան, 2-20 մ․մ․ լայնութեան խորագծերով:

Ժայռապատկերներուն բովանդակութիւնը բազմազան է։  Փորագութիւնները կը խօսին  ծէսերու, որսորդութեան, բնաշխարհին, բնութեան երեւոյթներուն, տիեզերքի պատկերացումներուն՝ յատկապէս արեւուն պաշտամունքին հետ կապակցող տեսարաններուն մասին։ձախից|մինի|ժայռապատկերԺայռակոյտերուն վրայ  դրօշմուած են եղջերուներու, ձիերու, շուներու, վարազի եւ գիշատիչներու մեծադիր  պատկերներ։

մինի|աջից|Փորագրուած ժայռապատկերԹեմատիկ տեսարաններուն մեծ մասին անմիջական մասնակիցը մարդն է․ որսի տեսարանները կը  պատկերացուին՝  շարժման մէջ, աղեղը ձեռքին, որսի կենդանիին վրան նետարձակելու պահին, նիզակով զինուած  եւ յաճախ` պարանը ձեռքին: Նաեւ պատկերուած են որսի տեսարաններու խմբային գործունէութիւններ՝   (շուրջկալ, որսի կենդանին քշելու պահ, հետապնդելու տարբեր եղանակներ): Վարպետօրէն քանդակուած են գազանի եւ մարդոց մենամարտի, այծի հոտը գիշատիչներուն վոհմակի յարձակումներէն պաշտպանող շան եւ ուրիշ տեսարաններ:

Ուղտասարի ժայռապատկերներուն արուեստը տպաւորիչ է․ ըլլայ գեղարուեստական առումով, ըլլայ բովանդակութեամբ: Անոնք մեզի հասան  գրեթէ անվնաս վիճակի մէջ։  Թիւով քիչ են վնասուած ժայռապատկերները․  անոնց մակերեսը, բնութեան երեւոյթներուն ազդեցութեան տակ վնասուած են եւ կամ հողախաւով ծածկուած են:

## Ծանօթագրութիւններ


## Տես նաեւ

* Ժայռապատկեր

## Արտաքին յղումներ

* Ուղտասար լերան շրջակայքին գտնուած են ժայռապատկերներու նոր «պատկերասրահ»

Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի լեռներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Հանրապետութեան լեռներ
Գոշի Լիճ

մինի|311.989x311.989փքս|''Գոշի լիճը 2019-ին''
**Գոշ**, լեռնային անտառապատ լիճ Հայաստանի Հանրապետութեան Տաւուշի մարզին մէջ՝ Գոշ գիւղէն 2.2 կմ հարաւ-արեւմուտք:

## Աշխարհագրութիւն
Առաջացած է սողանքապատուարային գործընթացներու հետեւանքով։ Լիճի մակերեւոյթի հայելին 0,008 քմ² էր, երկարութիւնը՝ 100 մ. լայնութիւնը՝ 80 մ։ Առաւելագոյն խորութիւնը 8 մ էր, ջուրի ծաւալը՝ 1500 մ3։ Տուեալները փոփոխութեան կ՛ենթարկուին մաքրման նպատակով լիճի մակարդակի իջեցումէն ետք եւ դեռ նոր հաշուարկներ չեն կատարուած: Կը սնուի աղբիւրներու եւ մթնոլորտային տեղումներու ջուրերով։ Ամռան ջուրի ջերմաստիճանը մակերեւոյթին կը հասնի ընդամէնը 14&nbsp;°C։

## Լիճի ոչնչացում

Ըստ Hetq.am լրատուական գործակալութեան կողմէ ներկայացուած փաստերուն, Ապրիլ 2017-ին սկզբը «Վենդոռ» ընկերութիւնը Դիլիջան ազգային պարկի տարածք ծանր սարքաւորում մտցուցած է եւ սկսած լիճը ու հարակից տարածքը փորել, ինչպէս նաեւ այնտեղ տանող ճանապարհը լայնցնել ու հարթեցնել՝ կտրելով ու վնասելով բազմաթիւ ծառեր։ Այդ աշխատանքներու հետեւանքով քանի մը մեթրով կրճատուած է լիճի հայելային մակերեսը, ջրային պաշարները աղտոտած են, սկսած է լիճի ճահճացման գործընթաց, ափի ամբողջ երկայնքին կուտակուած է շուրջ 2 մեթր բարձրութեամբ տիղմային կուտակումներ, գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացած է լիճին բնակուող խեցգետնի բնակչութիւնը : Բնապահպանութեան նախարարութիւնը այս կապակցութեամբ պաշտօնական կը պարզաբանէ, որ «Վենդոռ» ընկերութեան հետ կնքուած է կառուցապատման իրաւունքով հանգիստի գօտի կազմակերպելու եւ սպասարկման ծառայութիւններ մատուցելու պայմանագիր, որու համաձայն «Վենդոռ» ընկերութիւնը պարտաւոր է բարեկարգել տարածքը, մաքրել աղբէն եւ չոր ճիւղերէն, չխախտել լիճի էկոհամակարգը եւ էնդէմիկ կարգավիճակը:

## Լիճի ներկայ վիճակ
Գոշն արդէն մաքրուած ու վերակենդանացած է. լիճը գորտերու, խեցգետինի ու մանր ձուկերու մեծ քանակութիւն կայ: Այս տարածքին կարելի է հանդիպիլ անձեռակերտ տարատեսակ յուշարձաններու՝ ժայռային տարատեսակ գոյացութիւններ, հանքային աղբիւրներ եւ այլն։

## Պատկերասրահ

### Լիճի տեսքը 2015-ին

Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 01.JPG
Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 02.JPG
Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 06.JPG
Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 05.JPG
Պատկեր:Gosh lake in 2015 june 03.JPG


### Լիճի տեսքը Ապրիլ 2017-ին

Պատկեր:Gosh Lake 2017 (2).jpg
Պատկեր:Gosh Lake 2017 (4).jpg
Պատկեր:Gosh Lake 2017 (3).jpg
Պատկեր:Gosh Lake 2017 (5).jpg

կենտրոն|մինի|716.989x716.989փքս|Գոշ լիճի համայնապատկերը 2019-ին

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տաւուշի մարզի լիճեր
Գեղարոտի ջրվէժ

**Գեղարօտի ջրվէժ**, ջրվէժ Հայաստանի մէջ։ Բնութեան յուշարձանը կը գտնուի Արագածոտնի մարզին մէջ, Արագած գիւղէն 11 քմ. հիւսիս-արեւմուտք։

Գրանցուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնապահպանութեան նախարարութեան բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ։ 

Բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ ներառուած է 14 Օգոստոս 2008-ին, ընդունուած «Հայաստանի Հանրապետութեան բնութեան յուշարձաններու ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարութեան որոշման համաձայն։ 

Արագածի լանջին՝ ծովու մակարդակէն մօտ 3000 մեթր բարձրութեան վրայ՝ Քասախ գետի Գեղարոտ վտակին վրայ է այս  ջրվէժը:  

Ձմրան կը սառի, իսկ ամրան սառնորակ ջուրերը կը գահավիժին շուրջ17 մեթր բարձրութենէն: 

Շատ կը նմանի Թռչկանի ջրվէժին:

## Ծանօթագրութիւն


Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզ
Ստորոգութիւն:Ջրվէժներ
Խնձորեսկի Ճօճուող Կամուրջ

մինի|աջից|Խնձորեսկի ճօճուող կամուրջը
**Խնձորեսկի Ճօճուող Կամուրջ**, կամուրջ Սիւնիքի մարզի Խնձորեսկ գիւղին մէջ, Գորիս-Ստեփանակերտ մայրուղիի աջ կողմը, խոր ձորի զառիվարի լանջերուն եւ սարահարթի վրայ։

## Պատմութիւն
Կամուրջը կը գտնուի Սիւնիքի մարզի Խնձորեսկ գիւղին մէջ։ Իրարու կը միացնէ հին Խնձորեսկիի երկու «ափերը»` Հին եւ Նոր Խնձորեսկները, ուր կ՛երեւին Խնձորեսկիի չորս եկեղեցիները եւ «Ինը մանուկի» աղբիւրը։

Կամուրջը կառուցուած է 2012 թուականին խնձորեսկցիի գործարար Ժորա Ալեքսանեանի հովանաւորութեամբ եւ նախաձեռնութեամբ։ Ան կառոյցը կը նուիրէ իր ծնողներուն՝ Հայկ եւ Թամարա Ալեքսանեաններիու յիշատակին։ Կամուրջը կառուցուած է ձեռքի աշխատանքով եւ որեւէ թեքնիկական միջոցներ չեն օգտագործուած:

մինի|կենտրոն|300px|Կամուրջի տեսքը կեդրոնէն

Կամուրջէն կը բացուի տեսարան մը դէպի ձոր, ուր կը գտնուի Սուրբ Թադէոս եկեղեցին, որուն բակը թաղուած է Մխիթար Սպարապետը։ Կամուրջի միւս ծայրը քարայրային քաղաքն է՝ իր բազմաթիւ տուն-քարանձաւներով ու «առանձնատներով»։

## Տուեալներ
Կամուրջի երկարութիւնը 160 մեթր է, բարձրութիւնը՝ 63 մ․, ծանրութիւնը՝ 14 թոն։ Կամուրջը միաժամանակ կրնայ «սպասարկել» միջին ծանրութիւն ունեցող շուրջ 700 մարդ։

## Պատկերասրահ


Kndzoresk Swinging Bridge (3).jpg|Խնձորեսկի ճօճուող կամուրջը
Khndzoresk Bridge, Armenia.jpg|Կամուրջին տեսքը հեռուէն
Khndzoresk Bridge, Khndzoresk, Armenia.jpg|Խնձորեսկի ճօճուող կամուրջը
Kndzoresk Swinging Bridge (8).jpg|Կամուրջի տեսքը հեռուէն
Պատկեր:Ճոճվող կամուրջ.jpg|Խնձորեսկի ճօճուող կամուրջը



## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Խնձորեսկի ճօճուող կամուրջը կը կշռէ 14 թօն, տեսանիւթ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի կամուրջներ
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի մարզի յուշարձաններ
Կեչառիսի Խաչքարեր

մինի|աջից**Կեչառիս**ի վանքին մէջ կան Ժբ.-Ժգ. դարերէն մնացած բազմաթիւ խաչքարեր, որոնք գունագեղութիւն կը  հաղորդեն վանքային համալիրին՝ դառնալով անոր բաղկացուցիչ տարրերը։ Համալիրին կարեւոր կառոյցներէն է Վեցիկ ճարտարապետին մահարձան-խաչքարը (Ժգ. դար), զոր կանգնեցուցած են անոր ճարտարապետ եղբայրները։ 
Խաչքար մըն ալ պահպանուած է վանական համալիրին հարաւային մասին մէջ գտնուող Կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէջ (1203-1214),որ եկեղեցիներէն ամենաշքեղն է:

Ժբ. դարէն սկսեալ հանդէս եկած են խմբական խաչքարերը։ Անոնք երբեմն կանգնեցուած են մէկ ընդհանուր կամ քով-քովի դրուած պատուանդաններու վրայ։ Կարգ մը պարագաներու խաչքարերը կանգնեցուած են հանգուցեալներու յիշատակին խումբ մը մարդոց կողմէ, ինչպէս է պարագան Հաւուց Թառի եւ Կեչառիսի մէջ: 
## Կեչառիսի խաչքարերով յուշադրամ
Յուշադրամին մէկ կողմի կեդրոնը կը գտնուի Կեչառիսի վանական համալիրին մէջ գտնուող խաչքարերէն մէկուն մանրակերտը: Մանրակերտին շուրջ պատկերուած են խաչեր եւ Կեչառիսի վանական համալիրը: Ձախ եզրագիծով «ԿԵՉԱՌԻՍԻ ՎԱՆՔ Ժբ.» եւ աջ եզրագիծով` «KECHARIS MONASTERY XII CENTURY» մակագրութիւններն են, իսկ վարը՝ յուշադրամին հրատարակման տարին`«2011»:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Kecharisi vanq (1).jpg
Պատկեր:Kecharisi vanq (2).jpg
Պատկեր:Kecharis Monastery khachqar 01.JPG
Պատկեր:Kecharis monastire 2014 07.JPG
Պատկեր:Kecharis monastire 2014 04.JPG
Պատկեր:Kecharis Monastery Tsakhkadzor 1.jpg

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Հայկակական կոթողներ
Թռչկանի Ջրվէժ

մինի|Թռչկանի Ջրվէժ
**Թռչկանի ջրվէժ**, կը գտնուի ՀՀ Շիրակի եւ Լոռիի մարզերու սահմանին Փամբակ գետի ձախակողմեան վտակ Չիչխան գետի վրայ։ Չիչխան գետը սկիզբ կ'առնէ Շիրակի լեռնաշղթային հիւսիսարեւելեան լանջերէն 2250 մ. բարձրութենէն։ Ունի 29 քմ. երկարութիւն, ջրահաւաք աւազանը 192 քառ. քմ. է։ Բազումի լեռնաշղթային միջլեռնային հովիտին մէջ կը հոսի արեւելք։ Սնումը հալոցքային (42%) եւ ստորերկրեայ (35%) է, վարարումը՝ Մարտ-Յունիս ամիսներուն, որու ընթացքին կը ձեւաւորուի տարեկան հոսքի 62 %-ը։ Վերին հոսքին էջ ափերը ցածրադիր են եւ գետը ունի հարթավայրային բնոյթ. կը հոսի ընդարձակ գետահովիտով։ Միջին հոսանքին մէջ մինչեւ խորը եւ նեղ կիրճի մէջ մտնելը կը յառաջացնէ Թռչկան ջրվէժը, որ յայտնի է նաեւ Չիչխանի ջրվէժ կամ Թռչկան ջուր անունովամբ։ Տեղի բնակիչները ջրվէժը Չռան կ'անուանեն։ Կը գտնուի Լոռիի մարզի Շիրակամուտ գիւղէն շուրջ 10 քմ. հիւսիս-արեւմուտք, հոս եղած է 1988-ի երկրաշարժի կեդրոնը։ Հայաստանի գահավիժող ջրվէժներէն ամենաբարձր եւ ամենաջրառատ ջրվէժն է իր 23,5 մ. բարձրութեամբ ու միջին շուրջ 1.5 թոն վայրկեան ջուրի ծախսով։

Թռչկան ջրվէժը 2008-էն մտած է բնական յուշարձաններու ցանկին մէջ, իսկ 2011-էն տարածքը սահմանուած է իբրեւ յատուկ պահպանուող գօտի։ Այժմ Թռչկանի, իբրեւ բնական յուշարձան, անձնագրաւորման աշխատանքներ կը տարուին։

2011-ին յայտնուեցաւ հանրային ուշադրութեան կեդրոնը՝ ջրվէժին վերի ինկած հատուածին մէջ կառուցուելիք ՀԷԿ-ի պատճառով ջրվէժի գոյութեան վտանգման շուրջ բնապահպաններու շնորհիւ։ «Թռչկան» ջրվէժը Հիւսիսային Հայաստանի բնութեան ամենագեղեցիկ հրաշալիքներէն մէկն է, որ կը գտնուի ՀՀ Շիրակի եւ Լոռիի մարզերու սահմանային հատուածին մէջ` Չիչխան գետի Թռչկան վտակի վրայ եւ իր բարձրութեամբ երկրորդն է Հայաստանի էջ: Հաշուի առնելով այս եզակի բնական վայրին կարեւորութիւնը եւ գեղագիտական առանձնայատուկ արժէքը ՀՀ Կառավարութիւնը իր 14 Օգոստոս 2008-ի թիւ 967-ի որոշմամբ «Թռչկան» ջրվէժը ներառած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնութեան յուշարձաներու ցանկի մէջ, իբրեւ ջրագրական յուշարձան: Ըստ «Բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքներու մասին» ՀՀ օրէնքի 19-րդ յօդուածի առաջին կէտի` Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ բնութեան յուշարձանի զբաղեցուցած տարածքին մէջ կ'արգիլուի բոլոր գործունէութիւնները, որոնք կը սպառնան անոր պահպանութեան: Առանց հաշուի առնելու օրէնքի այս դրոյթը 7 Ապրիլ 2010-ին ՀՀ Հանրային ծառայութիւնները կարգաւորող յանձնաժողովին որոշմամբ «Ռոբշին» ՍՊԸ-ին տրուած է 1050 Կվտ դրուածքային հզօրութեամբ «Թռչկան» փոքր հիտրոելեկտրակայանը կառուցելու արտօնութիւն, իսկ ՀՀ բնապահպանութեան նախարարութեան «Բնապահպանական փորձաքննութիւն» ՊՈԱԿ-ի կողմէ «Թռչկան» փոքր հիտրոելեկտրակայանի նախագիծին տրուած է փորձաքննական դրական եզրակացութիւն:

## Գրականութիւն

* «Հայկական Բնաշխարհ» հանրագիտարան
* ‎«Թռչկան ջուր» ջրվէժը Չիչխան գետի վրայ կը յիշատակուի Հ.Գ. Գաբրիէլեանի «Հայկական լեռնաշխարհ» գիրքին մէջ (Երեւան, 2000, Էջ 175)։



Ստորոգութիւն:Լոռի (Մարզ)
Ստորոգութիւն:Շիրակ (Մարզ)
Ստորոգութիւն:Ջրվէժներ
Ուիմպըլտընի մրցաշարք

Վիքիփետիայէն՝ ազատ հանրագիտարանէն

**Ուիմպլտընի մրցաշարք** (կարճ՝ **Ուիմպլտըն**, ՝ The Championships, Wimbledon), թենիսի ամէնահին եւ հեղինակաւոր մրցաշար , Մեծ սաղաւարտի 4 մրցաշարերէն մէկը։ Տարին անգամ մը կը կազմակերպուի, Յունիսի վերջաւորութեան՝ Յուլիսի սկիզբը Լոնտոնի Ուիմպլտըն արուարձանին մէջ։ Տեւողութիւնը 2 շաբաթ է։

Մեծ սաղաւարտի մրցաշարերուն միակն է , որ խաղերը տեղի կ՚ունենան բնական խոտածածկով կորտերուն։ Մրցաշարը կ՚իրականացուի  5 կարգով՝ տղամարդկանց մենախաղեր, կանանց մենախաղեր, տղամարդկանց, կանանց եւ խառն զուգախաղեր։

## Պատկերասրահ

File:The Royal Gallery at Centre Court, Wimbledon.jpg|
File:The Crowd at Centre Court, Wimbledon.jpg|
File:The Centre Court, Wimbledon.jpg|
File:The decision of In or Out with the help of Technology at Wimbledon.jpg|


## Ծանոթագրութիւններ


## Արտաքին հղումներ

* Ուիմպըլտընի մրցաշարի պաշտոնական կայքը
* Ուիմպըլտընի եզրափակիչի մասնակիցներն ու հաղթողները
Սոճուտ տենտրոայգի

**Սոճուտ Տենտրոայգի** կամ **Ստեփանաւանի Տենտրոբարք**, կը գտնուի Լոռի մարզի Գիւլագարակ գիւղին մէջ, Ստեփանաւան քաղաքէն 12 քմ․ հեռաւորութեան վրայ, Երեւանէն 155 քմ․ հիւսիս, ծովի մակերեսէն շուրջ 1450 մ․ բարձրութեան վրայ։

## Պատմութիւն
Այգին հիմնադրուած է 1931 թուականին, լեհ ինժեներ-անտառագէտ Էտմոն Լէոնովիչի կողմէ։ Տարածքը կը կազմէ շուրջ 35 հեկտար։ Լէոնովիչը աշխատած է իբրեւ բուսաբանական այգիի տնօրէն մինչեւ 1984, որմէ ետք այդ պաշտօնը ստանձնած է անոր որդին։ 1998-ին տարածքը նշանակուած է իբրեւ յատուկ պահպանումի գօտի։
մինի|Սոճուտ Տենտրոայգի
Այգիի 17.5 հեկտար տարածքը բնական անտառ կը կազմէ, իսկ 15 հեկտարը՝ զարդանախշերով ծառեր։

Բուսաբանական այգիին տարածքը կը կազմէ շուրջ 35 հեկտար։ Բաղկացած է բնական անտառէ, զարդանախշերով բոյսերէ, փոքրատերեւ լորենիի ծառուղիներէ եւ վայրի ծագում ունեցող այլ բուսատեսակներէ։ Բոյսերուն մեծ մասը բերուած են Երեւանի բուսաբանական այգիէն, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ այլ երկիրներէ՝ Վրաստան, Ուքրանիա, Ռուսաստան, հեռաւոր արեւելք եւ այլն։
մինի|Սոճուտ Տենտրոայգի
Բոյսերու բազմաթիւ տեսականեր բերուած են նաեւ Գերմանիայէն, Ֆրանսայէն, Փորթուգալէն, Չինաստանէն եւ ԱՄՆ-էն։ Ներկայիս, Այգին կը պարունակէ աւելի քան 500 բուսատեսակ։

Տենտրոայգիին մէջ աւելի քան 2500 բուսատեսակներ փորձարկուած են՝ ձգտելով գտնել նոր տեսակներ, որոնք կրնան աճիլ այստեղ։ Ներկայիս միայն 500 բուսատեսակ յարմարած է բնական պայմաններ ունեցող այս տարածաշրջանին։
մինի|Սոճուտ Տենտրոայգի

Յատուկ արժէք կը ներկայացնէ Քալիֆորնիական սեկւոյան։ Այգիին մէջ, իրարու մօտ տնկուած 5 վիթխարի ծառերը երիտասարդ են եւ աւելի կը բարձրանան քանի մը հարիւր տարուայ ընթացքին։

## Կլիմայ
Տենտրոայգին կը գտնուի ծովի մակերեսէն 1450 մ․ բարձրութեան վրայ: Ունի ցուրտ կլիմայ։ Անձրեւի տեղումները կը կազմեն տարեկան 550 մմ․։ Դեկտեմբեր ամիսէն մինչեւ Մարտ այգին ձիւնով ծածկուած կ՛ըլլայ։ Բոյսերու հաւաքածոն գիտական մեծ հետաքրքրութիւն կը յառաջացնէ՝ հնարաւորութիւն տալով ուսումնասիրել նոր կլիմայական պայմաններուն մէջ աճող բոյսերու զարգացման փոփոխութիւնները։

## Պատկերասրահ

Leonovich Dendropark.jpg
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (8).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ ... (38).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ ... (34).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (23).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (30).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ ... (32).JPG
Գյուլագարակի արգելավայր, Դենդրոպարկ (33).JPG
File:Ստեփանավան 2.jpg
File:Ստեփանավան 3.jpg
File:Ստեփանավան 4.jpg
File:Ստեփանավան 5.jpg
File:Ստեփանավան 6.jpg
File:Ստեփանավան 7.jpg
File:Ստեփանավան 8.jpg
File:Ստեփանավան 9.jpg
File:Ստեփանավան 10.jpg
File:The map of Sochut dendropark.jpg|thumb|Սոճուտ Տենտրոայգիին քարտէսը
File:Sequoiadendron giganteum12.jpg|thumb|Սեկւոյատենտրոն հսկայական
File:The grave of Edmon Leonovich.jpg|thumb|Էտմոն Լէոնովիչի շիրմաքարը Սոճուտ Տենտրոայգիին մէջ


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Ստեփանաւանի Տենտրոայգի 
* Բուսաբանական այգիներու միջազգային պահպանման կայքը, Ստեփանաւանի Տենտրոայգի 

Ստորոգութիւն:Ստեփանաւան
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Տենտրոայգիներ
Օձի Պորտ

**Վայր**` Լոռ-ի մարզ

**[[Երեւան|Երեւանի]]** 186քմ / 2ժամ 30վայրկեան հեռաւորութեամբ

Բուժիչ բնական աղբիւր, Արդվի գիւղի մօտ:
ձախից|մինի|298x298փքս|Օձի Պորտ

**[[Լոռի (մարզ)|Լոռի մարզ]]<nowiki/>ի** հրաշքներէն է **Օձի փորը**: Ըստ աւանդութեան` գիւղի ձորակի աջ կողմը կը գտնուէր դպրոց մը, ուր իր եօթը աշակերտներ ուսում կ՚առնէին ծերունի իմաստուն ճգնաւորէ մը: Ձորակի ձախ կողմը ՝ լերան լանջին կար սարսափելի **վիշապը** եւ անոր արձակած ձայներէն ամէն ինչ կը պապանցուէր: Օր մը գիւղացի կին մը սափորը ուսին կ՚ իջնէր լերան լանջին, կը տեսնէ ահաւոր հրէշը, այդ վայրկեանին կը քարանայ: Ճգնաւորը աշակերտներէն մէկը կ՚ուղղարկէ պարզելու, թէ ինչ պատահած է: Աշակերտը չի վերադառնար եւ այդպէս բոլոր եօթը աշակերտներն ալ վիշապի բաժինը կը դառնան: Ծերունին փնտրելու կ՚ ելլէ իր աշակերտները: Հրաշագործը գավազանով կը խբէ վիշապի գլուխը ու կ՚ ըսէ. «Քա՛ր դառնաս, աղբիւր բխի քու սրտէդ՝ հիւանդի համար դե՛ղ դառնաս»: Սուրբ իմաստունի ըսածը իսկոյն կը կատարուի:
մինի|Օձի Պորտ-2|263x263փքս

Լերան լանջին, կարծես թէ, «կը սողուն» երկու վիշապները: Անոնք քարային ապարաշերտային երակներ են՝ մէկը աւելի երկար ու հաստ, իսկ միւսը՝ կարճ ու բարակ: **«Մեծ վիշապներ»**էն կը բխին երկու աղբիւր, որոնք ամառուայ տապին հոգնած ճամբորդին կու տայ սառնորակ ջուր, այն տարբերութեամբ, որ մէկը սովորական ջուր է, իսկ միւսը ունի բուժիչ հատկութիւն: Արեւմտեան կողմէն բխող ջուրը շատ բարակ է եւ կը կոչուի **«օձի փոր»**: Ան ունի բուժիչ յատկութիւններ, որոնք պայմանաւորուած են հանքային ջուր ըլլալու յարմարութեամբ: Ջուր, որ  կ՚ օգտուին ոչ միայն տեղացիները, այլ նաեւ բոլորը… Կ՚ ըսուի որ ժամանակին սափորը ուսին կին-ժայռը պարզ կ՚ երեւէր, բայց 1939 թուականին ան քանդուած, իսկ քարերով անասուններու համար գոմեր կառուցուած են: Տեսարանը հիասքանչ է ու անզուգական՝ գողտրիկ բնակավայր, վեհաշուք վանական համալիր, գեղատեսիլ ձորակ:

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Թռչուններու Քարայրը

**Թռչուններու Քարայրը**, փոքր քարայրներու համալիր, Նորավանքի կիրճի մուտքին։

## Նկարագրութիւն
Թռչուններու Քարայրը կը գտնուի M2 մայրուղիի` Նորավանքի կիրճի մուտքին, գետափնեայ ճաշարաններու ետին գտնուող ժայռի մէջ (դէպի կիրճ թեքուող աջ կողմը)։ 
Քարայրը նեղ անցուղիներով իրարու միացած քարայրներու շղթայ մըն է։ Ժայռի վերի պատերուն վրայ ունի քանի մը փոքր խորշեր։

Նորավանքի թռչուններու քարայրը, շնորհիւ իր ինքնատիպ ու կայուն կլիմային, յարմար նկատուած է սննդամթերքի արտադրութեան եւ պահեստաւորումի համար։

## Պեղումներ
Պեղումներու ընթացքին Քարայրէն ի յայտ եկաւ էնէոլիթեան դարաշրջանի գինեգործութեան վկայութիւններ, որոնք եթէ հաստատուին, քարայրը կը դառնայ աշխարհին յայտնի գինիի խմորումի ամենավաղ շրջանի վայրերէն մէկը (Ք․ա. 4200–3800 թուական)։

## Վտանգներ
Թռչուններու քարայրին հիմնական վտանգը մարդոց անուշադիր գործունէութիւնն է։ Այցելուները մեծ վնաս հասցուցած են քարայրի ներսի պատերը նկարելով, կոտրելով կամ իրենց հետ տանելով քարէ աշխատանքներէն հատուածներ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Թռչուններու քարայրի նկարագրութիւն
Լաստիվեր

ձախից|մինի|192x192փքս|Լաստիվեր
**Լաստիվեր**, երկյարկ քարանձաւը կը գտնուի Խաչաղբիւր գետի հիասքանչ ձորան մօտ, Ենոքավանի 3 քմ. հեռաւորութեամբ:

Վայրը պահպանուած, անտառի խաւարի մէջ: Բուռն գետը, բարձր ծառերը եւ ուղղաձիգ ժայռերը կը հեքիաթացնէ բնութիւնը: Եւ այդ բնութեան մէջ իր ուրոյն տեղը ունի խոնաւ կլիման ու ձորի լանջերուն կախուած սպիտակ ամպիկները:

Քարանձաւին, 13-րդ եւ 14րդ դարերուն մոնղոլական արշաւանքներու ժամանակ, իր ապաստանն էր գտել տեղի բնակչութիւնը:
մինի|Լաստիվեր քարանձաւ
Քարանձաւը կը գտնուի ձորան գրեթէ ուղղաձիգ լանջի վրայ: Անոր հասնելու համար մարդիկ ստիպուած էին կառուցել աստիճան` մէկը միւսին վրայ շարուած գերաններուն: Կառոյցը կը նմանէր լաստի, եւ այդ պատճառով քարանձաւը մնաց ժողովուրդի յիշողութեան մէջ «Լաստիվեր» անունով:

Նկարիչը սենեակներու պատերուն թողած է գեղեցիկ խորաքանդակ: Կարելի է նկատել, որ ան կը պատկերացնէ հարսանիք: Հեղինակը ստեղծած էր այդ գլուխ գործոցները քարանձաւին ճգնաւորի կեանքով ապրելու ժամանակ: Այդ պատճառով քարանձաւը կը յիշատակուի նաեւ «Անապատ» անունով:

Ձորի ներքեւը կ՚աղմկէ հիասքանչ ջրվէժ մը, որ վայրի բնութեան անբաժանելի մասը կը կազմէ:

## Աղբիւր

* http://findarmenia.org/arm/sights/lastiver
Սաղմոսաւան

**Սաղմոսաւան**, գիւղ Հայաստանի Հանրապետութեան Արագածոտնի մարզի Աշտարակ տարածաշրջանի Սաղմոսաւան համայնքին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Սաղմոսաւանը կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետութեան Արագածոտնի մարզի Աշտարակ տարածաշրջանի Սաղմոսաւան համայնքին մէջ։ Ճանչցուած է նաեւ **Սագմոսաւան**, **Սագմոսավանք**, **Սաղմոսավանք**:

Գիւղը կը գտնուի Քասաղ գետի աջափնեայ կողմը, մարզի կեդրոնէն 8 քմ․ հիւսիս-արեւելք հեռաւորութեամբ, ծովի մակերեսէն 1620 մ․ բարձրութեամբ։ Հիմնադրուած է 1830-ական թուականներուն։

## Բնակչութիւն
մինի|ձախից|Սուրբ Աստուածածին եկեղեցիՍաղմոսաւանի բնակչութեան նախնիները գաղթած են Պարսկահայաստանէն։
Սաղմոսաւանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը

## Տնտեսութիւն
Բնակչութիւնը կը զբաղի անասնապահութեամբ, այգեգործութեամբ, պտղաբուծութեամբ, հացահատիկի եւ սննդաբոյսերու մշակումով։

մինի|ձախից|Խաչքար Խաթունի

## Պատմական վայրեր
Գիւղին մէջ կը գտնուի Սաղմոսավանքի համալիրը, որուն մէկ մասը կառուցուած է 1215 թուականին Վաչէ Վաչուտեան իշխանի եւ անոր տիկնոջ՝ Մամախաթունի կողմէ։ Գիւղին մէջ կը գտնուի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի անապատը (13-14-րդ), Սուրբ Աստուածածին (1225) եւ Սուրբ Սիոն (1215) եկեղեցիները։

## Պատկերասրահ

Վանական համալիր Սաղմոսավանք, ArmAg, 2015.JPG
Saghmosavank - octobre 2013 - 10.JPG


## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի գիւղեր
Անգլիական Այգի (Երեւան)

մինի|308x308փքս|Անգլիական Այգիի գլխաւոր շատրուանը
**Անգլիական այգի** կամ *Երեւանի թատերական այգի*, Երեւանի մէջ առաջին հասարակական այգին է, միակը՝ մինչեւ 1920 թուական։

Համարվում է ալտերի հիմնական բնակելի վայրը:

## Պատմութիւն
Անգլիական Այգին կը գտնուի Գրիգոր Լուսաւորիչի, Մովսէս Խորենացիի եւ Իտալիոյ փողոցներուն միջեւ։ Հիմնուած է 1850 թուականին։ Պաշտօնական բացումը կատարուած է 3 Հոկտեմբեր 1910-ին։

Այգիին ձեւաւորումն ու բարեկարգումը երկարած է 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին նախորդած տարիները։ 1 Յուլիս 1895-ին պայմանագիրով այգին կը յանձնուի Լեւոն Պակլնճեանին նորոգելու համար, սակայն ան կը թերանայ։ Այգին կը ձեւաւորուի եւ կը գեղեցկանայ Իսահակ Մելիք-Աղամալեանի քաղաքապետ դառնալէն ետք։ Աղամալեան, այգիին համար Ռուսաստանէն եւ Լեհաստանէն ծառեր բերել կու տայ։ Նոր ծառուղիներ կը բացուին, անցուղիները կը ծածկուին կարմիր փշրանքով։ Այգին կը կառուցուի եւրոպական չափանիշերով, որուն պատճառով կը կոչուի «Անգլիական Այգի»։ Ըստ ոմանց անուանումը եկած է այգին բարեկարգող օտարներուն պատճառով, իսկ ուրիշներ կը կարծեն, որ վերէն նայելով այգին կը նմանի անգլիական դրօշին։ Վերակառուցումի պատճառով այգին 10 տարի փակ կը մնայ։ Կը վերաբացուի 3 Հոկտեմբերին։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան օրերուն «Անգլիական Այգին» անխնամ կը մնայ։ Խորհրդային կարգերու հաստատման տարիներուն «Անգլիական Այգին» կը վերածուի նահատակուած յեղափոխականներու պանթէոնի։ Այգիի գլխաւոր ծառուղիին աջ կողմը կը թաղուին 1920-ին պոլշեւիկեան մայիսեան ապստամբութեան ղեկավարները, իսկ 1921-ին հոն կը թաղուի զինկոմ Լիպարիտ Մխճեանը, որուն մասին Եղիշէ Չարենց գրած է «Իմ ընկեր Լիպոն»։ Այգին կը վերակոչուի 26 կոմիսարներու (գործակալներու) անունով, որ կրճատուելով կը կոչուի «Կոմայգի»։ 1938-ին այգիի տարածքին մէջ կը կառուցուի Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմիական թատրոնի նոր շէնքը։Հոն կը գտնուի նաեւ «Մասիս» ճաշարանը։ Այգիին մէջ տեղադրուած են Գաբրիէլ Սունդուկեանի, անոր ստեղծած կերպար՝ Պեպոյի եւ ջրավաճառ պատանիին արձանները։ 2000 թուականին «Բիւրակն» ՍՊԸ-ն 99 տարի ժամկէտով վարձակալած է Անգլիական Այգիի տարածքը։

## Պատկերասրահ

Հուշարձան Գաբրիել Սունդուկյանի (2).JPG| Գաբրիէլ Սունդուկեան
Pepo monument 01.jpg| Պեպօ
Armenia - Relief (5034693444).jpg|Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմիական թատրոնի շէնքի հարթաքանդակ
Statue of Liparit Mkhchyan (13).jpg| Լիպարիտ Մխճեանի գերեզմանը եւ կիսանդրին. ետեւը՝ Ֆրանսայի դեսպանատան շէնքն է
Bench in The English Park.jpg|Այգիի նստարաններէն մէկը
Խաչքար Երևանի բանտում բոլշևիկների կողմից կացնահարվածների, ArmAg (1).jpg|Երեւանի բանտին մէջ պոլշեւիկներու կողմէ կացինահարուածներու յիշատակի խաչքար


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Անգլիական այգի/Կոմայգի եւ շրջակայք` կենդանի պատմութիւն

Ստորոգութիւն:Երեւան
Մարտունի (Արցախ)

**Մարտունի**, քաղաք Արցախի Հանրապետութեան արեւելեան կողմը, Մարտունի շրջանի վարչական կեդրոնը։ 

## Նկարագրութիւն
Մարտունին Արցախի Հանրապետութեան արեւելեան կողմը գտնուող քաղաք է։ Կը զբաղեցնէ Արցախի Հանրապետութեան տարածքի հարաւ-արեւելեան մասը։ Մարտունի շրջանի տարածքը կը կազմէ 1025 քառ․քմ․, իսկ բնակչութիւնը՝ 22990 մարդ։ Վարչական կեդրոնը Մարտունի քաղաքն է, որուն բնակչութիւնը կը կազմէ 4695 մարդ։

Մարտունին, պատմական Հայաստանի Արցախ նահանգի Վարանտա գաւառի մէկ մասն է, որ ոչ միայն Արցախի, այլ՝ հայ ժողովուրդի պատմութեան, մշակոյթի, տնտեսական կեանքի զարգացման, արտաքին թշնամիներու դէմ պայքարելու համար կարեւոր դեր ունեցած է։ Արցախի միւս շրջաններուն հետ համեմատելով Մարտունի շրջանի տարածքին զգալի մասը հարթավայրային է եւ ծովի մակերեսէն 400 մեթր բարձրութիւն ունի։ Շրջանի հարթավայրային մասին մէջ, յատկապէս Մարտունի քաղաքի կլիմայական պայմանները չոր մերձարեւադարձային են, մթնոլորտային տեղումները՝ նուազ։ Արեւմտեան շրջանը սահմանակից է Ասկերանի, հարաւային մասը՝ Հատրութի շրջաններուն, արեւելեան ու հարաւային մասերը՝ Ֆիզուլիի, իսկ հիւսիսային մասը՝ Աղտամի շրջաններուն։

Մարտունի շրջանի արեւմտեան կէսը նախալեռնային, թոյլ թեքութիւն ունեցող մակերես ունի։ Կլիմայական պայմանները նպաստաւոր են գիւղատնտեսութեան համար։ Համեմատաբար բարձր են Ննգի, Կաղարծի, Աշան, Խերխան, Թաղավարդ գիւղերու եւ Ճարտար քաղաքի Կիւնէ մասի մօտէն ձգուող լեռնաճիւղերու գագաթները, որոնք ծովի մակերեսէն 1200-1500 մեթր բարձրութիւն ունին։

Մարտունիի շրջանի ընդերքը հարուստ է կրաքարի, պազլտի, մարմարի, կրանիտի եւ կաւի պաշարներով։ Մարմարի պաշարներով հարուստ է Նորշէնը, կրանիտի պաշարներով՝ Ննկին, կաւի պաշարներով՝ Ննկի ու Ղաւախան գիւղերու շրջակայքը։

Շրջանի տարածքոին մէջ պահպանուած են հայկական պատմաճարտարապետական 353 յուշարձան, որոնցմէ կանգունն ու հնագոյնը Ամարասի վանքն է։ Այն կը գտնուի Մարտունի քաղաքէն աւելի քան 20քմ․ հարաւ-արեւմուտք, Մաճկալաշէն գիւղին մօտ, Ամարաս գետի ձախ ափին։ Ամարասի վանքը Էջմիածնի հասակակիցն է, որ կառուցուած է 4-րդ դարու սկիզբը Գրիգոր Լուսաւորիչի, այնուհետեւ՝ անոր թոռ Գրիգորիս եպիսկոպոսի կողմէ։ Վերջինս թաղուած է Ամարասի մէջ։ Շրջանին մէջ կայ քաղաքային 2 համայնք, գիւղական 34 համայնք եւ գիւղական 38 բնակավայր։

Մարտունի շրջանի քաղաքներն են՝ Մարտունի եւ Ճարտար։

Գիւղերէն առաւել խոշորներն են՝ Բերդաշէնը, Կիշին, Թաղավարդը, Մաճկալաշէնը, Խնուշինակը, Հերհերը, Աշանը եւ Քերթը։

Շրջանի գիւղատնտեսական հողատարածքները կը կազմեն 35985,3 հեկտար, իսկ վարելահողերը 21324,0 հեկտար։ Մարտունի շրջանը գիւղատնտեսութեան համար առաւել նպաստաւոր պայման ունեցող շրջաններէն մէկն է։

## Առողջապահութիւն
2013-ին Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամը ԱՄՆ Արեւելեան շրջանի (Նիւ Եորք) իր տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ Մարտունի քաղաքին մէջ կը կառուցէ հիւանդանոց։

## Յայտնի անձեր
* Արթուր Մոսիեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ԼՂՀ բնակավայրեր