Քթաբորբ

**Քթաբորբը** (rhinitis) քիթի հիւանդութիւն մըն է: Անիկա արտացոլացումն է քիթի գերգործունէութեան եւ քիթի հիւսկէններու հիւանդագին գործունէութեան:

Համայն մարդկութիւնը կը գանգատի այս հիւանդութենէն: Բոլորս տարին նուազագոյնը մի քանի անգամ կ'ունենանք այս տաղտկալի հիւանդութիւնը: Ան կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի առանց սեռի եւ գոյնի խտրութեան: Քթաբորբը ընդհանրապէս ոչ մէկ վտանգաւոր կացութիւն կը ստեղծէ մեր ընդհանուր առողջութեան, սակայն անիկա կը պատճառէ կեանքի անկանոն, անբնկան եւ ջղայնացուցիչ ընթացք մը:

## Ախտանշաններ
Քթաբորբի հիմնական ախտանշանները հետեւեալներն են՝ քիթի արիւնախռնում (congestion), քիթի խցում, քիթի քերուըտուք, քթահոսք եւ փռնգտուք: Քթահոսքը քիթի խլնաթաղանթային (mucous membrane) հոսքն է, որ կ'ուղղուի դէպի ռունգերը (nares) եւ հոնկէ դուրս, կամ՝ դէպի քթաըմբան (nasopharynx) եւ հոնկէ կոկորդ:
Քթաբորբը տեղի կ'ունենայ երկու ձեւերով.
*Գերզգայուն քթաբորբ  (allergic rhinitis),
*Ոչ գերզգայուն քթաբորբ (nonallergic rhinitis):

### Գերզգայուն քթաբորբ (allergic rhinitis)
#### Ախտաբանական փոփոխութիւններ
Գերզգայուն քթաբորբի պարագային հետեւեալ ախտաբանական (pathological) փոփոխութիւնները կը պատահին.
*Քիթի խլնաթաղանթի արեան անօթները (blood vessels) անակնկալօրէն կ'ընդլայնին եւ տեղի կ'ունենայ արիւնախռնում, այսինքն՝ արեան կուտակում, որուն պատճառով խլնաթաղանթը կ'ուռի եւ կը հաստնայ: Այս փոփոխութիւնը կը յառաջացնէ քիթի խցում:
*Քիթի խլնաթաղանթի խլնային գեղձերը առատօրէն կ'արտադրեն խլնային մաքուր, լպրծուն եւ ջրանման հեղուկ մը ու տեղի կ'ունենայ քթահոսք:

Այս երկու ախտաբանական երեւոյթները կը յայտնուին մարմինի ինքնագործ ջղային համակարգի (autonomus nervous system) ներգործութեամբ: Իսկ քիթի գերուըտուքը հետեւանքն է քիթին մէջ «հիսթամին» (Histamin) կոչուած նիւթի մը բնականէն աւելի արտադրութեան:

#### Գերզգայուն քթաբորբի ախտանշաններ
Գերզգայուն քթաբորբը կրնայ ըլլալ եղանակային (seasonal), այսինքն՝ որոշ մէկ եղանակի մը ընթացքին, կամ շարունակական, այսինքն՝ տարուան բոլոր եղանակներուն:
Գերզգայուն քթաբորբը կը յայտնուի որպէս սուր կամ մնայուն-երկարատեւ երեւոյթ: Անիկա կը սկսի անակնկալօրէն՝ որպէս սուր երեւոյթ, որ կը տեւէ քանի մը օրեր կամ շաբաթներ: Անոր կրկնութիւններով կը յառաջանայ մնայուն երկարատեւ քթաբորբը:

Գերզգայուն քթաբորբի ախտանշաններն են.
*Քիթի խցում, որ կրնայ ըլլալ՝
#Միակողմանի՝ աջ կամ ձախ քթախորշի փոխնիփոխ խցումով,
#Երկկողմանի՝ երկու քթախորշերու միատեղ խցումով,
#Մնայուն կամ ընդհատումներով:
*Լպրծուն եւ ջրանման խլնային հեղուկի արտադրութիւն եւ հոսք.
*Քիթի խլնաթաղանթի եւ քթաըմբանի քերուըտուք.
*Փռնգտուք.
*Հոտառութեան տկարացում կամ կորուստ.
*Բերնի անհամութիւն,
*Ախորժակի վատթարացում:

#### Մանուկներու պարագայ
Գերզգայուն քթաբորբէ տառապող մանուկը վերոնշեալ ախտանշաններուն հետ կ'ունենայ նաեւ հետեւեալ ուշագրաւ ախտանշանները.
*Դէմքի յատուկ շարժուձեւ եւ արտայայտութիւն,
*Քթային շնչառութեան դժուարութիւն,
*Բերանի շնչառութիւն,
*Վարի կոպերու տժգունութիւն եւ կապտութիւն,
*Մանուկը կը քերէ իր քիթը ուղղուհայեաց կամ կլորակաձեւ,
*Կը կը կծէ եւ կամ կը ցնցէ իր քիթը զանազան ուղղութեամբ,
*Կը շարժէ իր վերի շրթունքը դէպի վար,
*Կ'ունենայ հորիզոնական մորթային փոսիկ-գծիկ մը քիթի յառաջամասին վրայ,
*Կը փորձէ ուժգնօրէն ներշնչել՝ ռունգերը վեր քաշելով եւ լայն բանալով,
*Կը խօսի ռնգային ձայնով,
*Կ'ունենայ առատ արցունք:

#### Ախտապատճառներ
Գերզգայուն քթաբորբը յաճախ նախնշանը կ'ըլլայ այլ գերզգայուն հիւանդութիւններու, մասնաւորապէս՝ խռչափողի, թոքերու, մորթի եւ մարսողական գործարաններու գերզգայնութեան:

Գերզգայուն քթաբորբի ախտապատճառներն են՝
*Շրջապատի փոշի, խոնաւութիւն, օդի ջերմաստիճանի անակնկալ փոփոխութիւն եւ օդի պաղ հոսանք,
*Բեղմնափոշի (pollen),
*Արեւու ճառագայթ,
*Գրգռիչ հոտեր՝ անուշահոտ, բուրումնաւէտ ծաղիկներ, ծուխ, ներկեր, քիմիական նիւթեր եւ կազեր,
*Ծխախոտի ծուխ,
*Բուրդ, բամպակ, թուղթէ թաշկինակ,
*Կարգ մը սննդեղէններ եւ ոգելից  խմիչքներ,
*Որոշ դեղեր,
*Անասուններու մորթ եւ մազ,
*Թռչուններու աղուամազ եւ փետուր,
*Քթախոտ:

Բեղմնափոշիի գերզգայնութիւնը կը սկսի տարուան մէկ եղանակին: Բեղմնափոշին կ'արտադրուի ծառերու, թուփերու եւ խոտերու ծաղկումով: Անիկա շուտով կը տարածուի օդին մէջ եւ մենք անզգալաբար կը ներշնչենք զայն օդին հետ:

Գերզգայուն քթաբորբի շնչառական ախտանշաններուն կ'ուղեկցին նաեւ ակնային ախտանշաններ, յատկապէս՝ ակնազօդերու (conjunctiva) քերուըտուք եւ կարմրութիւն:

### Ոչ գերզգայուն քթաբորբ (nonallergic rhinitis)
Ոչ գերզգայուն քթաբորբը կը յայտնուի քիթի խլնաթաղանթին բորբոքումով, որ կը յառաջանայ երկու տարբեր ախտապատճառներու խմբաւորումներով.
*Մանրէական ախտապատճառներ
*Ոչ մանրէական ախտապատճառներ:

#### Մանրէական ախտապատճառներ
*Քիթի ցպկային (bacterial) վարակումներ,
* Քիթի ժահրային (viral) վարակումներ, մասնաւորապէս՝ հարբուխ եւ «կռիփ»:

#### Ոչ մանրէական ախտապատճառներ
*Որոշ դեղերու գործածութիւն,
*Կարգ մը ներազդակներու (hormone) գործածութիւն,
*Հակայղութեան դեղերու գործածութիւն,
*Ներազդակային խանգարումներ յղութեան, դաշտանի եւ դաշտանադադարի (menaupos) ընթացքին,
*Թիքի կազմուածքային փոփոխութիւններ, յատկապէս՝
#Քիթի հարուած-վնաս,
#Քիթի միջնեպատի (septum) կոտրուածք,
#Քիթի միջնեպատի ընթոծին (congenital) ծռութիւն,
#Չափազանց ալքոլի գործածութիւն,
#Ծխածոտի գործածութիւն եւ անոր ծուխին ենթակայութիւն,
#Զգացական վերիվայրումներ եւ յուզումներ,
#Օտար մարմիններու գոյութիւն քիթին մէջ,
#Ենթավահանագեղձութիւն (hypothyroidism),
#Քիթի լաւորակ եւ վատորակ ուռեր եւ բոլիբներ:

Ոչ գերզգայուն քթաբորբի ախտանշանները գերզգայուն քթաբորբի նման են, բայց անոնք կը յայտնուին նուազ ուժգնութեամբ:

## Ախտաճանաչում
Քթաբորբի ախտաճանաչումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով.

*Քիթի բժշկական մանրակրկիտ քննութիւն.
*Ախտանշաններու ճիշդ մեկնաբանութիւն.
*Տարրալուծարանային քննութիւններ:
#Քիթի խլնային հոսքի քննութիւն, որ կը զատորոշէ գերզգայուն քթաբորբը ոչ գերզգայուն քթաբորբէն,
#Արեան քննութիւն, ուր արեան ճերմակ գնդիկներու որոշ խմբաւորումին, eosinophil-ներու բարձրացումը կը բացայայտէ գերզագայուն քթաբորբը, իսկ ընդհանուր ճերմակ գնթիկներու բարձրացումը կը բացայայտէ մանրէական-ցպկային քթաբորբը:

*Քիթի եւ քթախոռոչներու (nasal sinuses) «Ք» ճառագայթային նկարահանում:
Յաճախ հիւանդը բժշկական քննութեան ընթացքին բոլորովին բնական եւ առողջ վիճակի մէջ կը գտնուի, բայց այդ չի նշանակեր, թէ ան քթաբորբէ զերծ է:

Գերզգայուն քթաբորբի դարմանումը կը կատարուի հետեւեալ միջոցառումներով.
*Գտնել քթաբորբի գրգռիչ ախտապատճառը եւ հեռու մնալ անկէ.
*Գործածել որոշ դեղեր, յատկապէս.
#Հակագերզգայնութեան դեղեր,
#Cortisone, որ կը գործածուի զանազան ձեւերով՝ դեղահատ, օշարակ, քթակաթիլ, մկանային կամ երակային սրսկում:
Cortisone-ի կարճատեւ գործածութիւնը շատ  օգտակար է: Անոր երկարատեւ գործածութիւնը կը յառաջացնէ քիթի խլնաթաղանթի ջրուռեցք (edema), կարմրութիւն, այրուածք, չորութիւն, եւ արիւնահոսում:

Ոչ գերզգայուն քթաբորբի դարմանումին համար վերոյիշեալ միջոցառումներու կողքին յաճախ պարտաւորիչ կը դառնայ հակաբորբոքումային դեղերու գործածութիւնը եւ վիրաբուժական գործողութեան մը անհրաժեշտութիւնը, օրինակ՝ միջնեպատի վերականգնում, բոլիբներու եւ խեցիներու հատում:
Սուր եւ երկարատեւ քթաբորբը հազուադէպօրէն կրնայ ստեղծել կարգ մը բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են.
*Քթախոռոչատապ (sinusitis), որ կը յառաջանայ քիթի խցումով.
*Բոլիբներու զարգացում քիթին մէջ, որ կը յառաջանայ գերզգայնութեան հետեւանքով.
*Հիւծիչ քթաբորբ (atrophic rhinitis), որ կը յառաջանայ.
#Երկարատեւ մանրէական քթաբորբով,
#Քիթի վիրաբուժական գործողութիւններէ ետք:

### Հիւծիչ քթաբորբ
Հիւծիչ քթաբորբի ախտանշաններն են.
*Քիթի խլնաթաղանթի եւ քիթի ներքին պատերուն վրայ գտնուող խեցիներու (turbinates) հիւծում.
*Քիթի խլնաթաղանթի կեղեւարում (crusting).
*Թարախային քթահոսք.a
*Քիթի գարշահոտութիւն, որ զգալի կ'ըլլայ թէ' հիւանդին կողմէ եւ թէ իր շուրջը գտնուողներուն կողմէ.
*Քթախորշի (nasal cavity) ծաւալում.

Հիւծիչ քթաբորբը կը դարմանուի հետեւեալ միջոցառումներով.
*Լուալով խթախորշը աղի ջուրով.
*Գործածելով հակաբորբոքումի դեղեր.
*Վիրաբուժական գործողութեամբ, ուր կը կատարուի ծաւալած քթախորշի նեղացումը:

## Տե'ս Նաեւ
*Ականջ
*Փայծաղ
*Ականջային Արիւնահոսութիւն
*Գլխապտոյտ
*Մանկական Անդամալուծութիւն
*Ողնայարի Կողմնածռութիւն
*Ջղային Անախորժակութիւն

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*«Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, 28 Մարտ 2014:

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով