Կանացիակերպ աղամաններ

մինի|Հայկական կանացիակերպ աղաման, կը գտնուի Ժողովրդական ստեղծագործութեան պետական թանգարանին մէջ
**Կանացիակերպ աղամանները** կաւով պատրաստուած աղի ամաններ են, որոնցմէ ամենահին օրինակները յայտնաբերուած են Շիրակի մէջ՝ 13-րդ դարու թուագրումով, ունին իւրայատուկ ձեւ, զարդարուած են զանազան պատկերներով, հումքը կարմիր ու սեւ կաւն է։

## Պատմութիւն
Կանացիակերպ աղամանի ամենահին օրինակը յայտնաբերուած է 2005 թուականին Անիի հիւսիսային քարանձաւային բնակավայրի պեղումներու ընթացքին (2005 թ. եւ թուագրուած XIII դարով:), Շիրակի մարզի՝ Հայկաձոր գիւղի տարածքին՝ Ախուրեանի ձախ ափին։ Այն 13-րդ դարու նմուշ է։
Աղամանը ձեռածեփ է, բաց շագանակագոյն աւազախառն կաւով, լաւ թրծուած չէ։ Իրանը երկթեք է, նեղ վիզի վրայ նստած է բարակ շուրթ եւ ոչ խորը թաս ճրագաթաթ։ Աղամանի վիզը իրանին միացած է հակադիր աղեղնաձեւ զոյգ ունկերով, որոնցմէ մէկը միայն ամբողջական է։ Իրանի երկթեք մասէն 5 սմ. վեր կատարուած է 8,5 սմ. տրամագիծով շրջանաձեւ բացուածք։ Աղամանին վրայ կան պատկերներ՝ իրանի փքուն հատուածէն մինչեւ ճրագաթաթի տակը։ Պատկերին մէջ 6 հոգի շուրջպար բռնած են, անոնցմէ մէկը երեխայ է։ Բոլորը բացի երեխայէն, իրենց գլխուն վրայ ունին աղեղնաձեւ մանրամասնութիւն։ Շրջանակաձեւ բացուածքի երկու կողմերը մէկական օձ է, որոնցմէ մէկուն գլուխը հպած է ֆիգուրներէ մէկուն ոտքին, իսկ միւսինը՝ երեխայի ոտքին։ Աղամանի ունկերուն եւ վիզին տակ նոյնպէս կան վերադիր գալարներ, որոնցմէ մէկը սկսած է ունկի տակ դրուած շրջանակաձեւ տափակ ելուստէն եւ բոլորելով ունկը՝ աւարտած է նոյն տեղը, ուրկէ սկսած էր: Ի տարբերութիւն իրանը գօտեւորող եւ բացուածքի կողքը պատկերուածներուն, որոնց օձ ըլլալը ընդգծուած է նաեւ մարմինի վրայ մատնասեղմումով կատարուած փոսիկներով, այս գալարները անզարդ են։

Շիրակի շրջանի կանացիակերպ աղամանները 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկիզբի նմուշներ են հետեւեալ վայրերէն՝
*Հառիճ
*Սառնաղբիւր 
*Ազատան
*Քեթի
*Գիւմրի 
*Սպիտակ

## Նկարագրութիւն
Աղամանները պատրաստուած են սեւ, կարմիր ու կարմրամոխրագոյն կաւէ։ Ծեփուած են 2 եղանակով՝ ձեռքի դուրգով եւ արխայիկ յարմարանքով։
Արխայիկ յարմարանքը (կահաւորում) հարթ ու ծանր քարէ սալ էր, վրան դրուած է կաւագունդը եւ մշակուած է։

Ըստ ոճի ՝Շիրակի կանացիակերպ աղամանները այսպէս կը խմբաւորուին՝
*Վասպուրական-ապարանեան- աղամանները ունին լայն նստուկ, իրանը կոնաձեւ կամ գլանաձեւ կը բարձրանայ, կ'աւարտի փոքր գլուխով, կանթերը կարճ են, կ'իջնեն վիզէն դէպի ուսեր։ Կը կրեն Վասպուրականէն ու Տուրուբերանէն գաղթած հայերու մշակոյթի կնիքը։
*Շիրակեան ոճ- կճուճաձեւ են, նստուկը փոքր է, իրանը փորի մասը կը լայնանայ, ապա նեղ կը դառնայ, պարանոցը կարճ է, վրան գլուխ։ Այս ոճի աղամանները կը կրեն Բարձր Հայքէն, Բասենէն ու Մուշէն գաղթած հայերու կաւագործութեան աւանդոյթները։

## Տեսակներ

Կերպաւորումով Շիրակի կանացիակերպ աղամանները երեք ձեւի են՝
*դիմաւոր աղամաններ, 
*անդէմ կիսանդրի աղամաններ
*կճուճ աղամաններ
Ալեքսանդրապոլի աղամանը սեւ կաւէ է, փորի բացուածքին շուրջ օձագալարի փոխարէն կեռիկներ են։ Անիի օձերու նման, կատարուած են մատներու սեղմումով փոսիկներ, որոնցմով զարդարուն է եզերող շրջանակը, թեւերն ու ճակատնոցը։
Սառնաղբիւրի կանացիակերպ աղամանները զարդարուած են ուռուցիկ, ատամնաձեւ ելուստներով, կանթերի տակ արեւի սկաւառակ յիշեցնող շրջանակ է։
Ազատանի աղամանը ունի արտայայտիչ ցցուն քիթ, աչքերն ու բերանը յախճապակի է, թեւերը կ'իջնեն կողերու վրայ, ուսուցիկ 4 գիծով պատկերուած են վարսերը։ Կուրծքին կայ բացուածք, որուն տակ եռանկիւնաձեւ նախշ է, այն կը յիշեցնէ կանացի կրծքազարդ։ 
Քեթիի ու Հառիճի կանացիակերպ աղամանները զարդարուած են յախճապակիով, ունին վզնոցներ, մէկը ունի ճակատնոց։ Դիմագիծերը ծեփուած են յախճապակիներու կտորներով, կամ ուղղակի կաւէ քանդակուած քիթով ու բերանով, նաեւ ականջներով։

Սպիտակի կանացիակերպ աղամանը ունի քանի մը տարբերակներ, որոնք կը ներկայացնեն կինը՝ իր ամբողջ կեցուածքով․ հագուստը քաղաքային է, եւրապական․ կիսաշրջազգեստ եւ բարձրօձիք բաճկոնակ, մէջքին կայ գօտի, վիզնոցներով են, աղամաններէն մէկը ունի թիթեռ- փողկապ։ Դիմագիծերը շատ արտայայտիչ են՝ տափակ այտեր, արտայայտուած ցցուն քիթ եւ յօնքեր, աչքերը յախճապակիով կամ ուղղակի անցքերով։ Այս աղամանները, բացի մէկ հատէն, բերան չունին։

## Գրականութիւն
Կ․ Բազէեան, Շիրակի կանացիակերպ աղամանները, ՀՀ ԳԱԱ ՇՀՀԿ, Գիտական աշխատանքներ, հ․24, 2021։

## Տես նաեւ
Հայկական աղաման
## Արտաքին Յղումներ
*Աղամանի հետքերով
## Ծանօթագրութիւններ