Յօդաբորբ

**Յօրաբորբը** (arthritis) յօդի բորբոքում, որուն պատճառը ընդհանրապէս ոչ-մանրէական է (infalmmation): Յօդաբորբը կը պատահի որեւէ տարիքի՝ առանց սեռի խտրութեան: Յօդաբորբը կրնայ անցողակի-ժամանակաւոր ըլլալ եւ կամ մնայուն-երկարատեւ: 
300px|մինի|աջից

## Պատճառներ
Յօդաբորբ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով.

* Մարմնի ինքնավարակամերժութեան հիւանդութիւն (autoimmune disease).
* Ոսկրային կոտրուածք.
* Յօդերու երկարատեւ գործածութիւն եւ ծանրաբեռնութիւն.
* Մանրէական եւ ժահրային բորբոքում.

## Ախտանշաններ
Յօդաբորբը կը յայտնուի տարբեր ախտանշաններով՝ տեղային եւ մարմնական ընդհանուր.

Տեղային ախտանշաններն են.

* Յօդացաւ. 
* Յօդի կարմրութիւն, ջերմութիւն, ուռեցք.
* Յօդին շուրջ ջրակուտակում եւ յօդաւիշային հեղուկի կուտակում յօդախոռոչին մէջ.
* Յօդի անշարժութիւն կամ շարժումի նուազում. 
* Յօդամկանային ցաւ եւ տկարութիւն. 
* Յօդային այտաքին տարբեր ձեւաւորումներ, աղաւաղումներ եւ տձեւութիւններ.

Մարմնական ընդհանուր ախտանշաններն են՝

* Յոգնածութիւն.
* Քալելու դժուարութիւն կամ բոլորովին անկարողութիւն.
* Ընդհանուր կարողութեան նուազում.
* Գիրութիւն՝ նստակեաց կեանքի հետեւանքով.
* Ընկճուածութիւն եւ անձկութիւն.

## Ախտաճանաչում

### Յօդահեղուկի (Synovial fluid) քննութիւն

Ախտաճանաչումը կը կատարուի համապատասխան առողջապահական մասնագէտի մը կլինիկական քննութեամբ եւ կրնայ հաստատուիլ այնպիսի փորձարկումներով, ինչպիսիք են ճառագայթային պատկերումը (imaging) եւ արեան քննութիւնները՝ կախեալ ենթադրուող յօդաբորբի տեսակէն: Ցաւի ձեւերը կրնան տարբերիլ՝ ըստ յօդաբորբի տեսակին եւ վայրին: **Յօդատապային յօդաբորբը** (Rheumatoid arthritis) ընդհանրապէս աւելի գէշ կ’ըլլայ առաւօտեան եւ կը զուգորդուի աւելի քան 30 վայրկեան տեւող կարծրութեամբ (stiffness): Միւս կողմէ, **յօդամաշումի** (osteoarthritis) պարագային, ցաւը սկզբնական շրջանին կապուած կ’ըլլայ շարժումի հետ, իսկ ժամանակի ընթացքին կը դառնայ մնայուն:

Կարեւոր յատկանիշները, որոնց պէտք է ուշադրութիւն դարձնել, հետեւեալներն են.

* Ախտանիշներու յայտնուելու արագութիւնը
* Յօդերու ներգրաւման ձեւը
* Ախտանիշներու համաչափութիւնը (symmetry)
* Կանուխ առաւօտեան կարծրութիւնը
* Յօդի շուրջ զգացուող զգայունութիւնը (tenderness)
* Յօդի «կողպումը» անշարժութեան ատեն
* Գրգռող կամ մեղմացնող գործօնները, եւ/կամ
* Համակարգային ախտանիշներու առկայութիւնը

Ֆիզիքական քննութիւնը կրնայ ներառել ախտահարուած յօդերու դիտարկումը, քալուածքի գնահատումը եւ մաշկի քննութիւնը՝ փնտռելու համար այնպիսի նշաններ, որոնք կրնան կապուած ըլլալ յօդացաւային հիւանդութեան կամ թոքային բորբոքման հետ: Ֆիզիքական քննութիւնը կրնայ հաստատել ախտաճանաչումը կամ մատնանշել համակարգային հիւանդութիւն մը: Կուրծքի ռենտգէնը (X-ray) յաճախ կ’օգտագործուի հիւանդութեան ընթացքին հետեւելու կամ ծանրութեան աստիճանը գնահատելու համար:

Յօդաբորբի կասկածի պարագային արեան քննութիւնները կը ներառեն՝ յօդատապային գործօն (rheumatoid factor), հակակորիզային գործօն (ANF), արդիւնահանուող կորիզային հակածին (ENA) եւ յատուկ հակամարմիններ:

Յօդատապային յօդաբորբով հիւանդները յաճախ ունին էրիթրոցիտներու նստեցման բարձր արագութիւն (ESR) կամ C-ռեաքթիւ սպիտակուցի (CRP) բարձր մակարդակ, ինչ որ մարմնին մէջ բորբոքային գործընթացի առկայութիւնը կը փաստէ: Anti-CCP հակամարմինները եւ յօդատապային գործօնը (RF) աւելի տարածուած արեան քննութիւններ են՝ յօդատապային յօդաբորբը գնահատելու համար:

Պատկերային քննութիւնները, ինչպիսիք են ռենտգէնները (X-rays), սովորաբար կ’օգտագործուին յօդաբորբը ախտաճանաչելու եւ հսկելու համար: Այլ պատկերային քննութիւններ, որոնք կրնան նկատի առնուիլ, հետեւեալներն են՝ համակարգչային շերտագրում (CT scan), փոզիթրոնային արտանետման շերտագրում (PET scan), ոսկորներու քննութիւն (bone scan) եւ երկակի ուժականութեամբ ռենտգէնեան կլանչաչափութիւն (DEXA):

## Տեսակներ
Գոյութիւն ունին յօդաբորբի տարբեր տեսակներ.

# Ոսկրաբորբ (osteoarthritis) կամ հիւծիչ յօդաբորբ (degenerative arthritis), որ կը յառաջանայ ծերութենէ, յօդի վնասումին եւ մանրէական յօդավարակումի պատճառով.
# Շարահիւսուածքային յօդաբորբ (rheumatoid arthritis).
# Մանրէախտածին յօդաբորբ կամ մանրէայօդաբորբ (septic infectious arthritis).
#Բորակածնային յօդաբորբ (gout).

## Ախտաճանաչում
Յօդաբորբի ախտաճանաչումը կը կատարուի յօդի զանազան նկարումներով եւ արեան ու ձուսպահեղուկի քննութիւններով:

## Դարմանում
 
Յօդաբորբի դարմանումին հիմնական նպատակը իրավիճակը մեղմացնելն է, այսինքն չեզոքացնել կամ մեղմացնել յօդացաւը, կասեցնել յօդաբորբը եւ կանխել յօդի մաշումը եւ անշարժութիւնը: Յօդաբորբը հիմնական դարմանում չունի, սակայն կարելի է մեղմացնել կացութիւնը որոշ միջոցներով, օրինակ՝
200px|մինի
200px|մինի|աջից
# Ջերմութիւն կամ պաղութիւն կիրարկել յօդին վրայ.
# Մարզանք ընել.
# Յօդը անշարժ պահել ոսկրակալի-բեկակալի (splint) գործածութեամբ.
# Մարձում կատարել (massage).
# Լաւ եւ բաւարար քնանալ, այսինքն նուազագոյնը 8 ժամ.
# Երկար ժամանակի ընթացքին նոյն ձեւով չնստիլ կամ ոտքի չկանգնիլ.
# Մտախոհութիւն կատարել (meditation).
# Կանոնաւոր սնունդի հետեւիլ, առատ պտուղ եւ բանջարեղէն ուտել.
# E կենսանիւթ, կրածին (calcium) եւ Օմեկա 3 գործածել.
# Հակաբորբոքիչ եւ ցաւաբեկ դեղեր գործածել.
# Վիրաբուժական միջոցառումներ կատարել, օրինակ՝ յօդի վերակենդանացում (arthroplasty), յօդի փոխարինում:

## Աղբիւրներ
* «Բժիշկին Դ. Խօսքը», Բժիշկ Կարպիս Հապոյեան, Հրտրկ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 30 Ապրիլ 2014 , էջ 45-46:
Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ այբբենական կարգով