Էգէական Ծով

մինի|աջից|Էգէական Ծովը իր բազմաթիւ կղզիներով․ անկէ ծնունդ առաւ Արգիփելաղօ անունը- The Aegean Sea with its large number of islands is the origin of the term archipelago.
**Էգէական Ծով**, յուն․՝ *Αιγαίο πέλαγος* կիսափակ ծով Միջերկրական ծովուն աւազանին մէջ, արեւելեան մասին, Յունաստանի եւ Փոքր Ասիոյ միջեւ։ Հին ժամանակներուն կը կոչուէր նաեւ Արքիփելաղոս *Αρχιπέλαγος*։ Կ'ողողէ Յունաստանի եւ Թուրքիոյ ափերը։  Տարտանելի եւ Վոսփորի նեղուցներուն միջոցաւ յաջորդաբար Մարմարայի եւ Սեւ Ծովերուն կը միանայ։ Տարածութիւնն է 240.000 քմ2, առաւելագոյն խորութիւնը 2561 մ. (Կրետէ եւ Քիքլատես կզիներուն միջեւ)։ Կ՛ընդգրկէ հարիւրաւոր մեծ ու փոքր կղզիներ, ժայռակղզիներ։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Փիրէան, Սելանիկը, եւ Զմիւռնիան (Իզմիր)ը։

## Անուանում
[մինի|ձախից|Թիսէան կը սպաննէ [Մինոթաւրոս|Մինոդաւրոն․ անօթագրութիւն Ք․Ա․440-430 թուական]]
Անուանումին համար, շատ տարբերակներ կան։ Ըստ հին յունական առասպելի մը՝ անուանումը յառաջացած է Աթէնքի Էղէոս արքայի անունէն։ Էղէասի որդին՝ Թիսէաս կ՛անցնի Կրետէ կղզին Մինոթաւրոս հրէշը սպաննելու համար, որպէսզի Աթէնքը ազատէ Մինոասեան գերիշխանութենէն ու անոր հարկ տալէն։ Էղէաս (Եգէոս) եւ Թիսէաս կը պայմանաւորուին թէ՝ յաղթանակով վերադառնալու պարագային, Թիսէաս նաւուն սեւ առագաստները պիտի փոխարինէ սպիտակ առագաստներով։ Սակայն, յաղթանակէն ետք Թիսէաս կը մոռնայ առագաստները փոխել։ Հայրը տեսնելով սեւ առագաստներով վերադարձող նաւը, կը կարծէ թէ որդին սպաննուած է եւ Սունիօ հրուանդանի (Ատիկէի- թերակղզի- նահանգին հարաւային ծայրամասը) Փոսիտոնի տաճարէն ինքզինքը ծովը կը նետէ։ Այդ օրէն ծովը կը կոչուի Էգէական։ 
մինի|ձախից|Սունիոյ հրուանդան, Փոսիտոնի տաճարը․ նկարը կը դիտէ հիւսիս արեւմուտքը

Ստուգաբանութեան մը համաձայն, անունը առաջացած է հին յունարէնի էղեալոս *αιγιαλός* բառէն, կը նշանակէ ծովափ․ ըստ «Իլիական» եւ «Ոդիսական» դիւցազներգութիւններուն, ծովու աստուծոյ Փոսիտոնային բնակութեան վայրը։

Ֆրանքներու ժամանակ, բիւզանդացի կայսր Միքայէլ Ը․ Փալէոլողոն եւ Վենետիկցիները, Էգէական Ծովը Արխիփելաղօ (Արգիփելաղօ) *Αρχιπέλαγο* եզրով կը բնորոշէին․ ձեւազեղծութիւն՝ յունարէն Էգէական Ովկիանոս *Αιγαίο πέλαγος* անուանման։  Ժամանակակից յունարէն լեզուն այս անուանումով այժմ Ծովուն կղզիներուն ամբողջութիւնը կը հիմնաւորէ։

## Աշխարհագրութիւն
### Սահմաններ
մինի|աջից|Էգէական ծովուն սահմանները, Միջերկրական ծովուն հիւսիս արեւելքի մաս
Երեք կողմերէ ծովուն սահմանները ցամաքամաս եւ կամ՝ թերակղզի են։  Հարաւէն, կղզիներու շարք մը, Էգէականը Միջերկրականի արեւելեան աւազանէն կը բաժնէ․ Քիթիրա *Kythera*,  Անտիքիթիրա *Antikythera*, Կրետէ *Crete*, Քասոս *Kasos*, Քարփաթոս *Karpathos* եւ Ռոտոս *Rhodes*։ Արեւելքի թերակղզին, Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը, ծովուն արեւելեան սահմաններն են, իսկ Յունաստանի մայր ցամաքամասը անոր արեւմտեան սահմանն է։

### Ենթակառոյցներ
Էգէական Ծովը կը ներառնէ քանի մը ծովեր՝ Թրակիոյ ծովը *Θρακικό πέλαγος* (հիւսիսը), Իքարիօ ծովը *Ικάριο πέλαγος* (կեդրոն-արեւելք), Տոտեքանեսեան ծովը *Δωδεκανησιακή θάλασσα* (հարաւ արեւելք), Քարփաթիօ ծովը *Καρπάθιο πέλαγος* (հարաւ եւ հարաւ-արեւելք), Կրետական ծովը *Κρητικό πέλαγος* (կզիին հիւսիսը), Միրթեան ծովը *Μυρτώο πέλαγος* (Սունիօ հրուանդանի եւ Քիթիրա կղզիին միջեւ) եւ Էվոյիքոս ծովը *Ευβοϊκή θάλασσα* (կը ջրէ համանուն կղզին)։

### Նաւահանգիստներ
Գլխաւոր նաւահանգիստն է Փիրէան *Piraeus* (*կապուած յօդուածներ՝* Յունաստան, Աթէնքի տարածաշրջան)։ 
մինի|աջից|Ռոտոս կղզին․ Մանտրաքի -Mandraki- նաւահանգիստ

#### Էգէական ծովուն ուրիշ մեծ նաւահանգիստները

* **Յունաստանի մայր ցամաքամասին վրայ**. Էլեֆսինա, Լավրիο, Վոլο, Սելանիկ,  Ռաֆինա, Նաֆփլիο, Խալքիտա, Սդիլիտա, Քավալա, Փորդօ Լակο (Քսանթի), Ալեքսանտրուփոլի, Իվրիծէ (արեւելեան Թրակիա)։ (*յղում՝* Յունաստան#Քաղաքներ)
* **Կղզիներու**․ Էրմուփոլի (Սիրոս կղզի), Անտրոս, Միթիլինի (Լեզվոս), Խիոս, Թասօ, Վաթի (Սամոս կղզի), Ռոտոս եւ Կրետէ կղզի՝ Իրաքլիօ, Սուտա եւ Խանիա։
* **Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն**՝ Այվալի (հին յունական անունով Քիտոնիես), Զմիւռնիա, Ալիքարնասոս (Bodrum) եւ Քուսանտասի նաւահանգիստները։

### Կղզեխումբեր
մինի|ձախից|Էգէական Ծովուն կղզիները․ հարաւը ամենամեծ կղզին, Կրետէն
*Բուն արձանագրութիւն՝ Եգէական Ծովուն Կղզեխումբերն ու կղզիները*https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Aegean_Islands

Էգէական Ծովուն կղզիները բոլորն ալ, ի բացառեալ երկուքէ (Իմվրոս եւ Թենետոս), Յունաստանին կը պատկանին։ Անոնք կը բաժնուին եօթը խումբերու։

#### Հիւսիս արեւելեան կղզիները, թիւով 35
[մինի|ձախից|[Փսարա]]
[մինի|ձախից|[Իքարիա․ Նաս ծովափը]]
մինի|ձախից|Խիոս․ Ջաղացքները, կը գտնուին կղզիին հիւսիսային շրջանը
մինի|ձախից|Սամոս․ արեւելեան կողմը - Դիմացը Թուրքիան
[մինի|ձախից|[Սամոթրաքի․ Խորա, կղզիին մայր քաղաքը ]]

#### Էվիայի կղզեխումբը (9 մեծ ու փոքր կղզիներ)
մինի|ձախից|Էվիա․ Քարիսդոս- բերդը, հարաւային ծայրամասին

մինի|Քիրա Փանաղիա
ձախից|մինի|Փերիսթերա․ նկարուած Ալոնիսոյէն
մինի|Եուրա, նկարուած Քիրա Փանաղիա կղզիէն

#### Սփորատես, թիւով 15
մինի|ձախից|Սքոփելոս
մինի|ձախից|Սքիրոս

#### Քիքլատես
ձախից|մինի|Փոլիէղոս
Քիքլատես կղզեխումբը կը բաղկանայ 33 կղզիներէ, 8 կղզիակախմբակներէ եւ բազմաթիւ կղզիակներէ եւ ժայռակղզիակներէ։մինի|ձախից|Անաֆի
մինի|ձախից|Թիրասիա
մինի|ձախից|Իոս
մինի|ձախից|Սիքինոս

մինի|Փորոս
մինի|Ֆալքոներա

#### Սարոնիքօ Ծոցին կղզիները (կամ Արղօ-Սարոնիքոյի կղզիները), թիւով 11
մինի|ձախից|Սփեցես
մինի|ձախից|ԻտրաՍարոնիքոս ծոցին կղզիները։

ձախից|մինի|Օֆիտուսա
ձախից|մինի|Սարիա, Քարփաթոսին բացերը

#### Տոտեքանիսա, թիւով՝ 51
Տոտեքանիսայի կղզիները։մինի|ձախից|Արքի
մինի|ձախից|Աստիփալէա, արեւածագ
մինի|ձախից|Քալիմնոս
մինի|ձախից|Քարփաթոս
մինի|ձախից|Սիմի

մինի|ձախից|Կրետէ
ձախից|մինի|Սփինալոկա կղզիակը
ձախից|մինի|Տիոնիսատես, Եանիսատա

#### Կրետէ ու իր շուրջի մեծ ու փոքր կղզիները, թիւով՝ 16

*Այս վերջին երկուքը, հակառակ որ կը գտնուին Էգէական Ծովուն կողմը, մաս կը կազմեն [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովուն]] կղզիներուն։*

Վերոնշեալ բոլոր կղզեխումբերուն կողքին, ցիրուցան բազմաթիւ ժայռ-կղզիներ կան։
մինի|աջից|Մելդեմիա հովերը․ Etesians (meltemia)․ կը պատահին երբ միաժամանակ բարձր ճնշում կը կազմուի Պալքանեան թերակղզիին վրայ (H) եւ ցած ճնշում՝ Փոքր Ասիոյ վրայ (L)

Էգէական ծովուն բազմաթիւ կղզիները եւ կամ կղզեխումբերը, Յունաստանի մայր ցամաքամասին լեռներու կամ լեռնաշղթաներուն շարունակութիւնն են․ օրինակ՝ լեռնաշղթայ մը ծովուն մէջէն կ՛երակրի մինչեւ արեւելեան Հիոս կղզին, ուրիշ մը Էվիա կղզիէն՝ Սամոս կղզին։ Երրորդ լեռնաշղթայ մը Պելոպոնեսէն կ՛անցնի Կրետէ եւ կ՛երկարի մինջեւ Ռոտոս, բաժնելով այսպէս Միջերկրականը Էգէականէն։

### Կլիմա
Էգէականի կլիման, յար ու նման՝ արեւելեան Միջերկրականին բարեխառն է։ Ծովուն արեւմտեան եւ արեւելեան ցամաքամասերուն կլիմայէն աւելի մեղմ է․  ամառներու տաքը այդքան ծանր չէ շնորհիւ Մայիսէն մինչեւ Սեպտեմբեր ամիսներուն Ծովը թափանցող Մելդեմիա հիւսիսային հովերուն։

### Էգէական Ծովուն մէջ թափող գետեր
*{կապուած յօդուած՝ [[Յունաստան#Գետեր|Յունաստան#Գետեր}]]*

Ծովուն մէջ թափող գլխաւոր գետերն են՝ Ինահոս - Պելոպոնեսի Արղոլիտա նահանգ *Ίναχος (Αργολίδα)*, Սփերհիոս եւ Փինիոս - Թեսալիա *Σπερχειός, Πηνειός (Θεσσαλία)*, Ալիաքմոնաս, Լուդիաս, Աքսիոս եւ Սթրիմոնաս - Մակետոնիա *Αλιάκμονας, Λουδίας, Αξιός, Στρυμόνας (Μακεδονία)*, Նեսթոս եւ Էվրոս (Թրակիա) *Νέστος, Έβρος (Θράκη)*, Քայքոս, Էրմոս, Քաւսթրոս եւ Մէանտրոս - Փոքր Ասիա, Թուրքիա *Κάικος, Έρμος, Κάυστρος, Μαίανδρος (Μ. Ασία)* եւ այլն։

### Բնակչութիւն
Էգէական Ծովուն ափերուն գլխաւոր քաղաքներն ու անոնց բնակչութեան թիւը հետեւեալն է (2011-ի Յունաստանի մարդահամարի տուեալներ

### Բնապահպանում
[մինի|Ալոնիսոս Αλόνησος, Կապոյտ քարայրը - [:en:Natura_2000|Natura 2000 պահպանուած շրջան]]
Յունաստանը իր ծովեզրերուն երկայնքին, հաստատած ու սահմանած է քանի մը ծովային բնապահպանման շրջաններ։ Ըստ Միջերկրականի Պահպանման Ծովային Շրջաններուն Տնօրէնութեան Ցանցին (MedPAN) *Network of Managers of Marine Protected Areas in the Mediterranean*, յունական չորս շրջաններ այս ցանցին կը մասնակցին, անոնցմէ մէկը Էգէական Ծովուն մէջ է՝ Ալոնիսոս Ծովային Ճեմապարտէզը *Alonnisos Marine Park*։

## Պատմութիւն
### Հնադարեան Շրջանէն մինչեւ Միջնադար
մինի|Սալամինա կղզին, ուր տեղի ունեցաւ յոյներուն եւ պարսիկներուն միջեւ ճակատագրական նաւամարտը
Հնադարեան շրջանին, Էգէականը իր կղզիներու բնակչութեան եւ այլ դրացի ծովափնեայ ժողովուրդներու ծովային նաւարկութեան կը նպաստէ․ Քիքլատեսի, Մինոասեան, Փիւնիկեցիներու, Լելեկներու եւ յոյներու։ Ծովուն լեռնային եւ անկանոն ափերը բնական պատսպարաններ են․ այսպէս եւրոպական պատմութեան առաջին ծովապետութիւններու օրրանը կը դառնայ՝ Մինոասեան Կրետէի եւ Աթէնքի։

Հռոմէական Կայսրութեան շրջանին եւ մինչեւ Բիւզանդական Կայսրութեան վերջաւորութեան, Էգէականի ծովեզրերու ամբողջութիւնը կը պատկանին նոյն պետութեան կամ տիրապետութեան։

*Կապուած յօդուածներ՝* Յունաստան#Մինչեւ Ք.Ա. 12-րդ դար, Յունաստան#Հին Յունաստան, Յունաստան#Հռոմէական Շրջան, Յունաստան#Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան
### Օսմանեան տիրապետութեան շրջան
Էգէականի ափերը կը բաժնուին զանազան փոքր ու մեծ պետութիւններու կամ իշխանութիւններու միջեւ․ օսմանեան, յունական, լատին։ 

*կապուած յօդուած*՝ Յունաստան#Օսմանեան տիրապետութեան Ժամանակաշրջան

### Յունաթրքական հակամարտութիւն
Յունաստան անկախութեան պատերազմներ տանելէ ետք, 1830 թուականին իր անկախութեան կը տիրանայ։ Նախ Պեղոպոնեզի շրջանով, ապա կամաց-կամաց կը վերատիրանայ մնացեալ յունական ցամաքամասին եւ կղզիներուն։  20-րդ դարուն սկիզբներուն կը հասնի մինչեւ Փոքր Ասիոյ ափերուն յունական հնադարեան քաղաքներուն եւ շրջաններուն։ Ի վերջոյ, 1922-ի Լոզանի դաշնագրով, Թուրքիոյ կը յանձնէ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը․ կ՛առաջանայ բնակչութեան աղիտալի տեղափոխում, վերջ տալով երկու հազար տարիներէ աւելի հոն հաստատուած յոյն բնակչութեան։ *կապուած յօդուած*՝ Յունաստան#Նորագոյն շրջան

Այս թուականէն ետք, Թուրքիան հակառակ իր ստորագրած Լոզանի դաշնագրին, Էգէական Ծովը վէճի առարկայ կը դարձնէ իր եւ Յունաստանի միջեւ։

## Տնտեսութիւն եւ քաղաքականութիւն
### Կղզիներու պատկանելութիւն
մինի|ձախից|Իմվրոս եւ Թենետոս յունական կղզիները որ Լոզանի Դաշինքով Թուրքիոյ յանձնուեցան
Էգէականը բազմահազար կղզիներու ծով մըն է, ծովուն ջուրերը հարաւէն կը հասնին մինչեւ Կրետէ: Կղզիները կը պատկանին Յունաստանին, բացի երկուքէ, որոնք 1922-ի Լոզանի դաշինքով Թուրքիոյ յանձնուած են։ Ատոնք են Թենեդոս (, ) եւ Իմվրոս (, ) կղզիները:

### Քարիւղատար Ոլորտը
Էգէական Ծովը քարիւղի ընդարձակ պահեստներ ունի։ Քարիւղի այս պահեստներու օգտագործումը, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ վէճեր կ՛առաջացնէ։ Շատ երկիրներ եւ ընկերութիւններ կը  հետաքրքրուին, սակայն ոչինչ կրնայ ըլլալ, մինչեւ որ շրջանին մէջ այս տարակարծութիւնները փարատին։

## Պատկերասրահ

Cliffs of Santorini.jpg|Սանթորինի
Hafen von Molivos.JPG|Լեզվոս կղզի, Մոլիվոս
Chania panorama 2.jpg|Խանիա, Կրետէ․ հին եւ նոր նաւահանգիստի շրջանը
Nas Beach3.jpg|Իքարիա կղզին, Ικαρία, Նաս ծովափը եւ համանուն գետը
Gria vathra.jpg|Սամոթրաքի կզղին, Σαμοθράκι - Քրիա Վաթրա ջրվէժը
Chora Amorgos 7231.JPG|Ամորղոս կղզին, Αμοργός
Asklepieion panoramic view.jpg|Asklepieion Քոս Kos panoramic view
Ayvalık02.jpg|Այվալի կղզեխումբերը, Ayvalık, Թուրքիա - խորին ձախին յունական Լեզվօ կղզին
The theatre of ancient Halicarnassus, built in the 4th century BC during the reign of King Mausolos and enlarged in the 2nd century AD, the original capacity of the theatre was 10,000, Bodrum, Turkey (20628392816).jpg|Ալիքարնասոս, Թուրքիա - Halicarnassus (այժմ  Bodrum), հին յունական թատրոնը եւ դիմացը՝ բերդը
Ανοικτά του Σαρωνικού, προς τα νησια.jpg|Էգէական Ծով
Βαπόρια. πανσέληνος και το καράβι για τον Πειραια.jpg|Լիալուսինը Էգէական ծովուն վրայ, Քիքլատես, 22-8-2021
Αγναντευοντας το Αιγαιο.jpg|Սեւեռելով Էգէական ծովը, Սիրոս
Αγναντεύοντας το Αιγαίο.jpg|Սեւեռելով Էգէական Ծովը
Korissia, Kea, Cyclades, 190149.jpg|Քէա
Cyclades islands.jpg|Քիքլատես
Windmills in Ios island, Cyclades, Greece.jpg|Իոս
Sikinos, Cyclades, Greece Wikivoyage Banner.jpg|Սիքինոս
Windmills of the Mykonos Island, Chora. Cyclades, Agean Sea, Greece-2.jpg|Միքոնոս
Panagia beach in Nikouria island, 18M2105.jpg|Նիքուրիա
20100706 Terrace of the Lions Delos Cyclades Greece.jpg|Տիլոս
Little Venice baconies. The coastline of the Mykonos Island, Chora. Cyclades, Agean Sea, Greece.jpg|Միքոնոս
Chora Andros (Cyclades).jpg|Անտրոս
Naxos Νάξος 2020-08-20 02 Chora Grotta and Vintzi beaches.jpg|Նաքսոս
Didymi sunrise.jpg|Արեւածագը, Տիտիմի, Քիքլատես
Cyclades, Aegean Sea.jpg
Fish food, Cyclades.jpg|Թարմ ձուկ համտեսել, Քիքլատես
Syros. Aghias Anastaseos & Aghios Nicolaos.jpg|Սիրոս, Քիքլատես
Aegean beauty.jpg
Syros. typical Agean cat.jpg|Էգէականի կատու


## Տես նաեւ
Միջերկրական Ծով

Սեւ Ծով

Յոնիական Ծով

Կորնթոսի Նեղուցը

Կորնթոսի Ջրանցքը

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտագին յղումներ
*  Սունիոյի հրուանդակ
*  Իմվրոս յունարէն
* Թենետոս յունարէն
Ստորոգութիւն:Ծովեր
Ստորոգութիւն:Միջերկրական