open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սօսէ Մայրիկ

**Սօսէ Մայրիկ** (բուն անունը՝ **Սօսէ Վարդանեան**, ), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ Աղբիւր Սերոբի կինն ու զինակիցը։

## Կենսագրութիւն
Սօսէն ծնած է 1868 թուականին, Սասունի մէջ՝ Նեմրութ լերան փեշերուն գտնուող Թեղուտ գիւղին մէջ, բազմանդամ ընտանիքի տէր Մարգար Դրօ-Աստանտուրի յարկին տակ։ Ան 13 տարեկան էր, երբ սասունի հայերուն աւանդութեան համաձայն՝ ծնողները կը ցանկան ամուսնացնել զինք, սակայն Սօսէն կ՚ըմբոստանայ եւ կ՚որոշէ իր կեանքը կապել Խչէենց Սերոբին հետ։ Ան հայ ազատագրական շարժման տարիներուն իր ամուսինին՝ Սերոբի կողքին կը կանգնի։

Սօսէ Մայրիկ կը մահանայ Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքին մէջ, 1953 թուականին։ 1990-ական թուականներուն, անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Հայաստան եւ կը հանգչի Եռաբլուրի մէջ։

## Գործունէութիւն
Սօսէ Մայրիկը կը մասնակցի հայդուկային կռիւներուն, որուն պատճառով ժողովուրդը զինք կ՚օծէ «Մայրիկ» պատուանունով։

1898 թուականին, Բաբշենի կռիւէն ետք, ան Սերոբի հետ կ՚ապաստանի Սասուն։ 1899 թուականին, 2000 թուրք զինուորներ ու քիւրտեր կը պաշարեն Գելիեգուզան գիւղը, ուր ապաստանած էր Սերոբը իր ընտանիքով եւ 12 ֆետայիներով։ Մինչ այդ, սասունցիի ձեռքով նենգաբար թունաւորուած էր Սերոբ։ Թշնամին՝ տեսնելով Սերոբի անօգնական վիճակը, կը յարձակի գիւղին վրայ։ Անհաւասար կռիւին կը զոհուին Սօսէի ամուսինը՝ Սերոբը, որդին՝ Յակոբը, Սերոբի եղբայրները՝ Մխէն եւ Զաքարը։ Սօսէն, վերցնելով ամուսինին հրացանը, կը շարունակէ քաջաբար մարտնչիլ եւ կը վիրաւորուի։ Վիրաւոր վիճակին մէջ ան գերի կը բռնուի եւ կը տարուի Պիթլիս, բայց շուտով ազատ կ՚արձակուի։ Պշարա Խալիլը մահացած Սերոբին գլուխը կտրելով , հայերուն ահաբեկելու նպատակով ձողի վրայ Սասունի լեռներէն կը հասցնէ մինչեւ Բաղեշ։

1904-ին, Սասունի ապստամբութենէն ետք, Սօսէ Մայրիկ  կը տեղափոխուի Վան, ապա՝ Կովկաս։ Անոր միւս որդին՝ Սամսոնը, կը զոհուի Կարինի մէջ՝ ջարդերու ժամանակ։

1920 թուականի վերջաւորութեան, Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք, Սօսէ Մայրիկ կը տեղափոխուի Կոստանդնուպոլիս, ապա կը հաստատուի Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքէն ներս, ուր 1953-ին կը մահանայ:  1998-ին անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Երեւան եւ կ'ամփոփուի Եռաբլուրի մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:SoseMayrig.JPG|Սօսէ Մայրիկին գերեզմանը Եռաբլուրի մէջ
Պատկեր:Սոսե Մայրիկ.JPG|Սօսէ Մայրիկին դիմաքանդակը Ջերմուկքանդակագործ՝ Յովհաննէս Մուրատեան
Պատկեր:Արգելոց «Կումայրի», 2015 (14).jpg|Սօսէ մայրիկի կիսանդրին
Պատկեր:Sose Mayrig and Drastamat Kanayan.jpg|Սօսէ Մայրիկ Դրաստամատ Կանայեանի հետ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՅԴ-ի անդամներ
Պէյտըն Փաուըլ

**Սըր Ռոպըրթ Սթիվնսըն Սմիթ Պէյտըն Փաուըլ օֆ Ճիլուլի** (), Բրիտանական բանակի զօրավար, գրող։ Միջազգային սկաուտութեան հիմնադիրը:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Լոնտոն, վանական ընտանիքի մը մէջ։ Մեծ հայրը եղած է ճանչցոած գիւտարար։

1876-ին դիմած է զինուորական վարժարան եւ բարձր գնահատանքով ընդունուած։ Իր փայլուն կարողութիւններուն համար անմիջապէս մաս կազմած է անգլիական զօրաբաժինին։

1900ական թուականներուն, երբ կը ծառայէր անգլիական բանակին, Հնդկաստանի, Աֆղանիստանի եւ Ափրիկէի մէջ, առիթը ունեցած է ուսումնասիրելու այդ երկիրներու բնիկ ժողովուրդներուն ապրելակերպը։ Բնութեան եւ դժուար կեանքի պայքարին մէջ, ժողովուրդներու կիրարկած լաւ յատկանիշները տեսած ըլլալով, ան ջանացած է այդ յատկանիշները սորվեցնել իր զինուորներուն։

## Աշխատութիւններ
1899-ին Պէյտըն Փաուըլի գաղափարները սկսած են տարածուիլ, երբ ան գրած է «Յառաջապահներու համար» գիրքը։ Այս գիրքով ան ոչ միայն խօսած է հետախոյզ զինուորի մը յատկանիշներուն մասին, այլեւ՝ կը բացատրէր այն միջոցները, որոնցմով կարելի էր զարգացնել այս յատկանիշները։ Ան գլխաւորաբար կեդրոնացած է քաջութեան, ինքնահաստատման, ինքնավստահութեան, զգուշութեան եւ ապահովութեան յատկանիշները զինուորին մօտ զարգացնելու գործնական միջոցներուն վրայ։

1907-ին Լորտ Պէյտըն Փաուըլ իր պաշտօնակիցներու եւ ծանօթներու զաւակներէն բաղկացած պատանիներու խումբով մը կազմակերպած է իր տեսակին մէջ եզակի բանակում մը՝ Պրաունսի կղզիին մէջ: Ապա սկսած է պատանեկան եւ երիտասարդական շարժումներով հետաքրքրուիլ եւ իր կարծիքները հրատարակել թերթերով, նիւթ ունենալով պատանիներու դաստիարակութիւնը։

1908-ին հրատարակած է «Հետախուզութիւն տղոց համար» գիրքը:

1909-ին տեղի ունեցած է սկաուտական առաջին ռէլին, Քրիթըլ Փէլէյսի մէջ, ուր սկաուտները առաջին անգամ ներկայ եղած են սկաուտական տարազով։

## Սկաուտութիւնը
1910 Մայիս 7-ին, հրաժարած է բանակէն եւ ամբողջութեամբ նուիրուիած է սկաուտութեան:

1912-ին սկաուտութիւնը արդէն սկսած է տարածուիլ աշխարհի չորս կողմերը։ Պոլսոյ մէջ կազմուած են հայկական առաջին սկաուտական խումբերը։

1920-ին տեղի ունեցած է առաջին համաշխարհային ճէմպորին, ուր Պէյտըն Փաուըլ ճանչցուած է իբրեւ աշխարհի գլխաւոր սկաուտը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Սղերթ

**Սղերթ**, Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներէն։ Այլ անուններ չունի, սակայն կը յիշատակուին նոյն անուան շարք մը տարբերակներ՝ Սղերտ, Սիիրթ եւ այլն։ Սովորաբար միշտ համարուած է քաղաք, թէպէտ այն սոսկ գիւղաքաղաք է։

Կը գտնուի Արեւելեան Տիգրիսի աջակողմեան վտակ Պիթլիս գետի ստորին հոսանքի շրջանին մէջ։ Բարձրութիւնը ծովի մակարդակէն 1100մ է։ Կլիման տաք է եւ ցամաքային։ Յայտնի է իր մրգաստաններով, յատկապէս խաղողով։ 16-18-րդ դարերուն կը մտնէր Տիգրանակերտ նահանգին, իսկ անկէ ետք՝ Պիթլիս նահանգին մէջ։ 

## Պատմութիւն
Սղերթը գոյութիւն ունի շատ հին ժամանակներէն։ Անոր հիմնադրումը ոմանք կը կապեն Մեծն Տիգրանի անուան հետ։ Աղբիւրներու յիշատակութիւններէն կ’երեւի, որ  բաւական բարգաւաճ քաղաք եղած է նաեւ միջին դարերուն։

Սղերթը 1800-1830 թուականներու  ունեղած է մօտ 17 հազար բնակիչ, որոնցմէ 10000-ը հայեր եղած են։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին այստեղ ունեղած է 13000 բնակիչ, որոնցմէ հայերը  6000 եղած են։

1895-ի կոտորածի ժամանակ կողոպտուած են տեղի եկեղեցին, առաջնորդարանը եւ դպրոցը, հայ բնակչութեան մեծ մասը բռնութեամբ իսլամացուած, հոգեւորականները՝ կոտորած, կիները՝ անարգած: Իսկ 1915-ի  Ցեղասպանութեան ժամանակ բնաջնջուած են այստեղի հայութիւնը։

## Սղերթի գտածոները
Սղերթի շրջանին մէջ յայտնաբերուած է բրածոյներ, որոնք կը պատկանի «նումմուլիթ» կոչուող ծովային կենդանիին։ Կենդանին միաբջիջ է։

Այժմ այս նմուշները կը ցուցադրուին Տիգրանակերտի Կենդանաբանական թանգարանին մէջ։ Ըստ գիտնականներու՝ բրածոները 50 միլիոն տարեկան են

Քանի որ այդ տարածքները առաջ ծովով ծածկուած եղած են, մասնագէտները ցանկութիւն ունեցած են ուսումնասիրելու այդ վայրերը։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Օմիքրոն

մինի
**Օմիքրոն**, նոր յայտնաբերուած «Քորոնա»յի տարբերակ, որ առաջին անգամ յայտնաբերուած է Հարաւային Ափրիկէի մէջ: Շուէտական Ուփսալա քաղաքին ակադեմական տարրալուծարանին մէջ յայտնաբերուած է «Քորոնա» ժահրով «Օմիքրոն» տարբերակին ենթատեսակը:

«Քորոնա»յի պատուաստանիւթ արտադրողները հետազօտութիւններ ըրած են նոր տարբերակէն պատուաստանիւթի պաշտպանութեան մասին:

«Օմիքրոն» տարբերակին նենգափոխումները (mutation) մտահոգիչ են:

Շարք մը երկիրներ ջանքեր ի գործ դրած են օմիքրոնի համաշխարհային տարածումը կանխելու համար: 

Սկզբնական ապացոյցները դիտել կու տան, որ օմիքրոն տարբերակը կրնայ աւելի դիւրաւ տարածուիլ, քան` «Քորոնա»յի միւս տարբերակները»:
Միացեալ Նահանգներու եւ Ճափոնի գիտնականներուն տուեալներով` «Օմիքրոն»-ը կրնայ աւելի թեթեւ ընթացք ունենալ, որովհետեւ աւելի քիչ կ'ազդէ թոքերուն վրայ: «Օմիքրոն»ի ախտահարման հիմնական գօտիները քիթ-կոկորդն են ու վերին շնչուղիները:
## Ծանօթագրութիւններ
Միջատակերներ

աջից|frameless|284x284փքս
**Միջատակերներ** կամ **ճճեկերներ** (), մանր ճճիներ կ'ուտեն եւ ասկէ առած են իրենց անունը։

Պզտիկ գիշերային կաթնտու անասուններ են, աւելի գիշերը դուրս կ'ելլեն, ստորերկրեայ տեղեր կ'ապրին եւ կնճթանման սուր երախ մը ունին, կարճ՝ բայց զօրաւոր փորելու ոտքեր, որոնց լայն ներբանին վրայ կը կոխեն:

իրենց մարմինը իրենց բնակութեան յարմար է․ գլխաւորաբար մարմնոյն առջեւի կողմը շատ զօրաւոր է։ Ոմանց մարմինը փուշերով է, ոմանցը՝ թաւիշի նման փափուկ, իսկ  ատամնաշարը ամբողջ է։

Անասուններն՝ անրակ ( clavicule ) ըսուած ոսկրն ալ ունին: 3 ցեղի կը բաժնուին․

# Ոզնիներ
# Խլուրդներ
# Սրնչակներ

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Պատկերազարդ Բնական Պատմութիւն՝ Կենդանաբանութիւն, Հ. Գաբրիէլ Վ․  Մէնէվիշեան, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1897, էջ 44:

Ստորոգութիւն:Կաթնասուններ
Սեն (Գետ)

**Սեն** (, ), գետ Ֆրանսայի հիւսիսը։

Սեն գետը կը հոսի Ֆրանսայի տարածքով։ Անիկա ունի 776 քմ. երկայնք։ Սկիզբ  կ'առնէ Լանկր սարաւանդէն եւ կը թափի Լա Մանշ նեղուցը։

Կան բազմաթիւ կամուրջներ, նոյնիսկ շատերը դարեր առաջ կառուցուած են։ Այդպիսին է Նոր կամուրջը "Pont neuf (նոր)", որուն առաջին քարը դրած է Հենրիկ Գ.-ը 1578-ին։ Սենը նաեւ ունի երկու կղզի՝ "Île Saint-Louis", "Cité", որոնք կը միանան Սեն Լուի կամուրջով։ Կան նաեւ այլ կամուրջներ՝ Pont au Change, Pont Notre-Dame, Petit Pont։ Հոս կը գտնուի նաեւ աշխարհի ամէնէն երկար կախուած կամուրջը՝ Նորմանտիի կամուրջը 2350մ։ 

Սեն գետը Փարիզը կը բաժնէ երկու մասի՝ աջ եւ ձախ ափերու։

Աջ ափին կը գտնուի առեւտրական եւ գործնական քաղաքները։ Հոն կը գտնուի աշխարհահռչակ Լուվրի թանգարանը, ճարտարապետական կառոյցները Թուիլրի այգիին մէջ, Յաղթակամարը։ Ինչպէս նաեւ աջ ափին օփերայի սիրահարներուն կը սպասէ Մեծ Օփերան։ Իսկ ձախ ափին տեղակայուած են մշակութային եւ կրթական քաղաքները։ Հոս կարելի է տեսնել Ֆրանսայի խորհրդանիշ Էյֆէլեան աշտարակը։ Դէպի արեւելք տանող ճանապարհին կը գտնուի հաշմանդամներու տունը, ուր կը պահպանուին Նափոլէոնի մասունքները։ Այս ափին կը գտնուին հազարաւոր ուսումնական հաստատութիւններ, քոլէճներ, աշխարհի ամէնէն մեծ համալսարանը՝ Սորպոնը։ Հին ատեն ձախ ափին ապրած են արուեստագէտներ ու գրողներ, որոնք ունէին իւրայատուկ ոճ։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Գայլ

**Գայլեր** (), կաթնասուններու դասի շնազգիներու (*Canidae*) ընտանիքի ցեղ։ Գայլին էգը կը կոչուի ճիւռ։ Գայլերը կ'ապրին վոհմակներով։ Կ'ապրին տափաստաններու մէջ, յատկապէս անասուններու արօտատեղերուն եւ անապատներու մէջ։ 

Կը սնանի վայրի եւ ընտանի սմբակաւորներով, շուներով, նապաստակներով եւ մանր կրծողներով։ Գայլերը կ'ապրին զոյգերով, ուշ աշնան եւ ձմրան սկզիզբին երբեմն կը շրջին վոհմակներով։

Յղութիւնը կը տեւէ 62-65 օր։ Գայլերուն ձագերը միշտ կը ծնին կոյր, խուլ եւ կապոյտ աչքերով։ Կ'ունենան 3-13 ձագ։ Սկիզբնական շրջանին կը կերակրէ կաթով, ստամոքսէն  ետ բերած ծամած միսով, աւելի ուշ՝ որսով։ Գայլերը կրնան լողալ, 13 քմ։ Տափաստանային եւ անապատային գայլերը կ'ապրին փորուած բոյներու, անտառայինները՝ որջերու, եղէգնուտներու եւ լեռնայինները՝ քարանձաւներու մէջ։

Հայաստանի մէջ տարածուած է գայլերու Canis lupus hajas tanicus Dahl ենթատեսակը, որ մեծ է, ունի երկար եւ խիտ, բաց գոյնի մազ։ 

Գայլը շատ զգուշ անասուն է։ Երբեմն ամէնէն փորձառու բնախոյզն անգամ չի կրնար գտնել մայր գայլին որջը, ուր կը մեծնայ 3-13 ձագ։ Սպառնացող վտանգը զգալով՝ մայր գայլը կրնայ ձագերը տեղափոխել այլ տեղ ու ապահով պահել։ Մայր գայլը ձագերը 4-6 շաբաթ կը կերակրէ կաթով, որմէ ետք ձագերը կ'անցնին մսակերութեան։ Ուշ աշնան անոնք ընտանեօք կը ձգեն որջը եւ դուրս կու գան ձմեռնային արշաւներու՝ երբեմն կտրելով 100 քմ-էն աւելի տարածութիւն։

Սովորաբար գայլերը կ'ապրին զոյգերով, սակայն ուշ աշնան եւ ձմրան կը շրջին վոհմակներով։ Վոհմակին բոլոր անդամները կը կերակրեն եւ կը խնամեն ձագերը։ Վոհմակը շատ արագաշարժ է եւ զգուշ, ուստի զայն գտնելը շատ դժուար է։ Ձմրան գայլերը դիւրին խոյս կու տան մարդոցմէ, կը շրջանցեն թակարդներն ու վտանգաւոր տեղերը։ Անոնք կը յայտնուին անսպասելի կերպով եւ անակնկալի կը բերեն մարդիկը, գոմերէն ոչխարներ կը փախցնեն, իսկ շուները կը ճանկեն տուներու լուսամուտերուն տակ։ Կը պատահի նաեւ մարդոց վրայ կը յարձակին։

Գայլերուն կեանքին տեւողութիւնը 15-20 տարի է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գայլեր
Ստորոգութիւն:Շնազգիներ
Փիրշէնք

**Փիրշէնք**, Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերէն, որ կը գտնուի Բաղէշ վիլայէթի Սասունի Հազզօ-Խապլճոզ գաւառակին մէջ։

## Պատմութիւն
Փիրշէնքը մէջ կար Սուրբ Խաչ եկեղեցին, որուն կից գործած է նաեւ դպրոց մը: Եկեղեցին եղած է հարուստ, ունեցած է առանձին հողատարածք:

Գիւղն ունեցած է նաեւ տարրական դպրոց մը:

Գիւղը եղած է զուտ հայաբնակ, սակայն եղած են նաեւ քիւրտ ընտանիքներ, որոնք ապրած են հայերուն հետ:

1915 թուականին  գաւառակի հայ բնակչութիւնը ենթարկուած է զանգուածային բնաջնջման, սակայն  հայերու մեծ զանգուած մը չէ լքած բնօրրանը:

Այսօր Փիրշէնքի մէջ կայ 3 հայ ընտանիք, որոնցմէ միայն 2-ը  իսլամացած են: Հայ  բնակիչներու զգալի մասը ստիպուած եղած է տեղափոխուիլ Արեւելեան Հայաստան, Լիբանան, Եւրոպա, ԱՄՆ եւ այլ երկիրներ:

Այսօր Արեւելեան Հայաստանի մէջ անոնց սերունդները կը բնակին Արագածոտն մարզի Ուջան, Ներքին Բազմաբերդ եւ  Շիրակ Մարզի այլ գիւղերը:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», 5-րդ հատոր , էջ 264։

Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Արտամետ

**Արտամետ** գիւղը կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստանի Վան քաղաքէն 13 քմ հարաւ-արեւմուտք։

## Պատմութիւն
Գիւղը հայոց պատմութեան մէջ կարեւոր դեր կատարած է։ Եղած է ծիսական կեդրոն:

Արտամետ յայտնի եղած է իր Զարդ բերդով, սառնորակ ջուրերով, այգիներով, իսկ մէկ կողմէն անցած է Շամիրամի ջրանցքը: Այստեղ  գտնուած է Անահիտ դիցամօր մեհեանը, որ աւերուած է քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք:

## Տնտեսութիւն
Արտամետի բնակչութեան տնտեսութեան հիմնական ճիւղերը այգեգործութիւնը եւ երկրագործութիւնը եղած են, որոնց հետ եւ սերտօրէն կապուած են տեղական արհեստները։

Անոնց մրգաստաններու մէջ խնձորի առատ բերք աճեր է։ Աշնան ամիսնե­րուն ամբողջ քաղաքը բուրեր է փարթամ պարտէզներու խնձորնե­րու հոտով։ Արտա­մետցին նաեւ ունե­ցեր է քաղցրահամ աւանդութիւն։ Հարսի տարազը բուրումնաւէտ դարձնելու համար, հարսա­նեկան աւանդա­կան թիթեղապատ սնտուկին մէջ դրեր են քանի մը խնձոր։ Ըստ ազգագրագէտ Լուսիկ Ագուլեցիի, ամանորին հարսնացուի տունը կարմիր խնձոր կը տանէին, ան ալ պուպրիկ կը նուիրէր։

Մեղմ կլիմայի պատճառով այնտեղ աճած են տարբեր տեսակի պտղատու ծառեր՝ խնձորենի, տանձենի, ընկուզենի, խաղող եւ այլն։

## Աւանդոյթ
Արտամետի հետ կապուած աւանդոյթի մը համաձայն, այն հիմնադրած է հայոց բարեպաշտ արքայ Արտաշէս Ա. (Ք.Ա․ 189-160), ուր  իր ամուսնութենէն ետք անցուցած է իր  մեղրամիսը:

Իսկ պատմիչ Թովմա Արծրունիին համաձայն, Արտամետ կը նշանակէ Արտաշէսի մուտք:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Վարդան Բախշեան

**Վարդան Բախշեան** (), հայ ազատամարտիկ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան: Միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Արմաւիր քաղաքի թիւ 2 միջնակարգ (այժմ` Վարդան Բախշեանի անուան) դպրոցին մէջ։

1989-ին աւարտած է Երեւանի Պետական Համալսարանի պատմութեան բաժանմունքը եւ ընդունուած է ասպիրանտուրա: Ուսանողութեան տարիներուն ան աշխատած է համալսարանին քարտէսագրութեան տարրալուծարանին մէջ:

## Գործունէութիւն
1988-ի կէսերուն մասնակցած է «Հայ Ուսանողութեան Դաշինք» կազմակերպութեան ստեղծման աշխատանքներուն:

Վարդանի անմիջական մասնակցութեամբ տպագրուած է Հայաստանի առաջին անկախ թերթերէն մէկը՝ «Դաշինք»ը:

1989-ին անդամագրուած է Հայաստանի Ազգային Անկախութեան կուսակցութեան։

1990-ին միացած է Հ.Յ.Դաշնակցութեան շարքերուն եւ մասնակցած է Բերդաձորի Պաշտպանութեան:

1990-ին Հայաստանի մէջ եղած է սկաուտութեան վերահիմնադիրը։

1991-ին Աթէնքի մէջ ընտրուած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի կեդրոնական վարչութեան անդամ:

Նահատակուած է 16 Դեկտեմբեր 1991-ին, Հասանաբատի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն: Եռաբլուր կը գտնուի անոր գերեզմանը։

## Ծանօթագրութիւններ
Աղահեճքի ամրոցը

**Աղահեճքի ամրոցը** (կամ «**Միրիկ-1**») կը գտնուի Արցախի Հանրապետութեան Քաշաթաղ շրջանի Միրիկ գիւղի արեւմտեան եզրի բարձրադիր բլուրին գագաթը։ Ամրոցը տեղակայուած է Աղաւնոյ գետի աջ ափին բարձրացող լեռնաբազուկին վրայ։

Ամրոցը կառուցուած է Ք.Ա. 9-8-րդ դարերէն ոչ վաղ եւ գոյատեւած է մօտ 300 տարի։

Աղահեճք ամրոցը եզակի յուշարձան է, ուր պահպանուած բոլոր ճարտարապետական համալիրները նմանը չունին Հայաստանի, Հարաւային Կովկասի եւ ամբողջ յետխորհրդային տարածքի հնագոյն քաղաքակրթութիւններուն մէջ։ Կառուցուած ըլլալով երկաթի լայն տարածման ժամանակաշրջանին, այն կը կրէ Յառաջաւոր Ասիոյ տարբեր ժամականաշրջաններու եւ քաղաքակրթութիւններու բնորոշ տարրեր, որոնք երբեք միասին չեն հանդիպած։

2013 թուականին յուշարձանը յայտնաբերած է հնագէտ Գ.Մ. Սարգսեան՝ դաշտային հետախուզական աշխատանքներու ընթացքին։

Յուշարձանին վերաբերեալ պատմական տեղեկութիւններ շատ քիչ պահպանուած են։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ
Ստորոգութիւն:Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ (Արցախ)
Սուրբ Ստեփանոս Եկեղեցի (Տող)

**Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի,** կը գտնուի Հադրութ շրջանի Տող գիւղի հարաւ-արեւմտեան մասը, ընդարձակ գերեզմանոցին մօտակայքը:

## Պատմութիւն
Ըստ մուտքի ճակատամասի արձանագրութեան, եկեղեցին 1747 թուականին վերանորոգած են մելիք Եգան եւ անոր որդի մելիք Եսայի:

Ս․ Ստեփանոս եկեղեցին կառուցուած է աւելի շուտ` միջնադարեան մայր տաճարին տեղը, որ իր հերթին կառուցուած է հեթանոսական տաճարի հիմքերուն վրայ:

Եկեղեցւոյ ներքին սրահը ուղղանկիւն կամարակապ դահլիճ է: Քանդուած եկեղեցիէն մնացած են կոպտատաշ քարերէ կառուցուած պատերը: Արտասովոր ձեւ ունեցող քանդակազարդ սիւնը դահլիճը կը բաժնէ երկու անհաւասար մասերու:

Եկեղեցւոյ տարածքին բազմաթիւ գերեզմանաքարեր կան, որոնք քարի վրայ փորագրման միջնադարեան արուեստի վառ օրինակներէն են: Եկեղեցւոյ պատերուն մէջ Խաչքարերու իւրայատուկ հաւաքածու տեղադրուած է (51 հատ):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արցախի թեմի վանքեր եւ եկեղեցիներ
Լէոնիտ Ազգալդեան

**Լէոնիտ Ազգալդեան** (), հայ բնագէտ, ռազմական գործիչ, Արցախեան ազատամարտի մասնակից, Արցախի հերոս։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Թիֆլիս: 1960-ին ընտրուած է Մոսկուայի Լոմոնոսովի անուան համալսարանի բնագիտութեան բաժանմունքը: Հետագային փոխանցուած է Երեւանի պետական համալսարանի նոյն բաժանմունքը, որ աւարտած է յաջողութեամբ: Աշխատած է ժողովրդական տնտեսութեան տարբեր բնագաւառներու մէջ:

Ղարաբաղեան շարժման առաջին օրերէն իսկ Ազգալդեան մասնակցած է ազգային-ազատագրական պայքարին:

1990-ի Փետրուարէն սկսեալ վարած է «Անկախութեան Բանակ»-ի հրամանատարութիւնը, կազմակերպած է շրջաններու, յատկապէս Վարդենիսի ինքնապաշտպանութիւնը։ Ան կազմակերպած եւ ղեկավարած է Հայաստանի շարք մը շրջաններու ինքնապաշտպանական մարտերը։

Աւելի ուշ Լէոնիտ Ազգալդեան իր ճակատագիրը ամբողջութեամբ կապած է Արցախին: Ան գործած է նախ Գետաշէնի եւ Շահումեանի, ապա Մարտակերտի մէջ:

21 Յունիս 1992-ին Լէոնիտ Ազգալդեան նահատակուած է Մարտակերտի Տօնաշէն գիւղին մօտ՝ թշնամիներու կրակոցներէն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ
Ապուլ (լեռ)

**Ապուլ** **լեռը** կը հանդիսանայ Ջաւախքի տարածաշրջանի ամենաբարձր յանգած հրաբուխը (3301 մ)։

Կը գտնուի Սամցխէ Ջաւախեթիի տարածաշրջանին մէջ, մաս կը կազմէ Ապուլ-Սամսարի լեռնաշղթային։

Լերան լանջերը ծածկուած են տարբեր չափերու քարացրոններով, իսկ առանձին հատուածներու մէջ՝ ալպեան մարգագետիններով։ Գագաթէն կը բացուի տեսարան դէպի Ջաւախքի լեռները՝ ողջ Ապուլ-Սամսարի լեռնաշղթան եւ Փարվանա լիճը։

Ապուլ լեռը ունի երկու լեռնագագաթ՝ Մեծ Ապուլ՝ 3301 մ, եւ Փոքր Ապուլ՝ 3290 մ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Լեռներ
Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն
Փարվանա լիճ

մինի|Փարվանա լիճ, Վրաստան
**Փարվանա լիճը** կը գտնուի Հայկական Լեռնաշխարհի պատմական Ջաւախք գաւառին մէջ։ Քաւախքի մայր գետն է։

Կը գտնուի Նինոծմինտայի տարածաշրջանին մէջ՝ Ապուլ-Սամսարի եւ Ջաւախքի լեռնաշղթաներուն միջեւ, 2074 մ բարձրութեան վրայ։

Փարվանայի հիմնական սնուցումը ստորգետնեայ է, լիճէն սկիզբ կ’առնէ Փարվանա գետը, որ Կուր գետի աջակողմեան վտակն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Հալէպի Արձանագրութիւնները (գիրք)

**«Հալէպի Արձանագրութիւնները»** (անգլ.՝ The inscriptions of Aleppo, ռուս.՝ Надписи Алеппо), Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամին կողմէ, 2013 թուականին հրատարակուած «ՀՃՈՒ գիտական ուսումնասիրութիւններ» շարքի, թիւով 16-րդ գիրքը (ԺԶ)։ Գիրքը հեղինակած է Ռաֆֆի Քորթոշեանը։ Տպագրուած է հայերէն։ Գիրքը կը ներկայացնէ Սուրիոյ Հալէպի մարզի համանուն քաղաքի հայութեան համառօտ պատմութիւնը (ինչպէս՝ դարերու ընթացքին անոնց թուաքանակի, զբաղմունքներու, քաղաքին մէջ հիմնած դպրոցներու, կառուցուած եկեղեցիներու եւ գերեզմանատուներու մասին), ինչպէս նաեւ 2006-2008 թուականներուն հաւաքագրած շուրջ 2500 հայկական վիմագրերու եւ եկեղեցական իրերու արձանագրութիւնները։ Ներկայացուած են նաեւ պատմական եւ ժամանակակից լուսանկարներ, ինչպէս նաեւ գծապատկերներ։ Աշխատութիւնը հրատարակուած է Հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի գիտական խորհուրդի երաշխաւորութեամբ։ Գիրքի նախահրատարակչական աշխատանքները հովանաւորած է Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութիւնը, իսկ տպագրութիւնը՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնադրամը։

Աշխատութեան հեղինակ՝ Ռաֆֆի Քորթոշեանի մօտ գիրքը գրելու գաղափարը ծնած է 2004 թուականին, երբ տակաւին Հալէպ էր։ Ան ըսած է, որ երբ գերեզմանոց կ'այցելէր, զինք կը հետաքրքրէին տապանագրերու վրայ գրուած ազգանունները, հանգուցեալներու ծննդավայրերը, որոնք կը ներկայացնեն Արեւմտեան Հայաստանը։ Գիրքին մէջ տեղ գտած են Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր անկիւններէ` Խարբերդէն, Վանէն, Էրզրումէն, Կիլիկիայէն Մեծ եղեռնի արհաւիրքները վերապրելով Հալէպի մէջ հանգրուանածներու տապանաքարերու արձանագրութիւնները։ Հեղինակը տարուան ընթացքին մէկ ամիս կ'անցընէր Հալէպի մէջ, որպէսզի իրականացնէ տեղեկութիւններու հաւաքագրման աշխատանքները։ Անոր խօսքով Հալէպի հայկական գերեզմանոցները կը պատկանին տարբեր համայնքներու` առաքելական, կաթողիկէ եւ աւետարանական, ուր ամփոփուած են Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրածները։

«Հալէպի Արձանագրութիւնները» գիրքի մասին խօսելու ժամանակ հայկական ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահ, յուշարձանագէտ, բանահաւաք՝ Սամուէլ Կարապետեանը ըսած է, որ Հալէպի հայկական գերեզմանատան տապանաքարերու գրառումները կը վկայեն այն մասին, որ տեղի հայ բնակչութիւնը ժամանակին գաղթած է Արեւմտեան Հայաստանէն, փրկուելով թրքական հալածանքներէն։ Անոր խօսքով այդ տապանաքարերը կրնան ծառայել որպէս Արեւմտեան Հայաստանի տեղանուններու բառարան եւ կը հանդիսանան Հայոց Ցեղասպանութեան վկայութիւններ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէն գիրքեր
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերը Հայէպի մէջ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Հռոմի Գեղարուեստական Կաճառ

**Հռոմի** **Գեղարուեստական** **Կաճառ** կամ **Հռոմի** **գեղեցիկ** **արուեստներու** **կաճառ** *(ակադեմիա)*, (Իտալերէն՝ Accademia di Belle Arti di Roma), Իտալիոյ Հռոմ մայրաքաղաքին մէջ գտնուող հանրային երրորդական կաճառ մըն է։ Հիմնադրուած է ԺԶ դարուն (16), սակայն այժմու հաստատութիւնը կը գործէ «Իտալիոյ Միացումէն», եւ «Իտալիոյ Թագաւորութեան» կողմէն ՌՊՀ (1870) թուականաին, Հռոմ քաղաքի գրաւումէն ի վեր։

## Պատմութիւն
Հռոմի գեղեցիկ արուեստներու կաճառը կերտուած է «Սուրբ Ղուկաս Կաճառի» հիման վրայ (Իտալերէն՝ Accademia di San Luca)՝ նկարիչներու, քանդակագործներու եւ ճարտարապետներու միութիւն մը, զոր հիմնադրուած է տասնեւվեցերորդ դարուն Ճիրօլամօ Մուցիանօ (Իտալերէն՝ Girolamo Muziano) եւ Ֆէտէրիքքօ Ծուքքարի (Իտալերէն՝ Federico Zuccari) նախաձեռնութեամբ։

Հռոմի գեղեցիկ արուեստներու կաճառը կը վերահիմնադրուի ՌՊՀ (1870) թուականին, Հռոմի գրաւումէն ետք, երբ վերջինս կը դառնայ Իտալիոյ մայրաքաղաքը։ Երբ հիսուն արուեստագետներ խնդրագիր կը բարձրացնեն ու կը պահանջեն հաստատութեան բարենորոգումը, զորն մինչ այդ կը գտնուէր Պապական իշխանութեան ներքոյ։ Ամբողջ անձնակազմը կը փոխուի եւ կաճառը կատարելապէս կ՛ազգայնացուի։ Կաճառին սկիզբը կը տրուի «Սբ․ Ղուկասի Անուան Գեղարուեստական Արուեստներու Արքայական Կաճառ», յետոյ կը վերանուանուի «Գեղեցիկ Արուեստներու Հաստատութիւն», ապա կը վերակոչուի «Հռոմի Գեղեցիկ Արուեստներու Կաճառ»։ Ինչպէս Իտալիոյ մնացած պետական «արուեստի կաճառ»-ները, անիկա կը պատկանի Իտալիոյ Կրթութեան, «Համալսարաններու եւ Հետազոտութեանց» նախարարութեան։

## Հայ Շրջանաւարտներ

* Աշոտ Զօրեան։
* Երուանդ Ոսկան։
* Նուարդ Զարեան։
* Մարկոս Գրիգորեան։
* Սարգիս Խաչատուրեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Համալսարաններ
Ստորոգութիւն:Համալսարաններ ըստ երկրի
Ամէնէն Երջանիկ Երկիրը

**Ամէնէն երջանիկ երկիրը,** կը համարուի Ֆինլանտան: Պութանը Հիմալայայի շրջանին մէջ պզտիկ երկիր մըն է: Անոր թագաւորը որոշած է, որ իր երկիրին արժէքը պիտի չհաշուըւէր ըստ ժողովուրդին շահած դրամին չափով, այլ անոր բնակիչներուն երջանկութեան չափով: Այս երեւոյթն է, որ Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան տուած է Երջանկութեան միջազգային օրուան գաղափարը: Սակայն Պութանի մէջ չէ, որ մարդիկ ամէնէն ուրախը կ'ապրին, այլ` Ֆինլանտայի:

2013-ին Դանիան կը գտնուէր ՄԱԿ-ի տարեկան երջանկութեան տեղեկագիրի ցանկին առաջին կարգին վրայ: 

Սակայն դանիացիները ամէնէն շատ տուրք վճարող եւրոպացիներն են, անոնց երկիրը պարտքի տակ է, ձմեռները երկար են եւ անոնք քիչ արեւ կը տեսնեն:

Հակառակ անոր` դանիացիները իրենք զիրենք ապահով կը զգան իրենց երկիրին մէջ, ուր շատ քիչ անհաւասարութիւններ կան եւ անգործներուն թիւը քիչ է: Ասոնք են ամէնէն կարեւոր կէտերը:

Սկանտինաւեան երկիրները երջանկութեան «ձիրքը» ունին, որովհետեւ այդ ցանկին մէջ ներառուած են՝ Զուիցերիան, Նիտըրլընտները, Լիւքսամպուրկը, Շուէտը, Նորվեկիան եւ Իսրայէլը:
## Ծանօթագրութիւններ
28 Հոկտեմբեր

**28 Հոկտեմբեր**, տարուան 301-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 302-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 64 օր

## Դէպքեր

* 2022․ կը սկսի «Ոչ մէկ լուր արեւմտեան ճակատէն» ժապաւէնին համաշխարհային սփռումը։

## Ծնունդներ

*

## Մահեր

*

## Տօներ
24 Ապրիլ

**24 Ապրիլ**, տարուան 114-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 115-րդ) օրն է։

## Դէպքեր
1915․ Հայոց Ցեղասպանութեան յիշատակման օր

1961․ խորտակուելէն 333 տարի անց շուէտական Վասա Նաւը հանուեցաւ ջուրի յատակէն

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ
27 Ապրիլ

**27 Ապրիլ**, տարուան 117-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 118-րդ) օրն է։

## Դէպքեր
1961․ Սիերա Լէոն կ՛անկախանայ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ
Շիկաքար ամրոցը

**Շիկաքար բերդը** կը գտնուի Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մեծ Առանք գաւառին մէջ, Արցախի Հանրապետութեան Ասկերան շրջանի Խրամորթ գիւղէն 1.5 քմ արեւմուտք։

## Պատմութիւն
18-րդ դարու 20-ական թուականներուն հայ ազատագրական շարժման մէջ խոշոր դեր խաղացած են Ղարաբաղի մելիքութիւններուն մէջ տեղակայուած սղնախները, որոնցմէ մէկը Շիկաքար-Քարագլուխ բնակավարն էր։

Բերդի պատմական անցեալին հետ առնչուած են նաեւ քանի մը ռազմական ընդհարումներ՝ 19-րդ դարու սկիզբի ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ։

Շիկաքար բերդը կառուցուած է ծովու մակերեւոյթէն 1000 մ բարձրութիւն ունեցող սարահարթի վրայ, որ կ’ընդգրկէ մօտ 300 հա տարածութիւն, ունի կենսական լաւ պայմաններ, ջուր, ծաղկազարդ լանջեր, բերրի վարելահողեր, գեղատեսիլ անտառներ։

Բերդը կառուցողները վարպետօրէն օգտագործած են տեղի անառիկութիւնը։ Այն երեք կողմերէն շրջապատուած է բնական դժուարամատչելի ու անյաղթահարելի ժայռերով, ուր կան հինգ նշանաւոր քարանձաւներ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայկական բերդեր եւ ամրոցներ
Եաշար Քուրթ

**Եաշար Քուրթ** (), համշէնահայ ռոք երգիչ-երգահան ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս։ 40 տարեկանին, Պոլսոյ մէջ Արտօ Թունճպոյաճեանի հետ ծանօթացած է, ապա անոր հրաւէրով այցելելած է Հայաստան։ Հայաստանի մէջ զինք ապշեցուցած է երաժշտական խանութներէն մէկուն մէջ սկաւառակի վրայի Կոմիտասի նկարը։ Ան զարմացած է, թէ որքան ինք նման է Կոմիտասին: Վերադառնալով Թուրքիա,  ընտանիքին տարեցներուն հարցուցած է, թէ ուրկէ սերած են իրենց ընտանիքի արմատները․ ուստի իմացած է իր ընտանիքի պատմութիւնը, որ իրենք սերած են Վանէն։

## Ալպոմներ
Առաջին ալպոմը թողարկած է 1994-ին Գերմանիոյ Քէօլն քաղաքը։

1994-1997 թուականներուն համերգներով հանդէս եկած է Գերմանիոյ և Թուրքիոյ  քաղաքներուն մէջ։

2003 թուականին հիմնած է ձայնագրման սեփական արուետանոց, ուր թողարկած է իր հերթական «Anne» ապլոմը։

2007 թուականին Արթօ Թունճպոյաճեանի հետ համատեղ ձայնագրած է «*Nefrete Kine Karşı»* ալպոմը (Yash-Ar)։

2011 թուականին թողարկած է «*Güneş Kokusu»* ալպոմը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Համշէնահայ Ռոք Երգիչը Հրապարակած Է «Համշէնի Եայլաներ» Նոր Ձայնասկաւառակը 
* Եաշար Քուրթ` Հայ երաժիշտ
* Թէ ինչպէս թուրք երաժիշտը 40 տարեկանին միայն իմացաւ, որ ինք հայ է 

Ստորոգութիւն:Երգիչներ
Ստորոգութիւն:Ծագումով հայ երաժիշտներ
Զարի Էլմասեան

**Զարուհի Էլմասեան** (), նաեւ ծանօթ իբր **Զարի Էլմասեան**, եւ յետոյ նաեւ իբր **Զարուհի Էլմասեան Վարդեան**, Ամերիկացի երգչուհի, ամէնէն շատ ծանօթ իր ձայնային դերասանութեամբ Հոլիուտի տարբեր երգային ֆիլմերու համար, ներառեալ Զմրուխտէ Քաղաքը (անգլ.՝ The Wizard of Oz)։

## Վաղ կեանք
Զարուհի Էլմասեան ծնած է Լինն, Մասաչուսէթս, դուստրը Ճոն Էլմասեանի եւ Սաթենիկ Ալուճեանի։ Իր ծնողքը ծնած էին Հայաստան։ Ընտանիքը կը փոխադրուի Ֆրեզնօ, Քալիֆորնիա, երբ իր փոքր քոյր Ալիսը կը ծնի։  Ան կը յաճախ Ֆրեզնոյի Պետական Քոլէկը, Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարանը, Իսթմըն Երաժշտութեան Դպրոցը եւ Նիւ Ինկլընտի Երաժշտանոցը։

## Ասպարէզ
Էլմասեանը կ՚երգէ ռատիո ծրագրի մը համար 1929 թուականին եւ Սան Ֆրանսիսքոյի Օփերային հետ 1930 թուականէն 1932, Անին ու Արան (գերմ.՝ Hänsel & Gretel), Մանոն (անգլ.՝ Manon), Թաննհաուզըր (գերմ.՝ *Tannhäuser*), եւ Գարմէն (անգլ.՝ *Carmen*)։ Յետոյ, ան կ՚երգէ Լոս Անճելըսի Օփերային համար, ինչպէս նաեւ իբր եկեղեցու սոլոիսդ Քալիֆորնիոյ մէջ 1930էն 1940:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1990 մահեր
Ստորոգութիւն:1906 ծնունդներ
26 Դեկտեմբեր

**26 Դեկտեմբեր**, տարուան 362-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 343-րդ) օրն է

* Տարուան աւարտին կը մնայ 5 օր

[մինի|[Թիերի Սապին․Փարիզ-Տաքար առաջին մրցաշարքըին

կազմակերպան գաղափար ունեցողը]]

## Դէպքեր
1978․ Փարիզէն սկիզբ կ՛առնէ Փարիզ-Տաքար առաջին մրցաշարքը։ 

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Տօներ
2022

**2022 թուական**, ԻԱ․ դարու 22րդ տարին է

## Դէպքեր

#### Հոկտեմբեր

* 28 Հոկտեմբեր․ կը սկսի «Ոչ մէկ լուր արեւմտեան ճակատէն» ժապաւէնին համաշխարհային սփռումը։

## Ծնունդներ

## Մահեր

Ստորոգութիւն:2022
Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր
Արթուր Ղարիպեան

**Արթուր Ղարիպեան** (), Արցախեան Ազատամարտիկ։

## Կենսգրական գիծեր
Ծնած է 1967-ին: Քանդակագործի իր կրթութիւնը ստացած է Երեւանի Տաճատ Թերլէմեզեանի անուան նկարչական ուսումնարանին մէջ:

Արցախեան պայքարի առաջին իսկ պահէն Արթուր միացաւ կենաց-մահու կռիւ մղող հերոսներու փաղանգին՝ հայրենի հողը անկախացած տեսնելու երազով: Նախ մաս կազմեց Հայաստանի Ազգային Անկախութեան կուսակցութեան: Ապա, երբ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը վերընձիւղուեցաւ Հայաստանի մէջ, իր բազմաթիւ կուսակիցներուն հետ միացաւ Դաշնակցութեան:

Նախիջեւանի սահմանակից Խաչիկ գիւղի պաշտպանութեան եւ Գորիսի մէջ գործունէութիւններու մասնակցելէ ետք, Արթուր Ղարիպեան դաշնակցական մարտական խումbերու հետ կը մտնէ Արցախեան մարտական ուղին:

Նախ 1990-ին՝ Բերդաձոր, Շահումեան, ապա 1991-ին՝ Հասանապատ, Խոջալու, Մալիպէյլի, Շուշի, Մարտակերտ:

Շուշիի ազատագրումէն ետք, Արցախեան հողը դարձեալ կը կանչէ զինք: Այս անգամ կը գտնուի Մարտակերտի մէջ, պաշտպանելու համար հայրենի հողը:

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմի մասնակիցներ
Այտա Ազնաւուր

**Այտա Ազնաւուր** (), նաեւ ճանչցուած Այտա Կառվարենց անունով, ֆրանսահայ երգչուհի: 

Ժորժ Կառվարենցի այրին, իսկ Շարլ Ազնաւուրի աւագ քոյրն է: Եղբօրմէն կը տարբերի իր հայերէն երգերով:

## Ծանօթագրութիւններ
Երկրորդ Ծաղկազարդ

**Երկրորդ Ծաղկազարդ** կը կոչուի Համբարձման յաջորդող Կիրակին, որ յատուկ տօն մը չունի, այլ ըստ կարգի աւուրց՝ Յինանց 43-րդ ու Համբարձման 4-րդ օրն է։

Հայ Եկեղեցին «Նոր Կիրակի»էն սկսեալ՝ չորս աւետարանները կը կարդայ ամէն օր կարգով, եւ այդ կարգին շարունակութեամբ չորս աւետարաններէն Քրիստոսի Երուսաղէմ Գալստեան կտորները Յինանց Է. Կիրակիին ինկած են՝ որմով Ծաղկազարդի յիշատակութեան կրկնութիւնը տեղի կ'ունենայ։ 

Տոհմային յիշատակ մըն ալ աւելցուած է նոյն օրուան վրայ. ըստ աւանդութեան, հրեշտակ մը ամէն օր կ'այցելէր Լուսաւորիչին Խոր վիրապին մէջ. Համբարձման Դ. օրը ան բացակայած է եւ Գրիգոր Լուսաւորիչին բացատրած է, թէ Քրիստոսի Համբարձումը տօնելու համար՝ հրեշտակներու դասերէն իւրաքանչիւրն օր մը հանդէս կը կատարէ եւ ինքը Դ. դասէն ըլլալով՝ Դ. օրը չէր ուզած իր դասին հանդէսներէն բացակայիլ։ Երկրորդ Ծաղկազարդին օրը 35 օրերու շարժականութեամբ 3 Մայիսէն մինչեւ 6 Յունիս  կրնայ հանդիպիլ։ 

Հրեշտակներու այս երկխօսութիւնը կը բացատրէ այն իրադարձութիւնը՝ երբ Համբարձումէն երեք օր ետք Քրիստոս կը բարձրանայ Վերին Երուսաղէմ։ Այդ օրը հրեշտակներու ուրախութեան տօնն էր, որ կը կոչուի «Երկրորդ Ծաղկազարդ»։

Եթէ Առաջին Ծաղկազարդի ժամանակ կը յիշատակուի Տիրոջ գալուստը երկրային Երուսաղէմ, ապա Երկրորդ Ծաղկազարդին կը յիշատակուի Տիրոջ մուտքը Վերին Երուսաղէմ։ Առաջին Ծաղկազարդին Տէրը կը փառաբանուէր իբրեւ Դաւիթի Որդի, իսկ Երկրորդ Ծաղկազարդին՝ իբրեւ Աստուծոյ Որդի։

Հայ Առաքելական Ուղղափառ Եկեղեցին Քրիստոսի Համբարձման տօնին յաջորդող Կիրակի օրը կը նշէ «Երկրորդ Ծաղկազարդ»ը։

«Երկրորդ Ծաղկազարդ» անուանումը յառաջացած է Զատկուան, այսինքն Սուրբ Յարութեան նախորդող Ծաղկազարդի տօնին անուանումէն։ Արդարեւ, ինչպէս առաջին Ծաղկազարդը Մեծ Պահքի եօթներորդ Կիրակի օրն է, այնպէս ալ երկրորդ Ծաղկազարդը Յինանց եօթներորդ Կիրակի օրն է։

Արդարեւ, «Երկրորդ Ծաղկազարդ»ը Յիսուս Քրիստոսի յաղթանակի տօնն է։

«Երկրորդ Ծաղկազարդ»ը այն օրն է, երբ իւրաքանչիւր հաւատացեալ մասնակից կը դառնայ հրեշտակներու ուրախութեան, ցնծութեան, կը վերապրի Քրիստոսի առաջին յաղթական մուտքը Երուսաղէմ եւ կը հաւատայ, որ եթէ թոյլ տայ, որ Աստուած բնակի իր մէջ՝ ի՛նքն ալ կ'ապրի յաղթանակի այն մեծ ուրախութիւնը, զոր ապրեցան հրեշտակները։

Այս առիթով Գրիգոր Վկայասէր Կաթողիկոսին (Գրիգոր Բ. Վկայասէր. 1066-1105) գրած «Մեծահրաշ այս խորհուրդ» շարականին մէջ հանգամանօրէն պատմուած է ամբողջ աւանդութիւնը։

Ինչպէս Յարութենէն ետք Քրիստոս մնաց երկիրի վրայ քառասուն օր, որպէսզի մարդոց մէջ հաստատէ Իր յարութեան հաւատքը, այնպէս ալ համբարձումէն ետք ինը օր մնաց հրեշտակներու դասերուն մէջ, որպէսզի անոնց յայտնէ մարդոց փրկութեան խորհուրդը։

Ուրեմն, առաջին Ծաղկազարդի խորհուրդը երկրի վրայ՝ մարդոց համար էր, իսկ երկրորդ Ծաղկազարդը՝ երկինքը, հրեշտակներու համար։

Եթէ առաջին-բուն Ծաղկազարդը կը խորհրդանշէ Յիսուս Քրիստոսի արքայական մուտքը Երուսաղէմ, ապա երկրորդ Ծաղկազարդը կը խորհրդանշէ Յիսուս Քրիստոսին փառաւոր մուտքը Վերին՝ Երկնային Երուսաղէմ, հրեշտակներու ուղեկցութեամբ։

## Աղբիւրներ

* Մաղաքիա Արքեպս. Օրմանեան, «Ծիսական բառարան», 1957, էջ 26-27։

## Ծանօթագրութիւններ
Հրանդ Թամրազեան

**Հրանդ Թամրազեան** (), հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր (1963), փրոֆէսոր (1964), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ (1986), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1996), ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1970), ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (հայկական միջնակարգ դպրոցի 9-րդ դասարանի «Հայ գրականութիւն» դասագիրքի համար), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ (1953)։

## Կենսագրութիւն
1943-1948 թուաաններուն սորված է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքին մէջ։ 1951 թուաանին աւարտած է ԵՊՀ յետ-ընթացաւարտ։

1952-1955 թուաաններուն աշխատած է Հայաստանի պետական հրատարակչութեան մէջ իբրեւ աւագ խմբագիր։

1954 թուաանին «Շիրվանզադեի դրամատուրգիան» նիւթով ատենախօսութիւն պաշտպանած է եւ ստացած բանասիրական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան։

1963 թուաանին «Շիրվանզադե. կյանքը եւ գործը» նիւթով ատենախօսութիւն պաշտպանած է եւ ստացած բանասիրական գիտութիւններու դոկտորի աստիճան։ 

1964 թուաանին ստացած է փրոֆէսորի կոչում։

1968-1980 թուաաններուն եղած է ԵՊՀ խորհրդահայ գրականութեան, 1980-2001 թուաաններուն՝ հայ գրականութեան ամպիոնի վարիչ։

1986 թուաանին ընտրուած է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 1996 թուաանին՝ ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս։ ԽՄԿԿ անդամ 1949 թուաանէն։

2006 թուաանէն Իջեւանի շրջանի Աչաջուր գիւղի միջնակարգ դպրոցը կը կոչուի Հրանդ Թամրազեանի անունով։

## Գործունէութիւն
Հեղինակ է աւելի քան 300 գիտական յօդուածներու եւ ուսումնասիրութիւններու, 40 մենագրութեան, ուսումնական ձեռնարկներու, դպրոցական ու համալսարանական դասագիրքերու։

Թամրազեանի «Խմբապետ Շավարշը պատմական դարաշրջանի լույսի տակ» (Երեւան, 1962) ուսումնասիրութիւնը նոր հուն բացաւ հայ գրականագիտական մտածողութեան մեջ։

Թամրազեան կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած է արեւմտահայ քնարերգուներու, մանաւանդ Մեծ եղեռնին զոհ դարձած հայ բանաստեղծներու ստեղծագործութեան արժեւորման, ինչպէս նաեւ 1930-ականներուն զոհուած կամ բռնադատուած տաղանդաւոր գրողներու իրաւունքներու վերականգման գործին մէջ։

Անոր ջանքերով համալսարանին մէջ կազմակերպուած են Չարենցեան ընթերցումները  եւ գիտական նստաշրջանները, որոնց նիւթերը հրապարակուած են համանուն եօթ հատորներուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Հրաչեայ Թամրազեան

**Հրաչեայ Թամրազեան** (), բանաստեղծ, թարգմանիչ, հայագէտ, Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ, Մ. Մաշտոցի անուան մատենադարանի հին ձեռագիրներու գիտահետազօտական հիմնարկի տնօրէն։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Երեւան։ 1971 թուականին աւարտած է միջնակարգ դպրոցը, 1976 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքը, 1977-ին աշխատանքի  անցած է Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ` նախ իբրեւ աւագ աշխատող, ապա կրտսեր ու աւագ գիտաշխատող։

1988-1991 թուականներուն աշխատած է «Սովետական գրող» հրատարակչութեան մէջ՝ իբրեւ գլխաւոր խմբագիր, իսկ 1991-1993 թուականներուն զբաղեցուցած է «Նաիրի›› հրատարակչութեան տնօրէնի պաշտօնը։

1986 թուականէն Գրողներու միութեան անդամ է։ 1993-ին նշանակուած է ՀՀ կառավարութեան առընթեր Հրատարակչական գործերու վարչութեան պետ, իսկ 1995-1997 թուականներուն ղեկավարած է ՀՀ Տեղեկատուութեան նախարարութիւնը։

1997-2007 թուականներուն համատեղութեամբ աշխատած է իբրեւ «Նաիրի» հրատարակչութեան տնօրէն եւ Մատենադարանի աւագ գիտաշխատող։

1999 թուականին ստացած է բանասիրական գիտութիւններու դոկտորի գիտական աստիճան։

2007 թուականէն զբաղեցուցած է Մատենադարանի տնօրէնի պաշտօնը։

2014 թուականէն Հայաստանի գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
25 Սեպտեմբեր

**25 Սեպտեմբեր**, տարուան 268-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 269-րդ) օրն է։

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

## Մահեր

* 1970, Էրիհ Մարիա Ռեմարք գերմանացի վիպագիր
Փոլ Պիա

**Փոլ Պիա** (, ), քամերոնցի պետական, քաղաքական գործիչ, Քամերունի վարչապետ (1975-1982), որմէ ետք Քամերունի նախագահ։

## Կեանքը
Փոլ Պիա ծնած է 13 Փետրուար 1933-ին, գիւղական բնակավայրի մը մէջ: Տարրական եւ միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է կաթոլիկ վարժարաններու մէջ, կը պատրաստուէր իր կեանքը նուիրել եկեղեցւոյ: 1950-ական թուականներու կէսերուն, երբ Ափրիկէի մէջ կը սկսի ապագաղութացման հոլովոյթը, ապագայ նախագահը քաղաքականութեամբ կը հրապուրուի:

Փարիզի մէջ աւարտելով քաղաքագիտութեան հիմնարկը` Փոլ Պիա կը սկսի աշխատիլ Քամերունի առաջին նախագահ Անատու Ահիճոյի գրասենեակին մէջ: Ժամանակի ընթացքին  յաղթահարելով նուիրապետական սանդուխի բոլոր աստիճանները` Պիա ինք կը ղեկավարէ երկիրը Ահիճոյին պարտադրուած հրաժարականէն ետք: Պետութեան ղեկավարի պաշտօնին ան յաջողած է լուծել Նիկերիոյ հետ գրեթէ յիսնամեայ տարածքային հակամարտութիւնը եւ ատկէ հասնիլ` բնական պաշարներով հարուստ Պաքասի թերակղզիին Քամերունի յանձնուելուն:

## Քաղաքական կեանք
1956 թուականին աւարտած է Եաունտէի Գեներալ Լեքլերքի անուան լիցէն եւ ստացած է տիպլոմ «Փիլիսոփայութիւն» մասնագիտութեամբ։

1956 թուականի Յունիսէն սկսեալ՝ Փարիզի մէջ ուսանած է Լուի լէ Գրան լիցէին մէջ, ուսանած է նաեւ Սորպոնի մէջ։

Ունի նաեւ Փարիզի Համալսարանի Իրաւագիտութեան բաժնի եւ Քաղաքական Գիտութիւններու Հիմնարկի (Ինսթիթիւթի) տիպլոմներ։

1962 թուականին աւարտած է Փարիզի «Մերձծովեան Տարածքներու» Հետազօտման Հիմնարկը։

Նոյն թուականին վերադարձած է հայրենիք եւ անցած է պետական ծառայութեան.

Երկրի նախագահ Ահմատ Ահիճի գրասենեակին մէջ աշխատած է որպէս յատուկ յանձնարարութիւններ կատարող։

1964 թուականին նշանակուած է Ազգային Կրթութեան, Երիտասարդութեան եւ Մշակոյթի Նախարարութեան գրասենեակի Տնօրէն։

1965 թուականին դարձած է նախարարութեան գլխաւոր քարտուղարը։

1967 թուականին նորէն աշխատանքի անցած է նախագահի գրասենեակին մէջ, դարձած է Քաղաքացիական Գրասենեակի Տնօրէնը։

1968 թուականի Յունուարէն դարձած է գրասենեակի գլխաւոր քարտուղարը, միաժամանակ Օգոստոսին ստացած է Նախարարի աստիճան։

1970 թուականի Յունիսէն ունեցած է Պետական Նախարարի աստիճան։

1975 թուականի Յունիս 30-ին նշանակուած է Քամերունի Վարչապետ։

1980 թուականէն երկրի միակ կուսակցութեան՝ Քամերունեան Ազգային Միութեան Նախագահն է։

## Ծանօթագրութիւններ
Օքթավիանոս Օգոստոս

**Օքթավիանոս Օգոստոս** (պաշտօնական անունը՝ Գայոս Յուլիոս Կեսար Օքթավիանոս Օգոստոս ):

«Օգոստոս» լատիներէն է, կը նշանակէ «սրբազան», հետագային ստացած է կայսեր տիտղոսի նշանակութիւն։

Հին հռոմէական քաղաքական գործիչ, Հռոմէական կայսրութեան հիմնադիրը։ Ք.Ա.. 2 թուականին արժանացած է «հայրենիքի հայր» պատուաւոր տիտղոսին:

«Օքթավիանոս Օգոստոս» անունը ամրագրուած է պատմագրութեան մէջ, սակայն կայսրը նախընտրած է «Կեսար Օգոստոս» տարբերակը։ 

Տիտղոսները մահուան պահուն՝ Կայսր, աստուածային Կեսարի որդի, Օգոստոս, Մեծ Պոնտիֆեքս, Դեսպան 13 անգամ, Կայսր 21 անգամ, Հայրենիքի հայր (*mperator Caesar Divi filius Augustus, Pontifex Maximus, Consul XIII, Imperator XXI, Pater Patriae*)։ 

Օքթավիանոս Յուլիոս Կեսարի քրոջ թոռն է եւ, ըստ Կեսարի կտակին՝ անոր որդեգիրն ու ժառանգորդը: 

Կեսարի սպաննութենէն ետք, Օքթավիանոս Մարքոս Անթոնիոսին եւ Մարքոս Լեպիթոսին հետ կը ստեղծէ Երկրորդ եռապետութիւնը (Ք.Ա. 43-ին) եւ կը պատժէ՝ Կեսարի հակառակորդները: 

Եռապետութիւնը, սակայն, երկար չի գոյատեւեր. Օքթավիանոս Ք.Ա. 36-ին Լեպիթոսը կը զրկէ իշխանութենէն եւ պատերազմ կը սկսի՝ Անտոնիոսի դէմ: Սենատը եւ քաղաքական գործիչ ու հռետոր Ցիցերոնը կը պաշտպանեն Օքթավիանոսը: Ք.Ա. 31-ին Աքթիումի մօտ Անտոնիոսի ու Եգիպտոսի թագուհի Քլէոփաթրա Է.-ի դէմ Օքթավիանոսին տարած յաղթանակով կ'աւարտին քաղաքացիական պատերազմները, եւ ամբողջ իշխանութիւնը կը կեդրոնանայ Օքթավիանոսին ձեռքը: 

Օքթավիանոսի օրով սահմանուած կառավարման ձեւը կը կոչուի «վերականգնած հանրապետութիւն». յստակ կը սահմանազատուին պետութեան ղեկավարի իրաւունքներն ու պարտականութիւնները: 

Կը հրապարակէ ստրկատիրութիւնը ամրապնդող օրէնքներ, կը հիմնէ կայսերական գանձարան:  

Կառավարման առաջին տարիներուն կը մղէ նուաճողական պատերազմներ: Անոր օրով կ'աւարտի Սպանիոյ նուաճումը, կը կազմուին նոր նահանգներ` Եգիպտոս (մ. Ք.Ա. 30), Մեզիա (Ք.Ա. 15), Պաննոնիա (Ք.Ա. 10), Գերմանիա Ք.Ա. 16), Թալմատիա (Ք.Ա. 6): 

## Ծանօթագրութիւններ
Աքիհիթօ

**Աքիհիթօ** (, ), Ճափոնի մէջ գործող կայսր, 125-րդը (1989-2019)։ Ներկայիս Աքիհիթոն կը հանդիսանայ աշխարհի միակ գործող կայսրը։
## Ծանօթագրութիւններ
Էրիհ Մարիա Ռեմարք

**Էրիհ Մարիա Ռեմարք** (գերմ․՝ Erich Maria Remarque, 22 Յունիս 1898, Օսնապրիւք, Գերմանիա - 25 Սեպտեմբեր 1970, Լոքարնօ, Զուիցերիա)․ գերմանացի վիպագիր։ Անոր գործերը կ՛արտայայտեն պատերազմի սարսափը։

## Կեանքը
Էրիհ Մարիա Ռեմարք ծնած է Օսնապրիւք (Հանովերի թագաւորութիւն) կաթոլիկ դաւանանքի բանուորական ընտանիքի մը մէջ։ Աւազանի անունն է Էրիհ Փաուլ Ռեմարք (Erich Paul Remark)։ 18 տարեկան հասակին զինուորագրուած է Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին եւ պատերազմած է արեւմտեան ռազմաճակատին։ 1917 Յուլիսին, ծանրօրէն վիրաւորուած ըլլալով մինչեւ պատերազմին վերջաւորութեան մնացած է Գերմանիոյ զինուորական հիւանդանոցի մը մէջ։

Ան, ապրած ըլլալով Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ճակատներուն յորձանքը, անոր գրութիւնները սրտաճմլիկ են եւ այդ ապրումը կը փոխանցեն։
մինի|Ռեմարք 1939-ին
Զանազան գործերով զբաղած է մինչեւ 1929, երբ կը հրատարակէ «Ոչ մէկ լուր արեւմտեան ճակատէն» վէպը։ Հակապատերազմական վէպ, դասական իր տեսակով, ուր Ռեմարք նկարագրած է Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին իր ապրած փորձառութիւնները։ Այս վէպով Ռեմարք համաշխարհային ճանաչում կը ստանայ։ Վէպը 45 լեզուներու թարգմանուած է, ինչպէս նաեւ ժապաւէնի վերածուած է համանուն տիտղոսով։

1931-ին Զուիցերիա տեղափոխուած է ուր ապրած է մինչեւ 1939 (փոքրիկ դադարներով Ֆրանսա ալ ապրած է)։ 1933-ին Նացիները կ՛արգիլեն անոր գիրքերը եւ հրոյ ճրագ կը դարձնեն։ 1939-ին Ա․Մ․Ն․ կը մեկնի, իսկ 1943-ին քոյրը, որ մինչ այդ Գերմանիա մնացած էր, կ՛ամբաստանուի որպէս պարտուողական եւ կը գլխատուի։

1948-ին Ռեմարք Զուիցերիա կը վերադառնայ եւ մինչեւ կեանքին վերջը հոն կը մնայ։ Գործերը համաշխարհային ճանաչում ստացած են։

## Վէպեր

* 1920, «Երազային տաղաւարը» *Die Traumbude*
* 1929, «Ոչ մէկ լուր արեւմտեան ճակատէն» *Im Westen nichts Neues*
* 1931, Վերադարձ *Der Weg zurück*
* 1938, Երեք ընկերներ *Drei Kameraden*
* 1939, Սիրէ քովինդ *Liebe deinen Nächsten*
* 1945, Յաղթանակի կամար *Arc de Triomphe*
* 1952, Կեանքի կայծ *Der Funke Leben*
* 1954, Սէրի պահեր, մահու պահեր *Zeit zu leben und Zeit zu sterben*
* 1956,  Սեւ քարկոթողը *Der schwarze Obelisk*
* 1961, Դրախտը նախասիրածներ չունի *Der Himmel kennt keine Günstlinge*
* 1962, Լիզպոնի իրիկունը *Die Nacht von Lissabon*
* 1970, Խոստումի հողը *Das gelobte Land*
* 1971, Ստուէրներ դրախտին մէջ *Schatten im Paradies (*յետ մահու հրատարակութիւն)
* 1998, Հորիզոնի կայարանը *Station am Horizont* (յետ մահու հրատարակութիւն)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերմանացի վիպագիրներ
Ստորոգութիւն:Գերմանացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Վիպագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ իրենց ազգութեան
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:22 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:25 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:1970 մահեր
Պալուչիստան

**Պալուչիստան** կը գտնուի Փաքիստանի արեւմտեան, Աֆղանիստանի հարաւային եւ Իրանի հարաւարեւելեան շրջանին մէջ:

Պալուչները կը խօսին պալուչերէն (հնդեւրոպական լեզու մը), անոնց թիւը կը հասնի շուրջ տասը միլիոնի, որոնցմէ աւելի քան 8 միլիոնը կը բնակի Փաքիստանի, իսկ շուրջ 1,5 միլիոնը Իրանի մէջ: Անոնք կը պատկանին իսլամական սիւննի դաւանանքին:

## Պատմութիւն
Ըստ Նասիր Տաշթիի, պալուչները ծագած են Հայկական Բարձրաւանդակէն, յատկապէս` Վանի շրջանէն, այլ պատմաբաններ կը նկատեն, որ շուրջ 1000 տարի առաջ պալուչները գաղթած են Կասպից ծովուն շրջաններէն եւ հաստատուած` պարսկական հարաւարեւելեան շրջանները:

ԺԷ. դարուն, երբ պարսկական եւ մոնկոլական պետութիւնները սուր հակամարտութեան մէջ էին, պալուչները, շնորհիւ իրենց խորամանկ քաղաքականութեան, կը յաջողին օգտուիլ կացութենէն եւ առիթը կ'ունենան ստեղծելու իրենց առաջին անկախ իշխանութիւնը Միր Հասանի ղեկավարութեամբ: Սակայն 1839-ին անգլիացիք բռնի ուժով այդ շրջանը իրենց կայսրութեան ենթակայ կը դարձնեն` միացնելով զայն Հնդկաստանին:

Հնդկաստանի եւ Փաքիստանի անկախացումով պալուչները կը կորսնցնեն իրենց դերակատարութիւնը, եւ իրենց հայրենիքը կը բաժնուի երեք մասի` Աֆղանիստանի, Փաքիստանի եւ Իրանի միջեւ: Հակառակ անոր որ պալուչներուն քաղաքական եւ ժողովրդագրական կշիռը կը գտնուի Փաքիստանի մէջ, սակայն անոնց ազգային ինքնորոշման խնդիրը միշտ ալ կ'ոտնակոխուի եւ անոնց ղեկավարները կ'աքսորուին:

1968-ին ձախակողմեան պալուչ երիտասարդներ Դամասկոսի մէջ կը հիմնեն Պալուչական ազատագրական ճակատը, որ 1968-1980 զինեալ պայքար կը մղէ իրանեան եւ փաքիստանեան Պալուչիստանի մէջ:

2000-ին կը հիմնուի Պալուչական ազատագրական բանակը, որ ազդեցիկ յարձակումներ կը կատարէ Փաքիստանի մէջ: Հակառակ անոր որ Փաքիստան Հնդկաստանը  Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները կ'ամբաստանէ պալուչներուն նեցուկ կանգնելու յանցանքով, սակայն այս ամբաստանութիւնը շօշափելի փաստերու վրայ չէ հիմնուած:

2003-ին Իրանի մէջ կը հիմնուի Ժունտալլահ (Աստուծոյ զինուոր) կազմակերպութիւնը, որ պալուչական, սակայն սալաֆական կազմակերպութիւն մըն էր, որուն հիմնական նպատակն էր Իրանի հարաւարեւելեան շրջաներուն մէջ ստեղծել իսլամական հանրապետութիւն մը: Իրանի կառավարութիւնը Սէուտական Արաբիան կ'ամբաստանէ այս կազմակերպութեան նեցուկ կանգնելու եւ զայն ֆինանսաւորելու յանցանքով:

Սէուտական Արաբիա եւ Իսրայէլ Իրանի դէմ կ'օգտագործեն պալուչական դատը, եւ Իրաքի պատերազմէն ետք, երբ ամերիկեան լրատուամիջոցները կը հրապարակեն «Նոր Միջին Արեւելք»ի քարտէսը, ուր Պալուչիստան անկախ երկիր մըն էր, բան մը, որ խուճապի կը մատնէ Իրանի եւ Փաքիստանի վարչակազմերը:
## Ծանօթագրութիւններ
22 Յունիս

**22 Յունիս**, տարուան 173-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 174-րդ) օրն է։

* Տարուան աւարտին կը մնայ 192 օր

## Դէպքեր

*

## Ծնունդներ

#### Յունիս

* 1898, Էրիհ Մարիա Ռեմարք գերմանացի վիպագիր

## Մահեր

*

## Տօներ

*
Փիղերու Համաշխարհային Օր

մինի
**Փիղերու օր,** (): Պաշտօնապէս չյայտարարուած տօն։

## Փիղերու տօնը Թայլանտի մէջ
Թայլանտի մէջ «Փիղերու օրը» ամէնէն կարեւոր ազգային տօներէն է, որովհետեւ այս երկիրին մէջ փիղերը կարեւոր դեր կատարած են։ Անոնք կը համարուին թայլանտցիներուն բարի օգնականներէն, անոնք թայլանտցիներուն օգնած են կառուցելու քաղաքներ եւ եկեղեցիներ, ծառայած են թայլանտցի զինուորականներուն: Անոնք կը համարուին նաեւ Թայլանտի զբօսաշրջութեան զարգացման բանալին։

Ամէն տարի, 13 Մարտին, թագաւորութիւնը խնճոյքներ կը կազմակերպէ, իսկ փիղերուն համար տօնական ճաշեր կը պատրաստուին։

## Փիղերու պաշտպանութեան համաշխարհային օր՝ կեդանաբանական այգիին մէջ
մինի|Տօնական շքերթ՝ Թայլանտի մէջ  փիղերու նուիրուած օրուան
«Փիղերու պաշտպանութեան համաշխարհային օրը կեդանաբանական այգիին մէջ» կը նշուի ամէն տարի, 20 Յունիսին, զոր կը կազմակերպէ «Անասուններու պաշտպանութեան միջազգային կազմակերպութիւնը»։ Առաջին անգամ այս տօնը նշուած է 2009-ին։

## Փիղերու պաշտպանութեան համաշխարհային օր
«Փիղերու պաշտպանութեան  համաշխարհային օր»ը ամէն տարի կը նշեն 22 Սեպտեմբերին։ Այս տօնը բոլոր երկիրներուն մէջ չէ տարածուած։

## Փիղերու համաշխարհային օր
«Փիղերու համաշխարհային օր»ը, համաշխարհային տօներէն մէկն է՝ նուիրուած փիղերուն, զոր ամէն տարի կը նշեն 30 Նոյեմբերին: Այս օրը կը նշեն նաեւ Ռուսաստանի մէջ։ 2008ին, Ստավրապոլսկի մարզի կեդանաբանական այգիներուն մէջ փափաքողները կրնային անվճար մուտք գործել, իսկ կեդանաբանական այգիին մէջ աշխատողները միջոցառումներ կը կազմակերպէին։

## Ծանօթագրութիւններ
Սուտանի Բուրգերը

մինի
**Սուտանի Բուրգերը** կը գտնուին Սուտանի հիւսիսը:

Հնագէտները տարբեր չափի, տարբեր ձեւերով 2000 տարուան 35 բուրգեր գտած են:

Այս բացառիկ շինութիւնները կը կազմեն շրջանին հին ժամանակներէն ամէնէն մեծ գերեզմաններու շրջանը:
ձախից|մինի
500 մեթր քառակուսի փոքր տարածքի մը վրայ կայ 13 բուրգ: Ամէնէն մեծ բուրգերուն հիմը 7 մեթր է, իսկ ամէնէն փոքրերունը` 78 սմ: Այս փոքրերը շինուած էին հաւանաբար երեխաներուն համար: 

Քուշի թագաւորութիւնը այդ շրջանին վրայ իշխած է Ք.Ա. երրորդ հազարամեակէն մինչեւ Ք.Ե. 4-րդ դար: Բազմաթիւ սովորութիւններ նոյնանման էին եգիպտացիներուն սովորութիւններուն, ինչ որ կը վերաբերի, օրինակի համար, կրօնին եւ բուրգերուն: 

Սուտանի հիւսիսային շրջանը, ուր այդքան բուրգեր կը գտնուին, հին ժամանակներուն կը կոչուէր Նուպի:

## Ծանօթագրութիւններ
Աշխարհի Ամէնէն Ծեր Ծառը

մինի

**Ալերսէ Միլենարիօ** Փաթականիի նոճի տեսակի ծառ մըն է, որ կը գտնուի Չիլիի մէջ: Կ'ենթադրուի, որ անիկա 5000 տարուան ծառ մըն է, եւ հետեւաբար` աշխարհի ամէնէն ծեր ծառը:

Չիլիցի մասնագէտ մըն է, որ կ'ենթադրէ, թէ գտած է աշխարհի ամէնէն ծեր ծառը: Ներկայի մրցանիշը կը պատկանի Միացեալ Նահանգներու, Քալիֆորնիոյ շրջանի մէջ գտնուող 4853 տարեկան սոճի մը, ճանչցուած` Մաթուսալեմոն անունով:
ձախից|մինի

Տաքթըր Ճոնաթան Պարիչիվիչ ծառին տարիքը հաշուելու տարբեր ձեւեր գործածած է ճշդելու համար Ալերսէ Միլենարիօ Փանթակոնիի նոճի ծառին տարիքը: Ան հասած է այն եզրակացութեան, որ Չիլիի մէջ գտնուող այս ծառը 5484 տարեկան է: Այս ձեւով ան կը դառնայ աշխարհի վրայ ամէնէն հին ծառը, որ 600 տարի աւելի «մեծ» է, քան` ներկայ տիտղոսը կրող ծառը:

## Ծանօթագրութիւններ