open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայոց Ցեղասպանութեան Զոհերու Յուշահամալիր (Մոնթեպելլօ)

**Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր**, յուշարձան ԱՄՆ-ի Գլիֆոռնիա նահանգի Մոնթեպելլօ քաղաքին մէջ, որ նուիրուած է 1915-1921–ի Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Յուշահամալիրը, որուն բացումը տեղի ունեցած է Ապրիլ 1968–ին, կառուուված է սպիտակ պեթոնով եւ կը ներկայանանայ իրար միացուած 23 մեթր բարձրութեամբ ութ կամարներէ բաղկացած շինութիւն: Արձանի հեղինակը Հրանթ Աղբաբեանն է։ Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած ամենամեծ յուշահամալիրն է այս մէկը ԱՄՆ-ի մէջ։

## Տուեալներ
Յուշահամալիրի յուշատախտակին անգլերէն գրուած է. 
«Հայ նահատակաց յուշարձան *(այս բառերը գրուած են նաեւ հայերէնով)*
Այս յուշարձանը կառուցուած է ամերիկահայերու կողմէ, նուիրուած է 1915-1921 թուականներուն թրքական կառավարութեան կողմէն իրականացուած Հայոց ցեղասպանութեան 1500000 զոհերու եւ մարդկութեան դէմ կատարուած հանցագործութիւններու զոհ դարձած բոլոր ազգութիւններու յիշատակին: 24 ապրիլ, 1968»:

Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը՝ ամէն տարի 24 Ապրիլ-ին, Լոս Անճելսի տարբեր շրջաններու հազարաւոր հայեր եւ ամերիկացի քաղաքական գործիչներ Մոնթեպելլոյի յուշարձանի մօտ՝ կու գան ծաղիկներ դնելու եւ յարգանքի տուրք մատուցելու Մեծ եղեռնի զոհերուն:

## Պատմութիւն
1965–ին Հայոց ցեղասպանութեան 50-ամեակի առիթով Լոս Անճելսի հայ համայնքը որոշեց յուշահամալիր կառուցել, որ պէտք է որպէս զոհերբւ յիշատակը հարգելու մշտական վայր ըլլար։ Քանի մը ամիս ետք Մոնթեպելլոյի քաղաքային պալատին մէջ յուշարձանին տեղ հատկացուեցաւ, որը կառուցելու նպատակով ամբողջ աշխարհի հայությունը հանգանակությամբ հավաքեց 125 հազար դոլար:

## Անուանի այցելուներ
* Առնոլդ Շուարցենեգեր, Գալիֆոռնիոյ նահանգապետ
* Բարբարա Բոքսեր, Գլիֆոռնիա նահանգէն ընտրուած սենատոր
* Ադամ Շիֆ, գոնկրեսական
* Ջէքի Շպայեր, գոնկրեսական
* Անտոնիոյ Վիլարայգոսա, Լոս Անճելսի քաղաքապետ
* Դայան Ֆայնշտայն, Գալիֆոռնիոյ սենատոր
* Լի Բակա, Լոս Անճելսի գլխաւոր շերիֆ
* Կարմէն Տրուտանիչ, Լոս Անճելսի քաղաքային դատախազ
* Չառլզ Կալդերոն, Լոս Անճելսի քաղաքային ղեկավար
* Բիլ Մոլինարի, Մոնթեպելլոյի քաղաքապետ
* Արտ Բարախաս, Մոնթեպելլոյի քաղաքապետ
* Քրիստինա Կորտես, Մոնթեպելլոյի քաղաքային խորհուրդի անդամ
* Ֆրանք Գոմես, Մոնթեպելլոյի քաղաքային խորհուրդի անդամ
եւ այլք

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Montebello Genocide Memorial1.jpg|Յուշահամալիրը վերակառուցման ընթացքին
Պատկեր:Montebello Genocide Memorial3.jpg|Յուշահամալիրը վերակառուցման ընթացքին
Պատկեր:Montebello Genocide Memorial4.jpg|Յուշահամալիրի տեսքը հեռուէն (վերակառուցման ընթացքին)
Պատկեր:Armenian Genocide Memorial, Montebello, CA.jpg|24 Ապրիլ 2008 
Պատկեր:Montebello Genocide Memorial 2012.jpg|Յուշահամալիրը 2012–ին
Պատկեր:Montebello Genocide Memorial.jpg|Յուշահամալիրը մեծ ծրագիրով


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Խաչքար (Կլենտէլ, Քալիֆորնիա)

**Հայոց Ցեղասպանութեան խաչքար**, խաչքար ԱՄՆ Կլենտէլ հայաշատ քաղաքին մէջ՝ Ս․Աստուածածին եկեղեցւոյ բակը։

## Պատմութիւն
Խաչքարը նուիրուած է Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին, կանգնեցուած է Արթուր Զաքարեանի ընտանիքի հովանաւորութեամբ, տեղադրուած է 23 Յուլիս 2000-ին։

## Տուեալներ
Խաչքարը կառուցուած է Հայաստանէն բերուած տուֆ քարէ, հիմքը կրանիթ է, որ կազմուած է 5 մասէ՝ խորհրդանշելով 5 մայր ցամաքները։ Խաչքարի կեդրոնը կախուած է համընդհանուր սիրոյ եւ բարեգործութեան սիրտը, որմէ, որպէս ցեղասպանութեան հետեւանք, արիւն կը կաթի խաչին վրայ։ Խաչքարին վրայի 12 դատարկ խոռոչները կը խորհրդանշեն հայկական 12 գաւառները, ուրկէ տեղահանուած է հայ բնակչութիւնը։ Յաւերժութեան ասուպը կը խորհրդանշէ հայ ժողովուրդի ուժեղ եւ ամուր ապագան։ Խաչքարին վերի կամարի կեդրոնէն  կախուած զանգը կը ղօղանջէ ի նշան փոխհատուցման։ Խաչքարի վրայի արծիւը կը բնորոշէ յաւերժական արդարութիւնը։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Գասպար Ղարիպեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Խաչքար (Պարի, Իտալիա)

**Հայոց Ցեղասպանութեան խաչքար**, խաչքար-յուշարձան Իտալիոյ Պարի քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
1 Յունուար 2013-ին Պարիի քաղաքային խորհուրդի կայացուցած որոշմամբ՝ քաղաքին մէջ տեղադրուած է խաչքար-յուշարձան՝ ի յիշատակ Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն իտալական այդ քաղաքին մէջ ապաստանած հայ գաղթականներուն։

Յուշարձանի բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են Պարիի քաղաքապետ Միշեէլ Էմիլիանոն, Իտալիոյ Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Պորիս Սահակեանը, իտալահայերու միութեան նախագահ Պայքար Սուազլեանը, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի միաբան Իտալիոյ Հայոց Հոգեւոր Հովութեան Հոգեւոր Հովիւ Հայր Թովմա Աբեղայ Խաչատրեանը, Հռոմի Հայոց Հոգեւոր Հովութեան Հոգեւոր Հովիւ Հայր Գառնիկ Մխիթարեանը, Պարի քաղաքի Հայ համայնքի ղեկավար Ռուբէն Տիմուրեանը, հայ համայնքի ներկայացուցիչներ եւ իտալացի բարեկամներ։ Խաչքար-յուշարձանը կառուցուած է տեղական քարէ եւ կը խորհրդանշէ երկու ժողովուրդներու քրիստոնեայ հաւատքը։

## Հեղինակ
* Ճարտարապետ՝ Աշոտ Գրիգորեան

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած խաչքարի բացման արարողութեան տեսանիւթ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշակոթող (Կալկաթա)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշակոթող**, յուշակոթող Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքին մէջ, հայկական Սուրբ Նազարէթ եկեղեցիին բակը։

## Պատմութիւն
Յուշակոթողը կառուցուած է հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին 50-ամեայ տարելիցին առթիւ: Կը գտնուի Կալկաթայի հայկական Սուրբ Նազարէթ եկեղեցիին բակը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1865 թուականի Ապրիլ 24-ին:

## Տուեալներ
Յուշակոթողի վրայ փորագրուած է. «Յիշատակ յիսնամէկի բիիարիոր նահատակացն մերոց յընթացս համաշխարհային Ա. պատերազմին եամի տէառս, ապրիլ, 1914-1918 կանգնէաց զայս յուշարձանն երախտագէտ սերունդ ժողովրդէանն Հայոց Կալկաթայի 24-4-1965»:

## Պատկերասրահ

Armenian Genocide Monument - Armenian Holy Church of Nazareth - Kolkata 2013-03-03 5469.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հնդկաստան
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Աթէնք)

**Յայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, **«զանգակէ յուշակոթող**, յուշարձան Յունաստանի Աթէնք քաղաքի Նէա Զմիրնի թաղամասի՝ Արմենիա հրապարակին վրայ:

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին: Տեղադրուած է 1998 թուականի Յունիս 11-ին, կառուցուած է Յունաստանի հայ ազգային կոմիտէի եւ քաղաքապետ Պապիս Պեխլիւանիտիսի աջակցութեամբ: Յուշարձանը ունի զանգի տեսք, զոր կը խորհրդանշէ հայերուն կարօտը եւ հայրենի երկիր վերադառնալու ձգտումը: Յուշարձանին հեղինակ յոյն քանդակագործ Վասիլիս Քափատայիսի կարծիքով զանգի փոսերն ու ճաքերը կը մարմնաւորէն հայերուն ծանր ու դժուար կեանքը Ցեղասպանութեան տարիներուն: Յուշարձանի վրայ մակագրուած է. «Զանգեր ղօղանջէ»:

2000 թուականին Աթէնքի հրապարակներէն մէկը անուանած են Արմենիա:

## Հեղինակ
* քանդակագործ` Վասիլիս Քափատայիս։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աթէնք
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Թեհրան)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Իրանի Թեհրան քաղաքի Սուրբ Սարգիս մայր տաճարի բակին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Յուշարձանի նախագծման աշխատանքները կատարուած են 1969-1971-ականներուն, կառուցումը աւատուած է 1973-ին, տեղադրուած է 24 Ապրիլ 1973-ին Թեհրանի Սուրբ Սարգիս մայր տաճարի բակին մէջ։ Յուշարձանը կառուցուած է Արսէն Տեր-Յակոբեանի միջոցներով՝ ի յիշատակ իր ծնողներու՝ Գրիգոր եւ Մաշինկա Տեր-Յակոբեաններու։ Յուշարձանը կազմուած է պատուանդանի վրայ վեր խոյացող երեք խաչքարերէ, որոնց դիմաց՝ պատուանդանի վրայ թեւերը տարածած արծիւն է: Յուշարձանի վրայ մակագրուած է.

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Սերոժ Սուքազեան (առաջին փուլ)

## Պատկերասրահ

Armenian Genocide Remembrance Day in Tehran, Iran 2017-04-24 08.jpg
Armenian Genocide Remembrance Day in Tehran, Iran 2017-04-24 01.jpg
Armenian Genocide Remembrance Day in Tehran, Iran 2017-04-24 04.jpg
Armenian Genocide Remembrance Day in Tehran, Iran 2017-04-24 02.jpg
Armenian Genocide Remembrance Day in Tehran, Iran 2017-04-24 10.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* "Alik" daily magazine, Tehran (1975).
* 85 Commémoration du Génocide des Arméniens. Publication du Comité uni pour la Commémoration du Génocide arménien. Montréal, 2000.
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Թորոնթօ)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար Կանադայի Թորոնթո քաղաքի Յորք գերեզմանատանը։

## Պատմութիւն
Խաչքարը նուիրուած է Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու հիշատակին։ Խաչքարի ստեղծման նախաձեռնութիւնը Սուրբ Երրորդութիւն հայկական եկեղեցինն է, հեղինակը Հակոբ Ջանբազեանն է։ Խաչքարի վրայ փորագրուած են Վիլեամ Սարոեանի յայտնի խօսքերը,։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քանատայի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Խաչ-Յուշարձան (Ստեփանակերտ)

**Հայոց Ցեղասպանութեան Խաչ-Յուշարձան**, Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած խաչ-յուշարձան Արցախի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Ստեփանակերտի բարձունքներէն մէկուն վրայ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Տեղադրուած է 6 Մայիս 2015-ին Ստեփանակերտ քաղաքի Կրկժան թաղամասին մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի միջոցառումներու շրջանակէն ներս։

Միջոցառման մասնակցած են Արցախի նախագահ Բակօ Սահակեանը, Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեանը, պաշտօնատար անձինք։ Խաչ-յուշարձանի տեղադրումը նախաձեռնած է «Առաջ Արցախ» երիտասարդական կազմակերպութիւնը իր անդամներու սեփական միջոցներով ու բարերարներու աջակցութեամբ։

Գիշերային ժամերուն խաչ-յուշարձանը կը լուսաւորուի։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի խաչ-յուշարձան` Ստեփանակերտի մէջ 
*Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի խաչ-յուշարձան` Ստեփանակերտի մէջ, տեսանիւթ 
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Լաս Վեկաս)

**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան ԱՄՆ Նեւատա նահանգի Քլարք վարչական շրջանի «Մայրամուտ» զբօսայգիին մէջ: Յուշարձանը ամերիկահայ համայնքի նուէրն է Հարաւային Նեւատայի բնակիչներուն։

## Պատմութիւն
Յուշակոթողը կառուցուած է Հայ­-ամերիկեան ընկերակցութեան (Armenian American Society) աջակցոթեամբ:  Յուշարձանի կառուցման բոլոր ծախսերը կազմած է մօտ 120 հազար ԱՄՆ տոլար։ Այն Ծիծեռնակաբերդի յուշարձանի նմանօրինակն է, փոքր չափերով։ Յուշարձանը բաղկացած է 12 քարէ սալերէ, որոնք կը խորհրդանշեն Ցեղասպանութեան ժամանակ տեղահանուած 12 հայաբնակ բնակավայրերը:

Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են արքեպիսկոպոս Հովնան Տէրտէրեանը, արքեպիսկոպոս Մուշեղ Մովսիսեանը, Լաս Վեկասի հայ-ամերիկեան միութեան խորհուրդի անդամ Էնտի Արմէնեան, Լաս Վեկասի եւ Նեւատա նահանգի իշխանութիւններու ներկայացուցիչներ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Las Vegas to Inaugurate Armenian Genocide Memorial 
*Armenian Genocide Monument Inaugurated In Las Vegas 
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Լիեր)

**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար Գերմանիոյ Ներքին Սաքսոնիա նահանգին Օստֆրիսլանտ մարզի Լիեր քաղաքին կեդրոնական հրապարակին մէջ։ Տեղադրուած է 10 Հոկտեմբեր 2015-ին։

## Պատմութիւն
Խաչքարը տեղադրուած է ի յիշատակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն՝ Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին առիթով: Խաչքարին վրայ քանդակուած է՝ «ՀԱՅՈՑ ՄԵԾ ԵՂԵՌՆ, 1915»:

Խաչքարը ստեղծուած է Լիերի միակ հայ Թովմասեան ընտանիքի ջանքերով եւ նիւթական միջոցներով։ Անոնց շնորհիւ յուշակոթողը ներառուած է Գերմանիոյ պատմամշակութային արժէքներուն ցանկին մէջ։ 9 Յուլիս 2015-ին Լիերի քաղաքային խորհուրդին նիստին ընթացքին, խաչքարը ստացեր է պետական կարգավիճակ։ Այս խաչքարը Գերմանիոյ մէջ գտնուող առաջինն է, որ անցած է պետական հսկողութեան տակ։

Խաչքարին բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են Լիերի քաղաքապետ Պէաթրիս Քուլ, նախկին քաղաքապետ Ուոլֆկանկ Քելլներ, Գերմանիայի մէջ Հայաստանի դեսպան Աշոտ Սմբատեան, մարզային խորհուրդին ղեկավար Պէրնհարտ Պրամլակէն, հայ, գերմանացի եւ ռուս հոգեւորականներ, հասարակական-քաղաքական գործիչներ, մտաւորականներ, լրագրողներ, Գերմանիոյ հայ համայնքին բազմաթիւ ներկայացուցիչներ:

## Պատկերասրահ

Khatchkar Leer Germany 12.jpg
Khatchkar Leer Germany 3.jpg
Khatchkar Leer Germany 2.jpg
Khatchkar Leer Germany 7.jpg
Khatchkar Leer Germany 6a.jpg
Khatchkar Leer Germany 9.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Հալէպ)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Սուրիայի Հալէպ քաղաքի Բեթել հայ աւետարանական եկեղեցիին բակը։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է հայոց մեծ եղեռնի զոհերու յիշատակին։ Տեղադրուած է Հալէպի Բեթել հայ աւետարանական եկեղեցւո բակը, կառուցուած է Սուրիայի հայ համայնքի, Բեթել հայ աւետարանական եկեղեցու, տէր եւ տիկին Հալաջեաններու նախաձեռնութեամբ:

## Հեղինակներ
*Հեղինակ՝ Ն. Քարկաեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սուրիոյ յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Միջերկրական ծով)

250px|մինի|աջից|Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան (Միջերկրական ծով)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի առիթով, Միջերկրական ծովուն մէջ` Ճունիի-Թապարժա մասին մէջ, 35 մեթր խորութեամբ տեղադրուած է խաչ:

## Պատմութիւն
Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի միջոցառումներու շարքին, Լիբանանի մէջ ՀՀ դեսպանութեան, Լիբանանի կեդրոնական մարմնին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց կաթողիկոսի՝ պատրիարք Ներսէս Պետրոս ԺԹ.-ի հովանաւորութեամբ եւ աջակցութեամբ, «Octopusteam» ջրասուզման ակումբի նախաձեռնութեամբ, 2015 թուականին տեղի ունեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած խաչի տեղադրման արարողութիւն՝ Միջերկրական ծովուն մէջ` Ճունիի Թապարժա մասին մէջ, 35 մեթր խորութեան վրայ:

Միջոցառման մասնակցած են Լիբանանի մէջ ՀՀ դեսպան Աշոտ Քոչարեանը, Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի Լիբանանի կեդրոնական մարմնի ներկայացուցիչներ, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց կաթողիկոս՝ պատրիարք Ներսէս Պետրոս ԺԹ.-ն, մարոնի պատրիարք Պշարա Ռայիի ներկայացուցիչը, Լիբանանի քաղաքացիական պաշտպանութեան ղեկավարը, ծովային փրկարարներու թիմը` հրամանատար Սամիր Եազպէքի գլխաւորութեամբ, Լիբանանի խորհրդարանի պատգամաւորներ, լրագրողներ, Մեսրոպեան վարժարանի ղեկավարներ ու աշակերտներ, հայ համայնքի ներկայացուցիչներ:

Խաչի տեղադրումը նուիրուած է այն հայերուն յիշատակին, որոնք խորտակուած են գետերուն եւ ծովերուն մէջ, փախչելով 1915 թուականի կոտորածէն:

## Պատկերասրահ

Arm Genocide cross, by Ashnag (4).jpg
Arm Genocide cross, by Ashnag (2).jpg
Arm Genocide cross, by Ashnag (8).jpg
Arm Genocide cross, by Ashnag.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Միսլաթա, Վալենսիա)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար Սպանիոյ Վալենսիա քաղաքի Միսլաթա բնակավայրի Jardin de Sendra այգիին մէջ։

## Պատմութիւն
Խաչքարը նուիրուած է հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին։ Տեղադրուած է 2010 թուականին։ Սպանիոյ հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած առաջին յուշակոթողն է։ Խաչքարը ունի 3  մեթր բարձրութիւն:

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Ջիւան Միրզոյեան

## Պատկերասրահ

Mislata. Monument al genocidi armeni.jpg
Monumento en memoria del genocidio Armenios.JPG
MonumentoArmeniosMislata 2.jpg
MonumentoArmeniosMislata 1.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Նիկոսիա)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Կիպրոսի Նիկոսիա քաղաքի Արտէնիա փողոցի մօտ, տեղադրուած է Հայկական համալիրին մէջ:

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-1923 թթ. Օսմանեան կայսրութեան տակ իրականացուած հայերու ցեղասպանութեան զոհերուն եւ վերապրածներուն:
Կը գտնուի Նիկոսիա Ակրոպոլիսի Հայկական փողոցի «հայկական համալիրին մէջ», որ իր մէջ կը ներառէ հայկական թեմի շէնքը, Սուրբ Աստուածածին տաճարը, Նարեկ հայկական դպրոցը, մարմարէ խաչքարը, արքեպիսկոպոս Զարեհ Ազնաւուրեանի կիսանդրին եւ Գրիգոր Նարեկացիին արձանը:
 
մինի
Յուշարձանի ստեղծման նախաձեռնութիւնը կը պատկանի Կիպրոսի հայկական թեմին: Յուշարձանի հիմնարկեքը տեղի ունեցած է 1985 թուականին` հայոց ցեղասպանութեան 70-ամեայ տարելիցին, սակայն յուշարձանը տեղադրուած է աւելի ուշ: 1989 թուականին հայկական թեմն առաջարկուած նախագծերէն ընտրեց ճարտարապետ Ջոն Գեւհերեանին նախագիծը: Կառուցման աշխատանքները սկսան 1990 թուականին: Ան բաղկացած է երեք հոյակերտ կամարներէ, որոնք կը խորհրդանշէն Հայաստանը, Հայկական Սփիւռքն ու Խսհմ-ի մէջ ապրող հայերուն: Յուշարձանի առանցքային մասը` սեւ գրանէտէ պատրաստուած է խաչին հեղինակը քանդակագործ Լեւոն Թոքմաջեանն է: Յուշարձանի բացումը տեղի է ունեցած է 1992 թուականի ապրիլ 24-ին: Բացումը կատարած է աւագ վարդապետ Եղիշէ Մանճիկեանը, ներկայ են կը գտնուի այլ բարձրաստիճան աթորի վրայ:

1996 թուականին Տէր Զօր անապատէն հայ Օգնութեան Միութիւնը պատուիրակութեան մը կողմէ բերին ցեղասպանութեան նահատակներու ոսկորներ եւ ամփոփէցին յուշարձանին մօտ: 2000 թուականին Եղոյեան եւ Թեմբեկիջեան ընտանիքները հովանաւորութեամբ կառուցուած մասունքներու մօտ, որոնք շրջապատուած են խաչքարանման սիւներով (Անահիտ Տէր-մովսիսեանի նուիրատուութիւն) ամփոփուեցին նահատակներուն ոսկորները: 
մինի|ձախից|Տէյր-էլ-Զօրէն բերուած մասունքներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կիպրոսի Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Նոր Հաճըն)

300px|մինի|աջից|Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան (Նոր Հաճըն)
**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Հայաստանի Կոտայքի մարզի Նոր Հաճըն քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-1923 թթ. Հաճընի հերոսական ինքնապաշտպանութեան մասնակիցներուն։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1974 թուականին։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետ՝ Ռաֆայէլ Իսրայէլեան
* Քանդակագործ՝ Արա Յարութիւնեան

## Պատկերասրահ

Nor Hachen memorial.JPG


## Ծանօթագրուիւններ

Ստորոգութիւն:Կոտայքի մարզի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Պելորեչենսք)

**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշարձան Ռուսաստանի Քրասնոտարի մարզի Պելորեչենսք քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Տեղադրուած է 2015-ին, Պելորեչենսք քաղաքի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ տարածքին։

Յուշակոթողը կը ներկայացնէ նորածին երեխան ձեռքին ողբացող կնոջ կերպար, ով կը դիմէ Աստուծոյ, որ այլեւս երբեք եւ ոչ մէկ տեղ նման ողբերգութիւն կրկնուի։ Յուշարձանին մօտ տեղադրուած են նաեւ Անդրանիկ Օզանեանի (Զօրավար Անդրանիկ) եւ Ֆելտմարշալ Իվան Պասքեւիչի կիսանդրիները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Պուէնոս Այրէս)

**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Արժանթինի մայրաքաղաք Պուէնոս Այրեսի հայ կաթողիկէ Ս. Նարեկ եկեղեցւոյ բակին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը  բարձրացած է Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցին առիթով՝ ի յիշատակ Մեծ Եղեռնի զոհերուն։ Յուշարձանը բաղումը կատարուած է 16 Օգոստոս 2015-ին։ Յուշարձանի բարձրացման աջակցած են «Պօղոս եւ Սիրանուշ Արզումանեաններ» հիմնադրամը, անհատ բարերաներ Սերժիօ Քարլոս Աքրապեանը եւ Սիմոն Թիւթիւնճեանը։

Յուշարձանի ներքեւի թափանցիկ հատուածին մէջ ամփոփուած են Տէր Զօրի անապատէն բերուած հայ նահատակներու մասունքները։

Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են Արժանթինի ՀՀ դեսպան Ալեքսան Յարութիւնեանը, «Պօղոս եւ Սիրանուշ Արզումանեաններ հիմնադրամի» նախագահ Ալպերթօ Ջերեջեանը, տարբեր հասարակական կառոյցներու եւ մամուլի ներկայացուցիչներ։

## Հեղինակ
Յուշարձանի հեղինակն է նկարիչ Գագիկ Վարդանեանը, ինչպէս նաեւ հեղինակած է Արժանթինի Հայկական կաթողիկէ եկեղեցւոյ խորանի որմնանկարները:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Լառնագա)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Կիպրոսի Լառնագա քաղաքին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը տեղադրուած է 2008 թուականի Մայիս 28-ին` ի յիշատակ հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն։ Յուշարձանը կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդի երախտապարտութեան արտայայտումը՝ Կիպրոսի ժողովուրդին հիւրասիրութեան եւ աջակցութեան համար, որոնց համար Կիպրոսը դարձաւ երկրորդ հայրենիք։ Յուշարձանը բազմաբովանդակ եւ աբստրակտ կոթող է` կը նմանի խաչի, վեր յառնող փիւնիկի, ձեռքերը երկինք պարզած կնոջ։

Յուշարձանի բացման արարողութեան մասնակցած են Կիպրոսի Հանրապետութեան նախագահ Տէմեթրիոս Քրիստոֆիասը + Յունաստանի Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Վահրամ Կաժոյեանը:
մինի|ձախից

## Տուեալներ
Յուշարձանը ստեղծուած է Հայաստանի եւ Կիպրոսի կառավարութիւններու համատեղ ծրագրի արդիւնքով, որ նախաձեռնած էր Կիպրոսի հայ համայնքի ղեկավար Պետրոս Գալաճեանը։ Յուշարձանի կառուցման ֆինանսաւորումը ապահոված է Կիպրոսի կառավարութիւնը։ Յուշարձանի ճարտարապետները Անջելոս Դէմետրիուն եւ Մայքլ Թրասուն են, քանդակագործը` յոյն Գէորգիոս Կալակալասը:  Յուշարձանը կառուցուած է պրոնզէ եւ շրջապատուած է նռնենիի եւ նոճիի ծառերու շարքով: 4 յուշատախտակներ փակցուած են յուշարձանի պատուանդանին վրայ, եւս 4-ը` համալիրի մուտքին երկու կողմերը։ Յենքի Կրանիթէ չորս յուշատախտակները, որոնք կը նկարագրեն յուշարձանը յունարէնով, հայերէնով, անգլերէնով եւ թրքերէնով (սա միակն տեղն է, որ թրքերէնով գրուած է "soykirim" - ցեղասպանութիւն), ստեղծուած է Հայաստանի կառավարութեան կողմէ։ Յուշարձանի վրայ մակագրուած է.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կիպրոսի շէնքեր եւ կառոյցներ
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Ստեփանակերտ)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան, «Զանգակատուն»,** Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած զանգակատուն-յուշարձան՝ ԼՂՀ Ստեփանակերտի Հայրենական մեծ պատերազմի եւ Արցախեան ազատամարտի զոհերու յիշատակը յաւերժացնող յուշահամալիրին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Տեղադրուած է 2015-ին Ստեփանակերտ քաղաքին մէջ։

«Զանգակատուն»ը կառուցուած է Սզնէքի սպիտակ մարմարով։ Հայկական աւանդական ճարտարապետական լուծումներով կառուցուած երկաստիճան գմբէթով զանգակատունը ունի 18 մեթր բարձրութիւն եւ պսակուած է 9 մեթր բարձրութեամբ խաչով։

«Զանգակատուն» կառուցելու գաղափարը խորհրդանշական է։ Գաղափարը ներկայացնելուն յուշարձանի ճարտարապետ Վլատիմիր Սարգսեանը ոգէշնչուած է Պարոյր Սեւակի «Անլռելի զանգակատուն» պոէմէն, վերընթերցել քանի մը անգամ ու հասկցած, որ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը յարգելու համար պէտք է կառուցել «անլռելի» զանգակատուն։

Զանգակատան հիմքին մէջ Արցախի թեմակալ առաջնորդ Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեանը Ցեղասպանութեան նահատակներու մասունքներու զետեղման կարգ կատարած է։ Մասունքները բերուած են Տէր Զօրէն։

## Հեղինակներ
* Ճարտարապետներ՝ Վլատմիր եւ Միքայէլ Սարգսեաններ
* Նախագիծի համահեղինակ՝ Միքայէլ Սարգսեան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Վիեննա)

**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, յուշարձան Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ, Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ տարածքին։ Յուշարձանը կը ներկայացնէ մետաղեայ վերացական կոթող։

## Պատմութիւն
1975-ին ստեղծուած Ցեղասպանութեան յուշարձանի կոմիտէն 1979-ին Էջմիածինէն բերուած խաչքարը (25x35) տեղադրուած է Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ պատի խորշին մէջ, այնուհետեւ ձեռնարկած է եկեղեցւոյ բակին մէջ ցեղասպանութեան նուիրուած յուշարձանի կառուցումը։ Յուշարձանը կառուցուած է Վիեննայի Հայկական Առաքելական Եկեղեցւոյ թեմի եւ Կարպիս Փափազեանի օժանդակութեամբ։ Յուշարձանի շինարարութիւնը սկսած է 1980-ին եւ աւարտած 1984-ին, հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցած է 22 Ապրիլ 1984-ին։

250px|մինի|ձախից|Էջմիածինէն բերուած խաչքար
Յուշարձանի պատուանդանին փորագրուած են Աւետիս Ահարոնեանի հետեւեալ խօսքերը.

## Հեղինակ
* Ճարտարապետներ՝ Բերանշ Յարութիւնեան-Թամասեանց

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Վիսենթէ Լոփէս)

**Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար Արժանթինի Պուէնոս Այրէս նահանգի Վիսենթէ Լոբէս քաղաքի Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ բակին մէջ։

## Պատմութիւն
Խաչքարը տեղադրուած է ի յիշատակ Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին, 10 Հոկտեմբեր 2015-ին, Վիսենթէ Լոբէսի մէջ բնակուող հայերուն նախաձեռնութեամբ եւ Վիսենթէ Լոբէսի քաղաքապետարանին աջակցութեամբ։

Խաչքարին բացման արարողութեան ներկայ գտնուած են Արժանթինի ՀՀ դեսպան Ալեքսան Յարութիւնեան, հայ համայնքային ներկայացուցիչները եւ հայ աշակերտներ։ Խաչքարին օրհնութեան կարգը կատարած է Պուէնոս Այրէսի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ Տէր Մաղաքիա վարդապետ Ամիրեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Քրաքով)

250px|մինի|աջից|Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Քրաքով)
**Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան**, խաչքար-յուշակոթող Լեհաստանի Քրաքով քաղաքի Սուրբ Նիքոլայի եկեղեցիի բակէն ներս։

## Պատմութիւն
Խաչքար-յուշակոթողը տեղադրուած է 2004 թուականի ապրիլի 17-ին՝ 1915 թուականի Հայոց Ցեղասպանութեան, ինչպէս նաեւ 1921-1944 թուականներուն ուքրանական ազգայնականներու կողմէ սպանուած հայ եւ լեհ զոհերու յիշատակին։ Յուշարձանը կառուցուած է լեհահայ համայնքի եւ Քրաքովի վանքի վարդապետ Թադէուշ Իսահակեան-Զալեսքիի նախաձեռնութեամբ։ Բացման արարողութեան ներկան գտնուած են շուրջ 400 մարդ՝ Լեհաստանի մէջ ՀՀ դեսպանի, կարտինալ Ֆրանցիսկ Մաչարսկիի գլխաւորութեամբ։

Լեհաստանի խորհրդարանը Հայոց Ցեղասպանութիւնն ընդունած է 2005 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Քրաքովի Ցեղասպանութեան յուշարձանի բացման արարողութեան տեսերիզը:

Ստորոգութիւն:Լեհաստանի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Օրեպրօ, Շուէտ)

**Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան**, Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած առաջին յուշարձանը Շուէտի մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձանը նուիրուած է 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Տեղադրուած է 29 Մայիս 2015-ին, Շուէտի Օրեպրօ քաղաքին մէջ, Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի միջոցառումներու շրջանակին մէջ։ Յուշարձանին վրայ հայերէն, արամերէն, յունարէն եւ շուէտերէն գրուած է. «Մենք երբեք չենք մոռնար»։

Յուշարձանին բացման միջոցառման մասնակցած են նահանգային եւ քաղաքային իշխանութիւններու ներկայացուցիչներ, դիւանագէտներ, լրագրողներ, հայ եւ ասորի համայնքներու ներկայացուցիչներ։

Ելոյթներով հանդէս եկած են Շուէտի մէջ գտնուող Ասորի ուղղափառ եկեղեցւոյ առաջնորդ Մար Իգնատիոս Աֆրամ Բ., Շուէտի մէջ Հայաստանի դեսպան Արտակ Ապիտոնեան, Օրեպրոյի նահանգապետ Մարիա Լարսըն եւ քաղաքային խորհուրդի նախագահ Ակնեթա Պլոմը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններու Ցանկ

Աշխարհի տարբեր անկիւններու մէջ ստեղծուած են Հայոց ցեղասպանութեանն ու անոր զոհերու յիշատակին նուիրուած բազմաթիւ յուշարձաններ, թանգարաններ ու տարբեր կազմակերպութիւններ։

## Ցանկ
Ցանկին մէջ ներկայացուած են Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին կանգնեցուած ամէնէն յայտնի յուշարձանները։ 

* Յուշարձան Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Ջրառատ, Շիրակի մարզ, ՀՀ (1962):
* Յուշարձան Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Երեւան (Էրեբունի վարչական շրջան), ՀՀ (1965): 
* Յուշարձան Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Վարդաղբիւր, Շիրակի մարզ, ՀՀ (1968):
* Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան Պուէնոս Այրես, Արժանթին (1985):
* Յուշահամալիր Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Իջեւան, Տաւուշի մարզ, ՀՀ (1980-ական):
* Խաչքար Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Եղվարդ, Կոտայքի մարզ, ՀՀ (1999):
* Խաչքար Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Մասիս, Արարատի մարզ, ՀՀ (2004):
* Յուշակոթող Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Դուին, Արարատի մարզ, ՀՀ (2005):
* Խաչքար Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհերուն, Աշոցք, Շիրակի մարզ, ՀՀ (2005):
* Ցեղասպանութեան յուշարձան Քարտիֆի մէջ, Ուելս, (2007):
* Հայոց ցեղասպանութեան ամերիկեան թանգարան, Ուաշինկթըն, ԱՄՆ: 
* Յուշարձան Միսլաթայի մէջ, Վալենսիա, Սպանիա (2010):
* Յուշարձան Սուրբ Աբգար եկեղեցւոյ մէջ, Արիզոնա (2011)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ցանկեր:Հայաստան
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Ցանկեր:Պատմութիւն
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Մոնթեվիտէօ)

250px|մինի|աջից|'''Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Մոնթեվիտէօ)'''
**Հայոց Ցեղասպանուեան Յուշարձան**, յուշարձան Ուրուկուայի Մոնթեվիտէոյի հայկական եկեղեցւոյ բակին մէջ։
## Պատմութիւն
Հուշարձանը նուիրուած է Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակին։ Տեղադրուած է 1975 Ապրիլ 24-ին։ Յուշարձանը կառուցուած է Մոնթեվիտէոյի հայ համայնքին միջոցներով։

## Հեղինակներ
*Քանդակագործ՝ Ներսէս Ունանեան
*Ճարտարապետ՝ Խ. Վարդանեան

## Տե՛ս նաեւ
* Ուրուկուայի հայերը

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ուրուկուայի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Ուրուկուայի հայերը
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Սինկափուր)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար Սինկափուրի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ բակին մէջ։

## Պատմութիւն
Խաչքարը տեղադրուած է ի յիշատակ հայոց ցեղասպանութեան նահատակներուն։ 

Յուշարձանը տեղադրուած է 2014 թուականին Յիշողութեան պարտէզին մէջ, ուր ամփոփուած են նաեւ բազմաթիւ հայկական տապանաքարեր։ Յուշարձանի ստեղծման նախաձեռնողը Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ հոգաբարձուներու խորհրդի նախագահ Արմէն Բուդաղեանն է։

## Հեղինակ
* Քանդակագործ՝ Վարազդատ Համբարձումեան

## Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին ամէնահին քրիստոնէական կառոյցն է Սինկափուրի մէջ. կառուցուած է 1835 թուականին, օծուած՝ 1836 թուականին։ Եկեղեցւոյ բակին մէջ կան բազմաթիւ հայկական տապանաքարեր, որոնք ամփոփուած են Յիշողութեան պարտէզին մէջ։ Եկեղեցին կը գտնուի Սինկափուրի «Հիլլ» եւ «Արմենիա» փողոցներուն միջեւ։ 

Ան ազգային պատմական կոթող է, տեղակայուած է Սինկափուրի բոլոր քարտէսներուն վրայ։ 

Ճարտարապետը իրլանտացի Ճորճ Քոլմանն է։ Եկեղեցին հեղինակին ամէնայայտնի գործերէն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայուհեաց Ընկերութիւն

**Հայուհեաց Ընկերութիւնը** կը կազմուի Ս. Քառասուն Մանկունք եկեղեցիի ուսեալ եւ զարգացած տիկիններուն կողմէ, նոյն եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ բացուած աղջկանց դպրոցին սատարելու համար: Այսպէս, սոյն Ընկերութեան կրթանուէր Տիկիններու անմիջական ջանքերով եւ հոգացողութեամբ հետագային Կեդրոնական Վարժարանի ընդարձակ բակին մէջ կը կառուցուի Աղջկանց Վարժարանը, ուր կը յաճախեն Մարաշի գրեթէ բոլոր թաղերէ աշակերտուհիներ:

## Ծանօթագրությիւններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձան (Պրիւքսէլ)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար-յուշակոթող Պէլճիքայի Պրիւքսէլ քաղաքի Անրի Միշոյ հրապարակին վրայ։

## Պատմութիւն
Խաչքար-յուշակոթողը տեղադրուած է 1990-ական թուականներուն` ի յիշատակ 1915-1923 թուականներու հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն։ Խաչքարի քարէ պատուանդանի վրայ ֆրանսերէն ու հոլանտերէն գրուած է.
Խաչքարը տուֆ է, բերուած է Հայաստանէն, հեղինակը անյայտ է:

1998 թուականին Պէլճիքայի խորհրդարանը ճանաչցած է հայերուն ցեղասպանութեան փաստը:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:2012 Brussels commemoration of the Armenian Genocide.JPG|Խաչքարի բացման արարողութիւնը
Պատկեր:Brussels base to monument to the Armenian victims 1915.jpg|Խաչքարի պատուանդանը
Պատկեր:Base to Brussels monument to Armenian genocide.jpg|Խաչքարի պատուանդանը


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութիւնը Ըստ Երիտթուրքերու Դատավարութեան Փաստաթուղթերուն

[300px|մինի|աջից|Դատավարութիւններէն մէկուն ժամանակ ([8 Ապրիլ, 1919)]]

**«Հայոց Ցեղասպանութիւնը Ըստ Երիտթուրքերու Դատավարութեան Փաստաթղթերուն»**, ժողովածու մը, որ կ'ընդգրկէ 1919-20 թուականներուն Կոստանդնուպոլսոյ մէջ տեղի ունեցած երիտթրքական «Միութիւն եւ Յաառաջադիմութիւն» (*«Իթթիհատ Ուա Թարաքքի»*) կուսակցութեան ղեկավար գործիչներու դատավարութեան այն փաստաթուղթերը, որոնք կը վերաբերին Արեւմտահայերու տեղահանութեանը եւ ցեղասպանութեանը` Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի (1914-18) ժամանակ: Նիւթերը վերցուած են 1919-20 թուականներուն Պոլսոյ մէջ հրատարակուող «թաքուիմի ուեքայի» («Իրադարձութիւններու Օրացոյց») թրքական պաշտօնաթերթի հաւելուածէն:

Ժողովածուն կազմուած է առաջաբանէն եւ երեք մասէ: Աոաջաբանին մէջ համառօտ տրուած են հայերու ցեղասպանութեան իրագործման պատմութիւնը եւ 1919 թուականի Երիտթուրքերու դատավարութեան ընթացքը: Առաջինին մասին մէջ տրուած են երիտթրքական կառավարութեան ղեկավարներու եւ «միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» կուսակցութեան ԿԿ անդամներու, 2-րդ մասին մէջ՝ կուսակցութեան շրջանային պատասխանատու քարտուղարներու եւ պաշտօնեաներու, 3-րդ մասին մէջ՝ Եօզղատի, Տրապիզոնի եւ Խարբերդի տեղահանութիւնն ու կոտորածները կազմակերպողներու դատավարութեան նիւթերը:

Ժողովածուն կը պարունակէ նաեւ ամփոփումներ ռուսերէն եւ անգլերէն լեզուներով, դատավարութեան նիւթերու լուսապատճէններ:

Ժողովածուի նիւթերը կ'ապացուցեն, որ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ եւ Օսմանեան Կայսրութեան մէջ կատարուած հայոց ցեղասպանութիւնը պետական մակարդակով մշակուած եւ կազմակերպուած գործողութիւն էր:

## Գրականութիւն
* «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Ըստ Երիտթուրքերու Դատավարութեան Փաստաթուղթերուն», աոաջաբանը, թարգմանական եւ ծանօթագրութիւնները՝ ԱՅ. Հ. Փափազեանի, Է., 1988:

Ստորոգութիւն:Հայկական հարց
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութեանն առնչուող փաստաթղթեր
Հայր Սահակ Կոգեան

Հայր **Սահակ Կոգեան** (28 Փետրուար 1895, Ախալցխա - 1 Ապրիլ 1963, Հռոմ), եպիսկոպոս, գրագէտ։

## Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ իր ծննդավայրին մէջ։ Կը սորվի հայերէնի կողքին ռուսերէն եւ վրացերէն: 1906-ին կու գայ Վիեննա: Մխիթարեաններու մօտ կ'առնէ իր բարձրագոյն դաստիարակութիւնը եւ ուսումը։ Վիեննայի պետական համալսարանէն կը վկայուի՝ Աստուածաբանութեան Տոքդոր։ Մխիթարեան վարդապետ կը ձեռնադրուի 1921-ին։

Մայր վանքին մէջ զանազան պաշտօններ ձեռնհասօրէն վարելէ ետք, կ'առաքուի 1927-ին Պուլկարիա: Կը հիմնէ յաջորդ տարին Պլովդիւ՝ հայաշատ քաղաքին մէջ Մխիթարեան Վարժարան։ Կը վարէ երեք տարի անոր տնօրէնութիւնը։ 1930-ին կը կարգուի ռումանահայ գաղութին Առաքելական Կառավարիչ։ 1939-ին կը հրաժարի բարձր պաշտօնէն, ու կը մեկնի Պոսթըն, հիմնելու Մխիթարեան առաջին կայանը։ 1950-ին կ'օծուի Եպիսկոպոս, ու այդ «Թագուն Կանչը» կը դառնայ Քարտինալ Աղաճանեանին Փոխանորդը պատրիարքական։

Հռոմ կը մահուան  1 Ապրիլ 1963-ին։

Գիտէր 12 լեզու, եւ զանոնք կը գրէր ու կը խօսէր կատարելապէս։ Կը կոչուէր հռետոր։

Հրատարակած է տասնեակ մը հատորներ - բանասիրական, պատմական եւ ջատագովական, որոնցմէ մէկն է՝ «Մինչեւ Ցե՞րբ, Տէր, Մինչեւ Ցե՞րբ»:

## Ծանօթագրութիւն


## Աղբիւրներ
*Մինչեւ Ցե՞րբ, Տէր, Մինչեւ Ցե՞րբ, Սահակ Կոգեան, 1975:
Լեւոն Հայրապետեան

**Լեւոն Գուրգէն Հայրապետեան** (), հայ բարերար:

## Կենսագրութիւն
Երկար տարիներ որպէս լրագրող աշխատակցած է «Օկոնեոք» ամսագիրին եւ «Քոմսոմոլսքայեայ Փրաւտա» պարբերականին: Յետագային Հայրապետեան նաւթ մատակարարելու գործունէութեամբ զբաղիլ սկսած է։

## Բարեգործութիւն
Լեւոն Հայրապետեանը ԼՂՀ կառավարութեան՝ ծնելիութեան խթանման եւ նորաստեղծ ընտանիքներու աջակցութեան ծրագիրին իր կարեւոր աջակցութիւնը բերած է: Լեւոնի մտայղացումն էր հաւաքական հարսանիքի մը կազմակերպումը: Ան նորաստեղծ ընտանիքներուն հովանաւորութիւնն ստանձնեցաւ: Արցախի մէջ բազմաթիւ ծրագիրներ իրագործած է՝ Ստեփանակերտի եւ Մարտակերտի Վանք գիւղին մէջ (Վանքի մէջ կը շարունակուին բոլոր ծրագիրները)։

Գործարարին ջանքերով՝ 2000-2002 թուականներուն, վերակառուցուած է Գանձասարի վանական համալիրը (13-րդ դար), որ ներկայիս կը նկատուի որպէս Արցախի ամենաբարեկարգուած սրբավայրերէն մէկը։

## Ձեռբակալութիւն
Մոսկուայի «Տոմոտետովօ» օդակայանին մէջ՝ 2014 թուականի 15 Յուլիսին, ձերբակալուած է արցախցի յայտնի գործարարը, որ Ռուսիոյ մայրաքաղաք գացած էր Մոնաքոյէն:

## Պարգեւներ
* Պատուոյ շքանշան (2011 թուական)

## Մէջբերումներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1949 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2017 մահեր
Ստորոգութիւն:18 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Վանք ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ
Հրաչ Հայրապետեան

**Հրաչ Հայրապետեան (Սաշ)** (1950, Դիլիջան - 2017, Երեւան), հայ նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Հրաչ Հայրապետեան ծնած է 1950 թուականին, Դիլիջան։ 1974 թուականին աւարտած է Երեւանի Փանոս Թերլեմեզյանի անուան գեղարուեստի ուսումնարանը, 1979 թուականին՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտը։ 2001 թուականէն Հայաստանի նկարիչների միութեան անդամ է, 2004 թուականէն՝ Դանիայի Հիլերոտ քաղաքի «Նոր աուեստ» միութեան անդամ։ Ունեցած է անհատական եւ խմբային ցուցահանդէսներ՝ Հայաստանի եւ արտերկրի մէջ։ Հրաչ Հայրապետյանի ստեղծագործութիւնները կը գտնուին Հայաստանի, ԱՄՆ-ի, Ճափոնի, Ռուսաստանի, Դանիոյ, Արժանթինի, Յունաստանի, Իրանի, Լիբանանի մասնաւոր հաւաքածուներուն մէջ։

## Աղբիւրներ
*Դիլիջանեան Գոյներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:1950 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Դիլիջան ծնածներ
Ստորոգութիւն:7 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:19 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Տիլիճան ծնածներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:2017 մահեր
Հայր Մեր

մինի
**Հայր Մեր** (լատիներէն՝ **Pater Noster**, յունարէն՝ **Πάτερ ἡμῶν**), քրիստոնէական տէրունական աղօթք։

## Աղօթքը

**Հայերէն** (**Գրաբար**)

: Հայր մեր որ յերկինս ես,
: Սուրբ եղիցի անուն Քո։
: Եկեսցէ արքայութիւն Քո։
: Եղիցին կամք Քո
: Որպէս յերկինս եւ յերկրի։
: Զհաց մեր հանապազորդ
: Տուր մեզ այսօր։
: Եւ թող մեզ զպարտիս մեր,
: Որպէս և մեք թողումք
: Մերոց պարտապանաց։
: Եւ մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն։
: Այլ փրկեա զմեզ ի չարէ։
: Զի քո է արքայութիւն 
: Եւ զօրութիւն եւ փառք
: Յաւիտեանս 
: Ամէն

**Արեւմտահայերէն** (**աշխարհաբար**)

*ՀԱՅՐ ՄԵՐ
*Հա՛յր մեր, որ երկինքն ես,
:Քու անունդ սուրբ ըլլայ.
:Քու թագաւորութիւնդ գայ.
:Քու կամքդ ըլլայ,
:Ինչպէս երկինքը՝ նոյնպէս երկրի վրայ։
:Մեր ամէնօրեայ հացը՝ մեզի տո՛ւր այսօր.
:Մեզի ներէ՛ մեր պարտքերը,
:Ինչպէս մենք ալ կը ներենք մեր պարտապաններուն.
:Ու մեզ մի՛ տանիր փորձութեան,
:Հապա մեզ ազատէ՛ Չարէն։ 
:Որովհետեւ քո՛ւկդ են թագաւորութիւնը, 
:Զօրութիւնը եւ փառքը յաւիտեան 
:Ամէն

**Արեւելահայերէն** (**աշխարհաբար**)

*ՀԱՅՐ ՄԵՐ
*Հա՛յր մեր, որ երկինքն ես, 
: Քո անունը սու՛րբ լինի,
: Քո թագավորությունը գա՛,
: Քո կամքը լինի՛
: Ինչպես երկնքում, այնպես երկրի վրա,
: Մեր ամենօրյա հացը տուր մեզ այսօր
: Եվ մեզ ներիր մեր պարտքերը,
: Ինչպես մենք կներենք մեր պարտապաններին
: Ու մեզ փորձության մի տանի,
: Այլ փրկիր մեզ չարից,
: Քանի որ քոնն է թագավորությունը,
: Զորությունը և փառքը հավիտյանս հավիտենից,
: Ամեն։

**Լատիներէն**

: Pater noster, qui es in coelis,
: Sanctificetur nomen tuum.
: Adveniat regnum tuum.
: Fiat voluntas tua,
: Sicut in caelo et in terra.
: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie.
: Et dimitte nobis debita nostra,
: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
: Et ne nos inducas in tentationem:
: Sed libera nos a malo.
: Amen.

**Յունարէն**

: Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς·
: ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου,
: ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου,
: γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς.
: Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον.
: Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν,
: ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν.
: Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
: ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.

Ստորոգութիւն:Աղօթքներ
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական աղօթքներ
Անթուն Խանճի

**Հայր Անթուն Խանճի**, (), բնիկ Հալէպցի, ուսումը առած է Զմմառի վանքը, հաստատուած է Պէյրութ եւ եղած՝ Պէյրութի կաթողիկէ համայնքի ժողովրդապետ երկար ժամանակ: Գրած է արաբերէն լեզուով Թարիխ էլ էրմեն (Հայոց Պատմութիւն), հրատարակուած Երուսաղէմ 1868֊ին, տպարան Սէն Սեբիւլքրը, Անթուն Խանճի մեռաւ շուրջ 1880-ին։

## Ծանոթագրութիւններ
Հայրավանք

300px|մինի|աջից|Հայրավանքը Սեւանայ լիճին ափին
**Հայրավանք**, Հայր Յովհաննու վանք, Մարդաղավնեաց վանք, ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Հայրավանք գիւղի հիւսիս-արեւելեան կողմը, Սեւանայ լիճի ափին։

## Պատմութիւնը

Հայրավանքի Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին կառուցուած է 4-րդ դարուն՝ ունի քառակոնք կեդրոնագմբեթ հորինուածք եւ կը համարուի հայկական ճարտարապետութեան եզակի նմուշներէն, կառուցուած է բազալտէն, իսկ կամարները՝ ութանիստ թմբուկով գմբեթը՝ սրբատաշ տուֆէն։

1211-ին եղբայրներ Յովհաննէս եւ Ներսէս վարդապետները, նորոգած են եկեղեցին ու կառուցած են երկսյուն, երդիկաւոր ութանիստ ու շթաքարեզարդ գմբեթով գաւիթ։

Հայրավանքի պարսպապատ փոքրիկ բակին մէջ, կան XVI դ. տապանաքարեր ու խաչքարեր, իսկ պարսպէն դուրս՝ խցերուեւեւ տնտեսական շէնքերու աւերակներն են։ 
Հայրավանքը գործած է մինչեւ՝  XIX դ։ 1980-ական թթ. վանքը նորոգուած է, եկեղեցւոյ գմբեթը՝ վերակառուցուած է։

## Աւանդութիւնը

Հայրավանքի «Մարդաղավնեաց» անունը կապուած է կաթողիկոս՝ Ղազար Ա. Ջահկեցիի գիրի առած աւանդութեան հետ, ըստ որուն, 1381-ին՝ Լենկթիմուրի արշաւանքի ժամանակ, Հայրավանքի վանահայր Յովհանը Քրիստոսի Խաչափայտի մասունքով խաչի զորութեամբ բռնակալի գերեվարած հազարավոր հայերու փոխակերպած է աղաւնիի եւ ազատ արձակել։

## Պատկերներ

Հայրավանք 1 ArmAg.jpg
Հայրավանք, ArmAg (1).jpg
Պատկեր:Hayravank Monastery in April.jpg|Հայրավանքի ընդհանուր տեսքը
Հայրավանքը երեկոյան.jpg|Հայրավանքը երեկոյան
Հայրավանք 15.jpg|Հայրավանքը արեւոտ օրուայ մը մէջ


## Աղբիւրներ

*Ղ. Ջահկեցի, Գիրք Աստուածաբանական, որ կոչի Դրախտ ցանկալի, Վաղպատ, 1734
*Ղ. Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1893
*Քրիստոնեայ Հայաստան հանր., Երեւան, 2002

## Արտաքին Յղումներ
* Հայրավանքին նուիրուած կայք
Հայրենիք (օրաթերթ)

մինի
**«Հայրենիք»**, ազգային, քաղաքական եւ գրական օրաթերթ։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պաշտօնաթերթ։ Լոյս կը տեսնէ 1 Մայիս 1899-էն սկսեալ` Նիւ Եորքի մէջ, իսկ 1900-էն՝ Պոսթընի մէջ: Մինչեւ 1913 ՝ շաբաթաթերթ, 1913-1915 երկօրեայ, Դեկտեմբեր 1915-էն՝ օրաթերթ։

## Պատմութիւն
Առաջին խմբագիր՝ Թովմաս Չարշաֆճեան, այնուհետեւ, տարբեր տարիներ խմբագրած են՝ Արշակ Վռամեան, Արամ Աշոտ (Ս. Մինասեան), Նշան Թաշճեան, Սիամանթօ, Յարութիւն Չագմաքճեան, Սիմոն Վրացեան, Մանուկ Համբարձումեան, Մերուժան Օզանեան, Սահակ Չթչեան, Նշան Տեստեկիւլ եւ Մինաս Վերածին, Ռուբէն Դարբինեան, Գուրգէն Մխիթարեան, Վալադ Վալադեան, Վարդգէս Ահարոնեան, Խոսրով Ներսէսեան, Մինաս Թէօլէօլեան, Երուանդ Խաթանասեան, Արմէն Պաղտոյեան, Գէորգ Տօնապետեան, Վաչէ Բրուտեան, Վահագն Գարագաշեան, Խաժակ Մկրտիչեան, Զաւէն Թորիկեան։

«Հայրենիք»-ի մէջ կը հրապարակուին նիւթեր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ անոր կազմակերպութիւններուն գործունէութեանց մասին, ինչպէս նաեւ՝ պաշտօնական փաստաթուղթեր։ Օրաթերթը լայնօրէն կը լուսաբանէ Հայկական Հարցը՝ անոր զարգացման բոլոր շրջաններուն, արեւմտահայերու դրութիւնը, հայ ժողովուրդին ազգային-ազատագրական պայքարը թրքական բռնապետութեան դէմ։

«Հայրենիք»ի թիւերուն մէջ լոյս տեսած են բազմաթիւ վաւերաթուղթեր, ականատեսներու վկայութիւններ եւ յուշագրութիւններ 1915-1923 Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ։ Թերթը կը խօսի Հայկական Սփիւռքի, ԱՄՆ-ի հայ համայնքին կեանքին, հայոց ինքնութեան պահպանման, նորաստեղծ անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան աջակցելու եւ սատարելու մասին։

## 120 Ամեակ

### «Հայրենիք»ի Թուայնացում
։

## Խմբագիրներ
«Հայրենիք»ի խմբագիրներ
* Թովմաս Չարշաֆճեան (1899-1900)
* Արշակ Վռամեան (1900-1907)
* Արամ Աշոտ (1904)
* Նշան Թաշճեան (1907-1908)
* Սիամանթօ (1909-1911)
* Յարութիւն Չագմագճեան (1909-1911)
* Սիմոն Վրացեան (1911-1914)
* Մանուկ Համբարձումեան (1914-1916)
* Մերուժան Օզանեան (1916-1918)
* Սահակ Չթչեան (1918-1922)
* Նշան Տեստէկիւլեան (1918-1922)
* Մինաս Վերածին (1918-1922)
* Ռուբէն Դարբինեան (1922-1968)
* Վալադ Վալադեան (1948-1952)
* Գուրգէն Մխիթարեան (1952-1963)
* Խոսրով Ներսէսեան (1960-1978)
* Վարդգէս Ահարոնեան (1948-1952)
* Երուանդ Խաթանասեան (1963-1968)
* Մինաս Թէօլէօլեան (1968-1979)
* Գէորգ Տօնապետեան (1976-1996)
* Վաչէ Բրուտեան (1989-1993)
* Վահագն Գարագաշեան (1995-1999)
* Խաժակ Մկրտիչեան (1999-2008)
* Զաւէն Թորիկեան (2008-մինչեւ այսօր)

Անգլերէն բաժինի խմբագիրներ՝

* Խաչիկ Մուրատեան (2007-2014)
* Նանոր Պարսումեան (2014-2016)
* Ռուբէն Ճանպազեան (2016-2018)
* Փօլին Կեցոյեան (2019-ներկայ)

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Ազդակ օրաթերթ

## Աղբիւրներ
* Հայրենիքի կայքէջ
* Պատմութիւն Հիմնադրութիւն
* Ի Սրտէ Շնորհաւորանք՝ 120 Տարեկան Երիտասարդ Մեր «Հայրենիք»ին.
Հայրենի մտաւորական-մշակութային մթնոլորտը 1920-1970 տարիներուն

**Հայրենի մտաւորական-մշակութային մթնոլորտը 1920-1970 տարիներուն**, 1920 - 1970 տարիներուն, հայրենի մշակութային կեանքը կ'արձանագրէ իրագործումներ։ Յատկապէս համահայկական սպասումներու իմաստով, ան կ'ունենայ թերացումներ, կը ճանչնայ արգելքներ։

Հայաստանի նոր ղեկավարները, համոզումով կամ հարկադրաբար, կը պահեն գաղափարական բնորոշ ժխտական կեցուածք՝ հանդէպ համահայկական կենսական մտահոգութիւններու, տնտեսում՝ արեւմտահայութեան կրած Եղեռնի իրողութեան, հրաժարում լեզուա-մշակութային միութեան հիմնաքար՝ հայերէնի ուղղագրութենէն։ Բայց միւս կողմէ՝ անոնք կ'օգտուին շինականներու մեղմացումներէն՝ ազատ շունչ մը տալու համար գրականութեան եւ այլ արուեստներու, որոնք պիտի արտադրեն «ձեւով ազգային, խորքով միջազգային» գործեր։

1930Էն ետք, ու մանաւանդ 1935–37–ին՝ խորհրդային վարչակարգի մենատիրական ոճը, կը հասնի իր գագաթնակէտին։ Հայրենի մտաւորականութեան ամէնափայլուն դէմքերը կ'ենթարկուին հալածանքի։ Գրագէտներ ու մշակոյթի գործիչներ կը սպաննուին կամ կը մահանան բանտի ու աքսորավայրերու մէջ։ Ուրիշ դէմքեր տարիներ կը կրեն հեռաւոր հիւսիսի անմարդկային պայմանները։

Բ. աշխարհամարտը որոշ արտօնութիւններ կը բերէ խորհրդային ժողովուրդներուն,զանոնք աւելի մարտունակ դարձնելու համար։ Հայրենի գրականութիւնը այդ պատերազմին շնորհիւ է, ու դժբախտաբար անոր հարիւր հազարաւոր զոհերուն փոխարէն, որ պիտի ունենայ շարք մը դրական արդիւնքներ, ուղղագրութեան մասնակի վերականգնումը, «Սասունցի Դաւիթ»ի դիւցազնավէպի ուսումնասիրութեան լրացումը, «Վարդանանք» վէպին պէս գործերու ստեղծումը։

1945֊Էն ետք, այդ ազատութիւնները քայլ առ քայլ ետ պիտի խլուին եւ սարսափի նոր հնգամեակ մը պիտի չորցնէ ներշնչումները։ Բայց արդէն կու գան 50֊ական տարիները, եւ Սթալինի մահէն ետք աստիճանաբար մտաւոր կեանքի մթնոլորտը կրկին կը դառնայ շնչելի։

Քառասնամեակի աւարտին 1960֊ին, արդէն քաղաքական եւ մշակութային «սառցահալը» կու գայ. կը սկսին իմաստաւորուիլ մինչ այդ ստեղծուած ազգային մշակոյթի էատարրերը։ Յիշելու համար գլխաւորները՝ Մատենադարան, ազգային-պետական Գրադարան, հիմնարկներ, Գիտութիւններու Ակադեմիա, պետական երաժշտանոց, Շարժարուեստի Հիմնարկ (Հայկինօ). Գրողներու Միութիւն, եւն․։ Տակաւին դպրոցական ցանց տարրական պարտադիր ուսումի կիրարկումով, երբեմն որակաւոր պարբերական մամուլ (ինչպէս «Գրական Թերթ», «Պատմա-բանասիրական Հանդէս»/ բարձր տպաքանակով հրատարակութիւններ...

Անշուշտ օրաթերթային եւ պարբերական մամուլը մեծ մասամբ կը մնայ քարոզչական ու տկար։ 1960֊Էն ետք ան հազիւ պիտի կենդանանայ նոր շեշտերով ու նոր անուններով։ Նոյնը սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապին համար, որ 60֊ական տարիներէն ետք միայն, այդ անունը կրող Կոմիտէի ստեղծումով, իրականութիւն պիտի դառնայ մասամբ։ Դրական երեւոյթ է զանգուածի աւելի մեծ մասնակցութիւնը երկրի մշակութային-գեղարուեստական կեանքին։ Բայց գրական-գեղարուեստական անգործերուն դեռ կը պարտադրուին պետական-կուսակցական չափանիշները, որոնք գրաքննութեան հետ միասին կը ճնշեն, ջանալով հարթել ամէն որակ ու անհատականութիւն։

Ստորոգութիւն:Հայկական մշակոյթ
Հայքար

**Հայքար**, կապոյտ քար, որ իբրեւ գոհարաքար յաճախ լազուարթի (*lapiz lazuli*) հետ նոյնը նկատուած է։ Թէեւ երկու քարերը իրարմէ տարբեր են, սակայն եղած են դէպքեր, երբ առեւտուրի ժամանակ խարդախութեամբ մէկը միւսին տեղ ծախուած է։

## Հայքարը զանազան լեզուներով
* Լատիներէն՝ *Lapis armenius*
* Ֆրանսերէն՝ *Pierre d'Armenie*
* Անգլերէն՝ *Armenian stone*
* Գերմաներէն՝ *Armenier Stein*
* Իտալերէն՝ *Pietra d'Armenia*
* Սպաներէն՝ *Armenita*
* Յունարէն՝ *Արմենիոս լի'թոս*
* Արաբերէն՝ հաճր-ը-էրմէնի (հայկաւն ալ հաճր-ը-էրմէնի կոչած են Արաբները)։

## Գրականութիւն
* Պապէսեան Յովհաննէս (1961), «Հանրագիտակ», Կաթողիկութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս, Լիբանան, էջ 10։
Հանդուրժողականութեան Միջազգային Օր

250px|մինի|աջից|'''Հանդուրժողականութեան Միջազգային Օր'''
**Հանդուրժողականութեան միջազգային օր** (անգլերէն՝ International Day for Tolerance), 16 նոյեմբեր 1995-ին, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի անդամ երկիրները ընդունած են հանդուրժողականութեան սկզբունքներու հռչակագիրը: 1996-ին՝ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր վեհաժողովին առաջարկով (Ըստ 51/95 բանաձեւին), Նոյեմբեր 16-ը կը նշուի որպէս Հանդուրժողականութեան միջազգային օր:

Հանդուրժողականութեան սկզբունքներու հռչակագիրին համաձայն՝ բոլոր մարդիկ էութեամբ տարբեր են, բայց հաւասար են իրենց իրաւունքներուն եւ արժանապատուութեան մէջ: Ըստ փաստաթուղթին՝ հանդուրժողականութիւն կը նշանակէ յարգել, ընդունիլ եւ ճիշդ հասկնալ աշխարհի մշակոյթներու հարուստ բազմազանութիւնը, ինքնարտայայտման ձեւերն ու մարդկային անհատականութեան միջոցները: Իսկ Պետական մակարդակով հանդուրժողականութիւնը կը պահանջէ արդար եւ առարկայական օրէնսդրութիւն, նաեւ կանոններու պահպանման անհրաժեշտութիւն:

Բազմաթիւ ուսուցիչներ եւ դասախօսներ արծարծելով օրուան թեման, դասարանային աշխատանքներու եւ կամ դասախօսութիւններու ընթացքին, կը փորձեն ուսանողներուն օգնել ըմբռնելու խնդիրներ հանդուրժողականութեան, մարդու իրաւունքներու եւ ոչ բռնութեան վերաբերեալ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Հաննահ Արէնտդ

**Ճոհանա** «**Հաննա**» **Արէնտդ** (, 14 Հոկտեմբեր, 1906 – 4 Դեկտեմբեր, 1975), գերմանացի եւ հրեայ-ամերիկացի քաղաքագէտ-տեսաբան։ Կոչուած է նաեւ փիլիսոփայ, սակայն չէ ընդունած այդ տիտղոսը: 1933 թուականին տարագրուած է Ֆրանսա, իսկ 1941 թուականին՝ ԱՄՆ։

Եւրոպայէն փախուստ տուած է Հոլոքոսթին պատճառաւ, դառնալով Ամերիկացի եւ ստանալով Ամերիկեան հպատակութիւն: Իր փիլիսոփայական գործը կը կեդրոնանայ ընկերաբանութեան վրայ, ինչպէս նաեւ ժողովրդապետութեան, իշխանութեան եւ ամբողջատիրութեան։

## Գաղափարներ
Ըստ Արէնտդի, ամբողջատիրութիւնը կը սկսի նախ գաղութատիրութեամբ պետականութիւն մը քանդելով, ապա ենթակայ անհատներուն ինքնութեան փոփոխութեամբ քաղաքացիութենէ դէպի *էթնիկ* պատկանելիութիւն։ Արէնտդ իր գործերուն մէջ կը կեդրոնանայ անհատ մարդ արարածին վրայ եւ կ՚ուսումնասիրէ անոր յարաբերութիւնը իշխանական համակարգերուն հետ։ Օրինակ՝ ինչպէ՞ս կրնան համակարգի մը մէջ անհատները դառնալ սպառելի, այսինքն ենթակայ դիւրաւ եւ առանց օրէնքի սպաննուելու կամ աքսորուելու, եւայլն։ Այլ կարեւոր միտք մը, որ Արէնտդ ուսումնասիրած է, թէ ինչպէս հասարակ մարդիկ կրնան դառնալ լայնատարած չարիքին մեղսակից։ Այս եւ այլ տեսութիւններով, Արէնտդ բոլոր քաղաքական եւ ընկերային գործընթացներուն - ազատական յեղափոխութիւններէն մինչեւ ցեղասպանութիւններ - կեդրոնը կը դնէ մարդ արարածը։

Արէնտդի միտքերը եւ մօտեցումները մեծ ազդեցութիւն ունեցած են թէ տեսական քաղաքագիտութեան եւ թէ քաղաքական գործընթացներու վրայ։

## Հիմնական երկեր

* «Ամբողջատիրութեան ակունքները» (1951)
* «Անցեալի եւ ապագայի միջեւ» (1961)
* «Յեղափոխութեան մասին» (1963)
* «Այքմանը Երուսաղէմի մէջ» (1963)
* «Բռնութեան մասին» (1970)
* «Մարդիկ մռայլ ժամանակներուն» (1968)
* «Հանրապետութեան ճգնաժամը» (1972)
* «Բանականութեան կեանքը» (1978)
* «Կանտի քաղաքական փիլիսոփայութեան դասախօսութիւններ» (1982)
* «Սեր եւ սուրբ Օգոստիանոս» (1996)

## Հայերէն հրատարակութիւններ

* Հաննա Արէնտդ «Մենք՝ փախստականներս», (յօդուածներ), Երեւան, ՀԱՀ, 2016

## Տես նաեւ

* Հաննա Արէնտդի մրցանակ

## Գրականութիւն

* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երեւան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երեւան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:14 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:4 Դեկտեմբերի մահեր