Ճէյն Կուտոլ

**Տիկին Վալերի Ճէյն Մորիս Կուտոլ** (ծնեալ **Մորիս-Կուտոլ**, ) անգլիացի կապիկաբան եւ մարդաբան էր։ Կապիկներու վարքագիտութեան մէջ առաջապահ համարուելով, ինք առաւել յայտնի էր վեց տասնամեակէ աւելի դաշտային հետազօտութեամբ վայրի շիմբանզէներու ընկերային եւ ընտանեկան կեանքին շուրջ Թանզանիոյ Կոմպէ Սթրիմ Ազգային Այգիին մէջ։ Սկսելով 1960-ին՝ հնէաբանագէտ Լուիս Լիքիի ղեկավարութեամբ, Կուտոլի աշխատանքը մարտահրաւիրեց գերիշխող գիտական տեսակէտներ, ցոյց տալով որ շիմբանզէները գործիքներ կը պատրաստեն եւ կը գործածեն, համատեղ կ՚որսան եւ կը դրսեւորեն բարդ զգացումներ ու ընկերային կառոյցներ, որոնք միայն մարդուն յատուկ կը համարուէին։

1965-ին Կուտոլ վարքագիտութեան մէջ դոկտորական աստիճան ստացաւ Քեմպրիճի Համալսարանէն։ 1960-ականներուն Կուտոլ հրատարակեց իր Թանզանիոյ հետազօտութեան մասին բազմաթիւ պատմութիւններ, ներառեալ՝ *[[National Geographic]]*-ի մէջ յօդուածներու շարք մը։ Իր առաջին գիրք/ուսումնասիրութիւնը՝ *In the Shadow of Man* (1871) թարգմանուած է 48 լեզուներու։ Ան 1977-ին հիմնեց Ճէյն Կուտոլ Հիմնարկը՝ վայրի կեանքի պահպանութիւնը խրախուսելու համար, որուն յաջորդեց Roots & Shoots երիտասարդական ծրագիրը 1991-ին՝ որ վերածուեցաւ համաշխարհային ցանցի մը։ Կուտոլ նաեւ անտառազատման նախագիծեր հաստատեց Ափրիկէի մէջ եւ արշաւ մղեց կենդանիներու բարոյական վերաբերմունքին համար՝ հետազօտութեան, գիւղատնտեսութեան եւ գերութեան մէջ։ Կուտոլ 2002-ին նշանակուեցաւ Միացեալ Ազգերու Խաղաղութեան առաքեալ եւ խորհրդակցեցաւ կազմակերպութիւններու հետ, ինչպէս՝ Save the Chimps եւ Society for the Protection of Underground Networks։

Իր ասպարէզի ընթացքին Կուտոլ գրած է 32 գիրք, որոնցմէ 15-ը երեխաներու համար, ինչպէս նաեւ 40-էն աւելի ֆիլմեր՝ իր գործունէութեան մասին։ Ան մնաց աշխոյժ դասախօս։ Կուտոլ պատուոյ անդամ էր Աշխարհի Ապագայի Խորհուրդին։ Ան ստացաւ National Geographic Society-ի Հապպարտ Մետալը, Քիօթօ Մրցանակը, Թեմփլթըն Մրցանակը եւ Միացեալ Նահանգներու Նախագահական Ազատութեան Մետալը։ 2003-ին ան տիկին հրամանատար կոչուեցաւ Բրիտանական Կայսրութեան Շքանշանին՝ Թագուհի Էլիզապէթ II-ի կողմէ։ Կուտոլ ծառայեց Nonhuman Rights Project-ի խորհուրդին 2022-էն մինչեւ իր մահը։

### Ճէյն Կուտոլ ինստիտուտ
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG|աջից|մինի|Ճէյն Գուդուլլը 2009 թուականին «Roots & Shoots»-ի հունգարական խմբի հետ։
1977 թուականին Կուտոլը կը հիմնադրէ Ճէյն Կուտոլ Ինստիտուտը (ՋԳԻ), որ կ'աջակցի Կոմպէի մէջ հետազօտութիւններ իրականացնելու եւ ան շիմպանզէներու պաշտպանութեան ու անոնց բնակավայրերու հարցով ամբողջական առաջնորդ է։ Ամբողջ աշխարհի մէջ տասնինը գրասենեակներով ՋԳԻ-ն լայնօրէն ճանչցուած է իր Ափրիկէյի մէջ համայնքային կեդրոնի պահպանման եւ զարգացման ծրագրերով։ Իր համաշխարհային երիտասարդական ծրագիրը՝ «Roots & Shoots»-ը, սկսած է իր գործունէութիւնը 1991 թուականին, երբ տեղացի 16 պատանիներ հանդիպում ունեցած են Կուտոլի հետ Թանզանիայի Տար էս Սալաամ քաղաքին մէջ։ Անոնք պատրաստ էին քննարկելու շարք մը խնդիրներ, որ իրենց կ'անհանգստացնէին։ Կազմակերպութիւնն այժմ աւելի քան 100 երկիրներու մէջ ունի աւելի քան 10,000 խումբեր։
[link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg|մինի|Կուտոլը [:hy:Լուի_Պերրոտտ|Լուի Պերրոտտի հետ, ով իր ներդրումն է ունեցել Կուտոլի՝ «Hope for Animals and Their World.» գրքի վրա։]]
1990-ականներու կէսերուն Տար էս Սալաամի մէջ գտնուող Ճէյնի տան մէջ գրուված ձեռագիր գրառումները, լուսանկարները եւ տուեալները հաւաքագրուած են եւ Մինեսոդայի համալսարանին մէջ ստեղծուած է Ճէյն Կուտոլի անուան Բրիմադներու ուսումնասիրութեան ինստիտուտ։ Ներկայիս Ճէյն Կուտոլի բոլոր բնօրինակ արխիւները կը գտնուին այնտեղ եւ թուայնացուած են, վերլուծուած եւ տեղադրուած են առցանց տուեալներու պազային մէջ։ 2011 թուականի Մարտ 17-ին Տիւքի համալսարանի պատուիրակ Գարլ Պէյթսը յայտարարած է, որ արխիւները կը տեղափոխուին Տիւք՝ Էյն Փիւսիի աջակցութեամբ, որ Տիւքի համալսարանի էվոլիւցիոն մարդաբանութեան ամպիոնի նախագահն էր։ Փիւսին, որ Մինեսոդայի մէջ ղեկավարած է արխիւները եւ Թանզանիայի մէջ աշխատած է Կուտոլի հետ, Տիւքի մէջ աշխատած է մէկ տարի։

Այսօր Կուտոլը իր գրեթէ ամբողջ ժամանակը կը նուիրէ շիմբանզէներու եւ շրջակայ միջավայրի շահերու պաշտպանութեան` տարեկան ճանապարհորդելով մօտ 300 օր։ Կուտոլը նաեւ Ափրիկէէն դուրս աշխարհի ամէնամեծ շիմբանզէներու արգելոցի (Ֆլորիտա) խորհուրդի անդամ է։

## Ծանօթագրութիւններ