open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Արշալոյս Արշարունի

**Արշալոյս Միքայէլ Արշարունի** (), հայ խորհրդային գրականագէտ, բանասէր, ուսուցչապետ, ԽՍՀՄ արուեստի վաստակաւոր գործիչ։

## Կեանգ եւ գործունէութիւն
Ծնած է Արեւմտեան Հայաստանի Կարսի մարզի Կաղզուան քաղաքը։ 1904-ին ընտանիքով տեղափոխոիած է Տոնի Ռոստով քաղաքը։ Յաճախած է Նոր Նախիջեւանի թեմական դպրոցը։ Այստեղ իր ուսուցիչները եղածն են Երուանդ Շահազիզ, Գէորգ Չորեքչեան, Աբրահամ Զամինեան, Հրաչեայ Աճառեան։ Թեմական դպրոցը աւարտած է 1916-ին։ Նոյն թուականին զինք զինուորագրած են։ Սակայն մի քանի ամիս ետք ան զօրացրուած է եւ ուսուցչութեամբ զբաղած է Եալթայի, Ղարասու բազարի եւ Չալթըրի մէջ։ Այդ տարիներուն ռազմական գործողութււններու պատճառով Վարշաւայի համալսարանը տեղափոխուած  է Տոնի Ռոստով։ Արշարունին ընդունուած է այս համալսարանի պատմաբանասիրական բաժանմունքը, սակայն չէ աւարտած։

Գրական վաստակ

Խմբագրած է «Օրակարգ» (1920-1921) եւ «Պրոլետար» (1921) պոլշեւիկեան պարբերականները Ալեքսանդրապոլի մէջ։ 

Մասնակցած է ռուս առաջին «Գրական հանրագիտարան»-ի հիմնադրմանն ու խմբագրմանը՝ Ա․ Լունաչարսկիի, Վ․ Ֆրիչէի, Ն․ Մառի հետ։ Մոսկուայի պետական համալսարանին ու այլ համալսարաններում մէջ դասաւանդած եւ այդ բաժիններու վարիչ եղած է (1928 թուականէն), դասախօսած է Երեւանի թատերական հիմնարկին մէջ։ 

Գրած է «Մոսկուայի համալսարանը ու հայ առաջաւոր ինտելիգենցիան» (1955), «Հայ թատերագիտական մտքի պատմութենէն» (1956), «Հայ ժողովրդական թատերախաղեր» (1961) ուսումնասիրութիւնները։ Ռուսերէնի թարգմանած է Գաբրիէլ Սունդուկեանի, Ալ․ Շիրվանզադէի, Նար-Դոսի, Հրաչեայ Քոչարի շարք մը երկերը։ 

Զբաղած է նաեւ խորհրդային Արեւելքի ժողովուրդներու գրականութեան եւ ժողովուրդներու բանահիւսութեան հարցերով։ Ուսումնասիրութիւններ գրած է Արեւելքի կրօնական շարժումներու մասին («Բեխաիզմ», 1930, ռուս․, «Բաբիզմ», 1931, ռուս, եւ այլն)։

## Ծանօթագրութիւն


Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:29 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Եղիա Արշակունի

**Եղիա Արշակունի** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Եղիա Արշակունի ծնած է 1897-ին, Ատանայի Գոզանի գաւառի՝ Սիս քաղաքին մէջ։ 1912-ին աւարտած է նախակրթարան։ 1912-1915 թուականներուն ուսանած է ամերիկացի միսիոնարներու Տարսոնի Սէն Փօլ Քոլէճին մէջ։ 1915-ին՝ ուսումը կիսատ ձգելով, ծնողներուն հետ աքսորուած է Սուրիա` Հալէպ, ապա Հոմս, ուր հօր հետ զբաղ­ած է զա­նա­զան առեւտ­րա­կան գոր­ծե­րով։ Քա­ղա­քին բրի­տա­նա­կան գրա­ւու­մէն ե­տք ծա­ռա­յած է բրի­տա­նա­կան բա­նա­կին որ­պէս թարգ­մա­նիչ։ Այդ ըն­թաց­քին մեծ դեր կա­տա­րած է հայ կա­նանց եւ որ­բե­րուն հաւա­քե­լու դժուա­րին գոր­ծին մէջ։ Որոշ ատեն մը եղած է Հոմ­սի որ­բա­նո­ցի ու­սու­ցիչ, ապա` տնօրէնը։ 1919-ին մեկնած է Կիլիկիա եւ Տարսոնի Քոլէճի մէջ շարունակած իր ուսումնառութիւնը։ 1921-ին, աւարտելով ուսումը, մեկնած է Պէյրութ։ 1921 - 1924 թուականներուն ուսանած է Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի ատամնաբուժական բաժանմունքին մէջ։ Ուսման տարիներուն գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Հայ ուսանողական միութեան աշխատանքներուն։ 1924 - 1925 թուականներուն աշխատած է Կիպրոսի Լառնագա քաղաքին մէջ։ 1926-ին մեկնած է Յունաստան եւ շարունակած է ատամնաբուժութիւնը։ Շուտով բարեխիղճ եւ հմուտ ատամնաբոյժի համբաւ ձեռք բերած է։ Քոքինիոյ մէջ մասնակցած է ազգային եւ հասարակական կեանքին։ Գործուն աջակցութիւն ցուցաբերած է Միսաք Քէլէշեանին՝ «Սիս-Մա­տե­ան» գիրքը կազմելու եւ հրատարակելու հարցով։

## Գրականութիւն
*Քէլէշեան Միսաք, Սիս-Մատեան, Պէյրութ, 1949։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:1897 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սիս ծնունդներ
Արշակունիներու Դամբարան

**Արշակունիներու դամբարան**, վաղմիջնադարեան դամբարան՝ Աղձքի մէջ (այժմ Ձորագիւղ, Արագածոտնի մարզին մէջ), ուր ամփոփուած են հեթանոս եւ քրիստոնեայ հայ Արշակունի թագաւորներու աճիւնները։ Թուագրուած է 4-րդ դարու երկրորդ կէսով։ 5-րդ դարուն դամբարանին կից կառուցուած է պազիլիք եկեղեցի մը, որ վերակառուցուած է 19-րդ դարուն։

## Պատմութիւն
Փաւստոս Բիւզանդի վկայութեամբ պարսից Շապուհ Բ. արքան, 364 թուականին գրաւելով Անի-Կամախը, բացած է այնտեղ թաղուած հայ թագաւորներու գերեզմանները եւ փորձած է աճիւնները Պարսկաստան փոխադրել, որովհետեւ հեթանոս պարսիկներու պատկերացմամբ այդ թագաւորներուն ոսկորներուն հետ միասին իրենց աշխարհը կը փոխադրէին անոնց «փառքը, բախտն ու քաջութիւնը»։ Սակայն Վասակ Մամիկոնեան սպարապետ, Այրարատ նահանգին մէջ յաղթելով պարսիկներուն, խլած է այդ մասունքներն ու թաղած Աղձքի մէջ։

## Դամբարանի Կառոյցը
1973-1974 թուականներուն դամբարանի շրջապատին մէջ կատարուած պեղումներով բացուած են դամբարանի վերգետնեայ մասի աստիճանաձեւ (5 աստիճաններէ բաղկացած), արեւելեան հարաւային կողմը շրջանցող հիմնապատուանդանը եւ եռանաւ պազիլիք եկեղեցիին մնացորդները։

Ենթադրուած է, որ դամբարանը եղած է երկյարկանի՝ բաղկացած կիսագետնափոր ոսկրատունէ եւ վերնայարկէ (չէ պահպանուած)։

Փարաւորով ծածկուած ու կամարով պսակուած մուտքը արեւմտեան կողմէն է, որովհետեւ մտած են ուղղանկիւն խաչաձեւ յատակագիծ ունեցող քարաշէն երկյարկանի գետնափոր դամբարանի ստորերկրեայ մասը (երկարութիւնը՝ 3,75մ, լայնութիւնը՝ 2,65մ, բարձրութիւնը՝ 2,60մ)։ Արեւմտեան մուտքի երկու կողմերու եւ ուղղանկիւն խորշերու ճակատներու քարերը յարդարուած են հեթանոսական եւ քրիստոնէական վաղ շրջանի զարդաքանդակներով (առիւծ, շուն, եղջերու, վարազ, այծեամ, ցուլ եւ այլն)։ Դամբարանը հիւսիսային եւ հարաւային կողմերուն մէջ ունի որմնախորշեր, իսկ արեւելքին մէջ՝ կիսաշրջանաձեւ խորան։ Խորշերու ճակատներու վարի մասերուն մէջ միակտուր, քանդակազարդ սալեր կանգնեցուած են, ետեւի կողմը առաջացնելով արկղաձեւ տարածութիւններ (վիմադամբաններ), որոնք ծառայած են թագաւորական մասունքներու ամփոփման։ Ոսկորները մինչեւ մեր օրերը չեն պահպանուած:

Աջ՝ հարաւային կողմը, պատկերուած է աստուածաշնչեան հերոս Դանիէլը առիւծներու նկուղի մէջ (փոսի մէջ), ինչպէս նաեւ խոյերու քանդակներ, որոնք կը ներկայացնեն Հայաստանի կացութիւնը Սասանեաններու ճնշման տակ։ Ձախ՝ հիւսիսային կողմը, պատկերացուած են զարմանահրաշ առասպելական կերպարներ կամ աստուածներ՝ թռչուններու ոճաւորուած խորհրդապատկերներով. հորթուկ մը՝ խաղողի վազերու մէջ, շրջանակի մէջ վերցուած խաչ մը՝ վերնամասի երկու թռչնաքանդակներով եւ որսորդ մը՝ երկու շուներու օգնութեամբ վայրի վարազին վրայ յարձակելու ընթացքին։

## Պատկերներ


File:Arshakunyats Dambaran and Chapel, Aghdzk, Armenia.jpg|Արշակունիներու դամբարան
File:Arshakunyats Mausoleum 02.jpg|Արշակունիներու դամբարան, մուտք
File:Arshakunyats Mausoleum 03.jpg|Արշակունիներու դամբարան, մուտքի աստիճանները
File:Arshakunyats Mausoleum 05.jpg|Արշակունիներու դամբարան, խուց
File:Arshakunyats Mausoleum 01.jpg|Արշակունիներու դամբարան, Խուց



## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրօն
Ստորոգութիւն:Հայաստան
Արշարունեաց Դպրոցներ

Արշարունեաց դպրոցները, կը գործեն 5-14-րդ դարերուն, Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Արշարունիք գաւառին մէջ։ Մեզի յայտնի գրչութեան հնագոյն խոշոր դպրոցներ եղած են Մայրաձոր անապատն ու Սանդղկավանքը։ Կը հիմնադրուին 5-րդ դարուն, Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Ա Պարթեւի աշակերտներ՝ Թաթուլի ու Վարոսի ջանքերով։ Կը զարգանան 6-րդ դարու ընթացքին։ Այնտեղ ընդգրկուած էին 36 ընտիր գրչագրեր։ Կը դասաւանդուէին գրչութեան արուեստներ՝ աստուածաբանութիւն եւ փիլիսոփայութիւն։
[մինի|ձախից|[Այրարատ]]

Ըստ Ստեփանոս Օրբելեանի՝ Արշարունեաց դպրոցը 7-րդ դարուն կը համարուի «վարդապետարան հայոց...»։ Արշարունեաց իշխաններուն դպրոցը կը հովանաւորեն Բագրատունիները եւ Կամսարականները։ Վահան Կամսարականի խնդրանքով «քաջ փիլիսոփա եւ նախընտիր վարդապետ» հռչակուած Գրիգորիս Արշարունին 8-րդ դարասկիզբին կը շարադրէ «Մեկնութիւն ընթերցուածոց» աշխատությունը։ 10-րդ դարու վերջը Կարսի Աբաս թագաւորը (984–1029 թուականներ) Արշարունեաց գաւառին մէջ կը կառուցէ վանք՝ կից օժանդակ կառոյցներով։ Նոյն դարուն ուշագրաւ է  Վարդկավանքի դպրոցը, վարդապետարանը վերաշինող՝ առաջնորդ Վարդիկի անունով։ Յաճախադէպ արշաւանքները կը կործանեն մշակութային կեդրոնները, սակայն անոնցմէ ոչ հեռու կը ծաղկին այլ կեդրոններ։ 10-րդ դարուն Կաղզուանի մօտ հիմնադրուած է Կամրջաձորի դպրոցը, որ ունեցած է մօտ 300 միաբան սան։ Նշանաւոր էին Սամուել Կամրջաձորեցին, անոր աշակերտներ՝ Ստեփանոս Ասողիկը եւ Գէորգ Թառիճեցին (Ուռճեցին)։ 11-րդ դարուն կը զարգանան  Մայրաձորի կամ Կանչնուտի եւ Սանդղկավանքի գրչութեան դպրոցները։ Առաջին դարէն մեզի հասած են «Մողնու», «Սանդղկավանքի» եւ «Բեկիւնց» Աւետարանները, որոնց նկարազարդումները (գրիչ եւ ծաղկող՝ Յովհաննէս Սանդղկավանեցի) հայ մանրանկարչութեան արժէքաւոր գործերէն են։ 14-րդ դարուն յայտնի էին Հանկիւնաց վանքի, Կաղզուանի եւ գրչութեան այլ դպրոցներ։

Ստորոգութիւն:Դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի Դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստան
Արշարունիք

**Արշարունիք**՝ գաւառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի, հինէն յայտնի էր նաեւ Երասխաձոր անունով։ Սկզբնապէս կը պատկանէր Արշակունիներու արքունական տան, սակայն յետագային կը տրուի Արշակունիներու տան ճիւղերէն մէկուն՝ Կամսարական նախարարական տան։ կ'ենթադրուի, որ իր անունը ստացած է գաւառի առաջին տիրակալ՝ Արշաւիր Կամսարականի անունէն։ Գաւառը կը տարածուէր Երասխ եւ Ախուրեան գետերու կազմած արեւմտեան անկիւնին մէջ։ Արշարունիքի մէջ կը գտնուէին Կաղզուանի յայտնի աղահանքերը։

Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին Հայաստանի բազմաթիւ այլ նախարարական տուներու հետ միասին աստիճանաբար իրենց քաղաքական ազդեցութիւնը կը կորսնցնէին եւ Կամսարականները։ 8-րդ դարու վերջը Կամսարականները Շիրակի եւ Արշարունիքի իրենց կալուածները դրամով կը վաճառեն Բագրատունիներուն։ Արշարունիքը առանձնապէս կարեւոր դեր խաղցած է Բագրատունիներու թագաւորութեան շրջանին։

Գաւառի առաւել նշանաւոր պատմական վայրերն են՝ Երուանդաշատ, Երուանդակերտ, Բագարան քաղաքները եւ Արտագերս ամրոցը։։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Հերանուշ Արշակեան

**Հերանուշ** **Արշակեան** (**Նարկիս**, ), հայ գրագիտուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս, Պէշիկթաշ թաղը, դուստր՝ ազգային յայտնի գորձիչ Յակոբ Արշակի։ 1897 թուականին Մագրիգիւղի (այսօր՝ Պաքըրգիւղ) քոյրերու վարժարանը յաճախած մէկ ու կէս տարի, յետոյ ծննդավայրին Մաքրուհեան վարժարանը։ Մահէն երկու տարի առաջ գացած է բնակիլ Ետիքուլէէ դուրս՝ Վալիտէ-Սուլթան ագարակն, ուր ալ կը մահանայ 27 Մարտ 1905 թուականին հիւծախտ է։ Այդ մենաւոր առանձնոցին մէջ էր որ արտադրեց զգայուն, քնքուշ եւ սիրահալ բանաստեղծութիւններ՝ որոնցմէ մէկ քանին յետ մահու երեւցան «Ծաղիկ» կանանց հանդէսին մէջ։ Իր յիշատակն անմահացուցած է հօրեղբայրը՝ Հրանտ Նազարեանց. 1909-ի վերջերը լոյս ընծայելով գրքոյկ մը «Հերանուշ Արշակեան, իր կեանքն ու իր բանաստեղծութիւնները» մակագրութեամբ։ Ոտանաւորներէն զատ՝ կը թողու կարգ մը արձակ էջեր, նորավէպներ եւ «Քաոսը» անուն ստուար վէպ մը, որոնք կը մնան Նազարեանցի քով։

## Աղբիւրներ
*Հայր Մկրտիչ Վրդ․ Պոտուրեան, «Հայ Հանրագիտակ», 1938 Պուքրէշ, Հատոր Բ․, էջ 296։
*Հերանուշ Արշակեան. Իր կեանքը եւ բանաստեղծությունները (Heranush Arshakian։ Her Life and Poetry), Constantinople, Der Nersesian, 1910

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:28 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Արշտա

**Արշտա** (կ'ըսուի նաեւ *ռշտա*, *էռիշտա*)։ Ուտեստեղէն մը, որ կը պատրաստեն՝ ոչ համեմուած, պինդ խմորէ։ Խմորը կը բարակցնեն, ինչպէս լաւաշը եւ քանի մը յարկ ծալլելէ ետք, դանակով երիզաձեւ կը կտրեն, ապա արեւուն տակ կը չորցնեն, ինչպէս նաեւ թոնիրի կամ փուռի մէջ։

Կը համարուի ձմեռուան համար պահածոյ սննդամթերք։ Կ'օգտագործուի զանազան կերակուրներու մէջ՝ փիլաւ, ապուր եւ այլ ճաշեր պատրաստելու։ Բացի հայերէն, Արշտա կը պատրաստեն արեւելքի որոշ ժողովուրդներ։

Ծանօթ է նաեւ ռշտա անունով։ Անուանումն առաջացած է պարսկական ռեշտէէն (պարս.՝ رشته), ինչ որ կը նշանակէր «թելեր» կամ «շերտեր»։ Ի տարբերութիւն իրանական խոհանոցի լապշային՝ հայկական լապշան կապելլինիի պէս բարակ չէ։ Լապշան նմանատիպ բաղադրատոմսերով առկայ է նաեւ շատ մը խոհանոցներու մէջ, իսկ նմանատիպ անուանումով լապշա կայ թրքական *քեսմէ*, *էրիշտէ* եւ ազրպէյճանական (азерб. əriştə) էրիշտէ խոհանոցին մէջ (թրքերէն՝ kesme, erişte), բայց ի տարբերութիւն վերջիններուն, խմորի պատրաստման ժամանակ կաթ չ'օգտագործուիր:

Կրնայ պատրաստուիլ նաեւ արտադրական եղանակով։ Արիշտան կը պատրաստուի ալիւրով, ջուրով, աղով, պէտք է պատրաստել բաւականին պինդ խմոր։ Իւրաքանչիւր կտորը գրտնակել 1,5 մմ հաստութեամբ՝ լաւաշի նման, փաթաթել ռուլեթաձեւ, որ յետոյ պէտք է կտրտել բարակ շերտերով եւ չորցնել։ Չորցուած արիշտան թեթեւակի կը կարմրեցնեն չոր ափսէի մէջ, մինչեւ վարդագոյն-ոսկեգոյն երանգ ստանալը։ Առանց ձուի տարբերակը կ'օգտագործուի նաեւ որպէս նպարային խոհանոցի ուտեստ։ Արիշտայի համար դասական կերակրալցուկ կը համարուի հալած իւղը, մածունն ու սխտորը։

Գոյութիւն ունի արիշտայի երկու տարբեր տեսակներ՝ ճաշի եւ աղանդերի համար։ Քաղցր արիշտայէն կը պատրաստեն հրուշակ։
Արուս Ազատեան

**Արուս Հ. Ազատեան** ծնած է (Ակնայ Ապուչեխ գիւղը), դաստիարակուհի, Ազատեան Ամիրաներու գերդաստանէն**,**  նախակրթութիւն Իզմիրի Ազգ․ վարժարանին մէջ ստանալէ ետք՝ շատ կանուխէն կը հետեւի ուսուցչական ասպարէզին եւ 1908-ին պաշտօնի կը կոչուի Տարսոնի ազգային դպրոցը։

Դէպքերու բերումով տարի մը ետք կը մեկնի արտասահման (Յունաստան, Եգիպտոս, Ֆրանսա) եւ իր վերջին հանգրունը կ’ըլլայ Նիւ Եորք, ուր Օր Ա. Ազատեան կը կատարելագործէ իր ուսումը եւ 1909-ին Գոլոմպիա համալսարանէն «Պսակաւոր Գիտութեանց եւ Արուեսստից» աստիճանով կը վկայուի, անկէ ետք մանկավարժութիւնը իր մասնագիտութիւնը ընտրելով նոյն համալսարանի տեսական եւ գործնական արուեստից մանկավարժութեան ճիւղին կը հետեւի,  որուն յաջող շրջնաւարաներէն կ’ըլլայ 1921-ին «Ա. Մ. Մագիստրոս Արուեստից» աստիճանով պսակուելով։

Պլումսպուրկ նահանգի Նոռմալ Սքուլի մէջ պաշտօնի կը կոչուի որպէս դաստիարակ եւ ուսուցչական վերակացու ու հետզհետէ աւելի բարձրագոյն վայրեր պաշտօնի կը հրաւիրուի Ա. Ազատեան միանգամայն քաջ բեմբասակ է եւ երգչուհի Եգիպտոս գտնուած շիջոցին (1911) իր մասնակցութիւնը բերած է կոմիտասի վերակազմակերպած երգչախումբին. այդ պատաճառաւ 1925-ի Հ. Կոչնակ-ի մէջ (Թ.30) իր անձնական տպաւորութիւնները գրեց, ցրուատելով տաղանդաւոր վարդապետին արժանիքները։ Աշխատակցած է նաեւ Հիւանդանոցի Տարեցին, >օրաթերթին եւ ամերիկեան պարբերականներուն։ 1931-ին լոյս ընծայեց Ճան Տիուիի > գործին թարգմանութիւնը հեղինակին կենսագրութեամբ եւ յառաջաբանով։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Հայ Հանրագիտակ, 1938 Պուքրէշ, Ա․ հատոր, էջ 40։
Արուսեակ (անձնանուն)

**Արուսեակ**, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է Վենիւս մոլորակի հայերէն՝ *Արուսեակ* ձեւէն։ Արաբերէնի մէջ՝ (zuhra), իսկ պարսկերէնի մէջ (nāhīd)։ Այս մոլորակի անուանումները եւս դարձած են իգական անձնանուններ։ Հազուադէպ գործածուած է 9-րդ դարուն, այնուհետեւ 19-րդ դարէն սկսած է յաճախ օգտագործուիլ։ Անուան կրճատուած տարբերակն է *Արուս*։

## Գործածութիւններ
* Արուսեակ, Մուշեղ Բագրատունիի դուստրը, պարսիկ իշխան Սեւադայի կինը, որ միանալով Սմբատ սպարապետի եւ Սիւնեաց Սահակ իշխանի հետ, ապստամբեցաւ արաբներու դէմ՝ Հայաստանը եւ Պարսկաստանը անոնց լուծէն ազատելու համար։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Արսէն (անձնանուն)

**Արսէն**, յունական ծագումով (} հայկական արական տարածուած անուն։

* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Արսէնեան**

## Անունը Կրողներ
* Արսէն Այտընեան (1825 Կ.Պոլիս-1902) բանասէր, լեզուաբան
* Արսէն Բագրատունի (1790-1866 Վենետիկ) ՄՄ անդամ հայագէտ, թարգմանիչ
* Արսէն Երկաթ (1893-1969) բանաստեղծ
* Արսէն-Նուպար Մամուրեան (ծն.1941 Աղեքսանդրիա) գրող
* Արսէն Պալեան (1889-1944 Յունաստան) ազգային գործիչ
* Արսէն Ջուլֆալակեան (ծն.1987) ըմբիշ

## [[Ֆրանսերէն]]
* Արսէն տ'Արսովալ (, 1851-1940) ֆրանսացի գիտնական
* Արսէն Վէնկեր (, ծն.1949) ոտնագնդակի մարզիչ
* Արսէն Ուսէ (, 1815-1895) ֆրանսացի գրող
** Գրական՝
*** Արսէն Լուփէն ) Մորիս Լէփլանի վէպերու գործող

## Այլ լեզուներով
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 

## Ծանօթագրութիւններ
Արսէն Երկաթ

**Արսէն Երկաթ** (Շամլեան, ), հայ բանաստեղծ եւ արձակագիր:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Ամասիա եւ նախնական կրթութիւնը ստացած՝ տեղւոյն ազգ. վարժարանին մէջ։ 1907-ին հաստատուած է Եգիպտոս, ուր բժիշկ էր հայրը եւ կեանքին մեծագոյն մասը հոն ապրած է։ Յաճախած է Գահիրէի Գալուստեան նախակրթարանը եւ ֆրանսական երկրորդական վարժարանը։ 1919-1921-ին հետեւած է Փարիզի համալսարանի գրական դասընթացքներուն։

1920-21-ին եղած է Փարիզի դաշնակցական Կոմիտէի գործօն անդամներէն: 

1966-ին հաստատուած է Մոնթրէալ (Քանատա), ուր մինջեւ մահ շարունակած է աշխատակցիլ հայ եւ ֆրանսական թերթերու, քերթողական ու արձակ էջերով։

## Ասպարէզ
1922-ին հրատարակած է քերթուածներու հատոր մը Գահիրէի մէջ՝ «Արեւի եւ մահուան երգեր», որուն կը յաջորդեն 1925-ի «Աստուածներու վերջալոյսը» եւ 1945-ի «Սոնաթներ» հաւաքածոները։ 

Իր մահուան տարին (1969) լոյս տեսած է «Եգիպտականք» արձակ էջերու հաւաքածոն։ Հոս ամփոփուած են նախապէս ֆրանսերէնով հրատարակուած  եւ իր կողմէ հայերէնի թարգմանուած էջերը, զորս հեղինակը կոչած է «Սիրոյ, կեանքի եւ մահուան պատկերներ»:

Վերջին տարիներուն «Յուսաբեր»ի, «Հայրենիք»ի եւ «Յառաջ»ի մէջ հրատարակուեցան «Ընդհատ էջերը»-ը, իմաստասիրական մտածումներ` գեղարուեստական ձեւով ներկայացուած: 

## Մրցանակներ
Գահիրէի, ֆրանսայի, Պելժիոյ եւ Մոնթրէալի գրական շրջաններուն մէջ, ֆրանսերէնով իր բանաստեղծութիւնները արժանացած են գնահատանքի։

Գրած է նաեւ ֆրանսերէն լեզուով եւ իր գրութիւնները մրցանակի արժանացած են Եգիպտոսի մէջ: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Ասատուր Արսէնեան

**Ասատուր Արսէնեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ասատուր Արսէնեան ծնած է 1885 թուականին, Ատանայի նահանգի՝ Մարաշի գաւառի Հաճընի գաւառակին մէջ։ 1909 թուականին աւարտած է դեղագործական ուսումը ու որպէս դեղագործ աշխատած։ 1910-1924 թուականներուն, նշանակուած է դեղատան վարիչ՝ Կոստանդնուպոլիսի Ս․ Փրկիչ ազգային հիւանդանոցին։ 1915 թուականի Ապրիլի 24-25-ին գիշերը, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ձերբակալուած է 235 անուանի հայ մտաւորականներու շարքին նաեւ՝ Ասատուր Արսէնեանը։ Անոնց բանտարկած են Կոստանդնուպոլսոյ կեդրոնական բանտին մէջ, ապա խումբ-խումբ ուղարկած՝ Անատոլիոյ խորքերն ու գազանաբար սպանած։ Անունը փորագրուած է Չանղըրըի բանտին մէջ հաւաքուած համրիչի՝ 99 հատիկներէն մէկուն վրայ։ Այլ տուեալներով՝ 1915 թուականին նահատակուած է Տէր Զօրի կողմերը՝ 30 տարեկան հասակին։ Այլ տուեալով՝ վերապրած է։ 1930 թուականին, վերամասնագիտանալով՝ դարձած է ատամնաբոյժ։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* Պալաքեան Գրիգորիս ծ. վրդ. «Հայ գողգոթան», Վիեննա, 1922։
* Հայրապետյան Վանիկ «Էջեր Հայաստանի դեղագործության պատմությունից», Երեւան, 1990։
* Պալաքյան Գրիգորիս ծ. վրդ. «Հայ գողգոթան», Երեւան, 1991։
* Յարման Արսէն «Հայերը օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի» (Թուրգերէն), Սթամպուլ, 2001։
* Աւագեան Կարինէ «Եղեռ նահուշ մասունք կամ խոստովանողք եւ վկայք խաչի», Երեւան, 2002։
* Աւագեան Կարինէ «Չանղըրըի 1915 թ. Ապրիլ 11, Յիշատակ»… Թանգարանային ցուցանմոյշը, «Հանդէս Ամսօրեայ», 2008, հ. 1-12։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Յակոբ Արսէնեան

**Արսէնեան Յակոբ** (), դեղագործ։

## Կենսագրութիւն
ծնած 1881-ին Նիկոմիդիոյ Օվաճըգ, գիւղը: Նախնական ուսումը տեղւոյն Ազգ. վարժարանին մէջ առնելէ ետք 1904-ին Պոլսոյ բժշկական համալսարանին դեղագործական ճիւղին կը հետեւի եւ վկայական կը ստանայ 1907-ին: Մինչեւ տարագրութիւնը իր սեփական դեղարանը կը բանայ Ատապազարի եւ Իզմիտի մէջ։ Տարագրութեան ատեն ընտանեօք մահացու վտանքներէ ազատուելէ վերջ կը փորձէ Մէսքսնէէն Հալէպ փախչիլ եւ հազարումէկ դժուարութիւններով զինուորական դեղագործ կ’ըլլայ յիսնապետ աստիճանով եւ կը ղրկու Երուսաղէմ ուր փոխադրել կու տայ նաեւ իր ընտանիքին ողջ մնացած անդամները:

1918-ին, Անգլիական բանակին կողմէ Պաղեստինը գրաւուած ատեն՝ Թուլ- Քէրիմի մէջ գերի բռնուելով Եգիպտոս կը տարագրուի, վեց ամիս բանտարկուելէ ետք ազատ արձակուելով Երուսաղէմ իր ընտանիքին քով կը վերադառնայ: Երկու տարի կառավարութեան կողմէ պաշտօն կը վարէ Բեթղեհեմի մէջ, յետոյ դեղագործի նոյն պաշտօնով Գազա կը փոխադրուի, երեք տարի վերջ հրաժարելով՝ Գազայի Անգլիական C.M.S. հիւանդանոցին դեղագործութիւնկը կը ստանձնէ, զոր կը շարունակէ 1923էն ի վեր, յարգուած, սիրուած է անխտիր ամէն ազգի քաղաքացիներէ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 301:

Ստորոգութիւն:1881 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Նիկոմիդիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Բժիշկներ այբբենական կարգով
Արտաշէս Արսլանեան

**Արտաշէս Միքայէլի Արսլանեան** (1887, Խարբերդի նահանգ, Խարբերդի գաւառ, Մեզիրէ - 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1887 թուականին, Խար­բեր­դի նա­հան­գի Խար­բեր­դի գա­ւա­ռի Մե­զի­րէ քաղաքին մէջ՝ կաթոլիկ ծնողներու բազմազավակ ընտանիքի մէջ։ Բժիշկներ Զարեհ Պօղոս, Լեւոն ու Հրանդ Արսլանեաններու եղբայրն է։ Հայրը՝ փաստաբան Միքայէլ Արսլանեան, եղած է Մեզիրէի բարեկեցիկ եւ ուսումնասէր ազգայիններէ մէկը։ Ընտանիքի 7 որդիներէն 5-ը բժիշկ դարձած է։ Եթէ հաշուենք նաեւ թոռները, ապա գերդաստանը ունեցած է 12 բժիշկ։ Այդ պատճառով ալ համաքաղաքացիները զանոնք կոչած են՝ «Հե­փի­սի Տոք­թոր Արս­լա­նենք» («Բո­լո­րը բժիշկ Արս­լա­նեան­նե­րը»)։

Աւարտած է Պէյ­րութի Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական բաժինը։ Բժշկութեամբ զբաղած է։ Կարնոյ մէջ՝ Բծաւոր տիֆով վարակուելու եւ հիւանդանալու պատճառով, արձակուրդ առնելով մեկնած է Հալէպ, եղբօր՝ Զարեհի քով։
1915 թուականին, ընդհանուր տեղահանութեան ընթացքին վայրագօրէն սպանուած է եղբօր հետ՝ 28 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
* Յուշ ամ ատ եա ն Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Խաչատրեան Լ., Բաբլումեան Ա., Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915 - 1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Գէորգ Արսլանեան

**Արսլանեան Գէորգ** (Տոքթ.), ծնած է Այնթապ, 1877 թուականին։ Նախնական ուսումը ստացած է Այնթապի Աթէնական դպրոցը եւ ապա Այնթապի Սէնթրըլ Թըրքի Գոլէճը, ուրկէ 1900 թուականին շրջանաւարտ ըլլալով կու գայ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանը, որպէս բժշկականի ուսանող։ 1904 թուականին շրջանաւարտ կ'ըլլայ բժիշկի տիտղոսով, պատուոյ յիշատակութեամբ, որու համար կը ստանայ մասնաւոր վկայական։ 1904 թուականին կը վերադառնայ հայրենիք, ուր թաղապետական հիւանդանոցին մէջ բժիշկ կը կարգուի։

Ա. Համաշխարհային Պատերազմին, իբրեւ զինուորական բժիշկ, հարիւրապետի աստիճանով կը ղրկուի Պոլիս, ուրկէ կը փոխադրուի Պաղտատ եւ հոն 57րդ շրջուն զինուորական հիւանդանոցին բժշկապետ կը նշանակուի։

1918 թուականին կը վերադառնայ Այնթապ եւ 1920 թուականին կու գայ Պէյրութ, ուրկէ կ'անցնի Հալէպ եւ կը նշանակուի Նիր Իսթ Րիլիֆի բժիշկ։ Ապա կը պաշտօնավարէ Հալէպի Հրէական Հիւանդանոցը, ուր կը մնայ մինչեւ 1945, երբ ալ վերջնականապէս կը փոխադրուի Պէյրութ եւ կը բանայ իր դարմանատունը Թրիբոլիի ճամբուն վրայ, Պուրճ Համուտի շրջանը։

Տոքթ. Արսլանեան Այնթապի հերոսամարտին եղած է Ատենապետ Ազգային Միութեան, ինչպէս նաեւ յաճախ եղած՝ Հ.Բ.Ը Միութեան վարչական:
## Ծանօթագրութիւններ
Զարեհ Պօղոս Արսլանեան

**Զարեհ Պօղոս Արսլանեան** (Խար­բեր­դի նա­հան­գ, Խար­բեր­դի գա­ւա­ռ, Մե­զի­րէ - 1915), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Զարեհ Պօղոս Արսլանեան ծնած է Խար­բեր­դի նա­հան­գի Խար­բեր­դի գաւա­ռի Մե­զի­րէ քաղաքին մէջ՝ կաթոլիկ ծնողներու բազմազաւակ ընտանիքի մէջ։ Բժիշկներ՝ Արտաշէս, Լեւոն ու Հրանդ Արսլանեաններու եղբայրն է։

Հալէպի մէջ զբաղած է բժշկութեամբ։ 1915 թուականին, ընդհանուր տեղահանութեան ընթացքին վայրագօրէն սպանուած է եղբօր՝ Արտաշէսի հետ։

## Գրականութիւն
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Լեւոն Արսլանեան

**Արսլանեան Լեւոն Միքայէլի** (գրուած նաեւ՝ Ասլանեան, բժշկը կոչուած է նաեւ՝ Լեւոն Արսլան, ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Լեւոն Արսլան ծնած է 1867 թուականին, Խար­բեր­դի նա­հան­գի Խար­բեր­դի գա­ւա­ռի Մե­զի­րէ քաղաքին մէջ՝ կաթոլիկ ծնողներու բազմազավակ ընտանիքի մէջ։ Բժիշկներ՝ Զարեհ Պօղոս, Արտաշէս ու Հրանդ Արսլանեաններու եղբայրն է։

Նախնական կրթութիւնն ստացած է ծննդավայրի հայ կաթոլիկներու ծխական դպրոցին մէջ, այնուհետեւ սորված է Մեզիրէի Սուլթանիէ (պետական) երկրորդական վարժարանին մէջ։ 1905 թուականին աւարտած է Կ. Պոլ­սոյ Օսմանեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Երկար տարիներ Տրա­պի­զո­նի թաղապետական բժիշկ աշխատած է եւ հայ, յոյն ու թուրք բնակչութեան շրջանին մէջ մեծ յարգանք վայելած է։ Ամուսնացած եւ 2 զաւակ ունեցած է՝ Հիլտա եւ Կայել։

1915 թուականի Մայիսին, ընտանիքի անդամներուն եւ եղբօր՝ Արտաւազդ Արսլանեանին հետ տեղահանուած է։ Եղած է Տրապիզոնի առողջապահական տնօրէն՝ բժիշկ Ալի Սայիպի, սադրանքներու զոհը։ Այդ վայ-բժշիկին կոչած են նաեւ «Երե­խա­ներ թու­նա­ւո­րող»։ Այդ ընթացքին հիւանդացած է ժան­տախ­տով, ապա ապաքինուած։ 1915 թուականին Յունիսին/Յուլիսին, Կա­րն­ոյ զինուորական հրամանատարէն հեռագիր ստացած է, թէ՝ զինուորական հիւանդանոցի բժիշկ նշանակուած է։ Մի քանի օրէն եղբօր՝ Հրանդի եւ այլոց հետ իր վարձած կառքով ճամփայ ելած է դէպի Կարին։ Կիւմիւշխանէ հասնելուն պէս, Օսմանեան բանակի զինուորները Ալի Սայիպի հրամանով՝ անոր, Հրանդ եղբօրը եւ միւս ճամփորդներուն ախոռ մը են տարած ու սպանելու պատրաստուած են։ Բժիշկը խնդրածէ իրեն սպանել մէկ գնդակով, սակայն թուրքերը՝ 48 տարեկան Լեւոնին ու եղբօրը, սրախողխող սպանած են։ Ականատես զինուորներէն մէկը, ազգութեամբ յոյն, բժիշկ եղբայրներուն գիշերը գաղտնօրէն տարած եւ թաղած է փոսի մը մէջ։

## Գրականութիւն
*Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։
*Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
*Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
*Սահակեան Լիլիկ, Ոճրագործները չխնայեցին նոյնիսկ մարդու կեանքը փրկողներին, «Առող­ջա­պա­հու­թիւն», Երեան, 1965, թ. 4։
*Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
*Հայրապետյան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործության պատմությունից, Երեւան, 1990։
*Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մեջ եւպատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
*Խաչատրեան Լ., Բաբլումեան Ա., Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:1867 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Մեզիրէ ծնունդներ
Հրանդ Արսլանեան

**Հրանդ Արսլանեան Մքայէլի ** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Հրանդ Արսլանեան ծնած է 1886 թուականին, Խարբերդի նահանգի Խարբերդի գաւառի Մեզիրէ քաղաքին մէջ՝ կաթոլիկ ծնողներու բազմանդամ ընտանիքի մէջ։ Բժիշկներ Զարեհ Պօղոս, Արտաշէս ու Լեւոն Արսլանեաններու եղբայրն է։

Նախնական կրթութիւնն ստացած է Մեզիրէի հայ կաթոլիկներու ծխական դպրոցին մէջ։ 1911 թուականին երկրորդական կրթութիւնն ստացած է Կաթոլիկ եկեղեցւոյ միաբաններու գոլէճին մէջ։ 1911 թուականի աշնան, եղբօր՝ Ռուբէնի հետ մեկնած է Պէյ­րութ եւ ընդունուած՝ Սեն Ժոզեֆ Ֆրանսական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը, ուր Ռուբէնն արդէն մէկ տարի կ՛ուսանէր։ 1914 թուականի ամրան, երբ դեռ չէր սկսած Առաջին համաշխարհային պատերազմը, այցելած էր Մեզիրէ, տեսնելու ծնողներուն, մինչդեռ Ռուբէնը աւագ եղբօր՝ հալէպաբնակ բժիշկ Զարեհ Պօղոս Արսլանեանի տունն մնացած էր։ 1914 թուականի աշնան զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ զինուորական բժիշկի օգնական ծառայելու, ուղարկուած՝ Կարնոյ ռազմաճակատը։ Բանակին մէջ վարակուած եւ հիւանդացած է ժանտախտով։ Ապաքինման համար արձակուրդ առնելով գացած է Տրապիզոն բնակող եղբօր՝ բժիշկ Լեւոն Արսլանեանի քով։

1915 թուականի Յունիսին-Յուլիսին, եղբօր՝ Լեւոնի հետ կառքով ուղեւորուած է Կարին, ուր Լեւոնը զինուորական հիւանդանոցի բժիշկ պիտի աշխատէր։ Կիւմիւշխանէ հասնելուն պէս, Օսմանեան բանակի զինուրները՝ Տրապիզոնի առողջապահական տնօրէն, բժիշկ Ալի Սայիպի հրամանով երկու եղբայրներուն՝ 29 տարեկան Հրանդին, Լեւոնին եւ միւս ճամփորդներուն ախոռ մը տարած եւ սուրով սպանած են։ Ականատես զինուորներէն մէկը, որ ազգութեամբ յոյն էր, գիշերը գաղտնօրէն բժիշկ եղբայրները տարած ու թաղած է փոսի մը մէջ։

## Գրականութիւն
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (16881940), Սթանպուլ, 1940։
* Կարոյեան Գասպար, Մեծ Եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները (անոնց պատգամները), Պոսթըն, 1957։
* Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումյան Արփինե (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանության զոհերու (1915 - 1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Մելանքթոն Արսլանեան

**Մելանքթոն Արսլանեան** (3 Յունիս 1913, Այնթապ - 26 Դեկտեմբեր 1986, Անվերս), ազգասէր ու նուիրատու բարերար:

## Կենսագրութիւն
Անդրանիկ զաւակն է Արմենակ եւ Պէաթրիս Արսլանեաններու։ Երկու տարեկանին կը սկսի գաղթականութիւնը եւ ութ տարեկանին աքսորէն ազատելով, իր ընտանիքին հետ կ'ապաստանի Հալէպ։

Հալէպի մէջ կը յաճախէ Աւետարանական վարժարանի նախակրթարանը։ Երկրորդական ուսումը կը ստանայ «Ալէփփօ Գոլէճ»ի մէջ։ Կը դառնայ դպրոցի լաւագոյն աշակերտներէն մէկը եւ բարձր գնահատանքի ու մրցանակներու կ'արժանանայ։ Նիւթականի պատճառով Մելանքթոն չի կրնար ուսումը շարունակել եւ փոքր տարիքէն կը մտնէ կեանքի ասպարէզ, ստանձնելով Հալէպի Ազգային Սահակեան վարժարանի անգլերէն լեզուի դասաւանդութիւնը։

## Ասպարեզ Եւ Գործունէութիւն
Ուսուցչական ասպարէզին նկատմամբ իր ցուցաբերած նուիրումով՝ կ'արժանանայ իր շրջապատին հիացմունքին։ Այս շրջանին իր շուրջ կը հաւաքէ ազգասէր եւ լրջախոհ պատանիներ եւ կը հիմնէ «*Արեգ*» միութիւնը, որուն նպատակը կ՛ըլլայ հայ պատանիներուն մէջ արթնցնել ազգային ոգին եւ ազգապահպանման տեսլականը։ Յիշեալ միութեան մէջ իր տուած ազգայնաշունչ դասախօսութիւններով, հայկական հարցերու նկատմամբ իր ունեցած հետաքրքրութեամբ եւ կազմակերպական կարողութեամբ Հ. Յ. Դաշնակցութեան ուշադրութեան առարկայ կը դառնայ եւ տեղւոյն կոմիտէն կը ծրագրէ իր հիմնած «Արեգ» միութեան երիտասարդներուն մեծամասնութիւնը ներգրաւել դաշնակցական շարքերուն մէջ։ Այսպիսով Մելանքթոն Արսլանեան իրականացած կը տեսնէ իր տեսլականները եւ կը դառնայ անդամ Հ. Յ. Դաշնակցութեան։

Միեւնոյն շրջանին կ'աշխատակցի «Ազդակ» օրաթերթին։ 1940-ական թուականներուն Մելանքթոն կը հիմնէ հիւսուածեղէնի գործարան մը, որ յաջողութիւն կը գտնէ Ա. Աշխարհամարտի շրջանին, որմէ ետք, 1948-ին, կը ձգէ հիւսուածեղէնի գործը եւ կը հաստատուի Պէյրութ։ 1947-ին կ'ամուսնանայ հալէպաբնակ Վիոլէթ Կէօշլանեանի հետ, եւ կ'ունենան երեք զաւակներ՝ Արամ, Րաֆֆի եւ Միլվի, որոնց կը փոխանցէ իր ազգասիրութիւնը։ Պէյրութի մէջ Մելանքթոն կը գործակցի Վահէ Սէթեանի հետ, դրամատնային եւ ձոյլ ոսկիի վաճառման գործով՝ Հնդկաստան գտնուող իր եղբօրը՝ Հայկին գործակցութեամբ։ 1954-էն ետք, երբ իր եղբայրը՝ Հայկ, կը հաստատուի Ափրիկէ սկսելու համար ադամանդի մեծաքանակ գործին, կը ստիպուի ընտանեօք Լիբանանէն գաղթել 1951-ին եւ հաստատուիլ Պելճիքայի Անվերս քաղաքը։

Ան յաճախ կ՛այցելէ Լիբանան, մօտէն կը հետաքրքրուի հայութեան կարիքներով եւ ազգային հարցերով։ Չի զլանար եղբօրը՝ Հայկին հետ իր օժանդակութիւնը բերել հայկական բոլոր հաստատութիւններուն, եկեղեցիներուն, մշակութային միութիւններուն, առանց յարանուանական խտրութեան։ Մելանքթոն Արսլանեանի, իսկ յետոյ նաեւ Հայկ Արսլանեանի իշխանական նուիրատուութիւններով կարելի կը դառնայ իրենց անունը կրող Համազգայինի ճեմարանի նոր համալիրին կառուցումը:

1986-ին, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգէն Ա. զինք կը պարգեւատրէ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչի Առաջին Կարգի շքանշանով։ Նոյն տարին Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. Կաթողիկոսը Մելանքթոնի կը շնորհէ Կիլիկիոյ Իշխանի շքանշանը։ Ազգանուէր եւ օգտակար կեանք մը վարելէ ետք, Մելանքթոն Արսլանեան իր մահկանացուն կը կնքէ Անվերսի մէջ, 26 Դեկտեմբեր 1986-ին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
* Հայկ Արսլանեան

Ստորոգութիւն:1913 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:3 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Այնթապ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1986 մահեր
Ստորոգութիւն:26 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Անվերս մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ազգասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ
Արտաազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան

**Արտաւազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան,** ծնած է Եէնիճէ ( Պրուսա) 1876-ին։

1901-ին, ձեռնադրուած է Վարդապետ։

1902-1907 եղած է Փոխ Առաջնորդ Երզնկայի մէջ, յետոյ տեղապահ Եւդոկիոյ եւ ապա առաջնորդ Եդեսիոյ մինչեւ 1915։

Երկերը՝ Միութենական հարց եւ Շնորհալի, Սարսուռներ ձայնգր.։

Ստորոգութիւն:1876 ծնունդներ
Արտագաղթ

**Արտագաղթ** կամ **էմիգրացիա** (ծագած է լատ.՝ amigro-«կը վտարուին» բառէն), հայրենիքէն հարկադիր կամ կամաւոր հեռանալը մէկ ուրիշ երկրի մշտական կամ ժամանակաւոր բնակութեան նպատակով՝ քաղաքական, տնտեսական կամ այլ շարժառիթներով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արտագաղթ
Արուեստական ​​մարմնամարզութիւն

Արուեստական ​​մարմնամարզութեան մէջ մարզիկները լարախաղացութիւններ կ'ընեն։ Ստեղծուած է 18-րդ դարուն։ Ամէն տարի տեղի կ'ունենայ համաշխարհային խաղերը, բացի Ողիմպիական խաղերու տարիները։

մինի|աջից| Տանիէլ Սիլիւա, հեծան, 1987

## Մրցակցութիւն
Մրցումը բաժնուած է 2 ճիւղի՝ խումբի աջակցութիւն եւ անհատական։ կիները կը ներկայացնեն 4 տարբեր մարմնակրթական գործադրում ՝ յատակը, թռիչքը, անհաւասար պարերը ու հեծանը։ Տղամարդիկ 6 տարբեր ձեւեր կ'անցնին՝ յատակ, Pommel Horse, Still Rings, թռիչք, զուգահեռական պարեր եւ անշարժ պարեր։

մինի|ձախից|Ալեքսանտրա Ռայզման (Alexandra Raisman) 2016 Ողիմպիական խաղեր

## Նշանագրութեան օրէնք
Այս մարզանքի աւանդական նշանագրութիւնը միշտ 10-ին վրայ եղած է. շատ հազուագիւտ էր լաւագոյն նիշը ստանալ: Նատիա Գոմանեսիի (Nadia Comãneci) նման որ 10 բռնեց անհաւասար պարերուն շնորհիւ։ 2006-ին նոր նշանագրութեան դրութիւն եղաւ։

### Կէտ հաշուել
Անոր համար, հիմա մարզիկի նիշը կազմուած է 2 նիշէ, առաջինը՝ 10 կէտ կատարումին վրայ, երկրորդը՝ 6 կամ 7 կէտ դժուարութեան համար։ Ամէնալաւերուն, համաշխարհային մարզիկները 16-17 կը ստանան (կատարում ՝10 + 6 կամ 7 դժուարութեան համար)։ Կատարումի նիշին մէջ, դատաւորները կը վերցնեն անկումի եւ անկատարութեան նիշերը, ինչպէս որ ծալլուած սրունքները, թեւերը եւայլն…։

մինի|աջից|Նատիա Գոմանեսի (Nadia Comaneci) 1977
= Լաւագոյն մարզիկները =
Արուեստական ​​մարմնամարզութիւնը շատ դժուար մարզանք է, ինչպէս իւրաքանչիւրը։ Բարձր մակարդակի հասնելու համար, մարզիկները տարիներ պէտք է վարժուին եւ վախը մոռնան։ հիմակուան լաւագոյն մարզիկները Ամերիկայէն են (USA) ՝ Սիմոն Պիլս (Simone Biles), Կապրիելլ Տուկլաս (Gabrielle Douglas), Ալէքսանտրա Ռայզման (Alexandra Raisman)։ Նատիա Գոմանեսին (Nadia Comãneci) կը մնայ առաջին մարզիկը որ ստացաւ լաւագոյն նիշը (10) անհաւասար պարերուն հետ Մոնթրէալի (Montréal) Ողիմպիական խաղերու ընթացքին 1976-ին։ Վերջին 10 նիշը տուած է Լաւինա Միլոսուիսի (Lavinia Miloșovici) իր յատակէն վերջ, Պարսէլոնայի մէջ (Barcelone), 1992-ի Ողիմպիական խաղերու ժամանակ։
Սէթ Արսէնեան

**Սէթ Արսէնեան** (), հայ հոգեբան, մանկավարժ։ Տոքթ. Փիլիսոփայութեան, այս տիտղոսը ստացած է Գոլորմպիայի համալսարանէն, այդ առթիւ պատրաստած է գիտական հիմունքներու վրայ հաստատուած եւ փորձարկութիւններով ճոխացած մանկավարժական կարեւոր ուսումնասիրութիւն մը՝ զոր գիրքի ձեւով ի լոյսը ընծայած է Գոլոմպիա Համալսարանի Ուսուցչաց Գոլէճի Հրատարակչական մարմինը՝ 1937-ին:

## Կենսագրութիւն
Տոքթ. Արսէնեան ծնած է Վան, շուրջ 1900-ին եւ տեղւոյն Նորաշէնի ծխական դպրոցի մէջ ստացած է իր նախնական կրթութիւնը: Յետոյ յաճախած է Երամեան վարժարանը մինչեւ 1915: Այդ տարին Կովկաս գաղթելէ յետոյ աշակերտած է Էջմիածնայ Գէորգեան Ճեմարանին մինչեւ 1916 Փետրուար, որ է անոր փակման թուականը: Անկէ փոխադրուած է Երեւան թեմական վարժարանը՝ զոր աւարտած է 1918-ին: Հայաստանէն Պոլիս անցնելով երեք տարի աշակերտած է Ռոպէրթ Գոլէճի, ուրկէ Պսակաւոր Արուեստից (B. A.) տիտղոսով շրջանաւարտ եղած է 1926-ին: Այս շրջանին ստացած է Ուաշպըրն ուսանողական պարգեւը, որ իւրաքանչիւր տարի կը տրուի բարձրագոյն նիշը առնող աշակերտի: 1926-1930 Ռոպէրթ Գոլէճի մէջ պաշտօնավարած է թէ՝ որպէս ուսուցիչ եւ թէ՝ որպէս արձանագրութեանց օժանդակ պաշտօնեայ: 1930-ին գացած է Նիւ Եորք եւ յաճախած Գոլոմպիա համալսարանը, ուրկէ 1932-ին ստացած է Մագիստրոս Արուեստից (M. A.) տիտղոսը եւ վերջերս ալ Փիլիսոփայութեան Տոքթորայի տիտղոսը (Ph. D.):

Ապա պաշտօնավարած է Թիչըրդ Գոլէճի մէջ, սրպէս մասնաւոր օգնական Մանկավարժական Դպրոցի քարտուղարին: Անդամ եղած է Kappa Delta Pi-ի եւ Ամերիկեան Հոգեբանական Ընկերութեան: Անդամ եղած է Ամերիկահայ Գիտական Միութեան՝ որուն նախագահութիւնը վարած է երկիցս: Աշխատացած է Կովկասի եւ Պոլսոյ բազմաթիւ թերթերուն. Ինչպէս եւ Հայաստանի Կոչնակի: Պատրաստած է երկու ուսումնասիրութիւններ՝ որոնք շուտով լոյս կը տեսած են Բրիտանական եւ Ամերիկեան Հոգեբանական կրկնակ հրատարակութեանց մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 302:

Ստորոգութիւն:Հայ հոգեբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:4 Փետրուարի ծնունդներ
Արտաշէս Բ.

**Արտաշէս Բ** (88 - 129) Հայոց թագաւոր եւ Սանատրուկի որդի, որու մահէ ետք՝ Սմբատ Բագրատունի Բիւրատեան՝ Երուանդ Թագաւոր. ի կոտորածէն ազատելով՝ 69 թուին պարսիզ Դարեհ թագաւորին խնամոց յանձնեզ, ուր զարգացացաւ մինչեւ 88 թուականը։ Դարեհ վաէձատրելու համարԱմբաւ Բագրատունին իր տարած յաղթութեանց համար՝ հրամայեց որ Արտաշէսը Հայաստան տանի եւ թագաւորական գահը բարձրացնէ։ Այդ ատենները Ուստէացիք արդէն ապստամբած էին Երուանդէն, զորս ընկճելու գացած էր ինքը անձամբ Երուանդ։ Դիւրին եղաւ Ամբատայ Արտաշէսը Հայաստան մտցնել, որ այդ ժամանակի նշանաւոր պատերազմիկ Արգամի պատգանաւոր դրկելով յորգորեց իրեն միանալ, խոստանալով անոր պատիւ եւ իշխանութիւն։

Արգամ սիրով յանցն առաւ ինեն եզած հրաւէրը։ Արտաշէս յաղթական հանդիսացաւ։ Երուանդ սպաննոիեցաւ իր պալատին մէջ՝ հակառակորդ զինուորէ մը։

Արտաշէս թագաւորական գահոին տիրանալէ ետք Մարաց եւ Պարսից զօրքերը վարձտրելով ետ ղրկեց. Սմբատը Հայոց սպարապետ եւ Արգամը իրեն փոխանորդ հարգեզ։ Յաջորդ տարին (89-ին) Արտաշատ քաղաքը նորոգել եւ ընդխրձակել սուաւ, զարդարէց զայն ընդարձակ ապարանքներով, եւ որովհետեւ Ներոնիա կոչուած էր՝ հրամայէց կրկին Արտաշատ կոչել զայն։ 90 թուականին Ալանները Տաստանցիներու եւ Վրացիներու հետ միազած Հայաստանի վրայ յարձակեցաւ։

Արտաշէս բանակին գլուխպ անցած թշնամիները վանելու գնաց եւ այդ մարտին մէջ Ալանաց թագաւորին որդին Սաթէն գերի բռնէց։ Յաջորդ օրը երբ երկու թշնամի բանակներ Կուր գետին երկու կողմը դէմ առ դէմ բանակած էին՝ Սաթէնի քոյրը Սաթէնիկ թարգմանի միջոցաւ խնդրեց Արտաշէսէն որ ազատ արձակէ իր եղբայրը։ Արտաշէս, սիրահարուեցաւ Սաթէնիկին, պատգամաւոր ղրկեց Ալանաց թագաւորին եւ փոխան Սաթէնի, Սաթէնիկը կնութեան խնդրեց եւ այս ամուսնութիւնը խնամիական կապով խաղաղեցուց երկու ազքերը,-Հայերը եւ Ալանները։ Արտաշէս շատ մը բարեկարգութիւններ ըրաւ, այլ եւ այլ ազգերէ գաշթականներ բերելով բնակեցուց Հայաստանի լեռներուն ու դաշտերոն վրայ (Մ. Խորենացի Բ. ծգ.), շատ մը կամուրջներ շինել տուաւ ու բազմաթիւ վարժարաններ բանալով դրացի ազգերու նախանձը արառեց։ Արտաշէս 41 տարի թագաւորելէ ետք մերաւ, արուն յաջորդեց որդին Արտաւազդ։

Ո՛չ մէկ հայ թագաւորի թաղումը շքեղ եղած է, ինչպէս Արտաշէսինը։Ժողովուրդը երգերով անմահացուց իր բարեկարգիչ եւ բարեզարգիչ արքան ու շատերը, ինչպէս կը գրէ Մովսես Խորենացին, իրենք թաղել ուզեցին իրենց սիրելի թագաւորին հետ։
Արտաշէս Գ.

**Արտաշէս Գ.** Թգ. (422-428) որդի Վռամշապուհւոյ, ծնած 403-ին։ Հօրը մահուան ատեն տասը տարու մանուկ մ՚ըլլալուն՝ նախարարք նախընտրեցին Խոսորով Գ. ը կրկին ի գահ հրաւիրել, որուն յաջորդեց Շամուհ Պարսիկ՝ Յազկերտի որդին (415) և մինչև 422 թագաւորական գահը թափուր մնաց։ 422-ին պարսից Վռամ արքան 18-ամեայ Արտաշէսը Հայոց թագաւոր կարգեց, անունը Արտաշիի փոխել տալով. Վեց տարի խաղաղութեամբ թագաւորեց Արտաշէս Գ., յետոյ սակայն անվայել կեանք մը սկսաւ վարել, այնպէս որ նախարարք, յուսալքուած անոր ուղղութենէն՝ խնդրեցին Ս. Սահակ կաթողիկոսէն որ Պարսից Վռամ թգ.ին դիմէ Արտաշէսը գահընկէց ընելու և կրկին պարսիկ վերակացումներ ուզելու Հայաստանի համար։ Ս. Սահակ դժկամակեցաւ, որովհետև առնուած այս քայլով՝ վերջ պիտի տրուէր Հայաստանի անկախութեան լացաւ անոնց առջև և պաղատեց ետ կենալ արտաքին միջամտութեան դիմելէ։ Նախարարք սպառնացին, - «եթէ չես միաբանիր մեզի հետ, զքեզ ալ գահընկէց կ՚ընենք» ըսին ու Վռամի դիմեցին որ գահընկէց ընէ Արտաշէսը, և այդ տխուր դէպքը տեղի ունեցաւ 428-ին։ Իսկ Արտաշէսի մահը քանի մը տարի ետք պատահեցաւ Խուժաստանի մէջ, ուր աքսոբուած էր Վռամէն։

## Աղբիւրներ
Հայ Հանրագիտակ, Մկրտիչ Վարդապետ Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Բ. հատոր, էջ 307։
Արտաշէս Դ.

**Արտաշէս Դ.** (ծն. եւ մահուան թթ. անյայտ), Հայոց թագաւոր 422-428–ին։ Հայ Արշակունի հարստութեան վերջին ներկայացուցիչը, Վռամշապուհ թագաւորի որդին։ Սասանեան թագաւոր Վռամ Ե., երկիւղելով հայ նախարարներէն, վարած է զուսպ, հանդուրժող քաղաքականութիւն եւ նախարարներու խնդրանքով պարսկական գերիշխանութեան ներքեւ գտնուող Մեծ Հայքի մէջ թագաւոր նշանակած Արտաշէս Գ.–ին։ Սակայն Վռամ Ե. կամեցած է վերացնել Հայոց թագաւորութիւնը, Մեծ Հայքը կցած Պարսկաստանին, ամրապնդած տերութեան սահմանները՝ ընդդէմ Բիւզանդիոնի։

Ըստ հայ մատենագիրներու, Արտաշէս Դ. անփորձ ու զեխ ըլլալով կեանքի հակուած պատանի, հարուցած է նախարարներու դժգոհութիւնը։ Անոնք Վռամէն պահանջած են գահազրկել Արտաշէսին։ Վռամը Տիզբոնի մէջ դատական ատեանի կանչած է Հայոց թագաւորին եւ կաթողիկոսին։ Արտաշէսը թէեւ հերքած է իր դեմ հարուցած ամբաստանութիւնները, բայց գահազրկուած է։ Հայաստանի մէջ վերացաւ Արշակունեաց թագաւորութիւնը։ Հայաստանը դարձած է մարզպանութիւն, եւ բռնագրաւուած են Արշակունեաց արքունի գանձերը։
Արտանուջ

**Արտանուջ** (), քաղաք եւ շրջան ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան Արտուինի նահանգի կազմի մէջ։

## Անուանում
Արտանուջը կը յիշատակուի քանի մը տարբերակներով՝ Արտանոյշ, Արտանուչ, Արտանուշ, ինչպէս նաեւ թրքական Էրդենուջ աղաւաղուած ձեւով։ Թուրքերը, պաշտօնապէս, այժմ զայն կը կոչեն Արդանուչ։ Ըստ աւանդութեան, այստեղ թաղուած է թագաւորի մը դուստրը՝ Արտանուշը կամ Վարդանուշը, որուն անունով ալ որպէս թէ կոչուած է քաղաքը։

## Աշխարհագրութիւն
Կը գտնուի Ճորոխ գետի աջակողմեան վտակ Արտանուշ գետի ձախ եզրին, Արտուին քաղաքէն 21—22&nbsp;ք․մ․ հարաւ-արեւելք, լերան զառիթափին։ Բնականէն՝ ունի ամուր դիրք, պատուած է ժայռերով ու անմատչելի դարձած է պաշտպանական ամրակուռ պարիսպներով։ Ջրառատ, մեղմ կլիմայով ու առողջարար օդով քաղաք է։

## Պատմութիւն
Հին ատեն Արտանուջը կը մտնէր Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Կաղարջք գաւառին մէջ եւ կը համարուէր վերջինիս կեդրոնը։ Թրքական վարչական բաժանմամբ՝ հին ժամանակաշրջանին, Չըլդըրի կամ Ախալցխայի փաշայութեան Արտանուջի գաւառակի կեդրոնն էր։

Ըստ Սեն Մարթենի, Արտանուջը զայն կը նոյնացնէ Ղազար Փարպեցիի յիշատակած «Ողջնհազ» գիւղին, ուր Ե. դարուն՝ Վարդանանց պատերազմի ժամանակ, զոհուած ու թաղուած է Վարդանի եղբայրը՝ Հմայակ Մամիկոնեանը։ Կը Պատկանէր Բագրատունիներուն։ Ը. դարուն նուաճած ու աւերած է արաբական ոստիկան Ամիր (էմիր) Մրուանը, բայց շատ չանցած Աշոտ Կիւրապաղատը զայն նորէն ետ վերցուցած է։ Թ. — ԺԱ. դարերուն անիկա առեւտրական ճանապարհներով կապուած էր Վրաստանի, Աբխազիոյ, Տրապիզոնի, Բիւզանդիոյ եւ Անի-Շիրակի թագաւորութեան կեդրոններուն հետ։ ԺԱ. դարուն Արտանուջը Բագրատունիներու այն ճիւղին բնակատեղին էր, ինչ որ յետոյ հաստատուեցաւ վրաց գահի վրայ։ Այդ ժամանակներուն Արտանուջը սովորական բերդ էր, որուն մասին յիշատակութիւն ունի Կոստանդին Ծիրանածինը (905—958 թթ.)։ Անոր բերդ ըլլալուն վերաբերեալ տեղեկութիւններ կը հաղորդէ նաեւ թուրք պատմագիր Քեաթիպ Չելեպին, բայց աւանդութեամբ եւ զրոյցներով զուգորդուած, որ զիրենք կը դարձնեն քիչ արժանահաւատ։ Յետագային Արտանուջը կը մտնէ վրաց Բագրատունիներու թագաւորութեան, իսկ ԺԶ. դարէն՝ Օսմանեան պետութեան կազմին մէջ։

1878 — 1921 թթ., Ռուսական կայսրութեան տիրապետութեան ժամանակ, կը մտնէ Պաթումի մարզի Արտուինի օկրուգի մէջ։ Արտանուջը նաեւ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ հոգեւոր թեմի կեդրոն էր։

## Բնակչութիւն
Արտանուջը սակաւամարդ քաղաք էր։ ԺԹ դարու վերջերը ունէր 1000 բնակիչ, որոնցմէ 960—ը հայեր էին, իսկ մնացածը՝ թուրքեր, 1907 թ.՝ 1214 բնակիչ, մեծագոյն մասը՝ դարձեալ հայեր։

Բնակչութիւնը կը զբաղէր արուեստներով, առեւտուրով եւ գիւղատնտեսութեամբ։ Կարեւոր դեր կը խաղար յատկապէս խաղողագործութիւնը։ Արտանուջը կ'արտահանէր ընտիր գինի, որուն շնորհիւ մեծ համբաւ ունէր զանազան շուկաներու մէջ։ Արհեստներէն տարածուած էին դերձակութիւնը, ներկարարութիւնը, կօշկակարութիւնը, դարբնութիւնը, ասեղնագործութիւնը, կերպասագործութիւնը, մետաքսագործութիւնը։ Բաւական աշխոյժ բնոյթ ունէր անոր ներքին ու արտաքին առեւտուրը։ Գինիէն բացի կ'արտահանէր մորթիներ, բուրդ եւ այլ ապրանքներ։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ տեղի հայ բնակչութենէն 1276&nbsp;մարդ սպաննուած է, մնացածը յաջողած է փախչիլ, գաղթելով այլ երկիրներ։

2012 թուականին կատարուած մարդահամարի տուեալներով, քաղաքին մէջ կը բնակէր 6,332&nbsp;մարդ, քիւրտեր եւ թուրքեր։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Քաղաքի պաշտօնական կայք 
* Շրջանի պաշտօնական կայք 

Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի քաղաքներ
Արտաշէս Սօլաքեան

**Արտաշէս Սօլաքեան** (Վան - 1915), թատերագիր:

## Կենսագրութիւն
1901-ին Երամեանէ ընթացաւարտ՝ կը պարապի ուսուցչութեամբ եւ 1908-ին կը կազմակերպէ ծննդավայրին թատրոնը, բեմադրելով իր հեղինակած Ընտանիքը, նաեւ ուրիշ թատրերգութիւններ: Բացի պոլսահայ թերթերու իր աշխատակցութենէն՝ 1906-ին կը հրատարակէ Ասուպ խմորատիպ հանդէսը, յետոյ Կոչնակը որուն կը միանայ Բրուտեան.- Ինք եւ ստորեւ նշանակուած 4 ընկերները տեղւոյն Հնչծ կուսակցութեան վարիչներն էին, որոնք՝ հակառակ Քէօսթէնճէի ծանօթ ժողովին համամիտ չըլլալուն՝ մինչեւ ապստամբութեան որը (4/17 Ապրիլ 1915) բանտը կը մնան եւ հոն կ'սպաննուին ճէվտէթի հրամանով, մինչ անդին կը շարունակուէր համակուսակցական եւ համաժողովրդական հերոսամարտը, Դաշնակցականներու ղեկավարութեամբ:

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Տսնըմէկ Ապրիլ 1919, էջ 54
Արտաւազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան

**Արտաւազդ Ծ. Վրդ. Գալէնտէրեան** ծնած է Եէնիճէ (Պրուսա) 1876-ին։ 1901-ին, ձեռնադրուած է Վարդապետ։ 1902-1907 եղած է Փոխ Առաջնորդ Երզնկայի մէջ, յետոյ տեղապահ Եւդոկիոյ եւ ապա առաջնորդ Եդեսիոյ մինչեւ 1915։

Երկերը՝ Միութենական հարց եւ Շնորհալի, Սարսուռներ ձայնգր.։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան 1919, Կ. Պոլիս, Օ. Արզուման 1919, էջ 86
Արտեր կղզի

**Արտեր կամ Առտէր կղզի**, Վանայ լիճի կամ Բզնունեաց ծովու չորրորդ կղզին է, կը գտնուի Նարեկ գիւղի դիմաց, Ախթամար կղզիին մօտ:
շրջափակել|աջից|Արտեր կղզի

## Պատմութիւն
Կղզին «Արտեր» կոչուած է, որովհետեւ Ախթամարին ենթակայ արտեր ունեցած է: Իսկ «Առտէր» կոչումը կու գայ Հայկական աւանդութենէն, որուն համաձայն Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի երբ լերան վրայ գտնուող իր ճգնարանին մէջ կ'աղօթէր, անոյշ ձայն մը կը լսէ: Ան աչքերը դէպի ծով կ'ուղղէ եւ այս կղզիին վրայ կը տեսնէ Տիրամայրը՝ գիրկը բռնած Յիսուս Մանուկը: Քաղցր ձայնը զինք կը կանչէ ըսելով. «Գրիգոր, եկ առ Տէր, որուն ցանկալով ցանկանայիր»: Նարեկացին անմիջապէս կը սուրայ դէպի կղզի եւ կ'երկրպագէ Տիրամօր եւ անոր Որդիին:

Կղզիին վրայ շուտով կը կառուցուի մենաստան եւ եկեղեցի, որոնք կը նուիրուին Ս. Աստուածածնի:

Ինչպէս Վանայ լիճի միւս երեք կղզիներուն մէջ (Կտուց, Ախթամար եւ Լիմ), Արտերի մէջ կառուցուած է հայկական երկու եկեղեցիներ, որոնք յետագային Քուրտերու ձեռքով կը կողոպտուին եւ կը քանդուին: Ներկայիս միայն աւերակներ գոյութիւն ունին:

## Աղբիւրներ
*Վասպուրական-Վանի Վանքերը, Դկտ.Հ.Համազասպ Ոսկեան, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, էջ 133-135:

## Տե՛ս նաեւ

*Լիմ կղզի
*Աղթամար կղզի
*Կտուց կղզի
Սուրբ Աստուածածին Վանք (Արտեր)

**Արտերի Սուրբ Աստուածածին վանքը**, կը գտնուի Վանայ լիճի կամ Բզնունեաց ծովու Արտեր կղզիին վրայ:

## Պատմութիւն
Արտեր Կղզիին վրայ կը կառուցուին մենաստան եւ եկեղեցի, որոնք կը նուիրուին Ս. Աստուածածնին: Ժամանակի ընթացքին եկեղեցին կը քանդուի: 1766-ին Յակոբ վարդապետ Բատականցիի ջանքերով եկեղեցին կը վերանորոգուի եւ նոր բաժիններով կ'օժտուի, որուն հետեւանքով վանքին մէջ միաբանական կեանքը կը ծաղկի: 1772-ին Յակոբ վարդապետ կը նահատակուի եւ իր հօտը կը ցրուի: Արտերի վրայ կառուցուած են երկու եկեղեցիներ, որոնցմէ մէկուն վրայ գրուած է հետեւեալ արձանագրութիւնը.«Ի թուին ՉԽԱ (1292) ի հայրապետութեան Տեառն Ստեփանոսի, որ մականուն հա... բարեխօս է առ Աստուած վասն փրկութեան...:»Յետագային, Քուրտերու ձեռքով կղզիի եկեղեցիները կը կողոպտուին եւ աւերակ կը դառնան:

## Աղբիւրներ
*Վասպուրական-Վանի Վանքերը, Դկտ. Հ. Համազասպ Ոսկեան, Վիեննա, Մխիթարեան Տպարան, էջ 133-135:

## Տե՛ս նաեւ
*Արտեր կղզի
Արտաշէս Տէր Ստեփանեան

**Արտաշէս Տէր Ստեփանեան** (1882 Գըրգաղաճ - 1915), գրագրութիւն, ուսուցիչ, պաշտօնեայ:

Ծնած է Գըրգաղաճ 1882-ին, տէրտիրոջ որդի, Իզմիրի Մեսոպեանէն ընթացաւարտ՝ գրագրութիւն կ՝ընէ մինչեւ 1902, որմէ յետոյ կը նետուի ուսուցիչ. Ասպարէզ, պաշտօնաւարելով Մանիսա եւ Տէնիզլի:-Դաշնակց.: 1905-ին կը ձերբակալուի եւ տանջանքներու ենթարկուելով կ՝ուղարկուի Պօտրումի թերթը: Սահմանադրութեան հռչակումին, կը շարունակէ իր գործունէութիւնը՝ որպէսզի հասարակական գործիչ, տեսուչ Տէնիզլիի, Էօտէմիշի եւ Գարաթաշի վարժարաններուն: Վերջերը կրթական գործը լքած մտած էր առեւտր. Ասպարէզ:

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի, Կ. Պոլիս, 1919, էջ 76, հատուած 368
Արփենիկ (անձնանուն)

**Արփենիկ**, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն *արփի*՝ «արեգակ» բառէն։ Նոր անձնանուն է, կարճ ձեւն է *Արփիկ*։
 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Արփինէ (անձնանուն)

**Արփինէ**, հայկական իգական անուն։ Կազմուած է հայերէն *արփի*՝ «արեգակ» բառէն եւ *-ինէ* իգական վերջաւորութեամբ։ Նորակերտ անուն է։ Տարածուած անձնանուն եղած է նաեւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Նման ծագումով անուններ են՝ **Արփենիկ**, **Արեւիկ**, **Արեւհատ** եւ **Շողեր**: Նոյն ծագումը ունէ նաեւ **[[Արեւշատ]]** արական անունը:
## Այլ Լեզուները
* Լատինական գրելաձեւը 
Արեւէն ծագած անուն մը կայ նաեւ վրացիներու քով՝ მზია **Մզիա** որ կը ծագէ վրացերէն მზე [մզէ] (արեւ)-էն եւ կը նշանակէ՝ «արեւային»
## Անունը Կրող Անձեր
* Արփինէ Աբրահամեան (*1908)՝ բանաստեղծ
* Արփինէ Հեռլեան (1913-89, Իսթանպուլ)՝ դաշնակահար
* Արփինէ Փեհլիվանեան՝ երգչուհի
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Արփինէ Աբրահամեան

**Արփինէ Աբրահամեան** (1908)

Ծնած է Մարզուան, ու տակաւին մանուկ՝ ծնողքին հետ փոխադրուծ է Պոլիս, ուր յաճախած է Օրթագիւղի «Թարգմանչաց» վարժարանը, ապա՝ Առնավուտգիւղի Ամերիկեան աղջկանց գոլէճը։

1931էն ի վեր հաստատուած է Միացեալ Նահանգներ, ուր գրական իր նախափորձերը լոյս տեսած են, 1940էն սկսեալ, «Հայրենիք»ի, «Հայ Սիրտ»ի, «Նայիրի»ի, «Բագին»ի եւ «Միջնաբերդ» ու «Ամէնուն Տարեգիրքը» պարբերականներուն եւ տարեգիրքերուն մէջ։

Պատմուածքներու իր առաջին հատորը՝ «Կեանքի Կատակերգութիւնը», հրատարակուած է 1967-ին. երկրորդը՝ «Եւ Նաւը Սուլեց», 1973-ին, երրորդը՝ «Պրկուած Ծառեր», 1980-ին:

Սփիւռքեան օրաթերթերու եւ հանդէսներու մէջ ցրուած կը մնան իր արձակներէն շատեր։

Անպատմելի՜ ողբերգութիւնը հայ գրականութեան :

## Ծանօթագրութիւններ