open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պիոներական ողջոյն

thumb|Պատուի առնում պիոներական ողջոյնով
**Պիոներական ողջոյն**’ խորհրդային պիոներներու, ինչպէս նաեւ արդի պիոներական միութիւններու յատուկ բարեւի ձեւը։ Անիկա իր էութեամբ կը նմանի զինուորական պատուի առնելուն։
## Նկարագրութիւն
thumb|100փքս|պիոներական տողանցքի պահուն (1985)
Ողջոյնի պահուն, պիոները աջ թեւը արմուկէն ծալլելով կը բարձրացնէ դէմքին առջեւ այնպէս, որ ձեռքը գլխէն քիչ մը վեր դիրքաւորուի։ Հինգ մատները իրարու կպած ու ուղիղ կը մնան (ինչ որ կը խորհրդանշէ հինգ ցամաքամասերու աշխատաւորներու միութիւնը), իսկ ափը կողմնակիօրէն դէպի ճակատը կը հակի։ Ափին եւ ճակատին միջեւ հեռաւորութիւնը մօտաւորապէս բացուած ափի մը չափ պէտք է ըլլայ։

Այս ողջոյնը կը տրուի միայն այն պարագային, երբ պիոները կարմիր փողկապը կապած է։ Պիոները կը բարեւէ դրօշակներու առջեւ, զեկուցում տալու ատեն, պարգեւներ ստանալու կամ լռութեան պահերուն։ Երբ կը հնչէ «Յանուն Կոմունիստական կուսակցութեան գործին՝ պատրաստ եղի՛ր» կոչը, պիոները կը պատասխանէ «Միշտ պատրա՛ստ»՝ ձեռքը վեր բարձրացնելով։

ԽՍՀՄ-ի տարիներուն, պիոները պարտաւոր էր այսպէս յարգել ջոկատավարները, զինուորականները, ինչպէս նաեւ պետական դրօշի բարձրացման ու քայլերգի պահուն։ Նաեւ ընդունուած էր բարեւել Լենինի դամբարանին եւ հայրենիքի ազատութեան համար զոհուած մարտիկներու յուշարձաններուն մօտ։
## Յղումներ
* Լենինի անուան պիոներական կազմակերպութեան խորհրդանիշները (ռուսերէն)

## Ծանօթագրութիւններ
Յակոբ Վահրամ Չերչեան

**Յակոբ Վահրամ Չերչեան** (), կեսարացի արմատներով հայ դաստիարակ, համայնքային գործիչ , թուաբանութեան եւ գեղագրութեան ուսուցիչ։

«Ռոպերթ» քոլեճի (ներկայիս` Պօղազիչի համալսարան) եւ բազմաթիւ այլ տեղական թէ հայկական վարժարաններու թուաբանութեան եւ գեղագրութեան ուսուցիչ Վահրամ Չերչեանի անունը կ'առնչուի ընդհանրապէս Աթաթիւրքի եւ մեծանուն Յակոբ Մարթայեան Տիլաչարի գլխաւորած լատինական տառերու որդեգրումի շարժումին:
մինի|Չերչեանի պատրաստած Աթաթիւրքի ստորագրութիւնը
Նոյն տարիներուն ան պատրաստած է նաեւ Աթաթիւրքի ստորագրութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Արթիւր Փինաճեան

**Արթիւր Փինաճեան** (Աշոտ, ), ամերիկահայ  արուեստագէտ, գեղանկարիչ։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նիւ Եորք, Հայոց Ցեղասպանութենէն ճողոպրած ծնողներէ: Իր ասպարէզը սկսած է Նիւ Եորքի մէջ եւ ունեցած է յաջողութիւններ: 

Համաշխարհային Բ. Պատերազմին ծառայած է ամերիկեան բանակին մէջ՝ Եւրոպական ցամաքամասին վրայ եւ արժանանացած է զանազան մետալներու եւ «Պրոնզէ աստղ» արիութեան շքանշանի:

Պատերազմէն ետք նուիրուած է նկարչութեան, աշխատակցելով ամերիկեան մամուլին եւ հռչակ շահած է իբրեւ գծանկարիչ (Cartoons), ստեղծած է իւրայատուկ կերպարներ։ Միաժամանակ մղուած է գեղանկարչութեան, սակայն անոր տարիներու աշխատանքը՝ բազմաթիւ պաստառներ «ծածուկ» պահած է:

Յիսուն տարիներու ընթացքին անոր արտադրած արուեստի գործերը մահէն ետք գտնուած են իր բնակարանին մէջ եւ արժանացած արուեստաբաններու ուշադրութեան։ Նկուղէն փրկուած նկարները այսօր կախուած են Նիւ Եորքի «SoHo» պատկերասրահի պատերէն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ապրուտ (գիւղ, Իրան)

Ապրուտ (պարսկերէն՝ ابرود) գիւղ, Իրանի Կիլան մարզին, Ֆուման նահանգին, Սարտար-է Ճանկալ գաւառին, Սարտար-է Ճանկալ գիւղական շրջանին մէջ գտնուող։

## Ժողովրդագրութիւն

### Բնակչութիւն
2006ի ազգային մարդահամարին ժամանակ, գիւղին բնակչութիւնը 776 մարդ էր՝ 202 ծուխ։ 2011-ի (յաջորդ) մարդահամարին համաձայն, բնակչութեան թիւը կը կազմէր 759 մարդ՝ 211 ծուխ։ Ըստ 2016-ի մարդահամարին գիւղին բնակչութիւնը կը կազմէր 614 մարդ՝ 198 ծուխ։

## Ծանօթագրութիւններ
Զօրեան հիմնարկ

**Զօրեան Հիմնարկ** ոչ հասոյթաբեր կազմակերպութիւն, որ կը գործէ Միացեալ Նահանգներու եւ Քանատայի մէջ։ Այս հիմնարկը կը խրախուսէ Հայոց ցեղասպանութեան ինչպէս նաեւ պատմութեան մէջ տեղի ունեցած միւս ցեղասպանութիւններու ուսումնասիրութիւնն ու ճանաչումը։ Պատմաբան Տօմինիք Յ. Շալլըր հիմնարիկ մասին կ՚ըսէ «անոր գիտական եւ մանկավարժական գործունէութիւնը մեծ արժէք ունի», եւ «յիշողութեան քաղաքականութեան մէջ ազդեցիկ գործօն մըն է»։

## Ծանօթագրութիւններ
Աքպար Ալլահապատի

**Աքպար Ալլահապատի** կամ **Աքպար Ալլահապատեցի** կամ **Սայյէտ Աքպար Հուսէյն** (ուրտու՝ اکبر الہ آبادی, հինտի՝, անգլերէն՝ Akbar Allahabadi)։ Հնդիկ բանաստեղծ, Ուրտու լեզուի (իսլամական հնդկերէն) գրականութեան մեծագոյն երգիծաբաններէն։

Աքպարի ամէնայայտնի բանաստեղծութիւնը կը ծաղրէր արեւմտեան մշակոյթի յարձակումին հետեւանքով ծագած մշակութային երկսայրաբանութիւնը (անգլերէն՝ Dilemma)։ 

Անոր զայրոյթը գլխաւորապէս ուղղուած էր տեղացի-բնիկներուն դէմ, զորս կը համարէր այլանդակ կեղծ-արեւմուտքցի։

Հնդիկներուն մէջ ան յայտնի դարձաւ որպէս «Լիսան Ուլ-Ասր» (բառացիօրէն՝ «Դարու լեզու՝ Ժամանակաշրջանի բանաստեղծ»)։

## Կենսագրութիւն

### Վաղ կեանք
Աքպար Ալլահապատեցի ծնած է Ալլահապատ շրջանի (Այժմու՝ Փրայակրաճ) Պարա աւանին մէջ։ Ալլահապատի կը պատկանէր Սայյէտներու ընտանիքի (Մուհամմատ մարգարէի թոռնիկ՝ Հուսէյնի շառաւիղները), որոնք Հնդկաստան ժամանած էին Պարսկաստանէն, որպէս զինուորներ։ Անոր մեծ հայրը կը յարէր Շիիայականութեան (արաբերէն՝ المذهب الشيعي), մինչդեռ անոր հայրն ու հօրեղբայրը կը հետեւէին Սուննի (արաբերէն՝ المذهب السنّي) ուղղութեան։

### Ուսում
Աքպար տան մէջ հօրմէն կը սորվի արաբերէն, պարսկերէն եւ ուսողութիւն (անգլերէն՝ Mathematics)։ 1856 թուականին, Աքպարի մայրը կը տեղափոխուի Ալլահապատ, ուր կը ստանայ անգլիական ուսում, սակայն ուսումը կիսատ կը թողու եւ կը լքէ դպրոցը 1859 թուականին։ Այնուամենայնիւ, ան կը շարունակէ ուսումնասիրել անգլերէնն ու ընդարձակօրէն կ՚ընթերցէ գրականութիւնը։

### Աշխատանք
Դպրոցը լքելէն ետք, Ալլահապատի աշխատանքի կ՚ընդունուի երկաթուղիի ճարտարագիտութեան բաժանմունքէն ներս (անգլերէն՝ Railway Engineering Department) որպէս դպիր։ 

Աշխատանքին հետ միասին, ան կը յանձնէ քննութիւն մը, որուն շնորհիւ իրաւունք կ՚ունենայ փաստաբան ըլլալու։ Ապա կ՚աշխատի որպէս հարկահաւաք (ուրտու՝ تحصیلدار, հինտի՝ तहसीलदार, *թահսիլտար*) եւ ի վերջոյ դատաւոր:

### Մահ
Աքպար հանգստեան կը կոչուի 1905 թուականին ու կը շարունակէ ապրիլ Ալլահապատի մէջ։ 1921թ․ Սեպտեմբերի 9-ին կը մահանայ տենդախտի պատճառով։

## Ժառանգութիւն
«Hungama Hai Kyon Barpa»-ն ժողովրդական կազալ (ghazal) մըն է, գրուած՝ Աքպար Ալլահապատիի կողմէ եւ առաւելաբար մեկնաբանուած՝ Ղուլամ Ալիի կողմէ։ Անոր բանաստեղծութեան տողերը իրենց տեղը գտած են նաեւ Նուսրաթ Ֆաթէհ Ալի Խանի նշանաւոր «Tum ik Gorakh Dhanda Ho» քաուալիի (qawwali) մէջ։

Աքպար Ալլահապատիի շարք մը քերթուածներ գործածուած են 2015-ի հնդկական «Masaan» ժապաւէնին մէջ։ Նկարագրելով ասիկա որպէս գիտակից յարգանքի տուրք՝ ժապաւէնի երգերու հեղինակ Վարուն Կրովըր բացատրած է, թէ ինք կը փափաքէր գլխաւոր հերոսուհիներէն մէկը՝ Շաալուն (զոր կը մարմնաւորէ Շուեթա Թրիփաթին), ներկայացնել որպէս անձ մը, որուն սիրած զբաղմունքը հնդկական բանաստեղծութիւն եւ շայիրի (shayri) կարդալն է։

## Ծանօթագրութիւններ
Աւարայրի դաշտ

**Աւարայրի դաշտ**, տեղ, ուր 451 թուականին տեղի ունեցած է Աւարայրի ճակատամարտը:

Դաշտը կ'ընդգրկէ Տղմուտ գետի ափամերձ շրջանը, որ տեղակայված էր համանուն գիւղին մերձակայքը։ 

Ամենայն հաւանականութեամբ, տուեալ ժամանակաշրջանին, հոնկէ կ'անցնէր հայ-պարսկական սահմանաբաժանը, որ Վասպուրական նահանգի մաս էր։ 

Ներկայիս տեղակայուած է Իրանի հիւսիս-արեւմտեան շրջանի Չորս գիւղին մօտակայքը, Նախիջեւանի սահմանէն ոչ հեռու։
Այս տարածքը ներկայիս Հայաստանի պետական մաս չի կազմեր, սակայն կը շարունակէ ունենալ պատմական եւ մշակութային մեծ արժէք՝ հայ ժողովուրդին համար՝ իբրեւ հայկական ինքնութեան եւ հաւատքի պաշտպանութեան խորհրդանշական կէտ մը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դաշտեր
Ստորոգութիւն:Պարսկաստանի դաշտեր
Ալեքսէյ Լէոնով

**Ալեքսէյ Լէոնով** (, ),  նախկին խորհրդային տիեզերագնաց, կեանքի վերջին տարիներուն՝ գործարար։ 

Ան եղած է առաջին անձը, որ քալած է անջրպետին մէջ` 18 Մարտ 1965-ին: Ան անջրպետանաւէն դուրս մնացած է աւելի քան 12 վայրկեան` յատուկ պարանով մը անոր կապուած:

## Ծանօթագրութիւններ
Լեզլի Տէյվիս

**Լեզլի Տէյվիս** (, ), ամերիկացի փաստաբան։ Դիւանագիտական շարքերուն մէջ մտած  եւ հիւպատոս  նշանակուեցուած է՝ Խարբերդի մէջ: 

## Կեանք եւ գործոինէութիւն
Ծնած է Փորթ Ճեֆըրսըն, Նիւ Եորք,։ Ուսումը ամբողջացուցած է Քորնըլ համալսարանին մէջ: Լեզլի մայրենի լեզուէն զատ խօսած է զանազան լեզուներ` ռուսերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն եւ սպաներէն:

Աշխատած է իբրեւ փաստաբան Նիւ Եորքի մէջ։

Դիւանագիտական գործունէութեան սկսած է 1912 թուականին, երբ իրեն պաշտօն տուած եւ նշանակած են` Պաթումի  քաղաքը, որ մաս կը կազմէր Ռուսական կայսրութեան:

## Խարբերդ մէջ
1913 թուականին զինք նշանակած են հիւպատոս` Խարբերդ քաղաքին, զոր թուրքերը կը կոչէին Մամուրեթ Ուլ Ազիզ:

31 Մայիս 1914-ին յանձն առած է Խարբերդի հիւպատոսութիւնը, որ մաս կը կազմէր ամերիկեան 13 հիւպատոսութիւններուն, որոնք  կային Օսմանեան կայսրութեան մէջ, ուր հայութիւնը կը կազմէր ժողովուրդին մէկ երրորդը:

Ան իր բնական աշխատանքին առընթեր սկսած է սերտել հայերու աշխատանքները: Իր հիւպատոսարանի թարգմանիչը Կարապետ Պետրոսեանն էր, որ նոյն ատեն իբրեւ թիկնապահ կը գործէր:

Ականատես եղած է Հայոց Ցեղասպանութեան՝ 1915-ին։

Տէյվիս շարունակած է իր դիւանագիտական գործունէութիւնը` աշխատելով կարգ մը երկիրներու մէջ` Օփորթօ, Զաղրէպ, Փութրաս, Լիզպոն, Կլասկոո եւ այլն, մինչեւ 1941 թուական, երբ հանգստեան կոչուած է,  Համաշխարհային Բ. պատերազմի ընթացքին: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիւանագէտներ
Ստորոգութիւն:Հիւպատոսներ
Քլարընս Աշըր

**Քլարընս Աշըր** (, ), ամերիկացի բժիշկ եւ միսիոնար: Հայոց Ցեղասպանութուեան ականտես։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Օրորայի մէջ (Իլինոյ)։ Հայրը՝ Աշըր եպիսկոպոս, ստանձնելով Մոնթրէալի եպիսկոպոսական առաջնորդի պաշտօնը, ընտանիքով փոխադրուած է Քանատա։ Հոն Քլարընս ստացած է սկզբնական կրթութիւնը եւ շարունակած է ուսումը Ուեսթ Ֆիլատելֆիայի (Փէնսիլվանիա) եպիսկոպոսական դպրեվանքին մէջ։

Միսիոնարական գործ կատարելէ ետք Ուայոմինկ նահանգին մէջ, բժշկական ուսման հետեւած է Քանզաս Սիթիի բժշկական համալսարանին մէջ։

Մինչեւ 1898 Քանզաս Սիթի մնալէ ետք, որոշած է միանալ միսիոնարական համաշխարհային շարժումին։ Ուղարկուած է Խարբերդ եւ, տարի մը ետք, Վան։ Աշխատած է որբանոցներու մէջ։

1900-ին ամուսնացած է ամերիկացի միսիոնարուհի Էլիզապէթ Աշըրի հետ (1873-1915), եւ ունեցած՝ երեք որդի եւ դուստր մը։

1915-ին, Աշըր կ՚աշխատէր Վանի ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ, երբ Ճեւտէթ պէյ՝ պատերազմական նախարար Էնվէր փաշայի քեռայրը, նահանգապետ նշանակուած է։ Աշըր, իբրեւ ականատես, միջազգային հանրութեան հաղորդած է այնտեղ կատարուող ջարդերու մասին․ 19 Ապրիլին, Ճեւտէթ հայերու բնաջնջման գաղտնի հրամանագիր մը արձակած է, իսկ յաջորդ օրը, թրքական զօրքերը նահանգի տարբեր հայկական գիւղերու վրայ յարձակած են։ Աշըրի գնահատումով, շուրջ 55.000 հայեր սպաննուած են։ 20 Ապրիլին, շրջակայ տուները այրելէ ետք, թուրքերը պաշարած են Վան քաղաքը։

Յունիսին, բծաւոր տիֆի համաճարակի մը հետեւանքով, Աշըր եւ իր կինը հիւանդացած են։ Էլիզապէթ Աշըր մահացած է 14 Յուլիսին։ Աշըր երկար շաբաթներ հիւանդ եղած է, որուն ընթացքին ռուսական զօրքերը պարտութիւններ կրած ու ստիպուած են նահանջել, Վանը լքելով։

1917-ին, Աշըր հրատարակած է Վանի իր փորձառութիւնը նկարագրող հատոր մը՝ «Ամերիկացի բժիշկ մը Թուրքիոյ մէջ» խորագրով։

Պատերազմէն ետք, Քլարընս Աշըր Միացեալ Նահանգներ ճամբորդած է, իսկ 1919-1923 թուականներուն ծառայած է Երեւանի մէջ իբրեւ Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցի ղեկավար։

Ի վերջոյ, հաստատուած է Սանթա Մոնիքա (Քալիֆորնիա), ուր մահացած է 85 տարեկանին։

Աշըրի կերպարը կարեւոր դեր խաղացած է Աթոմ Էկոյեանի «Արարատ» շարժանկարին մէջ (2003)։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Մորմոնականութիւն (աղանդ)

**Մորմոնականութիւն** (անգլերէն՝ Mormonism) աղանդ, հիմնադրուած ամերիկցաի *Ճոզէֆ Սմիթ*ի կողմէ։ Այլ անուանուամբ՝ **Յիսուս Քրիստոսի վերջին օրերու սուրբերու եկեղեցի** (անգլերէն՝ The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints)։ Աղանդին գլխաւոր գրասենեակը կը գտնուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Եութա նահագնի Սալթ Լէյք Սիթի քաղաքին մէջ։ 2024 թուականի տուեալներուն համաձայն, աշխարհի մէջ Մորմոնականութեան հետեւորդներու թիւը կը կազմէ մօտաւորապէս 17,5 միլիոն, բոլոր քարոզիչներու քանակը՝ մօտաւրորապէս 110,000։

## Տե՛ս նաեւ

* Մորմոնական աղանդը Կովկասի մէջ
* Սեռային բռնութեան երեւոյթը Մորմոնական աղանդին մէջ
* Սըրքլվիլի կոտորած (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Եութայի Բերդի Կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Էյքընի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Նիֆայի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)

## Ծանօթագրութիւններ
Մորմոնական Աղանդը Կովկասի Մէջ

**Մորմոնական աղանդը Կովկասի մէջ** կամ ինչպէս անոր անդամները կը նախընտրեն կոչուի՝ **Յիսուս Քրիստոսի վերջին օրերու սուրբերու եկեղեցի**ն առաջին անգամ արձանագրուած է Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ 1995 թուականին, երբ երկրին մէջ ունէր մօտաւորապէս 200 անդամ։ Մինչդեռ Վրաստանի մէջ նորադարձերուն արգիլուած էր մկրտուիլ մինչեւ 2003 թուականը։ 2024 թուականին, Հայաստանի մէջ Մորմոնական աղանդը ունէր 3,625 անդամ բաժնուած 8 ժողովակցութիւններու (անգլերէն՝ congregation), իսկ Վրաստանի մէջ 313 անդամ եւ 2 ժողովակցութիւն։ Ազրպէճանի մէջ Մորմոնական աղանդը չի հրապարակեր իր անդամներուն թիւը, ունի մէկ մասնաճիւղ (անգլերէն՝ branch) զոր 2025 թուականի տուեալներով կը ծառայէ մեծ մասամբ տարաշխարհիկ անդամներու։

## Պատմութիւն

### Հայաստան

## Ծուխեր
2026 թուականի Փետրուարի տուեալներով Մորմոնական աղանդի ծուխերուն (անգլերէն՝ Congregations) պատկերը․

### Երեւան-Հայաստան շրջան

* Արտաշատի մասնաճիւղ
* Գիւմրիի մասնաճիւղ
* Վանաձորի մասնաճիւղ
* Երեւան-կեդրոն մասնաճիւղ
* Երեւանի մասնաճիւղ

## Վրաստանի ծուխեր

* Աւլապարի մասնաճիւղ
* Պաթումիի մասնաճիւղ
* Թէմքայի մասնաճիւղ

### Ազրպէյճանի ծուխ

* Պաքուի մասնաճիւղ (անգլիալեզու)

## Տե՛ս նաեւ

* Մորմոնականութիւն (աղանդ)
* Սեռային բռնութեան երեւոյթը Մորմոնական աղանդին մէջ
* Էյքընի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)

* Սըրքլվիլի կոտորած (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Եութայի Բերդի Կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Պաթըլ Քրիքի կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Նիֆայի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)

## Ծանօթագրութիւններ
Ոզնեձուկ

**Ոզնեձուկ** ()՝ ոսկրոտ ձուկերու (Teleostei) կարգին պատկանող ծովային ձուկի սեռ մըն է։ Յայտնի է նաեւ ուռեցուկ անունով՝ մարմինը փչելու եւ ուռեցնելու յատկութեան պատճառաւ։
thumb|Diodon nicthemerus

## Նկարագրութիւն
Ոզնեձուկին բերանը լայն է ու բաց, իսկ կզակը՝ ակռայի ձեւով դուրս ելած է եւ թութակի կտուցին կը նմանի։ Ասոր պատճառն այն է, որ ակռաները ձուլուած են իրարու հետ եւ կը կազմեն ամուր ու կտրող շերտ մը։

Կռնակի եւ յետսակողմեան (սրբանի) լողարանները առանց փուշի են եւ մարմնին ետեւի կողմը քաշուած։ Այս ձուկը փորի լողարան ամենեւին չունի։

Բոլոր մարմինը ծածկուած է ամուր եւ սուր փուշերով, որոնց արմատները եռանկիւնի ձեւ ունին։ Ոզնեձուկը շատ ջուր կամ օդ ծծելով կրնայ գնդակի ձեւ առնել ու ուռիլ, որուն ատեն փուշերը ամէն կողմ դուրս կը ցցուին։ Այս յատկութիւնը կը ծառայէ իբրեւ զէնք՝ թշնամիներէն պաշտպանուելու համար։

Մորթն ու ներքին փորոտիքը կրնան թունաւոր ըլլալ, որովհետեւ իրենց մէջ կը կուտակեն վտանգաւոր նիւթեր։

## Տարածում
Ոզնեձուկերը կը գտնուին Ատլանտեան, Հնդկական եւ Խաղաղական ովկիանոսներուն տաք ջրերուն մէջ։

## Տեսակներ
Գիտութեան ծանօթ են 5 գլխաւոր տեսակներ, որոնցմէ ամէնէն երեւելին է.
* **[[Ոզնեձուկ վագրային]]** (*Diodon tigrinus*)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Սուլէյման Նազիֆ

**Սուլէյման Նազիֆ** (, ), թիւրք բանաստեղծ, լրագրող եւ պետական գործիչ։

Եղած է Պասրայի (1910), Տրապիզոնի (1911), Մուսուլի (1913) եւ Պաղտատի (1914) նահանգապետ։

Թղթակցած է Պոլսոյ «Հալք» («Ժողովուրդ»), «Իլերի» («Յառաջ») եւ «Հատիսաթ« («Իրադարձութիւններ») օրաթերերուն։

Նազիֆ Մալթա աքսորուած է՝ Պոլսոյ գրաւման դէմ բողոքի ի նշան գրած «Սեւ օր մը» յօդուածին եւ նոյն նիւթով դասախօսութիւններ ներկայացնելուն համար։ Ան 1922 թուականին վերադարձած է Պոլիս եւ այնտեղ ապրած է մինչեւ կեանքի վերջը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Փիթըր Սուրեան

**Փիթըր Սուրեան** (), ամերիկահայ գրող, հրապարակախօս, անգլերէն լեզուի ու գրականութեան փրոֆեսէօր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոսթըն, հասակ առած` Նիւ Եորք, բնակութիւն հաստատած է նաեւ Եւրոպա:

Աւարտած է Հարվարըտի համալսարանի ռոմանական լեզուներու բաժինը՝ տիրապետելով անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն, գերմաներէն լեզուներուն:

Փիթըր Սուրեան մասնակցած է Հայրենիքի եւ Սփիւռքի գրական-մշակութային կեանքին՝ եղած է «Արարատ» ամսագիրի խմբագրական խորհուրդի անդամ, «Անահիտ» գրական մրցանակի ժիւրիի անդամ, Քոլումպիոյ համալսարանի Հայկական կեդրոնի տնօրէններու խորհուրդի անդամ:

2010 թուականին դասախօսութիւններով հանդէս եկած է հայաստանեան շարք մը համալսարաններու մէջ:

## Աշխատութիւններ
Հեղինակ է բազմաթիւ պատմուածքներու, երեք վէպերու․

* «Միրի» (Miri, 1957),
* «Լաւագոյնը եւ վատթարը ժամանակներից» (The Best and Worst of Times, 1961) 
* «Դարպաս» (The Gate, 1965)։

Ինչպէս նաեւ էսսէներու, գրաքննադատական եւ վերլուծական յօդուածներու (մասնաւորապէս, նուիրուած Ուիլիըմ Սարոյեանի եւ Ֆրանց Վերֆելի ստեղծագործութեան):

Հայաստանի մէջ հայերէն լոյս տեսած են Սուրեանի քանի մը ստեղծագործութիւններ, ինչպէս․

* «Ընթրիք օտարների հետ» պատմուածքներու ժողովածուն (2010),
* «Դարպաս» (2011), «Միրի» (2013) վէպերը,
* «Սպասումի մէկ դար» (2015) էսսէների ժողովածուն:

«Լաւագոյնը եւ վատթարը ժամանակներից» վէպի շնորհանդէսը տեղի ունեցած է անոր մահէն մէկ շաբաթ առաջ, Աւետիք Իսահակեանի անուան գրադարանէն ներս:

## Մետալներ
Փիթըր Սուրեան արժանացած է ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ մետալի եւ Սփիւռքի նախարարութեան «Ուիլիըմ Սարոյեան» մետալի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Փիթըր Սքանչելին

Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան
Արծրունիներ

**Արծրունիներ,** հայ նախարարական տոհմ:

## Ծագում
Ըստ Արծրունիներու տոհմական աւանդապատումներուն՝ Արծրունիներու իշխանական տունը կը ծագի Հայկ Նահապետէն սերած Տորք Անգեղէն։ Արծրունիներու նախնիները եկած են Վասպուրական նահանգի Մեծ Աղբակ գաւառէն։

Ըստ Մովսէս Խորենացիի՝ Արծրունիներու նախահայրը Ասորեստանի Սենեքերիմ թագաւորին որդի Սանասարն էր, որ եղբօրը՝ Ադրամելէքին հետ, սպաննելով հայրը, ապաստանած էր Հայաստանի Սիմ կոչուող լեռներուն մէջ։ Այս վարկածը նման է Մովսէս Խորենացիի այն պնդումին, թէ իբր Բագրատունիները հրեայ ծագում ունեցած են, ինչը, սակայն, բազմիցս հերքուած է ապացոյցներով։

## Մեծ Հայք
Արտաշէսեան եւ Արշակունի հայոց թագաւորներու օրով Արծրունիները ռազմաքաղաքական կարեւոր դեր խաղացած են։ Արծրունիներու գլխաւոր մրցակիցը Մարդպետունի նախարարական տոհմն էր։ Արշակունիներու եւ Մարդպետներու համագործակցութիւնը, վերջիններուս մրցակցութիւնը Արծրունիներուն դէմ, ինչպէս նաեւ Պարսկաստանի տիրոյթներուն սահմանակից ըլլալը պատճառ կը դառնան, որ Դ․ դարուն Արծրունիները որդեգրեն կեդրոնախոյս եւ պարսկամէտ քաղաքականութիւն։

Արծրունիները կը ձգտէին Սասանեաններու աջակցութեամբ բարձր դիրքի հասնիլ Մեծ Հայքի մէջ։ Սակայն նման ակնկալիքները ապարդիւն կը մնան, եւ անոնք յուսախաբ կ'ըլլան՝ երես թեքելով Սասանեաններէն։

## Մարզպանական Հայաստան
Հայ Արշակունեաց թագաւորութեան վերացումէն ետք, պարսից արքունիքը համահաւասար սպառնալիք կը դառնայ թէ՛ Արծրունիներուն եւ թէ՛ անոնց մրցակից Մարդպետունիներուն համար։ Այս տոհմերը, բնական մղումով, կը նախընտրեն միաւորուիլ՝ համատեղ դիմակայելու պարսից տիրապետութեան։ Միաւորումը կ'ընթանայԱրծրունիներու գերակայութեան ներքոյ եւ աւելի եւս կը զօրացնէ զանոնք։

449 թուականին գումարուած Արտաշատի ժողովին մասնակցող նախարարներու եւ հոգեւորականներու շարքին կային նաեւ Արծրունիներու տոհմի ներկայացուցիչներ։
մինի|300px|ձախից|Արծրունիներու կալուածներու ընդարձակումը
Աւարայրի ճակատամարտին հայոց բանակի կեդրոնական զօրախումբին հրամանատարը եղած է Ներշապուհ Արծրունին։ Ըստ Եղիշէի՝ Աւարայրի ճակատամարտին զոհուածներու եւ հետագային նահատակուածներու շարքին կային նաեւ Արծրունիներէն։
## Գահացանկ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նախարարական տուներ
Ստորոգութիւն:Արծրունիներ
Յովսէփ Վայոց Ձորեցի

**Յովսէփ Ա. Վայոց Ձորեցի,** կամ **Հողոցմեցի** (ծննդեան թուականը անյայտ -25 Յուլիս 454), Հայոց կաթողիկոս՝ 440 թուականէն։  

Եղած է Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտներէն։ 

## Գործունէութիւն
Նախ ծառայած է իբրեւ Այրարատի եպիսկոպոս, ապա Մեսրոպ Մաշտոցի կարգադրութեամբ՝ ընտրուած է կաթողիկոս։

Յովսէփ Վայոց Ձորեցիի հայրապետութեան օրով, 449 թուականին, կը գումարուի Արտաշատի ժողովը, որուն ընթացքին ան վճռական դիրք կը բռնէ՝ մերժելով ուրացութիւնը եւ քաջալերելով համազգային դիմադրութիւնը։ 

Ան գործուն մասնակցութիւն ունեցած է Սասանեաններու դէմ 450-451 թուականներուն հայոց մղած ազատագրական պատերազմին։  

Սերտօրէն գործակցած է հայ նախարարներու, յատկապէս՝ Վարդան Մամիկոնեանի հետ, պաշտպանելու համար հայ ժողովուրդին կրօնական ինքնուրոյնութիւնը եւ քրիստոնէական դաւանանքը՝ Սասանեան Պարսկաստանի զրադաշտական պարտադրանքներուն դէմ։ 

## Մահը
Աւարայրի ճակատամարտէն ետք, կը ձերբակալուի եւ կ'աքսորուի, ապա կը փոխադրուի Ապար աշխարհ, ուր կը նահատակուի Ղեւոնդ Երէցի եւ Ղեւոնդեանց խումբին հետ։

Նահատակութենէն ետք, ան կը դասուի Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ սուրբերու շարքին։ 

Անոր յիշատակը կը տօնուի Վարդանանց տօնին հետ, իբրեւ հաւատքի եւ ազգային ինքնութեան անսակարկ պաշտպան։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ եպիսկոպոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Ստորոգութիւն: Հայ ազգային գործիչներ
Օկիւսթ Շուազի

**Օկիւսթ Շուազի** (, ), ֆրանսացի ճարտարագէտ, ճարտարապետութեան պատմաբան եւ տեսաբան։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Վիթրի-լը-Ֆրանսուա։ Ճարտարապետական ուսումը ստացած է Փարիզի երկու նշանաւոր ուսումնարաններու՝ Բազմարուեստից վարժարանին (1861-1863) եւ Կամուրջներու եւ Ճանապարհներու ազգային դպրոցին (1863-1866) մէջ։

Ճամբորդած է Հռոմ եւ Աթէնք իր ուսման ընթացքին, կեդրոնանալով հին կոթողներու կառոյցներուն վրայ։

1877-1901-ին ճարտարապետութեան դասախօս եղած է Կամուրջներու եւ Ճանապարհներու ազգային դպրոցին մէջ։

## Աշխատութիւններ
Աշխատութիւններ գրած է հին Հռոմի (1873), Բիւզանդիոնի (1883) եւ Եգիպտոսի (1904) մասին։

1899-ին հրատարակած է իր երկհատոր հիմնական աշխատութիւնը՝ «Ճարտարապետութեան պատմութիւնը», ուր քննական հիմքերով ուսումնասիրած է հայ միջնադարեան ճարտարապետութիւնը։ Վեր առած է անոր ինքնուրոյնութիւնը, ի հակադրութիւն այն տեսակէտին, որ հայ ճարտարապետութիւնը կը նկատէր սոսկ իբրեւ բիւզանդական արուեստի ենթաճիւղ մը։

Ըստ Օկիւսթ Շուազիի, հայ ճարտարապետութեան զարգացման բարձրագոյն շրջանը 11-12-րդ դարերուն արձանագրուած է։ Այդ արուեստը տարածուած է դէպի հիւսիսային երկիրները, ուրկէ անցած է Ֆրանսա եւ Պալքաններ, նպատելով Եւրոպայի մէջ ռոմանական արուեստի ստեղծման։ Հայկական ճարտարապետութեան ներգործութիւնը շարունակուած է նաեւ 14-րդ դարերուն եւ նկատելի դարձած Պոլսոյ բիւզանդական կոթողներուն մէջ։

Շուազի առաջադրած է այն տեսակէտը, որ արաբ եւ գոթական ճարտարապետութեան մէջ կիրառուած կամարներու համակարգը նախապէս գոյութիւն ունեցած է հայ ճարտարապետութեան մէջ։ Անոր տեսակէտները կարեւոր ազդեցութիւն ունեցած են անցեալ դարասկիզբի ճարտարապետութեան տեսութեան ձեւաւորման վրայ։

## Մետալներ
1904-ին, Օկիւսթ Շուազի բրիտանացի ճարտարապետներու արքայական հիմնարկի ոսկեայ մետալը շահած է։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Ճարտարագէտներ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Տոմինիքա

**Տոմինիքա** (անգլերէն՝ *Dominica*, ֆրանսերէն՝ *Dominique*), կղզի պետութիւն է Վեստ Ինտիայի՝ Քարիպեան ծովի՝ Փոքր Անտիլեան կղզեխումբի Տոմինիքա կղզիին մէջ, որու մայրաքաղաքն է Ռոզոն։ Ընդհանուր տարածքը կը կազմէ 754 քմ², իսկ ամենաբարձր կէտը **Տիապլոտենն** է՝ 1,447 մեթր բարձրութեամբ։ Տոմինիքայի բնակչութիւնը կը կազմէ 71,293 մարդ 2011 թուականի գնահատմամբ։

Մակերեւույթը լեռնային է։ Կեդրոնը կը գտնուի կղզիի ամենաբարձր կէտը՝ Տէապոտէն հրաբուխը (1447 մ)։

## Պատմութիւն
Կղզին յայտնագործած է Ք. Քոլումպոսը 3 Նոյեմբեր 1493-ին, եւ քանի որ այդ օրը կիրակի էր, այն անուանած է Տոմինիքա, որ թարգմանաբար կը նշանակէ կիրակնօրեայ։ Երկիրը եղած է Մեծ Բրիտանիոյ գաղութը։ Անկախութիւն ձեռք բերած է 1978 թուականին։

## Կլիմա
Կլիման արեւադարձային է։ Յաճախակի են արեւադարձային փոթորիկները։

## Տնտեսութիւն
Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Կը մշակեն ադամաթուզ, կոկոսեան արմաւենի, քաքաու, ցիտրուսներ եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Ամերիկայի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Գաճաճ պետութիւններ
Ստորոգութիւն:Տոմինիքա
Ստորոգութիւն:Քաղաք-պետութիւններ
Ստորոգութիւն:Կղզի-պետութիւններ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ստորոգութիւն:Լիպերալ ժողովրդավարութիւններ
Ստորոգութիւն:Ֆրանսախօս երկիրներ
Ստորոգութիւն:Անգլիախօս երկիրներ եւ տարածքներ
Դանիոյ դրօշ

**Դանիոյ դրօշ** (դանիերէն՝ Dannebrog), կը ներկայացնէ կարմիր գոյնի ուղղանկիւն պաստառ սպիտակ հորիզոնական Սկանդինաւեան խաչով, լայնքի եւ երկայնքի 28։37 յարաբերակցութեամբ։

Դանիոյ դրօշը կը համարուի աշխարհի ամենահին պետական դրօշը, որ ունի իր սեփական անուանումը՝ «Դաննեպրոկ»։ Ըստ լեգենդի, դրօշը, 15 Յունիս 1219-ին իջած է երկինքէն, ի պատասխան եպիսկոպոսներու աղօթքներու, որոնք խնդրած են Աստուծոյ օգնութիւնը Էստոնիային յաղթելու համար։
Ստորոգութիւն:Դանիոյ պետական խորհրդանիշներ
Եգիպտոսի դրօշ

**Եգիպտոսի պետական դրօշը** պաշտօնապէս ընդունուած է 4 Հոկտեմբեր 1984-ին, իսկ անկախ Եգիպտոսի առաջին դրօշը ընդունուած է 1923-ին թագաւորի հրամանով։

## Նկարագրութիւն
Եգիպտոսի դրօշը բաղկացած է՝ կարմիր, սպիտակ, սեւ գոյներէն հորիզոնական հաւասար շերտերով։ Դրօշի կեդրոնը պատկերուած է Սալատինի Արծուի զինանշանը։ Կարմիր գոյնը կը խորհրդանշէ՝ պայքար գաղութային ռեժիմի դէմ։ Սպիտակ գոյնը՝ 1952-ին տեղի ունեցած յեղափոխութեան խորհրդանիշն է, այսպէս կոչուած «անարիւն յեղափոխութիւն», որ վերջ դրաւ միապետական իշխանութեան Եգիպտոսի մէջ։ Սեւ գոյնը կը նշանակէ՝ Մեծ Բրիտանիոյ գաղութային ռեժիմի ազդեցութեան եւ Եգիպտոսի ճնշման աւարտը։ Ոսկեգոյն արծիւը՝ Եգիպտոսի սուլթան Սալահ ատ Տինի խորհրդանիշն է, որ 12-րդ դարուն գլխաւորեց խաչակիրներու դէմ պայքարը։

## Պատմութիւն
Եգիպտոսի առաջին դրօշը եղած է կանաչ գոյնի, որուն վրայ պատկերուած էին կիսալուսին եւ երեք աստղեր։ Աւելի ուշ՝ 1958-ին, դրօշը փոխարինուեցաւ այժմ գոյութիւն ունեցող եռագոյնով։ Բայց այն ժամանակ սպիտակ գոյնի վրայ պատկերուած էին 2 կանաչ աստղեր, որոնք 1972-ին փոխարինուեցան ոսկեգոյն բազեով։ Իսկ 1984-ին դրօշը ունեցաւ իր վերջնական տեսքը՝ բազէն փոխարինուեցաւ Սալատինի ոսկեգոյն արծուի պատկերով։
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի պետական խորհրդանիշներ
Կոստանդին Ծիրանածին

**Կոստանդին Ծիրանածին** () Բիւզանդական կայսր Մակեդոնական (Հայկական) արքայատոհմէն։ Անուանապէս թագաւորած է 913 թուականէն, իսկ փաստօրէն՝ 945 թուականէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Եթովպիոյ դրօշ

**Եթովպիոյ դրօշը** Եթովպիոյ պետական խորհրդանիշերէն է։ Այն կը հանդիսանայ երեք մասի բաժանուած ուղղանկիւն, կազմուած յաջորդաբար կանաչ, դեղին եւ կարմիր գիծերիէ։ Կենդրոնական մասը Եթովպիոյ զինանշանն է նկարուած. կապոյտ վահանակ, կեդրոնը՝ ոսկէ եզրերով հնգակողմ աստղ, որուն շուրջը՝ ճառագայթներ։ Դրօշի երկարութիւնն ու լայնքի յարաբերակցութիւնը կը կազմէ 1։2։

## Կառուցուածք

### Զինանշանի կառուցուածք

### դրօշի կառուցուածք

## Նմանատիպ դրօշներ

Պատկեր:Flag_of_Bolivia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Bolivia.svg|Պոլիվիոյ դրօշ


## Պատմական դրօշներ

Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ դրօշը 1881-էն 6 Հոկտեմբեր 1897 
Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ դրօշը (6 Հոկտեմբեր 1897-էն 9 Մայիս 1936 )
Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ դրօշը  1941-էն 21 Մարտ 1974 
Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|Եթովպիոյ դրօշը 21 Մարտ 1974-էն 12 Սեպտեմբեր 1975 
Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1975–1987)_(02).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1975%E2%80%931987)_(02).svg|Եթովպիոյ դրօշը 12 Սեպտեմբեր 1975-էն 12 Սեպտեմբեր 1987 
Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1987-1991).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1987-1991).svg|Եթովպիոյ դրօշը 12 Սեպտեմբեր 1987-էն 28 Մայիս 1991 
Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ դրօշը 1991-էն 1996 


## Արտաքին հղումներ

* Եթովպիոյ դրօշը ''Flags of the World'' կայքին մէջ

## Տես նաեւ

* Եթովպիա
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Եթովպիա
Ստորոգութիւն:Եթովպիոյ պետական խորհրդանիշներ
Նաւը լերան վրայ (Կոստան Զարեան)

**նաւը լերան վրայ**, վէպ՝ Կոստան Զարեանի գրիչով:

Զարեան այս վէպը գրած է 1943 թուականին՝ Պոսթոն ապրած ժամանակ։ Խորհրդային հայաստանի մէջ, վէպը կը վերամշակուի  համայնավարական գրաքննութեան (անգլերէն՝ communist censorship) կողմէն եւ 1963 թուականին կրճատումներով կը հրատարակուի Երեւանի մէջ։

## Աղբիւրներ

* Կոստան Զարյան, Նավը լեռան վրա, Երևան, 1963։
Տիզբոն

**Տիզբոն** (պարս.՝ تیسفون – Tisfun, արաբ.՝ قطسيفون – Qaṭaysfūn), յունահռոմէական աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի իբրեւ Կտեսիփոն (Κτησιφῶν)՝ անուան աղաւաղուած ձեւը, պատմական քաղաք մըն է։ 

Տեղակայուած էր այժմու Պաղտատէն շուրջ 15 քմ. դէպի հարաւ, Տիգրիս գետի ձախ ափին։

Ք.Ա. 3-րդ դարէն սկսեալ Տիզբոն կը ծառայէր իբրեւ Պարթեւաստանի ռազմական յենակէտ, ապա կը դառնայ պարթեւ արքաներու գահանիստը։ 

Հռոմէական կայսր Տրայանոսի օրերէն (115 թուականէն սկսեալ) Տիզբոն կը դառնայ Սասանեաններու մայրաքաղաքը եւ կը հռչակուի իբրեւ հարուստ ու մեծ քաղաք։

637-ին Տիզբոն կը գրաւուի եւ կ'աւերուի արաբներուն կողմէ։ 

Քաղաքին մէջ մինչեւ օրս պահպանուած են Սասանեաններու հոյակերտ պալատին աւերակները։

Պաղտատի հիմնադրութենէն (762) ետք, Տիզբոն վերջնականապէս կը կորսնցնէ իր արժէքը։

Տիզբոն կը յիշատակուի նաեւ Ե. դարու հայ պատմիչներուն կողմէ։ 

Այսօր անիկա աւերակ վիճակի մէջ գտնուող պատմական վայր մըն է
## Պատկերասրահ

File:Tagkasra.jpg|1824 թուականի նկարչութիւն
File:Stamp Iraq 1923 3a.jpg|1923, Իրաքի դրոշմաթուղթ
File:Ctesiphon, Iraq, 1932.jpg|1932, Տիզբոնի մնացորդներ
File:001125-TaqKasra-Iraq-IMG 7945-2.jpg|Կամարին մնացորդներէն, 2022
File:ArchOfCtesiphon.jpg|Կամարին մնացորդներէն,2008
File:001125-TaqKasra-Iraq-IMG 7963-2.jpg|Կամարին հիւսիւսային կողմը
File:Ctesiphon Exhibition - Pergamonmuseum Berlin 2017.jpg|2017-ին, Տիզբոնը Իսլամական ցուցահանդէսին, Պերլին


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անհետացած քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Հին մայրաքաղաքներ
Թեփամողէզ

մինի|341x341փքս
**Թեփամողէզ** (), հսկայամողէզ, թեփուկաւոր մրջնակեր անասուն, () կաթնասուններու դասի, ընկերքաւորներու ենթադասի, մրջնակերներու կարգի անասուն է: Թեփամողէզները կը պատկանին Մանիտեաներու ընտանիքին (), որ () կարգին միակ պահպանուած ընտանիքն է։

### Կենսաբանական դասակարգում

* Թագաւորութիւն (Regnum)	   Անասուններ
* Տիպ (Phylum)	                        Քորտաւորներ
* Դաս (Classis)	                        Կաթնասուններ
* Կարգ (Ordo)	                                Մրջնակերներ
* Ընտանիք (Familia)	                Մանիտեներ
* Ցեղ                                     () (Ասիական տեսակներուն համար) եւ () եւ () (Ափրիկեան տեսակներուն համար)
* Տեսակ (Species)	    Ընդհանուր՝ 8 տեսակ

**Ասիա**

* Manis pentadactyla — Չինական թեփամողէզ
* Manis javanica — Սունտդան թեփամողէզ
* Manis crassicaudata — Հնդկական թեփամողէզ
* Manis culionensis — Փոքր Ֆիլիբինեան թեփամողէզ

**Ափրիկէ**

* Phataginus tricuspis — Մոխրագոյն ծառային թեփամողէզ
* Phataginus tetradactyla — Երկարապոչ ծառային պանգոլին
* Smutsia temminckii —  հարաւային ափրիկեան գրաւի թեփամողէզ
* Smutsia gigantea — Հսկայ թեփամողէզ

Միակ գոյութիւն ունեցող ընտանիքը՝ Մանիտէն ()-ն, ունի երեք սեռ՝ (), () և ()։

()-ը կը ներառէ Ասիոյ մէջ գտնուող չորս տեսակի թեփամողէզներ, իսկ ()-ն ու ()-ն կը ներառեն երկուքական տեսակ, որոնք բոլոր կը գտնուին Սահարայի ենթասահարեան Ափրիկէի մէջ:

Այս տեսակներուն հասակը կրնայ 30-էն մինչեւ 100 ըլլալ: Կան նաեւ քանի մը անհետացած թեփամողէզներու տեսակներ:

Իւրաքանչիւր տեսակ կ'ապրի վայրի մը մէջ. անոնք կրնան ապրիլ ծառերու խոռոչներու կամ բուներու մէջ։ Թեփամողէզները գիշերային անասուններ են, եւ անոնց սննդակարգը հիմնականօրէն բաղկացած է մրջիւններէ և որդի տեսակներէ, զորոնք կ'որսան իրենց երկար լեզուներով։ Անոնք առանձին ապրող անասուններ են, որոնք կը հանդիպին միայն սերնդագործելու համար։

Թեփամողէզները արտաքնապէս կը նմանին զրահակիրներուն, հակառակ իրենց կապուած չըլլալուն. անոնք դարերու ընթացքին ենթարկուած են փոփոխութիւններու։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pangolin_(51837575293).jpg|մինի|250x250փքս|Հսկայ թեփամողէզ
Թեփամողէզները վտանգուած են որսագողութեան պատճառով՝ (իրենց միսի եւ թեփուկներուն համար, որոնք կ'օգտագործուին աւանդական բժշկութեան մէջ։ Բնական միջավայրերու գիշատչական շահագործման՝ անխնայ անտառահատումներու եւ այլ պատճառովներով վտանգուած կաթնասուններ կը համարուին։

2020-ի Յունուարի դրութեամբ ութ տեսակի թեփամողէզներու պահպանման կարգավիճակը կը դասուի վտանգուած տեսակներու մակարդակին։ Անոնցմէ երեքը՝ () կը գտնուին ծայրայեղ վտանգուած վիճակի մէջ, երեքը (՝ վտանգուած, իսկ երկուքը () խոցելի կը համարուին Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան վտանգուած տեսակներու կարմիր ցուցակին մէջ։

2023-ի Սեպտեմբերին արձանագրուած է ինը տեսակ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Էյքընի ջարդը

**Էյքընի ջարդը** (անգլերէն՝ Aiken massacre) կամ **Էյքընի կոտորածը** ԱՄ Նահանգներու Կեդրոնական Եութայի մէջ տեղի ունեցած ամբոխավարական մահապատիժ մըն էր (անգլերէն՝ lynching), կատարուած Մորմոնական աղանդին մեծագոյն ճիւղին՝ «Վերջին Օրերու Սուրբերու Եղեղեցւոյ» ղեկավարներու հրամանով, որուն զոհ գացին հինգ Գալիֆորնիացի ճանապարհորդներ։ Զոհերը կը ձերբակալուին լրտեսութեան կեղծ մեղադրանքով, կը բանտարկուին, ապա կը սպաննուին։ Անոնցմէ երկուքը փախուստի կը դիմեն, սակայն երկու օր ետք կը սպաննուին։ Այս մէկը տեղի ունեցաւ *Մաունթըն Մէտօուզ*ի ջարդէն (անգլերէն՝ Mountain Meadows Massacre) երկու ամիս ետք, եւ Եութայի պատերազմի (1857–1858) գրգռիչ պատճառներէն մին էր։

1877 թուականին *Փօրթըր Ռօքուէլ*ին (անգլերէն՝ Porter Rockwell) եւ *Ուիլտ Պիլ Հիքմըն*ին (անգլերէն՝ Wild Bill Hickman) մեղադրանք կ՚առաջադրուի ջարդին համար։ Իր խոստովանութեան մէջ, այժմ աղանդէն նզովեալ Հիքման կը նշէ, որ Պաքլինի («Պաք» անգլերէն՝ Bucklin ("Buck")) մահապատիժէն փախուստէն ետք, տարածաշրջանի կառավարիչ եւ աղանդի նախագահ, կեղծ մարգարէ Պրինկամ Եանկ (անգլերէն՝ Brigham Young) իրեն հրամայած էր գործը աւարտել։ Պատմաբան *Ճօն Կ․ Թըրնըր*ի (անգլերէն՝ John G. Turner) համաձայն, հաւանական է որ Եանկ ներգրաւուած էր կուսակցութեան չորս անդամներու, ինչպէս նաեւ մէկ ամիս առաջ առեւտրական *Ռիչըրտ Եէյթս*ի (անգլերէն՝  Richard Yates) մահուան մէջ։

## Կոտորածին անուանումին ծագումը
Ջարդին **Էյքըն** (անգլերէն՝ Aiken) անուանումը կու գայ Թոմաս եւ Ճօն Էյքըն (անգլերէն՝ Thomas and John Aiken) եղբայրներու մականունէն, որոնք զոհերէն էին։

## Տե՛ս նաեւ

* Մորմոնականութիւն (աղանդ)
* Սեռային բռնութեան երեւոյթը Մորմոնական աղանդին մէջ
* Մորմոնական աղանդը Կովկասի մէջ
* Սըրքլվիլի կոտորած (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Եութայի Բերդի Կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Պաթըլ Քրիքի կոտորածը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)
* Նիֆայի ջարդը (կատարուած մորմոններու ձեռամբ)

## Ծանօթագրութիւններ
Զամպիոյ դրօշ

**Զամպիոյ Հանրապետութեան դրօշը** (անգլ.՝ Flag of Zambia) Զամպիոյ Հանրապետութեան պետական խորհրդանիշերէն է։ Ընդունուած է 24 Հոկտեմբեր 1964-ին ։ 

Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Զամպիոյ պետական խորհրդանիշներ
Զատիկ Կղզիի դրօշ

'''Զատիկ կղզիի''' **դրօշ** (ոչ պաշտօնական), կը ներկայացնէ սպիտակ պաստառ, որուն վրայ պատկերուած է աւանդական կրծքանշանը` **ռեիմիրոյ** (ռապ. *reimiro*), այն կարմիր է, լուսնաձեւ` երեք խորութիւններով։ Ծայրերուն երկու մարդկային դէմքեր են` դէպի երկինք նայող աչքերով։ Ռեիմիրոն կը խորհրդանշէ հարազատ կապերն ու հեղինակութիւնը։

Կ՚օգտագործուի որպէս Զատիկ կղզի նահանգի դրօշ։

Կ՚ենթադրուի, որ կարմիր պատկերը նաւակի նշան է։ Բացի այդ, ռեիմիրոի կիսալուսինը կը յիշեցնէ կղզիի ուրուագիծը։

## Պատմութիւն
Զատկի կղզիի սկզբնական դրօշը բարձրացուած է 13-րդ դարուն եւ դրօշի չորս անկիւններուն կար տարբեր տեսակի սեւ կերպարներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Ստորոգութիւն:Զատիկ Կղզիի պետական խորհրդանիշներ
Յակոբ Պալեան (մտաւորական)

**Յակոբ Պալեան** մտաւորական, հրապարակագիր եւ ազգային գործիչ:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Մայիս 1935ին Սուրիոյ Ալեքսանտրէթի շրջանին մէջ: 

1939-իին, երբ ֆրանսացիները լքած ու Թուրքիոյ յանձնած են Ալեքսանտրէթի հիւղաւանը (արդի թրքերէն՝ **sancak,** օսմանական թրքերէն`سنجاق), փոխադրուած է Հալէպ, ապա՝ Հոմս, ապա կրկին Հալէպ, Պէյրութ, կրկին Հոմս, Պէյրութ, հուսկ՝ Փարիզ: 

### Կրթութիւն
Նախակրթութիւնը ստացած է Հալէպ եւ Պէյրութ, իսկ երկրորդական ուսումը՝ Հալէպի «Քարէն Եփփէ» ճեմարանը: Աւարտած է Պէյրութի ֆրանսական համալսարանի Բարձրագոյն Կրթութեանց կաճառը (Ecole Supérieure des Lettres) իբրեւ գրականութեան եւ իմաստասիրութեան ուսուցիչ: Պաշտօնավարած է «Քարէն Եփփէ» ճեմարանը, Լիբանանի Մարիստներու քոլէճը, Պէյրութի «Ս. Նշան» վարժարանը եւ Պէյրութի «Նշան Փալանճեան» ճեմարանը:

### Գործունէութիւն
1974ին հաստատուած է Ֆրանսա, ուր գործօն դեր ունեցած է Մարսէյլի ճեմարանի հիմնադրութեան մէջ, շրջան մը խմբագրած է Փարիզի «Կամք» օրաթերթը եւ վարած՝ Փարիզի հայկական ձայնասփիւռը։ Եղած է նաեւ «Բագին»ի վարիչ խմբագիրը։ Լոյս ընծայած է շուրջ քսան հատորներ գրական (վէպ եւ բանաստեղծութիւն), գրականագիտական եւ հրապարակագրական բովանդակութեամբ: Ունի հրատարակելի հատորներ։ Աշխատակցած է եւ կը շարունակէ աշխատակցիլ Սփիւռքի հայ մամուլին, ինչպէս եւ Երեւանի «Գրական թերթ»ին։

## Պարգեւներ
Պարգեւատրուած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Ս. Մեսրոպ» շքանշանով եւ Հայաստանի «Մովսէս Խորենացի» շքանշանով, նաեւ՝ Հայաստանի վարչապետին եւ Սփիւռքի նախարարին կողմէ:

## Ծանօթագրութիւններ
Խորէն Խորխոռունի

**Խորէն Խորխոռունի** (26 Մայիս 451, Աւարայր, Հայկական մարզպանութիւն, Սասանեան Պարսկաստան), Մարզպանական Հայաստանի Հայոց մաղխազն էր։ 

Ան սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի զինակիցն էր եւ կը սերէր Խորխոռունիներու նախարարական տոհմէն։

Խորէն Խորխոռունին մասնակցած է 450-451 թուականներուն Մարզպանական Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած Վարդանանց պատերազմին։ Աղուանից պատերազմին ընթացքին ան կը մտերմանայ սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի հետ։ Մասնակցած է նաեւ 451 թուականի Մայիս 26-ին տեղի ունեցած Աւարայրի ճակատամարտին, ուր ալ նահատակուած է իր 19 ընկերներով։
## Աղբիւրներ
* «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչեայ Աճառեան, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 543
* «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին», Եղիշէ, Վենետիկ, 1828, էջ 77, 93, 117
* «Եղիշէ վարդապետ եւ իւր Պատմութիւնն Հայոց պատերազմի», Հ. Ներսէս Վ. Ակինեան, Մատենագրական-պատմական ուսումնասիրութիւն, հատոր Բ., Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1936 (Ազգային մատենադարան, ՃԽ), էջ 474

Ստորոգութիւն:Խորխոռունիներ
Ստորոգութիւն:Մաղխազներ
Ստորոգութիւն:Վարդանանց պատերազմ
Ստորոգութիւն:Վարդանանք
Զիմպապուէի դրօշ

**Զիմպապուէի դրօշ**ը Զիմպապուէի Հանրապետութեան պետական խորհրդանիշերէն է։ Այն սահմանուած է Զիմպապուէի Հանրապետութեան Սահմանադրութեամբ եւ դրօշի մասին օրէնքով։ Կազմուած է կանաչ, սեւ, դեղին, սպիտակ եւ կարմիր գոյներէ՝ լայնքի եւ երկայնքի 1։2 յարաբերակցութեամբ։ Ընդունուած է 18 Ապրիլ 1980-ին։

## Աղբիւրներ

* Flag of Zimbabwe 
Ստորոգութիւն:Զիմպապուէի պետական խորհրդանիշներ
Ստորոգութիւն:Պետական խորհրդանիշեր
Էքուատորի դրօշ

**Էքուատորի դրօշը** Էքուատորի պետական խորհրդանիշերէն է։ Ընդունուած է 26 Սեպտեմբեր 1860-ին։

## Նման Դրօշներ

* link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Armenia.svg|55x55փքս|Հայաստան Հայաստանի դրօշ
* link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Colombia.svg|55x55փքս|Կոլումբիա  Քոլումպիայի դրօշ
* link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Venezuela.svg|55x55փքս|Վենեսուելա Վենեզուելայի դրօշ
Ստորոգութիւն:Էքուատորի պետական խորհրդանիշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Քոլումպիայի դրօշ

**Քոլումպիայի  դրոշը**, Քոլումպիայի Հանրապետության խորհրդանիշերէն է։ Այն ընդունուած է 26 Նոյեմբեր 1863-ին։ Լայնքի եւ երկայնքի հարաբերակցութիւնը 2։ 3 է։

## Նմանատիպ դրօշներ

Պատկեր:Flag_of_Armenia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Armenia.svg|Հայաստանի դրօշը
Պատկեր:Flag_of_Venezuela.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Venezuela.svg|Վենեզուելայի դրօշ


## Արտաքին յղումներ

* 
* Colombian flag history (Spanish)
* Colombian flag history (English)
* Joaquín Piñeros Corpas, ''Historia de la bandera colombiana'' (1967) 183pp.

Ստորոգութիւն:Պետական խորհրդանիշեր
Ստորոգութիւն:Քոլումպիոյ պետական խորհրդանիշներ
Վենեզուելայի դրօշ

**Վենեզուելայի դրօշը**, Վենեզուելայի խորհրդանիշերէն է։ Այն ընդունուած է 12 Մարտ 2006-ին։ Լայնքի եւ երկայնքի յարաբերակցութիւնը 2։3 է։

## Արտաքին յղումներ

* 
* Venezuela Historical flag
* Ley de Bandera, Escudo, e Himno Nacionales – Law of the National Flag, Coat of Arms and Anthem.
* BBC Report on change of flag
Ստորոգութիւն:Վենեզուելայի պետական խորհրդանիշներ
Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
Տիեզերագրութիւն

**Տիեզերագրութիւն** (,  — *աշխարհագրութիւն*, *տիեզերքի նկարագրութիւն*՝  — *աշխարհ*, *տիեզերք* եւ ՝ *կը գրեմ* բառերէն)՝ գիտական ճիւղ եւ ուսումնական նիւթ մըն է, որ կ'ուսումնասիրէ Տիեզերքի կառոյցն ու ամբողջական պատկերը։ Որպէս ուրոյն գիտութիւն՝ անիկա կիրարկուեցաւ մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը։

## Միջնադարեան Արեւմտեան Եւրոպա
Միջնադարեան տիեզերագրութիւնը իր մէջ կ'ընդգրկէր երկրաբանութիւնը, աշխարհագրութիւնն ու աստղաբաշխութիւնը։ Տիեզերագիրներուն գործերը կը պարունակէին պատմական տեղեկութիւններ եւ դիտարկումներ՝ նկարագրուող ժողովուրդներու մշակոյթին ու բարքերուն մասին։ Միեւնոյն ժամանակ, տիեզերագրութիւնը կը քննէր մարդուն եւ զինք շրջապատող աշխարհին միջեւ գոյութիւն ունեցող կապը։ Տարածքները կը դասակարգուէին որպէս «հիւանդութիւն յարուցող» եւ «բժշկութիւն պարգեւող» գօտիներու։ Տիեզերագրութիւնը կը միահիւսուէր նաեւ աստղագուշակութեան հետ, որ երկնային լուսատուներու դիրքերուն միջոցով կը փորձէր բացատրել մարդկային ճակատագրի յաջող կամ ձախորդ դիպուածները։

## Վաղ Արդի Դարեր
Նոր դարերու սկզբնաւորութեան, յայտնի տիեզերագիրները (Մերքաթոր եւ ուրիշներ) տիեզերագրութիւնը կը մշակէին որպէս արդի գիտութիւններ՝ աշխարհագրութիւնը, երկրաչափութիւնը, քարտեսագրութիւնն ու աստղաբաշխութիւնը իրարու շաղկապող եւ միահիւսող ճիւղ։ Այս ժամանակաշրջանին (1500 թուականէն ետք) կը ստեղծուին առաջին գլոբուսներն (երկրագունտի մանրակերտերը) ու նորայայտ աշխարհամասերու քարտեսները։ 16-րդ դարու սկիզբը տիեզերագիրներէն ոմանք ստիպուած էին իրենց աշխատութիւնները պաշտպանել կաթոլիկ Հաւատաքննութեան հալածանքներէն եւ հերետիկոսութիւն սեպուելու վտանգէն։

### Իպերեան Թերակղզի
Միջնադարի վերջաւորութեան, տիեզերագրական գիտելիքներու կուտակումը կենսական նշանակութիւն ստացաւ Եւրոպայի հարաւ-արեւմուտքին մէջ։ Թերակղզիին վրայ կը գտնուէին իտալական վաճառաշահ հանրապետութիւններու (գլխաւորաբար՝ Ճենովայի) գաղութները։ Հոս կատարուեցան Ատլանտեան Ովկիանոսով դէպի Ֆլանտրիայի նաւահանգիստներ ծովային կապ հաստատելու առաջին փորձերը։ Թերակղզիի քրիստոնեայ թագաւորութիւնները ձեռնամուխ եղան նորայայտ շրջաններու քարտեսագրման գործին՝ Պորտուգալ (Հենրի Նաւարկող եւ Սակրեսի դպրոցը), Արակոնի թագաւորութիւն (Մայորքա կղզիի քարտեսագրութիւնը) եւ Քասթիլիա (Ամերիկայի յայտնագործութիւն)։

16-րդ դարուն Սպանիայի մէջ «տիեզերագրութիւն» եզրոյթը կ'ակնարկէր այն կրթական ծրագիրին, որ հաստատուած էր Արքայական Հնդկաստաններու առեւտրական պալատին (Real Casa de Contratación de Indias) կողմէ։ Այս ծրագիրը կ'ընդգրկէր անդրատլանտեան նաւարկութեան առնչուող բոլոր ուսումնական ճիւղերը։ Պարտադիր նիւթերու շարքին էին թուաբանական պատրաստութիւնն ու աստղաբաշխութեան ուսումնասիրութիւնը։ Այս գիտութիւնը նպաստեց նաեւ հողահաւաքի (Իրրետենտիզմ) գաղափարներու կերտման՝ ուրուագծելով ազգային սահմաններու տարողութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրթութիւն
Տատրագոմ

**Տատրագոմ**, գիւղ Արևմտեան Հայաստանի մէջ, Օսմանական գրաւումի օրերուն, մաս կը կազմէր Պիթլիսի *վիլայէթ*ի (Արդի թրքերէն՝ Bitlis Vilayeti, Օսմանական թրքերէն՝ ولایت بتليس) Մշոյ գաւառին։ Կը գտնուի Մուշ քաղաքէն 14 Քիլո Մէթր հարավ-արեւմուտք՝ գետի ափին։

## Հայոց Մեծ Ցեղասպանութեան օրերուն
1915 թուականի Մեծ եղեռնի ժամանակ Տատրակոմը կ՛ենթարկուի աւերումի ու կողոպուտի։ Բնակիչներոը կ՛ենթարկուին կոտորածի, իսկ փրկուածները՝ բռնի տարագրութեան։

## Բնակչութիւն
1914 թուականին գիւղը ունէր 165 հայ բնակիչ։

## Տնտեսութիւն
Բնակչութեան հիմնական զբաղմունքը անասպահութիւնն ու երկրագործութիւնն էր։

## Ծանօթագրութիւններ
Տոնկ Վան

մինի
**Տոնկ Վան** (Վթնմ.Đồng Văn) գիւղական շրջան մը, Հա Ճիանկ (Hà Giang Province) նահանգին մէջ, որ կը գտնուի Վիեթնամի հիւսիս արեւելեան շրջանին մէջ։

2019-ի տուեալներով, շրջանին բնակչութիւնը կը կազմէր 81,880 հոգի։

Շրջանը ունի 447 քառ. քմ. տարածութիւն։ 
Կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1000-1600 մ. բարձրութեան վրայ:

* Շրջանը մաս կը կազմէ  Տոնկ Վան Քարսթ Փլաթօ (Đồng Văn Karst Plateau) քարքարոտ սարահարթին, որ կրաքարային լեռնաշխարհ մըն է՝ կազմուած սրածայր բարձունքներով, խոր ձորերով եւ քարայրներով։
* Այս սարահարթը ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ ճանչցուած է իբրեւ համաշխարհային երկրաբանական ժառանգութիւն ունեցող տարածք։

* Տարածքը ունի բարձր լեռնային կլիմայ՝ զով ամառներով եւ երբեմն ալ շատ ցուրտ ձմեռներով։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Տոնկ Վան Նահանգ 
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի նահանգներ
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի տարածաշրջաններ
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի Գիւղական շրջաններ
Մէօ Վաք

մինի|աջից
**Մէօ Վաք,** (վիթնմ.՝ Huyện Mèo Vạc) նախկին վարչական շրջան մը, Վիեթնամի Հա Զան նահանգին (Hà Giang) մէջ։

Շրջանը կը գտնուի երկիրին ամէնէն բարձր եւ ամէնէն ապառաժային շրջաններուն մէջ եւ մաս կը կազմէ Տոնկ Վան Քարսթ Փլաթօ (Đồng Văn Karst Plateau) քարքարոտ լեռնաշխարհին։

Շրջանը կը զբաղեցնէ 584.73 քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւն (225.77 քառ. մղոն), իսկ 2018-ի տուեալներով՝ անոր բնակչութիւնը կը կազմէր շուրջ 82,000 հոգի։

Շրջանին մէջ կ'ապրին բազմաթիւ ազգային փոքրամասնութիւններ, որոնք պահպանած են իրենց աւանդական տարազները, տօները եւ  գիւղատնտեսական լեռնային կենցաղը։

Տեղական տնտեսութիւնը հիմնուած է լեռնային գիւղատնտեսութեան եւ զբօսաշրջութեան վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ
 
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի նահանգներ
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի տարածաշրջաններ
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի Գիւղական շրջաններ
Տոնկ Վան Քարսթ Փլաթօ

մինի
**Տոնկ Վան Քարսթ Փլաթօ** (Վթնմ.*Cao nguyên đá Đồng Văn*)) տեղակայուած է Վիեթնամի հիւսիսային շրջանին մէջ՝ նախկին Հա Ճիանկ նահանգի (Hà Giang Province)  տարածքին։

Տարածութիւնը շուրջ 2,356.8 քառ. քմ. է:  

Կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1,400-1,600 մ. բարձրութեան վրայ : 

Տարածութեան շուրջ 80%-ը պատուած է կրաքարով։ 

Ունի բազմաթիւ բարձր լեռներ: Ամէնէն բարձր լեռը Միօ վաքն է (Mount Mieu Vac)՝ 1,971 մ.:
ձախից|մինի
Կան նաեւ բազմաթիւ խոր կիրճեր, ամէնէն խորը՝ Թու Սան Քանիօնն է (Tú Sản Canyon) շուրջ 800 մ. խորութեամբ։

Կլիման կը փոխուի ըստ բարձրութեան, սակայն մեծ մասամբ ունի անձրեւոտ եւ չոր եղանակ։ 

Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 24-28 °C է, իսկ ձմեռը կրնայ իջնել մինչեւ 5 °C։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վիեթնամ
Ստորոգութիւն:Վիեթնամի լեռնանցքները
Ստորոգութիւն:Բնութիւն
Ստորոգութիւն:ԵՈՒՆԵՍՔՕ-Ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկ
Լեռնանցք

մինի
**Լեռնանցքը,** երթուղի է, որ կ'անցնի լեռնաշղթայի մէջէն կամ լանջերու վրայէն։ 

Լեռնաշղթաները կրնան լուրջ խոչընդոտներ յառաջացնել ճանապարհորդներուն, այդ պատճառով ալ լեռնանցքները պատմութեան ընթացքին հիմնական դեր խաղացած են առեւտուրի, պատերազմի, մարդաբնակութեան եւ անասուններու գաղթի ընթացքին։

Բազմաթիւ լեռնանցքներ ձեւաւորուած են ժայռերու հատումով, գետերու հոսքերով կամ սառցադաշտերու մաշելուն հետեւանքով։

Լեռնանցքներու մէջ երկար ատեն ստեղծուած են Ճանապարհներ եւ երկաթուղիներ։

Բարձր եւ ժայռապատ լեռնանցքներու որոշ մասերուն մէջ կրնան գոյութիւն ունենալ փապուղիներ, որոնք փորուած կ'ըլլան մօտակայ լեռներու լանջերու տակ։

## Պատկերասրահ

Stelvio Pass Bolzano side 2.jpg|
Agua negra argentina.JPG|
Bealach na Ba Pano.jpg|
Dead Woman's Pass from above.jpg|
Zadielska tiesnava.jpg|
Way to Thorong La.JPG|
Darcha Padum Road Below Shinku La Lahaul Oct22 A7C 03533.jpg|
CrawfordNotchCenter.jpg|

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեռնանցքներ
Ստորոգութիւն:Բնութիւն
Լեռնաշղթայ

մինի|Հիմալայեան լեռնաշղթաներ
**Լեռնաշղթան** կազմուած է շարք մը լեռներէ կամ բլուրներէ, որոնք իրարու կապուած են բարձրադիր լանջերով։ Լեռնաշղթաները սովորաբար բաժնուած կ'ըլլան լեռնանցքներով, բարձր հարթավայրերով եւ հովիտներով։

Լեռնային համակարգը կազմուած է խումբ մը լեռնաշղթաներէ, որոնք իրարու կը նմանին իրենց կառուցուածքով եւ ձեւով, որոնք յառաջացած են իբրեւ արդիւնք՝ ընդհանուր լեռնագործական գործընթացներու։

##### Ա'''ռանձնայատկութիւններ'''

* Լեռնաշղթաները կրնան ունենալ հազարաւոր քիլոմեթրերու երկայնք եւ հասնիլ շուրջ 8,000 մ. բարձրութեան, ինչպիսիք են՝ Հիմալայեան լեռները (Mount Everest՝ 8,848 մ)։
* Լեռնաշղթաներու բարձրադիր շրջանները կ'ունենան առանձնայատուկ կլիմայական պայմաններ, ուր կը զարգանան բուսական եւ կենդանական եզակի աշխարհներ:
* Օրինակ՝ Ալպեան եւ Հիմալայեան լեռնաշղթաներուն մէջ կարելի է հանդիպիլ հազուագիւտ բուսատեսակներու, լեռնային    առիւծի եւ այլ անասուններու տեսակներու։
* Լեռնաշղթաները ունեցած են նաեւ ռազմավարական արժէք, ինչպէս՝ սահմաններու պաշտպանութիւն:  Լեռնաշղթաներէն բացուած են նաեւ առեւտրական ուղիներ։
* Լեռնանցքներ եւ անցումներ ստեղծուած են վաղ ժամանակներէն, որպէսզի մարդիկ եւ անասուններ կարենան անցնիլ լեռնաշղթաներու մէջէն։
* Շարք մը լեռնաշղթաներ յաճախ կը փոխուին՝ սողանքներու, ցուրտ եղանակի եւ գետերու հոսքերու իբրեւ արդիւնք։
* Լեռնաշղթաները զբօսաշրջիկներուն առջեւ կը պարզեն գեղեցիկ տեսարաններ, լեռնային արահետներ եւ արկածախնդրական վայրեր, ինչպէս՝ լեռնագնացութիւն, լեռնային հեծանւավարութիւն եւ ձիւնագնացութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնութիւն
Ստորոգութիւն:Լեռներ