open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ջերմուկ (գաւառ)

**Ջերմուկ**․  Արեւմտեան Հայաստանի Տիարպեքիր նահանգի Արղն գաւառի գաւառակ։  Ջերմուկ եւ Չնքուշ գաւառակները մաս կը կազմէին Պատմական Հայաստանի Ծոփք նահանգին։  Ջերմուկ հարուստ եղած է տաք հանքային աղբիւրներով։

## Հակիրճ տեկեղութիւններ

### Դիրքը
Ջերմուկ կը գտնուի Տիարպեքիր նահանգի հիւսիս արեւմտեան, Եփրատ գետի հարկատուններէն՝ Ջերմիկ գետակի աւազանը։  Վարչական կեդրոնը եղած է Ջերմուկ գիւղաքաղաքը․ կը գտնուի Չնքուշի դիմացի բարձր բլուրին վրայ։  Տուտան կոչուած կիրճը իրարմէ կը բաժնէ երկու պատմական հայահոծ գիւղաքաղաքները՝ Ջերմուկ եւ Չնքուշ։

### Անուանում
Հին ժամանակին, Ջերմուկ գիւղաքաղաքը անուանուած էր Շողջուր (շոգ ջուր)։ Անունը յառաջ եկած է շրջանը գտնուող հանքային բուժիչ աբիւրներէն։ 

### Բանկչութիւն
Մինչեւ 1915, Ջերմուկ գաւառակին հայ բնակչութեան թիւն էր 12 418, որոնցմէ 2 000 Ջերմուկ գիւղաքաղաքին մէջ։  

Հայ բնակչութիւնը կը զբաղէր այգեգործութեամբ, երկրագործութեամբ (բամպակ, հացահատիկ, բրինձ, միրգեր) եւ զանազան արհեստներով՝ դարբին, կոշկակար եւ ջրաղացպան։

## Ջերմուկ գաւառի երբեմնի հայաբնակ գիւղերու ցանկ
Ագրակ (թրք․ Ekrek), Ալոս (կամ Ալիվոս), Աղրմատ (կամ Գոնաքի), Աղմատ, Անկաճ (կամ Էնգեչ), Բագվենք կամ Բաղվանք (թրք․՝ ՝ Bağvenk),  Բաղնիք (թրք.՝ Pağnik կամ Panik), Բեդվան կամ Բերդվան (Վերին եւ Ներքին, թրք.՝ Bedvan), Բեդրոս կամ Պետրոս (թրք.՝ Bedros), Բոկսոր կամ Բոխ(ե)ձոր (թրք.՝ Poksor), Բուրուտ (թրք.՝ Bürüt),  Զերգյոզ (թրք.՝ Zergöz) կամ Ծառկոց եւ կամ Ծառկից,  Զիմմեկ կամ Ծմակ (թրք.՝ Zemayek կամ Zimmek), Թիրվիրեկ կամ Տիրավերակ (թրք.՝ Tirvirek), Թթենիկ (ամայի), Խանդակ (թրք.՝ Handek), Խաչմելիք կամ Խաչմեռուկ (թրք.՝ Hacımelik), Կիրակոս (թրք.՝ Giregös կամ Giregöz), Հաբըրման կամ Հավուռման (ունէր աւերակ եկեղեցի, թրք.՝ Haburman), Հասնօ (թրք.՝ Hasno) կամ Հասարան, Հացուտ կամ Հասութ (ուներ աւերակ եկեղեցի), Հաստօ  կամ Հացտուն (թրք.՝ Hasto),   Նշենիկ (թրք.՝ Nişenik), Շինտոօ կամ Շենտուն (թրք.՝ Şinto),  Շեյխան կամ Շեխլար (Վերին եւ Ներքին), Սարսափ, Սզնուկ (թրք.՝ Süznük) կամ Սզնիք եւ կամ Սզենիք, Սինակ կամ Սինեկ (թրք.՝ Sinek), Տերտերիգեղ (թրք.՝ Derdereköy), Փոխսոր (թրք․՝ Pohsur)։

     

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Ջերմուկ
Թահիթի

աջից|մինի
**Թահիթի**, հրաբխային կղզի Խաղաղական ովկիանոսին, Ֆրանսական կղզիախումբին մէջ եւ ամէնէն մեծը: Ֆրանսական տիրոյթ է։ Տարածութիւնը 1042 Քմ² է, բնակչութիւնը՝ 95, 6 հազար (1977-ի տուեալներով):
ձախից|մինի|Թահիթի շրջան
Վարչական կեդրոնը եւ գլխաւոր նաւահանգիստը՝ Պապեեթէն է։

Բնակչութեան մեծամասնութիւնը թահիթցիներ են։ Կը բնակին նաեւ չինացիներ եւ ֆրանսացիներ։

Պաշտօնական լեզուն ֆրանսերէնն է, կրօնը՝ քրիստոնէութիւնը։ Կղզին բաղկացած է լեռնային երկու զանգուածներէ (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 2241 մ)։ Կազմուած է պազալթներէ։ Կլիման արեւադարձային, ծովային է։ Տարեկան տեղումները 1400 մմ են։ Կան խոնաւ արեւադարձային անտառներ, մերձափնեայ հարթավայրերուն մէջ՝ արմաւենիի, պանանի, շաքարեղէգի, վանիլի եւ արքայախնձորի ծառեր։ Կ'արտադրեն՝ մարգարիտ։ Վերջին երեսուն տարիներուն Թահիթին դարձած է ոստրէներու մշակումի ամէնէն ճանչցուած շրջաններէն մէկը:

## Ծանօթագրութիւններ
Բիւրականի աստղադիտարան

**[[Վիքտոր Համբարձումեան]]<nowiki/>ի անուան Բիւրականի աստղադիտարան,** աստղադիտարան Հայաստանի Բիւրական գիւղին, Արագած լեռան լանջին։ Կը պատկանի ու կը կառավարուի Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի կողմէ։ Կ՚ենթադրուի Արեւելեան Եւրոպայի եւ Միջին Արեւելքի կարեւորագոյն աստղադիտարաններէն մէկը։

## Պատմութիւն
Հիմնուած է 1946 թուականին Վիքտոր Համբարձումեանի ջանքերով ու ինք եղած է աստղադիտարանի առաջին տնօրէնը։ Աստղադիտարանի ճարտարապետն է Սամուէլ Սաֆարեանը։

Բիւրականի աստղադիտարանի առաջին աստղագետներն են Հայկ Պատալեանը, Բենիամին Մարգարեան, Ռուբեն Սահակեան, Գրիգոր Գուրզադեան, Լիւդվիք Միրզոեանը, Նինա Իվանովեան, Վաղարշակ Սանամեանը, Մարատ Առաքելեանը, Եդուարտ Խաչիկեանը եւ Կարլոս Գրիգորեանը։

## Կառուցուածք
Բիւրականի աստղադիտարանը կը գտնուի Արագած լեռան հարաւային լանջին՝ Հայաստանի Արագածոտնի մարզի, Բիւրական գիւղին։ Նաեւ 40°20′07″Հյ 44°16′25″Աե աստիճաններուն, Երեւանի 50 քմ հիւսիսը, 1500 մեթր բարձրութեան վրայ։

Աստղադիտարանը կազմուած է երկու մասերէն՝ բնակելի աւաններ եւ գործառնական մասեր, որ կը պարունակէ դիտաշտարակները, վարչական եւ տարրալուծարանի շէնքերը, ժողովասրահը եւ հիւրերու տունը։ Արտաքին մուտքի աստիճանները ունի իւրայատուկ ճարտարապետական ոճ։

## Աստղադիտակները

### Խոշոր աստղադիտակներ
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sternbild_Aquila.png|alt=|մինի|220x220փքս|Տիեզերքը՝ Բիւրականէն
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Viktor_Hambardzumyan_museum_in_Byurakan.jpg|մինի|Վիքտոր Համբարձումեանի տուն-թանգարանը Բիւրականի մէջ

* ZTA-2.7 - 2.7 մետր Կասեգրէյնի լուսարձակը, Բիւրականի հիմնական աստղադիտակն է։ Աշխատած է 1975 թուականին։ Ծրագրած է Բագրատ Յովհաննիսեանը, Ռուսաստանի LOMO ընկերութեան։
* 103/136/213 սմ Շմիդ համակարգի աստղադիտակը։ Գործածուած է 1960 թուականին։
* 53/53/180 սմ Շմիդի հեռադիտակ

### Փոքր աստղադիտակներ

** 50 սմ լուսարձակ
** 40 սմ լուսարձակ
** 20 սմ լուսարձակ

### Ռատիօ օբդիք աստղադիտակ (Radio Optical Observatory)

* PDS-1010A - (խտութիւնը չափելու գործիք)

## Աղբիւրներ
Յովհաննէս Թումանեան յուշարձան

մինի|Յուշարձան Հովհաննէս Թումանեանին, Դսեղ, 1969 թ., ճարտ.՝ Լ. Սադոեան, քանդ՝. Ղ. Չուբարեան
**Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձանը**,կը գտնուի Լոռի մարզի Դսեղ գիւղի կեդրոնը։ Յուշարձանը տեղադրուած է 1969–ին։ Ընդգրկուած է Դսեղի պատմութեան եւ մշակույթի անշարժ յուշարձանների ցանկին։

## Հեղինակներ

* Քանդակագործ՝ Ղուկաս Չուբարեան
* Ճարտարապետ՝ Լիպարիտ Սադոեան

## Տես նաեւ

* Հովհաննէս Թումանեանի յուշարձան (Երեւան)
* Հովհաննէս Թումանեանի կիսանդրի (Դսեղ)
 

## Ծանոթագրություններ
Միքայէլ Նալբանդեանի յուշարձան (երեւան)

մինի|344x344փքս|Միքայել Նալբանդեանի յուշարձանըՄիքայէլ Նալբանդեանի յուշարձանը, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնի՝ Օղակաձեւ զբոսայգիին եւ գրողի անուան փողոցի վերջնամասին։ Տեղադրուած է 1965 թուականին ։ Ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոնի վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին։

## Հեղինակներ
- Ճարտարապետ՝ Ջիմ Թորոսեան

- Քանդակագործ՝ ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Նիկողայոս Նիկողոսեան

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պղինձէ եւ որձաքարէ: Բարձրութիւնը 4,5 մ. է։

մինի|363x363փքս|Միքայել Նալբանդեանի յուշարձանը

## Ծանօթագրութիւններ
Ջերմուկ (Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաք)

մինի|Ջերմուկ․ նկար՝ Յունիս 2015
**Ջերմուկ**․  Արեւմտեան Հայաստանի Տիարպեքիր նահանգի Արղն գաւառի աւան։  Ջերմուկ եւ Չնքուշ աւանները մաս կը կազմէին Պատմական Հայաստանի Ծոփք նահանգին։

## Հակիրճ տեկեղութիւններ

### Դիրքը
Ջերմուկ կը գտնուի Տիարպեքիր նահանգի հիւսիս արեւմտեան, Եփրատ գետի հարկատուններէն՝ Ջերմիկ վտակի ձախ ափին։  Ջերմուկ գաւառակին վարչական կեդրոնը եղած է  եւ կը գտնուի Չնքուշ աւանին դիմացի բարձր բլուրին վրայ։  Տուտան կոչուած կիրճը իրարմէ կը բաժնէ երկու պատմական հայահոծ գիւղաքաղաքները՝ Ջերմուկ եւ Չնքուշ։ 

### Անուանում
Հին ժամանակին, Ջերմուկ գիւղաքաղաքը անուանուած էր Շողջուր (շոգ ջուր)։  Անունը յառաջ եկած է շրջանը գտնուող հանքային բուժիչ աբիւրներէն։ 

### Բանկչութիւն
Մինչեւ 1915, Ջերմուկ գաւառակին հայ բնակչութեան թիւն էր 12 418, որոնցմէ 2 000 Ջերմուկ գիւղաքաղաքին մէջ։  

Ջերմուկի բնակչութիւնը կը զբաղէր այգեգործութեամբ, երկրագործութեամբ եւ զանազան արհեստներով՝ դարբին, կոշկակար եւ ջրաղացպան։

Հայ բնակչութեան կողքին, փոքրամասնութիւն կը կազմէին քիւրտերը, թուրքերը եւ հրեաները։ 

### Մշակոյթ
մինի|Ջերմուկ, աւերակներ․ նկար՝ Յունիս 2015
Ջերմուկն ունէր երկու եկեղեցի։    Կը գործէին նաեւ երկու դպրոցներ․ տղոց եւ աղջկանց։ Կար նաեւ հայ աւետարանական (բողոքական) փոքրաթիւ համայնք իր ժողովարանով եւ դպրոցով:

Արեւմտեան մասին կը գտնուին Ջերմուկի միջնադարեան բերդի (թրք․՝ Kale) եւ հայկական եկեղեցւոյ աւերակներուն հետքերը․ աւերակները տեսանելի էին մինչեւ 1986-ին: Բերդի ստորոտին մինչեւ 1915-ին կանգուն էր հինաւուրց, սուրբ Աբդելմսեհ կիսաժայռափոր վանքը՝ հայերու սիրուած ուխտատեղի։

1870-ական թուականներուն ամերիկացի միսիոնարներ կը հիմնեն «Արմենիա» ճեմարանը, որ 1888-ին կը տեղափոխուի Խարբերդ՝ միանալով նշանաւոր «Եփրատ» կոլեջին: 

Ջերմուկի շրջակայքը հարուստ էր ճարտարապետական յուշարձաններով:  Մինչեւ այսօր պահպանուած են Ջերմուկ գետին վրայ կառուցուած Սինակի (թրք․՝ Sinekli Köprüsü) եւ Հաբրմանի քարաշէն կամուրջները, կառուցուած հայ վարպետներէ ԺԸ․րդ դարուն։

#### Ս․ Կիրակոս հայկական եկեղեցին
Մահմեդական գլխաւոր սրբավայրը՝ Ուլու մզկիթը, առաջուայ սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցին էր։

    

## Աղբիւրներ
«Մեծ Մայրիկս»․ Ֆեթիյէ Չեթին, 2008, էջ 67

## Ծանօթագրութիւններ
Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձան (Երեւան)

մինի|Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձան, Երեւան
**Յովհաննէս Թումանեան**ի յուշարձան կը գտնուի Երեւանի Ազատութեան հրապարակը, Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ թատերապարի պետական թատրոնի շենքին առջեւ։  Տեղադրուած է 1957–ին։ Ընդգրկուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին։

## Հեղինակներ

* Ճարտարապետ՝ Գրիգոր Աղաբաբեան

* Քանդակագործ՝ Արա Սարգսեան

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է պղինձէ, Բջնիի բաց վարդագոյն որձաքարէ եւ բարձրութիւնը պատուանդանով միասին 8,5 մ է։

## Պատմութիւն
17 Նոյեմբեր 1957-ին Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ թատերապարի պետական թատրոնի շենքին մօտ միաժամանակ տեղի ունեցաւ ՅովհաննԷս Թումանեանի եւ Ալեքսանդր Սպենդիարեանի յուշարձաններու բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը։

2009-2010 թուականներուն, Ազատութեան հրապարակի վերակառուցման աշխատանքերուն պատճառով, Թումանեանի եւ Սպենդիարեանի յուշարձանները ժամանակաւորապէս հեռացուեցան իրենց տեղերեն։ 2010–ին Մայիսին վերանորոգուած արձանները վերադարձան իրենց տեղերը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Հովհաննես Թումանյան 003.JPG
Պատկեր:Hovhannes Tumanyan statue 0723 04.jpg
Պատկեր:Monument-of-Hovhannes-Tumanyan (9).jpg
 

## Տես նաեւ

*  Յովհաննէս Թումանեանի յուշարձան (Դսեղ)

* Յովհաննէս Թումանեանի կիսանդրի (Դսեղ)

## Ծանօթագրութիւններ
Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան (Լոնտոն)

}}**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան**, խաչքար Անգլիոյ Լոնտոն քաղաքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ բակին մէջ։

## Պատմութիւն
Խաչքարը նուիրուած է Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին։ Յուշարձանի վրայ մակագրուած է.

## Պատկերասրահ

Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 01.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 03.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 07.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 11.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 09.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 15.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 13.jpg
Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 14.jpg



## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Մեծ Բրիտանիոյ յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան Յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձան (Քարտիֆ, Ուէյլս)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան-խաչքար**, յուշարձան-խաչքար Ուէյլսի Քարտիֆ քաղաքի Խաղաղութեան տաճարի հարակից այգիին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշարձան-խաչքարը տեղադրուած է 2 Նոյեմբեր 2007-ին՝ ի յիշատակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն։ Խաչքարի համար հողատարածքը տրամադրուած է Միջազգային յարաբերութիւններու Ուէյլսի կեդրոնի կողմէն եւ պատրաստուած է ուէյլսցի վարպետներու կողմէն Ուէյլսի մէջ բնակող փոքրաթիւ հայերու միջոցներով։ Խաչքարի տեղադրման նպաստած է Ուէյլսի մէջ գործող «Wales-ArmeniaSolidarity» կազմակերպութեան նախագահ Ջոն Թորոսեանը եւ ազգութեամբ ուէյլսցի Էլիան Ուիլիամսը։

Խաչքարի բացման արարողութեան մասնակցած են Մեծ Բրիտանիոյ Թագաւորութեան Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Վահէ Գաբրիէլեանը, Ուէյլսի խորհրդարանի նախագահ լորտ Տաֆիտ Էլիս-Թոմասը, ՄԹ-ի մէջ հայկական եկեղեցւոյ առաջնորդ սրբազան Նաթան Յովհաննիսեանը։ Միջոցառման ներկայ գտնուած են Միացեալ Թագաւոութեան տարբեր վայրերէն ժամանած շուրջ 300 հայեր, Ուէյլսի խոհրդարանի, եկեղեցւոյ եւ հասարակական կազմակերպութիւններու ներկայացուցիչներ։

28 Յունուար 2008-ին՝ Հոլոքոսթի օրը յուշարձանի վրայի խաչը վնասած են։ Այգիի տարածքին յայտնաբերուած է մուրճ, եւ կ՚ենթադրուի, որ անով պղծած են յուշարձանի խաչը։

## Տուեալներ
Յուշարձանի վրայ մակագրուած է.

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Armenian memorial unveiled - geograph.org.uk - 778957.jpg
Պատկեր:Armenian genocide monument at the Temple of Peace - geograph.org.uk - 604314.jpg
Պատկեր:Hammer used to desecrate the Armenian Genocide Memorial in Wales.jpg|մուրճը, որմով պղծած են յուշարձանը


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Մեծ Բրիտանիոյ յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Շուշան

մինի|աջից
**Շուշան**, շուշանազգիներու ընտանիքի բազմամեայ սոխուկաւոր խոտաբոյսերու ցեղ։ Նշանաւոր է շուրջ 90 (այլ տուեալներով՝ 100) տեսակ։

## Անունը տարբեր լեզուներով
մինի|ձախից
Բազ­­մա­­­թիւ լե­­զու­­ներ կը բաժ­­նեկցին այս ծաղիկին հնա­­գոյն անու­­նը, ասո­­րերէն՝ շու­­շան, աք­­քա­­­տերէն՝ շիշ­­նու, եփ­­րա­­­յերէն՝ շո­­շան, մի­­ջին պարսկե­­րէն՝ սո­­սան, դա­­սական յու­­նա­­­րէն՝ սու­­սոն, վրա­­ցերէն՝ շրո­­շանի։ Ըստ ստու­­գա­­­բան­­նե­­­րու բո­­լորը ծաղ­­կած են շու­­շա­­­նը խորհրդան­­շող եգիպ­­տա­­­կան գրան­­շա­­­նէ մը, որ կը հնչէր «զշն»։

## Հայրենիք
Հայրենիքը կը համարուի Հիւսիսային կիսագունդը Ճափոն, Չինաստան, Հեռաւոր Արեւելք, Սիպերիա, Կովկաս, Հնդկաստան, Եւրոպա (Միջերկրական ծովու շրջանին մէջ գտնուող երկիրները), Միացեալ Նահանգներ եւ Քանատա։ 

## Կենսաբանական նկարագրութիւն
մինի
Սոխուկը թեփուկաւոր է։ Ցօղունը ճիւղաւորուող է, կանգուն, տերեւապատ, բարձրութիւնը՝ 100-110 սմ։ Տերեւները հերթադիր են, նշտարաձեւ։ Ծաղկաբոյլը հուրանաձեւ է, ծաղիկները՝ մեծ, դեղին՝ շագանակագոյն բիծերով։ Կը ծաղկի Յունիս-Յուլիսին։ Պտուղը բազմասերմ տուփիկ է։
Վերատնկման ատեն, սոխուկները անհրաժեշտ է տեսակաւորել, տնկելով միայն մեծերը, իսկ մանրերը հարկ է պահել յաջորդ տարուան գարնան տնկելու համար։

## Արժէքը
Մեղրատու է եւ գեղազարդիչ։ Շուշանի կարգ մը տեսակներ (սպիտակ եւ չինական շուշաններ, վագրաշուշան եւ այլն) կը մշակուին նաեւ ՀՀ-ի մէջ՝ իբրեւ գեղազարդիչ բոյսեր։ Գրանցուած է ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։

## Շուշանին բուժիչ յատկութիւնները
Շուշանը ունի օգտակար յատկութիւններ՝

* Անոր ծաղիկներուն թուրմը կ'օգտագործուի կարգ մը հիւանդութիւններու բուժման համար, ինչպէս՝  Սրտանոթային հիւանդութիւններու եւ ակնաբուժութեան:
* Միզուղիներ (ureverass)
* Անքնութիւն եւ նեարդային հարցեր
* Աղիքային հարցեր

*
## Պատկերասրահ

File:Lys royal croissance FR 2013.jpg|
Orange Lilium - Relic38 - Ontario Canada.JPG|
Lilium auratum - pollen.jpg|
Lilpol2.jpg|
File:Lilium Centerfold.jpg|
Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
File:Lys royal Inflorescence FR 2013.jpg|
File:Lilium candidum 1.jpg|
File:Lil monadelphum var armenum 02Infl Tuerkei Ziganapass 30 06 93.jpg|
File:Lilium pyrenaicum.jpg|
File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|
File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|
File:L. monadelphum & L. martagon.jpg|
File:lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|
File:Lily growing in Eastern Siberia.jpg|
File:Lilium canadense.JPG
File:Dwarf Asian Lily Tiny Dessert.jpg
File:Lilium %27Navona%272.jpg
File:Lily Festival 2009 Neepawa Manitoba Canada %2816%29.JPG
File:Lilium Cappuccino.jpg
File:Lilium Dimension.JPG
File:Oriental hybrid1.jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg|
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Հայոց Ցեղասպանութեան յուշակոթող (Սիտնի, Աւստրալիա)

**Հայոց ցեղասպանութեան յուշակոթող**, յուշակոթող Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքի Մաքուարի այգիի հայկական գերեզմանոցի տարածքին մէջ։

## Պատմութիւն
Յուշակոթողը կառուցուած է Սիտնիի հայկական Սուրբ Յարութիւն եկեղեցւոյ եւ Յոյսի հայկական ընկերութեան ջանքերով, ի յիշատակ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն։ Քանդակը բաղկացած է երկու քարէ սալով շրջապատուած մեծ երկաթէ խաչէ։ Յուշարձանը կանգնեցուած է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջինի աջակցութեամբ եւ Աւստրալիոյ Թեմի առաջնորդ Աղան եպիսկոպոս Պալիոզեանի օրհնութեամբ եւ կառուցուած է Մերձաւոր Արեւելքի հայ համայնքի եւ Սիտնիի հայկական եկեղեցւոյ օժանդակութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Աւստրալիոյ յուշարձաններ
Յիշատակի Ծառուղի (Երեւան)

**«Յիշատակի ծառուղի»**, **«Երախտիքի ծառուղի»**, Հայոց Մեծ Եղեռնի 100-րդ տարելիցի կապակցութեամբ 12 կիսանդրիներէ բաղկացած ծառուղի Երեւանի Կեդրոն համայնքին մէջ, Երեւանի Պետական Համալսարանի Սարգիս եւ Մարի Իզմիրլեաններու անուան գրադարանի մուտքի մօտ՝ Չարենցի փողոցի կողմէն։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Plaque_in_Alley_of_Gratitude,_Yerevan.JPG|մինի

## Պատմութիւն
Յիշատակի ծառուղիին մէջ տեղադրուած են Հայոց ցեղասպանութիւնը հասարակական լայն շրջանակներու մէջ քննադատած, բողոքի ու կարեկցանքի խօսքեր արտայայտած, ինչպէս նաեւ հայութեան ստուար հատուածին մահուան ճիրաններէն փրկած ու օգնութիւն ցուցաբերած օտարազգի յայտնի գործիչներէն 12-ի կիսանդրիները։

Երախտիքի ծառուղին հիմնադրուած է ԵՊՀ դասախօսներու, աշխատակիցներու եւ ուսանողներու, «Արդշինբանկ» ՓԲԸ-ի, «Պրոմեթէյ Բանկ» ՍՊԸ-ի եւ այլ բարերարներու նուիրատուութեամբ։

## Հեղինակ

* Քանդակագործ՝ Վլատիմիր Անտաշեան

## Կիսանդրիներ

* Ալմա Եոհանսոն (Alma Johansson, 1880-1974 թթ., Շուէտ)
* Անատոլ Ֆրանս (Anatole France, 1844-1924 թթ., Ֆրանսա)
* Արմին Վեկնըր (Armin Wegner, 1886-1978 թթ., Գերմանիա)
* Քարէն Եփփէ (Karen Jeppe, 1876-1935 թթ., Դանիա)
* Հենրի Մորկընթաու (Henry Morgenthau, 1856-1946 թթ., ԱՄՆ)
* Յակոբ Քիւնցլեր (Jakob Künzler, 1871-1949 թթ., Զուիցերիա)
* Եոհաննէս Լեփսիուս (Johannes Lepsius, 1858-1926 թթ., Գերմանիա)
* Փիէր Քիեառ (Pierre Quillard, 1864-1912 թթ., Ֆրանսա)
* Ճէյմս Պրայս (James Bryce, 1838-1922 թթ., Մեծ Բրիտանիա)
* Ռաֆայէլ Լեմքին (Raphael Lemkin, 1900-1959 թթ., Լեհաստան)
* Ֆրանց Վերֆել (Franz Werfel, 1890-1945 թթ., Աւստրիա)
* Ֆրիտիոֆ Նանսեն (Fridtjof Nansen, 1861-1930 թթ., Նորվեկիա)

## Մէջբերումներ

Աւելացնել պարբերութիւն

## Պատկերասրահ

Alley of Gratitude, Yerevan (1).JPG
Alley of Gratitude, Yerevan (13).JPG
James Bryce, Alley of Gratitude, Yerevan (14).jpg|Ճէյմս Պրայս 
Alley of Gratitude, Yerevan (15).JPG|Ռաֆայէլ Լեմքին 
Alley of Gratitude, Yerevan (16).JPG|Ֆրանց Վերֆել
Alley of Gratitude, Yerevan (17).JPG|Ալմա Եոհանսոն
Alley of Gratitude, Yerevan (18).JPG|Փիէր Քիեառ
Alley of Gratitude, Yerevan (19).JPG|Անատոլ Ֆրանս
Alley of Gratitude, Yerevan (3).JPG
Alley of Gratitude, Yerevan (4).JPG|Ֆրիտիոֆ Նանսեն 
Alley of Gratitude, Yerevan (5).JPG|Եոհաննէս Լեփսիւս
Alley of Gratitude, Yerevan (6).JPG|Քարէն Եփփէ
Alley of Gratitude, Yerevan (7).JPG|Արմին Վեգնըր
Alley of Gratitude, Yerevan (8).JPG|Յակոբ Քիւնցլեր 
Alley of Gratitude, Yerevan (9).JPG| Հենրի Մորկընթաու
Alley of Gratitude, Yerevan 22.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երեւանի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձաններ
Վարդան Մամիկոնեանի յուշարձան (Երեւան)

Վարդան Մամիկոնեանի յուշարձանը կը գտնուի  Երեւանի Օղակաձեւ զբոսայգին մէջ, Վարդանանց եւ Խանջեան փողոցներու անկիւնադարձին: Տեղադրուած է 1975-ին։ Ընդգրկուած է «Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ»ին։
մինի|342x342փքս|Վարդան Մամիկոնեանի յուշարձանը

## Հեղինակներ
·Ճարտարապետ՝ Ստեփան Քիւրքճեան

·Քանդակագործ՝ Հ․Հ․ ժողովրդական նկարիչ Երուանդ Քոչար

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է կոփածոյ պղնձէ եւ կարմրաւուն կրաքարային աւազաքարէ, բարձրութիւնը 17 մ․ է։

## Պատմութիւն
Վարդանանց պատերազմի հերոս Վարդան Մամիկոնեանի յուշարձանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը տեղի ունեցած է  20 Դեկտեմբեր 1975 -ին, Օղակաձեւ զբօսայգիի Կնունեանց (այժմ՝ Վարդանանց), Խանջեան եւ Մռավեան (այժմ՝ Ալեք Մանուկեան) փողոցներուն հանդիպման կէտին։

## Ծանօթագրութիւններ
Օղակաձեւ զբօսայգի, Երեւան

մինի|437x437փքս|Օղակաձեւ զբօսայգի
**Օղակաձեւ պուրակը** Գետառ գետի հունով կը պտտի մայրաքաղաքի փոքր կեդրոնին շուրջը, այսպէս զայն կը բաժնէ փոքր եւ մեծ կեդրոններու։ Պուրակը կը սկսի «Այրարատ» թատերասրահին դիմացէն, ուր կը գտնուի  Երեւանի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Մայր եկեղեցին, կ՚եզերէ Խանջեան եւ Երեւանդ Քոչարի փողոցները ու կ՚երկարի մինչեւ Մոսկովեան եւ Իսահակեան փողոցները։

Պուրակին երկարութիւնը 5 քմ․ է։ Մինչեւ 1960 թուականներուն «Շախմատի տուն»էն մինչեւ այգիի վերջին հատուածին կային սեփական տուներ՝ իրենց պտղատու ծառերով։ Սակայն 1960-ին վերջերը անոնք քանդուեցան։ Պուրակը զարդարուած է արձաններով, շատրուաններով եւ լողաւազաններով։

Օղակաձեւ զբօսայգիին հիմնական նպատակն է մայրաքաղաքին օդը մաքրել, առողջ միքրոկլիմա ստեղծել եւ
բնակչութեան հանգիստի վայր դառնալ։ 

Պուրակին մէջէն ու անոր ողջ երկարութեան կը հոսի Գետառ գետը։

2005-ին այգին անուանակոչուած է «Երիտասարդութեան զբօսայգի»։

## Ծանօթագրութիւններ
Հրազդան գետ

**Հրազդան**, գետ Հայաստանի Արարատի եւ Կոտայքի մարզերուն մէջ, Արարատեան գոգաւորութեան, Արաքսի ձախ վտակը։

## Անուանում
Գետի անուանումին առաջին անգամ կը հանդիպինք հայ հին հեղինակներու՝ մասնաւորապէս Սեբէոսի (Հուրազդան տեսքով) եւ Մովսէս Խորենացիի մօտ (աւելի հին, Հրազդան)։

Այլ անուանումներ՝ *Բջնիի ջուր*, *Բջնիջուր*, *Բջնոյ գետ, Բջնու ջուր, Զանգա, Զանգագետ, Զանգի, Զենգի, Զենկի, Զենկիչայ, Իլդարու, Իլդարուն, Իլդարունի, Իլդարունիա, Իլտարունի*:

## Աշխարհագրութիւն
ձախից|մինի|299x299փքս|Հրազդանի կիրճը՝ Արգել գիւղէն
Հրազդան գետը ունի 141 քմ. երկարութիւն։ Աւազանի մակերեսը 2650 քմ.2 է (առանց Սեւանայ լիճի)։ Սկիզբ կ'առնէ Սեւանայ լիճէն, կը հոսի հարաւարեւմտեան ընդհանուր ուղղութեամբ, կ'անցնի Գեղարքունիքի, Կոտայքի մարզերով, Երեւան քաղաքով, Արարատի մարզով ու կը թափի Արաքս գետին մէջ։

Վերին հոսանքին մօտ 20 քմ. կը հոսի դէպի արեւմուտք՝ այդ ընթացքին յառաջացնելով գալարներ, միջին հոսանքին կ'անցնի նեղ ու խոր (120-150 մ.) կիրճով, ստորին հոսանքին կ'ուղղուի դէպի հարաւ-արեւելք, դուրս կու գայ Արարատեան դաշտ, կը դառնայ հանդարտահոս ու ծովի մակարդակէն 820 մ. բարձրութեան վրայ կը թափի Արաքս գետին մէջ։

Գետի ընդհանուր անկումը կը կազմէ 1100 մ.։ Բնական պայմաններուն Հրազդանի սնումը 62,5%-ով ստորերկրեայ է, յորդացումը՝ գարնանային, վարարումները՝ ամրան ու աշնան։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը 22,6 մ³/վրկ. է, առաւելագոյնը՝ 138 մ³/վրկ., նուազագոյնը՝ 9 մ³/վրկ., տարեկան հոսքը 712 միլիոն մ³։

Հրազդանի վրայ կառուցուած են Սեւանի, Հրազդանի, Արգելի, Արզնիի, Քանաքեռի, Երեւանի հիտրոելեկտրակայանները (ՀԷԿ), շարք մը ջրանցքներ, Երեւանեան լիճը։

## Ծանօթագրութիւն
Չիլէ

**Չիլի** (Սպաներէն՝ Chile), պաշտօնապէս՝ Չիլիի Հանրապետութիւն, երկիր է Հարաւային Ամերիկայի մէջ՝ Խաղաղական ովկիանոսի ափին։ Կը զբաղեցնէ ովկիանոսամերձ նեղ, երկար ցամաքային տարածութիւն մը։ Մայրաքաղաքն է Սանթիակօն։ Հարաւէն սահմանակից է Փերուի, հարաւ-արեւելքէն Պոլիվիոյ եւ արեւելքէն՝ Արժանթինի։

Ունի 756,950 քառ.քմ տարածութիւն:

## Կլիմայ
Հիւսիսային Չիլին ունի արեւադարձային (միջին ամսական ջերմաստիճանը 12-22°C է, տարեկան տեղումները՝ մինչեւ 50մմ), միջին Չիլին՝ չոր մերձարեւադարձային (ջերմաստիճանը՝ 8-22°C, տեղումները՝ 100-2500մմ), հարաւային Չիլին՝ չափաւոր ովկիանոսային (ջերմաստիճանը՝ 3-14°C, տեղումները՝ 3000-7000մմ) կլիմայ։

### Ներքին ջուրեր
Գետերը կարճ են, կը պատկանին Խաղաղական ովկիանոսի աւազանին։ Հարաւը կան բազմաթիւ լիճեր (գլխաւորապէս սառցադաշտային)։ Մեծ գետերն են Լոան, Ուասքոն, Լիմարին, Մաուլէն, Փիօ Փիօն եւ Պէյքերը։

## Բնակչութիւն
alt=Չիլիի քաղաքները|մինի|326x326փքս
ձախից|մինի|Սանթիակոյի առեւտրական կեդրոնը
Աւելի քան 90%-ը չիլիացիներ են։ Կը բնակին նաեւ զանազան հնդիկ ցեղեր, Զատիկ կղզիին մէջ՝ փոլինեզիացիներ։

Պաշտօնական լեզուն սպաներէնն է, կրօնը՝ կաթոլիկութիւնը, պաշտօնական տոմարը՝ Գրիգորեանը։
ձախից|մինի|Վալփարաիսօ

Մեծ քաղաքներն են Սանթիակօն, Վալփարաիսօն, Վինիա տել Մարը, Քոնսեփսիոնը, Տալաուանօն, Անթոֆաքաստան եւ Թեմուկօն։
2021-ի տուեալներով, բնակչութեան թիւը կը հասնի 19.321 միլիոնի:

###### Հետաքրքրական վայրեր
Արուեստագէտներու խումբ մը փորած է «Պոյսենթենեալ չիլտրըն՛զ փարք» խաղավայրը Չիլիի մէջ, Սանթիակօ քաղաքին բլուրներէն մէկուն լանջին վրայ: Բլուրին գագաթը բարձրանալու համար պէտք է առնել ելեկտրական կառք մը, ապա իջնել տասնեակ մը սահնակներէն մէկուն վրայէն սահելով, կամ գագաթին վրայ մնալ՝ զմայլելու համար բացուող տեսարանով:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Յասմիկ

մինի
**Յասմիկ** կամ **Նազվարդ** (Արաբերէն՝ -*یاسمین*), ձիթենազգիներու ընտանիքի թուփերու ցեղէն։ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ (Սիւնիք, Լոռի, Տաւուշ, Երեւան) տարածուած է 1 տեսակ՝ թփուտային յասմիկը (*J. fruticans*), որ 1մ բարձրութեամբ թուփ մըն է։

## Նկարագրութիւն
Արտաքին տեսքով, այս բոյսը կ'առանձնանայ իր տեսակին միւս ներկայացուցիչներէն՝ իր կանգնած  կամ գանգուր թուփերով, բարակ եւ սահուն ցօղունով, որ ծածկուած է եռակի, պարզ, մութ կանաչ եւ պինդ տերեւներով: Ցօղունը կ'աւարտի կանոնաւոր ձեւի մեծ ծաղիկներով: Յասմիկին ծաղիկները (հովանոց կամ առանձին) կը հաւաքուին վահաններով, որոնք ըստ բոյսին տեսակին, կողային կամ փափկամազ են: Յասմիկին բոյրը շատ հաճելի է եւ մեղմ:
## Յասմիկ պահելու համոզիչ պատճառներ
Յասմիկը շատ գնահատուած է իր բուրաւէտ ճերմակ ծաղիկներուն եւ փարթամ կանաչ տերեւներուն համար: Անիկա օժտուած է առողջարար օգուտներով. յասմիկին բոյսը կենսամիջավայրին մէջ ներառելը կրնայ զգալիօրէն բարելաւել բարեկեցութիւնը ոչ միայն բոյր եւ գեղեցկութիւն հաղորդելով, այլեւ` առողջ միջավայր ստեղծելով:

Յասմիկը

* Կը բարելաւէ քունի որակը, կը նուազեցնէ անհանգստութիւնն ու լարուածութիւնը, որոնք անքնութեան հիմնական պատճառներէն են: Ննջարանին մէջ յասմիկի բոյս մը ունենալը կը պարգեւէ խոր եւ հանգիստ քուն:
* Կը նուազեցնէ ընկճախտի աստիճանը: Հաստատուած է, որ յասմիկին հանգստացնող բոյրը զգալի ազդեցութիւն ունի տրամադրութեան վրայ` թեթեւցնելով ընկճախտն ու անհանգստութիւնը:
* Կը բարձրացնէ ճանաչողական գործառոյթը: Յասմիկին բոյրը կը բարելաւէ զգօնութիւնն ու կեդրոնացումը:
* Օդը մաքրող բնական միջոց է: Յասմիկը նաեւ տան օդը մաքրելու յատկութիւն ունի: Ան կը կլանէ բնածխական կազը եւ թթուածին կ'արձակէ`ներքին միջավայրը դարձնելով աւելի մաքուր եւ շնչող: Օդի մաքրութեան այս բնական միջոցը կը նպաստէ շնչառական համակարգի առողջութեան:
* Կը նուազեցնէ հոգեբեկումը: Յասմիկէն ստացուած եթերային իւղերը մինչեւ օրս կ'օգտագործուին հոգեկան խանգարումներու բուժման մէջ:

## Գրականութիւն
* 
* 
* Gordon Cheers (Hrsg.)։ *Botanica*, Random House Australia 2003. Deutsche Ausgabe: Tandem Verlag GmbH 2003, ISBN 3-8331-1600-5.
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր այբբենական կարգով
Արարայի ճակատամարտ

մինի|Հայկական լեգէոնը
**Արարայի ճակատամարտ**․ տեղի ունեցած է 19 Սեպտեմբեր, 1918-ին, Ռաֆաթ-Արարա բարձունքին վրայ (Պաղեստին), ֆրանսական զինուած ուժերուն մէջ գործող Հայկական Լեգէոնի եւ թրքական բանակին միջեւ։

## Պատմական տեղեկութիւններ
Ա․ Համաշխարհային պատերազմի ծագումէն առաջ, 1914-ին Փարիզի մէջ կազմուած Հայ Ազգային պատուիրակութիւնը՝ նախագահութեամբ Պօղոս-Նուպար փաշայի, աշխոյժ գործունէութիւն կը ծաւալէ ի նպաստ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին հայկական նահանգներու ինքնավարութեան։  Հայոց պատուիրակութեան ղեկավար Պօղոս Նուպար փաշա մեծ ներդրում կ՛ ունենայ հայկական լեգէոնի կազմութեան գաղափարը դաշնակիցներու ռազմավարութեան մէջ մտցնելու եւ իրագործելու աշխատանքին մէջ: 

### Հայկական լեգէոն
Կ՛ որոշուի հայկական լեգէոն մը գործէ ֆրանսական համազգեստով եւ հրամանատարութեամբ։  1916-ին, «Արեւելեան լեգէոն» անունին տակ, կեանքի կը կոչուի Հայկական լեգէոնը (1916 – 1920)։

### Ճակատամարտը
Թրքական եւ գերմանական զինակից ուժերը, Եգիպտոսէն, Սուրիայէն եւ Յորդանանէն նահանջելով, Պաղեստինի մէջ կեդրոնացած էին։  Արարայի բարձունքին հաստատւած գերմանական 701 եւ 702 գումարտակներն ու հրետանին՝ զօրավար Օթթօ Լիման Ֆոն Սանդերսի հրամանատարութեամբ ու աջակցութեամբ թրքական 8-րդ, 7-րդ (Մուսթաֆա Քեմալի հրամանատարութեամբ) եւ 4-րդ զօրաբանակներու, կատաղի դիմադրութիւն ցոյց կու տային Դաշնակից ուժերու յառաջխաղացքին։

Պաղեստինի ամբողջ ճակատին յառաջացող Դաշնակից զօրքերուն հրամանատար զօրավար Էտմընթ Ալենպի, Արարայի բարձունքը նուաճելու գործողութիւնը Հայկական լեգէոնին (5 000 հայ զինեալներ) կը վստահի, որ քսան ժամ տեւողութեամբ բուռն մարտերէ ետք ջախջախիչ պարտութեան կը մատնէ գերմանական եւ թրքական միացեալ զօրքը (12 000 զինեալներ) եւ կը տիրանայ Արարայի անառիկ բարձունքին։

Արարայի յաղթանակը կը վճռորոշէ Առաջին Աշխարհամարտի արագ վախճանը։  Գերմանական եւ թրքական զօրքերը կը նահանջին եւ քանի մը շաբաթ ետք կը կնքուի պարտութեան՝ զինադադարի պայմանագիրը։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1918 ճակատամարտ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան ճակատամարտեր
Մութն էր երկինքը, ոչ ոք չտեսաւ

«**Մութն էր երկինքը, ոչ ոք չտեսաւ...**», Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութիւններէն՝ գրուած 1892 թուականին։

## Պատմութիւն
Յովհաննէս Թումանեան այս բանաստեղծութիւնը գրած է  22 Յունուար 1892-ին։

Բնագիրը չէ պահպանուած։

Առաջին անգամ տպագրուած է 1892 թուականին «Մուրճ» ամսագիրի 2-րդ թիւին մէջ (էջ 263), նոյնութեամբ՝ Մոսկուայի՝ 1892 թուականին լոյս տեսած Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութիւններու երկրորդ հատորին մէջ (էջ 106)։

Մասնակի փոփոխութիւններով եւ առանց վերնագիրի տպագրուած է Պաքու՝ 1908 թուականին լոյս տեսած Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութիւններուն (էջ 30), ապա՝ Երեւան՝ 1940-1959 թուականներուն լոյս տեսած Յովհաննէս Թումանեանի երկերու ժողովածուի գիտական հրատարակութեան առաջին հատորին մէջ (էջ 87)։

Արտատպուած է Պաքու՝ 1908 թուականին լոյս տեսած ՅովհաննԷս Թումանեանի բանաստեղծութիւններուն երկերու ժողովածուին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Յովսէփ Օրբելի

**Յովսէփ Աբգար Օրբելի**, հայ արեւելագէտ, հնագէտ, հասարակական գործիչ։ ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1935), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս եւ առաջին նախագահը (1943-1947)։ Լոնտոնի հնագիտական ընկերութեան պատուաւոր անդամ (1944), Իրանի ԳԱ թղթակից անդամ (1945)։

## Կենսագրութիւն
մինի|Օրբելի եղբայրներու յուշարձանը՝ Ծաղկաձոր
Յովսէփ Օրբելին ծնած է 20 Մարտ 1887-ին Քութայիս քաղաքին, Աբգար Օրբելիի ընտանիքէն ներս։ Եղած է ընտանիքին կրտսեր որդին։

1904-ին աւարտած է Թիֆլիսի արական 3-րդ Գիմ վարժարանը, ուր ուսուցիչ ունեցած է Ս. Ժեբելյեւը, Մ. Ռոստովցեւը, Ֆ. Զելինսկին, արեւելագէտ Եա. Սմիռնովը, բիւզանդագէտ Վ. Բենեշեւիչը՝ զուգահեռաբար հետեւելով նաեւ արեւելագիտութեան հայ-վրաց-պարսկական բաժինի դասընթացքներուն։

Ուսանողական տարիներուն զբաղած է գիտական գործունէութեամբ. Պրոքհաուզի եւ Եֆրոնի նոր հանրագիտական բառարանի համար գրած է հայկական, վրացական եւ իսլամական արուեստին վերաբերող յօդուածներ, Նիկողայոս Մառի ղեկավարութեամբ մասնակցած է Անիի պեղումներուն եւ այլ հնագիտական արշաւախումբերու։

1909-ին ուսումնասիրած է Լեռնային Ղարաբաղի հայկական արձանագրութիւնները։

1911-էն աշխատած է Սեն Փեթերսպուրկի համալսարանի հայ-վրացական բանասիրութեան ամպիոնին։ 1911-1912, ԳԱ գործուղմամբ, ուսումնասիրած է Սոկսի հայերու եւ քիւրտերու բարբառն ու բանահիւսութիւնը, Էրզրումի, Բայազիտի, Վանի, Աղթամարի եւ Բագաւանի ճարտարապետական յուշարձանները, հնագիտական պեղումներ կատարած է Թոփրաք քալէի եւ Հայկաբերդի մէջ։

1912-ին ընտրուած է Սեն Փեթերսպուրկի Ռուսաստանի հնագիտական ընկերութեան անդամ։

1914-էն Սեն Փեթերսպուրկի համալսարանի արեւելագիտական մասնաճիւղին մէջ դասաւանդած է հնագիտութիւն եւ Հայաստանի պատմութիւն, հայկական արձանագրագիտութիւն եւ քրտերէն։

1916-ին Նիկողայոս Մառին հետ Վանի մէջ պեղումներու ընթացքին յայտնաբերած է Սարդուրի Բ.-ի մեծածաւալ սեպագիր արձանագրութիւնը։

1917-1918  շարունակած է աշխատանքը Փեթրոկրատի համալսարանին մէջ, դասաւանդած է նաեւ Հնագիտութեան հիմնարկէն ներս, Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանէն ներս, ընտրուած է Պետական հնագիտական յանձնաժողովի խորհուրդի անդամ, Մոսկոֆեան հնագիտութեան ընկերութեան իսկական անդամ։

1919-ին՝ Խորհրդային Ռուսաստանի լուսժողկոմատի՝ թանգարաններու քարտուղար, մեծ աշխատանք տարած է մասնաւոր հաւաքածոներու թանգարանային նմուշները պետական սեփականութիւն դարձնելու ուղղութեամբ։

Մասնակցած է Նիւթական մշակոյթի պատմութեան ռուսաստանեան (հետագային՝ պետ.) ակադեմիոյ հիմնադրմանը, 1919-ի Օգոստոսին ընտրուած է այդ ակադեմիոյ անդամ, գլխաւորած է Հայաստանի եւ Վրաստանի հնագիտութեան ու արուեստի բաժինը։

1920-ին՝ Փեթրոկրատի  Էրմիթաժի (կերպարուեստի եւ կիրառական արուեստի թանգարանին) աւանդապահը,

1926 -ին հիմնած եւ գլխաւորած է Արեւելքի բաժինը,

1934-1951 ՝ Էրմիթաժի տնօրէն։

Հայրենական պատերազմի (1941- 1945) սկիզբին կազմակերպած է Էրմիթաժի գեղարուեստի արժէքներու տարհանումը Սվերդլովսկ (այժմ՝ Եկատերունպուրկ), այնուհետեւ  պաշարուած մնալով Լենինկրատի մէջ՝ ապահոված է էրմիթաժի եւ շարք մը այլ հաւաքածոներու՝ քաղաքին մէջ գտնուող թանգարանային նմուշներու պահպանումը։

1946-ին Նիւրնպերկի դատավարութեան մասնակցած է իբրեւ մեղադրող կողմի վկայ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Մենտոր Բունիաթեան

**Մենտոր Բունիաթեան** (), հայ տնտեսագէտ, քաղաքական գիտութիւններու դոկտոր (1903), փրոֆէսոր (1915)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Գողթան գաւառի (Նախիջեւան) Ցղնա գիւղը: Ռուսիոյ ու Գերմանիոյ համալսարաններուն մէջ տնտեսագիտութիւն ուսած` միջազգային համբաւ կը վայելէր: Մասնագէտ էր «Տնտեսական տագնապ»-ներու: 

Մահացած է Մոնմորանսիի հանգստեան տան մէջ, Փարիզ:

## Գործունէութիւն
Դասախօս` Մոսկուայի համալսարանին եւ Թիֆլիսի Բազմարուեստեան վարժարանին: 1918-ին ընկերացած է թուրքերուն հետ հաշտութեան հայկական պատուիրակութեանց` Փետրուար-Մարտին Տրապիզոն, 11 Մայիսէն 4 Յունիս Պաթում, Յունիս 20-ին` Պոլիս, իբրեւ տնտեսական խորհրդական:

1920-ին Հայաստանի անկախ կառավարութեան կողմէ Եւրոպա ղրկուած է` մասնաւոր առաքելութեամբ։ Խորհրդայնացումէն ետք հաստատուած է Փարիզ:

1945-56 թուականներուն վարած է Ֆրանսայի Գաղթականաց գրասենեակի հայկական բաժնի տնօրէնի պաշտօնը:

## Ծանօթագրութիւններ
Արամայիս Սրապեան

**Արամայիս Սրապեան** (),  հայ գրող, հասարակական-մշակութային գործիչ

## Կենսագրութիւն
Ծնած էր Կէյվէյի Միջագիւղը, 1910-ին: Մեծ եղեռնին տարագրուած` նախնական կրթութիւնը ստացած էր Պոլսոյ եւ Քորֆուի որբանոցներուն մէջ: 1923-ին անցած է Վենետիկ, ուր 1929-ին աւարտելով Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը` մտած է Միլանոյի բժշկական համալսարանը եւ վկայուած` իբրեւ բժիշկ, յետոյ մասնագիտացած ատամնաբուժութեան մէջ:

## Ասպարէս
Վաղեմի աշխատակիցը եղած է «Յառաջ»-ի, ուր հրատարակուած են գրական իր առաջին փորձերը: 1949-1956 լոյս ընծայած է կարգ մը հատորներ`

* «Հանդիպումներ մուսային հետ»,
* «Ազոլոյէն Վենետիկ»,
* «Զէնքի տակ»,
* «Ալպեան ռազմիկներու հետ» եւ այլն:    

Եղած է Իտալահայ մշակութային միութեան Նախագահը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:14 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիա ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Սուկաւէտ

մինի

**Սուկաւէտ** ( ― Քէօշէտաղ, ), հրաբխային մէկուսի լեռ (3445 մ)։ Կը գտնուի Հայկական Պար լեռնաշղթային արեւմուտքը (լեռնաշղթային ամէնէն բարձր գագաթն է)։ Հիմքին շրջագիծը շուրջ 16 քմ է, յարաբերական բարձրութիւնը՝ 1200 մ։

Լանջերը զառիթափ են, տեղ-տեղ՝ քարակարկառներով։ Սուկաւէտէն սկիզբ կ'առնեն Շարիան գետին (Արածանիի վտակ) ձախափնեայ վտակները։ Բուսածածկոյթը լեռնատափաստանային է։ Գագաթին կը գտնուին ալպեան մարգագետիններ։
## Սուկաւէտ լերան մասին աւանդավէպը
Սիրոյ պատմութիւն մը հիւսուած է Հայկական պար լեռնաշղթային երկու գագաթներուն՝ Սուկաւէտին եւ Ալատաղին մասին։ Սուկաւէտը եղած է գեղեցիկ հայ հովիւ մը, իսկ Ալատաղը՝ քիւրտի նոյնքան գեղեցիկ աղջիկ մը: Երկուքը լերան վրայ հանդիպելով՝ կը սիրահարին։ Սուկաւէտը Չանկլի գիւղին քահանային որդին էր, Ալատաղը՝ Մանտուր գիւղին շէյխին դուստրը։ Ծնողները կը մերժեն նման ամուսնութիւնը։ Սիրահարները անտեսելով ծնողներուն կամքը՝ Համբարձման տօնին գիշերը կը փախչին ամառանոցէն ու կը պահուըտին։ Ծնողները տեղեկանալով՝ կ'անիծեն անհնազանդները, որոնք իրարմէ հեռու լեռներու կը վերածուին. երիտասարդը՝ Հայկական պարին կեդրոնը, Ալաշկերտ եւ Բասէն գաւառներու սահմանագիծին, իսկ աղջիկը՝ Վանանդ եւ Բասէն գաւառներու միջեւ՝ կարօտալից հայեացքները միշտ իրարու յառած։ Երկուքին դէմքին ալ արցունքը կը սառի, կը վերածուի ձիւնի։ Սակայն ամէն Համբարձման տօնի գիշերը՝ լուսադէմին, Սուկաւէտ եւ Ալատաղ լեռները Չանկլի գիւղին մօտ կը հանդիպին իրարու, կը գրկախառնուին, ապա լալով կը բաժնուին։ 

Ամէն տարի Համբարձման տօնին հայ եւ քիւրտ երիտասարդները ուխտի կ'երթային Ալատաղ, մոմ կը վառէին, հայերէն եւ քրտերէն սիրային երգեր կ'երգէին։

## Պատկերասրահ

Dema çandinê Qopiza Jorîn.jpg|
Kosedax di bin berfê de.JPG|
Çiyayê Kosedaxê û Gulsosin.JPG|

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
Սուկաւէտ լեռ

Ստորոգութիւն:Աղրըի մարզի լեռներ
Ստորոգութիւն:Հայկական Պար
Հենրիկ Մամեան

**Հենրիկ Մամեան** (), հայ ժողովրդական գեղանկարիչ: 

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Հենրիկ Մամեան ծնած է Երեւան: 1953 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստի ուսումնարանը, 1959-ին՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկը։ 1960-1964 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի պոլիտեխնիկական հիմնարկին մէջ, 1963-էն՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ․ փրոֆէսոր՝ 1990-էն, 1991-էն՝ ԵՊՃՇԻ-ի մէջ, ամպիոնի վարիչ 1991-էն Հենրիկ Մամեանի աշխատանքները կը ցուցադրուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ։

Աշխատած է գիրքի ձեւաւորման, քանդակագործութեան եւ գեղանկարչութեան ասպարէզներուն մէջ: 

## Կոչումներ

* 1983-ին՝ Հայաստանի վաստակաւոր նկարիչ,
* 2010-ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական նկարիչ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Կիմ Ղահրամանեան

**Կիմ Ղահրամանեան** (), պատմական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆէսոր։ 

## Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Ղահրամանեան ծնած է Շահումեան։ 1964-ին աւարտած է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանը։ 1964-1971 թուականներուն եղած է Շահումեան շրջանի Մանաշիդ գիւղի ուսուցիչ, ապա՝ շրջանային «Նոր ուղի» թերթի բաժինի վարիչ, 1971-1975 թուականներուն՝ ՀԽՍՀ ԳԱ պատմութեան հիմնարկի գիտաշխատող, 1975 թուականէն՝ Երեւանի պետական մանկավարժական համալսարանի դասախօս, 1994-էն, միաժամանակ՝ Արցախի Շահումեան շրջանի վարչակազմի աշխատող։ 

2000-ին ստացած է պատմական գիտութիւններու դոկտորի գիտական աստիճան, 2005 թուականին՝ փրոֆէսորի։

1992 թուականին հիմնած եւ խմբագրած «Մռաւի ղօղանջներ» թերթը: Կեանքին վերջին 20 տարիներուն ընթացքին բազմաթիւ նիւթեր հաւաքած է շահումեանցիներուն մասին եւ զանոնք ամբողջացուցած «Օճախի գիրք» եռահատորին մէջ:

Ան եղած է 40 տարուան մանկավարժ, Երեւանի մանկավարժական համալսարանի քաղաքագիտութեան ամպիոնի աւագ դասախօս: Հեղինակած է տասնեակ մը գիտական յօդուածներ եւ մենագրութիւններ:

## Պարգեւներ

* ԼՂՀ Եղիշէի անուան մրցանակ (1999),
* «Մայրական երախտագիտութիւն Արցախի քաջորդիներին» յուշամետալ (2002):

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա

**Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա** (), 1988-ին վեց շաբթուան ընթացքին տեղի ունեցած քսան համերգներու համաշխարհային շրջապտոյտ «Միջազգային Ներում» ոչ կառավարական կազմակերպութեան հովանին տակ։ Նպատակն էր հասարակութեան հետաքրքրութիւնը արթնցնել «Մարդու Իրաւունքներու Համաշխարհային Յայտարարութեան» 40-րդ տարեդարձին առթիւ։

Համերգներուն մասնակցեցան համաշխարհային ճանաչում ստացած երգիչներ, ինչպէս օրինակ՝ Պրուս Սփրինկսթին եւ Ի Պանտ Սթրիթ  (Bruce Springsteen and the E Street Band), Սթինկ (Sting), Փիթըր Կապրիէլ (Peter Gabriel ), Թրէյսի Չափման (Tracy Chapman) եւ Եուսու Էնտուր (Youssou N'Dour ), ինչպէս նաեւ շրջապտոյտի ընթացքին իւրաքանչիւր երկրի, ուր համերգը տեղի կ'ունենար, արուեստագէտներ։

## Տեղեկութիւններ
մինի|19-9-1988․ նկար Ճոն Էֆ Քենետի մարզադաշտին մէջ կայացած համերգէն
Մարդու իրաւունքներու համար պայքարող եւ կամ նախկին բանտարկեալ հասարակական գործիչներ, գլխաւորութեամբ Սոնի Վենքադրաթնամ (Հարաւային Ափրիկէ) հասարակական գործիչին (աքթիվիսթ) կը մասնակցին այս շրջապտոյտին։ Իւրաքանչիւր երկրի մէջ ուր համերգը կը կայանայ, հասարակական գործիչները մամլոյ խորհրդակցութեան ընթացքին կ'արծածեն Մարդու Իրաւունքներու հարցը եւ ներկաներուն կը բաժնեն իրենց լեզուին թարգմանուած «Մարդու Իրաւունքներու Համաշխարհային Յայտարարութեան» օրինակներ։ Նաեւ, տեղւոյն վրայ ներկաները կրնան ստորագրել Յայտարարութիւնը եւ անդամագրուիլ Մարդու Իրաւունքներու համաշխարհային շարժումին։

## Շրջապտոյտները
Շրջապտոյտներուն ընթացքին տրուած համերգները բացառիկ յաջողութիւն կ'արձանագրեն, մանաւանդ։ Իրենց դրօշմը ձգած են հետեւեալները (ըստ մարզադաշտի մեծութեան եւ ներկաներու թիւին)․ «Քամփ Նու» (90 000), «Ֆերենց Փուշքաս մարզադաշտ» (Նեփսթատիոն) (80 000), «Ճորճ Քենետի մարզադաշտ» (78 000), «Ռիվըր Սթէյթ մարզադաշտ» (75 000), «Հարարէ» (75 000) եւ «Աթէնքի Ողիմպիական մարզադաշտ» (70 000)։

## Համերգներուն ցուցակը

   

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Մարդու Իրաւունքներու Յայտարարութիւն 
# Միջազգային Ներում 
# Պրուս Սփրինկսթին 
# Սթինկ
# Փիթըր Կապրիէլ 
# Թրէյսի Չափման 
# Եուսու Էնտուր 

Ստորոգութիւն:Համերգներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային Ներումի համերգներ
Ստորոգութիւն:Մարդու իրաւունքներու ի նպաստ համերգներ
Ստորոգութիւն:1988-ի համերգներ
Ռաֆաէլ Յակոբեանց

**Ռաֆաէլ Յակոբեանց** (), Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ։ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի փրոֆէսոր, օփերայի երգիչ:

## Կենսագրական գիծեր
Նախնական երաժշտական կրթութիւնը ստացած է յատուկ մասնագիտական երաժշտական դպրոցի ջութակի դասարանի մէջ։

1962-1967 թուականներուն յաճախած է Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի ջութակի բաժինը, 1973 թուականին՝ նոյն երաժշտանոցի ակադեմական երգեցողութեան բաժինը՝ Գոհար Գասպարեանի ղեկավարութեամբ։

1963-1969 թուականներուն աշխատած է պետական ֆիլհարմոնիայի, ապա՝ Հայաստանի ռատիոյի եւ հեռուստատեսութեան սիմֆոնիկ նուագախումբերուն մէջ։

1970-ին եղած է Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի ազգային ակադեմական թատրոնի մեներգիչ։

1995 թուականին վոքալի դասեր տուած է Երեւանի **Կոմիտասի անուան Պետական Կոնսերվատուարին** մէջ։ 2001-2005 թուականներուն ան եղած է ՀՀ «Արուեստի ու գրականութեան» Ժողովրդային Համալսարանի երաժշտական ֆաքիւլթէթի դեկանը։

1988 թուականին՝ Վերտիի ծննդեան 175-ամեակին առիթով, պրոֆեսոր **Ռաֆայէլ Յակոբեանց**-ի մտայղացումով, դիրիժոր **Լեւոն Շապանեան**-ի եւ ռեժիսոր Նորայր Սարգսեանի ներկայացումով Երեւանի Օփերայի Թատրոնին մէջ բեմ բարձրացած է «Վերտիանա» թատերականացուած Գալա համերգը, որ ներառած է հատուածներ Վերտիի 14 օփերաներէն։

Ան մահացած է երկար ատեն քաղցկեղի դէմ պայքարելէ ետք:

### Դերերգեր

* Ամոնասրօ՝ Վերտիի **«Աիդա»** օփերայէն
* Թոնիօ՝ Լէոնքաւալլոյի **«Պայացներ»** օփերայէն
* Սպանդարատ՝ Չուխաճեանի **«Արշակ Երկրորդ»** օփերայէն

## Կոչումներ
2013 թուականին ան արժանացած է Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչման:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Օփերայի երգիչներ
Երուանդ Պետրոսեան

**Երուանդ Պետրոսեա**ն (), բանաստեղծ, մանկագիր եւ լրագրող։ 1977 թուականէն Հայաստանի Գրողներու միութեան անդամ էր:

## Կեանք եւ գործունէութիւն

### Կենսագրական գիծեր
Պետրոսեան ծնած է Արթիկի շրջանի Հնաբերդ գիւղին մէջ: Աւարտած է Երեւանի Խ. Աբովեանի անուան մանկավարժական հիմնարկի պատմալեզուաբանական բաժանմունքը: Աշխատած է «Հեռուստատեսութեան եւ ռատիոհաղորդումներու պետական կոմիտէ»ին մէջ, ինչպէս նաեւ «Սովետական գրող» («Նայիրի») հրատարակչութեան մէջ:

### Գործեր
Երուանդ Պետրոսեան ճանչցուած է մանուկներուն նուիրուած ժողովածուներով: Անոր բանաստեղծութիւնները տպագրուած են գրական մամուլին եւ հանդէսներուն մէջ: Աւելի քան 25 գիրքերու հեղինակ է, զբաղած է նաեւ թարգմանութեամբ:

## Մրցանակներ

* 1989 թուականին անոր «Հազարան հաւք» մանկական ժողովածուն արժանացած է Գրողներու միութեան Ստեփան Զօրեանի անուան մրցանակի,
* 1999 թուականին «Կապոյտ հեքիաթ» մանկական ժողովածուն` «Ոսկէ եղէգ» գրական պետական մրցանակին,
* 2007 թուականին «Վարդավառ» եւ «Հազար ու մի եթէ» մանկական գիրքերը` Գրողներու միութեան Վախթանգ Անանեանի անուան մանկապատանեկան գիրքի մրցանակին:

## Պարգեւներ

* 2010 թուականին պարգեւատրուած է Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան Ոսկիէ մետալով,
* 2011 թուականին` Հայաստանի վարչապետի յուշամետալով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:11 Յունիսի մահեր
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Օսմաներէն

**Օսմաներէնը** կամ օսմանեան Թրքերէնը, թրքերէն լեզուի զարգացման փուլերէն մէկն է որ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ պաշտօնական լեզու ըլլալով կը գործածուէր։ 13-րդ եւ 20րդ դարերու միջեւ Անատոլիի  եւ Օսմանեան Կայսրութեան բոլոր քաղաքներուն մեջ գործածուած է։ Բառապաշարի մեծամասնութիւնը կը բաղկանայ պարսկերէն եւ արաբերէնէ։ Ժողովուրդի մեջ այս լեզուի համար «Հին թրքերէն» կ՛ըսուի բայց սխալ մէկ արտայայտութիւն մըն է։

## Ծանօթագրութիւններ
Նանա Ալեքսանտրիա

**Նանա  Ալեքսանտրիա** (), վրացի ճատրակիստուհի, գրոսմայստեր (1976), ԽՍՀՄ սպորտի վաստակաւոր վարպետ։

## Կենսագրութիւն
Նանա Ալեքսանտրիան ծնած է 1949 թուականին Վրացական Խորհրդային Սովետական Հանրապետության  ժամանակաշրջանանին Վրաստանի Փոթի նավահանգստային քաղաքը։ Ստացած է լրագրողական կրթութիւն։ 1975 եւ 1981 թուականներու միջեւ մասնակցած է ճատռակի աշխարհի առաջնութիւններուն։

1963 թուականին առաջին անգամ մասնակցած է ԽՍՀՄ առաջնութեանը եւ երեք անգամ դարձել ԽՍՀՄ ախոյեան (1966, 1968, 1969)։ Համաշխարհային բազմակի ոլիմպիական յաղթող է (1969-1980)։ 1967-1990 թուականներուն՝ ճատրակի աշխարհի առաջնութիուններու մասնակից ու աւելի քան 20 միջազգային մրցաշարքի յաղթող է։

## Անձնական Կեանք
Ան Վրացի քաղաքական գործիչ Կիկա  Պոքերիայի (*Giga Bokeria*) մայրն է։

2021 թուականին Ալեքսանտրիան յայտնուեցաւ *Glory to the Queen* («Փառք Թագուհիին») վաւերագրական ֆիլմին մէջ՝ Նոնա Գափրինդաշվիլիի, Մայա Չիպուրդանիձէի եւ Նանա Իոսելիանիի հետ միասին։
----

## Լրացուցիչ Ընթերցանութիւն

* *New In Chess, no. 7*, 1986, էջեր 66–68։
* *Nana Alexandria – a Pillar of Women's Chess* («Նանա Ալեքսանտրիա՝ Կանանց Շախմատի Սիւնը»), *Chess* *Base*, 2009-ի Հոկտեմբեր 13։

## Ծանօթագրութիւններ


*
Մեծ Իշխանասար (Իշխանասար լեռ)

աջից|մինի|Սեւ լիճը Իշխանասարի գագաթէն

**Մեծ Իշխանասար**, լեռնագագաթ՝ Սիւնիքի մէջ։ Անիկա Իշխանասար լեռնազանգուածին ամէնէն բարձր գագաթն է։

Մեծ Իշխանասար լեռը Իշխանասար լեռնազանգուածին ամէնէն բարձր կէտն է: Կը գտնուի Սիւնիքի եւ Արցախի սահմանագլխուն, Նորավան գիւղէն 9քմ հիւսիս արեւելք: Երեւանէն 207քմ հեռաւորութեան վրայ: Բարձրութիւնը՝ 3549մ: Լերան հիւսիսային լանջէն սկիզբ կ'առնէ Որոտանի ձախ՝ Նորավան վտակը, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Նորավան գետին ձախ վտակ Մեծձորը, իսկ հարաւ-արեւմտեան լանջէն՝ Որոտանի ձախ վտակ Վաղատինը, հարաւէն՝ Շամբ գետը: Լեռը ունի հրաբխային ծագում. լանջերը զառիթափ են, մասնատուած կիրճերով եւ ձորակներով:

Մեծ Իշխանասար լերան հիւսիսը կ'առանձնանայ Փոքր Իշխանասար լեռը: Հիւսիս արեւմուտքը Իշխանասարը կը միանայ Ծղուկ լեռնազանգուածին: Արեւելեան լանջին կը գտնուի սառցադաշտային ծագման Սեւ լիճը՝ 2666մ բարձրութեան վրայ: Լիճը ունի 1,6քմ երկայնք եւ 1,2քմ լայնք: Մակերեսը՝ շուրջ 2քառ. քմ, առաւելագոյն խորքը 7,5մ: Գրեթէ շրջանաձեւ է: Կը սնանի հալոցքային եւ մթնոլորտային տեղումներէն:

Սեւ լիճէն արեւելք Սագի լիճն է: Սագի լիճը նախորդէն շատ փոքր է. ամրան ընթացքին ջուրը գրեթէ կը ցամքի: Սեւ լիճին մէջ 1968-էն իշխան կը բազմանայ: Սագի լիճին շուրջը փարախներ տարածուած են: Լիճէն սկիզբ կ'առնէ Խոզնավար գետակը:

Երթուղիին երկայնքը՝ 35քմ է:

## Պատկերներ

Lake_Sev_02.jpg|Սեւ լիճը Իշխանասարի գագաթէն
Lake_Sev_03.jpg|Սեւ լիճը Իշխանասարի գագաթէն


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լեռներ այբբենական կարգով 
Ստորոգութիւն:Հայաստանի լեռնագագաթներ 
Ստորոգութիւն:Հրաբուխներ այբբենական կարգով 
Ստորոգութիւն:Հայաստանի հրաբուխներ 
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի մարզի լեռներ
Վարագայ լեռ

**Վարագայ լեռ** (), գմբէթաձեւ լեռնազանգուած մը՝  Վասպուրականի բարձրաւանդակին մէջ, Վանայ լիճէն 10քմ դէպի արեւելք։ Բարձրութիւնը 3250մ է, լանջերը զառիթափ են, աստիճանաձեւ։ Բնորոշ են լեռնատափաստանները եւ ալպեան մարգագետինները։ Վարագայ լեռներուն մէջ կան պատմամշակութային յուշարձաններ, որոնցմէ նշանաւոր է  Վարագայ վանքը (Թ.- Ժ. դարեր) չորս իրարու կից դպրոցներով ու մատենադարանով, ինչպէս նաեւ Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանքը։

Այս լեռները երկու շղթաներով երկարելով հիւսիսէն հարաւ, ձորակ մը կը կազմեն, ուր առուակ մը կը խոխոջէ, բաղկացած բազմաթիւ սառնորակ աղբիւրներէ։ Այս ձորակին արեւմտեան լանջին կը գտնուի Վերին Վարագի վանքը։ Հոսկէ ալ կ'երեւին Վանայ լիճը, Սիփան լեռը, իսկ արեւելեան կողմը կը ցցուին Վարագայ լերան Գալիլիա եւ Աստղկան բերդ կոչուած քարաժայռերուն կատարները, որոնք գրեթէ անմատչելի են։ Ասոնցմէ առաջինը Վարագայ լերան արեւելեան ամէնէն բարձր կատարն է, ուր հինգ մարդ հազիւ հազ կրնայ տեղաւորուիլ, կիսակարմիր գոյն ունի եւ նշանաւոր ուխտատեղի մը կը համարուի, որովհետեւ ըստ աւանդութեան, Ս. Հռիփսիմէ կոյսը իր պարանոցէն կախած Կենաց փայտը հոն պահած է։ Հայ ժողովուրդը կը հաւատայ, թէ ով որ ծոմ պահելով քառասուն անգամ կարենայ բարձրանալ այս սեպացած քարաժայռին գլուխը, կեանքին ընթացքին միշտ յաջողութիւն կը գտնէ։

Կը պատմեն, որ անցեալ դարու եօթանասունական թուականներուն, Մալխաս անունով մէկը 38 անգամ բարձրացած, իջած է լեռը, սակայն 39-րդ անգամը գլորած է գետին եւ անմիջապէս հոգին աւանդած։      Աստղկան բերդ կոչուածը հաւանօրէն Աստղկան մեհեանը եղած է. անոր երեք կողմերէն ցցուած են ժայռեր, իսկ արեւելան բաց կողմը պատ քաշուած է։ Այս Աստղկան բերդին դիմաց եւս նոյնպիսի քարաժայռ մը կայ, որ միեւնոյն անունը կը կրէ եւ որուն մէկ կողմը եւս պատ մը քաշուած է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վասպուրականի լեռնաշղթայ
Ստորոգութիւն:Վանի մարզի լեռներ