open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (Կեսարիա)

**Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի**, գործող հայկական եկեղեցի՝ Կեսարիոյ մէջ։ 

## Պատմութիւն
Կեսարիոյ մէջ գտնուող ամենահին Հայ Առաքելական Եկեղեցին Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին է: Հիմնուած է 1191-ին: Դարեր շարունակ զանազան նորոգութիւններու ենթարկուած է եւ կանգուն մնացած է:

ԺԹ. դարու կէսին եկեղեցին գրեթէ փլած ըլլալուն, 1859-ին կրկին կառուցուած է:

Իսկ 1885-ին եկեղեցւոյ նորոգութեան գործը կատարուած է, օրուան արհեստաւորներու, աղքատ դասակարգի, մանուկներու եւ կիներու կողմէ, իրենց բերած թ՛է նիւթական եւ թէ ֆիզիքական օգնութեամբ:

Եկեղեցին Կեսարիոյ կեդրոնը գտնուող միւս Հայկական Եկեղեցիներէն աւելի փոքր է:

1868-ին Եկեղեցւոյ կից հիմնուած է Կիւմիւշեան վարժարանը, որ այսօր աւերակ դարձած է:
աջից|frameless|287x287փքս
1885-ին մեծ նորոգութիւն մը կատարուած եւ դրան վրայ մարմարիոնէ գրութիւն մը զետեղուած է, որուն մէջ կը բացատրուին նորոգութեան մանրամասնութիւնները: Իսկ 1996-ին Եկեղեցին դարձեալ նորոգուած է երկու նուիրատու եղբայրներու կողմէ եւ պաշտամունքի բացուած է:

Եկեղեցին ունի երեք գմբէթներ: Մէջտեղի գմբէթը բաժնուած է միւս երկուքէն: Եկեղեցին կազմուած է երեք ուղանկիւնքառանկիւն եւ մէկ քառակուսի բաժիններէ: Եկեղեցւոյ պատերը զարդարուած են զանազան ծաղիկներու, բոյսերու եւ Սուրբերու որմնանկարներով:

Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին կապուած է Պոլսոյ Պատրիարքութեան, որ 1461-ին հիմնուած է Ֆաթիհ Սուլթան Մէհմէտի հրովարտակով: Այս Եկեղեցին միջին Անատոլուի մէջ պաշտամունքի բաց եղող ամենահին եւ միակ եկեղեցին է, որ բարերներու եւ Եկեղեցւոյ Խնամակալութեան ջանքերով կանգուն կը մնայ:

Եկեղեցին դարձեալ նորգուփեան ենթարկուած է (նորոգութիւնը սկսած 2006-ին)։ Եկեղեցւոյ նորոգութիւնը երեք տարի տեւած է։ Օծման արարողութիւնը կատարուած է 8 Նոյեմբեր 2009-ին՝ Կրօնական ժողովի ատենապետ Արամ սրբազանի կողմէ, իսկ բացման ներկայ պիտի ըլլայ Կեսարիոյ կուսակալը եւ քաղաքապետը։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Հայկական եկեղեցիներ ըստ երկիրի
Ահմատ Մակտի Համմամ

**Ահմատ Մակտի Համմամ** (, ), եգիպտացի վիպագիր եւ լրագրող:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ։ 2000 թուականին Գահիրէ հաստատուած է։ Ան լրագրական ոլորտի աշխատող է՝ 2010 թուականէն։

Համմամի աշխատութիւններ հրապարակած է եգիպտական եւ արաբական պարբերականներու, հրատարակութիւններու եւ կայքերու մէջ։

2021 թուականի Ալրիլին, Պէյրութի «Հաշէթ-Անթուան»  հրատարակչատունէն լոյս տեսած է ի վիպագիրին «Ծրագրուած Մահ» վէպը, որ կը խօսի Հայոց Ցեղասպանութեան մասին:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Տեղեկատու», Յունուար 2022, էջ 35։

Ստորոգութիւն:Վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Սուրէն Սարգսեան

**Սուրէն Սարգսեան** (), պատմական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆէսօր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հայաստանի Զոլաքար գիւղը։ ՀՀ ԳԱԱ պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժնի առաջատար գիտաշխատող է։ Կը տանի գիտական աշխատանք, հեղինակ է շարք մը մենագրութիւններու։ 

Գիտական աշխատանքին զուգահեռ Սարգսեան կը դասախօսէ Երեւանի Պետական, Գլաձոր եւ Հիւսիսային համալսարաններուն մէջ՝ Հայոց պատմութեան հիմնահարցեր, Հայ պարբերական մամուլի պատմութիւն, Հայ քաղաքական մտքի պատմութիւն եւ այլ նիւթեր։

## Աղբիւրներ

* «Տեղեկատու», Յունուար 2022, էջ 20։

Ստորոգութիւն:Պատմական գիտութիւններու դոկտորներ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ ըստ ազգութեան
Արարատ Յակոբեան

**Արարատ Յակոբեան** (), պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հայաստանի Արմաւիրի մարզի Ապագայ գիւղը, ակունքները` պատմական Սասունէն: 

1971-ին ԵՊՀ պատմութեան բաժանմունքը աւարտելէ ետք  աշխատանքի է անցած Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ Պատմութեան հիմնարկին մէջ, ուր ալ պաշտպանած է թեկնածուական եւ դոկտորական ատենախօսութիւնները:

2005-2013 գլխաւորած է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի (ՀՊՏՀ) պատմութեան եւ քաղաքագիտութեան ամպիոնը ու ստացած է փրոֆեսօրի գիտական կոչում:

Անոր գիտական հետաքրքրութիւնները կ'ընդգրկեն Հայաստանի 20-րդ դարու հասարակական-քաղաքական պատմութեան առանցքային բազմաթիւ հիմնահարցեր:

## Հրատարակութիւններ
Հրատարակած է 20-է աւելի մենագրութիւն, 100-է աւելի գիտական յօդուածներ` նուիրուած Ա. հանրապետութեան, հայ քաղաքական կուսակցութիւններու, հայ պարբերական մամուլի, Հայկական հարցի, Մոսկուայի ու Կարսի պայմանագրերու, ստալինեան քաղաքական բռնաճնշումներու պատմութեան եւ արդիական հնչեղութեան տարաբնոյթ այլ հիմնահարցերու լուսաբանմանն ու գնահատականին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Պատմական գիտութիւններու դոկտորներ
Կարէն Իւզպաշեան

**Կարէն Իւզպաշեան** (), հայ պատմաբան, հայագէտ-բիւզանդագէտ, միջնադաեան հայոց պատմագրութեան երկերու թարգմանիչ, պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1974)։ ՀՀ Գերագոյն խորհուրդի առաջին գումարման պատգամաւոր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է  Թիֆլիս, Շուշիէն ճարտարագէտի մը ընտանիքին մէջ:

1955-58 թուականներուն աշխատած է Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ։

1958-էն մինչեւ մահ՝ Գիտութիւններու ակադեմիոյ Արեւելագիտութեան հիմնարկի Լենինկրատի (այժմ Ս. Փեթերսպուրկ) բաժանմունքէն ներս:

Ան զբաղած է Հայոց պատմութեան եւ մատենագրութեան, հայկական ձեռագիրներու, հայ-բիւզանդական յարաբերութիւններու, հայագիտութեան պատմութեան, ինչպէս նաեւ Բագրատունեաց Հայաստանի պատմութեան ուսումնասիրութիւններով:

Վերջին տարիներուն դասաւանդած է Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանի ուսանողութեան:

Իւզպաշեան 1990-1995 թուականներուն ընտրուած է Հայաստանի հանրապետութեան Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր, իսկ ղարաբաղեան շարժումի առաջին օրերէն արդէն, արտասահմանի մէջ ան տարած է շարժման քարոզչական ազդեցիկ գործունէութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Պատմական գիտութիւններու դոկտորներ
Եուսուֆ Հալաճօղլու

**Եուսուֆ Հալաճօղլու** (, ), թուրք պատմաբան, Թուրքիոյ պատմագիտական խորհուրդի նախկին տնօրէն։ Հրապարակայնօրէն կը ժխտէ Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Թուրք պատմաբան եւ քաղաքական գործիչ է։ Ան Թուրք Պատմական Ընկերութեան նախկին նախագահն է եւ եղած է Թուրքիոյ Խորհրդարանի անդամ 2011-էն մինչեւ 2017 թուականները՝ ներկայացնելով Քայսերիի ընտրատարածքը՝ նախ Ազգայնական Շարժման Կուսակցութեան (*MHP*) կողմէ, իսկ 2017-էն ի վեր՝ Լաւ Կուսակցութեան (*Good Party*) կողմէ։ 2024 թուականի դրութեամբ ան Օրհնեալ Կուսակցութեան (*Kutlu Parti*) Առաջնորդն է։ 

## Կրթական եւ Ակադեմական Ասպարէզ

* Ան պատմութիւն ուսանած է Սթամպուլի Համալսարանին մէջ եւ 1974-ին աւարտելէ ետք շարունակած է ակադեմական ասպարէզը նոյն համալսարանին մէջ։
* 1983-ին դարձած է դոցենտ (*assistant professor*)։
* Հալաճօղլուն անցած է Մարմարայի Համալսարան 1986-ին, իսկ 1989-ին նշանակուած է փրոֆեսոր։
* Թուրքիոյ Պետական Արխիւներուն մէջ ղեկավար պաշտօններ վարելէ ետք, 1992-ին վերադարձած է համալսարան։
* 1993 թուականէն ի վեր ան ծառայած է որպէս Թուրք Պատմական Ընկերութեան նախագահ մինչեւ իր պաշտօնանկութիւնը 2008-ին։ Ապա ան վերադարձած է իր պրոֆեսորական աթոռին՝ Ղազիի Համալսարանին մէջ։
* 2008 թուականին Հայ-թրքական արձանագրութիւններէ ետք, հեռացուած է զբաղեցուցած պաշտօնէն։ Յետագային զբաղեցուցած է Կազի համալսարանի ամպիոններէն մէկուն վարիչի պաշտօնը։

## Քաղաքական Ասպարէզ

* 2011-ի ընդհանուր ընտրութիւններուն մէջ Հալաճօղլուն ընտրուեցաւ խորհրդարանի անդամ, եւ վերընտրուեցաւ 2015-ի Յունիսին եւ Նոյեմբերին։
* 2015-ի Նոյեմբերին MHP-ն զինք առաջադրեց որպէս Խորհրդարանի Խօսնակ, ուր ան աւարտեց չորրորդ տեղը։
* 2017-ին ան լքեց MHP-ն եւ դարձաւ նոր կուսակցութեան՝ Լաւ Կուսակցութեան հիմնադիր անդամ։
* 2018-ի Ընտրութիւններուն համար ան չընտրուեցաւ որպէս թեկնածու։
* 2018-ի ընտրութիւններէն ետք ան հրաժարեցաւ Լաւ Կուսակցութենէն։

## Ծանօթագրութիւններ
Արման Նշանեան

**Արման Նշանեան** (), հայ դերասան, օփերային երգիչ։ «Փիփըլ աֆ Ար» ընկերութեան տնօրէն։

Դերասան Ժան-Փիեր Նշանեանի եւ դերասանուհի Շաքէ Թուխմանեանի որդին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ օփերային երգիչներ
Մարգարիտ Սուասոնացի

**Մարգարիտ Սուասոնացի** (, ), ֆրանսացի իշխանուհի, Հայաստանի թագուհին դարձած է հայոց թագաւոր Լեւոն Զ․-ի հետ ամուսնանալով։ Ան Յովհաննէս Սուասոնացիի եւ Մարի Տէ Միլմարսիի դուստրն է։

## Կենսագրական գիծեր
Լեւոն Զ․ թագաւոր Մարգարիտի երկրորդ ամունինն է։ Առաջին ամուսին հետ ունեցած ամուսնութիւնը շատ կարճ տեւած է, անոնք  երեխաներ չեն ունեցած։

Լեւոն Զ․ եւ Մարգարիտ 1369 թուականի Մայիսին ամուսնացած են, Կիպրոս։

1374 թուականին Լեւոնը թագադրուած է, իբրեւ հայոց թագաւոր։ Իսկ անոնք 14 Սեպտեմբերին, մայրաքաղաք Սիսի մէջ, թագադրուած են՝ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան թագաւոր ու թագուհի։

Անոնք ունեցած են մէկ դուստր՝ Մարին։ Լեւոն եւ իր ընտանիքը գերի ուղարկուած են Եգիպտոս, երբ Մեմլուքներու զօրքերը գրաւած են Սիսը՝ 1375-ին։ 

1382-ին, Քասթիլիայի թագաւոր Ճոնը Մեմլուքներուն վճարած է թանկարժէք քարեր, մետաքս եւ գիշատիչ թռչուններ՝ իբրեւ փրկագին Լեւոն թագաւորին։ Լեւոն վերադարձած է Սպանիա, ուր Ճոն թագաւորը իրեն «Մատրիտի Տէր» տիտղոսը պարգեւատրած է։

Դժբախտաբար արդէն շատ ուշ էր Մարգարիտի եւ Մարիի համար․ անոնք 1381-ին, իրենց յաջորդաբար 41 եւ 11 տարիքին, անյայտ պատճառով մահացած են ու թաղուած՝ Գահիրէի մէջ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Նիւթեր Եգիպտոսի Հայոց Պատմութեան Համար», Արտաշէս Գարտաշեան,  Ա. հատոր։

Ստորոգութիւն:Հայոց թագուհիներ
Ստորոգութիւն:Թագուհիներ
Խորանաշատի Գրչութեան Կեդրոն

մինի|293x293փքս|Աւետարան, գրիչ՝ Մելքիսեթ, Խորանաշատի վանք, 1477։
**Խորանաշատի գրչութեան կեդրոն**ը ԺԲ. դարուն, Տաւուշի գաւառի համանուն վանքին մէջ (այժմ՝ Շամշատինի շրջանի Չինարի գիւղի վերին մասը), Վանական վարդապետին ջանքերով հիմնադրուած է։ Հոն գրի առնուած են՝ «Հարցմունք եւ Պատասխանիքս», «Մեկնութիւն Յոբայ» եւ այլն ձեռագիրները:

Վանականին աշակերտած են նշանաւոր պատմիչներ՝ Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Արեւելցին, Մաղաքիան, Ստեփանոս Աղթամարցին եւ ուրիշներ, որոնք եկած են «առ նա ուսման աղագաւ ոչ միայն վարդապետական բանի, այլ ամենայն կեանք նորա եւ շարժումն անգիր օրէնք էին տեսողացն» (Կիրակոս Գանձակեցի, «Պատմութիւն Հայոց», 1961, էջ 218)։

Վանականէն ետք դպրոցը գլխաւորած են անոր ազգականներ՝ Գրիգորիս եւ Պօղոս վարդապետները։

ԺԲ. դարու սկիզբը այստեղ ընդօրինակուած են՝ գրիչ՝ Սարգիս Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»ը (1283), գրիչ՝ Ստեփան Աղթամարցի Աւետարանը (1224 ) եւ շարք մը ձեռագիր մատեաններ:

Խորանաշատի գրչութեան դպրոցէն մեզի քիչ բան հասած է։ Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ կը պահուին ժողովածու մը՝ գրուած 1223-ին (գրիչ՝ Ստեփանոս Աղթամարցի, ձեռ. № 2101), Նարեկ՝ 1283 -ին (գրիչ՝ Մարտիրոս, ձեռ. № 1563), Աւետարան՝ ԺԵ․ դար (ձեռ. № 5601), Ժամագիրք՝ 1672-ին (ձեռ. № 8882), Մաշտոց՝ 1674-ին (գրիչ՝ Աւետիս, ձեռ. № 3536)։

Ստորոգութիւն:Դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Վարժարաններ
Ստորոգութիւն:Գրչութեան կեդրոններ
Աղթամարի Գրչութեան Կեդրոն

**Աղթամարի գրչութեան կեդրոն**ը յայտնի կեդրոն է, 10-րդ դարէն։ Աշխուժացած է Աղթամարի կաթողիկոսութեան հիմնադրման ժամանակներէն (1113)։

Աղթամարի գրչութեան կեդրոնը գործած է անմիջապէս իշխանական, արքայական, ապա կաթողիկոսական հովանաւորութեամբ, որու շնորհիւ ձեւաւորուած են հաստատահիմն աւանդոյթներ:

Աղթամարի Զաքարիա Գ. Կաթողիկոսը 1461-ին, Վասպուրական նահանգի բնակչութեան ոգին բարձրացնելու, եւ օտարազգի եւ մահմետական տիրակալներէն ազատուելու ակնկալիքները զօրացնելու համար՝ որոշած է թագաւորի օծման կարգ ընել եւ իր հօրեղբօրորդի Սմբատը օծել իբրեւ Հայոց արքայ: Սակայն վերահաս մահուան պատճառով (1464) Զաքարիան չէ կրցած իրականացնել թագաւորի օծումը` այդ գործը թողնելով իր յաջորդին՝ իր հօրեղբօրորդի Ստեփանոս Դ. Կաթողիկոսին։

1470-ին Ստեփանոս Դ. Հայրապետ Աղթամարի մէջ իր եղբօր՝ Ներսէս եպիսկոպոսին պատուիրած է Մաշտոց ծիսամատեանի ընդօրինակութիւնը, զոր ծաղկած է Կարապետ քահանան (Մաշտոցեան Մ. 5702): Այս ձերագրին իբրեւ գաղափար օրինակ ծառայած է Զաքարիա Գ. Հայրապետի պատուէրով ընդօրինակուած Մաշտոցը (Մաշտոցեան Մ. 4997):

Դպրոցը մեծ հռչակ ունեցած է, այնտեղ՝ տարբեր վայրերէ, ձեռագիրներ ընդօրինակելու եկած են, նոյնիսկ Գլաձորի եւ Հերմոնի դպրոցներէն։

Աղթամարի գրչութեան կեդրոնէն մեզի հասած են պատմական եւ գեղարուեստական երկեր, բազմաթիւ նկարազարդ Աւետարաններ, Մաշտոցներ, Յայսմաւուրքներ, Տաղարաններ եւայլ ձեռագիրներ։

## Պատկերասրահ


Պատկեր:Armenian_Church_of_the_Holy_Cross,_Akdamar_Island.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armenian_Church_of_the_Holy_Cross,_Akdamar_Island.jpg|Եկեղեցին՝ վերանորոգումէն առաջ
Պատկեր:AkdamarKilisasi3.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:AkdamarKilisasi3.jpg|Եկեղեցին՝ վերանորոգումէն ետք
Պատկեր:AkdamarIslandChurch.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:AkdamarIslandChurch.jpg
Պատկեր:Van-akdam_(3).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Van-akdam_(3).jpg
Պատկեր:AkdamarKilisasi2.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:AkdamarKilisasi2.jpg
Պատկեր:Aghtamar_Jamatoun.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Aghtamar_Jamatoun.jpg|Զանգակատունը
Պատկեր:Akhtamar_paintings_7.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Akhtamar_paintings_7.jpg|Որմնանկարներ


## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Դպրոցներ
Ստորոգութիւն:Գրչութեան կեդրոններ
Աբել աբեղայ

**Աբել աբեղայ** (4-րդ դարու վերջ - 15-րդ դարու սկիզբ), հայ հոգեւորական, գրիչ։ 1410 թուականին Սարկաւագաց վանքին մէջ ընդօրինակած է Գրիգոր Տաթեւացիի «Մեկնութիւն Մատթէոսի» (Մեկնութիւն աւետարանին Մատթէոսի) աշխատութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ամերիկացի (ժապաւէն)

**«Ամերիկացի»**, ժապաւէն, որ կը պատմէ Ցեղասպանութենէն հրաշքով ողջ մնացած եւ Միացեալ Նահանգներ գաղթած հայ երիտասարդի մը` Չարլիի մասին, որուն ընտանիքը, ցաւօք, այդ ոճրագործութեան զոհ դարձած էր:

Պատմութիւնը կը սկսի 1947 թուականէն, երբ Չարլին կը վերադառնայ Հայաստան եւ կը բախի խորհրդային համայնավարութիւն կոչուող դաժան իրականութեան հետ: Հայաստանի մէջ Չարլին անմիջապէս կը ձերբակալեն եւ դատապարտելով`  ազատազրկման կ՛ենթարկեն:

ժապաւէնին բեմագիրը, բեմադիրը ու գլխաւոր դերակատարը բնիկ ամերիկահայ Մայքըլ Անդրանիկ Կիւրճեանն է։

«Ոսկէ ծիրան-2022»-ը սկիզբ առած է ժապաւէնի ցուցադրութեամբ։

## Դերասանական կազմ
Ժապաւէնին գլխաւոր դերակատարը Մայքըլ Կիւրջեանն է: Ժապաւէնին մէջ նկարահանուած է նաեւ «Թղթէ տունը» համաշխարհային ճանաչում ունեցող տեսաշարին անուանի Յովիկ Կեուչկերեանը:

Դերասանական կազմին մաս կը կազմեն նաեւ`

* Միխայիլ Տրուխինը, 
* Նելլի Ուվարովան,
* Նարինէ Գրիգորեանը,
* Ժան-Փիեր Նշանեանը, 
* Արամ Գարախանեանը, 
* Դաւիթ Յակոբեանը,
* Լեռնիկ Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ:

## Արտադրիչներ
Ժապաւէնի գլխաւոր արտադրողներն են․ 

* Արման Նշանեան,
* Սոլ Տրիոն։
Իսկ գործադիր արտադրիչներն են․

* Պատրիկ Մալխասեանին,
* Վարդան Պարսումեանին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Ստորոգութիւն:Հայկական ժապաւէններ
Ալինախ

**Ալինախ** (իսկական անունը՝ Յովհաննէս, ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), 14-րդ դարու հայ գրիչ, ծաղկող, կազմող։

Ստեղծագործած է Տարօնի Ս. Կարապետ վանքը, ապա՝ Խորձեան եւ Եկեղեաց գաւառները, ուր արտագրած եւ ծաղկած է երկու աւետարան։

1370 թուականին նկարազարդած է Յովհան Մամիկոնեանի «Պատմութիւն Տարօնոյ»ն (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, ձեռագիր № 1886)։

## Ծանոթագրություններ


Ստորոգութիւն:Հայ կազմողներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ծաղկողներ
Հրաչուհի Փալանդուզեան

**Հրաչուհի Փալանդուզեան** (), հայ արձակագիր, հրապարակախօս, լրագրող եւ խմբագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վարդենիս: 1975-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրութեան բաժանմունքի լրագրութեան բաժինը:

Մասնագիտական աշխատանքը սկսած է շրջանային «Այգաբաց» թերթին մէջ (1976-77), ուր հեղինակած է ակնարկներու եւ հրապարակախօսական յօդուածներու բազմաթիւ շարքեր:

## Գործունէութիւն
1977 թուականին ընդունուած է Հայկական ձայնասփիւռի սփիւռքի համար հաղորդումներու խմբագրութիւն` վարելով Հայ դատին, Հայոց ցեղասպանութեան, Հայաստան-սփիւռք կապերուն, համազգային այլ հիմնահարցերու վերաբերող հարիւրաւոր հաղորդումներ:

1992-1994 թուականներուն ղեկավարած է «Հանրապետութեան ձայն» ռատիոգործակալութեան հասարակական-քաղաքական բաժինները` ուղիղ եթերով վարելով «Քաղաքական դիմանկար», «Արցախի ժամ» եւ այլ հանրաճանաչ հաղորդաշարերը:

1994-ին ձայնասփիւռէն հեռանալով` աշխատանքի անցած է մամուլի մէջ` «Առաւօտ» օրաթերթ, «Բումերանգ» շաբաթաթերթ, «Երկիր» օրաթերթ:

1998-ին հրաւիրուած է Ռազմավարական եւ ազգային հետազօտութիւններու հայկական կեդրոն` իբրեւ այդ կեդրոնի եւ «Հայեացք Երեւանից» հանդէսի խմբագիր: Մինչեւ 2005 թուականը աշխատակցելով կառոյցին` գրած է տասնեակ յօդուածներ եւ վարած է հարցազրոյցներ, խմբագրած է հայագիտական, քաղաքական, տնտեսագիտական, ընկերային բնոյթի շարք մը մենագրութիւններ, տարեգիրքեր եւ «Տասնամեայ հանրագումար» մեծածաւալ ժողովածուն:

Ան գրած է շարք մը գիրքեր, որոնցմէ է «Քառակուսի գնդակ» քաղաքական վէպը:

2005-2006 թուականներուն աշխատած է Հայաստանի մշակոյթի եւ երիտասարդութեան հարցերու նախարարութեան մէջ` իբրեւ նախարարի խորհրդական:

2007-2013 թուականներուն աշխատած է «Հայաստանի Զրուցակից» երկլեզու շաբաթաթերթին մէջ` իբրեւ հայերէնի բաժինի խմբագիր:

Համագործակցած է Երեւանի պետական համալսարանի դասախօսներուն հիմնած «Ազգային գիտակցութիւն» ակումբին հետ:

2014-ին «Հայաստանի Հանրապետութիւն» օրաթերթը տպագրած է Փալանդուզեանի «Հայեցի հայերէն» յօդուածաշարը` կազմուած լեզուաոճական շուրջ 300 շտկումէ:

Փալանդուզեանի ստեղծագործական կեանքին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ Հայոց ցեղասպանութեան թեման, որ բիւրեղացած է բազմաթիւ եղեռնապուրծ հայերու հետ հարցազրոյցներու, ինչպէս նաեւ Ռազմավարական եւ ազգային հետազօտութիւններու հայկական կեդրոնին մէջ վերծանած հարիւրաւոր ձայնագրութիւններու շնորհիւ:

Հայոց մեծագոյն ողբերգութեան եւ պահանջատիրութեան նուիրուած են`

* «Հարսնատես» վէպը,
* «Նոյեմ հարսի դաշոյնը»,
* «Անդրանիկ զօրավարի դիմանկարը»,
* «Վայրի սէր»,
* «Հին ձայնագրութիւն» եւ այլ պատմուածքներ:

Հեղինակին նախասիրութիւններէն մէկնը եղած է նաեւ գրել ասոյթներ, որոնց թիւը անցած է 4 հազարը:

Փալանդուզեան իր կեանքի վերջին շրջանին չէ աշխատած, զբաղած է միայն գրական եւ խմբագրական աշխատանքով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Երեմիա Օշականցի

**Երեմիա արքեպիսկոպոս Օշականցի** (), հայ հոգեւորական գործիչ, Էջմիածինի միաբան, գրիչ (գրագիր, նօտար), ծաղկող։

## Կենսագրոական գիծեր
Երեմիա Օշականցին եղած է ժամանակի նշանաւոր գրագիր-նօտարներէն, որ նկատուած է նաեւ «ծաղկողական» արուեստին մէջ ու արժանացած՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսներ Սիմէոն Ա․ Երեւանցիի (1763-1780) եւ Ղուկաս Ա․ Կարնեցիի (1781-1799) թուղթերը, հաւանաբար՝ կոնդակները, նամակները ու տարաբնոյթ գրագրութիւնները գրելու, նաեւ նկարազարդելու պատուին։

Անիկա այն եզակի նկարազարդող-ծաղկող հոգեւորականներէն է, որու՝ յիշեալ մասնագիտութեան տիրապետելը կը վկայէ նաեւ անոր տապանագիրը։

## Մատենագրական վաստակը
Երեմիա Օշականցիի մասին մեզի հասած տեղեկութիւնները, հիմնականօրէն, իր իսկ ընդօրինակած եւ ծաղկած ձեռագիրներու յիշատակարաններէն են, որոնցմէ յայտնի է, որ ան ընդօրինակած ու ծաղկած է դեռեւս սարկաւագութեան տարիներուն։

## Տապանագիր
Երեմիա Օշականցիի օրօրոցաձեւ տապանաքարը կը գտնուի Էջմիածինի միաբանական գերեզմանոցը, որ ունի 7 տողանի չափածոյ արձանագրութիւն։ Տապանագիրին մէջ Երեմիա Օշականցին յիշատակուած է իբրեւ «․․․գրագիր յոյժ վարժ եւ արի, նրբարուեստ ծաղկօղ թղթոցն վեհի․․․»․

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականեր
Մարգարէ Արճիշեցի

**Մարգարէ Արճիշեցի**, 16-րդ դարու 1-ին կէսի գրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ապրած է Արճէշ, Մեծոփի, Վանի, Վարագի, Աղթամարի եւ Խառաբաստա վանքերուն մէջ։ Աշակերտած է Գրիգորիս Աղթամարցիին։

1522 թոիականէն ստեղծած է շարք մը ձեռագիրներ եւ պատմամշակութային արժէքաւոր յիշատակարաններ։

1534 թուականին Գրիգորիս Աղթամարցիի պատուէրով ընդօրինակած է Սաղմոսարան, ընդօրինակած ու կազմած է Ճառընտիր (Վան), Ալեքսանտր Մակեդոնացիի պատմութեան երկու արժէքաւոր մատեաններ՝ Գրիգորիս Աղթամարցիի խմբագրութեամբ, կազմելով եւ նկարազարդումներով. առաջինը՝ 1526 թուականին Խառաբաստա վանքին մէջ (Վենետիկի Մխիթարեան մատենադարան, Յարութիւն Քիւրտեանի ֆոնտ, № 280), երկրորդը՝ 1536 թուականին Վարագայի մէջ (Երուսաղէմի մատենադարան, № 473)։

Մարգարէ Արճիշեցիի՝ Գրիգորիս Աղթամարցիին ուղղած նամակ-յիշատակագրութիւններուն մէջ (պահպանուած են ձեռագիրներուն մէջ) կան հաւաստի փաստեր վերջինիս գործունէութեան մասին։

## Գրականութիւն

* Ակինեան Ն., Գրիգորիս Ա․ կաթողիկոս Աղթամարի, Վնն., 1958։
* Սիմոնյան Հ., Հայ միջնադարյան կաֆաներ, Ե., 1975։

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Յարութիւն Քիւրտեան

**Յարութիւն Քիւրտեան** (), հայ հայագէտ եւ բանասէր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պուլկարիա։ Սորված է Կոստանդնուպոլսոյ Սուրբ Խաչ եւ Պէրպէրեան վարժարաններուն մէջ։ Այնուհետեւ զբաղած է ինքնակրթութեամբ։ 

Ֆիլիփէի մէջ (Պուլկարիա) հրատարակած է «Ապագայ» եւ«Շանթ» պարբերականները։ 1923 թուականէն ետք բնակութիւն հաստատած է Ամերիկա։ 

55 տարի եւ աւելի աշխատակցած է «Բազմավէպ»ի, ստորագրած է 114-է աւելի յօդուած,որոնցմէ 19-ն երկարաշունչ յօդուածաշարքեր են, արժէքաւոր ուսումնասիրութիւններ. ունի նաեւ 152 գրախօսական, համագումար՝ աւելի քան 950 էջ:

Ան հարիւրաւոր այլ յօդուածներ,, ուսումնասիրութիւններ ու գրախօսականներ հրատարակած է այլ ամսաթերթերու մէջ․ ինչպէս են․ «Հասկ», «Անահիտ», «Հանդէս ամսօրեայ», «Սիոն», «Շողակաթ», «Անդաստան», «Հայաստանեայց Հայ Եկեղեցի», «Հայրենիք», «Էջմիածին», «Յուսաբեր», «Հայ Բոյժ», «Վէմ», «Տարօնի Արծիւ»,

«Բանբեր Մատենադարանի» եւ այլն։

Անգլիերէն լեզուով ալ յօդուածներրուն ունի հետեւեալ պարբերականներուն մէջ․ «Kansas Magazine Yearbook», «Asiatic Society of Great Britain and Ireland»,

«The Journal of the Royal», «The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland», «Jornal of the Royal Asiatic Society», «Armenian Review», «Print Collectors Quarterly»,

«Jornal of th of the American Oriental Society», «Princeton University Library Chronicle», եւ այլն։

versity Library Chronicle», եւն. «Princeton UniԱյս ուսումնասիրութիւններէն կազմուած են նատիպ հատորիկներ. ունի նաեւ կարեւոր քսանի չափ առանձներ, որոնց ցուցակը 

Մասնակցած է Արեւելագէտներու 25-րդ միջազգային գիտաժողովին (Մոսկուա, 1960-ին)։

1975 թուականին ընտրուած է Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան Սուրբ Ղազարի կաճառի պատուաւոր անդամ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Աստուածատուր Աբեղայ

**Աստուածատուր Աբեղայ** (), հայ գրիչ եւ մանրանկարիչ, «Որդի Ատոմի եւ Շաքար խաթունի»։ 

## Կենսագրական գիծեր
Վանական եւ գեղարուեստական կրթութիւնը ստացած է Ռշտունեաց երկիրի Սուրբ Վարդան անապատը, իր մօրեղբայր Յակոբ վարդապետէն սովորած է «... զգիր, զծաղիկ, զոս կել եւ զկազմել եւ այլ բազում բարութիւն»։

Ձեռագիրներ ընդօրինակած է Ակոռիի եւ Ոստանի վանքերուն մէջ։

Մատենադարանը կը պահուին Աստուածատուր Աբեղայի պատկերազարդած 1417 թուականի (ձեռ. № 4841) եւ 1419 թուականի (ձեռ. № 2670) Աւետարանները, 1418 թուականի Մաշտոցը (ձեռ. № 4151)։

Աստվածատուր Աբեղան 1403 թուականին Անձնանապատի մէջ ընդօրինակած է Ոսկեփորիկ մը (Վիեննայի Մխիթարեան մատենադարան, ձեռ. № 705)։ Ընդօրինակութիւններ կատարած է Կիլիկեան, յատկապէս Սարգիս Պիծակի պատկերազարդած ձեռագիրներէն՝ փորձելով համակցել տեղական՝ Վասպուրականի մանրանկարչութեան դպրոցի եւ Կիլիկիոյ 14-րդ դարու գեղանկարչութեան աւանդոյթները։

Աստուածատուր Աբեղայի պատկերներուն բնորոշ է մաքուր, վառ գոյներու (կարմիր, կապոյտ, կանաչ, դեղին) եւ կշռութաւոր գիծերու դաշնութիւնը։ Անոր մանրանկարներուն մէջ արտացոլուած են ժողովրդական նիստ ու կացի առարկաները, տարազը եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ծիծեռնակ (նախաձեռնութիւն)

**Ծիծեռնակ**ը բազմադիմի ձեռնարկութիւն մըն է նուիրուած Հայոց լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման ու զարգացման, ստեղծուած սփիւռքահայ գրող, բանաստեղծուհի, լրագրող եւ ուսուցչուհի Նորա Պարութճեանի կողմէ։ 

Անոր գործունէութիւնը կը դրսեւորուի հետեւեալ ուղղութիւններով՝

# Պատանեկան եւ երիտասարդական կայքէջ:
# Անսթակրամի էջ։
# Եութիւպեան կայան։

## Պատանեկան եւ երիտասարդական կայքէջ
Կայքէջը Պատանի եւ երիտասարդ հայերու տրամադրութեան տակ դրուած հարթակ մըն է։ Նուիրուած Արեւմտահայերէնի գործածութեան։ Կայքէջին նպատակն է արեւմտահայերէնով արտայայտուող պատանիներու եւ երիտասարդներու արտայայտուելու տեղ ըլլալ։ Երիտասարդ սերունդին արեւմտահայերէնով ստեղծագործելու առիթ տալ։

### Պատանեկան բաժին
Այստեղ կը հրապարակուին պատանի տարիքի աշակերտներու արեւմտահայերէնով աշխատութիւնները՝ գրութիւն, նկարչութիւն, խաղ, տեսերիզ, եւն․․․ Այս հարթակը առիթ  կու տայ պատանիներուն իրենց ստեղծագործութիւնները հասարակութեան հետ բաժնելու։

### Երիտասարդական բաժին
Ծիծեռնակի շուրջ հաւաքուած է հայ երիտասարդներու կոկիկ խմբակը, քանի մը ամիսը անգամ մը կը մէկտեղէ սփիւռքահայ եւ մասնաւորապէս ֆրանսահայ երիտասարդներ` ժամանակակից նիւթ մը քննարկելու համար: Երիտասարդները կ՛առաջարկեն նիւթերը եւ առաջարկողը կը վարէ զրոյցը։ Փափաքողները գրաւոր կ’արտայայտեն նիւթին մասին իրենց կարծիքը, որ կը հրապարակուի կայքէջին վրայ։ Կը պատրաստուին նաեւ բանաստեղծական տեսերիզներ։ Կայ նաեւ նկարչական յաջող նախաձեռնութիւն։

## Անսթակրամի էջ
Այստեղ կը տեղադրուին հայերէն բառեր ու եզրոյթներ, բառին ձայնագրութեամբ, որուն կ’ընկերանան ֆրանսերէն ու անգլերէն թարգմանութիւնները։

## Եութիւպեան կայան
Տեսանկարներու ալիք մը, ուր կը սփռուին երիտասարդներուն ու պատանիներուն պատրաստած տեսերիզները՝ բանաստեղծութիւններու, հեքիաթներու եւ պատմուածքներու իրենց կարդացողութեանց, տեսերիզներուն յետանկարները՝ անոնց իսկ գծած նկարներով զարդարուած։

## Արտաքին յղումներ

* «Ծիծեռնակ» կայքէջի յղումը՝ dzidzernag.wordpress.com

## Տե՛ս նաեւ

* Նորա Պարութճեան
* Զէր0 (գիրք)

## Ծանօթագրութիւններ
Յովհաննէս Ոսկեփորիկ

**Յովհաննէս Ոսկեփորիկ** (ծննդեան թուականը անյայտ - 1432, Թիֆլիս), հայ գրիչ, գրչութեան ուսուցիչ, Անիի եպիսկոպոս, հոգեւոր եւ մշակութային գործիչ։

Աշխատած է Անիի մէջ (մինչեւ 1410-ական), Սանահինի, Վրաստանի սահմանամերձ Թմոք ամրոցին մէջ։

Մեզի հասած են Յովհաննէս Ոսկեփորիկի ընդօրինակած երեք մատեաններ, որոնք գրչութեան արուեստի փայլուն նմուշներ են եւ պահուած են Վիեննայի Մխիթարեաններու մատենադարանին մէջ (ձեռագիր № 55), Մատենադարանին մէջ (ձեռագիր № 1587, 1423 թ.), Երուսաղէմի Սուրբ Յակոբեանց վանքին մէջ (ձեռագիր № 1534, 1426)։

Յովհաննէս Ոսկեփորիկի աշխատանքները նկատելի են ոչ միայն կանոնաւոր ու յստակ գիրով, այլեւ կարմրագիր ու ոսկեգիր տողերու եւ տառերու կիրառմամբ, բոլորգիրի եւ երկաթագիրի սկզբնատողերու համադրմամբ, ձեռագիր էջի մակերեսի ներդաշնակ ու կուռ կազմակերպմամբ։

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Իգնատիոս Լոյոլացի

**Ս․ Իգնատիոս Լոյոլացի** (), կաթոլիկ եկեղեցւոյ գործիչ։ Հիմնադիրը  Յիսուսեան միաբանութեան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պասքերու Ազփէիթայի Լոյոլա ամրոցին մէջ։ Իբր կրտսեր որդի, ան նախասահմանուած էր քահանայութեան, սակայն անոր ձգտումն էր ըլլալ ասպետ։ Ուղարկուած է Քասթիլիա, եւ կազմաւորուած է Ֆերտինանտ Կաթողիկէ թագաւորի ապարանքին մէջ։

1520-ին վիրաւորուած է՝ ճակատամարտի մը ընթացքին, եւ ստիպուած է կազդուրման մէջ մնալ երկար ժամանակ, որուն ընթացքին, ակամայ կերպով սկսած է կարդալ կրօնական գրութիւններ, որոնք զինք առաջնորդած են ճանչնալու զԱստուած։

Այդ ժամանակաշրջանը փոխակերպած է անոր կեանքը։ Ան հիմնած է Յիսուսեան Միաբանութիւնը, որ վաւերացուած է Պօղոս Գ. Քահանայապետի կողմէ 1538 թուականին։

Հնազանդելով Սրբազան Պապին, Իգնատիոս մնացած է Հռոմ, համակարգելու համար միաբանութեան գործունէութիւնը եւ հոգ տանելու աղքատներուն, որբերուն եւ հիւանդներուն, որուն պատճառով անոր տրուած է «Հռոմի առաքեալ» տիտղոսը։

Անոր աճիւնները պահուած են Հռոմի Ճեզու եկեղեցւոյ մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Մինաս Թոխաթեցի

**Մինաս Թոխաթեցի** (*Լեհացի*, ), հայ միջնադարեան տաղասաց, գրիչ։

1540 թուականին գաղթած է Քամէնէն, ապա տեղափոխուած է Սուչավա։ 1563 թուակիանի անցած է Լեմպերկ (այժմ՝ Լուով), եղած է Գրիգոր Վանեցի արքեպիսկոպոսի քարտուղարը։

Ընդօրինակած է ձեռագրեր։ Անոր «Ռղբ ի վերայ Օլախաց երկրի հայերուն» հայրենասիրական ծաւալուն բանաստեղծութեան մէջ պատկերուած են Մոլտովայի թագաւոր Շ․Ռարէշի (իշխած է 1551—1552) հալածանքները՝ ընդդէմ հայերուն։ Ողբը, որ գրած է որպէս դէպքերու ականատես, սկզբնաղբիւր է Մոլտովայի հայերու պատմութեան ուսումնասիրման համար։

Մինաս Թոխաթեցիի գործերէն է նաեւ «Տաղ եւ գո­վասանք հե­րիսի» երգիծական ոտանաւորը։ Ստեղծագործած է գրաբար՝ աշխարհաբարի տարրերով, երբեմն ալ՝ ժամանակի խօսակցական լեզուով։

## Գրականութիւն

* Ակինեան Ն., Հինգ պանդուխտ տաղասացներ, Վնն., 1921, էջ 57-114։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
* Մինաս Թոխաթցի 

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տաղասացներ
Ղազար Թոխաթեցի

**Ղազար Թոխաթեցի** (), հայ տաղասաց, գրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
1602 թուականին Թոխաթի կոտորածէն ազատուած եւ հաստատուած է Եազլովից քաղաքը, ապա՝ Քամէնի մէջ։ Այստեղ մտերմացած է լեհահայ գաղութի հոգեւոր առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Կարապետ վարդապետի հետ, որուն նուիրած է «Գովասանք Կարապ ետ արքեպիսկոպոսիի Թոխաթցի Ղազար եպիսկոպոսէ ասացեալ» ներբողը։

Ղազար Թոխաթեցիի միւս 3 գործերը կապուած են ծննդավայրի հետ։ Անոնցմէ մէկուն՝ «Գովասանքի վերայ Թոխաթ քաղաքին» երկին մէջ, Թոխաթը նկատուած է «փոքր Ստամպոլ»։

Մնացած 2-ը ողբ են՝ «Ողբ ի վերայ կոտորածին Թոխաթի» եւ «Ողբ ի ուլերայ սովոյն Թոխաթի», որոնք պահպանուած են բանասէր Շաւարշ Սահակեանի մօտ եւ ոչնչացուած  են 1915 թուականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Ղազար Թոխաթեցին ընդօրինակած է նաեւ ձեռագիրներ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
* Ղազար Թոխաթեցին հայ մատենագրութեան թուանշային գրադարանում

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տաղասացներ
Հայրապետ Քահանայ

**Հայրապետ քահանայ** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), 12-13-րդ դարերու հայ գրիչ եւ մանրանկարիչ։

Հայրապետէն յայտնի են Սեբաստիոյ մէջ գրուած երկու Աւետարան․

* Առաջինը նկարազարդած է 1200 թուականին (Մատենադարան, ձեռագիր № 2589)։ Այս ձեռագիրին մէջ պահպանուած աւետարանիչներու երկու նկարներէն կ'երեւի Հայրապետին մարդկային դէմքերը՝ կենդանի վերապատկերելու վարպետութիւնը։
* Երկրորդ Աւետարանը նկարազարդած է 1211 թուականին (Մատենադարան, ձեռագիր № 987)։ Այստեղ, ինչպէս նախորդ ձեռագիրին մէջ, անզուգական վարպետութեամբ կատարուած հարիւրաւոր զարդագիրները, լուսանցազարդերն ու գլխազարդերը, որոնց մէջ Հայրապետը օգտագործած է նաեւ ոսկի, կը հաւաստեն, որ ան հայ գրչութեան արուեստի նշանաւոր զարդանկարիչներէն եւ գեղագիրներէն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Թորոս Հռոմկլայեցի

**Թորոս Հռոմկլայեցի**, 14-րդ դարու գրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
1311 թուականին, Կիլիկիոյ Ջերմաղբիւր վանքին մէջ,  ընդօրինակած է «Մասունք Նոր կտակարանի» (Մատենադարան, ձեռ. № 154) մատեանը, 1319 թուականին Տէր Յակոբ քահանայի հետ՝ Ժամագիրք (Հալէպ, Ս․ Քառասնից Մանկանց եկեղեցւոյ հաւաքածու, ձեռ. № 6)։

1331 թուականին՝ ծաղկած է Սարգիս Պիծակի Աւետարանը (Վենետիկի Մխիթարեան Մատենադարան, ձեռ. № 16)։

Գեղագրախ է նաեւ Շարակնոց (Նիւ Եորքի հանրային գրադարան, ձեռ. № 1489) եւ Աւետարան մը՝ գրուած Կիպրոսի մէջ (հաւանաբար՝ 1317-1318 թուականներուն, Մատենադարան, ձեռ. № 242)։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* ՆԿԱՐԱԳԻՐ ՕՇԻՆ ԹԱԳԱՒՈՐԻ ՁԵՌԱԳԻՐ ԺԱՄԱԳԻՐՔԻՆ 1319, Հալէպի Ս. Քառասնից եկեղեցւոյ ձեոագիրներէն թիւ 6։

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Դանիէլ Աղթամարցի

**Դանիէլ Աղթամարցի** (), 15-րդ դարու հայ գրիչ եւ մանրանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ապրած եւ ստեղծագործած է Աղթամարի մէջ։ Աշակերտած է հօրեղբօրը՝ Զաքարիա նկարչին։

Դանիէլի ընդօրինակած կամ պատկերազարդած եւ մեզի յայտնի ձեռագիրներն են․

* 1403-ի «Աւետարան»-ը,
* 1404-ի «Մաշտոց»-ը,
* 1409-ի «Ճառընտիր»-ը,
* 1412-ի «Ճաշոց»-ը,
* 1433-ի եւ 1436-ի աւետարանները (բոլորն ալ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարան, ձեռ․ №№ 4923, 4787, 994, 9093,4963, 5543)։

Իսկ Վրաստանի ձեռագիրներու ազգային կեդրոնին մէջ (Թիֆլիս) պահուող ձեռագիրներնէն է․

* 1426-ի «Աւետարան»-ը (ձեռ․№ 23)։

Դանիէլը շարունակած է Վասպուրականի մանրանկարչութեան դպրոցի աւանդները։ Ան նաեւ մանրանկարչութեան «ժողովրդական ուղղութեան» ներկայացուցիչներէն է։

## Ծանոթագրություններ


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Զաքարիա Աղթամարցի

**Զաքարիա Աղթամարցի** (ԺԴ․ դար, Աղթամար), հայ գրիչ եւ մանրանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Գրիչի մասին հիմնական տեղեկութիւնները քաղուած են իր եւ իր աշակերտներուն գրած յիշատակարաններէն։ Մկրտիչ քահանայի եւ Թանկխաթունի որդի Զաքարիա Աղթամարցին սեած է նկարչական եւ գրչական ձիրքով օժտուած ընտանիքէ։

Զաքարիայի եղբայրը՝ Կարապետը, եւս զբաղած է գրչութեամբ։ Բացի այդ, ան Դանիէլ եւ Թումա գրիչներու հօրեղբայրն էր եւ անոնց ուսուցիչը, որուն մասին կը վկայեն վերջիններուս ձգած յիշատակարանները 15-րդ դարու շարք մը ձեռագիրներու մէջ։

Զաքարիա Աղթամարցիի անունով մեզի յայտնի 18 ձեռագիրներուն մեծ մասը պահուած է Մաշտոցի Անուան Մատենադարանին մէջ, մէկը՝ Փիթթի հաւաքածուին մէջ (Տուպլին)։ Այս ցանկին կ'աւենայ երեք ձեռագիր, որոնք, ցաւօք, մեիզ յայտնի են միայն յիշատակարաններով։

Գրիչ եւ ծաղկող Զաքարիա Աղթամարցիի Վասպուրականի մէջ ծաւալած գործունէութեան իբրեւ արդիւնք մեզի հասած ձեռագիրներէն իւրաքանչիւրը ինքնատիպ է։

Ձեռագինրերու ոճական եւ պատկերագրական ընդհանրութիւնները, երբեմն նաեւ կրկնութիւնները, աւելի ընդգծած են գիրչի իւրայատկութիւնը, անոր սեփական ձեռագիրը, ինչով առանձնանած է ժամանակակիցներու մէջ։

Հակառակ  անոր, որ գրիչի մահուան թուականը յայտնի չէ, սակայն Թումայի գրչագրած 1426 թուականի (Վրացական թանգարանի № 23) Աւետարանին մէջմ Զաքարիան յիշատակուած է իբրեւ «զհանգուցեալն ի Քրիստոս»։

## Գրականութիւն
* Ս. Մանուկյան, Զաքարիա Աղթամարցու ձեռագրական վաստակը, «Էջմիածին», 2015, էջ 122-132։

## Ծանօթագրութիւննե


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Բարսեղ Կիլիկեցի

**Բարսեղ Կիլիկեցի** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԳ․ դարու հայ գրիչ եւ գրչութեան ուսուցիչ։

## ԿԵնսագրական գիծեր
Աշխատած է Յովհաննէս րաբունապետի Արքաեղբօր գրչութեան դպրոցին մէջ, ունեցած է բազմաթիւ աշակերտներ։ Ընդօրինակած է շարք մը ձեռագիրներ, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորը 1270-ին Յովհաննէս Արքաեղբօր համար ընդօրինակած Աստուածաշունչն է (Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարան, ձեռ․ № 345), որ մեզի հասած լաւագոյն օրինակներէն է։ Անոր մէջ առաջին անգամ ի յայտ բերած են Գէորգ Սկեւռացիի կազմած աւետարանական նախադրութիւններն ու գլխակարգութիւնները։ Շուրջ 800 էջանոց այս ձեռագիրին մէջ պահպանուած է Կոստանդին Ե․-ի ինքնագիր երկու յիշատակարան։
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Մովսէս Արծկեցի

**Մովսէս Արծկեցի**, հայ ժամանակագիր, Արծկէի վանքին մէջ հիմնուած գրչութեան կեդրոնի վարդապետ։

## Կենսագրական գիծեր
Ան որդին էր Դանիէլ քահանայի եւ Հայխաթունի։ ԾՆած է շուրջ 1440-ին։ Իբրեւ դպիր յիշուած է 1460-ին։ Հայրը յայտնի գրիչ մը եղած է, ինքն ալ հետեւած է հօր արուեստին եւ դարձած է «քաջ քարտուղար»։ Ունեցած է երկու որդիներ՝ Միքայէլ եւ Անանիա: 

Գրչադրական իր աշխատանքներէն կարելի է յիշել հետեւեալները․

* Գանձարան, օրինակած եւ ծաղկած է 1472–ին, Արծկէ քաղաքին մէջ, ի վայելումն որդւոյն՝ Միայելի,
* Յայսմաւուրքի մը Երկրորդ Հատորը, օրինակած է 1481–ին, Արծկէի մէջ, Մկրտիչ կրօնաւորի խնդրանքով,
* Շարական, օրինակած է 1482–ին, Թումայ կրօնաւորի համար,
* Ժողովածոյ Տաղարան, օրինակած է 1485–ին, Ամիթի մէջ, ի վայելումն Համշիրաք եղբօր տէր Յովանիսին»,
* Ճառընտիր, օրինակած է 1491–ին, Արծկէի մէջ, գործակցութեամբ Յակոբ գիրչի, տանուտէր Խալիֆի խնդրանքով, Ձեռ. Երեւանի Մատենադարան, թիւ 4822,
* Մեկնութիւն Կաթողիկեայց Թղթը՝ Սարգսի Շնորհալւոյ, որենակած է 1493–ին, Արծկէի մէջ. ելաթայ Վարդան Եպիսկոպոսին համար — 

Մովսէս Արծկեցի գրած է նաեւ տաղաչափեալ «Տարեգրութիւն» երկը, որուն հեղինակային ձեռագիր-բնագիրը ժամանակին գտնուած է Բաղէշի (*Պիթլիս*) Ամրtոլու վանքի ձեռագիրի մը գանձարանին մէջ։

Արծկեցի մեծ գրչական գործուէութիւն ծաւալել 1480-90-ական թուականներուն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւներ

* «Սիոն» ամսագիր ազգային, բանասիրական, գրագիտական եւ քաղաքական, 1978-03-15, էջ 26։

Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ժամանակագիրներ
Յովսէփ (գրիչ)

**Յովսէփ** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), հայ գրիչ եւ մանրանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ապրած եւ ստեղծագործած է 15-16-րդ դարերուն՝ Վասպուրական։ Հօր անունը Աւագ է, մօրը՝ Մեհրիաթ։

Մատենադարանին մէջ կը գտնուին Յովսէփի նկարազարդած ձեռագիրներէն երեքը՝ № 158 (1497), 3534 (1497) եւ 6326 (1499 )։ Կ'ենթադրուի, որ ան ծաղկած է նաեւ № 5398 Գանձարանը (ԺԵ․ դարու վերջ)։

Յովսէփ գրիչի արուեստին մէջ նկատելի է Վասպուրականի մանրանկարչութեան դպրոցի «դասական» շրջանի (ԺԴ․ դարու եւ ԺԵ․ դարու 1-ին կէս) ոճական եւ պատկերագրական սկզբունքներու վերասերումը։ Սակայն շնորհալի մանրանկարիչին արուեստին մէջ աւանդականի կորուստը փոխարինուած է ջրաներկային թեթեւութեամբ կատարուած մեղմ, նրբագեղ գոյներու առինքնող խաղով։ Զուսպ եւ հակիրճ է պատկերագրական շարքը։
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Առաքել Գրիչ

**Առաքել Գրիչ** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԵ․ դարու հայ գրիչ։

Երզնկայի Աւագ վանքի համալսարանի սան եղած է։ Ընդօրինակած է երաժշտական խազգիրքեր, շարակնոցներ եւ գանձարաններ։ Անոնցմէ յայտնի է 10 ձեռագիր՝ 7 շարակնոց, միւսները՝ գանձարան եւ մաշտոց։ Վերջինս կը գտնուի Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարանը (ձեռ. № 9671), միւսները՝ Երուսաղէմ եւ Վենետիկ։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Մարիամ (գրիչ)

**Գրչուհի Մարիամ** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ են), ԺԵ․ դարու հայ գրիչ եւ ծաղկող։

## Կենսագրական գիծեր
Միջնադարեան հայ նշանաւոր գրչօճախներէն էր Ջուղան, ուր Մարիամ գրչուհի-մանրանկարչուհին ընդօրինակած է ձեռագիրներ:

Անոր ընդօրինակութիւններէն մէկը յայտնաբերուած է 1946 թուականին. արուեստաբան եւ գրականագէտ Արամ Երեմեան Պարսկաստանի Սպահան գաւառի Մամուռան գիւղին մէջ գտած է Գրիգոր Վարդապետ Տաթեւացիի «Գիրք քարոզութեան» գեղարուեստական երկի ձեռագիր նմոյշ մը, զոր արտագրած ու նկարազարդած է Մարիամ անունով ջուղայեցի նկարչուհին: Այդ ձեռագիրը այժմ կը գտնուի Էջմիածնի Մատենադարանին մէջ:

Մարիամը ԺԵ․ դարու միակ նկարչուհին է, որուն ստեղծագործութիւններուն նմոյշները պահպանուած են։

## Գրականութիւն

* Արամյ Երեմեան, 15-րդ դարի մի անյայտ նկարչուհի, «Էջմիածին», 1952, համար 7։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ծաղկողներ
Մեսրոպ Խիզանցի

**Մեսրոպ Խիզանցի** (), ԺԷ․ դարու մանրանկարիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Աշակերտած է Սարգիս Մազմանցիին եւ Անոր որդիին՝ Գրիգորիսին։

Ստեղծագործած է Նոր Ջուղայի մէջ, ծաղկած է 30-էն աւելի ձեռագիրներ։

Առաջին Աւետարանը պատկերազարդած է 1604 թուականին (1975 թուականին աճուրդի հանուած է, Լոնտոն), 1608 թուականին՝ երկուքը. մէկը պատկանած է Խոճա Վելիճանին, միւսը՝ Խոճա Նազարին։

1609 թուականին ծաղկած Աւետարանը կը պահուի Օքսֆորտի համալսարանի Պոտլէեան գրադարանին մէջ, 1642 թուականի Աւետարանը (գրիչ՝ Վահրամ, պատուիրատու՝ ԽոՃա Յակոբճան, 272 թերթ)՝ Մատենադարանին մէջ (ձեռ. № 294)։

1651 թուականին նկարազարդած է վերջին Աւետարանը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ մանրանկարիչներ
Ներսէս Մշեցի

**Ներսէս Մշեցի**, Տարօնցի (), հայ մանկավարժ, գրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Կրթութիւնը ստանալէ ետք, պաշտօնավարած է Մշոյ Առաքելոց վանքի դպրոցին մէջ, կատարելագործուած է Վարդան Արեւելցիի ղեկավարած Հայոց վարդապետարանին մէջ։ Տիրապետած է յունաէնին եւ լատիներէնին։

Արեւելցիի մահէն ետք՝ 1271 թուականին, նշանակուած է րաբունապետ եւ վարդապետարանը Խոր Վիրապէն փոխադրած է Մշոյ Առաքելոց վանք։ Նկատի ունենալով երկիրի անապահով վիճակը, Ներսէս Մշեցին 1281 թուականին դպրոցը ժամանակաւորապէս փակելով՝ ապահով տեղ գտնելու նպատակով, աշակերտին՝ Եսայի Նչեցիի, հետ մեկնած է Մեծոփավանքի դպրոց, իսկ 1282 թուականին՝ Վայոց Ձոր։

Պռոշեան իշխանական տունը իրեն տրամադրած է Աղբերց վանքը։ Ներսէս Մշեցին հաւաքած է իր աշակերտները, շարունակած է վարժութիւնները, իսկ որոշ ժամանակ անց րաբունապետ կարգած է Եսայի Նչեցին։

Ներսէս Մշեցիի մահէն ետք դպրոցը շարունակած է գործել եւ ճանչցուած է իբրեւ Գլաձորի համալսարան։
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Տուպայի Արմաւենիներու կղզիները

մինի
**Տուպայի** Արմաւենիներու կղզիները (Palm Islands) կը կազմեն երեք արհեստական կղզեխումբեր՝

* Փալմ Ճումէյրա (Palm Jumeirah),
* Տուպայի Կղզիներ (Dubai Islands, նախկին անունը՝ «Փալմ Տէյրա» կամ «Տէյրա կղզիներ»),
* Փալմ ժապալ Ալի (Palm Jebel Ali):

Անոնք կը գտնուին Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու Տուպայ քաղաքին ափերուն դիմաց։

## Կառուցում
Այս կղզիները ստեղծուած են «Նախիլ» (Nakheel Properties) անունով ընկերութեան մը կողմէ։ Նպատակն էր ընդարձակել Տուպայի ծովափնեան տարածքը՝ զբօսաշրջային, առեւտրային եւ բնակելի կարիքներու համար։

Կղզիներու շինարարութիւնը սկսած է 2001-ին եւ աւարտած՝ շուրջ 2006-2007 թուականներուն։

## Բնապահպանական հետեւանքներ
Մասնագէտներ կը մատնանշեն, որ կառուցման ընթացքին փոխուած են ջուրերու հոսքը եւ նստուածքներու բաշխումը, որ կը սպառնայ կարգ մը ձկնատեսակներու գոյատեւման։

## Տնտեսութիւն
Այս կղզիները կը ներառեն զբօսաշրջային ճոխ հիւրանոցներ, բնակելի համալիրներ, առեւտուրի եւ ժամանցի կեդրոններ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ստորոգութիւն:Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ
Սեւ Տուրմը

մինի
**Սեւ տուրմը** (dark chocolate) կը պատրաստուի քաքաոյէն եւ շաքարէն։ 

Սեւ տուրմը կը գործածուի տուրմի սալիկներ պատրաստելու եւ քաղցրաւենիքներ պատելու համար։

Սեւ տուրմը սկսած է արժեւորուիլ Ի. դարու վերջաւորութեան, երբ ֆրանսացի գործատէրեր զայն գերադասած են կաթնային տուրմէն։ Այս նախընտրութիւնը կը սկսի տարածուիլ նաեւ այլ երկիրներ, ինչպէս՝ Միացեալ Նահանգներ։

Համեմատած այլ տեսակներու հետ՝ սեւ տուրմը ունի աւելի դառն եւ ուժեղ համ։

Սեւ տուրմը նոյնպէս կը պարունակէ այնպիսի նիւթեր, որոնք կը նպաստեն տրամադրութեան բարելաւման: Անիկա հարուստ է Պէ. կենսանիւթով, մակնեզիոմով եւ քաֆէինով. այս տարրերը կ'օգնեն աւելի շատ ուժանիւթ հաւաքելու:

Պայման է, որ տուրմը պարունակէ առնուազն 72% չմշակուած քաքաօ: Այլապէս անիկա պարզապէս բարձր ջերմուժով քաղցրութիւն է, որ քանի մը վայրկեան հաճոյք կը պատճառէ, բայց ոչ մէկ օգուտ կու տայ:
## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Տուրմ
*Վարդագոյն Տուրմ

Ստորոգութիւն:Քաքաօ
Ստորոգութիւն:Տուրմ
Ստորոգութիւն:Քաղցրաւենիներ
Երիցուկ

մինի
**Երիցուկ** (ֆրանս. *camomille*, լատ. *chamomilla*) բուսաբանական անուն մը, որ կը վերաբերի բազմաթիւ ծաղկաւոր դեղաբոյսերու։ 

Անոր ծագումնաբանութիւնը կը յանգի հին յունարէն χαμαίμηλον (*khamaimēlon*), որ բառացի կը նշանակէ «երկրային խնձոր»։ Այս անունը կազմուած է երկու արմատէ՝ χαμαί (*khamai*, «գետինին») եւ μῆλον (*mēlon*, «խնձոր»), որովհետեւ երիցուկին բոյրը  խնձորի բոյրը կը յիշեցնէ։

Այս եզրը առաջին անգամ արձանագրուած է ԺԳ. դարուն։ Անգլերէնի մէջ տարածուած են երկու հիմնական տարբերակներ՝ «chamomile», որոնք անմիջապէս կապուած են լատիներէն «*chamomilla»*-ին եւ յունարէն «*chamaimelon»*-ին, եւ «camomile», որ բրիտանական տարբերակներուն, ձեւաւորուած՝ ֆրանսերէնի ազդեցութեամբ։

Երիցուկին անունը տարբեր լեզուներու մէջ փոխուած ձեւերով կը գործածուի, սակայն միշտ կը պահպանէ իր սկզբնական իմաստային կապը՝ գետինի վրայ աճող եւ խնձորի բոյր ունեցող բոյսին հետ։ 

Միջնադարեան բժշկագիտութեան մէջ անիկա եղած է ամէնէն շատ գործածուած դեղաբոյսերէն մէկը։ 

Այսօր ալ երիցուկը մեծապէս կը գնահատուի իբրեւ հանգստացուցիչ եւ բուժիչ բոյս՝ մանաւանդ թուրմերու եւ բնական դեղորայքի մէջ։

### Երիցուկի թէյը
ձախից|մինի
Ձմրան, ցերեկային ժամերու կրճատման պատճառով, մարմինին մէջ որոշ կշռոյթի տատանումներ տեղի կ'ունենան, եւ ոմանց մօտ քունի եւ զարթնումի դժուարութիւններ կը ծագին:

Երիցուկի թէյը կ'օգնէ քունի կարգաւորման եւ կը բարելաւէ մարմինին ճանաչողական գործառոյթները` յիշողութիւնը եւ ընկալումը օրուան ընթացքին: Երիցուկի թէյը նաեւ կ'օգնէ նուազեցնելու ձմրան բնորոշ յոգնածութեան զգացումը, ինչ որ դրականօրէն կ'անդրադառնայ մարդու ինքնազգացողութեան բարելաւման վրայ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դեղաբոյսեր
Վարունգ

մինի
**Վարունգ** (*[[Լատիներէն|լատ]]․ Cucumis sativus*) կը պատկանի դդմազգիներու (Cucurbitaceae) ընտանիքին։ Կը նկատուի աշխարհի ամէնէն տարածուած եւ հնագոյն աղցանային բանջարեղէններէն։

### Նկարագրութիւն
Վարունգը ունի սողացող ցօղուն։ Տերեւները լայն եւ կտրտուած են, իսկ ծաղիկները՝ դեղին։ Պտուղը երկար հատապտուղ մըն է, որ ունի տարբեր ձեւեր եւ գունաւորումներ՝ բաց կանաչէն մինչեւ գոց կանաչ։ Սերմերը ճերմակ եւ թափանցիկ են։

Վարունգը կարելի է մշակել գրեթէ բոլոր կլիմայական գօտիներու մէջ։ 

Վարունգին հայրենիքը կը համարուի Հիւսիսային Հնդկաստանը, ուր անոր վայրի նախատիպերը տարածուած էին հին ժամանակներէն։ 
ձախից|մինի
Գիտականօրէն նկարագրուած են շուրջ 30 տեսակներ, որոնցմէ Հայաստան ունի մէկ մշակուող տեսակ՝ «Cucumis sativus**»**, որ  կը մշակուի Հայաստանի գրեթէ բոլոր մարզերուն մէջ։

Վարունգը կը գործածուի գլխաւորաբար թարմ աղցաններու մէջ, սակայն նաեւ կը պահուի թթուաշի կամ աղաջուրի ձեւով։ Պարունակելով ջուրի բարձր տոկոս (մօտաւորապէս 95%), անիկա թեթեւ եւ զովացուցիչ ուտեստ մըն է։ 

Մշակութային առումով, վարունգը տեղ գտած է բազմաթիւ ժողովուրդներու խոհանոցին մէջ եւ այսօր համաշխարհային տնտեսութեան կարեւոր բանջարեղէններէն մէկն է։

### Վարունգի հիւթին բուժիչ յատկութիւնները
ձախից|մինի
* Կենսանիւթերով եւ հանքայիններով հարուստ վարունգի հիւթը մատչելի դեղ է առողջութեան համար: 

* Ջուրով եւ բնաթելերով յագեցած վարունգի հիւթը կը բարելաւէ մարսողական դրութեան գործունէութիւնը եւ կը կանխարգիլէ փորկապութիւնը:
* Վարունգին հիւթը կ'օգնէ կանխարգիլելու սրտանօթային որոշ անհանգստութիւններ: Անիկա, շնորհիւ փոթասիոմին, կը կանոնաւորէ արեան ճնշումը: 
* Վարունգին հիւթը նաեւ կը պարունակէ փանքրէասին անհրաժեշտ նիւթ մը, որ կ'օգնէ էնսիւլինի արտադրութեան եւ բնականաբար յանձնարարելի է շաքարախտաւորներուն:
* Շատ քիչ ջերմուժ պարունակող վարունգին հիւթը միզեցնող է եւ յանձնարարելի` բոլոր անոնց, որոնք նիհարցնող սննդականոնի կը հետեւին:
* Վարունգին հիւթը սիլիս կը պարունակէ, այս վերջինը կը զօրացնէ` հիւսկէնները, մկանները, ջիլերը (tendons), կապանները (ligaments) եւ աճառները (cartillages): Սիլիսը նաեւ հակաբորբոքային յատկութիւն ունի եւ յանձնարարելի է արթրոզէ տառապողներուն:
* Վարունգին հիւթը չափազանց օգտակար է մորթին: Ջուրով, Էօ. կենսանիւթով եւ հիմնական իւղերով յագեցած այս հիւթը կը կանխարգիլէ մորթին կանխահաս ծերացումը, կ'անհետացնէ աչքերուն տակի մութ գոյնը, փայլ եւ առողջ տեսք կու տայ դէմքին: 
* Ա., Պէ. եւ Սէ. կենսանիւթերով հարուստ վարունգի հիւթը կը խթանէ մարմինին դիմադրականութիւնը: Օրական բաժակ մը վարունգի հիւթը բաւարար է մարմինին դիմադրականութիւնը զօրացնելու համար:

### Վարունգի հիւթի պատրաստութիւն
մինի
Ընտրել մութ գոյնի, մսոտ վարունգներ, եւ անգամ մը որ հիւթը պատրաստուի, զայն անմիջապէս խմել, քանի որ բոլոր հիւթերուն նման` անիկա կը կորսնցնէ իր սննդական արժէքին մէկ կարեւոր մասը` օդին եւ լոյսին պարզուելով:

Նաեւ կարեւոր է լաւ լուացուած վարունգը քամել իր կեղեւով, տրուած ըլլալով, որ Սէ. կենսանիւթին մէկ կարեւոր տոկոսը հոն կը գտնուի:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանջարեղէններ
Կղզի

մինի
**Կղզի** կը կոչուի ցամաքի այն հատուածը, որ ամբողջութեամբ ջուրով շրջապատուած է եւ բնական կերպով կը գտնուի ծովու, ովկիանոսի, գետի կամ լիճի մէջ։ 

Կղզիները աշխարհագրական, երկրաբանական եւ կենսաբանական մեծ կարեւորութիւն ունին։

### Տեսակներ
ձախից|մինի|Հաուայեան կղզիներ
Կղզիները կը բաժնուին բազմազան տեսակներու․

* Մեծ ցամաքամասերէն բաժնուած մասեր, ինչպէս՝ Մատակասքար եւ Սրի լանքա։

* Հրաբուխներու ժայթքման հետեւանքով ձեւաւորուած կղզիներ, ինչպէս՝ Հաուայեան կղզիները։
* Քորալեան կղզիներ, որոնք կազմուած են յատկապէս՝ Խաղաղական ովկիանոսին մէջ:
* Արհեստական կղզիներ, որոնք մարդոց կողմէ ստեղծուած են տնտեսական կամ զբօսաշրջական նպատակներով, ինչպէս՝ Տուպայի Արմաւենիներու կղզիները։

### Բուսական եւ կենդանական աշխարհ
Կղզիները յաճախ կը զարգացնեն առանձնայատուկ բնաշխարհ մը, որովհետեւ երկար ժամանակ ցամաքամասերէն մեկուսացած մնացած են: Այդ պատճառով, կարգ մը կենդանատեսակներ միայն որոշ կղզիներու մէջ կը գտնուին, ինչպէս՝ եզակի կրիաներ եւ թռչուններ։

### Բնակչութիւն
Կղզիներու վրայ մարդիկ հաստատուած են հազարաւոր տարիներ առաջ։ Կղզիներ յաճախ եղած են ռազմավարական կեդրոններ, առեւտրական կանգառներ եւ մշակոյթներու խաչմերուկներ։ 

Կարգ մը կղզիներու բնակչութիւնը այսօր կը հիմնուի զբօսաշրջութեան, ձկնորսութեան եւ ծովային առեւտուրի վրայ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ծնեբեկ

մինի
**Ծնեբեկ** կամ **ծնեփակ** (*լատ․ Asparagus*) բոյս, որ կը պատկանի շուշանազգիներու ընտանիքին (Liliaceae)։ 
## Բնութագիր
Ծնեբեկի տեսակները կը բնորոշուին բարակ եւ թեթեւ ճիւղաւորումներով։ Ճիւղերը յաճախ կը կրեն փուշեր կամ փշանման յաւելումներ։ Տերեւները փոքր եւ շերտիկի նման են։ Ծաղիկները մանր են, դեղնաւուն կամ կանաչաւուն, իսկ պտուղը՝ կարմիր հատապտուղ մըն է։

## Տարածում
Ծնեբեկին ցեղը ունի շուրջ 300 տեսակ, որոնք տարածուած են աշխարհի տարբեր կլիմայական գօտիներու մէջ։ Անոնց մեծ մասը կը սիրէ չափաւոր եւ տաք գօտիներ։
մինի
Հայաստանի մէջ նշանաւոր են եօթը վայրի տեսակներ, որոնք կը տարածուին գրեթէ բոլոր շրջաններուն մէջ։ 

## Մշակութիւն եւ գործածութիւն
Ծնեբեկի մշակուած ձեւերէն ամէնէն ճանչցուածը «Asparagus officinalis»ն է, որ հին ժամանակներէն ի վեր կ'օգտագործուի իբրեւ բանջարեղէն։ 

Բացի սննդային արժէքէն, ծնեբեկը ունի նաեւ բժշկական գործածութիւն․ անիկա կը նկատուի միզամուղ, նրբօրէն խթանող մարսողութիւնը եւ հին բժշկութեան մէջ գործածուած է բազմազան տկարութիւններու դէմ։

## Տնտեսութիւն
Ծնեբեկը համաշխարհային մակարդակով կը մշակուի, յատկապէս Եւրոպայի եւ Ասիոյ մէջ։ Բազմաթիւ վայրի տեսակներ ալ կը գործածուին իբրեւ դեղաբոյսեր։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Յառաջ (օրաթերթ)

**Յառաջ** օրաթերթ (1925-2009) ֆրանսահայ թերթ, եւրոպայի առաջին հայկական թերթը։

Թերթը կարեւոր դեր խաղաց եւրոպական հայկական սփիւռքի մամուլի պատմութեան մէջ՝ ծառայելով որպէս գլխաւոր տեղեկատուական աղբիւր եւ մշակութային հարթակ։

## Պատմութիւն

### Հիմնադրութիւն (Թիֆլիսէն Երեւան)
Յառաջ թերթը հիմնադրուած է Թիֆլիսի մէջ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կողմէն։ Յետագային՝ ցարական Ռուսիոյ հայ յեղափոխականներու հետապնդումներու պատճառով, 1908-ին թերթը կը տեղափոխուի Կարին (*Էրզրում*), ապա նորէն Թիֆլիս, Պաքու եւ վերջապէս՝ Հայաստանի Անկախութեան շրջանին կը հաստատուի Երեւանի մէջ։ Այս շրջանին թերթը կը պատկանէր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան։

### Փարիզեան շրջան (1925-2009)
1925 թուականին Շաւարշ Միսաքեանը նորէն հիմնադրեց Յառաջ թերթը Փարիզի մէջ։ Միսաքեան թերթին նոր ուղղութիւն մը տուաւ՝ փոխելով անոր առաքելութիւնը, որպէսզի թերթը դառնայ համայն ֆրանսահայութեան եւ սփիւռքահայութեան թերթը եւ ոչ թէ կուսակցութեան։ Այս փոփոխութիւնը թերթը դարձուց անկախ մամուլական օրգան՝ ծառայելու ամբողջ եւրոպական հայ համայնքին։

Շաւարշ Միսաքեանը մահացաւ 1957 թուականին, եւ անոր մահը յայտարարուեցաւ Յառաջի երեքշաբթի՝ 29 յունուար 1957-ի, 7794 թիւին մէջ։

### Արփիկ Միսաքեանի շրջան (1957-2009)
Շաւարշ Միսաքեանի մահէն ետք, անոր յաջորդեց Արփիկ Միսաքեանը, որը տնօրէնութիւնը ստանձնեց 1957 յունուար 30-էն սկսեալ։ Անիկա շուրջ յիսուն եւ երկու տարի խմբագրեց թերթը՝ մինչեւ 2009 թուականին։

Յառաջ օրաթերթի վերջին թիւը հրատարակուեցաւ 2009 մայիս 30-ին։ Թերթը ընդհանուրապէս բաղկացաւ 22,214 թիւէ։

## «Միտք եւ Արուեստ» յաւելուածը
Յառաջ օրաթերթի հետ մէկտեղ հրատարակուեցաւ «Միտք եւ Արուեստ» անունով շաբաթական մշակութային յաւելուածը, որ դարձաւ եւրոպական հայալեզու գրական կեանքի կարեւոր սատարողներէն մէկը։ Այս յաւելուածը հարթակ ծառայեց գրողներու, բանաստեղծներու եւ մտաւորականներու համար՝ խթանելով հայերէն գրականութեան զարգացումը Եւրոպայի մէջ։
Հռոփանոս (յոյն գրիչ)

**Հռոփանոս**, Ե․ դարու յոյն գրիչ։

405-ին Սամոսատի մէջ, Մեսրոպ Մաշտոցի յանձնարարութեամբ, Հռոփանոս յոյն գեղագիրը ձեւաւորած իր ստեղծած տառերը։

Գրել է առաջին հայատառ ձեռագիրը, որն սկսվում է «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ» բառերով, պարունակում է Սողոմոնի առակները (9.10)՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ անոր աշակերտներ Յովհան Եկեղեցացիի եւ Յովսէփ Պաղնացիի թարգմանութեամբ։

Օգնած է Մեսրոպ Մաշտոցին՝ մշակելու հայ նորաստեղծ տառերը գրելու արուեստը՝ գրչութեան արուեստը։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ