open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Լեզուի եւ Լեզուաբանութեան Հանրագիտարան

**Լեզուի եւ Լեզուաբանութեան Հանրագիտարան** (անգլերէն՝ *Encyclopedia of Language and Linguistics)* առաջին անգամ հրատարակուած 1994-ին (խմբագրուած Ռանըլտ Է. Աշըրի կողմէ, անգլերէն՝ Ronald E. Asher), 2րդ հրատարակութիւնով 2006-ին (խմբագրուած Քիթ Պրաունի կողմէ, անգլերէն՝ Keith Brown), լեզուի եւ լեզուաբանութեան հետ կապուած բոլոր հարցերու հանրագիտարան մըն է:

## Ընդունելութիւն
*Լեզուաբանութեան Ամսագիրը* այն նկարագրեց որպէս «վճռական եւ անփոխարինելի գիտական յղումային հրատարակութիւն, լեզուաբանութեան բոլոր ճիւղերու վրայ, ցանկացած գրադարանի համար ուր լեզուաբանութիւնը լուրջ կերպով կը դիտարկուի»: Երկրորդ հրատարակութիւնը ունի 11,000 էջ եւ 3,000 յօդուած 14 հատորներու մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Չինաստանի Ճիշիշան Երկրաշարժը, 2023

մինի|աջից
**Չինաստանի Ճիշիշան Երկրաշարժը,** 18 Դեկտեմբեր 2023-ին, տեղական ժամանակով շուրջ 23:59:30-ին (CST), Չինաստանի Կանսու նահանգի Ճիշիշան շրջանին մէջ տեղի ունեցած 5.9-6.2 ուժգնութիւն ունեցող երկրաշարժ։ 

Չինաստանի հիւսիս-արեւմուտքը տեղի ունեցած ուժգին երկրաշարժին պատճառով արձանագրուած է 151 զոհ եւ  982 վիրաւոր:

Երկրաշարժը տեղի ունեցած է շուրջ կէս գիշերին Կանսու նահանգին մէջ: Զոհեր եղած են նաեւ դրացի Ցինհայ նահանգին մէջ:

Երկրաշարժին պատճառով երկու նահանգներուն մէջ ալ տուներ եւ ենթակառոյցներ վնասուած են: Որոշ շրջաններու մէջ խափանուած են ելեկտրականութեան եւ ջուրի մատակարարումները: Ընդհանուր առմամբ, աղէտի գօտի ուղարկուած է շուրջ 1500 հրշէջ-փրկարար:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաշարժեր
Ստորոգութիւն:Չինաստան
Սովետական Վրաստան (պարբերական)

**«Սովետական Վրաստան»**, խորհրդային շրջանի օրաթերթ։ Հանդիսացած է Վրաստանի կոմունիստական կուսակցութեան Կենտկոմի, Վրացական ԽՍՀ Գերագոյն սովետի եւ Մինիստրներու խորհուրդի օրգան։ 

Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1920 թուականին (մինչեւ 1923 թուականը՝ *«Կարմիր աստղ»*, 1923—1927 թուականին՝ *«Մարտակոչ»*, 1927—1938 թուականին՝ *«Պրոլետար»*, 1938—1940 թուականին՝ *«Խորհրդային Վրաստան»*), Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Դովլաթեան, Խանոյեան, Խումարեան, Մելիքեան, Վարդանեան, Ատրեան, Գասպարեան, Վարդանեան, Մարգարեան, Պողոսեան, Բլրցեան (1969 թուականէն)։

Գովազդած է մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարները, հանդէս եկած է Հայաստանի հանրապետութեան եւ անոր մամուլի դէմ (5-րդ համարէն ետք Վրաստանի մենշեվիկեան կառավարութիւնը թերթի հրատարակութիւնը արգիլած է, հրատարակութիւնը շարունակուած է 1921 թուականի Փետրուարէն)։

Կարմիր բանակի՝ Վրաստան ներխուժումէն եւ երկրին մէջ խորհրդային իշխանութեան հաստատումէն ետք խորհրդային գաղափարախօսութեան դիրքերէն լուսաբանած է կոմունիստական կուսակցութեան քաղաքականութիւնը, Ռուսաստանի եւ Վրաստանի մէջ կատարուող հասարակական-տնտեսական վերափոխումները, նորաստեղծ Անդրֆետերացիայի կուսակցական, սովտական ու տնտեսական մարմիններու գործունէութիւնը։ 

Նախապատերազմեան հնգամեակներուն աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած է հանրապետութեան ինդուստրացման, գիւղատնտեսութեան կոլեկտիւացման եւ «մշակութային յեղափոխութեան» խնդիրներու իրականացման։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն թերթը լուսաբանած է Նացիստական Գերմանիոյ դէմ մղուած պայքարը, բոլոր ազգերու ու ազգութիւններու եղբայրութիւնն ու հայրենասիրութիւնը։

Թերթը պարգեւատրուած է «Պատուոյ նշան» շքանշանով (1970)։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վրաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ պարբերականներ
Սոցիալիստ Հայաստան (Պարբերական)

**«Սոցիալիստ Հայաստան»**, Հնչակեան կուսակցութեան ԱՄՆ շրջանի ամսաթերթ։ Լոյս տեսած է 1921 թուականին (6 համար), Շիքակոյի մէջ։ Խմբագիր՝ Լ․ Սարտիրոսեան։ Հանդիսացած է սփիւռքահայ առաջին լրագիրներէն, որ պաշտպանած է Հայաստանի օկուպացիան սովետական ուժերու կողմէ, տպագրած է ՀԽՍՀ կառավարութեան դեկրետները, հանդէս եկած է Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան հակադրուող հայկական ուժերու ու մամուլի դէմ։ Տպագրած է կոմունիստական եւ բանուորական շարժման, բուրժուական դեմոկրատիայի, պրոլետարական յեղափոխութեան, ազգային, հողային եւ այլ հարցերու մասին Ննչակեան կուսակցութեան դիրքորոշումէն փխող տեսական յօդուածներ։ Ունեցած է գրական բաժին (N* 5-ին մէջ տպագրած է Մ․ Տորքոլ «Բազէի երգը»)։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Աւի Շլայիմ

**Աւի Շլայիմ** (անգլերէն՝ Avi Shlaim, եբրայերէն՝ אבי שליים, արաբերէն՝ أفي شلايم) Իսրայէլցի-անգլիացի պատմաբան՝ իրաքի հրեաներու շարաւիղ: Իսրայէլի «Նոր Պատմաբաններ»-էն մէկն է, որոնք Իսրայէլցի գիտնականներու խումբ մըն են եւ քննադատական մեկնաբանութիւններ կը ներկայացնեն Սիոնիզմի եւ Իսրայէլի պատմութեան մասին։

## Ծանօթագրութիւններ
Սուրբ Թադէոս (թերթ)

**«Սուրբ Թադէոս»**, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Յորդանանի ազգային առաջնորդարանի պաշտօնաթերթ։

## Պատմութիւն
Թերթը լոյս կը տեսնէ 1997 թուականէն Ամմանի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Վահան արքեպիսկոպոս Թոփալեան, Զաքարիա քահանայ Սարիբեկեան, Հ. Չըգրգճեան։ Կը ներկայացնէ Հայ եկեղեցւոյ պատմութիւնը, ծէսերն ու աւանդոյթները, կը լուսաբանէ համայնքի ազգային կեանքը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական կրօնական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Յորդանանի հայկական պարբերականներ
Սոցիալիստական Գիւղատնտեսութիւն (Պարբերական)

**«Սոցիալիստական** **Գիւղատնտեսութիւն»**, խորհրդային շրջանի գիւղացիական օրաթերթ (մինչեւ 1932 ՝ երկօրեայ), ՀԽՍՀ հողժողկոմատի, Կոլտնտկեդրոնի եւ Հայջրտնտեսութեան օրգան։ Լոյս տեսած է 1931 - 1935 թուականներուն, Երեւանի մէջ։ Յաջորդած է «Մաճկալին»։ Թերթը խմբագրած է Վախթանգ Անանեանը։

Տպագրած է ՀամԿ(բ)կ Կենտկոմի, Անդրերկոմի եւ ՀԿ(բ)կ Կենտկոմի որոշումները գիւղատնտեսութեան վերաբերեալ, կուսակցական եւ պետական գործիչներու ելոյթներ։ Պրոպագանդած է գիւղատնտեսութեան կոլեկտիւացումը ԽՍՀՄ-ի մէջ, կոլտնտեսային արտելի կանոնադրութիւնը։

Նպաստած է նաեւ գիւղատնտեսական գիտելիքներու տարածման, անդրադարձել գիւղական համայնքներում խորհրդային կրթական համակարգի ներդրման։ Ունեցած է նաեւ հարուստ գրական բաժին, ուր տպագրուած են Նայիրի Զարեանի, Խնկօ Ապօր, Յովհաննէս Շիրազի, Աղաւնիի եւ այլոց գործերը։

«Սոցիալիստական Գիւղատնտեսութիւն» օրաթերթին յաջորդած է «Կոլխոզնիկ» (1935-ին, Երեւան) թերթը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական ԽՍՀ պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Ստեփանակերտ (թերթ)

«**Ստեփանակերտ**», հասարակական, քաղաքական, մշակութային շաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի պաշտօնաթերթ։
Լոյս կը տեսնոէ 1997 թուականէն։ Խմբագիրներ՝ Լեւոն Մկրտչեան, Սիլվա Խաչատրեան, Անահիտ Քոչարեան, Սոֆիա Սարգսեան։

Կը լուսաբանէ քաղաքապետարանի գործունէութիւնը, կ՚անդրադառնայ Արցախի Հանրապետութեան եւ Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող կարեւոր իրադարձութիւններուն, յետահայեաց՝ Արցախեան ազատագրական պատերազմին, կը տպագրէ կրթադաստիարակչական, առողջապահական, երգիծական, մարզային նիւթեր, գրական-գեղարուեստական ստեղծագործութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Արցախի պարբերականներ
Սփիւռքագիտութիւն (Պարբերական)

«**Սփիւռքագիտութիւն**», տարեգիրք։ ՀՀ Սփիւռքի նախարարութեան եւ ԵՊՀ հայագիտական հետազօտութիւններու ինստիտուտի հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 2012 թուականէն Երեւանի մէջ։ Գլխաւոր խմբագիր՝ Եուրի Աւետիսեան։ Կը տպագրէ Հայաստանի եւ Սփիւռքի  տարբեր կեդրոններու մէջ տեղի ունեցած գիտաժողովներու նիւթեր, գիտական որոշակի շրջանակներու Սփիւռքի վերաբերեալ կատարուած ուսումնասիրութիւններու արդիւնքներ, գրախօսութիւններ՝ Հայաստանի եւ արտերկրի մէջ լոյս ընծայուած հայագիտական հրատարակութիւններու շուրջ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հանդէսներ
Վաճառական (թերթ)

**«Վաճառական»** առեւտրական շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է 1866-1867 թուականներուն, Թիֆլիսի մէջ։ Խմբագիր՝ Գ․ Տէր-Ալեքսանդրեանց։ Առեւտուրը եւ արհեստները համարելով հասարակութեան առաջընթացի կարեւոր ուղի՝ թերթը լայնօրէն լուսաբանած է առեւտրական աշխարհի վիճակը, ընթերցողներուն ծանօթացուցած է առեւտրական եւ տնտեսական գիտելիքներուն, կարեւորած է վաճառականութեան եւ արհեստաւորներու գործունէութեան կատարելագործումը։ Այդ նպատակով գովազդած է արհեստագործական եւ առեւտրական դպրոցական համակարգ ստեղծելու անհրաժեշտութիւնը, կրթութեան ու լուսաւորութեան զարգացումը։

«Վաճառական» շաբաթաթերթը անդրադարձած է նաեւ Անդրկովկասի բնական հարստութիւններու յայտնագործման ու շահագործմանը, երկաթուղիներու շինարարութեան, ծխախոտի, մետաքսի, տորոնի արտադրութեան ընդլայնման, բանկերու ու առեւտրական ընկերութիւններու հիմնադրման եւ երկրամասի տնտեսական զարգացման այլ հարցերու։ Լուսաբանած է բամբակի արտադրութեան ու վաճառքի դրուածքը Հնդկաստանի, ԱՄՆ-ի, Անգլիոյ եւ այլ երկիրներու մէջ։

Դեմ արտայայտուած է Անգլիոյ գաղութային քաղաքականութեան։ Վիճակագրական տուեալներ հաղորդած է սեւծովեան առեւտրական նաւատորմի ապրանքաշրջանառութեան, դրա տեսականութեան, միջազգային շուկայի գիներու եւ դրամի կուրսի վերաբերեալլ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ռուսական կայսրութեան հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական լրատուական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական տնտեսական պարբերականներ
Սուրբ Խաչ (հանդէս)

**«Սուրբ խաչ»**, պատմամշակութային եռամսեայ հանդէս։

## Պատմութիւն
Լոյս կը տեսնէ 1996 թուականէն Սիմֆերոփոլի մէջ՝ ռուսերէն։

Կը տպագրէ հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի հարցերուն նուիրուած ուշագրաւ նիւթեր։ Պարբերականի գլխաւոր խնդիրը Ղրիմի մէջ բնակուող տարբեր ազգութիւններու միջեւ երկխօսութիւն հաստատելն է։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Սուրբ Փրկիչ (ամսագիր)

**«Սուրբ Փրկիչ»**, ամսաթերթ հայոց հիւանդանոցի, բժշկական, գրական, գիտական պատկերազարդ ամսագիր։ Լոյս կը տեսնէ 1949 թուականէն, Իսթամպուլի մէջ։ «Սուրբ Փրկիչ» ազգային հիւանդանոցի հրատարակութիւն։ Խմբագիրներ Արփիար Տէր-Մարգարեան, Մկրտիչ Հաճեան, Հերմինէ Սինանեան, Կարպիս Ե. Մուրատեան, 1980 թուականէն՝ Մաքրուհի Յակոբեան։ Կը ներկայացնէ նիւթեր համաշխարհային բժշկագիտութեան յայտնագործութիւններու, հիւանդանոցի տարբեր բաժանմունքներուն մէջ ներդրած նորագոյն տեխնիկայի, հիւանդանոց-ծերանոցի առօրեայի, բարեգործութիւններու ու բարերարներու մասին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական բժշկական պարբերաթերթեր
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գիտական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Հարաւային Կովկաս

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Vector-map_of_Caucasus_(hy).svg|աջից|մինի|404x404փքս|'''Հարաւային Կովկասի պետութիւնները'''
**Հարաւային Կովկաս** (վրաց.՝ სამხრეთი კავკასია, «Սամխրեթի Կաւկասիայ», օսերէն՝ Фæскавказ, ազրպ.՝ Cənubi Qafqaz, «Ջա̈նուբի Գաֆգազ»), նաեւ՝ **Այսրկովկաս** կամ **Անդրկովկաս**, երկրամաս Արեւելեան Եւրոպայի ու Ասիոյ մէջ, Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայէն հարաւ։ Ըստ որոշ օտար գիտնականներու, Հարաւային Կովկասի մէջ կը գտնուի Կոլխիդայի ու Կուր-Արաքսեան դաշտավայրերը, Փոքր Կովկասի լեռնաշղթան, Արցախի լեռնաշղթան, Հայկական լեռնաշխարհի մէկ հատուածը, Թալիշի լեռները, Սեւանայ լիճը եւ այլն։

Իրականութեն մէջ Հայկական լեռնաշխարհը ամբողջութեամբ առանձին աշխարհագրական միաւոր է, որ իր տարածքով՝ գրեթէ 450 հազար քառակուսի քիլոմեթր, եթէ չի գերազանցէր, ապա գոնէ չի զիջիջ ո՛չ միայն առանձին վերցրած Այսրկովկասին եւ Հիւսիսային Կովկասին, այլեւ ամբողջ Կովկասին՝ միասին վերցուցած։ Աւելին, այսպէս կոչուած Հարաւային Կովկասը կամ Այսրկովկասը դարեր շարունակ եղած է Հայկական քաղաքակրթական գօտիի մէկ մասը եւ յաճախ ալ պարզապէս հայկական պետութեան մաս կազմած է, մասնաւորապէս՝ Արարատեան կամ Վանի թագաւորութեան (Ք.ա. 9-7-րդ դարեր), Երուանդունիներու Միացեալ Հայկական թագաւորութեան, Արտաշէսեաններու Մեծ Հայքի թագաւորութեան (Ք.ա. I դ. գրեթէ ամբողջութեամբ ներառուելով Տիգրան Բ Մեծի տէրութեան կազմի մէջ), Արշակունիներու Մեծ Հայքի թագաւորութեան (I-V դդ.), Բագրատունիներու համադաշնային տէրութեան (IX-XI դդ.) ժամանակներուն մէջ։ Ամբողջ Հարաւային Կովկասը դարեր շարունակ գտնուած է Հայաստանի քաղաքական, քաղաքակրթական, մշակութային, կրօնական բաւական զօրեղ ազդեցութեան ներքոյ։

Հարաւային Կովկասի մէջ կը գտնուին 3 ճանչցուած (Հայաստանի, Վրաստանի, Ազրպէյճանի) եւ 3 չճանչցուած կամ մասամբ ճանչցուած (Արցախի, Հարաւային Օսիոյ եւ Ապխազիոյ) հանրապետութիւններ։ Երկրամասը հիւսիսիէն սահմանակից է Ռուսաստանին, արեւմուտքէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն՝ Թուրքիոյ, հարաւէն՝ Իրանին։

Այսրկովկաս, Կովկասեան պարանոցի մասը Սեւ ու Կասպից ծովերու, Կովկասեան գլխաւոր ջրբաժանի, Հայաստանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի պետական սահմանի միջեւ։ Կ՚ընդգրկէ Ազրպէյճանի  եւ Վրաստանի հիմնական մասը եւ Հայաստանը։ Տարածքը 186,1 հզ. քառ. կմ է, բնակչութիւնը՝ 15,5 միլիոն մարդ (1987 թուական)։ Լեռնային երկիր է, նուազագոյն բարձրութիւնը՝ 29 մ (Կասպից ծովի ափ), առաւելագոյնը՝ 5058 մ (Շխարայ լիճ)։

## Երկիրներ

### Անկախ պետութիւններ
* 
* 
* 

### Չճանչցուած կամ մասամբ ճանչցուած երկիրներ
* 
* 
* 

## Տես Նաեւ

* Կովկաս

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հարաւային Կովկաս
Վերածնութիւն (ամսագիր)

**«Վերածնութիւն»** հասարակական, գրական, տեսական ամսագիր։ Հնչակեան կուսակցութեան Ամերիկայի շրջանի, վերջը՝ կուսակցութեան ձախ թեւի (որ այնուհետեւ միացած է ԱՄՆ-ի բանուորական կուսակցութեան) պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է 1918-1920 թուականին, Պոսթընի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Ե․ Սիրուարդ (Դրիգորեան), Հ․ Բարեջանեան։ Հանդէս եկած է պատերազմի ընթացքին հայոց դատը Անթանթի օգնութեամբ լուծելու օգտին։ Յետագային հրաժարած է այդ գաղափարէն եւ սատարած է Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան։

Լուսաբանած է սոցիալիզմի գաղափարախօսութիւնը, հրապարակած է նշանաւոր համարուող սոցիալիստական գործիչներու (ժ․ ժորես, Ա․ Պեպել եւ ուրիշներ) աշխատութիւնները, Սոցինտէրնի խորհրդաժողովներու նիւթեր։ Լուսաբանած է ամերիկահայ եւ գաղութահայ կեանքը։ Ունեցած է գրական բաժին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Վերածնունդ (թերթ, Աթէնք)

**«Վերածնունդ»**. հասարակական, քաղաքական, գրական երկօրեայ թերթ (1939 թուականի վերջէն՝ օրաթերթ)։ Լոյս տեսած է 1937 թուականին, Աթէնքի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ա․ Կէօքճեան, Մ․ Դարբինեան։ Լուսաբանած է յունա-հայ գաղութի ազգային, կրթական, մշակութային, եկեղեցական կեանքը, ՀՕԿ-երու, հայրենակցական միութիւններու գործունէութիւնը։ «Լուրեր Հայաստանէն», «Հայաստան» բաժինները ներկայացուցած են Խորհրդային Հայաստանի մշակութային եւ տնտեսական անցուդարձը։

Անդրադարձած է Եւրոպայի քաղաքական կացութեան, գերմանա-իտալական ֆաշիզմի քաղաքականութեան։ Գրական բաժնին մէջ տեղ գտած են սփիւռքի հայ սովետական գրողներու ստեղծագործութիւններ, գրախօսականներ, թարգմանութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Վերածնունդ (թերթ, Թեհրան)

**«Վերածնունդ»**, հասարակական, քաղաքական, գրական թերթ։ Լոյս տեսած է 1930-1953 թուականներուն, Թեհրանի մէջ, տարբեր պարբերականութեամբ (օրաթերթ, երկօրեայ, եռօրեայ եւ այլն)։ Խմբագիր-արտօնատէր՝ Հայկ Գարագաշ։ Լուսաբանած է իրանահայ համայնքի առօրեան։ Լայնօրէն ներկայացուցած է Խորհրդային Հայաստանի տնտեսութեան, գիտութեան ու մշակոյթի անցուդարձը, սփիւռքահայութեան գոյատեւման նախապայման համարել սերտ կապը հայրենիքի հետ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն անդրադարձած է սովետա-գերմանական ռազմաճակատի իրադարձութիւններուն, հայ ռազմիկներու սխրանքներուն։

Ետպատերազմեան շրջանին սատարած է ներգաղթը։

Ունեցած է գրական բաժին, ուր հայ դասական եւ ժամանակակից գրողներու գործերէն զատ թարգմանաբար ներկայացրած է պարսկական գրականութիւնը։ Տպագրած է նաեւ գիտութեան ու մշակոյթի տարբեր բնագաւառներուն նուիրուած յօդուածներ, բժշկական տեղեկութիւններ, հետաքրքրաշարժ լուրեր։ 1930-1942 թուականներուն «Վերածնունդ»-ի հետ հրատարակուած է նաեւ «Բոբոխ» յաւելուածը։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Իրանի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Վերածնունդ (թերթ, Փարիզ)

«**Վերածնունդ**», գրական, հասարակական-քաղաքական ամսաթերթ, ապա՝ շաբաթաթերթ (սկիզը՝ կիսամեայ հանդէս)։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1917–1921 թուականներուն Փարիզի մէջ Տնօրէն-խմբագիր՝ Լեւոն Համբարձումեան, խմբագրապետ՝ Արշակ Չօպանեան։

Լուսաբանած է ֆրանսահայ համայնքի առօրեան, հայրենիքի հետ կապը, տպագրած է գրական, բանասիրական յօդուածներ, գեղարուեստական ստեղծագործութիւններ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Վերածնուած Հայաստան (ամսագիր)

«**Վերծնուած Հայաստան**», գրական-գեղարուեստանակ, հասարակական պատկերազարդ ամսագիր։ Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէի հրատարակութիւն։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1945–1991 թուականներուն Երեւանի մէջ (1945–1988 թուականներուն՝ «Սովետական Հայաստան», 1989–1990 թուականներուն՝ «Վերածնուած Հայաստան», 1991 թուականին՝ «Հայրենի եզերք»)։ Խմբագիրներ՝ Զաքար Բաշինջաղեան, Սուրէն Յարութիւնեան, Պատրիկ Սելեան, Հրաչեայ Գրիգորեան, Աշոտ Թադեւոսեան, Շահէն Թաթիկեան, Վահագն Դաւթեան, Կարէն Սիմոնեան։

Լուսաբանած է Հայրենիք-Սփիւռք կապերը, սփիւռքահայ համայնքներու կեանքը։ Տպագրած է նիւթեր հայ ժողովուրդի անցեալի բախտորոշ դրուագներու, ժողովրդական աւանդոյթներու մասին, անուանի գիտնականներու յօդուածներ՝ հայ բանահիւսութեան եւ ազգագրութեան վերաբերեալ, ծանօթացուցած է հայկական պատմական ճարտարապետական յուշարձաններուն, բազմիցս անդրադարձած է հայ դասականներու, ինչպէս նաեւ Ուիլիըմ Սարոյեանի, Լեւոն-Զաւէն Սիւրմելեանի ստեղծագործութիւններուն։

1981–1991 թուականներնին ունեցած է «Կռունկ» յաւելուածը (անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն)։ Առաքուած է 52 երկիր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական ԽՍՀ պարբերականներ
Վարագ (հանդէս)

**«Վարագ»**, պատմական, ազգագրական, գրական կիսամսեայ տեղեկատու հանդէս։ Լոյս կը տեսնէ 1953-էն, Պոսթընի, ապա՝ Ֆրեզնոյի մէջ, 1980-էն՝ Կլենտելի մէջ՝ հայերէն, անգլերէն։ Հանդիսացած է Համավասպուրական հայրենակցական միութեան հրատարակութիւն։ Խմբագիրներ՝ Գ. Ֆրոյեան, Ա. Թերլեմէգեան, Վ. Փափագեան, Խ. Թիւթյիւն ճեան, Վ. Աւետիսեան, Գ. Գրիգորեան, Շնորհունի, Հ. Մարգարեան (հայերէն բաժին), Լիլի Չոդջեան (անգլերէն բաժին)։

Յետագային խմբագրական կազմին մէջ ընդգրկուեած են Հերոս Գաբրիէլեանը, Վարդան Թովմասեանր, Մկրտիչ Սոսիկեանը։ Լուսաբանած է հայրենակցական միութեան եւ անոր մասնաճիւղերու գործունէութիւնը, անդրադարձած է սփիւռքի վասպուրականցիներուն յուզող խնդիրներուն։

Տպագրած է Վասպուրականի, Մոկքի, Տարօնի տեղագրութեան, ազգագրութեան, բանահիւսութեան վերաբերեալ յօդուածներ։ Ունեցած է նաեւ գրական-բանասիրական բաժին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հայագիտական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Վարդենիս (թերթ)

**Վարդենիս**, երկօրեայ թերթ։ Եղած է Հայաստանի Կոմունիստական Կուսակցութեան Վարդենիսի շրջանային կոմիտէի եւ ժողովրդական պատգամաւորներու Վարդենիսի շրջանային խորհուրդի օրգան։ Լոյս տեսած է 1972 թուականէն, Վարդենիսի մէջ։ 1963-1972 թուականներուն անուանուած է «Առատութեան համար»։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական ԽՍՀ պարբերականներ
Նիքոլա Եորկա

**Նիքոլա Եորկա** (, ), ռումանացի քաղաքական գործիչ, պատմաբան, աղբիւրագէտ, գրականագէտ, հրապարակախօս, գրող, հայագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոթոշան։ Ան աչքերը բացած է հայերը ճանչնալով ու սիրելով զանոնք իր ամբողջ կեանքին մէջ: 

Բացի պարբերականներու մէջ ցրուած զանազան էջերէն, նուիրուած հայագիտութեան, յիշելու է իր հետեւեալ հատորները.

# Հայերը եւ Ռումէնները, պատմական զուգակշիռ, տպուած 1913 ին, Պուքրէշ,
# Նոյն երկը ֆրանսերէն թարգմանութեամբ, տպուած Պուքրէշ,
# Համառօտ պատմութիւն փոքր Հայաստանի, Սորպոնի մէջ ըրած իր դասախօսութիւնները Կիլիկիոյ մասին, տպուած Փարիզ, 1930-ին,
# Չորս բանախօսութիւններ Հայաստանի մասին, (հողա. մաս, ցեղ, պատմութիւն, գրականութիւն) տպուած տպուած 1929-ին, Պուքրէշ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Բ․ տարի, 1932, էջ 180-181։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1932(2)_ocr.pdf)
Գրիգոր Գովրիկեան

**Գեր. Գրիգոր Գովրիկեան** (), ռումանահայ պատմաբան, մանկավարժ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կերլա Հայաքաղաք (Արմենոփոլիս), Ռումանիա: Մանուկ հասակին մտած է Մխիթարեան վանքը եւ եղած արդիւնաւոր անդամ նոյն Միաբանութեան:

Իր գրական աշխատանքներուն մէջ աչքի կը զարնեն հունգարահայ գաղթականութեան նուիրուած աշխատութիւնները 4 ստուար հատորներով 1894-1904:

1887-ին իր նախաձեռնութեամբ հիննուած է «Armenia» հունգարերէն ամսաթերթը:

Փիբաս եւ Յովհաննէս Անեցի ստորագրութեամբ, 1880ական թուականներէն սկսեալ, «Հանդէս Ամսօրեայ»ի եւ «Բազմավէպ»ի աշխատակցած է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Բ․ տարի, 1932, էջ 186։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1932(2)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ռուբէն Խանազատ

**Ռուբէն Խանազատ** (**Նշան Կարապետեան**, ), հայ գրող եւ թարգմանիչ։ Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրներէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, տեղական դպրոցը աւարտելէ ետք մտած է երկրորդական վարժարան։ Դեռ երիտասարդ, ոգեւորուած է ռուս յեղափոխականներու գաղափարներով եւ որոշած է նուիրուիլ հայկական ազատագրական պայքարին:

Խանզատ անցած է Ֆրանսա եւ Մոնփէլիէի մէջ հետեւած է գիւղատնտեսութեան: Աւետիս Նազարբէկեանի եւ ուրիշներու հետ Ժընեւի մէջ հիմնած է Հնչակեան կուսակցութիւնը:

1889-ին գացած է Կ. Պոլիս եւ կազմակերպած՝ Գում Գափուի նշանաւոր ցոյցը, 15 Յուլիս 1890-ին

Սիմոն Զաւարեանի յանձնարարութեամբ, իբրեւ ուսուցիչ, Տրապիզոն անցած է եւ անկէ ետք՝ Կովկաս ու Թաւրիզ, դարձեալ իբրեւ ուսուցիչ:

1905-ին բաժնուելով իր ընկերներէն, յարած է Սոցեալ Դեմոկրատներուն:

Ռուբէն Խանազատ աշխատակցած է «Մշակ»ին, «Տարազ»ին եւ ուրիշ ռուսերէն ու ֆրանսերէն թերթերու:

## Աշխատութիւններ
Իր հրատարակութիւններն են՝ 

* Յիշողութիւններ Խրիմեանի մասին,
* Իդէալիզմ թէ՞ մատէրիալիզմ։

Իբրեւ դասագիրք լոյս ընծայած է՝

* Հին աշխարհի պատմութիւն,
* Նախամարդ եւ հայկական առասպելներ, 
* Հայաստանի համառօտ պատմու.թիւնը:

Թարգմանած եւ հրատարակած է՝

* Կի տը Մոփասանի «Ճարպագունդ»ը,
* Շրէյնէրի ՀէքեաԹներ, 
* Մանկական պատմուածքներ՝ կենդանիներու կեանքէն:

Անտիպ կը մնան Անաթօլ Ֆրանսի «Կարմիր շուշան», «Թէոտորա», ինչպէս նաեւ «Միջին դար» դասագիրքը:

Իր մանրամասն յոււշերը հրատարակուած են ամսագիր «Հայրենիք»ներուն մէջ։

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ա․ տարի, 1931, էջ 258-259։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1931(1)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Կուսակցութիւններ
Յովհաննէս Սէթեան

**Յովհաննէս Սէթեան** (), հայ արձակագիր, բանաստեղծ եւ ուսուցիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: Ուսումը առած է Ս. Թարգմանչաց վարժարանին մէջ, ու դարձած է օգնական ուսուցիչ:

Յաջորդաբար պաշտօններ վարած է Պոլսոյ թաղային վարժարաններուն մէջ, դասախօսելով հայերէն, ֆրանսերէն եւ անգլերէն:

1870-1889-ի գործող սերունդին ամէնէն նշանաւոր դէմքերուն հետ շփման մէջ  գտնուած ու գործակցած է անոնց:

1870-էն սկսեալ աշխատակցած է Պոլսոյ հայ մամուլին, տալով արձակ եւ տաղաչափուած քերթուածներ:

## Աշխատութիւններ
Հրատարակած էր բանաստեղծութիւններու երկու հատոր.

* «Գրական զբօսանք» (1882),
* «Յուզման ժամեր »(1888),
* «Արշալոյսէն վերջալոյս» (1912) անուններով:

1896-ին հաստատուած է Գահիրէ, ուր ուսուցչական պաշտօններ վարած է կրկին 1897-1922: 

1912-ին նշուած է իր գրական եւ ուսուցչական գործունէութեան քսանհինգ ամեակը: Մահը տեղի ունեցաւ Գահիրէի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ա․ տարի, 1931, էջ 260-261։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1931(1)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Արտաշէս Վանարեան

**Արտաշէս Վանարեան** (Հացագործեան, ), հայ խմբագիր եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վան-Այգեստան Նորաշէն թաղը: Նախնական կրթութիւնը ստացած է Նորաշէնի թաղային վարժարանը, ապա յաճախած՝ Երամեան վարժարանը: 

1909-ին անցած է Վանի Կեդրոնականը: Օսմանեան Սահմանադրութենէն ետք գացած է Պոլիս՝ իբրեւ ազգային ուսանող:

Դարձած է անդամ, Հ.3. Դաշնակցութեան Ուսանողական  Միութեան եւ անոր օրկան ամսագիր «Երկունք»ի խմբագրական կազմին: Մէկ տարի Պոլսոյ Կեդրոնականին աշակերտած է: 

1910-1914 հետեւած է Օսմանեան Համալսարանի իրաւաբանական դասընթացքին, զոր աւարտած է յաջողութեամբ:

1915-ին, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարանի ստեղծման առաջին քայլերը առնուած են 1915-ի Օգոստոսին, Ժընեւի մէջ, որուն իմնադիր տնօրէնը եղած է ինք՝ Արտաշէս Վանարեան։

1918-ին մտած է «Ճակատամարտ»ի խմբագրական կազմին մէջ, ախատակցած է զանազան թերթերու, ինչպէս նաեւ «Շանթ» շաբաթաթերթին:

1919-ի Օգոստոսին մեկնած է Ամերիկա, իբրեւ գործիչ: 

Իր մահկանացուն կնքած է 38 տարիեկանին, գործողութեան մը հետեւանքով։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ա․ տարի, 1931, էջ 265-266։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1931(1)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ժորժ Քլեմանսօ

**Ժորժ Քլեմանսօ** (, ), ֆրանսացի պետական եւ քաղաքական գործիչ, Ֆրանսական ակադեմիոյ անդամ (1918)։ Կրթութեամբ՝ բժիշկ։

## Կենսագրական գիծեր
Նանթի վարժարանը աւարտելէ ետք, հետեւած է բժշկութեան: Եռանդուն եւ գործօն հանրապետական մը եղած է, եւ այդպէս մնաց է մինչեւ մահ:

1871-ին Մոնմարթրի քաղաքապետ, ապա՝ երեսփոխան ընտրուած է: Պայքարի եւ անկախ նկարագիրի տէր մէկն ըլլալուն համար հիմնած է «Արդարութիւն» անունով թերթը:

1895-ին հրատարակած է «La Melee Sociale»ը, ետքը «Le Grand Pan»ը, գիտութեան փառաբանութեան նուիրուած:

«Les Plus Forts» հատորով աջ ու ձախ անողոք հարուածներ տեղացուցած է:

«Les Embuscades de la Vie» եւ «Au Fil des Jours» հատորներով պատմած է իր յիշատակները:

1909-ին ընտրուած է Վառ նահանգի ծերակուտական: Նախարարական ասպարէզը սկսած է 1906-ին: Ընդհանուր պատերազմին հիմնած է «L'Homme Enchaine» անունով թերթը: 

1917-ին անցած է կառավարութեան գլուխը, միեւնոյն ատեն եղած է ռազմական նախարար: Պատմութիւնը զինք շնորհած է «Հայր յաղթութեան» տիտղոսը: 

1919-1920 թուականներուն եղած է Փարիզի հաշտութեան վեհաժողովի նախագահ եւ Վերսալեան հաշտութեան պայմանագիրի հեղինակներէն։

1920-էն քաշուած ապրած է՝ իրարու ետեւէ հրատարակելով շարք մը գիրքեր:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ա․ տարի, 1931, էջ 266։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1931(1)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Պետական գործիչներ
Թորգոմ Գուշակեան

**Թորգոմ** **Պատրիարք** **Գուշակեան**,  (), հայ բանասէր, թարգմանիչ, հոգեւորական։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նիկոմիդիոյ Պարտիզակ գիւղը, ուր առած է իր նախնական դաստիարակութիւնը: Ետքը Արմաշի Դպրեվանքը մտած եւ հոն քահանայ ձեռնադրուած է՝ 1896-ին:

Դպրեվանքի փոխ-տեսչութեան եւ փոխ-վանահայրութեան պաշտօնները վարած է տասը տարի, որմէ ետք, 1907-ին Սեբաստիոյ Առաջնորդ ընտրուած եւ 1910-ին Էջմիածին երթալով Եպիսկոպոս ձեռնադրուած է՝ Իզմիրլեան Կաթողիկոսէն:

1914-ին Առաջնորդ ընտրուելով Եգիպտոսի, այդ պաշտօնին գլուխը մնացած է մինչեւ Երուսաղէմի Պատրիարք ընտրուիլը։ 1931 թուականին ընտրուածլ է Երուսաղէմի հայոց պատրիարք, միաժամանակ վարած է «Սիոն» ամսագիրը։

1916-ին այցելած է Հնդկաստանի զանազան վայրերը, իբր Կաթողիկոսական նուիրակ. իսկ 1929-ին, իբրեւ կաթողիկոսական լիազօր ներկայացուցիչ, այցելած է Եւրոպայի բոլոր հայաբնակ քաղաքները:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Բ․ տարի, 1932, էջ 168-169։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1932(2)_ocr.pdf)
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Աւստրիական Կայսրութիւն

**Աւստրիական Կայսրութիւն** (գերմ.՝ Kaiserthum Österreich), պետական կազմաւորում կեդրոնական Եւրոպայի մէջ։ Մայրաքաղաքն էր Վիեննան, իսկ կառավարող արքայատոհմը՝ Հապսպուրկները։ 1867 թուականին կը վերածուի Աւստրո-Հունկարական կայսրութեան։

## Ստեղծում
Աւստրիական կայսրութիւնը ստեղծուած է 1804 թուականին Ֆրանց Բ.-ի (I Ասւտրիացի) կողմէ։

## Ազգային հակասութիւններ
Ձգտելով ամրապնդել կեդրոնական իշխանութիւնը կեդրոնախոյս ձգտումներով օժտուած, անկայուն, բազմազգ պետութեան մէջ, Վիեննայի գերմանախօս վերնախաւը մեծ մասամբ կը հենուէր ամբողջ կայսրութեան մէջ էթնիկ գերմանացիներու սոցիալ-տնտեսական գերիշխանութեան պահպանման եւ կայունացման վրայ։ Սակայն գերմանացիները կը կազմէին աւելի քիչ, քան կայսրութեան բնակչութեան 1/4 -ը, այդ պատճառով ալ կայսրութեան իշխանութիւնները կը ձգտէին իրականացնել գերմանացման քաղաքականութիւն։ Այդ գործընթացին մէջ առանձնապէս կարեւոր դեր կը խաղային XII—XIII դարերու սաքսոնեան գաղութացման ընթացքին հիմնադրուած, երկրի կեդրոնը, հիւսիսը եւ արեւելքը տեղակայուած գերմանական քաղաքներն ու ամրոցները, որոնք շրջապատուած էին տարաբնակեցուած այլ ազգերու համատարած արեալներով։

## 1848-1849 թուականներու յեղափոխութիւն
1848 թ. Մարտին, տնտեսական ճգնաժամի տարիներուն, յուզումները Վիեննայի մէջ հանգեցուցին Մետեռնիխի հրաժարականին։ Նոր եբաւարար դէմոկրատական չէր ռադիկալ առաջնորդներու համար։ Վերջիններս 1848 թուականի Մայիսի 15-ին կազմակերպեցին մասսայական ցոյց։ 1835 թուականին մահացած Ֆրանս I-ին փոխարինած Ֆերտինանտ I-ը փախաւ Ինսպրուկ։ Աւստրիական կայսրութեան տարբեր մասերու մէջ սկսաւ յեղափոխութիւն։

## Արտաքին յղումներ

* Австрийская империя в 1815 г. Социально-политический и экономический портрет 
* ЭСБЕ/Австрия или Австрийская монархия
Ստորոգութիւն:Պատմական երկիրներ
Ստորոգութիւն:Աւստրիական կայսրութիւն
Ստորոգութիւն:Աւստրիոյ պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի նախկին միապետութիւններ
Տիգրան Արփիարեան

**Տիգրան Արփիարեան** (), հայ հրապարակախօս։ Արփիար Արփիարեանին փոքր եղբայրը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Օրթագիւղ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի Թարգմանչաց վարժարանին մէջ, ապա միաժամանակ պատրիարքարանին մէջ պաշտօնավարելէ ետք, նուիրուած է խմբագրական աշխատանքի։

1885-1886 թուականներէն աշխատակած է «Արեւելք»ին, «Մասիս»ին, ստորագրելով հրապարակախօսական յօդուածներ եւ շարք մը նովելներ։ Խմբագրած է «Մասիս» եւ «Արեւելք» պարբերականները։

## Աղբիւրներ

* Գառնիկ Ստեփանյան, «Կենսագրական բառարան», Ա․ հատոր, 1973, Երեւան, էջ 161։

Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Վերելք (ամսագիր, Երեւան)

**«Վերելք»**, խորհրդային շրջանի գրական-գեղարուեստական, գիտական-հասարակական պատկերազարդ հանրամատչելի ամսագիր, գրական հանդէս։

Ի սկզբանէ եղած է Հայաստանի կոմունիստական (պոլշեւիկեան) կուսակցութիւն ԿԿ հրատարակութիւն, լոյս տեսած է 1924–1926 թուականներուն Երեւանի մէջ։ Պատասխանատու խմբագիր՝ Եղիա Չուբար։ Ունեցած է «Գեղարուեստական», «Կեանք եւ գեղարուեստ», «Տնտեսական կեանք», «Գրախօսութեան» եւ այլ բաժիններ։ Տպագրած է Ստեփան Զօրեանի, Դերենիկ Դեմիրճեանի, Եղիշէ Չարենցի ստեղծագործութիւններէն։

Անդրադարձած է նաեւ հանրապետութեան տնտեսութեան, զետեղած է հակակրօնական բնոյթի նիւթեր ու զրոյցներ, գիտութեան, տեխնիկայի նորութիւններուն նուիրուած յամառօտ տեղեկատուութիւններ։

1933-1934 թուականներուն արդէն հանդիսացած է Հայաստանի գրողներու միութեան օրգանը, լոյս տեսած է Երեւանի մէջ (ընդամէնը 7 համար)։ Պատասխանատու խմբագիր Ե․ Չուբար։ Ունեցած է «Գեղարուեստական», «Տնտեսական կեանք», «Կեանք եւ գեղարուեստ», «Գրախօսութիւն» եւ այլ բաժիններ։ Անդրադարձած է հանրապետութեան տնտեսական շինարարութեան, զետեղած է  հակակրօնական բնոյթի նիւթեր ու զրոյցներ, գիտութեան, տեխնիկայի նորութիւններուն նուիրուած յամառօտ հաղորդումներ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական գրական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական ԽՍՀ պարբերականներ
Վերելք (ամսագիր, Փարիզ)

**«Վերելք»**, քաղաքական-տեսական ամսագիր, ապա՝ երկշաբաթաթերթ։ Ֆրանսայի կոմկուսի հայկական մասնաճիւղի օրգան։ Լոյս տեսեած է 1926-1927 թթ., Փարիզի մէջ։ Փաստացի խմբագիր՝ Ե․ Չուբար։ Զգալի աշխատանք կատարած է ֆրանսահայ եւ սփիւռքի այլ գաղթավայրերու բանուորական շրջաններուն մէջ կոմունիստական գաղափարներու տարածման, աշխատաւորութեան համախմբման եւ հասարակական միտքի մարքսիստական ձեւաւորման ասպարէզներուն մէջ։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Ֆրանսայի հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Վերելք (թերթ)

**«Վերելք»**, խորհրդային շրջանի հայկական երկօրեայ թերթ։ Հանդիսացած է ՀԿԿ Եղեգնաձորի շրջկոմի եւ ժողովրդական դէպուտատներու շրջանային սովետի օրգանը։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է 1931 թուականէն (մինչեւ 1962 թուականը՝ տարբեր անուններով)։

Թերթի գործունէութեան հիմնական ոլորտը գիւղատնտեսական եւ անասնապահական մթերքներու աւելացման, ԽՄԿԿ պարենային ծրագիրի կենսագործման, տնտեսութեան վարման բրիգադային, կապալային ձեւերու քարոզումն էր։ «Վերելք»-ի ուշադրութեան կեդրոնը եղած են աշխատաւորութեան (յատկապէս երիտասարդութեան) կոմունիստական ագիտացիոն դաստիարակութեան, ինտերնացիոնալիզմի եւ ժողովուրդներու բարեկամութեան հարցերը։

Պարբերաբար նիւթեր տպագրած է հանրապետութեան տնտեսական եւ մշակութային կեանքի, միութենական հանրապետութիւններու, սոցիալիզմի երկիրներու մասին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական ԽՍՀ պարբերականներ
Աւետիս Պետրոս ԺԴ. Արփիարեան

**Աւետիս Պետրոս ԺԴ. Արփիարեան** (), Կաթողիկէ Հայոյ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսական-Պատրիարքական Աթոռի գահակալ։ Իր բարութեան համար՝ ժողովուրդը զինք «պապա» (բարի հայր) կանչած է:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ակն: Ուսած է Հռոմ, Ուրբանեան Վարժարանը։ Քահանայ ձեռնադրուած է Հռոմ, 9 Մարտ 1884-ին։

1884-1886 եղած է ժողովրդապետ Չնքուշի, 1886-1889 եղած է ժողովրդապետ Արաբկիրի։ 16 Նոյեմբեր 1890-ին ձեռնադրուած է Եպիսկոպոս Խարբերդի։ 24 Փետրուար 1898-ին ընտրուած է Պատրիարքական Ընդհանուր Փոխանորդ, Կ. Պոլիս:

Աւետիս Արք. Արփիարեան հայ յեղափոխական գրագէտ՝ Արփիար Արփիարեանի հետ ունեցած ազգականական կապերուն պատճառով, կասկածը արթնցուցած է սուլթան Համիտ Բ.-ի, որ անոր պատրիարքական տեղապահի պաշտօնէն հեռացումը պահանջած է: 

1905-1908 Ապտիւլ Համիտի հրամանով աքսորուած է Լիբանան: Արփիարեան Արք. 1905-1909 Զմմառի վանքը ապաստանած է, վարելով կղերանոցի տեսչութիւնը: 22 Յունուար 1909-ին եղած է Առաքելական Կառավարիչ Մարաշի։

22 Հոկտեմբեր 1911-ին, զգային Սիւնհոդոսի որոշումով, անուանուած է Եպիսկոպոս Մարաշի:

Կիլիկիոյ պարպումէն ետք, Պէյրութի պատրիարքական փոխանորդ նշանակուած է 1923-ին։

28 Յունիս 1928-ին ընտրուած է Պէյրութի Աւագ Թեմի Պատրիարքական Փոխանորդ: 17 Հոկտեմբեր 1931-ին եղած է Կաթողիկոս պատրիարք Տանն Կիլիկիոյ:

Ան յաջողած է կառուցանել Աշրաֆիէի Պատրիարքարանի նոր շէնքը, 19 Ապրիլ 1934-ին:

Հիմնած է պատրիարքարանի պաշտօնաթերթ, որ իր անունով «Աւետիք» կոչուած է:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ա․ տարի, 1931, էջ 174։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1933(3)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Օննիկ Սիւրմէլեան (ջութակահար)

**Օննիկ Սիւրմէլեան** (), հայ երաժիշտ, ջութակահար։ Երէց եղբայրը՝ Լեւոն Զաւէն Սիւրմէ­­­լեանին։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Տրապիզոն։ Իր ծնողները եւ իր գերդաստանէն շատեր զոհ գացած են թրքական ցեղասպանութեան, Համաշխարհային Առաջին պատերազմին։

Ան իր նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի Ազգային եւ Մխիթարեան վարժարաններէն։ Երկրորդական ուսումը ստացած է Պոլսոյ Կերդոնական վարժարանին մէջ։

Երաժշտութեան եւ մանաւանդ ջութակի մասնագիտութիւնը կատարելագործած է Վիեննայի ազգային երաժշտանոցին մէջ  (1926)։

1940-ին հաստատուած է Լիբանան, ուր երկար տարիներ երաժշտութեան եւ ջութակի դասաւանդութեան գործունէութիւն մը ունեցած է։ Իր աշակերտներէն եղած են անուանի ջութակահարներ (հայ, արաբ, յոյն, հրէայ), լաւագոյններէն են Միհրան եւ Վարուժան Գոճեանները, Սարգիս Խարտալեանը, ամերիկացի Ճէնիս Պաթիր եւ ուրիշներ։

Պէյրութի մէջ հիմնադրած է «Կոմիտաս» քառեակը եւ «Լիբանանեան» եռեակը, որոնց հետ համերգներով շրջագայած է Լիբանան, Սուրիա, Իրաք, Իրան, Հարաւային Ամերիկա եւ այլուր։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Նոր Օր», եռօրեայ, 2 Նոյեմբեր 1994, էջ 10։

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Դպրոցասէր Տիկնանց Միութիւն

**Դպրոցասէր Տիկնանց Միութիւն**, Հաստատութիւն, որ հիմնուած է 1 Մայիս 1879-ին։ Միւոթիւնը հիմնուած է գաւառներուն համար հայ վարժուհիներ հասցնելու եւ պատրաստելու նպատակով։ Հիմնադիրները եղած են՝  տիկին Արմաւենի Մինասեան, օր. Թագուհի Պալթազուրեան եւ Նուրիկ Սիմոնեան։ 

## Գործունէութիւն
Համիտեան բռնապետութեան շրջանին վարժուհինոցը փակուած է: 1908-ին նախկին շրջանի սանուհիներէն տիկիններ Ա. Պօյաճեան, Ե. Ռուրէն եւ Ս. Կարիկեան, հիմնադիր Օր. Պալթազարեանի հետ վերակազմած են ընկերութիւնը:

Ընդհանուր պատերազմի տարիներուն Դպրոցասէրը պահախ է իր հաստատութիւնը, իրեն վերապահուած ըլլալով աւելի լայն գործունէութիուն մը զինադադարէն վերջ: Այդ շրջանին, աւելի քան 500 որբուհիներ, կը պատսպարէ, անոնց տալով նաեւ հայեցի դաստիարակութիւն։

1922-ի վերջերը, ուրիշ որբախնամ մարմիներու պէս, Դպրոցասիրացն ալ իր որբերու պաշտպանութեան հոգը յանձնած է ՆիհրԻսթ-Ռըլիֆին:

Ի վերջոյ կեդրոնի որոշումով Սելանիկի մէջ վերաբացուած է վարժարանը 1923-ին, որ 9 տարուան շրջան մը բոլորած է արտասահմանի մէջ։

1 տարի Սելանիկ, 4 տարի Մարսէյլ եւ 1928-էն ետք Փարիզի մօտ, Ռէնսի:

Դպրոցասէրը ունեցած է Արհեստանոց չափահասներու եւ նախակրթարան՝ անչափահասներու համար: Որբերէն շատեր ինքնաբաւ դարձած են եւ տեղաւորուած զանազան պաշտօններու մէջ:

180-ն ամուսնացած են, կազմելով ընտանեկան յարկեր: Ինը տարուան ընթացքին Դպրոցասէրը տուած է 90 շրջանաւարտուհիներ:

Մեծ դեր  կատարած է նաեւ«Սանուց Միութիւն»ը: Իր յիսնամեայ յոբելեանին առթիւ որոշած է բանալ մանկապարտէզներ: Մասնաճիւղեր կազմուած են բազմաթիւ քաղաքներու մէջ:

1937 թուականէն, Դպրոցասեր Կանանց Միութեան խնամակալութիւնը ստանձնած է ՀԲԸՄ-ը։

## Աղբիւրներ

* [«ԿԵԱՆՔ եւ ԱՐՈՒԵՏ», Տարեգիրք, Ա․ տարի, 1931, էջ 178։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Kyanq&arvest/1933(3)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ
Կուաթեմալայի Թռուցիկները

մինի|350x350փքս
**Կուաթեմալայի Թռուցիկները,** հսկայ թռուցիկներ, որոնք գոյութիւն ունին աւելի քան 100 տարիէ ի վեր, Կուաթեմալայի երկու քաղաքներու մէջ`Սանթիակօ Սանթափեքեզ եւ Սումփանկօ: 

Անոնք կլոր են եւ մինչեւ 20 մեթր տրամագիծ կրնան ունենալ: 

Երկիրին պաշտօնական լեզուով` սպաներէնով, անոնք կը կոչուին «պարիլեթես խիկանթես»:

Ամէն տարի նոր թռուցիկներ կը շինուին, անոնց շինութիւնը կը տեւէ բազմաթիւ ամիսներ: Աշխատանքները կը հսկուին արուեստագէտներու կողմէ, որոնք կ'աշխատին մէկ թաղամասէ կամ մէկ ակումբէ եկած խումբերու հետ:

## Նկարագրութիւն
Աշխատանքներուն գլխաւոր փուլը շրջանակին զարդարուած բաժինն է: Անիկա կը ներկայացնէ` երկրաչափական բնական ձեւեր, բնութենէն տեսարաններ, տեսարաններ`պատմութենէն, կրօնէն, կամ`մարդկային հարցերու շուրջ նիւթեր, ինչպէս, օրինակի համար, մարդկային իրաւունքներ: Առաջին հերթին արուեստագէտները իրենց գաղափարները կ'արտայայտեն մանրակերտ թռուցիկներով: Ապա մեծ կտաւը կը ներկեն եւ անոր վրայ կը փակցնեն մետաքսեայ թուղթով կտրուած ձեւերը:

Երկու քաղաքներուն թռուցիկները կը հաւաքուին գերեզմանատան մէջ 1 եւ 2 Նոյեմբերին. այս երկու օրերը կրօնական տօներու օրեր են, որոնք յատկապէս հանգուցեալները յիշելու համար են: Այս հսկայ թռուցիկները չեն թռցներ (անոնցմէ փոքրիկ օրինակներ, յաճախ`մանուկներու կողմէ շինուած, կը տեսնուին երկինքին մէջ): Կտաւը հաստատուած է եղէգէ ցպիկներու վրայ եւ կը կանգնի գերեզմաններուն վրայ: Պարաններ զայն հաստատուն կը պահեն: Մարդոց համար այս առարկան կապ մը կը հաստատէ իրենց պապերուն հետ եւ կը հեռացնէ չար ոգիները:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ստորոգութիւն:Սպանիա
Ստորոգութիւն:Սպանական աւանդութիւններ
Կիտրոն

**Կիտրոն,** ծաղկաւոր բոյսերու ընտանիքէն փոքր մշտադալար բոյսի տեսակ, որ կ'աճի Հարաւային Ասիոյ, գլխաւորաբար Հիւսիս արեւելեան Հնդկաստանի մէջ։ Պտուղները հասնելէ ետք, կլոր տեսք կը ստանան։մինի|350x350փքս
Բժշկական հետազօտութիւններ կը հաստատեն, որ կիտրոնով ջուրի ամէնօրեայ օգտագործումը անհամար բարիքներ կ'ապահովէ առողջութեան, եւ այդ պատճառով անիկա դարձած է աշխարհի բազմաթիւ մարդոց ամէնէն տարածուած առաւօտեան խմիչքներէն մէկը:

Կիտրոնով ջուրը հարուստ է` Պէ. եւ Սէ. կենսանիւթերով, փոթասիոմով եւ ածխաջուրերով: Այս առողջապահական, մատչելի եւ աժան խմիչքը իսկական դեղ է բազմաթիւ առողջական խնդիրներու համար:

#### Առաւօտեան կիտրոնով ջուր խմելու օգտակար յատկութիւններ
* Կը նուազեցնէ բորբոքումը:
* Կը բուժէ մկանային ցաւերը:
* Կը նուազեցնէ յօդերու ցաւը:
* Կը բուժէ կրիփը:
* Կը կանխէ երիկամներու քարերու յառաջացումը:
* Կը թեթեւցնէ բշտիկներու յառաջացումը:
* Կը կանխէ սննդային թունաւորումը:
* Կը դիւրացնէ մարսողութիւնը եւ կը պաշտպանէ լեարդը:
* Կ'օգնէ նիհարնալու:
* Կ'ամրապնդէ դիմադրողական համակարգը:
* Մորթին փայլք եւ առողջ տեսք կը հաղորդէ:
* Կիտրոնին բոյրը նաեւ տրամադրութիւնը կը բարձրացնէ:

#### Կիտրոնով առօրեայ հնարքներ
* Կիտրոնը կեղուել, կտրտել, վրան 150 մլ. քացախ աւելցնել եւ ամբողջ գիշեր մը պահել: Յաջորդ օրը քամոցէ անցընել եւ փոխադրել սփռիչ շիշի մէջ, աւելցնել 150 մլ. ջուր, կիտրոնին կեղեւները եւ անանուխի մէկ-երկու տերեւ: Այս հեղուկով կարելի է մաքրել սառնարանը, մանրալիքը, խոհանոցի սեղանը, ծորակները, ապակին:
* Խոհանոցի աշխատանքի տախտակը մաքրելու եւ հականեխելու լաւագոյն միջոցը, զայն կիսուած կիտրոնով եւ սոտայով կամ աղով շփելն է:
* Պղնձեայ իրերը մաքրելու համար զանոնք շփել կիսուած կիտրոնի կտորով մը, որուն վրայ աղ ցանուած ըլլայ:
* Տան ծորակները փայլեցնելու համար նոյնպէս օգտագործել կիսուած կիտրոնի կտոր մը:
* Եղունգները մաքրելու եւ զօրացնելու համար զանոնք շփել կիտրոնով:
* Դէմքին վրայի մութ արատները թեթեւցնելու կամ չքացնելու համար զանոնք օրական օծել կիտրոնի հիւթով:
* Սառնարանէն տհաճ հոտերը չքացնելու համար օգտագործել կիտրոնի հիւթի մէջ թաթխուած սպունգի կամ լաթի կտոր մը:
* Գիշերը մարզանքի կօշիկներուն մէջ կիտրոնի կեղեւ զետեղելով` կարելի է զանոնք ձերբազատել տհաճ հոտերէն:
* Տան օդը մաքրելու եւ անուշ բոյր սփռելու համար կիսուած կիտրոններու վրայ մեխակի գամեր մխրճել, ապա եռացած ջուրի մէջ 5 վայրկեան խաշել:
## Պատկերասրահ
:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենսանիւթերով հարուստ պտուղներ
Ստորոգութիւն:Պտուղներ

## Տե՛ս նաեւ
*Կիտրոնի տօնը
Քաթրին Տընէօվ

**Քաթրին Տընէօվ**, (22 Հոկտեմբեր 1943, Փարիզ, Ֆրանսա): Ի. դարու շարժապատկերի համաշխարհային համբաւ վայելող ֆրանսացի դերասանուհի: Ֆրանսայի ամէնէն գեղեցիկ կիներէն։

իսկական անունը՝ Քաթրին Ֆապիէն Տորլէաք (*Catherine Fabienne Dorléac*) է։

## Կենսագրութիւն
ձախից|մինի|1952
Պատանի տարիքէն սկսած է դերասանութեան, իսկ մեծ ճանաչում ստացած է 1964-ին՝ «Փարիզի Հովանոցները» (*Les Parapluies de Cherbourg*) երաժշտախառն ժապաւէնով, որուն շնորհիւ ան դարձած է միջազգային աստղ եւ փայլած՝ իր գեղեցկութեամբ, նրբութեամբ եւ արտակարգ տաղանդով:

Բացի ժապաւէններէն, Քաթրին Տընէօվ եղած է շարք մը հմայքի եւ նորաձեւութեան խորհրդանիշներու դէմք՝ ներկայացնելով «Շանէլ» (*Chanel*), «Իվ Սեն Լորան» (Yves Saint Laurent) եւ այլ վաճառանիշեր։

Ան եղած է նաեւ Ֆրանսայի ազգային խորհրդանիշ «Մարիանն»ի կերպարը (1985-1989), խորհրդանշելով ազատութիւնը եւ կանացի ոյժը։

Վերջին տարիներուն, տակաւին կը շարունակէ դերակատարումներ ունենալ ժամանակակից ժապաւէններու մէջ, ինչպէս՝

* «Պերնատէթ» (Bernadette, 2023),
* «Հոգեւոր Աշխարհ» (Spirit World, 2024),
* եւ սպասուող «Մատենագրական Պատմութիւններ» (Parallel Tales, 2026)՝ Ասղար Ֆարհատիի բեմադրութեամբ։

Դերասանուհին ունի նաեւ լաւ ձայնային տուեալներ։ 

### Գեղեցկուհիին կարգ մը միտքերէն
[ձախից|մինի|[Քաննի Փառատօն, 2000]]

## Ծանօթագրութիւններ
Վերջին Լուր (թերթ)

**«Վերջին լուր»**, քաղաքական անկախ օրաթերթ (երեկոյեան)։ Լոյս տեսած է 1914-1930 թուականին, Կոստանդնուպոլիսի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Վահան Թոշիկեան, Ա. Գալփակճեան։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն տպագրած է տեղեկութիւններ ռազմաճակատներոէն, լուրեր պատերազմող կողմերու եւ Թուրքիոյ ներքին ու արտաքին քաղաքականութեան մասին։
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8E%D5%A5%D6%80%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80_(%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9).jpg|աջից|մինի|«Վերջին Լուր»ի խմբագրական մարմինը
1910-ական թուականի վերջերը լայնօրէն լուսաբանած է պոլսահայ կեանքը, ազգագրական պատմութեան հետ կապուած հարցեր, տպագրած է Մեծ եղեռնը վերապրած հայ մտաւորականներու յուշեր։ Դատապարտած է հայկական կուսակցութիւններու եւ գործիչներու ենթադրեալ երկպառակութիւնները։ Թերթը տեղ յատկացուցած է նաեւ բանասիրական-գրաքննադատական յօդուածներու։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Թոմպուքթուի Մեծ Մզկիթը

մինի
**Թոմպուքթուի մեծ մզկիթը,** (ԺԴ. դար), Մալիի մէջ, շինուած՝ հում ցեխէ, կրնայ ընդունիլ մինչեւ 12 հազար հաւատացեալ:

Անտալուսիայէն արաբ ճարտարապետ մը սկսած է Թոմպուքթուի մեծ մզկիթին կառուցումը, 1325 թուականին: Այդ ժամանակաշրջանին քաղաքը առեւտրական կարեւոր խաչմերուկ մըն էր եւ`մահմետական կրօնական կեդրոն մը (Թոմպուքթու իր ոսկեդարը ապրած է ԺԵ. եւ ԺԶ. դարերուն, անկում արձանագրելէ առաջ): 
ձախից|մինի
1989-էն ի վեր ԵՈՒՆԵՍՔՕ ստանձնած է մզկիթին վերանորոգման մեծ ծրագիր մը: Անոր մինարէն, որ կտրտուած բուրգի մը ձեւը ունի, հեռուէն տեսանելի է:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իսլամութիւն
Ստորոգութիւն:Մզկիթներ
Սոքոթրա կղզին

**Սոքոթրա** (), կղզի Հնդկաց ովկիանոսին հիւսիս-արեւմտեան կողմը։ Կը համարուի Եմէնի գլխաւոր կղզին:

Կղզին ունի 130 քմ երկարութիւն եւ մօտաւորապէս 40 քմ լայնք: Ան մօտ է նաեւ Սոմալին, որ կը գտնուի 230 քմ հեռու: 

Կղզին շրջապատուած է ճերմակ աւազով ծովափներով եւ ամբողջապէս կապոյտ ջուրերով: 

Ունի տաք կլիմայ մը եւ անապատային կամ ժայռոտ տեսարաններ: 

Սոքոթրայի վրայ ապաստան գտած են տեսակաւոր վայրի անասուններ, ինչպէս` մողէսներ, խխունջներ, թռչուններ, եւ հոն կը բուսնին աւելի քան 800 տեսակի բոյսեր: Այդ բոյսերուն մէջ երեք բոյսերէն մէկը այդ կղզիին յատուկ է, եւ անոնցմէ ամէնէն ծանօթը Սոքոթրայի վիշապածառն է:

### Հովանոց Ծառեր
մինի|300x300փքս
Սոքոթրայի վիշապածառը դանդաղօրէն կ'աճի կղզիին բլուրներուն եւ ժայռոտ շրջաններուն մէջ: Անոր տերեւները դէպի երկինք դարձած են: Իր արտասովոր կերպարանքին պատճառով ան յաճախ ճանչցուած է նաեւ իբրեւ «հովանոց ծառ» անունով, կամ նոյնիսկ բաղդատուած` թռչող սկաւառակի հետ:

Վիշապածառին տերեւները կը հաւաքեն անձրեւներն ու մշուշները, իսկ ծառը հողը կը սնուցանէ ուրիշ բոյսերու համար, ինչպէս` անապատի վարդենին, կամ «շիշ ծառը»: Ան կ'արտադրէ նաեւ կարմիր խէժ մը, զոր կ'անուանեն «վիշապի արիւն»:

Անիկա կը գործածուի իբրեւ դեղ` դարմանելու համար վէրքեր եւ տաքութիւն, ինչպէս նաեւ` իբրեւ ներկ:

Այս վիշապածառը կղզիին հրաշալիքներէն մէկն է, եւ ան կը հմայէ զբօսաշրջիկները, որոնց թիւը կը հասնի տարեկան 5000-ի: 

Սոքոթրայի բնակիչները կը փորձեն պահպանել այս ծառերը, որպէսզի կղզին չկորսնցնէ իր այս հարստութիւնը: Անոնք նոր տունկեր կ'աճեցնեն տնկարաններու մէջ: Այս գոց եւ պահպանուած վայրերուն մէջ այծերը չեն կրնար մտնել, եւ տարբեր տեսակի բոյսերը կը պատրաստուին տոկալու համար կլիմայի փոփոխութեան դէմ: 

### Կլիմայ
Կղզիին վրայ կը տիրապետեն կլիմայական փոփոխութեան սպառնալիքը եւ մասնաւորաբար մոլորակին ջերմաստիճանի բարձրանալը: Յատկապէս պտուտահողմերը եւ ուժեղ մրրիկները բազմացած են եւ դարձած` աւելի սաստիկ: Անոնք կը փճացնեն վիշապածառերը: 2015 եւ 2018 թուականներու փոթորիկները նոյնիսկ տապալած են հարիւրամեայ ծառեր:
### Լեզուն
Սոքոթրայի բնակիչները, որոնց թիւը կը հասնի 42 հազարի, կը խօսին սոքոթրի լեզուն: Ասիկա լեզու մըն է, որ չի գրուիր:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Wadi, Socotra Island (14495206039).jpg
Պատկեր:Sand Dunes, Socotra Island (10081709713).jpg
Պատկեր:Socotra-rock.jpg
Պատկեր:Desert rose (6408200759).jpg
Պատկեր:Socotra_Cave_01.JPG|
Պատկեր:Socotra_Cave_02.JPG|
Պատկեր:Socotra_Cave_04.JPG|
Պատկեր:Socotra_Cave_06.JPG|
Պատկեր:Socotra_-Dixam00.JPG|
Պատկեր:Socotra -Qlinsia01.JPG
Պատկեր:Socotra -Nawjad01.JPG|
Պատկեր:Socotra_-Ar'ar.JPG|

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ասիոյ կղզիներ
Ստորոգութիւն:Եմէնի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութեան Ցանկ
Ստորոգութիւն:Հնդկաց ովկիանոսի կղզիներ
Վէմ (Հանդէս)

**Վէմ**, համահայկական պատմամշակութային եռամսեայ հանդէս։ Լոյս կը տեսնէ Երեւանի մէջ՝ 2009 թուականէն։ 1933-1939 թուականներուն Փարիզի մէջ Սիմոն Վրացեանի խմբագրութեամբ լոյս ընծայուած «Վէմ. երկամսեայ հանդէս մշակոյթի եւ պատմութեան» գիտական պարբերականի շարունակութիւնն է։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1933-1939 թուականներուն Փարիզի մէջ եւ 2009 թուականէն՝ Երեւանի մէջ (որպէս շարունակութիւն)։ Հիմնադիր-խմբագիրը եղած է Սիմոն Վրացեանը, խմբագիր՝ Գէորգ Խուդինեան (2009 թուականէն)։ Առաջին շրջանի մէջ տպագրած է ՀՅԴ գործունէութեան վերաբերող նիւթեր, դաշնակցական գործիչներու յուշեր, նամակներ, անդրադարձած է Հայկական հարցին, ազգային-ազատագրական պայքարին, Մեծ եղեռնին, Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914-1918), Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցուն, հայագիտութեան առանձին ճիւղերու, ՀԽՍՀ-ի եւ սփիւռքահայ գաղթավայրերու կեանքին, կրթամշակութային անցուդարձին։

Ներկայիս տպագրի մէջ է հայագիտութեան, հայ գրականութեան, տնտեսագիտութեան, մշակոյթին վերաբերող, ինչպէս նաեւ գիտագործնական յօդուածներ, գրախօսութիւններ, յուշեր, վաւերագրական նիւթեր, ուշադրութեան կեդրոնի մէջ են Հայկական հարցը, Արցախեան հիմնախնդրի խաղաղ կարգաւորման բանակցային գործընթացները, կ՚անդրադառնայ ՀՀ-ի մէջ եւ Սփիւռքի մէջ տեղի ունեցող կարեւոր իրադարձութիւններուն։ Առաջին համարին մէջ, որպէս յաւելուած, զետեղուած է 1933-1939 թուականներուն լոյս տեսած թողարկումներու մատենագիտութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւր

* Գիտական տեղեկատուական վերլուծութեան եւ մոնիթորինգի կեդրոն, Հայաստանում հրատարակվող գիտական պարբերականների ցանկ 

## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայք

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Հայկական հայագիտական պարբերականներ