Շարլ Ազնաւուր

**Շարլ Ազնաւուր** (, իսկական անունը՝ *Շահանդուխտ Վաղինակ Ազնաւուրեան*), ֆրանսահայ նշանաւոր երգիչ, երգահան, դերասան եւ հասարակական գործիչ։ 2009 թուականի Մայիսին՝ Զուիցերիոյ Հայաստանի դեսպանն նշանակուած է, եւ Ժընեւի ՄԱԿ-ի գրասենեակի եւ այլ միջազգային կազմակերպութիւններու՝ Հայաստանի մնայուն ներկայացուցիչը։

Մահացած է 1 Հոկտեմբեր, 2018-ին։

## Կենսագրութիւն
Շարլ Ազնաւուր ծնած է 22 Մայիս 1924-ին, Սէն Ճէրմըն Տէ Բրէ, Փարիզ՝ հայ գաղթականներ Միշա եւ Քնար Ազնաւուրեաններու ընտանիքին մէջ, ծննդեան անունը՝ Շահնուր Վաղինակի Ազնաւուրեան։ Ազնաւուրի հայրը ծնած է Ախալցխա, արմատներով Էրզրումէն էր, իսկ մայրը՝ Քնար Պաղտասարեան, Իզմիրէն էր, Հայոց Ցեղասպանութեան ականատես փրկուածներէն։ Շարլի հայրը երիտասարդ տարիներուն ապրած էր Թիֆլիս, ուր աշխատանքի համար տեղափոխած էր ընտանիքը (Շարլի մեծ հայրը Թիֆլիսի գլխաւոր կառավարիչի անձնական խոհարարն էր)։ Յետագային Ֆրանսա տեղափոխուելէ ետք, Միշա Ազնաւուրեան կ'երգէ ճաշարաններու մէջ, մինչ կը հիմնէր իր սեփական կովկասեան ճաշարանը՝ զայն կոչելով *Le Caucase* («Կովկաս»)։ Միսաք Մանուշեանը՝ Ֆրանսական դիմադրութեան շարժման առաջնորդը, որ մահապատիժի կ'ենթարկուի ֆաշիստներու կողմէ 1944-ին, Ազնաւուրեաններու տան մշտական հիւրն էր եւ Ազնաւուրեանները կ'աջակցէին անոր եւ կնոջը՝ Մելինէին, երբ անոնք պահուըտած էին։ Միշան Շարլը կը ծանօթացնէ թատրոնի աշխարհին, վաղ տարիքէն։ Շարլ դպրոցը կը ձգէ 9 տարեկանին, արդէն տարուած ըլլալով արուեստագէտի կեանքով։ Ան կը սկսի հանդէս գալ այդ ժամանակէն եւ շուտով կը ստանայ «Ազնաւուր» բեմական անունը։ 1940-ականներուն Փիէռ Ռոշի հետ հանդէս կու գայ գարեջրատան մէջ։ Առաջին երգը՝ «Ես հարբած եմ» (1944), Գէորգ Ուլմիէրի կատարմամբ, արժանացած է «Տարուան ձայնապնակ» մրցանակին։ Շարլը հռչակաւոր կը դառնայ 1946-ին, երբ Էտիթ Փիաֆը, լսելով անոր երգեցողութիւնը, կ'որոշէ զինք իրեն հետ տանիլ Ֆրանսա եւ ԱՄՆ՝ շրջագայութիւններու։

Համաշխարհային հռչակ կը շահի 1956-ին, Փարիզի «Օլիմպիա» դահլիճին մէջ յաջող ելոյթէ մը ետք։ «Ֆրանսա ազնաւուրացուած է»,- գրած է ֆրանսական մամուլը։ 

Շուրջ հազար երգի հեղինակ է /մաս մը՝ երգահան Գէորգ Կառվարենցի հեղինակութեամբ/, այդ թուականին՝ բազմաթիւ միջազգային երաժշտութիւններու՝ «Մաման», «Պոհէմը», «Դեռ երէկ», «Երիտասարդութիւն», «Պէտք է գիտնալ», «Ան», «Երկու կիթառ», «Ինչպէս կ'ըսեն», «Յաւերժական սէր», «Ավէ Մարիա» եւ այլն։ Անոնց կատարողներէն են՝ Էտիթ Փիաֆը, Լայզա Մինէլլին, Մստիսլավ Ռոստրոպովիչը, Պլասիտօ Տօմինկօն, Խուլիօ Իկլեսիասը, Շէրը, Ճօ Տասէնը, Ռէյ Չարլզը եւ այլք։ Ցայսօր վաճառուած է Ազնաւուրի շուրջ հարիւր միլիոն ձայնապնակ։ Ամերիկեան «Թայմզ» հանդէսի հարցման համաձայն, Ազնաւուրը ճանչցուած է «Դարու արուեստագէտ»՝ 149 հազար ձայնով։ Արժանացած է Հայաստանի եւ Ֆրանսայի բարձրագոյն պետական պարգեւներու, «Պատուոյ սեզարի» (1997)։

Նկարահանուած է հետեւեալ ֆիլմերը՝ «Գլուխը պատին» (1958), «Կրակեցէք դաշնակահարի վրայ» (1960), «Սատանան եւ տասը պատուիրանները» (1962), «Արարատ» (2002) եւ այլն։ Ազնաւուրը կը հպարտանայ իր հայկական ծագումով, մշտապէս սատար կանգնած է Հայաստանին։ Հայկական թեմաներով են անոր «Քեզի համար, Հայաստան», «անոնք ընկան» (Ցեղասպանութեան վաթսունամեակին), «Ինքնակենսագրութիւն», «Քնքուշ Հայաստան» երգերը։ Դստեր՝ Սեդա Ազնաւուրի հետ հայերէն կատարած է Սայաթ-Նովայի «Աշխարհումս» երգը։ 1988-ի սպիտակեան աւերիչ երկրաշարժէն անմիջապէս ետք, հիմնադրած է «Ազնաւուրը Հայաստանին» բարեգործական հիմնադրամը։ Հայաստանի մշտական դեսպանն է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մէջ։ 1964, 1996, 2006 եւ 2014 թթ. համերգներ տուած է Հայաստանի մէջ։ Գիւմրիի մէջ կանգնեցուած է Ազնաւուրի արձանը: Անոր անունով կոչուած է Երեւանի հրապարակներէն մէկը, ուր 2025-ին կանգնեցուած է նաեւ արձանը:

* 4 Մայիս,2009-էն՝ Ժընեւի ՄԱԿ-ի գրասենեակի եւ այլ միջազգային կազմակերպութիւններու մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան մշտական ներկայացուցիչ,
* 5 Մայիս, 2009-էն՝ Շուէտի Համադաշնութեան Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան։
* 2011-էն սկսեալ Ազնաւուրի նոր համաշխարհային շրջագայութիւնը՝ Aznavour en Toute Intimité խորագրով։ Նոյն թուականին լոյս տեսած նոր՝ "Aznavour toujours" ալպոմը Ֆրանսայի եւ Պելճիքայի հիթ-շքերթներու մէջ զբաղեցուց 4-րդ հորիզոնականը։
մինի|Ազնաւուր Քաննի մէջ, 1999-ին
Ուիլիըմ Սարոյեանը առիթով մը ըսած է. «Երբ ձայնասփիւռի կոճակը կը սեղմեմ եւ հեռու-հեռուներէն կը լսեմ Ազնաւուրի երգերը, միտքէս կ'ըսեմ. «Ապրի՛ս, եղբայր, դուն ալ յաղթեցիր, դուն մեծ ու տոկուն հայ մըն ես...»։

Շարլ Ազնաւուրը միջազգային ասպարէզին մէջ 180 մլն ձայնասկաւառակ վաճառած է: 70 տարուան ընթացքին ան 1400 երգ ձայնագրած է, որոնցմէ 1300-ի հեղինակը ինքն է: Շանսոնյէն ունի 390 ալպոմ բազմաթիվ լեզուներով՝ ֆրանսերէն, հայերէն, անգլերէն, ռուսերէն, գերմաներէն, իտալերէն եւ սպաներէն:

## Անձնական կեանք եւ մշակութային ազդեցութիւն
մինի|Ազնաւուրի թանգարանը Երեւանի մէջ
Ազնաւուրն ունի մէկ քոյր՝ Այտա Ազնաւուրը (ծնած 1923 թուականի Յունուար13-ին), Գէորգ Կառվարենցի կինը։

Ազնաւուրը ամուսնացած է երեք անգամ. առաջին անգամ տասնեօթամեայ Միշէլին Ռիւգելի հետ (16 Մարտ,1946-ին), երկրորդ անգամ Էվլին Պլէսիսի հետ (28 Հոկտեմբեր,1955-ին) եւ երրորդ անգամ շուէտուհի Ուլլա Տորսէլի հետ (11 Յունուար,1967-ին)։ Այս ամուսնութիւններու արդիւնքով ունեցած է 6 զաւակ՝ Սեդան, Շարլը, Փաթրիքը, Քաթիան, Միշան եւ Նիքոլան։ 1990-ին ան գրող-ռեժիսոր Մայքըլ Ֆինի Կալանին կ'առաջարկէ անդրադառնալ իր կեանքին հեռուստատեսային *My Riviera* շարքին, որու նկարահանումները տեղի կ'ունենան հարաւային Ֆրանսայի Պորտ Գրիմօ վայրին մէջ գտնուող Ազնաւուրի տան մէջ։ Նախքան մահանալը ան կը բնակէր Ս. Սիւլպիսի մէջ, Վօ, Շուէտ։

Անոր երաժշտականութիւնը եւ փառքը արտերկրի մէջ առկայ եղած են փոփ մշակոյթի շատ այլ ոլորտներու մէջ եւս։ Ազնաւուրի անունը ինկած է Եօշիյուկի Տօմինոյի 1979, մեխա անիմէ *Mobile Suit Gundam* սերիալի *Char Aznable* հերոսի անուան հիմքի մէջ։ Անոր "Parce Que Tu Crois" երգը նմուշ եղած է հիփ-հոփ պրոդիւսեր Dr. Dre-ի "What's the Difference" երգի համար (մասնակցութեամբ Էմինեմի եւ Xzibit-ի) 2001 թ. ալպոմէն։ Ազնաւուրի անունը կը յիշատակուի The Psychedelic Furs անգլիական ռոք խումբի "Sister Europe" («Քոյր Եւրոպա») երգի մէջ ("The radio upon the floor/ is stupid, it plays Aznavour" «Ռատիօն յատակին է/Յիմարութիւն է, ան Ազնաւուր կ'երգէ»)։

Ազնաւուրը յաճախ կը կատակէր իր ֆիզիքական թերութիւններու վերաբերեալ, յատկապէս իր տխրահռչակ առանձնայատկութեան՝ կարճ հասակին 160 սմ. (5 ֆտ 3 դյ)։

## Ֆիլմեր
* Շարլ Ազնաւուր, Հայաստան 1989 (1989) ռեժիսոր Լեւոն ՄկրտչեանՀԱՅՖԻԼՄ կինոստուդիա, գունաւոր՝ 35mmՖիլմը կը պատմէ նշանաւոր երգիչի երկրաշարժէն տուժած Հայաստան, իր այցելութեան մասին։Շարլ Ազնաւուրը այս ֆիլմին մէջ գլխաւորաբար կը խօսի հայերէն։

## Յետ Մահու
Ֆրանսահայ աշխարհահռչակ երգիչ Շարլ Ազնաւուր կը յուղարկաւորուի Փարիզէն ոչ հեռու գտնուող Մոնֆոր -լ’Ամորի համայնքին մէջ, որ եղած է անոր վերջին փափաքը: Այդ համայնքին մէջ տեղակայուած է երգիչին տուներէն մէկը, ուր ան յաճախ ժամանակ կ'անցընէր իր ընտանիքին հետ:

«Իմ հողը` ֆրանսական հողն է: Իմ Մոնֆոր-լ’Ամորի համայնքին` 12-րդ դարու վանքին մէջ, կառուցուած է յատուկ ոչ մեծ ընտանեկան գերեզման»,- ըսած է Ազնաւուր:

Շարլ Ազնաւուրի վերջին լուսանկարը եղած է ֆրանսացի դերասան Ժան-Փոլ Պելմոնտոյի հետ: «Իմ յաւերժական ընկեր Ժան-Փոլ»,- գրուած է լուսանկարին տակ:

Համաշխարհային մեծութեան երկու աստղերու լուսանկարին հեղինակն է Մարք տէ Տոմինիքոն:

## Պարգեւներ եւ ճանաչում
* 1963, 1971 and 1980 – Էդինսոնի մրցանակ
* 1971 – Ոսկեայ առիւծ պատուաւոր մրցանակ «Mourir d'aimer» երգի իտէալական տարբերակի համար
* 1995 – Ֆրանսական ակադեմիայի մեծ մետալ
* 1995 – UNESCO-ում Հայաստանի բարի կամքի մշտական դեսպան
* 1996 – Երգահաններու Փառքի սրահի մրցանակ
* 1997 – Ֆրանսական Victoire մրցանակ, տարուան տղամարդ արտիստ
* 1997 – Պատուաւոր Ցեսար մրցանակ
* 1997 – Սպայի եւ պատուի լեգեոնի
* 2004 – «Հայաստանի ազգային հերոս» կոչում
* 2006 – Պատուաւոր մրցանակ Գահիրէի 30-րդ կինոփառատօնին
* 2008 – Քանատական կարգի պատուաւոր սպայ
* 2008 – Հայաստանի քաղաքացիութեան շնորհում
* 2009 – MIDEM Կեանիք ընթացքում նվաումներու մրցանակ
* 2009 – Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Գրիգոր Լուսաւորիչի շքանշան
* 2009 – Քվեբեկի ազգային սպայի կոչում
* 2010 – Պատուոյ շքանշան Ռուսաստանի եւ Ֆրանսայի միջեւ մշակութային կապերու ամրապնդման համար
* 2014 – Ռուբէն Մամուլեանի անուան յատուկ մրցանակ «Հայակ» մրցանակաբաշխութեան ժամանակ, Ազնաւուրի՝ համաշխարհային շարժապատկերի ունեցած դերին համար

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքը 
* ԱԶՆԱՒՈՒՐԸ ԱԶՆԱՒՈՒՐԻ ՄԱՍԻՆ (ԹԱՐԳՄ. ՍՈՒՐԷՆ ԲՈՒՐՍԱԼԵԱՆԻ)
* ԱԶՆԱՒՈՒՐԸ ԾԱՆՕԹ ԵՎ ԱՆԾԱՆՕԹ-ՍԱՄՈՒէԼ ԳԱՍՊԱՐԵԱՆ

Ստորոգութիւն:Երգիչներ
Ստորոգութիւն:Շարժապատկերի դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայերը Ֆրանսայի մէջ
Ստորոգութիւն:Ծագումով հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ
Ստորոգութիւն:Երեւանի պատուաւոր քաղաքացիներ
Ստորոգութիւն:22 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1 Հոկտեմբերի մահեր