Մանտալաներ

մինի|356x356փքս
**Մանտալաները** շատ գեղեցիկ, խրթին եւ օրհնեալ արուեստի գործեր են, որոնք առիթ կը ստեղծեն ստեղծագործելու եւ մարդոց երեւակայութիւնը զարգացնելու: 

Մանտալաները սկիզբ առած են Հնդկաստանէն: 

Սկզբնական շրջանին անոնք կը ծառայէին մարդոց միտքը զբաղեցնելու կեանքի փոքրիկ հարցերով: 

Մանտալա բառը եկած է սանսկրիտ լեզուէն` Հնդկաստանի օրհնեալ լեզուէն, որ կը նշանակէ`«Անիւ» կամ «շրջանակ», «գունդ», «միջավայր» եւ «համայնք»: Մէկ բառ` չորս տարբեր գաղափարներու համար: Մէկ խօսքով՝ տիեզերքը, որ կը խորհրդանշէ ամբողջականութիւնն ու միասնութիւնը:

## Նկարագրութիւն
Ներկայիս մանտալաները անպայմանօրէն կրօնի մը հետ չեն կապուած: Անոնք կ'օգտագործուին կեանքի տարբեր իրավիճակներու եւ նպատակներու համար: Հոգեբանութեան եւ տարբեր հիւանդութիւններու համար նախատեսուած մանտալաներ գոյութիւն ունին: Անոնք կ'օգնեն անդրադառնալու անցեալին ու պատկերացնելու ապագան: Կ'օգնեն դրական կերպով ընդունելու իրադարձութիւնները եւ լսելու մարդու ներաշխարհին մեղեդին: Անոնք կը գործածուին բժիշկներուն կողմէ` զբաղեցնելու համար այն հիւանդները, որոնք լաւ տրամադրութեան մէջ չեն գտնուիր:  

Շատ կարեւոր է մանտալայի ստեղծման ընթացքը: Անիկա հանգստացնող աշխատանք մըն է: Իւրաքանչիւր մանտալա իր մէջ կը պարունակէ ստեղծողին ներուժէն մաս մը:մինի|ԱսեղնագործՄանտալա ստեղծողը ընթանալով կեդրոնական կէտէ մը, ազատ կ'արձակէ իր երեւակայութիւնը` այդ կէտին շուրջ գծագրութիւններ ստեղծելով, միշտ շրջանակի ձեւը պահելով: 

Մանտալան ոչ միայն նախշ կամ նկար է, այլեւ՝ սրբազան նշան: Անիկա ունի բարդ երկրաչափական կառոյց մը, որ կ'արտայայտէ տիեզերքի պատկերը կամ քարտէսը: Անիկա կը խորհրդանշէ հոգեւոր, զգացական եւ տիեզերական կարգապահութիւն, արտայայտելով աստուածային ներդաշնակութիւնը, որուն կը հակադրուին մարդը շրջապատող նիւթական աշխարհի անկանոնութիւնն ու անկարգութիւնը:  

Մանտալաներուն մէջ յաճախ առկայ է ճառագայթային հաւասարակշռութիւնը: 

Մանտալաներ կարելի է ստեղծել ասեղնագործութեան մէջ: Մանտալաներ կարելի է փորագրել նաեւ քարի, փայտի եւ մետաղի վրայ:

Հինտուները ունին նաեւ իրենց մանտալաները, զորս կը կոչեն «եանդրա»: Անոնք գոյութիւն ունէին մանտալաներէն առաջ, սակայն անոնց մասին նուազ կը խօսուի: «Եանդրա»ները կը տարբերին մանտալաներէն. անոնք կազմուած են միայն երկրաչափական ձեւերէ, եռանկիւններէ, քառակուսիներէ եւ շրջանակներէ:

Հայկական մշակոյթին մէջ անիկա կը կոչուի «վարդեակ», որուն կարելի է հանդիպիլ մանրանկարչութեան մէջ, խաչքարերու վրայ, ասեղնագործութեան եւ ճարտարապետութեան մէջ: Իմաստը բոլոր մշակոյթներուն մէջ նոյնն է, անուններն ու մատուցման ձեւերը կը տարբերին։

Մանտալաներուն շրջանը կատարելութեան եւ ամբողջութեան խորհրդանիշ է: 

### Կրօնական ծէսերուն մէջ
ձախից|մինի|Աւազի վրայ մանտալա
Կրօնական ծէսերուն մէջ մանտալան կը նկարուի գունաւոր փոշիներով, աւազով, ծաղիկներով, քարերով, զորս աւելի ուշ կ'ոչնչացնեն: Ոչնչացնելու աւանդութեան մէկ բացատրութիւնը այն է, որ գեղեցկութիւնը կը ստեղծուի, բայց անիկա յաւերժ չէ: Անոր համար ալ այդ մանտալաները պէտք է ազատ արձակել՝ ոչնչացնել::  

Թիպեթ ապրող պուտտայական վանականներուն համար աւազէ մանտալաներուն ստեղծագործութիւնը շատ կարեւոր շրջան մըն է: Անոնք կ'օգտագործեն քարերու մանրացումէն գոյացած աւազը: Կը գործածեն տարբեր գործիքներ զանոնք ճշգրիտ ձեւաւորելու համար: Երբ գոյացած բարդ գեղարուեստական գործը վերջանայ, անոնք կը ձգեն, որ աւազը թռչի, ցոյց տալու համար, որ պէտք չէ առարկաներու կապուիլ: 
[մինի|Է. դար, [Պանկլատեշ|Պանկլատէշի տաճարի մը նախագիծը]]
Պուտտիստներու կողմէ մանտալային ոչնչացումը կը յուշէ, որ աշխարհի մէջ ոչ մէկ բան կայուն է. կեանք՝ մահ, ժամանում՝ մեկնում: Ամէն սկիզբ ունի իր վախճանը:  

Պուտտայական ճարտարապետութիւնը յաճախ կ'օգտագործէր մանտալան իբրեւ պուտտայական կառոյցներու նախագիծ, ներառեալ տաճարային համալիրը:  

Մանտալայի նմուշներ կարելի է տեսնել նաեւ Քամպոտիոյ, Թայլանտի եւ Միանմարի մէջ:  

#### Աւանդութիւններ
Գունաւոր փոշիէ պատրաստուած մանտալաները կ'օգտագործեն ծէսերու մէջ: Հնդկաստանի մէջ աւանդութիւն մը կայ պատերը, տուները եւ տան ուղիները մանտալաներով զարդարել:

Կ'ենթադրուի, որ մանտալան ընտանիքին երջանկութիւն կը բերէ: Չար աչքերէ հեռու կը պահէ: Հնդիկ կանայք, աւազ թափելով, արտասովոր նախշեր կը ստեղծեն: Արուեստի այս տեսակը կը կոչուի «ռանգոլի»:

### Մանտալային գոյները
ձախից|մինի|250x250փքս
Մանտալայի իւրաքանչիւր գոյն իմաստ մը ունի:

***Կարմիրը*** կեանքի եւ ուժի գոյնն է, կիրքի գոյնն է, կրակ յարուցանող եւ զգացումները բուժող գոյնը: 

***Նարնջագոյնը*** կը խորհրդանշէ ջերմութիւն, ուժգնութիւն եւ կրակ: Հպարտ գոյն է, որ կը զարգացնէ ինքնաճանաչումը:

***Դեղինը*** լոյսի, ջերմութեան եւ արեւու գոյնն է: Անիկա լոյսի աղբիւր է:

***Կանաչը***  իր անթիւ երանգներով բնութեան մասնիկն է եւ կը խորհրդանշէ առողջութիւն, աճ եւ նորափթթում: 

***Կապոյտը*** կը խորհրդանշէ հաւատարիմ սէր, հանգստութիւն եւ խաղաղութիւն: Անիկա կարեկցանքով լի, խորապէս հանգստացնող գոյն է:

***Երկնագոյնը*** կը խորհրդանշէ ճշմարտութիւնը:

***Մանիշակագոյնը*** կեանքի գոյնն է, աշխուժութեան եւ ուժգնութեան գոյնը: Անիկա վեհութիւն ու հեղինակութիւն կը խորհրդանշէ:

***Ճերմակը*** լոյսի, անմեղութեան եւ մաքրութեան խորհրդանիշն է: Անիկա կը ներկայացնէ աստուածային էութիւնը:

###### Գոյները պուտտայականութեան մէջ
Պուտտայականութեան մէջ մանտալա ստեղծելու համար կ'օգտագործուի հինգ գոյն. ճերմակը՝ իբրեւ ջուրի խորհրդանիշ, կանաչը՝ քամիի խորհրդանիշ, կապոյտը՝ Տիեզերքի, դեղինը՝ Երկիրին, իսկ կարմիրը՝ կրակին:

Հինգ գոյները կը խորհրդանշեն նաեւ իմաստութեան հինգ տեսակ. առաջինը՝ դատարկութիւն, երկրորդը` պարզութիւն, երրորդը`կարեկցանք, չորրորդը`արագութիւն եւ հմտութիւն, հինգերորդը`մեծ անիւ (Mahayana), որ կը միաւորէ բոլոր նախորդները:

### Մանտալային նախշերը
ձախից|մինի
Մանտալային նախշերը նոյնպէս իմաստալից են: Ամէնէն տարածուած նախշերն են շրջանակները, պարուրաձեւը, եռանկիւններն ու քառակուսիները:

Մանտալայի երկրաչափական ձեւերը՝ շրջանակը, քառակուսին եւ եռանկիւնը, սուրբ կը համարուին աշխարհի բոլոր կրօններուն մէջ: 

***Ծաղիկները*** իբրեւ ամբողջութիւն կը ներկայացնեն մեր գիտակցութիւնը, այնուամենայնիւ ծաղիկի իւրաքանչիւր տեսակ կը խորհրդանշէ այնպիսի յատկութիւններ, ինչպիսիք են՝ իմաստութիւնը, մաքրութիւնը, բարութիւնը, հաստատակամութիւնը, սէրը, ընկերութիւնը եւ այլն:

***Պարուրաձեւը*** կը խորհրդանշէ աճը եւ ուսումը: Անոնք նոր հեռանկարներ կը բերեն:

***Եռանկիւնը*** կապուած է երազներու, նպատակներու եւ մտապատկերներու հետ:

***Քառակուսին*** կայունութիւնն է եւ ամրութիւնը, ցոյց կու տայ ապահովութիւն եւ միտքերու հաստատում: Քառակուսին կառուցողական ընթացքը կը ներկայացնէ:

***Աստղերը*** բացառապէս տղամարդ կը խորհրդանշեն:

***Խաչը***  ցոյց  կու տայ ուղիի ընտրութիւնը:

***Ծաղիկը*** կին կը խորհրդանշէ:

Մանտալա նկարելու «ճիշդ» կամ «սխալ» ձեւ չկայ: Կանոններ չկան։

##### Բնութեան մօտիկ արուեստ մը
Մանտալաներու պատկերները կարելի է գտնել նաեւ բնութեան ամէնէն գեղեցիկ ձեւերուն մէջ: Կարելի է զանոնք տեսնել պարուրաձեւ աստղահոյլերու մէջ կամ արեգակնային դրութեան մոլորակներուն կատարած շրջանակներուն, կամ` ձիւնի փաթիլներուն եւ ծաղիկներուն մէջ: 

Շրջանակը ձեւ մըն է, որ միշտ ներշնչած է մարդիկը: Այս ձեւին կարելի է հանդիպիլ ամէնէն ծանօթ արուեստի գործերուն, ինչպէս նաեւ` պաշտամունքի վայրերուն մէջ:

###### Պատկերասրահ

Mandala1 detail.jpg|
Sri Yantra 256bw.gif|
Vishnu Mandala.jpg|
Mandala of the Six Chakravartins.JPG| 
Vajravarahi Mandala.jpg|
Sankhitta Sangheyani Cosmography.jpg|
Mahavra 1900 art.jpg|
Mandala Golden Flower Jung.JPG|
Цыбиков Мандал мира 1900е.JPG|
Easy Mandala.jpg|
File:Maitighar Mandala.jpg|
Lotus rangoli.jpg|
File:Marsh-chapel-window.jpg|
File:Mandana art work at shilpgram.JPG|
File:Onam pukolam.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Արուեստ
## Արտաքին յղումներ
*Աւազի վրայ մանտալաներ
*Մանտալա
*Մանտալաներու ստեղծում