Պելոպոնես

մինի|Պելոպոնեսի դիրքը
**Պելոպոնես** (հին եւ արդի յունարէն՝ Πελοπόννησος *Փելոփոնիսոս*)․ Յունաստանի մեծագոյն թերակղզին է եւ ինը աշխարհագրական տարածաշրջաններէն մէկը, 21439 քմ․² տարածութեամբ եւ 1 100 000 բնակչութեամբ (2011-ի մարդահամար)։ Կը գտնուի Յունաստանի ցամաքամասին հարաւը, որուն գլխաւոր մասին հետ կը միանայ Կորնթոսի Նեղուցին եւ Ռիօ-Անթիռիօ կամուրջին միջոցով։
մինի|Յունաստանի աշխարհագրական շրջանները մինի|Պելոպոնեսի վարչական բաժանումը մինի|Պելոպոնեսը արբանեակէ նկարուած
Միջնադարուն եւ Օսմանեան գերիշխանութեան ժամանակ, Պելոպոնեսի թերակղզին ծանօթ էր իբրեւ Մորէաս *Μορέας* (Բիւզանդական շրջանին) կամ Մորիաս *Μωριάς*։  

## Վարչական բաժանում

Պելոպոնեսը եօթը նահանգներու բաժնուած է՝ Արղոլիտա, Արքատիա, Ախայիա, Իլիա, Քորինթիա (Կորսնթոս), Լաքոնիա եւ Մեսինիա, իսկ փոքր մաս մը ընդգրկուած է Ատիկէ նահանգին մէջ (հիւսիս արեւելեան ծայրամասը)։   

## Աշխարհագրութիւն

### Ընդհանուր տեղեկութիւններ
մինի|Կորսնթոսի Նեղուցը եւ համանուն ջրանցքը․ Պելոպոնեսը կը բաժնէ Յունաստանի մայր ցամաքամասէն։  Նկարին՝ Կորնթոսի Ծոցը (հիւսիս-արեւմուտք) եւ Սարոնիքոս Ծոցը (արեւելք)։
Պելոպոնեսը կ'ընդարձակուի 21․549 քմ․² տարածութեան վրայ եւ ցամաքային Յունաստանի հարաւային մասն է։ Կորսնթոսի ծոցը հիւսիսէն եւ Սարոնիքոս ծոցը՝ հիւսիս-արեւմուտքէն, զայն մայր ցամաքամասէն կը բաժնեն։ Ցամաքային Յունաստանին հետ միացած է շնորհիւ հիւսիս-արեւելեան կողմը Կորսնթոսի Նեղուցին երկայնքին բացուած Կորնթոսի ջրանցքին (1893) եւ հիւսիսէն Ռիօ-Անտիռիօ կամուրջին (2004)։

Պելոպոնեսը հսկայ լեռնային զանգուած մըն է։ Լեռները կ'իջնեն մինչեւ ծովեզերքները։ Այդ պատճառով ունի բազմաթիւ լեռնադաշտեր։ Բարձրագոյն գագաթն է Թայիղեթոս՝ 2404 մ․։

### Երկրաշարժներ

[մինի|[Էգէական Ծով|Էգէական Ծովուն հարաւային հրաբխային գօտին․ պատմութեան ընթացքին տուած է ահաւոր երկրաշարժներ]]
Երկրաշարժները յաճախակի են եւ կործանիչ։ Պատմութիւնը արձանագրած է ահաւոր երկրաշարժներ, որոնցմէ կործանիչ եղած են հետեւեալները՝ Ք․Ա․464 (Էվրոթաս, Լաքոնիա եւ Թայիղեթոս), Ք․Ա․373 (կը ջրասուզուի Կորնթոսի Ծոցի ափերուն Հին Էլիքի քաղաքը եւ կը քանդուի անոր հարաւը գտնուող Վուրա քաղաքը), 1817 եւ 1861 (Էղիօ), 1928 (Կորնթոս), 1947 (Փիլիա), 1986 (Քալամաթա) եւ 1995 (Էղիօ)։

Պելոպոնեսի միակ գործօն հրաբուխը Մեթանայի հրաբուխն է։ 

### Կլիմա
Պելոպոնեսի կլիման միջերկրականեան է, փոքր տարբերութիւններով շրջանէ շրջան՝ ըստ դիրքին։ Բարեխառն եւ տաք է ծովեզերեայ շրջաններուն, ինչպէս օրինակ՝ Փաթրա, Քալամաթա, Փիրղոս, Արղոս եւ Նաֆփլիօ, իսկ ցուրտ է թերակղզիին ներքին լեռնային շրջանները, ինչպէս օրինակ՝ Թրիփոլի։

### Ծովեր ու Ծոցեր
Պելոպոնեսը կը ջրեն հետեւեալ ծովերն ու ծոցերը։

* Արեւելքէն․ Էգէական ծով՝ Միրթոօ ծով, Արղոլիքոս ծոց եւ Սարոնիքոս ծոց։
* Արեւմուտքէն․ Էգէական ծով։
* Հիւսիսէն․ հիւսիս-արեւմուտք՝ Փաթրայի ծոցը եւ հիւսիս-արեւելք՝ Կորնթոսի ծոցը։
* Հարաւէն․ Միջերկրական ծով։

#### Պելոպոնեսի գլխաւոր ծոցերն են՝
Արեւելքէն՝ Արղոլիքոս, հարաւէն՝ Լաքոնիքոս եւ Մեսինիաքոս, արեւմուտքէն՝ Քիփարիսիաքոս եւ հիւսիսէն՝ Կորնթոսի ծոցը։

Աւելի փոքր ծոցեր են՝ Փաթրայի (հիւսիս), Քիլինիի եւ Հելոնիթիսի ծոցերը (հիւսիս-արեւմուտք)։  Հելոնիթիս ծոցին ափերուն կ'ապաստանին Քարեթա-քարեթա կրիաները, որպէսզի իրենց հաւկիթները ածեն։

#### Պատկերասրահ

Myrtoan Sea satellite picture.jpg|Միրթեան ծով
Argolikos.jpg|Արղոլիքոս ծոց
Τhe castles of Akronafplia and Bourtzi from the Castle of Palamidi on 30 March 2019.jpg|Արղոլիքոս ծոցը եւ Նաֆփլիօ քաղաքը
Argo-saronic EN.JPG|Սարոնիքոս ծոց
View of the Saronic Gulf from the top of Mount Hellanion (Aegina) on August 25, 2021.jpg|Սարոնիքոս ծոցը դիտուած Էղինա կղզիէն
Corinthian Gulf.jpg|Կարմիր պիտակին մէջ՝ ձախին Փաթրայի ծոցը եւ աջին՝ Կորնթոսին Ծոցը
Laconic Gulf satellite picture.jpg|Լաքոնիքոս ծոց
Messenian Gulf.png|Մեսինիաքոս ծոց (Լաքոնիքոս ծոցին արեւմուտքը)
Kardamili view from south on village.jpg|Մեսինիաքոս ծոց․ Քարտամիլի
TrachilaMani.jpg|Մեսինիաքոս ծոց․ արեւելեան Մանի, Թրախիլա
Gialova-GMichalagas6.jpg|Մեսինիաքոս ծոց․ Եալովա
Methoni - Panorama.jpg|Մեսինիաքոս ծոց․ Մեթոնի
Gulf of Kyparissia satellite picture.jpg|Քիփարիսիաքոս ծոց․ Պեղոպոնեզին արեւմուտքը
Ionian Sea borders.png|Յոնիական ծովը․ կարմիրով՝ ծովուն սահմանները
Calypso deep.jpg|Պելոպոնեսը եւ անոր հարաւը՝ Միջերկրական ծովը․ ձախին՝ Քալիփսօ 


### Թերակղզիներ
Պելոպոնեսը թերակղզի ըլլալով, ունի բազմաթիւ թերակղզիներ։  Անոնցմէ գլխաւորներն են՝ Արղոլիտա եւ Էփիտաւրօ (արեւելք), Մեթանա (արեւելք), Էփիտաւրօ-Լիմիրա (հարաւ-արեւելք), Մանի (հարաւ) եւ Փիլիա (հարաւ-արեւմուտք)։

#### Պատկերասրահ

Nomos Argolidas.png|Արղոլիտա
Aerial view of Peloponnese peninsula in Greece (48760361187).jpg|Արղոլիտա թերակղզին
Cove in Hinitsa, Porto Heli, Greece (48760330952).jpg|Արղոլիտա թերակղզի․ Հինիցա, Փորթօ Խելի
Palea Epidavros.jpg|Էփիտաւրօ թերակղզի․ հին Էփիտաւրօ
Mani 2000.png|Մանի թերակղզի
ManiKüste.jpg|Մանի
Gr97Gythion2.jpg|Մանի թերակղզի, արեւմտեան մաս․ Ղիթիօ
Panorama from the road to Aeropolis of Neo Oitylo.jpg|Մանի թերակղզի․ համայնապատկեր
Λιμένι Οιτύλου Λακωνίας.jpg|Մանի թերակղզի․ Իթիլօ
20170828 144718 Παράθυρο.jpg|Մանի թերակղզի
DSC 0035-EFFECTS.jpg|Մանի թերակղզի․ Երոլիմենաս
Οίτυλο.jpg|Մանի թերակղզի, Իթիլօ
Οίτυλο - panoramio.jpg|Մանի թերակղզի, Իթիլօ
Kotronas - panoramio.jpg|Արեւելեան Մանի․ Քոթրոնաս
Messenischer Golf Exo-Mani.jpg|Մանի թերակղզի․ արեւմտեան մաս
West Coast of Mani peninsula.jpg|Մանի թերակղզի․ արեւմտեան մաս
Pylia province.png|Փիլիա թերակղզի․ հարաւ արեւմտեան Պելոպոնես
Koroni - Stadt und Hafen 2.JPG|Փիլիա թերակղզի․ Քորոնի
Finikounda - Strand und Ort.jpg|Փիլիա թերակղզի․ Ֆինիքունտա
Methoni castle Burtzi.jpg|Փիլիա թերակղզի․ Մեթոնի
Pylos mit Sfaktiria.JPG|Փիլիա թերակղզի․ Փիլոս
Methana 2008.jpg|Մեթանա թերակղզի․ արեւելեան Պելոպոնես
20090608 Methana peninsula Peloponnese view from the sea Greece.jpg|Մեթանա թերակղզի․ դիտուած Էղինա կղզիէն
View on Methana from Palaia Epidavros.JPG|Մեթանա թերակղզին նկարուած Հին էփիտաւրոսէն
Palia Loutra.jpg|Մոնի կղզիակը, Մեթանա թերակղզի, Փալէա Լուդրա
Kounoupitsa.jpg|Մեթանա թերակղզի․ Քունուփիցա


### Հրուանդաններ
Գլխաւոր հրուանդաններն են՝ 

Մալէաս կամ Քավօ Մալեաս (հարաւ-արեւելք), Թենարօ (հարաւ), Աքրիթաս (հարաւ-արեւմուտք), Սքիլէօ (Արղոլիտայի ծոց), Ռիօ (Փաթրայի արեւմուտքին), Արաքսոս (հիւսիս-արեւմուտք) եւ Քաթաքոլօ (արեւմուտք)։

#### Պատկերասրահ

Kaap Malea.JPG|Մալէաս կամ Քաւօ Մալեաս (հարաւ-արեւելք) հրուանդան
Cape Matapan 08.JPG|Թենարօ․ Պելոպոնեսի հարաւային հրուանդանը, Մանի թերակղզիին հարաւը՝ Լաքոնիքոս եւ Մեսինեաքոս ծոցերուն միջեւ։
FestungRio.jpg|Ռիօ հրուանդանը․ համանուն հին ամրոցը եւ Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջը
Cape Araxos.JPG|Արաքսոս հրուանդանը․ Պելոպոնեսի հիւսիս արեւմուտքը
Katakolo-sunset.jpg|Քաթաքոլօ հրուանդան․ Պելոպոնեսի արեւմուտքը


### Լեռներ
Պելոպոնեսի մակերեւոյթը լեռնային է։ Լեռները կը գրաւեն անոր կեդրոնական մասը եւ արեւելեան ու արեւմտեան շրջաններուն մեծ մասը։ Անոնք ծածկուած են անտառներով։

#### Արեւմտեան Պելոպոնես
Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւմտեան կողմը կը գտնուին հետեւեալ լեռները․-

Փանախայիքօ կամ Վոտիաս՝ 1926 մ․ (Փաթրայի հարաւ-արեւելք), Էրիմանթոս կամ Օլոնոս՝ 2224 մ․ (Փանախայիքօ լերան հարաւը), Ասթրաս կամ Լամպիա 1797 մ․ (Էրիմանթոս լերան հարաւը)։ Ասթրասի արեւմուտքին կը գտնուի Սքոլիս (կամ Սանտամերի) լեռը՝ 966 մ․, իսկ հարաւ-արեւելքին կը գտնուին Ֆրակովունի`1946 մ․, Իփսուս (կամ Քլինիցա)` 1543 մ․, Աֆրոտիօ` 1456 մ․ եւ Մետարա` 1327 մ․։  Էրիմանթոսին հարաւը կը գտնուին Ֆոլոյի լեռը՝ 798 մ․ եւ Ալֆիոս գետի աւազանէն ետք յաջորդաբար՝ Մինթի 1327 մ․, Լիքէօ՝ 1419 մ․ եւ Թեթրազիօ՝ 1388 մ․ լեռները։  Թեթրազիօ լերան հարաւ-արեւելքը կը գտնուին Քիփարիսիա շրջանին լեռները՝ Էղալէօ 1224 մ․ եւ Իթոմի 798 մ․, իսկ անոնց հարաւը կը գտնուի արեւմտեան Պելոպոնեսի հարաւային լեռը՝ Լիքոտիմօ կամ Միթիա 959 մ․։

##### Պատկերասրահ

Panachaiko (second highest peak).JPG|Փանահայիքօ կամ Վոտիաս՝ 1926 մ․
Erymanthos Moudain.jpg|Էրիմանթոս կամ Օլոնոս՝ 2224 մ․
Mountain peaks Astras.JPG|Ասթրաս կամ Լամպիա 1797 մ․
Skollis2008.jpg|Սքոլիս կամ Սանտամերի լեռը՝ 966 մ․
Foloi oak forest.JPG|Ֆոլոյի լերան անտառը
Lykaion looking East.jpg|Լիքէօ՝ 1419 մ․
Messene, Brunnen der Arsinoë 2015-09 (4).jpg|Իթոմի լեռը եւ հին ամրոց-սրբավայրը
Kyparissia 018.jpg|Քիփարիսիա շրջանին լեռները


#### Արեւելեան Պելոպոնես
Արեւելեան լեռնաշղթայի հիւսիսային լեռներն են․-

Արոանիա (կամ Հելմոս)՝ 2335 մ․ (որ կը գտնուի լեռնաշղթային արեւմուտքի մասը) եւ Քիլինի (կամ Զիրիա)՝ 2376 մ․ (լեռնաշղթային արեւելքի մասը)։  Ինչպէս նաեւ Թրափեզոնա (1138 մ․), Ակելոքասթրօ (1080 մ)․, Արախնէօ (1119 մ․), Տիտիմօ (1113 մ․) եւ Ատերես (721 մ․)։ Արոանիային հարաւը կը գտնուին Փենտելիա (2112 մ․) եւ Մենալօ 1(981 մ․) լեռները։  Քիլինի եւ Արոանիա լեռներուն եւ Կորսնթոսի Ծոցին միջեւ կ'երկարին Ֆթերի (1779 մ․),  Խելիտորէա (1757 մ․) Էվրոսթինի (1208 մ․), Փիցատէիքօ (1176 մ․), Փանայիա (732 մ․), ինչպէս նաեւ Ֆոքաս, Սքիոնի, Աքրոքորինթոս եւ Օնիա լեռները։ Քիլինի կամ Զիրիա լերան հարաւը կը բարձրանան Օլիղիրդոս (1935 մ․), Թրահի (1616 մ)․, Լիրքիօ (1756 մ․), Արթեմիսիօ (1772 մ)․, Քթենեաս (1599 մ․) եւ Փարթենիօ (1215 մ․)։ Մենալոյին հարաւը մինչեւ Երաքս հրուանդանը կ'երկարի Փարնոնաս լեռնաշղթան (1936 մ․) ու անոր հարաւը՝ Քրիթինա լեռնաշղթան (793 մ․) որ կ'երկարի մինչեւ Մալէա հրուանդանը։ Փարնոնասին արեւմուտքը կը գտնուի Պելոպոնեսին ամէնաբարձր լեռը, Թայիղեթոս (2407 մ․)՝ կ'երկարի մինչեւ Թենարօ հրուանդանը։

##### Պատկերասրահ

Taygetoss.JPG|Թայիղեթոս, 2407մ․՝ Պելոպոնեսին ամէնաբարձր լեռը
Taygetos Ilias 3.jpg|Թայիղեթոս
Vulkandom.jpg|Մեթանա հրաբուխը
Corinth, Acrocorinth.jpg|Աքրոքորինթոս
Vouraikos Gorge Effie Fotaki 2020.jpg|Արոանիա կամ Հելմոս՝ 2335 մ․ եւ Վուրայիքոս գետին կիրճը
Λίμνη δόξα.jpg|Քիլինի կամ Զիրիա լեռ եւ Տոքսա լիճը
April 1st.jpg|Մենալօ․ նկարուած 1 Ապրիլ, 2017
Fir forest on Mt. Mainalo, Greece.jpg|Անտառապատ Մենալօ
Walls of Hysiai 1.JPG|Փարթենիօ, 1215մ․
20090729 parnonas06.jpg|Փարնոնաս լեռնաշղթայ
Metochi and Arachnaion.JPG|Մեթոհի եւ Արախնէօ
Tsivlos, Greece (Unsplash).jpg|Ցիվլոս


### Գետեր, Լիճեր եւ աղբիւրներ

#### Գետեր
Պելոպոնեսը ունի հարուստ ջրագրական ցանց։ Սակայն հազուագիւտ են մեծ գետերը։

Մեծագոյն գետն է Ալֆիոս, որ կը բխի Ասէաս եւ Մեղալոփոլիս լեռնադաշտերէն։ Կ'ընդունի Թայիղեթոս եւ Փարնոսաս լեռներուն ուժգին հոսանքները եւ կը թափի Լաքոնիքօ ծոցը։

Երկրորդ մեծ գետն է Էվրոթաս․ կը բխի Մեղալոթոլիս լեռնադաշտէն, կ'ընդունի Թայիղեթոս եւ Փարնոսաս լեռներուն ուժգին հոսանքները եւ կը թափի Լաքոնիքօ ծոցը։

Ուրիշ գետեր են՝

* Ախայիա շրջան․ Ղլաւքոս, Սելինունտաս, Փիրոս, Վուրայիքոս, Քերինիթիս, Քրաթիս, եւայլն։ 
* Իլիա շրջան․ Փինիոս, Նետա։
* Մեսինիա շրջան․ Նետոն եւ Փամիսոս։
* Արղոլիքոս ծոցը կը թափին Թանոս, Էրասինոս եւ Ինախոս գետերը։ Իսկ Կորնթոսի Ծոցը կը թափի Էսոփոս գետը։

#### Հեղեղատներ
Գլխաւոր հեղեղատներն են՝ Սիթաս, Տերվենիոս, Քրիոս, Կուրաս, Ֆինիքաս, Էնիփէաս, Ալիսիոս, եւայլն։

#### Լիճեր
Պելոպոնեսը չունի մեծ լիճեր։ Թաքա, Սթիմֆալիա եւ Ցիվլու լիճերուն կողքին կան Լատոնա եւ Տոքսա (կը գտնուին 900 մ․ բարձրութեան վրայ) եւ Փինիոս  արուեստական լիճերը։ Թերակղզիին արեւմտեան մասին կան բաւական ծովալիճեր։ Գլխաւորներն են՝ Քայաֆա եւ Քոթիհիու։ 

#### Պատկերասրահ

Alfeios map.jpg|Ալֆիոս գետին հոսքը
Grecia 114 fiume Erimanto 6.jpg|Էրիմանթօ գետ․ Ալֆիոս գետին հարկատուներէն
Ladonas river.jpg|Լատոնաս գետ․ Ալֆիոս գետին հարկատուներէն
Lousiosgorge with-monasteries.jpg|Լուսիոս գետին կիրճը․Ալֆիոս գետին հարկատուներէն
Eurotas river map.jpg|Էվրոթաս գետին հոսքը
Κινητού 391.jpg|Էվրոթաս գետ
The estuary Glaucus river1.jpg|Ղլաւքոս գետին գետախորշը, Փաթրային մօտ
800px-Peiros river.jpg|Փիրոս գետ
Krathis river and the Skilogremi Peak on the Background.jpg|Քրաթիս գետ
Pineios river (Peloponnese).jpg|Փինիոս գետի հոսքը
Pinios River, Peloponnese, Greece 01.jpg|Փինիոս գետ
Nedariversp!ros.jpg|Նետա գետին ջրվէժը
Pamisos River - Lower Messenia (1912).jpg|Փամիսոս․ նկար՝ 1912
River Tanos in North Kynouria, Arcadia, Greece.jpg|Թանոս գետ
Vervenikos or Dervenikos torrent.jpg|Տերվենի;ոս հեղեղատը
Foinikas river north Peloponnese.jpg|Ֆինիքաս
Lake Stymfalia 1.jpg|Սթիմֆալիա լիճ․ Օլիղիրթոս եւ Քիլինի լեռներուն միջեւ
Stymfalia-Landsat7 WW.jpg|Սթիմֆալիա լիճ․ Օլիղիրթոս եւ Քիլինի լեռներուն միջեւ
Lake Taka2.jpg|Թաքա լիճ
Tsivlos Lake, Mountain Chelmos.jpg|Ցիվլու լիճ
Lake Doxa - Agios Fanourios.JPG|Տոքսա արուեստական լիճը
Λίμνη Πηνειού (ο).jpg|Փինիօ արուեստական լիճը
Fragma Asteriou i Fragma Parapeirou, Achaia (Asteri or Parapiros Dam Lake, Achaia, Greece).jpg|Ասթերիու արուեստական լիճը
Ntaska Reservoir, Achaia, Greece.jpg|Տասքա ջրամբար
KaiafasLake1.jpg|Քայաֆա ծովալիճ
-Λίμνη Κοτυχίου -.jpg|Քոթիհիու լիճ
Δάσος Καλόγριας 06.jpg|Քալողրիա կամ Սթրոֆիլիաս անտառը․ մաս կը կազմէ Քոթիհիու ծովալիճին


### Դաշտեր
Պելոպոնեսի գլխաւոր դաշտերը կը գտնուին թերակղզիին արեւմտեան մասին մէջ։ Ախայիա եւ Մանոլատա դաշտերը միասնաբար կը կազմեն Իլիա դաշտը։  Քիփարիսիային արեւմուտքին կ'երկարի ծովեզերեայ Քիփարիսիա-Ղարղալիանոն նեղ դաշտը, իսկ աւելի հարաւը՝ Մեսինիա դաշտը։

Արեւելեան Պելոպոնեսի շրջանը կը տարածուին Արղոլիտա, Քրանիտի եւ աւելի հարաւ՝ Էվրոթաս եւ ծովեզերիայ Ասոփոս ու Նէափոլի դաշտերը։

Կեդրոնական մասին կան նաեւ Մատինիա, Թեղէա եւ Ալէա լեռնադաշտերը, որոնք միասնաբար կը կազմեն Թրիփոլի լեռնադաշտը։ Անոր արեւմուտքին կը գտնուի Մեղալուփոլի լեռնադաշտը։  Հիւսիսային շրջանին Արոանիա եւ Քիլինի լեռներուն միջեւ կան Ֆենէօ եւ Սթիմֆալիա լեռնադաշտերը։
Feneos-Polje Pheneos-limni Peloponnese Greece.jpg|Ֆենէօ լիճն ու լեռնադաշտը
Στυμφαλία15.jpg|Սթիմաֆալիա լիճն ու լեռնադաշտը
Polje Argon Field.jpg|Արղոն Փետիոն․ Արքատիա նահանգին լեռնադաշտը


### Կղզիներ
Պելոպոնեսին կը պատկանին հետեւեալ կղզիները․ Փրոթի, Սֆաքթիրիա, Սափիենծա, Այիա Մարիանի, Սխիզա եւ Վենեթիքօ։ Կը գտնուին Մարաթոօս եւ Աքրիթա հրուանդաններուն միջեւ։  

Լաքոնիքոս ծոցին մէջ կայ Էլաֆոնիսոս կղզիակը, իսկ Արղոլիքոս ծոցին մէջ՝ Ռոմվի, Փսիլի եւ Փլաթիա կղզիակները։

Պելոպոնեսը շրջապատուած է բազմաթիւ կզղիներով։ Արեւմուտքէն Յոնիական ծովուն հարաւային կղզիները, արեւելքէն Սարոնիքոս ծոցին կղզիները՝ Էղինա, Փորոս, Իտրա, Սփեցես, իսկ հարաւէն Քիթիրա եւ Անտիքիթիրա կզղիները։

#### Պատկերասրահ

Kolomban, pogled proti Debelemu Rtiču.jpg|Փրոթի կղզի, Մեսինիա նահանգ, Յոնիական ծով, Պելոպոնեսի արեւմուտքը
Sfakteria.jpg|Սֆաքթիրիա, դիտուած Փիլոսէն․ Յոնիական ծով, Պելոպոնեսի արեւմուտքը
Sapientza.JPG|Մեսինիա նահանգը եւ անոր պատկանող կղզիները․ հոս նշուած է Սափիենծա կղզին իսկ անոր հարաւ-արեւելքին կը գտնուի Սխիզա կղզին (Պելոպոնեսի հարաւ արեւմուտք)
Νήσοι Σαπιέντζα (πανοραμική 2).jpg|Սափիենծա կղզի․ Պելոպոնեսի հարաւ-արեւմուտք
Cape Akritas and Venetiko island view from Tsapi beach.jpg|Աքրիթա հրուանդանը եւ Վենեթիքօ կղզին, Պելոպոնեսի հարաւ-արեւմուտք
Βενετικο.jpg|Վենեթիքօ կղզին․ Պելոպոնեսի հարաւ-արեւմուտք
Elafonissos - Strand von Simos.JPG|Էլաֆոնիսոս․ Պելոպոնեսի հարաւ-արեւելք
Cape Malea and Elafonissos island in the Bay of Vatika.ISS015-E-9024.JPG|Մալէա հրուանդանը եւ Էլաֆոնիսոսի դիրքը․ Լաքոնիքոս ծոց
Νήσος Χύτρα από τη παραλία Μελιδόνι.jpg|Խիթրա կղզիակը, դիտուած Քիթիրա կղզիին Մելիտոնի ծովափէն
Kythira Kapsali.jpg|Քիթիրա կղզի․ Պելոպոնեսի հարաւը
Antikythera location.png|Անտիքիթիրա․ Քիթիրա կղզիին հարաւը, Կրետէ կղզիին հիւսիս-արեւմուտքը
Το μοναστήρι του Σωτήρος.jpg|Սթրոֆատես կղզեխումբ, Պելոպոնեսի արեւմուտքը, Քիփարիսիային դիմացը, Յոնիական Ծով
20090728 asini22.jpg|Րոմվի կղզի․ Արղոլիքոս ծոց
Spetses2 evlahos.jpg|Սփեցես կղզի․ Սարոնիքոս ծոց
Υδρα.jpg|Իտրա կղզի, Սարոնիքոս ծոց
Poros Evlahos.jpg|Փորոս կղզի, Սարոնիքոս ծոց
Ägina Hafenblick.jpg|Էղինա կղզի, Սարոնիքոս ծոց

մինի|Նաֆփլիօ
մինի|Քալամաթա

### Գլխաւոր քաղաքներ


Պատկեր:View from the Monastery in Kandila.JPG|Թրիփոլի
Պատկեր:2007 Greece Corinthian Gulf & Corinth.jpg|Կորնթոս
Պատկեր:Δεκεμβριος του 2012 - panoramio.jpg|Փիրղոս Իլիաս․ ծովափը
Պատկեր:The city of Argos from the Castle of Larissa on September 5, 2020.jpg|Արղոս․ կը գտնուի Նաֆփլիօ քաղաքին հիւսիսը
Պատկեր:Συντριβάνι, Αμαλιάδα - panoramio (1).jpg|Ամալիատա․ քաղաքին կեդրոնը
Պատկեր:Sparti in-river-Eurotas-valley flanked-by-Taygetos-mountains.jpg|Սփարթա քաղաքը եւ Թայիղեթոս լեռը


## Պատմական հակիրճ տեղեկութիւններ
Պելոպոնեսի թերակղզին նախապատմական շրջաններէն բնակուած է։ Անունը յառաջ եկած է յունական դիցաբանութենէն՝ Փելոփա հերոսին առասպելէն, որ ամբողջ շրջանը իր իշխանութեան տակ առած էր․ Փելոփա + նիսոս (=կղզի)։

### Հին Յունաստան
ձախից|մինի|Ափոլոնա (Ապոլոն) աստուծոյ նուիրուած համանուն տաճարը, Կորնթոս
մինի|Առիւծներու Դարպասը․ Միկինես
մինի|Աքրոքորինթօ
Պղինձի դարուն, Պելոպոնեսին մէջ կը տիրէ Միկինեան քաղաքակրթութիւնը  (Ք.Ա. 1900–1100)․ կեդրոնն է Միկինես ամրոցը Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւելքը։ Ք․Ա․ 776-ին, Օլիմպիա (Ողիմպիա) սրբավայրի տարածքին կը կատարուին առաջին Ողիմպիական խաղերը․ այս թուականը յաճախ կը գործածուի ճշդելու համար սկիզբը Դասական շրջանին։

### Դասական շրջան
մինի|Իրա (կամ Հերա) աստուածուհիին տաճարը, Օլիմպիա
Այս շրջանին Պելոպոնեսի տարածքին կը բարգաւաճին Յունաստանի այդ շրջանի պատմութեան մէջ գլխաւոր դեր ունեցող քաղաք-պետութիւնները․ Սփարթի, Կորնթոս, Արղոս եւ Մեղալոբոլիս, որոնք Պելոպոնեսեան Դաշինքին կորիզը կը կազմէին, գլխաւորութեամբ Սփարթիին։ Այդ քաղաք-պետութիւնները կարեւոր դեր կը խաղան պարսկական պատերազմներուն ընթացքին Ք.Ա. 5-րդ դար, միանալով մնացեալ յունական քաղաք-պետութիւններուն՝ Աթէնք եւ անոր դաշնակիցներուն։

Թերակղզին Պելոպոնեսեան Պատերազմին թատերաբեմ կը դառնայ Ք.Ա.431 - Ք․Ա․404։
ձախից|մինի|Պելոպոնեսեան Պատերազմի քարտէս․ կարմիրով Աթէնքն ու դաշնակիցները եւ կանանչով՝ Սփարթա եւ դաշնակիցները
***Պելոպոնեսեան Պատերազմ'''․ Աթէնք եւ Սփարթի քաղաք-պետութիւններուն ու անոնց դաշնակիցներուն միջեւ 30 տարի տեւող շարունակ հակամարտութիւններ, որոնք կը պառակտեն յունական աշխարհը․ կը վերջանան՝ Ք․Ա․ 404 թուականին, Աթէնքի եւ անոր դաշնակիցներուն պարտութեամբ։ Հետեւանքը ծանր կ'ըլլայ․ քաղաք-երկիրները կը տկարանան եւ յաջորդաբար կը հպատակին հիւսիսային Յունաստանի Մակեթոնական թագաւորութեան։''

=== Հելլենիստական եւ Հռոմէական ժամանակաշրջաններ ===
Հելլենիստական ժամանակաշրջանի ընթացքին Պելոպոնեսի գլխաւոր իշխանութիւնը Ախայիքի դաշնութիւնն է՝ Պելոպոնեսի հիւսիս-արեւմտեան շրջանի քաղաքներու դաշնակցութիւն։ Կը տկարանայ [[Մեծն Աղեքսանտր|Մեծն Աղեքսանտրի]] կողմէ, երբ ան կը միացնէ յունական բոլոր քաղաք-պետութիւնները եւ կը լուծուի Ք․Ա․146-ին, երբ Հռոմէացիները [[Փաթրա|Փաթրան]] կը գրաւեն։ <nowiki/>[[Կորնթոս]] կը քայքայուի եւ Ք․Ա․44-ին, հռոմէացիներէն կը վերակառուցուի ու ժամանակի մը համար Պելոպոնեսի վարչական կեդրոնը կը դառնայ։

=== Բիւզանդական ժամանակաշրջան ===
[[Պատկեր:Monemvasia - Rock and Old Town.jpg|մինի|Մոնեմվասիա բերդաքաղաքը․ Մալէա հրուանդան]]
Երբ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութեան]] արեւելեան մասին կը հիմնուի Արեւելեան Հռոմէական Պետութիւնը 395, յետագային՝ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն]], Պելոպոնես կ'անցնի անոր իշխանութեան տակ։ 

408 – 450 թուականներուն [[Կորնթոսի Նեղուցը]] ամրացնելու եւ հիւսիսէն ներխուժող բարբարոս ցեղերէն պաշտպանելու համար, անոր երկայնքին էքսամիլիոն ''Εξαμίλιον'' պարսպապատը կը կառուցուի։

Զ․ դարուն Պելոպոնեսի տարածքին պատահած բազմաթիւ կործանիչ երկրաշարժները, ինչպէս նաեւ սլաւ ցեղերու յարձակումները կը տկարացնեն թերակղզիին տնտեսութիւնը։  
[[Պատկեր:Byzantine Greece ca 900 AD.svg|ձախից|մինի|Բիւզանդական Յունաստանը, 900-ին]]
[[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրները իրենց Դ․ Արշաւանքէն]] ետք երբ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլիս]]<nowiki/>ը կը գրաւեն եւ կը հիմնեն [[Լատինական կայսրութիւն]]<nowiki/>ը, [[Յունաստան]] կը ներխուժեն եւ Պելոպոնեսը կը գրաւեն։  Ֆրանքները Ախայիայի Իշխանութիւնը կը հիմնեն։

==== Ախայիայի (Աքայեան) Իշխանութիւն ====
[[Պատկեր:Castello Chlemoutsi.jpg|մինի|Խլեմուցի բերդ․ կառուցուած է Ֆրանքներու ժամանակաշրջանին]]
ԺԳ․ դարասկիզբին Պելոպոնես Ախայիայի Իշխանութեան (Լատինական Կայսրութեան հպատակ) մաս կը կազմէ (''Πριγκιπάτοτης Αχαΐας - Frankish Principality of Achaea'')։ Իսկ [[Վենետիկ|Վենետիկցիները]] կը գրաւեն ռազմական դիրք ունեցող նաւահանգիստներ, ինչպէս օրինակ՝ Նաւարինօ, Քորոնի։  

1259-ին Փելագոնիայի (Փելաղոնիա) ճակատամարտին ընթացքին յունական Նիքէայի Կայսրութիւնը կը յաղթէ Լատինական Կայսրութեան հպատակ փոքր իշխանութիւններու դաշինքին, որոնց մաս կը կազմէր նաեւ Ախայիայի Իշխանութիւնը։  Յոյներուն կը վերադարձուին նորաշէն Միսթրա ամրոցն ու արքունիքը (Հին Սփարթային մօտ) եւ 1262 – 1460 Պելոպոնեսի (կամ Մորիաս) շրջանին մէջ կը հիմնուի «Մորիասի Բռնապետութիւն» ''Despotate of the Morea'' կոչուած իշխանութիւնը (կիսանկախ շրջան եւ հպատակ վերակազմուած Բիւզանդական Կայսրութեան)։

***Նիքէայի Կայսրութիւն**․ Յոյները վտարուած [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսէն]], կը հիմնեն իրարմէ անկախ երեք պետութիւններ՝ Նիքէայի Կայսրութիւնը, Իփիրոսի (Իպիրոս) Տէրութիւնը եւ Տրապիզոնի Կայսրութիւնը։ 1261-ին Նիքէայի կայսրութիւնը կը վերագրաւէ Կոստանտնուպոլիսը ու կը վերահաստատէ Բիւզանդական Կայսրութիւնը։''

ԺԴ․ դարավերջերուն, Պելոպոնես կ'արշաւեն օսմանեան բանակներ, որոնք կ'օգտուին Բիւզանդիոնի եւ Ֆրանքներու միջեւ ընդհարումներէն։ <nowiki/>[[1458]]-ին հակառակ Աքրոքորինթոսի զօրաւոր դիմադրութեան, [[Կորնթոս|Կորնթոսն]] ու յաջորդաբար թերակղզիին մեծ մասը կ'իյնան [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան տիրապետութեան]] տակ։  Վենետիկցիները կը պահեն հետեւեալ ծովափնեայ ռազմական կարեւորութիւն ունեցող ամրոցները․ [[Մեթոնի]], [[Քորոնի]], [[Նաւարինօ]], [[Մոնեմվասիա]], [[Արղոս]] եւ [[Նաֆփլիօ]]։

=== Օսմանեան ժամանակաշրջան ===
[[Պատկեր:Mystras palace 1.jpg|մինի|Միսթրա․ բիւզանդական ամրոց արքունիքը – Ընդգրկուած է Եունեսքոյի Յուշարձաններու Ժառանգութեան Ցանկին մէջ ]]
ԺԶ․ դարասկիզբին, օսմանցիները կը տիրեն Պելոպոնեսին վրայ, կը գրաւեն վենետիկցիներուն ամրոցները։ Սակայն Մորիաս (Պելոպոնես) [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] միակ մնացորդածը, կը շարունակէ դիմադրել [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]]։ [[1466]] եւ [[1532]] թուականներուն թուրքերուն դէմ ապստամբութիւններ տեղի կ'ունենան։ Իսկ [[1571 թուական|1571]]-ին, [[Նաւբաքթոյին նաւամարտ|Նաւբաքթոյին նաւամարտէն]] ետք, ապստամբութիւնները կը տարածուին Պելոպոնեսէն դուրս ալ՝ կեդրոնական Յունաստանի շրջաններուն մէջ։ Թուրքերը կը հակադարձեն կոտորածներով։

Վենետիկցիները մերթ ընդ մերթ յարձակումներով կը փորձեն վերագրաւել Պելոպոնեսը․ 1499-1503, 1537-1540, 1684-1699 եւ 1714-1718։

==== Մորէայի Թագաւորութիւն (1688 – 1715) ====
[[Պատկեր:Regno di Morea.svg|մինի|Մորէայի Թագաւորութիւն]]
Վենետիկցիները, Ֆրանչեսքօ Մորոզինիին գլխաւորութեամբ կը վերագրաւեն Պելոպոնեսը Մորէային Պատերազմին ընթացքին (1684-1699) եւ կը հիմնեն Մորէայի թագաւորութիւնը։ Նաֆփլիօ կը դառնայ անոր մայրաքաղաքը։

***Մորէա*'․ Վենետիկցիները Պելոպոնեսին այս անունը կու տան։*

Սակայն [[1715 թուական|1715]]-ին Օսմանցիները կը վերագրաւեն Պելոպոնեսը։ <nowiki/>[[1718 թուական|1718]]-ին, Վենետիկ «Փասարովիչի Դաշինք»ով 1718-ին, կը ճանչնայ Օսմանեան իշխանութիւնը ՊԵլոպոնեսի մէջ։

Օսմանցիները Պելոպոնեսը կը բաժնեն 22 շրջաններու, Նաֆփլիօ մայրաքաղաք կը նշանակուի, իսկ 1786-ին Թրիփոլիցա (Թրիփոլի) մայրաքաղաք կը դառնայ։

Ապստամբութիւնները յաճախակի են, սակայն Օսմանցիները հազարաւոր իսլամացած Ալպանացիներ կը ղրկեն, որպէսզի ապստամբութիւնները ճնշեն։ Հետեւանքն է կոտորածներ եւ 20 000 բնակիչներ իբրեւ ստրուկ կը ծախուին։

==== Քիւչուկ Քայնարծիի դաշինք ====
Առաջին ռուս-թրքական պատերազմը (1768-1774), կ'աւարտի ռուսերու յաղթանակով։ Կը ստորագրուի [[Քիւչուկ Քայնարծի դաշնագիր|Քիւչուկ Քայնարծիի դաշինքը]] (1774), որմէ կ'օգտուին յոյները եւ կամաց-կամաց Պելոպոնեսի տնտեսութիւնը կը զարգանայ։

=== Նորագոյն շրջան ===
[[Պատկեր:Panagiotis Kefalas by Hess.jpg|մինի|Թրիփոլիցա քաղաքին ազատագրումը 23 Սեպտ․ 1821․ գործ Փիթըր Ֆոն Էս Peter von Hess (1792-1871)]]
Փետրուար [[1821 թուական|1821]]-ին Պելոպոնեսի մէջ կը սկսին տեղական ապստամբութիւններ Օսմանեան կայսրութեան դէմ։ Յունաստանի անկախութեան կռիւները (Յունաստանի ապստամբութիւն) Պելոպոնեսէն կը սկսին երբ [[21 Մարտ]] 1821-ին յոյն ապստամբները կը գրաւեն Քալաւրիթա լեռնային աւանը եւ ապստամբութեան կայծը կը տարածուի Յունաստանի տարածքին։ Իսկ [[25 Մարտ|25 Մարտին]] պաշտօնապէս Փաթրայի մէջ կը յայտարարուի Յունաստանի Ապստամբութիւնը Օսմանեան տիրապետութեան դէմ․ ապստամբութեան գլուխը անցած է Փալէոն Փաթրոն Ղերմանոս Գ․ հոգեւորականը *Δεσπότη ΠαλαιώνΠατρών Γερμανό (Γ΄)։*  Նոյն տարուան Հոկտեմբերին, ապստամբները [[Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիս|Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիսի]] գլխաւորութեամբ Թրիփոլիցա քաղաքը կը գրաւեն։ 
[[Պատկեր:Navarino-A L Garneray.jpg|մինի|Նաւարինոյի ճակատամարտը․ գործ՝ Լուի Ամպրուազ Կաղներէ Louis Ambroise Garneray (1783 - 1857)]]
Հոկտեմբեր [[1827 թուական|1827]]-ին Ֆրանսական ծովուժին եւ թուրք-եգիպտական միացեալ ուժերուն միջեւ արեւմտեան Պելոպոնեսի Փիլոս նաւահանգիստին բացերը տեղի կ'ունենայ [[Նաւարինոյի նաւամարտ|Նաւարինոյի նաւամարտը]]։ <nowiki/>[[1828 թուական|1828]] թուականին, ֆրանսական բանակին սպարապետ Նիքոլա Ժոզէֆ Մէզոն *Nicolas Joseph Maison'' Փաթրան կը գրաւէ, քաղաքէն դուրս վռնտելով թուրք-եգիպտական պահակագունդը եւ Փաթրան կը յանձնէ Յունաստանի նորաստեղծ պետութեան։ Թուրքերը վերջնականապէս կը լքեն թերակղզին։ 

1828-ին Նաֆփլիօ կը հռչակուի Անկախ Յունաստանի մայրաքաղաքը։

1882-ին, կը սկսի Կորնթոսի ջրանցքին շինութիւնը․ կը լրանայ 11 տարիներ ետք։
մինի|Monemvassia1.jpg
ԺԹ․ դարավերջերուն եւ Ի․ դարասկիզբին, Պելոպոնեսի տնտեսութիւնը նահանջ կ'արձանագրէ, թերակղզին տնտեսապէս կը մեկուսանայ Յունաստանի մնացեալ շրջաններէն։ Բնակչութեան լուրջ թիւ մը կ'արտագաղթէ դէպի երկրին մեծ քաղաքները՝ Աթէնք, Փիրէա, ինչպէս նաեւ Ա․Մ․Ն․ եւ Աւստրալիա։

Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, Պելոպոնեսի զանազան քաղաքներուն մէջ յոյն գաղթականներու մեծ թիւ մը կը հաստատուի, անոնց մէջ նաեւ հայեր․ Փաթրա, Էղիօ, Կորնթոս, Քալամաթա, Նաֆփլիօ։ Գաղթականները իրենց հաստատումէն քանի մը տարի ետք, նոր թափ կու տան թերակղզիին տնտեսութեան։

### Ժամանակակից շրջան
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին յաջորդող տասնամեակներուն, գլխաւոր քաղաքներուն մէջ ճարտարարուեստը եւ ծովային երթեւեկութիւնը կը սկսի զարգանալ․ Փաթրայի նաւահանգիստը կը հասդիսանայ Եւրոպայի առեւտուրի դուռը։ Գլխաւոր քաղաքներուն մէջ կը բացուին պետական համալսարաններ, ներգրաւելով Յունաստանի բոլոր շրջաններէն ուսանողներ։

1981-ին, Յունաստան մաս կը կազմէ Եւրոպական Միութեան եւ շնորհիւ շարք մը զարգացման ծրագիրներու, Պելոպոնեսի բնակչութեան ապրուստի մակարդակը կը բարելաւուի եւ տնտեսութիւնը (զանազան բնագաւառներէ ներս) ԻԱ․դարուն հասած է գնահատելի մակարդակի (անասնապահութիւն, երկրագործութիւն, ձիթենիի ճարտարարուեստ, զբօսաշրջիկութիւն, եւայլն)։

7 Օգոստոս, 2004-ին, Ռիօ-Անթիռիօ կամուրջին պաշտօնական բացումը տեղի կ'ունենայ եւ 12 Օգոստոս 2004-ին կամուրջը հանրութեան կը յանձնուի։

#### Ահաւոր հրդեհներ
մինի|Օգոստոս ամսուան Պելոպոնեսի ահաւոր հրդեհներուն ընթացքը
2007-ին, Օգոստոս ամսուան վերջաւորութեան Պելոպոնեսի արեւմտեան մասին մէջ բռնկած հրդեհները երկու-երեք շաբթուան ընթացքին կ'աւերեն բազմաթիւ գիւղեր եւ կ'անհետացնեն անտառներու հսկայ տարածքներ։  

2021 Օգոստոսին թերակղզիին հիւսիս եւ հիւսիս արեւմտեան՝ Փաթրա, Ռիօ, Փիրղոս Իլիաս, Օլիմպիա (Ողիմպիա)․․․ եւ հարաւ ու հարաւ-արեւմտեան կողմը՝ Քալամաթա, Սփարթի եւ Ղիթիօ, բռնկած հրդեհները կ'աւերեն անտառներու եւ ձիթենիի հսկայական տարածքներ։ Մեծ վնասեր կը կրէ նաեւ գիւղատնտեսութիւնը, մեղրաբուծութիւնն ու ձիթենիի ճարտարարուեստը։

## Հայերու ներկայութիւնը Պելոպոնեսի մէջ
մինի|Պելոպոնեսը տիեզերքէն դիտուած
Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, Պելոպոնեսի զանազան քաղաքներուն մէջ յոյն գաղթականներու մեծ թիւ մը կը հաստատուի, անոնց մէջ նաեւ հայեր։ Յաջորդող 2-3 տարիներուն ընթացքին (1924-1925․ հետեւանք՝ Լոզանի դաշնագրին), բաւական մեծ թիւով հայեր հիւսիսային Յունաստանի Թրակիոյ եւ Մակեդոնիոյ շրջաններէն կը փոխադրուին Պելոպոնես եւ Կրետէ։

Դէպի հարաւային Յունաստան հայերու փոխադրումը տեղի կ'ունենայ քաղաքական միտումներով՝ հիւսիսային Յունաստանի Թուրքիոյ հետ սահմանամերձ շրջաններուն հայերուն թիւը նուազի եւ յունաթրքական յարաբերութիւնները խաղաղ ընթացքի մէջ մտնեն։ 

Կը հաստատուին Փաթրա, Քալամաթա, Փարափիղմաթա եւ չնչին թիւով՝ Էղիօ (Փաթրայէն 32 քլ․ դէպի արեւելք), Նաֆփլիօ, Կորնթոս, Փիրղոս (Փաթրայի հարաւ արեւմուտքը) քաղաքներուն մէջ։ Այդ քաղաքներուն մէջ հաստատուած ընտանիքները կը փորձեն ներգրաւուիլ յունական հասարակութեան մէջ։

Փաթրայի հայութիւնը կը կազմակերպուի։ Կը հիմնէ զանազան միութիւններ եւ կազմակերպութիւններ։ Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմ, կ'ունենայ Մանկապարտէզ մը։

Ներգաղթի (1925-1948) կարաւանները Հայաստան կը փոխադրեն 18 000-է աւելի յունահայեր։ Այս թիւին մէջն է նաեւ Պելոպոնեսի հայութեան մեծ թիւ մը։ Քալամաթա, Փիրղոս, Փարափիղմաթա, Էղիօ եւ Կորնթոս միայն քանի մը ընտանիքներ կը մնան։ 

Բ․ համաշխարհային պատերազմի աւարտին եւ մինչեւ 1947, Պելոպոնեսի հայութեան թիւն է՝ 1 400․ 500-ը (122 ընտանիքներ)՝ Փաթրա, Էղիօ 42 եւ Փիրղօ 9 ընտանիքներ (ըստ 1941-ի մարդահամարի արձանագրութիւններուն՝ պահուած Յունահայոց Առաջնորդարանին մէջ, Աթէնք)։ 

## Հնաբանական վայրեր
մինի|Վասէ հնաբանական վայրը
մինի|Վասէ․ Ափոլոն Էփիքուրոս տաճարը
Պելոպոնես հարուստ է հնաբաական վայրերով, որոնցմէ շատեր ընդգրկուած են Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։ Գլխաւորներն են՝

* Վասէ Βάσσαι․ Յունաստանի առաջին յուշարձանը որ Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ ընդգրկուեցաւ
* Հին Կորնթոս
* Էբիտաւրոս․ Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
* Քորոնի․ միջնադարեան ամրոց
* Քալամաթա․ Միջնադարեան աքրոփոլիս եւ ամրոց
* Հին Մեսինի
* Մեթոնի․ միջնադարեան ծովեզերեայ ամրոց
* Միսթրա․ Բիւզանդական մինադարեան բերդաքաղաք, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
* Մոնեմվասիա․ միջնադարեան բերդաքաղաք
* Միկինես․ Միկինեան քաղաքակրթութեան բերդաքաղաք, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
* Օլիմպիա․ Հին Ողիմպիական խաղերու վայրը, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ
* Սփարթի
* Բիլոս․ Նեսթորային արքունիքը եւ միջնադարեան ամրոց
* Բաւլոբեթրի․ ծովուն մէջ սուզուած Պղինձէ Դարաշրջանի հին քաղաք, Ք․Ա․ 3500
* Թեղէա․ հին սրբավայր
* Թիրինթա․ հին ամրոց, Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկ

* Տիրոս քարայրներ (Ք․Ա․ 4000 – 3000)

### Պատկերասրահ

Ancient Kechries on January 10, 2020.jpg|Հին Կորնթոս․ Քեհրիես
Tempio di Apollo e Acrocorinto.jpg|Ափոլոնայի տաճարը եւ Աքրոքորինթօ
20190511 172 epidaure.jpg|Էբիտաւրոսի հնագիտական վայրը
The great theater of Epidaurus, designed by Polykleitos the Younger in the 4th century BC, Sanctuary of Asklepeios at Epidaurus, Greece (14038572644).jpg|Էբիտաւրոսի նշանաւոր հին թատրոնը Ք․Ա․ 4-րդ դար․
Κάστρο Κορώνης 2056.jpg|Քորոնի․ հին բերդը
Kalamata Burg.jpg|Քալամաթա․ Աքրոփոլիսը
Messeneasklepeion.jpg|Մեսինի․ հնագիտական վայրը
Inside the Stadium of Messene on 29 October 2020.jpg|Մեսինի․ հին մարզադաշտը
20190507 220 messene.jpg|Մեսինի․ հին թատրոնը
Messeneasklepeion.jpg|Մեսինի․ Ասքլիփիոն
Asclepeion Ancient Messene (3).jpg|Մեսինի․ Ասքլիփիոնի աւերակները
Methoni Castle 09.jpg|Մեթոնի․ հին բերդը
Methoni Suedspitze.jpg|Մեթոնի․ Պուրծի ամրոցը
Methoni 240 06, Greece - panoramio.jpg|Մեթոնի
GR 08-04-22 Mistra Pantanassa6.JPG|Միսթրա բիւզանդական քաղաքը
Remparts du château Villehardouin à Mistra.jpg|Միսթրա բերդը
20190510 293 mystras.jpg|Միսթրա՝ տեսարան մը․ Լաքոնիքօ լեռնադաշտ
Monemvasia - Rock and Old Town.jpg|Մոնեմվասիա բերդաքաղաք
Monem14.jpg|Մոնեմվասիա
20190511 078 mycenes.jpg|Միկինես հնագիտական վայրը
Greece-0374 (2215905824).jpg|Միկինես․ Քլիթեմիսթրային գերեզմանը
The Cyclopean walls of Mycenae on October 27, 2019.jpg|Միկինես․ հսկայ պարիսպները
Olympia 34.jpg|Օլիմպիա հնագիտական վայրը․ համայնապատկեր
Ancient Olympia, Greece2.jpg|Օլիմպիա․ հնագիտական վայրը, Փալեսթրա՝ ըմբշամարտի վայրը
Ancient Olympia, Greece38.jpg|Օլիմպիա․ մարզարանին մուտքը
Olimpia FilipTemple.JPG|Օլիմպիա․ Ֆիլիփիոնի աւերակները
Ancient Sparta theatre seats.jpg|Սփարթա․ հնագիտական վայրը
20190508 088 pylos nestor.jpg|Փիլոս․ Նեսթորա թագաւորին արքունիքին աւերակները
20190508 058 pylos nestor.jpg|Փիլոս․ Նեսթորա թագաւորին արքունիքին հնագիտական վայրը
Archaeological site of the Temple of Athena Alea at Tegea (2017, image 1).jpg|Թեղէա․ հնագիտական վայրը
A higher view of the interior.jpg|Թիրինթա․ հնագիտական վայրը
View of the interior from the walls of the Tiryns site.jpg|Թիրինթա․ բերդը
Lower castle (Tiryns) 02.jpg|Թիրինթա․ ցած բերդին աւերակները
Nemea Stadion 2008-09-12.jpg|Նեմէա հնագիտական վայր․ մարզարանը


## Տնտեսութիւն

### Գիւղատնտեսութիւն
[մինի|Մեթոնի․ [Քրի-քրի, կը պահպանուի Natura 2000 պայմանագրով]]
Պելոպոնեսի տնտեսութիւն աւանդականօրէն յենուած է հողագործութեան եւ անասնապահութեան վրայ։ Ճարտարարուեստը գլխաւորաբար զարգացած է Փաթրա եւ Էղիօ․ մեքենագործութիւն, բամպակի, թուղթի, գինիի, անիւներու, ձէթի, չամիչի, եւայլն գործարաններ։ 

Կը մշակուին որթատունկը՝ չամիչ եւ գինի, թզենի, ձիթենի, բրինձը, բամպակ, ծխախոտ, գետնախնձոր, բանջարեղէն, պտուղեղէն։ Զարգացած են մասնաւորաբար այծաբուծութիւնն ու ոչխարաբծութիւնը, ինչպէս նաեւ կովաբուծութիւնը, հաւաբուծութիւնը, մեղրաբուծութիւնը։ 

Ձկնաբուծութիւնը վերջին տասնամեակներուն բաւական զարգացած է եւ կարեւոր ներդրում ունի շրջանի տնտեսութեան։ Այս ուղղութեամբ կ'օգտագործուին նաեւ ծովալիճերը։

### Հանքային հարստութիւն
Տարածուած է փայտաքարը, որ գլխաւոր հայթայթիչն է Մեղալոբոլիին ջերմելեկտրական կայանին։ Կ'արտադրուին նաեւ հրաքարը, մանգանը, երկաթը, գաւարզը, եւայլն։

### Փոխադրական Միջոցներ

#### Մայրուղիներ
Պելոպոնեսի երկու գլխաւոր մայրուղիները զայն կը կապեն Յունաստանի մայր ցամաքասին․ Ռիօ-Անթիռիօ կամուրջին միջոցով՝ հիւսիսային եւ հիւսիս արեւմտեան Յունաստան, իսկ Կորնթոսի ջրանցքին կամուրջներուն միջոցով արեւելեան եւ հիւսիս-արեւելեան Յունաստան։

#### Երկաթուղի
Երկաթուղային ցանցը կը հետեւի հիւսիսային մայրուղիին․  Աթէնքը Կորնթոսին կը կապէ։ Կորնթոսէն, երկաթուղիի մայր գիծը երկու հատուածներու կը բաժնուի․ դէպի արեւմուտք՝ Փաթրան կը կապէ Փիրէային եւ դէպի հարաւ-արեւմուտք՝ Կորնթոսը կը կապէ Քալամաթային, Թրիփոլի քաղաքին միջոցով։  Պելոպոնեսի մնացեալ շրջանները, շնորհիւ երկրորդական գիծերուն, մայր գիծի երկու հատուածներուն կը կապուին։ 

Կայ նաեւ ճանկաւոր շղթայով բանող Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին։

#### Պատկերասրահ

Diakofto Kalavrita railway (14).jpg|ճանկաւոր շղթայով բանող Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին
Diakofto Kalavrita Railway 02.jpg|ճանկաւոր շղթայով բանող Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին կ'անցնի լեեռնային շրջանէ
20090314-3337-Zachlorou-3005+3006.jpg|ճանկաւոր շղթայով բանող Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին կ'անցնի Զահլորուէն
Gr97Vouraikosschlucht7.jpg|ճանկաւոր շղթայով բանող Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին․ կ'անցնի զուգահեռ Վուրայիքոս գետի կիրճին
Diakofto Kalavrita Railway 12.jpg|Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին
Diakofto Kalavrita railway (18).jpg|Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին
Diakofto Kalavrita Railway 11.jpg|Տիաքոֆթօ – Քալավրիթա երկաթուղին․ դժուարանցելի սակայն հիանալի տեսարաններով ճանապարհ
02.11.92 Πύργος, Pyrgos A.9110 (5804228288).jpg|Փիրղոս Իլիաս․ Պելոպոնեսի երկաթուղային ցանցի գլխաւոր կայաններէն


#### Նաւահանգիստ
[մինի|[Փաթրա․ նաւահանգիստը]]
Փաթրա, Եւրոպայի առեւտուրի դուռն է, յատկապէս արեւմտեան կեդրոնական Պալքանեան երկիրներու միջեւ տեղի ունեցած բախումներու ընթացքին ու ատկէ ետք ա՛լ աւելի կ'ամրապնդէ իր դիրքը (Պոզնիոյ պատերազմ 1992-1995 եւ Խրուաթիօ (Քրուաթիա) պատերազմ 1991-1995)։ Կորնթոսի Ջրանցքն ալ, բախտորոշ դեր կը խաղայ այս ուղղութեամբ։

Նաւային փոխադրամիջոցը 24 ժամուան հետեւողականութեամբ կը բանի։ Փաթրայի նաւահանգիստին միջոցաւ կը կատարուին ներուծումներ եւ արտադրումները դէպի Եւրոպա։ Նաւահանգիստը կապուած է արեւմտեան Իտալիոյ նաւահանգիստներուն հետ։ Նոյնպէս, ամէնօրեայ է նաւային կապը Յոնիական Ծովուն կղզիներուն եւ Փաթրայի եւ Կորնթոսի Ծոցերուն ափերուն գտնուող շրջաններուն հետ եւ փոխադարձ։

#### Օդակայան
Պելոպոնեսի երկու գլխաւոր օդակայանները կը գտնուին Փաթրա եւ Քալամաթա։

## Աւանդական պարեր
Աւանդկան պարերը, մինչեւ այսօր կը պահպանուին եւ մնայուն ներկայութիւն են բնակիչներուն ամէնօրեայ կեանքին մէջ՝ Սիրթոս, Քալամաթիանոս, Ցամիքոս, Ցաքոնիքոս։

## Խոհանոց

Chicken with hilopites.JPG|Հաւով հիլոփիթես
Olives in bowl.jpg|Քալամաթային նշանաւոր ձիթապտուղները
2011 Greek Diples.JPG|Տիփլես
Tentura.jpg|Թենտուրա․ կ'արտադրուի Փաթրայի շրջանը
MOSCHOFILERO.jpg|Մոսխոֆիլերօ գինիին յարմար խաղողի ողկոյզներ․ Մանտինիա շրջան
AGIORGITIKO.jpg|Այիորիթիքօ գինիին յարմար խաղողի ողկոյզներ, Նեմէայի շրջան
Mavrodaphne.jpg|Մաւրոտաֆնի գինի․ Փաթրա
Οινοποιείο ΑΧΑΪΑ ΚΛΑΟΥΣ 3.jpg|Ախայիա Քլաուս գինիի գործարանը, ուր կ'արտադրուի Մաւրոտաֆնի գինին


## Պատկերասրահ

### Պելոպոնեսի լեռնային զանգուածի աւաններ, գիւղեր

Պատկեր:Dimitsana panorama, Greece - panoramio.jpg|Տիմիցանա, Արքատիա
Պատկեր:Langadia04.jpg|Լակատիա, Արքատիա
Պատկեր:Vytina.jpg|Վիթինա, Արքատիա
Պատկեր:Stemnitsa Arkadia Peloponnese.jpg|Սթեմնիցա, Արքատիա
Պատկեր:Alonistaina.jpg|Ալոնիսթենա, Արքատիա
Պատկեր:Kosmas Arkadias.jpg|Քոզմաս, Արքատիա
Պատկեր:Ano Koutroufa, Arcadia.jpg|Անօ Քութրուֆա, Արքատիա
Պատկեր:Roeino Arkadias.JPG|Րոյինօ, Արքատիա
Պատկեր:Chrisovitsi Arcadia.jpg|Խրիսովիցի, Արքատիա
Պատկեր:Ano Doliana, Arcadia, Greece1.jpg|Անօ Տոլիանա, Արքատիա
Պատկեր:Valtetsi.jpg|Վալթեցի, Արքատիա
Պատկեր:Kardaras Arcadia.jpg|Քարտարաս, Արքատիա
Պատկեր:Dimitra Arkadias.jpg|Տիմիթրա, Արքատիա
Պատկեր:View from Psari.JPG|Փսարի, Արքատիա
Պատկեր:Tropaia108861285.jpg|Թրոփէա, Արքատիա
Պատկեր:Perdikoneri.jpg|Փերտիքոների, Արքատիա
Պատկեր:Galatas, Arcadia.jpg|Ղալաթաս, Արքատիա
Պատկեր:Zoodochos Pigi church, Kefalari, Argolida, Greece.jpg|Քեֆալարի, Արղոլիտա
Պատկեր:Andritsa, Argolida, Greece.jpg|Անտրիցա, Արղոլիտա
Պատկեր:Achladokampos, Argolida, Greece from afar.jpg|Ախլատոքամպոս, Արղոլիտա
Պատկեր:Alea Argolidas.JPG|Ալէա, Արղոլիտա
Պատկեր:Fteri Aigialeias 201801.jpg|Փթերի, Ախայիա
Պատկեր:Seliana.jpg|Սելիանա, Ախայիա
Պատկեր:Sinevro, Achaia.jpg|Սինեվրօ, Ախայիա
Պատկեր:Kalavrita.jpg|Քալաւրիթա, Ախայիա
Պատկեր:Pigadia (Tzailo).JPG|Փիղատիա, Ախայիա
Պատկեր:Spring view of Chalandritsa.jpg|Խալանտրիցա, Ախայիա
Պատկեր:Platanobrisi village.jpg|Փլաթանովրիսի, Ախայիա
Պատկեր:Zoumpata.JPG|Փիղի կամ Զումպաթա
Պատկեր:Πανοραμική άποψη του χωριού Καταράκτης, με το νερό να τρέχει- 2014-04-21 09-31.jpg|Քաթարաքթիս, Ախայիա
Պատկեր:Kalanistra Achaias 2 201801.jpg|Քալանիսթրա, Ախայիա
Պատկեր:Skiada.JPG|Սքիատաս, Ախայիա
Պատկեր:Andritsaina view.JPG|Անտրիցենա, Իլիա
Պատկեր:Theisoa.JPG|Ալիֆիրա, Իլիա
Պատկեր:Tsipiana.JPG|Ցիփիանա, Իլիա
Պատկեր:Pissia village.jpg|Փիսիա, Քորինթիա
Պատկեր:Karteri Kastanias.JPG|Քասթանէա, Քորինթիա
Պատկեր:Goura Korinthias 2.JPG|Կուրա, Քորինթիա
Պատկեր:Skoutari - panoramio.jpg|Սքութարի, Մանի, Լաքոնիա
Պատկեր:Gargaliani-View of Gargalianoi02.jpg|Ղարղալիանի, Մեսինիա


### Պեղոպոնեզի ծովեզերեայ աւաններ, գիւղեր

Kolokythia Bay near Kotronas (12'000x1'500px) - panoramio.jpg|Քոթրոնաս, Լաքոնիա
ManiFlomochori.jpg|Ֆլոմոհորի, Մանի, Լաքոնիա
Λάγια Λακωνίας.jpg|Լայիա, Մանի, Լաքոնիա
GR-itylo-bucht.jpg|Իթիլօ․ Լաքոնիա
Limeni Areopolis.jpg|Լիմենի, Մանի, Լաքոնիա
Limeni Mani.jpg|Limeni Areopolis.jpg
Kyparissia.jpg|Քիփարիսիա, Մեսինիա
Pylos-sfaktiria.JPG|Փիլոս, Մեսինիա
Koroni - Stadt und Hafen 2.JPG|Քորոնի, Մեսինիա
Kardamili view from south on village.jpg|Քարտամիլի, Մեսինիա
Loutraki05.jpg|Լութրաքի, Քորինթիա
Heraion of Perachora, Greece 02.jpg|Փերահորա, Լութրաքի, Քորինթիա
Isthmia view.jpg|Իսթմիա, Քորինթոս (Կորնթոս)
Derveni Korinthias 1.JPG|Տերվենի Քորինթիա
Port of Xylokastro.JPG|Քսիլոքասթրօ, Քորինթիա
Tyros apo to kastro.jpg|Թիրոս, Արքատիա
Paralio Astros, Greece - panoramio.jpg|Ասթրոս, Արքատիա
Dafnon valley, Leonidio, Peloponnese.jpg|Լէոնիտիօ, Արքատիա
Kyllini view.JPG|Քիլինի, Իլիա
Petsakoi Achaias.jpg|Փեցաքի, Ախայիա
Elekistra Village.JPG|Էլեքիսթրա, Ախայիա
Arravonitsa.jpg|Արաւոնիցա, Ախայիա
Akrotirio Araxos Village 01.JPG|Արաքսոս, Ախայիա


         

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
#Պելոպոնես այցելեցէք
#Հին Էլիքի
#[Վուրա](https://en.wikipedia.org/wiki/Bura_(Achaea))
#Էղիօ
#ճակատամարտ
#Միսթրա
#թագաւորութիւն
#Փասարովիչի Դաշինք
#պտոյտ արեւմտեան Պելոպոնես
#Պելոպոնեսի  գլխաւոր տեսարժան վայրերը
# Natura 2000
#Տեսերիզ․ Մանի
Ստորոգութիւն:Մարզեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի մարզեր
Ստորոգութիւն:Ծովեզերեայ շրջաններ
Ստորոգութիւն:Լեռնային շրջաններ
Ստորոգութիւն:Թերակղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Թերակղզիներ ըստ երկիրի
Ստորոգութիւն:Յունաստանի թերակղզիներ