open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ազատ Խօսք (օրաթերթ)

**Ազատ խօսք**, հայկական հրատարակութիւններու եւ տպագրութիւններու ընկերութեան օրաթերթ։ Լոյս տեսած է 1949-1951 թուականներուն, Փարիզ։ Խմբագիր՝ Ա. Նազարեան։ Տպագրած է հասարակական-քաղաքական, գրական-գեղարուեստական նիւթեր, արտացոլած սփիւռքահայութեան, յատկապէս ֆրանսահայերու կեանքը, Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական ու մշակութային կեանքը։

## Աղբիւրներ


Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ազատ Հայք

**Ազատ Հայ**, Հայաստանի ազատագրութեան հայ գաղտնի բանակի համակիր Հիւսիսային Ամերիկայի Հայկական ժողովրդային շարժման պաշտօնաթերթ։ Հրատարակուած է Քանատայի մէջ։ Մինչեւ 1981 –ը լոյս տեսած է «Ազատ Հայ» անունով, իսկ 1981-էն ետք՝ «Հայաստան—Ազատ Հայ»։ Թերթը երկլեզու եղած է՝ հայերէն եւ անգլերէն, չափսրը՝ 21.5 x 28 սմ, շարադրանքը մեքենագրուած, տպագրութիւնը՝ օֆսէթ եղանակով։ Խմբագրի պաշտօնը զբաղեցուցած է Յարութիւն Գէորգը, որու ձերբակալութենէն ետք թերթի տպագրութիւնը դադրած է։ Տպագրած է խմբագրականներ, ՀԱՀԳԲ–ի եւ ՀԺՇ–ի հաղորդագրութիւններ, տեղեկութիւններ հայ քաղաքական բանտարկեալներու, Թուրքիոյ, քրտական շարժման եւ այլնի։

## Տես նաեւ

* Հայաստանի Ազատագրութեան Հայ Գաղտնի Բանակ

## Արտաքին յղումներ

* 

Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Տիգրան Խրլոբեան

**Տիգրան Գեւորգի Խրլոբեան** (), հասարակական, մշակութային գործիչ, մանկավարժ, խմբագիր։

## Կենսագրութիւն
Կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցին մէջ, ապա՝ Թուրքիոյ Կեդրոնական Քոլէճին մէջ եւ Աթէնքի համալսարանին մէջ (1923-1927)։ Ուսուցիչ եւ տնօրէն եղած է Այնթապի, Հալէպի, Գըրքխանի, Պէյրութի հայկական դպրոցներուն մէջ։

Պէյրութի մէջ հիմնադրած է հայկական ուսուցչանոցը (1948), Հայկազյէան քոլէճի հայագիտական ամպիոնը եւ մատենադարանը (1955, այժմ կը կրէ Խրլոբեանի անունը)։

Մասնակցած է Սովետական Հայաստանի հետ մշակութային կապի ընկերութեան, ներգաղթ կոմիտէի աշխատանքներուն, եղած է Այնթապի եւ Հալէպի աշխատավորական երեկոյեան եւ կիրակնօրեայ լսարաններու, ուսումնասիրաց ընկերութեան հիմնադիրներէն։ 

Խմբագրած է՝

* «Նոր աւետաբեր» (Հալէպ, 1927-1934),
* «Աւետաբեր» (Պէյրութ, 1949-50) պարբերականները։ 

Հեղինակ է՝

* «Բարոյավէպեր» (1931, պատմուածքներու ժողովածու),
* «Ոսկեմատեան» (հ. 1-2, 1950-1951) գործերու։

Թղթակցած է՝

* «ժողովրդի ձայն»,
* «Զարթոնք»,
* «Եփրատ»,
* «Հայաստանի կոչնակ» թերթերուն եւ «Սովետական մանկավարժ» պարբերականին։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Շահէն Խաչատրեան

**Շահէն Խաչատրեան** (), հայ արուեստաբան, Խորհրդային Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1984)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Հալէպ: 1946-ին ընտանեօք ներգաղթած է Հայաստան։ 1965-ին աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի  Ռեպինի անուան գեղարուեստի հիմնարկը: Վկայուած է Լենինկրատի գեղարուեստի ակադեմիայէն: Ան աշխատած է Հայաստանի Պետական Պատկերասրահին մէջ:

1967-ին, Մարտիրոս Սարեանի առաջարկով, ստանձնած է Սարեանի նորաստեղծ թանգարանի տնօրէնի պաշտօնը, զոր վարած է մինչեւ 2004 թուականը: 1990-ին վարած է Ազգային Պատկերասրահի տնօրէնի պաշտօնը, միաժամանակ ան  վարած է  աւելի քան տասնեակ մը թանգարաններու եւ պատկերասրահներու տնօրէնի պաշտօնը։

Խաչատրեան հեղինակ է տասնեակ մը արուեստաբանական աշխատութիւններու, որոնք նուիրուած են 19-րդ եւ 20-րդ դարերու հայ արուեստին:

Ան ցուցահանդէսներ կազմակերպած է Իտալիոյ, Ֆրանսայի, Գերմանիոյ, Յունաստանի, Միացեալ Նահանգներու, Հունգարիոյ եւ նախկին խորհրդային բազմաթիւ քաղաքներու մէջ:

Շահէն Խաչատրեան աշխատած է Ս. Էջմիածնի մէջ, իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի մշակութային խորհրդական եւ Արշիլ Կորքիի թանգարանի տնօրէն:

Հրատարակած է հայ արուեստի ու արուեստագէտներու մասին  բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ` հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն  թէ  իտալերէն լեզուներով, ինչպէս «Հայ վրձինի վարպետներ» խորագրեալ վեց հատորներու հաւաքածոն` նուիրուած հանրայայտ հայ արուեստագէտներու:

## Մրցանակներ

* 1996 թուականին արժանացած է Հայաստանի «Մովսէս Խորենացի»  շքանշանին,
* Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշանին,
* 1999 թուականին արժանացած է «Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր  գործիչ» կոչումին,
* Իսկ աշխարհահռչակ  ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիի մասին իր աշխատասիրութիւնը Մոսկուայի մէջ արժանացած է առաջին կարգի  շքանշանին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արուեստաբաններ
Հին օրերի երգը (ժապաւէն)

**«Հին օրերի երգը»**, 1981 թուականին նկարահանուած հայկական շարժանակար։

## Նիւթ
Ժապաւէնին հերոսները գաւառական քաղաքի ինքնագործ թատերախումբի անդամներ են, որոնք ամբողջ երկիրին հետ կը կիսեն պատերազմին բերած դառնութիւնները եւ կորուստներու ցաւը։

## Աշխատակազմեր

### Դերասանական անձնակազմ

* Շահում Ղազարեան – *Մուշեղ*
* Մհեր Մկրտչեան – *Նիկոլ*
* Վերջալոյս Միրիջանեան – *Հայաստան մայրիկ*
* Գուժ Մանուկեան – *Ռուբեն*
* Ազատ Գասպարեան – *Մեսրոպ*
* Նարինէ Պաղտասարեան – *Սաթենիկ*
* Աշոտ Ադամեան – *Օբերոն*
* Գալիա Նովենց – *Օբերոնի մայրը*
* Ալեքսանդր Յովհաննիսեան – *Խորէն*
* Արթիւշա Գէօդակեան – *Յովհաննէս*
* Հենրիկ Ալավերդեան – *Զաւէն*
* Սամուէլ Սեդրակեան – *Արմէն*
* Արուս Ազնավւուրեան – *Վարդուշ*
* Բ. Գազազյեան – *վաճառող*
* Եվգենի Ներսիսեան – *գերմանացի*
* Մ. Թովմասեան – *Քիշմիշ*

### Նկարահանող անձնակազմ

* բեմադիրչ – Ալպերթ Մկրտչեան
* երկրորդ բեմադիրչ – Ներսէս Հայկազեան
* բեմագիր– Ալպերթ Մկրտչեան
* երաժշտութիւնը – Տիգրան Մանսուրեան
* հնչիւնային բեմադրիչ– Իւրա Սայադեան

## Հետաքրքրական փաստեր

* ժապաւէնին նախնական անուանումը «Լաւ բարի մարդիկ» եղած է։
* ժապաւէնին մէջ Մհեր Մկրտչեան իսկապէս կերած է թուղթը։
* Շահում Ղազարեան ժապաւէնին մէջ նկարահանուելու համար նիհարած է քսան ք․կ․։
* ժապաւէնին մէջ, երբ Վերջալոյս Միրիջանեան կ'երգէ, անոր փոխարէն բեմադրիչը գրած էր բաւական երկար ճառ, որ հերոսուհին չէր կրցած սորվիլ, հետեւաբար որոշած է անիկա երգով մը փոխարինել, որ աւելի ազդեցիկ եղած է։
* Նարինէ Պաղտասարեան դերասանուհի չէր, ան միացած էր նկարահանման աշխատանքներու համար։ Ընթացքին բեմադրիչը հաւնելով զինք, 3 ամիս փորձեց համոզել, որպէսզի վերջինս խաղայ այդ դերը։

## Արուեստագիտական եւ այլ տուեալներ

* ժապաւէնը գունաւոր է,
* Տեւողութիւնւ՝  87 վայրկեան, ժապաւէնին երկարութիւնը՝ 2414 մեթր,

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ
Գվադալախարա

**Գվադալախարա** (, ), քաղաք Մեքսիկայում, Խալիսկո նահանգի մայրաքաղաքը։ Հիմնադրվել է 1542 թվականին։ Գտնվում է Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի արևմտյան մասում։ Քաղաքը հայտնի է որպես «Արևմուտքի մարգարիտ» () և «Վարդերի քաղաք» ()։ Բնակչությունը կազմում է 1495189 մարդ, Մեքսիկայի 4-րդ ամենաշատ բնակչություն ունեցող համայնքն է։ Գվադալախարայի կազմում ներառված են յոթ համայնքներ, որոնց բնակչությունը, ըստ 2009 թվականի տվյալների, կազմել է 4,328,584 մարդ, Մեխիկոյից հետո երկրորդ ամենաշատ բնակչություն ունեցող համայնքն է և երկրորդ խիտ բնակեցվածը Մեքսիկայում։

Բնակչության թվով և ՀՆԱ-ով Լատինական Ամերիկայի 10-րդ քաղաքն է։ Քաղաքի անվանումը եկել է իսպանական Գվադալախարա քաղաքի անունից, որն իր հերթին անդալուսական արաբերենից *wād(i) l-ḥijāra* ( կամ ), նշանակում է «քարերի գետ/հովիտ»։ Տնտեսության հիմքն է կազմում արդյունաբերությունը, որը հիմնված է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների վրա։ Կան նաև տեքստիլ, սննարդյունաբերության և այլ ավանդական արտադրություններ։

## Պատկերասրահ

Country1.JPG|*Condominium* ակումբի աշտարակները
GWTC1.JPG|Համաշխարհային առևտրի կենտրոնը
Multiva1.jpg|*Չապուլտեպեկ* աշտարակը

Tapatio tour bus.jpg| 
15mpalace.JPG|*Համայնքապետարանը*
Plaza de Armas, Guadalajara, Jalisco, México.jpg|*Plaza de Armas*-ը և տաճարը
Palacio de gobierno1.jpg|*Նահանգապետարանը*
Plazadeliberacion1.jpg|*Ազատության հրապարակը*
Pedromoreno1.jpg|*Pedro Moreno* փողոցը
FotoCH 32.JPG|*Խուարեսի պողոտան*
Morelos1.jpg|*Մորելոսի փողոցը*
Centro Histórico 20 (6-Agosto-2004).JPG|*Համալսարանական հրապարակի շինություններից*
CH2Uni.jpg|*Օկտավիո Պասի անվան գրադարանը*
FotoCH 17.JPG|*Plaza Tapatía*-ն
Escudo1.jpg|*Զինանշանը*


## Կլիմա

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքներ
Կատեգորիա:1542 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Հրայր Յովնանեան

**Հրայր Յովնանեան** (), ամերիկահայ ձեռներէց եւ ազգային բարերար։ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Հոգաբարձուներու խորհուրդի անդամ եւ Ամերիկայի հայկական համագումարի հիմնադիրներէն, Յովնանեան նաեւ եղած էր «Հայրենիք»ի եւ Ամերիկայի Հայ Մշակութային Միութեան բարեկամներէն։

## Կենսագրական գիծեր եւ գործունէութիւն
Յովնանեանները Իրաքէն գաղթելով հաստատուած են Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, ուր գործարար կեանքէ ներս արձանագրած են մեծ յաջողութիւններ։

1958 թուականէն զբաղած է շինարարական գործունէութեամբ։ Եղած է «Յովնանեան Ինտըսթրիզ» ընկերութեան նախագահը, տնաշինական խոշոր ընկերութեան սեփականատէրը։

Եղած է Ամերիկայի հայկական համագումարի հիմնադիրներէ, 1972 թուականէն՝ հոգաբարձուների խորհրդու համանախագահ, 1976 թուականէն՝ նախագահ, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Հոգաբարձուներու Խորհուրդի անդամ (1992 թուականէն)։ 1996 թուականին Ուաշինկթընի մէջ հիմնած է «ANI» (անգլ.՝ «Armenian National Institute») հաստատութիւնը, որ կը զբաղի Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման խնդիրներով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Բարերարներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Սամի Քոհէն

**Սամի Քոհէն** (, ), լրագրող, սիւնակագիր։ «Միլլիյէթ» օրաթերթի 67 տարուան աշխատակից։

Քոհէնի հայրը՝  Ալպէր Քոհէն, եղած է լրագրող։ Հրեայ համայնքէն այս յայտնի լրագրողը 1939-1949 թուականներուն հօրմէն ժառանգած թերթը՝ «Թուրքիոյ Ձայնը» հրատարակած է։ Այդ մէկը լատիներէնով եւ ֆրանսերէնով լոյս տեսած է։ Սամի Քոհէն այդ թերթի հրատարակութիւնը շարունակած էր թրքերէնով եւ աւելի վերջ աշխատակցած էր թրքական մամուլի զանազան թերթերուն։

1954 թուականին «Միլլիյէթ»ի անձնակազմին մաս կազմելէ վերջ իր գործունէութիւնը անընդհատ տեւականացուցած է այդ թերթին մէջ։

Արժանացած է Արտաքին գործոց նախարարութեան ծառայութեան մրցանակին։ 

Մահացած է երիկամներու անբաւարարութեան հետեւանքով։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Դերենիկ Մարտիրոսեան

**Դերենիկ Մարտիրոսեան** (), Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր արուեստագէտ, դերասան, բեմադրիչ ռւ հեղինակ։

## Կենսագրական գիծեր
Դերենիկ Մարտիրոսեան ծնած է Էջմիածին։ 1973 թուականին աւարտած է Հայկական պետական մանկավարժական կաճառը:

1958-1968 թուականներուն եղած է Էջմիածնի ժողովրդական թատրոնի, Երեւանի «Հարաչեայ Ղափլանեան» պետական տրամաթիքական թատրոնի, 1969 թուականէն ի վեր՝ Երեւանի տիկնիկային թատրոնի դերասան-տիկնիկավար, բեմադրիչ։

Էջմիածնի ժողովրդական թատրոնէն ներս խաղացած է շարք մը ներկայացումներու մէջ՝ «Գնացք» (Միտյա), «Ռազմայեղափոխական խորհուրդ» (Ժիգան), «Ձորի նահապետ Գոճա» (Մաթիա), «Ես, իմ հարսնացուն եւ...» (Ժան), «Մեռնող ֆլորա» (Տատասկ, Հայկական թատերական ընկերութեան մրցանակ), «Երկու տիրոջ ծառան» (Սիլվիօ), «Հազարան բլբուլ» (Խարի)։

1964-1968 թուականներուն Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիոյ Էջմիածին տպարանէն ներս պաշտօնավարած էր՝ իբրեւ գրաշար։ 

1997 թուականէն դասաւանդած թ Երեւանի Թատրոնի եւ շարժանկարի պետական կաճառէն ներս:

Մարտիրոսեան եղած է Երեւանի «Յովհաննէս Թումանեան» պետական տիկնիկային թատրոնի յառաջատար դերասան, բեմադրիչ, հեղինակ։

## Պարգռւներ եւ մրցանակներ

* Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ մետալ,
* ՀԹԳՄ «Արտաւազդ» մրցանակ,
* Երեւան քաղաքի ոսկէ զինանշան,
* Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտ, 2006,
* Մովսէս Խորենացիի մետալ, 2016։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Արղոլիքոս ծոց

ձախից|մինի|Արղոլիքոս ծոցձախից|մինի
**Արղոլիքոս ծոց** (յուն․՝ Αργολικός κόλπος), Էգէական ծովուն ծոց, Յունաստան․ կը տարածուի Պելոպոնեսի արեւելեան ափին, Արղոլիքի հրուանդանին եւ Արքատիայի ու մասամբ արեւելեան Լաքոնիայի ափերուն միջեւ։  Սարոնիքոս ծոցին հետ կը սահմանեն Արղոսարոնիքոսի շրջանը։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ

### Աշխարհագրութիւն
Արղոլիքոս ծոցին երկայնքն է մօտաւորապէս 50 քլ․ եւ լայնքը 30 քլ․։   Անոր գլխաւոր նաւահանգիստը Նաֆփլիոն է։  Ամենախորունկ մասը 800 մեթր է։  Ծոցին մուտքին կը գտնուի Սփեցես կղզին։

Ծոցին ափերուն գլխաւոր քաղաքներն եւ բնակավայրերն են․ հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս եւ հարաւ-արեւելք կարգով՝ Լէոնիտիօ, Թիրոս, Արքատիքօ Հորիօ, Այիոս Անտրէաս, Փարալիօ Ասթրոս, Քսիրոփիղատօ, Քիվերի, Միլի, Նէա Քիոս, Նաֆփլիօ (ծոցին հիւսիս-կեդրոնը), Թոլօ, Վիվարի, Տրեփանօ, Քանտիա, Իրիա, Փորթոհելի, Էրմիոնի եւ Քիլատա։

Արղոլիքոս ծոցին մէջ կան կղզիակներ եւ ժայռակղզիակներ։  Գլխաւորներն են՝ Փսիլի, Փլաթիա, Ռոմվի, Պուրծի եւ Քորոնիսի։

### Պատմական ակնարկ
Ծոցը Յունաստանի նախապատմական շրջանին մշակոյթի կեդրոն եղած է։  Անոր ափերուն բարգաւաճած են նախապատմական Յունաստանի ամենակարեւոր ընկերութիւններէն, ինչպէս օրինակ՝ Լերնա քաղաքը եւ Ֆրաղթի Քարայրի համայնքը։ 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:20090729 argolikos05.jpg|Արղոլիքոս,  Փարալիօ Ասթրոսին բացերը
Պատկեր:Part of the Argolic Gulf near Spetses island, Greece (48760205716).jpg|Արղոլիքոս ծոցը եւ Սփեցես կղզին
Պատկեր:Tolo1.jpg|Այի Ափոթոլի ժայռակղզիակը, Թոլոյէն դիտուած
Պատկեր:Nayplio, Ναύπλιο 06 - panoramio.jpg|Պուրծի կղզիակ, դիտուած Նաֆփլիոնէն․ դիմացը ձախին Նէա Քիոս
Պատկեր:Porto Heli.jpg|Փորթոհելի եւ Սարոնիքոս ծոցը
Պատկեր:2007-05-10 Tolo, Greece 1.jpg|Թոլոնի
Պատկեր:20090729 argolikos11.jpg|Արղոլիքոս ծոց եւ  Փարալիօ Ասթրոս
Պատկեր:The fortifications of Akronafplia on 30 March 2019.jpg|Արղոլիքոս ծոց, դիտուած Աքրոնաֆփլիայէն (Նաֆփլիօ)
Պատկեր:20090729 argolikos10.jpg|Արղոլիքոս ծոց, Փարալիօ Ասթրոսէն
Պատկեր:The Argolic Gulf from the archaeological site of Mycenae on October 27, 2019.jpg|Արղոլիքոս ծոց, դիտուած Միկինես հնագիտական վայրէն (Նաֆփլիոնի հիւսիսը)
Պատկեր:Tolo golfe d'Argolide (2).jpg|Թոլոյի ծովախորշ (Նաֆփլոյին արեւելքը), Արղոլիքոս ծոց
Պատկեր:Ακροναυπλια.jpg|Արղոլիքոս ծոց, դիտուած Աքրոնաֆփլիայէն

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Էգէականի ծոցեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի ծոցեր
Ստորոգութիւն:Միջերկրականի ծոցեր
Տարիէլ Բարսեղեան

**Տարիէլ Բարսեղեան** (), իրաւաբան եւ պետական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի իրաւաբանական կաճառը․ աւարտելէ ետք ան այնտեղ դարձած է դասախօս եւ տարիներու ընթացքին ստանձնած է զանազան պաշտօններ, վարելով նաեւ ամպիոններ։

1990-1998 թուականներուն եղած է Հայաստանի Գերագոյն դատարանի նախագահը։

2008 թուականին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագիրով նշանակուած է Արդարադատութեան խորհուրդի իրաւաբան գիտնական անդամ։

Լրատուամիջոցներու համար պատրաստած է իր մասնագիտութեան վերաբերեալ ծրագիրներ։

Երանաշնորհ Տ.Տ. Գարեգին Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրութեան ժամանակ, Տարիէլ Բարսեղեան 1995 թուականին գումարուած Ազգային-եկեղեցական ժողովի դիւանի ատենապետը եղած է։

## Կոչումներ

* Իրաւաբանութեան կալուածէն ներս փրոֆեսէօրի կոչում։
* Հայաստանի Հանրապետութեան վաստակաւոր իրաւաբանի կոչում (2009)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ
Տոքոս (կղզի, Իտրա)

[ձախից|մինի|Տոքոս․ աեւելքին՝ [Իտրա, արեւմուտքին Պելոպոնես եւ Էրմիոնի հրուանդանը]]
**Տոքոս**(յուն․՝ **Δοκός**), Արղոսարոնիքոսի փոքրիկ կղզի։   Կը գտնուի Էրմիոնի Պելոպոնես եւ Իտրա ու Սփեցես կղզիներուն միջեւ նեղուցին։  Բնակիչներուն թիւը 18 է։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ

### Անուանում
Հին տարիներուն Ափերոփիա *Απεροπία* կը կոչուէր Փաֆսանիաս զայն այդպէս անուանած է, որովհետեւ շնորհիւ իր ռազմական դիրքին անսահման տեսարան ունի․ Ափերոփիա՝ άπειρον=անսահման, անծայր։

Տոքոս անունը առած է Բիւզանդական շրջանին, որովհետեւ Դէպի Իտրա եւ Էրմիոնի հասնելու ճամբուն վրայ կը գտնուի։

### Աշխարհագրական տուեալներ
մինի|Տոքոս
Տոքոս լեռնային եւ ժայռոտ է։  Բարձրագոյն կէտը 308 մ․ է։  Անոր արեւելեան մասին կը գտնուին բիւզանդական - վենետիկեան բերտի մը աւերակները։  Յունաստանի Ապստամբութեան տարիներուն (1821), Իտրայի նաւատորմիղին ձմեռուան խարսխավայրը եղած է։  Կղզիին ամբողջ տարածքին ձիթենիներ կը գտնուին եւ հիւսիսային կողմը մինչեւ նորագոյն շրջանին կը գործէր ձէթի ջաղացք։  Կղզիին վրայ 1923-ին կը կառուցուի փարոսը․ ունի 23 մ․ բարձրութիւն։  
ձախից|մինի|Տոքոս

### Բնակչութիւն
Ըստ 2011-ի մարդահամարի բնակիչները 18 են։

## Պատմական ակնարկ
Հնագիտական պեղումները կը վկայեն թէ կղզին բնակուած է Ք․Ա․ 6-րդ հազարամեակէն․ ծովեզրին երկայնքին գտնուած են հետքեր այդ ժամանակաշրջանէն։     Միթի Քոմենի հրուանդանին մօտ գտնուոած են նախայունական շրջանի բնակավայրերու հետքեր, որոնք կը վկայեն այդ շրջանի ծովու ճամբով առեւտուրի բարգաւաճումը։  1975-ին, Տոքոսի ափերուն գտնուած է հնագոյն նաւակոծութիւնը (Ք․Ա․ 2500 - 2000)։

Բիւզանդական շրջանին, կղզիին բարձրգոյն կէտին վրայ՝ Սքինթոս ծովախորշին հիւսիս-արեւելեան մասին, բերդաքաղաք մը կը կառուցուի․ կը քանդուի արաբներէն 673-ին։

Յաջորդող դարերուն, Տոքոս հովիւներու եւ ձկնորսներու բնակավայր դարձած է։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Տոնեցքի Ժողովրդական Հանրապետութիւն

**Տոնեցքի Ժողովրդական Հանրապետութիւնը** (**ՏԺՀ**) ինքնահռչակ հանրապետութիւն մըն է Եւրոպայի մէջ, ճանաչուած Ռուսաստանի, Հարաւային Օսիայի եւ Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութեան (ԼԺՀ) կողմէ, հիմնուած 2014 Ապրիլ 7-ին։ Հանրապետութիւնը կը բաղկանայ Տոնեցք մարզի մոտաւորապէս մէկ-երրորդէն (8,902 քմ. ք.) եւ այստեղ կը բնակին մոտ 2,302,444 մարդ: Մայրաքաղաքը՝ Տոնեցք, երկրի ամենայ մեծ քաղաքն է: 

Ուքրանիա ՏԺՀ եւ ԼԺՀ կը սեպէ իբր ահաբեկչական եւ «Ուքրանիայի ժանանակաւոր գրաւած տարածք», իսկ ՄԱԿ-ի բոլոր երկիրները (բացի Ռուսիա)՝ իրաւապէս Ուքրանիայի մաս կազմող տարածք: 

2021-ի վերջաւորութեան Ռուսիոյ զօրքը կը համախմբուեր Ուքրանիայի սահմաններուն մօտ: 2022 Փետրուար 21-ին Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութին ճանչցաւ Լուկանսքի եւ Տոնեցքի ժողովրդական հանրապետութիւններու անկախութիւնը առաւօտեան յայտարարեց Ռուս խաղաղապահներու մուտքը երկու հանրապետութիւններուն մէջ: Երկու հանրապետութիւնները կը գտնուին 2021-2022 Ռուս-Ուքրանական ճգնաժամի եւ Ռուս-ուքրանական պատերազմի կեդրոնը:

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Ռընէ Հովիւեան (Հովիւ)

**Ռընէ Հովիւեան** (Ռընէ Խորէն-Հովիւեան, Հովիւ, ), ֆրանսահայ ծաղրանկարիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Հովիւ ծնած է Վիեն։ Հայրը՝ Վահան Հովիւեան, 1904 թուականին ծնած էր Սեբաստիոյ Կեմերէկ գաւառակին մէջ, եւ Հովիւեաններու մեծ գերդաստանին միակ վերապրողը եղած է 1915-էն ետք։ Ան յայտնուած է Պէյրութի ամերիկեան որբանոցին մէջ, ուրկէ ալ տեղափոխուած է Ֆրանսա։

1947-ին Վահան Հովիւեան ընտանիքով ներգաղթած է Խորհրդային Հայաստան։ Երկու տարի ետք, շինծու ամբաստանութեամբ, անոնք աքսորուած են Սիպիրիա՝ Ալթայի երկրամաս, ցմահ բնակութեան։  Ստալինի մահէն ետք, 1957-ին, Հովիւեան ընտանիքը արտօնութիւն ստացած է Հայաստան վերադառնալու։

Եօթ տարի վերջ Հովիւեանները կրկին տեղափոխուած են Ֆրանսա եւ Վահան Հովիւեան շարադրած է ինչ որ յիշած է իր կեանքէն, 1908 թուականէն մինչեւ Հայաստանէն մեկնումը 1964-ին: Ռընէ ունեցած է եղբայր մը՝ Զօհրապը, եւ քոյր մը՝ Ալիսը։

Ռընէ Հովիւ ստեղծագործած է Ֆրանսայի մէջ, ուր մեծ ճանաչում ունեցած է իբրեւ երգիծանկարիչ՝ 1960-ականներէն մինչեւ իր մահը, աշխատակցելով ֆրանսական հեղինակաւոր կարգ մը թերթերու եւ ամսագրերու: Անոր ծաղրանկարները տպագրուած են նաեւ գերմանական եւ ամերիկեան ամսագրերու էջերուն մէջ. հրատարակած է աւելի քան տասնեակ մը ալպոմներ եւ ծաղրաշարերու գիրքեր։

Ռընէ ամուսնացած է ֆրանսուհի Եոլանտ Հովիւեանի հետ։ Ունեցած է դուստր մը՝ Կայիլ Հովիւեան, եւ երկու որդի՝ Ուորըն եւ Քեւըն Հովիւեաններն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Նկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Եըլտըզ Քենթէր

**Եըլտըզ Քենթէր** (, ), թուրք դերասանուհի եւ դասախօս։ «UNICEF»-ի բարի կամքի դեսպան էր։

## Կենսագրական գիծեր
Եըլտըզ Քենթէր 1928 թուականին ծնած է Պոլիս՝ իբրեւ դուստրը անգլիացի մօր մը եւ թուրք հօր մը։ Տասնամեակներ շարունակ ան թատերական բնագաւառին մէջ գործունէութիւն ծաւալած է, շարժանկարի ոլորտին հետ ալ առընչուելով։

Քանիցս ընտրուած է լաւագոյն դերասանուհի՝ նուաճելով պետական եւ միջազգային դափնիներ։ Արտասահմանի մէջ ալ երկար տասնամեակներ աշխատանք տարած է՝ խաղեր բեմադրելէ սկսեալ, մինչեւ դերասաններ հասցնելը։

Փրոֆեսէօրի կոչում նուաճած է Եըլտըզ Քենթէր, որ 37 տարիէ ի վեր կը հասցնէր դերասաններ։

Իր եղբայրը՝ Միւշֆիք Քենթէր նոյնպէս յայտնի դերասան մըն էր։

Մահացած է թոքերու անհանգստութեան հետեւանքով։

## Պարգեւներ եւ Պատուոյ Կոչումներ

* 1962-ին Քենթէր պատուուեցաւ «Տարուան Կին» Մրցանակով՝ թատրոնի մէջ իր ծառայութեան համար։
* Երեք անգամ ստացաւ «Ոսկի Նարինջ» Մրցանակը՝ «Երկրորդական Լաւագոյն Դերասանուհի» անուանակարգին մէջ։
* 1984-ին Հռոմի Իտալական Մշակութային Հաստատութիւնը զայն պարգեւատրեց «Ատելաիտ Ռիսթորիի Մրցանակով»։
* Թրքական *Hanım* դրամատիկ կինոնկարի մէջ իր դերին համար, ան ստացաւ «Լաւագոյն Դերասանուհի» Մրցանակը՝ 1989-ի Կորսիկայի «Պաստիա Ֆիլմի Փառատօնին»։
* 1991-ին «Միջազգային Առիւծներու Ակումբները» (Lions Clubs International) զայն պատուեցին «Մելվին Ճոնսի Մրցանակով»՝ թատերական արուեստին իր ծառայութեան համար։
* Ան ստացաւ երկու անգամ «Ուլվի Ուրազի Լաւագոյն Դերասանուհի» Մրցանակը եւ երեք անգամ «Ավնի Տիլիգիլի Մրցանակը»՝ նոյն անուանակարգին մէջ։
* Ֆինլանտիոյ «Աշխարհի Կիներու Կազմակերպութիւնը» զայն անուանեց «Դարու Ամէնայաջողակ 100 Կիներէն» մէկը։
* 1995-ին Քենթէրին շնորհուեցաւ «Պատուոյ» կոչումը՝ Մշակոյթի Նախարարութեան կողմէ՝ թատերական արուեստին իր նպաստին համար։ Նոյն տարին ան ստացաւ «Մեւլանայի Եղբայրութեան եւ Խաղաղութեան Մրցանակը»։
* 1996-ին «Թերթիկային Լրագրողներու Միութիւնը» (Magazin Gazetecikeri Derneği) զայն պարգեւատրեց «Լաւագոյն Դերասանուհի» Մրցանակով՝ *Ramiz ile Jülide* («Ռամիզ եւ Ճիւլիտէ») թատերախաղի մէջ Ճիւլիտէի դերին համար։
* 1997-ին ստացաւ «Կեանքի Ձեռքբերումները Թատրոնի Մէջ» Մրցանակը՝ Միջազգային Իսթանպուլի Փառատօնի կողմէ, որը շնորհուեցաւ Լետի Տիանա Ռիկի կողմէ։
* 1998-ին ան անուանուեցաւ «Տարուան Լաւագոյն Դերասանուհի»՝ Անգարայի Մշակութային Միութեան կողմէ, ստացաւ «Մուհսին Էրթուղրուլի Կեանքի Ձեռքբերումները Թատրոնի Մէջ Մրցանակը» եւ պատուուեցաւ «Նախագահական Մեծ Մշակոյթի եւ Արուեստի Մրցանակով»։
* Յաջորդ տարին ան ստացաւ «Աֆիֆէ Ճալէ Դրամա Մրցանակներու» «Լաւագոյն Դերասանուհի» Մրցանակը՝ *The Seagull* (Ծովաորորը) թատերախաղի մէջ Մադամ Արքատինայի դերին համար։

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան
Քըրք Տուկլաս

**Քըրք Տուկլաս** (,), ամերիկացի հանրահայտ դերասան։

1950-ական թուականներէն սկսեալ Տուկլաս կարեւոր դերեր ստանձնած է ժապաւէններու մէջ։ Շուրջ եօթ տասնամեակ տեւած է իր գեղարուեստական կեանքը, որուն տեւողութեան 90-է աւելի ժապաւէնի մէջ վարպետօրէն հանդէս եկած է զանազան դերերով։

Երեք անգամ Օսքարի մրցանակի թեկնածու ցոյց տրուելէ վերջ, 1996 թուականին արժանացած է ցկեանս պատուոյ մրցանակին։

## Ամուսնութիւններ եւ Զաւակներ
Տուկլասը եւ իր առաջին կինը՝ Տայանա Տիլը, ամուսնացան 1943 թուականի Նոյեմբեր 2-ին։ Անոնք ունեցան երկու որդի՝ դերասան Մայքլ Տուկլասը եւ պրոդիւսեր Ճոէլ Տուկլասը, նախքան 1951 թուականին ամուսնալուծուիլը։

Ըստ անոր ինքնակենսագրութեան՝ *The Ragman's Son* (*Լաթահաւաքի Որդին*), ինք եւ իտալացի դերասանուհի Փիըր Անկելին նշանուած էին 1950-ականներու սկիզբը, այն բանէն ետք, երբ ծանօթացան «*The Story of Three Loves*» (1953) ֆիլմի նկարահանման վայրին մէջ, սակայն անոնք երբեք չամուսնացան։

### Երկրորդ Ամուսնութիւնը
Այնուհետեւ, Փարիզի մէջ, ան ծանօթացաւ պրոդիւսեր Աննա Պայտընսին, երբ «*Act of Love*» ֆիլմի նկարահանման վայրին վրայ կը գտնուէր։

Ան սկզբնապէս փախած էր Գերմանիայէն՝ Նացիզմէն խուսափելու համար եւ գոյատեւած էր՝ իր բազմալեզու հմտութիւնները աշխատանքի դնելով կինոյի սթուտիոյի մը մէջ, ենթագրերու թարգմանութիւններ կազմելով։

Անոնք ամուսնացան 1954 թուականի Մայիս 29-ին։ 2014 թուականին, անոնք նշեցին իրենց 60-ամեակը Պեւերլի Հիլսի Գրէյսթոուն Մանսիոնին մէջ։

Անոնք ունեցան երկու որդի՝ Փիթըրը (պրոդիւսեր) եւ Էրիքը (դերասան), որ վախճանեցաւ 2004 թուականի Յուլիս 6-ին, 46 տարեկանին, ալքոլի եւ թմրամիջոցներու չափազանց մեծ տոզայէն։

2017 թուականին, զոյգը հրատարակեց գիրք մը՝ *Kirk and Anne: Letters of Love, Laughter and a Lifetime in Hollywood* (*Քըրք եւ Աննա. Սէրի, Ծիծաղի Եւ Հոլիվուտի Մէջ Անցած Կեանքի Նամակներ*), որ կը յայտնէր այն անձնական նամակները, զորս անոնք փոխանակած էին տարիներու ընթացքին։

Իրենց ամուսնութեան ընթացքին, Տուկլասը այլ կիներու հետ սիրային յարաբերութիւններ ունեցած էր, ներառեալ Հոլիվուտի քանի մը աստղեր։ Ան երբեք չէր թաքցուցած իր անհաւատարմութիւնները իր կնոջմէն, որ զանոնք ընդունած էր եւ բացատրած. «Որպէս Եւրոպացի, ես հասկցայ, որ անիրատեսական էր ամուսնութեան մէջ լրիւ հաւատարմութիւն ակնկալել»։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Douglas-graduation.jpg|1939 թուականի լուսանկար
Պատկեր:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|«Կեանքի ծարաւ» ժապաւէին մէջ
Պատկեր:Kirk Douglas 1955c.jpg|«Կեանքի ծարաւ» ժապաւէի նկարահանումներուն ժամանակ
Պատկեր:Kirk douglas photo signed.JPG|1955 թուականի լուսանկար
Պատկեր:Kirk Douglas 1963.JPG|1963 թուականի 
Պատկեր:Kirk Douglas (1987).jpg|1987 թուականի լուսանկար
Պատկեր:KirkDouglasMar11.jpg|2011 թվականի լուսանկար


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Տոմինիք Ֆայք

**Տոմինիք Տէյվիտ Ֆայք** (անգլ.՝ **Dominic David Fike**, ), Ամերիկացի երգիչ, երգահան, երաժիշտ եւ դերասան է: Ծնած է Նէյփըլզ, Ֆլորիտա, ԱՄՆ, եւ սորված է կիթառ նուագել 10 տարեկանին: Ան դարձաւ հանրածանօթ եւ SoundCloud հարթակին վրայ քանի մը երգեր հրապարակեց: Don't Forget About Me, Demos ալպոմը հրապարակելէ ետք, Columbia Records ընկերութեան հովանաւորթիւնը վայելելու սկսաւ:

Ֆայքին 3 Nights երգը հասաւ առաջին 10 երգերու ցանկին վրայ քանի մը երկիրներու մէջ: Ան յետոյ գործակցեցաւ Brockhampton երգչախումբին եւ Հալզի երկգչուհիին հետ: 2020 թուականի Յունիսին, ան հրապարակեց իր «Chicken Tenders» երգը, իսկ Յուլիսին ալ «Politics & Violence» երգը: Ֆայքին առաջին *What Could Possibly Go Wrong* ալպոմը հրապարակուած էր նոյն ամսուան մէջ: Ալպոմը առաջին 50 ալպոմներու ցանկին վրայ էր քանի մը երկիրներու մէջ, ինչպէս ԱՄՆ եւ Աւստրալիա:

## Ծանօթագրութիւններ
Ժան-Փիեռ Մահէ

**Ժան-Փիեռ Մահէ** (), 21 Մարտ, 1944: Ֆրանսացի նշանաւոր հայագէտ, բանասէր եւ պատմաբան: Հայ միջնադարեան հեղինակներուն նուիրուած բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններու հեղինակ։
## Կրթութիւն
Աւարտած է Փարիզի Սորպոն համալսարանը (1967-ին), աշակերտած է Ժ.Մենարին, Շ.Մերսիէին եւ Ֆ.Ֆէյտիին (1970–1975): 

Ժան-Փիեռ Մահէ հայերէն սկսած է սորվիլ իր հայրենիքին` Ֆրանսայի մէջ:
## Պաշտօններ
Դասաւանդած է.
*ԵՊՀ-ի մէջ (1975-1977),
*Սորպոնի լատինական հիմնարկին մէջ (1967-1969),
*Սթրասպուրկի ընկերաբանական գիտութիւններու (1969-1975) եւ այլ համալսարաններու մէջ,
*Փարիզի ֆրանսական քոլէճին մէջ (1979-էն),
*Սորպոնի արեւելեան ապրող լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու հիմնարկին մէջ (1977-1987),
*Բարձրագոյն ուսմանց դպրոցին 4-րդ բաժանմունքին տնօրէն (1988-էն),
*Փարիզի Ասիական ընկերակցութեան նախագահ (2002-էն),
*«Revue des etudes armeniennes» հանդէսին գլխաւոր խմբագիրը (1979-էն):

## Գործեր
Ֆրանսերէնի թարգմանած է Մովսէս Խորենացիին «Հայոց պատմութիւնը»։ Թարգմանութեան հիմքը կը կազմէ Վիքթոր Լանկլուայի (Victor_Langlois) կատարած աշխատանքը, որ վերախմբագրուած եւ կատարելագործուած է Մահէի կողմէ։ Հայերէնով հրատարակուած է Գրիգոր նարեկացիին նուիրուած Մահէին գործը։«Մատեան ողբերգութեան» աշխատութիւնը ան 6 տարուան ընթացքին ֆրանսերէնի թարգմանած է:
## Հայերէնին եւ Ֆրանսերէնին միջեւ Նմանութիւններ
Մահէի համոզումով.

## Պարգեւներ
*2015-ին, ՀՀ Նախագահին հրամանագիրով պարգեւատրուած է Բարեկամութեան շքանշանով։
*Պարգեւատրուած է Ֆրանսայի «Ակադեմական արմաւենիներ» շքանշանով:
*Պարգեւատրուած է ՀՀ Մովսէս Խորենացի շքանշանով:
## Աղբիւրներ
Պետրոս Յովհաննիսեան, Մովսէս Խորենացին օտար թարգմանութիւններով, «Էջմիածին» ամսագիր, Զ., 2010։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի հայագէտներ
Վիքթոր Լանկլուա

**Վիքթոր Լանկլուա** (), (20 Մարտ 1829 - 14 Մայիս 1869, Փարիզ, Ֆրանսա) ֆրանսացի հայագէտ եւ պատմաբան։ Հեղինակ է հայ ժողովուրդի պատմութեան ու հայ հին մատենագրութեան նուիրուած կարգ մը աշխատութիւններու, որոնցմէ շատերը մինչեւ այսօր կը պահեն իրենց գիտական արժէքը։ Ֆրանսերէնի թարգմանած է Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութիւնը», ինչպէս նաեւ Կորիւնի, Եղիշէի, Ղազար Փարպեցիի եւ Եզնիկ Կողբացիի երկերը (հրատարակուած են 1869-ին)։ Այս աշխատանքը իրականացած է հայազգի եգիպտական պետական գործիչ եւ բարեգործ Նուպար փաշա Նուպարեանի հովանաւորութեամբ եւ Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան աջակցութեամբ։

Վիքթոր Լանկլուա Սիս այցելած է 1852-ին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ ըստ ազգութեան
Սիսի Նոր վանք Կաթողիկոսարան

**Սիսի Նոր վանք (կաթողիկոսարան),** կաթողիկոսական համալիր, որ կը գտնուէր քաղաքին հիւսիս-արեւմուտքը, բերդին բլուրին լանջին։

Այս վայրին տեղը հին ատեն, Կիլիկեան Թագաւորութեան օրերուն, Հեթում Ա. (1226-1269) կառուցել տուած է թագաւորական պալատը, որ ունէր իր սեփական տաճարը՝ Ս. ՍոՖիան։ Սիսը դարձած էր արդէն (1180-ի եւ 1190-ի միջեւ) Կիլիկիոյ հայ իշխաններուն մայրաքաղաքը եւ այս ձեւով փոխարինած նախկին կեդրոնը՝ Անաւարզան։ Թագաւորական համալիրը կը քանդուի Եգիպտոսի մեմլուքներուն դէմ պատերազմներուն ընթացքին, 1375-ին։ Կանգուն կը մնան երկու անկիւնային աշտարակներ, որոնք հետագային մաս կը կազմեն նոր կաթողիկոսարանին ընդհանուր կառոյցին

Նոր վանքը կառուցած է Կիրակոս Ա. Աջապահեան կաթողիկոսը (1797-1822)։ Աշխատանքները սկսած են 1810-ին։ Նորակառոյց մայր տաճարը կը բարձրանայ թագաւորական տարիներու Ս. Սոֆիայի աւերակներուն վրայ։ Նոր տաճարը նոյնպէս կը կոչուի Ս. Սոֆիա. անիկա ճարտարապետական տպաւորիչ գործ մըն է, օժտուած՝ շքեղ աւագ խորանով մը եւ նոյնքան հիանալի կաթողիկոսական գահով մը։ Այս վերջինը մարմարեայ շինութիւն մըն է, որուն վրայ փորագրուած են հարթաքանդակներ, չորս կողմերէն սիւներ կը բարձրանան եւ կ'աւարտին թագանման ամպհովանիով մը։ Տաճարը ունի իր զանգակատունը, բայց զանգը տեղադրուած է նոյն տաճարին յարակից մասերէն՝ Ս. Պօղոս-Պետրոս մատրան պատուհանին բացուածքին մէջ։ Այս զանգակին հնչեղութեան պատճառով, տեղաբնիկ թուրքերը տաճարը կը կոչեն *չանլը քիլիսէ* (çanlı kilise, զանգակաւոր եկեղեցին)։ Բացի Ս. Պօղոս-Պետրոս մատուռէն, տաճարին կցուած են նաեւ Էջմիածնի, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի, Ս. Հոգիի մատուռները, ինչպէս նաեւ գանձատունը։

Մուշեղ Սերոբեան Ատանայի առաջնորդ եղած օրերուն, Մարտ 1905-ին կ'այցելէ Սիսի կաթողիկոսարանը եւ վկայութիւններ ունի վեհարանին մասին։ Ըստ անոր այս դահլիճը կը կոչուի նաեւ խաչ օտա, պատերը վրձինուած են գեղատեսիլ պատկերներով, ինչպէս սուրբերու պատկերներ, բայց նաեւ աշխարհիկ կեանքէ առնուած տեսարաններ, ինչպէս ծաղիկներ, դաշտանկարներ, մշակը, որ հողը կը հերկէ, հովիւը, որ ոչխարները կ'արածէ, առագաստանաւեր, որոնք ծովը կը ճեղքեն:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* Lévon Nordiguian, “La cathédrale de Sis. Essai de reconstitution” in Raymond Kévorkian, Mihran Minassian, Lévon Nordiguian, Michel Paboujian, Vahé Tachjian (eds), Les Arméniens de Cilicie. Habitat, mémoire et identité, Presses de l’Université Saint-Joseph, Beyrouth, 2012, էջ 55, 57, 64-73:
* Առաքել Ա., Ազգաբանութիւն Աջապահեանց ազնիւ գերդաստանին (ձեռագիր), 1865, Սիս, էջ 27։
* Victor Langlois, Voyage dans la Cilicie et dans les montagnes du Taurus, Paris, 1861, էջ 389, 391-392:
Սփեցեսի նաւամարտ (1822)

**Սփեցեսի նաւամարտ** (1822) կամ Նաֆփլիոյի նաւամարտ եւ կամ՝ Արմաթայի նաւամարտ (յուն․՝ Ναυμαχία των Σπετσών կամ Ναυμαχία του Ναυπλίου)․ յոյներուն եւ օսմանցիներուն միջեւ տեղի ունեցած վճռական նաւամարտ, 8 - 13 Սեպտեմբեր 1822, Յունական 1821-ի Ապստամբութեան ընթացքին։ 

## Պատմական ակնարկ

### Եղելութիւնները նախ քան նաւամարտը
8 Սեպտեմբերին, օսմանեան նաւատորմիղը Մոնեմվասիայէն դէպի Նաֆփլիօ ուղղուած էր, որպէսզի Փալամիտիի բերդը գտնուող օսմանեան բանակը ռազմթերքով պարէնաւորէ։  Յունական ուժերը բերդը պաշարած էին․ ցամաքէն Տիմիթրիս Իփսիլանտիսի ուժերը իսկ ծովէն՝ Լասքարինա Պուպուլինային նաւերը։

Մինչ այդ, Սփեցեսի տարեց ղեկավարը՝ Հածիեանիս Մեքսիս, կ՛ որոշէ կղզիին պաշտպանութիւնը ամրացնէ ու կը տեղադրէ թնդանօթներու երեք կայաններ։  Օսմանեան նաւատորմիղը բաղկացած 94 ռազմանաւերէ հրաման ունէր կործանել Իտրա եւ Սփեցեսի յունական ուժերը եւ ազատագրել Նաֆփլիոյի (Փալամիտի բերդին մէջ) պաշարուած պահակազօրքը։

Երբ օսմանեան նաւատորմիղը Արղոլիքոս ծոցը (կամ Նաֆփլիոյի ծոց) կը մտնէ, դէմ յանդիման կը գտնուի յունական նաւատորմիղին, որուն ծովակալն է Անտրէաս Միաուլիս։  Յունական նաւատորմիղը (Իտրա, Սփեցես եւ Փսարա կղզիներուն նաւերը) բաղկացած է 56 նաւերէ եւ 16 հրկիզիչ նաւերէ։  Յոյն ծովակալը կը հրամայէ յունական նաւատորմիղը ուղղուի Սփեցեսի եւ դիմացի ափին միջեւ նեղուցը, որպէսզի շրջաբակէ լաւ զինուած օսմանցիներուն ռազմանաւերը։  Միաուլիս կը հետեւի հին յոյն Թեմիսթոքլիս ծովակալին ռազմավարութիւնը Սալամինայի նաւամարտին (Ք.Ա. 476) ընթացքին։

### Նաւամարտը
Միաուլիս երեք մասի կը բաժնէ նաւատորմիղը, որոնցմէ մէկը ստանցնած էր օսմանցիները ուղղել դէպի Սփեցեսի նեղուցը։  Առաջին կռիւը տեղի կ՛ ունենայ 8 Սեպտեմբերին․ հանդարտ հովը կը խափանէ յոյներուն ծրագիրը եւ անոնք երկու հրկիզիչ նաւեր կը կորսնցնեն։  Սակայն, օսմանցիները փոխանակ յարձակին, ետ կը քաշեն իրենց ուժերը։  Յոյները անգամ մը եւս կը փորձեն հրկիզել օսմանեան նաւատորմիղը սակայն չեն յաջողիր։  Վերջապէս 10 Սեպտեմբերին, Քոզմաս Պարպասիս հրկիզողը կը յաջողի ճեղքել թրքական նաւատորմիղը։ Հետեւանքները կործանիչ կ՛ ըլլան օսմանցիներուն համար եւ կը պարտուին կորսնցնելով իրենց նաւերուն մեծ մասը։  Յոյները այս աննախընթաց յաջողութիւնը կը պարտին ծովակալ Միաուլիսին, որ կը հերոսանայ։

## Յաղթութեան կարեւորութւնը
Օսմանեան նաւատորմիղը կը նահանջէ եւ Իտրայի եւ Սփեցեսի յունական երկու նաւային կայանները կործանելու ծրագիրը չեղեալ կը համարուի։  Ինչպէս նաեւ Նաֆփլիոյի թուրքերուն օգնութիւն չի հասնիր եւ քանի մը օրեր ետք, քաղաքը կ՛ անցնի յոյներուն ձեռքը, իսկ բերդը՝ երկու ամիս ետք՝ 30 Նոյեմբեր 1822-ին։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր Յունաստանի մէջ
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր ըստ տարեթիւի
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր ըստ դարու
Ստորոգութիւն:Նաւամարտեր
Կարպիս Մուրատեան

**Կարպիս Մուրատեան** (աւազանի անունով՝ **Պերճ**, ), հայ քրոնիկագիր, թարգմանիչ, հրապարակագիր եւ խմբագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Որդին է Եդուարդ Մուրատեանի եւ Աղաւնի Քիւրտեանի։ Իր մեծ հայրը՝ Կարպիս Մուրատեան Իզմիթի յայտնի նկարիչներէն եղած է, որ մահացած է Ատափազարի Ս. Հրեշտակապետ Եկեղեցւոյ ներքնամասերը նկարազարդելու պահուն ունեցած անկման հետեւանքով։

Կարպիս նախակրթութիւնը ստացած է Արամեան-Ունճեան Վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք յաճախած էէ Սէն Ժօզէֆ եւ Սէն Պընուա Ֆրանսական վարժարանները եւ վերջինէն ընթացաւարտ եղած է 1946-ին։

Բարձրագոյն ուսման հետեւած է ընդգրկելով լրագրութեան ճիւղը, եւ թղթակցութեան գծով հետեւած է Փարիզի Էքօլ Իւնիիվերսէլ փար Գորեսփոնտանս Վարժարանը եւ չորս տարուան շրջանէ ետք աւարտած է։

Ամուսնացած էր Ովսաննա Մուրատեանի հետ։

## Վարած պաշտօններ
Վարած է ուսուցչական պաշտօններ Գարակէօզեան Որբանոցի, Կետիկփաշայի Ս. Մեսրոպեան եւ Փանկալթիի Ս. Լուսաւորչեան վարժարաններուն մէջ, դասաւանդելով հայերէն։

Մամուլի մէջ հանդէս եկած է1941-ին, գրի առած հրապարակագրական յօդուածներով, քրոնիկներով, տոմսակներով ու կեանքի զանազան կողմերը պատկերող մանրապատումներով։

1953-ին անդամակցած է Արամեան Սանուց Միութեան վարչութեան։

Վարած է Ս. Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոցի համանուն ամսագիրի տնօրէնութիւնը։ Եղած է գլխաւոր խմբագիրը Գարակէօզեան Սանուց Միութեան «Մեր Տունը», Կազդուրման Կայանի «Քամփ», Արամեան Սանուց Միութեան «Արամազդ» ամսագիրներուն։

Աշխատակցած է «Ժամանակ» եւ «Մարմարա» օրաթերթերուն, «Քուլիս» հանդէսին, «Ճառագայթ» եւ «Պայքար» շաբաթաթերթերուն, ինչպէս նաեւ ֆրանսերէն լեզուով Պթլսոյ մէջ հրատարակուող «Լա Կազէթ» եւ «Ժուրնալ Տ՚Օրիան» օրաթերթերուն։

## Հրատարակութիւններ, թարգմանութիւններ եւ յօդուածներ
«Իրիկուան Տոմսեր» ընդհանուր խորագրին տակ ստորագրած քրոնիկներու շարքը լոյս տեսած է առանձին հատորով, նախաձեռնութեամբ՝ Գարակէօզեան Սանուց Միութեան, 1967 թուականին։

Ունի թարգմանութիւններ․

* «Կարմիրը եւ Սեւը»,
* «Մաութհաուզէն»,
* «Օտարականը»,
* «Սգաւոր Ձիւնը»։

Ունի ճամբորդական յօդուածաշարքեր. 

* «Անատօլուն Ինչպէս Որ Է»,
* «Եփեսոս Իր Մարիամ Աստուածամայրով»,
* «Երգ ու Ժպիտ Վիեննան»,
* «Սալութէ Վենետիկ»,
* «Ամիս Մը Արաբական Աշխարհին Մէջ»,
* «Ինչեր տեսայ եւ լսեցի Հայաստանի մէջ»։

1955-ի ամրան բեմադրած է Գատըգիւղի մէջ խումբ մը երիտասարդներու յունարէն լեզուով ներկայացուցած Անուշ օփերէթը, գլխաւոր խաղարկութեամբ Անահիտ Սարեանի եւ Պետրոս Գամճեանի։

1999-ին հրատարակուած է «Սկսայ Ճանչնալ Մարդիկը» խորագրեալ գիրքը, մեկենասութեամբ՝ Պոլսոյ Պատրիարքական Աթոռին եւ շարունակած է աշխատակցիլ «Մարմարա» օրաթերթին, ստորագրելով քրոնիկներ։

Առողջական պայմաններու բերումով ընդհատած է իր գրչի աշխատանքը։

2013-ին իրեն ի պատիւ սարքուած գրական հանդէսին կ՚ընդերձուի օրուան Պատրիարքական Ընդհանուր Փոխանորդ Բարձր. Տ. Արամ Արքեպիսկոպոսի օրհնութեան գիրը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Գրիգոր Աւ. Քահանայ Տամատեան, «Յուշապատում Գատըգիւղի», Ե. Հատոր։

Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ յօդուածագրեր
Այշէն Կրուտա

**Այշէն Կրուտա** (, ), շար­ժանկա­րի արո­ւես­տա­գիտու­հի, կատակերգակ։

## Կենսագրական գիծեր
Այ­շէն Կրու­տա ծնած է 1944-ին, Պոլիս, Եշիլ­գիւղի մէջ։ Հայ­րը աշ­խա­տակ­ցած է եր­կա­թու­ղիի ըն­կե­րու­թեան մէջ։ Կրու­տա­յի եր­գի­ծան­քի նկատ­մամբ հա­կումնե­րը յայտնո­ւած են դեռ պա­տանու­թեան տա­րինե­րուն, երբ ան տան մէջ սկսած է կապ­կել իրենց հա­րեւան­նե­րու նիստ ու կա­ցը։

Կի­սատ թո­ղելով իր ու­սումը ուղղո­ւեած է դէ­պի թա­տերա­կան աշ­խարհ։ Բազ­մա­թիւ դե­րեր ստանձնեց զա­նազան յա­տուկ թատ­րոննե­րէ ներս։  Կրու­տա բա­ցի շար­ժանկա­րի մէջ իր մարմնա­ւորած կեր­պարնե­րէն հե­ռուստա­ցոյ­ցի սե­րիալ­նե­րու մէջ եւս ստանձնած է եր­գի­ծական դե­րեր։

Ամուսնա­ցած է Եըլ­մազ Կրու­տա­յի հետ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասաններ
Ստորոգութիւն:Կատակերգակներ
Նիկողայոս Նիկողոսեան

**Նիկողայոս Նիկողոսեան** (), հայ քանդակագործ եւ գեղանկարիչ։ Խորհրդային Հայաստանի վաստակաւոր նկարիչ (1965), Ռուսաստանի Գեղարուեստի ակամդեմիայի ակադեմիկոս (1970), Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ (1977), ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ (1982)։ Ամուսնացած է Թամարա Ասլամազեանին հետ։

Ապրելած է Մոսկուա։ Կը համարուի Ռուսիոյ ամենամեծ քանդակագործ-նկարիչներէն մէկը: Ըլլալով բազմակողմանի տաղանդի տէր, Նիկողոսեան, բացի քանդակէ, գեղանկարէ եւ գծանկարէ, զբաղած է նաեւ գրական գործունէութեամբ:

## Անհատական ցուցահանդէսներ

* Մոսկուա (1956, 1980, 1996),
* Երեւան (1980),
* Ֆինլանտա (1981),
* Պելճիա (1982)։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Nalbandyan M..JPG|Միքայէլ Նալպանտեանի յուշարձան (Երեւան)
Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|Եղիշէ Չարենցի յուշարձան (Երեւան)
Պատկեր:Վահան Տերյան (11).JPG|Վահան Տէրեանի յուշարձան (Երեւան, Մալաթիա-Սեբաստիա)
Պատկեր:Ավետիք Իսահակյանի հուշարձանը Գյումրու թատերական հրապարակում 01.jpg|Աւետիք Իսահակեանի յուշարձան (Գիւմրի)


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Սար­գիս Խա­չա­տու­րեա­ն

**Սարգիս Խաչատուրեան** (), հայ գեղանկարիչ։

Ամուսնացած է գեղանակարիչ Վավա Խաչատուրեանին հետ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Խաչատուրեան ծնած է Մալաթիա։ Յաճախած է Կարինի Սանասարեան վարժարանը։ Իր երկրորդական ուսումը աւարտելէ ետք մեկնած է Հռոմ։

1908-1911 թուականներուն ան ուսանած է Հռոմի Գեղարուեստի ակադեմիոյ մէջ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբին վերադարձած է հայրենիք ու ապրած է հայ ժողովուրդի պատմութեան դաժանագոյն շրջանը, հազիւ փրկուելով մահէ։ Այդ շրջանի հայ ժողովուրդի ապրած տառապանքը եւ անոր հետեւանքը կարելի է տեսնել իր արուեստին մէջ։ Յովհաննէս Թումանեան, Անդրանիկ Զօրավար եւ ուրիշներ Սարգիս Խաչատուրեանը անուանած են «Հայոց վշտի երգիչ»։

Եղած է Սովետական Հայաստանի առաջին դրոշմաթուղթերու հեղինակը։ Իր գործերուն մէջ գերակայ եղած են հայ ճարտարապետական յուշարձաններու, հնագիտական արժէքներու, տարազներու եւ կենցաղային դրոյթներու պատկերացումը, ուր շարժումը եւ գոյները գերակայ ներկայութիւն կը կազմեն։ Իր ստեղծագործութիւնները ունին իւրայատուկ ոճ, նկարներուն բնորոշ է լոյսով ողողուած ըլլալը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք շրջած է Եւրոպայի զանազան երկիրներ ցուցադրելով իր ստեղծագործութիւնները։

1916-1920 թուականներուն ստեղծագործած է աւելի քան հինգ հարիւր բնանկար եւ գաղթականութեան նիւթով գործեր։ Անոնք կը ցուցադրուին եւրոպական զանազան քաղաքներուն մէջ՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել հայ ժողովուրդին ճակատագիրը։

1930-1933 թուականներուն նկարիչը ընդօրինակած է մօտաւորապէս 150 որմնանկարներ, որոնք կը վկայեն Սեֆեւեան դարաշրջանի արուեստի մէջ հայ նկարիչներու վրձինի պատուոյ տեղը։

1939-1940 թուականներուն Հնդկաստանի մէջ ընդօրինակած էր հնդկական որմնանկարներէն աւելի քան հարիւր նմոյշներ, Սարգիս Խաչատուրեանի ստեղծագործութիւնները գտած են իրենց արժանի տեղը Եւրոպայի, Ամերիկայի եւ Հնդկաստանի զանազան թանգարաններուն մէջ, զգալի մէկ մասն ալ ի պահ դրուած են Հայաստանի Ազգային պատկերասրահին մօտ։ 

Սարգիս Խաչատուրեան 1941 թուականին վերջնապէս հաստատուած է Նիւ Եորք։

2016 թուականին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ տեղի ունեցեած է «Սարգիս Խաչատուրեան-130» ցուցահանդէսը։

## Մահը
28 Դեկտեմբեր 1977-ին, Սարգիս Խաչատուրեանի աճիւնը տեղափոխուած եւ վերաթաղվուած է Երեւան։

## Պատկերասրահ

Sargis Khachatouryan-130 exhibition at NGoA, ArmAg (2).jpg|Ցուցահանդէս, Երեւան, 2016
Sargis Khachatouryan-130 exhibition at NGoA, ArmAg (3).jpg|Ցուցահանդէս, Երեւան, 2016
Sargis Khachatouryan-130 exhibition at NGoA, ArmAg (1).jpg|Ցուցահանդէս, Երեւան, 2016


## Գրականութիւն

* Շիշմանեան Ռ., «Բնանկարն ու հայ նկարիչները», Ե., 1958։
* Olan D., Indian Murals and Sarkis Katchadorian, N. Y., 1942։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Պուրծի բերդ

**Պուրծի** (յուն․՝ Μπούρτζι)**,** Թալասոփիրղոս եւ կամ Քասթելի․ փոքրիկ կղզիակ Նաֆփլիօ նաւահանգիստին մէջտեղը, Արղոլիքոս ծոց։  Քասթելի անունը վենետիկցիները տուած են, իսկ Պուրծի՝ օսմանցիները։

## Տեղեկութիւններ
Բերդը կառուցած են վենետիկցիները։ 1473-ին զայն կ՛ օժտեն արդի հրազէններով։  1502-ին կ՛ ամրացնեն Աքրոնաֆփլիային հարաւ-արեւմտեան մասը՝ զայն կը վերածեն պատնէշներով մարտկոցի մը որ կը միանայ արուեստական քարափի մը։  Քարափը յատուկ շղթայով մը կը կապուէր որ կը հասնէր Թալասոփիրղօ (Պուրծի)։  Այս ձեւով նաւահանգիստը եւ քաղաքը կը պաշտպանուէր․ անկէ առաջացած է «Լիմենաս թիս Ալիսու» *Λιμένας της Αλύσου* անունը (Շղթայակապ նաւահանգիստ)։

Քարլովիչի Դաշինքէն ետք վենետիկցիները կղզիակին վրան կը կառուցեն հզօր ամրոց մը՝ մարտկոցներով եւ հրազէններով։

*<u>Քարլովիչ Դաշինք</u>․ 26 Յունուար1699-ին ստորագրուած դաշինք պարտուած օսմանեան կայսրութեան եւ յաղթական Դաշնակիցներուն (Հապսպուրկ կայսրութիւն, Լեհալիթուանեան հասարակապետութիւն, Վենետիկի Հանրապետութիւն եւ Ռուսական կայսրութիւն) միջեւ։*

Յունական Ապստամբութեան (1821) ընթացքին, Թալասոփիրղոս կամ Պուրծի 1822-ին կը գրաւեն յունական ուժերը (50 զինեալ եւ 150 հրկիզող) ֆրանսացի Ֆ․ Կիւրտենի հրամանատարութեան տակ։  Անոնք Պուրծիէն կը ռմբակոծէին Նաֆփլիօ քաղաքը, յաջողելով կասեցնել թուրքերուն ապօրինի պարենաւորումը անգլիական նաւէ մը։

1930-ին կը վերանորոգուի եւ առաջին կարգի հիւրանոցի (12 սենեակներով) կը վերածուի մինչեւ 1970-ական թուականներուն։ 

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Bourtzi Castle, Nafplio.jpg|Պուրծի 
Պատկեր:20090728 nafplio22.jpg|Պուրծի եւ Աքրոնաֆփլիայի շարունակութիւն՝ քարափը
Պատկեր:View of the Castle of Bourtzi from the Castle of Akronafplia on 30 March 2019.jpg|Պուրծի եւ Աքրոնաֆփլիայի շարունակութիւն՝ քարափը․ նկարուած Աքրոնաֆփլիայի բերդէն
Պատկեր:View from Palamidi castle - 1 (Bourtzi castle and part of Nafplio).jpg|Պուրծի․ նկարուած Փալամիտի բերդէն
Պատկեր:Bourtzi Castle.jpg
Պատկեր:Pourtzi Castle Nafplio Greece.JPG
Պատկեր:The Castle of Bourtzi on 30 March 2019.jpg
Պատկեր:Τhe castles of Akronafplia and Bourtzi from the Castle of Palamidi on 30 March 2019.jpg
Պատկեր:The castle of Akronaplia and the old town of Nafplio from the fortress of Palamidi on 30 March 2019.jpg|Աքրոնաֆփլիա եւ Պուրծի
Պատկեր:Nafplio 2011-05-04b.jpg
Պատկեր:Sunset over Bourtzi.jpg
Պատկեր:Το Μπούρτζι του Ναυπλίου. The Bourtzi Castle - Nafplio.jpg
   

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

# Քարլովիչ դաշինք

Ստորոգութիւն:Յունական կղզիներ
Ստորոգութիւն:Արղոլիքոս ծոցի կղզիներ
Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Կղզիներ
Ջաւախեցի

**Ջաւախեցի** (բուն անունով՝ Ղազարոս Տէր Գրիգորեան, ), հայ արձակագիր, հրապարակախօս, լրագրող, մտաւորական եւ ուսուցիչ։ 

Ան աւագ եղբայրն է յայտնի բանաստեղծ եւ հասարակական գործիչ Վահան Տէրեանին։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Ախալքալաք գաւառի Գանձա գիւղին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանէն ներս, ուրկէ շրջանաւարտ ըլլալէ ետք զբաղած է ուսուցչութեամբ:

Ջաւախեցիի գրական կեանքը սկիզբ առած է 1899 թուականին, իր հրատարակած 16 էջանոց «Շէյխ Ջաւադ» պատմուածքով, որ լոյս տեսած է Թիֆլիսի մէջ:

Ան իր առաջին գրութիւնները սկսած է հրատարակել 1900 թուականներուն, «Մշակ» պարբերականին մէջ, ուր սկզբնականին ստորագրած է իր անուն մականունով եւ ապա իբրեւ Ջաւախեցի:

Մահացած է 6 Նոյեմբեր 1937-ին։

### Երկեր
Մինչեւ 1903 թուականին լոյս տեսած են անոր՝ «Կրակը», «Պատկերներ» պատմուածքներու գրքոյկները. 1903 թուականին «հակապետական արարք»ներու պատճառով ձերբակալուած եւ հինգ տարիով աքսորուած է:

Աքսորէն վերադառնալով Ջաւախեցի շարունակած է «Մշակ»ի թղթակցութիւնը, միաժամանակ ուսուցչութիւն կատարած է տեղի հայկական վարժարաններէն ներս: Նոյն միջոցին Ջաւախեցի թղթակցած է հայկական այլ թերթերու եւս. ինչպէս՝ Երեւանի «Աշխատանք» թերթը, Ֆրանսայի մէջ հրատարակուող «Յառաջ» թերթը, Թիֆլիսի «Հասկեր» ամսագիրը, Խորհրդային Միութեան «Աղբիւր» թերթը եւ ուրիշներ:

Ջաւախեցիի յայտնի գործերէն է «Ջաւախքի աղէտը» աշխատութիւնը, ուր ներկայացուցած է 1899 թուականի Դեկտեմբեր 19-ին տեղի ունեցած երկրաշարժն ու անոր պատճառած աղէտները, որոնց ականատեսը եղած է անձնապէս: Ջաւախեցի գրած է ընդհանրապէս գիւղական կեանքին եւ գիւղացիին դժուարութիւններուն մասին:

### Թարգմանութիւններ
Գրական ստեղծագործութիւններու կողքին կատարած է նաեւ թարգմանական աշխատանքներ. հայերէնի թարգմանած եւ հրատարակած է Չիրիկովի «Կեանքի շեմին», Կրիկորովիչի «Հաց, աշխատանք, իշխանութիւն», Թուէյնի «Սպիտակ փիղի յափշտակումը» եւ այլ աշխատութիւններ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մտաւորականներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Քրիստափոր Կարա Մուրզա

**Քրիստափոր Կարա Մուրզա** (Խաչատուր Կարա Մուրզա, ), երաժշտահան, խմբավար եւ երաժիշտ քննադատ։

## Կենաք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Խրիմ։ Սկզբնական ուսումը ստացած է ծննդավայրի ծխական դպրոցէն ներս, ուր լեզուական ու գիտական նիւթերէն աւելի երաժշտական գիտութեան հանդէպ սէրը ի յայտ եկած է: Երաժշտական ուսման վրայ այնքան կեդրոնացած է, որ 10 տարեկան հասակին լաւապէս կրցած է երգել, ձայնանիշերը կարդալ եւ նուագել:

Ծխական դպրոցի ուսումը աւարտելէ ետք Կարա Մուրզայի հայրը ուզած է զինք հոգեւոր պաշտօնի նուիրել, սակայն տեսնելով երաժիշտին դժկամութիւնը զինք ղրկած է Օտեսա՝ հաշուապահական ուսում ստանալու:

Ուսումնական շրջանը աւարտելէ ետք Կարա Մուրզա վերադարձած է ծննդավայր եւ որոշ ժամանակ զբաղուած է հօր գործերուն հաշուապահութեամբ: Սակայն երաժշտութեան հանդէպ ունեցած սէրը վառ մնացած է երաժիշտին մէջ, առօրեայ աշխատանքի կողքին դաշնամուրի դասերու սկսած է հետեւիլ:

Կարա Մուրզա դուրս գալով հաշուապահական գործէն նուիրուած է երաժշտութեան եւ սկսած է երգեր յօրինել ու նուագել. որոշ ժամանակ ետք սկսած է երաժշտական խումբեր կազմել եւ ելոյթներ կազմակերպել ծննդավայրէն ներս: Երաժշտական համերգներու կողքին կազմակերպած է նաեւ թատերական ներկայացումներ, որոնք ուշադրութիւնը գրաւած են նաեւ օտարազգիներուն:

Կարա Մուրզա տարուած երաժշտական գործունէութեամբ 1882 թուականին մեկնած է Թիֆլիս, միտքին մէջ ունենալով քառաձայն երգչախումբ հիմնել ու նուիրուիլ երաժշտական գործունէութեան։ Ճանապարհի ընթացքին մինչեւ Թիֆլիս ամէն մարդ ցնորք նկատելով քառաձայն երգչախումբ հիմնելու գաղափարը ծաղրած են երաժիշտը:

Թիֆլիսի մէջ մտաւորական Գրիգոր Արծրունիի ջանքերով յաջողած է հիմնել երգչախումբ, որ սկսած է սորվիլ ու կատարել Կարա Մուրզայի յօրինումներն ու դաշնաւորումները: Երեք տարիներ ետք՝ 15 Մարտ 1885 թուականին Կարա Մուրզա յաջողած է տալ իր առաջին համերգը, որ հայ երաժշտական պատմութեան մէջ անկիւնադարձային օր մըն է։ Համերգին իրենց մասնակցութիւնը բերած են 15 երգողներ, որոնք ներկայացուցած են 22 ազգային երգեր:

Համերգի յաջողութենէն ետք պաշտօնապէս սկիզբ առած է Կարա Մուրզայի երաժշտական գործունէութիւնը:

Կարա Մուրզա հեղինակած է բազմաթիւ հայրենասիրական երգեր, որոնցմէ շատեր մինչեւ օրս կ՚երգուին:

Երաժշտական գործունէութեան կողքին Կարա Մուրզա աշխատակցած է նաեւ «Մշակ» թերթին, ուր լոյս տեսած են անոր երաժշտագիտական յօդուածներն ու քննադատութիւնները:

Կարա Մուրզա մահացած է 9 Ապրիլ 1902-ին, Թիֆլիսի մէջ:

## Ծանօթագրութիիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Գէորգ Կիւրճիեւ

**Գէորգ Կիւրճիեւ** (), հայ մտաւորական, փիլիսոփայ, հոգեւոր ուսուցիչ, պարուսոյց ու երաժիշտ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Գիւմրի: Անոր հայրը եղած է աշուղ՝ ծանօթ «ուստա Ատաշ» անունով: Նախնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրին մէջ, ապա ընդունուած՝ Կարսի Ս. Առաքելոց վանք: Եղած է Աւետիք Իսահակեանի դասընկերը. որոշ աղբիւրներ կը նշեն, թէ եղած է նաեւ Ստալինի դասընկեր՝ Վրաստանի հոգեւոր սեմինարի ընթացքին:

Երիտասարդ տարիքէն շրջած է բազմաթիւ երկիրներ, ինչպէս՝ Յունաստան, Եգիպտոս, Աֆղանիստան, Թուրքիա, Հնդկաստան, Ափրիկէ եւ այլ երկիրներ: Զանազան երկիրներ շրջելու նպատակը եղած է ուսումնասիրել եւ համեմատել տարբեր ժողովուրդներու հոգեւոր աւանդութիւնները, հաւաքել յայտնաբերուած գիտելիքները՝ նոյնիսկ երաժշտութեան եւ պարի ճամբով. այս աշխատանքը կոչուած է «Ճշմարտութիւն փնտռողներ»:

Գէորգ Կիւրճիեւ բազմաթիւ երկիրներ շրջելէ ետք Մոսկուայի մէջ՝ 1912-ին, հիմնած է իր անձնական հոգեւոր գիտելիքներու դպրոցը ու սկսած է իր գաղափարները քարոզել իր աշակերտներուն, որոնք՝ իր բառերով «կ՚ուզեն իրենց անձերը կերտել»:

## Աշխատութիւններ
Կիւրճիեւ իր փիլիսոփայութեանց մասին գրած է բազմաթիւ յօդուածներ ու հրապարակախօսութիւններ, որոնք տպագրուած են «Ամէն ինչ եւ ամէն ինչ», «Բելզեբուբի հեքիաթներ», «Հանդիպումներ հանրաճանաչ մարդկանց հետ»  եւ այլ աշխատութիւններու մէջ:

Անոր առաջին հրատարակած գործերէն եղած է «Տեսք իրական աշխարհից» աշխատութիւնը։

Գէորգ Կիւրճիեւ 1915-ին ծանօթացած է փիլիսոփայ ու լրագրող Ուսփենսկիի հետ, որ օգնած է զինք գաղափարներու մշակման եւ կամաց-կամաց դէպի Եւրոպա հասնելուն:

Անոր փիլիսոփայական մտածումները եղած են խոր եւ մինչեւ օրս ուսումնասիրութեան առարկայ են տարբեր երկիրներու համալսարաններու մէջ:

## Կիւրճիեւեան հիմնադրամներ
Անոր մահէն ետք իր անմիջական աշակերտները հիմնած են Կիւրճիեւեան հիմնադրամներ Ֆրանսայի, Լոնտոնի, Միացեալ Նահանգներու, Քանատայի, Մեքսիքայի, Ափրիկէի եւ Աւստրալիոյ մէջ:

Մինչեւ օրս Գէորգ Կիւրճիեւ՝ որ աւելի ծանօթ է Ճորճ Կիւրճիեւ անունով, կը մնայ անլուծելի մտածող մը, որուն համար կոչուած է «Առեղծուածային իմաստունը», որուն գործերը մինչեւ օրս տարբեր համալսարաններու մէջ որպէս փիլիսոփայութեան եւ հոգեբանութեան դասագիրք կը գործածուին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ

## Արտաքին հղումներ
* Հրաշքի որոնումներում հայերեն