open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Օսմանեան Կայսրութեան Շիջումը

**Օսմանեան Կայսրութեան Շիջումը** ՌՉՁԳ-ՌՋԻԳ (1783-1923) այն ժամանակաշրջանն ու դեպքերու շարունակականութիւնն է որ դրաւ վերջը Օսմանեան կայսրութեան որուն կազմաքանդումով դրուեցաւ արդի Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմքը։

## Հանգրուաններ

### Մահմուտ Բ․

### Տագնապահար Եգիպտոս

### ''Թանզիմաթ''

### Ս․ Սթէֆանո եւ Պէրլին

### Շարունակուող Կորուստներ

### Երիտ Թուրքերը

### Աւարտը

## Տե՛ս նաեւ

* Օսմանեան կայսրութեան վերելքը։
* Օսմանեան Կայսրութեան Անկումը։

## Աղբիւրներ
A history of the world - The Story of Mankind from Prehistory to the Modern Day, Alex Woolf, Arcturus Publishing Limited, London, 2016.

## Ծանօթագրութիւններ
Նոր Ալիք (թերթ)

«**Նոր ալիք**», հասարակական-քաղաքական օրաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է  1924–1928 թուականներուն Սալոնիկի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Յ. Տէր-Նիկողոսեան, Գառնիկ Նաւասարդեան։ Հիմնադրած են ՀՅԴ-ի «Ալիք» օրաթերթէն (1923–1927 թուականներ, Սալոնիկ) հեռացած եւ ռամկավարութեան հարած գործիչները։

Քննադատած է դաշնակցութեան գործելակերպը, անդրադարձած  ՀՕԿ-ի եւ այլ հասարակական կազմակերպութիւններու գործունէութեան։ Տպագրած է նիւթեր հայ մշակոյթի, գրականութեան ու պատմութեան վերաբերեալ, աջակցած ներգաղթին։ Ներկայացուցած է միջազգային քաղաքական կացութիւնը, հրապարակած նմուշներ հայ եւ համաշխարհային գեղարուեստական գրականութենէն եւ երգիծական պատմութիւններ։
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Յունաստանի հայկական պարբերականներ
Նոր Ակօս

«**Նոր ակօս**», գրական-գեղարուեստական, հասարակական պատկերազարդ շաբաթաթերթ։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1924-1925 թուականներուն Երեւանի մէջ։ Խմբագիրը եղած է Եղիա Չուբարը։

Լուսաբանած է հանրապետութեան տնտեսական, գիտական եւ մշակութային ձեռքբերւմները, ինչպէս նաեւ հայ աշխատաւորի առօրեան խորհրդային իշխանութեան առաջին տարիներուն։

Հրատարակած է Եղիշէ Չարենցի, Նայիրի Զարեանի, Ստեփան Զօրեանի եւ ուրիշներու գործերէն, պրոլետարական գրականութեան հարցերուն նուիրուած յօդուածներ, ռուս եւ արեւմտաեւրոպական դասական գրականութեան նմուշներ, ծանօթացուցած է անուանի նկարիչներու, քանդակագործներու, երաժիշտներու արուեստին։

1925 թուականի 5–7-րդ միացեալ համարները նուիրուած են Ա. Միասնիկեանին։

Պարբերականին աշխատակցած են Դ. Դեմիրճեանը, Վ. Թոթովենցը, Գ. Մահարին, Ա. Վշտունին, Վ. Ալազանը, Մ. Սարեանը, Յ. Կոջոյեանը, Կ. Հալապեանը եւ ուրիշներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Օսմանեան Կայսրութեան Վերելքը

**Օսմանեան Կայսրութեան Վերելքը** ՌՆՂԲ- ՌՈԽ (1492-1640) Օսմանեան Կայսրութեան փոքր իշխանութենէ մը (թրքերէն՝ Osmanlı Beyliği)`Նախա-Կայսերական Շրջան (անգլերէն՝ Proto-Imperial Era) ընդարձակ կայսրութեան մը վերածուելու ժամանակաշրջանն ու դէպքերու շարունակականութիւնն է։

## Հանգրուաններ

### Օսմանեան Կայսրութեան Ընդլայնում

### Սիւլէյման Առաջին
Սիւլէյման առաջինի (1520–1566), որ յաճախ կը կոչուի «Սիւլէյման փառաւոր» թագաւորութեան օրերը, Օսմանեան կայսրութեան զօրութեան գագաթնակէտն էին: Սւիլէյման ի կատար ածեց կարեւոր իրաւական բարեփոխումներ, ամրապնդեց կեդրոնական վարչակարգը եւ հովանաւորեց արուեստը, ճարտարապետութիւնը եւ գրականութիւնը: Անոր արշաւանքները տարածեցին օսմանեան վերահսկողութիւնը հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի եւ Արեւմտեան ասիոյ արեւելքի մեծ մասին վրայ՝ կայսրութիւնը դարձնելով տիրապետող համաշխարհային զօրութիւն:

### Օսմանցիները Եւրոպայի Մէջ

### Պատերազմներ Սեֆեաններու Դէմ

## Տե՛ս նաեւ

* Օսմանեան կայսրութեան անկումը։
* Օսմանեան կայսրութեան շիջումը։

## Աղբիւրներ
A history of the world - The Story of Mankind from Prehistory to the Modern Day, Alex Woolf, Arcturus Publishing Limited, London, 2016.

## Ծանօթագրութիւններ
Սիմէոն Հախումեան

**Սիմէոն Գասպարի Հախումեան** (), հայ հրապարակախօս, գրող, թարգմանիչ։

**Սիմէոն Գասպար Հախումեան** (4 Փետրուար, 1859, Շուշի, Շամախիի նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն - 14 Փետրուար, 1905, Փարիզ, Ֆրանսա), հայ հրապարակախօս, գրող եւ թարգմանիչ։

## Կեանքը
Սիմէոն Հախումեան ծնած է 1859-ին, Շուշի: Յաճախած է Շուշիի թեմական դպրոցը եւ Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը: Հետագային մեկնած է Փարիզ եւ հետեւած Սորպոնի համալսարանի բժշկական բաժանմունքի դասընթացքներուն: Եղած էր ուսուցիչ Կարսի, Շուշիի եւ Թաւրիզի մէջ: Թիֆլիսի եւ Պաքուի մէջ թատերախումբեր ղեկավարած էր:

«Գործ» հանդէսը հրատարակուած է 1882-1884 տարիներուն: Հետագային Փարիզի մէջ հրատարակած է «Ժամանակ» հանդէսը: Աշխատակցած է նաեւ ժամանակի պարբերական մամուլին, ստորագրելով Ահրիման, Մար-Ամադ եւ Ծերուկ ծածկանուններով: Հանդէս եկած է ինքնուրոյն եւ թարգմանական բանաստեղծութիւններով եւ արձակ գործերով: 

Շուշիի մէջ հրատարակուուղ երկրորդ թերթը եղած է «Գործ» հանդէսը, որուն խմբագիրն ու հրատարակիչը Սիմէոն Հախումեանն էր: 

Մահացած է 1905-ին, Փարիզ:
## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Մխիթարեան Մ., ԺԹ. դարու երկրորդ կէսի արեւելահայ պարբերական մամուլի պատմութենէն, Ե., 1976:

## Երկեր
* Մանիկ, վիպակ, 1889։

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Հարոլտ Ուիլիամս

**Հարոլտ Ուիթմոր Ուիլիամս** ծնած է Նոր Զելանտայի Օքլենտ քաղաքը: Ան  «Թայմզ» թերթի արտասահմանեան խմբագիրն էր եւ բազմալեզու: Հարոլտ կը նկատուէր պատմութեան ամէնէն յաջող բազմալեզուեաններէն մէկը, որ կը խօսէր 58 լեզու:

Ան կրնար խօսիլ Աւստրիական կայսրութեան բոլոր լեզուները եւ որոշ հին լեզուներ, ինչպիսիք են` հին յունարէնը, եգիպտերէնը, ղպտերէնը եւ խեթերէնը:

Հարոլտին հայրը քահանայ էր. անոր սորվեցուցած է կարդալ դասական գրողները:

Եօթը տարեկանին հասկցած է, որ լատիներէն սորվելու հսկայական կարողութիւն ունի: Գործածելով Աստուածաշունչը` ան կառուցած է տոպու բառապաշարն ու քերականութիւնը, լեզու մը, որ կը խօսէին Նոր Կինէայի մէջ տակաւին դպրոցական տարիքին: Հետագային ան հաւաքած Նիուէ կղզիի բարբառին բառապաշարը:

Հարոլտ իր խօսած լեզուներուն մեծ մասը ինքնազարգացումով սորված էր: Իր ամբողջ կեանքին ընթացքին Հարոլտ կրցած է կարդալ Աստուածաշունչի հրատարակութիւնները 26 լեզուներով:

## Ծանօթագրութիւններ
Քենեթ Լոք Հէյլի

**Քենեթ Հէյլի,**  (15 Օգոստոս, 1934 – 8 Հոկտեմբեր, 2001) լեզուաբան եւ դասախօս՝ Մասաչուսեցի ճարտարագիտական հիմնարկին մէջ:

Քենեթ կը խօսէր աւելի քան 50 լեզու եւ կ'ուսումնասիրէր քանի մը լեզուներ, որոնք վտանգուած էին, յատկապէս` Աւստրալիոյ, Կեդրոնական Ամերիկայի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի բնիկ լեզուները: 

Հէյլի նոյնպէս ուսումնասիրած է` ուլվանը, ուորլպիրինը, օտհամը եւ նաւախօն: Ան այն հազուագիւտ անհատներէն էր, որ կրցած էր լեզու սորվիլ 15 վայրկեան լսելով մայրենին խօսող մը:

Քենեթ փոքր տարիքին, տակաւին մանուկ, սորված է քանի մը լեզու (անգլերէն, տոհոնօ օտամ եւ սպաներէն) եւ երկրորդական վարժարանի գիշերօթիկի իր սենեկակիցներուն, ապա համալսարանի իր սենեկակիցներուն  հետ զրոյցներու միջոցով: Ան տիրապետած է ուալփիրիին, երբ Աւստրալիա կը գտնուէր:

Հէյլի պաշտօնապէս դասաւանդած է  քանի մը բնիկներու մայրենին, որպէսզի անոնք մասնակցին իր լեզուաբանական ուսումնասիրութեան: Անոնց շարքին կային նշանաւոր լեզուաբաններ:

Փրոֆ. Քենեթ Լոք Հէյլի ընտրուած է Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի անդամ 1990 թուականին:

## Ընտանիք
14 տարեկանին Հէյլը Արիզոնա նահանգի Կանելօ քաղաքի իր ծնողներու ագարակին մէջ հանդիպած է իր ապագայ կնոջը՝ Սառային (յայտնի է որպէս Սալի) Ուիթաքերին եւ անոնք մէկ տարի միասին ուսանած են Վերտէ Վելի դպրոցին մէջ։ Աւելի ուշ անոնք կրկին հանդիպած են Արիզոնայի համալսարանին մէջ։ Անոնք ունէին չորս երեխայ` Ուիթաքեր, Եան (որդեգրուած) եւ երկուորեակներ՝ Քալեբն ու Էզրան։

## Ծանօթագրութիւններ
Մայքլ Վենտրիս

**Մայքլ Վենտրիս** (, ), անգլիացի բանասէր, դասականագէտ եւ ճարտարապետ, նաեւ` բազմալեզուեան: 

Վենտրիս վարժ կը տիրապետէր լեհերէնին 8 տարեկանէն: Ֆրանսերէն, գերմաներէն եւ զուիցարական գերմաներէն սորված է, երբ հայրը հաստատուած է Զուիցերիա:

Պատանի Մայքլ վերադարձած է Անգլիա եւ Սթովի մէջ  սորված է դասական յունարէն ու լատիներէն: Այդ ժամանակ ան արդէն շատ հետաքրքրուած էր գծային B-ով: 
մինի|ձախից|Վենտրիսի բնակարանը, Լոնտոն, 1953-1956
Գծային B-ն վանկային գիր էր, որ դարձած է ապացոյց, որ Mycenaean յունարէնը գրային համակարգ ունէր: Անիկա ունէր աւելի քան 100 գաղափարագրական նշան եւ 87 վանկային նշան: Անիկա յայտնաբերուած է բրիտանացի հնագէտ Արթուր Էվանսի կողմէ:

Մայքլ Վենտրիսի հիմնական ներդրումը լեզուաբանութեան աշխարհին մէջ եղած է գծային B-ի վերծանումը:

Խոր ուսումնասիրելով գրութիւնը եւ առաջին ստեղծագործութիւնները Արթուր Էվանսի, փրոֆ. Ալիս Քոպերի եւ փրոֆ. Էմմեթ Լ. Պենեթի, Կրտսեր Վենտրիս, դասական գիտնական եւ անգլիացի լեզուաբան Ճոն Չատուիքի օգնութեամբ, ամբողջութեամբ վերծանեց գծային B-ն եւ որոշեց, որ անիկա յունարէն է: Լեզուն կը խօսէր Կրետէ կղզիին մէջ ապրող մինոյեան-միկենեան մշակոյթը: Անոնք ապացուցեցին, որ յունարէնը ունէր գրաւոր ձեւ, որ գոյութիւն ունէր ընդհանուր ընդունուած թուականէն քանի մը դար առաջ:

## Մատենագիտութիւն
Այս ցանկը կը ներկայացնէ Մայքլ Վենտրիսի աշխատանքները, որոնք գլխաւորաբար կը վերաբերին Մինոսեան եւ Միքենեան քաղաքակրթութիւններու լեզուներուն, մասնաւորապէս՝ Գծային Բ-ի վերծանման։

### Գիրքեր եւ Յօդուածներ

## Ծանօթագրութիւններ
Ճուզեփէ Գասպար Մեցոֆանտի

**Կարտինալ Ճուզեփէ Գասպար Մեցոֆանտի,** (19 Սեպտեմբեր 1774, Պոլոնիա, Պապական մարզ - 15 Մարտ, 1849, Հռոմ, Պապական մարզ): 

## Կեանքը
Ծնած է Իտալիա, 1774-ին, կը նկատուէր պատմութեան մեծագոյն բազմալեզուեաններէն մէկը: Բացի աստուածաբանութենէն` իտալացի կարտինալը նաեւ հմուտ էր աստղագիտութեան, դրամագիտութեան, հնագիտութեան եւ բարբառագիտութեան ոլորտներուն մէջ: Բայց անոր իսկական սէրը լեզուներու մէջ էր, եւ ան նշանաւոր էր 39 օտար լեզուներ եւ զանազան բարբառներ խօսելու ունակութեամբ:

Կարտինալ Մեցոֆանտի  Պոլոնիոյ համալսարանի արաբերէնի դասախօս էր: Հետագային նոյն համալսարանին մէջ դասաւանդած է նաեւ յունարէն եւ արեւելեան լեզուներ:

Լեզուներ սորվելով` ան միաժամանակ բազմաթիւ առաջադրանքներ կատարած է:
Վարած է Վատիկանի գրադարանը եւ ղեկավարած` միսիոնարական գործունէութիւններ: 

Կ'ըսուի, թէ երբ կարտինալը մահացած է, բազմաթիւ եւրոպացիներ կ'ուզէին ունենալ անոր գանկը:

## Լեզուներու ցանկ, որոնցմով կը խօսէր
Ըստ Ռասսսելի (1858) ան «բացառիկ գերազանցութեամբ» կը խօսէր.Նաեւ կը նշուի, որ ան սահուն խօսած է ինը լեզուներով եւս եւ ունեցած է հիմնական գիտելիքներ՝ շարք մը այլ լեզուներէ:
Բացի երեսուն լեզուներէն, կը խօսէր սիրիերէն, եթովպերէն, ամհարերէն, հինտի-ուրտու, Գուջարաթի, ռումաներէն, եւ այլն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Իտալացի լեզուաբաններ
Ստորոգութիւն:Իտալացի գրադարանավարներ
Ստորոգութիւն:Իտալացի բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Իտալացի հոգեւորականներ
Ստորոգութիւն:Իտալացի կարտինալներ
Սըր Ճոն Պովրինկ

**Սըր Ճոն Պովրինկ** (17 Հոկտեմբեր 1792 – 23 Նոյեմբեր 1872) Հոնկ Քոնկի չորրորդ նահանգապետը: Եղած է գրող, ճանապարհորդ եւ քաղաքական տնտեսագէտ: 

Ան առաւելապէս նշանաւոր էր լեզուական կարողութիւններով: 
ձախից|մինի
Հոնկ Քոնկի նահանգապետի պաշտօնավարման ընթացքին ան շատ գործուն էր կղզիի  քաղաքականութեան մէջ: Բայց լեզուներու հանդէպ իր ունեցած սէրը զինք մղած է երկրորդ ասպարէզ մը ունենալու: Ան ըսած է, որ կրցած է տիրապետել 100 լեզուներու եւ տարբեր մակարդակի տիրապետել 200-ին:

Ան ժամանակ յատկացուցած է Սպանիայէն, արեւելեան Եւրոպայէն եւ Ռուսիայէն գրականութիւն եւ ժողովրդական երգեր թարգմանելով: Նահանգապետի որդին` Էտկար Ալֆրետ, իր հօրը հետեւելով, նոյնպէս դարձած է թարգմանիչ, թէեւ բազմաթիւ լեզուներ չէր գիտեր:
## Ծանօթագրութիւններ
Խորէն Ստեփանէ

**Խորէն Ստեփանէ** (Ստեփան Ստեփանեան) (5 Յունիս 1840, Թիֆլիս - 14 Նոյեմբեր 1900, Թիֆլիս), հայ մանկավարժ, խմբագիր, հասարակական քաղաքական գործիչ եւ բանաստեղծ։

## Կեանքը
Խորէն Ստեփանէ Մոսկուայի համալսարանի պատմալեզուաբանական բաժանմունքէն շրջանաւարտ է: 

1862-ին վերադարձած է Թիֆլիս եւ հիմնած Մարիամեան օրիորդաց դպրոցը եւ Հաւլաբարի երկսեռ դպրոցը:

Նոյեմբեր 1864-ին սկսած է հրատարակել «Հայկական աշխարհի կռունկ» ամսագիրը, որ 1886-ին վերակոչուած է «Հայկական աշխարհ» եւ լոյս տեսած է մինչեւ Մայիս 1871:

Խորէն Ստեփանէ 1872-ին կուսակրօն քահանայ ձեռնադրուելով Վաղարշապատի ժառանգաւորած դպրոցի ուսուցիչ եւ Երեւանի թեմական դպրոցի վերատեսուչը դարձած է:

Խորէն վարդապետ Ստեփանէ 1873-ին Շուշի փոխադրուելով, 1874-ին սկսած է վերահրատարակել «Հայկական աշխարհ» օրագիրը:

Խորէն վարդապետ 1880-ին ծայրագնութեան աստիճան ստանալով, մեկնած է Եւրոպա` հմտանալու մանկավարժութեան մէջ: Հետագային ան եղած է Ախալցխայի եւ Ախալքալաքի առաջնորդական փոխանորդ եւ հայկական դպրոցներու տեսուչ, այնուհետեւ ալ Մոսկուայի Փեթերսպուրկի հայոց հոգեւոր հովիւը:

1894-ին ձեռնադրուած է եպիսկոպոս եւ 1895-ին նշանակուած է Աստրախանի առաջնորդական փոխանորդը:

1896-ին, ազգային բուռն գործունէութեան համար ռուսական կառավարութեան կողմէ հետապնդուելով Խրիմ աքսորուած է, ուր նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանքին վանահայրը դարձած:

Խորէն եպիսկոպոս Ստեփանէ հեղինակ է գրական եւ բանասիրական լուրջ ուսումնասիրութիւններու եւ բանաստեղծութիւններու: «Հայկական այբուբեն» ուսումնասիրութեան մէջ անդրադարձած է հայերէն գիրերու ստեղծման շարժառիթներուն եւ չափազանց բարձր գնահատած է Հայ եկեղեցւոյ եւ յատկապէս Սահակ Պարթեւ Կաթողիկոսին դերը: Ան նաեւ աշխարհաբարի վերածած է Մովսէս Խորենացիին «Հայոց պատմութիւն»ը:

Խորէն եպիսկոպոս Ստեփանէ վախճանած է 14 նոյեմբեր 1900-ին, Թիֆլիսի մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցի շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Լազարեան ճեմարանի սաներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ժորժ Տումեզիլ

**Ժորժ Տումեզիլ** (4 Մարտ 1898 - 11 Հոկտեմբեր 1986):

Ժորժ Տումեզիլ բանասէր էր Ֆրանսայէն:  

Ան  ծանօթ էր առասպելագրութեան վերաբերեալ իր ուսումնասիրութիւններով:  

Հին լեզուներու հանդէպ ունեցած իր հետաքրքրութեան պատճառով, ան յաջողած է խոր հետազօտութիւններ կատարել` գործածելով  հիմնական տարբեր սկզբնաղբիւրներ: 

Բացի քանի մը դասական լեզուներ սորվելէն` ան մինչեւ մահը կը յաջողի կարդալ կամ խօսիլ աւելի քան 200 լեզու` տարբեր մակարդակի սահունութեամբ:
## Ծանօթագրութիւններ
Էմիլ Քրեպս

**Էմիլ Քրեպս**  (գերմ.՝ Emil Krebs, 15 նոյեմբերի, 1867, Սվեբոձիցէ, Պրուսայի թագաւորութիւն, Հիւսիսգերմանական միութիւն - 31 Մարտ, 1930, Պերլին, Պրուսայի ազատ պետութիւն, Վայմարեան Հանրապետութիւն), գերմանացի թարգմանիչ, բազմալեզու, դիւանագէտ։

Չինաստանի մասնագէտ եւ գերմանացի դիւանագէտ Էմիլ Քրեպս ունէր լեզուական ունակութիւններ, որոնք սովորականէն դուրս էին: 

Ան գրած եւ տիրապետած է 68 լեզուներու` լաւ տիրապետելով: 

Էմիլ նոյնպէս ուսումնասիրած է 120 լեզու եւս: 

Ան ունէր աւելի քան 3500 լեզուներով գիրքերու հաւաքածոյ, եւ անոնք այժմ կը պահուին Միացեալ Նահանգներու ներկայացուցիչներու տան գրադարանին մէջ: 

Էմիլ 1893 թուականին ղրկուած է` Փեքին իբրեւ թարգմանիչ, նոյնպէս աշխատած է իբրեւ գերմանական-չինական դիւանագիտական թարգմանիչ: 

Չինաստան գտնուելու ընթացքին ան սորված է այլ լեզուներ: 

Յատկանշական է, որ Էմիլ կը գործածէր իր սորված երկրորդական լեզուները` այլ լեզուներ ուսումնասիրելու համար: 

Սորված է` ֆիններէն, ռուսերէն, իրլանտերէն եւ հինտի անգլերէնի միջոցով, իսկ սպաներէնի միջոցով` պասքերէն:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերմանացի թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Գերմանացի դիւանագէտներ
Ֆերենց Քեմենի

**Ֆերենց Քեմենի,** (հունգ.՝ Kemény Ferenc, 17 Յուլիս, 1860, Զրենյանին, Սերպիա - 21 Նոյեմբեր, 1944, Պուտափեսթ), հունգարացի գրող եւ մանկավարժ։ 1901 եւ 1902 թուականներուն  գրականութեան բնագաւառին մէջ ներկայացած է Նոպելեան մրցանակի։

## Լեզուական հմտութիւններ
Հունգարացի լեզուաբանը կը հասկնար աւելի քան 40 լեզու: 

Ան կրնար խօսիլ 12 լեզու եւ գրել 24 այլ լեզուներ: 

Ֆերենց կ'երթայ Շթուտկարտ, որովհետեւ կ'ուզէր բարելաւել իր գերմաներէնի հմտութիւնները եւ ուսանիլ Փարիզի մէջ, քանի որ կը փափաքէր կատարելագործել ֆրանսերէնի իր հմտութիւնները: Ան նոյնպէս կը դասաւանդէր Հունգարիոյ որոշ նահանգներու մէջ: 

#### Ֆերենց Միջազգային [[ողիմպիական]] յանձնախումբի հիմնադիր անդամ էր:
Ըստ Հունգարիայի օլիմբիական ազգային կոմիտէի՝ Ֆերենց Քեմենին առաջինն է, որ ընդգծած է, որ դաստիարակչական նշանակութենէ բացի, մարզանքը կարելի է օգտագործել հանուն խաղաղութեան իրականացուող շարժման նպատակներու իրականացման համար։ Այդ պատճառով ալ Փարիզ գտնուած  միջոցին ան Քուպերտենին կ'առաջարկէ վերսկս|իլ Օլիմբիական խաղեր կազմակերպել։ 

##### '''Մանկավարժական բնագաւառէն ներս ներդրում'''
Հունգարիոյ գաւառներուն մէջ որպէս ուսուցիչ աշխատած տարիներուն Ֆերենց Քեմենին գիտական աստիճան  ստացեր գերմաներէն ու ֆրանսերէն լեզուներու բնագաւառու մէջ։ 1890-ին ան սկսած է դասաւանդել Էգերի մէջ, ուր հետագային նշանակուեր է դպրոցի տնօրեն։ Ֆերենց Քեմենին կրթական համակարգէն ներս  ձեռք բերած  բարեփոխումներուն վերաբերող հրատարակութիւններու շնորհիւ հանրածանօթ դարձած է։

###### թարգմանիչը
Բայց ան նաեւ թարգմանիչ էր, եւ իր  ժամանակին մեծ մասը անցուցած է հունգարական գրականութիւնը աւելի քան 17 լեզուներու թարգմանելով:

Ան նաեւ կրնար 30 լեզուներէ հունգարերէնի` իր մայրենի լեզուին թարգմանել:
## Ծանօթագրութիւններ
Ռիանիօ

**Ռիանիօ**, Լէոն, Սպանիա։ Հիւսիսային Սպանիոյ Քասթիլէ եւ Լէոն ինքնիշխան գաւառին փոքրիկ համայնք։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Ռիանիօ կը գտնուի հիւսիսային Սպանիա։ Քասթիլ եւ Լէոն (Castilla y León) կիսանկախ գաւառին փոքր գիւղերէն մէկն է։

Գիւղը կ՛երկարի 97,63 քլ² տարածութեան վրայ։ Բնակչութեան թիւն է 474, ըստ 2018-ի մարդահամարին։

**Հին գիւղը**

Ռիանիօ հին գիւղը կ՛երկարէր Բիք Ճիլպօ գետի եզերքին, սակայն 1980-ական թուականներուն շրջանին մէջ ջրամբարի մը կառուցումին պատճառով գիւղը «կը խորտակուի» եւ բնակիչները կը վերաբնակեցուին նոյն շրջանը, ծովու մակերեսէն 1,112.52 մեթր բարձրութեան վրայ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Riaño antiguo.jpg|link=|Հին Ռիանիօ, նկար 1984
Պատկեր:HórreoLeonésEnRiaño.jpg|link=|Ռիանիօ․ ցորենի շտեմարան


   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ գիւղեր
Ստորոգութիւն:Սպանիոյ կիսանկախ շրջաններու գիւղեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Կալիսիա

**Կալիսիա** (սպան․՝*Galicia)․* Սպանիոյ կիսանկախ շրջան։ Կը գտնուի Սպանիոյ հիւսիս-արեմուտքը։ 

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Կալիսիա կը գտնուի Իպերական թերակղզիին հիւսիս-արեւմուտքը։ 1978-էն Սպանիոյ կիսանկախ շրջան է եւ մայրաքաղաքն է Սանթիակօ տէ Քոմբոստելա։ Պաշտօնական լեզուրներն են՝ սպաներէնը եւ կալեքան (*lingua galega)*։  

Հնադարին, յոյները Իպերական թերակղզիին հիւսիս-արեւմտեան շրջանը Քալեքի անուանած էին․ այդ անունը կը գործածէին տեղացի բնակիչներուն համար։ Անունը յառաջ եկած է Քելթերէն, որոնք շչջանը կը հաստատին յաջորդաբար Ք․Ա․ 1800-ին եւ Դ․ դարուն։

Հռոմէական Կայսրութեան ժամանակաշրջանին Կալեսիա կամ Կալեքա (Gallæcia) կ՛անուանուի։ Միջնադարաին կը յայտարարուի Անկախ Թագաւորութիւն, Լէոն թագաւորութեան որպէս մէկ մասը։ 1833-ին կը ստեղծուի ժամանակակից Կալիսիայի Համայնքը, որպէսզի 1981-ին պաշտօնապէս յայտարարուի Կիսանկախ Համայնք։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:VISTA GENERAL DE SANTIAGO - panoramio.jpg|link=|Սանթիակօ տի Քոմբոստելա
Պատկեր:Spain LaCoruna tower.jpg|link=|Հեռակլեսին աշտարակը, Կալիսիա, Լա Քորունիա
Պատկեր:Lugo 060420.jpg|link=|Կալեկօ, նկար 2006-ի
Պատկեր:Puente romano.jpg|link=|Հռոմական կամուրջ
Պատկեր:Fisterra - Flickr - Noel Feans.jpg|link=|Ֆիսթերա փարոս
Պատկեր:Fontefiz, cabalo pura raza galega.JPG|link=|Կալեկա ցեղին պատկանող բնիկ ձի
Պատկեր:Muralla.Lugo.Galicia.jpg|link=|Հռոմէական պարիսպներ, Լուկօ, Կալիսիա
Պատկեր:Santiago concello GDFL050914 040.jpg|link=|Կալիսիայի խորհրդարանի շէնքը
Պատկեր:Pontevedra-Anocheciendo desde A Caeira (9376689790).jpg|link=|Բոնթեվետրա
Պատկեր:Ensenadacoruña2016.jpg|link=|Լա Քորունիա
Պատկեր:Vigo - Panorámica 01.jpg|link=|Վիկօ
Պատկեր:Roman bridge, Ourense (Spain).jpg|link=|Հռոմէական կամուրջ, Ուրենսէ, Կալիսիա
Պատկեր:Muralla Catedral Lugo.jpg|link=|Լուկօ
Պատկեր:Fraga, Luis Gutiérrez Soto, César Portela.JPG|link=|Սինէ Ֆրակա թատրոն, Վիկօ


     
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սպանիոյ գաւառներ
Ստորոգութիւն:Իպերական Թերակղզիին շրջաններ
Ստորոգութիւն:Եւրապայի շրջաններ
Ստորոգութիւն:Ադլանտեան Ովկիանոսին արեւմտեան ափեր
Մարմնական Հոգեվերլուծում

**Մարմնական Հոգեվերլուծում** կամ **Մարմնական Հոգեվերլուծութիւն** (ֆրանսերէն՝ Psychanalyse-Corporelle), (անգլերէն՝ Corporeal-Psychoanalysis կամ Body-Psychoanalysis) Հոգեվերլուծութեան յատուկ մօտեցում մըն է, որ վերլուծութիւնը կը կեդրոնացնէ մարմինին վրայ, եւ աւելի մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէ մարմինը հետազօտելու վրայ, իբրեւ անձնական փորձառութիւնները բացահայտելու միջոց մը: Մարմնաւոր Հոգեվերլուծումը Հոգեվերլուծումի ճիւղերէն ամէնանորն է, Հիմնադրուած է *Պերնար Մոնթո*յի (ֆրանսերէն՝ Bernard Montaud, *Պէղնաղ* *Մօնթօ*) կողմէն 1980 թուականին։

Մարմնական Հոգեվերլուծութիւնը հիմնուած է այն գաղափարին վրան, որ մարմինը ունի իր սեփական յիշողութիւնը, քանի որր միտքին յիշողութիւնը կրնա ըլլալ անբաւարար, մոլորական եւ կամ դիւրազգած ու դիւրափոփոխ:

Այստեղ մարմինը կ՚ըլլայ այն միջոցը, որմով կը բացայայտուի այն ինչ որ պահուած է ենթագիտակցութեան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
corporeal psychoanalysiscorporeal psychoanalysiscorporeal psychoanalysis corporeal psychoanalysis corporeal psychoanalysis corporeal psychoanalysis corporeal psychoanalysis corporeal psychoanalysis
Խաղաղության Էկոլոգիա

*<u>Խաղաղության էկոլոգիա</u>* հասկացությունը օգտագործվել է Ամերիկյան Համալսարանի պրոֆեսոր *<u>Քրիստոս Քիրուի</u>* կողմից, նկարագրելու առաջարկվող տեսական շրջանակը, որը նախատեսված է ապահովելու *«ավելի լավ ըմբռնում շրջակա միջավայրի բնածին կարողությունների մասին՝ տեղեկացնելու և պահպանելու խաղաղությունը»*: 

## Հասկացության օգտագործումը
*<u>Խաղաղության էկոլոգիան</u>* ներկայացվել է *<u>Ամերիկյան Համալսարանի պրոֆեսոր Քրիստոս Քիրուի</u>* կողմից՝ *<u>Միջազգային հետազոտությունների ասոցիացիայի տարեկան ժողովի հոդվածում, Սան Դիեգոյում, 2006 թ, մարտի 22-ին</u>* ։ Ավելի ուշ այն լրացված տեսքով հրապարակվեց *Խաղաղության էկոլոգիա* վերնագրով հոդվածում. An Emerging Paradigm In Peace Studies in The International Journal of Peace Studies, Volume 12 #1, 2007թ.

*<u>2007թ. սեպտեմբերի 27-ին և 28-ին Կոնֆլիկտների լուծման վերջին տեսությունների և կոնֆլիկտների լուծման վերջին զարգացումների կոնֆերանսին</u>* ներկայացված հաջորդ հոդվածով դոկտոր Քիրուն ուսումնասիրեց Խաղաղության էկոլոգիայի տարբեր *<u>մեթոդաբանական հեռանկարներ</u>*:

Դոկտոր Քիրուն իր *<u>շրջանավարտների և բակալավրիատի</u>* ուսանողների հետ միասին *<u>Վաշինգտոնի Ամերիկյան համալսարանի Միջազգային ծառայության դպրոցի միջազգային խաղաղության և հակամարտությունների կարգավորման բաժնում,</u>* շարունակում են իրենց ջանքերը՝ ընդլայնելու Խաղաղության էկոլոգիայի *<u>գործնական և տեսական ներուժը</u>*: .

## Հղումներ
Իմացաբանութիւն

**Իմացաբանութիւն** (անգլերէն՝ Epistemology) իմաստասիրութեան (*փիլիսոփայութեան*) այն ճիւղը որ կը զբաղի գիտութեամբ։ Գիտական միջոցներով կը քննարկէ մարդու ճանաչողութեան (բան մը գիտնալու եւ ճանչնալու) պայմաններն ու կարելիութիւնները, ինչպէս նաեւ՝ ճանաչողութեան ընթացքն ու ընթացքի արդիւնքը, որպէս գիտութիւն։

## Ծանօթագրութիւններ
Ռուբէն Հախվերտեան

**Ռուբէն Հախվերտեան** (), հայ երգիչ, հեղինակային երգերու մեկնաբան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան: Աշխատած է Երեւանի հեռուստատեսութեան մէջ իբրեւ բեմադրիչի օգնական:

1975-ին աւարտած է Երեւանի Թատերական Համալսարանը, մասնագիտանալով թատրոնի եւ հեռուստատեսութեան բեմադրիչի ճիւղին մէջ: Ինքնաշխատութեամբ խորանալով բանաստեղծական ու երաժշտական մարզերուն մէջ, Ռուբէն դարձած է երգահան, հայկական երգարուեստին մէջ բանալով նոր ճիւղ ու նոր դպրոց՝ Հեղինակային երգը:

Ռուբէն Հախվերտեան հեղինակած եւ բեմադրած է շարք մը երաժշտական թատերական ներկայացումներ, որոնցմէ ամէնէն յայտնին եւ ժողովրդականը «Սատանայի Ջրաղաց» կատակերգութիւնն է:

## Ընտանիք
7 Յունիս 1980-ին ամուսնացած է Նունուֆար (Նանա) Մինասեանին հետ, ունին երկու աղջիկ՝ Սոնա (27 Նոյեմբեր 1981), Անուշ (17 Մայիս 1994 ) եւ մէկ տղայ՝ Արամ (25 Նոյեմբերի 1984)։

## Ստեղծագործական վաստակ
Ռուբէնի ստեղծագործական վաստակին կը պատկանին հարիւրաւոր երգեր, որոնց շարքին՝ մանկական շարժանկարներու երգեր:

Մինչեւ 1988 Ռուբէնի երգերը պաշտօնապէս արգիլուած էին Խորհրդային Հայաստանի մէջ, սակայն անոր երգերն ու ստեղծագործութիւնները իրենց մեծ նպաստը ունեցան մանաւանդ Արցախեան պահանջատիրութեան մէջ, երբ հայ ազատամարտիկները կ՚ուղղուէին ճակատ:

Հախվերտեան հրապարակած է նաեւ մանկական երգերու ամբողջական ձայնասկաւառակը։

Ելոյթներ ունեցa] 1 Ֆրանսայի, Ամերիկայի, Իտալիոյ, Լիբանանի, Գերմանիոյ, Չեխիոյ, Սերիիոյ, Իրանի, Սուրիոյ մէջ եւ այլուր։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Ռուբէն Հախվերտեանի Համերգը Լիբանանի Մէջ
* ՌՈՒԲԷՆ ՀԱԽՎԵՐՏԵԱՆ ՄՈՌՆԱԼՈՎ ԻՐ … “ՀԻ՜Ն ԸՆԿԵՐԸ“, ԵՐԳԵՑ ԻՐ ՆՈՐ ԸՆԿԵՐՆԵՐՈՒՆ ՀԱՄԱՐ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Իսիոդոս

**Իսիոդոս** (յուն․՝Ησίοδος), հին յոյն բանաստեղծ, աշուղ, գրագէտ եւ վիպագիր։ Հոմերոսէն ետք, եղած է երկրորդ կարեւոր բանաստեղծը։ Ծնած է Ասքրի գիւղը, Վիոթիա, ուր հայրը ապաստան գտած էր։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Ըստ արձանագրութիւններուն, ապրած է Ք․Ա․ 8-րդ դարուն։ Իսիոդոս, ինչպէս ինք կը պատմէր, բանաստեղծութեան շնորհը ստացած է Մուսաներէն, որոնք կը բնակէին Էլիքոնաս լեռը, ուր յաճախ ան կ՛այցելէր։ Իսիոդոս մեծցած ըլլալով այդ սրբավայրին եւ գեղջային միջավայրին մէջ, իր բանաստեղծութիւնները դաստիարակչական եւ կրօնական պարունակութեամբ են։

Շնորհիւ Իսիոդոսին, Յունաստան չի սահմանափակուիր միայն դիցաբանութեան բնագաւառին մէջ։ Իսիոդոս իր նիւթերը կը ներշնչուի ոչ միայն երեւակայութենէն, այլ նաեւ մարդոց առօրեայէն։ 
ձախից|մինի|Էլիքոնա լեռ
Անոր մահուան վայրին ու ժամին համար յստակ տեղեկութիւններ չկան։ Ըստ աւանդութեան մը, անոր դամբանը կը գտնուի Օրխոմենօ (Վիոթիա)։ Ուրիշ աւանդութեան մը համաձայն, Տելֆիի պատգամախօսը վճռած ըլլալով թէ ան պիտի մեռնի Նեմէա (Պելոպոնեսի պատմական շրջան), ան կ՛ապաստանի Լոքրիդա, ուր սակայն կը սպաննուի տեղական Նեմէոս Տիասին (կամ Նեմէոս Տիաս) տաճարին մէջ եւ հոն ալ կը թաղուի։

## Գործեր
Իսիոդոսէն մեզի հասած են միայն երեք բանաստեղծութիւններ։

* Թէողոնիա․ վէպ որ կը բաղկանայ 1․022 յանգատողերէ։ Յունական դիցաբանութեան կարեւորագոյն աղբիւրներէն է։
* Գործեր եւ Օրեր․ Այս գործին մէջ, Իսիոդոս կը պատգամէ բարոյականութիւնը, որուն մարդիկ պէտք է հետեւին։ Մշակներուն կը խրատէ ինչպէս հողը մշակեն եւ կը պատգամէ թէ աշխատանքը յաջողութեան միակ ճամբան է։
* Կիներու Ցուցակ (կամ Իիէ)․ Իսիոդոս կը փառաւորէ մահկանացուներուն որոնք անմահ աստուածներէն մահկանացու զաւակներ ըրին։

     
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հին յոյն բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հին յոյն վիպագիրներ
Ստորոգութիւն:Հին յոյն գրագէտներ
Ստորոգութիւն:Հին յոյն դաստիարակիչ բանաստեղծներ
Մուսաներ

**Մուսաներ** (յուն․՝ Μούσες)․ յունական դիցաբանութեան մէջ անոնք հնադարեան աստուածութիւններ են, Տիասին եւ Մնիմոսինիին (Յիշողութիւն) դուստրերը։ Իրենց ղեկավարն էր Աբոլոնաս աստուածը (Աբոլոն Մուսիղեթիս)։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Սկիզբին Մուսաները լերան եւ ջուրերու Նիմֆեսներն էին (աստուածութիւններ)։ Իսիոդոս, իր Թէողոնիա գործին մէջ կը յուշէ․-«Մնիմոսինին Բիերիա (Բիերիա լեռներ) քնացաւ Քրոնոսին տղուն հետ եւ ծնաւ այս կոյսերը որոնք մեզի կը մոռցնեն մեր տառապանքները եւ ցաւերը կը մեղմացնեն։ Ինը գիշեր շարունակ խոհեմ Տիաս, իր սուրբ անկողինին մէջ կը քնանար Մնիմոսինիին հետ, հեռու բոլոր անմահներէն։ Տարի մը ետք, երբ եղանակներն ու ամիսները իրենց շրջանը բոլորած էին եւ բազմաթիւ օրեր անցան, Մնիմոսինին ծնաւ ինը դուստրեր․․․․․ որոնք կը հմայուէին երաժշտութենէն․․․»։ 

Մուսաներուն անուններն են՝ Քլիօ, Էվթերբի, Թալիա, Մելբոմենի, Թերբսիխորի, Էրաթօ, Բոլիմնիա, Ուրանիա, Քալիոբի։

## Մուսաներուն կեանքը
մինի|Մուսաներուն պարը
մինի|Քլիօ, Էֆթերբի եւ Թալիա․ գործ  Eustache Le Sueur, 1652-1655
Մուսաները ծնած էին ու կ՛ապրէին Բիերիա լեռներուն մէջ։ Անոնք երաժշտութեան, երաժշտական գործիքներուն, պարի, գէֆի եւ բանաստեղծութեան աստուածութիւններն էին։ Խնճոյքներուն ընթացքին կը զուարթացնէին Ողիմպոսի երկոտասան աստուածները քնար նուագելով եւ երգելով իրենց անյոգ ձայներով աստուածային մեղեդիներ եւ օրհներգեր։ Երգերուն նիւթն էր աստուածներուն ազնուական ծագումին գովասանքը, մանաւանդ Տիասին վեհութիւնը։ Իրենց ներդաշնակ երգը կը հմայէր աստուածներուն եւ մարդոց թագաւորը, բարեկրութեամբ կը լեցնէր աստուածներուն յոգիները եւ կը դիւթէր ամբողջ բնութիւնը որ կը քարանար ամէն անգամ որ անոնց ձայնը Ողիմպոսի գագաթէն կը լսուէր, որպէսզի լսելի ըլլայ երկինքէն, աստղերէն, ծովէն եւ գետերէն։ Մուսաները երգեցին, որպէսզի տօնուին Թեթիդային ու Բիլէասին, եւ Արմոնիային եու Քադմոսին հարսանիքները։ Նաեւ ողբալիօրէն երգեցին Ախիլէասին թաղումին ընթացքին։ Անոնք մեծնալով աւելի խելացի ու գեղեցիկ դարձան։ Երաժշտութեան հանդէպ յատուկ սէր ունէին։ Անոնց խմբավարն էր Աբոլոնաս աստուածը, եւ իրենց ժամանակը այսպէս կ՛անցընէին՝ «Աբոլոնաս մէջտեղը կանգնած կ՛ըլլար, ձեռքը քնարը։ Ան շրջապատուած կ՛ըլլար Մուսաներէն որոնք կ՛երգէին ու կը նուագէին իրենց երաժշտական գործիքները։ Ապա բագինին շուրջ կը պարէին եւ կը նստէին դափնիներու վրայ ու կ՛երգէին։ Բաւական օրեր կ՛անցընէին Բարնասոս լերան վրայ, որովհետեւ հոն կը գտնուէր Աբոլոնասին պատգամախօսը։ Կը պտտէին եւ կը լոգնային Իբոքրինի աղբիւրին, Էլիքոնոս գագաթին ամենէն գեղեցիկ աղբիւրը։»

## Ինը Մուսաները
*[[Ինը Մուսաները|Տե՛ս բուն արձանագրութիւն]]*

## Ուրիշ յիշատակումներ
Բաֆսանիաս կը պնդէ թէ Մուսաներու երկու սերունդ կային։ Առաջին սերունդը ունէր երեք Մուսաներ, որոնք Ուրանոսին եւ Եէային աղջիկներն էին։ Իսկ երկրորդ սերունդը ունէր ինը Մուսաներ, որոնք Տիասին եւ Մնիմոսինիին դուստրերն էին։

          
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածութիւններ
Ստորոգութիւն:Աստուածներ այբբենական կարգով
Օրէնքներու Ոգին (գիրք)

**Օրէնքներու Ոգին** ամբողջական անուանումով՝ **Օրէնքներու Ոգին՝ Հարստահարումը Հայոց Ցեղասպանութեան Ժամանակ**, անգլերէն բնօրինակին վերնագիը THE SPIRIT OF THE LAWS The Plunder of Wealth in the Armenian Genocide։ Գիրք մըն է որ կ՚ուսումնասիր Մեծ Եղեռնի ժամանակ հայոց հայերուն ունեցուածքի եւ սեփականութեանց ապօրինի գրաւումը, եւ հայերու բռնագրաւուած հարստութիւնը պահելու յետագայ փորձերը։ Գիրքին համահեղինակներն են պատմաբաններ Իւմիթ Քուրթ եւ Թանէր Աքչամ։

## Ծանօթագրութիւններ
Մեծ Ռիֆթ հովիտ

մինի|Մեծ Ռիֆթ հովիտին քարտէսը
**Մեծ Ռիֆթ հովիտ**․ երկրաբանական խրամներու շարք մը, 7․000քլ երկարութեամբ։ Սկիզբ կ՛առնէ Պեքայի հովիտէն (Լիբանան, արեւմտեան Ասիա) եւ կը վերջանայ Մոզամպիք (հարաւ-արեւելեան Ափրիկէ)։
ձախից|մինի|Մեծ Ռիֆթ հովիտ․ նկարուած NASA-էն
մինի|Արեւելեան Ափրիկէ Ռիֆթ
Մեծ Ռիֆթ հովիտ եզր, յաճախ կ՛օգտագործուի Արեւելեան Ափրիկէի Ռիֆթին համար․ արեւելեան Ափրիկէն դէպի հարաւ ճեղքելով տարամէտ սահմանագիծ որ  կ՛երկարի Աֆար Երրեակ կցակէտէն։ Ափրիկեան Պնակը երկու նոր անջատ պնակներու բաժնելու ընթացքն է։ Երկրաբանները ընդհանրապէս անոնց կ՛ակնարկեն որպէս Նուպեան Պնակ եւ Սոմալեան Պնակ։ 

Կենսոլորտային բացառիկ դրութեամբ շրջան մըն է, որ կը ներբակէ Ափրիկէի վայրի կեանքի պուրակներ։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ափրիկէի հովիտներ
Ստորոգութիւն:Հովիտներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հովիտներ
Պարսկերէն

**Պարսկերէն** կամ **Պարսից լեզու** կամ ինքնանունով (այնպէս ինչպէս պարսիկները կ՚անուանեն զանիկա)՝ ***Ֆարսի*** (Պարսկերէն՝ فارسى)։ Արեւմտա-Իրանական լեզու մըն է, որ կը պատկանի Հնդեւրոպական լեզուներու Հնդիրանական ստորաբաժանումին։ Պարսկերէնը բազմակեդրոն լեզու է, գերազանցօրէն կը խօսուի եւ պաշտօնապէս կը գործածուի Իրանի, Աֆղանիստանի եւ Տաճիկստանի մէջ, իր երեք փոխհասկանալի եւ դասուած տարբերակներով՝

# Իրանի Պարսկերէնը՝ պաշտօնապէս կը կոչուի Պարսկերէն։
# Աֆղանիստանի պարսկերէնը՝ 1964-էն ի վեր կը պաշտօնապէս կը կոչուի Տարի։
# Տաճիկստանի պարսկերէնը՝ 1999-էն ի վեր պաշտօնապէս կը կոչուի Տաճիկ, Տաճիկի, կամ Տաճկերէն (չխառնել թրքերէնին հետ, որ հայերէնով երբեմն կը կոչուի տաճկերէն: Վերջինս թրքական լեզու է, իսկ բուն տաճկերէնը՝ հնդեւրոպական)։

## Ծանօթագրութիւններ
Ապու Սաիիտ Ապու Ալ-Խայր

**Ապու Սաիիտ Ապու Ալ-Խայր** կամ **Ապու Սաիիտ Ապուլ-Խայր** (պարսկերէն՝ ابوسعید ابوالخیر) (7 դԴեկտեմբեր 967 - 12 Յունուար 1049) նաեւ կը կոչուի **Շէյխ** **Ապուսաիիտ**, հռչակաւոր Պարսիկ բանաստեղծ-խորհրդապաշտ (*Սուֆի*): Ան մեծ դերակատարութիւն ունեցաւ *Սուֆի*ական աւանդութեան զարգացումին մէջ։

Իր կեանքի ընթացքին անոր համբաւը տարածուեցաւ ամբողջ իսլամական աշխարհին մէջ: Անիկա առաջին *սուֆի* գրողն էր, որ ընդարձակօրէն գործածեց սովորական սիրային բանաստեղծութիւնները՝ իբրեւ խորհրդրականութիւնը արտայայտելու եւ արտացոլելու միջոց մը, եւ որպէս այդպիսին ան մեծ դեռ ունեցաւ պարսկերէն *Սուֆի*ական բանաստեղծութեան հիմքը դնելուն մէջ։ Ան իր կեանքին մեծ մասը անցուց Նիշապուրի (արդի արեւմտահայերէնի հնչիւններու տառադարձութեամբ՝ Նիշափուր) մէջ։

## Յարաբերութիւնը Իպն Սինա-ի հետ
Փաստերը կը թելադրեն թէ Ապու Սաիիտն ու պարսիկ բժիշկն ու իմաստասէրը (փիլիսոփայ) Իպն Սինա-ն (եւրոպայի մէջ կը ճանչցուի իր լատիներէն Աւիսէնա՝ Avicena անունով) կը հաղորդակցէին իրար հետ։

## Ծանօթագրութիւններ
Իպն Ռուշտ

**Իպն Ռուշտ** կամ անունին ամբողջական տարբերակով՝ **Ապու Ալուալիտ Մուհամմատ Իպն Ահմատ Իպն Ռուշտ** (արաբերէն՝ ابو الوليد محمد ابن أحمد ابن رشد‎‎‎‎) կամ իր անունին լատիներէն տարբերակով՝ **Աւերոէս** (Averoes): Բժիշկ, գիտնական, իրաւագէտ, լեզուաբան։ Անոր ստեղծագործութիւնները կին տարբեր նիւթերու հետ ինչպիսիքն են իմաստասիրութիւնը փիլիսոփայութիւն, աստուածաբանութիւնը, բժշկութիւնը, աստղագիտութիւնը, բնագիտութիւնը (անգլերէն՝ physics), հոգեբանութիւնը, ուսողութիւն (անգլերէն՝ mathematics), իսլամական օրէնսգիտութիւն եւ լեզուաբանութիւն: Ան հեղինակած է աւելի քան հարիւր գիրքեր ու ճառեր (Ֆրանսերէն՝ Thèse, թեզ)։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Գիրերու Ծնունդը

մինի|Լատինական սկզբնատառեր
**Գիրերու ստեղծումէն** առաջ բանաւոր պատմութիւնները կը պատմուէին եւ կը փոխանցուէին սերունդէ սերունդ: Երբ գիրը կը ծնի, մարդիկ կարելիութիւնը կ'ունենան հաշիւներ կատարելու եւ իրենց գիտութիւններէն հետքեր ձգելու:

## Պատմութիւն
Շումերները Միջագետքի մէջ, ներկայի` Իրաքը, ապրող ժողովուրդ էին: Այս ժողովուրդը այդ շրջանին մէջ ապրած է ՔԱ 4000 տարի առաջ: Այդ շրջանին մէջ արգաւանդ հողերը առատ հունձք կու տային. հետեւաբար կը յառաջանայ առեւտուրի գաղափարը: Սակայն մարդիկ չէին գիտեր պահել ցորենի փոխանակութեան մը հաշիւը կամ անոր տէրը… Շումերները կ'երեւակայեն եւ կը գծեն նշան-պատկերներ: Օրինակի համար, եզին նշանը եզի գլուխ մըն էր, գարիին նշանը` հասկ մը, ալեձեւ երկու գիծեր ջուրը կը ներկայացնէին, եւ այլն:

Գրելու համար անոնք կը գործածէին եռանկիւնաձեւ ծայրով եղէգ մը: Զայն կակուղ կաւին մէջ մխրճելով` կը յառաջանար գամի նման ձեւ մը: Սեպագիր գրութիւնը կը ծնէր: Տարբեր ձեւերով միասին դրուած գամի այս հետքերը նշաններ կը կազմէին:

Աշխարհի շուրջ այլ շրջաններու մէջ ուրիշ ժողովուրդներ ալ կը սկսին գիրեր ստեղծել. անոնցմէ իւրաքանչիւրը իրեն յատուկ դրութիւն մը կը զարգացնէ: Ընդամէնը 5 տարբեր խումբեր կը յայտնուին` Հնդկաստանի, Չինաստանի, Կեդրոնական Ամերիկայի, Միջագետքի եւ, վերջապէս, Եգիպտոսի մէջ:

Մօտաւորապէս ՔԱ 3000 թուականին եգիպտացիները կը ստեղծեն մեհենագիրերը: Այս խրթին գրութեան տեսակը յաճախ կը կարդացուի աջէն ձախ: Անոնք նոյն ատեն կը զարգացնեն աւելի պարզ եւ նուազ խրթին գրագրութիւն մը, որ կարելիութիւնը կու տայ աւելի արագ արձանագրելու:

Սակայն ներկայիս մարդկութիւնը ունի ձայնաւորներէ եւ բաղաձայններէ կազմուած գիրեր: Լիբանանի ծովեզերեայ շրջանի նախկին բնակիչներն են` փիւնիկեցիները, որոնք մտածած են այբուբեն մը հնարել: Անոնք իւրաքանչիւր հնչիւնի համապատասխանացուցած են գիր մը, եւ ո՛չ պատկեր մը, ինչպէս մինչ այդ սովորութիւն էր: Այս այբուբենը կամաց-կամաց կը փոխարինէ սեպագիր գրութիւնը:

Փիւնիկեցիները այբուբենը կը փոխանցեն յոյներուն, որոնք այդ գիրերուն վրայ կ'աւելցնեն ձայնաւորները: «Այբուբեն» բառը յառաջացած է յունարէն գիրերու առաջին երկու գիրերէն` Ա – ալֆա եւ Բ – պեթա: Այս բառը հետագային կ'անցնի լատիներէնին, ապա ուղղակիօրէն`տարբեր լեզուներու:

Աշխարհի մէջ գոյութիւն ունին տարբեր այբուբեններ` հայերէն, արաբերէն, յունարէն, ռուսերէն… Եւ հակառակ անոր որ աշխարհի մէջ կը խօսուին մօտաւորապէս 7000 տարբեր լեզուներ, անոնցմէ միայն 240-ը ունին սեփական գիր:

## Ծանօթագրութիւններ
Ակնթարթ (գիրք)

**Ակնթարթ** կամ գիրքին ամբողջական անուանումով **Ակնթարթ՝ Առանց Մտածելու Մտածելու Ոյժը** *Մալքըմ* *Կլատուէլ*-ի (անգլերէն՝ Malcolm Gladwell) երկրորդ գիրքն է, որ հրատարակուած է 2005 թուականին։

Այս գիրքը կը խօսի այն մասին թէ ինչպէս մարդկային ուղեղը կրնա արագօրէն դատողութիւններ ընել նուազագոյն տեղեկութիւններով։

## Աղբիւրներ
Blink: The Power of Thinking Without Thinking, Malcolm Gladwell, 11 January 2005.

## Ծանօթագրութիւններ
Մինաս Ա. Ակնեցի

**Մինաս Ա. Ակնեցի** (), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս (1751-1753). եղած է Բաղէշի Ամրտոլի վանքի աշակերտը, դարձած է Մշոյ Ս. Կարապետ վանքի միաբան եւ ապա՝ առաջնորդ։

1749-ին ընտրուած է Կ.Պոլսոյ Պատրիարք։ Հազիւ երկու տարուայ գահակալութեան շրջանին, զօրացուցած է Պոլսոյ եւ Ս. Երուսաղէմի պատրիարքութիւններու դիրքերը։ Նպաստած է, որ Յովհաննէս Կոլոտ Պատրիարքի աշակերտներէն Պոլսոյ Յակոբ Պատրիարք Նալեան դառնայ Ս. Երուսաղէմի պատրիարք։

Կը ներկայացուի որպէս հեզահոգի, քաղցրաբարոյ եւ աստուածահանճար վարդապետ։ Կարճատեւ պատրիարքութեան շրջանէ յետոյ կ՚ընտրուի ամենայն հայոց կաթողիկոս եւ Ս. Էջմիածնի միաբանութեան զօրացման փափաքով կը գործէ։ Սակայն կարճատեւ կը մնայ իր շրջանը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ
Համշէնահայերուն Ամանորը

մինի|Համշէնահայ ընտանիք
**Համշէնահայերուն Ամանորը,**  ինչպէս ամէնուր, այնպէս ալ համշէնահայերուն համար նոր յոյսի առիթ է:

Ամանորի առաւօտեան հիւր երթալը չէր ընդունուած, որովհետեւ տուեալ անձը կրնար բախտաբեր կամ դժբախտութիւն բերող համարուիլ: Միայն նախապէս հրաւիրուած փոքրիկ մը կրնար զինք հրաւիրողներուն տունը այցելել: Երեխային նուէրներ կու տային, իսկ ան տան անդամներուն ժողովրդական խազիկներ կ'արտասանէր եւ անոնց միջոցով բարեմաղթանքներ կը կատարէր:

Ամանորի գիշերը երիտասարդ աղջիկներուն համար առանձնայատուկ խորհուրդ ունէր: Այդ օրը Համշէնի մէջ աղի կրկնեփներ կ'ուտէին, զայն կը պատրաստէին եօթը տունէ գաղտագողի վերցուած եգիպտացորենի ալիւրով, որուն մէջ մեծ քանակութեամբ աղ կ'աւելցնէին: Աղջիկները կը հաւատային, որ երազի մէջ որու տան առջեւ կենան ու ջուր խմեն, այդ տունն ալ հարս կ'երթան:

Նոր տարուան գիշերը զարդարուած երիտասարդները` մրոտած երեսներով կամ դիմակներով, պարապ պարկերով կը թափառէին, ապա զանոնք կիսաբաց դուռներէն ներս կը նետէին եւ աւելի ուշ քաղցրաւենիներով եւ պտուղներով լեցուած պարկերը կը հաւաքէին ու կը տանէին տուն: Սովորութիւն էր նաեւ Նոր տարին դիմաւորել կրակոցներով:

1 Յունուարի առաւօտեան պէտք էր որ սեղանին վրայ առնուազն եօթը տեսակ ճաշատեսակ ըլլար: Պարտադիր էր խաշած դդումը, որ ընտանիքի անդամներու թիւին պէտք էր համապատասխանէր. անոնցմէ մէկուն մէջ մետաղադրամ մը կը զետեղուէր` յաջողութեան որպէս խորհրդանիշ:

Նոր տարուան օրը համշէնահայերը կը ջանային զիրար չնեղացնել եւ բարձր չխօսիլ, որպէսզի տարին խաղաղ անցնի:

Իրենց ախոռը ցուլ ունեցող ընտանիքները զայն տան աջ դռնէն ներս կը մտցնէին` հաւատալով, որ ցուլը բախտաբեր է, եւ տարին բարիքներով լեցուն պիտի ըլլայ:

Թէեւ համշէնահայերը կը նշեն Ս. Ծնունդը, Զատիկը, Վարդավառն ու այլ տօներ, սակայն անոնց համար Նոր տարին կը համարուի կարեւորագոյնը, եւ պարտադիր է, որ Նոր տարուան առաջին իսկ պահէն ամէն ոք իր տան մէջ ըլլայ եւ տան մէջ դիմաւորէ Ամանորը:
## Ծանօթագրութիւններ
Դաւիթ Ե. Էնէգեթցի

**Դաւիթ Ե. Էնէգեթցի** (Ղորղանեան, ), Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս (1801-1807). որպէս Մայր Աթոռոյ նուիրակ գացած է Պոլիս, Պոլսոյ Դանիէլ Պատրիարք Սուրմառեցին կաթողիկոս առաջադրելու կապակցութեամբ։

Երբ քաղաքական պայմանները թոյլատու չեն եղած, որ Դանիէլ Սուրմառեցին ժամանած է Էջմիածին, Դաւիթ Էնէգեթցին տեղւոյն պաշտօնական մարմիններուն եւս աջակցութիւնը ապահովելով, հակառակ Մայր Աթոռոյ միաբանութեան կամքին, գրաւած է Հայրապետական Աթոռը։ Իսկ միւս կողմէ Դանիէլ Սուրմառեցին իր համակիրներու եւս օգնականութեամբ Բագրեւանդի Ս. Յովհաննէս եկեղեցւոյ մէջ օծուած է ամենայն հայոց կաթողիկոս։ Այս անհաճելի մթնոլորտը յայտնի է «Դաւիթ-Դանիէլեան կռիւ» անունով։ Դաւիթ Ե. Էնէգեթցին կարողացած է Դանիէլ Սուրմառեցին դուրս բերել Ս. Յովհաննէս եկեղեցւոյ հայրապետանիստէն ու աքսորել զայն։

Քաղաքական իրադարձութիւններուն փոփոխումէն ետք, 1807-ին Դաւիթ Ե. Էնէգեթցին կը ստիպուի հրաժարիլ իր աթոռէն եւ Դանիէլ Սուրմառեցին վերստին կը կանչուի Ս. Էջմիածին ու պաշտօնապէս կը ստանձնէ գահը։

Դանիէլ Սուրմառեցիի վախճանումէն յետոյ վերստին կը միտի դառնալ կաթողիկոս, սակայն Եփրեմ Ա. Ձորագեղցիի ընտրութենէն ետք կը հաւաստէ, թէ հրաժարած է կաթողիկոսական բոլոր հանգամանքներէն ու կը դառնայ՝ միաբան եպիսկոպոս Ս. Էջմիածնի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսներ
Ճորճ Մըրֆի

**Ճորճ Մըրֆի**, (4 Յուլիս, 1902 - 3 Մայիս, 1992) Ամերիկացի դերասան եւ քաղաքական գործիչ:

Մըրֆի խօսուն շարժապատկերներու առաջին օրերուն եւ յատկապէս 1930-1952 թուականներուն եղած է շատ մեծ պիւտճէ ունեցող շարժապատկերներու երգի ու պարի աստղ: Ան 1951-ին արժանացած է պատուոյ Օսքարի:Մասնակցած է աւելի քան քառասուն շարժապատկերի մէջ:

Մըրֆի Քալիֆորնիայէն հանրապետական ծերակուտական ընտրուած է 1964-ին եւ միակ ծերակուտականն է, որուն անունով աստղ կայ Հոլիվուտի Փառքի ծառուղիին (Hollywood Walk of Fame) մէջ:
## Ծանօթագրութիւններ
Հելեն Կահական Տուկլաս

**Հելեն Կահական Տուկլաս** (), (25 Նոյեմբեր, 1900 - 28 Յունիս, 1980) ամերիկացի դերասան եւ քաղաքական գործիչ։

Ան  յաջող ասպարէզ կ'ունենայ Պրոտուէյի մէջ` իբրեւ օփերային երգչուհի: Հելեն Տուկլաս գլխաւոր դերը կը ստանձնէ 1935-ին նկարահանուած «Ան» շարժապատկերին մէջ, ուր չարագործի կերպարը կը ներշնչէ Տիզնիի չար թագուհիին «Ձիւնաթոյրը եւ եօթը թզուկներ» ժապաւէնին մէջ (1937): Քաղաքականութեան մէջ ան Քալիֆորնիայէն Քոնկրեսի մէջ կ'ընտրուի երրորդ կինն ու առաջին դեմոկրատ կինը, որուն ընտրութիւնը Քալիֆորնիան կը դարձնէ առաջին երկու նահանգներէն մէկը (Իլինոյի հետ), որ երկու կուսակցութիւններէն ալ կ'ընտրէ Ներկայացուցիչներու տան կին անդամներ:

1950-ին Քալիֆորնիոյ մէջ Միացեալ Նահանգներու ծերակոյտի ընտրութեան ան չի յաջողիր` պարտուելով հանրապետական Ռիչըրտ Նիքսընէն: Քարոզարշաւը կը դառնայ ժամանակակից քաղաքական կծու քննադատութեան եւ ցեխարձակումի  խորհրդանիշ, քանի որ անոր ե՛ւ հիմնական հակառակորդը` Մանչեսթըր Պոտին, ե՛ւ Նիքսընը զայն կ'անուանէին «մինչեւ ներքնազգեստը վարդագոյն»` ակնարկելով համայնավարներուն հանդէպ անոր ունեցած համակրանքին: 1920-ականներու Պրոտուէի այս դերասանուհին (եւ 1935 թուականի «Ան» ժապաւէնի աստղը) պատմութիւն կը կերտէ իբրեւ առաջին դեմոկրատ կինը, որ կ'ընտրուի Քոնկրեսի անդամ Քալիֆորնիա նահանգէն: 

Ան կը ծառայէ Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցիչներու տան մէջ 1945-1951 թուականներուն եւ կը զօրակցի կիներու եւ քաղաքացիական իրաւունքներուն:
## Ծանօթագրութիւններ
Իսիտոր Սեւիլիացի

**Իսիտոր Սեւիլիացի,** (լատիներեն՝ Isidorus Hispalensis), սպանացի եկեղեցական գործիչ եւ գրող, կաթոլիկ եկեղեցւոյ սուրբ։ 600 թուականէն՝ Սեւիլիա քաղաքին եպիսկոպոսը։

Զ.-Է. դարերուն ապրած արքեպիսկոպոս Իսիտոր Սեւիլիացին հեղինակն է 20 հատորնոց գործի մը, որուն անունն է «Էթիմոլոկիա»: Հոն դասակարգուած են այդ դարերուն գոյութիւն ունեցած բոլոր գիտելիքները: Անոր համար ալ զինք կը համարեն առաջին Հանրագիտակը: Իսկ ներկայիս, բազմաթիւ կաթոլիկներ զինք կը պատուեն իբրեւ համացանցի հովանաւոր: Համացանցի միջազգային օրուան համար ընտրուած է Սեւիլիացիի մահուան օրը` 4 Ապրիլը: Իսկ համացանցի սխալի նշանաւոր 404 պայմանական նշաններու համակարգը այլ բան չէ, քան այդ օրուան յիշատակումը`4.04:

## Ծանօթագրութիւններ
Հայաստանի Անկախութեան Հռչակագիրը

**Հայաստանի Անկախութեան Հռչակագիրը**  ընդունուած է 23 Օգոստոս 1990-ին, Գերագոյն Խորհուրդի առաջին նստաշրջանին: Խորհրդարանին որոշումով` 21 Սեպտեմբեր 1991-ին կատարուած է հանրաքուէ, Խորհրդային Միութենէն դուրս գալու եւ անկախ պետականութիւն հռչակելու առաջադրանքով:

Հանրաքուէն կատարուեած է խորհրդային ընտրական օրէնսգիրքի տրամադրութիւններուն համաձայն: Հանրաքուէին մասնակցելու իրաւունք ունեցած է 2 միլիոն 163 հազար 967 անձ, որոնցմէ մասնակցած է 2 միլիոն 56 հազար 792 անձ, այսինքն` 95.5 առ հարիւր համեմատութիւնը: Անկախութեան թեր քուէարկած է 2 միլիոն 42 հազար 617 անձ. դէմ` քուէարկողներուն 0.46 առ հարիւր համեմատութիւնը:

Անկախութեան հանրաքուէին ընթացքին հետեւած է 117 դիտորդ` 25 երկիրներէ:

Ընտրութենէն երկու օր ետք, 23 Սեպտեմբեր 1991-ին Կեդրոնական ընտրական յանձնախումբը հրապարակած է քուէարկութեան պաշտօնական արդիւնքները:

Հանրաքուէին արդիւնքները խորհրդարանի ամպիոնէն հրապարակած է Բաբգէն Արարքցեան, իսկ Հայաստանի գերագոյն խորհուրդի` Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան մասին որոշումը ընթերցած է երեսփոխան Արամ Մանուկեան:

Նոյն օրը Վազգէն Ա. Ամենայն հայոց կաթողիկոս յատուկ ջերմութեամբ ողջունած  ու օրհնած է քաղաքացիներու որոշումը եւ Հայաստանի անկախութիւնը:

Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանադրութիւնը կը սկսի հետեւեալ պարբերութեամբ՝

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Զաքինթօ

**Զաքինթօ** (յուն.՝ Ζάκυνθος) քաղաքը համանուն կղզիի մայրաքաղաքն է։ Նաեւ կղզիի մարզպետական շրջանի եւ քաղաքապետութեան կեդրոնն է։ 
## Տեղեկութիւններ
Կը գտնուի Զաքինթոս կղզիին արեւելեան մասը, Պելոբոնիսոսի դիմաց։ Զաքինթոյի քաղաքը կը տարածուի դէպի Պոհալիի նաւահանգիստը եւ բլուրը։ Պոհալիի թաղամասը կը գտնուի բլուրին կողմը, որուն վրայ շինուած է վենետիկեան բերդը եւ կը նկատուի քաղաքի ամենագեղեցիկ կոթողը։ Թաղամաս մըն էր, ուր կ՚ապրէր կղզիին ամենահարուստ դասը Վենետիկեան տիրապետութեան ժամանակ, ինչպէս նաեւ նախորդ տարիներուն։

2011-ի մարդահամարին համաձայն բնակչութիւնը 9 772 հոգի էր ։ Զաքինթոն կը նկատուի Յոնեան կղզիներու երկրորդ ամենամեծ քաղաքը։
մինի|305x305փքս
**Թանգարաններ**մինի|330x330փքս|Պոհալի բլուրը եւ Զաքինթօ քաղաքին մէկ մասըՀոն, կարելի է այցելել քաղաքի նշանաւոր անձնաւորութիւններու թանգարանը, Բիւզանդական թանգարանը, Ս. Տիոնիսիոսի թանգարանը, ինչպէս նաեւ Սոլոմոսի ու Քալվոսի դամբարանները։ Նաեւ կարելի է այցելութիւն ընել Պոհալիին բլուրի բերդին, Սթրանիի բլուրը, ուր Տիոնիսիոս Սոլոմոս յղացաւ Յունաստանի ազգային հիմներգը՝ «Ազատութեան երգը»։ Նաւի խորտակման վայրը ամէնէն աւելի նկարահանուած տեղն է, ուր անցեալին հոն ընկըղմեցաւ նաւ մը, որ ապօրինի սիկարէթ կը փոխադրէր Թուրքիայէն։
մինի|328x328փքս

Յատկանշական է Ֆաներոմենիի միջնադարեան եկեղեցին։ ԺԶ․ դարու շէնքը կործանեցաւ 1953-ի երկրաշարժին պատճառով, բայց վերաշինուեցաւ աւանդական ձեւով եւ բոլոր մանրամասնութիւններով։ Եկեղեցին կը ցոլացնէ շրջանի յետբիւզանդական վանքերու ճարտարապետութեան ձեւը։

## Պատմութիւն
9 Սեպտեմբեր 1943-ին, Զաքինթոյի գերմանացի կառավարիչ Փաուլ Պերենս, Զաթինթոյի Խրիսոսթոմոս Մետրոպոլիտէն եւ քաղաքապետ Լուքաա Քարերէն պահանջեց ամբողջ կղզիին հրեաներուն ցանկը։ Երկու այրերը մերժեցին կատարել հրամանը, գիտնալով թէ ինչ վտանգ կար հրեաներուն համար, եթէ նման ցանկ մը տրուէր։ Այսպէս, անոնք ցանկին մէջ միայն իրենց երկու անունները արձանագրեցին, այդ պատճառով ալ գերմանական ընդհանուր հրամանատարութիւնը չեղարկեց հրամանագիրը, ու այսպէս Զաքինթոյի բոլոր հրեանները ազատեցան վստահ մահէն։ Այս պատմութիւնը իւրայատուկ է գերմանացիներուն կողմէ գրաւուած ամբողջ Եւրոպայի պատմութեան մէջ։
12 Օգոստոս 1953-ին 7,3 ուժգնութեամբ երկրաշարժը ցնցեց կղզին ու կործանեց քաղաքի բոլոր շէնքերը, իսկ անոր հետեւանքով բռնկած հրդեհը շարունակեց աւերիչ գործը։ Հետագային, բոլորոն ջանքերով քաղաքը դարձեալ վերակառուցուեցաւ։

## Ծանօթագրութիւններ
Great Sand Dunes ազգային պուրակ եւ պահեստ

**Great Sand Dunes ազգային պուրակ** (անգլ․՝ *Great Sand Dunes National Park and Preserve)․* կը գտնուի Քոլորատօ նահանգին հարաւը, Ա․Մ․Ն․։ Կը պատսպարէ Հարաւային Ամերիկայի ամենէն բարձր աւազակոյտերու ամբողջութիւն մը։ 

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Պուրակին տարածութիւնն է 603.1 քլ²։ Աւազակոյտները կը ծածկեն 78 քլ² տարածք մը եւ բաղկացած են մրուրէ, որ կ՛իջնէ դրացի լեռներէն եւ հովիտին մէջ կը կուտակուի։ Պուրակին բնահամակարգը կ՛ընդգրկէ բարձրադիր լեռներ (3․900 մեթրէ բարձր վեց բարձրադիր գագաթներ), սարնալիճեր, ալպեան թունտրա, ենթալպեան անտառներ, կոնաբեր անտառներ, մարգագետիններ եւ խոնաւ շրջաններ։ Ծովուն մակերեսէն բարձրութիւնը կը փոփոխուի․ 2․991 մեթրէն՝ հովիտին մէջ աւազակոյտներուն արեւմուտքը, մինչեւ 4․146 մ․՝ Թիխերաս գագաթ*,* ազգային պուրակին հիւսիսը։
ձախից|մինի|ազգային պուրակին քարտէսը
Պուրակը հիմնուած է Ա․Մ․Ն․ Ծերակոյտին օրէնսդրութեամբ (17 Մարտ 1932)։ Իսկ ազգային պուրակ հռչակուած է 13 Սեպտեմբեր 2004-ին։  

## Բնապահպանում

### Բուսական աշխարհ
Շրջանի բուսականութիւնը հարուստ է Պրիսթըլքոն շոճիներով, բոնտերոսա շոճիներով, Տակլաս եղեւիներով, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ ալպեան բոյսերով։

### Կենդանական աշխարհ
Պուրակը կը պատսպարէ քանատական քարայծներ, սեւ արջեր, Հիւսիսային Ամերիկայի յովազներ, ամերիկեան այծեամներ, ամերիկեան բիքասներ (ստնաւորի տեսակ), եղջերու ջորիներ, ամերիկեան իշղարներ, դեղնափորիկ արջամուկեր, Ռոքի լեռներու *Rocky Mountains* եղջերուներ, քանկուրոր մուկեր, Ալպեր սկիւռներ, Ամերիկայի նապատակներ եւ Քանատայի կուղբեր։ Պուրակին սահմաններուն մէջ կը բուծանին 2 000-է աւելի վայրի եզեր (*Bison*)։

Թուագրուած են 250-է աւելի թռչուններու տեսակներ, ինչպէս օրինակ՝ ճաղատ արծիւ, թագաւորական արծիւ, քանատական կռունկ, Ամերիկայի վերակտցար, մեծ բազէ, սպիտակապոչ ձիւնակաքաւ, մթին ցախաքլոր, սարեկիկ, կարմրակուրծք ճնճղուկ, երկնագոյն թռչուն, գաճաճ բու, հծծահաւ, կարմրակլուխ տանագր։

## Պատկերասրահ
Նկարներ Great Sand Dunes ազգային պուրակի բուսական եւ կենդանական աշխարհէն
Պատկեր:Lower Sand Creek Lake, Great Sand Dunes National Preserve (15417439879).jpg
Պատկեր:Views at Great Sand Dunes National Monument and Preserve, Colorado (091e2d62-3e78-45a1-9c04-86f634a91930).jpg
Պատկեր:Great Sand Dunes National Park view from high dune.jpg
Պատկեր:Great Sand Dunes deer.jpeg
Պատկեր:Sandhill Cranes Dancing (39785298245).jpg
Պատկեր:Deer in Sand Dunes National Park.jpg
Պատկեր:Black Bear, Great Sand Dunes National Park (33340686190).jpg
Պատկեր:Female Elk Running Across Grasslands (47827265661).jpg
Պատկեր:Pronghorn in Morning Light (32095674424).jpg
Պատկեր:Yuccas in Blossom (48499218237).jpg
Պատկեր:Young Elk Pair (32696338040).jpg
Պատկեր:Elk at Big Spring Creek, Great Sand Dunes National Park.jpg
Պատկեր:Harmless bull snake. Great Sand Dunes National Monument, 05-1972. (6919567526).jpg
Պատկեր:Panoramic View from High Dune on First Ridge (28624880026).jpg

      
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ա․Մ․Ն․ պուրակներ
Ստորոգութիւն:Պուրակներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Պուրակներ
Ռիօ Կրանտէ

**Ռիօ Կրանտէ**  (անգլ․՝*Rio Grande*, սպան․՝*Río Bravo* կամ *Río Bravo del Norte*)․ Հիւսիսային Ամերիկայի գետ, Քոլորատօ նահանգ, Ա․Մ․Ն․։  

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ
Գետը բնական սահմանն է Ա․Մ․Ն․ Թեքսաս նահանգին եւ Մեքսիքոյի Ցիուաուա, Քոաուիլա, Նուէվօ Լէոն եւ Թամաուլիբաս նահանգներուն միջեւ։ Բնիկ հնդիկները զայն Բոսոկէ կ՛անուանէին․ «բոսոկէ» մեծ գետ կը նշանակէ։ 

Ռիօ Կրանտէ կը բխի Սան Խուան լեռներէն, 3․650 մ․ բարձրութեան վրայ։ Ան դէպի հարաւ-արեւելք հոսելով կը թափի Մեքսիքայի ծոցը։ 

Գետին հոսքը կ՛երկարի 3․051քլ ջրակալ աւազանին տարածքը 472․000 քլ² է։ Անոր գլխաւոր հարկատուներն են Բեքոս, Ռիօ Քոնչոս եւ Ռիօ Սալադօ գետերը։

### Հետազօտութիւն
Գետէն մաս մը պարբերաբար հետազօտուած է շրջանը ներխուժող ու գրաւած սպանացերէն․ Ալվար Նունիեթ Քապեթա տէ Վաքա՝ 1535-1536, Ֆրանսիսքօ Վասքես տէ Քորոնադօ՝ 1540։ Գետը կը հետազօտուի նաեւ ԺԸ․ դարուն, սակայն ճշգրիտ քարտէսագրութիւնը կը կատարուի 1848-ին Կուատալուբէ Իդալկօ Դաշնագիրին համար, երբ Ռիօ Կրանտէ կ՛որոշուի Ա․Մ․Ն․ եւ Մեքսիքայի սահմանը ըլլալ։

### Գետին ջուրերու օգտագործում
Ի․ դարասկիզբին, գետին ջուրերը կը շահագործուին գետաւազանի արտերուն ոռոգման համար։ Ռիօ Կրանտէին ջուրերուն 80% այս ուղղութեամբ կ՛օգտագործուի։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Rio Grande in Big Bend NP.jpg|Ռիօ Կրանտէ․ Ա․Մ․Ն․ եւ Մեքսիքայի սահմանին երկայնքին
Պատկեր:Big Bend NP Trip 2008 72 Hot Springs on the Rio Grande - Copy.jpg
Պատկեր:Rio Grande-2.jpg|Նորթ Վալէյ, Նիու Մեքսիքօ շրջանէն դիտուած
Պատկեր:PXL 20230824 182108745.jpg|Ռիօ Կրանտէ․Կեդրոնական Նիու Մեքսիքօ
Պատկեր:Rio Grande Creede.jpg|Ռիօ Կրանտէին վերին հոսքը, Քոլորատօ
Պատկեր:Rio Grande SE of Falcon Reservoir, Municipality of Mier, Tamaulipas, Mexico (12 August 2007).jpg|Ռիօ Կրանտէ․ Միեր քաղաքապետութիւն, Թամաուլիբաս, Մեքսիքօ


    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւսիսային Ամերիկայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր