open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Պտոյտ մը Պոլսոյ թաղերու մէջ

**«Պտոյտ մը Պոլսոյ թաղերու մէջ»,** Յակոբ Պարոնեանի գլխաւոր արձակ ստեղծագործութիւններէն մէկն է, որ կը ներկայացնէ Պոլսահայերու կեանքն ու կենցաղը 19-րդ դարու կէսերուն, Սթանպուլի հայաբնակ թաղամասերուն մէջ։ Կը բաղկանայ 34 գլուխէ, որոնք ե՛ւ ռէալիստ, ե՛ւ երգիծական ձեւով ցոյց կըւ տան այն ժամանակուան եւ այնտեղի հայուն ամէնօրեայ դէպքերը, հետաքրքութիւնները, վէճերը, կեղծաւորութիւններն ու մանաւանդ անտրամաբանական մտածելակերպը։

Գիրքը կ'ընդգրկէ հետեւեալ գլուխերը՝

Միջագիւղ, Գում-Գաբու, Գասըմ փաշա, Պէշիկթաշ, Քարակէօմրիւք եւ Սալամաթոմրուք, Էյուպ, Գատը Գիւղ, Րումելի Հիսար, Սելամսըզ, Թոփ Գաբու, Կէտիկ Փաշա, Սկիւտար Ենի Մահալէ, Բերա, Պալատ, Իճատիէ, Սամաթիա, Քուզկոնճուք, Արտաքին Գում-Գաբու, Խաս Գիւղ, Գընալը Կղզի, Պօյաճի Գիւղ, Ղալաթիա, Գուրու Չիշմէ, Էյուպ Սուրբ Աստուածածին, Պէօյուք Տէրէ, Ենի Գաբու, Քարթալ, Գանտիլլի, Ենի Մահալէ Սամաթիոյ, Նարլը Գաբու, Պէյքոզ, Մաքրի Գիւղ, Ֆերի Գիւղ, եւ Ենի Գիւղ։

**Միջագիւղ**

* «Իսկ ինծի համար հոն մտնելու ամէնէն ապահով ճամբան հոն բնաւ չմտնելն է»։
*«Շատերը կը զարմանան թէ ասանկ հարուստ թաղի մը վարժարանն ինչո՞ւ աղքատ մնայ։ Ես չեմ զարմանար։ Վարժարանն անոր համար աղքատ է, որովհետեւ թաղին մեջ հարուստներ կան»։
*«Պարոն Շաղեան, որ Հայաստանի մեջ սովի պատճառած աղէտներուն վրայ ժողովրդեան գութը շարժելու եւ անկէ նուէր հաւաքելու նպատակաւ նամակներ կը հրատարակէ լրագիրներու մեջ, հասարակութեան անհասկնալի լեզուով կը խմբագրէ իւր սաւառնաթեւ նամակները, որպէսզի մեր ազգայիններն իրենց եղբայրներուն տառապանքներն իմանալով չտխրին ու չլան։ Այս տեսակով պարոն ատենադպիրն ազատ էր լատիներէն ալ խօսիլ ժողովրդեան...»։
*«Ներքին բերքն է ելակ, եւ բամբասանք։ Ելակն ամէն տարի առատ չըլլար. իսկ բամբասանքն վախ չունի, ամէն տարի առատ հունձք կու տայ։ Շատ տեղերէն հոս կուգան՝ այս ապրանքէն գնելու համար։ Արտաքին բերքն է գողեր եւ ծովեզերքին վրայ շուներու դիակներ»։

**Քարակէօմրիւք եւ Սալամաթոմրուք**

*«Շուտ ըրէ՛, բարեկամ, բարեկամներուդ «ես քեզ մեղայ» ըսէ, գնա՛՝ խոստովանանք եղիր, հաղորդուէ՝, ու ծնողներուդ վերջին ողջոյնդ տուր. եթէ ողջ առողջ դառնանք՝ բան մը կորսնցուցած չենք ըլլար, իսկ եթէ մեռնինք՝ չենք տանջուիր թէ ինչու չկատարեցինք մեր քրիստոնէական, ընտանեկան եւ բարեկամական պարտաւորութիւնները...բարեկամներու *մնաք բարով* չըսած մեռնիլը մեծ անքաղաքավարութիւն է։ Թերեւս հարցունես ինձ, թէ ինչ հարկ կայ այս պատրաստութիւններն ընելու, պատերա՞զմ պիտի երթանք. ո'չ, բարեկամ, պատերազմ չպիտի երթանք, այլ Խաս-Գյուղ բնակող շոգենաւներէն մէկուն մէջ պիտի մտնենք»։

Արդի ժամանակներուն, քանի մը հրատարակութիւններ լոյս տեսած են, ինչպէս՝

*«Պտոյտ մը Պոլսոյ թաղերու մէջ»։ Պարոնեան, Յակոբ։ Կիլիկիա Գրատուն, Հրատարակչատուն, Տպարան - Պատկերազարդում։ Վրէժ ՔԱՍՈՒՆԻ Հալէպ։ 2002։
*«Երկեր, Ա. հատոր»։ Պարոնեան, Յակոբ։ Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ - Անթիլիաս։ 1995։

Ստորոգութիւն:Գիրքեր այբբենական կարգով
Պրայըն Քրենսթըն

**Պրայըն Լի Քրենսթըն** ((անգլ.՝ *Bryan Lee Cranston*, , ամերիկացի դերասան, կատակերգող, ձայնային դերասան, թատերագիր, բեմադրիչ եւ արտադրիչ մըն է. «Թոնի», «Էմմի» եւ «Ոսկի գնդակ» մրցանակներու դափնեկիր։ Հանդիսատեսին առաւելապէս յայտնի է «Ամբողջ ծանրութեամբ» հեռուստասերիալին մէջ իր Ուալթըր Ուայթի դերով AMC կայանի տրամա ու ոճրագործական *[[Breaking Bad]]* հեռուստաշարին մէջ :

2011 թուականին համալրելով հեռուստասերիալի բրոտիւսերական կազմը, եւս երկու անգամ դարձած է Էմմիի դափնեկիր՝ «լաւագոյն հեռուստատրամա» անուանակարգին մէջ։ Երեք անգամ առաջադրուած է նոյն մրցանակի՝ «կատակերգական հեռուստասերիալի լաւագոյն երկրորդ բլանի դերասան» անուանակարգին մէջ՝ «Մալքոլմը կենտրոնին մէջ» սիթքոմին մէջ ունեցած դերակատարման համար։ Ուոլթեր Ուայթի դերակատարման համար առաջադրուած է նաեւ հինգ Ոսկի գնդակ մրցանակի՝ յաղթելով մէկուն մէջ (2014), ինը Կինոդերասաններու միութեան մրցանակի՝ յաղթելով չորսին մէջ եւ հինգ «Սադուրն» մրցանակի՝ յաղթելով երկուքին մէջ։

2014 թուականի Յունիսին արժանացած է «Թոնի» մրցանակի՝ «Մինչեւ վերջ» թատերական ներկայացման մեջ ԱՄՆ 36-րդ նախագահ Լինդոն Ջոնսոնը մարմնաւորելու համար։

Քրենթսոնի մասնակցութեամբ առաւել յայտնի գեղարուեստական ֆիլմերէն են «Փրկել շարքային Ռայանը» (1998), «Փոքրիկ միսս Երջանկութիւն» (2006), «Տրայվ» (2011) «Արկօ գործողութիւնը», «Կոձիլա» (2014) եւ շարք մը այլ կինոնկարներ։

Կատարած է նաեւ ռեժիսորական աշխատանքներ «Մալքոլմը կենտրոնին մէջ» սիթքոմի 7, «Ամբողջ ծանրութեամբ» հեռուստասերիալի 3, «Ամերիկեան ընտանիք» հեռուստասերիալի 2 եւ «Գրասենեակ» սիթքոմի 1 էբիզոտներուն մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:7 Մարտի ծնունդներ
Պրայի Այբուբենը

մինի|աջից|240px|Պրայի Այբուբենը կը կարդացուի ցուցամատը նշաններուն վրայէն սահեցնելով։
մինի|աջից|240px|Պրայով գրուած գինիի շիշի պիտակ։
մինի|աջից|240px|Լուի Պրայի կիսանդրին, իր ծննդավայրին մէջ։
**Պրայի Այբուբենը,** () տեսողութեան հարցեր ունեցող մարդոց համար նախատեսուած ուռուցիկ-կէտային համակարգ մըն է, որ 1824-ին ստեղծած է ֆրանսացի Լուի Պրայ ()` 15 տարեկանին։ Լուի Պրայ կօշկակարի զաւակ էր եւ տեսողութիւնը կորսնցուցած էր երեք տարեկանին։

## Գրութեան Եղանակը
Պրայի գիրերը պատկերելու համար կը կիրարկուին վեց կէտանի բջիջներ։

Կէտերուն ուռուցիկութիւն կը տրուի թուղթին հակառակ կողմէն։ 0,5 մմ բարձրութիւնը շօշափելով, կարելի է կէտերը զգալ։ Կէտերուն հեռաւորութիւնը շուրջ 2,5 մմ է, բջիջներունը` հորիզոնական ուղղութեամբ՝ 3,75, ուղղաձիգ ուղղութեամբ՝ 5 մմ։

## Լատինական Տառեր

* Առաջին a-j տասը տառերը կը պատկերեն վերին չորս կէտերու միջոցով (նշուած են սեւ գոյնով)։
* Երկրորդ շարքի k-t տառերուն երկրորդ տասնեակն է, որոնք կը ստացուին համապատասխան բջիջին ներսը՝ մէկական կէտ (նշուած են կարմիր գոյնով) աւելցնելով։
* Երրորդ շարքի առաջին u-y հինգ տառերը կը ստացուին առաջին շարքի համապատասխան բջիջներուն մէջ՝ վարէն երկուքական կէտ (նշուած են կանաչ գոյնով) աւելցնելով։
* w-ն կը ստացուի բջիջի երրորդ տողին աջէն մէկ կէտ (նշուած է բոսոր գոյնով) աւելցնելով։

Աւանդական վեցկէտանի Պրայը ունի 26=64 տարբեր նշաններ։ Անոնք օգտագործելով կը ստացուին ինչպէս տարբեր այբուբեններու տառերը, այնպէս ալ թուանշանները, կէտադրական նշանները. անգլերէնին մէջ նաեւ՝ առանձին բառեր եւ տառերու համադրութիւններ։
## Հայկական Այբուբենին Տառերը

## Պրայի Այբուբենին Գրամեքենան
մինի

Պրայի Այբուբենին գրամեքենան վեց ստեղներով գրամեքենայ մըն է, որ առիթ կ'ընծայէ օգտագործողին գրելու պրէյլեան տառատեսակով, սովորական տպագիր էջի մը վրայ:

Առաջին պրէյլեան գրամեքենան, որ մեծ ընդունելութիւն գտած է, յօրինած է Ֆրենք Հէյվըն Հոլը (Իլինոյսի կոյրերու դպրոցի տեսուչ) եւ զայն հանրութեան ներկայացուցած՝ 1892-ին:

## Յիշատակութիւն
Ամէն տարի, 4 Յունուարին միջազգային մակարդակով կը նշուի Պրայի Այբուբենին համաշխարհային օրը՝ ի յիշատակ Լուի Պրայի ծննդեան եւ անոր կատարած ջանքերուն: Թէեւ միջոցառումը պետական ​​տօն չի համարուիր, սակայն 2019-էն սկսեալ ՄԱԿ-ի կողմէ ճանչցուած է իբրեւ տօնակատարութեան պաշտօնական օր։

## Ծանօթագրութիւններ
Թոմաս Պրաուն

Սըր **Թոմաս Պրաուն** (, 19 Հոկտեմբեր 1605, Լոնտոն - 19 Հոկտեմբեր 1682, Նորվիճ, Անգլիա), անգլիացի փիլիսոփայ եւ բանաստեղծ։

Պրաունի ստեղծագործութիւնները կ'արտայայտեն անոր խոր հետաքրքրութիւնը բնական աշխարհին հանդէպ, որ կը կրէ Բակոնիան հարցման գիտական յեղաշրջման ազդեցութիւնը, մինչդեռ իր քրիստոնէական հաւատքը կը քարոզէր համբերատարութիւն եւ բարեացակամութիւն մարդկութեան հանդէպ, յաճախ անհանդուրժողական դարաշրջանի մէջ։ Որպէս անգերազանցելի գրական վարպետ, անոր աշխատանքներուն մէջ յաճախակի են յղումները դասական եւ աստուածաշնչային աղբիւրներուն։ Անոր գրական ոճը կը տարբերէր ըստ ժանրի եւ առ այդ կը վերածէր հարուստ, ոչ սովորական արձակի։ Չնայած ան շատ անգամ նկարագրուած է որպէս մելամաղձոտ մարդ, Պրաունի ստեղծագործութիւնները բազմիցս նաեւ կը բնութագրուին սրամիտ եւ նուրբ հիւմրով։

Թոմասը ծնած է 1605 թուականի Հոկտեմբեր 19-ին Լոնտոնի Սբ. Միքայէլ եկեղեցիին մէջ։ Անոր հայրը Ափթոնում (Չեշայր) կը զբաղէր մետաքսի առեւտուրով։ Թոմասը դեռ երիտասարդ էր, երբ հայրը մահացաւ եւ զինք ուղարկեցին սորվելու Ուինչեսթերի քոլէճ։ 1623 թուականին ընդունուեցաւ Օքսֆորտի համալսարան։ Այնուհետև 1626 թուականին Փեմբրոքի քոլէճը աւարտելէ յետոյ, ուսանեցաւ բժշկութիւն տարբեր մայրցամաքային համալսարաններու մէջ՝ ներառեալ Լեյդեն, ուր ան 1633 թուականին ստացաւ բժշկական աստիճան։ 1637 թուականին Պրաունը հաստատուեցաւ Նորվիճ, ուր ապրած եւ զբաղած է բժշկութեամբ մինչեւ իր մահը` 1682 թուականը։

մինի|աջից|200px|''Ռելիջիո Մեդիչի'', editio princeps, 1642.
*Ռելիջիօ Մեդիչի* (Լոնդոն 1643 թ.) փիլիսոփայական հաւատքի խոստովանութիւն, որ աչքի կը զարնէր իր օրիժինալութեամբ եւ գիտակութեամբ, որ առիթ կը դառնայ զինք աթէիզմի մէջ մեղադրելու համար։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Անգլիացի փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Անգլիացի բանաստեղծներ‎
Տէն Պրաուն

**Տէն Պրաուն** (), ծնած է 22 Յունիս, 1964-ին, Նիւ Հէմփշայր, ԱՄՆ։ Ան ամերիկացի Գրող, վիպագիր, ուսուցիչ եւ լրագրող մըն է։ Հեղինակ է բազմաթիւ ծանօթ եւ հանրայայտ գործերու, օրինակ՝ *[[Angels & Demons]]* (2000), *[[The Da Vinci Code]]* (2003), եւ *[[Inferno]]* (2013), որոնք վերածուած են ֆիլմերու: Տէն Պրաունի գիրքերը թարգմանուած են աւելի քան 52 լեզուներու:

Տէն Պրաունի գործերուն մէջ կը գտնուի գլխաւոր երեւակայական կերպարը մը՝ Ռոբպըրթ Լանկթընը ու անոր պատմութիւնները տեղի կ'ունենան պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններուն ընթացքին, ինչպէս նաեւ կը պարունակեն քրիստոնէական նիւթեր ու բներգներ։ Սակայն Տէն Պրաուն ըսած է թէ իր գիրքերը հակաքրիստոնէական բովանդակութիւն չունին։

## Մատենագրութիւններ
* Digital Fortress, (1998)
* Angels & Demons, (2000)
* Deception Point, (2001)
* The Da Vinci Code, (2003)
* The Lost Symbol, (2009)
* Inferno, (2013)

## Ծանօթագրութիւններ

## Յղումներ
* Տէն Պրաունի պաշտօնական կայք 
* Տէն Պրաունի ֆան-կայք  
* Տէն Պրաունի պաշտօնական կայքի Ռուսերէն տարբերակ  
* Տէն Պրաունի ֆան-ակումբ  

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գրողներ
Ստորոգութիւն:22 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գլոտիօ Պրաւօ

200px|մինի|Քլոտիօ Պրաւօ
**Գլոտիօ Անտրես Պրաւօ Մունիոս** (; ծնած է 13 Ապրիլ 1983, Չիլի), կատալոնական Պարշելոնայի եւ Չիլիի ազգային հաւաքականի դարպասապահ է։

Քլոտիօ Անտրես Պրաւօ Մունիոսը «Պարսելոնա» եկած է 2014 թուականի ամրան Ռեալ Սոսիետատէն։ Պրաւօն ծնած է13 Ապրիլ 1983 թուականին Չիլիի Բուին քաղաքին մէջ։

Պրաւօն դեռ վաղ հասակից սկսած է ֆութպոլ խաղալ, սակայն իր ասպարէզի սկիզբը եղած է յարձակող, այնուհետեւ պաշտպան եւ վերջը միայն դարպասապահ։

Պրաւոյին առաջին ակումբը եղած է չիլիական Կոլո-կոլոն, որուն ան միացած է 11 տարեկան հասակին։ Փորձերը սկսկելուն պէս Պրաւօն խնդրած է իր մարզչին իրեն փորձել դարպասապահի դիրքին վրայ եւ այդ օրէն վերջ ան այլեւս չէ փափաքած փոխել իր դիրքը։

Գլոտիա Պրաւօն Կոլո-կոլոյի առաջին խումբի կազմին առաջին անգամ խաղցած է 2002 թուականին՝ 19 տարեկան հասակին։ 2006 թուականին Պրաւօն տեղափոխուած է Սպանական Ռեալ Սոսյետատ, ուր իր փոխանցումը նշած է 22 Հոկտեմբեր 2006 թուականին՝ Մալյորկայի հետ խաղին (0-0)։

Գլոտիա Պրաւօն իր բարձր հասակին (185 սմ.) շնորհիւ հիմնականին մէջ յաղթող դուրս կու գայ 2-րդ կարգի։ Պրաւօն սթափ մտածող, ճկուն եւ փորձառու դարպասապահ է, եւ նաեւ հիանալի կը խաղայ ոտքերով։ Բացի այդ, Պրաւօն կը կարողանայ վստահութիւն հաղորդել խումբին պաշտպանութեանը, ինչ որ շատ կարեւոր գործ է խումբին համար։

## Արտաքին յղումներ
* Ֆուտպոլիստը  barca.am կայքում

## Ծանօթագրութիւներ
https://en.wikipedia.org/wiki/Claudio_Bravo_(footballer)

Ստորոգութիւն:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ
Ստորոգութիւն:Չիլիացի ֆուտբոլիստներ
Ստորոգութիւն:13 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1983 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ֆուտբոլի դարպասապահներ
Ստորոգութիւն:Ռեալ Սոսիեդադի ֆուտբոլիստներ
Պրիւժ

**Պրիւժ** կամ **Բրիւգգէ**, ( [ˈbrʏʝə], ), Պելճիքայի Արեւմտեան Ֆլանդրիա նահանգի գլխաւոր քաղաքն է։ Եւրոպայի ամէնագեղատեսիլ քաղաքներէն մէկը։ Բնակչութիւնը՝ ։ Միջնադարեան շրջանին, երբ քաղաքը կը գտնուէր իր ծաղկման գագաթնակէտին, ունէր աւէլի քան 200,000 բնակիչ։

## Բնակչութիւն

Պրիւժը կարեւոր տնտեսական քաղաք է։

XX դարուն վերջերը քաղաքէն քիչ մը հեռու կառուցուած է ժամանակակից Զեպռիւկէն նաւահանգիստը, որու շնորհիւ Պրիւժը վերադարձուցած է իր կորսնցուցած ծաւալային առեւտուրի քաղաքի տիտղոսը։

## Պատկերասրահ

Bruges,Burgplatz,Town hall.jpg|Պուրկ հրապարակ
Bruges,Bellfry.jpg|Զանգակատուն (Bellfry)
Bruges, view from Bellfry.jpg|Քաղաքի տեսքը Զանգակատունէն
Bruges, vief from Bellfry 2.jpg|Ջրանցքի տեսքը Զանգակատունէն
Bruges,channel01.jpg|Ջրանցք
Bruges,channels02.jpg|Ջրանցք
Bruges,channel03.jpg|Ջրանցք
Bruges,confectioner's.jpg|Հրուշակեղէնի վաճառախանութ Պրիւժի մէջ


կենտրոն|700px|մինի|Քաղաքի համայնապատկերը
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պելճիքա
Պրայըն Ճ. Սմիթ

**Պրայըն Ճ. Սմիթ** (,  12 Հոկտեմբեր, 1981) Ամերիկացի դերասան: Հանրածանօթ դարձած է իր ստանձնած դերին համար իբրեւ Թրէյ՝ 2005-ի *[[Hate Crime (2005 ֆիլմ)|Hate Crime]] ֆիլմ-ին* մէջ, իբրեւ Մաթիու Սքոթ`երեւակայական եւ զինուորական հեռուստաշար *[[Stargate Universe]]-ի* մէջ, եւ իբրեւ Ուիլ Կորսքի` Netflix-ի արտադրութեան հեռուստաշար *[[Sense8]]-ի* մէջ:

## Վաղ Կեանք եւ Ուսում
Սմիթ բնիկ Ալէն քաղաքէն Թեքսասցի մըն է (*Allen, Texas)*: Ան ուսումը ստացած է Quad C Theatre ծրագիրով Collin County Community College-ի մէջ, Փլանօ, Թեքսաս (*Plano, Texas)*: Տարի մը ուսում ստանալէ ետք Քոլոմպիայի Stephens College ուսումնարանին մէջ, Սմիթ կը փոխադրուի Նիւ Եորք, որպէսզի հոն շարունակէ ուսումը Juilliard School-ի Drama Division ծրագիրի 4 տարուան ընթացքին (*Խումբ 36*: 2003–2007), ուր իր դասընկերներէն էր Նիքոլ Պէհարին (*Nicole Beharie*) : Սմիթ կ'աւարտէ Ճուլիարտ (*Juilliard*) ուսումնարանը Bachelor of Fine Arts վկայականով:

## Տե՛ս նաեւ
* Sense8
* Թուփընս Միտլթըն
* Տունա Պէյ
* Ամըլ Ամին
* Մէքս Ռիէմէլթ
* Թինա Տէզայ
* Միկէլ Անճէլ Սիլվէսթր
* Ճէյմի Քլէյթըն

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1981 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:12 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Պրազիլ

200px|մինի|աջից|'''Պրազիլ'''

**Պրազիլ**, պետութիւն Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ Մայրաքաղաքը՝ Պրազիլ։ Պրազիլ իր տարածքով եւ բնակչութեան թիւով աշխարհի հինգերորդն է։

## Աշխարհագրական դիրք
Պրազիլը կը  գտնուի Հարաւային Ամերիկա մայր ցամաքի մէջ՝ Ատլանտեան ովկիանոսի ափին։ Կը գրաւէ մայր ցամաքի արեւելեան եւ կեդրոնական մասը։ Տարածութիւնը 8512 հազար քառ. ք.մ.։ Երկրի հիւսիսը Ամազոնի դաշտավայրն է։ Երկրի մնացած տարածքի գերակշռող մասը կը գրաւէ Պրազիլական սարահարթը (բարձրութիւնը մինչեւ 2890 մ.)։ Հարաւային ծայրամասը Լա Փլատայի դաշտավայրն է։

## Կրօն
Բնակչութեան ընդունուած դաւանանքը կաթոլիկութիւնն է, իսկ հաւատացեալներու 90-էն աւելին կաթոլիկներ են։

## Լեզու
Լատին ամերիկեան միակ երկիրն է, որուն պետական լեզուն փորթուկալերէն է։

## Վարչական բաժանում
Բաղկացած է 28 նահանգներէ եւ մայրաքաղաքի շրջաններէ։


Brazil_topo.jpg
Brazil_Labelled_Map.svg
ARCHELLA_E_THERY_Img_05.png


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պրազիլի դեսպանատունը Հայաստանի մէջ

Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Պրիւքսէլ

**Պրիւքսէլ** (անգլերէն՝ Brussels, ֆրանսերէն՝ Bruxelles), Պելճիքայի մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը։ Հոն կը գտնուի նաեւ Եւրոպական Միութեան (ԵՄ) գործնական կեդրոնը։

## Պատմութիւն
Առաջին անգամ կը յիշատակուի 11-րդ դարու աղբիւրներու մէջ՝ 7-րդ դարու վերջը տեղի ունեցած իրադարձութիւններու առթիւ։ Անուանման սկզբնական ձեւը եղած է Brussels, զոր առաջացած է ֆլամաներէն brock «ճահիճ» եւ sail «շինութիւն» բառերու միացումով, այսինքն՝ «Կացարան ճահճի վրայ»։ Բնակչութիւնը՝ ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք, Պրիւքսէլը դարձաւ միջազգային քաղաքականութեան կարեւոր կեդրոն մը։ Հոն կը գտնուին ԵՄ-եան հիմնական կառոյցներն ու ՆԱԹՕ-ի կեդրոնը։

## Բնակչութիւն

## Բնապահպանական քաղաքականութիւն
Պրիւքսէլը 2022 թուականի տուեալներով վեցերորդն է այն քաղաքներու ցանկին մէջ, որոնք ամէնէն արագ տեմփերով կը դառնան աւելի կանաչապատ, թէեւ նախապէս անիկա ունէր «երթեւեկութեամբ ծանրաբեռնուած, բարձրայարկ շէնքերու եւ պեթոնի քաղաքի» համբաւ։ Իշխանութիւնները հրապարակած են եօթը քայլէ բաղկացած ծրագիր մը՝ քաղաքը ա՛լ աւելի կայուն դարձնելու համար։ Այդ քայլերը կը ներառեն «օգտագործման վրայ հիմնուած, շրջանաձեւ եւ ցած ածխածնային տնտեսութեան» ներդրումը եւ քաղաքը «նախաձեռնող» դարձնելը։

Քաղաքը պէտք է վերածուի «10 վայրկեաննոց քաղաքի», ինչ որ կը նշանակէ «քաղաքային կեանքի համար անհրաժեշտ բոլոր յարմարութիւնները հասանելի դարձնել իւրաքանչիւր բնակիչի համար 10 վայրկեանէն պակաս ժամանակամիջոցի մէջ»։ Կանաչապատ տարածքները պէտք է ընդլայնուին։ Ծրագիրը կը նախատեսէ նաեւ բնակչութեան մասնակցութիւնը որոշումներու կայացման գործընթացին եւ կեանքի բարձր մակարդակի ապահովում՝ բոլորին համար։

## Մշակոյթ

#### Թանգարաններ
Պրիւքսէլի քաղաքամէջին եւ շուրջը կը գտնուին բազմաթիւ թանգարաններ։ Իւրաքանչիւր ամսուան առաջին Կիրակի օրը Պրիւքսէլի շատ մը թանգարաններու մուտքը անվճար է։

Ստորեւ ներկայացուած է Պրիւքսէլի թանգարաններու ոչ ամբողջական ցանկը.

* **Արուեստի եւ պատմութեան թագաւորական թանգարաններ.** Արուեստի եւ պատմութեան թանգարան, Հորթա-Լամպօ տաղաւար, Հալլէի դարպաս (Halle Gate), Հեռաւոր Արեւելքի թանգարաններ, Երաժշտական գործիքներու թանգարան:
* **Պելճիքայի գեղարուեստի թագաւորական թանգարաններ.** Հին վարպետներու թանգարան (Oldmasters Museum), Մակրիթի թանգարան, *Fin-de-Siècle* (Դարավերջի) թանգարան, Վիրցի թանգարան, Մէօնիէի թանգարան, Ժամանակակից արուեստի թագաւորական թանգարան:
* **Զինուած ուժերու եւ ռազմական պատմութեան թագաւորական թանգարան:**

## Սնունդ
Պրիւքսէլը յայտնի է իր խոհանոցով։ Պրիւքսէլեան կաղամբը իր անունը ստացած է այս քաղաքէն։ Ինչպէս Պելճիքայի մեծ մասին մէջ, հոս նոյնպէս տարածուած են միդիաները՝ տապկուած գետնախնձորով, կրկնեփները, տուրմը, տապկուած գետնախնձորը (French fries) եւ գարեջուրը։ Քաղաքը ունի «Միշլէն» (Michelin) աստղակիր հինգ ճաշարաններ, մէկ հատ 2-աստղանի եւ չորս հատ 1-աստղանի։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Պելճիքա
Պրոմեթեւս

[մինի|180px|Հերակլեսը կ'արձակէ Պրոմեթեսին, բարձրաքանդակ [Ափրոդիտէի տաճարէն, Ափրոդիսիասին մէջ:]]
**Պրոմեթեւս** (), հին յունական դիցաբանութեան մէջ՝ տիտաններէն մին, մարդոց արարիչ եւ պաշտպան։ Ըստ առասպելի՝ մարդերը ծեփած է կաւէն, իսկ Աթինան անոնց մէջ կեանք ներշնչած է։ Պրոմեթեւսը մարդկային տոհմի գոյութեան առաջին շրջանին անոր հովանաւորը եւ դաստիարակը եղած է։ Ողիմպոսէն կրակը գողնալու եւ մարդոց նուիրելու համար Զեւսը դաժանաբար պատժեց զայն՝ գամելով Կովկասեան լերներուն։ Զեւսի ուղարկած արծիւն ամէն օր կը ծուատէր անոր լեարդը, որ սակայն գիշերը նորէն կը վերականգնուէր։

Պրոմեթեւսի տանջանքներուն վերջ տուաւ Հերակլեսը։ Ան իր ճամբորդութիւններուն մէկուն ընթացքին հանդիպեցաւ անոր ու ազատեց շղթաներէն։

## Պրոմեթեւս Եւ Իօ
[մինի|140px|Արարիչ Պրոմեթեսը, Օթթոյ Կրայներ, [1909 թուական|1909:]]
Այն ատենը, երբ Պրոմեթեւսը կը կրէր իր տառապանքը, անոր քովը եկած է Իոն՝ գետերու աստուած Ինաքոսի դուստրը, որուն սիրահարուած էր Զեւսը եւ խանդօտ Հերայէն թաքցնելու համար անոր կով դարձուցած էր։ Հերայէն փախչելով՝ Իօ հասած էր մինչեւ Կովկասեան լեռներ։ Պրոմեթեւսը գիտէր գալիք ապագան եւ Իոյին ըսաւ, որ ան պիտի անցնի իր պատուին անունն ստացած Պոսփորը, որ կը նշանակէ «կովի գետանց», յետոյ, շատ տեղեր ըլլալով, պիտի հասնի մինչեւ Նեղոս, ուր Զեւս անոր պիտի վերադարձնէ նախկին կերպարանքին։ Պրոմեթեւսը նաեւ գուշակեց, որ ատկէ ետք Իօ Զեւսէն պիտի ունենայ որդի մը Եւպատոս անունով եւ անոր ժառանգը' շատ սերունդներ յետոյ, զինք պիտի արձակէ տառապանքէ։ Եւ իսկապէս, բազմաթիւ սերունդներ ետք, Եւպատոսի ժառանգներէն մէկը եղաւ մեծագոյն հերոս Հերակլես, որուն շնորհիւ Պրոմեթեւս ազատեցաւ գերութենէն։

* Պրոմեթեւսին անունով է Պրոմեթիոն քիմիական տարրը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Theoi Project. Prometheus 

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Պրոմփթընի Գերեզմանատուն

մինի|աջից|300px
**Պրոմփթընի գերեզմանատուն** ()` Լոնտոնի «Նշանաւոր Եոթնեակի» գերեզմանատուներէն մեկն է: Հիմնադրուած է Փարլիամէնթի որոշումով 1839-ին եւ բացումը կատարուած է 1840-ին: 
Բրիտանիոյ ամէնամեծ եւ ամէնանշանաւոր գերեզմանատուներէն մեկն է: Շուրջ 35 000 արձանները հասարակ տապանաքարերէն մինչեւ ծաւալուն դամբարաններ կը նշեն 205 000-էն աւելի թաղուածներու վերջին հանգրուանները:
Պրոմպթընի գերեզմանատունը Լոնտոնի Քէնսինկթըն եւ Չելսի շրջանին մէջ է  , Արեւմտեան Պրոմփթընի կայարանի հարեւանութեամբ: 
Թաղումներու համար Պրոմփթընը գոց եղած է 1952-էն մինչեւ 1966-ը, բացառութեամբ ընտանեկան յուղարկաւորութիւններու: Գերեզմանատունին մէջ թաղուած են աշխարհի շատ ազգութիւններու եւ տարբեր դաւանանքի ներկայացուցիչներ:
## Նշանաւոր Թաղուածները
մինի|աջից|160px|Ալեքսանտր Ռոտինեանի գերեզմանը
մինի|աջից|160px|Էմելայն Փանքհըրսթի գերեզմանը
* Ճորճ Պորրոու , հեղինակ, ճամբորդ եւ լեզուաբան
* Ուիլիըմ Քրուքս , քիմիագէտ եւ բնագէտ
* Ռատրիք Իմփի Մըրչիսըն  , երկրաբան
* Փերսի Պիլչըր  , գիւտարար
* Ալեքսանտր Ռոտինեան , հայազգի ճարտարապետ
* Ուիլիըմ Րասըլ   լրագրող
* Ֆելիցեան Սլաւոյ Սքլատքովսքի   Լեհաստանի վարչապետ
* Էմիլայն Փանքհըրսթ  քաղաքական գործիչ
* Սեմիւէլ Սմայլս ` սկովտիացի գրող
* Ճոն Սնոու ` բժիշկ
* Ռիխարտ Թաուպեր ` աւստրիացի օփերային երգիչ
* Եոհաննէս Ցուքերթորթ ` լեհ ճատրակի վարպետ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ
Պրոնզագոյն

**Պրոնզագոյնը** պրոնզի համաձուլուածքի գոյնն է: Նաեւ արեւայրուքէն մարդու մաշկի ստացած գոյնն է:

## Կիրառութիւն
Պրոնզագոյնը մրցոյթներուն շնորհուող պրոնզեայ մետալի գոյնն է:

Պրոնզագոյնը Լունտի Համալսարանի պաշտօնական երկու գոյներէն մեկն է:

## Ծանօթագրութիւններ
Պրուսիոյ Թագաւորութիւն

Պրուսիայի թագաւորութիւնը (գերմ.՝ Königreich Preußen)  Գերմանական միապետութիւն էր 1701-1918Թ.Այդ ժամանակ Գերմանիա պարտուած էր Առաջին Համաշխարհային պատերազին եւ գրաւուած էր Գերմանական Կայսրութեան տարածքի երկու երրորդը:
Պօղոս Անտոնեան Շաշիեան

**Պօղոս Անտօնեան Շաշիեան** (), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1744-ի Դեկտեմբեր 25-ին, հայրը Անտօն, բնիկ Պոլսեցի։ Մեծ հայրը կը կոչուէր Շաշի Ախտէր Յարութիւն Սեբաստացի։ Պօղոս ի սկզբան իր հօրը անուամբ Անտօնեան կոչուած է բայց յետոյ պապական անուամբ Շաշիեան մականուանուած է։

Իր տղայ հասակէն ուսունմասէր եւ աշխատասէր կանուխէն փափաքող եղած է բժշկութեան կատարելագործութեան, զոր ժառանգաբար իր պապը եւ հայրը իբր ախտէր արդէն կ՛ընէին։

16-17 տարեկանին Պոլսոյ Հայ երիտասարդութեան մէջ առաջին անգամը կ՛ըլլայ, որ 1762-ին կ՛երթայ Իտալիա, ուսանելու համար բժշկութիւն, եւ այդպէսով կրցած է կատարելագործել իր ուսմունքը աւարտելով իտալիոյ հռչակաւոր բժշկական համալսարանին ընթացքը։ 1769-ին վկայական առնելով կը վերադառնայ Պոլիս եւ 1772 Յուլիս 1-ին կ՛ամուսնանայ Փեփրոն անուն օրիորդի մը հետ եւ կ՛ունենայ զաւակներ, որոնցմէ մէկն է բժիշկ Մանուէլ Շաշիեան։

Իր հռչակը օրէ օր աւելնալով բոլոր երեւելիներու եւ ամիրաներու բժիշկը կ՛ըլլայ, նաեւ Արքունի Բժիշկ պատուանունը կ՛ունենայ։ 1778-ի Մայիս 15-ին Պոլսոյ մէջ պատահած է մեծ ժանախտ մը, որու սաստկութիւնը 40 օրէ աւելի չէ տեւած, սակայն այդչափ ատենուան մէջ մեռնողներու թիւը 300,000ը կ՛անցնէր ինչպէս կ՛ըսէ Այվազովսքի (պատմ. Օմս. էջ 377)։

Այդ թուականին Պօղոս Շաշիեան 34 տարեկան հասակին մէջ մեծ դեր կ՛ունենայ եւ հաւանական է, որ Սուլթան Համիտ Ա. կայսեր Բժշկապետ կ՛անուանուի։

Սուլթան Համիտ վախճանելով՝ 1789-ի Մարտ 7-ին, Սուլթան Սէլիմ Գ. անոր կը յաջորդէ որուն եւս «Արքունի Բժիշկը» ըլլալու պատուոյն կ՛արժանանայ։

Ան կը մահանայ 1815 թուականին, զոր հետեւաբար ծառայած է չորս Սուլթաններու։ Թաղուած է Պալըքլըի Հայոց գերեզմանատան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւր
* Զարդարեան Յիշատակարան, Ա. հատոր, Կ. Պոլիս 1911, էջ 163:

Ստորոգութիւն:25 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Պօղոս Արապեան

[մինի|300px|Կ․ Պոլիսը Բիւզանդական շրջանին [http://www.unc.edu/awmc/downloads/connorConstLblMed.jpg մանրամասն քարտեզ].](https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Byzantine_Constantinople.png)
**Արապեան Պօղոս Ապուշէխցի** (), հայ տպարանատէր։

Ծնած է Ակնէն ոչ հեռու գտնուող՝ Ապուշէխ, գիւղին մէջ։ Հօրը հետ կը տեղափոխուի Պոլիս, ուր ժամանակաւորապէս կը զբաղի մանրավաճառութեամբ, իսկ այնուհետեւ աշակերտելով հօրը՝ տպագրիչ Յովհաննէս Աստուածատուրեանին՝ կը սերտէ եւ խորապէս կ՚ուսումնասիրէ ժամանակի տպագրական գործը։

Հետզհետէ կատարելագործելով ու լրացնելով հօր ստեղծած հայերէն տառաձեւերը ու զարգացնելով տպագրական աշխատանքի ոլորտի մէջ ունեցած կարողութիւնները, Պօղոս Արապեան կը ձեռնարկէ նաեւ վրացական ու թուրքական տպագրութեան հիմք դարձած առաջին տառաձուլուածքներու ստեղծումը։

1770-ական թուականներուն Պօղոս Արապեան՝ որպէս հմուտ գրաձուլիչ, Կ․ Պոլսոյ մէջ տպարան կը հաստատէ, որ իր ընդարձակութեամբ առաջին տեղը կը գրաւէր։ Այս տպարանէն ներս տպուած են մեծ թիւով պարբերական հանդէսներ՝ «Ազդարար Բիւզանդեան», «Սուրհանդակ Բիւզանդեան», «Նոյեան Աղաւնի» եւ 1856-ին՝ «Զուարճախօս»-ը։ 1820 թուականէն սկսած, այս տպարանին մէջ լոյս տեսած են՝ «Բան Հրաւէր Սիրոյ», «Պատմութիւն Մարինայ Կուսին», «Շարական» եւ այլ հոգեւոր բովանդակութեամբ գիրքեր։

Պօղոս Արապեան մահացած է Կ․ Պոլսոյ մէջ, իսկ տպարանը երկար ժամանակ գոյատեւած է մահէն ետք։

## Գրականութիւն
* [Ա. Ադամեան, Վրաց Հերակլ Բ. Թագաւորի եւ տպագրիչ Պօղոս Յովհաննիսեանի պայմանագիրը., - «Բանբեր Մատենադարանի», [1956], N3, էջ 115-120։] 
* Հ. Սահակ Ճեմճեմեան, Տպագրիչ Պօղոս Արապեան եւ Հերակլ Բ. Վրաց թագաւորը,- «Բազմավէպ», 1978, 1-2, էջ 67-98։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1742 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1835 մահեր
Ստորոգութիւն:Ակն ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պոլիս մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ տպարանատէրեր
Ստորոգութիւն:Հայ տպարաններ
Անդօ Պօղիկեան

**Անդօ Պօղիկեան** (), լիբանանահայ մարզիկ։

Պօղիկեան նախնական կրթութիւնը ստացած է Այնճարի հայ Աւետարանական վարժարանին մէջ։ Մաս կազմած է Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Այնճարի ֆութպոլի Ա. խումբին եւ մասնակցած բազմաթիւ մրցումներու։ Անդամագրուած է Հ.Յ.Դ. Լ.Ե.Մ.-ի «Շ. Միսաքեան» մասնաճիւղին եւ իր մասնակցութիւնը բերած է միութենական աշխատանքներուն։ Նահատակուած է Այնճարի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի ակումբի շրջափակին մէջ, 1 Մայիս 1981-ին:

## Ծանօթագրութիւններ
Պօղոս (անձնանուն)

**Պօղոս**, մեսրոպեան գրելաձեւով՝ **Պաւղոս**, հայկական արական տարածուած անուն։ 

* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Պօղոսեան**

## Անունը Կրողներ
* Պօղոս Արապեան (1742-1835) Կ.Պոլսոյ մէջ տպարանատէր
* Պօղոս Առաքելեան (1850-95 Վան) բժիշկ
* Պօղոս Անտոնեան Շաշիեան (1744-1815 Կ.Պոլիս) բժիշկ
* Պօղոս Արիս (ծն.1889 Հալէպ) եկեղեցական գործիչ
* Պօղոս Լեւոն Զէքիեան (1943 Իսթանպուլ) ՄՄ անդամ հայագէտ
* Պօղոս Մելիքշահեան (1788 Զմիւռնիա-1855 Կ.Պոլիս) փիլիսոփա, բնագէտ
* Պօղոս Նուպար Փաշա (1851 Կ.Պոլիս-1930 Փարիզ) քաղաքական գործիչ
* Պօղոս Սնապեան (1927 Մուսալեռ-2014 Պէյրութ) սփիւռքահայ արձակագիր
* Պօղոս Արաքսեան (1862 Երեւան-1918 Թիփղիս) դերասան

## Անուան Այլ Տարբերակներ
Արեւմտահայոց մէջ տարածում ունի նաեւ անուան **Փօլ** տարբերակը
* Փօլ Կիրակոսեան (, 1926 Երուսաղէմ-93 Պէյրութ) նկարիչ

## Ծանօթագրութիւններ
Պօղոս Նուպար Փաշա

**Պօղոս Փաշա Նուպար** (), հայ ականաւոր քաղաքական գործիչ, Եգիպտոսի վարչապետ Նուպար Փաշայի որդին։

Մեծանուն դիւանագէտին զաւակը ծնած է 1851 թուականին եւ ժառանգած իր հօր գեղեցիկ ձիրքերը։ Իր երիտասարդութեան Եւրոպայի մէջ հետեւած է բարձրագոյն կրթութեան եւ վերադարձին եգիպտական կառավարութեան բազմաթիւ օգտակար ծառայութիւններ մատուցանելէն զատ 1900-թուականին հեղինակած է երկրագործական շոգեշարժ արօր մը՝ այնպիսի կատարելագործեալ վիճակով մը, որուն համար Ֆրանսական կառավարութիւնը «Պատւոյ Լէգէոն»ի պատուանշանով պատուած է զինքը։ Եւրոպական մամուլը մեծ գովեստով խօսած է Պօղոս Փաշայի մասին, այդ գիւտին առթիւ, եւ 1900 թուականին Փարիզի արուեստահանդէսին ստացած է ոսկի մետալ։ Եթէ Նուպարեանց բարոյական եւ նիւթական աջակցութիւնը չըլլար՝ ո՛չ Եգիպտոս ո՛չ ալ Ֆրանսա, այնքան լայն պիտի չբանային իրենց դռները այն ահագին գաղթականութեան առջեւ, որ կազմուեցաւ 1895-1895 եւ 1896-1896 թուականի ջարդերէն փախչողներէն։
Անոնք էին, որ հայթայթեցին հազարաւոր ոսկիներ ու որոնց մատակարարութիւնը յանձնուած էր մասնաւոր յանձնաժողովի մը։

Տարիներէ ի վեր Տէր եւ Տիկին Պօղոս Նուպար փաշա եւ որդին Առաքէլ պէյ, ամէն մէկը ամիսը 17-ական ոսկի կը վճարեն Ալեքսանդրիոյ Աղքատախնամին, շարոնունակելով մասնաւորներու ամսական նպատակներ տալ, ըստ իրենց ընտանեկան սովորութեան։

Պօղոս Փաշա գեղեցիկ ծրագիր մը յղացած էր առեւտրական եւ երկրագործական վարժարան մը հաստատելու համար՝ Եգիպտոսի մէջ, յատկացնելով այն նպատակին միլիոն մը Ֆրանկ: Սակայն գործին բազմազան դժուարութիւնները նկատի առնելով յետաձգուեցաւ ու իբրեւ փոխարինութիւն շինեց՝ «Պուլազի» մէջ, Ազգ. Երկսեռ վարժարան մը բոլոր գոյքերով կահաւորուած եւ այսպիսով փրկեց Հայ ուսանողութիւնը խոնաւ ու մութ փողոցի խարխուլ, փլչելու վրայ եղող շէնքէն՝ Գալուստեան վարժարանէն։ Պօղոս փաշայի մեծագոյն փառքը պիտի ըլլայ իր իսկ նախաձեռնութեամբ հիմնած Եգիպտոսի Հայկական Բարեգործական միութիւնը, որուն նպատակին էր.-

# Ասիաբնակ Հայ ժողովուրդին մտաւոր եւ բարոյական զարգացմանը նպաստել։ 
# Անոնց նիւթական եւ տնտեսական կացութիւնը բարւոքելու աշխատիլ։ 
# Այս արդիւնքը յառաջ բերելու ծառայող որեւէ ձեռնարկ կամ հրատարակութիւն քաջալերել։

## Գրականութիւն

* «Յիշատակարան» (Վ. Գ. Զարդարեան)։

Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1930 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայեր
Պօղոս Փօլ Էսապլեան

**Պօղոս Փօլ Էսապլեան** ծնած է Անգարա: Ուսումը կը ստանայ Վիեննայի Մխիթարեաններու մօտ: Անդամ նոյն միաբանութեան:Ապա՝ հրաժարելով Մխիթարեան ուխտէն,կանցնի Ամերիկայի միացեալ նահանգներ, ուր տարիներ շարունակ կը վարէ Պըրքլիի(Գալիֆորնիա) համալսարանին Հայագիտական դասաւանդութիւնները: Հայագիտական իր վաստակին մաս կը կազմեն տատիանի համաբարբառն ու հայերէն աւետարաններու առաջին թարգմանութիւնը, Վիեննա, 1937, Դիոնիսիոս Բարսալիբիի հակաճառութիւնը հայոց դէմ, Վիեննա 1938, Հայ ժողովուրդը դարերու ընդմէջէն (գերմաներէն), 1946, Հուլեան եւ Գիգորեան տոմարներու համեմատութիւնը (անգլերէն) քննական աշխատասիրութիւնները:

Պօղոս Էսապալեան կը մեռնի 1973 թ.ի վերջերուն:
## Աղբյուրներ
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս , Հատոր ԻԴ., Պէյրութ, 1973, էջ 355
Մկրտիչ Պօղոսեան

**Մկրտիչ Պօղոսեան**, Նիկտեցի ծնած 1875-ին։ 1900-ին հրաւիրուած Պէյրութ Ամերիկեան Համալսարանի տնօրէնութեան կողմէ պաշտօնավարելու իբր թրքերէնի դասախօս հաստատութեան մէջ, պաշտօն մը զոր 13 տարի վարած է ձեռնհասութեամբ։ Պասրաստած է բազմաթիւ աշակերտներ որոնցմէ շատեր պետական բարձր պաշտօն վարած են մինչեւ վերջ պահելով խորունկ յարգանք մը իրենց ուսուցչին հանդէպ։ Մօտէն հետաքրքրուած է մեր ազգային կեանքով։ Եղածէ կուսակցական (դաշնակցական)
ու արտօնասէր «Փիւնիկ»,«Նոր Փիւնիկ» եւ ժամանակ մըն ալ «Ազդակ» թերթերուն։ Ամերիկեան Համալսարանի իր պաշտօնը առիթ եւ դիւրութիւն ընծայեց իրեն Ա. Ընդհ. Պատերազմին օգտակար ըլլալու բազմաթիւ հայերու։ Մեռաւ 1937-ին յառաջացեալ տարիքէն:
## Ծանօթագրութիւններ
Յովհաննէս Ա. Քհնյ. Պօղոսեան

**Յովհաննէս Ա. Քհնյ. Պօղոսեան**, Յարութիւնի եւ Եղիսաբէթի որդին՝ Յովհաննէս ծնած է Պէյլան, 1896-ին։

Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղւոյն Ազգ. վարժարանը եւ ապա յաճախած է տաճկաց Րիւշտի վարժարանը, զոր աւարտած է 1914-ին։

1914-1915 ուսումնական տարեշրջանին, ուսուցչական պաշտօն վարած է Գանլը-Տէրէի վարժարանին մէջ։

1915-ի Մեծ Եղեռնին, Յովհաննէս իր հարադատներուն ու հայրենակիցներուն հետ կը տարգրուի դէպի անյայտ վայրեր, ուրկէ մաղապուրծ կ'աղատի ու վստահելի անձի մը քով կը զբաղի առեւսուրով։

Իր կեանքին ընկերը կ'ընտրէ պէյլանցի Կէպէնեան ընտանիքի դուստրը՝ Մարիձեան, որուն հետ կը պսակուի 1916-ին։ Սակայն երկու տարի ետք, 1918-ին, դժբախտութիւնը կ'ունենայ իր կինը կորսնցելու։ Կնոջ մահէն ետք կը փոխէ միջավայրը եւ կ'անցնի Երուսաղէմ՝ աշխատանքի նոր հորիզոներ փնտռելու։ Ճամբորդութեան ընթացքին, անծանօթներու կողմէ կը կողոպտուի ու այս պատճառոով կը կորսուին իր արժէքաւոր գիրքերն ու դպրոցական վկայականները։

Յովհաննէս Ա. Քհնյ. Պօղոսեան քահանայագործութեան քաղցր լուծին տակ տարիներ ծառայելէ ետք կը մահուան  Պէյրութի մէջ, 1970ական տարիներուն։

Թաղման կարգն ու վերջին օծումը տեղի կ'ունենան Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ մէջ։ Հայրենակիցներն ու հաւատացեալ ժողովուրդը աջահամբոյրով իրենց յարգանքի վերջին տուրքը մատուցանելէ ետք, մարմինը կ'ամփոթեն Ազգ. Գերեզմանատունը։

## Ծանօթագրութիւններ
Տիգրան Պօղոսեան

**Տիգրան Պօղոսեան** (1946)
Ծնած է Իրանի երբեմնի հայահոծ Մասջէդ-Սուլէյման քաղաքին մէջ, ուր ո՛չ մէկ հայ կ՚ապրի այլեւս։

Աւարտած է ծննդավայրին Հայոց Ազգային Միհրդատ միջնակարգ դպրոցը։ Բարձրագոյն ուսման հետեւած է Սպահանի (Նոր-Ջուղա) պետական համալսարանին մէջ, եւ աւարտած է հայոց լեզուի ու գրականութեան ճիւղը 1970–ին։

Բանաստեղծութիւն գրելու առաջին փորձերուն սկսած է 1969-ին։ Իր քերթուածները լոյս տեսած են «Ալիք» օրաթերթին, «Շիրակ» գրական հանդէսին, Հայաստանի «Ու֊րբաթ» շաբաթաթերթին եւ Իրան հրատարակուող «Ռաֆֆի», «Կաթիլ» ու «Նայիրի» օրացոյցներուն մէջ։

Ասպարէզով ուսուցիչ է, 1970–էն ի վեր։ Ներկայիս կը պաշտօնավարէ Թեհրանի հայ վարժարաններէն մէկուն մէջ, որպէս հայոց լեզուի ու գրականութեան դասատու։ Իր պաշտօնին զուգընթաց կ՚աշխատի Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան Ձայնասփիւռի հայերէն ռատիօժամի մէջ, որպէս խմբագիր,
թարգմանիչ եւ խօսնակ, 1982–էն ի վեր։

Տիգրան Պօղոսեան արտագրած է մարգկայնական շունչով օծուն հարազատ, սրտցաւ եւ ինքնատիպ տաղեր։ Արդի՝ զգայուն բանաստեղծ մըն է ան:
## Ծանօթագրութիւններ
Ալեքսանտր Պօղոսեան

**Ալեքսանտր "Սքունտեր" Պօղոսեան** (), հայ եթովպիացի գեղանկարիչ եւ նկարչութեան ուսուցիչ։ կեանքին մեծ մասը ապրած եւ ստեղծագործած է Միացեալ Նահանգներուն մէջ։

## Կենսագրութիւն
Ալեքսանտր Պօղոսեան ծնած է 1937 թուականին Ատիս-Ապեպայի մէջ։ Անոր հայրը մեծահարուստ հայ էր, իսկ մայրը՝ ազնուական եթովպուհի։ Ան մանուկ հասակէն կը հետաքրքրուի ափրիկեան սրբապատկերներով, կենցաղի իրերով ու տեղացիներու արտասովոր տարազներով, որոնց մեծ տեղ յատկացուցած է իր նկարներուն մէջ։ Լեհ եթովպագէտ Ստանիսլաւ Խոյնացքիի խորհուրդով Պօղոսեան կը նուիրուի նկարչութեան։

1954 թուականին նկարիչը՝ Հայլէ Սելասիէ կայսեր պատուոյն կազմակերպուած պատանի տաղանդներու մրցոյթին, կ'արժանանայ երկրորդ մրցանակի, իսկ արդէն 1955 թուականին՝ կառավարութեան օժանդակութեամբ, ան կը մեկնի Անգլիա, ուր կ'ուսանի երեք տարբեր արուեստի դպրոցներու մէջ, սակայն յետագային կը մեկնի Ֆրանսա։ 1957-1966 թուականներուն Փարիզի մէջ ան կ՛ուսանի՝ Գեղեցիկ արուեստներու բարձրագոյն դպրոցին եւ Շումեր ակադեմիային մէջ։ Այստեղ կը հանդիպի իր ապագայ կնոջ եւ կ'ամուսնանայ։

Ֆրանսայի մէջ Պօղոսեան կը հրապուրուի Փոլ Քլէի, Ժորժ Պրաքի ու Մաքս Էռնստի արուեստով։ Դեռեւս 60-ականներուն ան կը ցանկար միաձուլած ափրիկեան սրբապատկերային արուեստը, ժամանակակից եւրոպական կերպարուեստի ձեռքբերումներուն։ 1964 թուականին «Լամբեր» պատկերասրահէն ներս կը կազմակերպուի անոր անհատական ցուցահանդէսը։ 1966 թուականին ան կնոջ ու դստեր հետ կը վերադառնայ Ատիս-Ապեպա, ուր 3 տարի կը դասաւանդէ տեղի արուեստի դպրոցէն ներս։ 1967 թուականին Սքունտեր Պօղոսեան՝ Գեղեցիկ արուեստներու բնագաւառէն ներս, ակնառու յաջողութիւններ գրանցելու կապակցութեամբ կ'արժանանայ Կայսրի մրցանակին։ 1969-2000 թուական Պօղոսեան կերպարուեստ կը դասաւանդէ ԱՄՆ-ի՝ Աթլանթայի եւ Հարուըրտի համալսարաններէն ներս։ 2000 թուականին Պօղոսեան կը վերադառնայ իր ստեղծագործական կեանքին։

Պօղոսեան մահացած է 2003 թուականին Նիւ Եորքի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Եթովպիոյ հայերը
Կարէն Ջանիբեկեան

**Կարէն Ջանիբեկեան** (), հայ դերասան։

Ծնած է Երեւան։ 1966 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկը։ 1966-67 թթ. աշխատած է Թիֆլիսի հայկական դրամատիկական թատրոնէն ներս, 1967-69 թթ.՝ Երեւանի Սունդուկեանի անուան ազգային ակադեմիական թատրոնէն ներս։

Նկարահանուած է աւելի քան 50 ֆիլմերու մէջ՝ «Յատուկ Յանձնարարութիւն», «Սովի Ժամանակներից», «Չախ-չախ Թագաւորը», «Մորգանի Խնամին», «Քաոս», «Աշնան Արեւ», «Արեւիկ», «Խոշոր Շահում», «Մեզանից Երեքը», «Դէմքով Պատին», «Արիւն», «Ընկեր Փանջունի», «Լաբիրինթոս», «Երեւան Ջան», «Լովեմբեր», «Արահետ», «Անառակ Որդու Վերադարձը» եւ այլ ֆիլմերու մէջ։

1970-ականներուն, հեռուստաթատրոնէն ներս, բազմաթիւ դերերով հանդէս եկած է։

Կարէն Ջանիբեկեանն արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու, պատուոյ գիրերու, պետական կոչումներու, ինչպէս նաեւ՝ ՀՀ Մովսէս Խորենացիի մետալին։

2004 թուականին արժանացած է ՀՀ վաստակաւոր, 2010 թուականին՝ ժողովրդական արտիստի կոչմանը։
 
Կարէն Ջանիբեկեանի հայրը դերասան Գուրգէն Ջանիբեկեանն է։

Ան մահացած է 2015 թուականի Մարտ 22-ին։

## Ֆիլմագրութիւն

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ
*Կարէն Ջանիբեկեան 
*Կարէն Ջանիբեկեան
*Կարէն Ջանիբեկեան 

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:ՀՀ ժողովրդական արտիստներ
Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2015 մահեր
Ստորոգութիւն:1 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:22 Մարտի մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Ջերմութիւն

**Ջերմութիւն** ուժանիւթի կերպ մըն է։ Արդիւնքն է առարկայի մը մասնիկներուն արագ թրթռացումներուն: Ջերմաչափով մը կրնանք չափել առարկայի մը ջերմաստիճանը։
## Ջերմաստիճան
Ջերմաչափները կը գործածուին ջերմաստիճանը չափելու համար։ Անոնք աստիճանաւորուած են Celsius աստիճաններով։ կը պարունակեն հեղուկ մը, ընդհանրապէս սնդիկ կամ գունաւոր ալքոլ, որ տաքնալով կ'ընդլայնի եւ կը բարձրանայ աստիճանաւորուած ջերմաչափին մէջ, ցոյց տալով առկայ ջերմաստիճանը։
## Տաք օդով լեցուած օդապարիկներ
Երբ մեծ օդապարիկի մը մէջի օդը տաքցնենք, կազի մասնիկները աւելի արագ կը շարժին եւ իրարմէ աւելի կը հեռանան։ Կազի զանգուածը աւելի մեծ ծաւալ կը ստանայ եւ օդապարիկը կ'ուռեցնէ։ Մէջի տաք օդը դուրսի օդին նկատմամբ աւելի կը թեթեւնայ եւ ուրեմն օդապարիկը դէպի երկինք կը բարձրանայ։
## Ջերմութիւնը ինչպէ՞ս կը տեղափոխուի
Ջերմութիւնը, ըստ խնդրոյ առարկայ մարմինի վիճակին, կը տեղափոխուի երեք տարբեր միջոցներով՝ հաղորդումով, շրջանատարութեամբ եւ ճառագայթումով։
## Հաղորդում
Կրակի ջերմութիւնը հնոցի խառնիչին կը փոխանցուի, որովհետեւ անոր մասնիկները աւելի արագ շարժելով՝ կ'ընդհարին իրենց դրացիներուն հետ, անոնց ալ փոխանցելով արագ շարժում, հետեւաբար բարձր ջերմաստիճան։ Հաստատուն մարմիններու մէջ ջերմութիւնը կը փոխանցուի հաղորդումով։
## Շրջանատարութիւն
 
Երբ հեղուկ մը կամ կազ մը տաքցնենք, կ'ընդլայնին եւ աւելի թեթեւ կը դառնան։ Ուրեմն, տաքցած եւ թեթեւցած մասնիկները դէպի վեր կը քշուին շրջակայ տաքցող մասնիկներուն կողմէ։ Ջեռուցիչ մը, օրինակի համար, իր ջերմութիւնը կը տարածէ շրջանատարութեանբ. իր մօտ գտնուող տաքցած օդը կը տեղափոխուի սենեակին մէջ։
## Ճառագայթում
Ելեկտրական ջեռուցիչ մը, մոմի մը բոցը կամ արեւուն ճառագայթները իրենց ջերմութիւնը կը ճառագայթեն ամէն ուղղութեամբ, ենթակարմիր ճառագայթներու միջոցաւ։ Պարապ միջոցի մը մէջէն ջերմութիւնը կրնայ տեղափոխուիլ միայն ճառագայթումով։ Այդ ձեւով է, որ արեւուն ջերմութիւնը կը հասնի մեզի։
## Աղբիւրներ
* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարանս, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 14-15

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Եդուարդ Պօյաճեան

**Եդուարդ Պօյաճեան** (), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հրապարակագիր, քննադատ, խմբագիր եւ ուսուցիչ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Մուսա Լերան Խըտըր Պէկ գիւղը։ Երեք ամսական երեխայ էր, երբ ընտանիքը բարձրաձած է Մուսա լեռ, իսկ հերոսամարտէն ետք՝ տարուած է Եգիպտոս։ Զինադադարին վերադարձած է Մուսա լեռ, ուր սկսած է ուսանիլ գիւղական նախակրթարաններուն մէջ։ Ուսման երկրորդ շրջանին, 1930ին մեկնած է Պէյրութ, Համազգայինի նորաբաց Հայ Ճեմարանը, բարձրագոյն իր ուսումը ստանալու համար։ Հոն մնացած է մինչեւ Ա. լսարանի վերջը (1935), իսկ յետոյ՝ ուսուցիչ դարձած։։

## Գրական վաստակ
Գրած է կանուխէն, տպուած՝ քիչ մը ուշ, 1932-ին. աւելի կամ նուազ սերտ աշխատակցութիւն բերած է «Հայրենիք»-ին, «Յառաջ»-ին, «Ազդակ»-ի գրական շաբաթօրեայ յաւելուածին, «Նայիրի»-ին, «Ակօս»-ին, «Ազդարար»-ին, «Բագին»ին։ Մաս կազմած է այս վերջինի հիմնադիր եւ խմբագրական կազմերուն 1962-էն: Ստորգրած է տարբեր ծածկանուններով՝ Ալպաթրոս, Վազգէն Տիրանեան, Ե. Սարեան եւ Ե. Ծովիկեան։ Իսկ Ճեմարանի Դ. դասարանին մէջ, ձեռնարկած է գրական բովանդակութեամբ խմորատիպ ամսաթերթի մը, «Այգ» անունով։

1944-էն սկսեալ, յաջորդական հատորներով հրատարակած է իր գործերը՝ բանաստեղծութիւն եւ արձակ։ Քերթողական ու արձակ իր էջերը ամփոփուած են վեց հատորներու մէջ.-
*«Սէր Եւ Վիշտ» (քերթուածներ՝ 1944)
*«Հողը» (1948)
*«Թուղթ Զաւակներուս» (1961)
*«Տոմար Տարագրի» (1963)
*«Երկու Նամակներ» (1964)
*«Դէմքեր» (1967)

Գրական պարբերականներու եւ օրաթերթերու մէջ ցրուած կը մնան քանակով պատկառելի եւ որակով անզանցառելի իր էջերը, բանաստեղծութիւններ, արձակ, գրադատականներ, վերլուծական սեւերւումներ, օրագրային եւ յուշագրային սեւեռումներ։

Անընդհատ արտադրած է, ուսուցչական սպառիչ գործունէութեան մը զուգահեռ, մինչեւ իր մահը (Պէյրութ):

Իսկ յետ մահու իր գործերէն լոյս տեսած են «Դէմքեր» (1967), «Երկեր Ա. հատոր» (1968), «Ծննդավայր Կորուսեալ» (1984), «Ընտրանի» (Երեւան 1994), «Կեանքի Ափերէն» (1995) , «Դուն» (Երեւան 2005) եւ «Միտք Պահէ»:

## Աղբիւրներ
* Դար Մը Գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Բ. հատոր, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ 1977, էջ 353-355:
* Մուսալեռցի-Այնճարցի Գրագէտներ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Մուսալեռցի-ԱյնճարցիԳրագէտներ:
* Եդուարդ Պօյաճեան (1915-1966), Հայրենի Կորուսեալ Հողին Ինքնատիպ Երգիչը:
* BOOKS «Ընտրանի»: 

Ստորոգութիւն:1915 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1966 մահեր
Ստորոգութիւն:Մուսա լեռ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Փոլ Ճորճ

**Փոլ Քլիֆթըն Էնթընի Ճորճ** (, ), ամերիկացի արհեստավարժ պասքէթպոլիստ, թեթեւ յարձակող (երրորդ համար)/յարձակող պաշտպան (երկրորդ համար)։ Ներկայիս կը խաղայ Պասքէթպոլի ազգային միութեան (NBA) «Ինտիանա Փէյսըրզ» ակումբէն։ Երկու տարի (2008–2010) խաղացած է Ֆրեզնոյի նահանգային համալսարանի կազմէն։

## Մանկութիւն
Ան մեծցած է իր երկու մեծ քոյրերուն հետ, Թայոշա, որ պասքէթպոլ կը խաղար, եւ Փորթալա, որ վոլիպոլ կը խաղար Սան Պերնարտինոյէն։ Թէեւ Ճորճ կը փորձէր իր սիրած աստղին՝ Քոպի Պրայընդի նման ըլլալ, ան կ'ուզէր խաղալ Լոս Անճելըս Քլիփըրզ ակումբէն։ Ճորճ իր ազատ ժամերը կ'անցընէր զբօսայգին պասքէթպոլ խաղալով եւ կամ իր քրոջ՝ Թայոշայի դէմ խաղալով: Ան իր վերջին երեք համալսարանական տարիներուն օրինաւոր պասքէթպոլ սկսաւ խաղալ Թոմ Հըրճ մարզիչի ղեկավարութեամբ։

## Արտաքին Յղումներ
* Փոլ Ճորճի կենսագրական էջը NBA.com կայքին մէջ. 
* Էջը Պասքէթպոլ-ռէֆըրընով.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1990 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2 Մայիսի ծնունդներ
Մհեր Ջուլհաճեան

**Մհեր Ջուլհաճեան** (), Արցախեան ազատագրական պայքարի նահատակ ազատամարտիկ։

## Կենսագրութիւն
Փոքր տարիքէն անդամ կը դառնայ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան «Նաւասարդեան» Պատանեկան Միութեան։ 1984-ին մաս կը կազմէ Հ.Յ.Դ. Լիբանանի Երիտասարդական Միութեան «Րաֆֆի» մասնաճիւղին։ ԼԵՄ-ի մէջ կը ստանձնէ վարչական եւ այլ բազմաթիւ պատասխանատու պաշտօններ։ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի օրերուն, իր մասնակցութիւնը կը բերէ ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն։ 1992-ին կը մտնէ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի բնագիտութեան եւ երկրաբանութեան բաժանմունքը եւ 1989 Դեկտեմբերին կը ստանայ գիտութեան պսակաւորի վկայականը։ 1990-1992 կ’աշխատի Պէյրութի «Չաթալպաշեան» ազգային վարժարանին մէջ, իբրեւ բնագիտութեան ուսուցիչ։ 1989-ին կը նշանակուի Հ.Յ.Դ. «Բաբգէն Սիւնի» Պատանեկան Միութեան վարիչ եւ այս պարտականութիւնը կը շարունակէ մինչեւ Մարտ 1991։ Հոկտեմբեր 1990-ին կու տայ դաշնակցականի իր երդումը եւ կ’անցնի Հ.Յ.Դ. Զաւարեան Ուսանողական Միութեան շարքերը։ 1992-ին կ’ամուսնանայ եւ կը մեկնի Հայաստան։

1992-ին կը մասնակցի Արցախի Մարտունի շրջանի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն։ 23 Օգոստոս 1993-ին Արցախի Մարտունի շրջանի Մարզիլի գիւղին մօտ կը նահատակուի զինակից չորս ազատամարտիկներու հետ, երբ Մերուժան Մոսիյեանի, Արտակ Մնացականեանի, Լեւոն Համբարձումեանի եւ Ռուդիկ Աւագեանի հետ կը ստուգէին հայկական սահմանապահ ուժերու դիրքերը։

Ջուլհաճեանի անունով կը կոչուի Արցախի պետական համալսարանի համակարգչային կեդրոնները, Հ․Յ․Դ․ Լիբանանի Զաւարեան Ուսանողական Միութեան գրադարանները, Հ․Յ․Դ․ Լիբանանի Երիտասարդական Միութեան «Րաֆֆի» մասնաճիւղի սրահը, Հ․Յ․Դ․ Գանատայի պետական միութիւնը։ Ջուլհաճեանի նուիրուած պատրաստուած են բազմաթիւ ֆիլմեր, որոնցմէ մէկն է «Մհեր»-ը։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
* Հ․Յ․Դ․ Զաւարեան Ուսանողական Միութեան պաշտօնական էջ։ 

Ստորոգութիւն:1967 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1993 մահեր
Ստորոգութիւն:28 Նոյեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:23 Օգոստոսի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ազատամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Արցախեան ազատամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Արցախեան ազատամարտ
Ստորոգութիւն:Արցախ
Արսէն Ջուլֆալակեան

**Արսէն Լեւոն Ճուլֆալակեան** (), հայ յունահռոմէական ոճի ըմբշամարտիկ, 2014 թուականի աշխարհի ախոյեան, 2012 թ. Ողիմպիականի արծաթէ մետալակիր։ Եւրոպայի ախոյեան (2009) եւ պրոնզե մետալակիր (2012), աշխարհի արծաթէ (2010) եւ պրոնզէ (2011) մետալակիր։ 2008 եւ 2012 թուականներու Ողիմպիականներու մասնակից։ Միջազգային կարգի Մարզախաղի վարպետ։

2014 թուականի ըմբշամարտի աշխարհի ախոյեան։

Ծնած է Գիւմրի։ Աշխարհի եւ ողիմպիականի ախոյեան, ըմբիշ Լեւոն Ճուլֆալակեանի որդին է։ Հօր ղեկավարութեամբ 1998 թուականէն սկսած է զբաղիլ ըմբշամարտով։ 2001, 2003, 2004 թուականներուբ դարձած է Հայաստանի պատանեկան առաջնութեան ախոյեան։ 2002 թուականին պատանեկան Ողիմպիական խաղերու պրոնզէ մետալակիր, Եւրոպայի պատանեկան առաջնութեան կրկնակի մետալակիր (2003, 2004 թթ.)։ 2004 թուականին Ճանչուած է Եւրոպայի լաւագոյն պատանի մարզիկ։ Եւրոպայի երիտասարդական առաջնութեան պրոնզէ (2005) եւ արծաթէ (2006) մետալակիր։ 2007 թուականին աշխարհի պատանեկան առաջնութեան յաղթող։ 2012 թուականին ճանաչուած է Հայաստանի լաւագոյն մարզիկ։

75 քկ քաշային Արսէն Ճուլֆալակեանի շնորհիւ, 13 տարուան ընդմիջումէն ետք, Հայաստան կրկին ունեցաւ յունահռոմէական ըմբշամարտի աշխարհի ախոյեան. 2014 թուականի Սեպտեմբեր 12-ին Ուզպեքստանի մայրաքաղաք՝ Թաշքենթի մէջ աշխարհի առաջնութեան եզրափակիչին 4։0 հաշուով պարտութեան մատնեց խրուաթ Նեւէն Զուկային եւ հռչակուեցաւ աշխարհի ախոյեան։ Եզրափակիչ հասնելէ առաջ Ճուլֆալակեան յաղթած էր ազրպէյճանցի Էլվին Մուրսալիեւին (9։0), աւստրիացի Ֆլորիան Մաչլիային (12։1), մեքսիքացի Լեւին Էսքոպարին (11։2) եւ վրացի Զուրապ Դաթունաշվիլիին (1։0)։

2015 թուականի Ապրիլ 24-ին Պուլկարիոյ մայրաքաղաք՝ Սոֆիայի մէջ, տեղի ունեցած «Տան Քոլով – Նիքոլա Փեթրովի» անուան ամենամեայ միջազգային մրցաշարքին, 75 քկ քաշային կարգին վաստակած է ոսկէ մետալ:

## Աշխարհի Ախոյեան
2014 թուականի Սեպտեմբերին Ուզպեքստանի մայրաքաղաք Թաշքենթի մէջ տեղի ունեցաւ յունահռոմէական ըմբշամարտի աշխարհի առաջնութիւնը։ Մինչեւ 75 քկ քաշային կարգով՝ Արսէն Ճուլֆալակեան Սեպտեմբեր 12-ին հինգ գօտեմարտ խաղալով եւ բոլոր մրցումներն ալ յաղթանակով աւարտելով՝ իր մարզական կենսագրութեան մէջ առաջին անգամ նուաճեց աշխարհի ախոյեանի կոչումը։

Հայաստանի յունահռոմէական ըմբշամարտի հաւաքականի գլխաւոր մարզիչ Լեւոն Ջուլֆալակեանի սանը եզրափակիչին յաղթեց Խրուաթիոյ ներկայացուցիչ Նեւէն Ժուկային եւ Հայաստանին բերաւ առաջին ոսկէ մետալը։ Իրեն համար կը մնայ միայն մէկ, տակաւին չնուաճուած մարզական մէկ բարձրագոյն՝ Ողիմպիական ախոյեանի տիտղոսը։

98 քկ քաշային կարգով հանդէս եկող Արթուր Ալեքսանեան Հայաստանին բերաւ երկրորդ ոսկէ մետալը։

## Պարգեւներ
«Հայրենիքին Մատուցած Ծառայութիւնների Համար» 2-րդ աստիճանի մետալ (2012)

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Լոնտոն-2012. Հայ օլիմպիականները. Արսեն Ջուլֆալակյան

Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ ըմբշամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:8 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ շրջանաւարտներ
Ջուր

մինի|300փք|Ջուր
**Ջուր**ը աշխարհի վրայ ամէնէն տարածուած բաղադրութիւնն է։ Երկրագունդին մակերեսին 70 տոկոսը ծածկուած է ջուրով։ Զուտ ջուրը անգոյն, անհոտ եւ անհամ հեղուկ մըն է։ Մեր խմածը յաճախ թեթեւ համ մը ունի, որովհետեւ կը պարունակէ կարգ մը հանքային աղեր եւ լուծուած կազեր։ Ջուրը սքանչելի լուծիչ մըն է։

## Ջուրին շրջանառութիւնը
Անձրեւին ջուրը կը թափանցէ հողին մէջ՝ սնուցանելով բոյսերը կամ հոսելով կը թափի առուակի կամ գետի մը մէջ։ Արեւուն ճառագայթներու ազդեցութեան տակ ջուրը կը շոգիանայ, մթնոլորտին մէջ կը խտանայ եւ կը կազմէ ամպերը, որոնցմէ կը ստացուի վերստին անձրեւ։ Ամպերու մէջ խտացած ջուրը կու գայ գետակներէն, լիճերէն, գետերէն, ծովերէն, ինչպէս նաեւ բոյսերէն եւ անասուններէն։

## Ջուրը բնութեան մէջ
Կեանք գոյութիւն ունի միայն այնտեղ, ուր ջուր կայ։ Բոյսերը հողէն կ'իւրացնեն ջուրը եւ անոր մէջ լուծուած նիւթերը։ Ջուրի միջոցով կենդանի կազմուած մարմիններէն կը հեռանան ոչ պիտանի նիւթերը։ Ջրային կենդանիները ջուրի միջոցով կը ստանան նաեւ ցամաքը գտնուող իրենց անհրաժեշտ նիւթերը։

Աղբիւրներու, գետերու եւ լիճերու քաղցրահամ ջուրերու պաշարը կը կազմէ ջրոլորտի սոսկ 1/10000 մասը։
մինի

## Աղբիւրներ
*Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարան, Արամ Սեփեթճեան եւ ԼեւոնԹորոսեան, 2001-2002, էջ 10-11

## Արտաքին յղումներ
* Ջուրը երեխայի սննդակարգում 

Ստորոգութիւն:Նիւթեր
Ջրածին

**Ջրածին** (), պարբերական համակարգի առաջին տարրն է**,** կը նշանակէ՝ **H**, հիւլէական զանգուածը՝ 1.0079։ Առաջին անգամ մաքուր վիճակին ստացած է Հենրի Քաւենտիշը () 1766 թուականին։ Ան ամենատարածուած տարրն է տիեզերքին մէջ։ Երկիրի վրայ ջրածինը կը գտնուի հիմնականը միացութիւններու ձեւով։

Ջրածնի հիւլէն կազմուած է մէկ բրոդոն ունեցող միջուկէ եւ մէկ ելեկտրոնէ եւ կ'երեւի H2 պարզ նիւթի մը ձեւով։ 1 աթոմական զանգուածով, յայտնի են նաեւ ծանր ջրածիններ՝ տէյթերիւմը (D, աթոմական զանգուածէ 2) եւ սրիթիւմը (T, աթոմական զանգուածէ 3), որոնք թթուածինի հետ կը յառաջացնեն ծանր ջուր՝ (M=2Օ)։

## Պատմութիւն
մինի|Hydրածնի սպեկտրի փորձարկում
Ջրածինը յայտնաբերուած է 16-րդ դարու կէսերուն Փարասելսուսի կողմէ, որ ստացած է երկաթի վրա ծծմբական թթու ազդելով։ 1766 թուականին Քաւենտիշը հաստատած է անոր յատկութիւնները եւ ցոյց տուած է անոր տարբերութիւնը միւս կազերէն եւ անուանած է «այրուող օդ»։ Անթուան Լաւուազիէն 1783 թուականին առաջին անգամ ջրածին ստացաւ ջուրէն եւ ապացուցեց, որ ջուրը ջրածինի եւ թթուածինի քիմիական միացութիւնն է զայն անուանեց «*հիտրոկենիւմ*» (՝ «ջուր» եւ ՝ «կը ծնեմ»), որ կը նշանակէ ջուր ծնող։

## Յատկութիւններ
thumb|upright|Տիեզերանաւերուն համար որպէս վառելիք կ'օգտագործուէ ջրածնի եւ թթուածնի միացութիւնը:
Ջրածնի կազը կը ձեւաւորէ պայթուցիկ խառնուրդ 4–74% պարունակութեան օդին հետ եւ 5–95% պարունակութեան քղորինի հետ: Պայթիւնը կ'արձակէ ջերմութիւն եւ վառ լոյս Մաքուր թթուաջրածինը կ'արձակէ անդրամանիշակագոյն լոյս եւ թթուածնի մեծ պարունակութեան պարագային անտեսանելի է անզէն աչքին: H2-ը կը փոխազդէ բոլոր օքսիտացուած տարրերուն հետ: Ջրածինը կրնայ ինքնաբուխ եւ ուժեղ փոխազդէ սենեակի ջերմաստիճանին քղորինի եւ փղուորինի հետ, ձեւաւորելով ջրածնի քղորիտ եւ ջրածնի փղուորիտ, որոնք վտանգաւոր թթուներ են:

## Տարածվածութիւն
[մինի|Սաթուրն մոլորակը ջրածինէ եւ [հեղիւմէ բաղկացած կազային հսկայ մըն է։]]
### Տիեզերքին մէջ
Ջրածինը կը կազմէ աստղերու եւ Արեգակի զանգուածի մօտ կէսը (փլազմայի ձեւով), Արեգակի մթնոլորտի 84 %-ը, միջաստղային միջավայրի եւ միգամածութիւններու հիմնական մասը։ Աստղերու ընդերքին՝ ջրածինի հիւլէներու միջուկներէն՝ պրոտոններէն կը սինթեզուին հեղումի հիւլէի միջուկներ (ջերմամիջուկային սինթէզ), կ'անջատէ ահռելի քանակներով եռանդ։

### Երկրի ընդերքին մէջ եւ կենդանի օրկանիզմներուն մէջ
Ջրածնի պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ (ըստ զանգուածի) 0,15% է, ընդհանուր պարունակութիւնը երկիրին վրայ՝ 1% է (16% ըստ աթոմներու թիւի)։ Ազատ վիճակին հազուադէպօրէն կը հանդիպի՝ որոշ հրաբխային եւ այլ բնական կազերուն մէջ, օդին մէջ՝ 1•10−4։ Մթնոլորտի վերին շերտերոն ջրածինի պարունակութիւնը շատ աւելի մեծ է, մերձերկրեայ տարածութեան մէջ կը յառաջացնէ երկիրի բրոդոնային ռատիասիոն գօտին։

Ջրածինը կը մտնէ ամենատարածուած նիւթի՝ ջուրի (11,19% ըստ զանգուածի), ան ածուխի, քարիւղի, բնական կազերու, կաւերու, կենդանական եւ բուսական օրկանիզմներու բաղադրութեան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ