Աղեքսանտրիա

**Աղեքսանտրիա**, երբեմն *ալ՝ Աղեքսանդրիա* (‎‎), ծովեզերեայ քաղաք՝ Եգիպտոսի հիւսիսը, Միջերկրականի հարաւային ափերուն, Նեղոս գետին տելդային արեւմտեան կողմը։ Կառուցուած է Մարիուդ լիճին *Lake Mariout* եւ Միջերկրական ծովուն երկարող նեղուցին միջեւ։

Հիմնուած է Ք․Ա․ 331 Մեծն Աղեքսանտրին կողմէն։ Ներկայ Եգիպտոսին երկրորդ գլխաւոր քաղաքն է։ Անցեալին եղած է Եգիպտոսի Պտողեմէացիներու թագաւորութեան հզօր մայրաքաղաքը։

Աղեքսանտրիան 5 280 664 բնակչութեամբ Միջերկրականի աւազանին ամէնէն ընդարձակ քաղաքն է, Արաբական աշխարհի՝ 6-րդը, իսկ Ափրիկէի՝ 9-րդը։ Քաղաքը 40 քմ․ երկարութեամբ կ՛երկարի Եգիպտոսի Միջերկրականի ափին։ Զբօսաշրջկութեան ժողովրդային համբաւ վայելող քաղաք է, նաեւ՝ ճարտարարուեստի կեդրոն շնորհիւ Սուէզէն եկող բնական կազի եւ քարիւղի կազամուղիին։

Հին ժամանակներուն, Աղեքսանտրիան Եգիպտոսին գլխաւոր նաւահանգիստն էր եւ մայրաքաղաքը։ Իր աճման շրջանին եղած է հիւսիսային Ափրիկէին ամենամեծ տնտեսական կեդրոնը, աշխարհի մշակոյթի ամենակարեւոր օճախներէն եւ համբաւաւոր իր Գրադարանին եւ Փարոսին համար՝ հին աշխարհի եօթը հրաշալիքներէն մէկը, կառուցուած համանուն կղզիին վրայ։

Քաղաքին հին աւերակները եւ Աղեքսանտրիոյ նոր Գրադարանը, 2003  առաջարկուեցան եւ այժմ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Բաժնի Ցուցական Ցանկին մաս կը կազմեն։

## Պատմութիւն
[մինի|165x165փքս|[Լուվրի թանգարան, Փարիզ․ Պտողեմէոսի կիսանդրին]]
### Հելլենիստական Շրջան
Աղեքսանտրիան յուն․՝ *Ἀλεξάνδρεια* (*Alexandreia*) կը հիմնէ Մեծն Աղեքսանտր, Ք․Ա․ 331 թուականին։ Հելլենիստական շրջանին, յունական ամենամեծ քաղաքն է, համաքաղաքացիական բնակչութեամբ։

Մեծն Աղեքսնատրի նպատակն է խճուղի *Heptastadion* կառուցել, որպէսզի միացնէ Փարոս կղզիակը ցամաքին երկու բնական նաւահանգիստ ունենալու համար եւ այս ձեւով կապել Յունաստանը՝ Նեղոս գետի աւազանին։ Ան կը շարունակէ իր արշաւանքը, ետին ձգելով Քլէոմենիս կառավարիչը հետեւելու քաղաքին կառուցման աշխատանքներուն։ Ճարտարապետն է Ռոտացի Տինոքրաթիս *Dinocrates of Rhodes*։

Աղեքսանտրի մահէն ետք, Ք․Ա․ 323, անոր զօրավարներէն Պտողեմէոս կը յաջողի Աղեքսանտրի մարմինը յափշտակել եւ Եգիպտոս տանիլ։ Ըստ կարգ մը վկայութիւններու, Աղեքսանտրի մարմինը Մեմֆիս կ՛ամփոփուի եւ ապա Աղեքսանտրիա (երբ այլեւս քաղաքի կը վերածուի)։ Ուրիշ աղբիւրներու համաձայն, Եգիպտոս հասած, կ՛ամփոփուի Աղեքսանտրիա։ Պտողեմէոս սպաննել կու տայ Քլէոմենին եւ Ք․Ա․ 305-ին ինքզինք Փարաւոն կը յայտարարէ Պտողեմէոս Փրկիչ անունով եւ Եգիպտոսի մայրաքաղաքը Մեմֆիսէն Աղեքսանտրիա կը տեղափոխէ։

Աղեքսանտրիոյ քաղաքին կառուցման վերջնական աշխատանքները եւ խճուղիին կառուցումը Պտողեմէոսին կը վերագրուին, իսկ Փարոսին *Phare d'Alexandrie*՝ անոր զաւկին, Պտողեմէոս Բ․   (Փարոսին ճարտարապետն է Սոսթրաթոս Քնիտեցին՝ Սդրապոն*Strabon* զայն այդպէս կ՛ անուանէ *Σώστρατος ὁ Κνίδιος - Sostrate de Cnide ․* Քնիտուս, Փոքր Ասիոյ ծովեզերեայ քաղաք)։  Ան, օրինակուելով Սուրի վաղեմի զարգացած քաղաքէն, Աղեքսանտրիան քանի մը տարուան ընթացքին կը դարձնէ վաճառականութեան կեդրոն․ Եւրոպայի, Արաբական աշխարհի եւ Հնդկաստանի միջեւ եւ դար մը ետք, աշխարհին ամենաընդարձակ քաղաքը, իսկ քանի մը դար ետք աշխարհի երկրորդ քաղաքը՝ Հռոմէն ետք։

Քաղաքը կը բնակուի մեծ մասով, յոյն բնակչութեամբ․ անոնք եկած են Յունաստանի տարբեր վայրերէ։ Նաեւ, կը հասնին հրեաներ, որոնք կը կազմեն այդ ժամանակի ամենամեծ հրէական համայնքը։ Աղեքսանտրիոյ մէջ է, ուր կը կատարուի Թանխի *Tanakh* (հրէական աստուաշունչ) յունարէնի թարգմանութիւնը *Μετάφραση των Εβδομήκοντα - Septuagint*։  Աղեքսանտրիան Հելլենիստական մշակոյթի կեդրոն է, սակայն ծագումով յոյն Պտողեմէացիները կը յաջողին հաւասարակշռել քաղաքին յոյն, հրեայ եւ Եգիպտացի բնակչութեանց միջեւ տարբերութիւնները։

#### Աղեքսանտրիոյ Գրադարանը
Աղեքսանտրիոյ Թանգարան Հաստատութիւնը *Μουσεῖον τῆς Ἀλεξανδρείας* կ՛ընդգրկէ Աղեքսանտրիոյ Գրադարանը *Library of Alexandria*։

Ըստ պատմական աղբիւրներու, գրադարանը կը հիմնուի Պտողեմէոս Ա․ին կողմէ ու կը կառուցուի Պտողեմէոս Բ․ին կողմէ։ Եղած է աշխարհի գլխաւոր եւ ամենահամբաւաւոր գրադարաններէն մէկը։ մինի|Շնորհիւ պատմական եւ հնագիտական աղբիւրներու, գեղարուեստական պատկերացում Աղեքսանտրիոյ Գրադարանին․ ''O. Von Corven'', 19-րդ դար․

Գրադարանի աշխատանքներուն ծիրէն ներս, կարեւոր տեղ կը գտնեն թարգմանութիւնները, մասնագիտացած բառարաններու կազմութիւնը եւ հին արձանագրութիւններուն գրադատութիւնը (այս աշխատանքով կը զբաղի յատկապէս Արիսթարխոս Սամոթրաքեցին *Aristarchus of Samothrace* (Ք․Ա․ 220-143)։ Բիւզանդացի Արիսթոֆանին *Aristophanes of Byzantium* (Ք․Ա․ մօտաւորապէս 275-180) կը սեպուի գիտական բառագիտութեան եւ գրական գիտութեան հիմնադիրը։

Աղեքսանտրիոյ Թանգարանը կը գործէր իբրեւ ուսման եւ հետազօտութեան բարձրագոյն կեդրոն։ Կ՛ունենայ բազմազան աշխատանոցներ, կենդանաբանական եւ բուսաբանական պարտէզ, աստղադիտարան եւ հիւրատուներ հիւր-ուսումնասիրողներուն համար։ Հոն կ՛աշխատին նշանաւոր գիտնականներ, օրինակ՝ թուաբանագէտ Էւքլիտը *Euclide* կը սեպուի երկրաչափութեան հայրը (Ք․Ա․ 300-270), աստղագէտ Արիսթարխոն, թուաբանագէտ Էրաթոսթենին *Eratosthenes* (Ք․Ա․ 276-194, հիմնադիր՝ գիտական աշխարհագրութեան եւ տեղագրութեան) եւ բժիշկ-կազմախօս Հիրոֆիլոս Խալքիտոնացին (Ք․Ա․ 4-րդ դար)․ վերջինը ու անոր յաջորդը Էրասիսթրաթոս *Erasistratus* (Ք․Ա․ 304 -250 Աղեքսանտրիոյ մեծ բժշկութեան համալսարանին հիմնադիրները կը սեպուին։   Համալսարանին համբաւը Ղալինոսին *Γαληνός*  (հին աշխարհի երկրորդ համբաւաւոր բժիշկը, Հիփոքրաթիսէն *Hippocrates* ետք) ուշադրութիւնը կը գրաւէ․ ան Աղեքսանտրիա կու գայ եւ կ՛ուսանի Հերակլէսին մօտ, ապա 28 տարեկան հասակին ծննդավայրը՝ Փերկամօ, կը վերադառնայ 157-ին։
մինի|Հիփաթիային կենդանագիրը|161x161փքս
47 թուականին, հրդեհ մը Թանգարանին մեծ վնաս կը պատճառէ։ Իսկ Հռոմի Աւրելիանոս կայսրի եւ Փալմիրի Զենովիա թագուհիին միջեւ բախումներուն ընթացքին (Գ․ դար, 273), զոյգ գրադարանները լուրջ վնասներ կ՛ունենան։

Շատ մեծ դէմքեր կ՛անցին վաղեմի Աղեքսանտրիոյ մտաւորական կեդրոններէն․ հարկ է նշել Հիփաթիա *Υπάτια* *Hypatie* անունը․ ան ծնաւ, ապրեցաւ ու մահացաւ Աղեքսանտրիա (370 - 415)։ Ան Նոր պղատոնականութեան փիլիսոփայ, աստղագէտ, թուաբանագէտ եւ Աղեքսանտրիոյ Նոր պղատոնականութեան Ուսումնարանին տնօրէնուհի էր։ Կը սպաննուի մոլեռանդ քրիստոնեայ խուժանի կողմէ 8 Մարտ 415-ին։ 25 տարի ետք, Սոկրատիս Սխոլասթիքոս *Socrate le Scolastique* իր արձանագրութիւններուն մէջ կը գրէ անոր մասին։ Ի պատիւ Հիփաթիային, 1884-ին գտնուած աստղակերպը կ՛անուանուի «238 Hypatia»։

Աղեքսանտրիոյ Գրադարանին աւերման թուականը յստակ չէ, սակայն տուեալ են շրջանները, ուր ծանր վնասներ կրած է։

Տեսակէտներ՝ Աղեքսանտրիոյ Գրադարանի քայքայման շուրջ․-մինի|Աղեքսանրիոյ մէջ տպուած դրամ, Ք․ա․ 2-րդ դար։ Երկու դրամներուն ետեւը կը պատկերացուին հռոմէացի հետեւեալ կայսրերը՝ առաջինին ''Antoninus Pius'' եւ երկրորդին՝ ''Marcus Aurelius Commodus Antoninus Augustus ․''

*Հռոմէական եղբայրասպան պատերազմ՝ Պոմպէոսի եւ Յուլիուս Կեսարի միջեւ (Ք․Ա․ 50)․
* Գարագալա կայսրին կողմէ Աղեքսանտրիոյ մէջ կազմակերպուած ջարդեր (215)․
*Հռոմի Աւրելիանուս կայսրի եւ Փալմիրի Զենովիա թագուհիին միջեւ բախումներուն ընթացքին (Գ․ դար, 273).
* Կրօնական առաջնութեան՝ հեթանոսութեան եւ քրիստոնէութեան միջեւ բախումներու ընթացքին (Դ․ մինչեւ Ե․ դար)․
* Արաբական գրաւման հետեւանքները (642)․
*Բազմաթիւ քանդիչ երկրաշարժներ եւ մակընթացութիւններ 115 - 630, մասնաւորաբար 365
* Բազմաթիւ այլ աւերումներ։

### Հռոմէական Շրջան
մինի|Աղեքսանտրիոյ Փարոսը․ 3-D պատկերացում, 2013 թ․ ուսումնասիրութեամբ Prof. H. Thiersch-ի (1909) աշխատութեան - (Studie des Gebäudes. Bild: Emad Victor SHENOUDA)
Ք․Ա․ 31, Օգոստոս կայսրին *Imperator Caesar Divi filius Augustus* Աքթէոնի Ճակատամարտին *Bataille d'Actium* տարած յաղթանակէն տարի մը ետք Աղեքսանտրիան պաշտօնապէս կ՛անցնի Հռոմէական իշխանութեան տակ։ Հռոմէական կայսրութեան տարածքին մայրաքաղաքներէն ամենամեծը կը հանդիսանայ։

Օգոստոս կայսրի օրերուն, քաղաքը շրջապատող պարիսպներուն երկարութիւնն է 5․34 քմ․, իսկ քաղաքին բնակչութեան թիւը հռոմէական շրջանին արդէն հասած ու անցած է 300 000 հոգին։

115-117 թուականներուն, Աքսորեալներու Պատերազմին ժամանակ *Guerre de Kitos* (հռոմէահրէական պատերազմ) Աղեքսանտրիոյ մեծ մասը կ՛աւերուի։ Ատրիանոս կայսր *Αδριανός,* *Hadrian* եւ իր ճարտարապետը՝ Տեքրիանոս քաղաքը կը վերակառուցեն։

215 թուականին, Գարագալա *Caracalla* կայսրին այցելութեան ժամանակ, կարգ մը քաղաքացիներ անոր հասցէին հեգնական խօսքեր կ՛ուղղեն (ան, երբ կ՛այցելէ Մեծն Աղեքսանտրի դամբանը, անյարգանք վերաբերմունք կը ցուցնէ)։ Կայսրը, վիրաւորուած կը զգայ եւ սպանդի կ՛ենթարկէ Աղեքսանտրիոյ բնակչութեան բոլոր երիտասարդները։

Գ․ դարու ընթացքին Եգիպտական նուիրատառ գիրերը *Egyptian hieroglyphs* կը դադրին գործածուելէ, ինչպէս նաեւ դիակներուն զմռսումը այլեւս չի կիրարկուիր։  
  
21 Յուլիս 315 թուականին Կրետէի երկրաշարժին պատճառով պատահած ցունամին կ՛աւերէ Աղեքսանտրիան։

435 թուականներուն, Յուլիական Օրացոյցով, Վաղարշապատի դպրոցի ուսուցիչներ՝ Մեսրոպ Մաշտոցեւ Սահակ Պարթեւ, Մովսէս Խորենացին Աղեքսանտրիա կը ղրկեն ուսանելու համար։

### Արաբական ժամանակաշրջան
616-ին, Սասանեան պարսիկներու Խոսրով Բ․ թագաւորը Աղեքսանտրիան կը գրաւէ․ քաղաքը արդէն կորսնցուցած է վաղեմի համբաւը եւ բարգաւաճումը։ Բիւզանդիոյ Հեռակլես կայսրը 629-ին քաղաքին կը վեռատիրանայ, սակայն 642-ին արաբները 14 ամիս պաշարումէ ետք, Աղեքսանտրիան կը գրաւեն։
մինի|Աղեքսանտրիան 18-րդ դարուն վերջաւորութեան․''Luigi Mayer''

969-ին, Ֆաթիմեան Խալիֆայութեան *Fatimid Caliphate* շրջանին մայրաքաղաքը Աղեքսանտրիայէն Գահիրէ կը փոխադրուի։ Կը յաջորդեն Սալահհետինի հիմնած Ակուպեան հարստութեան իշխանութիւնը 1171, Մեմլուքներուն աւատապետական իշխանութիւնը 1250։

Աղեքսանտրիոյ անկումը կը շարունակուի։ 1309 երկրաշարժին պատճառով քաղաքին խորհրդանիշ Փարոսը կը կործանի։   Ջրանցքը որ Աղեքսանտրիան Նեղոս գետին կը միացնէր, անգործածելի կը դառնայ։ Իպն Պաթուդա *Ibn Battuta* մարոքցի պէրպէր ուսումնական եւ հետազօտող, իր շրջապտոյոտներուն ընթացքին (ԺԴ․ դար) կը նկարագրէ Աղեքսանտրիան եւ մանաւանդ Փարոսը իր աւերակ վիճակին մէջ։

### Օսմանեան ժամանակաշրջան
1517 օսմանցիները Եգիպտոսը կը գրաւեն եւ վերջինը Օսմանեան Կայսրութեան մէկ նահանգը կը դառնայ։

#### Նաբոլէոնի Աղեքսնտրիա ցամաքահանումը
մինի|11 Յուլիս 1882 թ․ Աղեքսանտրիոյ ռմբակոծումը․ նկարին՝ անգլիական  "Sultan" եւ "Alexandra" ռազմանաւերը
1798 Նափոլէոն Եգիպտոս կ՛արշաւէ եւ Աղեքսանտրիան կը գրաւէ։ Ան, Մեծն Աղեքսանտրէն կ՛օրինակուի եւ հետը Եգիպտոս կը բերէ գիտնականներու, պատմաբաններու, աշխարհագէտներու, բուսաբաններու եւ հնագէտներու մեծ խումբ մը։ Աղեքսանտրիոյ Պաշարումով *Siege of Alexandria*, վերջ կը գտնէ ֆրանսական ներխուժումը Եգիպտոս։

#### Աղեքսանտրիան կը վերագտնէ իր վաղեմի հռչակը
մինի|1896 թ․ Կոստանտինոս Քավաֆիս ''Constantine Cavafy''․ յոյն աշխարհահռչակ բանաստեղծ։ Ծնաւ ու ապրեցաւ Աղեքսանտրիա։|alt=|164x164փքս
Օսմանցի կառավարիչ Մուհամէտ Ալի *Muhammad Ali*, 1810-ին կը սկսի վերակառուցել Աղեքսանտրիան։  Նոր քաղաքը կը կառուցուի հին քաղաքին աւերակներուն վրայ․ ինչ որ ներկայիս կը դժուարացնէ հնագիտական պեղումներու աշխատանքները։ Նոր ջրանցք կը բանայ ու քաղաքը Նեղոս գետին կը միացնէ․ այսպէս Աղեքսանտրիան կարեւոր նաւահանգիստի եւ ռազմական նաւակայքի կը վերածէ։ Կը հիմնէ համանուն հարստութիւնը որ Եգիպտոսը կ՛իշխէ մինչեւ 1957։ Իսկ 1867-էն մինչեւ 1914, Եգիպտոս Օսմանեան Կայսրութեան մէջ կիսանկախ վարչակարգ կ՛ունենայ։

1850-ական թուականներուն արդէն քաղաքը վերագտած է իր անցեալի փառքէն մաս մը։ Եգիպտոս աչքերը Եւրոպային կը յառէ երկիրը բարեփոխելու համար։ Յոյները առաջինը կ՛ ըլլան որ քաղաքը կը հասնին, անոնց կը հետեւին եւրոպացիներ եւ ուրիշ ժողովուրդներ։ Ի․ դարուն սկիզբին, Աղեքսանտրիան գրագէտներու, բանաստեղծներու քաղաք կը դառնայ։

1882-ին, Անգլիոյ եւ Եգիպտոսի միջեւ պատերազմի ժամանակ, Անգլիոյ Թագաւորական Նաւատորմիղը Աղեքսանտրիան կը ռմբակոծէ․ անգլիացիները քաղաքը կը գրաւեն։ Անոնք Աղեքսանտրիա եւ Եգիպտոս կը մնան մինչեւ 1922։

### Նորագոյն շրջան
Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին (1941 - 1942) քաղաքը իր ռազմական դիրքին պատճառով, արեւելեան Միջերկրականի մէջ Դաշնակից ուժերուն խարիսխը կը դառնայ եւ պարբերաբար գերմանական ռազմական օդուժէն կը ռմբակոծուի։ Քաղաքին բնակիչները կ՛ապրին գերմանական ներխուժման վախով։ Աղեքսանտրիա իջեւանած են անգլիական ուժերը։ 1942 ամրան, գերմանական «փանզըր»ները *Panzer*  Էլ-Ալամէյն կը հասնին (Աղեքսանտրիայէն 102 քմ․ արեւմուտք), սակայն 8 Նոյեմբեր 1942-ին, դաշնակից ուժերը վերջնականապէս կը յաջողին ետ մղել գերմանացիներուն։

#### Կամալ Ապտուլ Նասերի իշխանութեան տիրանալէն մինչեւ մեր օրերը
1952-ին, Ազատներու կամ՝ Այժմէականներու յեղափոխութիւնը կը ծագի։ Այս շարժումին առաջնորդներէն մէկն է Կամալ Ապտուլ Նասեր։  Շարժումը կը ձգտի Եգիպտոսի ազգային եւ տնտեսական անկախացման։
մինի|1903 թ․ Աղեքսանտրիա - Շերիֆ Փաշա ճամբան
Օտար ազգութեամբ քաղաքացիները՝ գլխաւորաբար յոյներ (որոնք Աղեքսանտրիոյ բնակչութեան գլխաւոր համայնքը կը կազմեն), եւրոպացիներ եւ հայեր քաղաքէն հերթաբար կը հեռանան․ այս արտագաղթը արդէն սկսած էր Ի․ դարուն չորրորդ տասնամեակէն, երբ անոնք կը կորսնցնեն իրենց առանձնաշնորհումները։

Աղեքսանտրիայէն հեռանալը զանգուածային բնոյթ կ՛առնէ երբ Նասեր՝ Եգիպտոսի նախագահ 1954 թուականէն, կ՛ազգայնացնէ Սուէզի ջրանցքը։  Կը յաջորդէ անգլիական, ֆրանսական եւ հրէական զինուորական ուժերու անյաջող ներխուժումը։

1957, Նասեր կը պետականացնէ ճարտարարուեստի գլխաւոր կեդրոնները, հիմնարկները, կը գրաւէ օտարներուն հարստութիւնը ի բացառեալ յոյներունը, (շնորհիւ 7 Յունիս 1960 Նասերին Յունաստան այցելութեան՝ ընդառաջելով թագաւոր Փաւլոսի հրաւէրին)։  Սակայն կ՛օրէնսդրէ հրամանագիրեր, որոնցմով՝ փոխանակագիրերու երկրէն դուրս ելլելը կ՛արգիլէ, գաղթաբնակները զերծ մը մնան արտաքին առեւտուրէն, պետական սպասարկութիւններէն, հողագործութենէն, ճարտարարուեստի ռազմական բաժիններէ եւայլն։

Այս զարգացումները, կը ստիպեն մնացած օտարազգի բնակչութեան մեծամասնութեան հեռանալ Աղեքսանտրիայէն․ յոյներ, հայեր եւ այլ։  Հետեւանքն է մեծ թիւով ուսումնական կեդրոններու՝ դպրոց եւ ճեմարաններ, հիմնարկութիւններու եւ եկեղեցիներու փակման։

Աղեքսանտրիոյ տնտեսական վիճակը ա՛լ աւելի կը վատթարանայ 1967 Իսրայէլի դէմ Եօթը Օրուան պատերազմի ընթացքին․ կը փակուի Սուէզի Ջրանցքը եւ առեւտուրը լուրջ վնասներ կ՛ունենայ։
կենտրոն|մինի|880x880փքս|Աղեքսանտրիոյ համայնապատկեր

## Ժամանակակից Աղեքսանտրիան
Ժամանակակից Աղեքսանտրիան ծովային առեւտուրի գլխաւոր խաչմերուկ դարձած է եւ կը սպասարկէ Եգիպտոսի արտածումի եւ ներածումի 80%։  Դարձած է զբօսաշրջկութեան նշանաւոր սահմանեալ տեղ եւ նաեւ ճարտարարուեստի կարեւոր կեդրոն՝ շնորհիւ Սուէզէն եկող բնական կազի եւ քարիւղի կազամուղիին։  Քաղաքին տարածքն է 300 ք․քմ․։
### Աղեքսանտրիոյ Նոր Գրադարանը
մինի|Աղեքսանտրիոյ Նոր Գրադարանը
Աղեքսանտրիոյ Նոր Գրադարանը եւ կամ՝ *bibliotheca alexandrina (*եգիպտական արաբ․՝ *مكتبة الإسكندرية‎ Maktabat El-Iskandarīyah)* հսկայ գրադարան մըն է եւ մշակութային կեդրոն։ Կը գտնուի քաղաքին Միջերկրականի ափին։ Կառուցուեցաւ շնորհիւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-յի, Եգիպտոսի եւ Յունաստանի միջեւ գործակցութեան, որուն նպատակն էր կառուցել Նոր Գրադարան մը հնադարեան հռչակաւոր շինուածքին տեղը։ Մամտուհ Համզա *Mamdouh Hamza* ճարտարապետն է։ Պաշտօնական բացումը տեղի կ՛ունենայ 16 Օգոստոս, 2002-ին։

#### Նոր Գրադարանին նկարագրութիւն
Ընթերցանութեան սրահին կից կը գտնուին երեք թանգարաններ, հինգ հետազօտական կաճառներ եւ ցուցադրութեան սրահներ։ Գրադարանին ընթերցանութեան սրահները (կրնան ընդունիլ մինչեւ 2 000 հոգի) եօթը մակարդակներու վրայ են, որոնցմէ մէկը՝ ծովուն մակերեսէն վար։ Ընթերցասրահներուն բարձր սիւները զարդարուած են լուտաս ծաղիկով։  Թանգարաններէն մէկը կը պահպանէ հազարաւոր հին ձեռագիրներ, որոնցմէ երկուքը Աստուածաշունչի օրինակ գիրքեր (Նոր Գրադարանին նուիրուեցան Վատիկանի կողմէ), ինչպէս նաեւ Եգիպտոսի նկարագրութեան գիրքը *Description de l'Égypte (*1809-ի հրատարակութիւն եւ կը վերահրատարակուի բազմիցս մինչեւ 1829, Նափոլէոնի հրամանագրով)։

## Տնտեսութիւն եւ Հասարակութիւն

### Ժամանակին
Աղեքսանտրիոյ հիմնումին օրերէն, քաղաքը կը բնակին յոյներ, հրեաներ, ասորիներ եւ եգիպտացիներ։ Յունական եւ հրէական համայքները գլխաւորներն են։  Քաղաքին վարչաձեւը հին Աթէնքի քաղաք-պետութեան նման է։

Աղեքսանտրիան տարածուն աշխուժ տնտեսութեան կեդրոնն է։ Միջերկրական Ծովուն վրայ Եգիպտոսի միակ նաւահանգիստն է, ուրկէ կը ներածուին փայտ, մետաղի տեսակներ, մարմար, գինի, ձէթ եւ կ՛արտածուին՝ ցորեն, փափիրուս, կտաւեղէն եւ մարմաշէ կտաւ, բուրմունքներ եւ ուրիշ շքեղանքի արտադրանքներ։  Նաւահանգիստին միջոցաւ կ՛առաքուին Ափրիկէի, Արաբական աշխարհի եւ Հնդկաստանի արտադրանքները։

### Այսօր
ԻԱ․ դարուն, Աղեքսանտրիոյ տնտեսութիւնը կը յենուի նաւահանգիստին, ճարտարարուեստին եւ զբօսաշրջութեան՝ հակառակ ունեցած ելեւէջներուն։

Ճարտարարուետը աշխուժ է․ զտարաններ, կրաշաղախ, նաւային կառուցում, հիւսուածեղէն, երկաթ, թուղթ, սննդեղէն, քիմիական նիւթեր եւ մեքենագիտութիւն։ 
մինի|Աղեքսանտրիոյ մարզադաշտը
Հակառակ հնագիտական հետքերու հազուադիպութեան, Աղեքսանտրիան զբօսաշրջութեան կարեւոր վայրերէն մէկը կը նկատուի։  Միջերկրականի ծովափնեայ կլիման լոգանքի յատուկ վայրերու զարգացման թափ կու տայ․ ամէն ամառ կը ներգրաւէ Գահիրէ մայրաքաղաքին միջին եւ ունեւոր դասակարգը։

### Մարզական
Աղեքսանտրիան մարզական պատկառելի աւանդութիւն կը ունի։  Քաղաքը կազմակերպած է 1951-ի Միջերկրականի Խաղերը եւ 1953-ի Համարաբական Խաղերը։ Ունի բազմաթիւ մարզադաշտեր, օրինակ՝ Աղեքսանտրիոյ մարզադաշտը 13 660 հոգինոց է․ քաղաքին եւ Եգիպտոսին ամենահինը որ նաեւ դասական մարզախաղեր կը հիւրասիրէ, 86 000 հոգինոց Պորկ Ալ Արաբ՝ քաղաքին ամենաընդարձակ մարզադաշտը, ինչպէս նաեւ՝ Էլ Մաքս մարզադաշտը։

#### Մարզախաղեր եւ մարզական խումբեր
Ժ դարէն կը հիմնուին մարզական միութիւններ կամ խումբեր, գլխաւորաբար յունական համայնքին մէջ։ Ոտնագնդակը շատ տարածուած ու սիրուած է բնակիչներէն, նաեւ վերջին տասնամեակներուն՝ կողովագնդակը։ Գոյութիւն ունին բազմաթիւ խումբեր, որոնցմէ 4-5 Եգիպտոսի ախոյեանութեան մրցաշարքին առաջնահերթութիւններ բերած են ու կը բերեն։ Նաեւ, տարածուած են դասական մարզախաղերը։

Համափրիկեան Բաժակի խաղերուն, Յունուար 2006, Աղեքսանտրիան խաղերը հիւրասիրող երեք քաղաքներէն մէկն է։ Կը զարգանան նաեւ ծովու խաղերը՝ *surfing, jet-skiing*  եւ *water polo*։  Եգիպտոսի մէջ տարածուած *Skateboarding* խաղը Աղեքսանտրիայէն սկսած է։

Նաեւ Աղեքսանտրիան չորս անգամ հիւրասիրած է Համափրիկեան Կողովագնդակի մարզախաղերը՝ 1970, 1975, 1983, 2003։
## Հայկական Գաղութը
*Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը (Եգիպտոս)|Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը]]*

Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը կազմուած է Ժ դարուն ընթացքին։  Ի․ դարու առաջին կիսուն, գաղութին թիւը կը սկսի դանդաղօրէն նուազիլ։  Այժմ Աղեքսանտրիոյ եւ Գահիրէի մէջ հայութեան թիւը մօտաւորապէս 400-500 հոգի է։ Համայնքին կեանքը համերաշխ է։ Գաղութը ունի եկեղեցի, դպրոց եւ կը գործեն հետեւեալ միութիւնները․- «Տիգրան Երկաթ» եւ «Յառաջադիմասէր» մշակ. միութիւնները, ՀԲԸՄ Նուպար եւ ՀՄԸՄ մարզական ակումբները, ուր երիտասարդները կը զբաղին հայկական պարով եւ երգով։ 

## Գիր եւ Մշակոյթ
### Գիր եւ Գիտութիւն
մինի|Ք․ա․ 30 թ․, Աղեքսանտրիոյ յատակագիծը․ հարաւ-արեւմուտքը կը նշուի Սերափիոյին ''Serapeum of Alexandria'' վայրը․ (քարտէսին մէջ, թիւ 7)Պտողեմէոս Փրկիչին տարիներէն (Ք․Ա․ 662-283), Աղեքսանտրիոյ մէջ աշխարհի բոլոր կողմերէն հաւաքուած գիրքերը, արձանագրութիւնները եւ փիլիսոփայութիւնները, ինչպէս նաեւ գիտնականներն եւ գիտունները պաճառ կ՛ըլլան մտաւորական կեանքի աշխուժ զարգացման։  Քաղաքը կ՛ունենայ երկու համբաւաւոր գրադարաններ, մէկը Աղեքսանտրիոյ Թանգարան Հաստատութեան մէջ Աղեքսանտրիոյ Գրադարանը, իսկ միւսը՝ «Քոյր Գրադարանը» Սարափիօ տաճարին մէջ (Աղեքսանտրիոյ արեւմուտքը)։

Նորագոյն շրջանի Եգիպտացի հեղինակներ իրենց հայեացքը դէպի Աղեքսանտրիա կ՛ուղղեն․ կը ներշնչուին անոր եւրոպական ազդեցութենէն։ Աղեքսանտրիոյ աշխարհաքաղաքացի մթնոլորտը եւ անոր պատմութիւնը կը ներշնչեն միջազգային համբաւի գրագէտներ, արուեստագէտներ․ ինչպէս՝ Կոստանտինոս Քավաֆիս *Constantine Cavafy* (յոյն աշխարհահռչակ բանաստեղծ, Ժ դար), Կարպիս Ափրիկեան *Garbis Aprikian* հայ յօրինող (Աղեքսանտրիոյ «Համազգային» երգչախումբի հիմնադիր), Սելին Աքսելոս Céline Axelos՝ հրապարակագիր, բանաստեղծուհի եւ հեղինակ (1902–1992), Ֆիլիփ Թոմասօ Մարինեդի *Filippo Tommaso Marinetti* (1876 - 1944) գրագէտ, ծագումով իտալացի, ապագայնապաշտութեան հիմնադիրը։ Ուրիշներ ալ, որոնք թէեւ Աղեքսանտրիա ծնան ու մեծցան, սակայն հետագային կը գաղթեն ու կը ստեղծագործեն այլուր․ օրինակ՝ երգչուհի Տալիտա *Dalida*, յօրինող Ժորժ Մուստաքի *Georges Moustaki*, երգիչ Տեմիս Ռուսոս *Demis Roussos*, բանաստեղծ Ճիւզեփէ Ունկարեդի *Giuseppe Ungaretti*, գծագրիչ Ժորժ Սապահ *Georges Sabbagh*, դերձակ՝ Ժան Տեսէ *Jean Dessès*,  շարժապատկերի արտադրիչ՝ Ռէյմոն Հագիմ *Raymond Hakim* եւ շատ ուրիշներ։

#### Կրթութիւն
մինի|Աղեքսանտրիա․ Սերափիոնին աւերակները եւ Պոմպէոսին Սիւնը  ''Pompey's Pillar''
Աղեքսանտրիան ունի բարձրագոյն ուսումնարաններու լուրջ թիւ մը։

* Աղեքսանտրիոյ պետական համալսարանը,
* Ափրիկէի Զարգացման Ֆրանսերէն Լեզուի Համալսարանը *Université Senghor d'Alexandrie - UILFDA,* 
* Եգիպտաճափոնական գիտութեան եւ ճարտարարուեստի համալսարանը,
* Գիտութեան, Ճարտարարուեստի եւ  Նաւային Փոխադրութեան Արաբական կաճառը,
* Ընկերային, Քաղաքական եւ Միջազգային կապերու ուսման Ֆրանսական անձնական համալսարանը,
* Աղեքսանտրիոյ Ճարտարարուեստի Կաճառը,
* Աղեքսանտրիոյ Փարոս Համալսարանը։

Աղեքսանտրիոյ մէջ Ժ դարու առաջին տարիներէն բազմաթիւ օտար կրթական հաստատութիւններ կը հիմնուին (յունական, հայկական, ֆրանսական, անգլիական, իտալական)։ Մինչեւ այսօր, անոնցմէ շատեր կը գործեն։ Այժմ, համբաւի կ՛արժանանան ընհանրապէս անգլերէն լեզուով կրթական հաստատութիւնները։[մինի|Աղեքսանտրիոյ «<nowiki/>[Ափրիկէի Զարգացման Ֆրանսերէն Լեզուի Համալսարան»ը|alt=|164x164փքս]]Յատկանշական է որ Մոնթեսորեան դաստիարակչական մեթոտի մուտքը Եգիպտոս, Աղեքսանտրիա քաղաքէն կը կատարուի, 1970-ին։

### Մշակոյթ
Աղեքսանտրիան հարուստ է յուշարձաններով, Ժ, Ի․ դարերու ճարտարապետական եւ ժամանակակից շրջանի կառոյցներով եւ թանգարաններով։

#### Թանգարաններ

* Յունահռոմէական Թանգարանը *Graeco-Roman Museum* (հիմն․՝ 1892),
* Աղեքսանտրիոյ Ազգային Թանգարանը (հիմն․՝ 1926, սակայն վերջնական կառուցումէն ետք, բացումը եղաւ 31 Դեկտ․ 2003)
* Քավաֆի *Cavafy* Թանգարանը, 
* Նրբարուեստի *Fine Arts* թանգարանը, 
* Ոսկերչութեան Թագաւորական *Royal Jewelery* թանգարանը։մինի|Աղեքսանտրիոյ Օփերան․ կը կոչուի նաեւ՝ ''Sayyed Darwish'' Թատրոն (եւ վերջերս ''Mohamed Aly'' Թատրոն)

Նաեւ, Եունեսքօն ծրագրած է Աղեքսանտրիոյ մէջ կառուցել ստորաջրային թանգարան մը։

#### Թատրոն
Աղեքսանտրիոյ Օփերան, ուր տեղի կ՛ունենան դասական եւ արաբական երաժշտութեան, պարի եւ օփերայի ներկայացումներ։

### Պաշտամունքի վայրեր
Ժամանակակից Աղեքսանտրիոյ մէջ իսլամ կրօնի մզկիթները կը գերիշխեն։ Սակայն կան քրիստոնէական կրօնի՝ Ուղղափառ եւ Կաթոլիկ դաւանանքի եկեղեցիներ եւ տաճարներ։ Աղեքսանտրիան նաեւ Ղպտի քրիստոնիաներուն կեդրոնն է։ Աղեքսանտրիոյ Եկեղեցին աշխարհի քրիստոնէական հնագոյն Եկեղեցիներէն է։

### Պատկերասրահ Աղեքսանտրիոյ տեսարժան վայրերու

Tree House.jpg|Մոնթածա *Montaza* Պարտէզ
King Farouk palace.jpg|Մոնթածա *Montaza* Արքունիքը․ թագաւոր Ֆարուքին ամառնային Բնակարանը
Zentrum der Kunst in Alexandria, Ägypten.jpg|Աղեքսանտրիոյ Արուեստի Կեդրոնը
Fawzia fahmy palace.jpg|Ֆաուիզա Ֆահմի *Fawzia Fahmy* Արքունիքը
مقابر اللاتين (103).jpg|Մեծն Աղեքսանտրի յուշարձանը
Monument of the Navy Unknown Soldier in Alexandria (6).jpg|Անծանօթ Ծովուժի Նաւաստիին Յուշարձանը
Alexandria, Kirche St. Katharina.jpg|Սուրբ Կատարինէին յունական եկեղեցին
AlexEliyahuHanaviSynagogue.jpg|Հրէական Ժողովատունը
Abu-I-Abbas-al-Mursi- mosque.jpg|Էլ Մուսրի Ապուլ Ապաս մզկիթը
Alex's castle.jpg|Քայթ Պէյ Բերդը
Alexandria National Museum.jpg|Աղեքսանտրիոյ Ազգային Թանգարանը
AlexRoyalJewelleryMusLeft.jpg|Ոսկեայ Զարդերու Թագաւորական թանգարանին արեւմտեան թեւը
جامع القائد إبراهيم.jpg|Աղեքսանտրիոյ գլխաւոր մզկիթը
مسجد القائد ابراهيم.jpg|Քաէտ Իպրահիմ մզկիթը
Stanley Bridge, Alexandria, May 2012.jpg|Սդանլէյ կամուրջը, համանուն թաղամասին մէջ
AlexGreekCathedralFront.jpg|Յունական Առաջնորդանիստ Ս․ Աւետարան եկեղեցին
Ikonostase der griechisch-orthodoxen Kathedrale Evangelismos, Alexandria, Ägypten.jpg|Առաջնորդանիստ Ս․ Աւետարան եկեղեցւոյ պատկերակալը
AlexGreekPatriarchate.jpg|Ս․ Սաւա եկեղեցին եւ վանքը
GD-EG-Alex-Antoniadis04.JPG|Անտոնիատի գեղակը
GD-EG-Alex-Antoniadis09.JPG|Անտոնիատի գեղակին պարտէզները․ Վասկօ Տէ Կամային արձանը
Flickr - archer10 (Dennis) - Egypt-14A-048.jpg|Յունահռոմէական թանգարանը
Alexandrie Théâtre romain 2.jpg|Հռոմէական Թատրոնը
Cavafy Museum.jpg|Քավաֆի տուն-թանգարանը
Mohamed Mahmoud Khalil Museum.jpg|Մախմուտ Սայիտ պատկերասրահը
Montaza lighthouse.jpg|Մոնթածային փարոսը
AlexAlabastergrab.jpg|Ալապաստր Դամբանը. կը կարծուէր Մեծն Աղեքսանտրին դամբանն է․ հնութեան  պեղումներէն ոչինչ գտնուեցաւ
Misr Train Station, Alexandria.jpg|Աղեքսանտրիա - Միսր Երկաթուղագիծի Կայարանը
Alexandria, Alexandria Governorate, Egypt - panoramio - youssef alam (16).jpg|Աղեքսանտրիա․ Աղեքսանտրիոյ նահանգապետարանի շէնքը
Alexandria University, The Main Building.JPG|Աղեքսանտրիոյ պետական Համալսարանի գլխաւոր շէնքը
003 fhdrالمكس.jpg|Մեքս․ ձկնորսներու թաղամասը Մահմուտիա Ջրանցքին ափերուն
Mohamed Fieter 's Building in Sultan Hassan Street.jpg|Ճարտարապետական Պարոք ոճի Մուհամմատ Ֆիթըր շէնքը, Սուլթան Հասան փողոց
Αβερώφειο Γυμνάσιο 3.jpg|Յունական Աւերոֆիօ Երկրորդական Վարժարանը
113KOM EL SHOQAFA CATACOMBS.jpg|Գոմ էլ Շոֆաքա․ գետնափոր դամբաններ
Lycee Francais d'Alexandrie 2001.JPG|Նկար 2001 , Աղեքսանտրիոյ Ֆրանսական Ճեմարանը
Hellenistic Theater in Alexandria.jpg|Հելլենիստական ​​թատրոն (Աղեքսանտրիա)


## Փոխադրական միջոցներ
Աղեքսանտրիան Եգիպտոսի մնացեալ քաղաքներուն հետ կը կապուի ցամաքի երթեւեկութեան եւ երկաթագծային ցանցով,  ինչպէս նաեւ 77 քմ․ երկարութեամբ Մահմուտիա Ջրանցքին *Mahmoudia Canal* միջոցաւ (ջրանցք որ կը սկսի Նեղոս գետի ափին Մահմուտիա քաղաք-նաւահանգիստէն եւ Աղեքսանտրիայէն անցնելով կը հասնի Միջերկրական Ծով․ կառուցուած էր Աղեքսանտրիան հայթայթելու համար սնունդով, Նեղոս գետի թարմ ձուկով եւ ջուրով)։

Քաղաքին մէջ փոխադրութիւնները կ՛ըլլան հանրային փոխադրամիջոցներու՝ *trolleybus - autobus* եւ *թաքսի taxis* միջոցաւ։ Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։  Աղեքսանտրիան Գահիրէ կապող պողոտան անապատէն կ՛անցնի եւ Եգիպտոսի լաւագոյններէն կը սեպուի։

### Նաւային փոխադրամիջոց
Նաւային փոխադրամիջոցը կը կատարուի քաղաքին չորս նաւահանգիստներէն․ Արեւմտեան՝ որ Աղեքսանտրիոյ գլխաւոր նաւահանգիստն է, 1980-ին կառուցուած Տեքելիա՝ կը գտնուի նախորդին արեւմուտքը եւ կը սպասարկէ բեռնարկող նաւերն ու մօտակայ պողպատի գործարանը, Արեւելեան՝ զբօսանաւերու նաւակայք եւ Ապուքիր՝ քաղաքին հարաւ արեւելեան կողմը։  Եգիպտոսի նաւային բեռնատարութեան ծաւալին՝ արտածումի եւ ներածումի մեծ մասը կը սպասարկուի այս նաւահանգիստներէն։

### Օդային փոխադրամիջոց
Միջազգային թռիչքները կը կատարուին Պորկ Ալ Արաբ օդակայանէն, իսկ ներքին թռիչքները ընդհանրապէս Ալ Նոզա օդակայանէն։ 
## Կլիման
Աղեքսանտրիոյ կլիման անջրդի է, տարեկան 189 մմ․ անձրեւաչափով։ Ձմեռը անձրեւ կը տեղայ մանաւանդ Դեկտեմբերին։  Ջերմաստիճանը, անկախ եղանակէն,  չափազանց փոփոխումներ չի կրեր եւ հաճելի է շնորհիւ Միջերկրական Ծովուն բարեկարգ ազդեցութեամբ։ Աղեքսանտրիան Ռաֆա քաղաքին հետ, Եգիպտոսին ամենախոնաւ շջրանն է։ Յունուար եւ Փետրուարին ամէնէն պաղն է․ ջերմաստիճանը կը խաղայ 18°C մինչեւ՝ 5°C  (բարձրագոյնը՝ 12 - 18°C  եւ նուազագոյնը՝ 5°C)։  Նաեւ, պաղ ամիսներուն, քաղաքը կը փորձուի զօրաւոր փոթորիկներէ, անձրեւներէ եւ քանի մը անգամներ թեթեւ կամ կանոնաւոր կարկուտներէ, որոնք միացուած թաթաւներուն՝ պատահական ողողումներու պատճառ կ՛ըլլան։  Տարուան ամէնէն տաք եւ չոր ամիսներն են՝ Յուլիսն ու Օգոստոսը։



## Աղեքսանտրիոյ հետ Եղբայրացած Քաղաքներ
մինի|19-րդ դար․ Աղեքսանտրիա, բացիկ ․ Հիւպատոսներու Հրապարակը / ''El Mansheya''|alt=|440x440փքս
մինի|Մարիուդ լիճին համայնապատկեր|alt=|440x440փքս

## Աղբիւրներ

# ՆԻՒԹԵՐ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՐ, Ա․ գիրք, Պատմութիւն Եգիպտահայ Եկեղեցիներու եւ Գերեզմաններու, գրեց՝ Արտաշէս Հ․ Գարտաշեան, 1943 Տպր․ Նուպար, Գահիրէ
# Հայ Գիրքը Եգիպտոսի մէջ, ըստ Ժամանակագրութեան

## Ծանօթագրութիւններ

## Տես նաեւ
Աղեքսանտրիոյ հայկական գաղութը (Եգիպտոս)

Աղեքսանտրիոյ հայերը

Մեծն Աղեքսանտր

Սելանիկ

Աթէնք

Յունաստան

Աղեքսանտրիոյ Գրադարանը

Աթէնքի Հնագիտական ազգային թանգարանը

Եգիպտոս

Բաբելոն

Փիրէա

## Արտաքին յղումներ
* Գամել Ապտել Նասեր
* Աղեքսանտրիոյ գրադարանը 
* Սամոթրաքիին Արիսթարխոն
* Բիւզանդացի Արիսթոֆանին
* Պոմպէոսին Սիւնը
* Իփադիա 
* Աստղակերպ 238 Իփադիա
*  Էւքլիտիս
* Աղեքսանտրիոյ Եկեղեցին 
* Համարաբական Խաղեր 1953
*  Միջերկրակնեան Խաղեր 1951
* Ափրիկեան կողովագնդակի խաղեր 
* Ափրիկէի Ոտնագնդակի խաղեր

Ստորոգութիւն:Եգիպտոս
Ստորոգութիւն:Ափրիկէ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի քաղաքներ