open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հագարացի

**Հագարացի** (Հին յունարէն՝ Ἀγαρηνοί Agarenoi, դասական ասորերէն՝ ܗܓܪܝܐ Hagráyé կամ ܡܗܓܪիܐ Mhaggráyé, հայերէն՝ **Հագարացի**) եզր մըն է, որ լայնօրէն կիրարկուած է վաղ ասորական, յունական, ղպտիական եւ հայկական աղբիւրներու կողմէ՝ նկարագրելու համար Միջագետքի, Սուրիոյ եւ Եգիպտոսի վաղ արաբ նուաճողները։

Այս անունը քրիստոնէական գրականութեան եւ բիւզանդական ժամանակագրութիւններու մէջ գործածուած է «հանիֆ» արաբներուն համար, իսկ աւելի ուշ՝ իսլամական ուժերուն համար՝ որպէս «սարակինոս» (Saracens) եզրին հոմանիշ։ Ասորերէն *Hagraye* եզրը կարելի է մօտաւորապէս թարգմանել որպէս «Հագարի հետեւորդներ կամ սերունդներ», իսկ միւս յաճախակի գործածուող անունը՝ *Mhaggraye*, կը կարծուի թէ կապ ունի արաբերէն «մուհաժիր» (Muhajir) բառին հետ. այլ գիտնականներ կ’ենթադրեն, որ այս եզրերը թերեւս քրիստոնէական ծագում չունին։ Յոյն հեղինակները նոյնպէս գործածած են այս տերմինը՝ ակնարկելու համար հռոմէական Սուրիոյ արեւելքը գտնուող սուրիական տափաստաններու քոչուոր պետուիններուն՝ նուաստացուցիչ կերպով մատնանշելով նուաճողներու ենթադրեալ ծագումը Աբրահամէն՝ Հագարի միջոցով։ Փաթրիշա Քրոն եւ Մայքըլ Քուք իրենց «Հագարականութիւն. Իսլամական աշխարհի կերտումը» (Hagarism: The Making of the Islamic World) գիրքին մէջ կը պնդեն, թէ այս անուանումը ներմուծուած է հենց իսլամներուն կողմէ, որոնք իրենց ռազմական յառաջխաղացումը դէպի Լեւանտ եւ յատկապէս Երուսաղէմ նկարագրած են որպէս «հիժրա» (գաղթ)։

Այս անունը, որ կը գործածուէր «իսմայէլացի» եզրին հետ փոխնիփոխ, ի վերջոյ սկսաւ նշանակել որեւէ մէկ մուսուլման։ Անոր արդի գործածութեան մէկ օրինակն է *Ահրիանի* (Ahryani) անուանումը, որ կը գործածուի պուլղարացի մուսուլմաններուն համար խօսակցական պուլղարերէնի մէջ, թէեւ այս եզրը նաեւ բացատրուած է որպէս պալքանեան իսլամի տարածման զուգահեռ մը՝ հակա-երրորդական արիոսականութեան հետ։

## Ծանօթագրութիւններ
Մոտի (ժապաւէն)

**Maudie**. շարժարուեստի կենսագրական ժապաւէն։ 2016-ի Իրլանտայի եւ Գանատայի միասնական արտադրութիւն։ Բեմադրիչն է Էյսլինկ Ուալշ (*Aisling Walsh)*, իսկ դերակատարներն են Սալի Հոքինզ (*Sally Hawkins*) եւ Իթան Հոք (*Ethan Hawke*)։ 

Ֆիլմը առաջին անգամ կը ցուցադրուի Թելուրիտ ֆիլմի փառատօնին (*Telluride Film Festival*) 2016-ին։ Ընտրուած էր Թորոնթոյի Ֆիլմի միջազգային փառատօնին շնորհանդէսի բաժնին, իսկ ուրիշ փառատօներու ընթացքին շահած է պատգառելի թիւով մրցանակներ։

## Նիւթը
Ժապաւէնը կ՛անդրադառնայ ժողովրդային գեղանկարիչ Մոտիին կեանքին մասին։ 1930-ական թուականներուն Մոտի կ՛ապրէր իր եղբօր՝ Չարլսին եւ քեռկին Իտային հետ։ Ան, երիտասարդ տարիքէն յօդախտութենէ կը տառապէր, իսկ իր ընտանեկան պարագաները կասկածի տակ առած էին իր կարողութիւնները։ Մոտի, կը սարտչի երբ կ՛իմանայ թէ եղբայրը ծախած է իրենց ընտանեկան տունը։ Անտուն, որպէս տնային տնտեսուհի կը տեղախոխուի ձկնավաճառ Էվըրեթ Լիուիսին (*Everett Lewis*) բնակարանը, երբ տեղական թերթին մէջ կը կարդայ ձկնավաճառին կողմէն դրուած «տունի սպասուհի մը կ՛ուզուի» ծանուցումը։ Հակառակ թէ երկուքն ալ տարբեր նկարագրի եւ բնաւորութեան տէր անձեր են, կ՛ամուսնանան։ 

Փոքրիկ տան մէջ, Մոտի կը սկսի պզտիկ գեղանկարչութիւններ ընել։ Զայն կը քաջալերէ ամուսինին յաճախորդներէն՝ Նիու Եորքի բնակիչ Սանտրան։ Կամաց կամաց, Մոտիին գեղանկարչութիւնները լայն ժողովրդականութեան կ՛արժանանան։ Նոյնիսկ, այդ օրերուն Ա․Մ․Ն․ փոխ-նախագահ Ռիչըրտ Նիքսըն կը գնէ իր մէկ գեղանկարչութիւնը։ Մոտի եւ ամուսինը հանդէս կու գան հեռատեսիլի կայանէն։ 

Քեռկինը՝ Իտա, Մոտիին կը խոստավանի թէ իր ծնունդ տուած աղջիկ զաւակը չէ մեռած եւ կ՛ապրի (Մոտի վաղ երիտասարդութեան ժամանակ յղի մնացած էր)։ Հաւատալով թէ ան, ի տեղի չէ զաւակ մեծցնել, աղջնակը որդեգրութեան տւոած են բարեկեցիկ ընտանիքի մը։ Էվըրեթ, զայն ինքնաշարժով կը տանի զաւակը որդեգրած ընտանիքին բանակարանը ու Մոտի հեռուէին առաջին անգամ կը տեսնէ մեծցած աղջիկը, որ երջանիկ կեանք ապրողի երեւոյթ ունի։ 

Սակայն, Մոտիին յօդախտութիւնը կը վատթարանայ եւ Մոտի իր աչքերը կը բակէ հիւանդանոցին մէջ։ Իր վերջին խօսքերը ուղղուած են Էվըրեթին, որուն կ՛ըսէ թէ ինք, իրմէ սիրուած կը զգայ։

       
## Ծանօթագրութիւններ
Արեւելաբանութիւն (Էտուըրտ Սայիտ)

**Արեւելաբանութիւն** (անգլերէն՝ *Orientalism*) գիրք, Էտուըրդ Սայիտի (անգլերէն՝ Edward W. Said) հեղինակած։ Առաջին անգամ լոյս տեսած է անգլերէնով 1978 թուականին: Անիկա կը համարուի մշակութաբանական եւ յետգաղութատիրական ուսումնասիրութիւններու ոլորտի ամենաազդեցիկ աշխատանքներէն մէկը: 2025 թուականին գիրքը թարգմանուած է հայերէնի (արեւմտահայերէն, աւանդական ուղղագրութեամբ) եւ հրատարակուած Երեւանի մէջ՝ «Նիու-Մակ» (անգլերէն՝ Newmag) ընկերութեան կողմէ՝ «Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշար» ծրագրի շրջանակներուն մէջ:

## Բովանդակութիւն
Գիրքը կը քննադատէ արեւելեան ընկերութիւններու (հասարակութիւններու) արեւմտեան աշխարհին պատկերացումն ու ներկայացումը, մասնաւորապէս Ասիոյ եւ Հիւսիսային Ափրիկէի ընկերութիւնները։ Սայիտ կը պնդէ, որ «Արեւելագիտութիւնը» Արեւմուտքի ոճ մըն է՝ Արեւելքը նուաճելու, վերաձեւաւորելու եւ անոր վրայ գերիշխելու համար, զայն ներկայացնելով իբրեւ արտասովոր, հետամնաց, անքաղաքակիրթ, եւ երբեմն ալ վտանգաւոր։ Այս խօսոյթը (անգլերէն՝ Discourse), ըստ Սայիտի, կը ծառայէ գաղութատիրական (Colonial) եւ կայսերական (Imperial) նկրտումները արդարացնելու։

## Հայերէն թարգմանութիւն
Գիրքի հայերէն թարգմանութիւնը կատարած են Րաֆֆի Աճէմեան, Մինաս Լուռեան եւ Մարկ Նշանեան: Թարգմանութիւնը կատարուած է անգլերէն բնագիրէն: Հրատարակուած հատորը կազմուած է 764 էջէ եւ հրապարակուած է «Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշար» ծրագրի շրջանակներուն մէջ, որ նպատակ ունի հայ ընթերցողներուն մատչելի դարձնել ընկերային գիտութիւններու եւ մարդկային ուսմանց ոլորտի կարեւորագոյն աշխատութիւնները:

## Նշանակութիւն
Առաջին անգամ լոյս տեսնելէ ի վեր, «Արեւելաբանութիւն»-ը դարձած է գրական տեսաբանութեանց, մշակութաբանական եւ յետգաղութատիրական ուսումնասիրութիւններու ազդեցիկ աղբիւր մը: Սայիտի այս աշխատանքը բեկումնային եղաւ՝ խթանելով քննական մօտեցումը դէպի արեւմտեան գիտական աւանդը եւ մշակութային պատկերացումները:

## Աղբիւրներ
Եդուարդ Ու. Սայիդ «Արեւելաբանութիւն» 2025, «Նյու Մեգ», Երեւան-Հայաստան «Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանական մատենաշար»:

## Ծանօթագրութիւններ
Անահիտ Տօնապետեան-Տէմոփուլոս

**Անահիտ Տօնապետեան-Տէմոփուլոս** (ծնեալ՝ 18 Ապրիլ 1962, Լիոն, Ֆրանսա) ֆրանսահայ լեզուաբան, հայագէտ։ Բանասիրական գիտութիւններու վարդապետ (անգլերէն՝ PhD) (1991 թուական), դասախօս-ուսուցչապետ (անգլերէն՝ Proffesor)։ Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Կաճառի (անգլերէն՝ Academy ռուսերէն՝ Академия) արտասահմանեան անդամ (28.12.2011 թուականէն ի վեր)։

## Կենսագրութիւն
Անահիտ Տօնապետեան ծնած է 18 Ապրիլ 1962-ին Լիոնի մէջ: 1984-ին աւարտած է Փարիզի Արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու պետական հիմնարկը (INALCO), իսկ 1987-ին ստացած է ռուսերէնի դերուսուչութեան աստիճանը (ֆրանսերէն՝ Agrégation):

1991-ին, Սորպոնի համալսարանին մէջ, *Քլոտ Հաժէժ*ի (ֆրանսերէն՝ Claude Hagège) ղեկավարութեամբ պաշտպանած է իր վարդապետական աւարտաճառը (անգլերէն՝ doctoral dissertation կամ PhD thesis): Նոյն տարին նշանակուած է Արեւելեան լեզուներու ուսումնարանի հայերէնի բաժանմունքի տիտղոսակիր դասախօս (ֆրանսերէն` Titulaire de la chaire d'arménien de l'École des langues orientales):

2000-ին, INALCO-ի մէջ հետազօտութիւններ ղեկավարելու իրաւասութիւն ստացած է: 2011-ին ընտրուած է Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Կաճառի (անգլերէն՝ Academy ռուսերէն՝ Академия) արտասահմանեան անդամ:

## Գիտական աշխատանք
Անահիտ Տօնապետեան կը զբաղի հայերէնի քերականութեան, ընդհանուր լեզուաբանութեան մէջ հայերէնի համեմատական ուսումնասիրութեան, հայերէնի բարբառներու համադրումի, եւ սփիւռքի մէջ հայերէնի կարգավիճակին վերաբերող հարցերով:

Իր աշխատանքներէն են՝

* «Վաղակատարը եւ յարակատարը արեւմտահայերէնի մէջ» (1996)
* «Վերլուծական ժխտականը եւ վաղակատարը արեւմտահայերէնի մէջ» (1999)
* «Լեզուական քաղաքականութիւնը Հայաստանի մէջ՝ Խորհրդային Միութենէն մինչեւ անկախ Հայաստան» (1998)

1999-ին, Փարիզի մէջ կազմակերպած է Հայագիտութեան Զ. (6-րդ) միջազգային գիտաժողովը:

## Հրատարակութիւններ

### Գիրքեր

* *De Saint-Pétersbourg à Leningrad*, Centre régional de documentation pédagogique d'Orléans, 1990
* *Krikor Beledian et la littérature arménienne contemporaine*, Paris, Presses de l'INALCO, coll. « EuropeS », 2021 (Victoria Khurshudyan եւ Siranush Dvoyan-ի հետ համատեղ)

### Թարգմանութիւններ

* Լեւոն Շանթ, *L'Enchaîné* (Շղթայուած), Éditions L'espace d'un instant, 2003
* Վահրամ Մարտիրոսեան, *L'Imbécile* (Յիմար մարդը), L'Asiathèque, 2010
* Գագիկ Ղազարէ, *Remontée*, Éditions L'Espace d'un instant, 2013

Ժան-Ժաք Սամփէ եւ Ռընէ Կոսինի, *Փոքրիկ Նիկոլան արեւմտահայերէն* (Le Petit Nicolas en arménien occidental), IMAV Éditions, 2015

## Ծանօթագրութիւններ
Սիմոն Գաբամաճեան

**Սիմոն Գաբամաճեան** (), հայ բառարանագիր, գրող, բանասէր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կ. Պոլիս։ Կրթութիւնը ստացած է Ս. Խաչ վարժարանին, ապա Սկիւտարի ճեմարանին մէջ, աշակերտելով բանաստեղծ Սիմոն Ֆելեկեանին։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, որոնք լոյս տեսած են Գէորգ Այվազեանի «Մամուլ» երգիծաթերթին մէջ։

1880-1885 թուականներուն պաշտօնավարած է Սկիւտարի ճեմարանին մէւ՝ իբրեւ հայոց լեզուի դասատու։ Նոյն տարիներուն կարճ ժամանակով հրատարակած է «Ընտանիք» հանդէսը, սակայն չունենալով յաջողութիւն, ընդհատած եւ ամբողջովին նուիրուած է ուսուցչական աշխատանքին։

## Աշխատութիւններ
Կազմած է դասագիրքեր, ձեռնարկներ, ընթերցարաններ եւ այլն, ինչպես․

* «Հաւաքածոյ ընտիր գրուածոց ազգային եւ օտար մատենագրաց» աշխարհիկ լեզուով արձակ եւ ոտանաւոր, որուն Ա․ մասը արժանացած է 5 տպագրութեան, Բ․ մասը՝ 4,
* «Փնջիկ, նախապատրաստական տարի, հայերէն արտասանութեանց», արժանացած է բազմաթիւ տպագրութիւններու,
* 1907 թուականին լոյս տեսած է անոր  «Նոր քերականութիւն հայերէն գրաբար լեզուի» դասագիրքը, 
* 1909 թուականին՝ «Նոր բառգիրք հայերէն լեզվուի» բառարանը։ 

Բացի վերոյիշեալ գիրքերէն՝ տպագրած է «էոդորոս Սալհունի կամ քրիստոնեայ նահատակը» ողբերգութիւնը, Րաֆֆիի, Մատթէոս Իզմիրլեանի կենսագրութիւնները, «Բախտացոյց ու երազահան», «Առձեռն նամականի» եւ այլն։

1919-1940 թուականներուն 20 տարի հրատարակած է «Գրպանի տարեցոյց» փոքրիկ գրքոյկները, որոնք բացի տոմարական գիտելիքներէ՝ կը պարունակեն բանասիրական եւ գրական նիւթեր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Յարութիւն Խաչատուրեան

**Յարութիւն Խաչատուրեան** ազատ հետազօտող, խաչքարներու ուսումնասիրութեան մասնագէտ: Տեղեկատուական արհեստագիտութեան (անգլերէն՝ Information Technology) եւ ծրագիրներու ղեկավարման (անգլերէն՝ Project Management) մէջ իր մասնագիտական գործունէութեան զուգահեռ, Խաչատուրեան աւելի քան երեք տասնամեակ նուիրած է հայկական մշակութային ժառանգութեան վաւերագրման եւ պահպանման՝ ընդարձակ դաշտային աշխատանքի եւ գիտական հրատարակութիւններու միջոցով:

## Կրթութիւն
Խաչատուրեան աւարտած է Փարիզի Էքոլ Սիւփերիէօր տ՛Էլեքթրիսիթէ (Սիւփելեք) համալսարանը՝ ճարտարագիտութեան մասնագիտութեամբ: 1984-ին, իր մասնագիտական գործունէութեան զուգահեռ, ան սկսած է ուսումնասիրել հայկական արուեստի պատմութիւնը Փարիզի INALCO-ի (Institut national des langues et civilisations orientales) մէջ՝ Փրոֆեսոր Ժան-Միշէլ Թիերրիի ղեկավարութեան ներքեւ:

## Հետազօտական գործունէութիւն
Խաչատուրեան գիտական բազմաթիւ արշաւներ իրականացուցած է Հայաստանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի մէջ՝ խաչքարերու վերաբերեալ հետազօտութիւններ եւ դաշտային աշխատանք կատարելու նպատակով: Իբրեւ անկախ հետազօտող, ան համահեղինակած է երկու հրատարակութիւններ՝

* «L'art des khatchkars, les pierres à croix arméniennes d'Ispahan et de Jérusalem» (Խաչքարերու արուեստը, Սպահանի եւ Երուսաղէմի հայկական խաչքարերը), Փարիզ, Էտ. Գէօթներ, 2014, որ հայերէնի թարգմանուած է 2019-ին
* «Localités et biens cultuels arméniens dans la Turquie ottoman» (Հայկական բնակավայրեր եւ պաշտամունքային կալուածներ Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ), Փարիզ, Էտ. OTC, 2016

## Ծանօթագրութիւններ
Ֆաթեն Համամա

**Ֆաթեն Համամա** (, ), եգիպտացի հռչակաւոր դերասան, արաբական ֆիլմաշխարհին մէջ վաստակ ունեցող արուեստագէտ:  

## Կենսագրական գիծեր
Ֆաթեն Համամա դերասանութեան արուեստին անցած է 6 տարեկանէն: Իր կեանքին ընթացքին ֆիլմաշխարհին մէջ ունեցած է բազմաթիւ դերեր:

Դերասանին մահուան առիթով Եգիպտոսի մէջ երկօրեայ սուգ յայտարարուած է:

Մահացած է սրտի կաթուածի պատճառով:

## Անձնական Կեանք

### Ամուսնութիւններ
**Ֆաթեն Համաման** երեք անգամ ամուսնացած է։

#### Առաջին Ամուսնութիւնը՝ Իզզ Էլ-Տին Զուլֆիկար'''ի''' հետ

* Անոր առաջին ամուսնութիւնը եղած է 1947 թուականին, երբ ամուսնացած է ռեժիսոր Իզզ Էլ-Տին Զուլֆիկարի հետ՝ «Ապու Զէյտ ալ-Հիլալի» ֆիլմի նկարահանման ընթացքին։
* Անոնք միասին հիմնադրեցին քինոյի արտադրական ընկերութիւն մը, որը արտադրեց «Ժամադրութիւն Կեանքի Հետ» (*موعد مع الحياة*, 1954) ֆիլմը։
** Այս ֆիլմն էր, որ պատճառ դարձաւ, որ քննադատները անոր շնորհեն «Արաբական Էկրանի Տիկինը» (*سيدة الشاشة العربية*) տիտղոսը։
* Այդ օրէն իսկ մինչեւ իր վերջին աշխատանքը՝ «Լուսնի Երեսը» (*وجه القمر*, 2000), ան եղած է դերասանուհիներու մէջ ամենաբարձր վարձատրութիւն ստացողը։
* Զուլֆիկարի հետ յարաբերութիւնը աւարտեց 1954 թուականին՝ ամուսնալուծութեամբ։
* Անոր հարցազրոյցներէն մէկուն մէջ Ֆաթեն Համաման յայտնեց, որ Զուլֆիկարի հետ իր յարաբերութիւնը վատթարացաւ, քանի որ ան յայտնաբերեց, որ իր յարաբերութիւնը արուեստի սիրով հիացած աշակերտուհիի յարաբերութիւն մըն էր, եւ ինք գրաւուած էր իրմէ շատ տարիներով մեծ՝ մեծ վարպետէն։

#### Երկրորդ Ամուսնութիւնը՝ Օմար Շերիֆ'''ի''' հետ

* 1955 թուականին ամուսնացաւ դերասան Օմար Շերիֆի հետ։
* Շերիֆի հետ անոր հանդիպման պատմութիւնը (որուն անունը այն ժամանակ Միշել Շալհուբ էր) կ'առնչուի անոր առարկութեան՝ Շուքրի Սարհանի հետ գլխաւոր դերերը կիսելու մասին՝ Եուսէֆ Շահինի «Պայքար Հովիտին Մէջ» (*صراع في الوادي*) ֆիլմին մէջ։ Շահինը դերը առաջարկեց իր բարեկամին ու դասընկերոջը՝ Օմար Շերիֆին (որը Վիքթորիա Քոլեճի իր դասընկերն էր Ալեքսանդրիոյ մէջ եւ այդ ժամանակ աւարտած էր քոլեճը եւ կ'աշխատէր իր հօր փայտի առեւտրական ընկերութիւններուն մէջ)։ Ֆաթեն համաձայնեցաւ երիտասարդ դերասանին։
* Ֆիլմի նկարահանման ընթացքին տեղի ունեցաւ անոր եւ իր ամուսնոյն՝ Իզզ Էլ-Տին Զուլֆիկարի ամուսնալուծութիւնը։
* Ան յայտնի էր համբուրելու որեւէ տեսարան կամ կադր մերժելով, սակայն «Պայքար Հովիտին Մէջ» ֆիլմի սցենարը կը պարունակէր համբոյր մը գլխաւոր հերոսներուն միջեւ, եւ ի զարմանս բոլորին, ան համաձայնեցաւ կադրին։
* Ֆիլմէն ետք Օմար Շերիֆը Իսլամութիւնը ընդունեց եւ անոր հետ ամուսնացաւ։ Անոնց ամուսնութիւնը տեւեց մինչեւ 1974 թուականը։
* Անոր յայտարարութեան համաձայն՝ ան Շերիֆի հետ երջանիկ էր եւ կ'ապրէր երազի մէջ, որ չէր ուզեր, որ աւարտի, սակայն թերեւս բամբասանքները մէկ կողմէ, եւ իր, իր իսկ խօսքերով, «անոր վրայ ծայրայեղ նախանձը» յանգեցուցին անկարելիութեան՝ շարունակելու ամուսնութիւնը։

#### Երրորդ Եւ Վերջին Ամուսնութիւնը՝ Տոքթ. Մուհամմատ Ապտ Էլ-Ուահապ'''ի''' հետ

* Օմար Շերիֆէն բաժնուելէն մէկ տարի ետք, 1975 թուականին ան ամուսնացաւ ճառագայթաբան բժիշկ Տոքթ. Մուհամմատ Ապտ Էլ-Ուահապի հետ։
* Անոր հետ ապրեցաւ խաղաղութեամբ՝ մինչեւ իր մահը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դերասաններ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ
Սամիրա Ազզամ

**Սամիրա Ազզամ** (, ), պաղեստինցի կին գրող։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Աքքա։ Եօթը տարեկանէն փարած է ընթերցանութեան: Նախնական ուսումը ստացած է տեղական վարժարաններէն մէկուն մէջ, որմէ ետք յաճախած է Հայֆայի մայրապետներու դպրոցը 1934-ին, զոր աւարտած է բացառիկ յաջողութեամբ: Սակայն, նիւթական աննպաստ պայմաններու պատճառաւ չէ կրցած ամբողջացնել իր ուսումը:

Իր կեանքի վերջին ութը տարիները Սամիրա Ազզամ անցուցած է Լիբանանի մէջ, ապրելով եւ նուիրուելով իր հայրենիքի՝ Պաղեստինի ազատագրման յուսահատ աշխատանքին, ոչ միայն զգացումով ու գրականութեամբ այլ նաեւ իր քաղաքական եւ ընկերային աշխատանքով: 

## Գործունէութիւն
Անգլերէն լեզուին տիրացած է անձնական աշխատանքով եւ կատարած է գեղարուեստական զրականութենէ թարգմանութիւններ: Օրինակ՝ ամերիկացի զրագէտ Սթէնպէքի «Ցասման Խաղողներ»ը եւ ուրիշ գործեր:

1944-էն 1945 տարիներու ընթացքին վարած է ուսուցչական պաշտօն Աքքայի Յունական վարժարանին մէջ, որուն տնօրէնուհին եղած է յետագային:

1948-ին, Պաղեստինի պատերազմին, գաղթած է Իրաք, ուր շարունակած է նոյնպէս իր ուսուցչական առաքելութիւնը. իսկ 1952-ին վարած է Միջին Արեւելքի Անգլիական ռատիոկայանի կնոջական բաժինը, որմէ  հրաժարած է 1956-ին, բողոքելու համար անգլիական յարձակումին դէմ՝ Սուէզի պատերազմին:

1957 թուին աշխատած է Իրաքեան ռատիոկայանին մէջ, ուրկէ հրաժարելով նուիրուած է լրագրական ասպարէզին աշխատակցելով Իրաքեան «Շաապ» օրաթերթին:

## Իբրեւ գրող
Սամիրա Ազզամ, եղած է Արաբական կարճ պատմուածքի լաւագոյն հեղինակներէն եւ առաջապահներէն մէկը, իր բոլոր պատմուածքներուն մէջ կայ *մարդը, արար մարդը*, կեանքի բոլոր դժուարութիւններով, տառապանքով եւ յոյսերով:

Սամիրա Ազզամի ոճը կուռ է եւ խիզախ. գլխաւոր գործերն են․

* «Յիշատակելի Բաներ»,
* «Հսկայ Շուքը»,
* «Քանի մը Պատմուածքներ»,
* «Մարդն ու Ժամացոյցը»:

Այս վերջին հատորը, որ եղած է իր կարապի երգը, կը յայտնաբերէ Սամիրայի ամբողջ տաղանդը, առողջ հայրենասիրութիւնը եւ մարդկայնութիւնը: Անոր գրիչը կը յաջողի քանի մը էջով պատկերել ամբողջ կեանք մը, պատմութիւն մը, աշխարհը գաղթականի մը, հայրենազուրկ մարդուն, հայրենասէր մարտիկին: 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՀԱՅՈՒՀԻ», Հոկտեմբեր, թիւ 10, 1967, էջ 4-5։

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան
Ցիցիլիա Բրուտեան

**Ցիցիլիա Բրուտեան** (), հայ երաժշտագէտ։ ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1967): Ան դուստրն է գեղանկարիչ Գէորգ Բրուտեանին եւ թոռնուհին՝ երաժիշտ-ազգագրագէտ Արշակ Բրուտեանին։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս: Մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը անցուցած է Լենինականի մէջ: Աւարտելէ ետք տեղւոյն մանկավարժական ուսումնարանը, 1936-ին հաստատուած է Երեւան, ուր աւարտած է երաժշտական ուսումնարանի դաշնամուրային բաժինը, եւ յետոյ, պետական երաշժտանոցի երաժշտութեան տեսութեան եւ պատմութեան բաժանմունքը՝ 1942-ին: 

Իր երաժշտական ուսումը լրացուցած է Մոսկուայի երաշժտանոցին մէջ՝ 1951-ին: Իսկ 1952 թուականին արուեստագիտութեան թեկնածուի գիտական աստիճան ստացած է։

Կոմպոզիտորներու Միութեան անդամ եղած է:

## Պաշտօններ
Յաջորդաբար վարած է հետեւեալ պաշտօնները․

* 1942-1944 թուականներուն եղած է տեսական առարկաներու դասատու՝ երաժշտական ուսումնարանին մէջ,
* 1958-1981 թուականներուն եղած է վարիչ՝ միեւնոյն հաստատութեան ուսումնական մասին,
* 1958-1981 թուականներուն եղած է դասախօս՝ Աբովեանի անուան մանկավարժական կաճառին,
* 1952-1957 թուականներուն եղած է պատասխանատու խմբագիր՝ հայկական ռատիոյի երաժշտական հաղորդումներուն: 

Դասախօս՝ Աբովեանի անուան մանկավարժական կաճառին տեսական առարկաներու, ուրկէ ստացած է տոցենտի աստիճան եւ դարձած երաժշտական ամպիոնի վարիչ: 

## Երկեր

* «Կոմիտաս», կեանքն ու գործունէութիւնը։ Երեւան, Հայաստան, 1969,
* «Կոմիտասն ու Հայ Ժողովրդական Երաժշտութիւնը», 
* «Կոմիտասի Գեղագիտական Հայեացքները»,
* «Կոմիտասն Իբր Մանկավարժ»,
* «Կոմիտասն ու Ֆրանսան», 
* «Շարա Տալեան», կեանքն ու ստեղծագործական ուղին։ Հայկական թատերական ընկերութիւն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1956 (համահեղինակ)։
* «Արամ Տէր-Յովհաննէսեան», կեանքն ու գործունէութիւնը։ Հայաստանի երգչախմբային ընկերութիւն, Երեւան, Հայպետհրատ, 1962 (համահեղինակ)։
* «Սայաթ Նովան Եւ Երաժշտութիւնը»,
* «Հայ Երաժշտութեան Անցած Ճանապարհները», եւ ինչպէս եւ 200-ի չափ յօդուածներ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՀԱՅՈՒՀԻ», Յունիս, թիւ 6, 1967, էջ 7-11։

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Ռաիֆ Խուրի

**Ռաիֆ Խուրի** (, ), լիբանանացի գրականագէտ, բանաստեղծ, քննադատ, վաստակաւոր ուսուցիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նապայ, փոքր գիւղին մէջ, սակայն ապրած եւ գործած է Լիբանանի մէջ։ Ան դարձած՝ իր Հայրենիքին մեծ մարդոցմէն մէկը:

Ունի գրականութեան դասագիրքերու շարք մը, բանաստեղծութիւններ, ուսումնասիրութիւններ արաբական գրականութեան շուրջ: Անոր կը պարտինք հայ ծագումով արաբ գրագէտներու ծանօթութիւնը:

## Ռաիֆ Խուրիի Գիրքերն ու Յօդուածները

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՀԱՅՈՒՀԻ», Նոյեմբեր, թիւ 11, 1967, էջ 27։

Ստորոգութիւն:Գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Քննադատներ
Ստորոգութիւն:Ուսուցիչներ
Քրեմասթոն լիճ

մինի|Քրեմասթոն լիճին համայնապատկեր
**Քրեմասթոն լիճ** (յուն․՝ Λίμνη Κρεμαστών)․ Յունաստանի ամենամեծ արուեստական լիճն է։ Ստեղծուած է 1965-ին, Քրեմասթոն ջրամբարի կառուցումէն եւ Ախելո՛ոս, Աղրաֆիոթիս, Թաւրոփոս եւ Թրիքերիոթիս գետերու ջուրի ծաւալներու կուտակումէն ետք։ Ստեղծուած արուեստական լիճը 4․750․000․000 մ³ ջուր ընդունելու կարողութիւն ունի։ 

## Տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Քրեմասթոն լիճ, Թրիբոթամոս գիւղէն դիտուած
Լիճը կը գտնուի Էթոլոաքարնանիա եւ Էվրիթանիա նահանգներուն միջեւ։ Էբիսքոբիս եւ Թաթարնա կամուրջները երկու նահանգները իրարու կը կապեն։  

Շրջանը ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 ծրագրին մաս կը կազմէ։

Յունական «ֆյորտ»ներու ծանօթացման ու յառաջացման մշակուած ծրագիրը, կ՛ընդգրկէ լիճին մէջ նաւակով ամենօրեայ (առտու եւ կէսօրէն ետք) ձրի ճանապարհընթաց։

## Ծովամուխ տարածքներ
Քրեմասթոն արուեստական լիճին կառուցման համար, ծովամուխ եղած են հետեւեալ տարածքները․-

* «Մարդահաս» ակ․ ամառուան ամիսներուն ընթացքին Ախելո՛ոս գետին միակ ակը,
* Մանոլիսին կամուրջը․ 400 եւ աեւլի տարիներ կը միացնէր Աղրաֆիոթիս գետին երկու ափերը։ Կամուրջը ամառուան ամիսներուն երեւան կու գայ։
* Թաթարնայի պատմական միակամար կամուրջը։
* Էբիսքոբիսին բիւզանդական վանքը։
* Էբիսքոբի, Այիոս Վասիլիոս եւ Թրիհոնիդայի Սիդերա գիւղերը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Λίμνη Κρεμαστών Αχελώος.jpg|Քրեմասթոն լիճ, Ախելո՛ոս
Պատկեր:Kremasta Lake 04.JPG|Քրեմասթոն լիճը, դիտուած Թրիբոթամոս գիւղէն
Պատկեր:Kremasta Lake bridge.jpg|Էբիսքոբի կամուրջ
Պատկեր:Tatarna's Bridge 01.JPG|Թաթարնա կամուրջ


    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լիճեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի արուեստական լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Լիսիմահիա լիճ

մինի|Լիսիմահիա լիճ․ խորին՝ Աղրինիօ քաղաքը
**Լիսիմահիա լիճ** (յուն․՝ Λίμνη Λυσιμαχία)․ Կը գտնուի Էթոլոաքարնանիա նահանգին մէջ (Յունաստան), Աղրինիօ քաղաքին հարաւը։ Անոր կից՝ արեւելքէն, կը գտնուի Թրիհոնիդա մեծ լիճը։

## Տեղեկութիւններ
Լիճին տարածութիւնն է 13,2 քլ²։ Արեւելքէն գրեթէ միացած է Թրիհոնիդա լիճին հետ։ Միասին կը կազմեն լճային կարեւոր բնապահպանման շրջան մը։ Ժամանակին երկու լիճերը միացած էին եւ կը կազմէին ջրաճահճ շրջան մը։ Ըստ ԺԹ․ դարու եւ Ի․ դարասկիզբի բաւական ճանապարհորդներու վկայութիւններու, երկու լիճերը շրջապատուած էին խիտ դժուարանցելի անտառներով։

Լիսիմահիային մէջ կը թափի Էրմիցա հեղեղը, որ լիճին գլխաւոր հարկատուն է։ Իսկ Լիսիմահիա իր կարգին Դիմիքոս գետին միջոցով Ախելո՛ոսին հարկատուն է։
կենտրոն|մինի|750x750փքս|Լիսիմահիա լիճ․ համայնապատկեր

## Պատկերասրահ

Պատկեր:DSC 1516-Edit.jpg
Պատկեր:Λίμνη Λυσσιμαχεία.jpg
Պատկեր:ΛΥΣΙΜΑΧΕΙΑ 1.jpg
Պատկեր:ΛΥΣΙΜΑΧΕΙΑ 4.jpg
Պատկեր:Λίμνη Λυσιμάχεια.jpg
Պատկեր:DSC 2076k.jpg
Պատկեր:Easter 2014 099.jpg


   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լիճեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի բնապահպանման վայրեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի բնապահպանման վայրեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի բնապահպանման վայրեր
Թրիհոնիդա լիճ

**Թրիհոնիդա լիճ** (յուն․՝ Τριχωνίδα)․ Յունաստանի ամենէն մեծ լիճն է։ Կը գտնուի Էթոլոաքարնանիա նահանգին մէջ, Աղրինիօ քաղաքին հարաւ-արեւելքը եւ Նաֆբաքթոս քաղաքին հիւսիս-արեւմուտքը, ինչպէս նաեւ Մեսոլոկի եւ Թրիհոնիդա գաւառներուն միջեւ՝ Բանեթոլիքոս լերան հարաւը եւ Արաքինթոս լերան հիւսիսը։ 

## Տեղեկութիւններ
Լիճը ընդարձակուած է արեւելքէն դէպի արեւմուտք եւ տարածութիւնն է 95,8 քլ²։ Արեւմուտքէն գրեթէ միացած է Լիսիմահիա լիճին հետ։ Միասին կը կազմեն լճային կարեւոր բնապահպանման շրջան մը։ Լիճին ջուրերը շարունակ կը վերակենդանան շնորհիւ անոր մակերեսին տակ գտնուող աղբիւրներուն, իսկ խրամի մը միջոցով կը հատնին Լիսիմահիա կից լիճին՝ ուրկէ կը կղկղին Ախելո՛ոս գետին մէջ։ Այդ պատճառով, կը սեպուի Յունաստանի ամենէն մաքուր լիճերէն մէկը։ Մաս կը կազմէ ՆԱԹՈՒՐԱ 2000 ծրագրին, իսկ 1999-2003 ընդգրկուած էր Life (Life NAT/GR/006499) յատկապէս մշակուած ծրագիրին, անոր ջուրերուն եւ կենդանական ու բուսական կեանքի պահպանման համար։ 

Լիճին Թրիհոնիդա անունը, յառաջ եկած է Էթոլիայի Թրիհոնիոն (կամ Քալֆենիքի) հին քաղաքէն (այսօրուան Ղավալու)։
կենտրոն|մինի|750x750փքս|Թրիհոնիդա լիճ․ համայնապատկեր

## Պատկերասրահ

### Թրիհոնիդա լիճէն եւ անոր կենդանական ու բասական աշխարհէն նկարներ

Պատկեր:Lake trichonida 02.jpg|Թրիհոնիդա
Պատկեր:Woolgathering.jpg|Թրիհոնիդա
Պատկեր:Λίμνη Τριχωνίδα Αιτωλοακαρνανία.jpg|Թրիհոնիդա
Պատկեր:Παραλία Δογρή.jpg|Թրիհոնիդա․ Դողրի ծովափ
Պատկեր:Lake trichonida 06.jpg|Թրիհոնիդա բնավայրէն տեսարան մը
Պատկեր:Trichonida lake seen from Analipsi.jpg
Պատկեր:Λίμνη Τριχωνίδα 4 - Trichonida Lake 4.jpg
Պատկեր:Lake Trixonida.jpg
Պատկեր:Lake trichonida 09.jpg
Պատկեր:Lake trichonida 04.jpg
Պատկեր:Lake trichonida 07.jpg
Պատկեր:Παραλία Δογρή.jpg
Պատկեր:Ruins of Voukatio castle.jpg|Վուքահիօ բերդի աւերակներ․ Թրիհոնիդա լճափին մօտ
Պատկեր:Trichonida 470a.jpg
Պատկեր:Lake trichonida 01.jpg
Պատկեր:Lake Trichonida.jpg
Պատկեր:ΠΑΠΙΑ ΣΤΗΝ ΛΙΜΝΗ ΤΡΙΧΩΝΙΔΑ.jpg
Պատկեր:ΠΑΠΙΕΣ ΣΤΗΝ ΤΡΙΧΩΝΙΔΑ.jpg
Պատկեր:Λίμνη Τριχωνίδα10.jpg
Պատկեր:Η ΛΙΜΝΗ ΤΡΙΧΩΝΙΔΑ.jpg
     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լիճեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Քասթրաքի լիճ

մինի|Քասթրաքի լիճ
**Քասթրաքի լիճ** (յուն․՝ Λίμνη Καστρακίου)․ Արուեստական լիճ։ Ստեղծուած է 1969-ին, Ախելո՛ոս գետին վրայ կառուցուած երկրորդ ջրամբարին պատճառով։ Կը գտնուի Էթոլոաքարնանիա գաւառին Քասթրաքի եւ Պապալիօ գիւղերուն մօտ, Ախելո՛ոս գետի հունին վրայ՝ հոն ուր Ախոլո՛ոս Ինահոս վտակին կը հանդիպի։

## Տեղեկութիւններ
Արուեստական լիճին մակերեսին տարածութիւնն է 28քլ²։ Լիճը 950.000.000  մ³ ջուր կ՛ընդգրկէ։ Անոր ջուրերուն մէջ ծովամուխ եղած Մալաթէիքա եւ Պապալիօ գիւղերուն բնակչութեան մեծ մասը գաղթած է, իսկ փոքր մաս մըն ալ ստեղծուած լիճին շուրջը բնակավայրեր հաստատած է։

Լիճին ջրամբարին բարձրութիւնը 95 մեթր է, լայնութիւնը 530 մեթր է, իսկ անոր հիմքին հաստութիւնը 380 մեթր է եւ հոն կը գտնուի Յունաստանի ելեկտրականութեան ընկերութեան ջրելեկտրական կայաններէն մէկը։

  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի լիճեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիին լիճեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի արուեստական լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի արուեստական լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ցեղասպանութիւններու Ցանկ

Ցեղասպանութիւնը մարդկային պատմութեան մէջ ամենածանր ոճիրներէն մէկն է: Ցեղասպանութիւնը ցեղային, ազգային կամ կրօնական որոշ խումբի մը կանխամտածուած եւ համակարգուած ոչնչացումն է: Անիկա կը ներառէ թիրախաւորուած խումբը ամբողջութեամբ բնաջնջելու կամ մասամբ ոչնչացնելու մտադրութիւնը:

Ցեղասպանութիւնը կը ներառէ շարք մը ոճրագործութիւններ՝ զանգուածային սպանութիւններ, բռնի տեղահանութիւններ, մշակութային բնաջնջում, կանանց եւ երեխաներու բռնի առեւանգում, մշակութային յուշարձաններու ոչնչացում եւ այլն:

1948 թուականին Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը պաշտօնապէս սահմանեց ցեղասպանութիւնը որպէս միջազգային ոճիր եւ յայտարարեց զայն անընդունելի բոլոր պարագաներուն տակ:

Պատմութեան մէջ ցեղասպանութեան օրինակներէն կը համարուին Հայոց ցեղասպանութիւնը, Հրեաներու ողջակիզումը (Holocaust), Ռուանտայի եւ Քամպոտիայի ցեղասպանութիւնները:

## Ցեղասպանութիւններու ցանկը
Սթրաթոս լիճ

մինի|Սթրաթոս լիճ
**Սթրաթոս լիճ** (յուն․՝ Λίμνη Στράτου)․ Արուեստական լիճ։ Ստեղծուած է 1989-ին, Ախելո՛ոս գետին վրայ կառուցուած ջրամբարին պատճառով։ Կը գտնուի Էթոլոաքարնանիա նահանգին մէջ։ Արուեստական լիճին մակերեսին տարածութիւնն է 7․4քլ²։ Լիճը մինչեւ 80.000.000 մ³ տարողութեամբ ջուր կրնայ ընդգրկել եւ կ՛օգտագործուի ջրելեկտրականութիւն արտադրելու համար։ 
կենտրոն|մինի|750x750փքս|Սթրաթոս ջրելեկտրականութիւն արտադրող արուեստական լիճին համայնապատկեր

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Kastraki and Stratos Lakes and Acheloos River.JPG|Քասթրաքի եւ Սթրաթոս լիճերը Ախելո՛ոս գետին վրայ
Պատկեր:Stratos hydroelectric power plant.JPG|Սթրաթոս լիճին ջրելեկտրականութեան կայանը
Պատկեր:Stratos lake 1.JPG


  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի արուեստական լիճեր
Ստորոգութիւն:Յունաստանի լիճեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիին լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի արուեստական լիճեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի լիճեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լիճեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ինահոս գետ

**Ինահոս գետ** (յուն․՝ Ίναχος ποταμός)․ Ախելո՛ոս գետին վտակներէն է։ Կը գտնուի Էթոլոաքարնանիա նահանգին մէջ (Յունաստան)։ Անոր հոսքը՝ մինչեւ ջուրերը թափին Ախելո՛ոս գետին մէջ, կ՛ընդանայ Նէա Մալեսիադա, Ամորեանի, Բալիամպելա, Բոսողորա եւ Եանոբուլի գիւղերուն մէջէն։ Գետը անունը առած է Ինահոս թագաւորէն։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Ինահոս (դիցաբանութիւն)

**Ինահոս** (յուն․՝ Ίναχος)․ ւստ հին յունական դիցաբանութեան, եղած է Արղոսին առաջին թագաւորը։ Անունը տուած է Ինահոս գետին որ կ՛որոգէ Արղոլիքոս դաշտը, ինչպէս նաեւ Էթոլոաքարնանիա նահանգին մէջ գտնուող համանուն վտակին։ Ժամանակակից պատմաբանները յանգած են այդ եզրակացութեան, թէ Ինահոս Արղոսին հնագոյն աստուածն էր եւ հերոսը։ Իսկ Բաւսանիաս, զայն կը նկարագրէ իբրեւ «Արղոսին հնագոյն թագաւորը որ անունը տուած է ամենամեծ գետին եւ Իրան կը պաշտէր»։ Ան Ովկիանոսին եւ Թիթիսին զաւակն էր։ Ուոլթըր Պարկերտ, կը նշէ թէ յունական պատկերագրութեան մէջ գետերը կը ներկայացուէին ցուլի տեսքով՝ մարդու գլուխով եւ կամ Ախելոոսին գլուխով։ 

Արղոսի շրջանին մէջ կատարուած հնաբանական պեղումները կը վկայեն քաղաքին կապը Եգիպտոսին եւ Բաբելոնին հետ։ Գետերը չափազանց բերրի ըլլալով, Ինահոս բազմաթիւ զաւակներ ունեցած է։ Անոնցմէ ծանօթ են Բելասղոս, Ֆորոնէաս եւ Էղալէաս մանչ զաւակները, իսկ դուստրերէն՝ Արղիա Իօ, Միքինի, Ամիմոնի, Ֆիլոդիքի (Լեւքիբոսին կողակիցը) եւ հաւանաբար՝ Թիլեդիքի։

    

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան թագաւորներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան հերոսներ
Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութիւն
Ախելո՛ոս (դիցաբանութիւն)

**Ախելո՛ոս** (յուն․՝ Αχελώος)․ հին յունական դիցաբանութեան գետային աստուածութիւն։ Ըստ Օմիրոսին Ախելո՛ոս եղած է Ովկիանոսէն առաջ։ Ծովերը, աղբիւրներն ու ջուրերը որոնք երկիրէն կը բխին Ախելո՛ոսէն յառաջ եկած են։ Ընդհակառակը Իսիոդոս, Ախելո՛ոսին կ՛ընդգրկէ Թիթիսին եւ Ովկիանոսին զաւակներուն ցանկին մէջ՝ գետային աստուածութիւններ։ Անոր դուստրերն էին Սիրինես, Նիմֆեր եւ շատ ուրիշ աղբիւրներ (ակեր), ինչպէս օրինակ՝ Քասթալիա, Քալիրոյի, Բարթենոբի, եւայլն․։

Ախելո՛ոս ունեցած է բազմաթիւ կերպարներ։ Ընդհանրապէս ան, մէջքէն վար ձուկ կը պատկերացուի, մօրուքաւոր եւ գլխուն վրայ կոտոշներով։ Գետային աստուածութեան ուրիշ կերպարներ են՝ օձի նման, ցուլի նման եւ մարդանման էակ մը ցուլի գլուխով որուն մօրուքներէն շատ ջուր կը հոսէր (գետի երեւոյթի մարդանմանութիւններ)։ Իրողութիւն է սակայն որ Ախելո՛ոսին բազմաթիւ կերպարները կը նմանին (երեւոյթով կը պատկերացնեն) տգեղ հրէշի մը։

## Ախելո՛ոս եւ Իրաքլիս (Հերակլես)
Ծանօթ է Դիյանիրային համար Ախելո՛ոսին եւ Իրաքլիսին մենամարտութեան առասպելը:
[ձախից|մինի|Ամֆորէասի վրայ պատկերացում (Ք․Ա․450)․ Իրաքլիս կը կռուի գետի աստուած Ախելո՛ոսին հետ [Դիյանիրա|Դիյանիրային ձեռքին համար։ Յայտնաբերուած է Ակրիճենթօ]]
Իրաքլիս երբ Հադէս կ՛իջնէ, Դիյանիրային եղբօր եւ Ինէասին զաւակին՝ Մելէաղրոսին կը հանդիպի։ Ան, Իրաքլիսէն կը խնդրէ Դիյանիրային հետ ամուսնանայ։ Իրաքլիս, խօսքին տէրը կ՛ըլլայ եւ Քալիդոնա կ՛երթայ, ուր Ինէաս կը թագաւորէր։ Սակայն հոն արդէն հասած էր Ախելո՛ոս որ շարունակ կերպարափոխուելով, Ինէասին դուստրին ձեռքը կը խնդրէր։ Կռիւ տեղի կ՛ունենայ եւ գետային աստուածութիւնը, հակառակ բազմաթիւ կերպարափոխութիւններուն, կը պարտուի։ Իրաքլիս կը կտրէ անոր աջ եղջիւրը (կը փակէ գետին մէկ բերանը) եւ թափած արիւնէն Սիրինեսները կը ծնին։ Այդ եղջիւրը Իրաքլիս քովը չի պահեր եւ Ախելո՛ոս փոխադարձելով, անոր Առատութեան Եղջիւրը (նոր բերրի հողատարածքը) կու տայ, որ Իրաքլիս Ինէասին կը նուիրէ։ Գետային աստուածութիւն պարտուած էր եւ Իրաքլիս Դիյանիրային կ՛ամուսնանայ։ Ըստ Դիոդորոսին եւ Ստրապոնին, այս առասպելը կը մեկնաբանէ բնակիչներուն ջանքերը գետի հոսանքը ընտելացնել (եղջիւր), պարփակելով զայն կարեւոր աշխատանքներով (գետի կերպարափոխութիւն) եւ զայն բեղուն գետի վերածել (Իրաքլիսին ամուսնութիւնը)։

## Էհինադես
Ախելո՛ոսին գետաբերանը կը գտնուին Էհինադես կղզիները։ Ըստ առասպելին, անոնք ժամանակին Նիմֆեր եղած են, որոնք սակայն մոռցած են Ախելո՛ոսին պատուել եւ աստուածութիւնը զայրացած, անոնց կղզիներու կը փոխակերպէ։ 

Ախելո՛ոս գետային աստուածութիւնը Աքարնանեսներուն եւ Մեթաբոնտիոններուն դրամներուն վրայ եղջերաւոր կը պատկերացուի։

## Ըստ Սոֆոքլիսին
Հետեւեալ տողերով Սոֆոքլիս կը ներկայացնէ Ախելո՛ոսին։ 

*Մեկնաբանութիւնը [[Հին Յունարէն|հին յունարէնէ]] թարգմանուած է* 

     
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունական դիցաբանութեան աստուածներ
Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Առասպելական անձեր
Ուռնայր

**Ուռնայր** (ծագումն է *ուռն* + *այր* բառերէն)՝ Աղուանից արքան, Արշակունի հարստութենէն։

«Հին Աշխարհի Պատմութիւն» ակադեմական գործին համաձայն՝ Ուռնայր թագաւորեց 370-ական թուականներուն։ Իր թագաւորութեան ժամանակաշրջանը կը սեպուի իբրեւ աղուանական պետութեան բարձրագոյն հզօրութեան ժամանակը։ Հայ-պարսկական պատերազմի ընթացքին, ինք Սասանեան Շապուհ Բ. կողքին էր։ Իր օրերուն, Աղուանք կ'ընդունին Քրիստոնէութիւնը իբրեւ պետական կրօն։ Աղբիւրները կը հաղորդեն թէ արքայ Ուռնայր մկրտուեցաւ իր մերձաւորներուն հետ միասին Մեծ Հայքի մէջ (որոշ տուեալներով զիրենք մկրտած է ինքը՝ Գրիգոր Լուսաւորիչը)։ Այսպէս, իր միջոցաւ Քրիստոնէութիւնը Հայաստանէն ներս Աղուանից պետական կրօնը դարձաւ։

Հայոց պատմութեան մէջ հետաքրքրական դէպք մը՝ կապուած Ուռնայրի հետ, նշուած է Փաւստոս Բիւզանդի «Պատմութիւն Հայոց» աշխատութեան մէջ։ Բիւզանդը կը նշէ, որ երբ 371 թուականի Ձիրավի ճակատամարտին Ուռնայրը գերի կ'իյնայ հայերուն մօտ, սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնեանը կը հրաժարի գլխատել զայն, պատճառաբանելով. «Ես իմ ընկերներս բոլորը կոտորեցի, իսկ անոնք, որ թագ կը կրեն...ոչ ձեռք մեկնեցի, ոչ ալ... պիտի մեկնեմ»։

## Քրիստոնէութեան ընդունումը՝ Ըստ աւանդութեան մը
Ըստ աւանդութեան մը՝ Ուռնայրը 313 թուականին քրիստոնէութիւնը ընդունած է որպէս Աղուանքի պետական կրօն՝ շնորհիւ Հայաստանի Տրդատ Գ. թագաւորի եւ Գրիգոր Լուսաւորիչի ջանքերուն։ Սակայն, հետազօտողներ Վոլֆկանկ Շուլցը, Զազա Ալեքսիձէն եւ Եոսթ Կիփերթը կը պնդեն, որ ասիկա քիչ հաւանական է՝ նկատի առնելով Ուռնայրի քաղաքական գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ իր ժամանակակից ըլլալը Հայոց Պապ թագաւորին հետ։ Ամենայն հաւանականութեամբ, ասիկա աւանդութեան մէջ կատարուած աւելի ուշ յաւելում մըն է:

## Ծանօթագրութիւններ
Հայոց Ցեղասպանութեան Ճանաչում

մինի
**Հայոց Ցեղասպանութեան** ճանաչման գործընթացը սկսած է 24 Մայիս 1915-ին, ֆրանս-բրիտանա-ռուսական համատեղ հռչակագիրի մը հրապարակումով, որ մինչեւ օրս չէ աւարտած: Հետագային, ընդունուած են նմանատիպ բանաձեւեր, սակայն անոնք չեն կրցած կասեցնել Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները։

Հայկական սփիւռքը գրեթէ ամբողջութեամբ ներկայացուած է ցեղասպանութեան զոհերու ուղղակի ժառանգներով եւ ունի բաւարար նիւթական միջոցներ, որպէսզի դիմադրէ Թուրքիոյ ճնշումներուն։ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցը ուսումնասիրող ամերիկացի Հիթըր Կրեկի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի մէջ գործող հայկական ընկերութիւններուն գլխաւոր նպատակն է Թուրքիոյ կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ տարածքներու վերադարձը։ Ըստ Կրեկի՝ ամերիկահայ գործիչները, իրենց նպատակին հասնելու համար, իրենց կողմը կը գրաւեն զանազան քաղաքական գործիչներ, ճնշում կը գործադրեն տարբեր պետութիւններու կառավարութիւններու վրայ, կը զբաղին Հայոց Ցեղասպանութեան հարցին լայնամասշտապ լուսաբանմամբ եւ կը հիմնադրեն այդ ցեղասպանութեան հարցերով զբաղող կառոյցներ։

Թուրքիա պաշտօնապէս չի ճանչնար Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

### Պետութիւններ
Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչցած են բազմաթիւ պետութիւններ եւ միջազգային կազմակերպութիւններ։ 

Պաշտօնապէս առաջինը ընդունած է Ուրուկուէյը 1965-ին։

24 Ապրիլի 2021-ին, ԱՄՆ նախագահ Ճօ Պայտըն պաշտօնապէս կ'ընդունի Հայոց Ցեղասպանութիւնը։ Առաջին անգամ օգտագործելով «Հայոց ցեղասպանութիւն» եզրը։ Ան իր ելոյթին մէջ կը նշէ.

Հայ Ժողովուրդին կոտորածը իբրեւ ցեղասպանութիւն պաշտօնապէս դատապարտած եւ ճանչցած է 34 երկիր՝

### Կազմակերպութիւններ
Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունած են այնպիսի կազմակերպութիւններ, ինչպիսիք են՝ Եւրոպական Խորհուրդը (1998, 2001), Եւրախորհրդարանը (1987, 2000, 2002, 2015, Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդը եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութիւն
Երիցավանք

**Երիցավանք**, Ե.-ԺԱ. դարերու ճարտարապետական յուշարձան։ Կը գտնուի Հայաստանի Կապանի շրջանի Արծուանիկ գիւղէն արեւելք, բարձր սարահարթի վրայ։ Հիմնած է Սիւնեաց մետրոպոլիտ Երիցակը՝ Ե. դարուն։

Երիցավանքի Սուրբ Նախավկայ եկեղեցին, կառուցուած կիսամշակ պազալթէ քարերէ, իր յօրինուածքով եզակի է հայ ճարտարապետութեան մէջ. անիկա արեւելքէն արեւմուտք երկարած միանաւ թաղածածկ դահլիճ մըն է, որուն ընդերկայնական՝ հիւսիսային եւ հարաւային պատերը բաց կամարաշարքեր են։ 

Եկեղեցին հետագային, հաւանաբար պաշտպանական նպատակով, շրջափակուած է կրկնակի պատերով։ 

Երբեմնի համալիրէն պահպանուած են պարիսպներուն հետքերը եւ մատրան աւերակները։

Ստորոգութիւն:Ե. դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:ԺԱ. դարու հայկական վանքեր եւ եկեղեցիներ
Ստորոգութիւն:Հայկական առաքելական կորսուած վանքեր եւ եկեղեցիներ (Հայաստան)
Ինահոս գետ (Արղոլիդա)

**Ինահոս գետ** (յուն․՝ Ίναχος ποταμός)․ Արղոլիդա նահանգին ամենէն մեծ գետակը։ Անունը առած է Ինահոս թագաւորէն (Արղոսին հնագոյն թագաւորը)։

## Տեղեկութիւններ
Ինահոս կը բխի արեւմտեան Արղոլիդային լեռներէն՝ Արթեմիսիօ եւ Լիրքիօ։ Կը հոսի 38քլ․ եւ կը թափի Արղոլիքոս ծոցին ջուրերուն մէջ։ Ըստ դիցաբանութեան, Ինահոս բառը գետին երրորդ անունն է։ 

## Անուն եւ դիցաբանութիւն
Գետին առաջին անունը Քարմանոր եղած է, երկրորդը Ալիաքմոնաս եւ ապա Ինահոս կոչուած է։ Ինահոս, Իօ-ին հայրն էր, որուն Տիաս սիրահարուեցաւ եւ փախցուց։ Ինահոս փորձեց զայն հալածել։ Տիաս սակայն, Էրինիեսներէն (յունական աշխարհային չաստուածուհիներ) Թիսիֆոնին կը ղրկէ։ Թիսիֆոնի Ինահոսին շատ կը չարչարէ եւ վերջապէս անոր Ալիաքմոնաս գետին ջուրերուն մէջ կը նետէ։ Ատկէ ետք, գետը Ինահոս կը կոչուի։ 

  

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր
Ցեղային Զտում

**Ցեղային զտում**ը ցեղային, կրօնական կամ մշակութային խումբի մը դիտաւորեալ քաղաքականութիւնն է, որ կը ծրագրուի եւ ի կատար կ՚ածուի ուրիշ խումբի մը քաղաքացիական բնակչութիւնը բռնութեամբ եւ ահաբեկչական միջոցներով աշխարհագրական որոշ տարածքներէ հեռացնելու նպատակով:

## Սահմանում եւ յատկանիշներ
Ըստ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ), «Ցեղային զտումը այն դիտաւորեալ քաղաքականութիւնն է, որ կը ծրագրուի եւ ի կատար կ՚ածուի ցեղային կամ կրօնական խումբի մը կողմէ` բռնութեամբ եւ ահաբեկչական միջոցներով հեռացնելու ուրիշ խումբի մը քաղաքացիական բնակչութիւնը աշխարհագրական որոշ տարածքներէ»:

Ցեղային զտումներու հիմնական յատկանիշները կ'ընդգրկեն՝

* Տարածքի մը ժողովրդագրական դիմագիծը փոխելու նպատակադրութիւն
* Բնակչութեան տեղահանում եւ տեղափոխում
* Բռնութեան սպառնալիքներ կամ գործադրում
* Գոյքերու բռնագրաւում
* Հետապնդումներ եւ խտրականութիւն

Ցեղային զտումը յաճախ կը միտի ստեղծել ցեղային, կրօնական կամ մշակութային առումով միատարր տարածք մը:

## Ցեղային զտում եւ Ցեղասպանութիւն
Ցեղային զտումը եւ ցեղասպանութիւնը թէեւ փոխկապակցուած են, սակայն տարբեր հասկացողութիւններ կը ներկայացնեն:

**Համեմատութեան կէտեր՝**

Կարեւոր է նշել, որ ցեղային զտումը եւ ցեղասպանութիւնը իրարմէ մեկուսի գործողութիւններ չեն եւ յաճախ կրնան միասին տեղի ունենալ: Ցեղային զտումը կրնայ նաեւ ցեղասպանութեան քայլերէն մէկը ըլլալ:

## Իրաւական կարգավիճակ
Ըստ միջազգային իրաւունքի, ցեղային զտումը որպէս առանձնայատուկ յանցագործութիւն մը սահմանուած չէ: Սակայն, անոր հետ կապ ունեցող գործողութիւնները կրնան դատական հետապնդման ենթարկուիլ՝

* Մարդկութեան դէմ ուղղուած յանցագործութիւններ
* Պատերազմական յանցագործութիւններ
* Մարդու իրաւունքներու խախտումներ

Մինչդեռ ցեղասպանութիւնը միջազգային իրաւունքով հաստատուած յանցագործութիւն է՝ ՄԱԿ-ի Ցեղասպանութեան հռչակագիրը իրաւական հիմք կը տրամադրէ անհատական քրէական պատասխանատուութեան համար:

## Արցախի պարագան (2023)
2023-ի Արցախէն  «Հայոց Մեծ Ելք»-ը կը ներկայացնէ ցեղային զտումի ժամանակակից օրինակ մը: Սեպտեմբեր 2023-ին աւելի քան 100,000 արցախահայեր բռնութեամբ տեղահանուեցան իրենց պատմական հայրենիքէն:

Այս պարագային, ցեղային զտումը իրականացաւ բռնութեան եւ վայրագութեան միջոցով, ուր հայ բնակչութիւնը պարտադրաբար լքեց իր բնակավայրերը: Ասիկա կը համապատասխանէ ցեղային զտումի սահմանման, քանի որ՝

* Կար յստակ դիտաւորութիւն՝ հայերը հեռացնելու տարածքէն
* Գործադրուեցաւ բռնութիւն եւ ահաբեկում
* Նպատակը տարածաշրջանի ժողովրդագրական դիմագիծը փոխելն էր
* Հայերու գոյքերը բռնագրաւուեցան

Թէեւ ոմանք կ'առաջարկեն, որ տեղի ունեցածը ցեղասպանութիւն էր, կարեւոր է հասկնալ, որ ցեղային զտումի ճանաչումը չի բացառեր, որ պատահարը կրնար նաեւ ըլլալ աւելի լայն ցեղասպանական ծրագրի մաս մը:

## Հետեւանքներ
Ցեղային զտումներու հետեւանքները շատ ծանր կ'ըլլան տուժած համայնքներուն համար՝

* Համայնքներու եւ մշակութային կապերու խաթարում
* Փախստականներու եւ տեղահանուածներու հոսքեր
* Ընկերային եւ հոգեբանական անջնջելի հետքեր
* Մշակութային ժառանգութեան կորուստ
* Զոհերու նկատմամբ շարունակական հալածանքներ եւ խտրականութիւն նոր բնակութեան վայրերուն մէջ

## Տես նաեւ

* Ցեղասպանութիւն
* Հայոց Մեծ Ցեղասպանութիւն
* Համիտեան ջարդեր
* Շուշիի ջարդեր

## Ծանօթագրութիւններ
Աննա տը Նոայլ

**Աննա տը Նոայլ** (, ), ֆրանսացի բանաստեղծուհի։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է , հայրը՝ Պրանքովան ռումէն իշխանական գերդաստանէն, մայրը Միւզիւրիւս յոյն հին ընտանիքէն։ Մանկութենէն ֆրանսական մշակոյթով սնած է։ Փարիզ հաստատուած ու կոմս Մաթիէօ տը Նոայլի հետ ամուսնացած է։

## Աշխատութիւններ
Ան նուիրուած է ֆրանսական գրականութեան։ Իր քերթուածներու եօթ հատորներն են․

* «Le Cœur innombrable» (1901, Անհամար սիրտը),
* «L’Ombre des jours» (1902, Օրերուն հովանւոյն տակ),
* «Les Éblouissements» (1907, Շլացումները),
* «Les Vivants et les Morts» (1913, Ողջերն ու մեռելները),
* «Les Forces éternelles» (1920, Յաւերժական ուժերը),
* «Poème de l’amour» (1924, Սիրոյ երգեթը), 
* «L’Honneur de souffrir» (1927, Տառապելու պատիւը)։

Ինչպէս նաեւ քանի մը վէպեր, ուր բանաստեղծը նորէն կը տիրէ, բայց ուր, մանաւանդ *«Նոր Յոյս*»ը («La Nouvelle Espérance», 1903) վէպին մէջ, անոր միացած է կեանքը հոգեբանօրէն դիտող ու ըմբռնող ինքնատիպ ու վառ արձակագիր մը, ժամանակակից մեծագոյն ֆրանսացի գրագէտներուն ու քննադատներուն հիացումը գրաւած են ու իրեն տուած են ֆրանսական նոր բանաստեղծութեան առաջնակարգ տեղերէն մին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ ըստ իրենց ազգութեան
Հայերը Արեւմտեան Ասիոյ մէջ

**Հայերը Արեւմտեան Ասիոյ մէջ** կամ գաղութատիրական եզրոյթով՝ **Հայերը Միջին Արեւելքի մէջ**, Իրանի, Լիբանանի, Կիպրոսի, Սուրիոյ, Յորդանանի, Սաուտական Արաբիոյ եւ Երուսաղէմի հայերն են, ինչպէս նաեւ Իրաքի, Եգիպտոսի, Թուրքիոյ եւ բնականաբար Հայաստանի Հանրապետութեան հայերը։ Մեծաւ մասամբ կը խօսին արեւմտահայերէն (բացի Իրանահայութենէն եւ մեծամասնութիւնը Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հետեւորդներ են, կաթողիկէներու եւ բողոքականներու կողքին։

## Ծանօթագրութիւններ
Բարջանճ

**Բարջանճ**, գիւղ մըն է Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Խարբերդի վիլայէթի Խարբերդի շրջանին մէջ։ Կը գտնուի Խարբերդի դաշտին մէջ։

## Պատմութիւն
Ըստ աւանդութեան, գիւղը հիմնադրուած է վաղ քրիստոնէութեան շրջանին։ Ունեցած է 18 դարու վաղեմութիւն ունեցող հնութիւն։

Գիւղի հայ բնակչութիւնը փախած է 1895 թուականի ջարդերու եւ 1915 թուականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ։

## Բնակչութիւն
1915 թուականին ունէր 3500 բնակիչ, որմէ 2000-ը հայեր էին, իսկ մնացածը՝ թուրքեր։

## Տնտեսութիւն
Բնակչութեան հիմնական զբաղումները եղած են անասնապահութիւն, այգեգործութիւն, արհեստներն ու առեւտուրը։

## Պատմամշակութային կառոյցներ
Բարջանճը ունէր 2 եկեղեցի։ Առաջինը՝ Ս. Փրկիչ եկեղեցին, կառուցուած՝ 17-րդ դարուն՝ իսկ միւսը 1840 թուականին։

## Կրթութիւն
Գիւղը ունէր երկսեռ դպրոց, որ բացուած է 1840-ին։ Գիւղի կրթութիւնը կը հսկէր ԱՄՆ գաղթած բարջանճցի երիտասարդներու 1891 թուականին հիմնուած ուսումնասիրաց ընկերութիւնը, որ կը գործէ մինչեւ այսօր։

## Վարչական բաժանում
Գիւղը բաղկացած էր քանի մը թաղերէ։ Տուներու մեծ մասը երկյարկանի էր։

## Յայտնի մարդիկ
Բարջանճի մէջ ծնած է գրող Համաստեղը, ինչպէս նաեւ արուեստագէտ Նուարդ Ծերոն-Կօշկարեանը։

## Տես նաեւ

* Խարբերդ
* Չմշկածագ
* Կամախ

## Ծանոթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն
Նելսոն Ստեփանեան

**Նելսոն Ստեփանեան** (), ռազմական օդաչու։ Խորհրդային Միութեան կրկնակի հերոս (երկու անգամ հերոսութեան արժանացած): Իր Իլ-12 օդանաւով կատարած է 239 մարտական թռիչք, անձամբ եւ ջոկատի կազմով խորտակած է թշնամիի 53 նաւ (անձամբ` 13), ոչնչացուցած է 80 հրասայլ, 600 ինքնաշարժ, օդային մարտով` 27 օդանաւ, որոնց երկուքը «Ju»-88, լաւագոյն գերմանական հալածիչներն էին, 25 տարբեր տեսակի օդանաւեր իրենց օդակայաններուն մէջ, 105 թնդանօթ, 130 գնդացրային դիրք եւ 5000 զինուոր:

## Հերոսի յիշատակը
Նելսոն Ստեփանեանի յիշատակին 4 արձան կանգնեցուած է՝ Երեւանի, Ստեփանակերտի, Լիեպայայի եւ հերոսի ծննդավայր՝ Շուշիի մէջ, որ յետագային աւերուած է ազրպէյճանական կողմէն։ Լիեպայայի արձանը 1990-ականներուն տեղափոխուած է Կալինինկրատ։

1954 թուականէն Երեւանի թիւ 71 դպրոցը կը կրէ իր անունը։
Պատկեր:Nelson_Stepanyan_bust,_Stepanakert.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Nelson_Stepanyan_bust,_Stepanakert.jpg|Նելսոն Ստեփանեանի կիսանդրին Ստեփանակերտի մէչ
Պատկեր:Նելսոն_Ստեփանյանի_հուշատատախտակը.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%86%D5%A5%D5%AC%D5%BD%D5%B8%D5%B6_%D5%8D%D5%BF%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A8.jpg|Նելսոն Ստեփանեանի յուշատատախտակը Երեւանի թիւ 71 դպրոցի պատին
Պատկեր:Nelson_Stepanyan's_plaque.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Nelson_Stepanyan's_plaque.JPG|Նելսոն Ստեփանեանի յուշատախտակը Երեւանի մէջ


## Փաստա-գեղարուեստական գիրքեր Նելսոն Ստեփանեանի մասին

* Զարյան Նաիրի «Ցասման զավակը», Երեւան, 1942, 76 էջ։
* Զարյան Նաիրի «Սովետական Միության հերոս, կապիտան Նելսոն Ստեփանյան», Երեւան, 1943, 48 էջ։
* Իսակով Իվան «ՍՍՀՄ ռազմածովային նավատորմը Հայրենական Մեծ պատերազմում», Երեւան, 1946, 181 էջ։
* Պողոսյան Զավեն «Կապույտ անհունի բազեները», Երեւան, 1967, 139 էջ։
* Վարդանյան Նիկոլայ «Այրվող հորիզոններ», Երեւան, 1969, 148 էջ։
* Վարդանյան Նիկոլայ «Թռիչք դեպի անմահություն», Երեւան, 1986, 244 էջ։
* Բալայան Զորի «Թեւեր (վիպակ)», Երեւան, 1988, 352 էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ռազմական գործիչներ
Սարգիս Մարտիրոսեան

**Սարգիս Մարտիրոսեան** (), ռազմական գործիչ, զօրավար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արցախի Մադրաս գիւղին մէջ։ Մասնակցած է Մոսկուայի եւ Ստալինկրատի պաշտպանութեան, ապա` Քիեւի ազատագրումին, 6 Նոյեմբեր 1943-ին նշանակուած է Քիեւի կայազօրի առաջին պետ:

Մարտ-Ապրիլ 1944-ին Մարտիրոսեանին բանակը ազատագրած է 400 բնակավայր: Ապրիլ 1944-ին 73-րդ հրաձգային բանակի (50-րդ բանակ, առաջին ուքրանական ռազմաճակատ) հրամանատար կը նշանակուի:

21 Յունուար 1945-ին ճեղքելով թշնամիին պաշտպանութիւնը` անոր բանակը ազատագրած է լեհական Խմելնիկ, Վելիւն եւ Վրոցլաւ քաղաքները, ոչնչացուցած` է աւելի քան 20 հազար թշնամի զինուոր եւ սպայ, 83 հրասայլ, 21 օդանաւ եւ մեծաքանակ այլ զրահամեքենաներ:

9 Մայիս 1945-ին իր բանակը կը մտնէ ազատագրուած Փրակա: 

## Պարգեւներ, կոչումներ եւ շքանշաններ
27 Յուլիս 1944-ին նշանակալից մարտական գործողութիւններու հմուտ ղեկավարման համար Ամերիկայի նախագահ Ֆրանքլին Ռուզվելթ Մարտիրոսեանին շնորհած է Պատուոյ լեգէոների «առաջին աստիճանի քոմանտոր խաչ» կոչում, ստացած է նաեւ չեխ եւ լեհական շքանշաններ։

Մարտական առաջադրանքները օրինակելիօրէն կատարելու, հրաձգային բանակի հմուտ ղեկավարման համար զօրավար-հազարապետ Ս. Մարտիրոսեանին 29 Մայիս 1945-ին  շնորհուած է Խորհրդային Միութեան հերոսի կոչում, պարգեւատրուած է Լենինի շքանշանով եւ «Ոսկէ աստղ» մետալով:

Քիեւի մէջ իր անունով փողոց կար, որ սակայն 2022-ին, Ռուսիոյ հետ պատերազմին պատճառով անունը փոխած են:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ զօրավարներ
Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Արմենօփօլ

**Արմենօփօլ**ը (անգլերէն՝ Armenopole) համաշխարհային հայկական ձեռնարկներու տեղեկատուական առցանց հարթակ մըն է, որ հիմնադրուած է 2018 թուականին՝ Յակոբ Թալաթինեանի կողմէ։ Կայքէջը կը ծառայէ որպէս համահայկական մշակութային, արուեստի եւ ընկերային իրադարձութիւններու հաւաքական տեղեկատու։

## Պատմութիւն
Արմենօփօլի գաղափարը ծնած է 2017-ին, երբ հիմնադիր Յակոբ Թալաթինեան Նիւ Եորք կատարած այցելութենէ մը ետք, մեկնումի թռիչքի ընթացքին կը տեղեկանայ տեղի ունեցած հայկական ձեռնարկի մը մասին, վայրի մը մէջ, ուր մեկնելէն առաջ այցելած էր։ Այդ փորձառութենէն յուսախաբուած, կ՚որոշէ համաշխարհային մակարդակով հայկական ձեռնարկներու տեղեկատու հարթակ մը ստեղծել։ Կայքէջը պաշտօնապէս կը թողարկուի 2018 թուականի Ապրիլին, Ապրիլ 24-ի ոգեկոչման ձեռնարկներու շրջանին։

## Գործառնութիւն
Armenopole.com-ը ինքնասպասարկման սկզբունքով գործող հարթակ մըն է, ուր օգտատէրերը կրնան առանց միջնորդի տեղադրել իրենց կազմակերպած ձեռնարկներու մանրամասնութիւնները։ Տեղադրուած բովանդակութիւնը կ'ենթարկուի վերատեսութեան՝ նախքան հրապարակումը։

## Տարածում եւ հասանելիութիւն
Հարթակը հասանելի է տարբեր ձեւերով՝

* Կայքէջ (armenopole.com)
* Բջիջային յաւելուած
* Շաբաթական լրատուներ (Newsletter)
* Ընկերային ցանցեր (Դիմատետր (անգլերէն՝ Facebook), *Ինսթակրամ*, *Լինքտին*, *Էքս*)

Աշխարհի որեւէ մէկ երկրի մէջ տեղի ունեցող հայկական ձեռնարկի մը յայտարարութիւնը կարելի է զետեղել այստեղ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տեղեկատուութիւն