Պետրոս Դուրեան

**Պետրոս Դուրեան** (Զըմպայեան, ), հայ բանաստեղծ, թատերագիր։

## Գրական անուն
Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զըմպա,եան, սակայն ան թարգմանած է «զըմպա»-ն եւ մականունը դարձուցած է Դուրեան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Պոլիս, համեստ բայց մշակոյթով հարուստ Սկիւտար արուարձանը, երկաթագործի ընտանիքի մէջ։ Հայրը՝ Զմպայեան, մականունը ինք հայացուցած է՝ վերածելով Դուրեանի։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է Յակոբ Պարոնեանը։ 1868֊ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար, բայց վատառողջ ըլլալով կը ստիպուի ձգել գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբր դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր Պոլսոյ ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Միայն վերջին մէկ-երկու տարին է որ հիւանդութենէն ընկճուած, պիտի դառնար տխուր ու մռայլ։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ 1870էն առողջական վիճակը կը ծանրանայ ու հազիւ մէկ տարի անցած, Պ.Դուրեան կը մահանայ։

Յարգանքի վեջին տուրք տալու համար կատարուած է փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը։ Սկիւտարի գերեզմանատունը, ուր թաղուած է Դուրեան, շուտով դարձած է երիտասարդներու ուխտավայր։

Դուրեանի տապանագիրը գրուած է իր կրտսեր եղբօր Միհրանին կողմէ, որ յետագային պիտի ըլլար ծանօթ հոգեւորական եւ իր կարգին՝ բանաստեղծ։

## Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները
Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի Յունուարին: 1871-ի Մայիսին, Դուրեանի մտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը, մահացաւ թոքախտէ: Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն մը գրեց իր բարեկամին յուղարկաւորութեան համար: Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը: Երբ ինքզինք բաւարար չափով լաւ կը զգար, նամակներ եւ բանաստեղծութիւններ կը գրէր: Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 21-ին): Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցաւ յաջորդ օրը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ:

Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով: Ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու նկարագրութիւններուն եւ անոր ընտանիքի անդամներու դիմագիծերուն վրայ, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը: Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ Տիրան Չրաքեանի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին:

Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի հայկական գերեզմանատան մէջ: 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք Գարեգին Խաչատուրեան կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը: Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ:

Գարեգին Պատրիարքի յաջորդը՝ Շնորհք Գալուստեանը, Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան: Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան Անդրանիկ Ճաղարեանի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար: Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին: Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր:

## Գրական գործունէութիւն
Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ, զբաղուած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած թարգմանութիւններ՝ (Վիքթոր Հիւկօ` «Թագաւորը կը Զուարճանայ», Շէյքսփիր` «Մաքպէթ» եւ այլն)։ 1869 եւ 1871 թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», «Մեղու», «Եփրատ», «Մամուլ» պարբերականներուն մէջ տպագրուած են տաղեր։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չեն պահպանուած։

1871 թուականի սկզբները, ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ թոքախտի առաջին նշանները։ Նախապէս՝ կեանքով լեցուն պատանին, հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր ՝ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ. անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,- գրում է նա այդ օրերուն,- այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։

Բայց որքան ալ բանաստեղծը մահէն չէր սարսափեր, դաժան հիւանդութիւնը կը կատարէր իր սեւ գործը։ Տարուան վերջաւորութեան, Դուրեանն արդէն գամուած էր անկողին։ Իսկ յաջորդ 1872 թ. 21 Յունուարի գիշերը, բանաստեղծը կը կնքէ իր մահկանացուն։ Անոր մահէն ետք, լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը։

## Երկերու մատենագիտութիւն
* Տաղք եւ թատերգութիւնք, Կ. Պոլիս, 1872, 493 էջ:
* Տաղք եւ թատերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր, Կ. Պոլիս, 1893, 260 էջ:
* Բանաստեղծութիւններ, Պաքու, 1900, 60 էջ:
* Բանաստեղծութիւններ, Վաղարշապատ, 1904, 60 էջ:
* Բանաստեղծութիւններ, Շուշի, 1905, 66 էջ:
* Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ:
* Տաղք եւ նամականի, Նիւ Եորք, 1918, 112 էջ:
* Ընտիր քերթուածներ, Վիեննա, 1922, 48 էջ:
* Քերթուածներ, Պէյրութ, 1926, 64 էջ:
* Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ:
* Տաղեր, ՅԵրեւան, 1932, 92 էջ:
* Տաղեր, ՅԵրեւան, 1936, 92 էջ:
* Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ:
* Ընտիր քերթուածներ, Հալէպ, 1945, 28 էջ:
* Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1945, 96 էջ:
* Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ:
* Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ:
* Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ:
* Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ:
* Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ:
* Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ:
* Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ:
* Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ:
* Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ:
* Տաղք, Երուսաղէմ, 1967, 157 էջ:
* Նամականի, Երուսաղէմ, 1967:
* Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968:
* Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախոսություն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ:
* Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Թատերգություններ, Երեւան, 1972, 564 էջ:
* Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 1973, 84 էջ:
* Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծություններ, Թատերգություններ, Հրապարակախոսություն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ:
* Երկեր, Անթիլիաս, 1987, 210 էջ:
* Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ:
* Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ:
* Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2011, 112 էջ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւր
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34:

## Արտաքին յղումներ
* Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ
* Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ 

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1872 մահեր
Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ
Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ
Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք
Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով