open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Բարդ բառեր

**Բարդ բառեր**, բարդ բառերու կազմութիւնը լեզուի մը բառապաշարին հարստացման միջոցներէն մէկն է։ Բարդման միջոցին երկու կամ աւելի արմատներէ կամ բառերէ կը կազմենք նոր իմաստ արտայայտող բառ, որ կը կոչուի՝ բարդ բառ։

*Գիրք* եւ *տուն* բառերէն կազմուած է *գրատուն* բառը, որ կը նշանակէ գիրքեր վաճառելու շէնք։ *Ջուր* եւ *հոր* բառերէ կազմուած *ջրհոր* բառը կը նշանակէ ջուր պարունակող հոր։

Բարդութեան շնորհիւ կրնանք արտայայտել նոր հասկացութիւններ, իմաստներ։

Հայերէնի բարդ բառերը կ'ըլլան իսկական եւ անիսկական։

## Աղբիւրներ
* Հայերէն լեզուի դասագիրք, Աբրահամեան, Վերդեան, Քոսեան

Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ քերականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Բառագիտութիւն
Սմբատ Բարեջանեան

**Սմբատ Բարեջանեան** (1880-ական թուականներ, Հալէպի նահանգի Մարաշ քաղաքին էջ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1880-ական թուականներուն, Հալէպի նահանգի Մա­րա­շի գա­վա­ռի կեդրոն Մա­րաշ քաղաքին մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Մարաշի Ս. Ստեփանոս նախակրթարանէն ներս, միջնակարգը՝ նոյն քաղաքի, Ազգային Կեդրոնական վարժարանէն եւ ամերիկացի միսիոներներու «Ակա­դեմի» () բարձրագոյն վարժարանէն ներս։ 1899 թուականին աւարտած է ամերիկացի միսիոներներու Տարսոնի Սէյնթ Փօլ գոլէճը։ 1900 թուականին մեկնած է ԱՄՆ։ 1908 թուականին աւարտած է Եէյլի համալսարանի բժշկական բաժինը։ 1911 թուականին վերադարձած է Մարաշ եւ բժիշկ աշխատած։ Եղած է եռանդուն ազգային-հասարակական գործիչ։ 1913 թուականին Ատանայի մէջ ամուսնացած է օրիորդ Սիրվարդ Մ. Ճըռեանի հետ։ 1914 թուականին, ԱՄՆ քաղաքացի ըլլալով հանդերձ, իր կամքին հակառակ զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ զինուորական բժիշկ ծառայած։ Ծառայած է Տարտանելի, Կալիցիայի, Պաղեստինի ռազմաճակատներուն վրայ։ Պատերազմի ընթացքին անգլիացիներու ձեռքը գերի է ընկած եւ Անգ­լո-Եգիպ­տա­կան հիւանդանոց ուղարկուած՝ բժիշկ ծառայելու։ 1919 թուականին բրիտանական գրաւման բանակի ընդհանուր հրամանատար գեներալ Ալենբիի հրամանով մեկնած է Կի­լի­կիա եւ բժշկական ու ազգային գործունէութիւն ծաւալած։ 1921 թուականին, երբ ֆրանսացիները լքած են Կիլիկիան, բժիշկն իր ընտանիքով վերադարձած է ԱՄՆ։ 1930 թուականին հաստատուած է ԱՄՆ-ի Մասաչուսեց նահանգի Ուստր քաղաքին մէջ։ Եղած է Ամերիկեան բժշկական ընկերութեան, Մա­սա­չուսեց նահանգի բժշկական ընկերութեան եւ հնչակեան կուսակցութեան անդամ։ Գրիգոր Գալուստեանի «Մա­րաշ» գիրքի հրապարակութեանն աջակցած է, տալով արժէքաւոր տեղեկութիւններ հնչակեան կուսակցութեան մասին։
 
## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* Գալուստեան Գրիգոր Հ., Մարաշ, Նիւ Եորք, 1934։
* Գալուստեան Գրիգոր Հ., Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զէյթուն, Նիւ Եորք, 1988։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Լեւոն Բարթողեան

**Լեւոն Բարթողեան** (անյայտ, Սեբաստիա ֊ 1915), հայ բժիշկ։ 
## Կենսագրութիւն
Ծնած է Սե­բաս­տի­ո­յ նահանգի կեդրոն Սե­բաստիա քաղաքին մէջ։ Ատացած է բժշկական կրթութիւն եւ բժիշկ աշխատած։ Սպանուած է 1915 թուականին, Սեբաստիայէն դուրս։

## Աղբիւրներ
* 

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Կ. Պոլիս, 1919։ 
* Սահակեան Լիլիկ, Ոճրագործները չխնայեցին նոյնիսկ մարդ ու կեանքը փրկողներին, «Առող­ջա­պա­հու­թիւն», Երեւան, 1965, թ. 4։ 
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։ 
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Բարձր Դուռ

**Բարձր դուռ**, Օսմանեան կայսրութեան կառավարութեան (այսինքն՝ մեծ վեզիրի գրասենեակի եւ դիւանատան) պաշտօնական անուանումը եւրոպական դիւանագիտական փաստաթղթերուն մէջ եւ գրականութեան մէջ մինչեւ 1923 թուական թուրքական հանրապետութեան հռչակումը։ Բարձր դուռ անուանումը թուրքերէն՝ Փաշա քափըսը (փաշայի դուռ) եւ արաբերէն՝ Պապ Ալ-ալի (բարձրագոյն հաստատութիւն, բառացի՝ բարձրագոյն դուռ) արտայայտութիւններու ո՛չ ճիշդ թարգմանութիւնն է։ Օգտագործուած են նաեւ՝ Օսմանեան դուռ, Փայլուն դուռ ձեւերը։

## Արտաքին յղումներ
* Չկրկնենք Հին Սխալները:
* Հայ Զինուորականներն Օսմանեան Բանակում. Ծառայութիւն Եւ Ոչնչացում:

Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութիւն
Ստորոգութիւն:Դիւանագիտութիւն
Բարձր Հայքի Այր Մարդոց Տարազներ

**Բարձր Հայքի Այր Մարդոց Տարազներ -** Բարձր Հայքի տղամարդկանց տարազը 19-րդ դարու սկիզբը նման էր կանանց տարազին։ Կարնոյ հայ տղամարդկանց վերնազգեստը կանանց տարազին նման կը կոչուէր «ճուպպա» եւ ունէր կանաց տարազին նոյն հիւսուածքը, այն տարբերութեամբ, որ տղամարդոց տարազին եզրերը կը զարդարուէին ոչ թէ ասեղնագործութեամբ, այլ՝ կարմիր, կապոյտ եւ դեղին մետաքսէ տրէզներով:

Կային տղամարդկանց տարազի երկու տեսակներ, աոաջինը բաղկացած էր հետեւեալ մասերէն՝ սպիտակեղէն, ելակ, վերնազգեստ, գօտի, անդրավարտիք, գլխու յարդարանք եւ ոտնաման։ Սպիտակեղէնը կարուած էր սպիտակ գոյնի կտաւով, իսկ շապիկը կուրծքին ունէր երկար բացուածք։ Շապիկին թեւերը երկար էին եւ կը կոճկուէին դաստակին մօտ:

Շապիկին վրայէն կը հագնէին ելակը, որ առանց թեւերու եւ առանց գրպաններու զգեստ էր: Ելակը կը կոճկուէր մետաքսաթելով կարուած կոճակներով:

Բարձր Հայքի տղամարդկանց ճուպպան ցուրտ շրջաններու յատուկ տարազ էր եւ այդ պատճառով 1915-ի Հայկական Ցեղասպանութեան պատճառով Բարձր Հայքէն Հայաստանի այլ շրջաններ տեղափոխուած տղամարդիկ իրենց աւանդական զգեստները փոխարինեցին կովկասեան տարազաձեւով:

Կովկասեան տարազը կը բաղկանար հետեւեալ մասերէն. ճերմակեղէն, արխալուղ,գօտի, շալվար, չուխա, գլխու յարդարանք եւ ագանելիք (գուլպայ եւ կօշիկ): Տօնական արխալուղը կարուած կ'ըլլար սեւ մեսաքսէ եւ փայլուն դիպակէ, իսկ շալվարը՝ բուրդէ:

Կովկասեան տարազին կարեւոր մասերէն էր չուխան՝ իր երկու տարբեակներով: Կերպասը բուրդէ էր, թիկունքի մասը՝ լայն- մէջքը՝ նեղ, իսկ փէխգրը՝ կրկին լայն։ Չուխային թեւերը ուղիղ ու լայն էին:

19-րդ դարու վերջաւորութեան Բարձր Հայքի Կարին գաւառէն շատ հայեր  գաթեցին Ախալքալաք (Ջաւախք)։ Այսպիսով, Բարձր Հայքի, յատկապէս Կարնոյ ազգային տարազը իր ազդեցութեան թողեց Ջաւախքի ազգային տարազին վրայ։

## Գօտին եւ այլ յարդարանքները
Բարձր Հայքի վարչական կենտրոնը Կարինն էր, որ յայտնի էր իր արծաթագործութեամբ, ոսկերչութեամբ եւ ասեղնագործութեամբ, որոնք բոլորն ալ օգտագործուած են շրջանի տարազներուն վրայ։

Գօտին կը կապէին արխալուղին վրայ: Տարեց այր մարդիկ կը կապէին գծաւոր կամ վանդակաւոր կերպասէ գօտի, իսկ երիտասարդները՝ արծաթէ գօտի:

Տղամարդիկ կը գործածէին գառնուկի մորթէ կարուած սրածայր գլխարկներ: Կարինի հայերը կը գործածէին ծոպաւոր կարմիր ֆէս: Ոմանք կը գործածէին նաեւ տարբեր տեսակի գլխարկներ, օրինակ՝ թաղիքէ քոլոզ,։

## Աղբիւրներ

# «Պատկերագիրք Հայկական Տարազներու», Համազգային Հայ Մշակութային եւ Կրթական Ընկերակցութիւն, Պէյրութ, 1990, էջ 26-27
# «Բարձր Հայքի ժողովրդական տարազը XIX դարում եւ XX դարի սկզբին», Աւագեան, Ն. Ք. (1971)
Բարձր Հայքի Կանացի Զգեստներ




**Բարձր Հայքի Կանացի Զգեստներ**, Կարին նահանգի կանանց զգեստները յատուկ են իրենց կերպարի տեսակներու եւ գոյներու մէջ: Ամէնօրեայ, տօնական եւ կամ հարսանեկան զգեստները բոլորն ալ ունեցած են միատեսակ ձեւաւորում, սակայն տարբեր զարդարում: Կանանցի տարազները բոլոր գաւառներուն մէջ ալ ունեցած են հետեւեալ մասերը.

* Ճերմակեղէն
* Լրացուցից ներքնազգեստ
* Գլխու զարդարանք
* Ագանելիք

Աղջիկներու զգեստները երկու մասերու կը բաժնուէին. առաջինը կը հասնէր մինչեւ 18-20 տարեկան, իսկ երկրորդ մասը անկէ ետք: Այս երկու խմբաւորումները իրարմէ կը տարբերուէին միայն գլխու զարդարանքով: 

Կարին հարուտ  եղած է արհեստներով եւ առեւտուրի զարգացումով՝ շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին. այս մէկը իր անդրադարձը ունեցած է նաեւ տարազներու վրայ, որոնք յատուկ եղած են բազմատեսակութեամբ եւ ճոխութեամբ:

## Աղբիւրներ
* «Հայկական Տարազներու Պատկերագիրք», Համազգայինի Վահէ Սէթեան Հրատարակչութիւն, էջ 17-19։
Բարունակ Ֆերուխան

**Պարունակ Ֆերուխան**, () եղած է անվանի ջութակահար, ապա ֆինանսներու նախարարութեան եւ պաշտւնեայ Պաքըրքիէօյ (Makriköy) կառավարման։ Ան մեծ եղեռնի զոհերէն է։

## Կենսագրութիւն
Հայկական ծագում, Պարունակ Ֆերուխան ծնած է Պոլիսին մէջ, Օսմանեան կասյրութեան։ Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ, ինքը կը պատկանի երկրորդ պահակախմբի միայն երկու վերապրածներու, որոնք մնացեր չանքըրը 19 օգոստոսի 1915 թ.։ Ինքը բանտարկված է Անգարային մէջ 20-24 օգոստոսին եւ սպաներ է երթուղին Յոզղաթի։
Միհրան Բարունակեան

**Միհրան Բարունակեան** (), հայ բժիշկ։

Նախնական կրթութիւնը ստացած է Կեսարիոյ ամերիկեան Միսիոնարական դպրոցը եւ միջնակարգ ուսումը՝ Արգէոս բարձրագոյն վարժարանը եւ Յիսուսեանց դպրոցը: 1888-ին պահ մը ուսուցչութիւն ըրած է Տոքթ. Երէցեանի դպրոցը: 1881-ին գացած է Ամերիկա, ուր յաճախած է Նիւ Ճըրզի Hackett’s Townի Centenna’y Collegiate Institueը մէկ տարի: 1892-ին կը մտնէ Նիւ Եօրքի Համալսարանին Բժշկական Գոլէճը, ուրկէ կը վկայուի 1895-ին:

Ընթացաւարտութենէն անմիջապէս յետոյ մէկ տարի կը ծառայէ Alms Hense and Work House քաղաքային հիւանդանոցին մէջ, եւ յետոյ իր դարմանատունը կը բանայ իբր բժիշկ: Սակայն անիկա իր առանձին գործովը չբաւականանալով կը սկսի կառավարական եւ այլ պաշտօններու հետամուտ ըլլալ:
1896-ին Տոքթ. Բարունակեան այցելու մորթաբան կը կարգուի Նիւ Եորգի ձրի բուժարանի մորթի հիւանդութեանց բաժնին մէջ։ 1898-ին նոյն պաշտօնով կը փոխադրուի Եունիվըրսիթի եւ Պէլվիւ Գոլէճի դարմանատունը, ուր այդ պաշտօնը կը վարէ 8 տարի եւ կը հրաժարի 1906-ին: Այս ժամանակամիջոցին (1897-1906) Եունիվըրսիթի եւ Պէլվիւի շրջանաւարտ կարգերուն կը դասախօսէ վերոյիշեալ մասնագիտութեան վրայ։ Մօտաւորապէս 4 տարի (1897-1902) Պէլվիւ հիւանդանոցին մորթի եւ վեներական ախտերուն բաժնին տյցելու հիւանդներու դարմանիչը եղած է:

1906-ին Նիւ Եորք քաղաքին հիւանդանոցին մէջ կը ծառայէ օգնական մորթաբանի պաշտօնով եւ նոյն տարուան վերջերը արդէն իսկ կը գրաւէ իսկական դասախօսի բեմը Նիւ Եորք Past Graduate բժշկական դպրոցին եւ հիւանդանոցին մէջ. Միեւնոյն ատեն ծառայելով Փրիսպիթերեան հիւանդանոցը: 1911-ին Կուվըրնիեըր հիւանդանոցին մորթային հիւանդութեանց բժիշկ կը կարգուի:

Միհրան Բարունակեան իբր մանագէտ մորթի եւ վեներական հիւանդութեանց, ոչ միայն վարիչն է այդ հիւանդութեանց ճիւղին համար խորհրդատու բժիշկն է Նիւ Եորգի իտալական երկու հիւանդանոցներուն եւ Պէյեանի Հիւանդանոցին, Նիւպըրկի Սէյնթլուքս հիւանդանոցին, եւ Նիւ Եորքի սստիկանութեան պատուոյ վիրաբոյժ:

Տոքթ. Բարունակեան անդամ է բժշկական բազմաթիւ ընկերութեանց, ինչպէս է Նիւ Եորքի Քաունիթի բժշկական ընկերութեան. Ամերիկեան Բժշկական Ընկերութեան,Մէնհէթընի Մորթաբանական Ընկերութեան: Պատուոյ անդամ է Նիւ Եորքի Բժշկական Ակադեմիային եւ Մորթաբանական Համաժողովին: Եղած է նախագահը Նիւ Եորքի բժշկական Ակադեմիայի մորթի ճիւղը. Երկու անգամ նախագահ՝ Մէնհէթընի Մորթաբանական Ընկերութեան: Ունի Միջազգային անվիճելի համբաւ եւ հեղինակութիւն:

Երեք անգամ նախագահ եղած է նաեւ հայկական Բժշկական Միութեան, որուն հիմա (1936) պատուոյ նախագահն է: Տոքթ. Բարունակեան խառնուած է Ամերիկեան հանրային կեանքին եւ Նիւ Եորգի քաղաքացի հանգուցեալ Քէփթըն Կատըբտի առաջնորդութեամբ կազմած է Նիւ Եորքի առաջին Հայ Հանրապետական Ակումբը (Armenian Republican Club): Կը պատկանի վաղուց Ազատ Որմնադրաց կազմակերպութեան եւ ունի բարձրագոյն աստիճանը իբր մեծ վարպետ:

Միմիայն ինքնօգնութեամբ ու լարատեւ եւ աննկուն ճիգերով ձեռք բերուած այս դիրքը պատուաբեր է որքան իր անձին, նոյնքան իր ազգին եւ իր ծննդավային:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 383:

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Բարսեղ (անձնանուն)

**Բարսեղ** յունական ծագումով հայկական արական անուն է։ Սերած է յունարէն "βασίλειος"-էն (թարգմանաբար՝ թագաւոր), յունական դիցաբանութեան մէջ Զեւսին եւ Պոսէյդոնին մականունը եղած է։ Տարածուած տարբերակներէն է **Վասիլ** ձեւը։
* Անուան ղատինագիր ձեւը 
* Անունէն կազմուած մականուն՝ **Բարսեղեան**

## Անունը կրողները`
* Բարսեղ Արծրունի 
* Բարսեղ Թուղլաճեան (Փարս Թուղլաճի Pars Tuğlaci, 1933, Կ.Պոլիս-2016, Իսթանպուլ) պատմաբան, թարգմանիչ, բառարանագիր
* Բարսեղ Թումանեան (ծն.1958, Երեւան) օփերայի երգիչ
* Բարսեղ Կանաչեան (1885, Ռոտոսթոյ-1945, Պէյրութ) երգահան
* Բարսեղ Կեսարացի (330-79) եկեղեցական գործիչ
* Բարսեղ Տինանեան (1887, Ռոտոսթոյ-1965, Իսթանպուլ) բժիշկ

## Բիւզանդիոյ Հայազգի Կայսրներ
* Բարսեղ Ա
* Բարսեղ Բ

## Այլ Լեզուներով
*  Վասոլի
*  Վասիլի, իգականը` Bασιλική Վասիլիկէ
* 
* 
*  Բասիլիոս
*  Վասիլի, իգականը` Василиса Վասիլիսա
*  Վասիլ
*  Pasi Փասի
*  Վասիլիյէ
*  Վասիլ
* 

## Ծանօթագրութիւններ
Բարսեղ Ա. Քհնյ. Սահակեան

**Ներսէս Ա. Քհնյ. Պապեան**, Աւաղ անի անունով* հ՝ էորպ. ծնած է անթապցի ծնողքէ, Անթապ, 1887-ին^։
Նիւթական համեստ պայմաններու մէջ ապրող րնտանիքի մր ղաւակր եղած է։ Հայրր 1895-ի անմեղ ղոհեւրէն է։ Ան կանուխէն որրացած ու մեծցած է բարեպաշտ եււ ոuսումնասէր իր մօր գուրգուրանքին տակ։

1892-1896 յաճախած է Այնթապի Ներսէսեան Աղգ. Վարժարանր, ղոր աւարտելէ ետք, րնգունուած է Այնթապի Ագենական Երկրորգական Վարժարանր, որուն խնամակալութիւնը հոգացած է իր գրեն ական ու գպրոցական բոլոր ծախսերը։ 1903-ին, ան փայլուն նիշերով աւարտած է երկրորգականը։1903-1906 ան նետուած է ուսուցչական ասպարէգ եւ երեք տարիներ պաշտօնավարած Աղենական ու Աղգ, Հայկաղեան Վարժարաններուն մէջ։ Եր ուսման ծարաւը յագեցնելու համար, ուսուցչութենէն խնայած գումարով յաջողած է Ամերիկեան հ՝ ոլէճ յաճախել երկու տարի* 1907-1908։ Դժրախտարար, նիւթական գժուարութեանց պատճառով ընգհատած է ուսումը եւ հետամուտ եղած է յարմար աշխատանք մը իր մօր եւ կրտսեր եղրօր ապրուստը ապահովելու համար։
1908-ին, երօնական Ժողովի որոշումով, ան ղրկուած է Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց Վարժարանր, ուր իրրեւ միաբան - ուսուցիչ ծառայած է վանքին մէջ։ 1909-ին, Երուսաղէմի Տ. Յարութիւն Պատրիարք Վեհապետեանէն ստացած է ուրարակիրի աստիճան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անձինք
Բարսեղ Կեսարացի

**Բարսեղ Կեսարացի** կամ **Բարսեղ Մեծ** (Յունարէն՝ Μέγας Βασίλειος կամ Βασίλειος Καισαρείας, շուրջ 330, Կեսարիա - 379, Կեսարիա), ընդհանրական եկեղեցւոյ նշանաւոր հայրապետ, ընդհանրական եկեղեցւոյ տասներկու մեծ վարդապետներէն մէկը, Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ եւ համաքրիստոնէական սուրբ, աստուածաբան, Կապադովկիոյ Կեսարիա քաղաքի արքեպիսկոպոս (370-էն), եկեղեցական գործիչ եւ գրող։ Գրիգոր Նիւսացիի մեծ եղբայրը, Գրիգոր Նիւսացիի եւ Գրիգոր Նազիանզացիին հետ  կը դասուի «երեք մեծ կապադովկիացիներու» եռեակին մէջ։ Անոր կը վերագրուի պատկերակալի յայտնագործումը եւ իր անունը կրող պատարագի կազմումը։ Հեղինակ է մեկնութիւններու, դաւանաբանական գործերու, ճառերու, ներբողներու, քարոզներու, զրոյցներու ու նամակներու (մեզի հասած է 360-էն աւելի նամակ)։

## Ազդեցութիւնը Հայ եկեղեցի վրայ
Բարսեղ Կեսարացիի երկերը հայերէն թարգմանուած են Ե. դարէն («Վեցօրեայք», «Պատարագամատոյցք», կանոններ, աղօթքներ)։ «Գիրք հարցողացը», «Պահոց» ճգնակենցաղական հրահանգներու ժողովածուն (կը պարունակէ 33 ճառ) աստուածաբանութեան սիրուած ձեռնարկներ եղած են միջնադարեան վարդապետարաններու մէջ։ Հայ միջնադարեան հեղինակները Բարսեղ Կեսարացիի գործերը ընթերցողին առաւել հասկնալի դարձնելու համար գրած են անոնց մեկնաբանութիւններ (յայտնի են «պատճառ» կամ «լուծմունք» անուններով)։ Կեսարացիի ստեղծագործութիւններէն մեջբերումներ կատարած են իրենց մեկնողական եւ դաւանաբանական բնոյթի երկերուն մէջ Վարդան Արեւելցին («Մեկնութիւն Արարածոց», «Կնիք հաւատոյ»), Անանիա Սանահնեցին («Հակաճառութիւն»), Վարդան Այգեկցին («Արմատ հաւատոյ») եւ այլն։ Կեսարացիի ճառերէն քանի մը հատը պահպանուած են միայն հայերէն թարգմանութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Ս. ԲԱՐՍԵՂ ԿԵՍԱՐԱՑԻ «ՊԱՀՈՑ ԳԻՐՔ» 
* «Հսկիր քո վրայ» Բարսեղ Կեսարացի քարոզը ինքնագիտակցութեան մասին

Ստորոգութիւն:330 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:379 մահեր
Ստորոգութիւն:Կեսարիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Կեսարիա մահեր
Ստորոգութիւն:Եկեղեցական հայրեր
Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցւոյ սուրբեր
Բարսեղ Ռոստոմեանի Լուսանկարչական Տուն

**Բարսեղ Ռոստոմեանի Լուսանկարչական Տունը**, 19-րդ դարուն վերջը, 20-րդ դարուն սկիզբը, Պաքուու գործող լուսանկարչական տուներէն մեկը։

Կը գտնուի Կրիւայա փողոցին մէջ՝ Գաջիբեկովի տանը Պարապետին մէջ։ Լուսանկարչատան ղեկաւարը եղած է Բարսեղ Համբարձումի Ռոստոմեանը, որու եղբայր Դաւիթ Համբարձումի Ռոստոմեանը նոյնպես Պաքույի հանրաճանաչ լուսանկարիչ էր։

Ռոստոմեանը ազգութեամբ հայ էր՝ Պաքուի գործող ազգութեամբ հայ բազմաթիւ լուսանկարիչներէն մէկը։

## Պատկերներ

File:Barsegh-Rostomyan-photo01.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo02.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo03.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo04.jpg


File:Barsegh-Rostomyan-photo05.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo06.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo07.jpg
File:Barsegh-Rostomyan-photo08.jpg


Ստորոգութիւն:Հայեր
Գեղամ Բարսեղեան

**Գեղամ Բարսեղեան** (), հայ արձակագիր, խմբագիր եւ հրապարակախօս։

Ուսումը ստացած է Կէտիկ Փաշայի ազգային դպրոցը՝ Վարդգէս Սերէնկիւլեանի եւ Լեւոն Շանթի շրջանին։ Պատանի հասակէն գործած է լրագրական ասպարէզին մէջ։ Աշխատակցած է «Մանզումէի էֆքեար» օրաթերթին։

1908-ին կը սկսի հրատարակել «Ազդակ» գրական հանդէսը, որ լոյս տեսաւ 41 համարներով։ Մնայուն խմբագիր եղած է «Ազատամարտ»ի՝ անոր հիմնադրութենէն (1909) մինչեւ խափանումը։ Հիմնադիրներէն է «Մեհեան» հանդէսին՝ Կոստան Զարեանի եւ Յակոբ Օշականի հետ։ Ունի գրական շարք մը գործեր։ Անդամ էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան։

Իր յօդուածները լոյս տեսած են իբրեւ առանձին հատոր «*Նահատակ Գրագէտներու Բարեկամներ*» մատենաշարին մէջ (4-րդ հատոր, Փարիզ 1931)։

Գրական ծածկանունները եղած են՝ Օշին, Զարթօնք, Գեղօ եւ Նետ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* "Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի", Կ.Պոլիս, 1919 ։
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Բ․ հատոր, էջ 389։

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Լաւրենտի Բարսեղեան

**Լաւրենտի Բարսեղեան** (7 Յունուար 1937, Երեւան- 6 Դեկտեմբեր 2014, Երեւան), հայ պատմաբան, պատմական գիտութիւններու դոկտոր (1998)։ Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտի հիմնադիր-տնօրէն (1995)։

## Կենսագրութիւն
Բարսեղեան ծնած է 1937-ին, Երեւան։ 1959-ին աւարտած էր Երեւանի պետական համալսարանը։ Իր սկզբնական մասնագիտութիւնը եղած է հայ ժողովուրդի հնագոյն պատմութիւնը։

1968-1972-ին ղեկավարած է Էրեբունի ամրոցի, Գառնիի տաճարի, Յովհաննէս Թումանեանի տուն-թանգարանի (Դսեղ) վերականգնումի աշխատանքները։

1970ական թուականներուն անցած է մշակութային կազմակերպչական աշխատանքի, ուր աւելի քան 40ամեայ վաստակը մը կ'ամբարէ։ Այսպէս, 1973-1978-ին Հայաստանի Մշակոյթի նախարարութեան մշակութա-լուսաւորչական հիմնարկներու վարչութեան պետ:

1978-1985-ին` Հայաստանի ազգագրութեան պետական թանգարանի տնօրէն (Սարդարապատ), 1984-1985-ին՝ Հայաստանի պատմութեան պետական թանգարանի տնօրէն:

1988-1991-ին՝ Հայաստանի Նախարարներու Խորհուրդին առընթեր պատմութեան եւ մշակոյթի յուշարձաններու պահպանութեան եւ օգտագործման գլխաւոր վարչութեան պետ:

1992-1995-ին՝ Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի նախագահի ընդհանուր հարցերի գծով տեղակալը:
 
1995-2006-ին՝ Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-ինստիտուտի տնօրէնը։

## Երկեր
Լաւրենտի Բարսեղեանի աշխատութիւնները՝ հինգ գիրքեր եւ զանազան յօդուածներ, կը վերաբերին հայ ժողովուրդի ծագման ու կազմաւորման հարցերուն եւ հայոց ցեղասպանութեան։ Ան մինչեւ կեանքին վերջաւորութիւնը Խաչատուր Աբովեանի անուան Մանկավարժական համալսարանի թանգարանագիտութեան ամպիոնի վարիչն էր։

## Մատենագիտական Գրառումներ

* Հայ Ժողովուրդի Ծագման Եւ Կազմաւորման Խնդիրը Հայագիտութեան Մէջ, Երեւան, 1974 թ.։
* Պատմագրական Վկայութիւնները Հայկական Լեռնաշխարհի Երկրաշարժերուն Մասին, Երեւան, 1995 թ.։
* Հայ Ժողովուրդի Ծագման Եւ Կազմաւորման Հարցերը Պատմագիտութեան Մէջ, Երեւան, 1996 թ.։
* Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները, Հայոց Ցեղասպանութեան Դատապարտումը Եւ Թուրքական Հակազդեցութիւնը, Երեւան, 2001 թ.։
* Հայոց Ցեղասպանութեան Հրապարակայնօրէն Դատապարտման Եւ Ճանաչման Ժամանակագրութիւնը (1915-2000 թուականներ), Երեւան, 2001 թ.։

## Մրցանակներ
Ստացած էր Խորհրդային Միութեան Նախարարներու Խորհուրդին եւ Հայաստանի Հանրապետութեան պետական մրցանակները։

## Պարգեւներ

* Ֆրիտէօֆ Նանսէն միջազգային հիմնադրամի ոսկի յուշամետալ (2002)
* ՀՀ Մովսէս Խորենացիի մետալ (2003)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Յունուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2014 մահեր
Ստորոգութիւն:6 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Երեւան մահացածներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ
Ստորոգութիւն:Երեւան ծնածներ
Լեւոն Բարսեղեան

**Լեւոն Հրանտի Բարսեղեան** (), ակնաբոյժ, բժշկական գիտութիւններու բժիշկ, մասնագէտ գիտութիւններու վաստակաւոր գործիչ, Ռուսաստանի բժշկատեխնոլոգիական գիտութիւններու ակադեմիայի (ՌԲՏԳԱ) իսկական անդամ, ՀՀ ԲԳԱ իսկական անդամ, Բնական գիտութիւններու եւրոպական ասոցիացիայի իսկական անդամ, Ակնաբոյժներու համաշխարհային ասոցիացիայի անդամ։

Երկար տարիներ ղեկավարած է թիւ 8 հիւանդանոցի ակնաբուժական բուժարանը եւ ՀՀ ԱՆ Առողջապահութեան ազգային հիմնարկի աչքի հիւանդութիւններու ամպիոնը։

## Կենսագրութիւն
Լեւոն Բարսեղեանը ծնած է 1937 թուականին, Երեւան։ 1960 թուականին աւարտած է Երեւանի Բժշկական հիմնարկի հատուածանկարչութեան բաժանմունք։ 1972 թուականին պաշտպանած է թեկնածուական աւարտաճառը՝ «ԷՌԳ-ը հիպերտոնիկ հիւանդութեան ժամանակ» թեմայով։ 1983 թուականին պաշտպանած է «Աչքի տեսողական-նեարդային սարքի ախտահարումներու ախտորոշումը` ըստ տեսողական համակարգի պիոպոտենցիալների յաճախական անալիզի տուեալներու» թեմայով տոքդորական ատենախօսութիւնը։ Գիտական աւելի քան 170 աշխատանքի հեղինակ է։

## Ծանօռթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ակնաբուժներ
Ստորոգութիւն:1937 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2014 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայեր
Բեմագրութիւն

**Բեմագրութիւն** կամ շարժագրութիւն «սենարիօ», շարժանկարի մը պատրաստութեան հիմք ծառայող գրութիւնը, անոր համառօտ պատմութեամբ եւ խօսակցութիւններով, կը կոչուի բեմագրութիւն կամ շարժագրութիւն կամ տակաւին միջազգային գործածութեան հասած բառով մը «սենարիօ»։ Ճիշտ կ'ըլլայ այս վերջինը նկատել թատերգական տեսակ մը, մանաւանդ եթէ ստեղծագործ արտադրութիւն է եւ ո՛չ պատշաճեցում, արդէն գոյութիւն ունեցող պատմողական կամ թատերգական գործ մը։

Բեմագրութիւնը իբրեւ բնագիր կը յիշեցնէ թատերգութեան։ Բայց բնականաբար աւելի անկախ է բեմական հրամայականներէ՝ հեղինակային նշումներէ, որոնք թատերգութեան մէջ կը նկատենք, որ քանի մը բառը չեն անցնիր, հոս կրնան աւելի երկար ըլլալ եւ ուրուագիծ՝ պատմութեան։

Ստորոգութիւն:Հայ գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Բանաստեղծութիւնը 1920-էն մինչեւ 60-ականներու աւարտը

1920-70 յիսնամեակի սկիզբներուն, նոր Սփիւռքն ու հայութիւնը ապրած են աննախընդաց վերիվայրումներ. մէկ կողմէն՝ մեծ Եղեռնի ցնցումն ու հետեւող ցրւումը, միւս կողմէ՝ պատերազմով-սովով երկամեայ անկախութենէ ետք՝ խորհրդային վարչակարգի անսովոր պայմաններն ու մեկուսացումը:
Սակայն, երկու այս գօտիներուն մէջ ալ՝ պիտի ծնի ու աճի գրական նոր սերունդ:
## Հիներ՝ Նորերու Կողքին
Նախ՝ կը շարունակեն գործել պատերազմէն առաջ սկիզբ առած եւ որոշ վաստակ ունեցող դէմքեր – արեւմտահայերու պարագային՝ բախտով վերապրած: Բանաստեղծներէն՝ յատկապէս Վահան Թէքէեանի, Կ. Զարեանի, Աւետիս Իսահակեանի, Եղիշէ Չարենցի ներկայութիւնը կը դիւրացնէ գրական եւ գաղափարական հիմնական աւանդներու փոխանցումը նորերուն, երբեմն ուղղակի զանոնք կազմաւորող բնորդ դառնալով – ինչպէս Վ. Թէքէեանի պարագային:
Այս «հին»երէն ոմանք պիտի շարունակեն կիրարկել իրենց արդէն մշակած ձեւերը (Թէքէեան). ուրիշներ՝ պիտի ապրին նոր հոլովոյթ՝ երբեմն նոյնիսկ հաշտուելով որոշ աւանդական ձեւերու հետ (Չարենց):
## Աւանդապահ Նորեր
Յատկապէս այս կացութեան իբր հետեւանք, հայ գրականութեան բանաստեղծական երակը ընդհատում չ'ունենար: Բայց ան նաեւ չի վայլեր զգալի նորոգումի մը բարիքը, չհաշուած մէկ-երկու ինքնատիպ դէմքեր:
Հայրենի կարօտ, որբ մանկութեան տռամ, ազգային հաստատուած արժէքներու փառաբանում (երբեմն՝ ընդդէմ ժխտումներու) – գլխաւոր թեմաներն են յաճախ աւանդապահ այս հակումին, Միջին Արեւելքէն մինչեւ Երեւան, հաւասարապէս՝ սփիւռքեան եւ հայրենի հատուածներու մէջ:
## «Նոր Ծնունդ»
Մի քանի անուններ միայն կը հեռանան 1900-ական բանաստեղծութեան աւանդին հետեւող այս գլխաւոր երակէն: Բանաստեղծական լեզուի վրայ աշխատողյ նոր ձեւեր ստեղծող այս գիծը կանուխէն՝ 30ականներէն կը բացուի փարիզահայ Նիկողոս Սարաֆեանի կողմէ (իրն է խորագիրի «Նոր Ծնունդ» տարազը): 1950-ի շուրջ հազիւ պիտի գան նորի, որոնումի ճաշակ ունեցող այլ անուններ- Զարեհ Խրախունի, Զահրատ, Վահէ Օշական, Պարոյր Սեւակ- տարբեր յատկանիշներով:
Այլազան պիտի ըլլան «նոր»ի որոնումի թեմաները եւս, նոյնիսկ եթէ բոլորը պիտի տարբերին աւանդապահներու մշակած մարզերէն եւ հասարակաց գիծեր ունենան իրարու միջեւ: Իրենց բերած առօրեան եւ աշխարհը աւելի իրական են, իրենց աւելի մօտ: Նոր աշխարհ մըն է անիկա, նկարուած՝ նոր գիծերով ու նոր, ճշգրիտ, նկարագեղ գոյներով: Մարդկային ու ազգային իրենց կացութեան եւս՝ անոնք ունին մօտեցման նոր, սեփական ձեւեր, որոնց համար կը փնտռեն ուռոյն լեզու, արտայայտութեան եղանակ:
1960-էն ետք, այս գիծը պիտի մշակուի առաւել թափով-թէ՛ նոյն անուններէն ոմանց, եւ թէ՛ նորերու կողմէ:
## Աղբյուրներ
* Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն-Յ. Քիւրքճեան-Երկրորդական Բաժին-Ա. Տարի-Բ. Տպագրութիւն
Բենիամին Գուլագեան

**Բենիամին Գուլագեան**, ծնած Ատաբազար 1891 թիւականին. աղքատ ընտանիքի զաւակ, փոքր հասակէն կը կորսնցնէ հայրը, բայց մօրը ջանքերուն շնորհիւ կ՝աւարտէ տեղւոյն ազգային վարժարանը: 

Ուսումնատենչ պատանին կը մտադրէ բժշկութիւն ուսանիլ, եւ ատեն մը դեղագործութիւն ընելէ յետոյ կը յաջողի ընդունուիլ Պէյրութի Ֆրանսական Համալսարանը։ Ահա կը սկսի դժուար շրջան մը, որովհետեւ զուրկ է նիւթական միջոցներէ։

Ազգային ճակատի վրայ, Տօքթ. Գուլագեան ունեցած է բեղուն գործունէութիւն՝ իբրեւ Ատենապետ քաղաքական ժողովի, գաւառականի եւ երկու տարի ալ Ազգ. Ընդհանուր Ժողովի։ Մեծ դեր ունեցած է նաեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի եւ Կարմիր Խաչի մէջ իբրեւ անդամ, ատենապետ եւ տեւական օգնող, 1926 թուականէն մինչեւ իր մահը, անդամ էր Պէյրութի գաւառական ժողովին. մեռաւ սրտի հիւանդութենէ 11 Մայիս 1943 թուականին:

Պէյրութի մէջ, Տօքթ. Գուլագեան 33 տարի ծառայեց ազգին զոհաբերութեամբ։ Իրեն համար ազգային յուղարկաւորութիւն կատարուեցաւ, որուն ներկայ գտնուեցան 4-5000 սգակիրներ։ «Ազդարար»ի 15 Մայիս 1943 թուին ի միջի այլոց կը կարդան նաեւ կարգ մը դամբանականներ՝ խօսուած տօքթ. Գուլագեանի մահուան առթիւ:

Պրն. Գասպար Իբէկեան Համազգային Միութեան եւ Հայ Ճեմարանի կողմէ խօսք առնելով կ՝ըսէ.-

«Ես եկայ Սեղարը գովելու եւ ո՛չ թէ թաղելու», ու կը պանծացնէ հանգուցեալը «որպէս կարող ու անձնուէր բժիշկ, որպէս ազգային արդիւնաւոր վարիչ, կուսակցական (դաշնակցական) մաքուր ղեկավար եւ վերջապէս աշխատակիցը Հ.Մ.Ը.Մ.ի եւ Օգնութեան Խաչի:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Բերդախաղ

**Բերդախաղը** կը խաղան Եոզղատի մէջ, 6-7 հոգիով։ Ընդարձակ տարածքի մը վրայ խաղին մասնակիցները շրջանակաձեւ կը կանգնին իրարմէ մօտ 5 մեթր հեռաւորութեամբ։ Վիճակ կը քաշուի եւ անոնցմէ մէկը շրջանակին կեդրոնը կը կանգնի։ Մնացեալները մնայուն կերպով իրենց տեղերը պիտի փոխեն, այսինքն շրջանակին վրայ կանգնածները մէկը միւսին տեղը պիտի առնէ։ Այս գործողութիւնը շատ արագ պէտք է ըլլայ։ Կեդրոնը կեցողը ուշադիր պէտք է հետեւի այս փոփոխութիւններուն։ Նպատակն է բաց մնացած տեղերէն մէկն ու մէկը ինք առնէ կամ գրաւէ։ Եթէ յաջողի, իր տեղը կորսնցնողը ինք շրջանակին կեդրոնը կ՚անցնի եւ խաղը կը շարունակուի։

## Ծանօթագրութիւններ
Բերձոր

**Բերձոր**, քաղաք է Արցախի Հանրապետութեան կենդրոնական մասին մէջ, Քաշաթաղի շրջանի վարչական կենդրոնն է։ Ընկած է Քաշաթաղի շրջանի կենդրոնին մէջ՝ Հագարի գետի միջին հոսանքի աւազանին՝ 1000-1200 մ բարձրութեան վրայ։
## Պատմութիւն
Բերձորը չափազանց կարեւոր ռազմավարական նշանակութիւնի ունի Արցախի համար, քանի որ այստեղէ որ կ'անցնի Արցախը Հայաստանի հետ կապող Գորիս-Ստեփանակերտ աւտոմայրուղին։ Ազատագրուած է 1992-ին Արցախի Հանրապետութեան ինքնապաշտպանական ուժերուն կողմէ՝ որպէս հումանիտար միջանցք։
## Բնակչութիւն
Շրջանով հանդերձ ունի 15 000 բնակիչ։
## Տեսարժանութիւններ
* նորակառոյց Սուրբ Համբարձում եկեղեցի
## Արտաքին յղումներ
* Բերձորեան լուսանկարներ
## Ծանօթագրութիւններ
* Արցախի Հանրապետութեան վիճակագրութիւն

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Բեւեռափայլ

**Բեւեռափայլերը**, որ կը գտնուին բեւեռային տարածքներու մէջ, մէջտեղ կ'ելլեն երկրին մագնիսական դաշտին ու արեւէն եկող հոսանքակիր հիւլէներու փոխազդեցութեամբ։ Այս ցոլքերը ընդհանրապէս կը դիտարկուին գիշերները եւ գերազանցապէս տեղի կ'ունենայ իյօնօսֆեր շերտին վրայ։ 1800-ներու վերջերը գերմանական աստղագէտ Հերման Ֆրիթզինի ներդրումով յայտնաբերուած է։ Ցոլքերուն գոյները ատոմներու ե՛ւ բախումին, ե՛ւ բարձրութեան հետ կապ ունին։ Այս շարժումները 50.000 V-էն 20.000.000 A միջեւ կրնայ հասնիլ։ Այս փոթորիկները երեք տարի շարունակ կրնան ազդեցիկ ըլլալ։

## Աղբիւրներ
* "Secrets of the Polar Aurora"
* "Exploration of the Earth's magnetosphere"
Բժիշկ (ամսագիր, Պէյրութ)

**«Բժիշկ»**, բժշկագիտական-առողջապահական ամսագիր: Լոյս տեսած է առաջին անգամ 1955-ին: 1964-էն ետք հրատարակուած է Լիբանահայ բժշկական միութեան հովանաւորութեամբ եւ հետեւաբար վայելած է անոր բարոյական օժանդակութիւնը:

## Պատմութիւն
«Հայ Բոյժ» ամսագիրի շիջումէն 13 տարի առաջ, 1955-ին, Պէյրութի մէջ ծնունդ առաւ Հայ Բոյժի նման «Բժիշկը»՝ իբրեւ բժշկագիտական եւ առողջապահական ամսագիր: Անիկա լոյս տեսաւ մինչեւ 1988, երբ դադրեցաւ հրատարակուելէ կամքէ անկախ պատճառներով: Սկիզբը վարչական պատասխանատուն եղած է Արամ Սահակեան: Խմբագիրները եղած են՝ բժիշկներ Վարուժան Սահակեան, Մելգոն Էպլիղաթեան եւ Յարութիւն Գազանճեան (Գեղարդ): 1964էն ետք հրատարակուած է Լիբանանահայ բժշկական միութեան հովանաւորութեամբ եւ վայելած է անոր բարոյական հովանաւորութիւնը:

«Բժիշկ»ին յարատեւութեան եւ յաջողութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցաւ Յ. Գեղարդը (Յարութիւն Գազանճեան)՝ վիրաբոյժ-ատամնաբոյժ, գրող, լրագրող եւ խմբագիր:

«Բժիշկ»ի մէջ գրեցին Սփիւռքի զանազան գաղթօճախներէն յարգելի բժիշկներ Լ. Գրիգորեան (Փարիզ), Յ. Կարեւորեան (Պէյրութ), Իսահակ Տէրտէրեան, Վարուժան Սահակեան (Պէյրութ), Վ. Թաշճեան, Օսվալտ Հրեշտակեան (Պէյրութ), Գ. Օ. Գալուստեան (Պուէնոս Այրէս), Յարութիւն Սաղըրեան, Ե. Ագխաչերեան, Սեպուհ Սիսեռեան, Զաքար Մկրեան (Պէյրութ), Ա. Աբէլեան, Սարգիս Գարայեան (Պէյրութ), Գ. Անտոնեան, Տիգրան Գավաֆեան, Յակոբ Սահակեան, Յ. Սապունճեան, Ճորճ Միքայէլեան, Յ. Ճըլճըլեան (Պէյրութ), Կարպիս Հարպոյեան (Պէյրութ) եւ ուրիշներ, առանց մոռնալու նշանաւոր երգիծաբան Նշան Պէշիկթաշլեանը, որ իւրաքանչիւր թիւի մէջ ունեցաւ «Երգիծաբուժութիւն» խորագրեալ իւրայատուկ գրութիւն մը:

«Բժիշկ»ը եղաւ հայ ընտանիքներու ամէնէն սիրուած բժշկական պարբերականը: Անիկա դարձաւ հանդէսը երիտասարդներուն, նորապսակ զոյգերուն, տարեցներուն եւ բոլոր հայերուն:

«Բժիշկ»ին մէջ տպագրուեցան համաշխարհային բժշկագիտութեան նուաճումներու, բժշկութեան պատմութեան, նշանաւոր բժիշկներու եւ Հայաստանի առողջապահութեան բնագաւառին մէջ ձեռք բերուած նուաճումներու մասին:

Ամբողջ 34 տարի «Բժիշկը» պահեց գիտական հանդէսի մը տուեալները, եղաւ ժողովրդանուէր եւ անշահախնդիր ձեռնարկ մը: Շատ բժիշկներ կամաւոր եւ անսակարկ գրեցին եւ հաղորդեցին իրենց գիտելիքները՝ ի շահ հայ անհատի առողջութեան:

«Բժիշկ»ը եղաւ փնտռուած բժշկական ամսաթերթ մը ոչ միայն լիբանանահայութեան համար, այլ նաեւ Սփիւռքի զանազան գաղութներու հայութեան համար: Անիկա վայելեց բոլորին յարգանքը եւ նիւթաբարոյական օժանդակութիւնը:

Ամբողջ 34 տարի «Բժիշկ» ամսաթերթը 32 մեծադիր էջերով լոյս տեսաւ Պէյրութի մէջ, յաղթահարելով բոլոր տեսակի դժուարութիւնները: «Բժիշկ»ը տոկաց, յարատեւեց Լիբանանի ներքին պատերազմի բոլոր տարիներուն: Այդ դժուարին եւ փոթորկալից տարիներուն յաճախ «Բժիշկ»ը կանոնաւոր եւ ամսական հերթականութեամբ լոյս չտեսաւ, այլ՝ հարկադրաբար լոյս տեսաւ երկու ամիսը կամ երեք ամիսը մէյ մը:

## Աղբիւրներ
* Պէյրութի «Բժիշկ» Ամսաթերթը Եւ Տոքթ. Գեղարդը 
* Ո՞ւր Է Սփիւռքահայ Բժշկական Գրականութիւնը

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Բժշկական պարբերաթերթեր
Ստորոգութիւն:Հայկական բժշկական պարբերաթերթեր
Բեմական Խօսք

**Բեմական խօսք**, բեմէն հնչող խօսք, գրական երկին բեմական մարմնաւորում տալու հիմնական միջոցներէն մէկը։

Թատրոնի պատմութեան ընթացքին բեմական խօսքը դիտուած է իբրեւ դերասանի վարպետութեան գնահատման գլխաւոր չափանիշերէն մէկը, սակայն տարբեր դարաշրջաններու չափանիշները փոխուած են՝ ըստ թատրոնի ոճական ուղղութիւններու փոփոխութեան (հին թատրոն, 17-18-րդ դարու ֆրանսական դասական թատրոն, ուր բեմական խօսքը գրեթէ անթերի էր, ռոմանթիք թատրոն, ուր բեմական խօսքը կառուցուած է յուզիչ կտրուկ հակադրութիւններու վրայ եւ այլն)։ 

19-րդ դարու կէսերէն, երբ իրապաշտութիւնը իբրեւ ուղղութիւն հաստատուն նաեւ թատրոնի մէջ, բեմական խօսքը սկսաւ աւելի մօտենալ խօսակցական լեզուին եւ առաջնահերթ կարեւորութիւն ստացաւ գործող անձի բնաւորութիւնը, ներաշխարհը, հոգեբանութիւնը բացայայտելու պարագան։ Անոր շնորհիւ հարստացաւ եղանակի արտայայտչական հնարաւորութիւններու պատկերացումը:

Բեմական խօսքի տեսութեան մէջ կարեւոր էին Կոնստանթին Ստանիսլավսկիի դատողութիւնները՝ «Խօսել նշանակում է գործել», «Խօսքի գործողութիւն»։

## Բեմական խօսքը հայկական թատրոնին մէջ
Բեմական խօսքը հայկական թատրոնին մէջ սկսած է մշակուիլ 19-րդ դարու 60-ական թուականներէն՝ Պետրոս Ադամեանի, Ազնիւ Հրաչեայի, Սիրանոյշի, Յովհաննէս Աբելեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ։ Հետագային զարգացաւ Վահրամ Փափազեանի, Իսահակ Ալիխանեանի, Յովհաննէս Զարիֆեանի, Յասմիկի, Սաթենիկ Ադամեանի, Օլկա Գուլազեանի, Արուս Ոսկանեանի, Հրաչեայ Ներսիսեանի, Վաղարշ Վաղարշեանի եւ ուրիշներու շնորհիւ:

Բեմական արուեստի ճիւղերէն է ասմունքի արուեստը, որուն ներկայացուցիչն է Սուրէն Քոչարեանը («Կենդանի խօսքի ոլորտներում» գիրքը)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թատրոն
Բանահիւսութիւն

**Բանահիւսութիւն**, ժողովրդական ֆոլքլոր (անգլ.folk-lore-ժողովրդական իմաստութիւն, գիտելիք), այս կամ այն ժողովուրդի կերտած բանաւոր ստեղծագործութիւններու ամբողջութիւն։ Բանահիւսութեան մէջ ժողովուրդը արտացոլած է իր պատմութեան առաւել կարեւոր դէպքերը, իր դարաւոր փորձն ու իմաստութիւնը, ձգտումներն ու իտեալները։ Ըստ էութեան, բանահիւսութիւնը (ֆոլքլորը) ժողովուրդի կեանքի եւ աշխարհազգացողութեան հայելին է։ Ժողովրդական բանահիւսութեան երկերն ստեղծուած եւ դարերով պահպանուած են բանաւոր, հաղորդուած սերունդէ սերունդ։ Շատ յաճախ բանասացի կողմէ կատարուած, նոյնիսկ ստեղծուած են ուղղակի լսարանի առջեւ, երբեմն երգի եւ նուագի ուղեկցութեամբ։ Բանահիւսական ստեղծագործութիւնները ժամանակի ընթացքին փոխած, զարգացուցած եւ հարստացուցած են բազմաթիւ անանուն հեղինակներու կողմէ։ Այդ է պատճառը, որ բանահիւսական երկերը սովորաբար շարք մը տարբերակներ կ՜ունենան։ Ժողովրդական բանահիւսութեան տեսակները բազմազան են՝ առակ, հեքիաթ, հանելուկ, ասացուածք, առասպել, աւանդավէպ, ասք, աւանդութիւն, վիպերգութիւն (էպոս), աշխատանքային, սիրոյ երգեր եւ այլն։ Այս ժանրերէն իւրաքանչիւրն ունեցած է բովանդակութեան, կառուցուածքի, պատկերաւորութեան կայուն իւրայատկութիւն։ Բացի այդ՝ իւրաքանչիւր ազգի բանահիւսութեան մէջ եղած են ուրոյն ժանրային ձեւեր, օրինակ՝ ռուսական Պիլինան, չասթուշկան, ուքրանական տուման եւ այլն։ Հայ հին բանահիւսութեան մէջ եղած են բազմազան տեսակներ՝ զրոյց, առասպել, աւանդավէպ, վիպասանք եւ այլն։ Բանահիւսութեան շատ թեմաներ, սիւժէներ ու կերպարներ մշակուած եւ ընդհանրացուած են տարբեր գրողներու կողմէ։ Բաւական է նշել միայն Յովհաննէս Թումանեանի եւ Աւետիք Իսահակեանի բալլադները, հեքիաթներն ու պոեմները, որոնք ստեղծուած են ժողովրդական աղբիւրներու հիման վրայ։

## Աղբիւրներ
* Էդ. Ջրբաշեան, Հ. Մախչանեան, «Գրականագիտական Բառարան», 1980, էջ 44

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Բժշկական գործիքներ

* **Մանրադիտակ**
Մանրադիտակը կը բաղկանայ ոսպնեակներու համակարգէ եւ մանր առարկան լուսաւորելու ծառայող լոյսի աղբիւրէ մը: Առաջին ոսպնեակին (դիտապակի objectif) տուած պատկերը մինչեւ 2000 անգամ կը մեծցուի երկրորդ ոսպնեակին կողմէ (ակնապակի oculaire): Ելեկտրոնիկ մանրադիտակի մը մէջ, ելեկտրոններու խուրձ մը կը փոխարինէ լոյսը: Ելեկտրոնիկ մանրադիտակ մը մինչեւ 200,000 անգամ կրնայ մեծցնել:
* **Խոշորացոյց**
Խոշորացոյցը կորնթարդ (convexe) ոսպնեակ մըն է որ կը մեծցնէ իրմով դիտուած առարկաները: Կորնթարդ ապակին իր կեդրոնին վրայ աւելի հաստ է քան իր եզերքին: Կը կեդրոնացնէ լուսաւոր ճառագայթները՝ ինչ որ առարկան աւելի խոշոր ցոյց կու տայ:
* **Շողանկար**
Շողանկարը Ռէօնտկենեան ճառագայթներու միջոցաւ առնուած նկար մըն է: Այդ ճառագայթները դիւրաւ կ'անցնին մարմնին կակուղ մասերուն մէջէն, սակայն կը խափանուին հաստատուն մասերուն կողմէ ոսկոր, ակռայ, եղունգ, ինչ որ շուքեր կը ձգէ շողանկարին վրայ:
* **Կրծադէտ (Stethoscope)**
Կրծադէտը գործիք մըն է, որ կարելի կը դարձնէ սիրտի զարկերն ու շնչառութիւնը ունկնդրել: Կ'ընդունի մարմնին թրթռացումները, զանոնք կը վերածէ ձայնի եւ բժիշկին ականջին կը հասցնէ երկու ճկուն խողովակներու միջոցաւ:
* **Շողապատկերագիր (Scanner)**
Շողապատկերագիրը մասնաւոր շողանկար մըն է որուն մէջ նկարը կ'երեւայ հատուածներու բաժնուած: Համակարգիչը կը վերահաստատէ նկարները եռակողմանի ծաւալով:
* **Կպոսպնեակ եւ Ակնոց**
Կպոսպնեակները (Lentille) եւ ակնոցը տեսողութեան թերիները սրբագրող միջոցներ են, որոնք նկարը ճիշդ աչքին ցանցենիին (retine) վրայ կազմել կու տան: Այլապէս, կարճատեսներու մօտ նկարը պիտի կազմուէր ցանցենիին առջեւ, իսկ հեռատեսներու մօտ՝ ցանցենիին ետեւ:

## Աղբիւրներ
ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱԿՍ 2001-2002 ԻՆՉՊԷ՞Ս Կ'ԱՇԽԱՏԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ CCM

Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Բժշկագիտութիւնը Հին Հայաստանի մէջ

Հայաստանի մէջ գործող բժշկական հաստատութիւններու եւ անուանի բժիշկներու մասին յիշատակութիւն կայ 5-րդ դարու հայկական, եւ հետագայ ժամանակներուն՝ նաեւ օտար աղբիւրներու մէջ։ Բժշկագիտութիւնը Հայաստանի մէջ մեծ ծաղկում ապրած է 11-րդէն 15-րդ դարերու ընթացքին, երբ ապրած եւ ստեղծագործած են մեծ բժիշկ գիտնականներ Մխիթար Հերացին, Ապու Սայիտը, Գրիգորիսը, Ֆարաճը, Ամիր Տովլաթ Ամասիացին եւ ուրիշներ։

Այս բժիշկները եղած են համակողմանի գիտելիքներու տէր մարդիկ։ Ընդհանրացնելով իրենց փորձը եւ օգտուելով յոյն եւ արաբ բժշկապետներու աշխատութիւններէն, անոնք գրած են ինքնուրոյն գիրքեր եւ առողջապահական ուղեցոյցներ, որոնք դարեր շարունակ կիրարկուած են գործնական բժշկութեան մէջ։
## Իրագործումներ
ԺԲ. դարէն սկսեալ, Հայաստանի մէջ արտօնուած էր ուսումնական նպատակներու համար կատարել դիահերձում։ Եւրոպայի մէջ դիահերձումը արտօնուեցաւ միայն ԺԶ. դարուն, այսինքն 400 տարի ետք։ Հայաստանի զանազան բնակավայրերու մէջ յայտնաբերուած են բժշկական գործիքներ, որոնք կը վկայեն զանազան կարգի վիրահատումներու մասին։

Օրինակ, ԺԲ.-էն ԺԴ. դարերուն, Հայաստանի մէջ կատարուած են կեսարեան հատումներ (սեզարիէն գործողութիւններ), ներքին ուռուցքներու հեռացումներ, կանանց զանազան հիւանդութիւններու վիրահատական բուժումներ եւ այլն։ Վիրահատման ընթացքին, իբրեւ ընդհանուր եւ տեղական զգայազրկման նպատակով օգտագործուած է մանտրակոտա նիւթը, ծննդաբերութիւնը ցաւազրկելու համար օգտագործուած է զետուար նիւթը, իսկ վէրքերը կարելու համար օգտագործուած է մետաքսէ թելը։

Միջնադարուն հայ բժշկութիւնը տեսական եւ գործնական հարցերու մէջ կը գտնուէր ժամանակի զարգացած բժշկագիտութեան առաջին դիրքերուն վրայ։ ԺԲ. դարուն ապրած Մխիթար Հերացին իր «ջերմանց մխիթարութիւն» գիրքին մէջ, օրինակ, կը խօսի փոխանցիկ եւ ալերժիք հիւանդութիւններու մասին, բացատրելով, որ շատ հիւանդութիւններ կը յառաջանան դուրսէն մարդու մարմին թափանցող՝ հիւանդութիւն հարուցանող մասնիկներու պատճառով։ Այլ հայ գիտնական բժիշկ մը, Գրիգորիս անունով, իր գրած մէկ գիրքին մէջ կը բացատրէ, որ մարդու վերին եւ ստորին վերջաւորութիւններու, ինչպէս նաեւ ներքին գործարաններու անդամալուծութեան պատճառը ջղային համակարգի վիճակն է։ «Գլխուղեղը ամբողջ մարմինի թագաւորն է. անիկա զգայարաններու զգայարանն է», կը գրէ այս հայ բժիշկը։
## Ամիրտովլաթ Ամասիացի
*[[Ամիրտովլաթ Ամասիացի|Հիմնական յօդուած՝ Ամիրտովլաթ Ամասիացի]]*

ԺԵ. դարուն, հայ բժշկութեան պարծանքը կը հանդիսանայ Ամիրտովլաթ Ամասիացին, որ կը տիրապետէր աւելի քան 6 լեզուներու։ «Օգուտ բժշկութեան» գիրքին մէջ Ամասիացի կը նկարագրէ մարդու մարմինին կազմութիւնը եւ առանձնաբար կը բնութագրէ աւելի քան 100 հիւանդութիւն, նշելով անոնց բուժման միջոց հանդիսացող դեղերը։ Այս մեծ բժիշկը կատարած է ընդհանուր հաշուով 3700 դեղի նկարագրութիւն։

Այդ նկարագրութիւնները մինչեւ այսօր ալ կը պահեն իրենց նշանակութիւնը եւ կ'օգտագործուին յատկապէս բուսադեղերու պատրաստութեան ատեն։

## Արտաքին յղումներ
* https://hovhannesikhtiayan.wordpress.com

Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն
Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Բիւզանդ Թորիկեան

**Բիւզանդ Թորիկեան** (1931, Հալէպ - 6 Դեկտեմբեր 2016), Հ.Մ.Ը.Մ.ի 100 տարուան պատմութեան 90 տարիներուն պատմագիրն է։ Բազմավաստակ Հ.Մ.Ը.Մ.ական եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կը նկատուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի սփիւռքեան գործունէութեան երկրորդ սերունդի ամէնէն կարկառուն դէմքերէն մէկը, որուն վիճակուած էր, հաւատաւոր այլ Հ.Մ.Ը.Մ.ականներու հետ, Հ.Մ.Ը.Մ.ը համագաղութային կազմակերպութեան վերածելու պատասխանատու աշխատանքը։ Ան ծնած է Հալէպ, 1931-ին եւ փոքր տարիքէն փոխադրուած է Լիբանան։

Եղբ. Թորիկեան Հ.Մ.Ը.Մ.ին մաս կը կազմէ 1943-ին, Պէյրութի Ս. Նշան վարժարանի աշակերտութեան օրերուն, հանրածանօթ Հ.Մ.Ը.Մ.ական եղբ. Լեւոն Աբգարեանի շնորհիւ։ Այնուհետեւ, ընտանեօք ան կը փոխադրուի Ճիւնի, ուր 1951-ին կը հանդիսանայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ճիւնիի մասնաճիւղի հիմնադիրներէն։ Մինչեւ 1957 մաս կը կազմէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Ճիւնիի մասնաճիւղի յաջորդական վարչութիւններուն, ապա Պէյրութ հաստատուելով՝ վարչական գործունէութիւնը կը շարունակէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պէյրութի մասնաճիւղին մէջ, 1958-1968 ստանձնելով մասնաճիւղին վարչութեան ատենադպրութեան պաշտօնը։

Եղբ. Բիւզանդ Թորիկեանի նախասիրութիւնը եղած է աթլեթիզմը։ Ան տիրացած է աթլեթիզմի միջազգային իրաւարարի տիտղոսին։ Իբրեւ Հ.Մ.Ը.Մ.ի ներկայացուցիչ, 1965-ին եղած է լիբանանեան աթլեթիզմի ֆետերասիոնի հիմնադիր անդամներէն մէկը, նաեւ՝ գլխաւոր հիմնադիրներէն ԼԵՎԱՄ-ի մարզախաղերուն։

1969-ին, եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան ընտրուած է անդամ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան, որ օրին կը նկատուէր միութեան գերագոյն մարմինը, տրուած ըլլալով որ ան կը ղեկավարէր Հ.Մ.Ը.Մ.ի Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Յորդանանի մասնաճիւղերը։ 1969-1974 Մերձաւոր Արեւելքի Շրջանային Վարչութեան մաս կազմելէ ետք, 1974-ին Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգմաւորական առաջին Ընդհանուր Ժողովին, եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կ՚ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի անդրանիկ Կեդրոնական Վարչութեան անդամ։ Հետագային, ան կը վերընտրուի 1979-ին եւ 1983-ին։ Այսպէս, ան Հ.Մ.Ը.Մ.ի համագաղութային բարձրագոյն մարմիններուն մաս կը կազմէ 1969-1987՝ 18 տարի անընդմիջաբար։ 1999-ին, չորս տարուան համար, ան դարձեալ կ՚ընտրուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի Կեդրոնական Վարչութեան անդամ եւ կը վարէ միութեան ատենապետի պաշտօնը։

1990-ականներու սկիզբը, եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կը լծուի Հ.Մ.Ը.Մ.ի հայանուէր գործունէութեան պատմագրութեան աշխատանքին եւ չորս հատորով կը հրատարակէ միութեան պատմութիւնը՝ նախահիմնադրութեան հանգրուանէն մինչեւ 21-րդ դարու սկիզբը։ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութեան Պատմութիւն խորագրեալ իր ստուար աշխատասիրութիւնները լոյս կը տեսնեն 1995-ին, 1999-ին, 2003-ին եւ 2007-ին։

Ան ներկայ գտնուած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի առաջին 10 Ընդհանուր Ժողովներուն։ Յաճախ հանդէս եկած է բանախօսութիւններով եւ միութեան «Մարզիկ» պաշտօնաթերթին աշխատակցութիւններով։ Երկար տարիներ մաս կազմած է Մարզիկի խմբագրական եւ վարչական կազմերուն։ 2004-ին, ան արժանացած է Հ.Մ.Ը.Մ.ի բարձրագոյն՝ Արժանեաց շքանշանին։

Եղբ. Բիւզանդ Թորիկեան կը մահանայ 6 Դեկտեմբեր 2016-ին։

## Աղբիւրներ
*«**Խնկարելի հերոսներ**» գիրքեն
*Մարզիկ Ամսաթերթ, 2016
Բիւթանիա

**Բիւթանիա**, Փոքր Ասիոյ հիւսիսային-արեւմտեան մասը, սկսած Սկիւտարէն մինչեւ Էսկիշէհիր, բովանդակելով իր մէջ Նիկոմիդիոյ գաւառը, Պրուսայի նահանգը եւ Գասթէմունիի նահանգին արեւմտեան մեծագոյն մասը:

Հայերը Բիւթանիոյ մէջ գաղութներ հաստատած են մանաւանդ` այս հողամասը թուրք իշխանութեան տակ իյնալէ յետոյ, սկսած 16րդ դարու վերջերէն:

Բիւթանիոյ ամէնէն շատ հայաբնակ մասը կը կազմէ Նիկոմիդիոյ թեմը, բաղկացած Նիկոմիդիոյ գաւառէն եւ Պրուսայի նահանգի Եալովայի շրջանէն: Նիկոմիդիոյ թեմին մէջ էր Արմաշի դպրեվանքը, որուն փոխ-վանահայրը նաեւ առաջնորդն էր Արմաշ եւ Խասկալ գիւղերուն: Պրուսայի նահանգին մէջ կային Պրուսայի եւ Պիլէճիկի առաջնորդութիւնները, իսկ Գասթեմունին երբեմն մաս կազմած է Նիկոմիդիոյ թեմին. վերջերը ունէր իր ուրոյն առաջնորդը: Պոլսոյ շրջանի վայրերը, մինչեւ Գարթալ, ենթարկուած էին Պատրիարքարանի ուղղակի ղեկավարութեան:

Բիւթանիա ունէր բազմաթիւ զուտ հայաբնակ գիւղեր, իսկ մեծ քաղաքներու մէջ հայերը ունէին առանձին թաղեր:

Բացի Պոլսոյ շրջանէն՝ Բիւթանիոյ մէջ հայաշատ քաղաքներ էին Ատապազարը, Նիկոսիզիաը, Պրուսան, Պիլէճիկը, Էսկիշէհիրը: Զուտ հայաբնակ գիւղեր էին Պարտիզակը, Օվաճըգը, Արսլանպէկը, Մանիշակը, Տէօնկէլը, Մեծ Նոր-գիւղը, Սէօհէօզը, Չէնկիլէրը, Քարցին, Շաքշաքը, Եալաք Տէրէն, Գուրտպէլէնը, Գնճըլարը, Էջմէն, Արմաշը, Խասկալը, Խաչ գիւղը, Ֆէրիզլին, Թամլըգը, Էլմալըն, Սէթ գիւղը, Արամ գիւղը, Գեղամ գիւղը, Հովիւ գիւղը, Մէրտէկէօզը: Կէյվէի Միջնագիւղը խառն էր հայ-հռոմով: Մուրատչայ, Սապանճա, Ագհիսար, Գասթէմունի, Տիւզճէ կային հայ գաղութներ, որոնք ունէին իրենց եկեղեցիները:

Բիւթանիոյ Հայերու մասին ուսումնասիրութիւն մը ունի Մինաս Գասապեան:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Գ., էջ 402:
Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ
Ստորոգութիւն:Պատմական մարզեր
Ստորոգութիւն:Պատմական երկիրներ
Բիւրական

**Բիւրական**, գիւղ մըն է որ կը գտնուի Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Արագած լերան հարաւ-արեւելեան լանջին, Ամբերդ Գետակի ձախ կողմը, Աշտարակ տարածաշրջանի Բիւրական համայնքին մէջ, Ծովի մակերեսէն 1475 մեթր բարձրութեամբ:
Բիւրակն Հախվէրտեան

**Բիւրակն Հախվէրտեան** (4 Հոկտեմբեր, 1985, Լէյտըն), Նիտըրլենտի (Հոլանտայի) հաւաքականի կազմին մէջ, 2008-ի Բեքինի ամառնային ողիմպիական խաղերու ախոյեան։
Կենսագրութիւն
ծնած է Հոլանտայի Լեյտըն քաղաքը Պարսկաստանէն գաղթած հայ ընտանիքի մէջ: Ջրագնդակի առաջին քայլերը առած է ծննդավայրին մէջ, ուր խաղացած է «ZVL» (Zwem Vereniging Leiden) խումբին մէջ։

## Կենսագրութիւն
 
Բիւրակն Հախվէրտեան (4 Հոկտեմբեր, 1985, Լէյտըն), Նիտըրլենտի (Հոլանտայի) հաւաքականի կազմին մէջ, 2008-ի Բեքինի ամառնային ողիմպիական խաղերու ախոյեան։
* 2000-ին առաջին անգամ կը հրաւիրուի Նիտըրլենտի երիտասարդական հաւաքականին եւ երկու տարի ետք կը դառնայ այդ խումբին խմբապետը։
* 2004-ին պարբերաբար կը հրաւիրուի երկրի հիմնական հաւաքականին։
* 2005-ին կը տեղափոխուի յունական «Էթնիկոս» ակումբը, սակայն երեք ամիս ետք, կը վերադառնայ Հոլանտա, ուր պայմանագիր կը կնքէ «Սպիտակ արջեր» ակումբին հետ։
* 2008-ին Հոլանտայի հաւաքականի կազմին մէջ կը դառնայ Բեքինի ամառնային ողիմպիական խաղերու ախոյեան։
* 2012-ին կը վերադառնայ իր ծննդավայրը:
* 2013-ին ջրագնդորդուհիի իր ճանապարհը վերջ կը գտնէ Պարսելոնայի Համաշխարհային ախոյեանութեան մրցաշարքէն ետք:

## Ծանօթագրութիւններ
http://www.hayary.org/wph/?p=5727  :
Նորայր Բիւզանդացի

**Նորայր Բիւզանդացի** (), հայ հայագէտ-բանասէր։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կոստանդնուպոլիս, բուն անունը եղած է Ստեփան Գազեզեան։ Կրթութիւնը ստացած է Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան վանքին մէջ, ուր աշակերտած է Ղեւոնդ Ալիշանին։ Վանքին մէջ կոչուած է Յարութիւն Թերզոնց։

1866-ին աւարտած է ուսման ընթացքը եւ իբրեւ ուսուցիչ պաշտօնավարած է Մուրատ-Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ։ Յաջորդ տարի դարձած է «Բազմավէպ»ի տեսուչ, ապա՝ Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարանապետ։ 1876-ին հրաժարած է հոգեւորական կոչումէն, մեկնելով նախ Փարիզ, ապա՝ Կ. Պոլիս։

Յետագային ամուսնանալով շուէտուհիի մը հետ, 1882-ին բնակութիւն հաստատած է Սթոքհոլմի մէջ։

## Աշխատութիւններ
«Բազմավէպ»ի մէջ հրատարակած է բանասիրական յօդուածներ։ Վանքէն դուրս գալէ ետք ամբողջովին նուիրուած է ֆրանսերէն-հայերէն բառարանի ստեղծման, զոր աւարտած եւ լոյս ընծայած է Կ. Պոլսոյ մէջ, 1884-ին, «Բառագիրք ի գաղղիերէն լեզուի ի հայերէն, հետեւողութեամբ բառարանացն Էմիլ Լիթրէի եւ գաղղիական ակադեմիայի» վերնագրով։

Նոյն այդ տարիներուն Կ. Պոլսոյ մէջ հրատարակած է «Հայկական բառաքննութիւնք ուղղութիւնք ընթերցուածոց մատենագրութեանց նախնեաց եւ նշանակութեան բառից» գիրքը։ Սթոքհոլմի մէջ 1887-ին լոյս ընծայած է բանասիրական վիմատիպ հանդէս մը՝ «Քննասէր» վերնագրով, սակայն յաջողութիւն չէ ունեցած։

Շարունակած է աշխատակցիլ «Հանդէս ամսօրեայ», «Մշակ» եւ այլ պարբերականներու, դառնալով հեղինակաւոր դէմքերէն մէկը հայագիտութեան մէջ։ Անոր գլուխ-գործոց երկասիրութիւնը պէտք է համարել Կորիւնի ստեղծագործութիւններուն նուիրուած հմտալից հետազօտութիւնը, որ լոյս տեսած է Թիֆլիսի մէջ 1900-ին «Կորիւն Վարդապետ եւ նորին թարգմանութիւնք» խորագրով։

1900-1910-ականներուն շարունակած է հայագիտական հանդէսներու մէջ տպագրել բանասիրական յօդուածներ, սակայն առողջական վիճակի վատթարացման հետեւանքով հնարաւորութիւն չէ ունեցած լոյս ընծայելու այն քանի մը արժէքաւոր երկերը, որոնց ձեռագիրները պահուած են Սթոքհոլմի համալսարանին մէջ։ Անոնցմէ ուշագրաւ են հին հայերէնի եւ միջին հայերէնի բառարանները, որոնց վրայ հեղինակը աշխատած է աւելի քան կէս դար։

Նոյնքան արժէքաւոր է ուրիշ աշխատութիւն մը՝ «Տեսութիւն քննական քերականութեան Հայր Արսէն Այտընեան» գիրքը, բաղկացած երեք հարիւր էջերէ։ Կեանքի վերջին տարիներուն աշխատած է Նահապետ Քուչակի տաղերու գիտական հրատարակութեան վրայ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան, 1938 Պուքրէշ, Գ․ հատոր, էջ 401-402։

## Յղումներ
* Նորայրի մասին.

Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայագէտներ
Ստորոգութիւն:25 Դեկտեմբերի մահացածներ
Բմբրնիքել

180px|մինի|աջից|Բմբրնիքել
**Բմբրնիքել** ՝ հացի տեսակ մըն է որ ծագած է Գերմանիոյ մէջ: Ան պատրաստուած է հաճարի ալիւրով կամ հատիկով բայց նաեւ կարելի է գտնել շինուած երկուքին խառնուրդով: Շատ խիտ հաց մըն է որուն գոյնը թուխ է:
Բմբրնիքէլին մասին լսուած է առաջին անգամ 1450-ին՝ այդ թուականներուն, սով մը տեղի ունեցաւ Գերմանիոյ Օսնապրիւք  քաղաքին մէջ եւ այս հացը ծառայեց պայքարելու սովին դէմ: Նախ օգտագործուած անհրաժեշտութեան տակ եւ ստիպողութեամբ վերապրելու համար, ան քիչ քիչ դարձաւ հաճոյք մը քաղաքացիներուն համար:
Ֆրանսական ժողովրդական ստուգաբանութիւն մը կը գերմանացնէ այս բառը հետեւեալ ձեւով՝ « bon pour Nickel» (լաւ Նիքելին համար) Նաբոլիոն առաջինի ձիերուն անունով, սակայն այս մտածումը միայն առասպել մըն է քանի Դենի Դիդրո-ին համայնագիտարանին մէջ կը գտնուի բմբրնիքելին մասին:

## Գերմանական Բաղադրութիւն
մինի|Զոյգ թեւերուն տակ բմբրնիքել բռնած․ նկար՝ 1919
Սկիզբը բաղադրութիւնը բաղկացած է միայն ջուրէ եւ հաճարէ, ըլլայ ալիւրով կամ հատիկով: Այս հացին գոյնը որ կ'ըլլայ սեւ կամ գոց սրճագոյն կու գայ Մայար հակազդեցութեան տակ 16-էն 24 ժամ եփելէ ետք 120&nbsp;°C աստիճանով: Այս քիմիագիտական հակազդեցութիւնը նաեւ կու տայ այս հացին սեւ տուրմի եւ սուրճի հոտ մը, որ դարձած է յատկանիշ մը բմբրնիքել գնողներուն համար:

## Ամերիկեան Բաղադրութիւն
Գոյութիւն ունի նաեւ ամերիկեան ձեւի պատրաստուած բմբրնիքելը որ, տարբեր բաղադրութեամբ կը փորձէ նմանիլ բուն հացին, գոյնով, համով եւ հոտով: Նպատակն է կարենալ նոյն հացը ունենալ աւելի արագ ձեւով, աւելցնելով նաեւ բուն բաղադրութեան վրայ ջուր եւ ալիւր: Նոյն հոտը եւ գոյնը ունենալու համար կը գործածուին տարբեր տեսակի նիւթեր ինչպէս սուրճը բայց նաեւ քաքաոյի փոշին եւ շաքարէ շինուած հիւթ մը: Նոյնպէս, քարամելը եւ չամանը կը գործածուին համի մօտեցման համար: Պատահական է որ այս ամերիկեան բմբրնիքելին անունը ստիպուած փոխուի բուն գերմանական հացին հետ մեծ տարբերութեան պաճառով եւ կը կոչուի « սեւ հաց»:

## Սննդարար Նիւթեր
Տարբեր ուսումնասիրութիւններ հացերուն մասին կատարուծ են որոնց արդիւնքները ցոյց տուած են թէ այն հացերը որ ցորենի հատիկով եւ կեղեւով աղած ալիւրէ պատրաստուած են աւելի սննդարար են: Այն հացերը որ բաղկացած են հաճարի ալիւրով ինչպէս բնմբրնիքելը շատ օգտակար են սրտաշրջանառային արկածներուն դէմ: Հաճարի հացը ունի նաեւ մարսողական առաւելութիւններ շնորհիւ նեարդներուն որ կը գտնուին անոր մէջ: Բմբրնիքելը ունի բաւական լաւ կէտեր եւ իր կազմութիւնը ունի շատ մը առաւելութիւններ:

## Ծանօթագրութիւններ