Պիրոլ

**Պիրոլ** կամ **Ոսկեսարեակ**  ()՝ փոքր, վառ գունաւոր թռչուն, միակ ներկայացուցիչը պիրոլներու ընտանիքի, տարածուած է չափաւոր կլիմայով հիւսիսային կիսագունդի մէջ։ Բոյն կը դնէ Եւրոպայի մէջ, բացառելով ամէնահիւսիսային շրջանները եւ Փոքր, Միջին եւ Հարաւային Ասիոյ մէջ (բացառելով Արաբական թերակղզին), հասնելով արեւելքի մէջ մինչեւ Մոնկոլիայի եւ Չինաստանի արեւմտեան եզրերը, Սիպիրի անտառային գօտիին մէջ մինչեւ Ենիսեյի վերին հոսանքները։ Աղմկոտ եւ շարժուն, սովորաբար կը մնայ ծառերու սաղարթին մէջ, հիմնականօրէն տերեւաթափ ծառերու։ Չշփուող է, կ'երեւայ առանձին կամ զոյգերով։ Կը սնուի թրթուրներով եւ այլ միջատներով, ինչպէս նաեւ հատապտուղներով։ Կը գաղթէ երկար հեռաւորութիւններ, ձմեռը կ'անցընէ Ասիայի եւ Ափրիկէի արեւադարձային շրջաններուն մէջ՝ Սահարայէն հարաւ։ Սովորական տեսակ։

Միջազգային բնապահպանական միութեան տուեալներով, բաւական բազմատեսակ է։ Չնայած վերջին տարիներուն թռչուններու ընդհանուր բնակչութիւնը նուազած է, անոր տինամիքան ներկայիս չի թոյլատրեր այս տեսակը համարել որպէս խոցելի։ Միջազգային Կարմիր գրքի մէջ պիրոլը ունի նուազագոյն վտանգի կարգավիճակ (LC կարգ):

## Ստուգաբանութիւն
«Պիրոլ» բառը կու գայ -էն։ Ասիկա թերեւս Վիեննայի Մխիթարեաններուն կողմէ ստեղծուած ըլլայ։ Թէեւ պիրոլը կրնանք գտնել Հայաստանի մէջ, ոչ մէկ ժողովրդական անուն արձանագրուած է:

## Նկարագրութիւն
Չափերով քիչ մը աւելի մեծ, քան սովորական շաքարը՝ երկարութիւնը 24-25 սմ, թեւերու բացուածքը մօտ 45 սմ, զանգուածը 50-90 կր։ Մարմինը քիչ մը երկարուած է։ Գոյնը լաւ արտայայտուած սեռային դիմորֆիզմ ունի՝ արուներն ու էգերը զգալիօրէն կը տարբերին իրարմէ։ Արուի փետուրները ոսկեգոյն-դեղին են սեւ թեւերով եւ սեւ պոչով։ Պոչի եզրին եւ թեւերուն վրայ փոքր դեղին բծեր կան։ Կտուցէն աչքին կ'անցնի սեւ գիծ մը, որ կը կոչուի «սանձ»՝ կախուած ենթատեսակէն, ան կրնայ անցնիլ աչքերու ետեւէն կամ ոչ (տես նկարը)։ Էգի վերին մասը կանաչաւուն-դեղին է, իսկ ներքեւի մասը՝ սպիտակաւուն մութ երկայնակի շերտերով։ Թեւերը կանաչաւուն-մոխրագոյն են։ Կտուցը երկու սեռերուն մօտ ալ սրճագոյն կամ կարմրաւուն-սրճագոյն է, բաւական երկար եւ ուժեղ։ Ծիածանաթաղանթը կարմիր է։ Երիտասարդ թռչունները աւելի կը նմանին էգին, բայց աւելի մռայլ, շերտաւոր եւ մութ ներքեւի փետուրներով։

Շատ շարժուն թռչուն է, արագ եւ անաղմուկ կը ցատկէ ճիւղէ ճիւղ խիտ տերեւներու մէջ։ Թռիչքը արագ եւ ալիքաձեւ է, ինչպէս փայտփորներուն կամ աղաւնիներուն։ Միջին թռիչքի արագութիւնը 40-47 քմ/ժ է, թէեւ արուները իրարու հետապնդման ժամանակ կրնան հասնիլ մինչեւ 70 քմ/ժ։ Հազուադէպ բաց տարածութիւններու մէջ կը թռչի, թէեւ արուները զուգաւորման շրջանին երբեմն կը ցուցադրուին, նստած ճիւղի վրայ։

Ձայնային արտայայտութիւնները կը ներառեն քանի մը տարբերակներ, որոնք իրարու նման չեն։ Երբեմն կը հանէ սուր եւ բոլորովին ոչ երաժշտական ճիչ, որ կը յիշեցնէ վախցած կատուի մռմռոցը։ Հեռուէն կը լսուի թռչունի ցած, մեղեդային սուլոցը, որ կը յիշեցնէ սրինգի ձայները եւ բաղկացած է 3-4 վանկերէ՝ «ֆիւ-լիւ-լի»։ Հեռաւորութենէն գրեթէ չի լսուիր պիրոլի այլ տիպիկ ճիչը՝ կարճ, խռպոտ ձայներու շարք մը՝ «գիգիգիգիգի», ինչպէս բազէներուն։

## Տարածում

### Տարածուածութեան գօտի

Լայն տարածուած տեսակ է։ Կը ներառէ գրեթէ ամբողջ Եւրոպան, հասնելով հիւսիս մինչեւ 63° հս. լ. Շուէտի եւ Ֆինլանտայի մէջ, եւ 61° հս. լ. Եւրոպական Ռուսաստանի մէջ։ Բրիտանական կղզիներուն վրայ գրեթէ բոյն չի դներ, երբեմն հանդիպելով միայն Սիլի կղզիներուն եւ Անգլիայի հարաւային ափին։ Նաեւ անկանոն կերպով բոյն կը դնէ Ազորեան կղզիներուն եւ Մադէյրա կղզիին վրայ։ Ասիոյ մէջ բոյն դնելու գօտին կը զբաղեցնէ ամբողջ արեւմտեան մասը մինչեւ Ենիսեյի հովիտը, Մինուսինսկի գոգաւորութիւնը, Արեւմտեան Սայանը եւ Ջունգարական Ալաթաուն, ինչպէս նաեւ Գանգի ստորին հոսանքը Հնդկաստանի եւ Պանկլատէշի մէջ։ Ամէնուրեք գաղթող թռչուն է, բացառութեամբ հնդկական բնակչութեան, որ բոյն դնելու շրջանին միայն փոքր տեղաշարժեր կ'ընէ։

### Բնակավայրեր
Կեանքի մեծ մասը կ'անցընէ ծառերու սաղարթին մէջ՝ չնայած իր վառ փետուրներուն, այս թռչունը յաճախ դժուար է տեսնել գետնէն։ Կը նախընտրէ լուսաւոր, բարձր ծառերով անտառներ, հիմնականօրէն տերեւաթափ՝ բարտիներու, ուռիներու կամ բարտիներու պուրակներ։ Չոր շրջաններուն մէջ յաճախ կը բնակի գետերու հովիտներու տուգայական թփուտներուն մէջ։ Հազուադէպ կը հանդիպի խոտածածկ սոճիներու անտառներուն մէջ։ Վերջապէս, երբեմն կ'ընտրէ անմարդաբնակ կղզիներ առանձին ծառերով, ուր կը սնանի աւազային դիւններուն կամ հեթանոսական թփուտներուն մէջ։

Կը խուսափի խիտ ստուերուած անտառներէն եւ տայգայէն, սակայն հաճոյքով կը բնակի մարդու մօտ՝ այգիներու եւ պուրակներու մէջ, ճանապարհներու երկայնքով անտառատնկումներու մէջ։ Թիան Շանի մէջ բոյն կը դնէ մինչեւ 2000-2200 մ բարձրութեան վրայ։ Թռիչքներու ժամանակ կը հանդիպի զգալիօրէն աւելի բարձր՝ մինչեւ 2700 մ Թալասի Ալաթաուի մէջ, 2300 մ Ռուանտայի մէջ եւ 4300 մ Թանզանիայի մէջ։ Նոյեմբերէն մինչեւ Փետրուար հիմնականօրէն կը մնայ հարթավայրերուն մէջ՝ մինչեւ 850-900 մ բարձրութեան Անկոլայի մէջ եւ մինչեւ 50 մ Քենիայի մէջ։

## Սնունդ

Սննդակարգի հիմքը կը կազմեն կենդանական սնունդները։ Բազմացման շրջանին հիմնականօրէն կը սնանի ծառային միջատներով, գլխաւորաբար թրթուրներով, ներառեալ մազոտ թրթուրները։ Կը կերակրուի թիթեռներով (ներառեալ արջուկները), ճպուռներով, ականջաբզիկներով, մոծակներով, կանթներով (*Pentatomidae*-էն մինչեւ *Acanthosoma*), ծառային բզէզներով (կանթ, *Cantharidae*, *[[Elateridae]]*, *Scarabaeidae*, *Chrysomelidae*, *Cerambycidae*, *Curculionidae*), որոշ ուղղաթեւերով (*Leptophyes*, *Conocephalus*)։ Կը բռնէ որոշ սարդեր։

Երբեմն կը քանդէ փոքր թռչուններու բոյները, ինչպէս մոխրագոյն ճանճորս (*Muscicapa striata*) եւ կարմրապոչիկ (*Phoenicurus phoenicurus*)։

Պտուղներու հասունացման շրջանին եւ գաղթած վայրերուն մէջ մասամբ կը փոխուի պտուղներու՝ կեռասենի, խաղող, հաղարճ, կեռաս, թուզ, տանձ, թութ եւ այլն։ Կը սնանի հիմնականօրէն վաղ առաւօտեան, քիչ չափով՝ կէսօրէն ետք ժամը 3-էն ետք։

## Բազմացում
Ինչպէս ընտանիքի միւս ներկայացուցիչները, պիրոլը մոնոգամ է։ Բոյն դնելու վայրերու մօտ գաղթելու պարագային, կը հասնի բաւական ուշ, երբ ծառերուն արդէն առաջին կանաչը կը յայտնուի՝ Ռուսաստանի միջին գօտիին մէջ՝ Մայիսի երկրորդ կիսուն։ Առաջինները կը հասնին արուները, էգերը՝ քիչ մը ուշ։ Բազմացումը տեղի կ'ունենայ տարին մէկ անգամ, ամբողջական ձուադրումները կը հանդիպին Արեւելեան Գերմանիոյ մէջ՝ Մայիսի վերջը -Յունիսի սկիզբը, Սպանիոյ մէջ՝ Մայիսի վերջը, Պելճիքայի, եւ Շուէտի մէջ՝ Յունիսի սկիզբը, Մարոքի մէջ՝ Յունիսի մէջ։ Զուգաւորման շրջանին արուն կը ցուցադրէ իր վարքը՝ կը ցատկէ ճիւղէ ճիւղ, կը թռչի էգի շուրջ, կը հետապնդէ զայն, օդին մէջ «սուզումներ» կ'ընէ, աշխուժօրէն կը ծլուըլայ եւ կը սուլէ, կը բանայ պոչը եւ թեւերը կը թափահարէ։ Ան նաեւ կը պաշտպանէ իր տարածքը՝ մրցակից արուներու միջեւ յաճախ կը պատահին կատաղի կռիւներ։ Գրաւուած էգը կը պատասխանէ սուլոցով եւ պոչը կը շարժէ։

Բոյնը կը ներկայացնէ լայն ձուաձեւ եզրերով, ոչ խոր կախուած զամբիւղ մը, որ սովորաբար հիւսուած է կեղեւի շերտերէ, չոր խոտերէ եւ կեղեւէ։ Բոյնի տրամագիծը 12-16 սմ է, բոյնի բարձրութիւնը՝ 6-9 սմ, բոյնի խորութիւնը՝ 4-5 սմ։ Ներսէն բոյնը կը ծածկուի տերեւներով, փետուրներով, սարդոստայնով կամ նոյնիսկ մարդու թողած փափուկ աղբի կտորներով։ Ընդհանրապէս, անհրաժեշտութեան պարագային, բոյն կառուցելու համար թռչունները կրնան օգտագործել որեւէ յարմար նիւթ՝ օրինակ, առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ պիրոլները օգտագործած են մօտակայ կապի կէտի վիրակապերը։ Բոյն կառուցելու ընթացքին յստակ պարտականութիւններու բաժանում կը նկատուի՝ արուն կը հաւաքէ նիւթը, իսկ էգը կը տեղադրէ զայն։

Բոյնը սովորաբար կը գտնուի բարձր՝ գետնէն, բարակ հորիզոնական ճիւղերու պատառաքաղին մէջ, հեռու բունէն, իսկ յարմար վայրի բացակայութեան՝ երկու ճիւղերու միջեւ։ Ան լաւ կը կցուի, որպէսզի ուժեղ քամին չկարենայ զայն քանդել, եւ կը քօղարկուի տերեւներու մէջ՝ մամուռի կտորներով եւ խոտի ցօղուններով։ Յայտնի ռուսական թռչնաբան եւ հրապարակախօս Ս. Ա. Բուտուրլին ուշադրութիւն դարձուցած է բոյնի տեղադրման հետաքրքիր առանձնայատկութեան՝ նոր բոյնը միշտ կը գտնուի բունին թեքուած, սակայն յետագային, ճուտերու ծանրութեան տակ, անկիւնը աստիճանաբար կը փոխուի հակառակ ուղղութեամբ։ Ձուադրումը սովորաբար կը բաղկանայ 4 (հազուադէպ 3-5) հաւկիթներէ, որոնք սպիտակ են, վարդագոյն կամ քրեմի երանգով եւ հազուադէպ կարմրաւուն-սրճագոյն կէտերով։ Հաւկիթներու չափը (28-33) x (21-23) մմ է, զանգուածը՝ մօտ 0.37-0.48 կր։ Հաւկիթները կը նստին 13-15 օր, հիմնականօրէն էգը։ Արուն կը կերակրէ էգը եւ երբեմն կարճ ժամանակով կը փոխարինէ զայն։ Ծնուած ճուտերը կոյր են եւ ծածկուած երկար դեղնաւուն փետուրներով։ Երկու ծնողներն ալ կը կերակրեն զանոնք նախ թրթուրներով, իսկ յետոյ՝ աւելի կարծր հատապտուղներով։ Դիտարկումները ցոյց տուած են, որ ծնողներու սնունդով բոյնին մօտեցումներու քանակը միջին հաշուով 9-15 անգամ էր ժամուայ ընթացքին, որ ի վերջոյ կը կազմէր մինչեւ 211 կերակրումներ օրուայ ընթացքին։ Ճուտերը կը սկսին թռչիլ 15-17 օրուայ ընթացքին՝ Ռուսաստանի հարաւը առաջին թռիչքները կը յայտնուին արդէն Յունիսի երկրորդ կիսուն, իսկ Յուլիսի կիսուն՝ ամբողջ տարածքին մէջ։ Ճուտերը կը ցրուին Օգոստոսի սկիզբը, իսկ արդէն ամսուայ վերջը գաղթող թռչունները կը սկսին տեղափոխուիլ ձմեռնային բնակավայրեր։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով