Յովհաննէս Դաւթեան Լազարեանց

**Յովհաննէս Դաւթեան Լազարեանց** (1820 - 1879 թթ.) **Ivan Davidovich Lazarev** 19-րդ դարու ազգանուէրներէն մին։

Յովհաննէս Լազարեանց 19-րդ դարուն՝ ռուսահայ պաշտօնատարներու մէջ, առաջնակարգ դիրք մը գրաուած էր իր ազգասիրութեամբ, քաջութեամբ եւ իբրեւ բարի մարդ ու պատկառելի հայր՝ մեծահամբաւ գերդաստանի մը։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1820-ին Շուշիի մէջ, աղքատ ծնողքի զաւակ՝ դերձակի աշկերտութիւնը թողեով կը մտնէ ռուս բանակի մէջ եւ առանց կանոնաւոր ուսման, մի միայն իր հանճարովը, իբրեւ զինուոր երկար տարիներու ընթացքին կը փառաւորէ իր Հայ անունը՝ երկայնաբազուկ Մովսէս Արղութեանցի նման։

Լազարեանց Կովկասեան սարերու եւ ապա Փոքր Ասիոյ մէջ, երեւելի հանդիսացաւ։

1877-78-ը Ռուս-Թրքական պատերազմին Յովհաննէս Լազարեանց սահմանագրուխի եւ պահեստի զօրքերուն հրամանատարը կը հանդիսանայ, ուր ցոյց կու տայ իր հանճարը, իբրեւ՝ գիտուն եւ քաջ զինուոր։ Բայց ա՛լ աւելի կը բարձրանայ իր փառքն ու պատիւը, երբ կը մասնակցի Կարսի շրջականերու պատերազմներուն եւ վերջապէս իր ցուցաբերած ճամբով եւ իր իսկ աշխատկցութեամբ՝ Կարսի անարիկ բերդը կը գրաւուի. այս յաղթանակին համար կ՛արժանանայ զինուորական բարձրագոյն շքանշանին, այն է՝ Ս. Գէորգայ երկրորդ աստիճանի Խաչին։

Իր վերջին զինուորական պաշտօնը կ՛ըլլայ՝ թիւրքմէններու դէմ մղուած պատերազմի միջոցին, ռուսական զօրքին գլխաւոր հրամանատարութիւնը. անշուշտ ցոյց պիտի տար, այդ առթիւ ալ՝ իր հանճարը. սակայն մահը կը խլէ կեանքը՝ 1879 Օգոստոս 14-ին։

Իր մարմինը կը թաղուի  Տփխիսի վանքի եկեղեցւոյ բակը։Լազարեանի մարմինը ետ բերուեցաւ Թիֆլիս 27 Օգոստոս-ին, ուր ան թաղուած է միւս հայ գեներալներուն (Լորիս-Մելիքով, Տէր-Ղուկասով) կողքին՝ Սուրբ Գէորգի Հայկական Մայր Տաճարի բակին մէջ։

### Հիւսիսային Կովկաս
1877-78 թուականներու Օսմանեան Կայսրութեան հետ պատերազմէն առաջ, Լազարեանը իր անունը յայտնի դարձուց Հիւսիսային Կովկասի մէջ։ Անիկա նշանակուեցաւ, ինչպէս բազմաթիւ սպաներ, կռուելու Միւրիտական Պատերազմին մէջ՝ Տաղստանի մէջ՝ Իմամ Շամիլի դէմ։ Լազարեանը, ի տարբերութիւն սպաներու մեծ մասի, ժամանակ տրամադրեց սորվելու տեղի բնիկներու գործածած Չերքեզերէն լեզուն։ Այս գիտութիւնով, ան առաջինն էր, որ բանակցութիւններ սկսաւ Մուսուլման ապստամբներուն հետ եւ սկսաւ խաղաղութիւն բանակցելու զրոյցները։ 1840-ին անիկա ներգրաւուած էր Հաճի Մուրատի սկզբնական ձերբակալութեան մէջ։ Այս թատերաբեմի մէջ անոր թագակիր ձեռքբերումը եղան պարտուած Շամիլի հետ ունեցած բանակցութիւնները, զոր համոզեց, որ յանձնուի Ռուսներուն 1859 թուականին։ Ասոր համար, անիկա բարձրացուեցաւ գեներալի աստիճանի։

### Ռուս-Թրքական Պատերազմը
Տաղստանի մէջ իր կարիերայէն տասնմէկ տարի ետք, անիկա կանչուեցաւ ծառայելու Կովկասեան ճակատին վրայ Օսմանցիներու դէմ՝ 1877-78 թուականներու Ռուս-Օսմանեան Պատերազմին ընթացքին։ Կարսի ամրոց քաղաքին դէմ մեծ յարձակումի պատրաստութեան համար, Լազարեանին տրուեցաւ մեծ զօրքի հրամանատարութիւնը, որ կը բաղկանար 11.25 գումարտակէ, 15 հեծելազօրի էսքադրոնէ եւ 40 դաշտային թնդանօթներէ, որ կը մաս կազմէր աւելի մեծ Ալեքսանդրապոլի ջոկատին, որուն հրամանատարն էր նոյնպէս հայազգի գեներալ Միքայէլ Լորիս-Մելիքովը [2]։ Լազարեանի ուժերը դասաւորուած էին Օսմանեան մարշալ Ահմեդ Մուխթար Փաշայի բանակին դէմ։

Լազարեանի ուժերը 1877 թուականի Սեպտեմբերին կանոնաւոր կերպով յառաջացան Ալեքսանդրապոլէն արեւմուտք գտնուող իրենց մեկնակէտէն, Մուխթար Փաշան ետ մղելով դէպի Կարս (որ շրջապատուած էր միւս բերդերու շարքով)։ Անոր մարդիկը Կովկասեան ճակատի վրայ Օսմանցիներու դէմ ամենակարեւոր յաղթանակներէն մէկը արձանագրեցին Ալաջադաղի մէջ։ Հոկտեմբերին, անոնք պաշարեցին Կարսի միջնաբերդը, թնդանօթներով ռմբակոծելով զայն քանի մը շաբաթ շարունակ, մինչ միւս բերդերը նուազեցնելով։ Նոյեմբերի 5-ի/6-ի գիշերը, Ռուսական բանակի խորհուրդը որոշեց հրաման տալ Կարսը գրոհով գրաւելու։ Յաջորդ օրուան յարձակումը յաղթահարեց Կարսի 25,000 պաշտպանները, որուն հետեւանքով 7,000 Օսմանցի զոհուեցաւ եւ վիրաւորուեցաւ, եւ գրեթէ 18,000 ռազմագերի եղաւ։

Պատերազմէն ետք անիկա նշանակուեցաւ Երկրորդ Կովկասեան Բանակային Կորպուսի հրամանատար։

### Թիւրքմէնիստան
1879 թուականին, Լազարեանին տրուեցաւ Թիւրքմէնիստան (Turkmenistan) արշաւախումբի հրամանատարութիւնը։ Երբ արշաւը նոր կը սկսէր, ան հիւանդացաւ, երբ իր ձախ ուսին վրայ ֆուրունքուլ (boil) մը սկսաւ գոյանալ։ Ան սկզբնապէս պնդեց, որ ուղեկցի իր զօրքերուն, բայց քանի որ իր առողջութիւնը վատացաւ, ան խնդրեց, որ ազատուի իր հրամանատարութենէն եւ յորդորեց, որ Գեներալ-Լեյտենանտ Փեթրովը փոխարինէ զինք իբրեւ արշաւախումբի ղեկավար։ Անիկա մահացաւ Չաթի մէջ՝ 1879 թուականի Օգոստոսի 14-ին։ Փեթրովի փոխարէն, Լազարեանը փոխարինուեցաւ իր պակաս կարող ենթական՝ Լոմաքինով, մինչեւ Գեներալ Արշակ Տէր Ղուկասովի ժամանումը։ Սակայն Լոմաքինը չսպասեց Տէր Ղուկասովի ժամանումին եւ անցաւ կորսնցնելու Գէոք Թեփէի ճակատամարտը։

## Աղբիւրներ

* «Մասեաց Աղաւնի» (1857)
* «Յիշատակարան» (կազմուած՝ Վ. Գ. Զարդարեանի կողմէ)

Ստորոգութիւն:1820 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1879 մահեր
Ստորոգութիւն:Շուշի ծնածներ
Ստորոգութիւն:Թիֆլիս մահացածներ