open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ռոպերթօ Կիւլպէնկեան

**Ռոպերթօ Կիւլպէնկեան** (), հայ հայագէտ, պատմաբան։ Կիւլպէնկեան ընտանիքի անդամներէն, որ կարեւոր անուն մը  եղած է «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան պատմութեան մէջ

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ալժիրի մէջ (Ալճերիոյ մայրաքաղաքը)։ Երրորդ զաւակն էր Գալուստ Կիւլպէնկեանի եղբօր՝ Վահանի։ Շրջանաւարտ եղած է Ալժիրի ֆրանսական լիսէէն եւ ապա բարձրագոյն ուսման հետեւած է Փարիզի եւ Լոնտոնի մէջ։

1943-1945ին մասնակցած է Բ. Աշխարհամարտին, 1944-ին դաշնակիցներու Ֆրանսա ցամաքահանումին մաս կազմելով, ուր եւ ծանրօրէն վիրաւորուած է։

## Գործունէութիւն
Պատերազմէն ետք, 1946-ին, սկսած է աշխատիլ իր հօրեղբօր Գալուստի եւ զարմիկին՝ Գէորգ Եսայեանի համար, քարիւղի եւ ֆինանսական կալուածներուն մէջ։

Գալուստ Կիւլպէնկեանի մահէն ետք, Ռոպերթօ Կիւլպէնկեան փոխադրուած է Փորթուկալ 1956-ին, մուտք գործելով նորահաստատ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութիւնը, ուր պատասխանատու դարձած է Հայկական Համայնքներու բաժանմունքին, Միջին Արեւելքի բաժանմունքին եւ հիմնարկութեան քարիւղի շահերու կառավարման։

Հոգաբարձութեան անդամ եղած է (1964-1977)։ 1977-ին նախագահ ընտրուած է եւ ապա՝ պատուոյ նախագահ։

Վարչական ասպարէզի կողքին, Ռոպերթօ Կիւլպէնկեան ժամանակը գտած է պատմութեամբ զբաղելու, դառնալով հայ-փորթուկալական միջնադարեան եւ վաղ արդի շրջանի յարաբերութիւններու մասնագէտ։

Փորթուկալերէն եւ ֆրանսերէն անոր յօդուածներէն շատերը, որոնք լոյս տեսած են 1970ական թուականներէն, յատուկ հետաքրքրութիւն ներկայացուցած են, որովհետեւ այդ կալուածը հայագէտներու հասողութենէն դուրս կը գտնուէր՝ լեզուական արգելքի պատճառով։ Այդ յօդուածներուն մէկ մասը լոյս տեսած է հայերէն թարգմանութեամբ «Հայ-պորտուգալական յարաբերութիւններ» (Երեւան, 1986) հատորին մէջ, իսկ յօդուածներու ամբողջական հաւաքածոն՝ երեք հատորով, լոյս տեսած է 1995-ին, Փորթուկալի Պատմութեան Ակադեմիայի հրատարակութեամբ։

1993-ին, Հայաստանի տասներկու գիտնականներու յօդուածներէ բաղկացած յոբելինական հատոր մը, Ռոպերթօ Կիւլպէնկեանի ծննդեան 70-րդ ամեակին առիթով, լոյս տեսած է Երեւանի մէջ։

## Վարած պաշտօններ՝ Փորթուկալի մէջ
Ռոպերթօ Կիւլպէնկեան ընտրուած է Փորթուկալի Պատմութեան Ակադեմիայի թղթակից անդամ (1975) եւ ակադեմիկոս (1983)։

1996ին նոյն ակադեմիայի փոխնախագահ ընտրուած է։ Ան նաեւ անդամ եղած է Փորթուկալի Գիտութիւններու Ակադեմիային (1992) եւ Հռոմի Պատմութեան Ակադեմիայի (1983) ու Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի (1992) արտասահմանեան անդամ։ Պատուոյ տոքթորա մը ստացած է Երեւանի պետական համալսարանէն (1994)։ 

## Շքանշաններ
Ստացած է պատերազմական յատուկ շքանշաններ։ Արժանացած է բազմաթիւ շքանշաններու․

* Ս. Էջմիածնի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ շքանշանը (1960),
* Երուսաղէմի Պատրիարքութեան Ս. Յարութիւն շքանշանը (1964),
* Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ս. Ներսէս Շնորհալի շքանշանը (1967),
* Վիեննայի Մխիթարեաններու Մխիթար Աբբահօր շքանշանը (1968) 
* Ֆրանսայի Պատուոյ Լեգէոնի սպայի աստիճանը (1983),
* Հայաստանի կառավարութեան Ս. Մեսրոպ Մաշտոցը մետալը (1969),
* Հայաստանի Ազգային Գրադարանի Յակոբ Մեղապարտի մետալը (1992)։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Ռոպերթօ Կիւլպէնկեան

Ստորոգութիւն:Հայ հայագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Յակոբ Մելքումեան

**Յակոբ Մելքումեան** (), հայազգի խորհրդային ռազմական գործիչ, Քաղաքացիական պատերազմի մասնակից,  զօրաբաժինի հրամա ատար (1935)։ 1922 թուականի ամրան սպաննած է Հայոց Ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներէն Էնվէր փաշան։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վարանդայի (Արցախ) Խերխան գիւղը, որմնադիրի ընտանիքի մէջ։ 1890ին, հօր մահէն ետք, մօր հետ փոխադրուած է Աշխապատ (Թիւրքմէնիստան)՝ հօրեղբօր քով, ուր սորված է թիւրքմեներէն եւ ձիավարժութիւն։ 

1906-ին, աւարտած է Աշխապատի գիմնազիոնի 6-րդ դասարանը եւ բանակ զօրակոչուած յաջորդ տարին։

1910 թուականին, Մելքումեան աւարտած է Նիկոլաեւի հեծելազօրային ուսումնարանը (Փեթերպուրկ)։

Ա. Աշխարհամարտին կռուած է իբրեւ գնդացրային անձնակազմի հրամանատար։ 1917-ի Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք, բոլշեւիկներու կողմը անցած է եւ մասնակցած՝ քաղաքացիական պատերազմին։

1918-ի ամառը դարձած է 1-ին մոսկովեան հեծելազօրային գունդի հրամանատար, իսկ 1919 թուականի վերջերէն՝ «Թուրքեստանեան» 1-ին զօրաբաժնի առաջին զօրախումբի հրամանատար։

1920-1923 թուականներուն մասնակցած է բազմաչներու (մահմետական ծայրայեղականներ) ապստամբութեան ճնշման։ Հեծելազօրային զօրախումբը զանազան քաղաքներ գրաւած է Մելքումեանի ղեկավարութեամբ, որուն համար արժանացած է Կարմիր Դրօշի շքանշանի։

Մելքումեան Կարմիր Դրօշի երկրորդ շքանշան ստացած է Էնվէրի եւ անոր գլխաւորած հրոսակախումբի ոչնչացման համար։

1924 թուականին նշանակուած է «Թուրքեստանեան» հեծելազօրային զօրախումբի 8-րդ բաժնի հրամանատար։

1924-1931ին անոր ղեկավարած ստորաբաժանումը ոչնչացուցած է Տաճիկիստանի եւ Թիւրքմէնիստանի բասմաչներու մնացորդները։

1935-ին ստացած է զօրաբաժնի հրամանատարի կոչումը։ 1934-1937 թուականներուն վարած է Միջին Ասիոյ ռազմական շրջանի ղեկավարի օգնականի պաշտօնը։

Յունիս 1937-ին, Մելքումեան ձերբակալուած է եւ Ապրիլ 1940ին՝ մահուան դատապարտուած, «ռազմա-ֆաշիստական դաւադրութեան» մասնակցելու մեղադրանքով։

Ամբաստանեալի բողոքարկումէն ետք, Խորհրդային Միութեան Գերագոյն Դատարանի զինուորական բաժնի որոշումով, պատիժը 15 տարուան բանտարկութեան եւ 5 տարուան քաղաքացիական իրաւունքներու զրկման փոխուած է։ Սակայն, Ստալինի մահէն ետք, Մելքումեան ազատ արձակուած է 1954-ին եւ յաջորդ տարին՝ արդարացուած։

1960-ին հրատարակած է «Թուրքեստանցիներ» ռազմական յուշագրութիւնը՝ ռուսերէն։ Յակոբ Մելքումեան ստացած է խորհրդային բանակի պահեստի զօրավար-տեղակալի աստիճանը։

Մահացած է Մոսկուա։ Թաղուած է քաղաքի Նովոտեւիչի գերեզմանատունը, ուր կանգնած է իր յուշարձանը։ Յուշարձան մըն ալ բարձրացած է ծննդավայրին՝ Արցախի Խերխան գիւղին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Անուշաւան Տէր Ղեւոնդեան

**Անուշաւան Տէր Ղեւոնդեան** (), հայ երգահան ու խմբավար։

Լուսանկարիչ Գրիգոր Տէր Ղեւոնդեանի որդին, դաշնակահարուհի Հեղինէ Տէր Ղեւոնդեանի հայրը։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Թիֆլիս։ Հայրը՝ Գրիգոր Տէր Ղեւոնդեան, քաղաքի առաջին հայ արհեստավարժ լուսանկարիչներէն մէկը եղած է։ Տունը գրական սալոն մըն էր, ուր կը յաճախէին հայ մտաւորականութեան բազմաթիւ նշանաւոր անուններ։

Անուշաւան Տէր Ղեւոնդեան իր սկզբնական դաստիարակութիւնն ու երաժշտական կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի մէջ։ 1915-ին շրջանաւարտ եղած է Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղէն եւ քաղաքի երաժշտանոցէն, ուր յօրինում սորված է ռուս նշանաւոր երգահան Ալեքսանդր Կլազունովի հետ։

Կանուխէն իր ընտրութիւնը կատարած է իրաւունքի եւ երաժշտութեան միջեւ։ 1914-ին գիտարշաւ մը կատարած է Շիրակի նահանգը՝ Կոմիտաս Վարդապետի աշակերտներէն, երաժիշտ Սպիրիտոն Մելիքեանի (1880-1933) հետ։ Այս ճամբորդութեան շնորհիւ, հաւաքուած են 252 ժողովրդական մեղեդիներ, որոնք լայնօրէն օգտագործուած են հայ երգահաններու եւ երաժշտագէտներու կողմէ։ Տէր Ղեւոնդեան մշակած է անոնցմէ մէկ քանին «Շիրակի *էտիւդներ*» (1916) գործին մէջ, որ առաջին հայկական համանուագային գործերէն մէկն է։

Սկսած է իր մանկավարժական երկարամեայ ասպարէզին դասաւանդելով Թիֆլիսի երաժշտնոցին մէջ (1917-1925)։

1922-ին, հայկական նիւթով առաջին օփերաներէն մէկը գրած է՝ «Սեդա», որուն նիւթը քաղուած էր Լեւոն Շանթի հանրածանօթ «Հին աստուածներ» թատերախաղէն։ Անոր հետեւած են «Վահագնի ծնունդը» ձայնային-համանուագային վիպերգը (1923) եւ «Աղթամար» համանուագային վիպերգը (1923)։

1926-ին, Տէր Ղեւոնդեան փոխադրուած է Երեւան, ուր եղած է պետական երաժշտանոցի (այժմ՝ Կոմիտասի անուան) տնօրէն (1926-1930) եւ դասախօս (1926-1934)։

Պաքուի երաժշտական ակադեմիայի տնօրէն եւ դասախօս ըլլալէ ետք (1934-1938), Երեւան վերադարձած է իբրեւ պետական երաժշտանոցի դասախօս (1938-1958), ուր նաեւ յօրինումի ամպիոնի վարիչ եղած է (1948-1958)։

Հրատարակած է գրքոյկ մը գերմանացի երաժիշտ Ռիխարտ Վակնէրի մասին (1933) եւ երաժշտական տեսութեան երկհատոր դասագիրք մը (1934)։

Գրած է «Հրոյ հարս» (1936) եւ «Անահիտ» (1940) բեմապարերը եւ «Արեւի ցոլքերում» օփերան (1949), ինչպէս եւ խմբերգեր ու երգեր, ուր ինքնատիպ կերպով համադրած է հայ ժողովրդական եւ ռուսական դասական երաժշտութեան աւանդութիւնները։ Եղած է նաեւ խմբավար ու նուագախումբի ղեկավար։ Քնարական ու դիւցազնական երանգ մը ցոյց տուած է իր գործերուն մէջ։

Անուշաւան Տէր-Ղեւոնդեան ստացած է Հայաստանի ժողովրդական արուեստագէտի կոչումը (1953) եւ «Աշխատանքի կարմիր դրօշ»ի շքանշանը (1956)։ 

Մահկանացուն կնքած է Երեւանի մէջ, ուր յուշատախտակ մը զետեղուած է 1945-1961 թուականներուն բնակած շէնքին առջեւ, եւ երաժշտական դպրոց մը անոր անունը կը կրէ Քանաքեռ-Զէյթուն շրջանին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբավարներ
Աշտարակներ

մինի|Հռոմէական աշտարակ
**Աշտարակները** բարձր կառոյցներ են, որոնք շէնքերէն կը տարբերին այն առումով, որ բնակելիութեան համար չեն։

Ամրոցներու կամ բերդերու աշտարակները կը ծառայեն պաշտպանական նկատառումներով՝ հնարաւորութիւն տալով լայն դիտարկման եւ շրջակայքի վերահսկողութեան։

Ժամացոյցի աշտարակներու պարագային, բարձրութիւնը կը նպաստէ ժամացոյցը հեռուէն տեսնելու։ 

## Տեսակներ
Աշտարակներու տեսակները բազմազան են․

* *Դիտարկման եւ պաշտպանական աշտարակներ* – Միջնադարեան բերդերու եւ պարիսպներու կարեւորագոյն տարրերէն։ Օրինակ՝ Անգլիոյի Ուինտսըր ամրոցը կամ հայկական միջնադարեան ամրոցներու աշտարակները։
* *Եկեղեցական եւ կրօնական աշտարակներ –* Զանգակատուներ, մինարեթներ եւ այլ կառոյցներ։ Հայկական ճարտարապետութեան մէջ զանգակատուները յատուկ դիրք կը գրաւեն։
* *Քաղաքային եւ վարչական աշտարակներ* – Ժամացոյցի աշտարակներ (օրինակ՝ Լոնտոնի «Big Ben»), որոնք քաղաքին խորհրդանիշ դարձած են։
* *Ժամանցային եւ խորհրդանշական աշտարակներ* – Ինչպէս Փարիզի Էֆելի աշտարակը։
* *Հաղորդակցական եւ* *արհեստագիտական աշտարակներ* – Ժամանակակից ժամանակաշրջանին կառուցուած են ռատիոհաղորդիչներու, հեռուստահաղորդիչներու եւ բջիջային կապի համար, ինչպէս՝ Թոքիոյի «Tokyo Skytree»-ն կամ Մոսկուայի Օսթանկինոյի աշտարակը։

### Աշտարակները Հայաստանի մէջ
Հայկական միջնադարեան ճարտարապետութեան մէջ աշտարակները ունեցած են կարեւոր դեր։

* **Պաշտպանական աշտարակներ** – Ամրոցներու եւ բերդերու մէջ, ինչպէս՝ Ամբերդի, Սմբատաբերդի կամ Լոռի բերդին պարիսպները, աշտարակները կը ծառայէին իբրեւ դիտարկման եւ պաշտպանութեան հիմնական կէտեր։
* **Զանգակատուներ** – Հայկական եկեղեցիներուն քով աշտարակային զանգակատուները յատուկ զարգացում ունեցած են միջնադարեան ժամանակաշրջանին։ Անոնք ոչ միայն հաւատացեալներուն հրաւիրելու համար էին, այլեւ գեղագիտական եւ խորհրդանշական արժէք ունէին, ինչպէս՝ Սանահինի եւ Հաղբատի վանական համալիրներու զանգակատուները։
* **Ժամացոյցի աշտարակներ** – Նորագոյն շրջանին, ինչպէս Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի աշտարակը։

Աշտարակները դարերու ընթացքին դարձած են մշակութային, քաղաքակրթական ու ազգային ինքնութեան խորհրդանիշներ։
Ստորոգութիւն:Աշտարակներ
Ստորոգութիւն:Բարձր կառոյցներ
Ժամացոյց

մինի
**Ժամացոյց,** սարք մը, որ կը չափէ ժամանակը։ 

Ժամացոյցը մարդկութեան հնագոյն գիւտերէն մէկն է։ 

«Ժամացոյց»ները կրնան ըլլալ պատի, սեղանի, կամ այլ տեսակի։ 

## Պատմական զարգացում
Ժամացոյցի նախնական տեսակները եղած են արեգակնային (Օգտագործելով արեգակնային ստուերը) կամ ջրային (Ջուրի հոսքին արագութեան փոփոխութեամբ կը չափէ ժամանակը) ժամացոյցները։ 

Հետագային, մեքենական համակարգերով ժամացոյցներ կը ստեղծուին միջնադարեան Եւրոպայի քաղաքներու մէջ՝ ժամացոյցի խցիկներու միջոցով։

Ժամացոյցները սկզբնական շրջանին ծառայած են կարգաւորելու աշխատանքային ժամանակը, պաշտամունքային ծէսերը եւ առօրեայ կեանքը։

Հետագային ստեղծուած են ժամացոյցներ, որոնք օգտագործուած են գիտական հետազօտութիւններու համար, ինչպէս նաեւ՝ Ելեկտրոնային ժամացոյցներ եւ ձեռքի ժամացոյցներ, որոնք առանձնայատուկ են իրենց կառոյցով եւ շարժական բնոյթով, եւ սովորաբար կը տարբերին սովորական ժամացոյցներէն՝ դառնալով ոչ միայն գործառութային, այլեւ՝ անձնական ոճի եւ զարդարանքի տարրեր։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սարքեր
Ստորոգութիւն:Ժամացոյց
Ձու

մինի
**Ձու,**  Օրկանական փոքր մարմին, մաշկով կամ կեղեւով պատուած, որ կը գտնուի կենդանիներու էգերուն մէջ, եւ որ արուէն բեղմնաւորուելով՝ նոր կենդանիի մը ծնունդ կու տայ։ Երբ սաղմը բաւարար չափով մեծնայ, կենդանին կ'ելլէ կեղեւէն։

Ձու կ'ածեն բազմաթիւ կենդանիներ՝ թռչուններ, ձուկեր, սողուններ, միջատներ եւ ուրիշներ։ Մինչդեռ կենդանածին կաթնասունները, օրինակ մարդը կամ շունը, ձու չեն ածեր։ 

Թռչուններու եւ սողուններու ձուերուն շուրջը կը գտնուի պաշտպանիչ կեղեւ մը։ Սաղմը մեծնալու համար անոնք պէտք է պահուին տաք եւ ապահով միջավայրի մը մէջ։ 

Մարդոց համար ձուն հիմնական ու լայն տարածուած ուտելիք մըն է։ Կը գործածուի բազմազան ուտեստներու մէջ եւ նոյնիսկ դեղագործութեան մէջ՝ օրինակ՝ պատուաստներ պատրաստելու համար։

Ձուն ունի նաեւ խորհրդանշական արժէք․ հին աւանդութիւններու մէջ կը խորհրդանշէ կեանք եւ վերածնունդ։ Շատ մշակոյթներու մէջ զարդարուած ձուն հանդիսացած է ժողովրդային սովորութիւն։

### Հետաքրքրական տեղեկութիւններ

* Կարգ մը կենդանիներ ձուն կ'ածեն, յետոյ տաքութեան միջոցով (թխուելով) կը զարգանան, իսկ ուրիշ կենդանիներու ձուն կը զարգանայ եւ կենդանութիւն կը ստանայ մօր մարմինին մէջ։ Առաջինները կը կոչուին ձուածին, երկրորդները՝ կենդանածին։
* Մեղուին էգը (թագուհին) երկու ամսուան մէջ մինչեւ տասներկու հազար ձու կ'ածէ։
* Յատկապէս՝ թռչուններու ածած ձուն, որ պատուած է պինդ կեղեւով, երբեմն կլոր եւ երբեմն ձուաձեւ կ'ըլլայ. կը պարունակէ դեղնուց, որ շրջապատուած է սպիտակուցով. դեղնուցին մէջ կը պարունակէ սաղմը, որմէ կը գոյանայ ապագայ ձագը։
* Հաւու ձուն (հաւկիթը) շատ սննդարար կերակուր է։
* Ձուին դեղնուցն աւելի սննդարար է քան սպիտակուցը։
* Ջայլամի ձուն շատ մեծ է ու պինդ կեղեւ ունի։
* Հաւը ձուին վրայ թուխսի կը նստի 21 օր, սագը՝ 31 օր, իսկ աղաւնին՝ 18 օր։
* Անցեալին ձագ ստանալու համար ձուերը հաւին տակ կը դնէին, որ թխսէր։ Ներկայիս, յատուկ հնոցներու մէջ, միապաղաղ տաքութիւն պահպանելով՝ միաժամանակ հարիւրներով եւ հազարներով ձագ կը ստանան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անասուններ
Ստորոգութիւն:Ձուեր
Խնձորեսկ (Գիւղ)

**Խնձորեսկ**, գիւղ՝ Հայաստանի Սիւնիքի մարզին, Գորիս համայնքի կազմին մէջ, Հայ-Ազրպէյճանական սահմանագիծին մօտիկ։

Ըստ 2011 թուականի մարդահամարի տուեալներուն՝ գիւղը ունի 2070 բնակիչ։ 

Գիւղը կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1580 մեթր բարձրութեան վրայ եւ կը զբաղեցնէ 6772,8 հա տարածք։ Տեղաւորուած է Գորիս-Ստեփանակերտ մայրուղիէն աջ՝ խոր ձորի զառիթափ լանջերուն եւ սարահարթի մը վրայ, որ նաեւ պատճառ հանդիսացած է գիւղին անուանումին՝ Խնձորեսկ, որ կը յուշէ խնձորի առատութիւնն ու տեղի երկրաբանական առանձնայատկութիւնները։

Խնձորեսկը բաժնուած է երկու մասի՝ հին եւ նոր․ Հին Խնձորեսկը տարածուած է լեռնահովիտի մէջ, իսկ նոր գիւղը կառուցուած է աւելի վեր, ձախ կողմի սարահարթին վրայ։

Խնձորեսկ ունի պատմական եւ մշակութային մեծ արժէք։ Խորհրդային շրջանին անիկա ճանչցուած էր իբրեւ պատմական յուշարձան, իսկ նշանաւոր հայ նկարչ՝ Մարտիրոս Սարեան կը յայտնէր․ «Հին Խնձորեսկը պէտք է պահել եւ պաշտպանել որպէս հնութիւններու խոշորագոյն թանգարան,— այդպիսի հրաշալի տեղ աշխարհին մէջ շատ քիչ կայ»,՝ իր ելոյթին ընթացքին ՀՍՍՀ Գերագոյն սովետի 7-րդ գումարման 5-րդ նիստին ընթացքին։

Խնձորեսկի պատմութիւնը, բնութիւնը եւ առանձնայատուկ մթնոլորտը բազմիցս արտացոլուած են հայ գրողներու եւ նկարիչներու ստեղծագործութիւններուն մէջ, ինչպէս՝ Րաֆֆի, Սերո Խանզադեան, Ս․ Այվազեան, Մ․ Մարեան, Է․ Իսաբէքեան, Խ․ Եսայեան, Հ․ Ռուխկեան եւ Դ․ Խանջեան։ 

Գիւղին ոգին եւ ժողովրդական մեղեդիներու ազդեցութիւնը կը նկատուին նաեւ Ա․ Սաթեանի երաժշտական գործերուն մէջ։

Գիւղին մէջ կը գտնուի Մխիթար սպարապետին գերեզմանը։

Գիւղին մէջ 2012-ին բացուած է շուրջ 160 մ երկարութեամբ ճօճուող կամուրջ մը:

## Պատկերասրահ

Khndzoresk, Khor Dzor Canyon, Caves, Armenia.jpg
464 Eglise du village troglodytique de Khendzoresk Porte d'entrée.JPG|
462 Khendzoresk Village troglodytique et l'ancienne chapelle.JPG|
460 Khendzoresk Ancien habitat troglodytique.JPG|
ԳՅՈՒՂԱՏԵՂԻ ԽՆՁՈՐԵՍԿ.JPG
ԳՅՈՒՂԱՏԵՂԻ ԽՆՁՈՐԵՍԿ 23.JPG
ԳՅՈՒՂԱՏԵՂԻ ԽՆՁՈՐԵՍԿ 16.JPG
ԳՅՈՒՂԱՏԵՂԻ ԽՆՁՈՐԵՍԿ 04.JPG
ԳՅՈՒՂԱՏԵՂԻ ԽՆՁՈՐԵՍԿ (5).JPG
ԳՅՈՒՂԱՏԵՂԻ ԽՆՁՈՐԵՍԿ 27.JPG
2014 Prowincja Sjunik, Chyndzoresk (010).jpg

## Գրականութիւն
* Էդուարդ Զոհրապեան, Խնձորեսկ (գիւղի պատմ.), Ե., ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ, 2003, 140 էջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Հայաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի մարզ
Ստորոգութիւն: Սիւնիքի գիւղեր
Արցախի Կանչը Յուշահամալիր

**«Արցախի կանչը»** **Յուշահամալիր**, յուշակոթող Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի «Եռաբլուր» պանթէոնին մէջ:մինի|«Արցախի Կանչը» Յուշահամալիր
## Նկարագրութիւն
«Արցախի Կանչը» յուշահամալիրը կը գտնուի Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի «Եռաբլուր» զինուորական պանթէոնին մէջ: Հիմնուած է 24 Սեպտեմբեր 2024-ին: Յուշահամալիրին հանդիսաւոր բացումը կատարուած է 2 Սեպտեմբեր 2025-ին: 

Յուշահամալիրը նուիրուած է Արցախեան պատերազմներուն նահատակուած հերոսներուն, Արցախի մէջ հանգչող մեր հայրենակիցներուն, ինչպէս նաեւ 25 Սեպտեմբեր 2023-ին Ստեփանակերտի մէջ պատահած պաշտպանութեան բանակի վառելանիւթի պահեստի ողբերգական պայթիւնի հետեւանքով զոհուածներու անմար յիշատակին:

## Հիմնադիրներ
Յուշակոթողը կառուցուած է Արթուր Վանեցեանի միջոցներով:

Նախաձեռնող եւ Համակարգողն է՝ Կարէն Սարգսեան:

Ճարտարապետներն են՝ Վլատիմիր եւ Միքայէլ Սարգսեաններ:

Քանդակագործն է՝ Ռոպերթ Ասկարեան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յուշահամալիրներ
Վարազ Սամուէլեան

**Վարազ Սամուէլեան** (**Վարազդատ**,  ), ամերիկահայ գեղանկարիչ, քանդակագործ եւ գրագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան, զաւակը՝  Մեծ Եղեռնի վերապրողներու։ Երեւանի գեղարուեստա-արդիւնաբերական *տեխնիկում*էն (այժմ՝ Փանոս Թէրլէմէզեանի անուան գեղարուեստի պետական քոլէջ) շրջանաւարտ եղած է 1938-ին։

Յաջորդ տարի, զինուորական ծառայութեան կանչուած է խորհրդային բանակին մէջ։ Մասնակցած է Խալխին Կոլի պատերազմին (Մայիս-Սեպտեմբեր 1938)։

Այնուհետեւ, ղրկուած է արեւմտեան ռազմաճակատը՝ 1941-ին գերմանական յարձակման ժամանակ։ Գերի բռնուած է գերմանացիներէն, բայց փախուստ տուած է ռազմագերիներու ճամբարէն եւ միացած է ֆրանսական դիմադրութեան ուժերուն։

Փարիզ ապրած ժամանակ, Սամուէլեան ուսանած է նշանաւոր նկարիչներու քով, ինչպէս Օթոն Ֆրիէզ, Անտրէ Լոթ եւ Ֆեռնան Լեժէ։

## Երկրորդ Աշխարհամարտէն Ետք
Երկրորդ Աշխարհամարտէն ետք, ինչպէս շատ ուրիշ հայ ռազմագերիներ, Խորհրդային Միութիւն վերադառնալէ խուսափած է, որովհետեւ գերմանացիներու ձեռքը ինկած նախկին ռազմագերիները կը գնդակահարուէին կամ Սիպերիա կը ղրկուէին Ստալինի կողմէ։

Եւրոպա մնացած է իբրեւ տեղաշարժուած անձ, մինչեւ որ 1946-ին յաջողած է Միացեալ Նահանգներ տեղափոխուիլ իր աւագ եղբօր հովանաւորութեամբ։

Հաստատուած է Քալիֆորնիա, ուր նախ ապրած է Պըրլինկէյմ՝ միւս եղբօր քով։ Այդ ժամանակ, զբաղած է գեղանկարչութեամբ եւ ցուցանակներու նկարիչ դարձած է։ Գործը յաջողելով, փոխադրուած է Պելմոնթ (Քալիֆորնիա), ուր ճանչցած ու ամուսնացած է իր կնոջ՝ Աննի հետ։ 

## Ֆրեզմօ հաստատուելէ ետք
1957-ին, հաստատուած են Ֆրեզնօ՝ Սամուէլեանի ընտանիքին աւելի մօտ ըլլալու։ Հոն, արուեստագէտը, որ այլեւս Վարազ ստորագրած է, շարունակած է նկարել, սկսած է գրել ու բազմաթիւ արձաններ քանդակել։

Վարազի գնահատումով, իր գեղարուեստական ասպարէզին ընթացքին շուրջ 1000 գործ ստեղծած է՝ տարբեր ձեւերով՝ մատիտանկարէն մինչեւ քարէ արձանը։

### Արուեստագէտը եւ Ուիլիըմ Սարոյեանը
Սասունցի Դաւիթի արձանի կողքին, արուեստագէտը ծանօթ է Ուիլիըմ Սարոյեանի դիմաքանդակով, որ զետեղուած է Ֆրէզնոյի համագումարներու կեդրոնի մուտքին։ Վարազ ու Սարոյեան տասնամեակներու մտերիմ բարեկամութիւն ունեցած են։ Ամերիկահայ նշանաւոր գրագէտը 1965-ին անոր նուիրած է «Ո՞վ է Վարազը» նորավէպը։ Սարոյեանի մահէն ետք, Վարազ Սամուէլեան գրած է «Ուիլի եւ ես» անգլերէն յուշագրութիւնը։

### Գործեր եւ ցուցահանդէսներ
Վարազ գրած է նաեւ ուրիշ գործեր, ինչպէս «Հայաստանի եւ իմ կեանքի պատմութիւն մը» (1978), դարձեալ անգլերէն։ Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Փարիզի, Նիսի, Մարսէյլի, Պարսելոնայի, Մեքսիքօ Սիթիի եւ Նիւ Եորքի, ինչպէս եւ Ֆրէզնոյի մէջ։

Իր գործերուն մեծ մասը կտակած է տեղւոյն Քալիֆորնիոյ նահանգային համալսարանի հայագիտական ուսմանց ծրագրին։

## Վարազ Սամուէլեանի Անուան Մշակութային Կեդրոն
2010-ին, Արթիկի մէջ (Շիրակի մարզ, Հայաստան) բացուած է Վարազ Սամուէլեանի անուան մշակութային կեդրոնը։ Վեց հազար քառակուսի ոտք շէնքը ունի արուեստի պատկերասրահ, հանդիսասրահ եւ համակարգչային սենեակ։։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ գեղանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Ամերիկահայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրագէտներ
Արեւ լուսին ժապաւէն

**Արեւ լուսին ժապաւէն**․ Նախակրթարանի մատղաշ տարիքի՝ 6-7, երեխային կարողութիւնները զարգացնելու (իբրեւ կարդացող եւ գրող) ծրագիր։ Հեղինակն է՝ Անի Կարմիրեան։

## Ծրագիրը
Ծրագիրը ունի 28 բաժին եւ իւրաքանչիւր բաժին «ժապաւէն» կոչուած է։ Ծրագրին իւրայատկութիւններէն մէկն է թէ այբուբենի կարգով չի յառաջանար, այլ ժապաւէնէ ժապաւէն հիւսուած ծրագիր է։ Ուրեմն անհրաժեշտ է շարքը պահել։ 

Ամէն մէկ ժապաւէն կ՛երկարի 20-էն 25 էջի վրայ եւ կը կրէ իր ուրոյն անունը՝ «Բ ժապաւէն», «Զ ժապաւէն» եւ այլն, եւ խաղիկներէ բաղկացած է։ 

## Ծրագրին փուլերը
Ծրագիրը ծիլ տուած է 1992-ին, Մկնիկ աշխատանոցին մէջ, Փարիզ։ 1998-ին սկսած է զարգանալ Նիու Ճըրզիի Յովնանեան վարժարանին մէջ։ Տարիներով զարգանալէ ետք, ծրագիրը խումբի մը ներդրումով մաղուած, հիւսուած է եւ առցանց հրապարակուած է։ 2020-էն սկսեալ մաս կը կազմէ նաեւ Գանատայի, Յունաստանի եւ Ֆրանսայի կարգ մը դպրոցներու առօրեային, եւ ինչպէս հեղինակը կ՛ըսէ՝ «չստիկներուն առօրեային»։ 

## Ծրագրին նպատակը
Ժապաւէնները զանազան ձեւերով երեխային կարդացողի եւ գրողի յատկութիւնները կը յայտնաբերեն, կը մարզեն։ Կը փորձեն կարդալու տարբեր հմտութիւններ միասին զարգացնել։ Երեխան կը մղեն երեւակայութիւնը աշխատցնել եւ ան ունի ազատութիւնը ստեղծելու, քանի սխալ կամ ճիշդի հարց չկայ, ոչ ալ «կը դատուին» կամ «կը ծաղրուին»։ 

Անհրաժեշտ է ուրեմն ուղեկցողը (ուսուցիչը) նախապէս իւրացուցած ըլլայ այդ ծրագիրը աշխատանոցներու ընմէջէն։ Որովհետեւ ան դատող չէ, սորվեցնող չէ, այլ խումբին մաս կը կազմէ, խաղին մաս կը կազմէ եւ ուղեկցող է։

Ծրագրին նպատակներէն է լեզուին հարստութիւնը ցուցնել, կարդալը խաճոյք ըլլայ, խմբային խաղ մը, ուր երեխան անվերջ պաշար կը հաւաքէ։ Այդպիսով երեխան ինքնավստահութիւն կ՛ունենայ եւ կը ծաղկի։ Այսինքն, ան լեզուին հետ «խաղալու» իրաւունքը կ՛ունենայ։

Վերջաւորութեան, երեխան է որ ժապաւէնները իրարու կը կապէ եւ փունջ մը կը կազմէ։

## Հեղինակին մեծարումը
Զնտուկ կայքէջին մէջ, հեղինակը հանդէս կու գայ հետեւեալ խօսքերով․-(*բաժին մը)*

Եկէ՛ք, ձեռք ձեռքի տանք

մանկապարտէզի

կախարդական աշխարհը

փոխադրե՛նք վեր՝ առաջին դասարան,—

մտածեցին երեքը մէկ՝

արեւ, լուսին, ժապաւէն։

Միայն թէ ճամբայ չելած

որոշեցին յարգել միշտ

չստիկները անխտի՛ր։

Արեւը բերաւ լոյս, ուժ,

կորով, ջերմութիւն եւ կեանք.

լուսինը՝ խաղաղութիւն,

ժամանակի կշռոյթ, յոյս.

ժապաւէնը՝ գիծ եւ գոյն,

ճկուն միտք, երգ, պար եւ խաղ։

Գիշեր ցերեկ, անդադար,

արեւ, լուսին, ժապաւէն

ապահովութիւն,

համարձակութիւն

եւ վստահութիւն

յանձնեցին չստիկներուն,

որպէսզի ցերեկ գիշեր,

չստիկները իրենց կարգին,

ժապաւէններով գոյնզգոյն

ճառագայթներ հիւսեն,

արեւի լոյսով

երկինքէն դէպի երկիր,

լուսինի լոյսով

երկիրէն դէպի երկինք,

ու …

երեւակայութիւնը

կեանք ստանայ։

  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեւմտահայերէնի գրել-կարդալու ժապաւէններու շարք
Ստորոգութիւն:Լեզուի ընկալման նորարար ծրագիր
Ստորոգութիւն:Լեզուի իւրացման ստեղծարար ծրագիր
Ռազմաձի (վէպ)

**Ռազմաձի**․ բրիտանական ռազմական վէպ։ Հեղինակն է Մայքլ Մորբուրկօ։ Վէպը առաջին անգամ կը հրատարակուի Մեծ Բրիտանիա «Kaye & Ward» հրատարակչութեան կողմէն 1982-ին։ Հայերէնի թարգմանուած է Արազ Գոճայեանին կողմէն, Զարդիս մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։ 

Վէպը հիմք հանդիսացած է մրցանակակիր թատերախաղի մը (2007), ինչպէս նաեւ Սթիվըն Սբիլպըրկին կողմէն ստեղծուած եւ միջազգային ճանաչում ստացած շարժանկարին (*War Horse,* 2011)։ Վէպը յաճախ համարուած է Մորբուրկոյի լաւագոյն ստեղծագործութիւններէն մէկը եւ այդ յաջողութիւնը զայն մղած է շարունակութեան մը  «Ագարակի տղայ» (Farm Boy) տիտղոսով, որ լոյս տեսաւ Հոկտեմբեր 1997-ին։ 

## Նիւթը

### Հերոսը
Վէպին հերոսը  Ճոյի անունով ձի մըն է։ Անոր պատմութիւնն է Առաջին համաշխարհային պատերազմին ընթացքին ունեցած փորձառութիւնները եւ անոր նախկին տիրոջ՝ 15 տարեկան Ալպերթին ջանքերը զայն ապահով տուն վերադարձնել։ 

### Պատմութիւնը
Հողագործ Թետ Նարաքոթ, 3 կինես վճարելով քուռակ մը կը գնէ։ Սակայն, կնոջ խոստացած էր աճուրդի մը ընթացքին հորթ մը գնել։ Անոր զաւակը՝ Ալպերթ, ձին Ճոյի կ՛անուանէ եւ անոր հոգ կը տանի, կը կապուի հետը եւ զայն կը պաշտպանէ ամէն անգամ երբ հայրը՝ Թետ գինով տուն կը վերադառնար։ Միաժամանակ, Ճոյիին եւ ընտանիքին ծերացած Զոյի ձիուն միջեւ յատուկ սերտ կապ մը կը զարգանայ։ 

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին սեմին, Թետ, իր զաւակէն՝ Ալպերթէն գաղտնի ձին բրիտանական բանակին կը ծախէ, որպէսզի ան Ֆրանսայի ռազմաճակատներուն։ Սակայն անոր նախկին տէրը՝ 15-ամեայ Ալպերդ, ամէն ջանք կը թափէ զայն ապահով տուն բերելու։ Ան կը փորձէ զինուրագրուիլ բրիտանական բանակին, սակայն տարիքը չի ներեր։ Չի վհատիր եւ մաս կը կազմէ Ճէյմս Նիքոլս սպայի հեծելազօրքին։ Ճիգ չի խնայեր ձիուն հետքերը գտնել։ 

Յուզիչ է պահը, երբ այլեւս պատերազմը գրեթէ վերջացած է եւ Ալպերթ եւ Ճոյի զիրար կը գտնեն անսպասելի ձեւով։

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքը կը գործածուի հայկական դպրոցներուն մէջ, իբրեւ դասագիրք։ Անկէ լաւագոյնս օգտուելու համար պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Վերջին հսկաները, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայերէնի թարգմանուած վէպեր
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Ստորոգութիւն:Զարդիս Մատենաշարի հրատարակութիւններ
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Ռազմավէպեր
Եռաբլուր Պանթէոն

մինի|Եռաբլուր պանթէոն
 Հայաստան

**Եռաբլուր պանթէոն**, Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութեան զինուորական յուշահամալիր-պանթէոն, ազգային գերեզմանատուն Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի արեւմտեան մասը՝ Երեւան-Էջմիածին ցամաքային ճանապարհէն աջ՝ Եռաբլուր բարձունքին վրայ։ 

## Նկարագրութիւն
Եռաբլուրի մէջ ամփոփուած են Արցախեան ազատամարտի եւ 1994 թուականի զինադադարէն ետք զոհուած ազատամարտիկներու եւ զինուորներու, 2020 թուականին տեղի ունեցած հայ-ատրպէյջանական պատերազմին զոհուած զինուորներու, Հայաստանի ազատագրութեան հայ գաղտնի բանակի շարք մը մարտիկներու եւ Արցախեան պատերազմի նահատակ հերոսներու աճիւնները։ 
Գերեզմանատան կարգավիճակը հաստատուած է 26 Մայիս 1992-ի Հայաստանի կառավարութեան կարգադրութեամբ։ Բլուրի բարձրութիւնը 951 մեթր է։

Եռաբլուր պանթէոնի յատակագիծի եւ ճարտարապետական լուծումներու հեղինակները Ա. Մխիթարեանի արուեստանոցի ճարտարապետներն են։ Շինարարական եւ կառուցապատումի աշխատանքները իրականացուցած է «Հայավիաշին» ընկերութիւնը։ Շիրմաքարերը պազլտէ պատրաստուած են։

Եռաբլուրի մուտքի ձախ մասը կը գտնուի մատուռը, որուն դիմացը կը գտնուի զոհուած ազատամարտիկներու թանգարանը (որուն շինարարութիւնը անաւարտ մնացած է), հարեւանութեամբ՝ Հայաստանի ազատագրութեան հայ գաղտնի բանակի 39 մարտիկներու յիշատակը յաւերժացնող յուշարձանը, աւելի խորքը՝ անհետ կորած ազատամարտիկներու յուշաքար-կոթողը։ 
Եռաբլուրի մէջ ամփոփուած է զօրավար Անդրանիկի, Հայաստանի ազգային հերոսներ` Վազգէն Սարգսեանի, Ջիւան Աբրահամեանի, Մոնթէ Մելքոնեանի, Վահագն Ասատրեանի, հազարաւոր ազատամարտիկներու եւ զինուորներու աճիւնները։ Համալիրը կը պահպանէ եւ կը հսկէ գերեզմանատան զինուորական պահակային ծառայութիւնը։

2023 թուականի սկզբնաւորութեան զինուորական պանթէոնին կից սկսած  է 10 հեկտար տարածքով այգիի շինարարութիւնը։

## Պատկերասրահ

File:Yerablur entrance.jpg|Եռաբլուր պանթէոնի մուտքը
File:Yerablur 3.jpg|Եռաբլուր պանթէոնի մուտքը
File:Yerablur 2.jpg|Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի, օծուած է 1999 թուականին:
File:Սրբոց Վարդանանց Նահատակաց եկեղեցի, Եռաբլուր.jpg|Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg (10).jpg|Եռաբլուր փառքի պանթէոն
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg (17).jpg|Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg (14).jpg
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg (22).jpg
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg.jpg
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg (13).jpg
File:Գերեզմանոց «Եռաբլուր» Փառքի Պանթեոն, ArmAg (4).jpg
File:Yerablur Military Pantheon, 2021.png
File:ASALA memorial in Yerablur.jpg|հայ գաղտնի բանակի նահատակներու յուշակոթող
File:Արցախի կանչը հուշահամալիր.jpg|«Արցախի Կանչը» յուշահամալիր
File:Andranik Ozanian Yerablur.jpg|Զօրավար Անդրանիկի գերեզմանը
File:Monte grave Yerablur.jpg|Մոնթէ Մելքոնեանի գերեզմանը


## Ծանօթագրութիւններ
Հեթում Ա․

**Հեթում Ա․** (), Կիլիկիոյ հայոց թագաւոր (1226-1270)։

## Կենսագրական գիծեր
Հեթում ծնած է 1215-ին։ Հայրը՝ Պապեռոնի տէր Կոստանդինը, կիլիկեան ամենահզօր ազնուականներէն մէկը եղած է, իսկ մայրը՝ Ալիծ Պահլաւունի, Լեւոն Ա. թագաւորի (1198-1219) երրորդ զարմուհին։ Լեւոն Ա.ի մահէն ետք, Կոստանդին անոր անչափահաս աղջկան՝ Զապէլ թագուհիի (1226-1252) խնամակալը դարձած է։ Զապէլ սկզբնապէս ամուսնացած էր Անտիոքի իշխան Պոհեմոնտ Դ.ի որդիին՝ Փիլիպպոսի հետ։ Սակայն, հայ իշխանները վերջինիս վարած լատինամոլ քաղաքականութեան հակազդած են։ Իբրեւ հետեւանք, Փիլիպպոս բանտարկուած է ու մահացած՝ բանտին մէջ։ Կոստանդին պարտադրած է Զապէլին ամուսնանալ իր որդիին՝ Հեթումի հետ, 14 Յունիս, 1226ին։

Դեռ անչափահաս ամուսինները համատեղ կերպով թագաւորած են։ Անոնք միասնաբար պատկերացուած են կիլիկեան տարբեր դրամներու վրայ։ Ունեցած են ութը զաւակներ՝ ապագայ թագաւոր Լեւոն Բ., Թորոս, Սիպիլ, Ֆիմի, Ռիթա, Մարիա, Ռուբէն եւ Վասակ, որ մահացած է չորս տարեկանին։

## Գահակալութիւնը
Հեթումի եւ Զապէլի գահակալութիւնը Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան մշակութային ու տնտեսական վերելքի շրջան մը եղած է։ Երիտասարդ թագաւորը կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած է շրջանի քաղաքական բարդ իրադարձութիւններուն մէջ, յատկապէս մոնկոլներու ներխուժման պատճառով։ Երբ 1243-ին մոնկոլները մօտեցած են Կապադովկիոյ եւ Կիլիկիոյ սահմաններուն, Հեթում Ա. որոշած է դաշինք կնքել անոնց հետ։

1247ին իր եղբայրը՝ Սմբատ գունտսթապլը, իբրեւ պատուիրակ ղրկած է մոնկոլական մայրաքաղաքը՝ Կարակորում։ Եօթը տարի ետք, 1254ին, թագաւորը անձամբ ճամբորդած է մինչեւ Մոնկոլիա՝ անցնելով Փոքր Ասիայէն, Մեծ Հայքէն ու Կովկասէն։ Քիչեր կը ճամբորդէին այդ ժամանակ մինչեւ Կեդրոնական Ասիա։ Այս ճամբորդութեան արժէքաւոր նկարագրութիւնը տուած է պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցի իր «Հայոց պատմութեան» մէջ։

Հայ թագաւորը քաջալերած է ուրիշ խաչակիր տիրակալներ, որ երկկողմանի համաձայնութիւն ստեղծեն մոնկոլներու հետ. միայն իր փեսան՝ Անտիոքի Պոհեմոնտ Զ. իշխանը, իր օրինակին հետեւած է 1259ին։ Կիլիկիոյ ուժերը մասնակցած են մոնկոլներու կողմէ Պաղտատի գրաւման (1258), որով վերջ գտած է արաբական կայսրութիւնը, ինչպէս եւ Հալէպի պաշարման ու Դամասկոսի գրաւման (1260)։

Եգիպտոսի մամլուքները իրենց ուժերը համախմբած եւ ջախջախիչ պարտութեան մատնած են մոնկոլները Սեպտեմբեր 1260ին։ Այս պարտութենէն ետք, մամլուքները թշնամական կեցուածք որդեգրած են Կիլիկիոյ դէմ։ Անոնց յաճախակի ներխուժումներուն հետեւած է ուղղակի յարձակումը՝ 1266ին։ Երբ Հեթում Կիլիկիա կը վերադառնար մոնկոլներէն ստացած օգնական զօրքերով, հայկական բանակը չէ կրցած դիմանալ մեմլուքներու գերակշիռ զօրքերուն եւ պարտուած է Մարիի ճակատամարտին, ուր գահաժառանգ Լեւոն գերի բռնուած է, իսկ եղբայրը՝ Թորոս, զոհ գացած։ Այս աղէտալի պարտութենէն, Ատանա, Տարսոն եւ Այաս քաղաքները աւերուած են, իսկ Սիսը՝ կողոպտուած ու կրակի մատնուած։ Հազարաւոր հայեր ջարդուած են եւ 40.000 հոգի՝ գերեվարուած։

Երկու տարուան դժուար բանակցութիւններէ ետք, Հեթում Ա. յաջողած է ազատել իր որդին 1268ին, որպէս փրկագին տարածքային կարեւոր զիջումներ ընելով եգիպտացիներուն, որոնք նոյն տարին գրաւած են անոր դաշնակից Անտիոքի իշխանապետութիւնը։

Այս ձախողութիւններէն սրտաբեկ, Հեթում Ա. հրաժարած է թագաւորութենէն։ Գահ բարձրացած է իր որդին՝ Լեւոն Բ. (1269-1289)։

Հրաժարեալ թագաւորը կրօնաւոր դարձած է՝ Մակար անունով, մտնելով Դրազարկի վանքը, ուր վախճանած է 1270-ին։

## Ծանօթագրութիւններ
Յաղթանակի կամուրջ (Երեւան)

մինի|Յաղթանակի կամուրջ
**Յաղթանակի կամուրջ**, կամուրջ Երեւանի մէջ: Հրազդան գետի վրայ եօթկամարանի կամուրջ։ 

## Նկարագրութիւն
Հայրենական մեծ պատերազմէն ետք Երեւանի մէջ մնացած գերմանացի ռազմագերիները Հրազդան գետին վրայ կառուցեցին կամուրջ մը, որ կոչուեցաւ Յաղթանակի։

Կամուրջի ճարտարագետն է Սիմոն Հովնանեանը, ճարտարապետներ՝ Արտաշէս Մամիջանեան, Ա. Ասատրեան։ Կամուրջը կը միացնէ Մաշտոցի եւ Իսակովի պողոտաները։ Երկարութիւնը 200 մեթր է, լայնութիւնը՝ 25, բարձրութիւնը՝ 34։ 
Կամուրջի ծայրերուն երկու փոքր հրապարակ գոյութիւն ունի։ Կամուրջի աջ ափին Երեւանի քոնեակի գործարանն է, ձախ ափին՝ Երեւանի գինիի գործարանը։ Երթեւեկութիւնը երկկողմանի է, կան նաեւ անցուղիներ հետիոտներու համար:

Կամուրջին հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցած է 25 Նոյեմբեր 1945-ին։ Ընդգրկուած է Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Պատկերասրահ

File:Հաղթանակի կամուրջ 01 (Gor Navoyan).jpg|thumb|Յաղթանակի կամուրջ եւ Արարատի քոնեակի գործարան
File:Հաղթանակի կամուրջ (Gor Navoyan).jpg|thumb|Յաղթանակի կամուրջ
File:Հաղթանակի կամուրջ 02.jpg
File:Հաղթանակի կամուրջ-.jpg
File:Կամուրջ «Հաղթանակի».JPG
File:Հաղթանակի կամուրջ.jpg
File:Կամուրջ «Հաղթանակի».JPG
File:Հաղթանակի կամուրջ 02.jpg
File:Haghtanak bridge 07.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Վերջին հսկաները (մանկապատանեկան վիպակ)

**Վերջին հսկաները**. մանկապատանեկան վիպակ: Հեղինակն է Ֆրանսուա Փլաս։ Վէպը «The Last Giants» առաջին անգամ կը հրատարակուի յաջորդաբար՝ «Pavilion Books» հրատարակչատան կողմէն Յունուար 1, 1993-ին (Ա․Մ․Ն․) եւ David R. Godine՝ ծաւալով փոքր հրատարակչատան կողմէն, Սեպտեմբեր 1, 1993 (Ա․Մ․Ն․)։ Վէպը հայերէնի թարգմանուած է Շաղիկ Մկրտիչեանին կողմէն Յունիս 2020-ին, Զարդիս Մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։ 

## Նիւթը
Վիպակին հսկաները ինը հոգի են՝ չորս Հսկայ կին եւ հինգ Հսկայ տղամարդ։ Անոնց ամբողջ մարմինը, ոտքէն մինչեւ գլուխը՝ լեզուն ու ակռաները ներառեալ, խենդացնող խառնաշփոթութեամբ գունազարդուած էին գծուածքներով, ոլորուն նաշխերով, իրարու հիւսուած զարդերով, պարոյրներով, ծայրագոյն բարդութեամբ կիտանկարներով: Սակայն, երկար ու ուշադրութեամբ դիտելէ ետք, նշմարելի են ճանաչելի նկարներ. ծառեր, բոյսեր, կենդանիներ, ծաղիկներ, գետեր, ովկիանոսներ․ բնութեան գովք մը։

ԺԹ․ դարու կէսերուն, Արշիպալտ Լեոփոլտ Րութմոր կը ձգէ իր գեղեցիկ գրադարանը եւ սիրելի տունը ու կը մեկնի իր երազին ետեւէն․ գտնել Հսկաներու երկիրը։ Տարբեր արկածախնդրութիւններէ, երկար նաւարկութենէ եւ շրջան մը՝ առանձին քալելէ ետք, վերջապէս ան կը հասնի, կը գտնէ այդ հսկաները ու կը մտերմանայ անոնց հետ։ Կը վերադառնայ Անգլիա ու գիրք մը կը գրէ անոնց մասին։ Հսկաներու երկրին բացայայտնումը սակայն, ի՞նչ արդիւնք պիտի ունենայ ․․․։

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքը կը գործածուի հայկական դպրոցներուն մէջ, իբրեւ դասագիրք։ Անկէ լաւագոյնս օգտուելու համար պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Վերջին հսկաները, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերէնի թարգմանուած վէպեր
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Ստորոգութիւն:Զարդիս Մատենաշարի հրատարակութիւններ
Միջին Արեւելք

մինի|Միջին Արեւելքի քարտեսը Հիւսիսային Ափրիկէի, Հարաւային Երւոպայի, Կեդրոնական Ասիոյ, եւ Հարաւային Ասիոյ միջեւ։
մինի|Միջին Արեւելքի կլիմայական դասակարքումը Քեոփփենի քարտեսով։
**Միջին Արեւելք** (ժառանգաբար անգլերէն լեզուէն ներմուծուած գաղափար) աշխարահաքաղաքական շրջան մըն է, որ կը ներառէ Արաբական թերակղզին, Եգիպտոսը, Իրանն ու Իրաքը, Լեւանթը եւ Թուրքիան։

Անունը լայն տարածում գտած է 20-րդ դարասկիզբի մէջ՝ Արեւմտեան Եւրոպական երկիրներու կողմէ, իբրեւ փոխարինում «Մօտաւոր Արեւելք» եզրին: «Միջին Արեւելք» գաղափարը յառաջացուցած է որոշ խառնաշփոթ՝ իր փոփոխուող սահմանումներուն պատճառով։ 20-րդ դարու վերջերէն ի վեր ան ենթարկուած է քննադատութեան՝ իբրեւ չափազանց եւրակեդրոն։ Տարածաշրջանը մեծամասնութեամբ կը համընկնի Արեւմտեան Ասիական սահմանման հետ, բայց առանց Հարաւային Կովկասի։ Ան կը ներառէ նաեւ ամբողջ Եգիպտոսը (ոչ միայն Սինայի թերակղզին) եւ ամբողջ Թուրքիան (ներառեալ Արեւելեան Թրակիան)։

Միջին Արեւելքի երկիրներուն մեծ մասը (18-էն 13-ը) մաս կը կազմեն Արաբական աշխարհին։ Ամէնէն բազմամարդ երեք երկիրներն են Եգիպտոսը, Իրանը եւ Թուրքիան, մինչ Սէուտական Արաբիան տարածքով ամենամեծն է։ Միջին Արեւելքի պատմութիւնը կը հասնի հին դարերէն, եւ երկար ժամանակ համարուած է «քաղաքակրթութեան օրրան»։ Տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական նշանակութիւնը ճանչցուած եւ վիճարկուած է հազարամեակներու ընթացքին։  Աբրահամական կրօնները (Քրիստոնէութիւն, Իսլամ եւ Հրեականութիւն) ծագած են Միջին Արեւելքէն։ Արաբները կը կազմեն գլխաւոր ազգաբնակչութիւնը, որոնց կը հետեւին թուրքերը, պարսիկները, քիւրտերը, հրեաները եւ ասորիները։

Միջին Արեւելքի մեծ մասը ունի տաք եւ անապատային կլիմա, յատկապէս Արաբական թերակղզիին ու Եգիպտոսի մէջ։ Մի քանի մեծ գետեր կ՚ապահովեն ոռոգում՝ սահմանափակ տարածքներու մէջ գիւղատնտեսութեան համար, ինչպիսիք են Եգիպտոսի Նեղոսի տելթան, Միջագետքի Տիգրիսի ու Եփրատի աւազանները, եւ Յորդանանի հովիտը, որ կը ծաւալի մեծ մասը Լեւանթի։ Այս շրջաններէն կազմուած է «Բեղմնաւոր Կիսալուսին»-ը, որ պատմաբաններուն կողմէ երկար ժամանակ ճանչցուած է իբրեւ քաղաքակրթութեան օրրան։ Յետագային աշխարհի այլ շրջաններ ալ դասուած են իբրեւ ինքնուրոյն քաղաքակրթութիւններու օրրաններ։

Ի հակադրութիւն, Լեւանթի ծովեզերքը եւ Թուրքիոյ մեծ մասը ունին համեմատաբար մեղմ կլիմայ՝ բնորոշ Միջերկրականին, տաք ու չոր ամառներով եւ պաղ ու անձրեւոտ ձմեռներով։ Պարսից ծոցի սահմանակից երկիրներուն մեծ մասը ունի հսկայածաւալ նաֆթային պաշարներ։ Արաբական թերակղզիի միապետները յատկապէս տնտեսական առումով շահած են նաֆթի արտահանումէն։ Անիւթաբուծական կլիմայի եւ վառելիքի արդիւնաբերութեան վրայ կախեալութեան պատճառով Միջին Արեւելքը միաժամանակ մեծ նպաստող է կլիմայական փոփոխութեան եւ ծանր կերպով տուժող շրջան։

Տարածաշրջանի այլ հասկացողութիւններ ալ գոյութիւն ունին։ «Միջին Արեւելք եւ Հիւսիսային Ափրիկէ» (MENA) գաղափարը ներառէ նաեւ Մաղրէպի եւ Սուտանի պետութիւնները։ «Մեծ Միջին Արեւելք» հասկացողութիւնը կը ներառէ նաեւ Աֆղանիստանը, Մորիթանիան, Փաքիստանը, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Ափրիկէի որոշ մասեր, երբեմն նաեւ Կեդրոնական Ասիան եւ Հարաւային Կովկասը։

## Ծանօթագրութիւններ
Եագուպեան Շէնք (Քահիրէ)

մինի|Քահիրէ կեդրոն, Թալաթ Հարպ փողոց, Եագուպեան շէնքը ձախին։
**Եագուպեան Շէնք** (արաբ.՝ عمارة يعقوبيان, ֆր.՝ Édifice Yacoubian) բազմագործածական շէնք մըն է՝ Քահիրէի կեդրոնին մէջ, կառուցուած 1937-ին։ Կը գտնուի Թալաթ Հարպի փողոցի վրայ։ Արթ Տէքօ ոճի շէնքը կոչուած է իր լիբանանահայ սեփականատիրոջ եւ առեւտրականի՝ Յակոբ Եագուպեանի անունով։ Շէնքի ճարտարապետը Կարօ Պալեանը եղած է։

Շէնքը ծառայած է իբրեւ բնակարան Եգիպտոսի Թագաւորութեան շրջանի վերնախաւի համար՝ հիւրընկալելով բամպակի միլիոնատէրեր, թագաւորական ընտանիքի անդամներ եւ օտարերկրացիք։ 1952-ի յեղափոխութեան ընթացքին եւ յետոյ, շէնքը գործածուած է իբրեւ բնակարան՝ եգիպտացի զինուորական սպաներու եւ անոնց կանանց համար։ 1970-ականներուն շէնքը դարձած է բազմագործածական՝ ներառելով խանութներ եւ գրասենեակներ։

մինի|Եագուեան Շէնք, 24 Թալաթ Հարպ, Քահիրէ. Հոկտեմբեր 2022:
Շէնքին գեղարուեստական-վիպական տարբերակը կը ծառայէ իբրեւ խորհրդանիշ Քահիրէի իսկական խարխուլութեան՝ Ալա Ալ Ասուանիի 2003-ի արաբերէն վէպին՝ «Եագուբեան Շէնք»-ին մէջ։ Վէպը վերածուած է նոյնանուն ֆիլմի մը՝ 2006-ին, Մարուան Համետի նախաձեռնութեամբ։ Աւելի մեծ շէնք մը, որ կը գտնուի Թալաթ Հարպի հրապարակի վրայ, օգտագործուած է արտաքին տեսարաններուն համար։

Պէյրութի Եագուպեան Շէնքը եւս պատկանած է նոյն ընտանիքին։

## Ծանօթագրութիւններ
Արօտավայր

մինի|210x210փքս|Կովերու արածեցումը արօտավայրի մէջ
**Արօտավայր** (այսպէս եւ՝ արօտատեղ, արօտ, մարգագետին) կը կոչուին այն գիւղատնտեսական հողատարածքները, որոնք պիտանի են գիւղատնտեսական անասուններու կանոնաւոր արածեցման համար։ 

Արօտավայրերը կը բաժնուին բնական եւ ցանովի (արհեստական) տեսակներու։

### Բնական արօտավայրեր
ձախից|մինի
Բնական արօտավայրերուն բուսածածկը կազմուած է գլխաւորաբար վայրի բազմամեայ խոտաբոյսերէ։ Տարբեր գօտիներու մէջ կարելի է հանդիպիլ նաեւ քարաքոսերու (քարի մամուռներ), կիսաթուփերու (կիսանապատային եւ անապատային գօտիներու մէջ)։

### Արհեստական արօտավայրեր
մինի|ձախից
Ցանուած կամ արհեստական արօտավայրեր կը ստեղծուին ցած բերքատու հողատարածքներու վրայ՝ ցանելով թիթեռնածաղկաւոր եւ հացազգի խոտաբոյսեր։ 

Ասիկա յատկապէս տարածուած է Արեւմուտքի մէջ իբրեւ արդիւնաւէտ գործելակերպ։

Արօտավայրերուն մէջ անասունները կը սնանին կանաչ կերով, որ հարուստ է սպիտակուցներով, ածխաջուրերով, կենսանիւթերով եւ հանքային աղերով։ Այս կերը դիւրամարս եւ տնտեսապէս մատչելի է։

Արօտային կերակրման շնորհիւ անասուններու օրկանիզմը աւելի դիմացկուն կը դառնայ զանազան հիւանդութիւններու դէմ, իսկ դեռատիներունը աճն ու զարգացումը տեղի կ'ունենան աւելի առողջ պայմաններու մէջ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արօտավայրեր
Ստորոգութիւն:Անասնաբուծութիւն
Գիւղատնտեսութիւն

մինի
**Գիւղատնտեսութիւնը** անասուններու, բոյսերու, սունկերու եւ ուտելիքի համար օգտագործուող կենսաբանական արտադրանքներու բազմացման եւ բուծանումին նուիրուած գործունէութիւնն է։

Գիւղատնտեսութիւնը կը նկատուի մարդկային գործունէութեան կարեւորագոյն ճիւղերէն մէկը եւ գործնականօրէն ներկայ է բոլոր երկիրներուն մէջ։ 

Գիւղատնտեսական հարցերուն հետ ուղիղ կապ ունին բազմաթիւ գիտութիւններ, ինչպէս՝ անասնապահութիւն, հողաբարելաւում, բուսաբուծութիւն եւ այլ մասնագիտութիւններ։

Գիւղատնտեսութեան արդիւնքով ձեւաւորուած է տնտեսութիւնը, որ դարձած է մարդկային քաղաքակրթութեան հետագայ զարգացման հիմքը։

## Գիւղատնտեսութեան պատմութիւն
Գիւղատնտեսութեան պատմութիւնը նշանակալի դեր ունեցած է մարդկութեան պատմութեան մէջ, որովհետեւ գիւղատնտեսական յառաջընթացը էական ազդեցութիւն գործած է համաշխարհային տնտեսական համակարգին վրայ։ Գիւղատնտեսական հասարակութեան մէջ աշխատանքի բաժանումը սահմանափակուած էր, եւ մասնագիտացումը հազուադէպ երեւոյթ կը նկատուէր մշակաբոյսերու վարել-ցանելու գործընթացին մէջ։ Ասիկա սակայն խթան հանդիսացաւծ է աւելի բարդ հասարակութիւններու՝ քաղաքակրթութեան ձեւաւորման։

Երբ գիւղատնտեսները յաջողած են արտադրել իրենց ընտանիքներու պահանջէն աւելի մթերք, հասարակութեան այլ խաւերը հնարաւորութիւն կը ստանան զբաղելու տարբեր գործունէութեամբ, բացի սննդամթերքի արտադրութենէն։ Պատմաբաններ եւ մարդաբաններ երկար քննարկումներ ունեցած են քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ գիւղատնտեսութեան ունեցած դերակատարութեան շուրջ։ Կ'ենթադրուի, որ աշխարհի բնակչութեան թիւը երբեք 15 միլիոնը չէր անցներ, եթէ չըլլար գիւղատնտեսական զարգացումը։

### Ժամանակակից գիւղատնտեսութիւն
Արդի գիւղատնտեսութիւնը կը բնորոշուի բարձր մակարդակի մեքենայացումով, քիմիական եւ կենսաբանական միջոցներու կիրարկումով։ 

Ժամանակակից գործելակերպերու մէջ լայն տարածում ունի արհեստական բանականութեան հիման վրայ հողերու եւ բերքի կառավարման համակարգեր, ինչպէս նաեւ կենսաօրկանական գիւղատնտեսութիւնը, որ կը ձգտի մատակարարել առողջ եւ բնութեան բարեկամ արտադրանքներ։
## Հայաստանի եւ Եւրոմիութեան միջեւ համագործակցութիւն
Լոռիի, Շիրակի եւ Տաւուշի մարզերուն մէջ պաշտօնապէս սկսած է Եւրոպական Միութեան կանաչ գիւղատնտեսութեան նախաձեռնութեան ծրագիրը, որ կ'իրագործուի Եւրոպական Միութեան եւ Աւստրիական զարգացման գործակալութեան նիւթական համատեղ աջակցութեամբ:

Այս ծրագիրը շատ վառ ծրագիր է, որուն միջոցով կարելի է բազմաթիւ ոլորտներու մէջ լուրջ փոփոխութիւններ ունենալ։ Այս ծրագիրը կ'օգնէ բնապահպանութեան, շրջակայ միջավայրի զարգացման, կ'ապահովէ սնունդի անվտանգութիւնը, նաեւ բաւական մեծ թիւով աշխատանք կը ստեղծէ Հայաստանի մէջ:

Ծրագիրին մեծ բաղկացուցիչ մասերէն է անմիջականօրէն հողամշակներուն, արտադրողներուն եւ վերամշակողներուն դրամաշնորհներու տեսքով արհեստագիտական աջակցութեան տրամադրումը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Գիւղատնտեսութիւն
Խիտին

մինի
**Խիտին,** ածխաջուրերու խումբի օրկանական նիւթ, ազոտ պարունակող միակ բնական բարդ բազմաշաքարը: Խիտինը կը կազմէ անողնաշար անասուններու արտաքին ոսկրոյթը եւ կը կատարէ պաշտպանական ու կառուցուածքային դեր։ 

#### Կենսաբանական նշանակութիւն ձկնաբուծութեան մէջ

* **Դիմադրողական համակարգի խթանում** 

Խիտինը կը նպաստէ ձուկերու դիմադրողականութեան ամրապնդման։ Անոնք կ'աշխուժացնեն բջիջներու գործունէութիւնը, ինչ որ կը նուազեցնէ հիւանդութիւններու տարածման վտանգը։

* **Մարսողական օժանդակութիւն** - Խիտինը կը նպաստէ մարսողութեան գործընթացին եւ սննդարար նիւթերու ներծծման բարելաւման, ինչպէս նաեւ կրնայ օգնել ճարպերու եւ սպիտակուցներու քայքայման ու մարսման։
* **Հակապաքթերիալ ազդեցութիւն** (հակացպկային մարմիններ) - Խիտինի յատկութիւնները կ'արգիլեն վնասակար մանրէներու աճը ձուկերու աղիքային համակարգին մէջ։ Արդիւնքը՝ առողջական ընդհանուր վիճակին բարելաւում։
* **Վնասուածքներու բուժում** – Խիտինը յայտնի է իր վէրքերը ապաքինող յատկութեամբ։ Ձուկերու պարագային, անիկա օգտակար է մաշկային վնասուածքներու ապաքինման ընթացքին։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: բազմաշաքարներ
Հայերը Չինաստանի Մէջ

մինի
**Հայերը Չինաստանի մէջ** պատմական աղբիւրներուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուին Բ. դարէն սկսեալ։ Անոնք եղած են մետաքս եւ այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ։ 

Դարերու ընթացքին, հայերը զբաղած են վաճառականութեամբ եւ բնակած են մեծ քաղաքներու մէջ։ 

ԻԱ. դարու առաջին քառորդին, Չինաստանի մէջ բնակող հայերուն թիւը կը հասնի 500-1000 -ի։

## Պատմութիւն
Հին դարերուն եւ միջնադարուն գործող «Մետաքսի ճանապարհի» որոշ ուղիներ անցած են նաեւ Հայկական լեռնաշխարհով։ 

Մեծ Հայքի մայրաքաղաքներ՝ Արտաշատը, Տիգրանակերտը, Դուինը, Անին եւ այլ քաղաքներ՝ Վանը, Կարսը եւ այլն, նոյնպէս մասնակցած են միջազգային առեւտուրին, թէեւ ճանապարհին հիմնական հատուածը Հայաստանէն չէր անցած։ 

Վաղ միջնադարուն, հայ առեւտրականները ասորի-նեստորականներու հետ Զ. դարէն ետք յայտնուած են Չինաստանի մէջ եւ, ըստ կարգ մը հեղինակներու, փորձած են տարածել նեստորականութիւնը Չինաստանի մէջ։ 

Հայ-չինական կապերու մասին առաջին տեղեկութիւնները հայ պատմագրութեան մէջ կարելի է տեսնել Մովսէս Խորենացիին քով, ըստ որուն՝ Մամիկոնեաններու եւ Օրբելեաններու հայ նախարարական տոհմերը ունէին չինական ծագում։ 

Իրենց գործերուն մէջ Չինաստանի մասին գրած են հայ պատմիչներ՝ Սեբէոսը, Փաւստոս Բիւզանդը եւ Անանիա Շիրակացին։

Հայերը Չինաստանէն ներմուծած են մետաքս, ճենապակեայ իրեր եւ այլ ապրանքներ, իսկ արտահանած՝ գորգեր եւ  կարմիրէ պատրաստուած ներկեր։ 

Առեւտուրի ապացոյցներ կան Գառնիի, Տիգրանակերտի, Դուինի եւ Անի մէջ եւ Ամբերդ ամրոցի հնագիտական պեղումներու ատեն յայտնաբերուած են չինական ճենապակին եւ այլ ապրանքներ։ 

Հայկական պատմական աղբիւրներուն, առասպելներուն եւ հեքիաթներուն մէջ Չինաստան ծանօթ է իբրեւ «Չինումաչին», «Ճենաց աշխարհ», «Չենաստան», իսկ չինացիները՝ «ճենազն», «ազգ սինեացւոց»։

[մինի|[Կրեկորի Փոլ Ճորտըն]]

Զարգացած միջնադարուն, հայկական փոքր գաղութներ հիմնուած են մոնկոլական արշաւանքներէն ետք (ԺԳ. դար), երբ Հայաստանէն գերեվարուած հայերուն մէկ մասը բնակեցուած է Չինաստանի հիւսիսը։ Հայերը Կիլիկեան Հայաստանի թագաւոր Հեթումի հետ 1254-ին այցելած են Մոնկոլիոյ մայրաքաղաք Կարակորումը։ 

Հայերը, որոնք հաստատուած են Չինաստանի մէջ ԺԴ. դարուն, ընդունած են կաթոլիկութիւնը։ Հայերը անցած են ֆրանսիսքան կաթոլիկութեան։ Անոր պատճառը այն էր, որ հայերը բնակած էին պատմական հայրենիքէն հեռու, եւ հոն հայկական առաքելական եկեղեցին չէին հաստատած հայրապետական աթոռները։ 

Միւս կողմէ՝ աշխուժ քրիստոնէութիւն կը տարածէին իտալացի վաճառականները, ինչպէս նաեւ Փորթուկալի եւ Սպանիոյ շնորհիւ Չինաստանի կաթոլիկները։

Այնուհետեւ հայերը թափանցած են Չինաստանի խորքը եւ բնակած ծովային շրջաններուն մէջ։ 

Չինաստանի Քանթոն (Կուանճժոու) քաղաքին մէջ մինչեւ 1307 թուական կառուցուած է եկեղեցի մը՝ յարակից շինութիւններով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Հայկական գաղութներ
Ստորոգութիւն:Չինաստանի Ազգեր
Ստորոգութիւն:Ասիոյ ժողովուրդներ
Մարտկոցներ

մինի
**Մարտկոցները** սարքեր են, որոնք ելեկտրական հոսանք կը հայթայթեն՝ լոյս վառելու, սարքեր աշխատեցնելու կամ ինքնաշարժներ բանեցնելու համար։ 

Մարտկոցը պատրաստուած է մէկ կամ քանի փոքր «տարրեր»է, որոնց միջոցով էլեկտրոնները կը շարժին եւ հոսանք կը ստեղծեն։

Օրինակ՝ ինքնաշարժներու 12 Վ մարտկոցը ունի վեց տարր, որոնցմէ իւրաքանչիւրը 2 Վ է։ 

Մարտկոցին էլեկտրոնները նշուած են «+» եւ «–» ։
ձախից|մինի
Մարտկոցը կ'աշխատի քիմիական փոփոխութիւններով։ 

Մարտկոցները կ'ըլլան երկու տեսակ՝

Ա. օգտագործելէ ետք կարելի չէ դարձեալ լիցքաւորել։ Երբ լիցքը սպառի, անհրաժեշտ է նոր մարտկոց դնել։

Բ. կարելի է դարձեալ լիցքաւորել եւ կրկնակի օգտագործել։

Գ. Կապար-թթուանի 12 Վ մարտկոցները շատ կ'օգտագործուին ինքնաշարժներու պարագային։ Անոնք ունին վեց տարր, որոնցմէ իւրաքանչիւրը 2 Վ է։

### Հետաքրքրական տեղեկութիւններ

* Առաջին մարտկոցը ստեղծուած է 1800-ին Ալեսանտրօ Վոլթայի կողմէ։

Այդ օրերուն մարտկոցները մեծ ու ծանր էին։

* Հեռախօսներ, լապտերներ, խաղալիքներ, մեքենաներ, համակարգիչներ եւ ելեկտրական օդանաւեր կը բանին մարտկոցներով։
* մինիՄեծ մարտկոցները կրնան նոյնիսկ պահել հոսանքը՝ ամբողջ քաղաքի մը։
* Մարտկոցները կարելի չէ կրակին կամ ջուրին մէջ նետել։
* Ինքնաշարժներու կապար-թթուանի մարտկոցները կարելի է լիցքաւորել կրկին ու կրկին։
* Ելեկտրամեքենաներու լիթիում մարտկոցները կրնան հարիւրաւոր քիլոմեթրեր անցնիլ մէկ լիցքաւորումով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Ելեկտրական սարքեր
Քիեւեան փողոց (Երեւան)

մինի|Քիեւեան փողոց (Երեւան)
**Քիեւեան փողոց**, փողոց Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանին մէջ։

## Տուեալներ
Քիեւեան փողոցը սկիզբ կ'առնէ Քիեւեան կամուրջէն եւ կ'աւարտի Բարեկամութեան հրապարակին մօտ։ Անուանակոչուած է 1951-1956 թուականներուն Ուքրանիոյ մայրաքաղաք՝ Քիեւի պատիւին։

## Նշանակալի կեդրոններ
*Հայաստանի Հանրապետութեան Պետական կառավարման ակադեմիա
*Ղազարոս Աղայեանի անուան համար 63 դպրոց
*Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրի
* Հայփոստի 0028 բաժանմունք
*«Շանթ» հեռուստաընկերութիւն
*ՀՀ ԿԳՆ Բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողով
*ՀՀ ԿԳՆ լեզուի պետական տեսչութիւն

## Հատուող փողոցներ
*Բարբիւսի փողոց
*Օրբելի եղբայրներու փողոց
*Քիեւեան նրբանցք
*Քիեւեան 2-րդ նրբանցք

## Պատկերասրահ

Kievyan Street, Yerevan (1).jpg|Ղազարոս Աղայեանի անուան համար 63 դպրոց
Kievyan Street, Yerevan (2).jpg
Kievyan Street, Yerevan (3).jpg
Kievyan Street, Yerevan (6).jpg
Kievyan Street, Yerevan (5).jpg|Վահրամ Փափազեանի յուշատախտակը Քիեւեան փողոցի մէջ
Kievyan Street, Yerevan (4).jpg|Քիեւեան եւ Օրբելի եղբայրներու փողոցներու խաչմերուկ
Kievyan Street, yards (1).jpg|Քիեւեան փողոցի թիւ 8 շէնքի բակը (քանդակի հեղինակ՝ Համլէթ Մատինեան)
Kievyan Street, yards.jpg|Քիեւեան փողոցի թիւ 8 շէնքի բակը
Kievyan Street, Yerevan (8).jpg
Kievyan Street, Yerevan (7).jpg
Kievyan Street, Yerevan.jpg


## Աղբիւրներ
* Երեւան քաղաքի հասցէներու տեղեկատու, Երեւան, 1983, էջեր 369-506, Երեւան քաղաքի փողոցներու անուանումները
* Երեւան քաղաքի քաղաքային նշանակութեան փողոցներու ցանկ
* Գիրք:Աւագեան «Երեւանի փողոցները»
Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրի (Երեւան)

մինի|Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրի
**Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրի**, կիսանդրի Երեւանի Քիեւեան փողոցին մէջ, Ղազարոս Աղայեանի անուան թիւ 63 դպրոցին առջեւ:

## Նկարագրութիւն
**Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրի**ն, կը գտնուի Երեւանի Արաբկիր համայնքի Քիեւեան փողոցին մէջ՝ Ղազարոս Աղայեանի անուան թիւ 63 դպրոցին առջեւ։ Հիմնուած է անմահացնելու յիշատակը  հայ գրող, մանկավարժ, հրապարակախօս Ղազարոս Աղայեանի: Յուշարձանը տեղադրուած է 1955 թուականին։ Կառուցուած է պրոնզ եւ պազալտ նիւթերով: Ընդգրկուած է Երեւանի Արաբկիր վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Հեղինակ
Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրիին հեղինակն է հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ Երեմ Վարդանեան (1922-1985), որ ունի շարք մը ստեղծագործութիւններ: 

## Պատկերասրահ

ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆ12.JPG
ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆ 11.JPG
ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆ.JPG
Bust of Ghazaros Aghayan, 2019-09-04.jpg
Bust of Ghazaros Aghayan, 2019-09-03.jpg
Kievyan Street, Yerevan (1).jpg|Ղազարոս Աղայեանի անուան թիւ 63 դպրոց


## Ծանօթագրութիւն