open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Թումանեանի անուան այգի

մինի|Թումանեանի անուան այգի

**Թումանեանի անուան այգի'', կը կոչուի նաեւ **'Երեւանի Յովհաննէս Թումանեանի անուան զբօսայգի** (նաեւ յայտնի է որպէս **Թումանեան այգի**, ժողովրդական լեզուով երբեմն կը կոչուի **Թումոյի այգի'''), զբօսայգի Երեւանի Աջափնեակ համայնքին մէջ՝ Քիեւեան կամուրջի հարեւանութեամբ։ 

## Նկարագրութիւն
Թումանեանի անուան այգին կը գտնուի «ԷյՓիՋի Լաբս ԷյԷմ» հասարակական կազմակերպութեան խնամակալութեան ներքոյ, 100 տարի վարձակալման ժամկէտով։ 
Այգիին տարածքը կը կազմէ 7 հա.։ Այգին տեղակայուած է Հրազդան գետի կիրճին մէջ, արեւմուտքէն կը սահմանազատուի Հալապեան փողոցով, հարաւէն՝ կիրճը հատող Հրազդանի մեծ կամուրջով, արեւելքէն՝ գետի հունով, իսկ հիւսիսէն՝ «Թումո» կեդրոնի շէնքով։ Այդ պատճառով ալ խօսակցականով կը կոչուի նաեւ «Թումոյի այգի»։

## Պատմութիւն
Այգին, որ կոչուած է հայ գրող եւ ամենայն հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի անունով, բացուած է 1970 թուականին՝ անոր ծննդեան 100-ամեակին առիթով։ 
1973 թուականին այգիին մէջ տեղադրուած է Թումանեանի «Անուշ» ստեղծագործութեան հերոսներու՝ Անուշի ու Սարոյի արձանը։ 1986 թուականին այգիին մէջ տեղադրուած է Թումանեանի մէկ այլ հերոսի՝ Լոռեցի Սագոյի արձանը։

1990-ական թուականներուն երկրի ֆինանսական անբարենպաստ իրավիճակին պատճառով այգին անկում ապրած է, ծառերուն մէկ մասը հատուած է։

2009-2010 թուականներուն այգին վերակառուցուած է եւ մինչեւ օրս կը խնամուի բացառապէս «Թումօ» ստեղծարար թեքնոլոկիաներու կեդրոնին կողմէ: Այգիին մէջ տեղադրուած է ոռոգման արդիական համակարգ, կահաւորուած է խաղադաշտեր՝ ոտնագնդակի ու պասքէթպոլի համար, կառուցուած է մանկական խաղահրապարակներ, տնկուած է շուրջ 1000 ծառ, կառուցուած է հետիոտնային ու հեծանիւային ուղիներ։ «Արագած» լքուած կինոթատրոնի մօտ, որ տեղակայուած էր այգիին հարող տարածքին մէջ, կառուցուած է «Թումօ» ստեղծարար թեքնոլոկիաներու կեդրոնը։

Ներկայիս այգին ժողովրդականութիւն կը վայելէ քաղաքի բնակչութեան մօտ։

## Պատկերասրահ

File:Թումանյան այգի, Երևան (3).jpg|Այգին
File:Թումանյան այգի, Երևան (2).jpg|Մանկական խաղահրապարակ
File:Անուշ և Սարո.JPG|Անուշ եւ Սարօ
File:Sculpture of Saqo from Lori-07.jpg|Լոռեցի Սագօ
Թումանյան այգի, Երևան.jpg|Մանկական խաղահրապարակ


## Աղբիւրներ
Ուտելի Սունկեր

մինի
**Ուտելի սունկեր,** գոյութիւն ունին ուտելի սունկերու բազմաթիւ տեսակներ, որոնք կը հաւաքուին եւ կը մշակուին աշխարհի տարբեր շրջաններու մէջ։ 

Սունկերը կը տարբերին իրենց յատուկ համով ու հոտով։

## Սննդային արժէք
ձախից|մինի
Բազմաթիւ սունկեր կը համարուին օգտակար ու սննդարար, երբեմն կը կոչուին նաեւ «անտառային» կամ «բուսական միս»։

Անոնք հարուստ են սպիտակուցներով (կը պարունակեն մինչեւ 1% ազատ ամինաթթուներ), ածխաջուրերով, սնկային շաքարով, ինչպէս նաեւ «կենդանական ոսլայով»։ 

Սունկերը կը պարունակեն հանքային նիւթեր՝ փոթասիում, ֆոսֆոր, ծծումբ, մակնեզիում, քալսիում, քլոր, ինչպէս նաեւ կենսանիւթեր A (քարոթին), B  C եւ մեծ քանակութեամբ՝ D ։

Սունկերու դասակարգում, ըստ սննդային արժէքի՝

* Սպիտակ սունկ,
* Կաղնեսունկ, կեչասունկ, ալիքասունկ,
* Աղուէսասունկ, Կաթնասունկ, 
* Մեղրասունկ, Հովանոցասունկ կարմրող, Անձրեւասունկ

մինի
Չորրորդ խումբին կը պատկանին հազուադէպ հանդիպող եւ քիչ ճանչցուած ուտելի սունկեր։

Ներկայիս սակայն այդ դասակարգումը գրեթէ գործածութենէ դուրս եկած է․ իւրաքանչիւր սունկի տեսակ կը գնահատուի առանձին սննդային նկարագրութեամբ, եւ այդ տեղեկութիւնները յաճախ կը կապուին համաշխարհային խոհանոցին մէջ անոնց ունեցած ազգային առանձնայատկութիւններուն։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Stuffed portabella mushrooms, June 2009.jpg|
File:Dried mushrooms.jpg|
File:060725 vendedora de hongos guatemala.JPG|
File:Edible fungi in basket 2009 G1 (cropped).jpg|
File:Asian mushrooms.jpg|
File:Chanterelle Cantharellus cibarius.jpg|
File:Common white mushrooms in various phases of cooking.jpg|
File:Steinpilz 2006 08 3.jpg|
File:Fliegenpilz.JPG|
File:Lepista nuda.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Սունկեր
Ստորոգութիւն:Սունկեր
Ստորոգութիւն:Սնկաբանութիւն
Սեւ-Քարեցի Սագօ

**Սեւ-Քարեցի Սագօ** (Սարգիս Ծովանեան, ), հայ Ֆետայի, խմբապետ:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ղազախի (այժմ Իջեւան) ՍեւՔար գիւղը:

Զինատար խումբերու հետ անցած է Վան: Զբաղած է զէնքի փոխադրութեամբ, Արաքս գետի ռուսական ափէն, դէպի միւս՝ պարսկական ափը:

Մասնակցած է Դերիկի վանքի կռիւներուն, Խանասորի արշաւանքին՝ իբրեւ ձիաւոր գունդի առաջնորդ:

Անդամ Կարսի Հ.Յ.Դ. զինուորական խորհուրդին. անցած է Տարօն, ուր ձերբակալուած եւ բանտարկուած է նախ Մուշ, ապա՝ Կարին:

Հայ-թաթարական կռիւներուն վարած է Ղազախի եւ Շամշադինի ինքնապաշտպանութիւնը:

Մահացած է Ժանտատենդէ, Երեւան:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ
Դրաստամատ Կանայեանին (Դրոյին) գերեզմանը

մինի
**Դրաստամատ Կանայեանին (Դրոյին) գերեզմանը,** պատմամշակութային, զէնքի յուշարձան-գերեզման մը՝ գտնուող Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Ապարան քաղաքին մէջ։

Այս գերեզմանին մէջ ամփոփուած է Հայաստանի զօրավար, ռազմական նախարար, ֆետայի, վրիժառու, հայ ազատագրական շարժման գործիչ եւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան հիմնադիրներէն՝ Դրաստամատ Կանայեանին՝ Դրոյին աճիւնները։

Յուշարձանը ընդգրկուած է Հայաստանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու՝ Ապարան քաղաքին ցանկին մէջ եւ ունի հանրապետական նշանակութեան յուշարձանի կարգավիճակ։

### Աճիւններու փոխադրում
1955ի վերջերուն, բուժման նպատակով, ԴՐՕ կ'այցելէ Միացեալ Նահանգներ։ Բայց մահը վրայ կը հասնի եւ ան առյաւէտ կը փակէ աչքերը՝ 8 Մարտ 1956ին եւ կը թաղուի Պոսթընի մէջ։

Դրոյին կտակը եղած է իր յաւերժական հանգիստը գտնել հայրենի հողի ծոցին. այդ մէկը կ'իրականանայ 2000 թուականին, երբ անոր աճիւնները պաշտօնական յատուկ հանդիսաւորութեամբ կը տարուին անկախ Հայաստան եւ 28 Մայիսի օրերուն կ'ամփոփուին իր պաշտած Ապարանի (նախկին Բաշ-Ապարանի) մէջ։

## Պատկերասրահ
 
Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան) գերեզման-1.jpg
Mausoleum of Drastamat Kanayan (12.09.2015).jpg|
Դրաստամատ Կանայանի (Դրոյի) գերեզման (Ապարան, 2019) 01.jpg|
Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան) գերեզման.jpg|
|

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արագածոտնի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Ապարանի յուշարձաններ
Ապարան

**Ապարան**, քաղաք Հայաստանի Արագածոտնի մարզին մէջ։

Բաշ-Ապարանի մէջ 1918-ին, Ապարանի բնակիչները հերոսական ճակատամարտ մղած են Ալեքսանդրապոլէն Երեւան շարժող թուրքերը, այդպիսով կասեցնելով թրքական զօրքին յառաջխաղացքը։ 

Ամէն տարի, 28 Մայիսին, մեծ տօնակատարութեամբ կը նշուի Բաշ Ապարանի հերոսամարտին տարելիցը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն (1914-1918) Ապարանի մէջ վերաբնակած են Վանէն, Մուշէն, Ալաշկերտէն, Էրզրումէն եւ Խոյէն գաղթած մեծ թիւով բնակիչներ։

Ապարան ունի երեք դպրոց, մէկ երաժշտանոց, մշակոյթի տուն, գրադարաններ, հիւանդանոց եւ դարմանատուն։

Ապարանի մէջ կը գտնուի ազգային հերոս Դրաստամատ Կանայեանին (Դրոյի) գերեզմանը:

## Անուանում
Անցեալին ունեցած է Ապարան, Ապարան Վերին, Բաշ Ապարան, Փարազնակերտ, Քասախ, Քասաղ անուանումները։ Ապարանը անցեալին կոչուած է Քասաղ, առաջին անգամ յիշատակած է Պտղոմէոսը՝ Բ. դարուն Casala ձեւով։

Ժ. դարուն, Քասաղը կը սկսին անուանել Ապարան, այսինքն՝ պալատ։ Քասաղը՝ Ապարան անունը ստացած է, երբ Մոկաց Ապարանք գիւղի Ապարանէն Ս. Խաչ վանքի մասունքը կը տեղափոխեն հոն։ 

Ըստ աւանդութեան՝ Ապարան անուանումը պայմանաւորուած է լոյսէ կանթեղով մը, որ առանց պարանի կախուած է երկինքէն։ Հոնկէ յառաջացած է Անպարան անուանումը, որ հետագային հնչիւնափոխուելով դարձած է Ապարան։ 

Թ. եւ ԺԸ. դարուն Զաքարիա Քանաքեռցի պատմիչը օգտագործած է Քասաղ տեղանունը։ 

ԺԸ. դարէն մինչեւ 1935 կրած է Բաշ-Ապարան անունը։ 

Ապարան վերանուանուած է 1935-ին։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզ
Ստորոգութիւն:Ապարան քաղաք
Ողնայար

մինի|Մարդու ողնայարը
**Ողնայարը** կազմուած է 33 ողնոսկրներէ, որոնցմէ առաջին 7 հատը կը կոչուին պարանոցային (cervical) ողնոսկրներ, որոնց կը յաջորդեն՝ 12 լանջային (thoracic) ողնոսկրները, 5 միջային եւ կամ մէջքի (lumbar) ողնոսկրները, 5 սրբանային (sacral) ողնոսկրները եւ 4 պոչային (coccygeal) ողնոսկրները։ 

Ընդհանրապէս սրբանային եւ պոչային ողնոսկրները առանձնաբար միաձուլուած կ'ըլլան եւ կը ներկայանան իբրեւ երկու ամբողջութիւններ։ 

Մէջքի 5 ողնոսկրներէն վերջինը յաճախ միաձուլուած կ'ըլլայ սրբանային առաջին ողնոսկրին հետ։ Իւրաքանչիւր ողնոսկր կազմուած է հաստատուն մարմինէ մը, կեդրոնական մեծ բացուածքէ մը եւ կողմնակի ցցուն ոսկրային թեւերէ, ողնոսկրներու կեդրոնական շարունակական բացուածքները կը կազմեն երկար խողովակ մը ողնայարին ամբողջ երկարութեան, իսկ ոսկրային կողմնակի թեւերու շարունակականութիւնը կը ստեղծէ ողնոսկրային կողմնակի պզտիկ ծակտիկներ։ 

Ողնածուծը (spinal cord), որ շարունակութիւնն է ուղեղին, զետեղուած է ողնայարի կեդրոնական խողովակին մէջ։ 
ձախից|մինի|Ողն՝ 5 մմ տրամագիծով
Ողնայարի կողմնակի ծակտիկներէն դուրս կու գան ողնածուծի 30 ջիղերը, որոնք կը տարածուին դէպի մարմինին բոլոր մասերը։ Այս ջիղերուն 8 հատը կը կոչուին՝ պարանոցային ջիղեր, 12 հատը՝ լանջային ջիղեր, 5 հատը՝ միջային մէջքի ջիղեր, եւ 5 հատը՝ սրբանային ջիղեր։ 

Ողնոսկրներու հաստատուն մարմիններու միջեւ կը գտնուին յատուկ բոլորակաձեւ սալեր (disc), որոնք կը պաշտպանեն ողնոսկրները հարուածներէ եւ ողնայարին կու տան շարժումի որոշ ազատութիւն։ 

Ողնոսկրները իրարու կապուած են աճառային (cartilaginous) յօդերով, մկաններով, մկանային լարերով եւ մաշկային հիւսուածքներով։ 

Ողնայարը կը գործէ որպէս յենարան եւ կը շալկէ ամբողջ իրանը՝ ուղղաձիգ վիճակի մէջ։
## Պատկերասրահ

Illu vertebral column.svg|Ողնայարի բաժիններ
Spinal cord direv.svg|Ողնուղեղի մութ եւ ճերմակ նիւթերը
Human_skeleton_back_french.svg|Մարդու կմախքը
Gray409.png|Ողնայարը կապող մկանները
Gray 111 - Vertebral column-coloured.png|Ողնայար
File:Child teenager -- Smart-Servier (cropped).jpg|Ողնայարը՝ մանկութենէն պատանեկութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Սունկեր

մինի
**Սունկեր,** կորիզաւոր օրկանիզմներու թագաւորութեան առանձին խումբ մը, որուն մէջ կը մտնեն մանրէաբանական չափի խմորասունկեր եւ բորբոսներ, ինչպէս նաեւ աւելի ծանօթ սունկերը՝ սարդոստայնաւոր, թարթիչաւոր կամ գետնամշակ պտղամարմիններով։ 

### Կենսաբանական յատկանիշներ
ձախից|մինի
Սունկերը կը տարբերին պաքթերիաներէն (ցպկային մարմիններ) եւ բոյսերէն՝ իրենց բջիջային պատին մէջ խիտինի առկայութեամբ։ 

Սունկերը էական դեր կը խաղան բնութեան մէջ, իբրեւ հիմնական քայքայիչներ։

Սնկաբանութիւնը՝ սունկերու ուսումնասիրութիւնը, կենսաբանութեան առանձին ճիւղ մըն է։ Անիկա անցեալին կը նկատուէր բուսաբանութեան մաս, բայց այսօր հաստատուած է, որ սունկերը աւելի մօտ են անասունններուն, քան բոյսերուն։

### Տարածում եւ դերակատարութիւն
ձախից|մինի
Սունկերը տարածուած են աշխարհի տարածքին։ 

Անոնց մեծ մասը անտեսանելի է՝ շնորհիւ մանրակազմ կառուցուածքներու եւ գաղտնի կենսակերպին՝ հողին մէջ կամ մահացած օրկանական նիւթին վրայ։ 

Սունկերը կենսական դեր ունին օրկանական նիւթերու քայքայման, սննդանիւթերու շրջանառութեան եւ միջավայրին մէջ փոխանակման գործընթացներուն մէջ։ Անոնք երկար ատեն օգտագործուած են իբրեւ անմիջական սնունդ, իբրեւ խմորիչ հացի պատրաստութեան մէջ, ինչպէս նաեւ գինիի, գարեջուրի, սոյայի եւ այլ մթերքներու խմորումին մէջ։ 

1940-ականներէն սկսեալ սունկերը կը ծառայեն հակապիոթիքներ արտադրելու համար, իսկ արդի շրջանին անոնց արտադրած բազմաթիւ խմորիչներ, թթխմորներ լայնօրէն կ'օգտագործուին թանաքեղէնի եւ արդիւնաբերութեան մէջ։ Սունկերը կը գործածուին նաեւ մոլախոտերու, բուսական հիւանդութիւններու եւ միջատներու դէմ։

Բազմաթիւ տեսակներ կ'արտադրեն միացութիւններ, որոնք թունաւոր են անասուններու, ներառեալ մարդուն համար։ Որոշ սունկերու պտղամարմիններ կը պարունակեն հոգեմիջատ ազդեցութիւն ունեցող նիւթեր եւ կը գործածուին աւանդական արարողութիւններու կամ զուտ հաճոյքի համար։ 
մինի
Սունկերը կրնան քայքայել նաեւ մարդածին նիւթեր եւ շէնքեր։ 

Բազմաթիւ սունկեր վտանգաւոր յարուցիչներ են՝ թէ՛ մարդուն, թէ՛ անասուններուն։ 

Գիւղատնտեսութեան մէջ անոնք մեծ վնասներ կը պատճառեն՝ բերքի կորուստներու (օրինակ՝ բրինձի հիւանդութիւններ) եւ սննդամթերքի փճացմամբ։

### Բազմազանութիւն
Գիտութիւնը տակաւին քիչ կը ճանչնայ իրական բազմազանութիւնը․ կը կարծուի, թէ գոյութիւն ունին 2,2-3,8 միլիոն տեսակներ, որոնցմէ միայն մօտ 148,000-ը նկարագրուած են։ 8000 տեսակ վնասակար է բոյսերուն, եւ առնուազն 300 կրնան վարակիչ ըլլալ մարդուն։
## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Ուտելի Սունկեր
Ստորոգութիւն: Սունկեր
Սերկէյ Աղապապով

**Սերկէյ Աղապապով** (), հայազգի երգահան:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Տաղստանի ինքնավար հանրապետութեան (Ռուսաստան) մայրաքաղաք Մախաչկալայի մէջ։

1951-ին աւարտած է թէ՛ Տաղստանի բժշկական հիմնարկը, ինչպէ՛ս նաեւ Տաղստանի երաժշտական ուսումնարանը։

Ընտրելով երաժշտութիւնը իբրեւ իր կեանքի ուղղութիւնը, 1952-ին մտած է Մոսկուայի Չայկովսկիի անուան երաժշտանոցը, զոր աւարտած է 1956-ին։

Այնուհետեւ, յետ աւարտական ուսումը շարունակած է նոյն երաժշտանոցին մէջ։

1954-ին, Տաղստանի երգահաններու միութեան առաջին կազմի անդամ եղած է։

Աղապապով նպաստած է Տաղստանի երաժշտական մշակոյթի զարգացմանը: Գրած է *սուիթ* (1951)․

* «Պոէմ-ռապսոդիա» ջութակի եւ դաշնակի համար (1959),
* «Տաղստանեան *սուիթ*» համանուագային նուաագախումբի համար (1954),
* «Անցեալի բանաստեղծութենէն» (1957-58),
* «Հայկական բանաստեղծութենէն» (1957-58) ձայնային շարքերը եւ *քանթաթ*ներ։ 

Տաղստանի մէջ հանրաճանաչ են անոր  հեղինակած երգերը:

## Մահը
23 Հոկտեմբեր, 1959ին, իր 33րդ տարեդարձէն երկու օր առաջ, այս խոստմնալից երգահանը ճամբորդած է Պաքու-Մոսկուա թռիչքով։ Օդանաւը կանգ պիտի առնէր Մախալչակալա, Աստրախան եւ Ստալինկրատ (այժմ՝ Վոլկոկրատ)։ Եղանակի խանգարման պատճառով, օդանաւը չէ յաջողած էջք կատարել, վերադառնալով Ստալինկրատ։ Չորս ժամ ետք, 14 ժամ հանգիստ չըրած օդաչուները, երկրորդ անգամ ճամբայ ելած են դէպի Մոսկուա։ Սակայն, օդակայանը մօտենալու ժամանակ, օդանաւը դպած է ծառերուն, անտառ ինկած ու այրած։ Միայն մէկ ճամբորդ վերապրած է, իսկ անձնակազմի 5 անդամներն ու միւս 23 ուղեւորները, որոնց շարքին էր երգահան Սերկէյ Աղապապով, մահացած են։

## Կոչում
1960-ին յետմահու արժանացած է Տաղստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչի կոչման:

## Ի յիշատակ
Սերկէյ Աղապապովի անունը ոսկէ տառերով դրոշմուած է Տաղստանի երգահաններու միութեան շէնքի դիմացի մարմարէ քարին վրայ։ Երկու քաղաքներու երաժշտական դպրոցները կը կրեն անոր անունը, ինչպէս եւ Մախաչկալայի մէկ փողոցը:

Դեկտեմբեր 2010-ին յուշատախտակ մը զետեղուած է Մախաչկալայի այն շէնքին առջեւ, ուր ծնած եւ մեծցած է երգահանը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ե՛ս եմ ամենէն ուժովը (մանկապատանեկան վիպակ)

**Ե՛ս եմ ամենէն ուժովը**. մանկապատանեկան վիպակ: Հեղինակն է Մարիօ Ռամոս։ Վէպը «C'est moi le plus fort» առաջին անգամ կը հրատարակուի «Pastel» հրատարակչատան կողմէն Հոկտեմբեր 2001-ին։ Հայերէնի թարգմանուած է Արուսեակ Քոչին կողմէն Յունիս 2019-ին, Զարդիս Մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։ 

## Նիւթը
Կենդանիներու աշխարհին մէջ գայլը կը փորձէ հասկնալ թէ անտառին բնակիչները ինչ կը խորհին իր մասին։

Կուշտ ու կուռ կերած, խմած ու կշտացած, մարսողութեան համար անտառին մէջ պտոյտի կ՛ելլէ։ Ան կը մտածէ թէ այդ պտոյտը առիթ մըն է իմանալ մնացեալ կենդանիներուն կարծիքը իր հանդէպ։ Կերածը մարսելու պտոյտին ընթացքին հանդիպող կենդանիին հետեւեալ հարցումը կ՛ընէր․- «․․․ ըսէ՛ տեսնեմ, ո՞վ է ամենէն ուժովը»։ Վերջապէս կը հանդիպի իրմէ աւելի ուժովին ․․․։

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքը կը գործածուի հայկական դպրոցներուն մէջ նաեւ իբրեւ դասագիրք։ Պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր (5 բաժիններով եւ 23 վարժութիւններով) եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Ե՛ս եմ ամենէն ուժովը, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գիրքեր
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերէնի թարգմանուած վէպեր
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Ստորոգութիւն:Զարդիս Մատենաշարի հրատարակութիւններ
Ստորոգութիւն:Զարդիս մատենաշար
Մինչ մազերս կ՚երկննային (մանկապատանեկան վիպակ)

**Մինչ մազերս կ՚երկննային**. մանկապատանեկան վիպակ: Հեղինակն է Մինեոս Մարթինս Իզապէլ։ Վէպը «Enquanto o Meu Cabelo Crescia» առաջին անգամ կը հրատարակուի 2010-ին։ Հայերէնի թարգմանուած է Վահան Քերովբեանին կողմէն Յունիս 2019-ին, Զարդիս Մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։

## Նիւթը
«Մինչ մազերս կ՚երկննային» վիպակը մազ կտրելու, յարդարելու, հիւսելու Եւ այլ փոքրիկ հրաշքներու մասին վիպակ մըն է։ Պատմութիւնը տեղի կ՛ունենայ վարսայարդարի մը խանութին մէջ, ուր ընթերցողը պիտի ծանօթանայ զանազան տիպարներու ու պիտի յայտնաբերէ նոր զգացումներ։

`Մազ ըսուածը դիւրին բան չէ՛, շիտակ մազ ունեցողը՝ գանգուր մազ կը նախընտրէ. թուխ մազ ունեցողը՝ ոսկեգոյնը աւելի աղուոր կը գտնէ. կարճ մազ ունեցողը՝ կը յուսայ որ մազերը արագ երկարին…։ Օր մը, վարսայարդարին մօտ փոքրիկ ողբերգութիւն մը պատահեցաւ…։`

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքը կը գործածուի հայկական դպրոցներուն մէջ նաեւ իբրեւ դասագիրք։ Պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր (7 բաժիններով եւ 29 վարժութիւններով) եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Մինչ մազերս կ՚երկննային, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

     

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան վիպակներ
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գիրքեր
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերէնի թարգմանուած վէպեր
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Հաւկիթ գնելու ճամբուս վրայ (մանկապատանեկան վիպակ)

**Հաւկիթ գնելու ճամբուս վրայ**. մանկապատանեկան վիպակ: Հեղինակն է Չի-Եուան Չէն բնակիչ Չինաստանի Հանրապետութեան (Թայուան)։ Վիպակը հայերէնի թարգմանուած է Լուսինէ Խաչատուրեան կողմէն Զարդիս Մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։

## Նիւթը
Վիպակը ընթերցողը կը հետեւի պզտիկ աղջիկի մը քայլերուն քաղաքի մը նեղլիկ փողոցներուն մէջ։ Միասին կը ներթափանցեն շուքերու եւ գոյներու աշխարհի մը, ուր զարմանալի բաներ կը պատահին։

`Օր մը, Սիա-Իւն հօրը համար հաւկիթ գնելու գնաց։ Ճամբան զարմանալի բաներ տեսաւ…»։`

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքը կը գործածուի հայկական դպրոցներուն մէջ նաեւ իբրեւ դասագիրք։ Պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր (7 բաժիններով եւ 32 վարժութիւններով) եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Հաւկիթ գնելու ճամբուս վրայ, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Մանկապատանեկան վիպակներ
Ստորոգութիւն:Հայերէնի թարգմանուած վէպեր
Ստորոգութիւն:Վիպակներ
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Կարօ Լուքաս

**Կարօ Լուքաս** (Ղուկասեան, ), պարսկահայ գիտնական ու ճարտարապետ: Կը համարուի Իրանի *ռոպոթ*ներու գիտութեան հայրը։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Նոր Ջուղա (Սպահան), ուր ընտանիքը ամառները կ՚անցընէր։ Աւարտած է Թեհրանի ազգային Քուշէշ Մարիամեան դպրոցը, իսկ 1973-ին, Թեհրանի համալսարանի ճարտարագիտական  ճիւղէն մագիստրոսական տիտղոսը՝ ելեկտրոնային գիտութիւններու եւ համակարգչային արհեստագիտութեան մէջ։

1976-ին, դոկտորական աւարտաճառ պաշտպանած է Գալիֆորնիոյ համալսարանի Պըրքլիի մասնաճիւղին մէջ։

Վերադառնալով Իրան, նոյն տարին գործի անցած է իբրեւ դասախօս Թեհրանի համալսարանին մէջ, ուր աշխատած է յաջորդ աւելի քան երեք տասնամեակներուն։ Միաժամանակ, նաեւ դասաւանդած է միջազգային ծանօթ համալսարաններու եւ գիտական հաստատութիւններու մէջ (Միացեալ Նահանգներ, Իտալիա, Լիպիա, Գերմանիա, Չինաստան)։

1986-88 թուականներուն ղեկավարած է Թեհրանի համալսարանի ելեկտրական  ճարտարագիտութեան բաժանմունքը։

Հիմնած ու 1993-97 թուականներուն եղած է Հիմնարար Գիտութիւններու Հետազօտական Կեդրոնի տնօրէնը, որ Իրանի առաջատար գիտական կազմակերպութիւններէն մէկը կը նկատուի:

1997-ին դասաւանդած է Երեւանի բնագիտութեան հիմնարկին, իսկ 2007-ին՝ Հայաստանի Ամերիկեան համալսարանին մէջ։

Լուքաս ղեկավարած է հազարաւոր մագիստրոսական ու դոկտորական աւարտաճառեր եւ մեծ յարգանք վայելած է Իրանի ճարտարագիտական ուսանողներու եւ փորձագէտներու, ինչպէս նաեւ պետական պատասխանատուներու մէջ։

Հսկայական ներդրում ունեցած է Իրանի եւ միջազգային գիտական ասպարէզին մէջ։ Հեղինակած կամ համահեղինակած է մօտ 1200 գիտահետազօտական յօդուածներ եւ զեկուցումներ, ունեցած է 190 դասախօսական ելոյթներ միջազգային գիտաժողովներու մէջ, մասնակցած է 20 միջազգային գիտական պարբերականներու խմբագրական կազմին, եղած է շուրջ 100 միջազգային գիտաժողովներու կազմակերպչական յանձնախումբերուն մէջ, խմբագրած է 8 հատորներ եւ համահեղինակ եղած՝ 39 գիտական խմբագրուած հաւաքածոներու:

2006 թուականին Կարօ Լուքաս ճանչցուած է Իրանի ճարտարագիտական ասպարէզի իբրեւ Մնայուն Դէմք (Eternal Figure) եւ պարգեւատրուած է նախագահին կողմէ։

Մահացած է Թեհրանի մէջ, անյաջող վիրաբուժական գործողութեան մը ընթացքին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Երեմ Վարդանեան

**Երեմ Սրապիոն Վարդանեան** (), հայ քանդակագործ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ (1972)։

## Կենսագրութիւն
Երեմ Վարդանեան 1938-1941 թուականներուն ուսումը ստացած է Երեւանի գեղարուեստի ուսումնարանին մէջ: 1941-ին մասնակցած է Հայրենական Մեծ Պատերազմին։ 1950 թուականին աւարտած է Երեւանի գեղարուեստի ինստիտուտը։ 1949-1956 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի գեղարուեստի ուսումնարանին մէջ, իսկ 1961 թուականէն սկսեալ՝ Երեւանի գեղարուեստի ինստիտուտին մէջ։ 1972-ին արժանացած է ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչի կոչումին։ 

Ստեղծագործած է հաստոցային եւ կոթողային քանդակագործութեան բնագաւառներուն մէջ։ Իր գործերը կը բնորոշուին վաւերականութեամբ եւ կոթողային հնչողութեամբ։

## Ստեղծագործութիւններ
* «Սպասում։ Մայրը» դիմաքանդակը (1967 թուական, կրանիտ, Թոնի Ռոստովի Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ թանգարան)
* Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրին (1955 թուական, պրոնզ, պազալտ, Երեւանի համանուն դպրոցին առջեւ)
* Նելսոն Ստեփանեանի կիսանդրին (1960 թուական, պրոնզ, պազալտ, Արցախի Ասկերանի շրջանի Խնապատ գիւղ)
* Մովսէս Խորենացիի յուշարձանը (1965 թուական, պազալտ, Մատենադարանի առջեւ)
* Կիւմրիի երկաթուղային կայարանի ճակատի հարթաքանդակները (1978 թուական, տուֆ, Սարգիս Յուխանեանի հետ, ճարտարապետ՝ Ռաֆիկ Եղոյեան)
* «Ուսանողուհին», 1957 թուական
* «Էլեկտրիկ Նաւասարդեանի  դիմաքանդակը»  
* «Կոմիտաս» (կիպս, 1969 թուական)
* «Կոմիտաս» (կիպս)  
* «Երեւանի Շինարարները» (պրոնզ) 
* «Մայրութիւն» (շամոտ, 1975 թուական)
* «Մովսէս Խորենացի» (կիպս), տարբերակներ Մատենադարանի համար) 
* «Թորոս Ռոսլին» (կիպս), կոմպոզիցիա (տարբերակ Մատենադարանի համար) 
* «Թորոս Ռոսլին» (փայտ, տարբերակ Մատենադարանի համար )  
* «Գրիգոր Տաթեւացի» (փայտ, տարբերակ Մատենադարանի համար ) 
* «Րաֆֆի» (մարմար), 1954 
* «Յովհաննէս Թումանեան» ( մոմ )
* «Արամ Խաչատրեան» (գործ՝ Արմենակ Վարդանեանի, համահեղինակ՝ Երեմ Վարդանեան )՚ (պրոնզ)։ 
* «Ալեքսանտր Պուշկին» (պրոնզ)  
* «Ժ. Սրապեան» (պրոնզ, Երեւան, 1977 թուական)
* Հայրենական Մեծ Պատերազմի զոհուածներուն նուիրուած յուշարձան Հոկտեմբերեանի մէջ
* «Լուռ վիշտ» (Արա Սարգսիանի աւարտական աշխատանքը (մարմար), որ լուսանկարներէն նիւթին փոխանցած է որպէս քանդակագործի մահարձան եւ իրականացուցած է Երեմ Վարդանեանը (կրանիտ)

## Պատկերասրահ

Հուշարձան Մովսես Խորենացու.JPG|Մովսէս Խորենացիի յուշարձան (Երեւան)
ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆ (1).JPG|Ղազարոս Աղայեանի կիսանդրի (Երեւան)
ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ «ՄԱՅՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆ», Գյումրի 1.JPG|Մայր Հայաստան (յուշարձան, Կիւմրի)
Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհված ավանցիներին (3).jpg|Յուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտին զոհուած աւանցիներուն


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Արմէն Առուստամեան. « Մեծարուեստ, կոթողային, յաւերժական» ( 2018 թուականին հրապարակուած է քանդակագործի ծննդեան 96-ամեակի առթիւ)։
*Արմէն  Առուստամեան. «Յաւէտ ապրող  կերպարներ  անոր վսեմ  արուեստին մէջ» ( 2020  թուականին հրապարակուած է  քանդակագործի ծննդեան  98-ամեակի  առիթով)։
Գրիգոր Նարեկացիի յուշարձան (Երեւան)

մինի|Գրիգոր Նարեկացիի յուշարձանը (Երեւան)
**Գրիգոր Նարեկացիի յուշարձան**, կը գտնուի Երեւանի Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքին մէջ։ Տեղադրուած է 2002 թուականին։

## Նկարագրութիւն
Հայ եկեղեցւոյ կողմէ սրբադասուած 10-րդ դարու հայ բանաստեղծ, աստուածաբան եւ փիլիսոփայ, հայկական վերածնունդի գրականութեան հիմնադիր, «Մատեան Ողբերգութեան» գիրքի հեղինակ Գրիգոր Նարեկացիի յուշարձանը կը գտնուի Սեբաստիա փողոցին մէջ՝ թաղապետարանի եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հարեւանութեամբ տարածուող Մալաթիա պուրակին մէջ: Կանգնած է եռաստիճան հարթակի վրայ՝ տեղադրուած սրբատաշ ցածրիկ պատուանդանի վրայ: Հիմնուած է թաղապետարանի պատուէրով: Հանդիսաւոր բացումը տեղի ունեցած է 19 Ապրիլ 2002-ին:

Նարեկացին պատկերուած է ոտաբոպիկ, աջ ծունկը ծալած, թեւերը լայն բացած դիրքով. հայեացքը երկինք յառած կը խօսի Աստուծոյ հետ: Հագուստը սքեմ է, գլուխին՝ վեղար, իսկ կուրծքին բացուած գիրքը անոր «Մատեանն» է՝ ժողովուրդին մօտ հեղինակութիւն վայելող «Նարեկ»-ը: Յուշարձանին ներքեւը տեղադրուած 7 պազալտէ սալերուն վրայ փորագրուած են հատուածներ իր գիրքէն:

## Հեղինակներ
* Քանդակագործ՝ Սերժ Մեհրապեան
* Ճարտարապետ՝ Աշոտ Սմբատեան

## Տուեալներ
Արձանին համար իբրեւ շինանիւթ օգտագործուած են պրոնզը, կրանիտը եւ պազալտը: Քանդակի բարձրութիւնը 3.25 մեթր է, լայնութիւնը (թեւերու բացուածքով)՝ 2.8 մեթր է:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Գրիգոր Նարեկացի (1).JPG
Պատկեր:Statue of Gregory of Narek, Yerevan (2).jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Ռուբէն Օրբելի

**Ռուբէն Օրբելի** (), հայ խորհրդային հնագէտ, հիմ­նա­դի­րը ստորջ­րեայ հե­տա­զօ­տու­թեանց եւ հնա­գի­տու­թեան։

Լեւոն եւ Յովսէփ Օրբելիներու աւագ եղբայրը։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Նախիջեւան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Քութայիսի (Վրաստան), ապա՝ Թիֆլիսի 3-րդ գիմնազիոնին մէջ։

1903 թուականին աւարտած է Ս. Փեթերպուրկի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղը, իսկ այնուհետեւ աշխատանքի անցած է նոյն համալսարանի քաղաքացիական իրաւունքի ամպիոնին մէջ։

1905-1907ին, ուսանած է Գերմանիոյ Ենայի եւ Պոննի համալսարանները, ուր ստացած է իրաւունքի դոկտորի գիտական աստիճանը։

Վերադառնալով Ռուսաստան, Ս. Փեթերպուրկի կայսերական համալսարանի իրաւաբանական ընկերութեան լիիրաւ անդամ ընտրուած է եւ աշխատանքի անցած՝ Ծերակոյտին մէջ, վճռաբեկ յանձնաժողովի աւագ քարտուղար նշանակուելով։

## Գործունէութիւն
1918-ին, Ռուբէն Օրբելի գործի անցած է Թամպովի պետականհիմնարկի  մանկավարժութեանճիւղի բարոյագիտութեան ամպիոնին մէջ, դասաւանդելով իրաւունք եւ փիլիսոփայութիւն։

1921-ին վերադառնալով Փեթրոկրատ, Ռուսաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի գրադարանը սկսած է աշխատիլ։ Այս տարիներուն աշխատելով արխիւներուն եւ գրադարաններուն մէջ, կատարած է թարգմանութիւններ եւ դարձած՝ գրադարանային եւ արխիւային գործի յայտնի մասնագէտ։ Այդ ժամանակ իր կոչումն ու կեանքի գործը գտած է՝ ստորջրեայ հետազօտութիւններու բնագաւառը։

1934-էն սկսեալ, Օրբելի ղեկավարած է Խորհրդային Միութեան ծովերու եւ գետերու ստորջրեայ աշխատանքներու յատուկնշանակութեան արշաւախումբը։ Ասորեստանեան հարթաքանդակներու, ջրասուզակներու պատկերներով կնիքներու, յունական հեղինակներու երկերու ուսումնասիրութեամբ պարզած է ջրասուզակներու ընկերային պատկանելութիւնը, խնդիրները, աշխատանքի պայմանները, հանդերձանքն ու թեքնիքը։ Այս նիւթին առնչութեամբ ուսումնասիրած է նաեւ Լէոնարտօ տա Վինչիի գրականութիւնը եւ 18-րդ դարու Ստորջրեայ հնագիտութեան գործի հսկայական գրականութեան եւ արխիւային նիւթերու ուսումնասիրութեան հետեւանքով Օրբելիգիտութեան նոր ճիւղ մը հիմնեց՝ ջրահնագիտութիւնը։

Օրբելի ընդամէնը տասնհինգ տարի զբաղած է սուզակային գործի գիտական ուսումնասիրութեամբ՝ սկզբնաղբիւրներու առաջնահերթ օգտագործումով, որուն նպաստած է 12 լեզուներու իմացութիւնը (ռուսերէն, վրացերէն, հայերէն, լատիներէն, յունարէն, անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, սպաներէն, շուէտերէն, արդի եւ հին իտալերէն)։ Անոր ղեկավարած արշաւախումբերը յայտնաբերած են ստորջրեայ յունական քաղաքի մնացորդներ Ղրիմի մէջ։ 

Ան տուած է ստորջրեայ կառոյցները պաշտպանելու նպատակով ծովեզերքները ամրացնելու գաղափարը եւ առաջարկած՝ հնագոյն առարկաները ջուրէն հանելու եւ պահպանելու եղանակներ։

Օրբելի ռուսերէնով հեղինակած է իրաւաբանական շարք մը աշխատութիւններ, ջրահնագիտական քանի մը հատորներ եւ գերմաներէնէ ու ֆրանսերէնէ թարգմանութիւններ։

Մահացած է Մոսկուայի մէջ, թաղուած՝ հայկական գերեզմանատան մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Մհեր Աբեղեան

**Մհեր Աբեղեան** (), հայ գեղանկարիչ։ Հայագէտ Մանուկ Աբեղեանի որդին։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վաղարշապատ։ 1922-1927-ին ուսանած է Երեւանի գեղարուեստա-արդիւնաբերական ուսումնարանին մէջ, իսկ այնուհետեւ իր ուսումը շարունակած է Մոսկուայի (1927-1930) եւ Lենինկրատի (այժմ՝ Ս. Փեթերսպուրկ, 1930-1931) գեղարուեստի բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններու մէջ։

## Գործունէութիւն
1937-1945 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի Փանոս Թերլէմէզեանի անուան գեղարուեստական ուսումնարանին մէջ, իսկ 1939-1945-ին վարած է Հայաստանի Նկարիչներու Միութեան նախագահութիւնը։

1954-1959 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ։ 

1960-ին Հայաստանի ժողովրդական նկարիչի տիտղոսին արժանացած է։

1967-1968-ին վերստին Նկարիչներու Միութեան նախագահ եղած է։

1990-ին բացուած է Էջմիածնի (այժմ՝ Վաղարշապատ) Մհեր Աբեղեանի թանգարանը, որ Հայաստանի ազգային պատկերասրահի մասնաճիւղերէն մէկն է։

Երեւանի եւ Խորհրդային Միութեան այլ քաղաքներու մէջ անհատական քանի մը ցուցահանդէսներ ունեցած է։

Անոր գործերէն նմոյշներ ցուցադրուած են Լոնտոնի, Պրիւքսէլի, Նիւ Եորքի եւ այլ քաղաքներու մէջ։

Մհեր Աբեղեանի իրապաշտ արուեստը ձեւաւորուած է ազգային գեղանկարչութեան աւանդութիւններու, մասնաւորապէս Մարտիրոս Սարեանի արուեստի ազդեցութեամբ։

Գործերը կը յատկանշուին գոյներու եւ լոյսի առատութեամբ։ Անոր արուեստին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ Հայաստանը իր բնութեամբ, մարդոցմով եւ բարիքներով։ Վարպետօրէն օգտագործած է պատկերման տարբեր կարելիութիւններ իր փորագրութիւններուն մէջ, որոնք նկարազարդած են տարբեր հատորներ, ինչպէս «Սասունցի Դաւիթ» դիւցազնավէպի համահաւաք բնագիրը (1939), Յովհաննէս Թումանեանի «Ախթամար»ը (1953) եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
Զանգակատուն

[մինի|Հաղբատի վանքի զանգակատուն։ [ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ ներառուած]]
**Զանգակատուն,** եկեղեցւոյ կից, գաւիթի տանիքին կամ առանձին կանգնած ճարտարապետական կառոյց՝ զանգ կախելու եւ ժամերգութիւնը սկսելէ առաջ զանգերու ղօղանջով հաւատացեալները եկեղեցի հրաւիրելու համար։ 

Զանգեր կը հնչեցուին նաեւ ննջեցեալը եկեղեցի բերելէն առաջ, ինչպէս նաեւ բարձրաստիճան հոգեւորականներու ժամանման առիթով։ 

Կարգ մը եկեղեցիներու զանգակատուներուն մէջ օծուած սեղան դրուած է, եւ Համբարձման ու Հոգեգալստեան օրերուն պատարագ կը մատուցուի։

## Հայկական զանգակատուներ
Հայաստանի մէջ առաջին զանգակատուները կառուցուած են Ժ. դարու երկրորդ կէսէն սկսեալ, երբ Հայ Եկեղեցին ընդունած է զանգի գործածութիւնը (մինչ այդ կը գործածուէր կոչնակ)։ 

Ժ. դարուն զանգակատուները փայտաշէն, քառասիւն աշտարակներ էին։ 

Հայկական վանքերուն մէջ Ը. դարուն կառուցուած են սիւնակազմ պսակուած միայարկ եւ երկյարկ (Հաղբատի վանք եւ  Սանահինի վանքեր) առանձին կանգնած զանգակատուներ, կամ անոնք զուգակցած են գաւիթի գմբէթին հետ (Հոռոմոսի վանք, Գանձասարի վանք, Աղբակի Ս. Բարդողիմէոս վանք, Յովհաննավանք, Սաղմոսավանք եւ այլն)։

ԺԴ. դարուն երկյարկ, եռաստիճան եկեղեցիները նաեւ ծառայած են իբրեւ զանգակատուներ (Եղվարդի Ս. Աստուածածին, Կապուտանի Ս. Մինաս, Նորավանքի Ս. Աստուածածին եկեղեցիներ)։

Զանգակատուներու շինարարութիւնը Հայաստանի մէջ լայնօրէն տարածում գտած է ԺԷ.- ԺԹ. դարերուն, երբ մշակուած է նոր՝ քառամոյթ, կամարակապ բացուածքներով երկաստիճան, սիւնազարդ բոլորակ յատակագիծով կեդրոնակազմ կառոյց, որուն նախատիպը եղած է Էջմիածինի Մայր Տաճարի արեւմտեան ճակատին կից զանգակատունը (1654-1658, ճարտարապետ՝ Սահակ Հիզանցի)։

Զանգակատուներ կառուցուած են եկեղեցիներու արեւմտեան եւ հարաւային ճակատներուն կից (բացառութիւն է Օշականի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցւոյ արեւելեան ճակատին կից զանգակատունը)։

Վասպուրականի մէջ զանգակատուներ կցուած են նաեւ գաւիթներու արեւմտեան ճակատին (Նարեկայ վանք, Մշո Սուրբ Առաքելոց վանք եւ Մշո Սուրբ Կարապետ վանք, Լիմ անապատ)։

ԺԷ. դարուն ստեղծուած է գաւիթ-սրահի եւ զանգակատան զուգակցուած յօրինուածք (Երեւանի Ս. Անանիա առաքեալ անապատ, Շողակաթ եկեղեցի, Մուղնիի Ս. Գէորգ վանք եւ այլն)։ 

Հայկական վանքերու համալիրներուն մէջ զանգակատուները գլխաւոր եկեղեցիներուն նկատմամբ ստորադաս դեր կը խաղան եւ անոնց առաջնութիւնը ու վեհութիւնը կը շեշտեն իրենց տեղադրութեամբ, ծաւալով եւ ուրուագիծով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական ճարտարապետութիւն
Ստորոգութիւն:Զանգակատուն
Ուինտսըր Ամրոցը

**Ուինտսըր Ամրոցը** (անգլ. *Windsor Castle*) թագաւորական ապարանք մը, որ կը գտնուի Ուինտսըր քաղաքին մէջ, Պըրքշայր կոմսագաւառին, Լոնտոնէն մօտաւորապէս 40 քիլոմեթր արեւմուտք։ 

Հիմնուած է ԺԱ. դարուն։ 

Անիկա սերտօրէն կապուած է անգլիական թագաւորական ընտանիքին, մարմնաւորելով շուրջ հազարամեայ ճարտարապետական պատմութիւն մը։

Հենրի Ա.-ի (1100-1135) օրերէն ի վեր, ամրոցը կը ծառայէ անգլիացի թագաւորներուն իբրեւ նստավայր: 

Հոն կառուցուած պալատը Եւրոպայի մէջ ամէնէն երկար գործածուած պալատը կը համարուի։ 

Ամրոցին մէջ կը գտնուի նաեւ ԺԵ. դարու Ս. Ճորճի Վանքը, որ կը նկատուի անգլիական ոճին գլուխ գործոցներէն։

Սկզբնական շրջանին, Ուինտսըրը կառուցուած էր Թէյմզ գետին ռազմավարական տարածքը վերահսկելու եւ ընդգծելու Լոնտոնի շրջակայքը։ 

ԺԳ. դարուն, Հենրի Գ. ամրոցին մէջ կը կառուցէ ճոխ թագաւորական պալատ մը, իսկ Էտուարտ Գ. կ'իրականացնէ միջնադարեան Անգլիոյ ամէնէն թանկարժէք աշխարհիկ շինարարական ձեռնարկը։

Հենրի Ը. եւ Էլիզաբէթ Ա. յաճախ կ'օգտագործեն զայն իբրեւ արքունիք։

Ամրոցը կը պահպանուի նաեւ Անգլիական Քաղաքացիական Պատերազմին ընթացքին, երբ կը ծառայէ իբրեւ ռազմական կեդրոն եւ բանտ՝ Չարլզ Ա. թագաւորին համար։ 

Թագաւորութեան վերականգնումէն (1660) ետք Չարլզ Բ.-ի օրով ամրոցը կը վերակառուցուի ճարտարապետ Հիւ Մէյի կողմէ, ստանալով շքեղ Պարոքքօ ճարտարապետական ոճ:

ԺԸ. դարուն, ամրոցը որոշ ղրջան մը կ'անտեսուի, բայց Ճորճ Գ. եւ Ճորճ Դ. հսկայական ծախսերով կը վերանորոգեն եւ կը զարդարեն զայն՝ համադրելով Պարոքքօ եւ Ռոքոքոյի ոճերը։

Վիքթորիա թագուհին միայն փոքր փոփոխութիւններ կը կատարէ, սակայն իր թագաւորութեան ընթացքին՝ Ուինտսըրը կը դառնայ թագաւորական հիւրասիրութեան գլխաւոր կեդրոն։
մինի|ձախից|295x295px|Վերին Հարաւային թեւը:Պաշտօնական Մուտքը դէպի պետական սենեակները, կը գտնուին ձախ կողմը: Կեդրոնին մօտիկ դարպասը կը տանի դէպի «Երկար Երթուղին»՝ տան պարտէզը։ Աջ կողմը կանգնած է Չարլզ Բ.-ի ձիաւոր արձանը։
Ա. Համաշխարհային Պատերազմին, ամրոցին անունը կ'ոգեշնչէ նոր թագաւորական տոհմը՝ ստեղծելու Ուինտսըրներու Տան ստեղծումը։

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի տարիներուն, Ճորճ Զ.-ի օրով, թագաւորական ընտանիքը կ'ապաստանի ամրոցին մէջ՝ Լոնտոնի վրայ գերմանական օդային ռմբակոծութիւններուն ընթացքին։

1992-ին, մեծ հրդեհ մը կը վնասէ ամրոցին սենեակներուն զգալի մասը, սակայն երկարատեւ վերականգնման աշխատանքներ կը կատարուին։ 

Այսօր Ուինտսըր կը ծառայէ իբրեւ զբօսաշրջային մեծագոյն կեդրոն, միջազգային պետական այցելութիւններու վայր, ինչպէս նաեւ եղած է Էլիզաբեթ Բ. թագուհիին գլխաւոր նստավայրը՝ 2011-2022 տարիներուն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:ԺԱ. դարու ճարտարապետութիւն
Ստորոգութիւն:ԺԱ. դարուն կառուցուած պալատներ
Ստորոգութիւն:Անգլիական ճարտարապետութիւն
Ստորոգութիւն:Անգլիոյ պալատներ
Ստորոգութիւն:Անգլիոյ ամրոցներ
Ստորոգութիւն:Անգլիոյ դղեակներ
Լեւոն Մելիք Շահնազարեան

**Լեւոն Մելիք Շահնազարեան** (), հասարակական, քաղաքական գործիչ, «Ոսկանապատ» վերլուծական կեդրոնի տնօրէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիրովապատ: 1974-ին ընդունուած է Թաշքենդի Ռուսաց լեզուի եւ գրականութեան հիմնարկը:

1988-ին տեղափոխուած է Արցախ: 1991-ին ընտրուած է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի պատգամաւոր:

1992-էն 1995 ղեկավարած է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան արտաքին կապերու մնայուն յանձնախումբը, ինչպէս նաեւ եղած է Արցախի Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան անդամ:

1997-ին տեղափոխուած է Երեւան, ուր զբաղած է դասաւանդութեամբ եւ վերլուծական գործունէութեամբ:

Հեղինակած է աւելի քան 500 քաղաքագիտական-վերլուծական յօդուածներ:

Ամուսնացած է, ունէր 3 զաւակ:

## Պարգեւներ

# ԼՂՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Շունին վերաբերող գիշերային տարօրինակ պատահարը (Մանկապատանեկան վիպակ)

**Շունին վերաբերող գիշերային տարօրինակ պատահարը**. մանկապատանեկան վիպակ: Հեղինակն է Մարք Հատտըն։ Վէպը «*The Curious Incident of the Dog in the Night-Time*» առաջին անգամ կը հրատարակուի Մայիս 1, 2003-ին։ Հայերէնի թարգմանուած է Հրայր Գալեմքէրեանին կողմէն Յունիս 2021-ին, Զարդիս Մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։

## Նիւթը
Քրիստոֆըրը 15 տարեկան տղայ մըն է։ Ան շատ բան գիտէ թուաբանութեան մասին եւ շատ քիչ բան՝ մարդկային էակներու։ 

Ան, «Շունին վերաբերող գիշերային տարօրինակ պատահարը» վէպը պատմողն է։ Սիրահար է ցանկերու, կաղապարներու եւ ճշմարտութեան։ Չի հանդուրժեր որոշ գոյներ, մասնաւորաբար՝ դեղինը եւ սրճագոյնը։ Չի հանդուրժեր նաեւ որ մարդիկ դպին իրեն։

Փողոցի ծայրէն անդին չէ գացած մինակը․ երբե՛ք։ Սակայն երբ ան դրացիի մը շունը սպաննուած կը գտնէ, սարսափազդու ճանապարհի մը վրայ ոտք կը կոխէ, որ իր լման աշխարհը տակն ու վրայ պիտի ընէ։

`․․Շոյեցի Ուելինկթընը եւ ես ինծի հարցուցի, թէ արդեօք ո՞վ սպաննած էր զայն եւ ինչո՞ւ։

Անունս Քրիսթոֆըր Ճոն ֆրանսիս Պուն է։ Գիտեմ աշխարհի բոլոր երկիրներուն անունները եւ անոնց մայրաքաղաքները, եւ բոլոր նախնական թիւերը մինչեւ 7507։․․`

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքէն լաւագոյնս օգտուելու համար, պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր (7 բաժիններով եւ 29 վարժութիւններով) եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Մինչ մազերս կ՚երկննային, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատանեկան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հայերէնի թարգմանուած վէպեր
Ստորոգութիւն:Պատանեկան վէպեր
Ստորոգութիւն:Վէպեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Ուինտսըր (քաղաք)

մինի
**Ուինտսըր**, (պաշտօնական՝*New Windsor*), քաղաք՝ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ, Պըրքշայր կոմսագաւառին, Թէյմզ գետին վրայ, Լոնտոնէն 37 քմ. արեւմուտք, 128 հազար բնակչութեամբ (1976)։ 

Ուինտսըրը անգլիական թագաւորներու գլխաւոր ամառնային նստավայրն է։ 

Թագաւորական ամրոցը հիմնադրուած է Ուիլհելմ Նուաճողին կողմէ ԺԱ. դարու վերջաւորութեան․ ունի երկու բակ եւ «շրջանաձեւ աշտարակ» մը կեդրոնին մէջ (շուրջ 1272), հիւսիս-արեւելքի կողմը՝ պալատ մը (1377), ինչպէս նաեւ հինաւուրց պարտէզ մը (հիմնականին մէջ՝ ԺԷ.-ԺԸ. դարեր։ 

Ամբողջ համալիրը ԺԳ.-ԺԹ. դարերու բազմաթիւ վերակառուցումներու արդիւնքն է։  

Ս. Ճորճի աղօթավայրը՝ հովհարաձեւ թաղերով (1474-1528), անգլիական գլուխ գործոցներէն մէկն է։ 

Ամրոցին մէջ կը պահուի նկարներու, գծագիրներու եւ զէնքերու չափազանց հարուստ հաւաքածոյ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անգլիոյ քաղաքներ
Առաքել Սարուխան

**Առաքել Սարուխան** (**Սարուխանեան**, ), հայ պատմաբան, բանասէր եւ հասարակական գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արտանուջ (Արտուինի մարզ) գիւղը, որ 1877-1878ի ռուս-թրքական պատերազմէն ետք միացած է Ռուսական կայսրութեան։

Շրջանաւարտ եղած է Պոլսոյ Վիեննայի Մխիթարեաններու վարժարանէն, ուր աշակերտած է հռչակաւոր հայերէնագէտ Հ. Արսէն Այտընեանին։

## Գործունէութիւն
Վերադարձած է ծննդավայրը եւ զբաղած՝ ուսուցչութեամբ։ 1881 թուականէն պարբերաբար թղթակցած է Թիֆլիսի «Մշակ» թերթին, իսկ 1887-էն՝ Վիեննայի «Հանդէս ամսօրեային»։ Աւելի ուշ նաեւ աշխատակցած է Պոլսոյ «Արեւելք» օրաթերթին։

1894-1911ին նշանաւոր գործարար ու բարերար Ալեքսանդր Մանթաշեանի նաւթարդիւնաբերական եւ առետրական ընկերութեան լիազօր ներկայացուցիչը (ապա՝ լիազօր վարիչը) եղած է Պաթումի, Պաքուի, Թիֆլիսի եւ Ս. Փեթերսպուրկի մէջ։

## Պատմագիտական աշխատութիւններ
«Սեւ ծովու ռուսական եզերքը» (1895) եւ «Կովկասեան լերանց մեջ» (1896) ուղեգրութիւնները տեղագրական, ազգագրական եւ պատմագրական արժէքաւոր փաստեր կը պարունակեն մերձսեւծովեան եւ կովկասեան հայկական համայնքներուն, ինչպէս նաեւ տեղաբնիկ ու եկուոր ժողովուրդներուն մասին։

«Հայկական խնդիրն եւ Ազգային Սահմանադրութիւնը Թիւրքիայում» գիրքին մէջ (1912), Սարուխան ներկայացուցած է Օսմանեան կայսրութեան տնտեսական եւ քաղաքական պատկերը, Եւրոպայի պետութիւններուն դիւանագիտութիւնը Հայկական Հարցին մէջ, հայ գործիչներուն դերը Թուրքիոյ սահմանադրութեան շարժման մէջ եւ այլն։

## Հասարակական գործունէութիւն
1931-ին գրուած «Ալեքսանդր Մանթաշեանց, մեծ վաճառականն ու բարեգործը» յուշագրութեան մէջ, Սարուխան տեղեկութիւններ կու տայ Կովկասի մէջ հայկական դրամագլուխի ծագման ու զարգացման, ինչպէս եւ Պաքուի նաւթարդիւնաբերութեան ծաւալման մասին։

Բոլշեւիկեան յեղափոխութենէն ետք, 1920ական թուականներու սկիզբէն ապրած է Հոլանտա, իսկ ապա՝ Պելճիքա։

Գրած է գեղարուեստական գործեր, որոնցմէ ծանօթ է «Խորհրդաւոր աղջիկն եւ իր գաղտնիքը» (1924) իրապաշտ վէպը։

Մինչեւ 1925 արեւմտահայերէնով աշխատակցած է «Հանդէս ամսօրեայ»ին՝ Կ. Տիւրեան ծածկանունով։ Այս հանդէսին մէջ հրատարակուած յօդուածները նուիրուած են Ռափայէլ Պատկանեանի, Րաֆֆիի, Գաբրիէլ Սունդուկեանի, Պերճ Պռօշեանի, Գրիգոր Արծրունիի, Լէոյի եւ այլոց գործունէութեան, Կովկասի հայերու մշակութային հաստատութիւններուն, հանրային շարժումներուն եւ այլն։

Հոլանտայի եւ Պելրճիքայի մէջ, արխիւներու հիմամբ գրած է «Հոլլանդիան եւ հայերը ԺԶ.-ԺԹ. դարերում» (1926) եւ «Բելգիա եւ հայերը» (1937) երկերը, որոնք հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն հայ-հոլանտական եւ հայ-պելճիքական յարաբերութիւններուն մասին՝ Միջնադարէն սկսեալ։

Սարուխան անդրադարձած է նաեւ հայ-վրացական տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային փոխյարաբերութիւններուն եւ այլ հարցերու («Վրաստան եւ հայերը», 1939)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Տուպայի Տուրմ

մինի
**Տուպայի Տուրմ**՝ տուրմէ սալիկ, որ լեցուած է մանրաթելով (Քատայիֆով) եւ պիստակով։ 

Տուպայի տուրմը առաջին անգամ ստեղծուած է «Պատրաստ աղանդեր» հրուշակեղէնի խանութի մը կողմէ Տուպայի մէջ 2021-ին։

Անիկա նշանաւոր կը դառնայ 2024-ին, երբ կը տարածուի հանրային լրատուամիջոցներու եւ ընկերային ցանցերու կողմէ։

## Նկարագրութիւն
Տուպայի տուրմը կը պատրաստուի կաթնային տուրմէ եւ կը լեցուի պիստակի քաղցր սերով, որ կը խառնուի տաք մանրաթելի եւ շիրիկի (թահինի մածուկի) հետ։

Տուպայի տուրմը կ'արտադրուի հարթ տուրմէ սալիկի տեսքով, որ կը կշռէ շուրջ 100 կրամ:

## Պատմութիւն
Տուպայի տուրմը կը ստեղծէ Սարա Համուտան, բրիտանացի-եգիպտացի երկրաչափ մը, որ կ'ապրէր Տուպայի մէջ, 2021-ին։ Այդ օրերուն Համուտան յղի էր, եւ իր ուտելիքի հակումներուն միջոցով կը պատկերացնէ տուրմով, պիստակով եւ թահինով պատրաստուող աղանդերի մը համադրութիւնը։ Տան մէջ ան կը սկսի մշակել տուրմէ սալիկներ, ապա կապ կը հաստատէ Նուէլ Քատիս Օմամալին անունով ֆիլիփինցի խոհարարի խորհրդատուի մը հետ, որ քաղցրաւենիքի շէֆ կը համարուէր։ 

Օմամալինի արաբական սիրելի աղանդերը քատաիֆն էր։ Միասին կը հիմնեն «Fix Dessert Chocolatier» առցանց խանութը, որ 2022-ին կը ճանչցուի «Can't Get Knafeh of It» վաճառանիշով։

«Can't Get Knafeh of It»-ը կը պարունակէր պիստակ, թահին եւ քաթաիֆ, որ պատուած էր դեղին ու կանաչ զարդանախշերով։ 

Սալիկները կը պատրաստէին ձեռքով, խմբակը օրական կ'աշխատէր 6-8 ժամ, արտադրելով 25 սալիկ։ 

2023-ի սկիզբին, համը կը վերջնականանայ։ 

Տուրմը լայն ճանաչում կ'ունենայ 2024-ին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ
*Տուրմ
*Վարդագոյն Տուրմ
*«Լինտթ» տուրմի գործարան
*Ֆեռերօ Ռոշէ
*Լէոնիտաս Տուրմ
*Քոթ տ'Օր (տուրմ)
*Թոպլերոն
*Քաֆէինը
*Տաք տուրմը
*Վարդագոյն Տուրմ
*Անգլիոյ «Չաքլըթ Պոքս» պանդոկը
*Պարսելոնայի տուրմի թանգարանը

Ստորոգութիւն:Տուրմ
Աստղագնաց ճամբորդին ուղեցոյցը

**Աստղագնաց ճամբորդին ուղեցոյցը**․ գիտական-երեւակայածին կատակերկութիւն։ Հեղինակն է Տուկլաս Ատամս (11 Մարտ 1952, Անգլիա - 11 Մայիս 2001, Սանթա Պարպարա, Քալիֆորնիա)։ Վէպը «The Hitchhiker's Guide to the Galaxy» առաջին անգամ հրատարակուած է «Pan Books »հրատարակչատան կողմէն, Լոնտոն, 12 Հոկտեմբեր 1979-ին եւ առաջին երեք ամսուան ընթացքին ծախուած են 250․000 կտորներ։ Հայերէնի թարգմանուած է Րաֆֆի Աճէմեանին կողմէն, Զարդիս մատենաշար (օժանդակուած Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան կողմէ)։

Վէպին բնագիրը ստեղծուած է 1978-ին իբրեւ BBC-ի ռատիօ-կատակերգութիւն։ Ապա յաջորդաբար՝ վերածուած է հինգ հատորներով գիրքի, հեռատեսիլի ժապաւէնաշարի (1981), համակարգիչի խաղի (1984) եւ ֆիլմի (2005)։

## Նիւթը
Երկիր մոլորակին վրայ, մարդ արարածը միշտ ենթադրած էր թէ ինք աւելի խելացի էր քան դելփինները։

Արթիւր Տէնթի համար սովորական Հինգշաբթի առաւօտ մըն է, մինչեւ այն ատեն՝ երբ տունը կը սկսի քանդուիլ։ Շատ չանցած՝ Երկրագունդն ալ կ՚ենթարկուի նոյն ճակատագրին, գերանջրպետային ճեպընթաց նոր երթուղիի մը տեղ բանալու համար, իսկ Արթիւրի լաւագոյն բարեկամը կը յայտարարէ որ ինք արտմոլորակային մըն է։ Սա պահուս անոնք սանձարձակ կը սուրան անջրպետին մէկ կողմէն միւսը, հետերնին առած միայն անձեռոց մը ու գիրք մը, որուն վրայ ծաւալուն ու համակրելի գիրերով դրոշմուած է՝ ԱՌԱՆՑ ԽՈՒՃԱՊԻ։

Գիրքը Աստղագնաց ճամբորդին ուղեցոյցն է եւ շաբաթավերջը դեռ նոր կը սկսի։

## Ստեղծարար գրագիտութիւն
Գիրքը կրնայ գործածուիլ դպրոցներուն մէջ իբրեւ օժանդակ դասագիրք։ Անկէ լաւագոյնս օգտուելու համար պատրաստուած են յատուկ ստեղծարար գրագիտութեան նիւթեր եւ ուսուցիչի ուղեցոյց մը, որոնց կարելի է հասնիլ օգտագործելով զնտուկ դաստիարակչական կայքէջին ընծայած հնարաւորութիւնները (Սանդուխ, Զարդիս, Վերջին հսկաները, «վարժութիւններ» յղումին հետեւելով)։

       

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պատանեկան գիտական-երեւակայածին կատակերկութիւններ
Ստորոգութիւն:Պատանիներու գիրքեր
Ստորոգութիւն:Պատանեկան վէպեր
Ստորոգութիւն:Գիտական-երեւակայածին կատակերգութիւններ
Ստորոգութիւն:Կատակերգութիւններ
Ստորոգութիւն:Վէպեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Վէպեր
Պօ-Արաքս

**Պօ-Արաքս մշակութային ընկերակցութիւն** (Իտալիա)․ հիմնուած է 1987-ին, Վենետիկ, Լեւոն Արք․ Զէքիեանի եւ Գաբրիելլա Ուլուհոճեանի նախաձեռնութեամբ։ 

## Ընկերակցութեան նպատակը
Ընկերակցութեան նպատակն է հայոց լեզուի պահպանումն ու զարգացումը յատկապես Սփիւռքի տարածքին։ 

## Ընկերակցութեան գործունէութիւնը
1986-էն սկսեալ, ամէն տարի Օգոստոսին, Պօ-Արաքս ընկերակցութիւնը կը հովանաւորէ Վենետիկի պետական համալսարանի հայագիտական ամպիոնին աջակցութեամբ կազմակերպուող հայոց լեզուի եւ մշակոյթի խտացած դասընթացքներ, որոնց կը մասնակցին անձեր մօտաւորապէս 24 երկիրներէ։ Ընկերակցութիւնը նախաձեռնած է բազմաթիւ գիտաժողովներ եւ մշակութային ձեռնարկներ, որոնք մեծ արձագանք  գտած են իտալական եւ եւրոպական մամուլին մէջ։ Գործակցած է նաեւ Վենետիկի համալսարանին հետ։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային միութիւններ
Ստորոգութիւն:Հայկական մշակութային ընկերակցութիւններ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքի հայկական մշակութային ընկերակցութիւններ
Ստորոգութիւն:Մշակութային ընկերակցութիւններ
Ստորոգութիւն:Ընկերակցութիւններ
Գաբրիելլա Ուլուհոճեան

**Գաբրիելլա Ուլուհոճեան** (), հայազգի պատմաբան եւ բանասէր։ Անդամակցած է Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի, (*ԳԱԱ* կամ *ՀՀ ԳԱԱ)։* 

## Կենսագրական գիծեր

### Իտալիա
Գաբրիելլա նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղական իտալական կրթական օճախին մէջ։ Ապա, ուսանած եւ աւարտած է Միլանի Կաթողիկէ համալսարանի դասական բանասիրութեան ճիւղը եւ խորացած է յունա-լատինական մասնագիտութեան մէջ։ 

Իտալացի լեզուաբան եւ հայագէտ Ճիանգարլօ Պոլոնիեզի դասախօսին հովանին տակ ուսումնասիրած է Յունական Դպրոցին երկերը, յատկապէս բիւզանդացի բանաստեղծ Եորղոս Բիսիդիսին  «*Εξαήμερον»* գործին հայերէն թարգմանութիւնը՝ «Վեցօրիա», համեմատելով այդ՝ յունարէն բնագրին հետ։ Նշեալ աշխատանքը եղած է Գաբրիելլային ատենախօսութեան նիւթը։ 1958-ին պաշտպանած է ատենախօսութիւնը եւ ստացած է Դոկտորի գիտական աստիճանը։ Ան մասնակցած եւ յաղթած է պետական մրցոյթի մը, որմէ ետք միայն իտալական պետական երկրորդական դպրոցներուն մէջ դասաւանդելու իրաւունքը ստացած է։ Տանսըերեք տարի դասաւանդած է հին յունարէն եւ լատիներէն։ 

### Հայաստան
Դէպի Հայաստան կատարած է դաստիարակչական այցելութիւններ․-

* 1972-1973, տասը ամսուան համար։
* 1979-1980. փորձաշրջան՝ Հայաստանի Սփիւռքի Կթմիտէի աջակցութեամբ։ Յաճախած է Երեւանի պետական համալսարանը, ուր ուսանած է գրաբար, արեւելահայերէն եւ հայ ու ժամանակակից գրականութիւն։ Միեւնոյն ժամանակ, առանձին, հետազօտած է Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ, ուր ուսումնասիչած է Բարսեղ Կեսարացիին Գիրք Հարցողաց հայերէնի թարգմանութեան ձեռագիրները։

## Մահ
82 տարեկան հասակին մահացած է, 28 Նոյեմբեր, 2016-ին։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ պատ­մա­բաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրեր
Ստորոգութիւն:Պատմական Գիտութիւններու Մասնագէտ
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ ըստ ազգութեան
Ստորոգութիւն:Պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտներ
Ստորոգութիւն:Բանասէրներ
Զահրումար (Վէպ)

**«Զահրումար»**, Րաֆֆիի 1871 թուականի գրած վէպն է։ Վէպին մէջ պատկերած է առեւտրական պուրժուազիայի կենցաղն ու բարքերը։ Առանձին գիրքով հրատարակուած է 1895 թուականին։

## Ստեղծման պատմութիւնը
«Զահրումարի» գրութեան պատմութեան շուրջը ծաւալուն մանրամասներ յայտնի չեն։ Վէպի առաջաբանին մէջ հեղինակը ուղղակիօրէն կ՚ըսէ «Զահրումարը» գրած է 1871 թուականին, Թիֆլիսի մէջ, ուր իր գործերուն պատճառով ստիպուած եղած է տարի եւ կէս մնալ։

Վէպը տպագրելու առաջին փորձը Րաֆֆին կը ձեռնարկէ 1873 թուականի սկիզբը։ «Մշակի» 1873 թուականի 10 Մայիսին՝ 17-րդ համարոին մէջմ, խմբագրութիւնը հեղինակի անունէն կ՚ըսէ այնպիսի յայտարարութիւն մը. «Եթէ հայկական գրականութիւն սիրողները իրենց նիւթական օգնութեամբ կնպաստեն մէզ «Փունջի» տպագրութեանը, այնուհետեւ խմբագրութիւնս նպատակ ունի ի լոյս ածել Րաֆֆիի եւ միւս բանաստեղծութիւնքը, որպիսիք են՝ «Խլվլիկ» վիպասանութիւը երեք հատորով Պարսկաստանի կեանքից առնուած եւ «Զահրումար» ռոմանը երկու հատորով Թիֆլիսի կեանքից առնուած...»: Չստանալով նիւթական համապատասխան օժանդակութիւն, Րաֆֆիի այս նպատակադրումը կը մնայ անկատար։ Մէկ տարի ետք, երբ Րաֆֆին «Փունջի» առաջին գիրքին մէջ կը հրատարակէ իր ստեղծագործութիւնները տասը հատորով տպագրելու ծրագիրը, չորրորդ հատորին մէջ տեղ կը յատկացնէ նաեւ «Զահրումար» վէպի առաջին եւ երկրորդ մասերուն։ Ինչպէս յայտնի է, Րաֆֆին հնարաւորութիւն չունենար առաջին եւ երկրորդ հատորներիէն յետոյ շարունակելու տպագրութիւնը, ուստի «Զահրումարի» հրատարակութիւնը այս անգամ եւս չիրագործուիրմ։

Րաֆֆիի «Զահրումարի» տպագրութեան առիթով Հ. Առաքելեանը «Մշակի» 1895 թ. N7–ի մէջ գրած է, թէ իբր յիշեալ ստեղծագործութեան երկար տարիներ անտիպ մնալու պատճառը «Մշակի» գաղափարական գծիծէն շեղուելը եղած է։

Րաֆֆին այս վէպի վերջը աւելցուցած է չափածոյ հատուած մը «Կտակ» վերնագրով։ «Զահրումար»–ի բնագիրը տպագրութեան կը պատրաստէ գրողի այրին՝ Աննա Րաֆֆին։ Ստացուած է այնպէս, որ հրատարակիչները տպագրելէն առաջ կը հանեն այդ չափածոյ հատուածը՝ հարուցելով Աննա Րաֆֆիի դժգոհութիւնը։ Վերջինս կը պահանջէ վերականգնել այն, չխախտել հեղինակային իրաւունքը, սակայն արձագանք չի գտներ։ Յետագային, խորհրդային տարիներուն տպագրուած Րաֆֆիի երկերու ժողովածուին մէջ այդ վերականգնուած է։
Ստորոգութիւն:Հայերէն վէպեր
Ստորոգութիւն:Րաֆֆիի վէպեր