open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Տիվալի

մինի
**Տիվալի,** հինտուներու ամէնէն ծանօթ տօներէն մէկը:

Հնդկաստանի մէջ ամէն տարի լոյսեր կը վառեն բոլոր տուներուն մէջ` բախտ բերելու համար: Ասիկա կը պատահի հոկտեմբեր կամ նոյեմբեր ամիսներուն, Տիվալիին՝ լոյսերու տօնին:
ձախից|մինի
Այս տօնակատարութիւնը կ'ոգեկոչէ հինտու աւանդութեան միջադէպերէն մէկը. Ռամա իշխանին (Վիշնու աստուածը) Հնդկաստան վերադարձը: Ան գացած էր իր կինը` Լաքշիմին փնտռելու: Ան առեւանգուած եւ բանտարկուած էր Սրի Լանքա (Սէյլան) կղզիին վրայ: Այս առիթով, ըստ աւանդութեան, Ռամայի ենթակաները բազմաթիւ լամբերով լուսաւորած են իրենց քաղաքին փողոցները:

Ըստ Հնդկաստանի շրջաններուն, Տիվալին կրնայ նշել (կամ ոչ) նոր տարուան սկիզբը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տօներ
Ստորոգութիւն:Աւանդութիւններ
Ստորոգութիւն:Հնդկական տօներ
Ստորոգութիւն:Հնդկական աւանդութիւններ
Իւօ Անտրիչ

**Իւօ Անտրիչ** (, ), հարաւսլաւ գրող, թատերագիր։ Հարաւսլաւ միակ գրողն է, որ արժանացած է Գրականութեան Նոպելեան մրցանակի։

## Կենսագրական գիծեր
Ուսումը առած Է ԶակրԷպի, Քրաքովի եւ Վիեննայի Համալսարաններուն մէջ։ Պատկանած է երիտասարդ յեղափոխականներու շարքերուն եւ բանտարկուած է բազմաթիւ անգամներ։ Յետագային վարած է քաղաքական մեծ պաշտօններ։

Կանուխէն սկսած է գրել, բայց նշանաւոր դարձած է բանտի մէջ գրած իր ոտանաւորներով, «Էքս Փոնթօ» (1919)։ 

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմին քաշուած է Պելկրատ եւ հոն  գրած է երեք վէպեր, որոնք հրատարակուած են պաաերազմէն ետք։

«Թրաւնիքի քրոնիկը», պատմական վէպ մըն է, հիմնուած՝ Վիեննայի եւ Փարիզի արխիւներուն վրայ։ Այս վէպին կեդրոնական անձը ֆրանսական դեսպան մըն է Պոսնիոյ մէջ Նափոլէոնեան պատերազմներու շրջանին։ Անոր շուրջ կը դառնան թուրք պէյեր, կղերականներ, աւստրիացի սպաներ։ Տեսակ մը խառնարան Արեւմուտքի եւ Արեւելքի։

իսկ «Տրինայի կամուրջը» իր ամէնէն ճանչցուած վէպն է։ Կամուրջը ամէնէն կարեւոր դերը կը խաղայ այս վէպին մէջ։ Հոնկէ անցած են մարդիկ, դժբախտ մարդիկ, որոնց իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ ամբողջ մարդկութիւնը։

Զուսպ, զգայուն եւ նուրբ արուեստ մը ունի Անարիչ։ Ան Եուկոսլաւ գրողներուն առաջինն է։ Ստացած է Նոպելեան գրական մրցանակը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», 1966, էջ 41։ 

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Թատերագիրներ
Ալկորիթմ

մինի|Մէկ էջ Քիթապ ալ-ժապր ուալ֊մուքապալա («Գիրք գումարման եւ հանման») գիրքէն:
**Ալկորիթմը** **կամ «հաշուարկի կանոն»ը,** (ֆրանս․ *algorithme*, արաբ․ *al-Khwarizmi* ) հրահանգներու շարք մըն է, որոնք պէտք է իրարու հետեւին՝ ճշգրիտ արդիւնք մը ստանալու համար:

Անիկա քայլ առ քայլ հաշուարկային գործընթաց է։ 

Ալկորիթմը միշտ ունի սկիզբ, յաջորդական քայլեր եւ աւարտ։ Անիկա կրնայ գրուիլ բառերով, ցուցակով կամ ծրագիրի (ծածկագիրի) տեսքով։

Ալկորիթմ իրականացնողը գլխաւորաբար համակարգիչներն ու այլ սարքաւորումներն են, սակայն ալկորիթմը պարտադիր չէ, որ կապուած ըլլայ ծրագրաւորման հետ։ Ուտեստի բաղադրատոմսը նոյնպէս կարելի է ալկորիթմ համարել։

Համակարգիչի աշխարհին մէջ, *ալկորիթմ*ները անհրաժեշտ դարձած են: Շատ տարբեր տեղեկութիւններու հիմամբ արդիւնք մը ստանալու համար, *տիճիթըլ* *ալկորիթմ*ը կրնայ վերլուծել մեծ թիւով փուլեր: Այս ձեւով, օրինակի համար, ինքնաշարժին GPS-ը *ալկորիթմ*ներ կը գործածէ գոյութիւն ունեցող բոլոր ճամբաներու կարողութիւններէն, երթեւեկութենէն՝ գտնելու համար ամէնէն կարճ ճամբան:

## Ծագում
Ալկորիթմ բառը ծագած է Թ. դարուն, արաբ մաթեմաթիկոս Մուհամմատ ալ-Խուարիզմիի (*al-Khwarizmi*) անունէն, որ հռչակաւոր էր իր գիրքերով՝ թուաբանութեան, հաշուարկներու եւ լուծման կանոններու մասին։ Անոր անունը լատիներէնով արտասանուած՝ *Ալկորիթմի*, ժամանակի ընթացքին դարձած է գիտական անուն։

Միջին դարերու աշակերտները ալկորիթմ կ'անուանէին ամէն կանոնաւոր հաշուարկային ընթացք։ Ժամանակակից գիտութիւնը ալկորիթմը կը սահմանէ իբրեւ․Յստակ ու վերջաւորութիւն ունեցող քայլերու շարք մը, որ ի վիճակի է մեքենայով կամ մարդոց կողմէ գործադրուիլ՝ տրուած խնդիրի մը լուծման համար։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արաբական բառեր եւ արտայայտութիւններ
Ստորոգութիւն:Թուաբանական տրամաբանութիւն
Ռոլեքս (Ժամացոյցներ)

մինի
**Ռոլեքս (Rolex)**, շքեղ ժամացոյցներու համաշխարհայնօրէն ճանչցուած զուիցերիական արտադրութիւն մը։ 

Հիմնուած է 1905-ին՝ Լոնտոն, Հանս Ուիլստորֆի եւ Ալֆրետ Տէյվիսի կողմէ։ 

Սկզբնական շրջանին գործարանը կը կոչուէր «Ուիլստորֆ եւ Տէյվիս», սակայն 1908-ին անունը կը փոխուի ու կը դառնայ «Ռոլեքս», իսկ 1919-ին ընկերութիւնը կը փոխադրուի Զուիցերիա՝ Ժընեւ։

Ռոլեքսը առաջին ժամացոյց արտադրողներէն է, որուն անունը կապուած է արհեստագիտական եւ արուեստի շարք մը յեղափոխութիւններու հետ։ Այդպիսիներ են՝

* Աշխարհի առաջին ջրակայուն ժամացոյցը՝ Rolex Oyster (1926)
* Առաջին ինքնալիցքաւորուող ժամացոյցը՝ Oyster Perpetual (1931)
* Ժամացոյցներ՝ նախատեսուած օդանաւային, ծովային եւ լեռնագնացութեան պայմաններու համար (Submariner, Explorer, GMT-Master, եւ Daytona)։

Ռոլեքսի առանձնայատկութիւնները կը ներառեն՝

* Ճշգրտութիւն,
* Ջուրի, հարուածի եւ դաշտի դիմադրութիւն,
* Դիմացկուն հումք՝ ինչպէս՝ 904L տեսակի չժանգոտող պողպատ, 18 քարաթ ոսկի եւ փլաթին,
* Ճանաչելի տեսք՝ փայլուն ծունկ, յստակ նշիչներ, գեղագիտական պարզութիւն:

Ռոլեքսը ոչ միայն գործիք է ժամանակը չափելու, այլ՝ կարգավիճակի, ճաշակի եւ ճշգրտութեան խորհրդանիշ։ 

Ռոլեքսը կը շարունակէ արտադրել իր ժամացոյցները Զուիցերիոյ մէջ՝ ձեռքով հաւաքուած բաղադրիչներով, բարձր որակով եւ խիստ վերահսկողութեամբ։

Ընկերութեան շահին 90 առ հարիւրը կը բաժնուի բարեսիրական կազմակերպութիւններու: Ընկերութիւնը այս որոշումը տուած է, որովհետեւ անոր տէրը փոքրիկ որբ մը եղած էր:
## Ծանօթագրութիւններ
Սթրոկիլի, Արթա

**Սթրոկիլի** (յուն․՝ Στρογγυλή Άρτας)․ Արթա քաղաքապետութեան գիւղ, Արթայի Շրջանային Միաւոր, Իբիրոսի շրջան։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 2 մ․ է եւ կը գտնուի Ռոդիաս ծովալիճին մօտ, Ամվրաքիքոս ծոց։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Սթրոկիլի ունի 136 բնակիչ։ Տարածութիւնն է 18,805 քլ²։

## Պատմական տեղեկութիւններ
Գիւղին շրջակայքին մէջ կատարուած հնաբանական պեղումները յայտնաբերած են հռոմէական բաղնիքներու աւերակներ, ինչպէս նաեւ հռոմէական բնակարանի մը խճանկարային յատակը։

## Տեսարժան վայրեր

* Սթրոկիլիի հնաբանական վայր․ կը գտնուի Բոդարուլի բլուրին վրայ եւ կ՛ընդգրկէ հռոմէական շրջանէն բնակարաններու, բաղնիքներու եւ ձէթի գարծարանի աւերակներ։
* Այիոս Վլասիս եկեղեցի․ գիւղին արեւելքը գտնուող ժայռափոր տաճար։
* Ռոդիա ծովալիճ։
* Քարածէն կամուրջ․ միակամար կամուրջ (երկայնք՝ 9,20 մ․, լայնք՝ 1,60 մ․ եւ բարձրութիւն՝ 1,65 մ․) որ կը գտնուի Արաբոսիթա վայրը։

   
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Վլատան Տեզնիցա

**Վլատան Տեզնիցա** (ладан Десница, ), սերպ գրող եւ թարգմանիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Զատար։ Ան գրած է բանաստեղծութիւններ, պատմուածքներ, վէպեր, որոնք սովորաբար վերաբերած են Հիւսիսային Տալմաթիոյ քաղաքներիուն եւ գիւղերուն կեանքին։ 

Անոր լաւագոյն աշխատանքը «Proljeća Ivana Galeba» («Իւան Կալէպի աղբիւրները») վէպն է, որ հրատարակուած է 1957 թուականին, ուր ան առաջին դէմքով պատմած է հիւանդանոցային մահճակալին պառկած եւ հիւանդութեան ու մահուան մասին խորհրդածող մտաւորականի մասին։ Ան մահացելած է Զակրէպ։

Իր պատմուածքներուն մէջ իրապաշտութեամբ կը նկարագրէ տալմացեան ծովափին աղքատ ձկնորսները ու գիւղացիները: իր յուզումը երանգաւորուած է հիւմոլրով։

## Աշխատութիւններ
Իր գործերէն են․

* «Աւերակներ արեւին տակ»,
* «Ձմրան արձակուրդներ»,
* «ժան կալէպի գարունը»։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», 19866, էջ 41։

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Թատերագիրներ
Փեթար Շըկըտին

**Փեթար Շըկըտին** (Petar Šegedin, ), խրուաթ գրող։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Զրնովօ։ Աւարտած է Զակրէպի համալսարանի մարդասիրական եւ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքը։ Աշխատած է իբրու փրոֆէսօր եւ դիւանագէտ, իսկ աւելի ուշ՝ իբրեւ մասնագէտլ գրող։

1964-ին դարձած է Հարաւսլաւիոյ գիտութիւններու եւ արուեստներու ակադեմիոյի անդամ։ 1970-ականներուն սեւ ցուցակին մէջ յայտնուած է կոմունիստական իշխանութիւններոը քննադատութեան պատճառով եւ ժամանակ մը ապրած է ինքնակամ աքսորի մէջ՝ Գերմանիա։

Փեթար նկարագրած է տալմացեան ծովափին գեղեցկութիւնը Իր գործերուն մէջ։ Հետաքրքրուած է նաեւ բնազանցական հարցերով։

Աւելի փիլիսոփայ է քան վիպասան։ Մարքսեան մտածելակերպը չէ բաւարարած իր տենչը՝ հասնելու համար բարոյական եւ գեղեցկագիտական եզրակացութիւներու:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», 1966, էջ 41։

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Միոտրակ Փաւլովիչ

**Միոտրակ Փաւլովիչ** (Миодраг Павловић, ), սերբ բանաստեղծ, բժիշկ-գրող, քննադատ եւ գիտնական։ Ան երկու անգամ առաջադրուած է Գրականութեան նոպելեան մրցանակի։

## Կենսագրական գիծեր
Ան 1954 թուականին աւարտած է Պելկրատի համալսարանը՝ ստանալով բժշկական աստիճան։ Ուսումնասիրած է օտար լեզուներ եւ գրած է իր առաջին բանաստեղծական ժողովածուն՝ «87 բանաստեղծութիւններ»․ Ան լոյս տեսած է 1952 թուականին, այն տարին, երբ Հարաւսլավիոյ իշխանութիւնները, խրուաթ գրող Միրոսլաւ Քրլէժայի հրապարակային ելոյթին ի պատասխան, թոյլ տուին աւելի ազատ արտայայտուելու  քաղաքականութեան եւ արուեստի մէջ։

1960 թուականին Թաւլովիչ նշանակուած է Պելկրատի Ազգային թատրոնի թատերախաղի տնօրէն։ Ան նաեւ քսան տարի աշխատած է իբրեւ խմբագիր առաջատար հրատարակչութեան մը մէջ։

Պելկրատի փողոցներէն մէկը անուանակոչուած է Փաւլովիչի անունով։ 

Գրական շարք մրցանակներու դափնեկիր է։

## Պարգեւներ

* **Եւրոպական Պոեզիայի Մրցանակ**, Միւնսթըրի Քաղաքի կողմէ
* **Եւրոպական Պոեզիայի Մրցանակ**, Վրշացի Քաղաքի կողմէ
* **Սթրուկայի Պոեզիայի Երեկոյներու** Մրցանակ
* **Վիլենիցա** Մրցանակ
* **Պետրարքա-Փրայզ** (Petrarca-Preis)
* **Պատուոյ Լեգէոն** (Legion of Honour)
* **Սուրբ Սաւայի Շքանշան** (Order of St. Sava)
* **Ռամոնտա Սերպիքա** (Ramonda Serbica)
* **Իշխան Ստեֆան Լազարեւիչի Թագ** (Crown of despot Stefan Lazarević)
* **Թատոր Մանոյլովիչի** Մրցանակ
* **Դեսանկա Մաքսիմովիչի** Մրցանակ
* **Դիսի** (Dis's) Մրցանակ
* **Օձիվի Ֆիլիպու Վիշնիչիչու** (Odzivi Filipu Višnjiću) Մրցանակ
* **Ստեֆան Պրվովենչանիի** Մուտք (admission)
* **Վուքի** (Vuk's) Մրցանակ
* **Ժիչկա Հրիսովուլիայի** Մուտք՝ Պոեզիայի համար (Žička hrisovulja admission for poetry)
* **Բրանքո Միլկովիչի** Մրցանակ
* **Զմայի** (Zmaj's) Մրցանակ
* **Իզվիսքրա Նեգոշեւայի** (Izviskra Njegoševa) Մրցանակ՝ Կեանքի Գործունէութեան համար

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Բժիշկներ
Միրքօ Պոժիչ

**Միրքօ Պոժիչ** (, ), խրուաթ գրող։

## Կենսագրական գիծեր
Ան իրաւագիտութիւն աւարտած է՝ Պելկրատի մէջ: Մասնակցած է Ազգային-ազատագրական շարժումին: Ան եղած է Զակրէպի Խրուաթիոյ ազգային թատրոնի թատերախաղի բեմադրիչ եւ  գրող։ Ինչպէս նաեւ եղած է բազմաթիւ թերթերու խմբագիր։ Մեծ յաջողութիւն գտաւ թատրոնի մէջ։

Աւելի ուշ՝ Զակրէպի Խրուաթիոյ ազգային թատրոնի ղեկավար եւ խորհրդարանի փոխնախագահ:

Անոր ստեղծագործութեան ամէնէն ակարեւոր մասը «Քուրլաններու եռագրութիւնը» վէպն է: 

Ան Խրուաթիոյ գիտութիւններոը եւ արուեստի ակադեմիոյ եւ Խրվաթիոյ գիտութիւններու եւ արուեստի ակադեմիոյ անդամ եղած է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», 1966, էջ 41։

Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Թատերագիրներ
Գրիգոր Ճիզմէճեան

**Գրիգոր Ճիզմէճեան** (), հայ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սկիւտարի բարձունքին, Շաւարշ Միսաքեանի, Սիամանթոյի, Վահան Թէքէեանի եւ Մելքոն Կիւրճեանի բնակարաններուն առընթեր է։

Նախնական ուաումը ստացած Է Ներսէսեան Վարժարանի, իսկ երկրորդականը՝ Պէրպէրեան Վարժարանի մէջ, զոր աւարտած է 1924-ին:

Ուսանողական շրջանին իսկ գրական մեծ ընդունակութիւն ցոյց տուած է եւ բազմաթիւ առիթներով իր բանաստեղծութիւնները լոյս տեսած են «ճակատամարտ»-ի կիրակնօրեայ թիւերուն մէջ, դժուարահաճ Միսաքեանի խմբագրապետութեան օրով։

Ճիզմէճեանին հայրը զինք ղրկած է Փարիզ իր հակումներուն համապատասխան մասնագիտութեան մը հետեւելու համար։ Փարիզի համալսարանին մէջ ան հետեւած է քաղաքական եւ իմաստասիրութեան գիտութեանց ու գրականութեան դասընթացքին եւ զայն աւարտած «ԼիսանսիԷ էս Լէթրը» տիտղոսով։

Ճիզմէճեան, իտէալիստ երիտասարդ, ի վիճակի չէ եղած ազգային գրական կեանքը ապրելով անհատական դիրքի մը տիրանալ եւ ինքնաբաւ դառնալ։ Չէ կրցած նաեւ առեւտրական ասպարէզին հետ հաշտուիլ։ Գիշեր-ցերեկ չարաչար աշխատելով ֆիզիքապէս քայքայուած է։

Գրիգոր Ճիզմէճեան սփիւռքի առաջին սերունդի ամէնէն պատրաստուած մտաւորական ուժերէն կարելի է համարել։ Ունի բանաստեղծութիւններ եւ ընկերային-իմաստասիրական կնիքով աշխատասիրութիւններ, մեծ մասամբ ցրուած  պարբերականներու մէջ։

## Մահ
Գրիգոր մահացած է Փարիզ։ Հինգշաբթի, 12 Մայիս 1966-ին, Փարիզի Մայր Եկեղեցւոյ մէջ տեղի ունեցած է բանաստեղծ Գրիգոր Ճիզմէճեանի յուղարկաւորութիւնը:

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Յուլիս 1966, թիւ 7, էջ 73։
* ''Ընկերոջ մը յիշատակին,'' «Յառաջ» օրաթերթ, 17 մայիս 1966, էջ 3։
* ''«Անանուն» բանաստեղծը. Գրիգոր Ճիզմէճեան,'' «Յառաջ» օրաթերթ, 25-26 հունիս, 1988 թ., էջ 2

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Երուանդ Բազէն

**Երուանդ Բազէն** (Միրզայեան, ), պարսկահայ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թաւրիզ։ Աշխատակցած է շատ մը թերթերու եւ հրատարակած՝ մէկ քանի գիրքեր։ 

Խմբագրած է երգիծական շաբաթաթերթ մը եւ հրատարակած գեղարուեստական ու գրական բովանակութեամբ օրացոյց մը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Յուլիս 1966, թիւ 7, էջ 74։

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Եգիպտացիներուն Գործածած Կապոյտ Գոյնը

մինի
**Եգիպտացիներուն** **գործածած կապոյտ գոյնը,** պատրաստելու համար ներկի փոշին կը շինուէր: 

Անիկա շատ աւելի աժան էր, քան` բնական նիւթերէ (թիւրքուազ կամ լափիս-լազիւլի քարերէն եկած) պատրաստուած փոշին, որ կը գնուէր հեռաւոր Ասիայէն:

Հին Եգիպտոսի մէջ փայտն ու քարերը յաճախ կապոյտ կը ներկուէին: 

Ժամանակի ընթացքին մարդիկ դադրած են այս փոշին գործածելէ, եւ այս «եգիպտական կապոյտին» պատրաստութեան ձեւը մոռցուած է:
ձախից|մինի
Միացեալ Նահանգներու մէջ գիտնականներ կրցած են վերստեղծել այս «Գերարուեստական» փոշին: Անոնք եգիպտական հին առարկաներուն վրայէն առած են ներկի նմուշներ, խառնուրդներ փորձած են, ապա պատրաստութեան տարբեր տեւողութիւններ եւ եփելու տարբեր աստիճաններ, մինչեւ որ վերջապէս կրցած են դարձեալ ստանալ ճիշդ «եգիպտական կապոյտը»:

## Տե՛ս նաեւ
* Կապոյտ (գոյնը)
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գոյներ
Ստորոգութիւն:Կապոյտ գոյնը
Ստորոգութիւն:Գոյները մշակոյթներու մէջ
Ստորոգութիւն:Գոյները արուեստի մէջ
Փերու

**Փերու,** Պաշտօնական անուանում՝ Փերուի Հանրապետութիւն (República del Perú), պետութիւն՝ Հարաւային Ամերիկայի մէջ։ 

Մայրաքաղաքն է՝ Լիման:

Պաշտօնական լեզուները Սպաներէն (սպաներէն), քեչուա եւ այմարան են:

Տարածութիւնը շուրջ 1,285,216 քառ. քմ է:

Բնակչութիւնը՝ շուրջ  34 միլիոն է (ըստ 2025-ի տուեալներուն):

Դրամական միաւորն է՝ Նուէվօ սոլը (PEN):

Վարչակարգը՝ Նախագահական Հանրապետութիւն է:

#### Աշխարհագրութիւն
ձախից|մինի|Փերուի ծերակոյտը, Լիմա
Փերուն տեղակայուած է Հարաւային Ամերիկայի արեւմտեան ափին։ 

Արեւմուտքէն սահմանակից է Խաղաղական Ովկիանոսին, հիւսիսէն՝ Էքուատորին եւ Քոլոմպիային, արեւելքէն՝ Պրազիլին, հարաւէն՝ Պոլիվիոյ եւ Չիլիի։ 

Երկիրը ունի հիմնական երեք աշխարհագրական գօտիներ՝

# Ծովեզերք (Costa)- Անապատային հարթութիւններ՝ աղքատ ջրամբարներով։
# Անտեան լեռներ (Sierra) - Լեռնաշղթայ մը, ուր կը գտնուի նաեւ Ամերիկաներու մէկ բարձրագոյն գագաթը՝ Հուասքարանը (Huascarán)։
# Ամազոնեան անտառներ (Selva) - Խոնաւ եւ բարեբեր շրջան, հարուստ կենսաբազմազանութեամբ։

#### Պատմութիւն
Փերուն եղած է նախաքոլոմպիական մշակոյթի կարեւոր կեդրոն, յատկապէս Ինքաներու կայսրութեան հայրենիքը։ 

1532-ին սպանացի նուաճող Ֆրանսիսքօ Փիսարրօ  Ինքաներու կայսրութիւնը քայքայելէ ետք, կը հիմնէ սպանական նահանգ մը։ 1821-ին Փերուն Սպանիայէն կը հռչակէ իր անկախութիւնը,

1824-ին ամբողջութեամբ կ'անկախանայ։

#### Տնտեսութիւն
Փերուի տնտեսութիւնը հիմնուած է հանքարդիւնաբերութեան (պղինձ, ոսկի, արծաթ), ձկնորսութեան, զբօսաշրջութեան եւ գիւղատնտեսութեան վրայ։ 

Երկիրը կը դիմագրաւէ աղքատութեան ու անհաւասարութեան հարցեր։

#### Մշակոյթ
Փերուի մշակոյթը խառնուրդ մըն է նախաքոլոմպիական, սպանական եւ աւանդական հնդիկ տարրերու։ 

Ժողովրդական երաժշտութիւնը, պարերը (օրինակ՝ Մարիներա), խոհանոցը (սեւիչէ, քինուա), եւ գործուած հագուստները մեծ տեղ ունին։ 

Մաչու Փիքչուի հնավայրը այսօր համաշխարհային ժառանգութեան մաս կը կազմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի երկիրներ
Աշոտ Ասլան

**Աշոտ Ասլան** (Ասլանեան, ), պարսկահայ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թեհրան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է նոյն քաղաքին մէջ, իսկ միջնակարգը՝ Ամերիկեան գոլէճէն։

Առաջին աշխատութիւնը հրատարակուած է 1930 թուականին Թեհրանի «Վարածնունդ» ամսագիրին մէջ։ 

Ան ողջ կեանքի ընթացքին համագործակցած է «Պուպուխ», «Ալիք», «Զուարթնոց», «Յուսաբեր», «Արմենուհի» եւ «Նուր Աճ» ամսագիրներու հետ։ Ասլանը «Նոր Աճ»-ի գրական պատերազմի համագործակից էր։ 

Ան բանաստեղծութիւններու միայն մէկ ժողովածու հրատարակած է, 1957 թուականին՝ «Եթէ Ան Ապրի» խորագրով։ 

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Յուլիս 1966, թիւ 7, էջ 74։

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Չաչափոյաներ

մինի
**Չաչափոյաները,** Փերուի հիւսիսը ապրած ժողովուրդ՝ 800 թուականներէն մինչեւ 1500 թուականներու վերջը: 

Անոնց անունը կը նշանակէ «ամպերու ժողովուրդ»: 

Անոնք կ'ապրէին մշուշով պատուած լեռները ծածկող խոնաւ անտառներուն մէջ, 2000-3000 մեթր բարձրութեան վրայ: 

Անոնք իրենց հողերը կը մշակէին աստիճանաւոր դարատուփերու դրութեամբ: 

Չաչափոյաները նաեւ մարտիկներ էին. անոնք մարտնչած են իրենց հզօր դրացի ինքաներուն դէմ:

### Մշակոյթ եւ ճարտարապետութիւն
ձախից|մինի
Չաչափոյաները ունէին զարգացած մշակոյթ եւ շինարարական ճարտարութիւն։ 

Իրենց քաղաքները կը կառուցէին քարով՝ առանց շաղախի, եւ յաճախ զանոնք կը կառուցէին լեռնային գագաթներու վրայ։ Ամէնէն նշանաւոր հնավայրերէն մէկը՝ Կուէլափ (Kuélap), կը նկատուի «փոքր Մաչու Փիչու» եւ կը գտնուի շուրջ 3000 մեթր բարձրութեան վրայ։ 

Անիկա կը պարունակէ պարիսպներ, կլոր յարկերով տուներ եւ գրաւիչ քանդակներ։

Չաչափոյաններուն շինութիւններուն մէջ կարելի է հանդիպիլ քարէ, կլոր, աստիճաններով օժտուած եւ երկրաչափական ձեւերով ու մարդկային կերպարանքներով զարդարուած կառոյցներու: Կրնայ ըլլալ, որ անոնք ծիսակատարութիւններու վայրեր էին: Մինչ ուրիշ կառոյցներ շինուած են ժայռոտ լանջերու վրայ:

#### Անկում
Չաչափոյաները տասնամեակներ շարունակ փորձած են դիմադրել ինկաներուն գերիշխանութեան, սակայն ԺԵ. դարու վերջաւորութեան՝ ինքաները կը նուաճեն զանոնք։ 
մինի
ԺԶ. դարուն, սպանացի գաղութարարներուն ժամանումով, Չաչափոյաներու բնակչութիւնը զգալիօրէն կը նուազի՝ պատերազմներու եւ նոր հիւանդութիւններու պատճառով։

#### Ժառանգութիւն
Չաչափոյաներու մշակոյթը այսօր կը պատկանի Փերուի հնագիտական հարստութեան ամէնէն բարձրարժէք գանձերուն շարքին։ Կուէլափի բերդը, բազմաթիւ քարանձաւային գերեզմաններ եւ նկարազարդ պատեր կը վկայեն զարգացած ու ինքնատիպ մշակոյթի մը մասին։ 

Ժամանակակից ուսումնասիրողներ կը շարունակեն բացայայտել անոնց պատմութեան թաքուն էջերը։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Փերուի ժողովուրդներ
Ստորոգութիւն:Չափափոյաներ
## Գրականութիւն
* von Hagen, Adriana. *An Overview of Chachapoya Archaeology and History* from the Museo Leymebamba website.
* Hemming, John. *Conquest of the Incas*. Harcourt, 1970.
* Muscutt, Keith. *Warriors of the Clouds*. University of New Mexico Press, Albuquerque, 1998.
* Savoy, Gene. *Antisuyo: The Search for the Lost Cities of the Andes*. Simon & Schuster, 1970.
* Schjellerup, Inge R. *Incas and Spaniards in the Conquest of the Chachapoyas*. Göteborg University, 1997.
* New Chachapoyan archaeological site discovered, September 16, 2010 201009165074 | New Chachapoyan archaeological site discovered
* Giffhorn, Hans. *Was America Discovered in Ancient Times?*. C. H. Beck, 2013, 2nd revised edition March 2014. Published in the German Language as *Wurde Amerika in der Antike entdeckt? Karthager, Kelten und das Rätsel der Chachapoya*
* PBS TV Program *Secrets of the Dead: Carthage's Lost Warriors*. Single DVD, in English language.
Նազքայի «Գծագրութիւնները»

մինի
**Նազքայի «Գծագրութիւնները»** կը գտնուին Փերուի հարաւը՝ Նազքա անապատին մէջ:  

Անոնք տեսանելի են միայն երկինքէն դիտուած: 

Նազքայի գծագրութիւնները հետքերն են Փարաքա եւ Նազքա ժողովուրդներուն, որոնք այդ անապատին մէջ ապրած են եւ մէկը միւսէն ետք, ՔԱ 800 թուականէն մինչեւ ՔԵ 300 թուական:

## Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
Անապատի դաշտերուն կամ բլուրներուն վրայ գծագրութիւնները կազմուած են գետնին վրայ յառաջացուած գիծերէ, որոնք տարբեր պատկերներ կը ներկայացնեն: Ամբողջ շրջանին մէջ հարիւրաւոր պատկերներ գոյութիւն ունին: Այդ շրջանի բնակիչները զանոնք ստեղծած են գետնէն հանելով մութ գոյնով քարերը, զորս զետեղած են գիծերուն երկայնքին, կազմելով աւելի բաց գոյնով տարածք մը:

Այս գծագրութիւնները հսկայական են, տասնեակաւոր մեթրեր, երբեմն քիլոմեթրեր: Անոնք տեսանելի են միայն վերէն, մասնագէտները զանոնք կը փնտռեն եւ կ'ուսումնասիրեն օդանաւերով, անօդաչու թռչող սարքերով, կամ նոյնիսկ`անջրպետէն:

Ցարդ մարդկութեան ծանօթ էին 430 գծագրութիւններ, որոնք գտնուած են շուրջ 1927 թուականէն ի վեր: 

ճափոնցի գիտնականներ գտած են 303 գծագրութիւններ: 

Այս աշխատանքներուն համար գիտնականները դիմած են արհեստական բանականութեան` ուսումնասիրելու համար երկինքէն առնուած նկարները, զանազանելու նոր գտնուած գծագրութիւնները, կազմելու ցանկեր, զանոնք քարտէսներու վրայ զետեղելու: Այս բոլոր աշխատանքները կատարուած են մեքենաներու միջոցով եւ միայն 6 ամսուան մէջ:
մինի
Այս պատկերները յաճախ կը ներկայացնեն երկրաչափական ձեւեր, ինչպէս` եռանկիւններ, զիկզակներ, ոլորտագիծեր… Կարելի է զանազանել նաեւ բազմաթիւ անասուններ, ինչպէս` շուն, թռչուն, կէտ եւ օրքա: Ասոնց կողքին կան նաեւ` ծաղիկներ, ծառեր, ձեռքեր եւ կերպարներ:

image:Nasca Dog 2007 08.JPG|Շուն
image:Nasca Whale 2007 08.JPG|Կէտ
image:Nasca Spider 2007 08.JPG|Սարդ
image: Nasca Astronaut 2007 08.JPG|«Տիեզերագնաց»
image:Nasca Tree and Hands 2007 08.JPG|Ծառ եւ ձեռքեր
image:Nasca Monkey 2007 08.JPG|Կապիկ

Անոնց յայտնաբերումէն մօտաւորապէս 100 տարի ետք, մասնագէտները տակաւին չեն գիտեր, թէ այդ պատկերները ինչո՞ւ գծուած են: Արդեօք անոնք կը ծառայէին իբրեւ աստղագիտական օրացո՞յց, կամ գծուած էին պարզապէս աստուածներուն կողմէ տեսանելի ըլլալու համար:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Հսկայական նկարներ Նազքա անապատին մէջ (Փերու)
* Նազքայի գիծերուն մասին կայք
* Նասքայի պատկերներ
* Նազքայի գիծեր 
* Նազքա անապատին նկարները  
## Գրականութիւն
Aveni, Anthony F. Between the Lines: The Mystery of the Giant Ground Drawings of Ancient Nasca. — University of Texas Press, 2000. — ISBN 0-292-70496-8:

The Archaeology and Pottery of Nazca, Peru: Alfred L. Kroeber’s 1926 Expedition / Field Museum of Natural History. — Rowman Altamira, 1998. — ISBN 0-7619-8964-1:
Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Փերուի մշակոյթ
Ստորոգութիւն:Համաշխարհային ժառանգութիւն Փերուի մէջ
Ստորոգութիւն:ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութիւն
Կասպից Ծով

մինի
**Կասպից ծովը,** աշխարհի ամէնէն մեծ փակ ջրային աւազանն է:

Կը գտնուի Ասիոյ հարաւային մասին եւ հարաւային Կովկասի միջեւ՝ շրջապատուած հինգ պետութիւններով՝ Ռուսիա, Ազրպէյճան, Իրան, Թիւրքմենիստան եւ Ղազախիստան։

Անիկա աշխարհի ամէնէն մեծ գոց ծովն է (ցամաքով շրջապատուած):

### Նկարագրութիւն
մինի
* Մակերես՝ շուրջ 371,000 քառակուսի քմ.,
* Երկարութիւն՝ շուրջ 1,200 քմ.,
* Լայնք՝ շուրջ 320 քմ.,
* Միջին խորք՝ շուրջ 1000 մեթր,
* Ամէնէն խոր կէտը՝ շուրջ 1,025 մեթր,
* Մակերեւութային բարձրութիւն՝ շուրջ -28 մեթր (ծովու մակերեսէն ցած):

### Անուանումը
ձախից|մինի
Կասպից ծովուն անունը յառաջացած է հին Կասպիք ցեղին անունէն, որ բնակած էր այս տարածաշրջանին մօտակայքը։ Հին շրջանի քարտէսներուն վրայ ունեցած է տարբեր անուանումներ, ինչպէս՝  «Հիւսիսային Ովկիանոս», «Հիւսիսային ծով» եւ այլն։

### Ջրային յատկութիւններ
Կասպից ծովը փակ աւազան մըն է, ուր կը թափին բազմաթիւ գետեր, որոնցմէ գլխաւորը Վոլկա գետն է։ Ան ունի աղի ջուր։

### Բուսաշխարհ եւ կենդանաբանութիւն
Ծովուն մէջ կը գտնուին բազմաթիւ ձուկեր եւ ծովային կենդանիներ, որոնցմէ յատկանշականը Կասպից խեցգետինը, ստերլեցը (կրակիոյ սեւ խաւիար արտադրող ձուկը) եւ Կասպից փինփինն է։ Ծովուն ափերուն տարածուած են ճահիճներ, եղէգնուտներ եւ այլ բնական բուսական տարածքներ։

### Տնտեսական արժէք
Կասպից ծովը ունի մեծ նիւթական կարեւորութիւն՝ մանաւանդ իր նաւթային եւ կազային պաշարներուն համար։ 

Անիկա կարեւոր ձկնորսական կեդրոն մըն է։ Կասպից ծովուն մէջ կ'ապրին նաեւ փոկեր: Սակայն փոկերու այս տեսակը միայն հոն կ'ապրի: Իրենց մօտաւորապէս 1,5 մեթր երկարութեամբ անոնք փոկերու ամէնէն փոքրիկ տեսակներէն են, որոնք կորսուելու վտանգին մէջ կը գտնուին:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կասպից Ծով
Ստորոգութիւն:Ծովեր
Ստորոգութիւն:Լիճեր
Ժանէթ Լազարեան

**Ժանէթ Տիգրանուհի Լազարեան** (), պարսկահայ լրագրող, եւ արուեստագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թեհրան, Նախիջեւանիէն գաղթած ընտանիքի մէջ։ Տարրական ու միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Սպահանի ու Թեհրանի մէջ։ Այնուհետեւ բարձրագոյն կրթութիւնը շարունակած է Լոնտոնի Թագաւորական Գոլէճը, ուր ալ մասնագիտացած է համաշխարհային արուեստի պատմութեան մէջ։

1967 թուականէն լոյս տեսած են առաջին յօդուածները պարսկական «Ֆերդտոսի» ամսագիրին մէջ՝ գեղանկարչութեան, երաժշտութեան ու շարժանկարի մասին։

Տասը տարի աշխատած է նաւթային ընկերութեան մէջ՝ միաժամանակ թղթակցած է «Էթելաաթ» օրաթերթին։ Այնուհետեւ աշխատանքի անցած է անգլիալեզու «Թեհրան Ճուռնըլ» օրաթերթին մէջ, իբրեւ արուեստի բաժինի վարիչ։ 

2002 թուականին Իրանի նախագահ Մոհամմատ Խաթամիի հիմնած «Քաղաքակրթութիւններիու երկխօսութիւն» կազմակերպությեան կողմէն հրատարակուած է Ժանէթ Լազարեանի պարսկերէնով կազմած «Իրանահայոց հանրագիտարան»-ը, որ վերահրատարակուած է 2009 թուականին։ 2012 թուականին Հայաստանի Մշակոյթի նախարարութեան Հայաստանի մէջ Իրանի դեսպանութեան Մշակոյթի կեդրոնի աջակցութեամբ հրատարակուած է նոյն գիրքի հայերէն տարբերակը։ 

Ան արժանացած է պետական եւ ոչ պետական կառոյցներու շնորհակալագիրներու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Արուեստագէտներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Կրան Փախաթեն

**Կրան Փախաթեն,** Փերուի հիւսիսը, Անտեան լեռներուն եւ Ամազոնի անտառին սահմանին վրայ շրջան: 

Այս շրջանը օժտուած է շատ հարուստ բնութեամբ մը, ինչպէս, օրինակի համար, թռչուններու բազմաթիւ տեսակներ եւ սքանչելի ջրվէժներ, սակայն նաեւ` պատմական գանձով մը, հետեւաբար ան պահպանուած շրջան մըն է. այսինքն հոն մուտքը չէ արտօնուած բոլոր այցելուներուն:

Կրան Փախաթենի մէջ գիտնականները գտած են աւելի քան 100 կառոյցներ` շինուած չաչափոյաներուն կողմէ. անոնք շատ հին ժողովուրդ մըն են: 

1980-ական թուականներէն ի վեր այդ շրջանէն միայն 26 կառոյց ծանօթ է մարդկութեան:

Գիտնականները Կրան Փախաթենի շրջանը ուսումնասիրած են 2022-2024-ի միջեւ: 

Օդային ռատար մը, կարենալով թափանցել բարձր ծառերու խիտ ճիւղերուն ընդմէջէն, կարելիութիւնը տուած է գտնելու բուսականութեան մէջ պահուած կառոյցներ: Ապա գետնին վրայ մասնագէտները ուսումնասիրած են այդ շինութիւններուն կառուցուածքը, գծած են յատակագիծներ, ամրացուցած են դիւրաբեկ շինութիւնները: Այս խումբերը յայտնաբերած են նաեւ հետքեր ճամբաներու, որոնք Կրան Փախաթենը կը միացնէին չաչափոյաներու այլ բնակավայրերու:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Փերուի շրջաններ
Սթրոկիլի, Թինալիոն Քերքիրա

**Սթրոկիլի** (յուն․՝ Θιναλίων Κέρκυρας)․Քերքիրայի գիւղ, Յունաստան։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 180 մ․ է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Սթրոկիլի ունի 21 բնակիչ։ 

## Բնակչութիւն

## Նօթագրութիւն
Քերքիրայի Մելիթիէոն քաղաքապետութեան սահմաններուն մէջ կը գտնուի Սթրոկիլի, Մելիթիէոն Քերքիրա համանուն բնակավայրը։

    

## Ծանօթագրութիւններ
Սթրոկիլի, Մելիթիէոն Քերքիրա

**Սթրոկիլի** (յուն․՝ Μελιτειέων Κέρκυρας)․կիսալեռնային գիւղ, Քերքիրա, Յունաստան։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 160 մ․ է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Սթրոկիլի ունի 386 բնակիչ։ 

## Տեղեկութիւններ
Սթրոկիլի կը գտնուի Քերքիրա կղզիին հարաւի արեւելեան ափերուն։ Հեռաւորութիւնը Քերքիրա քաղաքէն 20 քլ․ է։ Գիւղը կառուցուած է Բանայիա լերան լանջին, ծովեզերեայ Այիոս Իոանիս Բերիսթերոն բնակավայրին վերեւը։

Գիւղին հիմնադիրները, ըստ աւանդութեան, կրետացիները եղած են ԺԶ․ դարուն։ Սթրոկիլի ապրած է կեանքին մեծ մասը Յոնեական Դպրոցին բանաստեղծներէն Երասիմոս Մարքարաս։

Սթրոկիլլին տեսարժան վայր հանդիսացած է «Էվդոքիա» յաւիտենական ձիթենին՝ մօտաւորապէս 1200 տարուան։ Ձիթենին ուսումնասիրած է Տրեզտենի Բուսաբանութեան եւ  Կենդանաբանութեան համալսարանը։

## Նօթագրութիւն
Հիւսիսային Քերքիրայի Թինալիոն քաղաքապետութեան սահմաններուն մէջ կը գտնուի Սթրոկիլի, Թինալիոն Քերքիրա համանուն բնակավայրը։

   

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Այիոս Իոանիս Բերիսթերոն, Քերքիրա

**Այիոս Իոանիս Բերիսթերոն** (յուն․՝ Άγιος Ιωάννης Περιστερών Κέρκυρας)․ Քերքիրայի ծովափնեայ գիւղ, Յունաստան։ Կը պատկանի Սթրոկիլի, Մելիթիէոն համայնքին։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 17 մ․ է։ 

Այիոս Իոաննիս Բերիսթերոն կը գտնուի Քերքիրային հարաւ-արեւելքը, Պենիցես եւ Մեսողի գիւղերուն միջեւ։ Քերքիրայէն հեռաւորութիւնը 17 քլ․ է։ 

Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Այիոս Իոանիս Բերիսթերոն ունի 30 բնակիչ։ 

## Բնակչութիւն

    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Պենիցես, Քերքիրա

**Պենիցես** (յուն․՝ Μπενίτσες Κέρκυρας)․Քերքիրայի գիւղ, Յունաստան։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 6 մ․ է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Պենիցես ունի 630 բնակիչ (2011-ին՝ 841)։ 
## Բնակչութիւն

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Aspiotis 166.jpg|Պենիցես, 1910
Պատկեր:Corfu Benitses (9702169091).jpg
Պատկեր:Corfu Agios Nikolas (9702195225).jpg|Այիոս Նիքոլաոս, Պենիցես
Պատկեր:Corfu Benitses Port (9702172437).jpg
  

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Յունաստանի գիւղեր
Ստորոգութիւն:Գիւղեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Գիւղեր այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գիւղեր
Մեսողի, Քերքիրա

**Մեսողի** (յուն․՝ Μεσογγή Κέρκυρας)․Քերքիրայի ծովափնիայ գիւղ, Յունաստան։ Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնը 7 մ․ է։ Ըստ 2021-ի մարդահամարին, Մեսողի ունի 264 բնակիչ (2011-ին՝ 303)։ 
## Բնակչութիւն

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Messonghi, Corfu, June 1985.jpg|նկար՝ 1985
Պատկեր:Near Messonghi, Corfu, June 1985.jpg|1985, Մեսողի
Պատկեր:Corfu beach 22.JPG|Մեսողի
Պատկեր:Messonghi beach 1.jpg
Պատկեր:2018-06-19 Messonghi Beach Holiday Resort (Corfu) 8.jpg
Պատկեր:2018-06-17 Messonghi Beach Holiday Resort (Corfu) 3.jpg
Պատկեր:2018-06-17 Messonghi Beach Holiday Resort (Corfu) 2.jpg
Պատկեր:2018-06-19 Messonghi Beach Holiday Resort (Corfu) 9.jpg
Պատկեր:2018-06-19 Messonghi Beach Holiday Resort (Corfu) 9.jpg
Պատկեր:2018-06-17 Messonghi Beach Holiday Resort (Corfu) 4.jpg
  

## Ծանօթագրութիւններ
Հարաւային Ամերիկա

**Հարաւային Ամերիկա,** ցամաքամասներէն մէկը, որ կը գտնուի Ատլանտեան եւ Խաղաղական ովկիանոսներու միջեւ՝ Երկիրին արեւմտեան կիսագունդին մէջ։ 

Հիւսիսէն կը կապուի Հիւսիսային Ամերիկային հետ՝ Փանամայի միջոցով։ 

### Ընդհանուր Տուեալներ

* Տարածութիւնը շուրջ 17,8 միլիոն քառ. քմ է։
* Բնակչութիւնը շուրջ 440 միլիոն է։
* Երկիրներուն թիւը՝ 12 անկախ երկիրներ, ինչպէս՝ Պրազիլը, Արժանթինը, Չիլին, Փերուն, Պոլիվիան, Էքուատորը, Ուրուկուէյը, Փարակուէյը, Քոլումպիան, Վենեզուելան, Կայանան եւ Սիւրինամը։
* Մեծ քաղաքներն են՝ Սան Փաուլօն, Պուէնոս Այրէսը, Ռիօ տը Ժաներօն, Լիման եւ Պոկոթան։
* Պաշտօնական լեզուներն են՝ սպաներէնը, Փորթուկալերէն (Պրազիլի մէջ), եւ տեղական լեզուներ։

### Աշխարհագրութիւն
Ցամաքամասին հիւսիսէն հարաւ կ'երկարին Ամազոնի անտառները, որոնք աշխարհի «թոքերէն» կը համարուին, իսկ արեւմուտքէն կ'երկարի Անտեան լեռնաշղթան, որ կ'անցնի գրեթէ արեւմտեան բոլոր երկիրներէն: 

Հոն է նաեւ Ամերիկայի ամէնէն բարձր գագաթը՝ Աքոնքակուան (6961 մ․, Արժանթին)։

Ցամաքամասը ունի բազմատեսակ կլիմայական գօտիներ՝ արեւադարձային, մերձարեւադարձային, լեռնային ու ձիւնաշերտ տարածքներ։

### Գետեր ու Բնութիւն
Հարաւային Ամերիկայի ամէնէն նշանաւոր գետը Ամազոնն է՝ աշխարհի ամէնէն ջրառատ գետը։ Այլ կարեւոր գետեր են Օրինոքօն եւ Փարանա-Փարակուէյը։

Ցամաքասը ապաստան է հազարաւոր կաթնասուններու, թռչուններու, ծաղիկներու եւ միջատներու։ 

Կալափակոս կղզիները, Ամազոնեան անտառները եւ Փանթանալի ճահիճները կենսաբանական առումով համաշխարհային ժառանգութիւններու կարգին են։

### Պատմութիւն եւ Մշակոյթ
Հինէն ի վեր ցամաքամասը բնակուած է բնիկ ժողովուրդներով, ինչպէս՝ Ինքաները, Մայաները, Չավիները եւ այլն։ 

ԺԶ. դարէն սկսեալ սպանացի եւ փորթուկալացի գաղութարարները  կը գրաւեն տարածքը՝ հիմնելով գաղութներ։ Գաղութային շրջանը կը տեւէ մինչեւ ԺԹ. դար, երբ անկախութեան շարժումները կը տարածուին եւ քանի մը նոր հանրապետութիւններ կը յառաջանան։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Pergola Vineyard Argentina.jpg|
Պատկեր:Rota Alternativa Paraguai - Rio Preto - 2 - panoramio.jpg|
Պատկեր:Jaula cultivo salmon chile.jpg|
Պատկեր:Sede Neugebauer.jpg|
Պատկեր:CSN01.jpg|
Պատկեր:Klabin Unidade Puma, Ortigueira Paraná.jpg|
Պատկեր:Distrito Industrial, Franca (SP), Brazil.jpg|
Պատկեր:Cia Hering 2019.jpg|
Պատկեր:Mercedes-Benz Brazil Central Office (2012).jpg|
Պատկեր:Mina de Chuquicamata, Calama, Chile, 2016-02-01, DD 110-112 PAN.JPG|
Պատկեր:Smaragd-G-EmpireTheWorldOfGems.jpg|
Պատկեր:The Most Expensive.jpg|
Պատկեր:INTA - colmenar apícola.jpg|
Պատկեր:Balcarce-buenosaires.JPG|
Պատկեր:Cerezas La Candelaria Chépica VI Región.JPG|
Պատկեր:Actinidia KIWI 02.jpg|
Պատկեր:Oilpalmmagdalenacolombia-2.jpg|
Պատկեր:Detail of pineapples growing.jpg|
Պատկեր:Refinería de Amuay VE.jpg|
Պատկեր:67 - Carthagène - Décembre 2008.jpg|
Պատկեր:2016 fachada columnas Teatro Solís de Montevideo.jpg|
File:0200 years Biblioteca Nacional in Rio de Janeiro city.jpg|
File:P1060656a.jpg|
File:Aerea2 maracana.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկա
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի երկիրներ
Աքոնքակուա

**Աքոնքակուա,** Հարաւային Ամերիկայի ամէնէն բարձր լեռը։ 

Կը գտնուի Անտեան լեռնաշղթայի, Արժանթինի Մենտոսա նահանգին մէջ՝ Չիլիի սահմանին մօտակայքը։ 

Բարձրութիւնը շուրջ 6,962 մեթր է (22,841 ոտք):
ձախից|մինի
Լեռը իւրայատուկ է իր խիստ օդերեւութաբանական պայմաններով․ բարձրութեան մէջ ջերմաստիճանը կրնայ հասնիլ ծայրայեղ ցած մակարդակի, իսկ հովը՝ ուժգնութեան գագաթնակէտին։

Ամէն տարի հարիւրաւոր լեռնագնացներ կը փորձեն հասնիլ Աքոնքակուայի գագաթին։ 

Կարգ մը ուղիներ համեմատաբար «դիւրամատչելի» են, իսկ ուրիշներ ալ կը պահանջեն բարձր մակարդակի փորձառութիւն եւ ֆիզիքական պատրաստութիւն։ 

Բացուած է նաեւ Աքոնքակուայի Ազգային Պարկը, ուր այցելուներ կրնան վայելել բնութիւնը եւ լերան հմայքը՝ առանց պարտադիր գագաթին հասնելու։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկա
Ստորոգութիւն:Հարաւային Ամերիկայի լեռներ
Ստորոգութիւն:Արժանթին
Ստորոգութիւն:Արժանթինի լեռներ
Մաչու Փիքչու

**Մաչու** **Փիքչու** (Quechua լեզուով՝ «Ծ*եր լեռ»*), քաղաք՝ Փերուի Անտեան լեռներուն մէջ, Խուսկոյի վարչական շրջանէն 80 քմ. արեւմուտք։ 

ԺԹ. դարուն, Ինքա ամրոցը կառուցուած է Փաչաքութի Ինքա թագաւորին օրով (Pachacuti Inca Yupanqui) Ուրուպամպա գետին վրայ, շուրջ 2430 մ բարձրութեան վրայ։ ։ 
ձախից|մինի|Արեւու տաճարը
Պահպանուած է գրեթէ անփոփոխ վիճակի մէջ:

1983-ին ընդգրկուած է ԵՈւՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ ,:

2007-ին աշխարհի «Նոր Եօթ հրաշալիքէն մէկը» համարուած է։

### Նկարագրութիւն
Ունեցած է վարչական, կրօնական ու աստղագիտական արժէք։  

Անիկա յատկանշական է իր ճշգրիտ քարային ճարտարապետութեամբ, սողանքներու դէմ դիմացկուն կառուցուածքով եւ ջրահեռացման համակարգերով։

## Պատկերասրահ

## Արտաքին յղումներ
*Մաչու Փիքչու
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Փերուի նշանաւոր վայրեր
Ստորոգութիւն:Աշխարհի նոր եօթ հրաշալիքներ
Ուրուպամպա գետ

**Ուրուպամպա,** գետ՝ Հարաւային Ամերիկայի Փերուի մէջ։ 

Անտեան լեռնաշղթային արեւելեան կողմը հոսող կարեւոր գետ մըն է, որ հանդիսացած է ինքայական քաղաքակրթութեան  ջրային գլխաւոր ուղիներէն մէկը։

Ուրուպամպա գետը ծնունդ կ'առնէ Վիլքանոթա լեռներէն, շուրջ 4400 մ բարձրութենէ։ Սկզբնական բաժինը կը կոչուի Վիլքանոթա, իսկ երբ կը մօտենայ Սուրբ Հովիտին, կը կոչուի Ուրուպամպա։ 
մինի
Գետը կը հոսի շուրջ 725 քմ. երկարութեամբ, ապա կը միանայ Ուքայալի գետին, որ մաս կը կազմէ Ամազոնի համակարգին։

Ուրուպամպա հովիտը, զոր երբեմն կը կոչեն նաեւ Սուրբ Հովիտ (Sacred Valley), եղած է ինքաներու խիտ բնակեցման տարածք մը՝ բերրի հողերով եւ  ոռոգման բարդ համակարգերով։

Այս շրջանը կարեւոր է նաեւ այն պատճառով, որ հոն կը գտնուի Մաչու Փիքչուն։

Այսօր Ուրուպամպա գետը կը ծառայէ թէ՛ գիւղատնտեսութեան եւ թէ՛ զբօսաշրջութեան։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Փերուի գետեր
Գետ

մինի|Տանուպ գետը
**Գետ,** ջրային բնական հոսք, բնութեան ամէնէն կենսական երեւոյթներէն։ 

Գետերը սկիզբ կ'առնեն լեռներէ, աղբիւրներէ կամ ձիւնահալքերէ եւ կը հոսին դէպի ծովեր, լիճեր կամ այլ գետեր։ 

Գետերը կեանք կու տան շրջապատի բնութեան, անասուններուն եւ մարդոց։

Հնագոյն քաղաքակրթութիւնները, ինչպէս՝ Միջագետքէն Եգիպտոս, զարգացած են գետերու ափերուն, ինչպէս՝ Եփրատը, Տիգրիսը եւ Նեղոսը, որոնք եղած են մշակոյթի, առեւտուրի եւ քաղաքակրթութեան բնակէտեր։

Գետերը կարեւոր դեր ունին՝ ոռոգելու, ելեկտրականութիւն արտադրելու, փոխադրութիւն եւ զբօսաշրջութիւն ապահովելու մէջ։ Սակայն, մարդոց գործունէութիւնը յաճախ կը սպառնայ գետերու առողջութեան. ապականումը, ապօրինի շինարարութիւնները եւ ջուրի չարաշահումը կրնան վնասել գետային միջավայրերուն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ջրագրութիւն
Էքուատոր

**Էքուատոր** (սպ.՝ *Ecuador*), պաշտօնապէս՝ Էքուատորի Հանրապետութիւն: Կը գտնուի Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսարեւմտեան հատուածին մէջ։ 

Հիւսիսէն սահմանակից է Քոլոմպիոյ, հարաւէն՝ Փերուի, իսկ արեւմուտքէն՝ Խաղաղական Ովկիանոսին։ 

Երկիրին անուանումը (*Ecuador*) կը նշանակէ «հաւասարագիծ», որովհետեւ երկիրին տարածքէն կ'անցնի Էքուատորի գիծը։

Մայրաքաղաքը՝ Քիթօն է, իսկ ամէնէն մեծ քաղաքը՝ Գուայաքիլը։

Պաշտօնական լեզուն սպաներէնն է։

Վարչակարգը հանրապետական է։

### Պատմութիւն
Էքուատորը հինէն ի վեր բնակուած է բնիկ ժողովուրդներով, որոնցմէ են՝ Քարանները, Շուարները, Քիթօները եւ այլ ցեղախումբեր։ 

ԺԹ. դարուն տարածութիւնը դարձած է Ինքայի կայսրութեան մէկ մասը։ 

1530-ական թուականներուն սպանացի գաղութարարները կը գրաւեն շրջանը եւ կը միացնեն Նոր Կրենաթայի ծովակցութեան։ 

Էքուատոր իր անկախութիւնը հռչակած է 1822-ին եւ ժամանակաւոր կերպով միացած է Սիմոն Պոլիվարի ստեղծած Մեծ Քոլումպիա պետութեան։ 

1830-ին, անիկա կը դառնայ անկախ հանրապետութիւն։

### Բնութիւն եւ աշխարհագրութիւն
Էքուատոր ունի լեռնային շրջաններ, անտառներ եւ արեւմտեան ափամերձ դաշտավայրեր։ 

### Տնտեսութիւն
Էքուատորի տնտեսութեան հիմնական ոլորտներն են՝ նաւթը, գիւղատնտեսութիւնը (պանան, սուրճ, քաքաօ, ծաղիկներ), ձկնորսութիւնը եւ զբօսաշրջութիւնը։ 

Երկիրը աշխարհի գլխաւոր պանան արտադրողներէն մէկն է։

### Բնակչութիւն եւ մշակոյթ
Էքուատորի բնակչութիւնը շուրջ 18 միլիոն է։ Մեծամասնութիւնը՝ սպանացի եւ բնիկ ցեղերու խառնածին ժառանգորդներ։ Բնիկ ժողովուրդները, ինչպէս Քուիչուաներն ու Շուարները, կը պահպանեն իրենց լեզուներն ու աւանդութիւնները։ 

Քրիստոնէութիւնը, մասնաւորաբար կաթոլիկ հաւատքը, գերիշխող է։

Մշակոյթը հարուստ է երաժշտութեամբ, պարը, ժողովրդական արհեստներու եւ գունաւոր տարազներու միջոցով կը ներկայացնէ երկիրը։ 

Էքուատորեան խոհանոցին յատուկ են կորեկով եւ գետնախնձորով ճաշատեսակները, ինչպէս նաեւ ծովամթերքը։
## Պատկերասրահ

պատկեր:Estadio_Alejandro_Serrano_Aguilar.jpg
պատկեր:Guaranda_(284885979).jpg
պատկեր:Tulcan-Cemetery-3.jpg
պատկեր:Banner_Riobamba_Ciudad_Bonita.jpg
պատկեր:Catedral_de_Latacunga_04.jpg
պատկեր:Latacunga_Vicente_Leon.jpg

պատկեր:Puerto_Comercial.jpg
պատկեր:Puerto Baquerizo, Galapagos Ecuador.JPG
պատկեր:Galapagos2007--27--08-23-07.JPG
պատկեր:Galapagos2007--50--08-22-07.JPG
պատկեր:Casa Blanca, Puerto Baquerizo Moreno.jpg
պատկեր:Guayaquil_montage.png
պատկեր:LojaCityGates.JPG
պատկեր:Ama_la_Vida_-_Flickr_-_15_U_Loja_Ecuador_AllYouNeedIsEcuador_6_(13701444104).jpg
պատկեր:Loja_Ecuador427.JPG
պատկեր:Quito_sidewalk_market.jpg
պատկեր:S5030152.JPG
պատկեր:Bas%C3%ADlica_del_Voto_Nacional,_Quito_-_4.jpg

պատկեր:Cerro Bombolí. Santo Domingo, Ecuador.JPG
պատկեր:Parque_de_la_Juventud._Santo_Domingo,_Ecuador.JPG


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Էքուատոր
Ստորոգութիւն: Հարաւային Ամերիկայի երկիրներ
Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ
Ջրվէժ

մինի|Շաքիի ջրվէժը
**Ջրվէժ**, գետի այն հատուածը, ուր ջուրը բարձրութենէն կը թափի։ 

Ջրվէժին մեծութիւնը կախեալ է բարձրութենէն եւ թափող ջուրին քանակէն։ 

Ջրվէժներով հարուստ են գլխաւորաբար լեռնային գետերը։

Ջրվէժները կրնան ունենալ տարբեր բարձրութիւն եւ լայնք․ անոնք կրնան ըլլալ՝ միահոս, բազմահոս, աստիճանաձեւ կամ փրփրաշատ։ 
մինի|400x400փքս|Իկուազու, Արժանթին
Ջուրի անկման ուժգնութիւնը յաճախ հզօր ձայն մը եւ ջուրի ցօղ կը յառաջացնէ, ինչ որ կ'ազդէ տեղական կլիմային վրայ՝ ստեղծելով խոնաւ եւ զով միջավայր մը։

Աշխարհի ամէնէն նշանաւոր ջրվէժներէն են՝ Նիակարայի ջրվէժը (ԱՄՆ- Քանատայի սահմանին), Վիքթորիա ջրվէժը (Ափրիկէ), եւ Անժել ջրվէժը (Վենեզուելա), որ աշխարհի ամէնէն բարձր ջրվէժն է։ Այս վայրերը տարեկան միլիոնաւոր այցելուներ կը հիւրընկալեն ։

## Հայաստանի ջրվէժները
Հայաստան հարուստ է ջրվէժներով

Հայաստանի ամէնէն բարձր ջրասահանք ջրվէժը Ջերմուկի ջրվէժն է։ Անիկա սկիզբ կ'առնէ բազմաթիւ աղբիւրներէ եւ շուրջ 84 մ բարձրութենէ կը թափի Արփա գետը։ Որոտան գետի կիրճին մէջ՝ Սիսիան քաղաքէն 3 քմ հիւսիս, կը գտնուի Շաքիի ջրվէժը (համանուն գետին վրայ)։
## Արտաքին յղումներ
*  Հայկական Դպրոցական Հանրագիտարան, Ջրվէժ 

Ստորոգութիւն:Ջրվէժներ
Ստորոգութիւն:Ջրային մարմիններ
Ստորոգութիւն:Երկրաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Ջրագրութիւն
Նազքա անապատ

մինի
**Նազքայի** անապատը կը գտնուի Հարաւային Ամերիկայի արեւմտեան ափին՝ Փերուի հարաւային շրջանին մէջ, Անտեան լեռներուն եւ Խաղաղական ովկիանոսին միջեւ։ 

Այս անապատը աշխարհի ամէնէն նշանաւոր վայրերէն մէկն է՝ իր խորհրդաւոր Նազքայի գծագրութիւններուն (Nazca Lines) շնորհիւ, որոնք կը պատկանին հին Նազքա մշակոյթին։

### Աշխարհագրութիւն
Նազքայի անապատը բաղկացած է անջրդի, տաք  դաշտավայրերէ, ուր տեղումները հազուագիւտ են։ Շնորհիւ իր յատուկ կլիմայական պայմաններուն՝ գիծերն ու նախշերը պահպանուած են հազարաւոր տարիներ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Փերու
Ստորոգութիւն:Փերուի անապատները
Քասախի ջրվէժ

մինի
**Քասախի ջրվէժը,** ջրվէժ Հայաստանի Արագածոտնի մարզին մէջ, Քասախ գետին վրայ։ 

Կը թափի բարձր ժայռերէն ու կը կազմէ շքեղ տեսարան մը՝ շուրջ 70 մեթր բարձրութեամբ։

Ջրվէժը կը գտնուի Օհանաւան գիւղին մօտակայքը, Սաղմոսավանքէն դէպի հարաւ։

Քասախ գետը, որ սկիզբ կ'առնէ Արագած լերան ձիւներէն ու աղբիւրներէն, իր հոսանքով կը կտրէ խոր կիրճեր ու կը ձեւաւորէ այս բնական հրաշքը։ 

#### Նկարագրութիւն
Քասախի ջրվէժը կը տեղակայուի Քասախի կիրճին մէջ, ուր կը գտնուին խոր քարանձաւներ, ժայռափոր խորշեր եւ տուֆային քարերէ կազմուած պատեր։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Քասախի կիրճ
Ստորոգութիւն:Ջրվէժներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի ջրվէժներ
Գեղարոտ գետ

**Գեղարոտ գետը,** Հայաստանի Արագածոտնի մարզին մէջ։ 

Սկիզբ կ'առնէ Արագած լերան լանջերուն աղբիւրներէն եւ ձիւնհալ գետակներէ։ 

Գետը կը հոսի արեւելքէն արեւմուտք, կ'անցնի լեռնային դաշտավայրէ եւ վերջապէս կը միանայ Քասախ գետին։

Գեղարոտ գետը կարեւոր դեր կը խաղայ շրջակայ գիւղերու գիւղատնտեսութեան եւ ջրամատակարարման մէջ։

#### Նկարագրութիւն
ձախից|մինի|Գետը՝ Յունիսին
Գետը ունի շուրջ 28 քմ. երկայնք։ 

Գեղարոտ գետը իր ճամբուն ընթացքին կը կազմէ հզօր ջրաթափ մը, որ բարձր ժայռերէն թափելով կը կազմէ շուրջ 17 մ բարձրութիւն ունեցող Գեղարոտի ջրվէժը։ 

Շրջակայքը հարուստ է բուսականութեամբ եւ բարձր լեռնային միջավայրով։

Գեղարոտ գետին շրջակայքը կը գտնուին տարբեր տեսակի թռչուններ, բոյսեր ու սարդարաններ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գետեր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի գետերը
Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզ
Ստորոգութիւն:Արագածոտնի մարզի գետերը
Արագածոտնի մարզ

մինի
**Արագածոտնի մարզը** կը գտնուի Հայաստանի հիւսիս-արեւմտեան մասին մէջ։ 

Հիւսիսէն սահմանակից է Լոռիի մարզին, հիւսիս-արեւելքէն՝ Կոտայքին, արեւելքէն՝ Երեւանին, հարաւէն՝ Արարատի մարզին, արեւմուտքէն՝ Կարսին, իսկ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Շիրակի մարզին։ 

Մարզին վարչական կեդրոնն է Աշտարակ քաղաքը։

#### Դիրք
Արագածոտնի մարզը առանձնայատուկ է իր լեռնային բնութեամբ։ 

Հոն կը գտնուի Հայաստանի ամէնէն բարձր գագաթը՝ Արագած լեռը։ 

Տարածքը հարուստ է գետերով եւ կիրճերով։ Կարեւոր գետերն են՝ Քասախը, Ամբերդը, Գեղարոտը, որոնք կը բխին լեռնային աղբիւրներէ եւ կը կազմեն բազմաթիւ ջրվէժներ։

#### Բնակչութիւն եւ Քաղաքներ
Մարզին ամէնէն մեծ քաղաքներն են՝

* Աշտարակը (վարչական կեդրոն)
* Թալինը
* Ապարանը

Բնակչութիւնը գլխաւորաբար կը զբաղի գիւղատնտեսութեամբ՝ հացահատիկի մշակումով, անասնապահութեամբ եւ պտղաբուծութեամբ։

#### Մշակութային Ժառանգութիւն
Արագածոտնի մարզը հարուստ է պատմամշակութային յուշարձաններով։ Հոն կը գտնուին՝

* Ամբերդը,
* Սաղմոսավանքը եւ Օհանավանքը
* Հնագիտական վայրեր եւ եկեղեցիներ, որոնց մէջ կան նաեւ վաղ քրիստոնէական շրջանի կառոյցներ

Մարզը ունի նաեւ ժայռապատկերներ, խաչքարեր եւ յուշարձաններ՝ ի յիշատակ ազգային հերոսներու եւ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերուն։

#### Տնտեսութիւն
Մարզին մէջ զարգացած են նաեւ արհեստները՝ փայտագործութիւն, գորգագործութիւն եւ հիւլէական գործոց պատրաստութիւն։

## Աղբիւրներ
* Աշխարհագրութիւն։ Հայաստան։ Հանրակրթական դպրոցի 9-րդ դասարանի դասագիրք /Լ. Վալեսեան, Մ. Մանասեան, Ա. Յովսեփեան.-Եր.։ Տիգրան Մեծ, 2009. - 240 էջ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի մարզեր
Ամբերդ (գետ)

մինի
**Ամբերդ գետը**, Ամբերդ Ամպառլու, Ամպուր, Ամպուրտ, Անբերդ, Խամպուրտչայ, Խամբուրդդարասի, Խամբուրդտերեսի, Համբերդ, Համբուրդ, լեռնային կարճ գետ մը՝ Հայաստանի Արագածոտնի մարզին մէջ։ Քասախի աջ վտակը: 

Սկիզբ կ'առնէ Արագած լերան հարաւային լանջերէն եւ հոսելով դէպի հարաւ-արեւելք՝ կը միանայ Քասախ գետին։

Ամբերդ գետը կ'անցնի ժայռոտ ու խոր հովիտներու մէջէն։ 

Կը հոսի հնավայրերէ ու մշակութային պատմութիւն ունեցող տարածքներէ, յատկապէս՝ Ամբերդ ամրոցին քովէն, ուր գետը իր անուանումը ստացած է։ «Ամբերդ» կը նշանակէ «բարձր բերդ» եւ գետը կը հոսի բարձրադիր վայրերէ։

#### Բնութիւն եւ Միջավայր
Ամբերդ գետը շրջապատուած է մարգագետիններով եւ ժայռերով։ Գարնան ու ամրան գետին շրջակայքը կը դառնայ կանաչ եւ ծաղկուն։ Գետը կը մատակարարէ մօտակայ գիւղերու փոքր ջրանցքները։

#### Մշակութային արժէք
Ամբերդ գետը կարեւոր դեր ունեցած է միջնադարեան Ամբերդ բերդաքաղաքին մէջ. ջուրը կ'առաքուէր բերդին մէջ՝ ապահովելով բնակիչներուն ջրամատակարարումը, յատկապէս՝ պաշարումներու ընթացքին։
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Ամբերդ գետ
Ստորոգութիւն:Գետեր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի գետերը
Աստղիկի, Վահագնի ջրվէժ

մինի
**Աստղիկի ջրվէժը**, որուն կը վերագրուի նաեւ Վահագնի ջրվէժ անունը, կը գտնուի Խոսրովի արգելոցին մէջ, Հայաստանի հարաւ-արեւելքը, Արարատի մարզին մէջ։ 

Աստղիկի ջրվէժը թաքնուած է տաք եւ լեռնային կլիմայ ունեցող անտառապատ շրջանի մէջ։ Անիկա կազմուած է սառնորակ աղբիւրներէ, որոնք վար կ'իյնան ժայռերէն՝ շուրջ 10-12 մեթր բարձրութեամբ։ 

Ջուրը կ'անցնի հին ժայռաշերտերէ եւ թաց քարերէ, որոնց վրայ մշտական փոշիացած ջուր կը հանգչի՝ ստեղծելով մութ եւ զով միջավայր մը։

Ջրվէժին շուրջ տարածուած են վայրի թուփեր, հազուագիւտ բոյսեր եւ Խոսրովի բնաշխարհին յատուկ անասուններ։

### Դիցաբանութիւն
ձախից|մինի
Ըստ հայոց հին դիցաբանութեան՝ Աստղիկը սիրոյ, գեղեցկութեան եւ ջուրերու աստուածուհին էր։ Աւանդութիւնը կը պատմէ, թէ Աստղիկը այս վայրին մէջ մինակ կը լուացուէր՝ ծածուկ վայրի մը մէջ, ուր գետնին տակէն ելլող ջուրը սուրբ էր։ 

Ըստ աւանդութեան, Վահագն՝ ամպրոպի եւ քաջութեան աստուածը, իր սէրը ունեցած է Աստղիկի հանդէպ եւ կ'այցելէր այս վայրը, ուր սիրահարները կը հանդիպէին։

Այս պատճառով, ջրվէժը սիրոյ եւ միութեան խորհրդանիշ է տեղացիներուն եւ այցելուներուն համար։

Այս վայրին պահպանութիւնը կը հսկէ «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին վարչութիւնը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Աստղիկի եւ Վահագնի ջրվէժ

Ստորոգութիւն:Ջրվէժներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի ջրվէժներ
Գողթն գետ

**Գողթն գետը** լեռնային գետ  է՝ տեղադրուած Հայաստանի Արարատի մարզին մէջ։ 

Կը կազմէ Ազատ գետին աջ վտակը եւ կը հոսի Խոսրովի անտառին մէջէն։

Գետը կը բխի լեռնային աղբիւրներէ եւ ձիւնհալ ջուրերէ՝ անցնելով կիրճերու, ժայռապատ վայրերու եւ անտառային խիտ տարածքներու մէջէն։ 

#### Բնութագրութիւն
Շրջակայքը հարուստ է հազուագիւտ բուսականութեամբ, վայրի անասուններով, թռչուններով եւ հնագիտական յուշարձաններով։

Գետը կ'օգտագործուի բնութեան սահմաններուն մէջ։

#### Պատմամշակութային արժէք
Տարածքը հարուստ է եկեղեցիներով, մատուռներով, քարայրերով եւ դարաւոր խաչքարերով։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գետեր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի գետերը
Ստորոգութիւն:Ազատ գետի վտակներ
Ստորոգութիւն:Արարատի մարզի գետեր
Թոքեր

մինի|Մարդու շնչառական համակարգը
**Թոքեր,** շնչառութեան գործարան*,* բաղկացած սպնգանման*՝* կակուղ, խորշաւոր նիւթէ, որ զետեղուած է կուրծքի վանդակին մէջ*,* ուր արիւնը օդին կու տայ իր աւելորդ մասերը եւ օդէն նոր թթուածին կը ստանայ։

Թոքերը կարեւոր դեր ունին ոչ միայն թթուածինի մատակարարման, այլեւ արիւնը մաքրելու, ձայնի արտադրութեան օգնելու եւ աւելորդ կազերը մարմինէն դուրս քշելու գործընթացին մէջ: Թոքային երակները թթուածինաւոր արիւնը կը փոխադրեն սիրտին, ինչպէս նաեւ մարմինին հորմոնները կը վերամշակեն։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմինը
Ստորոգութիւն:Թոքերը
Ռոմուլօ Կալէկոս

**Ռոմուլօ Կալէկոս** (, ), վենեզուելացի վիպասան եւ քաղաքական գործիչ։ 1948 թուականին դարձած է Վենեզուելայի պատմութեան մէջ առաջին ազատ ընտրուած նախագահը։ Ան իշխանութենէն հեռացուած է ընդամենը ինը ամիս ետք՝ ռազմական յեղաշրջման արդյիւնքում։

Ռոմուլո Գալեգոսը համարվում է 20-րդ դարի ամենակարևոր վենեսուելացի վիպասանը և լատինաամերիկյան գրականության ականավոր դեմք։[3]

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Քարաքաս։ Ան եղած է ուսուցիչ, քաղաքական դէմք եւ գրող։ Գրած է երկվեցեակ մը վէպեր եւ պատմուածքի հաւաքածոներ։

Այս անտաշ բնութեան գիրկը կը պայքարին քաղաքակրթութիւնը եւ բարբարոսութիւնը, աւանդապաշտութիւնը եւ յառաջդիմութիւնը, ներկան եւ անցեալը, եւրոպական գաղափարները եւ բնիկներուն ապրելակերպը։

Կալէկոսի ամէնէն ժողովրդական վէպը կը կոչուի «Տոնիա Պարպարա»։ Կը պատմէ կեանքը երիտասարդ իրաւաբան Սանթոս Լուզարտոյի, որ վկայականին տիրանալէ ետք, կ'որոշէ վերադառնալ իր պապենական կալուածներուն։ Ինք շառաւիղն է հողատէր հարուստ ընտանիքի մը, որուն անդամները գրեթէ անհետացած են եղբայրասպան կռիւներու պպտճառաւ։ Խորհուրդներով լեցուն գործ մըն Է այս վէպը: Կը պատկերացնէ քաղաքակրթութեան յաղթանակը, որուն ներկայացուցիչն է Սանթոս, բարբարոսութեան վրայ, որուն խորհրդանիշն է Տոնիա Պարպարա:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», 1966, էջ 50։
Ստորոգութիւն:Վիպասաններ
Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ
Վարուժ Քարիմ Մասիհի

**Վարուժ Քարիմ Մասիհի** (), պարսկահայ բեմադրիչ, բեմագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արաք, ուր ստացած է տարրական կրթութիւն եւ աւարտած՝ աւագ դպրոցը։ Այնուհետեւ մեկնած է Գերմանիա՝  բժշկութիւն ուսանելու։ Միւնխի հայկական ակումբը հանդիպած է հայ դերասանի մը, որը փոխած է Վարուժանի կեանքի ուղին։

Ան սկսած է հետաքրքրուիլ այդ մասնագիտութեամբ, երբ 1971 թուականին վերադարձած է Իրան, ծանօթացած է Պահրամ Պէյզայիի հետ եւ դարձած է անոր օգնականը։ Եղած է Պէյազիի Իրանական յեղափոխութեան մասին բոլոր ֆիլմերու օգնականը։ 

Եղած է նաեւ բեմադրիչներ Քամրան Շիրտելի, Ամիր Նատերի եւ Պահման Ֆարմանարայի օգնականը։ 

Մասիհիին թոյլատրած են սովորելու թատերական արուեստի գոլէճը, որուն յաջորդած է անոր շարժանկարի ասպարէզը։

1975 թուականին «Մանուկներու եւ պատանիներու մտաւոր դաստիարակութեան կեդրոն»ի համար ստեղծած է իր առաջին կարճամեթրաժ ֆիլմը՝ «Կկուն»։

Վարուժ Քարիմ Մասիհի յետյեղափոխական տարիներուն նկարահանած ամենայայտնի ֆիլմը «Վերջին արարն» է, որ ստացած է 9 մրցանակ «Արշալոյս» 9-րդ ֆիլմերու փառատօնին։

1991-ին, «Վերջին Վարագոյր» ֆիլմով՝  Վարուժ Մասիհին, հրաւիրուած է մասնակցելու Մոնրէալի ֆիլմի 15-րդ միջազգային փառատօնին: Փառատօնը տեւած է 22 Օգոստոսէ մինչեւ Սեպտեմբեր: Իրան այս փառատօեին մասնակցած է երկու ֆիլմով, որոնցմէ մին Վարում Քարիմ Մասիհիի «Վերջին Վարագոյր»ը եղած է։

Վարուժ Քարիմ Մասիհիի «Կասկած» ֆիլմը 2009 թուականին ներկայացուած է «Ոսկէ ծիրան» ֆիլմերու փառատօնի Հայկական համայնապատկեր ծրագիրէն ներս։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «ԺԱՄԱՆԱԿ» օրաթերթ, ՀԱՅ ԲԵՄԱԴՐԻՉ ՎԱՐՈՒԺ ՔԱՐԻՄ ՄԱՍԻՀԻ ԳԱՆԱՏԱՅԻ ՄԷՋ, 10 Սեձպտեմբեր 1991, էջ 1։

Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Սփիւռքահայեր
Ստորոգութիւն:Բեմագիրներ