Պոլսահայեր

մինի|Հայկական զոյգ մը, Կ․Պոլիս, ԺԹ․ դարասկիզբին․ գործ՝ Լուի Տիւբրէ
**Պոլսահայեր** (թրք․՝İstanbul Ermenileri)․ Թուրքիոյ մէջ՝ Կ․Պոլիս, հայ համայնքի մէկ մասն են եւ պատմականօրէն եղած են Թուրքիոյ ամենամեծ ազգային փոքրամասնութիւններէն մէկը։ Քաղաքը հայերուն կողմէ, ինչպէս նաեւ յոյներուն կողմէ յաճախ կը կոչուի Պոլիս՝ «Բոլի» (Πόλη) որ յառաջ եկած է Կոստանդնուպոլիս (Κωνσταντινούπολη) քաղաքի պատմական անուան վերջաւորութիւնէն։

Այսօր, ծագումով հայ Իսթանպուլի քաղաքացիներուն թիւը 50 000, 60 000 կամ 70 000 կը գնահատուի: Անոնք կը կազմեն Իսթանպուլի, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ ամէնէն մեծ քրիստոնեայ եւ ոչ-մուսուլման փոքրամասնութիւնը։ Անոնք Սփիւռքի նախարարութեան կողմէ Սփիւռքի մաս չեն համարուիր, քանի որ չորս հազար տարիէ աւելի իրենց պատմական հայրենիքին մէջ կ'ապրին: Տեղացի ազգութեամբ հայ թուրք քաղաքացիներէն զատ, կան նաեւ մօտաւորապէս 10 000-էն 30 000 վերջին տասնամեակներուն Հայաստանէն եկած ապօրինի գաղթականներ, որոնք կը գտնուին Պոլսոյ մէջ։

## Պատմական
մինի|Պոլսոյ Հայ Պատրիարքութեան շէնքը
Հայերը Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կ'ապրին Դ․դարէն ի վեր։ Հայկական թեմ հիմնուած է 572-ին։ Բիւզանդական կայսրութեան ժամանակաշրջանին հայերը բարգաւաճած են, ինչպէս նաեւ բիւզանդական կայսրութեան գահին հայկական ծագումով բազմաթիւ կայսրեր թագաւորած են։

Երբ օսմանցիները Կոստանդնուպոլիսը կը գրաւեն (1453), քաղաքին բարգաւաճութեան համար Սուլթան Մեհմէտ Ֆաթիհ Բ. կը հետապնդէ մեծ թիւով ուսեալ մարդոց, վաճառականներու եւ արհեստաւորներու մայրաքաղաք հաստատուիլը։ Անոնց դիւրութիւններ կ՛ընծայէ, ինչպէս՝ շրջան մը տուրքերէ զերց մնալը։ Այս ուղղութեամբ, գաւառէն հազարաւոր հայեր մայրաքաղաք կը փոխադրուին։ Սուլթանը 1461-ին Պրուսա քաղաքի Յովակիմ հայ եպիսկոպոսը Կ․Պոլիս բերել կու տայ եւ իր հրամանով կը հիմնուի Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւնը։ Մեհմէտ Ֆաթիհ սուլթանին յառաջացուցած Պատրիարքութեան նոր դրութիւնը, օսմանեան պատմութեան մէջ ծանօթ եղած է իբրեւ Միլլէթի դրութիւն (The Millet System)։
մինի|Կոմիտասի "Գուսան" երգչախումբը, Կ․Պոլիս, 1910
Ըստ Լեհաստանցի Սիմէոն ճամբորդին, Ժէ. դարու սկիզբը, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հինգ հայկական եկեղեցի կային. Սուրբ Նիկողայոս, Սուրբ Աստուածածին եւ Սուրբ Սարգիս Լանկա թաղին մէջ, մէկ այլ եկեղեցի Պալատի մէջ, եւ Սամաթիոյ Սուրբ Գէորգ եկեղեցին։ Վանականներէ զատ,  քաղաքին մէջ կային 4-5 վարդապետ, 3 եպիսկոպոս, եւ 100-է աւելի քահանաներ։ Ան հայկական տուներու թիւը գնահատած է մօտաւորապէս 80, մինչդեռ Փոքր Ասիոյ արեւելեան հայկական գաւառներէն գաղթած ու Պոլիս ապաստան գտած հայկական ընտանիքներուն թիւը 40 000-է աւելի եղած է, մանաւանդ Ճելալիներու ապստամբութիւններէն ետք (1550-ական թուականներուն․ Արեւմտեան Հայաստանը մեծ վնաս կրած է այդ շարժումին հետեւանքով)։ Հայերը ապաստան գտած են Կոստանդնուպոլիս, Կալաթա (կամ Բերան *Πέραν*) եւ Սկիւտար։

Հայ համայնքը կը կազմէին ու կը կազմեն մինչեւ այսօր, կրօնական երեք դաւանանքներ՝ Կաթողիկէ, Բողոքական եւ Առաքելական, որ հայերու մեծամասնութեան եկեղեցին էր ու է։ Ամիրաներու բարեկեցիկ դասակարգը (որոնց կեդրոնը Կոստանդնուպոլիսն էր) ընկերային ընտրանի մըն էր, որուն անդամներուն մէջ կը գտնուէին Տիւզեանները (Կայսերական դրամատան տնօրէնները), Պալեանները (Կայսերական գլխաւոր ճարտարապետներ) եւ Տատեանները (Վառօդի աղացներու տեսուչ եւ արդիւնաբերական գործարաններու կառավարիչ)։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Օսմանեան կայսրութեան տարածքին ծայր կ՛առնէ հայոց ցեղասպանութիւնը․ 24 Ապրիլին Կոստանդնուպոլսոյ 250 ականաւոր հայեր կը ձեռբակալուին ու կը սպաննուին։

### Պատկերասրահ

#### Հայ Առաքելական դաւանանքի եկեղեցիներ

Պատկեր:Lusavoric Armenian Church 3699.jpg|Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի եւ Կեդրոնական վարժարանը, Պէյողլու
Պատկեր:Taksim Surp Harutyun Church.jpg|Սուրբ Յարութիւն եկեղեցի, Թաքսիմ
Պատկեր:Armenian Church in Istanbul - P1040058.JPG|Սուրբ Աստուածածին
Պատկեր:Church of St. George of Samatya 01.jpg|Սահակեան-Նունեան վարժարան եւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցի
Պատկեր:Surp-Harutjun-Kirche.jpg
Պատկեր:Istanbul St John's Armenian Church in 2015 5276.jpg|Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցի
Պատկեր:Surp Krikor Lusaveriç Church and Kuzguncuk Mosque in Kuzguncuk, Üsküdar 2.JPG|Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի, Սկիւտար
Պատկեր:SurpStepanosArmenianChurchInYesilkoy01.jpg|Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի, Եէշիլքոյ
Պատկեր:Surp Nışan Ermeni Kilisesi.jpg|Սուրբ Նշան եկեղեցի
Պատկեր:Balıklı Armenian Cemetery in 2014 9144.jpg|Սուրբ Սարգիս եկեղեցին եւ Պալիքլըի հայկական գերեզմանատունը
Պատկեր:Surp Takavor Kilisesi.jpg|Սուրբ Թագաւոր եկեղեցի
Պատկեր:Eingang Sankt-Thaddäus-Bartholomäus-Kirche.jpg|Սուրբ Թաթէոս եւ Բարթողոմէոս եկեղեցի
Պատկեր:Surp Vartanants Kilisesi.jpg|Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի
Պատկեր:Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Kilise-1.JPG|Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի, Սուրբ Փրկիչ հիւանդանոցին բակին մէջ
Պատկեր:Surp Garabed Erm. Kil. - panoramio.jpg|Սուրբ Կարապետ եկեղեցի


#### Հայ Կաթոլիկ դաւանանքի եկեղեցիներ

Պատկեր:Istanbul dec 2007 0740.jpg|Անարատ Յղութեան եկեղեցի
Պատկեր:Büyükada Ermeni katolik kilisesi.jpg|Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի, Պույուքատա
Պատկեր:Hovhan Vosgeperan Church in 2017 2652.jpg|Յովհան Յովսէփեան եկեղեցեցի, Սուրբ Փրկիչ հիւանդանոցին բակին մէջ
Պատկեր:Asvazoni Ermeni Katolik Kilisesi in 2014 6401.jpg|Աստուածոնի եկեղեցի
Պատկեր:Surp Levon Ermeni Katolik Kilisesi 18.05.jpg|Սուրբ Լեւոն եկեղեցի
Պատկեր:Surppirgic.JPG|Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի
Պատկեր:Katholische Hl.-Dreieinigkeits-Kirche.jpg|Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցի
Պատկեր:Tarabya Surp Andon Ermeni Katolik kilisesi.jpg|Սուրբ Անտոն եկեղեցի
Պատկեր:Surp Boğos Kilisesi - panoramio.jpg|Սուրբ Պօղոս եկեղեցի


#### Հայ Աւետարանական դաւանանքի եկեղեցիներ

Պատկեր:Armenian Evangelical church of Gedik-Pasha in 2015 5289.jpg|Կետիկ-Փաշա թաղամաս
Պատկեր:Armenian Evangelical Church, Istanbul (2).JPG|Պէյողլու թաղամաս


## Հիմնարկներ
Ի․ դարուն, Պոլսոյ հայ համայնքը ունի հետեւեալ հիմնարկները․-

### Կրթական
* 20 վարժարան (ինչպէս օրինակ՝ Կեդրոնական վարժարան, Գալֆայեան Վարժարան` Սկիւտար, Սահակեան Նունեան Վարժարան, Եսայեան Վարժարան, Սթամպուլի Հրանդ Տինքի Անուան Հայ Երեխաներու Դպրոց, Տատեան Վարժարան, Պէզճեան Մայր Վարժարան, Գարակէօզեան որբանոց՝ Շիշլի, Սուրբ Խաչ վարժարան՝ Սկիւտար, Եշիլքոյ հայկական վարժարան՝ Պէյողլու, Թարգմանչաց վարժարան՝ Օրթագոյ, Արամեան-Ունճեան վարժարան՝ Քատըքոյ, Ֆերիքոյի Մերամեչեան վարժարան՝ Շիշլի, Փանկալթի Մխիթարեան վարժարան՝ Շիշլի, Անարատ յղութեան վարժարան, Լեւոն Վարդուհեան վարժարան՝ Թոփքափի)։

### Մշակութային, մարզական, առողջապահական
* 17 մշակութային եւ ընկերային կազմակերպութիւններ (ինչպէս օրինակ՝ Եսայեան Միութիւն, Հայ Ուսուցաչ Հիմնարկ)։
* 3 թերթ (Ակօս, Ժամանակ եւ Մարմարա)։
* 2 մարզական խումբ (Շիշլիսփոր եւ Թաքսիմսփոր)։
* 2 առողջապահական հաստատութիւններ։

Ինչպէս նաեւ բազմաթիւ կրօնական հիմնադրամներ հիմնուած վերեւ գործունէութիւնները զօրակցելու համար։

         

## Աղբիւրներ

* Մեր Պատմութիւնը, 8րդ դասարան - Կարօ Մոմճեան

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
*Պոլսահայերու կազմակերպութիւններ
*Հայերը Օսմանեան կայսրութեան ընթացքին
*Հայերը Թուրքիոյ մէջ
*Կոստանդնուպոլսոյ հայկական Պատրիարքութիւն

*Ճելալեան Շարժում

*[Միլլէթի դրութիւն](https://en.wikipedia.org/wiki/Millet_(Ottoman_Empire))

Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլսոյ հայեր
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայերը