open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գոյական անուն

**Գոյական**, կը կոչուին այն բառերը, որոնք առարկայի իմաստ կ'արտայայտեն։ Առարկայ ըսելով կը հասկանանք իրեր (տուն, ծառ, ծաղիկ, փայտ, գրիչ), կենդանի արարածներ (մարդ, ուսուցիչ, աշակերտ, սոխակ, նապաստակ), երեւոյթներ (ամպրոպ, կայծակ, փոթորիկ, հողմ), գաղափարներ (բարեկամութիւն, ընկերութիւն, պատիւ, ուժ). մէկ խօսքով այն բոլոր բառերը, որոնց համար կրնայ ուղղուիլ գոյականներուն յատուկ **ո՞վ** կամ **ի՞նչ** հարցումը։

## Տեսակները
# Հասարակ անուն։ Այն անունը, որ կը տրուի նոյն տեսակի առարկաներէն իւրաքանչիւրին։ Հասարակ անուններ են՝ լեռ, ամպ, ջուր, հայր, որդի, ուսուցիչ եւ այլն։
# Յատուկ անուններ։ Այն անունը, որ կը տրուի նոյն տեսակի առարկաներէ միայն մէկուն, իր նման միւս առարկաներէն զատելու, զանազանելու համար։ Յատուկ անունները կը գրուին մեծատառով։ Յատուկ անուններ են՝ Սիփան, Արաքս, Թալին, Հայկ, Հայաստան եւ այլն։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Խօսքի մասեր
Գոյականի առումներ

**Գոյականի առումները**, Խօսքի մէջ գոյական անունները կը գործածուին երկու առումով՝ անորոշ եւ որոշյալ։ Գոյականը անորոշ առումով կը դրուի այն ատեն, երբ ան նախապէս յայտնի չէ խօսողին կամ խօսակիցին։ Օրինակ՝ *Հոս տուն մը կայ։* *Տունը մարդ չկայ։* *Անիկա եղբայր մը ունի։* Այս նախադասութեանց մէջ տուն, մարդ, եղբայր ըսելով կը հասկնանք անորոշ, ոչ յայտնի իրեր եւ անձեր (տուն, մարդ, եղբայր)։

Անորոշ առումով դրուած գոյականները կրնան ունենալ նաեւ «մը» (մըն) յօդը, որ ցոյց կու տայ առարկայի մը անորոշ կամ մէկ հատ ըլլալը. օրինակ՝ տղայ մը, գիրք մը։ «Մը» (մըն) յօդը կը գործածուի գոյականէն անջատ։ Օրինակ՝ *կառք [[մը]] կ'անցնէր։* *Հեղեղ [[մը]] սեւ դէպի հարաւ կը քալէր։* *Մարդ [[մըն]] էր որ անցաւ։* Գոյականը որոշեալ առումով կը դրուի, երբ կը ցուցնէ խօսողին եւ խօսակիցին յայտնի առարկայ։

Որոշեալ առում ունեցող գոյականներուն բոլոր հոլովաձեւերուն վրայ կը դրուի «ը» կամ «ն» որոշիչ յօդը։ «Ը» յօդը կը դրուի բաղաձայնէն յետոյ (քաղաքը, գիւղը, ճանապարհը, արտը), «ն» յօդը ձայնաւորէն յետոյ (ձին, գարին, գօտին, ոսկին, կատուն, առուն)։ Բառին վերջը գտնուող «յ»-ն կ'իյնայ, երբ բառը որոշիչ յօդ կ'առնէ, տղայ,-տղան, ճամբայ-ճամբան (կամ ճամբէն), հսկայ-հսկան։ Եթէ յաջորդ բառը ձայնաւորով սկսի, «ը»-ի փոխարէն կրնայ ն յօդը դրուելով։ գործն է արդար։ Ուսուցիչն ըսաւ։
դիմորոշ, ցուցական եւ ստացական *ս, դ, ն* յօդերը եւս որոշեալ առման նշանակութիւն ունին։ Օրինակ՝ *տունս, որդիս, փեսան*։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Խօսքի մասեր
Գոյականի Հոլովներ

**Գոյականի Հոլովներ**, անուններուն վերջաւորութեան կատարուած ձեւափոխութիւններ։ Խօսքի մէջ գոյական անունը կը գործածուի տարբեր ձեւերով. իւրաքանչիւր ձեւ ունի իմաստ եւ նախադասութեան մէջ կը կատարէ որոշակի պաշտօն։ Հոլովը կ'որոշենք բառին ստացած ձեւէն, արտայայտած իմաստէն եւ կատարած պաշտօնէն։

Ժամանակակից հոլովներն են՝ ուղղական, հայցական, սեռական, տրական, բացառական եւ գործիական, սակայն չորս ձեւ միայն, որովհետեւ մէկ կողմէն ուղղականն ու հայցականը, իսկ միւս կողմէն սեռականն ու տրականը՝ ձեւով նոյնացած են։ Այս հոլովները իրարմէ զանազանելու համար պէտք է հաշուի առնենք անոնց իմաստը եւ պաշտօնը։

Նախադասութեան մէջ սեռական հոլովը գոյականի լրացումն է եւ ցոյց կու տայ առարկայի պատկանելութիւն, վերաբերութիւն, ամբողջի եւ մասնաւորի յարաբերութիւն, իսկ տրականը բայի լրացումն է եւ կ'արտայայտէ զանազան յարաբերութիւններ։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Ձեւաբանութիւն
Ստորոգութիւն:Հոլովներ
Գոյականներու հոլովում

**Գոյական** անունները նախադասութեան մէջ կը գործածուին տարբեր ձեւերով։ Այսպէս, քար գոյականը կրնայ ունենալ քարի, քարէ, քարով եւ այլ ձեւեր. ինչպէս՝
 
* Քարն ինկած է բակը։
* Քարին գոյնը գորշ է։
* Քարէն կտոր մը փրթաւ։
* Քարով զարկի փայտին։

Տրուած նախադասութիւններուն մէջ քար գոյականը ունի «քարը,քարի,քարէ,քարով» ձեւերը ու անոնց համապատասխան ենթակայի, յատկացուցիչի, անուղղակի խնդիրներու պաշտօն։

Գոյականին փոփոխութիւնը նախադասութեան մէջ, այս կամ այն պաշտօնը կատարելու համար, կը կոչուի՝ հոլովում, իսկ փոփոխուած, հոլովուած իւրաքանչիւր ձեւ կը կոչուի՝ հոլով։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Սիմոն Գոյունեան

**Սիմոն Գոյունեան** (Խարբերդ, Խարբերդի նահանգ - 1915, Մուշ), հայ դեղագործ։

Ծնած է Խարբերդի նահանգի կեդրոն՝ Խարբերդ քաղաքն մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1914 թուականին, զոօրակոչուած է Օսմանեան զօրաբանակ ու ծառայած՝ որպէս զինուորական դեղագործ։ Սպաննուած է 1915 թուականին Մուշ քաղաքի Խոփ (Քոբ) լեռան վրայ։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Հայրապետեան Վանիկ, Էջեր Հայաստանի դեղագործութեան պատմութիւնից, Երեւան, 1990։
* Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումյան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Խարբերդ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Մուշ մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Անտրէ Կոմէզ

**Անտրէ Ֆիլիբէ Տաւարես Կոմէզ** (), Փորթուկալցի ֆուտբոլիստ, կիսապաշտպան: Հանդէս կու գայ քաթալոնական > ֆուտբոլային ակումբէն եւ Փորթուկալի ֆուտբոլի ազգային հաւաքականէն:

## Ակումբային ասպարէզ
Պրոֆէսիոնալ ակումբային ասպարէզը սկսած է 2012 թուականի յուլիս 28-ին Փորթուկալական «Պէնֆիքայի մէջ: 2012-2013 մրցաշրջանին ան հանդէս կու գար «Պէնֆիքայի» մեկնարկային կազմին մէջ։ «Պէնֆիքա»յէն մասնակցած է 14 խաղի եւ դարձած է 2 կոլի հեղինակ: Ըստ պայմանագրին ան «Պէնֆիքա» մնացած է 2012-2015 թուականներուն, բայց այդ տարիներուն ընթացքին ան վարձավճարով հանդէս եկած է «Պէնֆիքա Բ.» եւ Վալենսիայէն: 2015-2014 թուականին տեղափոխուած է «Վալէնսիա», որպէս հիմնական խաղցող: Ան 78 խաղ խաղցած է եւ խփած է 8 կոլ, կատարած է նոյնքան կոլային փոխանցում: Եւրոյ 2016-էն յետոյ անոր գնեց Պարշէլոնան

«Բարսելոնայի հետ պայմանագիր կնքած է փորթուկալացի կիսապաշտպան Անտրէ Կոմէզի թրանսֆրի գինը կատալոնական ակումբը սահմանած է 100 միլիոն եւրոյ:

## Club statistics

## Ծանօթագրութիւններ
Վարուժան Գոճեան

**Վարուժան Հայկ Գոճեան** , հայ ջութակահար եւ խմբավար։ Հանրայայտ դաշնակահար, երաժիշտ Ժագ Գոճեանի եղբայրը:

Ջութակահար Միհրան Գոճեանին եղբայրը։

## Կենսագրութիւն
Գոճեան ծնած է Պէյրութի։ Նախնական կրթութիւնս ստացած է «Մեսրոպեան» վարժարանին մէջ։ Ութ տարեկանին սկսած է ջութակի դասեր առնել: Առաջին դասատուն եղած է հայրը: Ապա ինը ամիս աշակերտած է Օննիկ Սիւրմէլեանին: Հազիւ 11 տարեկան պատանի, իր վրայ ուշադրութիւն հչարիրած է՝ իբրեւ տաղանդաւոր ջութակահար։

1949 թուականին, «Մեսրոպեան» վաժարանէն թերաւարտ, գացած է Փաիզ եւ յաճախած Մխիթարեաններու «Մուրատ-Ռաֆայէլեան» վարժարանը։ Չորս տարի հետեւեցած է Փարիզի Պետական Երաժշտանոցի դասընդացքներուն։

1952 թուականին ջութակի առաջին մրցանակով աւարտած է Փարիզի երաժշտանոցը, ապա՝ Ֆիլատելֆիոյ երաժշտանոցը։ 1956 թուականին Լոս Անճելըսի Ֆիլհարմոնիքի մէջ եղած է խմբավար։ 1968 թուականին Լոս Անճելըսի մէջ հիմնադրած է Հայ սիմֆոնիք երաժշտութեան ընկերութիւնը, որուն դիրիժորն եղած է։ 

Իբրեւ ջութակահար՝ հանդէս եկած է Միացեալ նահանգներու, Եւրոպա-ի , Միջին Արեւելքի մէջ։ Ղեկավարած է Չիքակո-ի, Նիւ Եորքի, Ֆիլատելֆիոյ սիմֆոնիք նուագախումբերը։ 1973-1980 թուականներուն եղած է Սթոքհոլմի սիմֆոնիք նուագախումբի գլխաւոր դիրիժորը, նոյն ժամանակ՝ Սիէթլի սիմֆոնիք նուագախումբի ղեկավար, 1981-1984 թուականներուն՝ Եութայի սիմֆոնիք նուագախումբի ղեկավար, 1985 թուականէն՝ Սանթա Պարպարայի սիմֆոնիք նուագախումբի անդամ, ետքը՝ ղեկավար:
## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Varujan Kojian Discography 

Ստորոգութիւն:Ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ Խմբավարներ
Ստորոգութիւն:Խմբավարներ
Մովսէս Գորգիսեան

**Մովսէս Գորգիսեան** (), հայ քաղաքական գործիչ, հրապարակախօս, Արցախեան շարժման առաջնորդներէն մին։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
1979-ին աւարտած է թիւ 158 միջնակարգ դպրոցը: 1980-ին ընդունուած է Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական հիմնարկ:

1984-ին աւարտած է Երեւանի մանկավարժական հիմնարկի մշակոյթի բաժնի բեմադրութեան ճիւղը:

1984-1986 թուականներուն ծառայած է խորհրդային բանակի մէջ:

1987 թուականէն մասնակցած է ազգային ազատագրական պայքարին` հանրահաւաքներ, ելոյթներ, ցոյցեր, երթեր:

Ազգային զարթոնքի շրջան՝ 1988-90 թուականներուն, Գորգիսեան խմբագրած է «Հրապարակայնութիւն», այնուհետեւ` «Հայրենիք» քաղաքական ամսագրերը, հրատարակած` «Մեղադրուում են» եւ «Ազատութեան ասպետը» ժողովածուները:

Առաջիններէն եղած է, որ պայքարով դուրս եկած է  Խորհրդային Միութեան դէմ։ Պարոյր Հայրիկեանի, Անդրանիկ Մարգարեանի, Աշոտ Նաւասարդեանի հետ միասին եղած է 1967 թուականին. Հայկազ Խաչատրեանի ստեղծած Ազգային Միացեալ Կուսակցութեան (ԱՄԿ) գաղտնի կազմակերպութեան անդամ։ 

1986-1987 թուականէն աշխատած է Գորիսի դրամատիկական թատրոնին։ 1987 թուականին սեպտեմբերին ԽԸՀՄ տարածքին մէջ առաջին բացայայտ գործող քաղաքական այլընտրանքային կազմակերպութեան՝ Հայրիկեանի ստեղծած Ազգային ինքնորոշման միավորման (ԱԻՄ) վարչութեան անդամ էր։ 

Արցախեան շարժման առաջնամարտիկներէն էր։ Առաջինն էր, որ 1988 թուականին Մայիս 28-ին Ազատութեան հրապարակին եռագոյնը ծածանեց։ Ստեղծած է «Անկախութեան բանակ» ջոկատը որպէս ապագայ ազգային բանակի հիմք։ 

1990 թուականին զոհուած է Երասխի պաշտպանութեան ժամանակ։ 

1996 , Սեպտեմբեր 20-ին ՀՀ նախագահ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի հրամանով արժանացած է Ազգային հերոսի կոչման։ Թաղուած է Ծիծեռնակաբերդ:

Մովսէս Գորգիսեանի կնքահայրը եւ գաղափարական կերտողն էր Յակոբ Թաեւոսեան:

## Պարգեւներ

* 1996-ին Սեպտեմբեր 20-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագրով հետմահու արժանացած է «Հայաստանի ազգային հերոսի բարձրագոյն կոչման՝ «Հայրենիք» շքանշանին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Մովսես Գորգիսյանի կիսանդրին.JPG|Մովսէս Գորգիսեանի կիսանդրին, Երեըանի Շէնգաւիթ քանդակագործ՝ Հայկ Թոքմաջեան, 2014
Պատկեր:Գերեզման՝ Մովսես Գորգիսյանի.jpg|Մովսէս Գորգիսեանի գերեզմանը, Ծիծեռնակաբերդ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ
Գործիական հոլով

**Գործիական հոլով**, գոյականի հոլովաձեւերէն մին։

Գոյականներու գործիական հոլովը ցոյց կու տայ այն առարկան, որով կամ որուն միջոցով կը կատարուի գործողութիւնը։

Գործիականը կը պատասխանէ որո՞վ, ի՞նչ բանով, ինչո՞վ հարցումներուն։ Կը գրեմ մատիտով, կը ճամբորդենք նաւով, կ'ուրախանանք մանուկներով նախադասութեանց մէջ մատիտով, նաւով, մանուկներով բառերը դրուած են գործիական հոլովով եւ կը ցուցնեն այն իրը (մատիտ, նաւ) եւ անձը (մանուկ), որոնցմով տեղի կ'ունենայ գրելու, ճամբորդելու, ուրախանալու գործողութիւնները։

Գործիական հոլովը կը կազմուի **-ով** մասնիկով, որ միշտ կը դրուի ուղղականին վրայ՝ աղմուկ-աղմուկով, գինի-գինիով, զաւակներ-զաւակներով, յաղթութիւն-յաղթութիւնով։
Ունինք նաեւ «ութիւն» ածանցով վերջացող բառերու **-եամբ** վերջաւորութիւնով գրաբար հոլովաձեւը՝ ճոխութիւն- ճոխութեամբ, վեհութիւն-վեհութեամբ։

Սակաւաթիւ գոյականներու գործիականը կրնայ կազմուիլ նաեւ **-աւ** վերջաւորութիւնով։ Օրինակ՝ պատճառ-պատճառաւ, միջոց-միջոցաւ։

Գործիականով կը դրուի միջոցի անուղղակի խնդիրը վերի նախադասութեանց մէջ մատիտով, նաւով, մանուկներով հոլովաձեւերը միջոցի անուղղակի խնդիրներ են։ Գործիական հոլովով կը դրուին նաեւ նախադասութեան այլ անդամներ։

Ստորոգութիւն:Հայոց լեզու
Ստորոգութիւն:Հոլովներ
Գործիքներ

**Գործիքներ Ու Մեքենաներ**, հնարուած են մեր կեանքը դիւրացնելու համար։ Լծակները, բազմաճախարակները, հակուղիղ մակերեսները, բեռնագլանները եւ ատամնաւոր անիւները կը գործածուին դժուար աշխատանքները դիւրութեամբ կատարելու համար։
## Լծակներ
Լծակը պարզ մեքենայ մըն է, որ կը ծառայէ բեռ մը աւելի նուազ ուժով վերցնելու։ Ան հիմնականին մէջ ձող մըն է, որ առանցքի մը շուրջ կը դառնայ։ Առանցքը, որ նաեւ կը կոչուի յենակէտ, ձողը կը բաժնէ երկու թեւերու։ Երկար թեւին վրայ բանող ուժ մը դիւրաւ կը վերցնէ կարճ թեւին վրայ գտնուող բեռ մը։
## Բազմաճախարակ
Բազմաճախարակները բեռնամբարձ հանրակառքեր են ակօսաւոր անիւներով, որոնց շուրջ փաթթուած է շղթայ կամ պարան մը։ Անոնք կը ծառայեն ծանր բեռներ վերցնելու։
## Բեռնագլաններ
Բեռնագլան մը հորիզոնական գլան մըն է, որուն շուրջ փաթթուած է պարան մը։ Գլանը իր առանցքին շուրջ կը դառնայ շարժաթեւի մը շնորհիւ։ Կը ծառայէ ծանր բեռներ վերցնելու։
## Հակուղիղ Մակերեսներ
Հակուղիղ մակերես մը զառիվեր մըն է, որուն միջոցաւ ծանր բեռ մը կը վերցնենք առանց զայն շալկելու։
## Ատամնաւոր Սարքեր
Այս անիւներուն ակռաները իրարու մէջ անցած են։ Այդ ձեւով կարելի կ'ըլլայ անիւ մը միւսէն աւելի կամ նուազ արագ դարձնել։ Օրինակի համար, նկատի ունենանք երկու ակռայ ունեցող անիւներու սարք մը՝ 8 ակռաներով փոքր եւ 16 ակռաներով մեծ անիւներ։ Երբ փոքր անիւը լման շրջան մը կ'ընէ, մեծ անիւը 8 ակռայ կը դարձնէ։ Ուրեմն, մեծին առանցքը պզտիկին կէս արագութեամբ կը դառնայ։
 
Ձեռնասայլը, ձողէ օրօրոցը, մկրատը եւ կաղնաբեկը լծակի սկզբունքին վրայ բանող գործիքներն են։
## Աղբիւրներ
* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարանս, Արամ Սեփեթճեան եւ Լեւոն Թորոսեան, 2001-2002, էջ 18-19:

Ստորոգութիւն:Գիտութիւն
Գութեր

**Գութեր**, Քութի կամ Գութի, երբեմն բազմահայ քաղաք Լեհաստանի, եւ ներկայիս փոքրիկ քաղաք Կալիցիոյ արեւելեան անկիւնը: Մօտէն կ’անցնի Ջէրէմուշ գետը, որ Լեհաստանը Պուքովինայէն կը բաժնէ: Տեղւոյ դիրքը անկիւնաձեւ լինելուն՝ Լեհաց լեզուով կոչուած է Գութի՝ այսինքն անկիւն: Այս երկիրը նախ անտառավայր էր. յետոյ Ռումանիայէն 20 տուն Հայեր եկան հոս, Օգոստոս Բ. Լեհաց թագաւորի հրաւիրելով, որ եւ յատուկ արտօնութեանց պարգեւագիր տուաւ իրենց 18 Յուլիս 1715-ին։ Այնուհետեւ սկսան Հայերը կառուցանել քաղաքս, եւ առաջին հիմնարկողն եղաւ Շատպէյ անուն հայ վաճառականը, որ եկաւ Մոլտավիայէն: Հ. Մինաս Բժշկեանի քաղաքս այցելած միջոցին, քաղաքս ունէր 3000 բնակիչ. զանազան ազգերէ: Իսկ այժմ (1902)ին ունի մօտ 7000 բնակիչ: Տեղւոյս Հայք Կաթողիկէութիւնը ընդունած են եւ այժմ կը հաշուին 1200 հոգի: Ի հնումն խիստ անուանի էին հայ վաճառականները, որոնցմէ ոմանք գիւղերը կը բնակէին եւ շատերը խաղախորդ էին, որովհետեւ ընտիր է այս կողմանց կաշին: Լեհաց տէրութեան միջոց Հայք շատ արտօնութիւններ ունէին, առանձին դատարան եւ դատաւորներ: Քաղաքիս մէջ Հրեաները սկսան բազմանալ, Հայոց ձեռքէն մասամբ մը վաճառականութիւնը գնաց եւ սկսան աղքատանալ: Հայերը գրեթէ առհասարակ վաճառականներ են եւ միանգամայն ձեռագէտք. ինչպէս կ’ըսէ վերջին գրող մը, կը ջանան միջին տեղի մը գրաւել ի մէջ առտնին եւ մեծավաճառ գործոց, եւ միանգամայն ըլլալ միջնորդք, վաճառողք եւ իրենց սեփական ճարտարագործութեանց փոխադրողներ: Արդի ժամանակները նպաստաւոր չեն Հայոց, եւ զարմանալու չէ՝ որ Գութիի գործերն խեղճ կերպարանք մ’առին՝ մանաւանդ 1887էն ի վեր, յորում ռումանական սահմանաց փակուելովն՝ արջառոց վաճառականութիւնն եւս Հայոց ձեռքէն ելաւ, որոնք հառաչանօք կը խօսին անցեալ դարու ճարպեղէն մոմերու հին լաւ ժամանակաց վրայ: Տեղւոյս Հրեպները երբեմն կը խօսէին հայերէն:

Հայերը  ունէին մեծ եւ փառաւոր եկեղեցի մը, հիմնուած 1756-ին Լեհաց Օգոգտոս Գ. թագաւորի ժամանակ եւ կոմսուհի Պոտոկիի նուիրատուութեամբ 1797-ին Լեմպերկի հայ արքեպիսկոպոս Յակոբ Թումանովիչի ձեռքով օծուած է՝ Ս. Աստուածածին Անարատ յղութեան անուամբ: Եկեղեցւոյն մէկ կողմը քարաշէն վանատուն մը կայ՝ մեծ պարտէզով շրջապատեալ: Հայերը ունին դպրոց մը, ուր տղայք հայերէն հասարակ ընթերցումն կ’ուսանին: Հին եկեղեցին 1870-ին այրեցաւ, բայց 1875-ին նորէն շինուեցաւ: Քաղաքս ունի նաեւ հայկական մատուռ մը գերեքմանատան մէջ, զոր կանդնած է իւր ծախքով Հռիփսիմէ Ռոմաշկան, ուրիշ մատուռ մ’ալ կայ Պանելով գղ.ի մէջ՝ Աննա Պօղոսովիչի արդեամբ կառուցուած:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Գ., էջ 530:
Արփիկ Գուլումեան

**Արփիկ Գուլումեան-Աղախեան**, ծնած է Թաւրիզ:

## Կենսագրութիւն
Ընտանիքին հետ փոխադրուած է Համադան, ապա 1933 թուականին՝ Թեհրան։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Թաւիզի Թամարեան եւ Համադանի ազգային դպրոցներուն մէջ։ Սկսած է յաճախել Դաւիթեան երկսեռ միջնակարգ դպրոցը, որ սակայն փակուած է 1936 թուականին, ինչպէս Պարսկաստանի միւս հայկական վարժարանները։ Նոյն շրջանին կը պատահի նաեւ իր հօրը մահը։ Յաջորդ տարի կը յաճախէ պարսկական օրիորդանոց վարժարան։ Իր բազմանդամ ընտանիքին տնտեսական դժուարին պայմանները կը պարտադրեն, որ կիսատ թողու դպրոցը։ Կը սորվի պարսկերէն մեքենագրութիւն եւ պաշտօն կը վարէ պարսկական հիմնարկութիւններու մէջ։

1942 թուականին կ'ամուսնանայ Մելիք Աղախանեանի հետ։ Ինքնաշխատութեամբ կը զարգացնէ մայրենի լեզուն։ Ի վերջոյ, 1969 թուականին կը վերադառնայ դպրոց եւ կը հետեւի Թեհրանի Քուշէչ Միջնակարգ դպրոցի հայագիտական գիշերային դասընթացքներուն, զորս կ'աւարտէ 1971 թուականին։

11 տարեկանին սկսած է գրական փորձերու։ «Բագին»ի խմբագիր Պօղոս Սնապեանի քաջալերանքով, նոյն ամսագիրին մէջ, 1967 թուականին լոյս տեսած է «Սեւ Աչերիդ մէջ» բանաստեղծութիւնը։ Այնուհետեւ կ'աշխատակցի «Ալիք» օրաթերթին, «Քուլիս»ի (Պոլիս), «Գիր ու Գիրք» (Նիւ Եորք), «Նոր Կեանք» եւ «Նաւասարդ» (Գալիֆորնիա) պարբերաթերթերուն:

Կ'անդամակցի Թեհրանի Իրանահայ գրողներու Միութեան, 1967 թուականէն սկսեալ: 1976 թուականին կ'անցնի Նիւ Եորք, ուր եւս կը շարունակէ իր մշակութային գործունէութիւնները, անդամակցելով տեղւոյն Իրանահայ Միութեան: Կ'ունենայ ելոյթներ որպէս ասմունքող եւ դերակատար:

1978 թուականին կը տէղափոխուի Թալաս Օքլահոմա, ուր եղած է Հայ Օգնութեան Միութեան նախագահ, մինչեւ 1984 եւ օժանդակած՝ Պէյրութի պատերազմէն տուժածներուն:

1984 թուականին դժբախտութիւնը կ'ունենայ կորսնցնելու իր կրտսեր դուստրը՝ Այտա Աղախանեան-Իսայեանը:

Նոյն տարին, Այտայի մահէն առաջ կը հրատարակէ «Վթտի Անտառ» բանաստեղծութիւններու հատորը։

1989 թուականին կը փոխադրուի Կլէնտէյլ-Գալիֆորնիա, իր զաւակներուն եւ թոռնիկներուն մօտ։

Ա. Աղախանեան (Մութ-Արփի) ունի զգայուն գրիչ մը, որ հարազատ թարգմանը կը հանդիսանայ իր վճիտ հոգիին, վիշտերուն ու տառապանքներուն։ Բարութիւն եւ նուիրում կ'արտացոլեն իր խորամիտ տողերը, որոնք վարպետօրէն ագուցուած են ոճով մը:

## Ծանօթագրութիւններ
Գուլպայ

մինի|աջից|գործած գուլպա
**Գուլպայ**, հագուստի համալիրի մաս՝ ոտքերու հագնելիք։ Հայաստանի մէջ յայտնի է ուրարտական շրջանէն։ Կը հագնին տղամարդիկ եւ կիները։ Կը գործեն շիւղերով եւ հլունով։ Կրնան ըլլալ բուրդէ, բամպակէ, այծի մազէ։ Կան կարճաճիտ, երկարաճիտ, թաթով եւ անթաթ։ Գուլպան կը նախշազարդուի խորհրդանշանային իմաստներ ունեցող բուսական, կենդանական եւ երկրաչափական նախշերով։ 

Կազմուած նորահարսի օժիտի մէկ մասը եղած է, նուիրատուութեան առարկայ։

## Աղբիւրներ

Ստորոգութիւն:Մշակոյթ
Գումասի

**Գումասի** (), քաղաք Ղանայի մէջ, մեծութեամբ երկրորդ բնակավայրն է Աքրա մայրաքաղաքէն ետք։ Բնակչութիւնը՝ 1 517 000 կը հաշուէ։ Կը հանդիսանայ Աշանթ նահանգի վարչական կենդրոնը։ Այստեղ կը գտնուի «Կումասիէ օդակայանը։ Քաղաքի կարգավիճակ ստացած էր 1615 թուականին, եղած է Աշանթ կայսրութեան կենդրոնը։ Այստեղ  հանգրուանած է Ափրիկէի ամենաուժեղ ակումբներէն մէկը։

Ստորոգութիւն:Ղանայի քաղաքներ
Գուգարք

**Գուգարք**, Մեծ Հայքի տասներրորդ նահանգը։ 

## Վարչական բաժանում
Գուգարքը կազմուած էր հետեւեալ 13 գաւառներէն.
*Ձորափոր- կեդրոնը՝ Մանից գոմ
*Կողբոփոր- կեդրոնը՝ Կողբաքար
*Ծոբոփոր- կեդրոնը՝ Ծոփաբերդ
*Տաշիր- կեդրոնը՝ Լոռի բերդ
*Թռեղք- կեդրոնը՝ Ծաղկայ (Ծաղկայ)
*Կանգարք- կեդրոնը՝ Կեչուտ
*Արտահան- կեդրոնը՝ Արտահան
*Վերին Ջաւախք (Վերին Ջաւախք)- կեդրոնը՝ Քաջատուն
*Կղարջք- կեդրոնը՝ Արտանուջ
*Քվիշափոր (Քուիշափոր)- կեդրոնը՝ Քվեշ (Քուէշ)
*Բողնոփոր- կեդրոնը՝ Բողնիս
*Շավշեթ (Շաւշէթ)- կեդրոնը՝ Շատբերդ
*Մանգլեաց փոր (Մանգլեաց փոր)- կեդրոնը՝ Սակվրեթ (Սակուրէթ)

## Պատմական ակնարկ
Յոյն պատմիչները կը յիշատակեն Գոգարեն՝ անուանաձեւով։ Ունի հեթանոսական ծագում։ Արեւելքէն սահմանակից եղած է Ուտիքին, հարաւէն՝ Այրարատին, արեւմուտքէն՝ Տայք նահանգներուն, հիւսիսէն՝ Վիրքին։ Գուգարքը Ք․Ա․ VIII դ․ մտած է Ուրարտական, Ք․Ա․ IV-II դդ․՝ Երուանդունիներու հայկական պետութեան կազմին մէջ։ Արտաշէսեան եւ Արշակունի թագաւորներու ժամանակ, Գուգարքը Մեծ Հայքի չորս սահմանապահ բդեշխութիւններէն մէկն էր։ 387–ին Բիւզանդիոյ եւ Իրանի միջեւ Մեծ Հայքի բաժանմամբ՝ Գուգարքը, բացառութեամբ Տաշիր գաւառի, միացուեցաւ Վիրքին։

652–ի հայ–արաբական համաձայնագրով Թէոդորոս Ռշտունին վերամիաւորած է նաեւ Գուգարքը։ VIII դ․ Գուգարքի արեւմտեան գաւառները մտած են Տփղիսի (Թիֆլիս) արաբական ամիրայութեան, IX դ․ կէսէն՝ վրաց Բագրատունիների տիրոյթներուն մեջ, իսկ արեւելեան գավառները՝ հայ Բագրատունիներու։ 969-970–ին արեւելեան Գուգարքի՝ Հայոց թագաւոր Աշոտ Գ․ Ողորմածի որդի Գուրգէնը, հիմնած է թագաւորութիւն՝ Շամշուլտէ կեդրոնով։ 1065–ին այս թագաւորութեան կեդրոնը տեղափոխուած է Լոռի բերդաքաղաքը, որու հետեւանքով կոչուած է նաեւ Լոռիի թագաւորութիււն։ XI դ․ վերջին եւ XII դ․ սկիզբը, Լոռիի թագաւորութեան տիրած են սելճուք նուաճողները։ Իսկ 1118 - 1123–ին զայն սելճուքներէն գրաւած է՝ Դաւիթ Շինարար թագաւորը եւ տուած՝ վրաց Օրբելիներուն։ Ճնշելով Օրբելիներու խռովութիւնը 1177–ին՝ վրաց Գէորգի III թագաւորը Լոռի բերդաքաղաքը յանձնած է ղփչաղներուն, իսկ 1185–էն՝ Զաքարեաններուն։ XII-XIII դդ․ Գուգարքի մէջ կալուածներ ունեցած են նաեւ Մամիկոնեանները եւ Արծրունիները։ Կիւրիկեաններու եւ Զաքարեաններու օրօք, արեւելեան Գուգարքը եղած է հայ մշակոյթի ու գիտութեան կեդրոն։ Զարգացած էր գորգագործութիւնը, փայտամշակութիւնը, մետաղագործութիւնը։ Արեւելեան Գուգարքի մէջ ապրած եւ ստեղծագործած են միջնադարեան ականաւոր գիտնականներ՝ Յովհաննէս Սարկաւագը, Գրիգոր Տուտեորդին եւ Մխիթար Գոշը։

Մոնկոլներու նուաճումներէն յետոյ, Զաքարեաններու տիրոյթ արեւելեան Գուգարքը, մտած է Կիւրճիստանի վիլայէթի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Գուգարքի նահանգ
Աւետիս Գույումճեան

**Աւետիս Գույումճեան**, ծնած ։ Շրջանաւարտ Պէյրութի Ֆրանսական Համալսարանէն 1920-ին որպէս բժիշկ։ Նախապէս եղած է դեղագործ, շրջանաւարտ 1904-ին Պոլսոյ Համալսարանէն։ Գտնուած է Իսկէնտէրուն 1910-1912, 1912-1914 Պէյրութ՝ իբրեւեւ դեղագործ։ 1912-ին վերջնականապէս հաստատուած է Պէյրութ: 1910-ին ամուսնացած՝ Մաննիկ Ոսկերիչեանի հետ։ Օր. Մաննիկ եւ իր քոյրը Փերուզ (Վախճանած Եգիպտոս, 1948-ին), բնիկ Պոլսեցի, այդ ժամանակուայ (1906) անդրանիկ ուսուցչուհիներն էին Սբ. Նղան վարժարանի։ Տօքթ. Գույումճեան գտնուած է Դամասկոս, ուր ազգային կեանքին բերած է իր մասնակցութիւնը ( Ազգ. Վարժարանի Հոգաբարձութեան Ատենապետ), իսկ Տիկ. Գույումճեան, Դամասկոսի Հայ Կարմիր Խաչի Ատենապետուհիի հանգամանքով. բերած է իր աջակցութիւնը, օժանդակութիւն ընծայելով աքսորական հայերու։ Իրենց զաւակը՝ Տօքթ. Նուպար Գույումճեան, Ատամնաբոյժ, վկայեալ Ֆրանսական Համալսարանէն, այժմ հաստատուած է Պէյրութ: Տօքթ. Գույումճեանի միւս զաւակներն են Տիկին Շաքէ Իւրպէյաք (ծնեալ Գույումճեան) ամուսնացած Ֆրանսա եւ Տօքթ. Շահան Գույումճեան, երրորդ զաւակը՝ դարձեալ ատամնաբոյժ։ Տօքթ. Ա. Գույումճեան վախճանեցաւ 5 Փետրուար 1950-ին, Պէյրութի մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Լութֆիկ Գույումճեան

**Գույումճեան Լութֆիկ** (ծն․՝ 26 Սեպտեմբեր 1881, Տիմէթոգա (Յունաստան - անյայտ),  իրաւագէտ, հրապարակագիր:

## Կենսագրութիւն
Լութֆիկ նախնական կրթութիւնը առած է ծննդավայրին Արամեան վարժարանը: Ատրիանապոլսոյ դատական յանձնաժողովի առջեւ 1904-ին քննութիւն անցընելով կը ստանայ փաստաբանական վկայական: 1908 Սահմանադրութեան տարին կը մասնակցի փոխանցման շրջանի պայքարներուն եւ երիտասարդ սպաներու առաջնորդութեամբ եւ ճարտար հռետորութեամբ մը կը հմայէ ընդհ. հրամանատար Նասր փաշան եւ կուսակալ Զիվէր պէյը եւ այդ յեղաշրջման միջոցին Էտիրնէի հայերուն պարծանքը կը հանդիսանայ. գնահատութեան դափնիներ խլելով նոյնիսկ պաշտօնաթերթերու հրատարակութիւններէ: 1908-ին յաճախելով Կ. Պոլսոյ իրաւագիտական համալսարանը 1912-ին կը ստանայ վկայականը՝ առաջինը հանդիսանալով իր ընկերներուն մէջ. եւ կը նետուի կրկին փաստաբանական ասպարէզը:

Պատանի հասակէն կ’աշխատակցի «Բիւզանդիոն»ի եւ հետզհետէ միւս պարբերաթերթերուն եւ օրաթերթերուն: Էտիրնէէն Ազգ. ընդհանուր Ժողովի անդամ ընտրուած եւ մինչեւ վերջը գործակցած է այդ անուամբ: Տարիներով վարած է Կ. Պոլսոյ պատրիարքարանի իրաւագէտ խորհրդականութիւնը. յաջողած է տարիներու յամառ աշխատութեամբ դասաւորել Ազգային կալուածներու բազմակողմանի տոմարները եւ այսպէս առողջ ու օրինաւոր հիման վրայ դնելով ազգային սեփականութիւնները: Ստանձնած եւ յաջողապէս լրացուցած է ազգային բազմաթիւ դատեր, որոնք անելի մատնուած կը սպառնային ահեղ կորուստներու ենթարկել ազգային շահերը: Անդամակցած է ազգային մարմիններուն եւ միշտ պատասխանելով անոնց հրաւէրներուն իր կարծիքէն օգտուած են իր ընկերները, մասնաւորաբար այս վերջին փոխանցման շրջաններուն: Եղած է Կտակաց Հոգաբարձութեան անդամ եւ Վագըֆներու յանձնաժողովի անդամ:

Հեղինակած է օրէնքներու եւ գիտական տուեալներու գիրքեր. հրատարակած է թարգմանութիւններ, որոնց մէջ նշանաւոր հանդիսացած է Թուրքիոյ օրէնքներուն հաւաքածոն, ուր 1839 թուականէն մինչեւ 1937 Թուրքիոյ օրինական ու իրաւական ամբողջ պաշտօնական հրատարակութիւնները ամփոփուած են: Այս հոյակապ եւ երեսուն տարիներէ աւելի յամառ աշխատութեամբ ձեռք բերուած աշխատութիւնը գնահատուած է նոյնիսկ Աթաթիւրքէն եւ մեր աւագանիին ու նշանաւոր իրաւագէտներու գրութիւններով: Հատորներով գրուած իր ձեռագիր կենսագրականը շատ հետաքրքրական է եւ խրախուսիրչ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Գ., էջ 533:

Ստորոգութիւն:26 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Յունաստան ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայ իրաւագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ
Առանձար

**Առանձար** (**Միսաք Գույումճեան,** ), հայ գրող, երգիծաբան։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Կեսարիոյ մօտիկ Թալաս գիւղը, Քերովբէ Գույումճեանի ընտանեկան յարկին տակ։ Աւարտած է Կարնոյ Սանասարեան վարժարանը, իսկ բարձրագոյն ուսման համար մեկնած է Եւրոպա, ուր նախ ուսանած է Միւնիխի համալսարանին մէջ, ապա՝ անցած Զուիցերիա, ուր աւարտած է Զիւրիխի համալսարանի մանկավարժական ճիւղը։

## Գրական Ասպարէզ
Ուսանողական տարիներէն նուիրուած է գրական-ստեղծագործական կեանքին՝ երգիծական պատմուածքներով, ներկայացնելով երկրի հայութեան կեանքը օսմանեան բռնատիրութեան տակ։ Ուսանողական տարիներու այդ պատմուածքներն ու վիպակները ի մի բերելով, 1905-ին լոյս ընծայած է իր առաջին հատորը՝ Առանձար գրչանունով եւ «Վշտի ծիծաղներ» խօսուն խորագիրը կրող իր արձակ գործերու ժողովածուն, ուր նկարագրուած է հայ կեանքը, իր տառապանքով ու բարքերով, համեմուած հաճելի զուարթախոհութեամբ։

1907-ին հրաւիրուած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս, ստանձնելու համար տեղւոյն Ազգային վարժարանին տնօրէնութիւնը, միաժամանակ ուսուցչութիւն կատարելու։ Նոյն տարին լոյս ընծայած է իր միակ թատերախաղը՝ «Փրկիչները»։

Առանձար միայն մէկ տարի մնացած է Աղեքսանդրիա։ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումին հետ, 1908-ին, ան տեղափոխուած է Ատանա եւ ստանձնած՝ տեղւոյն Ազգային վարժարաններուն մէջ ուսուցչական պաշտօններ, ապա եւ նշանակուած՝ տնօրէն։

Ան ծանր տանելով Ատանայի կոտորածը, իր տառապանքին յուզիչ թարգմանը կը դառնան պարզ ու մատչելի արեւմտահայերէնով եւ իրապաշտ շունչով գրուած վիպակները՝ «Կախաղանէն... ամուսնութիւն», «Բուրդի վաճառականութիւն», «Մօրուքի սանտրը» եւ «Երկու պատկեր» հանրածանօթ եւ սիրուած գործերը։

Մինչեւ իր վաղաժամ մահը՝ 13 Սեպտեմբեր 1913-ին, Առանձար մնացած է դպրոցի տնօրէն եւ շարունակած է ստեղծագործել։

Մահացած է 1913 թուականի Սեպտեմբեր 13-ին, Ատանայի մէջ։

## Գրչանուն
Հայ գրականութեան մէջ Միսաք Գույումճեան ստեղծած է իր անկիւնը՝ Առանձար գրչանունով, որ վերցուած էր հայոց պատմութենէն, Ամատունի նախարարական տոհմէն, Զարեւանդի ճակատամարտին հռչակուած Առանձար Ամատունիէն։

## Երկեր
* Վշտի ծիծաղ, Թիֆլիս, 1905, 200 էջ:
* Փրկիչներ (թատերախաղ), Աղէքսանդրիա, 1907, 180 էջ:
* Վշտի ծիծաղ (պատմուածքներ), Երեւան, 1947, 164 էջ:
* Վշտի ծիծաղ (պատմուածքներ), Երեւան, 1961, 152 էջ:
* Առանձար, Թլկատինցի, Բաշալեան Լեւոն, Երկեր, Երեւան, 1982, էջ 478–604:
* Վշտի ծիծաղ (պատմուածքներ), Պէյրութ, 1988, 152 էջ:

## Աղբիւրներ
* Ալեքսան Աթթարեան «Տիր», 1995, Հալէպ:
* Հայ գրականութեան պատմութին, երկրորդ գիրք, Երեւան, 1950, էջ 322:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Վահան Գույումճեան

**Վահան Գույումճեան** (1880, Ակն), ուսուցիչ, տնօրէն եւ գրող։

## Կենսագրութիւն
Գույումճեան նախնական կրթութիւնը ստացած տեղւոյն Ներսէսեան դպրոցը: 1893-ին կ’ընդունուի Կարնոյ Սանասարեանը. 1900-ին շրջանաւարտ ելլելէ վերջ՝ 3 տարի կը պաշտօնավարէ հոն: Նոյն խնամակալութեան կողմէ կ’որոշուի Եւրոպա ուղարկել զինք՝ ուսումը կատարելագործելու, բայց Համիտեան խստութեան հետեւանօք ծրագիրը ջուրը կ’իյնայ: Գույումճեան իր իտէալէն ոգեւորեալ՝ գաղտագողի խոյս կու տայ սահմանագլխէն. յանդուգն քա՛յլ որ քիչ մնաց իր կեանքն արժէր. Քիւրտերէ հետապնդուելով՝ կը բանտուի Հասանգալէ, ուրկէ Կարին: Երկամսետոյ տաժանագին բանտարկութենէ մը վերջ կ’աքսորուի Ակն որուն առաջն. փոխանորդ Գէորգ վրդ. Արսլանեանի բարեխօսութեամբ ազատ կը թողուի եւ  տարի կը վարէ տեղւոյն ազգ. վարժարանի տնօրէնութիւնը: 1906-1908-ին ալ Արաբկիր՝նոյն պաշտօնով: Հուրրիէթէն յետոյ կը հրաւիրուի Սանասարեան. ուր կը մնայ 3 տարի:

1911-ին հրաժարարելով կը մեկնի ծննդավայր՝ ուր տարի մը տնօրէն կ’ըլլայ նորահաստատ Նարեկեան վարժարանի: 1912-ի ամրան Պոլիս հասնելուն՝ կ’ընտրուի հայերէնի ուսուցիչ Ատափազարի Կեդրոնականին եւ հոն կը մնայ մինչեւ 1915-ի տեղահանութիւնը, ձերբակալեալ մտաւորականներու խումբին խառնուելով՝ հազիւ շունչ կ’առնէ Գոնիա՝ ուր պահ մը ծուարած կ’ապրի. հոնկէ փախչելով Պէլէմէտիք՝ երկաթուղ. շինութեանց գործին մէջ կը ծառայէ բուանթէօրի պաշտօնով, գերմ. զին. Իշխանութեանց մօտ, շնորհիւ իր գերմանագիտութեան: Զինադագարի վաղորդայնին կը դառնայ Պոլիս. տարի մը Պանտրմայի վարժարանին տնօրէն, ապա Պէշիկթաշի որբանոցին, ուր ուրեմն ուսումնապետ Գուլէլիի:

Մաքրիքէօյի Տատեան վարժարանի տնօրէնն էր, երբ Պոլսոյ քաղաքական հորիզոնը մթագնեցաւ եւ բազմաթիւ մտաւորականներու հետ ինք եւս հեռացաւ Պոլսոյ ջուրերէն, իյնալով Քորֆու՝ իբր ուսուցիչ Րիլիֆի որսանոցին: Այս հաստատութեան ամերիկացի վարիչներուն կամակոր գործունէութեան արձագանգը կ’ըլլար «ճակատամարտ»ի մէջ Վահէ ծածկանունով պաշտօնակից մը. Գույումճեան իբր այն ամբաստանուելով՝ վտարուեցաւ առանց բերան տալու իր «ընկեր»ը. զոհողութի՛ւն որ իրենց արժեց ամիսներու անգործութիւն՝ օտար հորիզոնի տակ, մինչեւ պաշտօնի կոչուիլը Սիրա:Ապա անցաւ Ֆրանսա:

Որչափ ատեն որ առիթը ներկայացաւ իրեն՝ ծննդավայրը եւ շրջակայ գիւղերը մնալու, հետամուտ եղաւ պրպտելու Ակնայ հարուստ գաւարաբարբառը, մանաւանդ այդ շրջանի «անգիր դպրութիւն»ը, պատրաստելով Ակնայ Անտունիներուն եւ ուրիշ երգերուն լիակատար հաոաքածոն,— Ճանիկեանի եւ այլոց գործերէն անհունապէս ճոխ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Գ., էջ 535:
Գունդ

մինի
**Գունդ**, երկրաչափական մարմին է, կեդրոնէն տուեալ մեծութենէն ոչ հեռու կետերու ամբողջութիւն: Այդ մեծութիւնը գունդի շառաւիղն է:  

## Կազմութիւն
Գունդը կը կազմաւորուէ կիսաշրջանն իր անշարժ տրամագիծին շուրջը պտտելով: Այդ տրամագիծը գունդի առանցքն է, իսկ անոր երկու ծայրակէտերը՝ բեւեռներն են: Գունդի մակերեւոյթը ոլորտն է:
## Մեր Շուրջի Գունդերը
մինի|աջից|120px|Ուրան մոլորակը գնդաձեւ է
Գնդաձեւութիւնը բնութեան մէջ ամենատարածուած ձեւերէն մեկն: Ատիկա անորով պայմանաւորուած է, որ հաւասար ծաւալներ ունեցող մարմիններու ամենափոքր մակերեւոյթն ունի գունդը: Գնդաձեւ են բոլոր երկնային մարմինները՝ Երկիրը եւ միւս մոլորակները, Լուսինը, Արեգակը եւ բոլոր միւս աստղերը: Գդաձեւ են նաեւ շատ պտուղներ՝ խնձորը, նարինջը, ձմերուկը: 
## Գունդի Բանաձեւները

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sphere_3d.png|մինի|200x200փքս|Գունդ
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sphere_and_Ball.png|մինի|Գնդային սեկտոր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Սամուէլ Գունտագճեան

**Սամուէլ Յարութիւն Գունտագճեան** (հաւանաբար 1875, Հասան Պէյլի, Ատանայի նահանգ - 1914), հայ բժիշկ։

Ծնած է հաւանաբար 1875 թուականին Ատանայի նահանգի Ճէպէլ-Պերեքեթի գաւառի Հասան Պէյլի գիւղին մէջ, աւետարանական ընտանիքում։ Հայրը, պապը եւ նախնիները եղած են հրացանի խզակոթ պատրաստող վարպետներ՝ գուդակչիներ եւ զինագործներ։ Ֆիլիպ Գունտագճեանի (Յովնանեան) աւագ եղբայրն է։

Սամուէլ Գունտագճեանը բարձրագոյն բժշկական կրթութիւն է ստացած արտասահմանի մէջ (հաւանաբար Ֆրանսայի մէջ)։ Հասան Պէյլիի մէջ աշխատած է որպէս բժիշկ։ Ունեցած է երեք որդի՝ Լիւդֆկ, Ասատուր, Բիւզանդ։

1914 թուականին մէկ ամիս բուժած է մի թուրք փաշայի կնոջ կոտրուած ոտքը (ձեռքը)։ Վերջաւորութեան փաշան հարցուցած է.
«Լեաւո՜ւր, ազգանունդ ի՞նչ է», եւ իմանալով, որ բժիշկը հայ զինագործներու գերդաստանէն է, զայրացած է ու եաթաղանի մէկ հարուածով կտրած գլուխը, ոտքով հրած իրմէ հեռու։ Հարազատները բժիշկի մարմինը թաղած են առանց գլուխի, որն այդպէս ալ չեն գտած։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1914 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հասան Պէյլի ծնունդներ
Գուսան

300px|մինի|աջից|Գուսաններու յուշարձանը Կիւմրիի մէջ
**Գուսան**, ստեղծագործող եւ կատարող արուեստագէտ՝ հին եւ միջնադարեան Հայաստանի մէջ։ Դեռ 5-րդ դարուն, «*Պատմութիւն Հայոց*» աշխատութեան մէջ՝ Մովսէս Խորենացին յիշատակած է Գողթան երգիչներու մասին։

Գողթան երգիչները գուսան-վիպասաններ էին, որոնք ստեղծած եւ կատարած են Հայկազն Տիգրանի, Շամիրամի, Աժդահակի, Արտաշէսի եւ Սաթենիկի եւ այլերու մասին երգեր։ Վաղ միջնադարեան հայերէն թարգմանութիւններուն եւ բնագրերուն մէջ՝ Գուսանը կ'օգտագործուէր իբրեւ հին յունական միմոս (μίμος) բառի համարժէք, կը ներառէ ընդհանրական իմաստ մը, որ կը համապատասխանէ նոր ժամանակներուն ընթացքին ընդունուած մասնագէտ հասկացութեան։ Գուսան կոչուած են երգիչները, նուագածուները, պարողները, պատմա-առասպելական զրոյցներ եւ վիպական երգեր աւանդողերը, ժողովրդական հրապարակային թատրոնի դերասանները՝ ձեռնածուները, աճպարարները, լարախաղացները եւ խեղկատակները։ Հայաստանի մէջ՝ կին գուսանները կոչուած են վարձակ։

Ուշ միջնադարի ընթացքին, գուսաններու տարբեր խումբեր պարզապէս վերածուեցան աշուղներու կամ սազանդարներու։

## Տե՛ս նաեւ
* Գուսանական երաժշտութիւն
* Գողթան երգիչներ
* Կաքաւիչ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Գուսան Հայկազուն

**Գուսան Հայկազուն** (), իսկական անունը Գագիկ Ստեփանի Նազարեան, հայ գուսան, երգահան, երգերու հեղինակ, «Հայկազունք» երաժշտական համոյթի գեղարուեստական ղեկավար, Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ, Արցախեան պատերազմի մասնակից, «Երկրապահ» կամաւորներու միութեան անդամ։
## Կենսագրութիւն
### Վաղ տարիներ
Գագիկ Ստեփանի Նազարեանը ծնած է 1951 թուականին 20 Ապրիլին Արտաշատ քաղաքին մէջ, Հայկական ԽՍՀ։ Ունէր երեք քոյր։ Արմատները Պարսկահայքի Խոյ քաղաքէն են։ Վաղ հասակին կորսնցուցած է իր հայրը։

Արդէն դպրոցական տարիներուն սկսած է գրել հայրենասիրական եւ սիրային երգեր։ Ըստ գուսանի, Րաֆֆի Յարութիւնեան անունով դասատուի շնորհիւ է նաեւ, որ ան սկսաւ հայրենասիրական երգեր գրել։ Աւարտած է դպրոցը 1967 թուականին, որմէ ետք ընդունուած է Երեւանի շինարարական արուեստի համալսարանը։ Մասնագիտութեամբ շինարար-ճարտարապետ է։

Ըստ գուսանի, իր ստեղծագործութիւնները պայքարի կոչ են եւ այնտեղ «լալու» մոթիւներ չկան:

Իր «Հայկազունք» երաժշտական համոյթին հետ ամէն տարի Հայաստանի աւելի քան 40 դպրոցներուն մէջ համերգներ կու տայ, ինչպէս նաեւ տարին քանի մը անգամ սփիւռքի մէջ։

## Արցախեան Շարժում
Մասնակցած է արցախեան պատերազմին Արտաշատի «Երկրապահ» ջոկատին Մհեր Սաղաթէլեանի հրամանատարութեան տակ։ Մարտական գործողութիւնները սկսած է Երասխ գիւղէն, եղած է նաեւ Գետաշէն, Կապան, Գորիս, Բերձոր։ Ծանր մարտերուն չէ մասնակցած, քանի որ իր հրամանատարը նախընտրած է, որ գուսանը շարունակէ նոր երգեր գրել։ Շատ երգեր գրած է մարտի դաշտէն։ Ըստ գուսան Հայկազունի, ան մէկ անգամ տեսած է մինիին։ Յետագային, մօտէն յարաբերած է Մելքոնեանի կնոջ՝ Սեդայի հետ եւ կապ ունի անոր ընկեր՝ Ալէք Ենիգոմշեանի հետ։ Առաջին օրերուն միանալով Արցախեան շարժման, մէկ շաբթուայ ընթացքին գրած է իր առաջին՝ «Հայեր, միացէ՛ք» երգը։ Առաջին անգամ կատարած է զայն 17 Մայիս 1988 թուականին։
## Երգեր
Գրած է եւ կատարած է աւելի քան հարիւր երգ, որոնցմէ աւելի քան 10 երգ ՀՀ Պաշտպանութեան Նախարարութիւնը ընդունած է որպէս բանակային քայլերգ
* Հայեր, միացէք
* Գետաշէն
* Հպարտ գնացեք (1992)
* Մուսա լեռան
* Վերականգնուիր, Կիլիկիա
* Պիտի գնանք (1989)
* Մաղաւուզի Կարոյի երգը
* Պարիր, արցախցի
* Մոնթէ Մելքոնեան
## Ընտանիք
Հայրը՝ Ստեփան Նազարեան։ Ունի երեք քոյր, երեք որդի (որոնցմէ Սիփան Նազարեանը՝ Սիփան Հայկազունը, երգիչ է) եւ մեկ դուստր։
## Պարգեւներ
* Հայաստանի Հանրապետության մշակոյթի վաստակաւոր գործիչ
* ՀՀ Սփիւռքի նախարարութեան Ոսկի մետալ եւ շնորհակալագիր
## Հետաքրքիր փաստեր
* «Պիտի գնանք» երգը (1989) գուսան Հայկազունի ամէնասիրածն է իր երգերէն։
* Գուսանը ծանօթ չէ նոթաներուն, չունի երաժշտական կրթութիւն, չի նուագեր որեւէ երաժշտական գործիք:
## Արտաքին յղումներ
* Գուսան Հայկազունի անձնական էջը Ֆեյսպուքի մէջ
* «Արա՛, Գագո՞ն ով է…այդ  մեր պապերի երգն է…»
* «Սելը չի ճռռում, սելվորն է ճռռում». Գուսան Հայկազունի մեկնաբանութիւնը Սահակ Սահակեանի հետ հարցազրոյցի վերաբերեալ

Ստորոգութիւն:20 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ գուսաններ
Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Պուխութի Գուրգենիձէ

**Պուխութի Գուրգենիձէ** (, 13 Նոյեմբեր, 1933, Սուրամ - 24 Մայիս, 2008, Թպիլիսի), խորհրդային եւ վրացի ճատրակ խաղացող, կրանտմասթըր (1970): ՎԽՍՀ բազմակի ախոյեան։ ԽՍՀՄ հաւաքականի կազմին մէջ 2 անգամ յաղթած է ուսանողներու Աշխարհի խմբային առաջնութեան: Վեթերաններու աշխարհի ախոյեան (1993): ԽՍՀՄ վաստակաւոր մարզիչ (1975): 1966-1976 թուականներուն մարզած է Նանա Ալեքսանդրիային, տարբեր տարիներու եղած է Նոնա Կապրինտաշւիլի, Մայա Չիպուրտանիձէի, Նանա Իոսելիանիի մարզիչը։

## Մարզական Հիմնական Արդիւնքները

## Գրականութիւն
* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. - М.: Физкультура и спорт, 1964. - С. 231. - 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. - М.: Советская энциклопедия, 1990. - С. 97-98. - 624 с.

## Արտաքին Յղումներ
* Բուխուտի_Գուրգենիձեի անձնական քարտը 365chess.com կայքում
* Сообщение о смерти (Газета.ru)

Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Նոյեմբերի ծնածներ
Ստորոգութիւն:2008 մահեր
Ստորոգութիւն:24 Մայիսի մահացածներ
Գուրգէն (անձնանուն)

**Գուրգէն**, պարթեւական ծագումով հայկական եւ վրացական (} արական տարածուած անուն։ Ըստ Հրաչեայ Աճառեանի կը նշանակէ «գայլեղէն, գայլի պէս քաջ»: Գերմաներէնին մէջ կը համապատասխանէ Ատոլֆ () անունը, հունկարերէնին մէջ՝ Ֆարքաշ (}:
* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուններ՝ **Գուրգէնեան** եւ **Կուրկէնիձէ**

## Անունը Կրողներ
* Գուրգէն Ալէմշահ (1904-1947) ազատամարտիկ
* Գուրգէն-Խաչիկ Արծրունի (991-1003) Վասպուրականի հինգերորդ թագաւոր
* Գուրգէն Գէն (1906 Մոսքով-1980 Երեւան) դերասան
* Գուրգէն Կ. Եազըճեան (1898 Այնթապ-1984 Ֆրանսա) գրող
* Գուրգէն Եանիգեան (, 1895 Կարին-1984 ԱՄՆ) գրող եւ ճարտարագէտ
* Գուրգէն Պաղտասար Մալեան (1878-1899) ազատամարտիկ
* Գուրգէն Մահարի (Աճէմեան, 1903 Վան-1969 Երեւան) բանաստեղծ, արձակագիր
* Գուրգէն Մարգարեան (1978-2004) զինուորական
* Գուրգէն Մխիթարեան (1890-1962) հասարակական գործիչ
* Գուրգէն Գ. Սեւակ (1904-1981 Թպիլիսի) լեզուաբան, հայագէտ

## Ծանօթագրութիւններ
Գուրգէն Կ. Եազըճեան

**Գուրգէն Կարապետի Եազըճեան** (1898, Այնթապ - 1984, Ֆրանսա), յօդուածագիր, գրող:

## Կենսագրութիւն
Նախակրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի Վարդանեան վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ կ'ըլլայ 1913-ին: Միջնակարգ ուսման համար նոյն թուականին մուտք կը գործէ Այնթապի նորաբաց Կիլիկեան Ճեմարանը, ուրկէ կը ստիպուի հեռանալ 1915-ին եւ ապաստանիլ Հալէպ, համաշխարհային Առաջին Պատերազմի ընթացքին թուրքերու կողմէ հայոց դէմ գործադրուած հալածանքին ու տեղահանութեան քաղաքականութեան պատճառով: Հալէպի մէջ տարի մը փախստական ապրելէ ետք, կը յաջողի պաշտօն մը ապահովել Պաղտատի երկաթուղիի երրորդ բաժանմունքին մէջ (Ռաս-Այն-Տարպասիէ), ուր կը պաշտօնավարէ երկու տարի՝ 1916-էն -1918: 1919-ին կը մեկնի Պէյրութ, ուր կը յաճախէ տեղւոյն ֆրանսական Սէն Ժոզէֆ Համալսարանը, որուն նախապատրաստական ընթացքը կ'աւարտէ ու կը ստանայ բարձրագոյն միջնակարգի վկայականին համազօր պաքալորիան: 1920-ին կը մեկնի Փարիզ, ուր կը հետամտի համալսարանական ուսման, հետեւելով իրաւագիտութեան դասընթացքներուն: Նիւթական անձուկ պայմանները կը ստիպեն զինք, որ հրաժարի մասնագիտական բարձրագոյն ուսումէն ու բաւարարուի պսակաւոր իրաւագիտութեան վկայականով: Ապա կը նետուի կեանքի ասպարէզ, միաժամանակ սակայն, ուշադրութիւնը սեւեռելով պատմագիտութեան վրայ, ուր զինք հետաքրքրող որոշ նիւթերու շուրջ նաեւ կը ստորագրէ շարք մը ուսումնասիրութիւններ:

Գուրգէն Եազըճեան գլխաւորաբար աշխատակցած է «Հայ Այնթէպ» (ապա՝ «Նոր Այնթապ») պարբերաթերթին (Պէյրութ), ուր օգտագործած է «Կուրկէն» գրչանունը: Հրապարակագրական ու յուշագրական իր յօդուածներէն անկախ, ան կը հրատարակէ՝ ՈՒՂԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԴԷՊԻ ԾՈՎՔ-ՕՍՖ («Հայ Այնթէպ», Դ.տարի, 1963 թիւ 1, էջ 17, թիւ 2, էջ 21), Նիւթեր Խաչակարաց Պատմութենէն- Մեր Փեսաները («Հայ Այնթէպ», է. տարի, 1966, թիւ 4, էջ 4, Ը. Տարի, 1967, թիւ 3, էջ 3, թիւ 4, էջ 26, Թ. Տարի, 1968, թիւ 1, էջ 3, թիւ 2, էջ 6, թիւ 3, էջ 5, Ժ. Տարի, 1969, թիւ 1-2, էջ 6), «Նիզիպի ճակատամարտը» («Նոր Այնթապ», ԺԲ. Տարի, 1971, թիւ 3-4, էջ 9), ՆԻՒԹԵՐ ԽԱՉԱԿՐԱՑ ՊԱՏՄՈՒԹԵՆԷՆ-ՉՈՐՍ ՔՈՅՐԵՐ («Նոր Այնթապ», ԺԴ. Տարի, 1973, թիւ 1-2,էջ 46, թիւ 3, էջ 29) ուսումնասիրութիւնները: Առանձին հատորով կը հրատարակէ «Ապտիւլ Համիտ Բ.` կարմիր սուլթանը» (1980, շուրջ 900 էջ), յարակցաբար՝ «Օսմանեան Պատմութիւն եւ հաստատութիւններ» (Պէյրութ, 1980), մեծածաւալ մենագրութիւնը (900 էջ): Իր իսկ վկայութեամբ ցարդ անտիպ կը մնայ իր «Պատմութիւն Խաչակրաց» աշխատասիրութիւնը:

Գուրգէն Կարապետի Եազըճեան կը մահանայ 1984-ի ամառը, Ֆրանսա:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Պէյրութ 1982- 1984, Հատոր Ժ, էջ (398-399)

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:1898 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Այնթապ ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1984 մահեր
Ստորոգութիւն:Ֆրանսա մահեր
Գուրգէն Մխիթարեան

**Գուրգէն Մխիթարեան** (1890-1962), սփիւռքահայ գրաքննադատ, խմբագիր եւ հանրային գործիչ։ 

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Շապին Գարահիսար, ուր ստացած է նախնական կրթութիւնը։ 1907-1908-ին ուսուցչական պաշտօն վարելէ ետք ծննդավայրին մէջ, Օսմանեան Սահմանադրութեան հոչակումէն ետք անցած է Պոլիս եւ հետեւած՝ Ագգ. Կեդրոնական վարժարանի դասընթացքներուն։

1912-ին աւարտած է Կեդրոնականը, ու մինչեւ Համաշխարհային Ա. պատերազմ ուսուցչական պաշտօն վարած՝ Հայրիկեան վարժարանի մէջ։ Զօրակոչի ենթարկուած է իբրեւ սպայ թրքական բանակին մէջ։ Յաջողած է, փախստական, տարի մը պաշտօնավարել Սկիւտարի «Քարէ Դպրոց»ին մէջ իրրեւ տեսուչ եւ ուսուցիչ եւ քանի մը ամիս ալ Կեդրոնականի մէջ իրրեւ հսկիչ եւ դասախօս։ Հետքը գտնուելով, վերստին բանակ տարուած է։ 

Զինադադարին «ճակատամարտ»-ի խմբագիր եղած է ու, միաժամանակ, այցելու ուսուցիչ Հինդլեանի «Նոր Դպրոց»ին եւ Դպրոցասէր Տիկնանց Աղջկանց վարժարանին, ուր աւանդած է գրականութիւն, ազգային պատմութիւն եւ աշխարհագրութիւն։

1922-ի փոթորկայոյզ օրերուն անցած էԵգիպտոս, ուր ձեոնարկած է «Նոր Շարժում» գրական ամսագրի հրատարակութեան՝ 1923-ին։ Յետոյ «Յուսաբեր»-ի խմբագիր եղած է մինչեւ 1947-ի վերջերը։ Համաշխարհային Բ. Պատերազմի ընթացքին հրատարակած է «Յուսաբեր» ամսագիրը՝ համանուն օրաթերթի պատասխանատու խմրագրի իր պաշտօնին կից։ 1948-ին մեկնած է Միացեալ Նահանգներ իբրեւ հանրային գործիչ, եւ 1952-1962ին «Հայրենիք» օրաթերթի խմբագիր դարձած է։

1946-ին լոյս ընծայած է «Քառորդ դար գրականութիւն» ընդհանուր խորագրին տակ ամփոփուած վերլուծական իր էջերը՝ զանազան շրջաններէ գրական տիրական դէմքերու կեանքին ու գործերուն մասին։

Յանկարծամահ եղած է 1962-ին։ 1966-ին, իր այրիին նախաձեռնութեամբ, «Հայրենիք» հրատարակչականը համադրարար լոյս ընծայած է գրական, մշակութային, հանրային եւ ուղեւորական նկարագրով ցիրուցան էջերուն մէկ մասը, «Հերկ ու ցան» խորագրին տակ։

Հայերէնի թարգմանած է Զուտերմանի, Զոլայի եւ Կուպրինի կարգ մը գործեր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Գուրգէն Քհնյ. Թաշճեան

**Գուրգէն Թաշճեան** ()

Ծնած է Սեւերեկ 1881-ին։ Նախնական կրթութիւնը ստացած տեղւոյն Ազգ․ վարժարանին մկջ։ Ուսումը աւարտելէ ետք ինքնաշխատութեամբ մշակած է ինքզինք։ Հարստացած գիտելիքներով ու փորձառութեամբ մտած է ուսուցչական ասպարէզ։ Երկար տարիներ պարապած է կրթական գործով։

Ան մօտ եղած է նաեւ եկեղեցւոյ։ Դպրոցն ու եկեղեցին կեանքի գերագոյն նպատակը եղած են։

Տան մէջ իր ստացած կրօնական դաստիարակութիւնը եւ եկեղեցական շարականներն ու կրօնական գիտելիքները զինք կապած են եկեղեցւոյ այնքան, որ ժամանակի ընթացքին զգացած է հոգեւորական դառնալու կոչումը։

Իր հայրենակիցներուն ու թաղականութեան փափաքին ընդառաջելով ձեռնադրուած է քահանայ։

Քահանայական քառասնօրեայ շրջանը բոլորելէ ետք սկսած է քահանայագործել իր հայրենակից հօտին։

Այնուհետեւ հրաւէր ստացած է Համայի մէջ քահանայագործելու։ Փոխադրուած է Համա երկու պաշտօններով քահանայ եւ ուսուցիչ։

Հովուական, կրթական եւ վարչական փորձառութեամբ եւ ինքնաշխատութեամբ ձեռք ձգած զարգացումով, բաւական օգտակար ծառայութիւն մատուցած է Համայի հայ գաղութին ու տեղւոյն հայ վարժարանին։

## Ծանօթագրութիւններ
Գուրգէն Քհնյ. Հաճէթեան

**Գուրգէն Քհնյ. Հաճէթեան**, աւազանի անունով՝ Տիգրան, որդի Սարգիսի, ծնած է արաբկիրցի ծնողքէ, Մալաթիա մէջ, 1890-ին։ 1895-ին Համիտեան կոտորածին, Տիգրանին հայրը սպաննուած է քիւրտերու կողմէ եւ ինք մնացած է որբ։ 1896-ին, իր մայրը անչափահաս երկու զաւակներով տեղափոխուած է Արաբկիր, ուր վերամուսնացած է Աբրահամ Սուվալեան անուն անձի մը հետ, իր երեխաներուն հոգատար մը ունենալու մտադրութեամբ։

Տիգրան իր նախնական կրթութիւնը ստացած է Արաբկիրի «Եկաւեան» եւ ապա «Մայր» վարժարաններուն մէջ։ 1901-ին ծնողքը վերադարցած է Մալաթիա, ուր մնացած է հինք տարիներ։ Այդ ժամանակամիջոցին Տիգրան իր ուսումը շարունակած է Ս. Յարութիւն Եկեղեցի ազգային դպրոցը, զոր աւարտած է 1904-ին։

1905-ին, պայմաններու բերումով ծնողքը տեղափոխուած է Հէքիմեան կոչուած շրջանը, ուր տեղւոյն ծխական վարժարանին նշանաւոր ուսուցիչն էր պրն. Յարութիւն Էֆէնտի Արսլանեան, որուն հսկողութեան տակ Տիգրան մէկ տարի ուսուցչական պաշտօն վարած է։

Ապա, ծնողքին ստիպուներուն վրայ, հեռացած է կրթական կեանքէ ու ժամանակ մը հետեւած արհեստի եւ դարձած՝ կօշկակար։ Տարիներու աշխատանքով երբ իր նիւթական վիճակը բարելաւուած է, պատրաստուած է ամուսնութեան:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Սահակ Գրաթլեան

**Սահակ Գրաթլեան** (), հայ դեղագործ, Հնչակեան կուսակցութեան անդամ։

Ծնած է 1867 թուականին Սեբաստիոյ նահանգի կեդրոն՝ Սեբաստիա քաղաքին մէջ։ Ստացած է դեղագործական կրթութիւն եւ աշխատած է որպէս դեղագործ։ Սեբաստիոյ մէջ ունեցած է սեփական «Գրաթլեան» դեղատունը, ուր աշխատած է դեղագործ Գրիգոր Թաթարեանը։

1880-1905 թուականներուն, 25 տարի, աշխատած է որպէս Սեբաստիոյ ազգային հիւանդանոցի դեղագործ եւ մեծ աշխատանք կատարած է հիւանդանոցի դեղատան ու բուժարանի կազմաւորման համար։

Սահակ Գրաթլեան վայելած է քաղաքի բնակչութեան յարգանքն ու վստահութիւնը, յատկապէս թուրք պաշտօնեաներու շրջանակէն ներս։ Անոր աւելի կը վստահէին, քան որեւէ բժիշկի, եւ կը դիմէին խորհուրդներ ու բուժում ստանալու խնդրանքով։ Եղած է Հնչակեան կուսակցութեան անխոնջ անդամ։

Սպաննուած է 1915 թուականին, Սեբաստիայէն դուրս՝ 48 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի (1915-1965), պատրաստեց Գերսամ Ահարոնեան, Պէյրութ, 1965։
* Գուժկան Սեբաստիոյ (Կարապետ Գաբիկեան), Եղեռնապատում Փոքուն Հայոց եւ նորին մեծի մայրաքաղաքին Սեբաստիոյ, Պոսթըն, 1924։
* Թէոդիկ, Յուշարձան նահատակ մտաւորականութեան, Բ. տպագրութիւն, Երեւան, Ապրիլ 24, 1985։
* Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։
* Խաչատրեան Լուսինէ եւ Բաբլումեան Արփինէ (կազմողներ), Ցուցակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի (1915-1923 թթ.), հ. 2, Խարբերդի նահանգ, Երեւան, 2004։

## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ դեղագործներ
Ստորոգութիւն:1867 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Սեբաստիա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Գրական երկի վերլուծում

**Գրական երկի վերլուծում**

## Ներածական
Գրական երկերը շօշափելի, «ապրող» արդիւնքն են ստեղծագործութեան ընթացքին։ Միայն անոնցմով է, որ ընթերցող եւ գրադատ, ու աւելի ուշ՝ գրականութեան պատմաբաններ, կապի մէջ կը մտնեն գրական շարժման հետ, գրականութեան հետ։ Իւրաքանչիւր գրական երկ կը կազմէ միաւոր մը՝ ուրոյն ու ամբողջ։ Բայց երկի մը մեթոտիկ ընկալման, հասկացումին համար՝ հարկադրուած ենք զայն վերլուծել, անոր մէջ զանազանել բաղկացուցիչ մակարդակներ կամ տարրեր։ Այս զանազանումը մտաւոր գործողութիւն մըն է, ոչ իրական բաժանում երկի մը այդ տարրերը իր մէջ ձուլուած կը մնան իբրեւ միակ ամբողջի մասեր։ Իսկ ի՞նչ կը հասկնանք «բաղկացուցիչ մակարդակներ կամ տարրեր» արտայայտութեամբ։ Երկի մը մէջ կը զանազանենք առաջնահերթաբար անոր բովանդակութիւնը եւ անոր ձեւը։ Աւելի պարզ ու շօշափելի՝ պիտի ըսէինք անոր մարմին-նիւթը եւ անոր յօրինուածքը, կառոյցը։

## Գրական երկի վերլուծում
Բովանդակութեան, մարմին-նիւթին կարեւորագոյն երեսներն են՝
# բնաբաններու, գլխաւոր թէ երկրորդական թեմաներու ամբողջութիւնը անոր «նիւթը», «մարմինը»։ 
# գրագէտին մօտեցումը, գլխաւոր գաղափարը կամ կեցուածքը, իր կերպարներու եւ գործողութիւններու։ Կրնանք ըսել, որ բնաբաններու ամբողջութիւնը կը կազմէ երկին բովանդակութեան առարկայական կողմը. իսկ գրագէտին գաղափարական կեցուածքը կը հանդիսանայ երկի բովանդակութեան աւելի ենթակայական, անձնական երեսը։ Թեմաներ եւ կեցուածք- գաղափար սերտօրէն պայմանաւորուած են իրամով։ Գրագէտը իր թեմաները կ'ընտրէ գաղափարական որոշ կեցուածքի խորքին վրայ. ասոնք իրենց կարգին կը նպաստեն կեցուածք-գաղափարի շօշափելի տարազման, մարմին կու տան անոր։
# Երկի մը ձեւը, առաջին հերթին, անոր յօրինուածքն է նիւթի ձեւաւորումը։ Նիւթի ձեւաւորումը կը կատարուի գրական զանազան մօտեցում ներկայացումներով։ Յաճախ միասնաբար, կողք-կողքի, կը գործածուին հեղինակային «ձայնը» (պատում, հոգեվիճակներու տեղեկագրում, դիմանկար, բնանկար, ուղղակի դիրքորոշում-արժեւորում) ականատես-պատմողի ձայնը. գլխաւոր հերոսներէն մէկուն ձայնը (պատում, փոխադարձ արժեւորում) հերոսներու խօսքը (մենախօսութիւն, երկխօսոիթիւն) նամակներու կամ օրագիրի միջոցները։ Յատկապէս պատմողական սեռի երկերու մէջ, կարեւոր է նիւթի միութիւնը, կուռ կառոյցը, գլխաւոր գիծի մը շարունակական զարգացումը մինչեւ ծայրը. նոյնիսկ եթէ, յաճախ, անոր կ'ընկերանան երկրորդական, լրացուցիչ նիւթեր՝ իրենց համապատասխան զարգացումներով։ Պատմողական եւ թատերական գործերու պարագային յատկապէս, գրական երկերը յաճախ կ'ընթանան նիւթի հետեւեալ զարգացումով նիւթի ներկայացման գլուխ կամ տեսարան (կերպարներու եւ սկսող գործողութեան ծանօթացում, յետադարձ ակնարկ «նախապատմութեան»), հանգոյց (ճակատումին կամ դրուելիք հարցին սկզբնաւորութիւնը), զարգացում (ճակատումին կամ դրուող հարցին հասունացումը. գագաթնակէտ)։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Գրական յղում

**Գրական յղում**, յիշատակումն է գրագէտի մը ու անոր գործին։ Երբեմն յղման համար կը նշուի գործին տիտղոսը` չակերտուած, նոյնիսկ կը նշուին հրատարակութիւնը, գլուխը, էջաթիւը եւ այլն, բայց այս բոլորը պայման չեն։ Իր տեղադրումով յղումը կրնայ դրուիլ ուղղակի բնագիրին մէջ, կամ անջատ ծանօթագրութեան ձեւի տակ։
 
Երբեմն յղումը գրեթէ կը նոյնանայ ակնարկութեան հետ, ինչպէս՝ Պետրոս Դուրեանին «Թրքուհին» բանաստեղծութեան այն տողը, ուր պարզապէս յիշատակուած են բանաստեղծ Լամարթինը եւ անոր մէկ փոխաբերութիւնը 

«Սրտի մեղու, ինչպէս կոչեց Լամարթին, 

Որուն ծծած ծաղիկը սիրտ, մեղրն է սէր...»։

Իսկական յղման օրինակ է Սիամանթոյի մէկ նամակին այս տողը.

«Կարդացիք Վերհարնի «Les Villes Tentaculaires»ը։

*Գրական-մշակութային ակնարկութեան կամ յղման մէջ, երբեմն, ուղղակի յիշատակուած չեն ըլլար գրագէտ ու գործ, կը տրուին շրջաբանութեամբ մը։ Այսպէս, ակնարկելով Արտաւազդի բանտարկումի առասպելին, Վ. Թէքէեան պիտի բաւարարուի գրելով. 
«Կեր տարէ՛ք Մասեաց այրին առջեւ, 

որուն ներսը ծեր, 

Հսկայ գամբռներ կ'ոռնան գիշեր եւ ցերեկ...: 

Թո՛ղ զօրանան անոնք եւ թո՛ղ վերջապէս կրծեն շղթան բանտարկեալին դարաւոր...»։

Մէջբերումը յղումէն անդին ուղղակի ուրիշ բնագիրէ մը կտոր մը արտագրելն է, միշտ չակերտեալ եւ ընկերակցուած աղբիւր-գործին յղումով։ Այսպէս՝ Րաֆֆի, մէջբերելով Աստուածաշունչէն խօսք մը պիտի գրէ. 

«Քահանան բացատրում էր Սուրբ գիրքի այն խօսք իմաստը, թէ ճակատի քրտինքով պէտք է վաստակես քո հացը»։

## Աղբիւրներ
Ա. գիրք, «Հայ Կեանք Եւ Գրականութիւն», էջ 16։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն