Քրիստափոր Արարատեան

**Զօր. Քրիստափոր Արարատեան** (), ականաւոր ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի գնդապետ, հայկական բանակի զօրավար-հազարապետ, մասնակցած է Սարդարապատի, Էջմիածինի եւ Բաշ Ապարանի կռիւներուն, Սարդարապատի ճակատաՄարտ մէջ հայկական զօրաբանակի հրետանային զօրագունդի հրամանատար էր: Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան երկրորդ ռազմական նախարար, անկուսակցական:

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիսի նահանգի Մցխեթ քաղաքը: Աւարտած է Թիֆլիսի զինուորական վարժարանը` ենթասպայի կոչումով, Փեթերսպուրկի Միխայլովեան հրետանային ուսումնարանը աւարտած է 12 Օգոստոս 1896-ին, նաեւ` Մ. Ֆրունզէի անուան ռազմական ակադեմիային կից բարձրագոյն հրամատարական կազմի կատարելագործման դասընթացները:

Այնտեղ ան ճանչցուած է լաւագոյն երեք ուսանողներէն մէկը: Աւարտական արարողութեան ժամանակ եղած է հեծելազօրային վաշտի հրամանատար:

Ընտրելով Կովկասեան հրետանիի զօրագունդը, 27 Յուլիս 1899-ին ստացած է պորուչիկի կոչում:

## Վարած պաշտօններ
1902-ին կը նշանակուի Կովկասեան երկրորդ զօրաբանակի հրետանային զօրագունդի հրամանատարի գլխաւոր օգնական:

25 Օգոստոս 1902-ին ստացած է զօրագլուխի կոչում: Հետագայ տարիներուն քանի մը անգամ փոխած է ծառայութեան վայրը Կովկասեան հրետանային զօրագունդի շրջանակներուն` հիմնականօրէն զբաղեցնելով ուսումնական խմբակի ղեկավարի կամ ռազմական դատարանի անդամի պաշտօններ:

1 Օգոստոս 1904-ին տեղափոխուած է Սիպիրսք քաղաք` զբաղեցնելով այնտեղ զօրագունդի ուսումնական մասի ղեկավարի պաշտօնը, զուգահեռաբար զբաղեցնելով ռազմական դատարանի անդամի պաշտօն:

Ռուս-ճափոնական պատերազմը սկսելէն ետք խնդրած է տեղափոխուիլ առաջին գիծ, ուր հնարաւորութիւն ստացած է լիարժէքօրէն կիրարկել հրաձգային իր բոլոր գիտելիքները:

19 Ապրիլ 1905-ին, գործուղուած է Հարպին` Գ. Մանչուրեան բանակի առաջին գիծի հրետանային զօրագունդ:

23 Յունուար 1907-ին, ստացած է աւագ սպայի կոչում, իսկ 10 Մայիսին` զօրագլուխի կոչում:

30 Յունուարէն 17 Փետրուար զբաղեցուցած է զօրագունդի հրամանատարի պաշտօնակատարի պաշտօնը: 1 Յունիս 1912-էն 18 Օգոստոս զբաղեցուցած է զօրագունդի հրամանատարի պաշտօնակատարի պաշտօնը: 31 Օգոստոս 1914-ին ստացած է փոխգնդապետի կոչում:

28 Յունիս 1914-էն 28 Յուլիս ուսանած է Ցարսկոյէ Սելոյի սպայական հրետանային դպրոցին մէջ, որ աւարտած է ժամանակէն շուտ ու մեկնած ռազմաճակատ: 

9 Սեպտեմբեր 1915-ին նշանակուած է զօրամիաւորումի հրամանատարի պաշտօնակատար: 

13 Հոկտեմբեր 1916-ին զինք տեղափոխուած է ռումանական ռազմաճակատ: Պոլշեւիկեան յեղափոխութիւնէն ետք գիտակցելով, որ թրքական զօրքը կ՛օգտուի իրավիճակէն ու մուտք կը գործէ Հայաստան, Արարատեան տեղափոխուած է Կովկաս:

5 Դեկտեմբեր 1917-ին նոր ռուսական իշխանութեան ու Օսմանեան կայսրութեան միջեւ կը ստորագրուի Երզնկայի զինադադարը: Թիֆլիսի հայկական Ազգային խորհուրդը փորձեր ձեռնարկած է ստեղծելու ազգային բանակ: Այդ միաւորումը թրքական բանակի դէմ կը մարտնչի մինչեւ 1918-ի սկիզբը` հետագային դառնալով Հայաստանի Հանրապետութեան բանակին հիմքը: 

Հրամանատար կը նշանակուի զօր. Թովմաս Նազարբեկեանը, որ 5 Յունուար 1918-ին Արարատեան նշանակուած է  հրետանային զօրագունդի երկրորդ զօրամիաւորումի հրամանատար: Այդ գունդը 4 Մարտ անուանափոխուած է հրաձգային հրետանային երկրորդ զօրագունդ: 5 Ապրիլին զօրագունդը դարձած է Երեւանի զօրաբանակի մաս, որուն հրամանատարը եղած է Մովսէս Սիլիկեան: Արարատեան դարձած է Երեւանի զօրաբանակի հրետանիի հրամանատար:

Սարդարապատի (Մայիս 21-29), Ղարաքիլիսայի (Մայիս 24-28) ու Բաշ Ապարանի  (Մայիս 21-24) ճակատամարտերուն հայկական բանակին յաջողած է կասեցնել թրքական յառաջխաղացումը: Սարդարապատի յաղթանակը կարելի դարձուցած է Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան անկախութիւնը:

Ճակատամարտի ժամանակ Արարատեան եղած է Սարդարապատի մէջ հրետանիի հրամանատարը, իսկ անոր ղեկավարած ստորաբաժանումը գերի վերցուցած է զինուորներու ամբողջ մէկ վաշտ` կազմուած թուրք ու գերմանացի զինուորներէ: Մօտենալով գերի ինկած վաշտին իր նժոյգով` Արարատեան լսած է վաշտի հրամանատարին զեկոյցը կազմի մասին ու հրամայած` շրջիլ ու կրակել թուրքերու ուղղութեամբ: Վաշտը միացած է հայկական ստորաբաժանումներուն:

7 Հոկտեմբեր 1918-ին նշանակուած է հայ-թրքական յանձնաժողովի անդամ, որուն նպատակը եղած է սահմանագծել հայ-թրքական համատեղ սահմանը. պայման մը, որ մատնանշուած էր 4 Յունիսի Պաթումի պայմանագրով:

Մեկնած է Թուրքիա, ռազմական ղեկավարութեան այցելութեան նպատակով։ Վերադառնալով Հայաստան` նշանակուած է հայկական հրետանային զօրագունդի հրամանատար: Դեկտեմբերին իր ստորաբաժանումներով մասնակցած է հայ-վրացական պատերազմին:

1919 Յունուարին Արարատեան վերադարձած է Թիֆլիսէն, ուր մասնակցած էր հայ-վրաց-բրիտանական բանակցութիւններուն:

1919-ին սկիզբը Հայաստանի տարբեր ծայրերու մէջ կը բռնկին շարք մը ապստամբութիւններ` կովկասեան թուրքերով (ազրպէյճանցիներով) բնակեցուած շրջաններուն մէջ, ու այդ պայմաններուն մէջ վարչապետ Յովհաննէս Քաջազնունին կը հրաժարի իր պարտականութիւններէն: Վարչապետ կը նշանակուի Ալեքսանդր Խատիսեան: Ռազմական նախարար Յովհաննէս Հախվերդեան նոյնպէս լքած է կառավարութիւնը:

27 Մարտ տակաւին չկազմաւորուած կառավարութեան կազմին մէջ Արարատեան ստացած է զօրավար-հազարապետի կոչում ու նշանակուած՝ Հայաստանի Հանրապետութեան ռազմական նախարար:

Նշանակուելով նախարար` Արարատեան նախկին նախարար Յովհաննէս Հախվերդեանը հրաւիրած է իբրեւ խորհրդական, իսկ իր նախկին հրամանատար զօրավար Մովսէս Սիլիկեանը` իբրեւ օգնական:

7 Յունիսին Դիլիջան գործուղման ընթացքին Արարատեանին ինքնաշարժը կողաշրջուած է, ու նախարարը տեղափոխուած է հիւանդանոց կրծքավանդակի լուրջ վնասուածքով ու երիկամային արիւնահոսութիւն ախտորոշմամբ, ուր ան բուժման ենթարկուած է մինչեւ 25 Յունիս:

3 Ապրիլ 1920-ին Արարատեան հրաժարած է նախարարի պարտականութիւններէն` ստանձնելով ռազմական նախարարութեան հրաձգային ուժերու տեսուչի պաշտօնը:

22 Մայիսէն Արարատեան զբաղեցուցած է Երեւանի պաշտպանութեան գլխաւոր հրամանատարի պաշտօնը: Մինչեւ Կարսի գրաւումը թրքական զօրքերու կողմէ` ան զբաղեցուցած է տարբեր զօրամիաւորումներու հրետանիի հրամանատարի պաշտօնը: Արարատեան գործուղած են Կարս` իբրեւ ռազմական հրամանատար, իսկ Սիլիկեանը` Պայազիտ:

30 Հոկտեմբեր 1920-ին Արարատեան գերի ինկած է թրքական բանակի ձեռքը: Բանտին մէջ գտնուած ժամանակ անոր քանի մը անգամ այցելած է զօրավար Քեազիմ Քարապեքիրը, որ առաջարկած է Արարատեանին` դասաւանդել ռուսական հրետանիի արուեստը թրքական ռազմական համալսարանին մէջ, սակայն ամէն անգամ մերժուած է:

Ալեքսանդր Միասնիկեանի միջնորդութեամբ, 1921-ի վերջը վերադարձած է Հայաստան` ըստ որոշ տեղեկութիւններու 1922-ին, զբաղեցնելով Հայկական ՍՍՀ հրետանիի հրամանատարի պաշտօնը:

1923-1925 թուականներուն` հայկական հրաձգային զօրամիաւորումի հրամանատարի տեղակալ, ապա ղեկավարած է ԵՊՀ եւ ՀԳԻ ռազմագիտական ամպիոնները:

## Ձերբակալութիւն եւ սպանութիւն
Քրիստափոր Արարատեանը Հայկական ՍՍՀ ներքին գործերու կոմիսարին կողմէ 2 Սեպտեմբեր 1937-ին, ուշ երեկոյեան, այլ սպաներու հետ միասին կը ձերբակալուի: Երեք ամիս բանտարկութենէ ետք, 10 Դեկտեմբերին, առաւօտեան ժամը 5:00-ին Արարատեան, զօրավարներ Տմիթրի Միրիմանով ու Մովսէս Սիլիկեան, գնդապետներ Աղասի Վարոսեան, Ստեփան Օհանէսեան, Յակոբ Մկրտչեան ու Յարութիւն Յակոբեան տեղափոխուած են Նորքի ձոր (ներկայիս կենդանաբանական այգիի տարածք) ու գնդակահարուած են, իբրեւ «ազգի թշնամիներու»:

Երկար տարիներ Ք. Արարատեանին կինը` Նինա Էյուպովան, ծրարներ յանձնած է Պետական անվտանգութեան կոմիտէին իր ամուսինին տալու համար, չիմանալով, որ ամուսինը շատոնց արդէն սպաննուած է:

19 Մարտ 1955-ին հարազատներուն յանձնեցած են Արարատեանի մահուան վկայականը, ուր նշուած էր, որ ան մահացած է 16 Փետրուար 1943-ին սրտի կաթուածէ:

Յաջորդ տարին, 18 Յուլիս 1956-ին, Հայկական ՍՍՀ Գերագոյն դատարանը չեղեալ համարած է Արարատեանին դէմ 16 Նոյեմբեր 1937-ին որոշումը, որուն շնորհիւ յայտնի դարձած է անոր մահուան իսկական թուականը:

## Պարգեւներ

* 1903, Ս. Ստանիսլաւի 3-րդ կարգի մետալ` սուրով ու ժապաւէնով:
* 1910, Ս. Ստանիսլաւի 2-րդ կարգի մետալ` սուրերով:
* 1915, Ս. Ստանիսլաւի 4-րդ կարգի մետալ` սուրով ու ժապաւէնով:
* 1916, Ս․ Աննա 4-րդ կարգիմետալ՝ «Խիզախության համար» գրառումով։
* Թրքական մետալ` ի յիշատակ Հայաստանի կառավարութեան կողմէ Խալիլ փաշայի թրքական ռազմական ղեկավարութեան այցելութեան:

= Լուսանկարներ =

Պատկեր:Eyubov Family.jpg|Էյուպովների ընտանիքը, Թիֆլիս, 1904
Պատկեր:049 nina ejubova with son 1908.jpg|Կինը՝ Նինա Էյուպովան՝ տղուն հետ, 1908
Պատկեր:061 khatisyan araratov may 28 1919.jpg|Հայաստանի վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսեան ու ռազմական նախարար Քրիստափոր Արարատեան՝ 1919-ի Մայիս 28-ին
Պատկեր:129 christophor araratov.jpg|Քրիստափոր Արարատեան 1919-ի Մայիս 28-ին, զօրահանդէսի ժամանակ՝ Ռազմական նախարարի պաշտօնով
Պատկեր:General Christophor Araratov with captain Artur Ayvazyan.jpg|Ռազմական նախարար՝ զօրավար Քրիստափոր Արարատեան ու հրամանատար Արթուր Այվազեան


= Ծառայողական ցանկ (1908) =

Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-01.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-02.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-03.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-04.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-05.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-06.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-07.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-08.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-09.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-10.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-11.jpg
Պատկեր:Christophor-Araratov-Service-List-12.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

= Աղբիւրներ =

* Յօդուած «Ազգ» օրաթերթ, ՍԱՐԴԱՐԱՊԱՏԻ ՀԵՐՈՍԸ` ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ ՀՐԵՏԱՆԱՒՈՐԸ:
* Christophor Araratov, Encyclopaedia Orientica