Յունական Յեղափոխութիւն

**Յունական Յեղափոխութիւնը** (1821), որ ծանօթ է նաեւ որպէս Յունական անկախութեան պատերազմը, յունական յեղափոխականներու կողմէ Օսմանեան կայսրութեան դէմ մղուած յաջող պատերազմ մըն էր, որ տեղի ունեցաւ 1821-էն 1829 թուականներուն։ 1826-ին յոյներուն օգնութեան հասան Բրիտանական կայսրութիւնը, Ֆրանսայի թագաւորութիւնը եւ Ռուսական կայսրութիւնը, մինչդեռ օսմանցիներուն կ'աջակցէին իրենց ենթակայ երկիրները, յատկապէս Եգիպտոսի էյալէթը (կուսակալութիւնը)։ Պատերազմը յանգեցաւ արդի Յունաստանի կազմաւորման, որ յետագայ տարիներուն ընդլայնուեցաւ մինչեւ իր ներկայ տարածքը։ Յեղափոխութիւնը կը նշուի աշխարհասփիւռ յոյներուն կողմէ որպէս Անկախութեան օր՝ Մարտ 25-ին։

Յունական ամբողջ տարածքը, բացի Յոնիական կղզիներէն, Օսմանեան տիրապետութեան տակ անցաւ 15-րդ դարուն՝ Կոստանդնուպոլսոյ անկման նախորդող եւ յաջորդող տասնամեակներուն։ Յաջորդ դարերուն ընթացքին տեղի ունեցան օսմանեան լուծին դէմ յունական պատահական, բայց անյաջող ապստամբութիւններ։ 1814-ին հիմնուեցաւ գաղտնի կազմակերպութիւն մը՝ «Ֆիլիքի Էթերիա» (Filiki Eteria - Բարեկամներու ընկերութիւն) անունով, որուն նպատակն էր Յունաստանի ազատագրումը։ Անիկա ապստամբութիւններ կը ծրագրէր Պելոպոնեսի (Մորա), Դանուբեան իշխանութիւններուն եւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Ապստամբութիւնը նախատեսուած էր 25 Մարտ 1821-ին՝ Աւետման տօնին օրը։ Սակայն ծրագիրները բացայայտուեցան օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ, ինչ որ ստիպեց ապստամբութիւնը աւելի կանուխ սկսիլ։

Առաջին ապստամբութիւնը սկսաւ 21 Փետրուար 1821-ին Դանուբեան իշխանութիւններուն մէջ, բայց շուտով ճնշուեցաւ օսմանցիներուն կողմէ։ Այս իրադարձութիւնները մղեցին Պելոպոնեսի յոյները գործի անցնելու, եւ 17 Մարտ 1821-ին Մանիոթները (Մանիի բնակիչները) առաջինը եղան, որ պատերազմ յայտարարեցին։ 1821-ի Սեպտեմբերին, յոյները՝ Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիսի առաջնորդութեամբ, գրաւեցին Թրիփոլիցան։ Ապստամբութիւններ բռնկեցան նաեւ Կրետէի, Մակեդոնիոյ եւ Կեդրոնական Յունաստանի մէջ, բայց անոնք ճնշուեցան։ Յունական նաւատորմերը յաջողութիւններ արձանագրեցին Էգէական ծովուն մէջ օսմանեան նաւատորմի դէմ եւ կանխեցին ծովային ճամբով օսմանեան օգնական ուժերու ժամանումը։ Սակայն յունական խմբաւորումներուն միջեւ լարուածութիւն ստեղծուեցաւ, որ յանգեցաւ երկու յաջորդական քաղաքացիական պատերազմներու։ Օսմանեան սուլթանը օգնութեան կանչեց Եգիպտոսի կառավարիչ Մուհամմէտ Ալին, որ համաձայնեցաւ իր որդին՝ Իպրահիմ փաշան, բանակով Յունաստան ուղարկել՝ ապստամբութիւնը ճնշելու համար, տարածքային զիջումներու դիմաց։ Իպրահիմը Փետրուար 1825-ին ափ ելաւ Պելոպոնեսի մէջ եւ մինչեւ տարուան վերջ թերակղզիին մեծ մասը դրաւ եգիպտական վերահսկողութեան տակ։ Հակառակ դէպի Մանի ձախողած ներխուժման, Աթէնքը նոյնպէս ինկաւ, եւ յեղափոխականներու բարոյահոգեբանական վիճակը վատթարացաւ։

Երեք Մեծ Տէրութիւնները՝ Ռուսիան, Բրիտանիան եւ Ֆրանսան, որոշեցին միջամտել՝ 1827-ին յատուկ նաւատորմեր ուղարկելով Յունաստան։ Անոնք կործանեցին օսմանեան-եգիպտական նաւատորմը Նաւարինոյի ճակատամարտին՝ փոխելով պատերազմի ընթացքը ի նպաստ յեղափոխականներուն։ 1828-ին եգիպտական բանակը հեռացաւ ֆրանսական արշաւախումբի ճնշման տակ։ Պելոպոնեսի օսմանեան կայազօրները յանձնուեցան, եւ յունական յեղափոխականները վերագրաւեցին Կեդրոնական Յունաստանը։ Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմ յայտարարեց Ռուսիոյ դէմ, ինչ որ առիթ տուաւ ռուսական բանակին մտնելու Պալքաններ։ Ասիկա ստիպեց օսմանցիներուն ընդունիլ Յունաստանի ինքնավարութիւնը Ադրիանապոլսոյ պայմանագիրով, ինչպէս նաեւ կիսանվարութիւն շնորհել Սերպիոյ եւ ռումանական իշխանութիւններուն։ Ինը տարուան պատերազմէն ետք, Յունաստանը ճանչցուեցաւ որպէս անկախ պետութիւն 1830-ի Փետրուարի Լոնտոնի արձանագրութեամբ։ Յաջորդող բանակցութիւնները 1832-ին յանգեցան Լոնտոնի վեհաժողովին եւ Կոստանդնուպոլսոյ պայմանագիրին, որոնք սահմանեցին նոր պետութեան վերջնական սահմանները եւ Բաւարիայի արքայազն Օթոնը հռչակեցին Յունաստանի առաջին թագաւոր։

Յեղափոխութեան կարգախօսը՝ «Էլեֆթերիա ի թանաթոս» (Eleftheria i thanatos՝ Ազատութիւն կամ Մահ), դարձաւ Յունաստանի ազգային նշանաբանը։

## Ծանօթագրութիւն