open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Գրական ուղղութիւն

**Գրական ուղղութիւն**

Նկատուած է, թէ՝ արուեստագէտները ընդհանրապէս, աշխարհը «տեսնելու» ու վերադատրելու ձեւին մէջ որդեգրած են որոշ մօտեցումներ։

Յաճախ սերունդէ սերունդ փոփոխութիւն կրող այս հաւաքական մօտեցումները, զգալու եւ արտադրելու ձեւերը, կոչուած են գրական-գեղարուեստական հոսանք, շարժում, ուղղութիւն, դպրոց եւ նման այլ բնորոշումներով։

Այսպէս են դասականութիւնը, վիպապաշտութիւնը, իրապաշութիւնը, խորհդապաշութիւնը եւ այլն։

Գրական ուղղութիւն կամ դպրոց կը կոչենք որոշ ժամանակաշրջանի մէջ գեղարուեստական նոյն սկզբունքները եւ մեթոտները կիրարկող գրագէտներն ու իրենց արտադրութիւնները։

Այսպէս եղած է, Եւրոպայի մէջ դասականութիւնը 17-րդ դարուն ու աւելի ետք վիպապաշտութիւնը 19-րդ դարու սկիզբին, իրապաշտ դպրոցը նոյն 19-րդ դարու կիսուն մօտ, խորհրդապաշտութիւնը՝ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն, գերիրապաշտութիւնը 20-րդ դարու սկիզբին եւ այլն։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական սեռեր
Գրական Սեռեր

**Գրական Սեռեր**, գրաւոր ստեղծագործութեան տեսակներ։ Գրական սեռերը իրենց կարգին կը բաժնուին ենթասեռերու կամ Տեսակներու։ Գրական տեսակները կազմուած են աստիճանաբար՝ պատմական հոլովոյթով, նախ՝ ժողովրդական բանահիւսութեան, ապա գրաւոր-գեղարուեստական գրականութիւն։ Անոնք բոլորն ալ, ունենալով յանդերձ տուեալ սեռի՝ արդէն նշուած ընդհանուր յատկանիշները, իւրաքանչիւրը տէր է իր մասնայատկութիւններուն, որոնք կը վերաբերին երկերու թեմային, կառուցուածքին եւ այլն։ Այսպէս․

Ա. Պատմողական սեռի ներկայ գլխաւոր տեսակներէն են՝ պատմուածքը կամ նորավէպը եւ վէպը. իսկ անոր անցեալ, պատմական տեսակներէն յիշենք՝ առասպելը, հեքիաթը, վիպերգութիւնը, դիւցազներգութիւնը (այս վերջինները՝ առաւելաբար գրականութիւններու հոլովոյթին բերանացի-բանահիւսական ժամանակաշրջաններուն կը պատկանին)։

Բ. Քնարերգական սեռի տեսակներէն են՝ եղեռերգութիւնը, ներբողը եւ այլն։ Բոլորն ալ կը պատկանին անցեալին (թէեւ աւելի նոր՝ գրաւոր գրականութեան ժամանակաշրջանի յատուկ)։
Այսօր, քնարերգական սեռի երկերը արդէն այլեւս չեն հետեւիր կայուն ձեւերու, ունին աւելի ազատ ձեւաւորում։

Գ. Թատերգական սեռի տեսակներէն են՝ ողբերգութիւնը, կատակերգութիւնը, տռաման։
Ներկայիս արտադրուող թատերգական երկերը ասոնցմէ կը պարփակեն զանազան տարրեր, բայց կը յիշեցնեն մանաւանդ երրորդը՝ տռաման, որ արդէն ծնունդ է աւելի նոր ժամանակաշրջանի։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական ժանրեր
Գրականութիւնը 1960-2000-ական տարիներուն

**Գրականութիւն**, 1960-ականներու աւարտին՝ Սփիւռք եւ Հայաստան, կը գտնուին մշակութային շրջափոխութեան որոշ փուլի մը մէջ, որ կը յատկանշուի դրական եւ բացասական երեսներով։

Սփիւռքեան որոշ կարեւոր գօտիներ, հակառակ շրջանային անկայանութիւններու, ապրած են մշակութային բարգաւաճում։ Առաջին փորձերը եղած են կրթական ցանցը տարածելու դէպի Արեւմուտք՝ Եւրոպա եւ հիւսիս՝ Ամերիկա։

Բարձրագոյն հիմնարկներ եւ հայագիտական ամպիոններ բազմացած են, օրաթերթային մամուլը՝ մորթ փոխած։ Գրական պարբերականներ ճամբայ հանուած են՝ «Բագին», «Շիրակ», «Ահեկան»՝ Պէյրութ, «Անդաստան»՝ Փարիզ,  ընթացիկ մամուլի գրական յաւելուածներ՝ Մոնթրէալէն ու Լոս Անճելըսէն՝ Թեհրան։ Նորահաս սերունդի մէկ թեւը, Սուրիայէն եւ լիբանանէն, մասամբ՝ նոյնիսկ հասնելով մինչեւ Պոլիս, Փարիզ, ճիգ դրսեւորած է լուրջ ինքնանորոգման ուղղութեամբ․․․ Հայրենի հողին վրայ, «ձիւնհալ»ը կարելի դարձուցած է գրական աննախընթաց ծաղկում մը, յատկապէս արձակի մարզին մէջ։ «Գարուն» եւ «Գրական Թերթ», աւանդապահ «Սովետական Գրականութիւն» օրկանի կողքին, կը թարմացնեն գրական մթնոլորտը։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Գրագէտ

**Գրագէտ** (Արեւելահայերէն՝ կը գործածուի գրող բառը), այն հեղինակը, որ գրաւոր գործեր կ'արտադրէ լեզուի գեղարուեստական մշակումով։ Ան կրնայ ըլլալ բանաստեղծ, արձակագիր, վիպագիր, թատերագիր կամ պատմուածքներ գրող։ Գրագէտ կը նկատուին դեռ գրադատը (կամ գրաքննադատ), փորձագիրը։

Գրականութիւնը, երբ կը վերաբերի Հնադարուն եւ Հին միջնադարուն, կը կոչուի մատենագրութիւն, իսկ ժողովրդական արտադրութեան պարագային՝ բանահիւսութիւն։

Հին գրագէտները՝ մատենագիրներն են, իսկ ժողովրդական բանաստեղծները՝ գուսանները։ Ուշ Միջնադարուն եւ մինչեւ 18-րդ դար, գործած են ժողովրդական բանաստեղծներ՝ աշուղներ։ 

Գրականութիւնը կը հետաքրքրուի գրագէտին կեանքով, գոնէ այն չափով, որ կ'օգնէ լուսաբանելու անոր գործը։ Այս պատճառով է, որ կը կազմուի գրագէտի մը կենսագրութիւնը, կ'ուսումնասիրուին անոր կեանքը, գործի արտադրման պայմանները, անոր ինքնութեան մաս կազմող առարկայական տուեալները։

Ստորոգութիւն:Մասնագիտութիւններ
Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Գրիգոր (անձնանուն)

**Գրիգոր**, հայկական արական տարածուած անուն։ Իբրեւ անձնանուն կը յիշատակուի հնագոյն ժամանակներէն։ Ծագած է յունարէն «grigorios» բառէն, որ կը նշանակէ՝ զգօն, զարթուն, արագաշարժ։ Քրիստոնէութեան շնորհիւ սա յունական (Γρηγόριος) անունը լատիներէնի միջոցաւ (Gregorius) տարածուած է շատ ժողովուրդներու մէջ։ Հայերու մէջ գործածական է Ե դարէն։
* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Գրիգորեան**

## Անունը Կրողներ
* Գրիգոր Լուսաւորիչ (մօտ 257-331)
* Գրիգոր Արծրունի (1845 Մոսքով-1892 Թիփղիս) հրապարակախօս
* Գրիգոր Նարեկացի (951-1003) Ժ դարու աստուածաբան
* Գրիգոր Նազիանզացի (Աստուածաբան, 329-389) քրիստոնեայ աստուածաբան
* Գրիգոր Տաթեւացի (1346-1409) եկեղեցական գործիչ
* Գրիգոր Ստեփան Ազարեան (, 1934-2009) պուլկարացի բեմադրող
* Գրիգոր Ամիրեան (1888 ՕԿ-1964 Լոս Անճելըս) քաղաքական գործիչ
* Գրիգոր Ակներցի ԺԳ դարու պատմիչ
* Գրիգոր Աղապապեան (1911-1977 Երեւան) ճարտարապետ
* Գրիգոր Գուրզադեան (1922 Պաղտատ-2014 Երեւան) աստղագէտ, գրող
* Գրիգոր Դաւիթեան (1886-1924) բժիշկ
* Գրիգոր Եղիկեան
* Գրիգոր Եղիաեան
* Գրիգոր Եսայեան
* Գրիգոր Զօհրապ (1861-1915) քաղաքական գործիչ, գրող
* Գրիգոր Զամպաքճեան
* Գրիգոր Խալդարեան (մ.1787) հրատարակիչ
* Գրիգոր Խանջեան (1926-2000) նկարիչ
* Գրիգոր Պըլտեան (, ծն.1945) բանաստեղծ, բանասէր
* Գրիգոր Պալեան (1764-1823) ճարտարապետ
* Գրիգոր Սաղեան (1880 Շուշի-1937) բժիշկ
* Գրիգոր Քալֆայեան (1873-1949) գրող
* Գրիգոր Քէշիշեան (1921-1980) արձակագիր
* Գրիգոր Յարութիւնեան (մ.1763)
* Գրիգոր Յակոբեան (1907-1981) բանաստեղծ, բանասէր
* Գրիգոր Յակոբով (1870-1918) բժիշկ
* Գրիգոր Չէլէպի Տիւզեան (1774-1819) ոսկերչապետ
* Գրիգոր Չիլինգիրեան (1839-1923) հրապարակախօս
* Գրիգոր Սաթամեան դերասան, բեմադրիչ
* Գրիգոր Սամուէլեան (1915-2005) լեզուաբան
* Գրիգոր Սահեան (1870-1921) բժիշկ
* Գրիգոր Փէշտիմալճեան (1778-1839) փիլիսոփա
* Գրիգոր Փափազեան (1893-1965) բժիշկ

## Անուան Ձեւերը Տարբեր Լեզուներով
*  Կրիկիր, Կուրկուր
*  Կրեկորի
* 
*  Կրեկոր
*  Կրեկերս
* 
*  Ռէյկոյ
*  Կրեկորիոյ
*  Կրեկորիուս
* 
*  Կրեկորաս
*  Կժեկոժ
*  Կրկուր
*  Կերկելի
*  Կուրեկորի
*  Կրիկորիոս
*  Կրեկոոր
* 
*  Րժեհորժ
* 
*  Րըհոր, Հրեհարի
* 
* 
* 
* 
* 
*  Կրիկոլի
*  Հրիհիր, Հրիհորիյ
* 
*  Կէուլեկոլի
*  Ռէյյեոյ
*  Կրեկուար

## Ծանօթագրութիւններ
Գրիգոր Անուշեան

**Գրիգոր Անուշեան**, Հայ անդրանիկ երգիծաբան (1760-1830), ծնած է Ագուլիս (Կովկաս) 1760-ին:

## Կենսագրութիւն
Իր նախահայրը Անուշ աղա Ագուլիսի Ս. Թովմավանքին կառուցանողն է, որուն որդին, այսինքն Գրիգորի հայրը Պոլիս կը փախի, երբ Թահմազ-Ղուլի խան (Նատիր շահ) Ագուլիսը կ՛աւերէ: Գրիգոր Պուքրէշ կ՛երթայ, կը գրէ ձեռագիր մը 1800-ին եւ հատ մը 1828-ին. կը վախճանի 1830-ին:

(Երգիծական կտոր մը տես Դէոդիկի 1914-ի «Ամէնուն Անուշեան Գրիգոր Տարեցոյց»ի մէջ էջ 169-71): 

Գրիգորի որդին պիտի ըլլայ Կարապետ Անուշեան:

Անուշեան Կարապետ՝ որդի Գրիգոր Ագուլեցւոյ բարերար Պուքրէշի ազգային Հաստատութեանց: 

Վախճանած է 23 Յունիս 1870ին Պուքրէշի մէջ (Ընթ. Օրացոյց Ազգ. Հիւանդանոցի 1901): Անուշպաքցի, Հայ տաղասաց ժԷ. դարուն. ողբացած է Երզնկայի 1482-ի երկրաշարժին (տե՛ս Պալեանի Հայ Աշուղներ կամ Հ. Ալիշանի Հայապատումը):

Անուզ կամ Անուրջ գզ. Նոր Ջուղայի Քիաղազ գաւառակի, 25 տուն Հայ բնակչութիւն ունի, առանց եկեղեցիի եւ դպրոցի:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, Պուքրէշ 1938, էջ 179:
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գրիգոր Աստտարճեան

**Գրիգոր Աստարճեան** (1885, Մարաշ – 4 Մարտ 1983, Պէյրութ) բժիշկ եւ գրող է : Նախակըրթ ութիւնը կը ստանայ ծննդավայրի թաղային դպրոցին մէջ, իսկ միջնակարգ ուսումը' Ազգային Կեդրոնական Վարժարանին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ, 1903 թ.ին կը սկսի հետեւիլ Պետական Լիսէի դասընթացքներուն, ուր եւ կը ծանօթանայ արաբերէն լէզուին, որուն ուսուցումը պարտադիր էր այդ օրերուն: 1905 թ.ին ' Լիսէէն ընթացաւարտ, մասնաւոր յանձնարարութիւններով ու բարձր գնահատակով մուտք կը գործէ Կ. Պոլսոյ Բժշկական Համալսարանը, որուն ընթացքը կ'աւարտէ 1911 թ.ին, ու կը մտնէ բանակ , որուն ծառայութեան մէջ' կը մասնակցի Պալքանեան Պատերազմին: 1914 թ.ին' իբրեւ պետական բժիշկ կը հաստատուի Մուսուլ (Իրաք): 1915 թ.ին մաս կը կազմէ Մուսուլի կուսակալ Հայտար Բեկի սպայակոյտին: Իր դիրքին ու ստեղծած բարեկամական կապերուն շնորհիւ, մեծապէս օգտակար կը հանդիսանայ գաղթական էրզրումցիներու կարաւանի մը ապահով Մուսուլ, ուր կը մնայ մինչեւ 1956 թ., ամբողջ երեսուն հինգ տարիներ մասնակցելով մուսուլահայ գաղութի կազմակերպման ու ղեկավարման աշխատանքներուն: 1956 թ.ին կը փողադրուի Պաղտատ, իսկ 1959 թ.ին' վերջնականապէս կը հաստատուի Պէյրութ (Լիբանան):

Գ. Աստարճեան իր բշժկական ասպարէզին զուգահեռ, հետեւողականօրէն կ'ուսումնասիրէ հայ եւ արաբ ժողովուրդներու պատմութիւնն ու մշակոյթը: Այս գծով' հայ եւ արաբ մամուլին մէջ ստորագրած իր բազմաթիւ յօդուածներէն անկախ, առանձին հատորներով կը հրատարակէ հետեւեալ ծաւալուն երկերը. Արաբերէն լեզուով' Հայոց Պատմութիւն (Մուսուլ, 1951), Հայ Մշակութային Եւ Գրական Պատմութիւն (Մուսուլ, 1954), Ցաւեր Ու Երազներ – հայ գեղարուեստակա էջերէ թարգմանութիւններ –(Պաղտատ, 1957): Իսկ հայերէնով' Ընդարձակ Ընդհանուր Արաբական Պատմութիւն (Պէյրութ, 1961), Պատմութիւն Արաբական Գրականութեան Եւ Մշակոյթին (Պէյրութ, 1970):

## Աղբուրներ
Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս (Պէյրութ, 1984) Հատոր ժ.էջ (373-374)
Գրիգոր Աւագեան

**Գրիգոր Աւագեան** (), հայ հնագէտ, պատմաբան, հրապարակագիր եւ թարգմանիչ Ռոմանիոյ(պատմական գիտութութիւններու տոքթոր, փրոֆեսոր)։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է 1899 թուականին, Աքքերմանի մէջ։ Պեղումներ կատարած է Աքքերմանի մէջ յայտնաբերելով Կիլիկիոյ հայկական թագաւորներու դրամներ, ռուսերէն եւ ռոմանէրեն հրատարակել աշխատանքներ Աքքերմանի հայերու պատմութեան վերաբերեալ։ Ցոյց տուած է Կիլիկիայի հայ արեւտրականներու կապերը այս շրջանի հետ։ 1935 թուականին Հռոմի մէջ լոյս ընծայած է «Անտիպ նկարներ էտրուսկեան եւ հռոմէական ճարտարապետական հուշարձաններէն» աշխատութիւնը (իտալէրեն)։ 1955 թուականին աշխատանքի անցաւ ռոմանական ակադեմիայի Մարդաբանութեան մասնագիտութեան մէջ։ Աւագեանը արժեքաւոր աշխատութիւններ ունի Ռոմանեայի հայերու պատմութեան մասին։ Ռոմաներենէ թարգմանած է ընտիր հատուածներ հայ միջնադարեան տաղերգուներ ստեղծագործութիււններու։

## Աղբիւր
* Ով ով է. Հայեր, կենսագրական հանրագիտարան, հատոր Աւագեան, Երեւան, 2005։

Ստորոգութիւն:8 Մարտի ծնունդներ
Անրի Կրեկուար

**Անրի Կրեկուար**, (), պելճիքացի հելլենագէտ, բիւզանդագէտ եւ հայագէտ։ Սորված է Լիէժի համալսարանին եւ Սորպոնի մէջ։

## Գործունէութիւնը
Փիլիսոփայութեան եւ բանասիրութեան տոքթոր (1902)։ 1909-էն դասախօսել է Պրիւսէլի Ազատ համալսարանին մէջ։ 1924-ին հիմնադրած է «Byzantion» հանդէսը։ 1930-1931-ններուն Պրիւսէլի մէջ հիմնադրած է Արեւելեան եւ սլաւոնանասիրութեան եւ պատմութեան հիմնարկը, ուր դասախօսելու հրաւիրած է նաեւ Նիկողայոս Ադոնցին։ Արժէքաւոր են Կրեկուարի ուսումնասիրութիւնները Պաուլիկեան շարժման, բիւզանդական «Դիգենիս Ակրիտաս» էպոսի մասին, ուր հեղինակը պաուլիկեաններու միջավայրին մէջ կը բաժնէ էպոսի առաջանալու եւ ձեւաւորուելու վերաբերեալ Նիկողայոս Ադոնցի եզրակացութիւնը։ Կարեւոր են Կրիկուարի յօդուածները զօրավար Նիկեփորոս Փոկասի, Հերակլիոս կայսեր հայկական ծագման, իններորդ դարոգ հայազգի նշանաւոր գործիչներուխ մասին։

## Գրականութիւն
* Les Armeniens entre Byzance et l’lslam, «Byzantion», 1935, t․ 10։
* Digenis Akritas․ The byzantine epic in history and poetry, N․ Y․, 1942։
* An Armenian Dynasty on the Byzantine Throne, «Armenian Quarterly», 1946, 1։
* Precision geographiques et chronologiques sur les Pauliciens․ «Bulletin de la Classe des Lettres Acad, royale de Belgique», 1947։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պելճիքացի հայագէտներ
Գրիգոր Թորոսեան

**Գրիգոր Թորոսեան** (), խմբագիր, գրող եւ լրագրող։

Մանուկ հասակէն Պոլիս գալով նախնական կրթութիւն ստանալէ ետք՝ միջոց մը պաշտօնեայ եղած է հրապարակի վրայ։ Սկսնակի իր գրուածքները (Լիլայի զաւեշտաթերթերուն մէջ) լուրջ բաներ էին։ Քասեմի եւ Յ. Տէր Յակոբեանի թելադրութեամբ սկսած է մշակել երգիծական ճիւղը, շաբթէ շաբաթ ծիծաղաշարժ էջեր տալով «Մանզումէ»ի որուն խմբագիրն ալ էր։

Սահմանադրութենէն վերջ Կավռօշի, Օտեանի եւ Համբիկեանի հետ միջոց մը «Ծաղիկ»ը հրատարակեց իբրեւ ծաղրաթերթ եւ գրաքննական կապանքէ զերծ այնուհետեւ ազատօրէն միշտ ծեծեց ազգային խնդիրներ, 1 Ապրիլ1909-էն սկսեալ՝ իրարու ետեւէ լոյս ընծայած իր շարքերուն մէջ, որոնք են Կիկօ, Կինտօ, Հիւկօ (երբեմն դադրեցուցուելուն համար անուն փոխած)։ Կուկուկ, Զուրնա, Հի-հի-հի (նոյնպէս)։

5 տարի հրատարակած է Կիկոյի տարեցոյցը։ Ծածկանունները Բանագող Լռութիւնեան եւ Ընկեր Կիկօ։

## Աղբիւրներ
* Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի, Ապրիլ Տասնըմէկի Սգահանդէսի Յանձնախումբ, Կոստանդնուպոլիս 1919, էջ 25։
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Գրիգոր Թորոսեան (նկարիչ)

**Գրիգոր (Գրիշա) Կարապետի Թորոսեան** (), հայ նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
* 1964-ին աւարտած Է Երեւանի գեղարուեստի ուսումնարանը, 1970-ին՝ Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ուսումնարանը
* 1969-1974՝ «Էկրան» հանդէսի, 1991-1994՝ «Երկիր», 1997-էն՝ «Հայոց աշխարհ» թերթերու գեղարուեստական խմբագիր
* 1974-1980՝ Մոսկուա կինոթատրոնի գլխաւոր նկարիչ
* 1980-1999՝ Հայֆիլմի բեմադրող-նկարիչ
* 1996-էն սկսեալ կը դասաւանդԷ ԵԳՈՒ-ի մէջ
* 1998-2003 եղած է Հայաստանի Նկարիչներու Միութեան վարչութեան եւ գեղանկարչութեան բաժանմունքի բիւրոյի անդամ։

## Ստեղծագործութիւններ
Նկարած Է բնանկարներ («Սեւան», 1982), պատկերներ («Լուսամուտ», 1982), խորհրդանշական յօրինում («Միստիկա», 1990, «Քարոնի նաւակը երկրում», 1991, «Եկեղեցի», 2000), դիմանկարներ («Կոմիտաս», 1995 թ.) եւ գծագրական շարքեր։

### Ֆիլմեր
որպէս բեմադրող-նկարիչ հանդէս եկած հետեւեալ ֆիլմերուն մէջ՝
* «Աշնան արեւ» (1977 թ.)
* «Թթենի» (1979 թ.)
* «Լիրիկական երթ» (1981 թ.)
* «Անուշ մայրիկը» (1983 թ.)
* «Վառած լապտեր» (1983 թ.)
* «Կապիտան Առաքել» (1986 թ.)
* «Օդապարուկի օրը» (1986 թ.)
* «Մեզանից երեքը» (1988 թ.)
* «Բումերանգ» երգիծական ժողովածուներ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:8 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1948 ծնունդներ
Գրիգոր Մերճանոֆ

**Գրիգոր Մերճանոֆ**, (), հայ մարմնակրթութեան վեթերան գործիչներէն մէկը։

## Կենսագրութիւն
Փոքր հասակէն Պուլղարիա գտնուելով եւ նախնական կրթութիւնը հոն ստանալով, Մերճանոֆի մարզական գործունէութիւնն ալ սկսած է Ֆիլիպէէն։ Հոն, պուլկարական «Թրաքիիսքի Եունաք» կազմակերպութեան անդամակցելով, եղած է կազմակերպութեան օգնական ուսուցիչը, ստանձնելով աւելի քան 600 տղոց մարզական դաստիարակութիւնը։
Այդ աշխատանքը արգելք եղած չէ սակայն, որ Մերճանոֆ Ֆիլիպէի մէջ կազմէ նաեւ հայ մարզական միութիւն մը, զայն եւս առնելով իր ղեկավարութեան տակ։ Այդ միութիւնը հետագային մեծապէս կը զօրանայ եւ ի վերջոյ կը միանայ Հ.Մ.Ը.Մ.ին։ Ան դասաւանդած է Ֆիլիպէի Զօրեանց վարժարանին մէջ։

1904-ին, Մերճանոֆ «Թրաքիիսքի Եունաք»ի կողմէ մասնակցած է Փրակայի մարմնակրթական հանդէսին։ Մերճանոֆի մարզական ամէնէն եռանդուն շրջանը, սակայն, կը սկսի Օսմանեան սահմանադրութենէն ետք։

1909-ին, Պոլսոյ արուարձաններէն Մաքրի գիւղին մէջ ան կը հիմնէ «Տիտան» խումբը, իսկ Սամաթիոյ մէջ՝ «Վահագն»ը։ Այս երկու խումբերը հաւաքական փորձեր կ'ունենան, եւ Մերճանոֆ կը դասախօսէ անոնց եւ Պոլսոյ այլ թաղերու խումբերուն։ Գրիգոր Մերճանոֆ Պոլսոյ մէջ ահաբեկչական գործերուն գլուխն էր:

1912-ին, հայկական Բ. Ողիմպիականին, Մերճանոֆի խումբերը ուշադրութիւն կը գրաւեն իրենց համաչափ (ռիթմիկ) մարզանքներով եւ բուրգերով։

Պատերազմի տեւողութեան ան կը մնայ Պուլկարիա։ Զինադադարին կը վերադառնայ Պոլիս։ Մաս կը կազմէ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Կեդրոնական Վարչութեան եւ Լեւոն Յակոբեանի հետ կը ստանձնէ շուէտական մարզանքի ճիւղին ղեկավարութիւնը։ Ինքն է, որ այդ ձեւով Հ.Մ.Ը.Մ.ի մասնաճիւղերու մարզանքներուն մէջ կը հաստատէ միօրինակութիւն ու կանոն, ընդհանրացնելով ռիթմիկ մարզանքները։ Կը գրէ մարզական բազմաթիւ յօդուածներ։

Իր մասնագիտութիւններն են գործնական ու չափական մարզանքները։ Այս ուղղութեամբ, պատերազմէն առաջ ան բաւական օգտակար եղած է Շաւարշ Քրիսեանին։

1919-ին, Մերճանոֆ կ'անցնի Հայաստան։ 9 Մայիս 1920-ին, Եսայեան վարժարանին մէջ տեղի կ՛ունենայ Հ.Մ.Ը.Մ.ի Պատգամաւորական Ժողովը եւ Նոր Կեդրոնական Վարչութեան անդամներ կ՛ընտրուին, որոնց մէջ կայ նաեւ Գրիգոր Մերճանոֆը։

իսկ 1923-էն ետք՝ Փարիզ, ուր կը մահանայ աւելի ուշ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
*Մարզիկ ամասթերթ։
Գրիգոր Յակոբեան

**Գրիգոր Արշակ Յակոբեան** (), բանաստեղծ, գրականագէտ եւ բանասէր:

## Կենսագրութիւն
1922 էն-1924 Գ. Յակոբեան կ'ուսանի Ալեքսանդրապոլի Սարատակ գիւղի դպրոցին մէջ:1924 էն -1929 որպէս ուսուցիչ ու դպրոցի տնօրէն կը պաշտօնավարէ Լենինականի Ղուկասեան շրջանին մէջ:1932-ին կ'աւարտէ Երեւանի Պետական Համալսարանի Լեզուի եւ գրականութեան բաժանմունքի ընթացքը:1932էն 1935 ասպիրանդական ուսանող է նոյն համալսարանի մէջ:1947էն 1957, ուսուցչական պաշտօնով կը ծառայէ քանաքեռի Խ. Աբովեանի անուան միջնակարգ դպրոցին մէջ։ 1958-ին՝ «Ներսէս Շնորհալու Շարականները» աւարտաճառով կ'արժանանայ Դոկտոր Փիլիսոփայութեան բանասիրական գիտութիւններու աստիճանին: 1969-ին կը ստանայ Դոկտոր Բանասիրական Գիտութիւններու կոչումը, որպէս աւարտաճառ պաշտպանելէ ետք «12-րդ Դարի Կիլիկիայի Հայ Գրականութիւնը (Ներսէս Շնորհալի, Գրիգոր Տղայ, Ներսէս Լամբրոնացի)» խորագրով թեզը:

Գրիգոր Յակոբեան 1957էն 1981 որպէս աւագ գիտաշխատող կը պաշտօնավարէ ՀՍՍՀ Գիտութիւնների Ակադեմիայի Մանուկ Աբեղեանի անուան Գրականութեան ինստիտուտի Հայ Հին Գրականութեան բաժանմունքին մէջ:

Բանաստեղծ, Գրականագէտ եւ բանասէր Գրիգոր Յակոբեանի Գրչին կը պատկանին բանասիրական հետեւեալ մենագրութիւնները.ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ (Երեւան, 1964), ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻ (ԲՆԱԳՐԵՐ) (Երեւան, 1968), ՆԵՐՍԷՍ ԼԱՄԲՐՈՆԱՑԻ (Երեւան, 1971), ՆԵՐՔԻՆ ԲԱՍԵՆԻ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԲԱՆԱՀԻՒՍՈՒԹԻՒՆԸ (Երեւան, 1974), ՀԱՅՐԵՆԻ ԵԶԵՐՔ, ԲԱՍԵՆԻ ՊԱՐԵՐԳԵՐԸ (Երեւան, 1970), ՇԱՐԱԿԱՆՆԵՐԻ ԺԱՆՐԸ ՀԱՅ ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ (5-15 ԴԱՐԵՐ) (Երեւան, 1980):

Գրիգոր Յակոբեան կը մահանայ 16 Փետրուար 1981-ին:

## Աղբիւրներ
*Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Պէյրութ 1981, Էջ (359)

Ստորոգութիւն:1907 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:7 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1981 մահեր
Ստորոգութիւն:16 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրագէտներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Գրիգոր Տաթեւացիի Յուշարձան (Երեւան)

350px|մինի|աջից|'''Յուշարձան Գրիգոր Տաթեւացիի. Երեւանի Մաշտոցի անուան Մատենադարան. Երեւան, Հայաստան'''
**Գրիգոր Տաթեւացիի յուշարձանը** կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասին՝ Մատենադարանի հարակի հրապարակին, տեղադրուած է 1967-ին։ Յիշուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

## Հեղինակներ
Քանդակագործ՝ ՀՀ վաստակաւոր նկարիչ Ադիբեկ Գրիգորեան:

## Տուեալներ
Յուշարձանը կառուցուած է բազալտով, բարձրութիւնը 3,5 մեթր է։ Մատենադարանի գլխաւոր մուտքի դռնէն դէպի ձախ երկրորդ արձանն է։

## Պատմութիւն
Հայ փիլիսոփայ, տնտեսագէտ, աստուածաբան, մանկավարժ, եկեղեցական գործիչ Գրիգոր Տաթեւացիի յուշարձանը տեղադրուած է 1967 թուականին Մատենադարանի մուտքի մօտ։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Matenadaran (9).JPG|Գրիգոր Տաթեւացու հուշարձանը Մատենադարանի գլխավոր մուտքի դռնից դեպի ձախ երկրորդն է
Պատկեր:Grigor-Tatevatsi 03.jpg|Գրիգոր Տաթեւացու հուշարձան. տեսք ներքեւից
Պատկեր:Grigor-Tatevatsi 01.JPG|Գրիգոր Տաթեւացու հուշարձան. պատվանդանի գրությունը


=Տես նաեւ=
* Մեսրոպ Մաշտոցի Յուշարձան (Երեւան)
* Անանիա Շիրակացիի Յուշարձան (Երեւան, Մատենադարան)
* ‎Թորոս Ռոսլինի Յուշարձան (Երեւան)
* ‎Մխիթար Գոշի Յուշարձան (Երեւան)
* ‎Մովսէս Խորենացիի Յուշարձան (Երեւան)
* Ֆրիկի Յուշարձան (Երեւան)

## Արտաքին յղումներ
* Հուշարձանների տեղեկատվական շտեմարան

Ստորոգութիւն:Երեւան
Գրիգոր Փէշտիմալճեան

**Գրիգոր Փէշտիմալճեան** (), հայ անուանի փիլիսոփայ, ուսուցիչ, թարգմանիչ։ Վերազարթնեց հայ յեղափոխական հոգին 19-րդ դարուն:

## Կենսագրութիւն
Գրիգոր Փէշտիմալճեան ծնած է Պոլիս եւ իր կեանքը նուիրած է ուսուցչութեան եւ գրականութեան: Ան եղած է տնօրէն Պէզճեան հայկական դպրոցին, ուր ան նաեւ դասաւանդեց լեզու, կրօն, եւ փիլիսոփայութիւն։ 1828-ին, հոգեւոր դպրոցը Գում Գաբու պատրիարքութեան հետ միանալէն ետք, ան այդ տեղ նշանակուեցաւ ուսուցիչ եւ ընդհանուր պատասխանատու: Ան ուսուցիչ եղաւ Հասգոյի հայկական դպրոցին մէջ եւ աշխատեցաւ իբրեւ անձնական ուսուցիչ դրամատունի մէջ աշխատող ընտանիքի մը: Ան իբրեւեւ ուսուցիչ, իր ներդրումը ունեցաւ գիրք ու կրթական ծրագիր պատրաստելու, ինչպէս նաեւ դպրոցի կանոնները դնելու աշխատանքին։

## Գործեր
Իր ասպարէզի սկզբնական շրջանին սկսաւ պատրաստել գրաբար հայերէնի բառարան, փորձելով միացնել երկու բաժանմունքները, բայց հետեւեալ գործը կիսատ մնաց:

Ան ապրեցաւ այնպիսի ժամանակամիջոցի մը մէջ, երբ հայ մտաւորականները կը հետեւէին գրաբար հայերէնին: 1829-ին ան հրատարակեց *[[Գրականութիւն Հայկազեան Լեզուի]]* գիրքը, գրաբարի զարգացման համար։ Անոր *[[Տրամաբանութիւն Կամ Արուեստ Բանական]]* փիլիսոփայական գիրքը գրուած է գրաբարով: Նաեւ ան գրած է արդի հայ աշխարհաբարով *[[Կրթութիւն Քաղաքավարութիւն]]*, եւ *[[Լուսահաւիղ]]*ը։ Անոր գործերը ունին մեծ կարեւորութիւն հայ գրականութեան մէջ։

Ան գրած է նաեւ փիլիսոփայական գիրքեր։ Ան թէեւ եղած է աշխարհական, բայց իր կրօնական գիտելիքները շատ աւելի են, քան կղերականներունը։ Բոլոր այդ ժամանակի կրօնական հարցերուն ան պաշտպան կեցաւ Հայկական Առաքելական եկեղիցիին, փորձելով պահպանել ազգային եւ կրօնական հասարակութիւնը:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայեր
Ստորոգութիւն:24 Դեկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ քերականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Միքայէլ Գրիգորեան (բեմադրիչ)

**Միքայէլ Գրիգորեան** (1940, հոկտեմբեր 2, Թիֆլիս), բեմադրիչ։ Վրաստանի ԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1982)։

## Կենսագրութիւն
Միքայէլ Գրիգորեանը ծնած է 1940 թուականին, Թիֆլիսի մէջ՝ Խարփուխ թաղամասին մէջ։ 1957 թուականին Ստեփան Շահումեանի անունը կրող Թիֆլիսի պետական հայդրամայի թատրոնի օժանդակ դերասան։ Կ'ընդունուի Երեւանի գեղարուեստա-թատերական ինստիտուտ, սակայն երրորդ կուրսէն կը տեղափոխուի եւ 1965 թուականին կ'աւարտէ Թիֆլիսի Շոթա Ռուսթաւելու անուան գեղարուեստա-թատերական պետական ինստիտուտի՝ Դոդո Ալեքսիձէի դասարանը։ 1965 թուականին կ'ըլլայ Թիֆլիսի Պետրոս Ադամեանի անուան հայկական դրամատիկական թատրոնի դերասան եւ ռեժիսոր, 1970-1974 եւ 1980-1994 թուականներուն կ'ըլլայ թատրոնի գլխաւոր ռեժիսորը, ապա նաեւ՝ գեղարուեստական ղեկավարը։ 1994 թուականին կը տեղափոխուի Մոսկուա, ուր շուրջ տասը տարի կ'աշխատի որպէս հեռուստախմբագիր, ապա՝ Ռուսաստանի OPT եւ PTP ալիքներու ռատիոխմբագիր։

## Դերեր
* Ջայլամ՝ Գ. Տեր-Գրիգորեանի «Ա՜խ, ներվեր, ներվեր»
* Նեզնամով՝ Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»

## Բեմադրութիւններ
* «Ծառերը կանգնած են մահանում»
*«Արշակ Երկրորդ»
* «Խաթաբալա»
* «Չար ոգի»
* «Սողոմոն Թեհլիրեան»
* «Չարլէի մորաքոյրը»
* «Կուկարաչա»
* «Հավերժութեան օրէնքը»
* «Պատուհանէն այն կողմ գարուն է»
1988 թուականին Սպիտակի երկրաշարժին նուիրուած կը բեմադրէ «Եռաձայն պատարագ» բիէսը, որ կը բեմադրուի նաեւ Հայաստանի եւ Լիտուաի մէջ։

## Մրցանակներ
* Վրաստանի արուեստի վաստակաւոր գործիչ
* «Պատուո շքանշանի» ասպետ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:2 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:1940 ծնունդներ
Յովհաննէս Գրիգորեան

**Յովհաննէս Գրիգորեան,** (7 Օգոստոս 1945 - 7 Փետրուար 2013), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ եւ խմբագիր։

Ծնած է Կիւմրի։ Բարձագոյն մասնագիտական ուսում ստացած՝ Երեւանի համալսարանին մէջ (աւագական լեզուաբանութիւն)։

1975 թուականէն՝ ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ։ Ապա «Նորք» ամսագիրի գլխաւոր խմբագիրի տեղակալ։

## Բանաստեղծական ժողովածուներ
* 1975՝ «Երգեր Առանց Երաժշտութեան»
* 1979՝ «Բոլորովին Ուրիշ Աշուն»
* 1982՝ «Անձրեւ Մի Տխուր Առիթով»«»
* 1986՝ «Դանդաղ ժամեր»
* 1992՝ «Հրեշտակներ Մանկության Երկնքից»
* 1996՝ «Երկու Ջրհեղեղի Արանքում»
* 2002՝ «Կէս Ժամանակ»
* 2006՝ «Գիշերահաւասար»
* 2010՝ «Երբեք Չմեռնես - Ահա Թէ Ի՞նչ Կ՛ասեմ Քեզ»
* 2013՝ «Նոր տողից»
## Արձակ ժողովածուներ
* 2004՝ «Մայսթրոն»

## Հրատարակումներ օտար լեզուներով
1985՝ «Потерянные письма», Ռուսաստան
2007՝ «Constitution», Ֆրանսա

## Մրցանակներ եւ պարգեւներ
* 1975՝ ՀԼԿԵՄ մրցանակի դափնեկիր
* 1987՝ Աւետիք Իսահակեանի անուան գրական մրցանակ
* 1998՝ Մովսէս Խորենացիի մետալ
* 2002՝ Վահագն մրցանակի դափնեկիր
* 2005՝ Արցախի պետական մրցանակ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1945 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2013 մահեր
Ստորոգութիւն:7 Փետրուարի մահեր
Ստորոգութիւն:7 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Կիւմրի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Արեւելահայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Նշան Գրիգորեան

**Նշան Գրիգորեան** (, ), խորտակուած «Թայթընիք» շոգենաւին ուղեւոր, 711 փրկուած մարդկութենէ մէկը։ Ընդհանուր առմամբ նաւին մէջ կար 6 հայ, որոնցէն երկուքը՝ Նշան Գրիգորեանը եւ Դաւիթ Վարդանեանը կը փրկուին։

## Կենսագրութիւն
Նշան Գրիգորեանը ծնած է 1886 Մայիս 12-ին Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ գտնուող Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի մօտ գտնուող Քղի Գիւղին մէջ։ Թուրքերու կողմէն քրիստոնեաներու դէմ տեղի ունեցած ջարդերէն ետք Նշան Գրիգորեանը, իր համագիւղացիներ Արսեն Սիրքանեանի, Հարութիւն Տէր-Զաքարեանի, Մամփրի Տէր-Զաքարեանի եւ Դաւիթ Վարդանեանի ետք կը լքէ հայրենիքը եւ անոնք կը որոշեն մեկնիլ Կանադա։ Ան կը պատրաստուէր կանգ առնել Կանադայի Օնտարիո նահանգի Համիլթոն քաղաքին մէջ, ոմն Փօլ Մարտինի տանը (Mr Paul Martin, 108 Princess Street, Hamilton, Ontario)։

Որոշ աղբիւրներ կը պնդեն, որ Գրիգորեանը Տիտանիկի տոմս չուներ, եւ նաւ նստելու համար Մարսելին մէջ կը կաշարէր տուրգործակալին, բայց ամէն դէպքին մէջ վաճառուած տոմսերու ցանկին մէջ նշուած է, որ անոր տոմսի համարն էր՝ 2654 եւ այն արժէր £7, 4s, 7d։ Ամէն դեպքին մէջ, անՏիտանիկ կը բարձրացնէ Շերբուրգի մէջ որպէս երրորդ դասի ուղեւոր։ Գրիգորեանը հետագային կը դժգոհէր, որ երրորդ դասի նաւասենեակին մէջ ան *«ճտի նման փակ տակ կը գտնուէր»* (E-57 սենեակը F-տախտակամածւոյ մէջ)։

1912 ապրիլ 14-ի երեկոեան, Գրիգորեանը խաղաթուղթ կը խաղար, եւ ժամը 11-ի շուրջ ան հանեց կոշիկները եւ պառկեց իր մահճակալին։ Քիչ անց ան լսեց տագնապի ձայնը, քանի որ այդ պահին իր լուսանցոյցը բաց էր։ Ան վեր կացաւ, որ երթայ փակէ լուսանցոյցը, սակայն հատակին սառոյցի կտորներ գտաւ։ Խորտակումէն ետք Գրիգորեանը ըսաւ, «Չնայած ես այդ պահուն առաջին անգամ այսբերգ/սառցաբեկոր տեսայ, ես շատ չէի անհանգստանար այդ պատճառով, քանի որ կտորները շատ փոքր էին»։

Նաւի եւ այսբերգի հարուածէն ետք Գրիգորեանը որոշեց բարձրանալ A-տախտակամած, քանի որ ձախ կողմին մէջ կը պատրաստուէին 10 փրկանաւակ իջեցնել։ Գրիգորեանը բարձրացաւ A-տախտակամած եւ նստեցաւ փրկանաւակին մէջ։ Հետագային նաւաստի Ֆրենք Էվանսը (Frank Evans) ըսաւ, որ Գրիգորեանը «իրեն փրկելու համար գիտակցաբար փրկանաւակ ցատկեց»։ Գրիգորեանը փրկուեցաւ, բայց թոքերի բորբոքում ստացաւ։ Անոր տեղափոխեցին Նիւ Յորքի հիւանդանոց, եւ երբ ան վերջնականապես հասաւ կանադական Օնտարիո նահանգի Բրենթֆորդ քաղաք, անոր մի քանի շաբաթով նորէն պառկեցուցին հիւանդանոցին մէջ։
1918 թուականին Գրիգորեանը կը տեղափոխուի նոյն Օնտարիոյ նահանգի Սենթ Քաթարինս քաղաք, որտեղ կ'ամուստանայ Պերսա Վարդանեանի (Persa Vartanian) հետ եւ արդեն 1924 հուլիս 12-ին կը ծնի անոնց չորրորդ զաւակը։ Ամբողջ կեանքը Նշան Գրիգորեանը կ'աշխատէր «Ջեներալ Մոթորս» ընկերութեան աֆտոմոբիլներու գործարանին մէջ։

Տիտանիկը Գրիգորեանի համար դարձաւ առաջին եւ վերջին նաւը իր կեանքին մէջ։ Գրիգորեանի դուստրը կը պատմէր, որ երբ հայրը ինչ-որ տեղ կը գնէր եւ մոտակայքին կար որեւէ լայն ջրամբար, «անոր երեսը կը դաւաճանէր իր մտքերը, ան ջուրին կը նայէր, եւ անհապաղ դուք կ'իյմանայիք, որ ան կենդանի մնացած է այդ գիշեր»։

Նշան Գրիգորեանը կը մահուան  1978 մայիս 21-ին Սենթ Քաթարինս քաղաքին մէջ։

## Տե՛ս նաեւ
* Թիթանիք

## Արտաքին Յղումներ
* Նշան Գրիգորեանը «Տիտանիկի հանրագիտարանին մէջ»
* Նշան անունով հայի ճակատագրական փախուստը` Թուրքիայէն «Տիտանիկ»  
* Հայկական երջանկութիւն. կը փախի թրքական ջարդերէն եւ կը հայտնուի «Տիտանիկի մէջ» 
* «Տիտանիկի» հայերը 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:12 Մայիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:21 Մայիսի մահեր
Ջուլիէտ Գրիգորեան

**Ջուլիէտ Գրիգորեան-Գասպարեան** (1935)

## Կենսագրություն
Ծնած է Երեւան։ Ուսանած է Երեւանի պարարուեստի ուսումնարանին մէջ, զոր աւարտելէ ետր րնդունուած է Երեւանի Պեաական Համալսարանի Ռոմանօ Գ՚երմանական գրականութեան ֆրանսական լեզուի բաժինը։ Վկայուելէ յետոյ 1960–էն սկսեալ պաշտօնավարած է Երեւանի մանկավարժական ինստիտուտին մէջ։

Գրական փորձերուն սկսած է դպրոցական տարիներուն։ 1965-էն յետոյ լրջօրէն զրաղած է գրական ստեղծագործութեամբ։ «Անի Արմէն» ծածկանունով մի քանի բանաստեղծութիւններ ուղարկած է Պէյրութ, Անդրանիկ Ծառուկեանին, որ գրական մամուլի մէջ լոյս ընծայած է զանոնք, գովաբանելով բանաստեղծուհիին համարձակ մտածելակերպը եւ զգացական աշխարհի յուզականութիւնը։ Այնուհետեւ աշխատակցած է Երեւանի բազմաթիւ ամսագրերուն՝ «Գարուն», «Սովետական Արուեստ», «Գրական Թերթ» եւլն։ Նոյն տարիներուն տպագրուած է Սարգիս Արուտչեանին նուիրուած կեանքը եւ **Բեմանկարչական** Արուեստը մեծածաւալ մենագրութիւնը, հայերէն եւ ապա ռուսերէն լեզուներով։

1974–ին ֆրանսահայ ամուսնին խնգրանըով Ջուլիէտ Գրիգորեան տեղափոխուած է Փարիզ։ Անոնք բախտաւորուած են երկու զաւակներով։

Իր ինքնաճանաչում խորագրով բանաստեղծութեանց գիրըը տպագրութեան չէ արժանացած Երեւանի մէջ, բանաստեղծուհիին Հայրենիքէն հեռանալուն պատճառաւ։

Կորսնցուցած ըլլալով իր շրջապատը, գրչակիցները եւ զինքը սնուցող արմատները, բանաստեղծուհին տառապանըով լի հայրենակարօտ երգեր կը գրէ։ Այդ կարօտն է, որ մղած է զինքը, 1980-ին, Լոս Անճելոսի հայ գաղութին քաջալերութեամբը լոյս ընծայել իը Ինքնաճանաչում գիրքը, զայն վերանուանելով Տեսիլ Յայտնութեան ք որ արժանացած է Հ.Բ.Ը.Մ. Ալեք Մանուկեան Հիմնադրամին Ա. Մրցանակին եւ տպագրուած Հիմնադրամին յատկացումով։

Տպագրութեան համար պատրաստ ունի Յայտնութիւն խորագրով բանաստեղծութիւններու երկրորդ հաւաքածոյ մը, որ հրատարակութեան կը կարօտի։

Լոս Անճելոսի հայկական ձայնասփիւռէն յաճախ կ՚արտասանուին իր բանաստեղծութիւնները եւ կը հրատարակուին հայկական մամուլին մէջ։

Տեսիլ Յայտնութեանը ի յայտ կը բերէ արդիաշունչ բանաստեղծի իր ձիքըերը։ Իր ոճը գունագեղ է եւ առինքնող։ Նկարագրելով քաղաքակիրթ աշխարհի մէջ տիրող սարսափը, անորոշ վիճակը, իր կենսագրականին մէջ, իր իսկ բառերով, կը յայտնէ իր ինքնատիպ հոգիին ելեւէջները.- «Զգունազարդելով աշխարհը, գունազարդուած աշխարհի երազանքը ունենալ, սխալները չքօղարկելով ճշմարտութիւնը որոնել, խաւարը նկարագրելով՝ լոյսի
պատրանըը ունենալ»։
Իր յոռետես հոգիին յոյզերը կը յայտնուին «Այնտեղ Ուր Զեն Հասնում ... » զգայացունց քերթուածին մէջ. —

## Աղբիւրներ
Սապրինա Գրիգորեան

**Սապրինա  Մարկոսի Գրիգորեան** (), հայ դերասանուհի:

## Կենսագրութիւն
Սապրինա Գրիգորեան ծնած է Հռոմի մէջ Մարկոս Գրիգորեանի եւ Ֆլորա Ադամեանի ընտանիքին մէջ։ Մեծ եղած է Մարկոյի ազդեցութիւնը Սապրինային վրայ, որ միշտ հետեւած է աղջկան գործունէութեան եւ աջակցած է անոր: Սապրինան նախնական կրթութիւնը ստացած է Թեհրանի մէջ, միջնակարգը՝ Նիւ Եորքի մէջ, ուսանած է նաեւ Զուիցերիոյ մէջ։ Վերադառնալով Թեհրան՝ ծանօթացած է Թեհրանի «Դիմակներ» թատերախումբի գեղարուեստական ղեկավար Փաթրիսա Զիքիի հետ եւ սկսած է մասնակցիլ «Դիմակներ» խումբի ներկայացումներուն: Առաջին անգամ բեմ բարձրացած է Թեհրանի մէջ հայկական «Արարատ» ինքնագործ թատերախումբին հետ՝ Ուիլիըմ Սարոյեանի «Իմ Սիրտը Լեռներուն Մէջ Է» գործին մէջ, Ճոնիի դերակատարմամբ: Այդ բեմադրութիւնը համարուած է ամէնանշանակալից իրադարձութիւնը թեհրանահայ համայնքի թատերական կեանքին մէջ (նախքան Սապրինան, 1965 թուականին, Երեւանի մէջ Ճոնիի դերը առաջին անգամ կատարած է Վարդուհի Վարդերեսեանը` Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան Ակադեմիական Թատրոնին մէջ):

Սապրինայի խաղաոճին բնորոշ եղած են իր հակապատկերական տեսարանները, սուր հակադրութիւնները, ուժգին պոռթկումները, քնարական ներշնչուածութիւնը: Սապրինային խորթ եղած են միապաղաղութիւնը, հանդարտութիւնը, գործողութեան կերպարի դանդաղ ու տարտամ ընթացքը:

Արուեստի ոլորտէն ներս իսկական կրթութիւն ստանալու նպատակով Սապրինան կը մեկնի Լոնտոն, ուր 1978 թուականին կ'աւարտէ Կիլտհոլի Երաժշտութեան եւ Տրամայի դպրոցը, կը մասնագիտանայ ֆիլմի եւ թատրոնի պատմութեան ոլորտին մէջ` Փաթրիսիա Զիքի անմիջական ղեկավարութեամբ: Ուսումնառութեան տարիներուն ընթացքին եղած է Զուիցերիոյ, Սպանիոյ, եւ Իտալիոյ մէջ:

Յետագային Սապրինան կ'աշխատի Նիւ Եորքի NBC հեռուստաընկերութեան մէջ, պատրաստած եւ եթեր հեռարձակած է հեռուստատեսային տարաբնոյթ հաղորդումներ, հեղինակած է երաժշտական-թատերական յօդուածներ, գրած ու բեմադրած է հեռուստատեսային թատերագրութիւններ: Անոր յօդուածները լոյս տեսած են Delta SKy Magazine, Ladies Home Journal, Division Magazine եւ այլ պարբերականներու մէջ:

## Ներկայացումներ
* Ռոզա Կոնզալեզ՝ Թ. Ուիլեամզ, «Ամառ եւ Ծուխ»
* Հիփոլիթա եւ Էմիլա՝ Ուիլիըմ Շէյքսփիր, «Ամառային Գիշերուայ Երազը», «Օթելլօ»
* Մաշայ՝ Անթօն Չեխով, «Երէք Քոյր»
* Տինա՝ Հենրիք Իպսըն, «Հասարակութեան Սիւները»
* Պելուետերա՝ Թ. Օթոուէ, «Պաշտպանուած Վենետիկը»
* Թուխ Կինը՝ Պեռնարտ Շոու, «Սոնեթներու Թուխ Կինը»
* Մարկո՝ Ֆ. Գուտրիչ, «Աննա Ֆրանքի Օրագիրը»
* Քորի՝ Ն. Սայմըն, «Ոտաբոպիկ Այգիին Մէջ»
* Տիկին Մարթին՝ Յ. Իոնեսքօ, «Ճաղատ Մեներգչուհին»
* Մետէա՝ ըստ Եւրիպիտեսի համանուն դիցաբանական ողբերգութեան

## Մէջբերումներ Սապրինա Գրիգորեանի մասին

## Գրականութիւն
* Սապրինա Գրիգորեան, Գեւորգ Ապաճեան, Երեւան, 2000, (հայերէն եւ անգլերէն) մենագրութիւն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասանուհիներ
Ստորոգութիւն:28 Յուլիսի ծնունդներ
Գրիգորիս (բժիշկ)

**Գրիգորիս** (Չանղըրը - Ապու Հարարի անապատ), հայ բժիշկ։

Ծնած է Չանղըրըի մէջ։ Աշխատած է Գոնիացի բժիշկ Տատիի դեղատան մէջ եւ բժիշկ Ժամկոչեանի մօտ։ Ձերբակալուած է Չանղըրըի մէջ ու աքսորուած՝ Տէր Զօր։ Հասած է մինչեւ Ապու Հարարի անապատը, ուր ալ սպանուած է։

1916 թուականին Ապու Հարարի անապատի մէջ՝ սեւ պաշտօնական տարազն ու սպիտակ օսլայած վերնաշապիկը հագած, ինկած է մէջքի վրայ, գանկը ճակատի կողմէն բացուած եւ ուղեղը դուրս ինկած։ Քովը ընկած եղած է սեւ տետրակը, որ գտած են անապատի մէջ հանգրուանած հայ մանչուկները։ Տետրակին մէջ գրի առած է իր հետ կատարուածը, որուն վերջին տողերն են. «…Գիշերային լուսնի լոյսով, ետ դէպի Հալէպ զարտուղի ճանապարհով հետիոտն քալելով ինքզինքս մեծ սպանդէն ազատել որոշած եմ»։

## Գրականութիւն
* Սերոբեան Յակոբ Ա., Եղեռնի յուշերս, Պէյրութ, 2005։

## Աղբիւրներ
*

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն
Ստորոգութիւն:1916 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Գրիգորիս Աբարդեան

**Աբարդեան Գրիգորիս,** Ծ. Վրդ ծնած է Զէյթուն 1835 -ին՝ իբրեւ կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան միաբան 1861-ին աբեղայ կը ձերնադրուի: Ազգասէր քաջ եկեղեցական: 1868-ին երդ Զէյթուն տագնագալի կացութեան մէջ կը գտնուէր` քանի մը երեւելիներու հետ ֆրանսա երթալով Նաբոլէոն Գ-ի ներկայացած է խնդրելու համար անոր միջամտութիւնը՝ թուրք կարավարութեան մօտ Զէյթուն-ի համար բնականոն կեանք ապահովելու։ Վարդապետին դիմումը արդիւնաւոր կ՚ըլլայ։ Աբարդեան շուրջ 40 տարի վարած է առաջնորդական պաշտօններ ի Կ. Պոլիս՝ Գասըմ-Փաշայի եւ Ֆէրի-Քէօյի մէջ։ Վախճանած է Բերա 1909-ին։ Թաղուած է Շիշլիի ազգային գերեզմանատան մէջ։
Մարք Գրիգորեան

**Մարք Վլատիմիր Գրիգորեան** (29 Ապրիլ, 1900, Նոր Նախիջեւան - 10 Յունուար, 1978, Երեւան), հայ ճարտարապետ, Մատենադարանի շէնքի հեղինակը։ ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ (1940)։ ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (ՀԿԿ կենտկոմի շէնքի համար, 1951)։ ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1968)։

## Կենսագրութիւն
1920-1922-ններուն սորված է Վրուբելի անուան գեղարուեստի դպրոցին մէջ։ 1928-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի ճարտարապետութեան բաժինը։ 1937-1951-ններուն եղած է Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետը, 1951-1978-ններուն՝ Հայարդնախագիծ հիմնարկի տնօրէն։ Ալեքսանդր Թամանեանի հետ նախագծած է Երեւանի մանկական դարմանական հիւանդանոցը։ 195-ին ղեկավարած է Երեւանի գլխաւոր հատակագիծի նախագծումը, կազմսծ է Հրազդան քաղաքի 1961-1963-ններու գլխաւոր հատակագիծը։ 1959-1963-ններուն եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր:

## Ստեղծագործական աշխատանք
մինի|Մարկ Գրիգորեանի Յուշատախտակը Երեւանի մէջ|250x250փքս

* Դերասաններու բնակելի շէնքը՝ Մաշտոցի պ.48
* Բնակելի շէնքեր՝ Տերեան փ. 62, Աբովեան փ. 31, Բաղրամեան պ..20
* Մատենադարանի շէնքը՝ Մաշտոցի պ.53
* «Արմենիա» հիւրանոցի շէնքը՝ Հանրապետութեան հրապարակ (համահեղինակ՝ է. Սարապեան)
* Միութիւններու շէնքը՝ Հանրապետութեան հրապարակ
* ՀՀ Ազգային ժողովի շէնքը, ցանկապատը՝ Բաղրամեան պ.19
* Մարգարեանի անուան ծննդատան շէնքը՝ Մաշտոցի պ.22
* Մանկական հիւանդանոցի շէնքը՝ Աբովեան փ 58
* ՀՀ Նախագահի նստավայր՝ Բաղրամեան պ.26
* Աճառեանի անուան, թիւ 72 դպրոցի շէնքը՝ Մ. Հերացիի փող. 2ա
* Սոս Սարգսեանի թատրոնի շէնքը՝ Ամիրեան փ. 26
* «Արմենիա» առողջարանը՝ Աբխազիա, ք. Գագրա
* Քանաքեռ ՀԷԿ-ի շէնքը
* Խաչատուր Աբովեանի յուշարձանը՝ Քանաքեռ 2-րդ փ. 4

## Պարգեւներ Եւ Մրցանակներ
* ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ, 1940
* ԽՍՀՄ Պետական մրցանակ (ՀԿԿ կենտկոմի շէնքի համար), 1951
* ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ, 1968
* ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ (Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակի ճարտարապետական անսամբուլի համար), 1970
* Ռոստով քաղաքի պատուաւոր քաղաքացի
* Լենին շքանշան
* Պատուոյ շքանշան

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1900 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1978 մահեր
Ստորոգութիւն:29 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:10 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ Արուեստի Վաստակաւոր Գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի Ճարտարապետներու Միութեան Անդամներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Սեւադա Գրիգորեան

**Սեւադա Գրիգորեան** (13 Սեպտեմբեր 1959, Քարաշէն, Սիւնիքի մարզ), հայ նկարիչ։

## Կենսագրութիւն
Սեւադա Գրիգորեանը ծնած է Սիւնիքի մարզի Քարաշէն գիւղին մէջ մանկավարժներու ընտանիքէն ներս։ Աշխատանքի բերումով ծնողները տեղափոխուած են Ջերմուկ, ուր անցած է անոր մանկութեան եւ պատանեկութեան տարիները։ Փոքր տարիքէն սկսած է նկարել։ 1979 թուականին աւարտած է Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական ինստիտուտ]]ի նկարչութեան բաժինը։ Մասնակցած է գեղանկարչութեան դասընթացներու՝ Ռիկայի գեղարուեստի ակադեմիոյ մէջ։ Ուսումն աւարտելէ ետք վերադարձած է Ջերմուկ, ուր ստեղծագործական աշխատանքին զուգահեռ շուրջ 10 տարի դասաւանդած է Ջերմուկի թիւ 1 հանրակրթական եւ Արուեստի դպրոցներէն ներս։ 1992 թուականէն Հայաստանի նկարիչների միութեան անդամ է, 1995 թուականէն՝ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի նկարիչներու միջազգային միութեան անդամ։

Աշխատանքները գտնվում են մասնավոր հավաքածուներում, Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպանությունում, Սոլթ Լեյք Սիթիի "Sandy" կրթական կեդրոնում, Կարլովի Վարիի քաղաքապետարանում, Պիտիգորսկի հայ առաքելական եկեղեցում, Ջերմուկի քաղաքապետարանում, Հայաստանի ՄԱԿ-ի գրասենեակում։

## Ստեղծագործական գործունէութիւն
Սեւադա Գրիգորեան աչքի է ընկնում իր իւրահատուկ ոճով, որը ներառում է մանրանկարչութեան տարրեր, ժողովրդական թեմաներով ներկայացուած ֆիգուրատիվ կոմպոզիցիաներ։ Նրա աշխատանքների թեմաները ընդգրկում են հայկական գիւղական կեանքը, ջանասիրաբար աշխատող հոր ու հոգատար մօր կերպարը, միաժամանակ ընտանիքում պատհպանվող ներդաշնակութիւնը։

2005 թուականին կայացած Ճապոնիայի Կոբե քաղաքի ցուցահանդեսում Սեւադա Գրիգորեանի «Տիրամայրը Մանկան Հետ» նկարը 81 երկրների 3000-էն աւելի նկարիչների կողմից ներկայացված շուրջ 8000 նկարներու ընդմիջէն ընտրուած է լաւագոյն 100-ի մէջ։

Սեւադա Գրիգորյանը ցուցահանդեսներ է ունեցել ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Ճապոնիայում, Չինաստանում՝ Հյոգոյի գեղարվեստի պրեֆեկտուրալ թանգարանում, Շանհայի «Դաթիան Արթ» պատկերասրահում, Ջիաշան թանգարանում եւ Մոսկուայի նկարիչների կենտրոնական տանը։

2014 թուականի Մարտին Դոնգդոնգ եւ Լուլու ստեղծագործական տան հրաւէրով Սեւադա Գրիգորեանը մեկնած է Չինաստանի Նանջինգ քաղաք՝ գործունեութիւն ծաւալելու։ Յետագաին ծրագիրի շրջանակներուն մէջ մասնակցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներու, Չինաստանի տարբեր քաղաքներու մէջ՝ Շանհայ, Նինգբո, Չանգշա, Ջիաշան եւ այլն։ Ներկայիս, կը շարունակէ ստեղծագործել Նանջինգում։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Սեւադա Գրիգորեանի կայքը

Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:1959 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:13 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Քարաշէն ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Գոհար Գրիգորեան

**Գոհար Մամիկոնի Գրիգորեան** (), ճարտարապետ, ՀԽՍՀ վաստակաւոր ճարտարապետ (1972)։

## Կենսագրութիւն
1949-ին աւարտած է Երեւանի արուեստագիտական հիմնարկը։ 1949-1996-ններուն աշխատած է Հայպետնախագիծ հիմնարկին մէջ (1949-1955-ններուն՝ «Երքաղնախագիծ»), 1967-1992-ններուն եղած է նախագիծերու գլխաւոր ճարտարապետ։

### Գործունէութիւն
մինի|Երեւանի մանկական երկաթուղիի կայարանը
Գրիգորեանի նախագիծերով Երեւանի մէջ կառուցուած են՝
* Կամոյի անուան դպրոցը (այժմ՝ թիւ 76 հայ-արգենտինեան դպրոց)
* Համահեղինակներու հետ՝ բնակելի տուներ 1953-1956-ններուն, բոլորը ամուսնիի՝ ճարտարապետ Բաբգէն Յակոբեանի հետ
* Մանկական երկաթուղիի կայարանը, 1954
* Մանկապարտէզներ՝ Երեւանի մէջ, 1954, Գիւմրիի մէջ, 1955, Հրազդանի մէջ, 1982
* Վարչական շէնքեր՝ Մեղրիի մէջ, 1974, Արթիկի մէջ, 1974, Մեծամօրի մէջ, 1974, Սեւանի մէջ, 1977
* Մարզպետարանի եւ քաղխորհուրդի միացեալ շէնքը Հրազդանի մէջ, 1973
* Բնակելի թաղամաս Արթիկի մէջ, 1974
* Տուներ Վանաձորի մէջ, Գիւմրիի մէջ

1977-1985-ններուն ճարտարապետ Մարթին Միքայէլեանի հետ վերակազմած է Հրազդան քաղաքի վարչական-մշակութային կեդրոնի նախագիծը՝ բնակելի 4 խմբակներով

Հեղինակային խումբին հետ, 1974-1978-ններուն մասնակցած է Մեծամոր աւանի նախագծմանն ու կառուցապատմանը։

Շարք մը տիպային, փորձարարական, մրցութային նախագիծերու հեղինակ է։

## Ցուցահանդէսներ
1992, 1994, 2004-ններուն Երեւանի մէջ կազմակերպուած է Գրիգորեանի ճարտարապետական, գծանկարչական եւ գեղանկարչական աշխատանքներու ցուցահանդէսները։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ
Ստորոգութիւն:20 Մարտի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:ՀՊՃՀ-ի Շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ Վաստակաւոր Ճարտարապետներ
Դադի

**Դադի**, Խոթայ կամ խութոյ վանք, կը գտնուի Արցախի Խաչեան գաւառի մէջ, Թաթառ գետի ձախակողմը:

Վանքը առաջին անգամ հիմնարկած է, ըստ աւանդութեան, Թադէոս Առաքեալի Դադի անուն աշակերտի անուամբ: Կոչուած նաեւ Խութայ վանք. խութի մը վրայ շինուած ըլլալուն համար: Անյայտ է շինութեան թուականը, վանքը հետզհետէ նորոգուած է, եւ իր մէջ գտնուած բազմաթիւ արձանագրութիւններ, վերջին նորոգութեանց եւ շինութեանց յիշատակարաններ են: Արձանագրութեան մը համեմատ, ՈԼԱ (1182) թուին վանացս վանահայր էր Վախթանկ թագաւորազնի որդի Գրիգոր եպ. առ որ գալով կրօնաւորեցան իր եղբայրն Հասան, եւ եղբօր կինը Մամա թագուհին: Յետոյ ՈԿԳ (1214) թուին թագաւորազն Վախտանկի բարեպաշտ տիկինը Արզու Խաթուն, չորս սիւներու վրայ կառուցանել կու տայ սրբատաշ քարերով վանացս կից հրաշալի եկեղեցի մը, եւ իր յիշատակարանը գրել կու տայ հարաւային որմի վրայ արտաքուստ:

Վանքին եկեղեցի մը, եւ իր յիշատակարանը գրել կու տայ հարաւային որմի վրայ։ Վանքիս նեկեղեցին, ինչպէս ըսինք, եւ գաւիթը Արզու Խաթունը շինել տուած է այն նպատակաւ, որ ծառայէ իբրեւ հանգրուան Վախտանկեան տոհմին: Գաւթի մէջ ամփոփուած են Վախտանկ թագաւորազնի, Արզու Խաթունի, Հասանայ, Գրիգորի, Մամքանայ, եւ Զաքարիա, Աթանաս, Յովհաննէս, Գրիգոր կաթողիկոսներու եւ Սարգիս եպիսկոպոսի մարմիննարը. ասոնց տապանաքարերը ունին արձանագրութիւններ: Վանքը յաջողաբար Վախտանկեան տոհմէն վերջ, Դոփեանց տոհմի պայազատներէն շէն մնացեր է: Այս տոհմէն Վահրամ իշխանի որդի Սարգիս եպիսկոպոսի ձեռքով շինուած է վանացս գեղեցիկ զանգակատունը: Զանգակատան մօտ, արեւելեան կողմէ կան երկու հիանալի ճարտարաքանդակ խաչեր՝ հանդերձ արձանագրութիւններով: 

Այլեւայլ ժամանակներու մէջ, ինչպէս արձանագրութիւնք կը յայտնեն, զանազան իշխաններէ վանացս նուիրուած ահագին կալուածներն, անտառներեն եւ հողերը յափշտակուած են, եւ վանքս օրաւուր քայքայման եւ աւերման ենթակայ է: Վանացս մօտ ժամանակաւ կար Խոթ անուամբ գիւղ մը, որ ունէր մօտ 300 տուն բնակիչ, որոնք գաղթեր են Երեւանի կողմերը եւ հոն հիմներ Ենիջա գիւղը եւ յետոյ տեղափոխուեր են Շուլավերի կողմերը:

Դադի վանքին վար Թարթառի ձախակողմը կայ քարայր մը, որուն մուտքը գետնի երեսէն է: Լուսահոգի Բաղտասար մետրապոլտի կենդանութեան օրով Քէօլանի մահմետական որսորդ մը քօշ մը կը զարնէ որ թաւալագլոր կ’անյայտանայ: Ետեւէն կը հասնի որսորդը եւ կը տեսնէ որ քօշը ընկած միջոց՝ ջարդուեր են այրի բերանի փտած փայտերն, այրի մէջ ընկած է որսը, ուր եւ շարուած կան շատ գրքեր: Որսորդը առնելով գրքերէն մին կ’աճապարէ Շուշի, կը յայտնէ Պաղտասար մետրապոլտին, որ պարգեւ կու տայ որսորդին եւ ձեռագրերը Շուշի փոխադրել կու տայ: Այս գրչագրերու մէջ կայ եղեր ընտիր Մաշտոց մը՝ գրուած Ս. Մեսրոպի աշկերտ Ստեփանոսի ձեռքով որ այժմ կը պահուի Ս. Էջմիածնի մէջ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր  Գ., էջ 575:

Ստորոգութիւն:Վանքեր
Դալար (անձնանուն)

**Դալար**, հայկական անուն։ Առաջացած է հայերէն *դալար*՝ «կանաչ» բառէն։ Սկզբնական շրջանին եղած է արական անուն, այնուհետեւ ձեւափոխուած ու դարձած է իգական անձնանուն՝ *Դալալ* ձեւով:

## Գործածութիւններ
* Դալար Մշեցի, եղբայր Հայրապետի նուիրատու ձեռագիր (1204 թ):
* Դալար, որպէս արական անուն, յիշատակուած է յիշատակարանի մը մէջ (թուականը անյայտ):
* Դալալ, որպէս արական անուն, յիշատակուած է յիշատակարանի մը մէջ (թուականը անյայտ) եւ որպէս իգական անուն 1585, 1592, 1599 թուականներուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Դալար (գիւղ)

**Դալար**, գիւղ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, Էրզրումի վիլայէթի Էրզրումի գաւառի մէջ։

Բնակչութեան մասին տուեալներ չեն պահպանուած։ Անոնք բռնութեամբ տեղահանուած են 1915  թուականին՝ Մեծ Եղեռնի ժամանակ։ Անոնց մեծ մասը զոհուած է աքսորի ճամբուն վրայ։

## Աղբիւրներ
* «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն։

## Տե՛ս նաեւ
* Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն ։

Ստորոգութիւն:Արեւմտեան Հայաստանի գիւղեր
Դամասկոս

**Դամակոս**, (), Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Միաժամանակ կը հանդիսանայ երկու մարզերու՝ Դամակոսի եւ Ռիֆ Տիմաշքի վարչական կեդրոնը։

Դամասկոս աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է, առաջին անգամ յիշատակուած է Ք.Ա. 2500-ին։ Եղած է Օմայեան խալիֆայութեան մայրաքաղաքը 661-750 թուականներուն։ Հին քաղաքը յայտնի է եօթ դռներով, որոնց մեծ մասը պահպանուած եւ վերանորոգուած է։ Անոնցմէ նշանաւորներն են Պապ Շարքի ()՝ արեւելեան դուռ) եւ Պապ Թուման (արաբ․՝ باب توما‎‎՝ Թովմասի դուռ)։ 

## Աշխարահագրութիւն
### Համայնքներ
մինի
Դամասկոս քաղաքը բաժնուած է 15 շրջաններու կամ համայնքներու (արաբ․՝ بلدية‎‎ Պալատիա) իսկ շրջանները կը բաժնուին 95 թաղամասերու (արաբ․՝ بلدية‎‎)։

Դամասկոս բաժանուած է 15 վարչական շրջաններու՝

*Հին Դամասկոս (արաբ․՝ دمشق القديمة‎‎)
*Սարուժա (արաբ․՝ ساروج‎‎)
*Քանաուաթ (արաբ․՝ القنوات‎‎)
*Ժոպար (արաբ․՝ جوبر‎‎)
*Ալ-Միտան (արաբ․՝ الميدان‎‎)
*Ալ-Շաղուր (արաբ․՝ الشاغور‎‎)
*Ալ-Քատամ(արաբ․՝ القدم‎‎)
*Քաֆր Սուսա (արաբ․՝ كفر سوسة‎‎)
*Մազզէ (արաբ․՝ المزة‎‎)
*Տումմար (արաբ․՝ دمر‎‎)
*Պառզէ (արաբ․՝ برزة‎‎)
*Ալ-Քապուն (արաբ․՝ القابون‎‎)
*Ռուքն Էլտին (արաբ․՝ ركن الدين‎‎)
*Ալ-Սալիհիա (արաբ․՝ الصالحية‎‎)
*Մուհաժիրին (արաբ․՝ حي المهاجرين‎‎)

## Բնակչութիւն

## Կրթութիւն եւ մշակոյթ
Դամասկոս ընտրուած է 2008-ի արաբական մշակութային մայրաքաղաք։ Տօնախմբութեան նախապատրաստումը սկսած է  Փետրուար 2007-ին։ 

### Համալսարաններ
Դամասկոս քաղաքին մէջ կը գտնուի Սուրիոյ ամենամեծ եւ ամենահին համալասրանը։ Կը գործեն նաեւ յատուկ մասնագիտութիւններու համալսարաններ եւ հիմնարկներ քաղաքին շրջակայ տարածքներուն մէջ.

Անոնցմէ են՝
*Սուրիոյ հիմնական համալսարանը,
*Գիտութիւներու եւ Արուեստագիտութիւններու միջազգային համալսարանը,
*Սուրիոյ յատուկ մասնագիտութիւններու համալսարանը,
*Արաբական միջազգային համալսարանը:

### Թանգարաններ
*Դամասկոսի ազգային թանգարան,
*Ազեմի պալատ,
*Ռազմական թանգարան,
*Հոկտեմբերեան պատերազմի համայնապատկերներու թանգարան,
*Արաբական գեղագրութեան թանգարան,
*Նուր ալ-Տին Պիմարիստան:

## Տեսարժան վայրեր
*Մատայա - լեռնային քաղաք Սուրիոյ արեւմուտքը, յայտնի է իր առողջարաներով։
*Պլուտան - փոքր քաղաք Սուրիոյ մէջ, կը գտնուի Դամասկոսէն 51 քմ հիւսիս արեւմուտք, բարեխառն կլիման  բազմաթիւ զբօսաշրջիկներ կը գրաւէ։
*Ալ-Զապատանի - քաղաքը կը գտնուի Լիբանանի սահմանին։ Քաղաքին մեղմ եղանակը, տեսարժան վայրերը եւ առողջարաները կը զարգացնեն երկրին զբօսաշրջութիւնը:
*Մաալուլա - ուխտատեղի քաղաք, որ տարեկան հազաւոր ուխատաւորներ կ'ընդունի։
*Սայտնայա - քաղաքը կը գտնուի ծովու մակերեսէն 1500 մեթր բարձրութեան վրայ։ Նախապէս քաղաքը եղած է Եպիսկոպոսանիստ Անտիոքի պատրիարքութեան։

## Ծանօթագրութիւն

Ստորոգութիւն:Դամասկոս
Ստորոգութիւն:Սուրիոյ քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ
Գօմօթինի

**Գօմօթինի** կամ Կիւմիլճինա քղ. Յունաստանի, Թրակիոյ մէջ: Հին գաղութը, որուն կազմակերպութեան ճշգրիտ թուականը յայտին չէ՝ եկած է Էտիրնէէն, Ռոտոսթոյէն, Մալկարայէն, մաս մ’ալ Գաղատիայէն: Կը հաստատուի որ 1840-1850 ատենները այս գաղութը կը բաղկանայ 25-30 հայ ընտանիքներէ որոնք ունէին իրենց դպրոցն ու եկեղեցին: Հայկական թաղը հաստատուած էր քաղաքին արեւելակողմը: Հին գերեզմանատան մէջ 1839 թուականով տապանաքարեր կան: Հին արձանագրութիւններէն կը հաստատուի որ Գօմօթինի գաղութը 260, մինչեւ 290 տարուայ հնութիւն ունի առանց ազգային կազմակերպութեան:

Առաջին եկեղեցին շինուած է 1834-ին ըստ հետեւեալ արձանագրութեան. «Շնորհիւ Տեառն, շինեցաւ Ս. եկեղեցիս, առաջնորդութեան Մեսրոպ եպս.ի Ագրիանապոլսոյ եւ Հոգաբարձութեամբ Եաղուպ աղա Եաղուպեանի, յամի Տեառն 25 Նոյեմբեր 1834»: Դպրոցը 1880-ին շինուած է, բայց ասկէ առաջ ունեցած են տեղւոյն Հայերը ուրիշ դպրոց մը ուր քահանաները Նարեկ եւ Սաղմոս կը կարդացնէին:

Գօմօթինիի հայ գաղութը մինչեւ 7 Նոյեմբեր 1912 Թուրք տիրապետութեան տակ ապրեր է.9 Նոյեմբեր ին հայ կամաւորական վաշտը՝ հրամանատարութեամբ Անդրանիկի եւ Գարեգին Նժդեհի քաղաք կը մտնէ Պուլկար յառաջապահներու հետ: Պուլկարները մինչեւ 20 Յունիս 1913 Գօմօթինի կը մնան, երբ Գավալայի, Տէտէ-Աղաճի Գօմօթինի Հայերը եւ Պուլկարները խուճապահար Պուլկարիա կը փախչին՝ ցամաքի ճամբով՝ Պուլկար բանակին հետ. մաս մը Հայեր ալ՝ Սելանիկ: Պահ մը Գօմօթինի կը գրաւուի Յոյն բանակին կողմէ, (13 Յուլիս 1913) իսկ քիչ ետք թրքական կամաւորական գունդ մը քաղաք մտնելով: «Ղարպի Թրակիա» անունով անկախ կառավարութիւն մը կը հիմնէ, որուն կեանքը կարճ կ’ըլլայ: Գօմօթինի կրկին Պուլկարներուն ձեռքը կ’անցնի յետոյ (11 Օգոստոս 1913),ի վերջոյ (14-15 Մայիս 1920-ին) երբ Դաշնակիցները Թրակիայէն կը քաշուին՝ քաղաքը Յոյն բանակին եւ կառավարութեան կը յաձնեն:

Գօմօթինի հայ գաղութը կը բազմանայ 30 Սեպտեմբեր 1922-ին, երբ Թրակիոյ պարպումով Յունական բանակին կողմէ, հոս կը հասնի Թրակիոյ բոլոր քաղաքներէն հայ գաղականութիւն մը՝ Թրակիացի կամ Փոքր Ասիացի, այս վերջիններէն շատեր կ՛ապաստանին նաեւ այլ քաղաքները:

Նորագոյն գաղթականութիւնը կը կազմեն Թրակիոյ, Պրուսայի, Նիկոսիդիոյ, Ատապազարի, Պանտրմայի, Աֆիօն Գարա-Հիսարի, Պիլէճիկի եւ Պօլուի շրջաններէն Հայեր: Նորագոյն գաղթականութենէ առաջ, Գօմօթինիի հայ գաղութին թիւն էր 109 ընտանիք, որուն վրայ բարդուեցաւ նորագոյն գաղթաըանութիւնը 491 ընտանիքով, գիւղերն ու քաղաքը միասին, որով գաղութի ընդհանուր թիւը հասաւ 600 ընտանիքի՝ 2085 անդամներով: 1924-ին հայ բնակչաց մէկ մասը 321 ընտանիք Պելոպոնէս քաշուեցաւ մաս մ’ալ Հայաստան մեկնեցաւ ու մնաց մօտ 750-800 հոգի:

Գօմօթինի հայ գաղութը ունի իր միօրեայ դպրոցը 130-140 աշակերտով եւ երեք բաժանումով, կան մշակութային միութիւններ եւ քաղաքական կուսակցութիւններ:
Դանիէլ (անձնանուն)

**Դանիէլ** () ` աստուածաշնչային ծագումով արական անուն է, կը սերէ Դանիէլ մարգարէէն, թարգմանաբար կը նշանակէ «Աստուած է իմ դատաւորը»։
* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ կազմուած մականուն՝ **Դանիէլեան**

## Անունը Կրողներ
* Դանիէլ Դզնունի (ծն.1895, Խրիմ-1967 Երեւան) արուեստաբան
* Դանիէլ Երաժիշտ (ծն.1946, Երեւան) ջութակահար, երաժշտագէտ
* **Դանիէլ Վարուժան**
** Դանիէլ Վարուժան (1884-1915) արեւմտահայ բանաստեղծ
** Դանիէլ Վարուժան Հեճինեան (ծն.1950, Հալէպ) ամերիկահայ գեղանկարիչ
* Դանիէլ Բէկ Փիրումեան (1861-սպ.1921) զօրավար

## Այլ Լեզուներով
*  Տէյնիէլ
* ասորերէն ܪܐܢܝܠ Տանիյէլ
* 
* 
* 
* 
*  Տանիերու
*  Տանիյեալ
* 
*  Տանուց
* 
* 
* սպաներէն, 
* 
* 
*  Տանիէլ
* ֆիններէն Taneli

## Ծանօթագրութիւններ