Կուր

**Կուր գետ** (Գուգարքի եւ Թիֆլիսի բարբառներով՝ *Քուռ*, թրքերէն՝ *Kura*, վրացերէն՝ მტკვარი - *Mtkvari*, ազրպէյճաներէն՝ *Kür*, յունարէն՝ *Κύρος*), գետը կը պատկանի Կասպից ծովու աւազանին։ Երկարութիւնը 1,515 քմ է։ Հայկական բարձրաւանդակին կը պատկանի անոր վերին հոսանքը։մինի|280px|Կուր գետը Կորիի մօտ

## Աշխարհագրական դիրք
Սկիզբ կ՛առնէ Հայկական լեռնաշխարհի Փոքր Կովկասի հարաւ հիւսիսային հրաբխային բարձրաւանդակէն՝ Մեծ Հայքի Տայք նահանգի  Արծիան (Արսիան) եւ անոր շարունակութիւնը կազմող Մեծրանց (այժմ Սողանլուղ) լեռներէն, Կող (թրքերէն *Göle*) գաւառի Կրիակունք լեռնադաշտէն․ (այժմ՝ Թուրքիա)։ Կուրը կը հոսի դէպի արեւմուտք՝ Արտահան, ջրելով համանուն դաշտը, կը դառնայ դէպի հիւսիս՝ Ջաւախք եւ արեւելք՝ Վրաստան, ջրելով Թիֆլիսի դաշտը։ Հոսքը կը շարունակէ դէպի հարաւ-արեւելք՝ Ազրպէյճան։ Կասպից ծովը կը թափի Արաքսին միանալէն ետք։

Անոր հոսքը կը զսպուի երկու ամբարտակներով․ մէկը Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսին մօտ եւ միւսը Ազրպէյճան մտնելուն պէս, ուր Մինկաչեւիրի (*Mingachevir*) արուեստական լիճը կը կազմէ։

## Պատմական անդրադարձ
Կովկասի շրջանը բնակուեցաւ հին ժամանակներէն։ Կուր գետին հովիտին շուրջ մարդոց հիմնական զբաղումը մօտ 4.500 տարիներէ ի վեր եղաւ հողագործութիւնը։  Պետութիւններ կազմուեցան, մշակոյթներ զարգացան․ սակայն ք․ա․ մօտաւորապէս 1․200 թ․ անոնց մեծ մասը քայքայուեցաւ բնական աղէտներու եւ բարբարոս ցեղերու ներխուժումներուն պատճառով։ Մարդու անսանձ շահագործումին իբր հետեւանք՝ անտառներու եւ առօտավայրերու հետզհետէ նուազումը, պատճառ դարձաւ ողողումներու թափին աճման․ այսպէս 20-րդ դարուն կէսէն գետի հոսանքին կառուցուեցան ջրամբարտակներ եւ ջրանցքներ, որոնք ալ աւելի նուազեցուցին անոր հոսքը եւ խորութիւնը։ Նաեւ ջուրը պղծուեցաւ Վրաստանի Թիֆլիս եւ Ռուստաւի քաղաքներուն ճարտարարուեստական գործարաններէն․ գետին մէջ կը թափէին մետաղներու տեսակներ՝ կոբալդ (*cobalt*), անագ (*tin*), նիքէլ (*nickel*) եւ կաղմիոն (*cadmium*)։ 
Ժամանակին՝ մինչեւ Թիֆլիս նաւարկելի գետը, դարձաւ դանդաղ ու ծանծաղ։ 

2002 թ, Հայաստանը, Վրաստանն ու Ազրպէյճանը համաձայնեցան բարելաւելու Կուր եւ Արաքս գետերուն աւազանը։

 
### Անուանում
 
Ըստ աւանդութեան՝ Կուր գետի անունը դրած են հայ, վրացի եւ աղուան ժողովուրդները՝ ի նշան անոնց կուռ բարեկամութեան։

Ըստ Ստրաբոնի (*Στράβων*)՝ գետը անուանուեցաւ Կուր, ի պատիւ պարսից արքայ Կիւրոս Մեծին։

Վրացերէնով *Mt'k'vari* անունը (հին վրացերէնով՝ *Mt'k'uari*), կը նշանակէ հանգիստ ջուր։

## Կուր գետին հարկատուները

Ստորեւ գետին հարկատուները  անոր հոսքին շարքով․-

* Փոցխով՝ կը բխի Ախալցեայէն, Կուրին կը միանայ ձախ ափէն։
* 
* Փարվանա՝ կը բխի Ջաւախքի բարձրաւանդակէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Ախալքալաք՝ կը բխի Ջաւախքի բարձրաւանդակէն, Թմբկաբերթի աւերակներուն մօտ, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
*  
* Դեւբետ կամ Խրամ՝ կը բխի Ջաւախքի հիւսիս, Թրիալէթի լեռնաշղթայի հարաւէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Ալազան կամ Աղուան՝ կը բխի Մեծ Կովկասի հարաւային լանջերէն, Կուրին կը միանայ ձախ ափէն։
* 
* Աղստեւ՝ կը բխի Հ․Հ․ Փամբակի լեռներէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Կողբ, Համուխ եւ Տաւուշ՝ Հ․Հ․ Տաւուշի շրջանին գետեր․ Կուրին կը միանան աջ ափէն։
* 
* Շամքոր կամ Չարէք՝ կը բխի Հ․Հ․ Սեւանի լեռնաշղթայէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Թարթառ՝ կը բխի Արցախի Հանրապետութեան բարձրաւանդակէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Խաչէն՝ կը բխի Արցախի Հանրապետութեան բարձրաւանդակէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Գարգար՝ կը բխի Արցախի Հանրապետութեան բարձրաւանդակի Քիրս լեռէն, Կուրին կը միանայ աջ ափէն։
* 
* Արաքս՝ կը բխի Հայկական բարձրաւանդակի Բիւրակնեան լեռներու Սրմանց գագաթի աղբիւրներէն, կը ճեղքէ Պատմական Հայաստանը, ու կերտելով Հ․Հ․ եւ Արցախի հարաւային սահմանները կը մտնէ Ազրպէյճան, ուր կը միանայ Կուրին եւ միասին կը թափին Կասպից ծով։

## Կուր Գետի շուրջը գտնուող քաղաքներ
*Պորժոմ, Կորի, Մցխեթ, Ռուսթաւի, Թիֆլիս, Մինկեչեւիր, Եւլախ, Սապիրապատ, Շիրուան, Սալեան

## Պատկերասրահ

Ferry boat tiflis (Demidov, 1898).jpg|Լաստանաւ Կուր գետի վրայով (1898)
Bridge on River Kura.jpg|Կամուրջ Կուր գետի վրայով

HPP Zahesi 2014.jpg|ջրաելեկտրակայան Կուր գետին վրայ


## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Պատմական եւ Արդի Հայաստանի աշխարհագրութիւն, Արփի Քիւրքճեան, Պէյրութ 1995
* Խորհրդային Հայաստանի աշխարհագրութիւն, Կ․Օ․Օհանեան, Կ․Յ․Չերքեզեան, Երեւան 1967

## Արտաքին հղումներ
* Ստրաբոն 
* Թմբկաբերդ (արեւլահայերէն)
* Երուանդունիներ՝ Կիւրոս Մեծ 
* Թմբկաբերդի առումը, Յ․ Թումանեան (արեւլահայերէն)

Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ գետեր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Ատրպէյճանի գետեր
Ստորոգութիւն:Վրաստանի գետեր
Ստորոգութիւն:Կասպից ծովու աւազանի գետեր