open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ծաղկեվանք (Արա լեռ)

մինի|Ծաղկեվանք (Արա լեռ)

**Ծաղկեվանք** կամ **Կոյս Վարվառա**, քարանձաւի մէջ փորուած վանք, Հայաստանի Արա լերան վրայ։ Մօտակայ բնակիչները այնտեղ կը տօնեն թէ՛ քրիստոնէական, թէ՛ հեթանոսական տօները։

## Աշխարհագրութիւն
Ծաղկեվանքը կը գտնուի Արա լերան վրայ, Արագածոտնի մարզին մէջ։
Մամռոտ վանքին մէջ կայ աղբիւր մը, որ կ'ըսուի, թէ առողջարար յատկութիւններ ունի, յատկապէս տեսողութեան կապակցութեամբ։ Ջուրին մէջ ցինկի նշանակալի մակարդակ կայ, որ կ'օգնէ տեսողութեան, ինչպէս նաեւ յօդերու եւ մկաններու ջղաձգութեան պարագային։ Տեղի բնակիչները անոր «Սուրբ ջուր» կ'անուանեն։

## Աւանդութիւններ
Ծաղկեվանքը Կոյս Վարվառայի մահարձանը կը համարուի։ Իսկ ըստ Վատիկանի՝ Սուրբ Վարվառան, ինչպէս Սուրբ Քրիստափորը հաւանաբար առասպելական է, իսկ եթէ ոչ՝ ապա կամ իր դաժան հօր ձեռքով զոհուած է քրիստոնէութիւն ընդունելու համար, եւ կամ յափշտակուած է հրեշտակներու միջոցով։

Ըստ այլ լեկենտի մը, Ծաղիկ անունով կոյս աղջիկ մը կ'ապրէր։ Հայկական իշխաններէն մէկը կը հիանայ անոր գեղեցկութեան եւ կ'ուզէ բռնի տիրանալ անոր։ Ծաղիկը վախնալով կը փախչի Արայի լեռ թաքնուելու համար։ Լերան ստորոտին ան կը հանդիպի հովիւի մը, որ գառներ կ'արածէր եւ կը խնդրէ ոչ մէկին չյայտնել իր տեղը։

Զայրացած իշխանը կը սկսի փնտռել Ծաղիկը՝ անոր պատժելու համար, կը հանդիպի հովիւին, հովիւը կը վախնայ անկէ եւ կը յայտնէ Ծաղիկ կոյսին տեղը։
Ծաղիկը տեսնելով, որ իշխանը ուր որ է կը հասնի իրեն, կը բարձրանայ հսկայ ժայռին եւ իրեն ներքեւ կը նետէ։ Այդ պահուն մատնիչ հովիւը իր ոչխարներով կը քարանայ։ Ծաղիկի անուամբ Արայի լերան վրայի մատուռը կը կոչուի իր անունով։ Մատուռի կտուրէն կաթող ջուրը կը համարուի Ծաղիկ կոյսի արցունքները։ Մարդիկ կու գան եւ կը տանին այդ ջուրէն, հաւատալով, որ ան կը բուժէ իրենց եւ կենդանիներու աչքերը։

## Գրականութեան մէջ
Խաչատուր Աբովեանը իր Առաջին Սէրը պատմուածքին մէջ գրած է.

## Պատկերասրահ

Caxkevanq5.jpg
Caxkevanq1.jpg
View from inside kuys varvara.JPG|Տեսարան՝ Ծաղկեվանքէն դէպի դուրս
Kuys varvara patker.JPG|աջից|Կոյս Վարվառայի պատկերը Ծաղկեվանքի մէջ


## Ծանօթագրութիւններ
Եգիպտական բուրգեր

մինի|Եգիպտական բուրգեր

**Եգիպտական բուրգեր**, վաղեմի որմնադիր կառոյցներ Եգիպտոսի մէջ։ Յայտնի է առնուազն 118 «Եգիպտական» բուրգ։

## Նկարագրութիւն

Քուշ թագաւորութեան շրջանին կառուցուած է շուրջ 80 բուրգ, որոնք կը գտնուին ժամանակակից Սուտանի տարածքին։ Ժամանակակից Եգիպտոսի մէջ գտնուող բուրգերու մեծ մասը կառուցուած են Հին եւ Միջին թագաւորութիւններու շրջանին՝ որպէս Փարաւոններու եւ անոնց ամուսիններու դամբարան։

Ամենահին եգիպտական բուրգերը կը գտնուին Մեմփիս քաղաքի հիւսիս-արեւմտեան կողմը՝ Սակկարայի մէջ։ Չնայած Սակկարայի մէջ յայտնաբերուած է առնուազն մէկ աստիճանաձեւ բուրգանման կառոյց (Առաջին դինաստիայի ժամանակաշրջանին թուագրուող)՝ Մաստաբա 3808-ը, հնագիտական մնացորդներն ու արձանագրութիւնները կը յուշեն, որ այս ժամանակաշրջանին թուագրուող այլ նմանատիպ կառոյցներ եւս կրնան գոյութիւն ունենալ։ Յայտնի ամենահին եգիպտական բուրգը Ջոսերու բուրգն է, որ կառուցուած է շուրջ մ.թ.ա. 2630-2610 թուականներուն՝ Երրորդ դինաստայի ժամանակաշրջանին։ Այս բուրգը եւ անոր շրջակայքի համալիրը, ընդհանուր առմամբ, կը համարուին աշխարհի ամենահին մոնումենտալ կառոյցները, որոնք կառուցուած են ճշգրիտ կտրուած որմնաքարէ։

Ամենայայտնի եգիպտական բուրգերը կը գտնուին Ճիզայի մէջ՝ Գահիրէի արուարձանի մէջ։ Գիզայի բուրգերէն որոշները կը համարուին կառուցուած ամենախոշոր կառոյցներէն։ Քէոփսի բուրգը ամենամեծ եգիպտական բուրգն է եւ Հին աշխարհի եօթ հրաշալիքներէն վերջինն է, որ դեռ գոյութիւն ունի՝ չնայած մնացած հրաշալիքներէն աւելի քան 2000 տարով աւելի հին է։

## Ծանօթագրութիւններ
Արենի 1 Կօշիկ

**«Արենի 1» կօշիկ** կամ **5500-ամեայ կաշուէ ոտնաման**, 5500 տարեկան կաշուէ կօշիկ, որը գտնուած է 2008 թուականին գերազանց վիճակուվ՝ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի Արենի-1կամ Թռչուններու քարանձաւին մէջ։ Այն կաշուի մէջ թաքցրած մէկ մաս ունեցող կօշիկ է, որ քանի մը հարիւր տարի աւելի հին է, քան «Ötzi the Iceman»-ը եւ կաշուէ կօշիկի ամեէնահին մասն է աշխարհին մէջ՝ յայտնաբերուած հնագէտներու կողմէ։ Կօշիկը կը թուագրուի Ք.Ա. 4000-2600 տարի առաջ ինկած ժամանակահատուածին։ Յայտնաբերուած է միջազգային խումբի կողմէ՝ Պորիս Գասպարեանի գլխաւորութեամբ ՀՀ ԳԱԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան ինստիտուտի, Իրլանտայի համալսարանի ներկայացուցիչներու, UCLA-ի դասախօս Գրիգոր Արէշեանի կողմէ։

## Յայտնաբերումը
link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Areni-1_cave_entrance.jpg|մինի|250x250փքս|Ժայռը, որու մէջ յայտնաբերուած է Արենի 1-ը
Հայ ասպիրանտ Տիանա Զարդարեանը յայտնաբերած է կաշուէ կօշիկը պեղումներու ընթացքին՝ Հայաստանի հնագիտութեան եւ ազգագրութեան ինստիտուտի, ԱՄՆ-ի եւ Իռլանտայի հնագէտներու խումբին հետ։ Կօշիկը յայտնաբերուած է մակերեսային հիմքի ներքեւը, շրջուած, կիրով պատուած շերտով, որ 45 սմ խորութիւն եւ 44-48 սմ լայնութիւն ունէր։ Շրջակայքին մէջ յայտնաբերուած են նաեւ այծի եւ եղջերուի եղջիւրներ։ Նոյն տարածքին մէջ յայտնաբերուած է նաեւ գինի պատրաստելու ամենահին գործիքը։

Խումբի յայտնաբերումները հրապարակուեցան 9 Յունիս 2010-ին՝ «Plos One» ամսագրին մէջ։

Արենի 1 կօշիկը պահւում է Հայաստանի պատմութեան թանգարանում։

## Հետազօտութիւններ
Կօշիկը պահպանուած է Թռչուններու քարանձաւի զով եւ չոր պայմաններու շնորհիւ։ Լայն պահեստի պարունակութիւնը յայտնաբերուած է նոյն քարանձաւին մէջ, որոնցմէ շատերը լաւ պահպանուած ցորեն, գարի եւ ծիրանի կուտեր էին։ Կօշիկը կը պարունակէր խոտ, եւ հնագէտները համոզուած չէին, որ այն օգտագործուած է ոտքը տաք պահելու համար։ Գլխաւոր հնագէտը՝ Ռոն Փինհասին չէր կրնար որոշել, թէ որու կը պատկանի կօշիկը՝ տղամարդու՞, թէ՞ կնոջ։ Ան նշած է, որ այդ դարաշրջանին կօշիկը կարող էր պատկանիլ եւ տղամարդու։ Կօշիկի թելերը նոյնպէս պահպանուած էին շատ լաւ։

Մեծ նմանութիւններ կան մանուֆակտուրային տեխնիկայի եւ մէկ մասով կաշուէ կօշիկներու միջեւ՝ յայտնաբերուած Եւրոպայի տարածքին։ Ըստ Փինհասիի՝ Արենի 1 կօշիկը նման է իրլանտական կօշիկներու՝ 1950-ական թուականներուն օգտագործուող։ Կօշիկները նման են Պալքաններու ազգային կօշիկներուն՝ դեռ օգտագործուող եւ յայտնի որպէս Օպանկ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Արծրունիներու Գաւաթ

**Արծրունիներու գաւաթ**, Արծրունիներու տոհմին պատկանող արծաթեայ նրբագեղ գաւաթ, հայկական արծնագործութեան բացառիկ նմուշ։ Կը գտնուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Գաւաթը լայնաբերան է, նեղ յատակով, նստուկով, բաղկացած է գաւաթէ եւ գաւաթակալէ։ Պատրաստուած է արծաթէ, ներսէն ոսկեջրած է։ Ստեղծուած է ձուլման, ֆիլիգրանի (ցանցկէն), արծնապատման եւ փորագրման եղանակներով։ Գաւաթակալը պատուած է բուսական զարդանախշերով, ունի զարդարուն օղակաձեւ նստուկ։ Իրանի ցանցկէն յարդարանքի վերադիր նախշերը պատուած են երկնագոյն, վարդագոյն, կանաչ եւ դեղին արծնով։ Յատակի արտաքին մասին վրայ վարդեականման զարդանախշ է` մէջտեղը պտուտակաձեւ ելուստով։ Գաւաթի եզրին մէկ տողի վրայ փորագրուած է արձանագրութիւն՝

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Ամենհոթեպ Կրտսեր

մինի|Ամենհոթեպ Կրտսեր

**Ամենհոթեպ Կրտսեր** (եգ․՝ *Imn ḥtp wr*, մօտաւորապէս մ.թ.ա. 1460—1357 թթ., ), հին եգիպտացի ճարտարապետ,«փարաւոնի բոլոր աշխատանքներու պետ»։

## Նկարագրութիւն
Հապուի որդի Ամենհոտեպը քահանայ, երկրաչափ եւ գրիչ էր, որ նաեւ շարք մը պաշտօնական պաշտօններ զբաղեցուցած էր Ամենհոտեպ III թագաւորի գահակալութեան տարիներուն։

Հապուի որդի Ամենհոտեպի արձանը կը գտնուի Եգիպտական թանգարանին մէջ։
Անոր կեանքը նկարագրող արձանագրութիւններուն մէջ Հապուի որդի Ամենհոտեպը մեզ կը պատմէ, որ նա ծնած է Թութմոս III թագաւորի գահակալութեան աւարտին Ատրիպ քաղաքին մէջ (ներկայիս Բանհա)՝ ընդհանուր ծնողներէ՝ Հապուէ եւ Իտուէ։

Լուքսորի մէջ կառուցուած է Ամոն-Ռաա աստուծոյ տաճարը (Գորի եւ Սութի ճարտարապետ եղբայրներու հետ), Կառնակի մէջ՝ Ամոն-Ռաայի տաճարի գլխաւոր դահլիճի կեդրոնական սիւնաշարերը, տաճարներ՝ Սոլեպի եւ Սետէինքի մէջ: Վերակառուցուած է Մուտ աստուածուհիի տաճարը Կառնակի մէջ։

Կ'ենթադրուի, որ մահացած է Ամենհոտեպ III-ի կառավարման 34-րդ տարիին (մեր թուականութենէն առաջ մօտաւորապէս 1357 թուականին), 80 տարեկան հասակին։ Մահէն ետք սրբացած է եւ պաշտուած որպէս իմաստութեան աստուածութիւն։

## Պատկերասրահ

F. Frith - The Temple of Soleb, Ethiopia.jpg|Տաճարը Սոլեպի մէջ. Եթովպիա
Memnonkolossen.jpg|Մեմնոնի կոլոսները
Amenophis and various Goddesses, inner sanctuary, Wellcome M0006420.jpg|Հապուի որդի Ամենհոտեպը՝ դիցուհիներով շրջապատուած
GD-FR-LouvreEG123.JPG|Հապուի որդի Ամենհոտեպի սարկոֆագի կափարիչը. Լուվր
Amenhotep son of Hapu2.jpg
Statue of Amenhotep, son of Hapu from Karnak, 18th Dynasty, reign of Amenhotep III, 1387-1350 BCE; Egyptian Museum, Cairo.jpg
Colossal Statue of Amenhotep, Son of Hapu, from Late Period (9797375273).jpg
Kairo Museum Statue Amenophis Sohn des Hapu 02.jpg
By ovedc - Egyptian Museum (Cairo) - 098.jpg
تمثال لأمنحوتب ابن حابو (3).jpg


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Аменхотеп, сын Хапу
* Забытая царица Египта. Новые открытия в Ком эль-Хеттан
Արձանիկ՝ Տապիր (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Նոյեմբերեան)

**Արձանի՝ տիպիր**, պրոնզաձոյլ արձանիկ, հնագիտական օբյեկտ, որ կը պահուի Երեւանի մէջ գտնուող Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած է 2908-1 համարի տակ։

Այս աձանիկը կը համարուի Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու հնութիւն։ Յայտնաբերուած է Հայաստանի Տաւուշի մարզի Նոյեմբերեան քաղաքի տարածքին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Քառանկիւնի հարթակին կանգնած տապիրի՝ ձիու ոճաւորուած կերպար է։ Հաստամարմին է եւ երկարադունչ:Ականջները կարճ ու ցից են։ Աչքերը տրուած են քանդակով, ակնախոռոչները՝ փոսորակով։ Իրանի առաջամասը գօտեւորած է սանձափոկերով, իսկ կողերուն ունի մէկական եռակիւնաձեւ կտրուածքներ։

Պատուանդանը ուղղահայեաց գծազարդ սիւներ են, որ կ՚աւարտին եռանկիւնի ծակոտիներով յարդարուած տակառաձեւ յաւելուածքով։

Պատուանդանի հիմքի ծայրերուն պատկերուած են ոճաւորուած թռչնագլուխներ։ Կերպարը սնամէջ է, իսկ մակերեսը պատուած է կանաչաւուն պատինայով։ Պոչը կոտրուած է։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։
Գայլի Արձանիկ (Ք.Ա. 6-5-րդ Դարեր, Այրում)

**Գայլի արձանիկ,** 6-5-րդ դդ. Այրումի մէջ յայտնաբերուած պրոնզէ ձուլածոյ ֆիգուրայ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2225-26 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Փոսորակ շրջանի մէջ առնուած աչքերը, կլորաւուն դունչը գծազարդ է։ Խոշոր ատամնաշարով երախը բաց է։ Կենդանիի կեցուածքը լարուած է, առջեւի ոտքերը մեկնած են առաջ, ետեւինները`թեթեւակի կքած։ Ոտնաթաթերուն նշուած են ճանկերը։ Պոչը երկար է, ծայրին գալարապտոյտով։ Գայլը եւ շունը կապուած են անդրշիրիմեան աշխարհի հետ։

## Պաշտամունք
Հայոց հին հաւատալիքներուն մէջ շուներուն կը վերագրուէր հանգուցեալի հոգին անդրշիրիմեան աշխարհ առաջնորդելու եւ մահացածներուն վերակենդանացնելու յատկանիշ։ Արձանիկը, անշուշտ, պաշտամունքային է եւ կը կերպաւորէ յարալէզներուն`շնագլուխ աստուածութիւններ, որոնք հին հայկական դիցարանին մէջ կը կապուէին մահուան եւ վերակենդանացման հաւատալիքներու հետ։

## Աւանդազրոյց
Յարալեզներու մասին հնագոյն պատմութիւններէն մէզ հասած է Արա Գեղեցիկի եւ Շամիրամի մասին աւանդազրոյցը` Մ. Խորենացիի մշակմամբ, ըստ որուն`Ասորեստանի Շամիրամ թագուհին, հրապուրուած հայոց թագաւոր Արայի գեղեցկութեամբ, կը փորձէ ընծաներով տիրանալ անոր։ Մերժուելով Շամիրամը կ՚որոշէ զէնքով հասնիլ իր նպատակին։ Տեղի ունեցած ճակատամարտին Արա Գեղեցիկը կը զոհուի։ Վշտահար Շամիրամը յարալեզներուն կը յանձնէ Արա Գեղեցիկի դին` անոր վէրքերը լիզելով վերակենդանացնելու համար։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Գաւաթ (Ք.Ա. 17-16-րդ դարեր, Վանաձոր)

**Գաւաթ** (անգլ.՝ Goblet), Ք.Ա. 17-16-րդ դարերուն Վանաձորի մէջ յայտնաբերուած գաւաթ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 1861-1 համարի ներքոյ։

## Պատմութիւն
Հայկական լեռնաշխարհի միջին բրոնզեդարեան արհեստներու մէջ բացառիկ տեղ կը գրաւեն ոսկերչութիւնը եւ արծաթագործութիւնը։ Անոր վառ վկայութիւնն են Թռեղք-վանաձորեան մշակոյթին վերագրուող դամբարանային համալիրներէն (Թռեղք, Վանաձոր, Լոռի Բերդ, Քարաշամբ եւ այլն) յայտնաբերուած մեծաքանակ բարձրարժէք ոսկեայ եւ արծաթէ իրերը։ Այդ գտածոներու շարքին մէջ իր ուրոյն տեղը ունի Վանաձորի դամբարանին մէջ յայտնաբերուած ոսկեայ գաւաթը (Ք.Ա. 18-17-րդ դդ.), որ Հայաստանի միջին պրոնզեդարեան ոսկերչական արուեստի եզակի եւ ինքնատիպ նմուշներէն մեկն է։ Այն յայտնաբերուած է ականաւոր հնագէտ, արեւելագէտ Բորիս Պիոտրովսկիի կողմիէ՝ 1948 թուականին։

Հայաստանեան ոսկիի պատմութեան այս փուլը կը շաղկապուի տարածաշրջանին մէջ շրջադարձային խոշորամասշտաբ փոփոխութիւններու հետ։ Փոքրասիական տարանցիկ առեւտուրի ծաղկման արդիւնքով (Ք.Ա. 20-19-րդ դդ.) աննախադէպ զարգացում կ՚ապրի մետաղագործութիւն, այդ շարքին ոսկերչութիւնը եւ արծաթագործութիւնը։ Փոքրասիական ազդեցութիւնը առաւել ակնյայտ է ոսկեայ իրերու պարագային։ Անոր վառ օրինակն է Վանաձորի գաւաթը, որ իր վրայ կը կրէ առաջաւորասիական, յատկապէս խէթական մշակոյթի ազդեցութիւնը։

Ի դէմս այս գաւաթի, մենք գործ ունինք ոսկերչական, արծաթագործական բարձրարուեստ եւ ինքնատիպ «դպրոցի» հետ, որ ձեւաւորուած է Թռեղք-վանաձորեան մշակոյթի տարածման սահմաններուն մէջ եւ կրած է Կուր-արաքսեան մշակոյթի ազդեցութիւնը՝ օգտագործելով այդ մշակոյթին բնորոշ զարդամօտիւները։

## Այլ ցուցադրութիւններ
Վանաձորի գաւաթը բազմիցս ներկայացուած է միջազգային ցուցահանդէսներուն։ «Հայաստան-Իրան. հողի յիշողութիւնը» ցուցահանդէսի շրջանակներուն ցուցադրուած է Իրանի ազգային թանգարանին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Գաւաթը յայտնաբերուած է ցեղապետին պատկանող դամբարանէն՝ թաղման հարուստ գոյքի հետ միասին եւ կը վկայէ միջին պրոնզեդարեան հասարակութեան մէջ ոսկիի եւ ոսկեայ իրերու առանձնայատուկ դերին մասին։ Ոսկին կիրառուած է կեդրոնացուած եւ հիերարխիկ սոցիալական կառուցուածքի պայմաններու մէջ, իսկ ոսկեայ իրերը ընդգծած են տիրոջ հասարակութեան մէջ զբաղեցուցած բարձր դիրքը։

Գաւաթը պատրաստուած է ոսկիի ամբողջական թիթեղէ դրուագման եղանակով։ Գնդաձեւ է, սնամէջ ցած ոտքով եւ բերանի լայն բացուածքով։ Անօթի իրանի կեդրոնը բոլորուած է դէմ յանդիման կանգնած երեք զոյգ առիւծներու շարքով։ Կենդանիներու պատկերները առնուած են դրօշմաքանդակման եղանակով։ Ունին լայն բացուած երախներ, լեզուն նշուած է երկու խաչուող գիծերով։ Պոչերը երկար են, իրանի վրայ ծալուած, ծայրին՝ փնջիկ։ Նուրբ կէտազարդով ընդգծուած են ճանկերը, մկանունքը, ատամնաշարը, աչքերու եւ ականջներու եզրագծերը։ Առիւծներու շարքը վերէն եւ վարէն շրջանակուած է զիգզագաձեւ նուրբ փորագրազարդ գօտիներով։ Անօթը ունեցած է կանթ, որու մասին կը վկայեն իրանի վրայ գայլիկոնուած երկու անցքեր։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Ոսկին հայ միջնադարյան աշխարհընկալման համակարգում, Հին Հայաստանի ոսկին, Երևան, «Գիտություն», 2007, էջ 59-69։ Gold in the System of Medieval Armenian World Perception (in Armenian).
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Գագիկ Ա Բագրատունի Արքայի Արձան (Կրկնօրինակ)

**Գագիկ Ա Բագրատունի արքայի արձան (կրկնօրինակ)** (անգլ.՝ Statue of King Gagik I Bagratid (copy)), Բագրատունեաց Գագիկ Ա թագաւորի արձանի կրկնօրինակ, որ 1993 թուականին վերարտադրած է քանդակագործ Հրաչ Գալստեանը՝ Անիի քարադարանին մէջ Արամ Վրոյրի կատարած լուսանկարի եւ Թորոս Թորամանեանի վկայութեան հիման վրայ։ Կը գտնուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանի մուտքի նախասրահին մէջ։

## Գագիկ Ա Բագրատունի արքայի բնօրինակ արձան
Գագիկ Ա Բագրատունի արքայի արձանի բնօրինակը յայտնաբերուած է Անիի Գագկաշէն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցւոյ 1905-1906 թուականներուն պեղումներու ժամանակ՝ Ռուսական կայսերական ակադէմիայի հնագիտական յանձնաժողովի որոշմամբ ստեղծուած Անիի հնագիտական արշաւախումբի կողմէ, որ գործած է 1892-1917 թուականներուն՝ Նիկողայոս Մարի ղեկավարութեամբ, ճարտարապետ Թորոս Թորամանեանի, Յովսէփ Օրբելիի մասնակցութեամբ։

1904 թուականին Մանուչէի մզկիթին մէջ հիմնադրուած է թանգարան, ուր պահուած են պեղումներու ժամանակ յայտնաբերուած նմուշները։ 1918 թուականին, թրքական ներխուժումներու պատճառով, պահպանուած են հնագիտական նմուշներու փոքր մասը։ Գագիկ Ա արքայի արձանի ճակատագիրը մնացած է անյայտ, միայն ձախ թեւի մէկ հատուածը կը պահուի Էրզրումի հնագիտական թանգարանին մէջ։

Գագիկ Ա արքայի արձանը՝ եկեղեցւոյ եռաստիճան մանրակերտը ձեռքին, տեղադրուած եղած է տաճարի հիւսիսային ճակատին՝ դէմքով դէպի քաղաքի գլխաւոր մուտքը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Gagik_I_Bagratuni.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Gagik_I_Bagratuni.jpg|Արձանի բնօրինակի լուսանկարը, 1906 թուական: Լուս.՝ Նիկողայոս Մար
Պատկեր:Statue_of_King_Gagik_I_Bagratid_(copy)_(1).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Statue_of_King_Gagik_I_Bagratid_(copy)_(1).jpg|Արձանի կրկնօրինակ, Հայաստանի պատմութեան թանգարանի բակ
Պատկեր:Statue_of_King_Gagik_I_Bagratid_(copy)_(2).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Statue_of_King_Gagik_I_Bagratid_(copy)_(2).jpg|Արձանի կրկնօրինակ, Հայաստանի պատմության թանգարանի բակ


## Ծանոթագրություններ


## Աղբիւրներ

* Թորամանյան Թ., Զվարթնոց, Գագկաշեն, Երևան, 1984։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Գահաւորակի Զարդեր (Ք. Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Գահաւորակի զարդեր** (Ք.Ա. 15-14-րդ դարեր, Լճաշէն), գահաւորակի բազմանիստ սնամէջ զարդեր՝ յարդարուած եռանկիւնաձեւ կտրուածքներով (ներսը պահպանուած են փայտի առարկայի մնացորդներ)։ Կը պահուին Երեւանի մէջ գտնուող Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած են 2009-51, 52 համարներու տակ։

Զարդերը կը համարուին Ք. ա. 15-14-րդ դարերու հնութիւն, պրոնզէ են, չափերը՝ 7,4×8×3 սմ։ Յայտնաբերուած են Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Լճաշէն գիւղի տարածքին։

## Նկարագրութիւն
Զարդերէն իւրաքանչիւրի մէկական նիստի վրայ զետեղուած է առիւծի մանրաքանդակ։ Կենդանին խոշորագլուխ է` փարթամ բաշով, աչքերը կլոր փոսորակներ են։ Իրանը կլոր է` ընդգծուած մկանունքով, գաւակը քիչ բարձր, ոտքերը կքած են եւ առաջ մեկնած։ Պոչը երկար է` ծայրը ոլորուած։ Առիւծի ոտքերուն տակ` դիմահայաց նիստի վրայ, լայն բացած բերանով, դուրս պրծած աչքերով գորտի ոճաւորուած մանրաքանդակ է։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Գօտի Փորագրազարդ (Ք.Ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշէն, № 2151)

**Գօտի փորագրազարդ** (Ք. Ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշէն), պրոնզէ թիթեղէ պատրաստուած գօտի։ Կը պահուի Երեւանի մէջ գտնուող Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած է 2151 համարի տակ։

Գօտին կը համարուի Ք. ա. 12-11-րդ դարերու հնութիւն, պրոնզէ է, չափերը՝ 14,5×86×0,2 սմ։ Յայտնաբերուած է Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Լճաշէն գիւղի տարածքին։

## Նկարագրութիւն
Գօտին պատրաստուած է պրոնզէ թիթեղէ։ Նուրբ փորագրութեամբ մակերեսը բաժնուած է սիւժէտային չորս հատուածներու, որոնց մէջ յաջորդաբար պատկերուած են խումբերով սուրացող եղջերուներ (իւրաքանչիւր խումբին մէջ` 3-ական)։ Կենդանիներու սրընթաց վազքին ընդառաջ կը թռչին թռչուններ։ Գօտիի հատուածները իրարմէ բաժնուած են ոճաւորուած եռանկիւնաձեւ թռչուններու եւ վազող պարոյրազարդի ուղղահայեաց շարքերով։ Ընդհանուր պատկերագրութիւնը եւ յատկապէս չորրորդ հատուածին մէջ սուրացող երկրորդ եղջերուի վիզին տակ փորագրուած սուաստիկան կը յուշեն կապը պտղաբերութեան եւ երկնային լուսատուներու հետ առնչուող հնագոյն հաւատալիքներու հետ։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Նիքարակուա

**Նիքարակուա** կամ **Նիքարակուայի Հանրապետութիւն**, Կեդրոնական Ամերիկայի աշխարհագրապէս ամէնամեծ երկիրն է, որ ունի 130,370 քմ² տարածք (50,340 քառ. մղոն): 2024 թուականի դրութեամբ 7,142,529 բնակչութեամբ, այն Կուաթեմալայէն եւ Հոնտուրասէն ետք Կեդրոնական Ամերիկայի երրորդ ամէնաշատ բնակիչ ունեցող երկիրն է:

Նիքարակուան հիւսիսէն կը սահմանակցի Հոնտուրասին, արեւելքէն Քարիպեան ծովուն, հարաւէն Քոսթա Ռիքայի եւ արեւմուտքէն Խաղաղական ովկիանոսին հետ, նաեւ ծովային սահմաններ կը կիսէ արեւմուտքէն Էլ Սալվատորի եւ արեւելքէն Քոլոմպիայի հետ: Նիքարակուայի ամէնամեծ քաղաքն ու ազգային մայրաքաղաքը Մանակուան է, որ Կեդրոնական Ամերիկայի չորրորդ ամէնամեծ քաղաքն է՝ 2020 թուականին 1,055,247 բնակիչով: Նիքարակուան կոչուած է «Կեդրոնական Ամերիկայի հացի զամբիւղ», քանի որ ունի Կեդրոնական Ամերիկայի ամէնաբերրի հողը:

Նիքարակուայի բազմազգային բնակչութիւնը կը ներառէ մեսթիզօ, բնիկ, եւրոպական եւ ափրիկական ծագումով մարդիկ: Երկրին ամէնաշատ խօսուած լեզուն սպաներէնն է, թէեւ Մոսքիթօ Ափերուն բուն տեղական ցեղերը կը խօսին իրենց սեփական լեզուներն ու անգլերէնը: Մշակութային աւանդութիւններուն խառնուրդը զգալի բազմազանութիւն ստեղծած է ժողովրդական բանահիւսութեան, խոհանոցի, երաժշտութեան եւ գրականութեան մէջ, ներառեալ Նիքարակուական բանաստեղծներու եւ գրողներու՝ ինչպէս Ռուպէն Տարիօն:

## Ստուգաբանութիւն
Նիքանահուաքի (Nicanahuac) վայրը. Մեծ Նիքոյայի բնիկ անուանումը, որ կը գտնուի արեւմտեան Նիքարակուայի եւ հիւսիս-արեւմտեան Քոսթա Ռիքայի մէջ՝ բնակեցուած Նահուա ժողովուրդին կողմէ:

Նախապէս կը կարծուէր, թէ «Նիքարակուա» անունը հնարուած էր սպանացի գաղութարարներուն կողմէ՝ հիմնուելով **Նիքարաօ** անուան վրայ, որ Նահուա հզօր ցեղի մը առաջնորդն (cacique) էր։ Անոր հանդիպած էր սպանացի նուաճող Ժիլ Կոնզալես Տաւիլան 1522-ին՝ հարաւ-արեւմտեան Նիքարակուա իր մուտքին ժամանակ։ Ըստ այս տեսութեան՝ Նիքարակուայի ստուգաբանութիւնը կազմուած էր «Նիքարաօ» եւ «agua» (սպաներէն՝ ջուր) բառերէն՝ ակնարկելով երկրի երկու մեծ լիճերուն՝ Նիքարակուա եւ Մանաքուա լիճերուն։ Երկրին մէջ կան նաեւ այլ ջրային տարածքներ, ինչպէս Քոքօ եւ Սան Խուան գետերը։

Պատմաբաններու մեծամասնութիւնը այս ստուգաբանութիւնը այժմ հնացած կը համարէ։ 2002 թուականին բացայայտուեցաւ, որ ցեղապետին իսկական անունը **Մաքուիլմիքիզթլի** էր եւ ոչ թէ Նիքարաօ։ Արեւմտեան Նիքարակուան Նիքարաօ ժողովուրդին կողմէ ծանօթ էր որպէս **Նիքանահուաք** (Nicānāhuac), որ պատմաբաններու մեծ մասը այժմ կը համարէ «Նիքարակուա» անուան իսկական ստուգաբանութիւնը։ Նահուաթլ լեզուով այն կը նշանակէ «հոս կը գտնուի Անահուաքը»։ Անիկա բաղկացած է «Nican» (հոս) եւ «Ānāhuac» բառերէն, որն ալ իր հերթին կազմուած է «atl» (ջուր) եւ «nahuac» (շրջապատուած) բառերէն։

Հետեւաբար, **Նիքանահուաք** բառի բառացի թարգմանութիւնն է՝ «հոս՝ ջուրով շրջապատուած»։ Ասիկա կը համապատասխանէ այն տեսութեան, որ ստուգաբանութիւնը կը վերաբերի երկրի մէջ եւ շուրջը գտնուող մեծ ջրային տարածքներուն՝ Խաղաղական ովկիանոսին, Նիքարակուա եւ Քսոլոթլան լիճերուն, ինչպէս նաեւ գետերուն ու ծովալճակներուն։

Երկրի անուան վերաբերեալ յաւելեալ տեսութիւններ կան՝ յառաջացած Նահուաթլ հետեւեալ բառերէն․

* **nican-nahua**, որ կը նշանակէ «հոս են նահուաները»,
* **nic-atl-nahuac**, որ Նիքանահուաքի աւելի երկար ձեւն է եւ կը նշանակէ «հոս՝ ջուրի մօտ» կամ «ջուրով շրջապատուած»։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Անդիկուա եւ Պարպուտա

**Անդիկուա եւ Պարպուտա**, Քարիպեան ծովուն մէջ գտնուող ինքնիշխան կղզի երկիր մըն է, որ կը բաղկանայ Անդիկուա, Պարպուտա եւ բազմաթիւ ուրիշ փոքր կղզիներէ: Անդիկուա եւ Պարպուտան ունի 440 քմ² (170 քառ. մղոն) ընդհանուր մակերես, ինչ որ զինք Քարիպեան ծովուն ամէնափոքր երկիրներէն մէկը կը դարձնէ: Երկիրը հիմնականօրէն հարթ է, Անդիկուայի ամէնաբարձր կէտերը Շեքըդլի լեռներն են, իսկ Պարպուտայի վրայ՝ Բարձունքները: Երկիրը արեւադարձային սաւանայի կլիմա ունի, Անդիկուայի հարաւ-արեւմուտքին մէջ արեւադարձային մանսունային կլիմայի գօտիներով: Ամէնաշատ բնակիչ ունեցող քաղաքը Սենթ Ճոնզ է, որմէ ետք կան Օլ Սէյնթս եւ Պոլանսը: Երկրին մեծ մասը կը բնակի Սենթ Ժոնզի եւ Անգլիական Նաւահանգստի միջեւ գտնուող միջանցքին մէջ:

Անդիկուա եւ Պարպուտան բարձր եկամուտ ունեցող երկիր մըն է: Այն անդամ է Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, Արեւելեան Քարիպեան Պետութիւններու Կազմակերպութեան (OECS), Տարածաշրջանային Անվտանգութեան Համակարգին, CARICOM-ի, եւ Միջազգային Առեւտուրի Կազմակերպութեան: Անդիկուա եւ Պարպուտան Քարիպեան ծովուն մէջ օդային ուժ պահող միակ երկիրներէն մէկն է, եւ ունի հիմնականօրէն ծառայութիւններու վրայ հիմնուած տնտեսութիւն: Անդիկուա եւ Պարպուտան նշանակալի ազդեցութիւն կը պահպանէ նախկին Բրիտանական Լիուարտ կղզիներուն եւ արեւելեան Քարիպեան ծովուն մէջ՝ ունենալով նախկին գաղութին ամէնամեծ տնտեսութիւնն ու բնակչութիւնը: Սակայն երկիրը կը շարունակէ պայքարիլ մարդկային իրաւունքներու համար եւ քաղաքական բեւեռացման դէմ, ուր նշանակալի Պարպուտայի անկախութեան շարժում կը վերայառաջանայ եւ մամուլի ազատութիւնը կը նուազի։

## Բնակչութիւն

## Ծանօթագրութիւններ
Գօտի Փորագրազարդ (Ք.Ա. 12-11-րդ Դարեր, Լճաշէն, № 2153)

**Գօտի փորագրազարդ** (Ք. Ա. 12-11-րդ դարեր, Լճաշէն), պրոնզէ թիթեղպ պատրաստուած գօտի։ Կը պահուի Երեւանի մէջ գտնուող Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ եւ գրանցուած է 2153 համարի տակ։

Գօտին կը համարուի Ք. ա. 12-11-րդ դարերու հնութիւն, պրոնզէ, չափերը՝ 1 15,5×39×0,2 սմ։ Յայտնաբերուած է Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի Լճաշէն գիւղի տարածքին։

## Նկարագրութիւն
Դրուագուած պրոնզէ թիթեղի մակերեսի վրայ նուրբ փորագրութեամբ պատկերուած են ողջ հասակով կանգնած երկու մարդկային կերպար։ Անոնցմէ մէկը կը կառավարէ երկար քաշանով երկանիւ կառքը, որու անիւները շրջանի մէջ առնուած հնգաթեւ աստղի տեսք ունին։ Կառքին լծուած են երկարուկ իրաններով ֆանտաստիկ երկու ձիեր եւ կը կառաւարուին երասաններով։ Ձիերու ոտքերուն վերջոյթներուն ոչ թէ սմբակներ են, այլ մագիլներ, իսկ անոնցմէ մէկուն գլխին վրայ եղջիւրանման ելուստներ կան։ Ձիերու առջեւէն կ՚ընթանան երկու թռչուն։ Կառապանը ընդգծուած ֆալլով հսկայամարմին էակ է` սխեմատիկ, ընդհանրացուած մարմնաձեւերով։ Հագին առիւծի դիմակ է, մէջքին կը կրէ գօտի, ոտքերուն` վեր կեռուած քիթով երկարաճիտ կօշիկներ։ Տղամարդու ուսերէն վեր` դէմքի բարձրութեամբ արեւ խորհրդանշող ճառագող սկաւառակ է։ Նոյնպիսի սկաւառակ  պատկերուած է նաեւ աջակողմեան ձիու վիզին տակ։

Մարդկային երկրորդ կերպարը առաջինի նման հսկայամարմին է։ Պետք է ենթադրել, որ ան եւս կը կառավարէ կառք (այս հատուածին մէջ գօտին վնասուած է)։ Կառքին լծուած չորս ձիերէն պահպանուած են երեքը, որոնց գլխաւերեւը պատկերուած են արեւ խորհրդանշող սկաւառակներ։ Ձիերուն ընդառաջ պատկերուած են կտցահարող թռչուններ։ Գօտին եզրագծուած է երկշար վազող պարոյրներով եւ հատուող զիգզագաձեւ զարդանախշով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Սամսոն Տէր Պօղոսեան

**Սամսոն Տէր Պօղոսեան** (), ռուսական բանակի գնդապետ, ազգային ազատագրական պայքարի մարտիկ, Րաֆֆիի «Խենթը» վէպի հերոս Վարդանի նախատիպարը, ռուս-թուրքական պատերազմի հերոս (1877-78)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է  ներկայ Արագիւղը, որ կը գտնուի Կոտայքի մարզին մէջ (Հայաստանի Հանրապետութիւն)։ Տարրական կրթութիւնը ստացած է հօրմէն՝ Տէր Պօղոս քահանայէն։ Այնուհետեւ, ուսումը շարունակած է Վաղարշապատի ծխական դպրոցին մէջ եւ շրջանաւարտ եղած է Ս. Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանէն։ Լաւագիտակ էր հայերէնի, ռուսերէնի, քրտերէնի եւ թրքերէնի։

1870-ին ամուսնացած է Աննա Տէր Թադէոսեանի հետ եւ ունեցած՝ չորս զաւակ, որոնցմէ Արսէն Տէր Պօղոսեան (1875-1938) Բաշ Ապարանի ճակատամարտի կազմակերպիչներէն մէկն էր, իսկ Վասակ Տէր Պօղոսեան (1881-1936) Խորհրդային Հայաստանի ելեւմտական կոմիսար (նախարար) եղած է 1922-1928ին։ Երեք զաւակ եւս ունեցած է երկրորդ ամուսնութենէն։

Սամսոն Տէր Պօղոսեան իբրեւ կամաւոր մաս կազմած է զօրավար Արշակ Տէր Ղուկասովի գլխաւորած Երեւանեան գունդին՝ 1877-1878ի ռուս-թրքական պատերազմի ընթացքին։

Յունիս 1877-ին, երբ Պայազիտի բերդը թրքական պաշարման ենթարկուած է, Տէր Պօղոսեան, քիւրտի ծպտումով եւ խենթ ձեւանալով, յաջողած է անցնիլ թշնամիի գիծը եւ զեկուցել Տէր Ղուկասովին կացութեան մասին։ Ռուս օգնական զօրքերը կարողացած են ազատագրել Պայազիտը եւ փրկել բերդի կայազօրը։ Տէր Ղուկասովի բարեխօսութեամբ, ռուս զինուորական իշխանութիւնները Տէր Պօղոսեանին շնորհած են սպայի կոչում, Սուրբ Գէորգի ոսկիէ խաչ եւ նշանակած են ցկեանս թոշակ։

Ան շարունակած է իր զինուորական ծառայութիւնը պատերազմէն ետք, կատարած է հետախուզական առաջադրանքներ եւ թարգմանիչի պարտականութիւններ։ Աւելի ուշ զբաղած է թիկունքի խնդիրներով եւ բարձրացած է զինուորական աստիճանակարգով մինչեւ գնդապետի աստիճան։ Ծառայած է Թիֆլիսի եւ Ս. Փեթերպուրկի մէջ։ Ծառայութենէն արձակուելէ ետք, վերադարձած է Հայաստան։

1880-1890ական թուականներուն, Սամսոն Տէր Պօղոսեան եւ իր ձիաւորները պայքարած են Արարատեան դաշտի եւ շրջակայ հայկական գիւղերը ասպատակող քրտական հրոսակախումբերուն դէմ։

1896-ին Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը նախապատրաստած է արշաւախումբի մը կազմութիւնը։ Արեւմտեան Հայաստան մեկնելու կոչուած արշաւախումբին առաւել հմայք տալու համար կուսակցութիւնը փորձած է Սամսոն Տէր Պօղոսեանը մասնակից դարձնել արշաւանքին։ Խենթը համաձայնած է մասնակցիլ ծրագրին, որ իրականացած չէ այդ տարի։ Սակայն, ան մերժած է մասնակցիլ 1897ին տեղի ունեցած արշաւանքին, որ ծանօթ է իբրեւ Խանասորի արշաւանքը։
[մինի|Խենթի գերեզմանը՝ Էջմիածինի [Ս. Գայեանէ եկեղեցի|Ս․ Գայանէ եկեղեցւոյ բակը։]]
1903-1906ին, Սամսոն Տէր Պօղոսեան Վայոց ձորի գաւառի գաւառապետի օգնական եւ ապա պաշտօնակատար եղած է, իսկ 1906-1911ին՝ Էջմիածնի գաւառի ջրաբաշխ։ 1890ին հայրենի Արագիւղի մէջ իր անձնական միջոցներով հիմնած է տարրական դպրոց մը, որու ուսուցիչներուն վճարելու համար ամենամեայ ֆինանսական օգնութիւն յատկացուցած է մինչեւ կեանքին վերջը։

Մահացած է Վաղարշապատ։ Թաղման արարողութեան մասնակցած են Էջմիածնի, Աշտարակի ու Ապարանի գաւառամասերու գիւղերու գիւղապետեր ու գիւղացիներ, կառավարական պաշտօնեաներ, Էջմիածնի միաբանութեան եպիսկոպոսներ, վարդապետներ եւ գիւղերու քահանայական դասերը։ Թաղման հոծ թափօրը հերոսի մարմինը հողին յանձնած է Ս. Գայիանէ եկեղեցւոյ ձախակողմեան պատին տակ։

1974-ին, Սամսոն Տէր Պօղոսեանի՝ Խենթի կիսանդրին զետեղուած է Արագիւղի գերեզմանատան սկզբնամասին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գնդապետներ
Վիզի ուռեր

մինի
**Ուռը** (mass) բջիջներու եւ հիւսկէններու անբնական հաւաքածոյ կամ կոյտ է: 

Ուռերը կրնան ըլլալ լաւորակ (benign) կամ վատորակ (malignant): 

Լաւորակ ուռերը կարելի է անտեսել կամ հատել՝ ամբողջապէս կամ մասնակի: Իսկ վատորակ ուռերը կարելի չէ անտեսել: Անոնք պէտք է, որ հատուին: 

Վիզը մարմինի ամէնէն շատ տեսանելի բաժիններէն մէկն է: Վիզին վրայ յայտնուած որեւէ մէկ անբնական երեւոյթ կարելի է զգալ՝ պարզապէս շօշափելով վիզը: Անիկա միաժամանակ շուտով կը նշմարուի անհատին շուրջը գտնուող անձերու կողմէ: Վիզի ուռերը բացայայտ են: Կարելի չէ զանոնք քողարկել: Հետեւաբար անոնց ախտաճանաչումը կ'ըլլայ աւելի կանուխ քան մարմինի այլ անդամներու ուռերը: 

Վիզի ուռերը կը պատահին որեւէ մէկ տարիքի առանց սեռի եւ գոյնի խտրութեան: Անոնք կը սկսին շատ պզտիկ չափով եւ անոնց ծաւալումը կ'ընթանայ ընդհանրապէս շատ դանդաղ: 

Վիզի ուռերը կը յայտնուին վիզին յառաջամասը եւ երկու կողմերը: Վիզին յառաջամասը յայտնուող ուռերը ընդհանրապէս լաւորակ ուռեր են: Իսկ վիզին երկու կողմերը յայտնուող ուռերը կրնան ըլլալ թէ լաւորակ եւ թէ վատորակ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Առողջութիւն
Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն
Արսէն Տէրտէրեան

**Արսէն Տէրտէրեան** (), հայ գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր։ 1940-ին Տէրտէրեան արժանացած է Խորհրդային Հայաստանի գիտութեան վաստակաւոր գործիչի կոչման, իսկ 1943-ին՝ բանասիրական գիտութիւններու դոկտորի գիտական աստիճանին, առանց աւարտաճառի պաշտպանութեան։ Նոյն տարին նորաստեղծ Գիտութիւններու Ակադեմիայի հիմնադիր անդամ ընտրուած է։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Արցախի Շոշ գիւղին մէջ, որ կը գտնուի Շուշիի մօտերը։ Տարրական ուսումը ստացած է ծննդավայրի ծխական դպրոցին եւ ապա՝ Շուշիի հոգեւոր ճեմարանին մէջ (1892-1902)։ 1902-1905-ին ուսանած է Գէորգեան ճեմարանին մէջ։ Աւարտելէ ետք, 1905-1907-ին գրականութեան պատմութիւն եւ տեսութիւն դասաւանդած է Շուշիի հոգեւոր ճեմարանին։ 1907-1909-ին ուսանած է Փեթերպուրկի հոգե-նեարդաբանական հիմնարկին մէջ, բայց հիւանդութեան պատճառով ուսումնառութիւնը կիսատ ձգած է եւ մեկնած՝ Հայաստան, ուր 1909-1920-ին դասաւանդած է Երեւանի թեմական դպրոցին մէջ։

Իւրացուցած ըլլալով հոգեբանական դպրոցի սկզբունքները, Տէրտէրեան ծաւալած է գրականագիտական ու քննադատական գործունէութիւն հայ իրականութեան մեջ: Այդ շրջանին լոյս տեսած են «Վահան Տէրեան. ցնորքի, ծարաւի եւ հաշտութեան երգիչը» (1910), «Միքայէլ Նալբանդեան. ազգութեան հրապարակախօսը» (1910), «Յովհաննես Թումանեան, հայրենի եզերքի քնարերգուն» (1911) եւ այլ աշխատութիւններ:

1920-ին Ա. Տէրտէրեան հրաւիրուած է դասաւանդելու Երեւանի նորաստեղծ համալսարանը, ուր հիմնած է հայ գրականութեան ամպիոնը:

1929-ին նշանակուած է ամպիոնի վարիչ եւ 1930ին ստացած է փրոֆեսորի կոչում։ Մեծ ջանք գործադրած է գրականագիտական բարձրորակ կազմ պատրաստելու, հայ գրականութեան պատմութեան ծրագիրները մշակելու եւ դասաւանդութեան գիտական հիմքերը մշակելու։

## Մենագրութիւններ
Ա. Տէրտէրեանի կարեւոր մենագրութիւններէն են․

* «Շիրվանզադէ. հայ *ինտելիգենտ*ի եւ ընտանիքի վիպասանը» (1911),
* «Աբովեանի ստեղծագործութիւնը» (1941, 1947),
* «Հայ *կլասիկ*ներ» (1944),
* «Վալերի Բրիւսովը եւ հայ *կուլտուրա*ն» (1944), 
* «Պերճ Պռօշեան» (1955),
* «Շիրվանզադէի գրական տիպերի հանրագիտարան» (1959) եւ այլն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Անտրէ Մանտելշթամ

**Անտրէ Մանտելշթամ** (),  ռուս դիւանագէտ, միջազգային իրաւունքի դոկտոր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Մահիլիօ (Պելառուս), որ այդ ժամանակ կը գտնուէր Ռուսական կայսրութեան մէջ։ Ս. Փեթերպուրկի համալսարանի իրաւաբանութեան ճիւղէն վկայուած է, իսկ այնուհետեւ արեւելեան լեզուներ սորված է նոյն համալսարանին մէջ։ Հոն նաեւ դասաւանդած է։

Համալասարանը զինք ղրկած է Փարիզ 1897-1898 իբրեւ ազատ ունկնդիր քաղաքական գիտութիւններու ազատ դպրոցին մէջ։

1900-ին միջազգային իրաւունքի դոկտոր դարձած է։

## Գործունէութիւն
Մանտելշթամ իր դիւանագիտական ասպարէզը սկսած է 1893-ին, պաշտօնավարելով Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ։

1898-1914-ին, թարգմանի պաշտօնը վարած է Կ. Պոլսոյ ռուսական դեսպանատան մէջ, դառնալով Օսմանեան կայսրութեան մասնագէտ մը։ Մինչ սկզբնապէս օսմանեան յեղափոխութիւնը  գնահատած է իբրեւ բռնակալութեան վերջը, այնուհետեւ բացայայտած է Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կոմիտէի մենատիրական ձգտումները։ Վճռական դեր կատարած է 1912-1914-ին, հայկական բարենորոգումներու շուրջ բանակցութիւններուն ընթացքին, եւ գրած է անոր ծրագրի սեւագրութիւնը 1913-ին։

Ա. Աշխարհամարտի սկիզբը մեկնած է Պոլիսէն եւ վերադարձած՝ Ռուսաստան, ուր 1914-1916ին ռազմագերիներու բաժնի փոխվարիչն էր Արտաքին Գործոց նախարարութեան մէջ։ 1916-1917ին, Զուիցերիոյ ռուսական դեսպանատան կցորդ եղած է՝ ռազմագերիներու խնդիրներուն համար։ 1917-ին լոյս ընծայած է «Օսմանեան կայսրութեան ճակատագիրը» (ֆրանսերէն), ուր իր համակրանքը յայտնած է հայերու հանդէպ։

1917 Մարտին, Արտաքին Գործոց նախարարութեան իրաւական տնօրէն դարձած է, բայց Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք ստիպուած է լքել Ռուսաստանը եւ հաստատուիլ Փարիզ։

Միջպատերազմեան շրջանին, Մանտելշթամ զբաղած է դասախօսական ու միջազգային իրաւագիտութեան աշխատանքով։ Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիակութեան խորհրդական եղած է նաեւ։.

1926-ին հրատարակած է «Ազգերու Ընկերութիւնները եւ մեծ պետութիւնները հայկական խնդրին առջեւ» (ֆրանսերէն)։ Այս ուսումնասիրութեան մէջ, բնորոշած է հայերու ներկայ վիճակը իբրեւ աւելի վատթար, քան նախապատերազմեան շրջանին, նկատի ունենալով ցեղասպանութիւնը եւ մեծ պետութիւններու շահագրգռութեան պակասը Հայկական Հարցին հանդէպ, ներառեալ՝ անկախ պետութեան երաշխիքներու պակասը։  1926-ին հրատարակած է «Ազգերու Ընկերութիւնը եւ տէրութիւնները հայկական խնդրին առջեւ»։

1920ական թուականներու վերջերուն, Մանտելշթամ իրաւական խորհրդատուութիւն տուած է Փարիզի Հայ Գաղթականներու Կեդրոնական Յանձնաժողովին՝ քեմալական կառավարութեան կողմէ գաղթականներու գոյքերուն բռնագրաւման մասին եւ վերապրողներու կողմէ անոնց վերստացման կարելիութեան մասին։

Մանտելշթամ շարունակած է իր գիտական աշխատանքները մինչեւ Բ. Աշխարհամարտի սկիզբը։ Այնուհետեւ, յօդուածներ գրած է ամերիկեան մամուլին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիւանագէտներ
Դաշոյն (Ք.Ա. 13-12-րդ Դարեր, Արթիկ)

**Դաշոյն**, Ք.Ա. 13-12-րդ դարերուն Արթիկի մէջ յայտնաբերուած սեպաձեւ շեղբով միաձոյլ դաշոյն, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2346-331 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Երկսայր դաշոյնը երկու երեսէն զարդարուած է ակօսներով, որոնց միջեւ գալարուող օձի մէկական քանդակներ են։ Դաշոյնը պատրաստուած է տեխնիկական բարդ եղանակով՝ երկգոյն մետաղի օգտագործումով (դեղին մակերեսի վրայ ընդելուզուած են կարմրագոյն պղինձէ քանդակներ)։ Շեղբի վերը՝ լայնացող մասին վրայ փորագրուած է վազող պարոյր։ Դաստակը խողովակաձեւ է՝ կիսագնդաձեւ գլխիկով։ Գլխիկին վրայ՝ եռանկիւնաձեւ միջնորմապատերով առանձնացուած հատուածներուն մէջ, պահպանուած են փայտեայ ներդիրներ:

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Հարրիքանա (Գետ)

մինի|աջից
**Հարրիքանա** (անգլ.՝ *Harricana River*, երբեմն՝ *Hurricanaw River*) գետ՝ Քանատայի արեւելքը՝ կը հոսի Քեպէգ նահանգի արեւմուտքէն եւ Օնթարիօ նահանգին հիւսիս-արեւելքէն։

Անիկա կարեւոր բնական ջրուղի մըն է։

#### Ակունքը եւ ընթացքը
ձախից|մինի|Գետը՝ 1916-ին
Գետը սկիզբ կ'առնէ Պլոուին լիճէն (Blouin Lake), որ կը գտնուի Քեպէգ նահանգին մէջ՝  Վալ-տ’Օր քաղաքին մօտակայքը։ Սկիզբը գետը կ'անցնի կարգ մը լիճերէ: Անիկա գլխաւորաբար կը հոսի հիւսիս-արեւմուտք ուղղութեամբ եւ կը թափի Ճէյմսի ծովածոցին մէջ (James Bay)՝ Հաննա ծովախորշէն (Hannah Bay), Օնթարիօ նահանգին մէջ։

### Նկարագրութիւն

* Երկայնք՝ 533 քմ
* Աւազանին մակերեսը՝ 29.300 քմ²
** Այս տարածքին շուրջ 80 %-ը կը գտնուի Քեպեգի մէջ, իսկ 20 %-ը՝ Օնթարիոյի մէջ։

### Գլխաւոր վտակներ

* Փլամոնտոն գետ (Plamondon River)
* Սամսոն գետ (Samson River)
* Պերրի գետ (Berry River)
* Թուրժիոն գետ (Turgeon River)
* Ուաուակոսիք գետ (Wawagosic River)
* Թէոտաթ գետ (Théodat River)

#### Տնտեսական եւ մշակութային արժէք
Հարրիքանա գետը պատմականօրէն օգտագործուած է տեղացի բնիկ ժողովուրդներու կողմէ, իբրեւ փոխադրութեան եւ ձկնորսութեան միջոց։ 

Ներկայիս, գետը մաս կը կազմէ զբօսաշրջութեան եւ բնապահպանման հետազօտութիւններու համար։

#### Ջրային երթեւեկութիւն եւ վայրի բնութիւն
Գետը մասամբ օգտագործելի է փոքր նաւակներու համար, յատկապէս՝ ամրան։ Շրջանը կը յատկանշուի հարուստ վայրի բնութեամբ՝ արջեր, եղջերուներ եւ բազմաթիւ թռչնատեսակներ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Գետեր
Ստորոգութիւն: քանատայի գետեր
Դաշոյն՝ Պատեանով (Ք.Ա.. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Դաշոյն՝ պատեանով**, Ք.Ա. 15-14-րդ դարերուն Լճաշէնի մէջ յայտնաբերուած դաշոյն, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2007-122 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Միաձոյլ լանաշեղբ դաշոյն է։ Երկսայր շեղբը կ՚աւարտի խաչարդով, որմէ կը բարձրանայ կիսագնդաձեւ գլխիկով դաստակը։ Այն սնամէջ է՝ լցուած սեւ շաղախով։ Շքեղ զարդարուած պատեանը ամբողջովին պատուած է ընդելուզուած եռանկիւնի ծակոտիկներով, որոնց կեդրոնը դէպի վեր բարձրացող երկգլխանի օձի քանդակ պատկեր է։

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին հղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբյուրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Եղէգ

**Եղէգ** (լատ. Phragmites australis) – բազմամեայ, լայնօրէն տարածուած խոտաբոյս մը, որ կը պատկանի հացազգիներու (Poaceae) ընտանիքին։ 

Ունի բարձրակազմ ցօղուններ, լայն տերեւներ եւ ծաղկաբոյսեր։ Աճելու ձեւով կը կազմէ խիտ եւ ընդարձակ եղէգնուտներ։

Եղէգը բնորոշ է խոնաւ միջավայրերու՝ լիճերու, գետերու, ճահիճներու եւ առափնեայ տարածքներու։ 

Իր գերազանց յարմարողականութեան շնորհիւ՝ եղէգը լայն տարածում ունի աշխարհի բոլոր ցամաքամասերուն վրայ՝ բացառութեամբ Անթարքթիքայի։

Հայաստանի մէջ, եղէգի կարելի է հանդիպիլ ջրառատ շրջաններու մէջ՝ Սեւանի ափերուն, Արարատեան դաշտավայրին, Արաքսի եւ այլ գետերու հովիտներուն երկայնքով։ 
Պատկեր:Riet_Phragmites_australis_planten.jpg|alt=Reed growth in early summer
Պատկեր:Phragmites_snow_ehm.jpg|alt=Common reed in winter, Sudbury, Massachusetts, US
Պատկեր:Phragmites_in_Amsterdam_2013.JPG|alt=Phragmites in Amsterdam, Netherlands
Պատկեր:Phragmites_at_Farmington_Bay,_Utah.jpg|alt=Phragmites in Farmington, Utah
Պատկեր:Phragmites_australis_-_NASA_Tracks_an_Environmental_Invader_(48049936657).jpg|alt=Phragmites australis in the Great Lakes
Եղէգը կը կատարէ կենսաբանական կարեւոր դեր՝ հանդիսանալով բնական ապաստան թռչուններու եւ այլ ջրափնեայ կենդանի տեսակներու համար։ Բացի ատկէ, անիկա կ'օգտագործուի ջուրերու բնական մաքրման համակարգերուն մէջ, ինչպէս նաեւ՝ հողակազմի ամրապնդման նպատակով։

Տնտեսական առումով, եղէգը օգտագործուած է հին ժամանակներէ ի վեր՝ իբրեւ շինարարական եւ հիւսուածքներու հումք, ինչպէս նաեւ որոշ շրջաններու մէջ՝ իբրեւ անասուններու կեր։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Եղջերուի Արձանիկ (Ք.Ա. 12-11-րդ Դարեր, Տոլորս)

**Եղջերուի արձանիկ**, Ք.Ա. 12-11-րդ դարերու Տոլորսէն յայտնաբերուած կանգնած եղջերուի ծաւալային քանդակ է, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 1911-25 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Իրանը բարեկազմ է, մկանները՝ ընդգծուած, պոչը՝ կարճ։ Վեր պարզած փոքր գլուխը պսակուած է բազմաճիւղ շքեղ եղջիւրներով։ Եղջիւրները ձուլուած են առանձին-առանձին եւ հագցուած գլուխի վրայ առնուած յատուկ փոսիկներու մէջ։ Դունչը երկարաւուն է, ականջները՝ ցից։ Կը նշմարուին աչքերը, բերանը։ Բարձր պարանոցին կը կրէ երեք զարդարուն պրոնզէ մասսիւ օղակներ։։

## Ծանօթագրութիւններ


## Տես նաեւ

* Եղջերուի Արձանիկ (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Ուղղագրութեան մասնակի բարեփոխութիւն (ԽՍՀՄ, 1940)

**Ուղղագրութեան մասնակի բարեփոխութիւն**, Խորհրդային հայաստանի մէջ, 1940 թուականին տեղի ունեցած արեւելահայերէնի ուղղագրութեան (միայն Խորհրդային միութեան սահմաններէն ներս) մասնակի փոփոխութիւնները։

1940 թուականի օգոստոսի 15-ին Հայկական Խորհրդային Ընկերվաարական Հանրապետութեան նախարարներու խորհուրդը կը հաստատէ *Տերմին*աբանական կոմիտէի նախագիծը 1922 թ. նոր ուղղագրութիւնը մասնակիօրէն բարեփոխելու վերաբերեալ, ինչը քայլ մըն էր վերադառնալու հայերէնի աւանդական ուղղագրութեան, զոր դեռ կը գործածուէր, ու կը շարունակէ գործածուիլ սփիւռքի մէջ (հայերէնի երկու ճիւղերուն՝ արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի համար)։ Այդ որոշումով հայերէնի ուղղագրութեան մեջ կը կատարուին հետեւեալ փոփոխութիւնները՝

* Կը վերականգնուին  հայոց այբուբենի *Է* եւ *Օ* տառերը, որոնք այբուբենէն դուրս մնացած էին 1922 թուականին կատարուած ուղղագրական բարեփոխումներու հետեւանքով։ Ըստ այս նախագիծին այս տառերը գրութեան մէջ կը գործածուին բառասկիզբին՝ որպէս *Է* եւ *Օ*, օրինակ՝ *էակ, էութիւն, էջ, օր, օթեւան, օղակ, օրրան* եւն․․․
* Բառամիջի եւ բառավերջի դիրքերուն մէջ կը գործածուին միայն *Ե* եւ *Ո* տառերը, օրինակ՝ *տեսնել, րոպե, խելոք, կորով, հեգնել* եւն․․․
* *Ե* եւ *Ո* տառերը բառասկիզբին կը գործածուին արտայայտելու միայն (ye) եւ վօ հնչիւնները, օրինակ՝ *ես, երազ, երեկո, ողջունել, ոսկի, որակ* եւն․․․ Բացառութիւն կը կազմեն *ով, ովքեր* դերանունները (այստեղ օրինակները գրուած են սովետական ուղղագրութեամբ)։
* Բարդ եւ ածանցաւոր բառերուն մէջ կը պահպանուի ստուգաբանական գրութիւնը, օրինակ՝ *բնօրինակ, առօրյա ([[Հայերէնի դասական ուղղագրութիւն|աւանդական ուղղագրութեամբ]]՝ առօրեայ), կեսօր ([[Հայերէնի դասական ուղղագրութիւն|աւանդական ուղղագրութեամբ]]՝ կէսօր), անօթեւան, ամենաէական, անէանալ, չէր* եւն․․․
* *Յ*-ն՝ իբրեւ ձայնակապ, կը գործածուի *ա*-էն եւ *ո*-էն ետք, օրինակ՝ *նայիլ, խնայել, գոյանալ, հաճոյախոսել (արեւմտահայերէնով ու աւանդական ուղղագրութեամբ՝ հաճոյախօսիլ)* եւն․․․
* *Ե* եւ *ու* ձայնաւորներէն ետք *Յ* ձայնակապը չի գրուիր, օրինակ՝ *մարկարեի, թեկնածուի*։
* Կը սահմանուի *եմ* օժանդակ բայի խոնարհման տարբեր ձեւերու հետեւեալ ուղղագրութիւնը՝ *եմ, ես, է, ենք, էք, են, էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին, չեմ, չես, չէի, չէ* եւն․․․

Այսպիսով՝ 1940 թուականին կատարուած ուղղագրական մասնակի բարեփոխումը թէեւ չի լուծեր գրաբարեան ու նոր՝ սովետական (երբեմն կը կոչուի Աբեղեանական) ուղղագրութեան միջեւ յառաջացած սկիզբունքային, էական տարբերութիւնները, բայց կը վերացնէ նոր ուղղագրութեան որոշ թերութիւնները, կը վերականգնէ 1922 թուականի ուղղագրական բարեփոխման հետեւանքով հայերենի այբուբենէն դուրս մնացած տառերը, որոշ հարցերու մէջ կը մօտենայ աւանդական (գրաբարեան) ուղղագրութեան, կ՚արտայայտէ արեւելահայ գրական լեզուի հնչիւթային կազմի արդի վիճակը։

## Ընկալում
Հայաստանի Հանրապետութեան, եւ հետ Խորհրդային միութեան տարածքէն ներս ոմանք դեռ կառչած կը մնան 1922-ի ուղղագրութեան փոփոխութեանց։ Օրինակի համար կը շարունակեն գրել Ես եի Ես էի-ի փոխարէն։ 

Իսկ ոմանց համար սա դրաական քայլ մըն էր վերադառնալու աւանդական ուղղագրութեան գործածութեան։

## Տես նաև

* Հայերէնի դասական ուղղագրութիւն
* Ուղղագրական փոփոխութիւն (Խորհրդային Հայաստան, 1922)

## Ծանօթագրութիւններ
Եղջերուի Արձանիկ (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)

**Եղջերուի արձանիկ**, Ք.Ա. 15-14-րդ դարերու Լճաշէնէն յայտնաբերուած պատուանդանի վրայ կանգնած եղջերուի սնամէջ քանդակ է, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2009-49 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Գլուխը փոքր է, զարդարուած բազմաճիւղ շքեղ եղջիւրներով։ Պարանոցը բարձր է՝ վեր պարզած, ականջները մեծ են ու ցից։ Աչքերը կլոր են, բերանը կիսաբաց է՝ ստորին ծնոտէն կախուած է օղ։ Պոչը կարճ է։ Կենդանիի կրծքամասը եւ իրանի կողային մասերը զարդարուած է սեպաձեւ բացուածքներով։ Պատուանդանը խարիսխաձեւ հիմքով քառանիստ սիւն է։

## Տես նաեւ

* Եղջերուի Արձանիկ (Ք.Ա. 12-11-րդ Դարեր, Տոլորս)

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* [Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները](http://hpj.asj-oa.am/780/1/65-2(95).pdf) 

## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հարություն Մնացականյան, Լճաշենի մշակույթի զարգացման հիմնական էտապները, Երևան, 1968։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն
Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Թեյշեբա Աստուծոյ Արձանիկ

**Թեյշեբա աստուծոյ արձանիկ**, Ուրարտուի ռազմի, ամպրոպի եւ հողմի աստծոյ, ինչպէս նաեւ Ուրարտուի գլխաւոր երեք աստուածներէն մէկուն՝ Թեյշեբայի արձանիկ։ Կը թուագրուի Ք.Ա. 8-7-րդ դարերուն։

Յայտնաբերուած է Կարմիր բլուրին մէջ 1941 թուականին։ Յայտնաբերողը Հռիփսիմէ Ջանփոլատեանն է՝ հնագիտական արշաւախումբի ղեկավար Բորիս Պիոտրովսկիի կինը։ Թեյշեբա աստուծոյ արձանիկը կը պահուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ։

## Նկարագրութիւն
Քանդակը ունի երիտասարդ տղամարդու տեսք, որ կանգնած է տերեւներէ հիւսած պսակի վրայ։ Տղամարդը հագած է երկարափէշ զգեստ, որու վրայ կան Ուրարտուի ժամանակաշրջանին բնորոշ զարդանախշեր։ Զգեստին վրայէն կապուած է գօտի, իսկ ուսին վրայ ժապաւէն է։ Թեյշեբայի մազերը թափուած են ուսերուն, իսկ գլուխին կը կրէ եղջիւրներով պատուած գլխազարդ։ Քանի որ Թեյշեբան կը նոյնացուէր ցուլի հետ, եղջիւրները կը խորհրդանշեն ցուլը։ Աստծոյ արձանիկի ձախ ձեռքին մէջ մարտական կացին է, իսկ աջին՝ գուրզ, որոնք անոր խորհրդանիշներն են։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.
* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Զարդ՝ Անուաձեւ Սկաւառակներով

**Զարդ՝ անուաձեւ սկաւառակներով**, Ք.Ա. 12-11-րդ դարերուն Սեւանի աւազանին մէջ յայտնաբերուած զարդ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 20-237 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Ճաղաւոր անիւի պատկերով, աժուր սկաւառակներէ կազմուած միաձոյլ զարդեր են։ Սկաւառակներու զոյգերը միացած են միջնաձողով՝ ներկայացնելով կառքի խիստ ոճաւորուած մոտել, որու թափքը, քաշանը եւ լուծը ընդհանրացուած են։ Անկասկած, այս առարկաները պաշտամունքային բնոյթի են եւ կը խորհրդանշեն երկնային կառքով Արեգակի անընդհատ շրջապտոյտը։ Այդ կը հաստատէ նաեւ անիւներէն մէկուն վրայ նստած թռչունի մինիատիւր կերպարը, որ Արեգակի աւետաբերն էր եւ անոր աստուածացումը։ Նման կառքերը յայտնի են Սիւնիքի եւ Գեղամայ լեռներու ժայռապատկերներէն։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ
Խմբաքանդակ՝ Մարտակառքով (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լոռի Բերդ)

**Խմբաքանդակ՝ մարտակառքով**, Ք.Ա․ 15-14-րդ դարերուն Լոռի բերդին մէջ յայտնաբերուած խմբաքանդակ, որ ներառուած է Հայաստանի պատմութեան թանգարանի հաւաքածոյին մէջ 2728-12 համարի ներքոյ։

## Նկարագրութիւն
Որսի հետապնդման տեսարանով ձուլածոյ մանրաքանդակը կազմուած է քառանկիւնի հարթակի վրայ դրուած երկանիւ մարտակառքէ եւ լծուած դինամիկ ընթացքի մէջ գտնուող զոյգ ձիերէ, որոնք բարակիրան են, ունին երկարաւուն դունչ, բարձր բաշեր, երկար պոչ։ Առջեւէն կը սլանայ աղեղնաձեւ եղջիւրներով այծեամ մը։

Կառքի անիւները ճաղաւոր են, թափքը՝ թեթեւ։ Թափքի վրայ կանգնած են դաշիւններով զինուած, երկարաւիզ, տափակ դէմքերով երկու կերպար, որոնցմէ մէկը կը կրէ կատարաձեւ վերնամասով սաղաւարտ։ Արձանախումբը տեղադրուած է խարսխաձեւ հիմքով պատուանդանի վրայ։ Հարթակը սնամէջ է, եզրակողերը յարդարուած են եռանկիւնաձեւ բացուածքներով։ Ներսը պահպանուած են պրոնզէ զրնգացող գնդիկներ։ Ծառայած է որպէս շտանդարտ եւ չարխափան իր, ամրացուած է կառքի կամ պատգարակի առաջամասին։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, Երևան, 2010։
* Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։

Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ
Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ