open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Առաքել Խնտամեան

**Առաքել Խնտամեան** (1856, Սկիւտար Պոլիս - 1912), երկրաչափ։

## Կենսագրութիւն
Բնիկ Պոլսեցի, ծնած Սկիւտար 1856- ին։ Ապտիւլ Համիտի օրով խումբ մը երիտասարդներու հետ Թրք․ կառաւարութեան կողմէ կը ղրկուի Ռուսիա երկրաչափութիւն ուսանելու։ Երեսուն հոգինոց խումբէն լոկ 14-ը կը յաջողին, որոնցմէ մին կ՝ ըլլայ Առաքել Խնտամեան եւ կը ստանայ իր երկրաչափի վկայականը։ 1895-1903 ին պաշտօնավարած է նախ Երուսաղէմ, ապա 1904 ին Պէյրութ եւ հուսկ յետոյ Հալէպ՝ 1907 ին։ Կը փոխադրուի Պոլիս եւ 1912 ին որպէս *պաշ մուհէնտիզ* (գլխաւոր երկրաչափ) կ՝ ուղարկուի Գոնիա, ուր մահը վրայ կը հասնի ճիշդ Ա․ Անտհ․ Պատերազմի յայտարարութենէն քանի մը օր առաջ երբ ոտիկաններ եկած էին զինք ձերբակալելու եւ աքսորելու որպէս ականաւոր հայ մը։ Կ՝ըսուի թէ Պէյրութէն դուրս *թարիք ճէտիտէ* (նոր ճամբայ) մեծ պողոտան Առաքել Խնտամեանի գործն է։

## Անձնական կեանք
Երկրորդ կնոջմէն՝ Սօֆիէն (դուստրը Տիգրան Քիւչիկեանի, պետական դեղագործ Պէյրութի) կ՛ունենայ 4 զաւակ որոնց տարեցն է Պրն․ Պիմէն Խնտամեան։ 1914-ին Առաքել Խնտամեանի երեք զաւակները կը գտնուէին Լիբանան։ Իր երկրորդ մանչ զաւակը՝ Պրն․ Եդուարդ Խնտամեան, շրջանաւարտ Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանի Առեւտրական ճիւղէն, որ երկար ժամանակ Երուսաղէմ ապրելէ ետք, նոյն թուականին հաստատուած է Ամման։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1856 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Պոլիս ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ երկրաչափներ
Ստորոգութիւն:1912 մահեր
Էտկար Խոճիկեան

**Էտկար Էտուար Խոջիկեան** (23 Սեպտեմբեր, 1923, Երեւան - 17 Սեպտեմբեր, 2010, Մոսկուա), խորհրդային հայ բեմադրիչ։ Խորհրդային հայ գրող Էտուար Խոճիկեանի որդին է (1900-1961)։

## Կենսագրութիւն
Էտկար Խոճիկեանը ծնած է 1923 թուականին Երեւանի մէջ։ Կը սորուի Երեւանի բժշկական ինստիտուտին մէջ եւ Երեւանի Պետական Համալսարանի բանասիրական բաժնին մէջ։ 1949 թուականին ՎԳԻԿ-ի դերասանական ֆակուլտետը՝ Յուլի Ռայզմանի արհեստանոցը։ Կ'աշխատի Մոսֆիլմին մէջ որպէս բեմադրիչ։

## Ֆիլմագրութիւն
### Բեմադրիչ

### Դերերը կինոյի մէջ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:23 Սեպտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:17 Սեպտեմբերի մահեր
Խոյ (այլ կիրառումներ)

*Խոյ (համաստեղութիւն)՝ համաստեղութիւն
*Խոյ (կենդանակերպ)՝ կենդանաշրջանի նշան
*Խոյ (քաղաք)
*Խոյեր (Ovis)՝ սնամէջ եղջերաւորներու ընտանիքի երկկճղակաւորներ
Խոյ (կենդանակերպ)

աջից|frameless
24px **Խոյ** (), կը համարուի առաջին աստղագուշակը։ Արեւը կ'անցնի Խոյի աստղերուն կողմէն Մարտ 21 -էն մինչեւ Ապրիլ 19-ը շրջանի միջեւ, այս շարժումը կը կատարուի Գարնան սկիզբը այսինքն ով որ գարնան սկիզբը ծնած է եւ այս թուականներու միջեւ իր աստղագուշակը Խոյ կ'ըլլայ։
## Պատկերասրահ

Aries (silver) rv.png
Hugo-de-Groot-Syntagma-Arateorum MG 0642.tif


## Տե՛ս նաեւ
*Խոյ (համաստեղութիւն)

Ստորոգութիւն:Կենդանակերպեր
Խոնարհ (անձնանուն)

**Խոնարհ**, հայկական իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն խոնարհ բառէն, այնպէս ինչպէս՝ Համեստ անձնանունը։ Յիշատակուած է 1796 թուականին։ Այս անունէն կազմուած է նաեւ Խոնարհ-Մելեք անձնանունը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Խնկօ Ապէր

**Խնկօ Ապէր (Աթաբէկ Խնկոյեան**, ), մանկագիր, թարգմանիչ, մանկավարժ, առակագիր։

Ծնած է Ղարապոյա (այժմ՝ Սպիտակի շրջանի Խնկոյեան գիւղ)։ Նախակրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի, ապա Ալեքսանդրապոլի մէջ (այժմ՝ Կիւմրի)։

1890-1910 թուականներուն, կը վարէ ուսուցչութեան պաշտօն՝ Անդրկովկասի զանազան հայաշատ վայրերու մէջ, ապա կը հաստատուի Թիֆլիս, կ'աշխատակցի «Հասկեր» մանկական ամսագիրին, ինչպէս նաեւ «Մաճկալ», «Աշխատաւոր» եւ այլ պարբերականներու, շարունակելով ուսուցչական աշխատանքը Ստ. Լիսիցեանի գիշերօրթիկին եւ քաղաքային պետական դպրոցին մէջ։ Սովետական իշխանութեան հաստատումէն ետք մշտական բնակութուն կը հաստատէ Երեւանի մէջ, ուր գրական-մանկավարժական եռանդուն աշխատանք կը ծաւալէ, կը կազմէ մայրենի լեզուի դասագիրքեր՝ «Մեր Դպրոցը», իսկ խորհրդային տարիներուն՝ «Կարմիր Արեւ»ը։ Կը հեղինակէ մանկական բազմաթիւ եւ բազմազան գործեր՝ բանաստեղծութիւններ, հեքիաթներ, առակներ, պատմուածքներ։ Կը կատարէ՝ այլ մանկական գրականութիւններէ, թարգմանութիւններ ու փոխադրութիւններ։

Վախճանած է 6 Հոկտեմբեր 1935-ին, թաղուած Երեւանի Կոմիտասի անուան Զբօսայգիի Պանթէոնը:

## Գլխաւոր գործերը եւ ժողովածուները
* «Առակներ» (4 ժողովածոյ),
* «Ընտիր Երկեր»,
* «Գող Մաքին»,
* «Գայլն Ու Կատուն»,
* «Մկների Ժողովը»,
* «Հեքիաթներ Եւ Պատմուածքներ»,
* «Երկեր»։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:19 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:8 Հոկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ առակագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Ստորոգութիւն:Խորհրդային բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Խորհրդային գրողներ
Արշակ Խնդիրեան

**Արշակ Խնդիրեան **(ծն.՝1946, Պոլիս ), հայ երգիծաբան եւ երաժշտագէտ։

## Կենսագրութիւն
Երգիծաբան եւ երաժշտագէտ՝ Ա. Խնդիրեան ծնած է Պոլիս: Փոքր տարիքին ընտանիքին հետ կը փոխադրուի Հալէպ, ապա Լիբանան: 9 տարեկանին կը սկսի երաժշտութեան դասերու, հետեւելով գլարինէթի։ 14 տարեկանին կը հիմնէ Լիբանանի առաջին երգի-նուագի համոյթը, «Սայաթ-Նովա» անունով։ Այս խումբը պատրաստած է հարիւրաւոր երգիչներ եւ նուագահարներ, իր աւելի քան տասնեակ մը տարիներու գործունէութեան ընթացքին։

Ա. Խնդիրեան հեղինակած է մօտ 47 երգեր եւ պատրաստած՝ բազմաթիւ ձայնապնակներ, կատարուած զանազան երգիչներու կողմէ։ Ելոյթներ ունեցած է Պէյրութ, Թրիփոլի, Նիկոսիա, Լառնագա, Դամասկոս, Հալէպ, Գահիրէ, Աղեքսանդրիա, Երեւան, Գալիֆորնիա, Հիւսթըն-Թեքսաս եւ այլ վայրեր։ Հրատարակած է «Սէր ու Քնար» ձայնագրեալ երգարանները։

## Գործեր
Հեղինակն է երգիծական հինգ գրքոյկներու.

* «Գործելաձեւ» (1980),
* «Փշածաղիկ» (1981),
* «Ինչպէս Տեսաք Մեր Ամերիկան» (1983),
* «Վլվլուկ Յիմարներու Դրախտին Մէջ» (1988)
* «Թովմաս Էֆէնտիին վերջին Արկածը» (1989):

Աշխատակցած է սփիւռքահայ թերթերու, ինչպէս՝ «Հայրենիք», «Ոզնի» (Ա.Մ.Ն.), «Յառաջ» (Փարիզ), «Շարժում» (Հարաւային Ամերիկա), «Մարմարա» (Պոլիս), «Օշական» (Հալէպ), եւլն.:

Ա. Խնդիրեան պարգեւատրուած է Հարաւային Գալիֆորնիոյ Ֆիլմերու Ընկերակցութենէն, որպէս լաւ երաժիշտ։ Հետեւած է նաեւ հնդկական եւ արեւելեան փիլիսոփայական գիտութեանց եւ իր ուսումնասիրութիւններուն համար վերջերս արժանացած է «Հիւմէնիթէրիըն-Ֆիլանթրոփիսդ» տիտղոսին եւ ոսկեայ մետալի։ Հաստատուած է Լոս Անճելըս:

Ա. Խնդիրեան կը պատմէ իրական կեանքէ դրուագներ, զորս գիտէ համեմել երգիծական պատկերներով։

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ
Հոս մոռցուած է յիշել Խնդիրեանի «ՄԱՏԵԱՆ ԽՆԴՈՒԹԵԱՆ» եւ «ՄԵՐ ԿՐԿԷՍԸ» երգիծական գրքոյկները:

Խնդիրեանի վերջին երգիծական գրքոյկը կը կոչուի «ՄԵՐ ԿՐԿԷՍԸ» կարելի է ընթերցել VLUME էլեքթրոնային կայքով:

Ստորոգութիւն:Հայ երաժշտագէտներ
Խոսրով Ա.

**Խոսրով Ա** Մեծ, Քաջ (ծն.թ. անյայտ– 252), Մեծ Հայքի Արշակունի թագաւոր 211 թ.-էն: Յաջորդած է հօրը՝ Վաղարշ Բ-ին: Խոսրովի գահակալման տարիները վիճելի են պատմագիտութեան մէջ: Գահակալման սկիզբը Խոսրով անցած է Կովկասեան լեռները, պատժած է խազրաց եւ բասլաց ցեղերը, ապահոված՝ պետութեան հիւսիսային սահմանները: Պաշտպանելով քրմական դաու շահերը՝ հալածած է քրիստոնէական համայնքները: 215 թ.-ին Հռոմի հետ բարեկամանալու նպատակով այցելած է Կարակալա կայսրին, սակայն ձերբակալուած է: Կարակալայի արարքը հռոմէացիներու դէմ հանած է հայոց բանակը եւ ան հարկադրուած՝ ազատած է Խոսրովին: 216 թ.-ին Խոսրով պարթեւաց զինակցութեամբ յաղթած է, վերստին նուաճումներու ելած Կարակալային:

Իրանի մէջ պարթեւ Արշակունիներու դէմ Սասանեաններու մղած գահակալական կռիւներու ժամանակ, Խոսրով պաշտպանած է Արտաւան V Արշակունիին: Արտաւանի պարտութենէն ետք Խոսրով գլխաւորած է հակասասանեան ուժերու պայքարը Արտաշիր I-ի դէմ: Աքեմենեան աշխարհակալութիւնը վերականգնելու մտադրութեամբ 230 թ.-ին պարսկական բանակը մտած է հայոց Միջագետք եւ հռոմէացի Ասորիք` պատերազմ սկսելով Հայաստանի եւ Հռոմի դէմ: Խոսրովը Հռոմի կայսր Ալեքսանտր Սեւերոսի դաշնակցութեամբ 232 թ.-ի գարնան յաղթած է պարսկական զօրքերուն եւ կասեցուցած՝ անոնց յառաջխաղացքը: Ըստ աւանդական պատմութեան, Արտաշիրի դէմ յաղթական պատերազմի առթիւ, Խոսրով Ատրպատականի մէջ հիմնած է Դավրէժ (այժմ` Թաւրիզ) քաղաքը: Այնուհետեւ շուրջ 10 տարի (234 - 245) կռուած է Սասանեաններուն դէմ եւ պաշտպանած է երկրի սահմանները: Խոսրովը զոհ դարձած է պարսից (հաւանօրէն Արտաշիր I-ի որդիի՝ հայոց դրածոյ թագաւոր Որմիզդ-արտաշիրի) կազմակերպած դաւադրութեան:

## Գրականութիւն
* Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն Հայոց, Թ., 1909
* Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե., 1968
* Յովսէպոս Փլավիոս, Դիոն Կասսիոս, Ե., 1976, (Օտար աղբիւրները հայերու եւ Հայաստանի մասին, 9. Հին յունական աղբիւրներ, 1)
* Մանանդեան Հ., Քննական տեսութիւն հայ ժողովուրդի պատմութեան, հ. 2, մաս 1, Ե., 1957
Խոսրով Անձեւացի

**Խոսրով Անձեւացի** (ծննդեան թուականը անյայտ - մահացած է շուրջ 964-ին), հայ եկեղեցական գործիչ, մատենագիր։

## Կեանքը
Աշակերտած է Արամ մատենագիրին՝ Գրիգոր Նարեկացիին հօր։ Սկիզբը աշխարհական կեանք կը վարէ, կնոջ մահէն ետք կը ստանայ հոգեւորականի աստիճան։ Անանիա Մոկացի կաթողիկոսին ձեռքով 940-ական թուականներուն կը ձեռնադրուի Վասպուրականի Անձեւացիք գաւառին եպիսկոպոս (նոյն կաթողիկոսը զինք կ'անուանէ «այր համեստ եւ գիտնաւոր»)։ Որդիները՝ Յովհաննէսն ու Գրիգորը, Խոսրով Անձեւացի կը յանձնէ Նարեկավանք՝ Անանիա Նարեկացիին քով կրօնաւորելու (միջնեկ որդին՝ Սահակը, հաւանաբար կ'ըլլայ աշխարհական)։

Խոսրով Անձեւացիէն մեզի հասած է երկու մեկնութիւն։ 950-ական թուականներուն ան գրած է հայ եկեղեցւոյ պատարագին մեկնութիւնը։ Իր թելադրանքով որդին՝ Յովհաննէսը, 950-ին կը մեկնէ Աղօթամատոյցը։ Հայոց եկեղեցւոյ ժամակարգութեան մեկնութեան նուիրուած աշխատութեան մէջ («Մեկնութիւն Ժամակարգութեան») Խոսրով Անձեւացի կը վերլուծէ հայոց եկեղեցական օրհնութիւնները, աղօթքներն ու մաղթանքները, քարոզները եւ անոնց արարողակարգը։

Այդ մեկնութիւնները կարեւոր են պատմական տեսակետէն, որովհետեւ առատ տեղեկութիւններ կը պարունակեն Ժ. դարուն եկեղեցական ծիսական գիրքերու յօրինուածքին վերաբերեալ։ Խոսրով Անձեւացիին աշխատութիւններուն մէջ ուշագրաւ տուեալներ կան այդ միջնադարեան Հայաստանի հասարակական-տնտեսական յարաբերութիւններուն մասին։

Ծերացած Խոսրով Անձեւացի 954-ին կը մեղադրուի աղանդաւորականութիւնը (ըստ երեւոյթին թոնդրակեաններուն) հարելու մէջ եւ կը բանադրուի Անանիա Մոկացի կաթողիկոսին կողմէն Վերջինը Խոսրով Անձեւացին («Պատճառ յաղագս զԽոսրով նզովելոյն զԱնձեւացւոյ եպիսկոպոսն», «Արարատ», 1897, N» 6) կը դատապարտէ հերձամիտ հակումներուն ու արարքներուն համար եւ կը շեշտէ, որ Խոսրով Անձեւացին աւելորդ կը համարէ խաչին օրհնութիւնը, հրեշտակները պաշտելը, կաթողիկոսն ու եպիսկոպոսները մեծարելը եւ այլն։ Կաթողիկոսը կը ջանայ Խոսրով Անձեւացին ետ պահել աղանդաւորական միտումներէն, բայց՝ ապարդիւն։

## Երկեր
* Մեկնութիւն ժամակարգութեան, Օրթագիւղ, [ԿՊ], 1840։ 
* Մեկնութիւն աղօթից պատարագին, Վնտ., 1869։

## Գրականութիւն
* Ստեփաննոս Օրբելեան, Պատմութիւն նահանգին Սիրական, Թ., 1910։ 
* Տէր-Մկրտիչեան Գ., Հայկականք, Վաղ-պատ, 1894։

## Արտաքին յղումներ
* Խոսրով Անձեւացի «Խրատ»

Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Գրիգոր Նարեկացի
Խոսրով Բ.

**Խոսրով Բ.**, հայոց Արշակունի թագաւոր (279-287)։ Սպաննուած՝ 287 թուականին, պարթեւ Անակի կողմէ։ Զինք փոխարինած է որդին՝ Տրդատ Գ․ Մեծը։

## Կենսագրութիւն
Խոսրով Բ․-ը հայոց թագաւոր Տրդատ Բ․-ի (252-287) որդին էր։ Յաջորդած է հօրը եւ հռոմէացիներու օգնութեամբ հաստատուած հայկական գահին։ Երբեմն անուանումով կը շփոթեցնէ իր պապի՝ Խոսրով Ա-ի (211-252) կամ որդիին՝ Խոսրով Գ․ Կոտակի հետ (330-338)։

## Ընտանիք
Անձնական կեանքի մասին շատ տեղեկութիւններ չեն պահպանուած։ Մասնաւորապէս յայտնի է, որ հօր հետ մասնակցած է Արտաշիր Սասանեանի դեմ արշաւանքներուն։

Կնոջ անունը չէ պահպանուած։ Ունեցած է երկու զաւակ՝ Տրդատ եւ Խոսրովիդուխտ։

## Սպանութիւն
Խոսրով Մեծը զրադաշտականութիւն կը դաւանէր եւ կը խոչնդոտէր քրիստոնէութեան տարածման։ Սպաննուած է քրիստոնեաներու կողմէ, սակայն մահուան մասին տեղեկութիւնները ամբողջական չեն։ Անոր մասին կը գրէ նաեւ պատմահայր Մովսէս Խորենացին։

Սպաննուած է 287 թուականին՝ պարթեւ Անակի կողմէ՝ Վաղարշապատի մէջ։ Հայ ազնուականութիւնը վրէժ կը լուծէ անոնցմէ, կը սպաննուին Անակի ընտանիքի բոլոր անդամները, բացի երիտասարդ Գրիգորէն։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Գէորգ Խոռխոռունի

**Գէորգ Խոռխոռունի** (Խորխորեան, հորհորեան, ), հայ բժիշկ։

## Կենսագրութիւն
Գէորգ Խոռխոռունին ծնած է մոտաւորապէս 1890 թուականին, Կոստանդնուպոլիս։ 1914 թուականին աւարտածէ Կ. Պոլսոյ Օսմաեան կայսերական բժշկական վարժարանը։ Աշխատած է որպէս բժիշկ։ 1914 թուականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, զօրակոչուած է Օսմանեան բանակ եւ զինուորական բժիշկ ծառայած՝ Երզնկայի բերդի հիւանդանոցին մէջ՝ հարիւրապետի աստիճանով։

1915 թուականի Փետրուարի 25-ին կամ 1916 թուականի Մարտի 7-ին, Երզնկայի մէջ մահացած է ժանտախտէն՝ մօտ 25 տարեկան հասակին։

## Գրականութիւն
* Հայ բժշկութեան տուած զոհերը, ցուցակագրուած վաւերական փաստերով, Սթամպուլ, 1919։
* Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ. Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Սթանպուլ, 1940։
* Ատաշ Ատնան, 20-րդ դարի նահատակ եղած բժիշկները (թուրքերէն), Թուրքիա, 1997։
* Յարման Արսէն, Հայերը Օսմանեան առողջապահութեան ծառայութեան մէջ եւ պատմութիւն սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի (թուրքերէն), Սթամպուլ, 2001։

## Արտաքին յղումներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:Պրուսա ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1915 մահեր
Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր
Ստորոգութիւն:Երզնկա մահեր
Խոսրովի Դղեակ

**Խոսրովի Դղեակ**, միջնադարեան իշխանական դղեակ Մեծ Հայքի Գողթն գաւառի Սմբատան Դիզա գիւղի մօտ, բարձրագագաթ եւ բնական յարմարաւէտ լերան վրայ։

Կառուցած են Գողթնի իշխանները 5-րդ դարուն։ 7-րդ դարին դղեակը վերակառուցած է Գողթնի Խոսրով իշխանը։ Կառուցուած է մշակուած եւ կիսամշակ քարերէ։ Միջնաբերդը իշխանական դղեակի համալիրով գտնուած է լեռնագագաթի յարմարաւէտ վայրին մէջ։ Պարիսպները քարաշէն են, մի քանի շարքերով, այժմ՝ աւերակ։ Համալիրի աւերակները գտնուած են լեռնագագաթի լանջերուն, միջնաբերդի տարածքին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գողթն
Ստորոգութիւն:Հայկական ճարտարապետութիւն
Խոսրովիդուխտ

**Խոսրովիդուխտ** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), VIII դարու կին երաժիշտ, Գողթնի իշխան Վահան Գողթնացիին քոյրը։ Ըստ աւանդութեան, եղբօր նահատակութեան առթիւ (737 թ.) հորինած է «Զարմանալի է ինձ» գովքը, որ Հայոց եկեղեցին կանօնացրած եւ ներմուծած է Շարակնոցին մէջ։ Գովքն օժտուած է գեղարուեստական բարձր արժանիքներով։

Խոսրովիդուխտի ստեղծագործութիւնը հայ հոգեւոր երգարուեստի առաջին նմուշներէն է, ուր ներկայ է իւրահատուկ երաժշտական ձեւը, մեղեդիին անկաշկանդ եւ ծաւալուն զարգացումը։

## Արտաքին յղումներ
* «Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002

## Գրականութիւն
* Ալիշան Ղ., Հուշիկք հայրենյաց հայոց, հ. 2, Վնտ., 1870, էջ 96-200

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Խոսրով Դ.

**Խոսրով Դ** (ծն. թ. անյտ.&nbsp;-&nbsp;մօտ 415), Մեծ Հայքի Արշակունի թագավոր 385 - 388 թուականներինուն եւ 414 թ.-էն։ Արշակ Գ. թագաւորի խնամակալ Մանուէլ Մամիկոնեանի մահէն ետք, հայ նախարարներու պահանջով, Պարսից Շապուհ III արքան Հայոց գահին բարձրացուց պատանի Խոսրովին՝ անոր կնութեան տալով իր քոյր Զրվանդուխտին եւ խնամակալ կարգելով պարսիկ իշխան Զիկին։

Արշակ Գ. դիմեց կայսր Թէոդոսիոս I Մեծի օգնութեան՝ իր գահակալական իրաւունքը վերականգնելու համար։ Սակայն Թէոդոսիոսը եւ Շապուհը Հայաստանը բաժնեցին (387) միմեանց միջեւ. պարսկական մասին մէջ (ըստ Պրոկոպիոս Կեսարացիի՝ մօտ 80%-ը) իշխեց Խոսրովը, , հռոմէականին մէջ (մօտ 20%-ը)՝ Արշակ Գ.։ Շապուհ III-ի մահէն (388) ետք Պարսից արքունիքը Խոսրովին կանչեց Տիզբոն եւ Հայոց պետական միասնութիւնը վերականգնելու ամբաստանութեամբ բանտարկեց Անհուշ բերդին մէջ։ Խոսրովը բանտէն ազատեցաւ եւ երկրորդ անգամ գահ բարձրացաւ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթեւի միջնորդութեամբ՝ իր եղբայր Վռամշապուհ թագաւորի մահէն ետք։

Ստորոգութիւն:Արշակունիներ
Ստորոգութիւն:Հայոց արքաներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Խորէն (անձնանուն)

**Խորէն**, պարթեւական ծագումով հայկական արական տարածուած անուն։

* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Խորէն Արամունի (ծն.1948 Իրան) արձակագիր
* Խորէն Աշըգեան (1842-1898) Կ.Պոլսոյ պատրիարք
* Խորէն Մանաւեան բանաստեղծ
* Խորէն Լեւոնեան (ծն.1983) դերասան, հաղորդավար
* Խորէն Պալեան (1935 Լիբանան-2007) հոգեւոր երգիչ, բանասէր
* Խորէն Սինանեան (1868 Կ.Պոլիս-1928) աստղագէտ
* Խորէն Գեւոր  ծն,1979) գերմանացի ահեստավարժ բռնցքամարտիկ

## Ծանօթագրութիւններ
Խորէն Արամունի

**Խորէն Արամունի** (Խորէն Քէշիշեան, ), հայ արձակագիր։ Հայաստանի գրողների միութեան անդամ (2004)։

## Կենսագրական
Արամունի ծնած է Իրան, փոքր տարիքին ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Թեհրան՝ հաստատուած Զարքէշ-Վահիտիէ (ներկայ Սասուն) քաղաքամասը։ Անոր պապը Սաւուղ Քէշիշեանը եւ հայրը Արամը եղած են ժամանակի թաղի ազգային երեւելի դէմքերէն, իրենց համաթաղեցիներուն հետ հիմնադրած են «Նայիրի» տարրական դպրոցը՝ 1955-56 ։ Նշանակալից դերակատարութիւն ունեցած են նոյն քաղաքամասի Ս. Թարգմանչաց եկեղեցւոյ հիմնադրման գործին մէջ։ Երկու տարի ուսած է Սպահանի պետական համալսարանի հայագիտական բաժինէն ներս։ 1969-ի Նոյեմբերին հայրենադարձած է։

1975-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժինը։ Աշխատած է որպէս ուսուցիչ, գեղարուեստական մասի վարիչ՝ Մշակոյթի տան մէջ եւ Պատկերասրահի գիտաշխատող։

1980-ին արտագաղթած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ։ Աշխատակցած է տեղական պարբերականներու, իր ներդրումը ունեցած է մշակութային ու հասարակական տարաբնոյթ աշխատանքներու մէջ։ Հեղինակած է 14 գեղարուեստական, ուր ներառուած են իր վաւերագրական, հրապարակախօսական, երգիծական ժանրի ստեղծագործութիւնները, 15 թատերգութիւն, որոնցմէ վեցը բեմադրուած է թէ՛ Հայաստանի եւ թէ արտերկրի մէջ։ Թարգմանած է Էսմայիլ Ռայինի «Հայերի Զանգուածային Կոտորածները» եւ պատմուածքներու շարք մը։

Ամառային ամիսները կ՛անցընէ Հայաստանի մէջ, ուր կը մասնակցի տարբեր ձեռնարկներու, համագումարներու, ձեւով մը կը փոխանցէ ամերիկահայ գրողներու ձայնը։

## Գիրքեր
* «Հետմահու Հարսանիք» (Երեւան, 1991)
* «Երբ Որ Բաց Են Դռներն Յուսոյ» (Լոս Անճելըս, 1993)
* «Մահուան Պար» (Լոս Անճելըս, 1996)
* «Մի Բուռ Առօրեայ» (Լոս Անճելըս, 1996)
* «Դարի Ճանապարհը» (Լոս Անճելըս, 1999)
* «Թատրոն» (Լոս Անճելըս, 2002)
* «Անվերադարձ Ապագայ» (թատերգութիւններոը ժողովածոյ, Լոս Անճելըս, 2004)
* «Անվաւեր» (Երեւան, 2004)
* «Դպրոցի Ճամփան» (Լոս Անճելըս, 2005)
* «Ուղղիչ Տունը» (Երեւան, 2010)
* «Խրամատից Դուրս» (Երեւան, 2010)
* «Կլէնտէյլ-Խաշաթաղ» (Երեւան, 2012)
* «Ձնհալ» (Երեւան, 2014)
 
## Պարգեւներ
* «Ուիլիըմ Սարոյեան»ի անուան շքանշան, 2014

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1948 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:14 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Իրան ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Խորէն Գաբիկեան

**Խորէն Գաբիկեան** (1891, Շապին Գարահիսար - 2 Յունուար 1973), հայ ուսուցիչ եւ մտաւորական։

## Կենսագրութիւն
Գարբիկեան Նախակրթութիւնը կը ստանայ Սեբաստիոյ որբանոցին մէջ, ուրկէ շրջանաւարտ կ՛ըլլայ 1909-ին։ Աւարտելէ ետք յաջորդող չորս տարիներուն կ՛աշակերտի Մխիթարեաններուն, Նախ՝ Պոլիս (1910 - 1911) եւ ապա՝ Վենետիկ, Մուրատ Ռաֆայէլեան վարժարանի մէջ (1911 - 1914)։

1914-1919, Գաբիկեան իր բարձրագոյն ուսումը կը ստանայ Ֆրիպուրկի Համալսարանէն ներս։

## Ուսուցչական ազպարէզ
յաջորդաբար պաշտօնավարած է․
* 1920-1933ականներուն, որպէս ուսուցիչ ան կը պաշտօնավարէ Պոլսոյ կեդրոնական վար­ժարանի,
* 1921-1928, Մուրատ Ռաֆայէլեանի,
* 1928-1933, Հալէպի Հայկազեան վարժարանի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1891 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Շապին Գարահիսար ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2 Յունուարի մահեր
Ստորոգութիւն:1973 մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Խորէն Եպս. Դիմաքսեան

**Խորէն Եպս․ Դիմաքսեան** ( 1864, Կիւրին – անյայտ ), Կիւրինի առաջնորդ է։ Ծնած է Կիւրին 1864 թուականին։ Ան Բէքմէզեան Ս․Եկեղեցիին մէջ վարտապետութեան ձեռնադրուած է 1892 թուականին։ Կիլիկիոյին միաբանը դառնալով շատ մը քաղաքներուն մէջ պաշտօններ վարած է։

## Աղբիւրներ

* Յուշարձան, Կ․ Պոլիս, 1919, էջ 82․
Խորէն Մանավեան

**Մանավեան Խորէն (1934)**, 
Ծնած է Իսթանպուլ։ Նախակրթութիւնը ստացած է Ս. Մեսրոպեան վարժարանին մէջ, ապա՝ յաճախած է Վիեննական Մխիթարեան վարժարան, որմէ աւարտելէ ետք՝ ուսումը շարունակած է Իսթանպուլի համալսարանի տնտեսագիտական ֆաքիւլթէն։ Պարագաներու բերումով՝ թերաւարտ։

1962էն սկսեալ կ՝ աշխատակցի Մարմարա օրաթերթի գրական էջերուն։ Անոնցմէ փունջ մը հատորով լոյս կը տեսնէ 1977-ին, Ստուերախաղ խորագրով։ Իսկ, կրկին վերոյիշեալ թերթին մէջ հրատարակուած «ճզմուածներ» բանաստեղծութիւններու շարքը հատոր մը կազմելու ծաւալ ստացած է։ Իր բանաստեղծական եւ արձակ աոաջին փորձերը կատարած է թրքերէնով։ Հայերէն արտայայտուելու փորձն ու ջանքը կը պարտի Զարեհ էսրախունիին։ Գրած է նաեւ պատմուածքներ։ 1964-ին արժանացած է «Սարգիս Պօղոսեան» գրական մրցանակին։

## Հրատարակուած Գործեր
* Ստուերախաղ (բանաստեղծութիւն) - Իսթանպուլ, 1977։
* Գոյներն Ալ Կը Գինովնան (բանաստեղծութիւն) - Իսթանպուլ,
2004։

Ստորոգութիւն:Հայեր
Խորէն Մանաւեան

**Խորէն Մանաւեան**, հայ բանաստեղծ։

Ծնած է Պոլիս։ Յաճախած է Կէտիկփաշայի Մէսրոպեան նախակրդարանը, յետոյ Մխիթարեան լիսէ, աւելի վերջը՝ Իսթանպուլի Տնտեսագիտութեան ֆաքիւլթէն, զոր աւարտելէ ետք զբաղուած է Հաշուագիտութեամբ։

Սկսած է գրել փոքր տարիքէն, թրքերէն ու հայերէն ոտանաւորներ։
Ամուսնացած է եւ տէր է երկու զաւկի։
1962 թուականէն սկսեալ կ'աշխատցի «Մարմարա« օրաթերթի գրական թիւերուն։ Հրատարակած է «Ստուերախաղ» (1977) բանաստեղծութիւններու գիրք մը։
Արժանացած է «Սարքիս Պողոսեան» մրցանակի, 1965-1966 տարեշրջանին։
## Աղբիւրներ
* 

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Խորհրդային Միութեան դրօշակ

[250px|right|thumb|[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան դրօշակը:]]
**Խորհրդային Միութեան դրօշակ**, պետական դրօշն էր Խորհրդային Միութեան, 1923 թուականէն սկսեալ մինչեւ այդ պետութեան տապալումը՝ 1991 թուական։ Դրօշակին պատկերն ու նպատակը ծագած են Ռուսիոյ յեղափոխութենէն: Դրօշը նաեւ միջազգային նշան մըն է համայնավար շարժումին, եւ ունի երկու ծածկանուններ՝ Կարմիր Դրօշը եւ Մուրճն ու Մանգաղը:

250px|right|thumb|Կարմիր դրօշակը ու կարմիր աստղը:
1917 թուականէն առաջ, արդէն կարմիր դրօշ մը կը ներկայացնէր յեղափոխութիւն: Մուրճն ու մանգաղը կարմիր դրօշակին աւելցան Ռուսիոյ յեղափոխութեան ժամանակ, որ կը ներկայացնեն գործաւորներուն եւ գիղացիներուն միութիւնը: Կարմիր դրօշակը ենթարկուած է փոփոխոթիւններու եւ անոր աւելցած է կարմիր աստղ խորհրդանշանը, որ կը ներկայացնէ համայնավար շարժումին իշխանութիւնը:

Առաջին դրօշակը որ կը պարունակէր կարմիր աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը որդեգրուած է 12 Նոյեմբեր, 1923 թուականին: Դրօշակին վերջնական փոփոխութիւնը կատարուեցաւ 1980 թուականին, անոր կարմիր գոյնը վերածելով աւելի բաց կարմիր գոյնի մը: Դրօշակը մնաց Խորհրդային Միութեան պետական դրօշը մինչեւ անոր փլուզումը:

Ներկայիս կարմիր դրօշակը իր յետսամասի դեղին աստղով եւ մուրճն ու մանգաղով դեռ կը ներկայացնեն քանի մը համայնավար շարժումներու պետական նշանը:

## Դրօշակին ձեւաւորումը
Աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը կը գտնուին դրօշակին բարձրագոյն ձախ բաժինը: Յեղափոխութեան կարմիր գոյնը ծագած է Փարիզի հաղորդակցութեան վիճակէն, 1871 թուականէն: Աստղը եւ մուրճն ու մանգաղը արդէն ինքնուրոյն կը ներկայացնեն համայնավարութիւնը եւ ընկերավարութիւնը:

Մուրճը կը ներկայացնէ արուստի գործաւորները եւ մանգաղը կը ներկայացնէ գիւղացիները, որ միասին կը կազմեն ընչազուրկ դասակարգը:

Դրօշակին ձեւաւորումը վաւերացուեցաւ 1955 թուականին:

## Պատմութիւնը
[thumb|left|Անվաւեր դրօշակը ([1923):]]
[thumbnail|left|Առաջին Խորհրդային Միութեան դրօշակը ([Դեկտեմբեր 1922 - 12 Նոյեմբեր, 1923:)]]
Ռուսիոյ յեղափոխութեան ժամանակ Վլատիմիր Լենին եւ իր անդամակիցները ներառեցին դրօշակին ձեւաւորումին մէջ նաեւ պարունակել թուր մը, սակայն այս գաղափարը չգործադրուեցաւ երբ Լենին ըսաւ: «Թուրը մեր նշանը չէ:»:

Առաջին պաշտօնական դրօշակը որդեգրուեցաւ Դեկտեմբեր 1922 թուականին՝ միութեան առաջին համաժողովին ընթացքին: Երկրորդ դրօշը որ կը պարունակէր կարմիր զինանշանը, օրինաւոր պետական նշան մը եղաւ միայն 4 ամիս ու փոխարինուեցաւ կանոնաւոր մուրճն ու մանգաղ նշանով 12 Նոյեմբեր 1923 թուականին:

Յաջորդ փոփոխութիւնը փոխեց մուրճին ու մանգաղին չափերը, իսկ վերջին փոփոխութիւնը կատարուեցաւ 15 Օգոստոս 1980 թուականին որ փոխեց յատակի կարմիր գոյնը աւելի բաց կարմիր գոյնի մը ու դրօշը այսպէս մնաց մինչեւ 25 Դեկտեմբեր 1991:

## Տե՛ս նաեւ
* Խորհրդային Միութիւն
* Կարմիր աստղ

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ
դրօշ
Ստորոգութիւն:1923 դրօշներ
Խորհրդապաշտութիւն

մինի|Ֆերնանդ Կնոպֆ, «Ո՞վ կփրկի ինձ»
**Խորհրդապաշտութիւն** (երբեմն կ'ըսուի խորհրդանշապաշտութիւն, կամ պարզապէս սէմպոլիզմ), 19-րդ դարու բ. կիսու գրական ուղղութիւն-դպրոցներէն գլխաւորը։ Կազմուած՝ նախ ֆրանսական, ապա եւրոպական այլ գրականութիւններու մէջ, առաւելաբար՝ բանաստեղծութեան։

## Խորհրդապաշտութեան բնորոշ գիծեր

Զգայարանքներու ընծայած կարեւորութիւնը, անոնց մշակումը որպէսզի աշխարհը տեսնեն «սովորականէն տարբեր» ձեւով։

«Իմաստներու» երկրորդ աշխարհի մը գոյութիւնը, աշխարհ որ կը պահուի նիւթեղէն հասարակ երեւոյթ- աշխարհին ետին։ Այդ երկրորդ աշխհարն է, որ բանաստեղծը պիտի սորվի ընկալել զգայնութիւններով գոյներու, բոյսերու, հնչիւններու։

Ստորոգութիւն:Գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Գրական ուղղութիւններ
Խորումի պար

300px|մինի|աջից|Նաւաստիները կը դիտեն Խորումի պարը՝ վրացի պարողի կատարումով
**Խորումի Պար** (վրացերէն՝ ხორუმი), պատերազմի պար, ծնունդ առած է Վրաստանի հարաւ-արեւմտեան կողմը գտնուող Աճարիա տարածաշրջանին մէջ։ Պարը սկզբնապէս ներկայացուած է քանի մը տղամարդու կատարմամբ, սակայն ժամանակի ընթացքին աստիճանաբար սկսած է զարգանալ ու այժմ «Խորումի» պարը կարելի է ներկայացնել աւելի քան երեսուն կամ քառասուն պարողներու մասնակցութեամբ։

Թէեւ տարիներու ընթացքին պարողներուն քանակը փոխուած է, սակայն պարի բովանդակութիւնը մնացած է նոյնը։ Վրացական բանակը, վերջին դարերուն, կեանքի բերած է այս պարը։ Պարի նախերգանքով կը ներկայացուի մի քանի մարդոց փնտռտուքը՝ բանակելու․ այնուհետեւ, անոնք իրենց պարային շարժումներով կոչ կ՛ուղղեն բանակը հրաւիրելու ռազմադաշտ։ Պարը, ինքնիր մէջ, կը խորհրդանշէ որոնման, պատերազմի թեմաները, ինչպէս նաեւ վրացական զօրքի խիզախութեան եւ փառքի յաղթանակի տօնը։ Վրաստան, իր ողջ պատմութեան ընթացքին, մեծ թիւով պատերազմներ տեսած է, իսկ Խորումի պարը անցեալէն եկած կոչ է, զոր կը յուշէ մեզի՝ խաղաղութիւն ունենալու համար, պատրաստ ըլլալ պատերազմի։

## Երաժշտական ​​Առանձնայատկութիւններ
Ի տարբերութիւն՝ վրացական աւանդական պարերու մեծ մասին, որոնց սովորաբար կ՛ուղեկցին երգչախմբային բազմաձայն երգեցողութեան եւ ծափ, Խորումի աւանդաբար կ՛ուղեկցին միայն գործիքներ։

Թմբուկն ու պարիկապզուկը երկու հիմնական գործիքներ են, զորս կ՛ուղեցկին Խորումի ընթացքին։ 
## Արտաքին յղումներ
* video
* video
* Short description  Վրաստանի Ազգային պալեթի կայք։

Ստորոգութիւն:Արուեստ
Խորանարդ

աջից|180px
մինի|աջից|160px|Փռուածքը
**Խորանարդ**, նաեւ՝ **խորան**, կանոնաւոր վեցանիստ է, հինգ հնարաւոր ուղղաձեւ բազմանիստերէն մէկն է:
## Նկարագրութիւն
Խորանարդը ուղղաձեւ վեցանիստ է, որու բոլոր նիստերը քառակուսիներ են։ Ունի 12 կող, 8 գագաթ, իւրաքանչիւր գագաթին կը միանան փոխուղղահայեաց 3 կողեր։ Խորանարդը զուգահեռանիստի մասնաւոր ձեւ է։

## Բնութագրական տուեալներ
Կողի a երկարութեան պարագային՝ 
Ծաւալը՝ 
V=a3
Մակերեւոյթի մակերեսը՝ 
S=6a2
Անկիւնագիծը՝ 
a\sqrt 3
## Հատոյթները
* Բոլոր կողերու միջնակէտերով անցնող տափարակով հատելու ժամանակ կը ստացուի ուղղաձեւ վեցանկիւնի։
## Տարածական Կէտերը
Խորանի համար մը, որուն արտագծուած ոլորտի շառաւիղը R է, եւ խորանարդի գագաթներէն di-ի վրայ գտնուող տուեալ կէտի համար ունինք՝

:\frac{\sum_{i=1}^8 d_i^4}{8} + \frac{16R^4}{9} = \left(\frac{\sum_{i=1}^8 d_i^2}{8} + \frac{2R^2}{3}\right)^2. 

## Տես նաեւ
* Ռուպիքս Քիւպ
* Հատած խորանարդ
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ
Խունկ (անձնանուն)

**Խունկ**, հայկական արական անուն։ Յառաջացած է հայերէն խունկ՝ «կնդրուկ» բառէն։ Յիշատակուած է 15-16-րդ դարերուն։

## Գործածութիւններ
* Խունկ, հայրը Թադէոս քահանային, որ Արճէշի Մեծոփայ վանքին մէջ 1412 թուականին գրել տուաւ Աւետարան մը։
* Խունկ քահանայ, գրիչ, զոր ընդօրինակած է Աւետարանը 1483 թուականին։
* Խնկայ ձեւով յիշատակուած է 1505 թուականին։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական արական անձնանուններ
Խուճապի Վանք

**Խուճապի վանք**, XIII դարու հայկական ճարտարապետական յուշարձան է պատմական Գուգարքի Բողնոփոր գաւառին մէջ, այժմ ՀՀ Լոռի մարզի Թումանեանի շրջանին մէջ]]։

## Նկարագիրը
Խուճապի վանքը (XIII դ) կը գտնուի Լոռի մարզի Պրիւոլնոյէ գիւղի մօտակայքին, Լալվար լերան հիւսիսային լանջին։ 9-10 դարերուն կառուցուած է համալիրի ամենահին եկեղեցին, որ միանաւ բազիլիկ կառոյց է: Հիմնադրման առաջին տարիներուն գործած է որպէս հայադաւան մենաստան, իսկ XIII դ Զաքարեաններու տիրապետութեան շրջանին վերածուած է Քաղկեդոնի վանքի։ Վանքը կառուցուած է ֆելզիտային տուֆի սրբատաշ քարով։ Զոյգ մոյթով գմբէթաւոր յօինուածք է։ Մոյթերը միակտուր քարով են, ութանիստ։ Խոր նախաբեմով ապսիտը ունի եռանկիւնաձեւ խորշերով մշակուած, արեւելեան ճակատին բացուող երեք լուսամուտ։ Մուտքերն են՝ արեւմուտքէն, հիւսիսէն եւ հարաւէն։ Գմբէթի 12 նիստանի կամարաշարով զարդարուած բարձրադիր թմբուկի իւրաքանչիւր նիստին նեղ եւ բարձր լուսամուտ է։ Եկեղեցւոյ արեւմտեան ճակատի ողջ երկարութեամբ կից է սրահ գաւիթը։ Յուշարձանը ունի տեքորաթիւ հարուստ հարդարանք:

## Տե՛ս նաեւ
* Խուճապի վանքը «Խուճապի» մեջ է
* Ջավախքի թեմ ստեղծեք 
* Վրացիները հայ-քաղկեդոնական վանքերն են պահանջում
* Հայ քաղկեդոնական եկեղեցիները` թուրք-վրացական «եղբայրության» սակարկագին 

## Ծանօրութիւներ

Ստորոգութիւն:Հայաստան
Հռիփսիմէ Խուրշուդեան

**Հռիփսիմէ Խուրշուդեան** (), հայ ծանրամարտիկ։

Հռիփսիմէ Խուրշուդեան Եւրոպայի ծանրաբարձութեան աղջկանց ախոյեանութեան 75 քկ եւ վեր դասակարգին․ մասնակցած է 2012 թուականի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն եւ նուաճած է պրոնզէ մետալ՝ ետ մնալով ռուս Թաթիանա Քաշիրինայէն եւ Ժու Լուլուէն։ Հռիփսիմէն վարժութիւնն աւարտած է 128 քկ ցուցանիշով, իսկ հրմամբ բարձրացուց 166 քկ արդիւնքի՝ հաւաքելով 294 քկ, զոր 39 քկ-ով քիչ էր յաղթողի՝ Ժու Լուլուի արդիւնքէն։

## Պարգեւներ
*Մովսէս Խորենացիի մետալ (2012)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ծանրամարտիկներ
Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:27 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Քասախ ծնունդներ
Սոնա Խտըշեան

**Սօնա Խտըշեան-Ծառուկեան** (1928), ծնած է Պէյրութ: Նախնական ուսումը ստացած է տեղւոյն Սահակեան Ազգային վարժարանը: Յետոյ աւարտած է Պէյրութի Անգլիական Գոլէճը: Երկու տարի հետեւած է Հայկազեան գոլէճի մանկաուարժական դասընթացքներուն։ Ուսուցչական պաշտօն վարած է, դասաւանդելով հայերէն եւ անգլերէն լեզուները։

Կանուխէն սկսած է գրել, բայց իր պատմուածքները առաջին անգամ լոյս տեսած են վաթսունական թուականներուն, Պէյրութ հրատարակուող «Նայիրի» գրական շաբաթաթերթին մէջ։

Կ'ամուսնանայ «Նայիրի»ի խմբագիր եւ գրագէտ Անդրանիկ Ծառուկեանի հետ եւ միատեղ կը շարունակեն հրատարակել զայն, մինչեւ 1983: Լիբանանի ողբեգական դէպքերուն պատճառով կը փոխադրուին Փարիզ, միշտ վերադառնալու յոյսով:

Փարիզ հաստատուելէ ետք, Սօնա Ծառուկեան կ'աշխատակցի Լոս Անճելըս հրատարակուող «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթին, ստորագրելով պատմուածքներ եւ տոմսեր։

Այժմ կ՚ապրի Փարիզ, իր միակ դստեր Նայիրիին հետ։

Սօնա Ծառուկեան օժտուած է դէպքերը բնականօրէն եւ համով-հոտով պատմելու ձիրքով։ իր տիպարները իրենց անհատականութեամբ եւ գործածած հարազատ բարբառով համակրելի կը դառնան ընթերցողին։

## Աղբիւրներ
:
Վարուժան Խտըշեան

**Վարուժան Խտըշեան** (), հայ դերասան եւ բեմադրիչ:

## Կենսագրութիւն
16 տարեկանին սկսած է թատերական առաջին քայլերուն Ժորժ Սարգիսեանի հետ:

1960-ին մեկնած է Լոնտոն, ուր հետեւած եւ աւարտած է Լոնտոնի «Վէպըր Տուկլաս աքատեմի աֆ տրամաթիք արթ» հիմնարկը:

1965-ին վերադարձած է Լիբանան եւ մաս կազմած Համազգայինի «Լեւոն Շանթ» թատերախումբին: Երկու տարի ետք հիմնած է «Թատրոն 67» թատերախումբը: Տարիներու ընթացքին «Թատրոն 67» եւ Համազգային «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբին հետ ներկայացուցած է «Սալեմի վհուկները», «Գինը», «Կամուրջէն դիտուած», «Բոլոր զաւակներս», «Երկրորդ պողոտայի բանտարկեալը», «Կայսրը», «Հին աստուածներ», «Հանրային պարտէզի մէջ ոտաբոպիկ», «Երկնքի ճամբով», «Մեծ վարպետ Սոլենս», «Մինչեւ ո՞ւր», «Վենետիկի վաճառականը», «Շեփորդ հնչեցուր», «Մարա Սատ», «Վերակացուն», «Վենետիկեան երկուակներ», «Շերի նուար», «Բլրեցի Եփէն», «Ալաֆրանկա», «Հայաստանի լեռներուն սրնգահարը», «Արեւելեան ատամնաբուժը» եւ շարք մը այլ ներկայացումներ:

Ան 1979-էն 1987-ին Հայաստանի մէջ բեմադրած է թատերական 5 ներկայացումներ եւ 1987-ին արժանացած «Պետրոս Ադամեան» շքանշանին (Խորհրդային ժամանակաշրջանին առաջին սփիւռքահայն էր, որ այս շքանշանը կը ստանար):

2000 թուականին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսի ձեռամբ կը պարգեւատրուի «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով: Նոյն տարին կը պարգեւատրուի նաեւ Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան կողմէ՝ Համազգայինի շքանշանով:

2004 թուականին կը պարգեւատրուի Լիբանանեան Համալսարանի Գեղարուեստի բարձրագոյն հիմնարկին շքանշանով:

2008 թուականին իբրեւ պարգեւատրում կը ստանայ Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութենէն ոսկի մետալ: Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ. կաթողիկոսին ձեռամբ կը պարգեւատրուի Ս. Սահակ Ս. Մեսրոպ շքանշանով:

Վ. Խտըշեան աւելի քան 20 տարի Լիբանանեան համալսարանին մէջ դասաւանդած է թատերական արուեստը: Երկար տարիներ ստանձնած է Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի ղեկավարութիւնը:

Վ. Խտըշեան անգլերէնէ հայերէնի թարգմանած է 22 թատերական կտորներ:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* Համազգայինի արխիւներ.

## Արտաքին յղումներ
* Ոչ Եւս Է Յայտնի Բեմադրիչ Վարուժան Խտըշեան։

Ստորոգութիւն:7 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:28 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ բեմանկարիչներ
Արարատ Խրիմեան

**Արարատ Վարդանի Խրիմեան** (21 Հոկտեմբեր 1951, Ախալցիխէ, Վրացական ԽՍՀ - 13 Սեպտեմբեր, 2012, Համպուրկ, Գերմանիա), ՀՀ քաղաքական եւ պետական գործիչ։

## Կրթութիւն
* Աւարտած է Ախալցիխէի միջնակարգ դպրոցը։
* 1969-1974-ին սորված եւ աւարտած է Կ.Մարքսի անուան Երեւանի բազմարուեստական հիմնարկ ելեկտրական հիմնարկը՝ կարտարագէտ-մեքենագիտութեան որակաւորմամբ։

## Աշխատանքային գործունէութիւնը
* 1979-1990-ին աշխատած է ՀԽՍՀ թոխադրամիջոցային նախարարութեան թիւ 3 ինքնաշարժային թոխադրամիջոցային միաւորման որպէս ճարտարագէտ, ապա գլխաւոր ճարտարագէտ, գլխաւոր երկրաչափ։
* 23 ապրիլ 2004 - Յունիս 2008՝ «Հայկական երկաթուղի» փակ հաւաքական դրամագլուխի ընկերութեան գլխաւոր տնօրէն։
* Յուլիս 2008-էն սեպտեմբեր 2012 - «Ռուսական երկաթուղիներ» բաց հաւաքական դրամագլուխի ընկերութեան նախագահի խորհրդական։

## Պետական եւ քաղաքական գործունէութիւնը
* 1991 թ. - ընտրուասծ է Երեւանի Օրջոնիկիձէի շրջանային խորհուրդի գործադիր կոմիտէի նախագահի տեղակալ։
* 1991 թ. - ընտրուած է Երեւանի Էրեբունիի շրջանային խորհուրդի գործադիր կոմիտէի նախագահի տեղակալ։
* 1995 թ. - ընտրուած է ՀՀ Ազգային ժողովի առաջին գումարման պատգամաւոր թիւ 19 ընտրատարածքէն: Աժ պաշտպանութեան, ազգային անվտանգութեան եւ ներքին գործերու մշտական հանձնաժողովի անդամ։ «Հանրապետութիւն» խմբակցութեան անդամ։ ՀՀՇ անդամ։
* 1996 թ. - ընտրուած է Երեւանի Էրեբունիի համայնքի ղեկավար։
* 2000 թ. - նշանակուած է ՀՀ փոխադրամիջոցային եւ կապի նախարարութեան երկաթուղիի բաժինի պետ։
* 2000-2002 թթ. - ՀՀ փոխադրամիջոցային եւ կապի նախարարի տեղակալ-երկաթուղիի հարցերով բաժնի պետ։
* 2002-2004 թթ. - ՀՀ փոխադրամիջոցային եւ կապի նախարարի տեղակալ-«Հայկական երկաթուղի» փակ բաժնետիրական ընկերութեան գլխաւոր տնօրէն։
* 23 ապրիլ 2004 ՀՀ վարչապետի որոշմամբ կորսնցուցած ՀՀ փոխադրամիջոցային եւ կապի նախարարի տեղակալի պաշտօնը:

## Մասնակցութիւնը մարտական գործողութիւններուն
* 1991 -1994 թթ. մասնակած է Արցախի ազատագրական պայքարին։
* 1995-2000 թթ. ԵԿՄ Էրեբունիի բաժանմունքի նախագահ։

## Պարգեւներ եւ կոչումներ
* Մարտական Ծառայութեան մետալ:
* «Մայրական երախտագիտութիւն» մետալ։
* ՀՀ ՊՆ պատուագիր։
* Պատուաւոր երկաթուղայինի նշան։
* «Հարաւկովկաեան երկաթուղի» ընկերութեան առաջին անուանական վայրաշարժը կը կրէ «Արարատ Խրիմեան» անուանումը։

## Ընտանիք
Ամուսնացած էր, ունէր մէկ դուստր։

## Մահը
Վախճանած է 13 սեպտեմբեր 2012-ին Համպուրգի՝ երկարատեւ եւ ծանր հիւանդուփենէն ետք։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1951 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Ախալցխա Քաղաք ծնունդներ
Ստորոգութիւն:21 Հոկտեմբերի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:2012 մահեր
Ստորոգութիւն:13 Սեպտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Համպուրգ Քաղաք մահեր
Ստորոգութիւն:Էրեբունիի Թաղապետեր
Ստորոգութիւն:ՀՀ ԱԺ 1-ին Գումարման Պատգամաւորներ
Ստորոգութիւն:ՀՀՇ Անդամներ
Ստորոգութիւն:Մարտական ծառայության մեդալակիրներ
Ստորոգութիւն:Պատուաւոր Երկաթուղայիններ
Ստորոգութիւն:Վիրահայեր
Ստորոգութիւն:ՀՊՃՀ Շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:ԵԿՄ Անդամներ
Ծալկա

**Ծալկան** (), քաղաք Վրաստանի հարավին, Քվեմո Քարթլի երկրամասին, Ծալկայի մունիցիպալիտետի վարչական կենտրոնը։ Բնակչութիւնը կը կազմէ 2.000 մարդ, հիմնականը հայեր եւ հույներ են։ Ծալկան հիմնադրած են էրզրումի վիլայեթեն գաղթած հայերը, 1829-1830 թվականներին կոչված է *Բարմաքսըզ*, 1936 թվականին դարձած է շրջկենտրոն եւ վերանվանվել Ծալկա։

Ծալկա անունը պատմական *Թռեղքի* հետագա անվանումն է։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վրաստանի քաղաքներ
Ծակ Քար

250px|մինի|աջից|'''Ծակ քար'''
**Ծակ քար**, երկրաբանական բնութեան յուշարձան, Հայաստանի մէջ, որ բնական փապուղի է։ Բնութեան յուշարձանը կը գտնուի Կոտայքի մարզի Բջնի գիւղի մատոյցներու մէջ, Հրազդան գետի ձախ ափին։ Այն գրանցուած է Հայաստանի Հանրապետութեան Բնապահպանութեան նախարարութեան բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ։ Բնութեան պետական յուշարձաններու ցանկին մէջ ներառուած է 2008 թուականի 14 Օգոստոս-ին ընդունուած «Հայաստանի Հանրապետութեան բնութեան յուշարձաններու ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարութեան որոշման համաձայն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բնութեան յուշարձաններ
Խօսնակ (ամսագիր)

**Խօսնակ**, գրական, հասարակական եւ տեղեկատու ամսագիր։ ՀԲԸՄ Լիբանանի շրջանային յանձնաժողովի եւ Հայ երիտասարդաց ընկերութեան (ՀԵԸ) կեդրոնական վարչութեան օրգան։

Լոյս կը տեսնէ 1957-էն, Պէյրութի մէջ։ Խմբագիրներ՝ Ա. Մակարեան, Ս. Մինասեան։

«Խօսնակ (Ամսագիր)» իր պաշտօնաթերթով կը Լուսաբանէ ՀԲԸՄ-ի եւ ՀԵԸ-ի գործունէութիւնը Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ։ Նիւթեր կը տպագրէ Հայաստանի տնտեսութեան, գիտութեան ու մշակոյթի նուաճումներուն մասին։ Հայաստանը համարելով ազգապահպանման հիմնական կռուան՝ ձգտելով ամրապնդել հայրենիք-սփիւռք կապերը։

«Խօսնակ»ի պաշտօնաթերթով լոյս տեսնող յօդվածներու մեծ մասը նուիրուած են ՀԲԸՄ-ի եւ ՀԵԸ-ի, Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Կիպրոսի մէջ իրենց մասնաճիւղերու մարզական, մշակութային եւ կրթական գործունէութեան լուսաբանութեանը։

Նիւթեր կը տպագրուի նաեւ Հայաստանի տնտեսական, գիտական ու մշակութային կեանքի վերաբերյալ։ Պարբերաբար լոյս ընծայելով օտարալեզու (արաբերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն) երիտասարդական յաւելուածներ։

Անցեալին իբրեւ «Խօսնակ»ի յաւելուած լոյս տեսած են նաեւ «Խօսնակ պատանեկան» (1969-1975 եւ 1982-1987, խմբագիրներ՝ Զարեհ Թիւթիւնճեան, Ալպէր Գարամանուկեան) եւ «Երիտասարդ խօսնակ» (1989, խմբագիրներ՝ Ռաֆֆի Ճիկերեան, Զաւէն Նանէճեան) ուսանողական-երիտասարղական պարբերաթերթերը։

2006-էն ի վեր «Խօսնակ» պաշտօնաթերթի գլխաւոր խմբագիրն է Համբիկ Մարտիրոսեանը:

2017-ին Խօսնակը դարձաւ 60 տարեկան:

Տպաքանակը մօտ 1100 է, որմէ 600-ը կը սփռուի Լիբանանի մէջ, մնացեալ 500-ըՙ ամբողջ աշխարհը

Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Լիբանանի հայկական պարբերականներ
Մարիամ Ծաղիկեան (Գումբասեան)

**Մարիամ Ծաղիկեան** (**Գումբասեան**,), հայ դերասանուհի։

## Կենսագրութիւն
Մարիամ Ծաղիկեան (Գումբասեան) ծնած է Պոլիս: Հօր անունն է Գալուստ: Ան առաջին անգամ բեմ կը բարձրանայ 1861-ին: Մարիամ միջակ կարողութեամբ դերասանուհի էր։ Ան փնտռուած դերասանուհի էր, ո՛չ թէ իր տաղանդին համար, այլ դերասանուհիներու հազուագիտ ըլլալուն պատճառով:

Արեւելեան թատրոնի ու Նաումի բեմերուն վրայ ծաղկելէ ետք, ան կը մասնակցի Վարդովեանի խումբին, ստանձնելով մայրական դերեր: Կ'ամուսնանայ Յովհաննէս Պիլէզիքեան-Գումբասեանի հետ ու կ'ունենան դուստր մը (Վերգինէ) եւ մանչ մը (Գրիգոր-Սանատրուկ), որ իր մօր կենսագրութիւնը գրքոյկով մը կը հրատարակէ, ձգտելով ի յայտ բերել մօրը տաղանդը:

Մարիամ Ծաղիկեան սկզբնական շրջանին կը ստանձնէ գլխաւոր դերեր: Գովեստի արժանի է իր յանդգնութիւնը: Այդ օրերուն անտեսելով հասարակութեան կարծիքը բեմ կը բարձրանայ, որպէս դերասանուհի մասնակցելով շարք մը ներկայացումներու: Իր լաւագոյն դերը եղած է Մատամ Պէրնիէն, «Փարիզու Աղքատները» թատերախաղին մէջ:

Մարիամ Ծաղիկեան Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ պատկանող առաջին հայուհին եղած է, նկատի ունենալով որ հայ թատրոնի առաջին գործիչները իր օրերուն եղած են հայ կաթողիկէները:

Ան ծերութեան տարիքին կը քաշուի բեմէն: Կը մահանայ 1909-ին Կոստանդնուպոլիս: Իր աղջիկը՝ Վերգինէ Ծաղիկեան, որ կինն էր Գաբրիէլ Թոքաթլեանի, առաջին անգամ բեմ կը բարձրանայ 1875-ին, ստանձնելով փոքր դերեր:

## Աղբիւրներ
* «Թատերական Դէմքեր», Նշան Պէշիկթաշլեան, 1969 Անթիլիաս, էջ 1091-1092։

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Սեդա Ծաղիկեան

**Սեդա Ծաղիկեան** (1924, ծնած է Իսթանպուլ), գրող։

## Կենսագրութիւն
Յաճախած է Էսայեան, ֆրանսական Սէն Փիւլշէրի եւ Կեդրոնական վարժարանները։ Վկայուած է Իսթանպուլի համալսարանի գիտական Ֆաքիւլթէի բնագիտութիւն եւ ուսողութիւն ճիւղերէն եւ Տիթրոյթի Ուէյն համալսարանէն։ Ուսուցչագործած է Իսթանպուլի Սէն Փիւլշէրի, Կեդրոնական, Պէզճեան եւ Անարատ Յղութեան եւ ԱՄՆու Ս․ Յովհ․ Մկրտիչ եկեղեցւոյ շաբաթօրեայ վարժարաններուն մէջ։

Աշխատակցած է Իսթանպուլահայ մամուլին։ Մաս կազմած է *Հանդէս Մշակոյթի*ի խմբագրական կազմին։ Առանձին խմբագրած է Տիթրոյթի Պոլսահայ Մշակութային Միութեան պաշտօնաթերթ՝ *Միութիւն*ը (1969-1991)։

Օգտագործած է Սեդա գրչանունը։

1959-ին հաստատուած է Տիթրոյթ:

## Ծանօթագրութիւններ
Ստեփան Ծաղիկեան

**Ստեփան Ծաղիկեան** (1886, Խոտորջուրի (Մոխրակուտ գիւղ) - անյայտ), Նեմեսիս գործողութեան շրջանակին մէջ Թուրքիոյ ռազմածովային ուժերու նախկին նախարար Ճեմալի մահապատժի մասնակից։

## Կենսագրութիւն
Ուսումը կը ստանայ Տրապիզոն: 1908-ին ան կ’անդամակցի Հ.Յ.Դաշնակցութեան շարքերուն: 1914-ին կամաւոր կ’արձանագրուի եւ կ’ընդունուի Անդրանիկի գունդին մէջ։ Հանրապետութեան շրջանին կը դառնայ Սեպուհի զինակիցը եւ իր մասնակցութիւնը կը բերէ Շիրակի եւ Իջեւանի պոլշեւիկեան խլրտումներուն հաշուեյարդարին: Խորհրդայնացումէն ետք վրաստան անցնելով, Պետրոս Տէր Պօղոսեանի եւ Արտաշէս Գէորգեանի հետ կ’իրագործէ հայ ժողովուրդի դահիճներէն Ճեմալ փաշայի ահաբեկումը, Թիֆլիսի մէջ,օր ցերեկով,Չեկայի շէնքին առջեւ, 21 Յուլիս 1922-ին: Ապա գաղտնօրէն կը լծուի պոլշեւիկեան բռնակալութեան զոհ գացած հայ բանտարկեալներուն եւ աքսորեալներու օգնութեան գործին,անոնց հասցնելով սնունդ եւ հագուստներ: Ի վերջոյ, Ստալինեան հալածանքներու շրջանին կը ձերբակալուի ինք ալ:

Մահուան թուականն ու պարագաները ծանօթ չեն:

## Աղբիւրներ
*Դաշնակցական Պատանիին Գիրքը, էջ (195)։

## Ծանօթագրութիւններ
Ծաղկանոյշ Ծատուրեան

**Ծաղկանոյշ Ծատուրեան** (1941) Ծնած է Նոր Ջուղա։ Երեք տարեկան կորսնցուցած է իր տեսողութիւնը, բժշկական սխալ դարմանումի մը հետեւանքով։ Եօթը տարեկան իր մէջ կը զգայ երգի ու երաժշտութեան առընթեր, գրելու եւ կարդալու հակումը։ Սակայն դեռ ծանօթ չըլլալով պռայլեան տառերուն, իր հօրը օգնութեամբ կը ծանօթանայ հայ մեծ բանաստեղծներու ստեղծագործութեանց։ Իր հայրը Ահարոն Ծատուրեան ուսուցիչ էր Նոր Ջուղայի հայոց ազգային դպրոցներու մէջ։

Ծաղկանոյշ կը յաճախէ Սպահանի պռայլեան միութեան «Նուրբախշ» դպրոցը. կը սորվի պռայլեան տառերը եւ կը ծանօթանայ անգլերէն ու պարսկերէն լեզուներուն։ Կը սորվի նաեւ պռայլեան մեքենագրութիւն։

Երբ Թեհրան կը փոխադրուի, կապ կը հաստատէ Հայրենիքի հետ, ուրկէ իրեն կ'ուղարկեն դասագիրքեր, վէպեր, բանաստեղծութեան եւ պատմուածքներու հաւաքածոներ, ամսաթերթեր, երգարանեներ՝ հայերէն պռայլեան տառերով։

## Աղբիւրներ
Ծաղկաշատ (Արցախ)

**Ծաղկաշատը** գիւղ՝ Արցախի Ասկերանի շրջանի մէջ**,** 

կը գտնուի հանրապետութեան հիւսիսարեւելեան հատուածին մէջ։ Ասկերան շրջկեդրոնէն 7 քմ հեռաւորութեան վրայ, իսկ մայրաքաղաք Ստեփանակերտէն՝ 23 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքը լեռնային է, ունի 943.9 հազար տարածք, որմէ 777.2 հազարը գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի, իսկ 102.49 հազարը անտառային հողեր են։ Ծակաշատ համայնքի սահմանային գոտիէն կը հոսի Կարկառ գետի վտակը։ Ծաղկաշատ համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 172 մարդ կը կազմէ, կայ 55 տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը հիմնականին մէջ գիւղատնտեսութեամբ, անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ կը զբաղի: Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, բուժկէտ, միջնակարգ դպրոց, ուր կը սովին 22 աշակերտներ։

## Տեսարժան Վայրեր
Կան պատմամշակութային յուշարձաններ՝ Սբ. Աստուածածին եկեղեցի (19-րդ դ.), գերեզմանոց (18-19 դ.), աղբիւր (19-րդ դ.), ջրաղաց (19-րդ դ.), ձիթահանք(19-րդ դ.), խաչքար (13-րդ դ.), գիւղատեղի «Վաքա» (12-13 դդ.), ամրոց (վաղ միջնադար), դամբարաններ (Ք.ա. 2-1 հազ.), հաշուառուած է 35 յուշարձան։

## Պատկերասրահ

Հուշարձան 2-րդ աշխարհամարտում զոհված Ղշլաղցիների (3).jpg|Յուշարձան՝ 2-րդ աշխարհամարտին զոհուած Ղշլաղցիներու
Հուշարձան Գրիգոր Սողոմոնյանի.jpg|Գրիգոր Սողոմոնեանի յուշաղբիւր


## Արտաքին յղումներ
* Յակոբ Ղահրամանեան, ՏԵՂԵԿԱՏՈւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորներու սոցիալ-տնտեսական բնութագիրներու, Երեւան, Ճարտարագետ, 2015 թ.

## Ծանօթագրութիւններ
Ծաղկինէ (անձնանուն)

**Ծաղկինէ**, հայկական իգական անուն։ Առաջացած է հայերէն *ծաղիկ* բառէն եւ *-ինէ* վերջաւորութեամբ։ Նորակերտ անուն է։ Գործածական էր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ծաղկաձոր լեռնադահուկային առողջարան

[մինի|350px| [Ծաղկաձորը եւ Սեւանայ լիճը լեռնադահուկային երկրորդ ուղիէն]]
**Ծաղկաձոր լեռնադահուկային առողջարանը** տեղակայուած է հայկական Ծաղկաձոր քաղաքի լեռնային մասին մէջ, Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանէն եւ Զուարթնոց օդակայանէն մօտ 60 Քմ հեռաւորութեան վրայ։

## Ծաղկաձորի պատմություն
Ծաղկաձոր քաղաքը տեղակայուած է ծովի մակերեւոյթէն 1750 մ բարձր Թեղենիս լերան հարաւ-արեւելյան լանջին։ Խորհրդային ժամանակաշրջանին կառուցուած են ճոպանուղին եւ այլ սպորտային սարքաւորումներ՝ խորհրդային մարզիկներուն 1988 Ձմեռային օլիմպիական խաղերուն նախապատրաստելու նպատակով։ Հետագային, քաղաքը զարգացաւ որպէս լեռնադահուկային առողջարան, իսկ վերջերս լիովին վերափոխուեցաւ եւ հին ճոպանուղին փոխարինուեցաւ նորով։ Ծաղկաձորը յայտնի է նաեւ Կեչառիսի վանքային համալիրի շնորհիվ։
## Ճոպանուղիները
‎ 
մինի
250px|ձախից
Ճոպանուղին բաղկացած է երեք յաջորդական վերելակներէ եւ կ'երկարի լերան ստորոտէն (ծովի մակերեւոյթէն 1969 մ ) մինչեւ լերան գագաթը (2819 մ)։
2006 թուականին, նոր՝ չորրորդ ճոպանուղին կառուցուեցաւ, որմով նոր դահուկային ուղի բացուեցաւ։

Ճոպանուղիի առաջին հատուածը չորս տեղանի է, իսկ միւս հատուածները երկտեղանի են։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայաստանի առողջարաններ
Ծարիր

**Ծարիր**, քիմիական տարր, նշանակումը՝ **Sb** (-էն), կարգահամարը՝ 51 է, հիւլէական զանգուածը՝ 121.75։ Պարբերական համակարգի 5րդ պարբերութեան 5րդ խումբի քիմիական տարր։ Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 121Sb (57.25%) եւ 123Sb (42.75%)։
## Պատմութիւն
Ծարիրը յայտնի է տակաւին հնագոյն ժամանակներէն։ Արեւելքի երկիրներուն մէջ անիկա կիրառուած է մօտ 5000 տարի առաջ՝ անօթներ եւ սպասքներ պատրաստելու համար։ Ք.Ա. 19րդ դարուն Հին Եգիպտոսի մէջ ծարիրափայլի փոշին (բնական Sb2S3) օգտագործած են հոները սեւցնելու համար։ Հին Յունաստանի մէջ ծարիրը յայտնի եղած է որպէս stimi եւ stibi, հոստեղէն ալ՝ -ը։ Եւրոպական քանի մը լեզուներու մէջ ընդունուած է նաեւ antimonium անուանումը։ Եգիպտացիները ծարիրը կը պատկերէին034:D46-G17-F21:D4 գաղափարագիրի տեսքով:
## Քիմիական Յատկութիւններ
Երկրակեղեւին ծարիրի պարունակութիւնը 5•10−5% է (ըստ զանգուածի)։ Ամէնատարածուած միներալը ծարիրափայլն է՝ Sb2S3։ Ծարիրը յայտնի է քանի մը ալոտրոպ ձեւափոխութիւններով։ Սովորական գորշ ծարիրը ճերմակ֊արծաթափայլ մետաղ մըն է, խտութիւնը՝ 6690 քկ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 630, 5°C, եռմանը՝ 1635-1645°C։ Միացութիւններուն մէջ կը ցուցաբերէ +5, + 3 եւ -3 արժէքականութիւն։ Սովորական ջերմաստիճանին օդին մէջ ծարիրը չ'օքսիտանար, հալման ջերմաստիճանէն բարձր տաքցնելու պարագային կ'այրի՝ յառաջացնելով Sb2O3 օքսիտը (ճերմակ ծուխ)։
ձախից|մինի|120px|Ծարիրի հանքաքարի բնակտոր
[ձախից|մինի|120px|Ծարիրի [փղուոր|կազային հնգափղուորիտի (SbF5) կառուցուածքը]]
Աշխոյժ կը փոխազդէ հալոկեններու հետ՝ տալով եռարժէք հալոկենիտներ։ Միացութիւններ կը յառաջացնէ արսէնի, ծծումբի եւ լուսաբերի հետ (հալելով). ազոթի եւ ջրածինի հետ՝ չ'առաջացներ, ծարիրաջրածինը կը ստացուի անուղղակի ճամբով։ Ջուրի եւ նօսր թթուներու հետ չի փոխազդեր։ Դանդաղ կը փոխազդէ խիտ աղաթթուի եւ ծծմբական թթուի հետ՝ յառաջացնելով համապատասխանաբար՝ SbCl3 եւ Sb2 (SO4)3 աղերը։ Խիտ ազոտական թթուով կ'օքսիտանայ՝ յառաջացնելով բարձրարժէք օքսիտ, որ կը նստի xSb2O3•yH2O բաղադրութեամբ։ Թթուածինի հետ ծարիրը կը յառաջացնէ Sb2O3, Sb2O4 եւ Sb2O5 օքսիտները։ 

Եռարժէք ծարիրի հիտրօքսիտը՝ Sb (OH)3, գոյութիւն ունի միայն ջրային լուծոյթին մէջ։ 

Ծարիրի միջմետաղական միացութիւնները (AlSb, GaSb, InSb եւ այլն) կիսահաղորդիչներ են։ Բազմաթիւ մետաղներուն հետ ծարիրը կը յառաջացնէ տարբեր համաձուլուածքներ, որոնց վրայ ալ հիմնուած է անոր կիրառութիւնը։

## Կիրառութիւն
Միացութիւնները օգտագործուած են օրկանական սինթեզով (օրինակ՝ SbCl3, SbCl5), ռետինի արդիւնաբերութեան (Sb2S3, Sb2S5) եւ այլ բնագաւառներու մէջ։ Կը մտածուի հանքը (սուլֆիտային կամ օքսիտային) մետաղագործական կամ հրամետաղագործական եղանակներով մշակել։

## Ծարիրը օրկանիզմի մէջ
Ծարիրի պարունակութիւնը (100 կ. չոր նիւթին) բոյսերուն մէջ 0.006 մկ. է, ծովային կենդանիներու օրկանիզմին մէջ՝ 0.02 մկ., ցամաքային կենդանիներուն մօտ՝ 0.0006 մկ.։ Ծարիրը կենդանիներու եւ մարդու օրկանիզմ կը մտնէ շնչառական գործարաններու կամ ստամոքսաղիքային համակարգի միջոցով։ Ծարիրի կենսաբանական դերը յայտնի չէ։ Ծարիրն ընտրողաբար կը կուտակուի վահանաձեւ գեղձին, լեարդին, փայծաղին մէջ։ Ծարիրի սահմանային թոյլատրելի քանակութիւնը 10−5-10−7 կրամ է՝ 100 կ. չոր հիւսուածքին մէջ։ 
### Պաշարները
USGS վիճակագրութեան համաձայն ծարիրի ներկայիս պաշարները պիտի սպառին 13 տարիներու ընթացքին: Թէեւ կը սպասուին նոր պաշարներու յայտնաբերումը:

## Ծանօթագրութիւններ