Ռամալլա

**«Ռամալլա» կամ «Ռամալլահ»** (), Յորդանան գետի Արեւմտեան ափի կեդրոնական մասը գտնուող քաղաք մը՝ Պիրէի մօտ, Երուսաղէմէն դէպի հիւսիս շուրջ 60 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Ռամալլան այժմ Պաղեստինեան ինքնավարութեան վարչական մայրաքաղաքն է. բնակչութեան մօտաւորապէս կէսը մահմետական արաբներ են։

## Պատմութիւն

### Վաղ շրջանի պատմութիւն
Ռամալլան հիմնադրուած է 16-րդ դարուն՝ արաբ քրիստոնեայ Հատատեան (Hadadeens) տոհմին կողմէ։ Քաղաքը կը պարծենայ աւելի վաղ դարաշրջաններէ մնացած հնագիտական մնացորդներով։ Ռամալլայի մօտակայքը գտնուած են ժայռափոր հին դամբարաններ։ Բնակելի տարածքէն դէպի հարաւ կը գտնուի Թել էն-Նասպէն (Tell en-Nasbeh) հնագիտական վայրը, ուր հաւանաբար գտնուած է աստուածաշնչեան Բենիամինի ցեղի Մասփա (Mizpah) քաղաքը։

Ռամալլայի քանի մը շէնքերուն մէջ օգտագործուած են քարեր, որոնք կը թուագրուին Հերովդէս Մեծի թագաւորութեան շրջանին (Ք.Ա. 37–4)։ Հոն գտնուած են նաեւ խաչակիրներու, Այուպեաններու եւ վաղ օսմանեան ժամանակաշրջաններու խեցեղէնի բեկորներ։ Ռամալլան նոյնացուած է խաչակիրներու Ռամալի (Ramalie) կոչուած վայրին հետ։ Յայտնաբերուած են խաչակիրներու դարաշրջանէն մնացած կամարակապ դուռով շէնքի մը մնացորդները, որ կը կոչուի Ալ-Պուրժ (al-Burj), սակայն շէնքին նախնական նպատակը անորոշ կը մնայ։

### Օսմանեան Ժամանակաշրջան
Ռամալլայի տարածքը, ամբողջ Պաղեստինի հետ մէկտեղ, Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ ներառուեցաւ 1517-ին։ Արդի Ռամալլան հիմնադրուած է 1500-ականներու կիսուն Հատատեաններու (նաեւ՝ Haddadeen) կողմէ. եղբայրներէ բաղկացած տոհմ մը, որոնք սերած էին Ղասանեան քրիստոնեաներէն։ Հատատեանները (որոնք այժմու Ժատալլա ընտանիքին եւ ուրիշներու նախնիներն են) եւ իրենց առաջնորդը՝ Ռաշիտ էլ-Հատատինը, եկած էին Յորդանան գետի արեւելեան կողմէն՝ Քարաքի եւ Շոպաքի շրջաններէն։ Հատատեաններու գաղթը կը վերագրուի այդ տարածքի տոհմերու միջեւ տեղի ունեցած կռիւներուն եւ անհանգստութիւններուն։

Հատատինը հրապուրուեցաւ Ռամալլայի լեռնային դիրքով, որովհետեւ այն կը նմանէր իր ծննդավայրի լեռնային գօտիներուն։ Բացի այդ, խիտ անտառապատ տարածքը կրնար իրեն հայթայթել առատ վառելանիւթ՝ իր դարբնոցներուն համար։ 1596-ին, Ռամալլան յիշատակուած է հարկային մատեաններուն մէջ որպէս Քուտսի (Երուսաղէմ) *նահիէի* (գաւառակ) մէկ մասը, որ կը պատկանէր Քուտսի *լիուային* (նահանգ)։ Այն ունէր 71 քրիստոնեայ եւ 9 մահմետական տնտեսութիւն։ Բնակչութիւնը կը վճարէր 25% հաստատուն հարկ՝ ցորենի, գարիի, ձիթապտուղի, որթատունկերու կամ պտղատու ծառերու, ինչպէս նաեւ այծերու կամ փեթակներու համար. ընդհանուր՝ 9,400 *աքչէ*։ Ամբողջ հասոյթը կը յատկացուէր *վաքըֆի* (կրօնական կալուած)։

1838-ին, ամերիկացի աստուածաշնչագէտ Էտուարտ Ռոպինսընը այցելեց այս տարածքը՝ նշելով, որ բնակիչները «յունական ծիսակարգի» քրիստոնեաներ էին։ Կային 200 հարկատու տղամարդիկ, ինչ որ թոյլ կու տայ ենթադրել, թէ ընդհանուր բնակչութիւնը կը հաշուէր 800–900 հոգի։ Գիւղը «կը պատկանէր» Երուսաղէմի Հարամ ալ-Շարիֆին, որուն տարեկան կը վճարէր 350 *միտ* հացահատիկ։ 1883-ին, Պաղեստինի հետազօտական հիմնադրամի (PEF) կողմէ կատարուած «Արեւմտեան Պաղեստինի հետազօտութիւնը» Ռամալլան նկարագրած է հետեւեալ ձեւով.«Քարաշէն լաւ կառուցուած տուներով քրիստոնէական մեծ գիւղ մը, որ կը գտնուի բարձր բլուրի վրայ. արեւմուտքէն տեսարան մը կը բացուի մինչեւ ծով։ Այն շրջապատուած է պարտէզներով ու ձիթենիներու այգիներով. ունի երեք աղբիւր հարաւը եւ մէկ հատ՝ արեւմուտքը. հիւսիսը կան եւս երեք աղբիւր՝ գիւղէն մէկ մղոն հեռաւորութեան վրայ։ Արեւելքը կայ ջրհոր մը։ Հիւսիս-արեւելքը կան ժայռափոր դամբարաններ՝ լաւ կերտուած մուտքերով, բայց ամբողջութեամբ լեցուած աղբով։ Գիւղին մէջ կայ յունական եկեղեցի մը, իսկ արեւելքը՝ լատինական վանք մը եւ բողոքական դպրոց մը. բոլորն ալ արդի շէնքեր են։ Գիւղի հողերը *վաքըֆ* են կամ եկեղեցական սեփականութիւն՝ պատկանելով Երուսաղէմի Հարամին։ Բնակիչներուն մօտ մէկ քառորդը հռոմէական կաթողիկէներ են, իսկ մնացեալը՝ ուղղափառ յոյներ»։

Al-Manara2009.JPG|Կեդրոնական հրապարակ
2010-08 Ramallah 11.jpg
Mausoleo Arafat (Muqata, Ramallah) 01.JPG|Եասեր Արաֆաթին գերեզմանը
Ramallah woman 15029v.jpg|Ռամալլայէն կին, մօտ 1930-1940-ականներ
Il Falafel di Ramallah.JPG|Ֆալաֆելի խանութ Ռամալլաի մէջ
PS-Mahmoud Darwish memorial, Ramallah (10).JPG|Մահմուտ Տէրուիշի յուշարձան


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պաղեստինի քաղաքներ