open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հրաչ Վարժապետեան

**Հրաչ Վարժապետեան**, (): Յաճախած է Համազգայինի Նշան Փալանճեան Ճեմարան, աւարտած է Համազգայինի Հայագիտական Բարձրագոյն Հիմնարկի պատմութեան բաժինը, ստանալով պսակաւորը, իսկ քաղաքագիտութեան մագիստրոսով վկայուած է Երեւանի Պետական Համալսարանէն:

5 տարի զբաղած է հայոց պատմութեան ուսուցչութեամբ՝ Jésuites- ներու Saint Grégoire դպրոցին մէջ, Պէյրութ, ապա անցած է լրագրութեան ասպարէզ, ուր 20 տարի մաս կազմած է «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրութեան, սկիզբը իբրեւ լրագրող, ապա՝ խմբագիր եւ վերջին երեք տարիները՝ պատասխանատու խմբագիր: Ստորագրած է աւելի քան 300 յօդուածներ: Զուգահեռաբար մաս կազմած է «Վանայ Ձայն»-ի քաղաքական լրատուութեան խմբակին:

2007-ին գործուղուած է Ֆրանսա: Երկու տարի եղած է Մարսէյլի Համազգայինի Ճեմարանի երկրորդական բաժինի հայագիտական նիւթերու պատասխանատու եւ հայ գրականութեան ու հայոց պատմութեան ուսուցիչ, ապա փոխադրուած է Փարիզ, ուր եղած է տնօրէնը՝ Հայ Դատի Ֆրանսայի գրասենեակին:

Հրաչ Վարժապետեան ծանօթ հասարակական-քաղաքական գործիչ է: Սփիւռքեան բազմաթիւ գաղութներ գործուղուած է իբրեւ դասախօս, բանախօս եւ կազմակերպական գործիչ: Հայաստանի հետ կապը անմիջական է իբրեւ կուսակցական գործիչ:

Ներկայիս, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Արեւմտեան Եւրոպայի Կեդրոնական Կոմիտէի ներկայացուցիչն է, ինչպէս նաեւ մաս կը կազմէ ՀՅԴ Մամլոյ Դիւանին:

Ամուսնացած է, ունի աղջիկ մը:

## Ծանօթագրութիւններ
Նոր Լուր

**Նոր լուր**, գրական, քաղաքական օրաթերթ, ապա՝ եռօրեայ (1945 թուականէն)։ Լոյս տեսած է 1924-1936, 1945-1954 թուականներուն, Իսթամպուլի մէջ։ Խմբագիր՝ Վահան Թոշիկեան։

## Ուղղուածութիւնը
Լուսաբանած է տեղի հայ համայնքի առօրեան, ծանօթացուցած Հայաստանի տնտեսութեան ու մշակոյթի նուաճումներիուն, սփիւռքի իրադարձութիւններուն։ Ներկայացուցած է միջազգային քաղաքական կացութիւնը, Եւրոպայի պետութիւններու հետպատերազմեան յարաբերութիւնները։ Տպագրած է հայ եւ օտար հեղինակներու գրական ստեղծագործութիւններ, գրախօսականներ, թատերական մեկնաբանութիւններ, պատմագիտական եւ մանկավարժական յօդուածներ, կենցաղի ու առողջապահութեան վերաբերեալ խորհրդատուութիւններ, մարզական լուրեր։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ հայկական պարբերականներ
Նոր ժամանակներ (հանդէս)

«**Նոր ժամանակներ**», քաղաքական եւ գրական շաբաթական հանդէս։

## Պատմութիւն
Լոյս տեսած է 1906 թուականին Գահիրէի մէջ։ Խմբագիր-հրատարակիչը եղած է Վահան Թէքէեանը։

«Նոր ժամանակներ» հանդէսի խնդիրը եղած է գաղթավայրերու մտաւորականութեան միաւորելը, հայապահպանութեան նպաստելը, ուծացման դէմ պայքարելը, թուրքաբնակ հայութեան օգնելը։ Անդրադարձած է Ռուսաստանի տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձութիւններուն, դրական վերաբերմունք ցուցաբերել հայ-ռուսական գրական կապերու հաստատման։ Ունեցած է նաեւ առողջապահութեան եւ երգիծանքի բաժին։
Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ
Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի հայկական հանդէսներ
Լեւոն Իշտոյեան

**Լեւոն Յարութիւն Իշտոյեան**, (3 Սեպտեմբեր, 1947, Գիւմրի, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ) խորհրդային հայ ոտնագնդակ խաղացող, խաղացած է ԽՍՀՄ-ի ֆութպոլի հաւաքականէն եւ Արարատ Երեւանէն իբրեւ յարձակող։ 

1971-ին եղած է մարմնամարզութեան ախոյեան։ 

1988-ին արտագաղթած է ԱՄՆ եւ Լոս Անճելըսի մէջ բացած է ֆութպոլի դպրոց՝ Արարատ, իսկ 2008-ին՝ Իշտոյանի ֆութպոլի ակադեմիա։

## Կեանքը
Ծնած է Գիւմրի: Տարի մը մաս կազմելէ ետք «Շիրակ» խումբին, 1968-ին միացած է «Արարատ»ին, որուն հետ 1973-ին նուաճած է Խորհրդային Միութեան ֆութպոլի ախոյեանութիւնը եւ երկու անգամ բաժակը: 

1971-1974 թուականներուն մաս կազմած է Խորհրդային Միութեան ֆութպոլի հաւաքականին, որուն հետ նշանաւոր մրցում մը ունեցած է Պոլսոյ մէջ, Թուրքիոյ հաւաքականին դէմ:

Մրցումին ընթացքին թուրք յետսապահը շատ մեծ դժուարութիւն կ'ունենայ զինք զսպելու եւ խմբակիցներէն մէկուն կ'ըսէ. «Արջի պէս մարդ է»: Իշտոյեան, որ թրքերէն գիտէր, անմիջապէս կը պատասխանէ. «Այը պապան տըր» (Արջը հայրդ է):

Յաջորդ օրուան թրքական մամուլը այս միջադէպին կ'անդրադառնայ, իսկ թրքական թերթի մը գլխաւոր վերնագիրը կ'ըլլայ. «Հայ մը թուրքի մը ա՛րջ ըսաւ»:

Գիւմրեցիները իրենց յատուկ սրամտութեամբ կ'առասպելացնեն զինք:

«Արարատ» խումբը 1973-ին կը նուաճէ Խորհրդային Միութեան ֆութպոլի ախոյեանութիւնը եւ բաժակը: Բաժակի աւարտական մրցումը տեղի կ'ունենայ Մոսկուայի մարզադաշտին վրայ, Տինամօ Քիեւի դէմ: Մրցումին 61-րդ վայրկեանին, իրաւարարը Տինամօ Քիեւին կը շնորհէ փենալթի մը, որ կոլի կը վերածուի: Երբ կը կարծուէր, թէ մրցումը պիտի աւարտէր ի նպաստ Քիեւի, վերջին վայրկեանին Լեւոն Իշտոյեան կը նշանակէ հաւասարութեան կոլը: Խաղը կ'երկարաձգուի: Իշտոյեան կը նշանակէ կոլ մը եւս, «Արարատ» կը նուաճէ Խորհրդային Միութեան բաժակը եւ գիւմրեցիք կ'առաջարկեն. «Երեւանի մէջ գտնուող «Բարեկամութեան ձեռքեր» յուշարձանին փոխարէն տեղադրեցէ՛ք Լեւոն Իշտոյեանի ոտքերը»:

## Գրականութիւն
* Գրիգորեան Ա.Գ. Լեւոն - Յարութիւնի որդին- «Ուրարտու» թերթ - թիւ 2002:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ֆութպոլիստներ
Ստորոգութիւն:Արարատի ֆութպոլիստներ
Ստորոգութիւն:Խորհրդային ֆութպոլիստներ
Ստորոգութիւն:«Հայրենիքին մատուցած ծառայություններու համար» 1-ին աստիճանի շքանշանակիր
Ստորոգութիւն:Ֆութպոլի մարզիչներ այբբենական կարգով
Թաումաթաուաքաթանկիհանկաքոաուաուոթամաթէաթուրիփուքաքափիքիմաունկահորոնուքուփքքայիֆենուաքիթանաթահու

**Թաումաթաուաքաթանկիհանկաքոաուաուոթամաթէաթուրիփուքաքափիքիմաունկահորոնուքուփքքայիֆենուաքիթանաթահու** (մաորի՝ Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu), բլուր․ Փորանկահաու, Ուայփուքուրաու, Նոր Զելանտա, Ովկիանիա, հարաւային Ատլանտեան Ովկիանոս։  

Աշխարհի ամէնէն երկար անուն եւ տեղանուն ունեցող բլուրն է։ 

Յաճախ կը գործածուի Թաումաթա կրճատուած անունը։մինի|Բլրան անունը կրող ցուցատախտակը՝ բաղկացած 85 տարրերէ:
## Տեղեկութիւններ
ձախից|մինի|Բլրան դիրքը
Բլուրը կը գտնուի Նոր Զելանտային Բորանկահաու (Porangahau) աւանին մօտ, Ուայբուքուրոու (Waipukurau) քաղաքին հարաւը եւ Հոքս ծոցին (Hawke's Bay) հարաւը։ Ծովուն մակերեսէն բարձրութիւնն է 305 մ․։ 

Նշանաւոր դարձած է շնորհիւ իր երկար անուան։ Ըստ «Wises New Zealand Guide» պարբերաթերթին եւ «The New Zealand Herald» թերթին, անգլիախօս երկիրներուն մէջ ամէնէն երկար տեղանունն է, իսկ աշխարհին՝ երկրորդը։ 

Բլրան անունը կը բաղկանայ 85 տառերէ եւ ընդգրկուած է «Կինես»ի համաշխարհային մրցանիշներու գիրքին մէջ, իբրեւ ամէնէն երկար տեղանունը։

## Անուան հայերէն թարգմանութիւնը
Այն գագաթը, ուր Թամաթէա՝ մեծ ծունկներով մարդը, սահիկը, լեռնագնացը եւ ցամաքը կուլ տուողը կը նուագէր իր «kōauau»ն (մաորիներուն սրինգը)՝ իր սիրելիին համար:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նոր Զելանտային լեռներ
Ստորոգութիւն:Ովկիանիոյ լեռներ
Ստորոգութիւն:Երկար անունով լեռներ
Ստորոգութիւն:Լեռներ այբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Լեռներ ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Լեռներ ըստ ցամաքամասի
Ստորոգութիւն:Լեռներ
Նիքքի Հէյլի

**Նիմարաթա Նիքքի Հէյլի (ծնած Ռանտհաուա,** **)** Ամերիկացի քաղաքական գործիչ եւ դիւանագէտ է որ ծառայած է իբր Հարաւային Քարոլայնայի նահանգապետ 2011 թուականէն 2017, ինչպէս նաեւ ԱՄՆի դեսպան ՄԱԿի Յունուար 2017էն Դեկտեմբեր 2018: Անդամ է Հանրապետական Կուսակցութեան։ Առաջին Ամերկացի-Հնդիկ անձն է որ ծառայած է նախագահական խորհուրդին մէջ։ Ան թեկնածու է 2024ի Հանրապետական Կուսակցութեան Նախագահական Թեկնածուի Ընտրութիւններուն։

Հէյլին միացաւ իր ընտանիքին հագուստի ընկերութիւն, որմէ ետք ստանցնեց հաշուապահի դերը ու յետոյ նախագահը Ազգային Կին Գործատէրներու Միութեան։ Ան ընտրուած է իբր Հարաւային Քարոլայնայի Խորհրդարանի Ներկայացուցիչ 2004 թուականին եւ ծառայած է երեք անգամ։ 2010 թուականին, իր երրորդ ծառայութեան ընթացքին, ընտրուեցաւ Հարաւային Քարոլայնայի նահանգապետ։ Ան Հարաւային Քարոլայնայի առաջին կին նահանգապետն էր, իսկ երկրորդ Հնդիկ ԱՄՆ նահանգապետ, Պոպի Ճինտալէն ետք (Լուիզիանա)։ Նահանգապետութեան ընթացքին, ստացաւ ազգային ուշադրութիւն իբր  նահանգապետը որ Չարլսթոն եկեղեցու կրակոցին դէմ արշաւը առաջնորդեց։ 

2017 Յունուարին, Հէյլի հրաժարեցաւ նահանգապետութենէ որպէսզի ստանցնէ ԱՄՆի ՄԱԿի դեսպանի դերը Տոնըլ Թրամփի նախագահական խորհուրդին մէջ։ ԱՄՆի Ծերակոյտի ընդունեց զինք 96–4 քուէներով։ Ան իր դեսպանութեան դերէն հրաժարեցաւ 31 Դեկտեմբերին, 2018:

Հէյլին յայտարարեց իր արշաւը ԱՄՆի նախագահութեան թեկնածութեան համար 2023 Փետրուարին։  Այոուաի հանդիպումներէն ետք, Հէյլին եւ Թրամփը մնացին երկու հաւանական նախագահութեան թեկնածուները Հանրապետական կուսակցութեան։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ապրող անձինք
Ստորոգութիւն:1972 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Webarchive template wayback links
Թէօ վան Լինթ

մինի|Թէօ վան Լինթ
**Թէօ Մաարթըն վան Լինթ** (**)** Հոլլանտացի հայագիտութեան մասնագէտ է։ Ան եղած է Գալուստ Կիւլպէնկեան Հայագիտութեան Փրոֆեսոր Օքսֆորտի Համալսարանէն ներս ինչպէս նաեւ Փեմպրոք Քոլեճի փրոֆեսորական անդամ 2002 թուականէն ի վեր։ Ան նաեւ ծառայած է իբր քարտուղարը Միջազգային Հայագիտութեան Միութեան։

## Ակադեմական Ազպարեզ
Վան Լինթ ստացած է իր մագիստրոսը Սլաւոնական լեզուներու եւ գրականութեան, ինչպէս նաեւ հնդեւրոպական բաղդատական լեզուաբանութեան ոլորտներու մէջ Լայտընի Համալսարանէն 1988 թուականին։
Ճոս Ուայթընպըրկի վերատեսութեամբ, ան ստացաւ իր Դոկտորականը 1996 թուականին, նոյն համալսարանէն, թեզը կեդրոնացնելով Կոստանդին Երզնկացու շուրջ, հայ կրոնական բանաստեղծ մը 13-14րդ դարերուն։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:1957 ծնունդներ
Թէոդորոս Քռթենաւոր

**Թէոդորոս Քռթենաւոր** (ծանօթէ նաեւ իբրեւ *Թէոդորոս Ճգնաւոր*, Է., ծնած ), հայ մատենագիր եւ աստուածաբան։ Կոմիտաս Ա. Աղցեցի կաթողիկոսին եղբօրորդին։

Ուսումը ստացած է Սիւնեաց վարդապետարանին մէջ: Ստացած է նաեւ յունական կրթութիւն։ Եղած է Արագածոտն գաւառի Ս. Աստուածածին վանքին վանահայրը, հիմնած է դպրոց։

Թէոդորոս Քռթենաւորին սաներէն են՝ Հայոց կաթողիկոսներ Յովհաննէս Գ. Օձնեցին եւ Սահակ Գ. Ձորոփորեցին։

Մաթուսաղա եպիսկոպոսին յանձնարարութեամբ, Թէոդորոս Քռթենաւորը մասնակցած է 633-ի Կարինի ժողովին։ Պայքարած է անապականութեան խնդիրին շուրջ յուլիանոսականներու վարդապետութեան եւ երեւութականութեան դէմ, իր հակառակորդին՝ Յովհան Մայրավանեցիին դէմ գրած է «Ընդդէմ Մայրագումացոյն» ճառը։ Հեղինակ է նաեւ «Ներբողեան ի սուրբ Խաչն» եւ «Գովեստ ի Ս. Աստուածածինն» ճառերուն։ 

## Երկեր
* Թէոդորոսի Քռթենատրի ճառք երեք, տես Յովհաննու Իմաստասիրի Անձնեցւոյ Մատենագրութիւնք, Վենետիկ, 1833։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ աստուածաբաններ
Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ հոգեւորականներ
Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ապելի Մրցանակ

**Ապելի մրցանակ**, թուաբանական մրցանակ մըն է, Նորվեկիացի թուաբանագէտ, Նիլս Հենրիկ Ապելի (1802–1829) անուամբ կոչուած: Մրցանակը 2002 թուականին ստեղծուած է Նորվեկիայի կառավարութեան կողմէ եւ 2003 թուականէն սկսեալ, ամէն տարի կը նուիրուի բացառիկ մասնագէտ թուաբանագէտի մը: Մրցանակը նաեւ կը պարունակէ դրամական պարգեւ մը, որ մօտաւորապէս 7.5 Միլիոն Նորվեկիական դրամ է:

Ապելի մրցանակի յաղթողները կ'ընտրուին տարին անգամ մը, յատուկ Ապելի կոմիտէին որոշումով, որ կազմուած է Նորվեկիայի Գիտութիւններու Ակադեմական Միութեան «Academy of Science and Letters» կողմէ: Մրցանակաբաշխումը տեղի կ'ունենայ Օսլոյի համալսարանը, որուն մէջ 1947 թուականէն մինչեւ 1989 թուական տեղի կ'ունենար Նոպէլեան խաղաղութեան մրցանակաբաշխութիւնը:

## Պատմութիւնը

Ապելի մրցանակը առաջին անգամ առաջարկուեցաւ 1899 թուականին նորվեկիացի թուաբանագէտ Սոֆուս Լայի կողմէ, ի յիշատակ թուաբանագէտ Նիլս Հենրիկ Ապելի ծննդեան 100 ամեակին, որ 1802 թուականին էր: Ան այս առաջարկը կատարեց, երբ տեղեակ եղաւ թէ տարեկան Նոպէլեան Մրցանակը չի պարունակեր պարգեւ մը՝ թուաբանութեան ճիւղին նուիրուած: 1902 թուականին, Նորվեկիայի եւ Շուէտի թագաւոր՝ Օսքար երկրորդը կը մտադրէ նոր մրցանակի մը հիմնումը ֆինանսաւորել, որ պիտի ներառէր պագեւ մը՝ թուաբանութեան ճիւղին: Սակայն, այս ծրագիրը չ'ամբողջանար Նորվեկիայի եւ Շուէտի բաժանումին պատճառով 1905 թուականին: Գրեթէ 100 տարի ետք, կրկին հետաքրքրութիւն մը ստեղծուեցաւ այս մրցանակին գաղափարին շուրջ եւ 2001 թուականին աշխատող խումբ մը կազմուեցաւ, այս ծրագիրը իրականացնելու եւ առաջարկը ներկայացնելու Նորվեկիայի նախարարութեան: Օգոստոս 2001 թուականին, Նորվեկիայի կառավարութիւնը վերջապէս հաստատեց Ապելի մրցանակը, որուն նպատակը եղաւ թուաբանագէտներուն արժեւորել եւ հաւասարիլ Նոպելեան Մրցանակի դիրքին: Ապելի առաջին մրցանակաբաշխումը տեղի ունեցաւ 2003 թուականին, այս անգամ թուաբանագէտ՝ Նիլս Հենրիկ Ապելի ծննդեան 200 ամեակին:

2010 թուականին, գիրքերու շարք մը հրատարակուեցաւ, ներկայացնելու Ապելի մրցանակի յաղթողները, իրենց հետազօտութիւններն ու աշխատանքները: Այս գիրքին առաջին 3 շարքերը ներկայացուցին 2003-2007, 2008-2012, եւ 2013-2017 տարիներու յաղթողները:

2019 թուականին, Քարեն Ուհլենպեքը դարձաւ առաջին կինը, որ շահեցաւ Ապելի մրցանակը, իր կարեւոր գործին համար թուաբանագիտութեան ճիւղին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
Տաշիր (գաւառ)

մինի
**Տաշիր**, գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի կազմին մէջ։

Գաւառին կեդրոնն էր Լոռի բերդը։

## Աշխարհագրութիւն
Տաշիր գաւառը ընդգրկած է Ձորագետ, Փամպակ եւ Դեբեդ (վերին եւ միջին հոսանքը) գետերու աւազանները։ Կը համապատասխանէ ներկայի Լոռիի մարզի Տաշիրի (նախկին Կալինինոյի), Ստեփանաւանի, Գուգարքի եւ մասամբ Թումանեանի շրջաններու տարածքին։ Հիւսիսային սահմանագիծը Վիրահայոց լեռներն էին, հարաւայինը` Հալապի լեռնաշղթան։ Արեւմուտքէն Շիրակէն կը բաժնուէր Բազումի լեռնաշղթայով, արեւելքէն կը տարածուէր մինչեւ Գուգարաց լեռնաշղթան։

## Պատմութիւն
Ք.Ա. 8-րդ դարուն եղած է Ուրարտուի, ապա Երուանդունիներու (Ք.Ա.  6-2-րդ դարեր) եւԱրտաշէսեաններու (Ք.Ա. 2-1-ին դարեր) պետութեան կազմին մէջ։ Արշակունեաց թագաւորութեան օրով (1-5-րդ դարեր) Գուգարքի բդեշխներու կալուածն էր։ Արշակունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք (428), երբ Պարսից արքունիքը նուաճած Հայաստանը, Վիրքը, Աղուանքը եւ Ատրպատականը միաւորած է մէկ վարչական միաւորի` Հիւսիսային կամ Կապկոհ (Կովկասեան) քուստակի կազմին մէջ, Տաշիրը Գուգարքին հետ ներառուած է Վրաց մարզպանութեան մէջ։

450-451 թուականներու ազատագրական շարժումներուն, Տաշիրի իշխան Վրէն Տաշրացին եղած է Վարդան Մամիկոնեանին զինակիցը, մասնակցած է Աւարայրի ճակատամարտին։ 

Արաբական նուաճումներէն ետք (Է. դար) Տաշիրի իշխանութիւնը կազմալուծուած է։

Թ. դարու վերջին, Աշոտ Ա. Բագրատունին Տաշիրը ազատագրած է արաբներէն եւ միացուցած Բագրատունեաց ոստանին։

Տաշիրի մէջ 966-ին ստեղծուած է նոր վարչական միաւոր մը` «Տաշիր երկիրը», որ շուտով դարձած է թագաւորութիւն (Կիւրիկեան թագաւորութիւն կամ Տաշիր-Ձորագետի թագաւորութիւն)։ Վերջինիս առաջին թագաւորն էր Աշոտ Գ.-ի որդի Գուրգէնը (Կիւրիկէն)։ Կիւրիկեան թագաւորութիւնը Հայաստանի հիւսիսային սահմանները պաշտպանած է հարեւան արաբաքրտական ամիրայութիւններու յարձակումներէն։

## Մշակոյթը
Տաշիրը եղած է Հայաստանի մշակութային կեդրոններէն։ Գուգարաց բդեշխ Աշուշայի հրաւէրով, Մեսրոպ Մաշտոց Տաշիրի մէջ դպրոցներ հիմնած է։ Վաղ միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձաններէն են` Օձունի Ծիրանաւոր, Կուրթանի Ս. Աստուածածին, Գյուլագարակի Տորմակ եւ Վարդաբլուրի Ջգրաշէն եկեղեցիները։ Արժէքաւոր է Օձունի գմբէթաւոր եկեղեցին (Զ. դարու վերջ)։ Ժ.- ԺԳ. դարերու մշակութային մեծ կեդրոններէն էին` Սանահին եւ Հաղբատ, ինչպէս նաեւ Քոպայրի (ԺԲ. դարու վերջ), Դսեղի Բարձրաքաշ (ԺԳ. դար) եւ Խորակերտի (13-րդ դար) վանքերը։ Քաղաքացիական կառոյցներէն նշանաւոր է Սանահինի կամուրջը (ԺԲ. դարու վերջը)։

Հիւսիսային Հայաստանի վաճառականական կեդրոններն էին՝ Պղնձահանքը եւ Մանեսը։ Առեւտրա-արհեստագործական կեդրոն էր Լոռի բերդաքաղաքը։ 

ԺԳ. դարէն սկսեալ, գաւառը կեդրոնին անունով կոչուած է Լոռի։

## Տես նաեւ

* Գուգարք

## Արտաքին յղումներ

* Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գուգարքի գաւառներ
Ձորագետ

մինի|267x267փքս
**Ձորագետ,** *Բերդուճ, Կամենկա, Ձոր, Մեծ ջուր, Պալըղ, Սազիմ, Տաշրաջուր*, գետ Հայաստանի Լոռիի մարզին մէջ, Դեբեդի ձախ օժանդակը։

Երկայնքը 67 քմ է։ Սկիզբ կ'առնէ Ջաւախքի լեռնաշղթային լանջերէն։ Լեռնահարթավայրային տիպի գետ է։ Վերին հոսանքին՝ Լոռիի սարահարթին մէջ, ունի հարթավայրային բնոյթ՝ դանդաղահոս է, ցած, երբեմն ճահճապատ ափերով։ Միջին հոսանքին մէջ՝ Ստեփանաւան քաղաքէն վար, գետը, ընդունելով Տաշիր մեծ վտակը, կը մտնէ խոր, մինչեւ 100-120 մ խորութեամբ, կիրճերուն մէջ։ Գետահովիտը կը նեղնայ՝ վերածուելով կիրճի, այնուհետեւ նեղ ու խոր ձորի։ Ձորագետին ջրահաւաք աւազանին մակերեսը 1460 քմ է։

Աւելի մեծ վտակը Տաշիր գետն է, որ սկիզբ կ'առնէ Վիրահայոց լեռնաշղթային լանջերէն, կը հոսի Լոռիի սարահարթով, թափելով Ձորագետ՝ գետաբերանէն 28 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Վերին հոսանքին մէջ Կարկառ վտակը ընդունելէ ետք հովիտը կը լայննայ, Ձորագետը կը միանայ Փամպակ գետին եւ կը սկզբնաւորէ Դեբեդ գետը։

Գետը ունի արեւելք-հարաւ-արեւելք ուղղութիւն եւ մօտիկ է Բազումի լեռնաշղթայի ստորոտին, հետեւաբար աւելի երկար վտակները կը միանան ձախէն, ինչպէս օր՝ Սեւաբերդը, Տաշիրը, Ուռուտը, Յովանաձորը, որոնցմէ առաջին երկուքը աւելի ջրառատ են։ Աջակողմեան վտակներէն են Չքնաղը եւ Կարկառը։

Գետին սնումը խառն է. 53.2%-ը կը կազմեն ձիւնաանձրեւային, իսկ 46.8%-ը՝ ստորերկրեայ ջուրերը։ Վերջին ցուցանիշը Դեբեդի աւազանին ամէնէն մեծն է։

Ձորագետի ջուրերըը կ'օգտագործեն ոռոգման եւ ջրելեկտրանութիւն ստանալու նպատակներով։ Անոր գետաբերանին, 1932-ին կառուցուած է եւ կը գործէ Ձորագետի ջրելեկտրակայանը, իսկ Ստեփանաւան քաղաքին քով՝ Ստեփանաւանի փոքր ջրելեկտրակայանը։ Ձորագետին վտակ Տաշիրէն սկիզբ կ'առնէ Լոռիի ջրանցքը (50 քմ), որ կ'երկարի մինչև Դեբեդ գետ եւ կ'ոռոգէ աւելի քան 4000 հա հողատարածք։

## Պատկերասրահ
alt=Ստեփանավանի կամուրջը|մինի|Ստեփանավանի կամուրջը Ձորագետ գետի կիրճի վրայով
Պատկեր:Ձորագետի կիրճը.jpg|Ձորագետի կիրճը
Պատկեր:Ձորագետի կանիոնը.jpg|Ձորագետի ձորը
Պատկեր:Dzoraget(river) Bridge.jpg|ԺԱ. դարու կամուրջ Ուռուտ վտակի վրայ
Պատկեր:Dzoraget(river).jpg
Պատկեր:Dzoraget(river)1.jpg
Պատկեր:Dzoraget(river)3.jpg
Պատկեր:Dzoragetatstepanavan.jpg|Ձորագետի կիրճ
Պատկեր:Dzoraget(river)4.jpg
Պատկեր:River Dzoraget.jpg|Գետին ստորին հոսանքի բարձրադիր ձախափնեակէն, Արեւածագ գիւղին քով
Պատկեր:Dzoraget 04.jpg


## Ծանօթագրութիւններ
Կապաղակ

**Կապաղակ,** անցեալի Աղուանքի մայրաքաղաքը, կը գտնուի Մեծ Կովկասի լանջերուն, Տամիրափարանչայ գետի աջ ափին, 900 մ բարձրութեան վրայ եւ աւելի քան չորս հազար մեթր բարձրութեամբ Պազարտոզու, Պազարեուրտ եւ Թուֆանլի ձիւնածածկ գագաթներով շրջապատուած է:

## Պատմութիւն
Հին Կապաղակի աւերակները կը գտնուին ներկայ Կապաղակ (Կապալա) քաղաքէն քիչ հեռու եւ եղած է պարսպապատ ու ամրոցանման:

Կապաղակ պատմութեան մէջ յիշուած է Ք.Ա. 4-րդ դարէն: Աղուանէն առաջ գահակալները զայն իրենց մայրաքաղաքը ըրած են: Հետագային մայրաքաղաքը Չող կը փոխադրուի, բայց այնուհետեւ Կապաղակ կը շարունակէ մնալ մայրաքաղաք:

Սասանեան Պարսկաստան եւ Բիւզանդիոն 387-ին Հայաստանը կը բաժնեն իրենց միջեւ: Պարսիկներ Արցախը եւ Ուտիքը Աղուանքի կը միացնեն եւ Աղուանից մարզպանութիւնը կը հիմնեն Կապաղակ մայրաքաղաքով: 

Հետագային, 462-ին մարզապանութեան կեդրոնը Պարտաւ կը փոխադրուի:

Արաբական տիրապետութեան հաստատումէն ետք, Է. դարուն, Աղուանք խալիֆայութեան Արմինիա երկրամասին կը միացուի: Կապաղակի եւ շրջակայքին մէջ իսլամական համայնքներ կը կազմաւորուին:

Վրաց Դաւիթ Դ. թագաւոր 1120-ին կը գրաւէ Կապաղակը: 

Մոնկոլ թաթարական արշաւանքներու պայմաններուն տակ, քրիստոնեաներուն թիւը կը նուազի եւ իսլամութեան տարածումը լայն ծաւալ մը կը ստանայ:

Լենկ-Թիմուր 1386-ին կը գրաւէ եւ կ'աւերէ Կապաղակը:

Սեֆեան Պարսկաստանի շահ Թահմասպ Ա. 1538-ին կը գրաւէ Կապաղակը: Իսկ Նատիր շահ 1734-ին կը նուաճէ շրջանը: 

Նատիր շահի սպանութենէն ետք, 1747-ին կը կազմաւորուի Կուտկաշէնի սուլթանութիւնը:

Կուտկաշէնի կամ Կապաղակի սուլթանութեան գահակալներէն յիշուած են Հաճի Սաֆի Սուլթան, Քալպալի Սուլթան եւ Հաճի Նասրուլլահ:

Կապաղակի սուլթանութիւնը 1813-ին Ռուսական կայսրութեան կը միացուի:

### Կլիմայ եւ բուսականութիւն
Կապաղակ ջրառատ քաղաք է: Գրեթէ ամէն տուն ունի իր բակէն վազող ջուրեր, իսկ Եօթը չքնաղ կոչուող ջրվէժը եօթը ուղղութիւններով կը հոսի:

Ամբողջ քաղաքը տանձի, խնձորի, դեղձի, սալորի, զղեարի, թութի, կեռասի, սերկեւիլի, ընկոյզի եւ շագանակի ծառաստաններով եւ անտառներով շրջապատուած է, իսկ Կապաղակի արքայակաղինը անուանի է իր մեծութեամբ եւ բարակ կեղեւով:

Կապաղակէն քիչ հեռու Նոհուր լիճն է:

Կապաղակի բնակիչները քրիստոնէութենէ իսլամացուած եւ թրքախօս դարձած են:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Նախկին մայրաքաղաքներ
Ստորոգութիւն:Աղուանք
Յակոբի Շէն

**Յակոբի Շէն**, Վարդաշէնէն շուրջ քսան քիլոմեթր հարաւ, Վարդաշէն-Եւլախ ճամբուն ձախ կողմը:

Գիւղը մեծ եւ բարեկարգ, զուտ հայաբնակ բնակավայր մը եղած է: 

Անիկա ծննդավայրն է Աղուանից Արիստակէս կաթողիկոսին, որ Ճալէթի վանքին մէջ նստած է:

Յակոբի Շէնի մէջ կը գործէին Սուրբ Մինաս եւ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցիները, որոնց հետքն իսկ այսօր չէ մնացած: 

Գիւղին բնակարանները քարաշէն ամրակուռ կառոյցներ էին:

Գիւղը բազմիցս թշնամիներու յարձակումներ դիմագրաւած  եւ կրօնական հալածանքներու ենթարկուած է: 

ԺԸ. դարու վերջաւորութեան հոն բնակութիւն հաստատած են Արցախէն տեղափոխուած ընտանիքներ:

Գիւղին հարաւային կողմը, լեռնալանջին գերեզմանատունն է:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Վարդաշէնի շրջանի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Յակոբի Շէն
Ամուր-Աւան

**Ամուր-Աւան,** նախկին հայկական, ներկայիս ազրպէյճանական գիւղ՝ Կոկիսոն գետի աջ ափի բարձունքին, ամրոցանման դիրքով եւ հիանալի տեսարաններով: 

## Պատմութիւն
Գիւղին շուրջ 150 տուն բնակիչները Արցախի գաւառներէն տեղափոխուած են հոն:

Գիւղին Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցւոյ կողքին կը գործէր Գէորգեան վարժարանը, որուն ծախսերը Պաքուի Մարդասիրական ընկերութիւնը կը հոգար:

Ամուր-Աւանի հիւսիսային կողմը, անտառներով ու մացառներով ծածկուած Ուզուխի գերեզմանատունն էր` հնադարեան տապանաքարերով:

Հետաքրքրական են տապանաքարերուն վրայի արձանագրութիւններուն անձնանունները. «ԹՎ.ՃԻ Սոտումաւկ», «ԹՎ. Մ Բայում», «ԹՎ. Շիփ Ջոնտար», «ԹՎ. ՉԽ Աստուած ողորմի Խոտբաշխի հոգուն», «Թվ. Ջ Աստուած ողորմի Ասլանին», «Արտաշիր Ջուշերի որդի ԹՎ. ՋԼԲ», «ԹՎ. ՋԿԱ Աստուած ողորմի Ճուանշիրի հոգուն»: Եւ տակաւին` Էալիղա, Խդիրշ, Միրասոն, Շիւբանդա եւ Ովաքշա անձնանուններ:

Գիւղին մօտ կը գտնուէր նաեւ Պառաւի բաղի գերեզմանատունը: Տապանաքարերու արձանագրութիւններն են` «Հանգիստ Ուստա Մուրատին Թվ. ՋԱ», «Թվ. ՊԵ. Սուլթան Շահ», «Աստուած ողորմի Ղուբաթիս Թվ. հայոց Ջ., «Թվ. ՋԺԵ Աստուած ողորմի Տէր Ովանէսին, խիստ բարի մարդ էր», եւ անձնանուններ` Բափադար, Եարաջ, Խասխաթուն, Խպլա, Սուրվար, Ճաշ, Վասխոտ եւ Ոսաղա:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կապալայի շրջանի բնակավայրեր
Ուտիներ

**Ուտիները** եւ հոծ թիւով հայեր Հիւսիսային Աղուանքի մէջ, Շաքիէն արեւելք եւ մինչեւ Կապաղակ, պատմութեան հնագոյն ժամանակներէն բնակած են:

## Պատմութիւն
Ուտիները, իբրեւ քրիստոնեաներ եւ աղուաններու յետնորդներ, կ'օգտագործուին Ազրպէյճանի իշխանութիւններուն կողմէ, անոնց միջոցով տէր կանգնելու համար հայկական եկեղեցական ժառանգութեան, զայն ներկայացնելով իբրեւ աղուանական-ազրպէյճանական:

Ըստ Ազրպէյճանական «պատմական» փաստարկութիւններուն, ուտիները նաեւ Արցախի իրաւատէրերն են:

Ազրպէյճանի մէջ ընթացք առած է ուտիական կոչուող եկեղեցւոյ կազմաւորումը, իբրեւ նախաքայլ Ազրպէյճանի Աղուանից եկեղեցւոյ վերականգնման:

Աղուանական ուտիական առաքելական կոչուող եկեղեցւոյ կեդրոնը Նիժ գիւղն է:

Ազրպէյճանական իշխանութիւններուն համար, ուտիական կոչուող եկեղեցին, իբրեւ պատմական Աղուանից եկեղեցւոյ «իրաւայաջորդ», բոլոր իրաւունքները ունի տնօրինելու Արցախի եւ շրջակայքին մէջ գտնուող բոլոր եկեղեցիները, վանքերը, անոնց ունեցուածքներն ու մշակութային ժառանգութիւնը: Անիկա իրաւունք ունի նաեւ տէր կանգնելու աղուանական «Երուսաղէմեան» ժառանգութեան եւ «արեւելեան Անատոլուի» քրիստոնէական յուշարձաններուն, որոնց շարքին` Աղթամարի Սուրբ Խաչ տաճարին:

Ուտիները հին աղուանական քսանվեց ցեղերէն մէկն են, եւ միակը, որոնք թուրք թաթարական արշաւանքներէն ետք յաջողած են պահպանել իրենց ինքնութիւնը, լեզուն եւ քրիստոնեայ հաւատքը:

Ուտիները սերտ կապերով միացած են հայերուն, եւ նկատուած են հայ ժողովուրդին մէկ մասնիկը:
Աղուանից եկեղեցին սկիզբէն դաւանական միութեան մէջ եղած է Հայ եկեղեցւոյ հետ եւ հետագային ամբողջովին միաձուլուած անոր մէջ:

## Ուտիերէն
Ուտիերէնը հին կովկասեան լեզու է եւ ունի երկու բարբառ` Նիժի եւ Վարդաշէնի: Հաւանաբար, անիկա Աղուանքի հիմնական լեզուն եղած է, որ ունեցած է Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Բենիամինի կողմէ ստեղծուած իր այբուբենը:

Ուտիներուն համար հայերը իրենց եղբայրներն են: Ուտիախօս ըլլալով, անոնք տիրապետած են հայերէնին եւ հայերէն այբուբենը օգտագործած են: Եկեղեցական արարողութիւնները կատարուած են հայկական ծէսով եւ հայերէն լեզուով:

Ուտիները գլխաւորաբար հայկական անուն-մականուններ, ինչպէս նաեւ հայկական արձանագրութիւններով եկեղեցիներու տապանաքարեր ունին:

Պատմութեան ընթացքին ուտիները կը ճաշակեն հայ ժողովուրդին ճակատագիրը: Երկու բախտակից ժողովուրդներ` պարբերակար կ'իսլամացուին, կը թրքացուին, կը ջարդուին ու կը բռնագաղթուին:

## Բնակչութիւն
Ուտիները ներկայիս շուրջ տասը հազար հոգի կը հաշուեն, որուն հազիւ չորս հազարը մնացած է իր բնօրրանին, ներկայ Ազրպէյճանի մէջ:

Ազրպէյճանի մէջ ուտիները ենթարկուած են «վերափոխման»: Փոխուած են անոնց հայկական անուններն ու ազգանունները:

Ստորոգութիւն:Կովկասի ազգեր
Ստորոգութիւն:Ուդիներ
Ստորոգութիւն:Աղվաններ
Ստորոգութիւն:Աղվանք
Ստորոգութիւն:Աղվանից կաթողիկոսություն
Ստորոգութիւն:Վրաստանի ազգեր

## Ծանօթագրութիւններ
Վարդաշէն

**Վարդաշէն** հայ եւ ուտի բնակչութեամբ պատմական աւան է Շաքիէն արեւելք, Մեծ Կովկասի լեռներուն հարաւը, լայնատարած ձորի լանջին, 630 մեթր բարձրութեան վրայ:

Հայկական 1466 թուակիր յիշտակարանի մը համաձայն բնակավայրը կոչուած է նաեւ Գիւլիստան եւ Վարդուտ:

## Պատմութիւն
Հայոց Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, հոյակերտ եւ ընդարձակ, ունէր հետեւեալ արձանագրութիւնը. «1830 ամի սկսեալ Սուրբ Աստուածածնայ եկեղեցիս, մինչեւ աւարտեալ 1838 ամի. երախտիք ունէր Եթար Եաղուբեանցին, որ կին կոչի Առաքել Մուրատեանցին, ո՛վ հանդիպողք տո՛ւք ողորմի իւր որդի Մկրտչին»: Եկեղեցւոյ բակին մէջ ամփոփուած էր բարերարին մարմինը. մահարձանին վրայ արձանագրուած էր. «Այս է տապան Վարդաշէնցի պարոն Առաքել Մուրատեանցին, յետ մահուան աշխատեաց ժառանգն այսմ տապանին, որ էր Յովհաննէս բէկ որդի սորին. յիշեցէք, ով ընթերցողք, այս լուսահոգին բարեսէր, բարեջան, ազգասէր եւ բարեհոգին 1848 ամին»:

Եկեղեցւոյ մէջ պահուած գրչագիր Աւետարանի յիշատակարանին մէջ արձանագրուած է.

«Աւարտեցաւ Սուրբ Աւետարանս տիեզերալոյս վարդապետին Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ… ի թուականութեանս Աբեթական տումարի ՉԿԴ (1315), յամս առաքելաշնորհ արհի եպիսկոպոս տեառն Յովհաննիսի մականուամբ Աւրբէլ (Օրբէլ) կոչեցելոյ` ձեռամբ նուաստ եւ ոսկեգիր գրչապետի մեծ րաբունապետի Խաչատուր Կեչառեցի գծագրեցաւ ի քաղաքիս Յեղեքիս ի տէրութեան արեաց վեհագունի եւ իշխանաց իշխեցողի մեծ կոմսի եւ կողմնակալի Բուրթելին եւ նորին հազարապետի Բուղտային, ի խնդրոյ սրբասնունդ քահանայի Սահակայ»:

Եկեղեցւոյ կողքին Սուրբ Սահակեան դպրոցն էր, որուն ծախսերը մեծ մասամբ Պաքուի Մարդասիրական ընկերութեան կողմէ կը հոգացուէին: Դպրոցի մուտքին արձանագրուած էր. «Կրթարանս կառուցեալ է ի յիշատակ հայրենեացն ի Յարութիւն բէկէ Սիլիկեանց եւ վերանորոգեալ յորդւոց նորա 1876»:

Վարդաշէնի մէջ կային մետաքսաթելի եւ խեղեցէն կղմինտրի պատրաստութեան գործարաններ:

#### Սուրբ Եղիշէ առաքեալին եկեղեցին
Վարդաշէնէն երկու քիլոմեթր հարաւ, գետակի աջ ափին Սուրբ Եղիշէ առաքեալի եկեղեցին է: Աւանդութեան համաձայն անիկա կառուցուած է աղուանից առաջին լուսաւորիչ Սուրբ Եղիշէ առաքեալի կողմէ: Եղիշէ առաքեալ երեք աշակերտ ունեցած է. Վլաս, Քահալցիցիկ եւ Գոմ-Մուրատ: Առաքեալը եւ անոր աշակերտները նահատակուած են: Եկեղեցւոյ մասին յիշատակութիւն պահպանուած է 1310-ի արձանագրութեան մը մէջ: 

Անիկա 1811-ին վերանորոգուած է վարդաշէնցի Առաքել Մուրատեանին նուիրատուութեամբ:

Ծառաստաններով շրջապատուած եկեղեցւոյ արեւելեան կողմը երկու մատուռներ կային, որոնք աւանդութեան համաձայն Եղիշէ առաքեալին նահատակուած աշակերտներուն գերեզմաններն են:

Սուրբ Եղիշէ առաքեալին եկեղեցին եւ շրջապատը պարսպապատ էին: Հիւսիսային կողմը միաբաններու կացարան էր, հետեւեալ արձանագրութեամբ. «Յիշատակ է սենեակս վարդաշէնցի Մաթոսի եւ իւր կողակից Աննայի Վարդանեանց 1890 ամի»:

Սուրբ Եղիշէ առաքեալի եկեղեցին մեծ ուխտատեղի էր:

#### Բնակչութիւն
Վարդաշէնի բնակչութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը մինչեւ 1980-ական տարիները ուտիներ եւ հայեր էին: Արցախեան շարժման ժամանակ անոնք կը բռնագաղթուին եւ փոխարէնը հոն թաթարներ կը վերաբնակեցուին:

Վարդաշէն 1991-ին կը վերանուանուի Օղուզ եւ այժմ շուրջ եօթը հազար բնակիչ ունի: Գիւղին երբեմնի շուրջ երեք հազար ուտիներէն հոն մնացած է նուազ քան հարիւր հոգի:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ազրպէյճանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Օղուզի շրջանի բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Վերանուանուած քաղաքներ
Թիրանա

**Թիրանա** (, Ալպանիայի մայրաքաղաքը եւ երկրի ամէնամեծ քաղաքը։ Տարածքը 1,110 քառ. քմ։ Բնակչութիւնը 557,422 մարդ (ըստ 2011 թուականի մարդահամարի տուեալներուն)։

## Աշխարհագրութիւն
Թիրանան կը տարածուի Ալպանիոյ կեդրոնը գտնուող Թիրանայի դաշտավայրին մէջ՝ արեւելքէն Տայթի լերան, հարաւէն՝ Քըրապէի, Սաուքի եւ Վաքարի բլուրներուն միջեւ, իսկ հիւսիսէն՝ դէպի Ատրիաթիկ ծով նայող հովիտի մը մէջ։ Ծովու մակերեսէն միջին բարձրութիւնը շուրջ 110 մեթր է, իսկ առաւելագոյն բարձրութիւնը կը հասնի 1,828 մեթրի՝ Շէնմերիի մէջ գտնուող Մալի մե Կրոփայի Մայա Մինչեքութ գագաթին։

Քաղաքը շրջապատուած է երկու կարեւոր պահպանուած տարածքներով՝ Տայթի ազգային պարտէզով եւ Մալի մե Կրոփա-Պիզը-Մարթանէշ պահպանուող լանդշաֆտով։ Ձմրան, լեռները յաճախ ձիւնով կը ծածկուին եւ սիրուած վայր են Թիրանայի բնակչութեան համար, քանի որ քաղաքին մէջ հազուադէպօրէն ձիւն կը տեղայ։ Կենսաբազմազանութեան առումով, անտառները հիմնականին մէջ կազմուած են շոճիի, կաղնիի եւ հաճարենիի ծառերէ, իսկ ներքին տարածքները հարուստ են կիրճերով, ջրվէժներով, քարայրներով, լիճերով եւ աշխարհագրական այլ ձեւերով։ Իր բնական ժառանգութեան շնորհիւ՝ այն կը համարուի «Թիրանայի բնական պատշգամբը»։ Լեռ կարելի է բարձրանալ ասֆալտապատ նեղ լեռնային ճամբով մը, որ կը տանի դէպի «Ֆուշա է Տայթի» կոչուող տարածքը։ Այս փոքր վայրէն գեղեցիկ տեսարան մը կը բացուի դէպի Թիրանան եւ իր դաշտավայրը։

Քաղաքին մէջով կը հոսին Թիրանա եւ Լանը գետերը։ Թիրանայի մէջ կան քանի մը արհեստական լիճեր, որոնցմէ են՝ Թիրանայի, Ֆարքայի, Թուֆինայի եւ Քաշարի լիճերը։ Ներկայ քաղաքապետութիւնը կազմուած է 2015-ի տեղական ինքնակառավարման բարեփոխումներու ժամանակ՝ Պալտուշքի, Պըրժիթի, Տայթի, Ֆարքայի, Քաշարի, Քըրապի, Նտրոքի, Փեթրելի, Փեզի, Շէնկյերկի, Թիրանայի, Վաքարի, Զալ-Պասթարի եւ Զալ-Հերի նախկին համայնքներու միաւորումով, որոնք դարձան վարչական միաւորներ։ Քաղաքապետութեան նստավայրը Թիրանա քաղաքն է։

## Պատկերասրահ

Tirana panorama 2016.jpg|
View of Tirana from the Lapidar.jpg|
Grand Park of Tirana (2020).jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Գրադարձութիւն

**Գրադարձութիւն** նաեւ կը կոչուի՝ **Փոխատառում** (անգլերէն՝ Transliteration) (ֆրանսերէն՝ Transliteración) (սպաներէն՝ Transliteración) բառերուն մէկ լեզուէն փոխանցելը ուրիշ լեզուի մը տառ առ տառ գրելով, այսինքն մէկ լեզուի տառերով գրուած բառ մը փոխարինել ուրիշ լեզուի մը այբուբենի տառերով։

## Տե՛ս նաեւ

* Տառադարձութիւն։

## Արտաքին յղումներ

* International Components for Unicode transliteration services  ICU User Guide: Transforms
* Transliteration history  – history of the transliteration of Slavic languages into Latin alphabets.
* Transliteration of Non-Latin scripts – Collection of transliteration tables for many non-Latin scripts maintained by Thomas T. Pedersen.
* Unicode Transliteration Guidelines
* United Nations Group of Experts on Geographical Names (UNGEGN) – working group on Romanization Systems.
* Library of Congress: Romanization Tables
* Localtyping.com implements google transliteration library and also allows to create To-Do Lists in English and Transliterated Languages.
* 24x7offshoring.com Transliterationenglish.
* Usage of Transliterations – condensed description of the definition of transliteration and its usage.
* G. Gerych. Transliteration of Cyrillic Alphabets. Ottawa University, April 1965. 126&nbsp;pp. – historical overview of the concept of transliteration and its evolution and application

## Ծանօթագրութիւններ
Կարգ ու Կանոնի Բաժանմունքէն Ներս (գիրք)

**Կարգ ու Կանոնի Բաժանմունքէն Ներս** կամ ամբողջական անուանումով՝ **Կարգ ու Կանոնի Բաժանմունքէն Ներս․ Պետական ​​գործիքակազմը Օսմանեան կայսրութենէն մինչեւ հանրապետութիւնը՝ Ցեղասպանութեան թեքնոկրատ [[Ռէշաթ Միմարօղլու|Մուսթաֆա Ռէշաթ Միմարօղլու]]-ի հետքերով**, (թրքերէն՝ Kanun ve Nizam Dairesinde։ Soykırım Teknokratı Mustafa Reşat Mimaroğlu’nun İzinde Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Devlet Mekanizması) գիրք մըն է պատմաբան Իւմիթ Քուրթի գրիչով։

## Գիրքին բովանդակութիւնը
alt=Մուսթաֆա Ռէշաթ Միմարօղլու|ձախից|մինի|Մուսթաֆա Ռէշաթ ՄիմարօղլուԱյս գիրքին մէջ Իւմիթ Քուրթ կը շարունակէ ուսումնասիրել ու յստակեցնել թրքական պետութեան կողմէն իրագործուած՝ Հայոց Մեծ Եղեռնին մէջ թուրք վերնախաւերու եւ սովորական դերակատարներու ուղղակի եւ/կամ անուղղակի մասնակցութեան ծաւալն ու շարժառիթները։ Գիրքը կ՚անդրադառնայ Մեծ Եղեռնի դիւանակալային (անգլերէն՝ bureaucratic) եւ վարչական (անգլերէն՝ administrative) կողմերուն, գործածելով Մուսթաֆա Ռէշաթ Պէյ-ի (թրքերէն՝ Mustafa Reşat Mimaroğlu կամ Mustafa Reşat Bey) օրինակը, որ թէ՛ օսմանական կայսրութեան եւ թէ՛ թրքական հանրապետութեան ժամանակաշրջաններուն գիտարուեստավար (անգլերէն՝ Technocrat) եւ քաղաքական վերնախաւի երեւելի դէմքերէն էր։ 

Գիրքը ցոյց կու տայ ցեղասպանութիւնը իրագործած յանցագործներու, այսպէս կոչուած՝ «Կարգ ու Կանոնի Բաժանմունք»-էն (թրքերէն՝ Kanun ve Nizam Dairesinde) ներս աշխատող հրոսակին մտածելակերպն ու գործողութիւնները, որոնք նախապատրաստեցին եղեռնի ու ցեղասպանութեան ենթակառուցուածքը (անգլերէն՝ infrastructure), հողն ու մթնոլորտը։ Միաժամանակ կը բացահայտէ պետական գործիքակազմի եւ գործողութիւններու շարունակականութիւնը Օսմանեան կայսրութենէն մինչեւ Թրքական հանրապետութիւնը։ Իւմիթ Քուրթ այս գիրքին մէջ կը կեդրոնանայ Մուսթաֆա Ռէշաթ Միմարօղլուի կենսագրութեաեն վրայ։ Ռէշաթ Պէյը, ըլլալով ծանրակշիռ դիւանակալ մը (անգլերէն՝ bureaucrat) կատարեց 1915 թուականի Ապրիլ 24-ի ցերբակալութիւններն, եւ ինչպէս կըսուի իր մասին, "աշխատասեղանին նստած" հսկայական դերակատարութիւն ունեցաւ Մեծ եղեռնը ի կատար ածելուն մէջ: Գիրքին մէջ նաեւ լուսարձակի տակ կառնուի անոր հանդիպումը Շաւարշ Միսաքեանի հետ երբ անոր կը հարցաքննէ։ 

## Գիրքը շարադրելուն դրդապատճառը
Իւմիթ Քուրթ կ՚ըսէ թէ գիրքին ամբողջ պատմութիւնը սկսաւ Ատոլֆ Այշմանի (գերմաներէն՝ Otto Adolf Eichmann) կենսագրութենէն։ Վերջինս «Սութցշթաֆէլի» սպայ (գերմաներէն՝ Schutzstaffel, SS), հրեաներու ողջակիզութեան (անգլերէն՝ Holocaust) կազմակերպիչներէն մին էր։ Ան խստիւ կը հետեւի հարիւր հազարաւոր հրեաներ մահուան վրանողք (ճամբարներ) ղրկելու հրամաններուն։ Ըստ պատմաբան Քուրթ-ի յանցագործ Այշման պատմութեան մէջ կը ճանչցուի իբրեւ՝ «աշխատասեղանի սպաննիչ» (անգլերէն՝ desk killer), հակառակ անոր որ ան երբէք զէնքով չէ կրակած, եւ իր ձեռքերով ոչ մէկ հրէայ սպաննած է։ Գերմանաամերիկացի պատմաբանուհի եւ իմաստասիրուհի (անգլերէն՝ Philosopher) Հաննա Արենտթ (գերմաներէն՝ Hannah Arendt)․․․

## Ծանօթագրութիւններ
Տրակոր (գետ)

**Տրակոր** (մակեդ․՝ Драгор)․ կարճ հոսանքով գետ՝ 25 քլ․ որ կը գտնուի Հիւսիսային Մակեդոնիոյ հարաւը։ Կը ճեղքէ Պիթոլա քաղաքը եւ կը բխի Պապա լեռէն, Սաբունցիցայի (Sapunčica) մօտ։ Ցրնա գետին գլխաւոր հարկատուներէն է։
ձախից|մինի|Պիթոլա իրիկունը․ Տրակոր գետին հոսքը
ձախից|մինի|Տրակոր գետին վրայ քարաշէն կամուրջ, Dovledzik շրջան, նկար 1916

  
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Գետեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Գետեր ըստ երկրի
Ստորոգութիւն:Էգէական ծով թափող գետեր
Ցրնա (գետ)

**Ցրնա** (մակեդ․՝ Црна Река, «Սեւ գետ», անգլ․՝ Ցրնա)․ Հիւսիսային Մակեդոնիոյ գետ եւ Աքսիոս գետին (մակեդ․՝ Вардар) գլխաւոր հարկատուներէն։ Հիւսիսային Մակեդոնիոյ ամենէն երկար գետն է ու Յունաստանի մեծ գետերէն։ Գետը կը թափի Թերմայիքոս ծոց՝ Էգէական ծով։

## Գետին հոսքը
ձախից|մինի|Ցրնա գետը Železnec-ին կը ճեղքէ
Գետը իր հոսանքին ընթացքին Պուչին գիւղէն կը մտնէ Բելաղոնիա հովիտը, կը հոսի Սոբոթնիցա գիւղին մէջէն եւ դէպի հարաւ ուղղուելով կ՛անցնի Պիթոլայի արեւելեան դաշտերէն։ Յաջորդաբար Սթարավինա գիւղէն կը մտնէ Հիւսիսային Մակեդոնիոյ մեծագոյն ձորը, Սքոցիվիր հովիտը եւ Ռոսոման եւ Կրածքօ գիւղերուն միջեւ կը թափի Աքսիոս գետին մէջ։ Ապա գետը 180° դարձուածքով մը Պիթոլային արեւելքէն կ՛անցնի։ Այդ վայրը մաս կազմած է Ա․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Մակեդոնական ճակատին։ Հոն տեղի ունեցած են Ցրնա գետին 1916-ին եւ 1917-ին կռիւները։

## «Սեւ գետ» անուանումը
Մակեդոներէն «Սեւ գետ» անուանումը, Թրակիան Էրիղոն (հին յուն․՝ Ἐριγών) անուանումին թարգմանութիւնն է որ կը նշանակէ սեւ (յուն․՝ Ἔρεβος *էրեվոս* «մթութիւն», հայ․՝ *երեկ* «երեկոյ», գոթերէն՝ *riqis «*մթութիւն»)։

Գետը Էրիղոն անունով կը նշուի Ֆլավիոս Արիանոսին (Նիքոմիտիացի յոյն պատմաբան, զօրավար եւ իմաստասէր․ ապրած է Ք․Ա․86/89 -  146/160 միջեւ) Աղեքսանտրի Անապասիս գործին մէջ, ինչպէս նաեւ Թիթոս Լիվիոսի «Հռոմին պատմութիւնը», Ստրապոնի «Եէողրաֆիքա» (Աշխարհագրութիւն) եւ Աթէնաուսի «Դիբնոսոֆիսթէ» գործերուն մէջ։

    
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Պալքանեան թերակղզիի գետեր
Ստորոգութիւն:Եւրոպայի գետեր
Ստորոգութիւն:Էգէական ծով թափող գետեր
Շանել 2.55 Պայուսակներ

մինի
**Շանել 2.55** ստեղծած է Գօգօ Շանելը Փետրուար 1955-ին: Հետեւաբար 2.55 թիւը կը խորհրդանշէ պայուսակին ստեղծման ամիսն ու տարին:

## Պատմութիւն
ձախից|մինի
Անուանի ոճաբանը ուսէն կախուող պայուսակ մը ստեղծելու միտքը կը յղանայ` ոգեշնչուելով այդ օրերու զինուորականներու պայուսակներէն, որ կը կոչուի Շանել` իր իւրայատուկ ցցուն կարերով, շղթայ կապով եւ Շանելի անուան սկզբնատառերը կրող փականով:

Պայուսակը կը ստեղծուի երեք տարբերակներով` տարբեր ժամերու եւ առիթներու յարմարելու նպատակով: Ամէնէն աւելի կ'ընդհանրանայ գառնուկի մորթով պատրաստուած տարբերակը` նախատեսուած առօրեայ գործածութեան համար:

Պայուսակը ունի նաեւ գործնական յատկութիւններ, քանի որ օժտուած է 7 գրպաններով, որոնցմէ մէկը` շրթներկի, հատ մըն ալ գաղտնի թուղթեր պահելու համար:

Երբ Փետրուար 1955-ին Շանել 2.55 շուկայ կ'իջնէ, առաջին կրողները կ'ըլլան Ճեքի Քենետին եւ Էլիզապէթ Թէյլըրը:

Այնուհետեւ պայուսակը կորդեգրեն անուանի աստղեր, քաղաքական անձնաւորութիւններ եւ բոլոր անոնք, որոնք միջոցը ունէին զայն ձեռք բերելու:

Շանել 2.55 բնօրինակը ունեցողները կը նկատեն, որ պայուսակին ներսի բաժինը գինեգոյն տուպլիւրով ծածկուած է, քանի որ Գօգօ Շանելին որբանոցի տարազը այդ գոյնի էր:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսական արտադրութիւններ
Մարտիրոս Սարեանի Պուրակը

**Մարտիրոս Սարեանի** անուան պուրակը կը գտնուի Ֆրանսայի հրապարակին կից: 

Պուրակին կեդրոնը կանգնած է Մարտիրոս Սարեանի մարմարեայ արձանը, որուն հեղինակներն են քանդակագործ Լեւոն Թոքմաջեանը եւ ճարտարապետ Արթուր Թարխանեանը:

«Գոյներու մեծ վարպետ» Սարեանի պուրակը կը տարբերի Երեւանի բոլոր այգիներէն. անիկա բացօթեայ պատկերասրահ մըն է, զոր հնարաւոր չէ կտրել-անցնիլ քանի մը վայրկեանէն, քանի որ ամէնուրեք ցուցադրուած են ժամանակակից հայ նկարիչներու աշխատանքները: Ամէն օր քաղաքի նկարիչները կը հաւաքուին այս գողտրիկ պուրակին մէջ:

Պուրակին մէջ տեղադրուած են բազմաթիւ յարմարաւէտ նստարաններ` այցելուներուն, որպէսզի դիտեն նկարները եւ վայելեն մթնոլորտը: Այգիին մէջ տեղադրուած է նաեւ «Տղամարդիկ»արձանախումբը, որ նուիրուած է «ռեժիսէօր» Էդմոնտ Քէօսայեանի 75-ամեակին: Արձանախումբի տեղադրման վայրը պատահական չէ. հոն է, ուր նկարահանուած է «Տղամարդիկ» ժապաւէնը:

պուրակին մէջ հանգստեան օրերուն, ժամանակակից նկարիչնեերու աշխատանքներու բացօթեայ ցուցահանդէս վաճառքը կը կազմակերպուի, որուն պատճառով ալ ժողովուրդը պուրակը կոչած է նաեւ «Սարեանի վերնիսաժ»:
## Պատկերասրահ

Men in Yerevan.jpg|Տղամարդիկ (արձանախումբ, Երեւան)
«ԷՐԵԲՈՒՆԻ-ԵՐԵՎԱՆ» («ԿԵՆԱՑ ԾԱՌ»).jpg|«Էրեբունի-Երեւան»
Koziryok cafe.jpg|«Հռիփսիմէ» սրճարան


## Ծանօթագրութիւններ
«Շանել թիւ 5» Օծանելիք

մինի|աջից
**«Շանել թիւ 5» Օծանելիք»ը**  աշխարհի ամէնէն շատ վաճառուող օծանելիքն է եւ մինչեւ օրս կը մնայ ամէնէն փնտռուածներէն մէկը:

## Պատմութիւն
ձախից|մինի
1921-ին, երբ Կապրիէլ Շանել արդէն իր ոճը պարտադրած էր Փարիզի նորաձեւութեան աշխարհին,  կ'որոշէ ստեղծել իր սեփական օծանելիքը: Ան կը դիմէ ռուս ցարերու արքունիքի նախկին բուրագործ Էրնեսթ Պոյի, որուն առաջարկած բազմաթիւ նմուշներէն ոճաբանը կ'ընտրէ թիւ 5 նմուշը: Երբ հարցը կը հասնի այս նոր օծանելիքին անուն տալու, Կապրիէլ Շանել կ'որոշէ զայն մկրտել «Շանել թիւ 5», քանի որ 5 Մայիսին (հինգերորդ ամիս, հինգերորդ օր) հրապարակ պիտի իջնէր անուշահոտը, եւ այս թիւին մէջ ան կը տեսնէ երջանիկ նախանշան մը:

Համաշխարհային յաջողութեան հասած օծանելիքը նոյնիսկ առասպելի աստիճանի կը հասնի, երբ 1954-ին Մարիլին Մոնրոն հարցազրոյցի մը առիթով կը յայտարարէ, որ քնանալէ առաջ միայն քանի մը կաթիլ «Շանել թիւ 5» կը կրէ:

Ստեղծումէն ի վեր օծանելիքը ներկայացուած է աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ կանանց կողմէ, ինչպէս` Քարոլ Պուքէ, Նիքոլ Քիտման եւ Վանեսա Բարատի:

Ինչ կը վերաբերի օծանելիքի սրուակին, ոճաբանը անձամբ կը պատկերացնէ եւ կը ձեւաւորէ զայն:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Օծանելիքներ
«Ժ'ատոր Լ'օր» օծանելիք

մինի
**«Ժ'ատոր Լ'օր» օծանելիքը,** «Տիոր» նորաձեւութեան տան թողարկած օծանելիք մըն է, որ բուրագործ (parfumeur) Ֆրանսիս Քիւրքճեանի յղացումն է:

## Բաղադրութիւն
«Ժ'ատոր Լ'օր»ը նուրբ համադրումն է նարինջի ծաղիկի, յասմիկի, նուշի, մանկայի, պանանի բոյրերուն: Անիկա մրգային եւ ծաղկային բոյրերու անզուգական միախառնումն է` յագեցած «սենթիֆոլիա ռոզ»ի հզօր բուրմունքով:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն: Օծանելիքներ
Մակեդոնաս (դիցաբանութիւն)

Յունական դիցաբանութեան մէջ **Մակեդոնաս**, **Մակեդոն** կամ **Մակեդնոս** (յուն․՝ Μακεδόνας, Μακεδών կամ Μακεδνός) անունով ծանօթ են հետեւեալ անձնաւորութիւնները․- 

# Ըստ Էլանիքոսին (Ք․Ա․ 5րդ դար) Էոլոսին զաւակը եւ Էլինին (կամ Էլինոսին) թոռնիկը։ Ըստ Ստեփանոս Բիւզանդացիին (Ք․Ա․ 6րդ դար) եւ Էվսթաթիոսին (ԺԲ․ դար) Դիասին եւ Էոլոսին զաւակը։
# Զաւակը Դիասին եւ Թիիային (Դեւքալիոնին դուստր), ըստ Իսիոդոսին (Ք․Ա․ 7րդ դար, Թէողոնիա) եւ Մարսիաս Բելացիին (Ք․Ա․ 4րդ դար Մակեդոնիքա)։ Անոր զաւակներն են Ամաթոն եւ Բիերոն, որոնցմէ անուանուած են Իմաթիա եւ Բիերիա լեռները։
# Էաքոսին զաւակը։
# Արքադիայի թագաւորին՝ Լիքաոնասին 50 զաւակներէն մէկը (Աբոլոդորոս, *գրադարան* Γ8.1)։ 
# Ըստ Քլաուդիոս Այլիանոսին եւ Էլիանոսին (Գ․ դար), Իմաթիայի Լիքաոնաս թագաւորին զաւակը։
# Ըստ Դիոդորոս Սիչիլեացիին (Ք․Ա․1ին դար) Օսիրիսին զաւակը եւ Անուբիսին եղբայրը։

Ըստ Ստեփանոս Բիւզանդացիին, բացի Ամաթոնէն եւ Բիերոնէն, Մակեդոնասին զաւակներն են նաեւ հետեւեալները․-

# Արղէաս․ Արղէադեսները (Մակեդոնիոյ ցեղ մը) իրմէ առած են իրենց անումը։
# Օրոբոս։
# Վերիս, որ ըստ Թէաղենիին ծնած է Միեզա, Վերիան եւ Օլղանօ։
# Աթիտանաս։
# Էվրոբոս․ մայրը եղած է Քեքրոբասին դուստրը՝ Օրիթիա              ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Դիցաբանութիւն
Դուրրես

**Դուրրես** ( , քաղաք Ալպանիա Արեւմտեան մասը, Հիւսիսային Ալպանիա երկրամասին մէջ։ Իր մեծութեամբ Դուրրես Ալպանիա երկրորդ քաղաքն է։ Տարածքը 338.30 քառ.&nbsp;ք․մ․ է, իսկ բնակչութիւնը՝ 175 110 (2011-ի տուեալներով)։

## Պատկերասրահ

Drač, panorama náměstí.jpg|
Panorama of Durres Port.jpg|


## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Պաշտօնական կայքէջ

Ստորոգութիւն:ալպաներէն քաղաքներ
Տենտերա

**Տենտերա** կամ Դենդերա․ (արաբ․՝*دندرة*, հին յուն․՝ Τεντυρις կամ Τεντυρα, յուն․՝ Δένδερα, ղպտերէն՝ⲛⲓⲧⲛⲧⲱⲣⲉ *Nitntōre*),  քաղաք, Եգիպտոս։ Կը գտնուի Նեղոս գետի արեւմտեան ափին։

## Ստուգաբանութիւն
Արդի քաղաքը կառուցուած է ***Ta-ynt-netert***  հնավայրին տարածքին եւ անունը կը թարգմանուի որպէս «Այդ Աստուածային սիւնը կամ Թենդիրա», որ հին յունարէնի մէկ տարափոխութիւնն է։ Ըստ կարգ մը պատմաբաններու, քաղաքին անունը յառաջացած է երկինքի եւ արգասաբերութեան Աթոր աստուծոյ անունէն (կապուած է Աֆրոդիթի  յոյն աստուածուհիին), որ Տենտերա կը պաշտուէր։ 

Տենտերա կը գտնուի անապատին մեկուսացած ծայրամասը, արդի քաղաքէն 2,5 քլ դէպի հարաւ-արեւմուտք։  Ծանօթ եղած է շնորհիւ յունահռոմէական ոճի տաճարով, որուն հին եգիպտացիները կ՛անուանէին ''Iunet'' կամ ''Tantere''։ Ժամանակաշրջանի մը համար եղած է հին Եգիպտոսի վեցերորդ նահանգին մայրաքաղաքը։ Իսկ կարեւոր քաղաք եղած է Պտողեմէոսեան եւ հռոմէական իշխանատիրութեան շրջաններուն։

## Պատկերասրահ

### Տենտերա․ տաճարին համալիրը
Տենտերա տաճարի համալիրին պատկերներ․-
Պատկեր:Denderah Outside.JPG
Պատկեր:Denderah1.jpg|alt=
Պատկեր:Aegypt1987036 hg.jpg
Պատկեր:Dendera Tempelkomplex 07.JPG
Պատկեր:Dendera Römische Säulen 07.jpg
Պատկեր:Dendera Römisches Mammisi 07.JPG
Պատկեր:Dendera Römisches Mammisi 21b.jpg
Պատկեր:Dendera Basilika 07.JPG
Պատկեր:Dendera Tempelkomplex 06.JPG
     

## Ծանօթագրութիւններ
Նուէր Սաֆարեան

Զօրավար **Նուէր Սաֆարեան** (), ականաւոր ռազմական գործիչ, Պերլինի գրաւման եւ ճակատամարտին մասնակցող հայկական 89-րդ «Թամանեան» հռչակաւոր հրաձգային զօրաբանակի հրամանատար։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վասպուրականի Արճէշ գիւղը: Ան կորսնցուցած է հօրը 1915-ին հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան ժամանակ (ըստ տեղեկութեան՝ հօրը սպաններ են այրելով)։ Այդ ժամանակ մօրը կը յաջողի երեխաներուն հետ միասին հասնիլ Արեւլեան Հայաստանի Էջմիածին քաղաքը: Սակայն անոր ալ կը վարակէ համաճարակը, եւ Նուէր Սաֆարեանը 1919-ին կը որբանայ։ 

Սաֆարեան, որ 12 տարեկան էր, իր հասակակիցներէն շատերուն հետ յայտնուած է Օշական մանկատան մէջ: 1923-ին ընդունուած է Երեւանի զինուորակ դպրոցը եւ զայն աւարտած է 1927-ին։   Ապա հայկական հրաձգային զօրագունդին մէջ կը նշանակուի դասակ, իսկ շատ չանցած՝ վաշտի հրամանատար։

1937-ին յաճախած է «Մ․ Ֆրունզէ» գինուորական ակադեմիան: 1940-ին աւարտ եւ ղրկուած է Արեւմտեան Ուքրանիա:

Նուէր Սաֆարեանի ռազմական ձիրքերն ու խիզախութիւնը երեւան կու գան 1941-1945ի պատերազմին: 

20 Փետրուար 1943-ին, գնդապետ Սաֆարեան ստանձնած է 89-րդ հայկական զօրագունդի հրամանատարութիւնը: Զօրագունդը, որ մկրտուած էր «Թամանեան» անունով, մասնակցած է Նովոռոսիյսկի, Թամանի, Ղրիմի, Ուքրանիոյ, Վարշաւայի եւ այլ վայրերու կռիւներուն: 

1944-ի Աշնան զօրավար Սաֆարեանի գունդերը հրաման ստանալով տեղափոխուած են մարշալ Գէորգի Ժուքովի ենթակայութեան տակ, արդէն ժամանակին Կովկասի մէջ զօր. Սաֆարեան ըսած է․ «Կարս, Էրզրում, Վան չգիտեմ… բայց Պերլին կը մտնեմ»:

Վանեցի զօրավար Նուէր Սաֆարեան կատարելով իր խոստումը, իր գունդերը հասցուցած է մինչեւ Պերլին եւ մասնակցած՝ Պերլինի ճակատամարտին: Մինչեւ 50-60-ական թուականներուն Ռայշսթակի շէնքին քանդուած պատերուն վրայ հայերէնով գրուած էին ինքնագիրեր, որոնք գրուած էին յաղթող հայ հերոս զինուորներու կողմէ: «Թամանեան» զօրաբանակի հրամանատարի եւ իր անձնակազմի եւ ամբողջ հայ ժողովուրդի յաղթանակի հանդէսն էր:

Առողջական պատճառներով Սաֆարեան 1949-էն ի վեր պահեստի զօրավար եղած է:

Ազգասէր եւ հայրենասէր Սաֆարեանին դեռ 41 տարեկան է, պոլշեւիկ հայերը իրեն իբրեւ հիւանդ յայտարարած եւ ուղարկած են հանգստեան թոշակի:

Յետ երկարատեւ հիւանդութեան, 2 Սեպտեմբեր 1982-ին, Երեւանի մէջ դեռ Վանը չազատած, մահացաւ հայ զինուորական տաղանդի մէկ հռչակաւոր ներկայացուցիչ` զօրավար Նուէր Գէորգ Սաֆարեան։

## Պատկերասրահ

File:Windows and Plaque of Nver Safarian, 38 Isahakian, Yerevan, Armenia, VM.jpg|Տունը, ուր ապած է Նուէր Սաֆարեան, Երեւան, Իսահակեան 38
File:Plaque of General Nver Safarian, Yerevan, Armenia.jpg|Յուշատախտակ՝ Նուէր Սաֆարեանի տան պատին
File:NverSafaryan3.JPG|Նուէր Սաֆարեանի կիսանդրին՝ անոր անուան Երեւանի թիւ 164 դպրոցին բակը
File:Stamp of Armenia m60.jpg|89-րդ (Թամանեան) զօրաբաժինի հրամանատարներ Անդրանիկ Սարգսեան եւ Նուէր Սաֆարեան, 1995-ի Հայաստանի դրոշմաթուղթ


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հրամանատարներ
Տենտերա տաճարի համալիր

**Տենտերա տաճարի համալիր**․ (հին եգիպտերէն *Demotic (եգիպտական)*՝ *Iunet* կամ*Tantere*), Եգիպտոս։ Հին Եգիպտոսի ժամանակաշրջանի տաճարի համալիր, Տենտերա, Եգիպտոս։ Կը գտնուի անապատին մեկուսացած ծայրամասը, Տենտերայէն 2,5 քլ դէպի հարաւ-արեւմուտք։ Հին Եգիպտոսի ամենէն լաւ պահպանուած տաճարներէն է։

## Տեղեկութիւններ
Ամբողջ համալիրը շրջապատուած է խոշորկէկ մուդարի կղմինտրով։ Իր հիմնադրումէն ետք, դարերուն ընթացքին բազմիցս ընդարձակուած է եւ կամ վերակառուցուած է, ինչպէս օրինակ՝ Միջին Թագաւորութեան, Պտողէմէոսեան հարսութեան եւ Հռոմէական գաւառապետութեան ժամանակաշրջաններուն։ Հնաբանական պեղումներէն յայտնաբերուած են նաեւ Ք․Ա․ 2250 շրջանի կառոյցներ, որոնք հաւանաբար եղած են Բեբի Ա․ (վեցերորդ հարստութեան շրջան) եւ անոր զաւկին՝ Մերենրէ Նեմթիեմսաֆ Ա․ թագաւորութեանց ժամանակաշրջանին։ Յայտնաբերուած են նաեւ կառոյցներ Ութներորդ Հարստութեան ժամանակաշրջանէն (Ք․Ա․ 1500)։ Ամենէն կանուխ շրջանէն պահպանուած կառոյցը՝ Մամիսի (տաճարի կապուած հին եգիպտական մատուռ) կառուցուած է Նեքթանեպօ Բ․ (Ք․Ա․ 358-340) փարաւոնին կողմէն։

## Նկարագրութիւն
մինի|Տենտերա կենդանակամարը, իր բնիկ գոյներով
Համալիրը կը պարունակէ՝ 

* Աթոր տաճար (գլխաւոր տաճարը)
* Իսիս աստուածուհիի ծնունդին տաճար
* Սուրբ լիճ (ջրաղբիւր ծեսական արարողութիւններու համար)
* Առողջարան
* Նեքթանեպօ Բ․ Մամիսի
* Աթոռանիստ տաճար
* Հռոմէական Մամիսի
* Եռակայմ սրբարան
* Դոմիթեանոս եւ Թրայանոս կայսրերու բականցք
* Հռոմէական կրպակ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Dendera Bes 01a.JPG|Պես աստուծոյ քանդակ, համալիրին հռոմէական հիւսիսային մուտք
Պատկեր:Dendera Hathorkopf 01.JPG|Աթոր աստուծոյ յուշարձան
Պատկեր:Dendera Tempelkomplex 07.JPG|Սփինքս
Պատկեր:Dendera Römische Säulen 07.jpg|Հռոմէական սիւներ, համալիրին մուտքին
Պատկեր:SFEC-DENDERA-2010-112.JPG|Աթորի դամբան
Պատկեր:Flickr - Gaspa - Dendara, tempio di Hator (11).jpg|Աթորի դամբանէն մանրամասնութիւն մը
Պատկեր:Dendera Hathor-Heiligtum 01.JPG|Աթոր տաճար, առողջարան
Պատկեր:Temple of Hathor, Ceiling, Dendera, Egypt.jpg|Աթոր տաճար․ առաստաղի մանրամասնութիւն մը
Պատկեր:Hypostyle Hall of the Hathor Temple at Dendera (V).jpg|Աթոր տաճար․ որմանկարի մանրամասնութիւն մը
Պատկեր:Hypostyle Hall of the Hathor Temple at Dendera (VI).jpg|Աթոր տաճար․ գլխաւոր սիւներէն
Պատկեր:Dendera-Tempel 2016-03-26zg.jpg|Աթոր տաճար․ որմանկարչութիւն
Պատկեր:Dendera-Tempel 2016-03-26zd.jpg
Պատկեր:Harpokrates, Dendera.jpg
Պատկեր:Ptolemy before Isis & Osiris, Dendera Temple.jpg|Քանդակ - Պտողէմէոս․ Իսիսին եւ Օսիրիսին առջեւ
Պատկեր:Emperor Trajan, Dendera.jpg|Քանդակ․ Թրայանոս
Պատկեր:Aegypt1987036 hg.jpg|Հռոմէական մամիսի


      

## Ծանօթագրութիւններ
Կարմիր ծով (Չինաստանի մէջ)

**Կարմիր ծովը** կը գտնուի Լիաօհ գետին կողքին, Չինաստանի Փանճին քաղաքին մօտ: 

Այս ծովուն կարմիր գոյնը կը յառաջանայ անոր յատակին առատօրէն բուսնող ծովային եղէգի տեսակէ մը:
մինի
Այս վայրի ծովային խոտը կը սկսի բուսնիլ Ապրիլի եւ Մայիսի միջեւ, եւ անիկա կանաչ կը մնայ ամբողջ ամրան ընթացքին: Աշնան այս խոտերը կը ստանան վառ կարմիր գոյն մը, որ կը յառաջացնէ այդ ընդարձակ կարմիր գոյնով ծովը:
## Ծանօթագրութիւններ