open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Երուանդ (անձնանուն)

**Երուանդ**, հայկական արական տարածուած անուն։ Ունի պարթեւական ծագում: Յայտնի է նաեւ յունարէն  Ὀρόντης ձեւը:

* Լատինագիր ձեւը՝ 
* Անունէ ստեղծուած մականուն՝ **Երուանդունի**

## Անունը Կրողներ
* Երուանդ Պապայեան (1913 Այնթապ-2014) կրթական մշակ
* Երուանդ Քոչար (եան, 1899 Թիփղիս-1979 Երեւան) արձանագործ
* Երուանդ Մանարեան (ծն.1924, Իրան) դերասան
* Երուանդ Կոպէլեան (ծն.1923) գրող
* Երուանդ Աղաթոն (1860 Կ.Պոլիս-1935 Նիս) երկրագործ
* Երուանդ Գարագաշեան (ծն.1864 Կ.Պոլիս) բանասէր-պատմաբան
* Երուանդ Դարբինեան (1883 Ամասիա-1915) բժիշկ
* Երուանդ Զօրեան (ծն.1883) հասարակական գործիչ
* Երուանդ Փամպուքեան (ծն.1933 Հալէպ) պատմաբան
* Երուանդ Օտեան (1869 Կ.Պոլիս-1926 Գահիրէ) ճանչուած երգիծաբան
* Երուանդ Սարաֆեան (1888 Կ.Պոլիս-1917 Դամասկոս) բժիշկ
* Երուանդ Լալաեան (1864 Ալեքսանտրափոլ ՌԿ-1931 Երեւան) ազգագրագէտ
* Երուանդ Սրմաքէշխանլեան (յայտնի է Երուխան անունով, 1870-1915) գրող
* Երուանդ Աբրահամեան (ծն.1940 Թեհրան) պատմագէտ
* Երուանդ Ոսկան (1855 Կ.Պոլիս-1914 Կ.Պոլիս) քանդակագործ

## Ծանօթագրութիւններ
Երուանդ Աբրահամեան

**Երուանդ Աբրահամեան** (Հայերէն: Երուանդ Աբրահամեան, Պարսկերէն՝ آبراهامیان یرواند, ծնած է 1940, Դեհրան), Երուանդ Աբրահամեան պատմիչ է Միջին Արեւելքի եւ գրեթէ Իրանի պատմութեան։

Հայ-Իրան ծնած եւ մեծցած Անգլիոյ մէջ, ան ստացած է իր վկայականը Օքսֆորտ Համալսարանէն եւ իր տօքթորական վկայականը ստացած է Գոլոմպիա Համալսարանէն։ Ան կը սորվեցնէ Քաղաքի Համալսարան Նիւ Եորքի (ՔՀՆԵ) որ ինք կը փաղդատէ իր պրօֆեսորական պատմութեան Պարուխ Գոլէճի եւ ՔՀնժՆԷ Աւարտած Կեդրոն։ Ան սորվեցուցած է Բրինսենդոն Համալսարանին մէջ, ՆԻւ Եորք Համալսարանի եւ Օքսֆորտի Համալսարանը։ Աբրահամեան զատուած է ընկեր Ամերիկեան Ճեմարանի Գծագրութեան եւ Գիտութեան 2010-ին:

Ան երեւցած է իբր հիւր Չարլի Րոզ Ցուցադրութեան եւ Աշխարհի Կեդրոնացում, խօսելով ժամանակակից Իրանի Քաղաքացիութեանhttp://www.charlierose.com/guest/view/7175  and World Focus, speaking on contemporary Iranian politics.

## Հրատարակածները

* Իրան երկու Յեղափովութեան միջեւ (1982)
* Իրանի Մոճհատին (1982)
* Խօմեյնիսիմ (1993)
* Չարչարանքի Խօստուանանք (1999)
* Հնարել առանցք չարութեան 
* Պատմութիւն Նոր Իրան (2008)
* Հարուած։1953, ՍԻԱ եւ արմատներ Նոր Ամերիկեան Միացեալ Նահնագներ-Իրանի Կապերը (2013)

## Ծանօթագրութիւններ
Երուանդ Արեան

**Արեան Երուանդ** (1891-1931) (Գասպարեան Ե.) նկարիչ, ծնած 1891-ին Սեբաստիոյ մէջ. Մինչդեռ ծնողքը ուզած էր զինքը արհեստի պատրաստել՝ Երուանդ դպրոցական գրասեղանին վրայ կը սիրահարուի նկարչութեան, հակառակ մօրը բաղձանքին, այնպէս որ մայրը ըսած է իրեն վրդովուած -«Չհասնիս մուրատիդ»: «Ամբողջ կեանքս ապրած եմ մօրս անէծքին տակ» ըսած է ստէպ հէգ արուեստագէտը: Սահմանադրական սկքբնական տարիներուն կը յաճախէ Երուանդ Պոլսոյ գեղարուեստական վարժարանը, ու պատերազմը զինքը անակնկալի կը բերէ. Կը փախչի Պոլիսէն եւ կ’իյնայ Կիպրոս:
Պահ մը Եգիպտոս կ’անցնի եւ Գահիրէի Գալուստեն վարժարանին մէջ կը դասախօսէ, Պատերազմէն ետք Գերմանիա կ’երթայ: «Գերմանիան իրեն տուած է, կը գրէ Փ. Սանասար ներշնչումը քանի մը պարզ բնանկարներու՝ քաղուած Պալթիկեան ափերէն, ձիւնապատ դաշտօրաներու բարի հանդարտութիւնը ջանացած է դնել այդ փոքրիկ պաստարներուն վրայ:
«Ու այնուհետեւ կը նետուի քանի մը լուրջ աշխատութիւններով, յաջող դիմանկարներով կը մասնակցի Բարիզի Անկախներու ցուցահանդէսին (1926-1927-ին): «Իրեն նիւթ ըատրած է առաւելապէս առեւելեան, հայցի տիպարներ, իրենց մթնոլորտին գոյներով, իրենց ինքնայատուկ արտայայտութեամբ կենդանացած, իրմէն կը մնան այսօր աւելի քան տասնեակ մը կտաւներ. Որոնցմէ յաջողակները կը նկատուին՝ Հայ պառաւը, Կովկասեան թառիստը, Արեւելքի ծաղիկը, Պօհեմուհի եւ այլն:
«Արեանի մէջ երբեմն ինքնամոռացման պահերուն, կը թրթռար աշուղական լար մը, որմէ կը ծորէին պարզ, միամիտ, անյաւակնոտ տողեր: Կը մտածէր անցնիլ Երկիր, գէթ նկարները նւիրել հայրենիքին, բայց ահա գնաց, կարօտը աչքին, դեռ չըսած իր վերջին բառը, վերջին երանգը: 
Երրտասարդ նկարիչ՝ որ ենթակայ էր սիրտի եւ թոքերու հիւանդութեանց, 1931-ի Դեկտեմբերին մեռաւ Բարիզի Շառիթէ հիւանդանոցին մէջ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ, էջ 266:
Ստորոգութիւն:Փարիզ մահացածներ
Ստորոգութիւն:Սեբաստիա ծնածներ
Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ
Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:1931 մահեր
Ստորոգութիւն:1894 ծնունդներ
Երուանդաշատ

**Երուանդաշատ,** Երուանդայ գաւառ կամ Մարմէտ, Այրարատայ Արշարունեաց գաւառի կամ Երուանդ Բ. թագաւորի անուամբ կոչուած: Երուանդայ գաւառին մէջ կառուցուած էր հին արքայանիստ մայրաքաղաքը, Երասխայ ձախ Ախուրեանի արեւմտեան կողմը: Խորենացին (Բ.ԼԹ) քաղաքի շինութեան պատճառը եւ շինութեան նկարագրութիւնը հետեւեալ տողերուն մէջ կը ստորագրէ. «Յաւուրս սորա (Երուանդ Բ.) փոխին արքունիքն յԱրմաւիրն անուանեալ բլրոյն. քանզի էր հեշացեալ գետն Երասխ, եւ յերկարել ձմերայնոյն, եւ ի դառնահոտ փչմանէ հիւսիսոյ պաղացեալ ձուլեալ վտակն, ոչ ուստեք արբուցումն բաւական թագաւորականի գտանէր տեղւոյ»: Երուանդ նեղուած, արքունիքը արեւմտեան կողմը, բլուրի մը վրայ կը փոխադրէ. կը պարսպապատէ բլուրը եւ միջնաբերդը կ'ամրացնէ բարձր պարիսպներով եւ պղնձեայ դռներ դնելով: Երուանդ՝ այս ամէն ամրութիւններով ու որոգայթներով չկարողացաւ իր փափաքին հասնիլ, վասնզի թագաւորութեան օրինաւոր ժառանգն՝ Արտաշէս Բ., իր Այրաքաջ Սմբատ սպարապետին ձեռքով, յաղթեց Երուանդայ բանակին Երուանդաւան կոչուած տեղը, եւ հալածեց ու քշեց զինքը, մինչեւ իր քաղաքը ուր զինուորէ մը սպանուեցաւ Երուանդ եւ իր մահուամբը մարեցաւ ու նսեմացաւ նաեւ քաղաքիս փառքը, վասնզի Արտաշէս Բ. Արտաշատը շինելէ վերջ, Երուանդաշատի արքունի վայելչութիւնները եւ գահը հոն փոխադրեց: Իսկ Երուանդայ շէնքերը՝ արքունի կալուածք եղան, զորս յետոյ մեծն Տրդատ պարգեւեց Կամսարականաց ցեղին. որոնք իրենց իշխանական աթոռը հաստատեցին քաղաքիս մէջ: 

Թէեւ քիչ ժամանակ վերջը՝ Տրդատայ թոռնորդին Արշակ Բ. յափշտակեց Երուանդաշատը Կամսարականներէն, բայց իրմէ զօրաւորն ալ եւ իր անհաշտ թշնամին՝ Շապուհ Պարսից թագաւորը իր ձեռքէն առաւ եւ բոլոր շէնքերը կործանել տուաւ, գերի տանելով, ըստ Բիւզանդայ. «երդս քսան հազար հայ եւ երդս երեսուն հազար հրեայ, եւ զքաղաքն ի հիմնաց տապալեալ բլրեալ յատակէին»: Հաւանական է այս աւերումէն վերջ, լքեալ աւերակ մնացած ըլլայ ճարտարարուսետի նմոյշ եւ ամուր բերդը, վասնզի ալ չի յիշուիր հայոց ամրոցներու եւ զօրանիստ վայրերու կարգին մէջ: Բայց քաղաքը վերստին շինուեր եւ դարձեալ Կամսարականներու ոստան եղեր է մինչեւ Ը. դար, կոչուելով ուրիշ անուամբ ՄԱՐՄԷՏ, որ ծագած է Մար-Ամատ պարսիկ կոչումէն: Քաղաքս ստէպ Խորենացիէն եւ ուիշներէ կոչուած է նաեւ Երուանդայ քաղաք եւ ամրոցին գրից պատճառաւ՝ Երուանդաքար եւս կոչուած է: Մարմէտ անուամբ կը յիշուի Բագնայրի արձանագրութեանց մէջ. ԺԳ. դարու սկիզբ՝ 1209-ին, Խաչերս անուամբ Լոռեցի ոմն Աբրահամու որդի, Ս. Աստուածածին վանաց կը նուիրէ իրեն այգին, եւ Սարգիս անուամբ մէկն ալ նոյն դարուն մէջ՝ կը նուիրէ իրեն «այգին որ ի Մարմէտ՝ ի վերայ Երասխայ»: Անանիա Շիրակացին եւս երկու անգամ կը յիշէ Մարմէտ անունն իր համազօրական գրոց մէջ: Չի գիտցուիր թէ ե՞րբ բոլորովին անչքացաւ քաղաքը, բայց կը թուի վերջին դարերուն, թուրքերու եւ պարսիկներու պատերազմներու միջոցին: Այս կողմերս առաջին անգամ խնամքով քննած է Տիւպուա Հելուետիացին, որ միայն Երուանդաշատը կը շփոթէ Երուանդակերտի հետ: Ցանկալի էր եւ արժանի է քաղաքին վայրը նորանոր քննութեանց եւ պեղումներու ենթարկել: Բերչի քարաբլրան մօտ կայ ուրիշ բլրակ մը, ուր կան շատ գերեզմաններ: 

733 էջի պատկերը կը ներկայացնէ Երուանդաշատի մօտ գտնուած մահարձան մը, 1425 թուականով արձանագրութեամբ:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր Դ., էջ 733:
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Քաղաքներ ըստ երկիրի
Երուսաղէմի Պաշարում (1244)

**Երուսաղէմի պաշարում (1244),** տեղի ունեցած է Խաչակիրներու Զ․ արշաւանքին ընթացքին․ հետեւանքն էր գրաւել եւ աւերել Երուսաղէմը։

## Ընթացքը
Խաչակիրներուն Զ․ արշաւանքը կը գլխաւորէր Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան *Sacrum Romanum Imperium* կայսր Ֆրիտրիխ Բ․ Հոհենշտաուֆեն։ Ան զինք կը հռչակէ Երուսաղէմի արքայ, քանզի անոր կինը՝ Իոլանտա տէ Պրիեն ժառանգած էր «Երուսաղէմի թագուհիի» տիտղոսը իր մօրմէն՝ Մարիա Մոնֆերացի։

Ֆրիտրիխի բանակին թուաքանակը եւ հեղինակութիւնը բաւարար էր, որպէսզի առանց ռազմական գործողութիւններու Երուսաղէմը, Բեթղեհեմը, Նազարեթը եւ շարք մը այլ տարածքներ ու բերդեր վերադարձուին Այուպեան սուլթան ալ-Քամիլի հետ կնքուած պայմանագրով։ Սակայն Երուսաղէմը քրիստոնեաներու տիրապետութեան տակ կարողութիւն չունէր դիմանալ երկար ժամանակ, որովհետեւ անոնք շրջակայքին մէջ չունէին բաւարար տարածքներ քաղաքի անվտանգութիւնը ապահովելու համար։

1244-ին Այուպեանները Խորեզմիշահիներուն (որոնց կայսրութիւնը 1231-ին Մոնկոլները աւերած էին) կը թոյլատրեն յարձակիլ քաղաքին վրայ։  Արագ պաշարումէ ետք, 15 Յուլիսին Խորեզմիշահեր Երուսաղէմը կը գրաւեն եւ կողոպուտի ու աւերի կը ձեռնարկեն։  Այս արիւնահեղութիւնը կը հրահրէ Ֆրանսայի թագաւոր Լուի Թ․ Սուրբին կազմակերպել Խաչակիրներու Է․ արշաւանքը։

## Աղբիւրներ
*The Siege on Orthodox Wiki
*[The Siege on [Encyclopædia Britannica]]
*The Siege on Timeline:History of Jerusalem
*The Siege on The Jewish History Resource Center

Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի թագաեորութեան ճակատամարտներ
Ստորոգութիւն:Խաչակրաց վեցերորդ արշաւանքի ճակատամարտներ
Ստորոգութիւն:Երուսաղէմի պաշարումներ
Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու պաշարումներ
Երջանիկ (անձնանուն)

**Երջանիկ**, հայկական արական եւ իգական անուն։ Յառաջացած է հայերէն *երջանիկ* բառէն։ Համազօր անուն է Երանեակ անձնանունին։ Քիչ գործածական էր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ 19-րդ դարուն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական երկսեռ անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Երջանկութեան Միջազգային Օր

**Երջանկութեան միջազգային օր** (), 20 Մարտ 2012 թուականին, ՄԱԿ-ը յայտարարած է Երջանկութեան միջազգային օր (International Day of Happiness)՝ նպատակ ունենալով պաշտպանել այն գաղափարը, որ երջանկութեան ձգտումը համամարդկային զգացում է եւ այն մարդկութեան հիմնական նպատակներէն մէկն է: Այդ կապակցութեամբ երկրներու կոչ ուղղած ու ջանքեր գործադրած է, իւրաքանչիւր մարդու բարեկեցութեան ու բարելաւման ուղղղութեամբ:

Երջանկութեան Միջազգային օրը հիմնադրուած է Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան խորհրդական Ճէյմի Իլլիընի առաջարկով՝  Յունիս 28-ին, 2012 թուականին։ Այդ կը հաստատուի, երբ ՄԱԿ-ի անդամ 193 պետութիւններու ներկայացուցիչները միաձայն կ՛ընդունին որոշումը 66/281 բանաձեւով։ Երջանկութեան Միջազգային օրուան բազմամեայ արշաւը հաստատուած է 2011 թուականին «Illien Global Public Benefit Corporation»ի կողմէ։

ՄԱԿ-ը՝ անդամ երկրներուն, միջազգային եւ տարածաշրջանային կազմակերպութիւններուն եւ քաղաքացիական հասարակութիւններուն, կ՛առաջարկէ տօնը նշել կրթական, քարոզչական եւ նման այլ ծրագիրներով, ինչպէս նաեւ այլ լուսաւորչական միջոցառումներ կազմակերպելով: 

«Նոր տնտեսագիտական հիմնադրամ»­ի վերլուծութեան տուեալներով` աշխարհի 151 երջանիկ երկրներու ցուցակին մէջ, Հայաստան 53-­րդ տեղը կը գրաւէ։ «*The Happy Planet Index (HPI)*» ծրագիրի շրջանակներուն մէջ իրականացուած հետազօտութեան արդիւնքներով Հայաստանի երջանկութեան ցուցանիշը կը կազէ 46.0:

HPI­-ն, հանդիսանալով կայուն բարեկեցութեան չափման աշխարհի առաջատար ծրագիր, ցոյց կու տայ, թէ՝ աշխարհի երկրները որքանո՛վ կրնան երկար, երջանիկ եւ կայուն կեանք ապահովել իրենց բնակիչներուն համար: Երկրներու դասակարգման ցուցանիշը կը կազմէ` հիմնուելով երեք չափանիշերու վրայ. 
* բնակիչներու կեանքի սպասուելիք միջին տեւողութիւն
* բարեկեցութիւն  
* էքոլոկիական «հետք»:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Այսօր Երջանկության միջազգային օրն է։
* Այսօր երջանկության միջազգային օրն է, եղեք երջանիկ։)։
* ՄԱԿ-ը Երջանկութեան միջազգային օր է սահմանել։

Ստորոգութիւն:Միջազգային տօներ
Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր
Եւկենիա Մետվետեւա

**Եւկենիա Արմանովնա Մետվետեւա** (, ծն. 19 Նոյեմբեր 1999, Մոսկուա, ՌԴ), ռուս գեղասահորդուհի: 2016 թուականի Աշխարհի առաջնութեան, 2016 թուականի Եւրոպայի առաջնութեան ախոյեան, 2015 թուականի Գեղասահքի Կրան փրիի եզրափակիչի յաղթող, 2016 թուականի Ռուսիոյ ախոյեան: Ռուսիոյ մարզական վաստակաւոր վարպետ:

30 Ապրիլ 2016 թուականին տուեալներով՝ երկրորդ տեղը զբաղեցուցած է Չմշկասահորդներու միջազգային միութեան վարկանիշային սանդխակին: Գեղասահքի մոսկովեան դպրոցի «Խրուսթալնի» բաժնի սան է:

## Կենսագրութիւն
Մետվետեւայի հայրը՝ Արման Բաբասեանը, հայ գործարար է: Մայրը՝ Ժաննա Տեւեաթովան՝ նախկին գեղասահորդ: Քոյրը Կարինա Բաբասեանն է: Մետվետեւա ազգանունը կրած է մօր տատի մականունէն: Մօր եւ դստեր ազգանունները տարբեր են:

4 Մայիս 2018 թուականին յայտարարած է իր մարզիչ Էթերի Թութպերիձէի հետ աշխատիլն ընդհատելու մասին մտադրութիւն յայտնած է  Քանատա տեղափոխուելու եւ Հայաստանի դրօշի ներքոյ ելոյթ ունենալու մասին:

## Նուաճումներ

## Պատկերներ

2015 Grand Prix of Figure Skating Final Evgenia Medvedeva IMG 8667.JPG|2015/16 Կրան փրիի եզրափակիչ
ISU Junior Grand Prix Final 2014 Evgenia Medvedeva 01.jpg|Պատանեաց Կրան փրիի եզրափակիչ
2018 EC Evgenia Medvedeva 2018-01-20 22-19-56 (3).jpg|«Աննա Քարինինան» Եւկենիա Մետվետեւայի կատարմամբ (2018-ի Ողիմպիական խաղեր)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:1999 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:19 Նոյեմբերի ծնունդներ
Եւպատորիա

**[[Եւպատորիա]]**, Եւպատորիա ( ուկր. ՝ Євпатория, ռոմ. ՝ Yevpatoriia, ռուս. ՝ Евпатория, ռոմանիզացված ՝ Yevpatoriya , Ղրիմի թաթարերէն ՝ Kezlev, Kezlev , յունարէն ՝ Ευπατορία ) ուկրանական տարածաշրջանային նշանակութիւն ունեցող քաղաք է Արևմտյան Ղրիմի շրջանին մէջ՝ Կալամիտա ծոցէն դէպի հիւսիս։ Եվպատորիան կը ծառայէ որպես Եվպատորիայի քաղաքապետարանի վարչական կեդրոն՝ այն շրջաններուն համար, որոնցմէ բաղկացած է Ղրիմը։ Ունեցած է 105719 բնակչութիւն (2014 թուականի մարդահամար) ռուս, յոյն, կարայիմ, թաթար, հայ եւ հրեայ: Ամառները  50000-60000 հոգի, աւելի հայ եւ ռուս ընտանիքներ՝ Ռուսաստանէն հոս կու գան լողալու եւ օդափոխութեան համար. որովհետեւ քաղաքին օդը սքանչելի է եւ ծովը շատ օգտակար, մանաւանդ յօդացաւի բուժիչ Սասխ լճովը՝ համայն Ռուսիոյ մէջ անուանի եղած է, մինչեւ անգամ անդամալոյծներ ու կաթուածահարներ առողջացած են: Կան հիւրանոցներ եւ տուներ, որոնց վարձքը ամառը շատ կը բարձրանայ: Ամբողջ ծովեզերքը լի է մաքուր տուներով եւ տարուէ տարի նորանոր շէնքերով կը զարդարուի քաղաքը: Ժամանակին թաթարները Կէօզլէվ կը կոչէին եւ Եւպատորիա կոչուեցաւ 1784-ին Ռուսաց կայսրուհի Եկատերինա Բ.էն: Թաթար խաներու ժամանակ եղած է Ղրիմի ամէնաբարգաւաճ քաղաքը ու նաւահանգիստը: Նշանաւոր էին հին հինգ մեծ դռներով բերդը եւ բազմաթիւ մզկիթները, որոնցմէ ոմանք տակաւին կը մնան եւ նշանաւոր է մին 1552-ին կառուցուած՝ Կ. Պոլիս Ս. Սոֆիայի նմանութեամբ եւ շատ գեղեցիկ ճարտարապետութեամբ: Թաթարական ուրիշ քաղաքներու նման պարսպապատ էր, բերդն ունէր լայն խրամ, զոր յետոյ Ռուսերը լեցուցին եւ բերդը քանդեցին: Քաղաքին մէջ իւրաքանչիւր ազգ ունի իր եկեղեցին, մզկիթը կամ ժողովարանը: Կան վաճառատուներ, պազարներ, բաղնիքներ եւայլն: Հ. Բժշկեան իր այցելութեանց ընթացքին 90 տուն հայ գտած է, որոնց թիւը այժմ նուազ է: Կը պարապին վաճառականութեամբ եւ ունին Ս. Նիկողայոս անուամբ մեծ ու գեղեցիկ եկեղեցի մը: Կան նաեւ քանի մը տուն Կաթողիկէ հայոց եւ ունին մատուռ մը: Եւպատորիան քաղաքի մը յատուկ ամէն տեսակի հասարակաց շինութիւններ եւ զբօսավայրեր ունի: Գլխաւոր առեւտրի նիւթն է աղը, որ մերձակայ աղի լիճերէն կը հանուի տարին  միլիոն փութէն աւելի. կ’արտածեն նաեւ ցորեն, գարի, կաշի, բուրդ եւայլն:

## Աղբիւրներ
* Հայ Հանրագիտակ, Հ. Մկրտիչ  Վարդ. Պոտուրեան, 1939, Պուքրէշ, Հատոր  Դ., էջ 749 :

Ստորոգութիւն:Ռուսաստանի քաղաքներ
Ստորոգութիւն:Ուքրանիոյ քաղաքներ
Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ

**Եւրատեսիլ երգի մրցոյթ** (անգլերէն՝ *Eurovision Song Contest*, ֆրանսերէն՝ *Concours Eurovision de la chanson*), երգի ամենամեայ մրցոյթ, որ կը կազմակերպուի Եւրոպական հեռարձակողներու միութեան կազմին մէջ գտնուող երկիրներու միջեւ։

Իւրաքանչիւր երկիր կ'ուղարկէ երգ, որ կենդանի հնչողութեամբ պէտք է կատարուի ուղիղ եթերով հեռուստատեսութեամբ եւ ռատիոյով, այնուհետեւ տեղի կ'ունենայ քուէարկութիւն, եւ կ'որոշուի յաղթող երգը։ Մրցոյթը սկսած է հեռարձակուիլ 1956 թուականէն եւ ըստ վերջին տարիներու տուեալներուն ան ունի 100 միլիոնէն աւելի հեռուստադիտող Եւրոպայի մէջ եւ ընդհանուր 600 միլիոն հեռուստադիտող ամբողջ աշխարհի վրայ։ Եւրատեսիլը կը հեռարձակուի նաեւ Եւրոպայէն դուրս գտնուող երկիրներուն մէջ, ինչպէս՝ Արժանթին, Աւստրալիա, Պրազիլ, Քանատա, Չինաստան, Քոլոմպիա, Եգիպտոս, Հնդկաստան, Ճափոն, Յորդանան, Մեքսիք, Նոր Զելանտա, Ֆիլիփիններ, Հարաւային Քորէա, Թայուան, Թայլանտ, Միացեալ Նահանգներ, Ուրուկուէյ եւ Վենեզուելա, չնայած այն հանգամանքին, որ այդ երկիրները չեն մասնակցիր մրցոյթին։ 2000 թուականէն սկսած մրցոյթը կը հեռարձակուի նաեւ համացանձի վրայ եւ 2006 թուականին ունեցած է 74,000 դիտող 140 երկիրներէ համացանցի վրայ։

## Մասնակցութիւն
400px|աջից|մինի|

Եւրատեսիլին կրնան մասնակցիլ այն երկիրները, որոնք կը գտնուին Եւրոպա աշխարհամասին մէջ եւ ԵՀՄ-ի անդամ են։ Մրցոյթին իրենց մասնակցութիւնը ունին նաեւ այնպիսի երկիրները, որոնց տարածքին մէկ մասը կը գտնուի Ասիոյ մէջ։ 1980 թուականին մրցոյթին մասնակցած է նոյնիսկ Մարոքը, որ կը գտնուի Ափրիկէին հիւսիսը։ 2015 թուականին մրցոյթին առաջին անգամ մասնակցեցաւ Աւստրալիան։

Մինչեւ օրս մրցոյթին առնուազն գոնէ մէկ անգամ մասնակցած են 52 երկիրներ։ Ստորեւ ներկայացուած ցանկին մէջ նշուած են երկիրներու առաջնելոյթները ըստ տարիներու.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն
Եւրոպական E117 Երթուղի

**E117**` եւրոպական ինքնաշարժերու երթուղի մըն է
աջից|120px
մինի|աջից|180px|Ռազմավիրական ճամբան Մայիս ամսուան
մինի|աջից|180px|Անանուրի կամուրջը
E 117 երթուղին կը սկսուէ Ռուսիոյ Միներալնիյէ Վոտի քաղաքէն, Ռազմավիրական ճամբայով կը մտնէ Վրաստանի մայրաքաղաք Թպիլիսի, հոնտեղէն` Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւան, ապա հետեւելով դէպի Իրանի սահման, կը հասնէ Մեղրի քաղաք եւ ապա՝
Երթուղիի երկարութիւնն է 1050քմ։
## Երթուղի
* Ռուսիա
** Միներալնիյէ Վոտի, Փեաթիկորսք, Նալչիք, Պեսլան 
** Պեսլան - Վլատիկաւկազ - Նիժնիյ Լարս
* Վրաստան
** Լարս - Մցխէթ
** Մցխէթ - Թպիլիսի
** Թպիլիսի - Մարնէուլ – Պոլնիս - Ղարէթ - Կուկութ
* Հայաստան
** Գոգաւան - Վանաձոր - Աշտարակ
** Աշտարակ – Երեւան
** Երեւան – Արտաշատ - Երասխ – Գորիս – Քաջարան – Մեղրի - Ագարակ
* Իրան
** Նիւրտիւզ

Ստորոգութիւն:Ճանապարհներ
Եւրոպական Միութեան Արդարադատութեան Դատարան

մինի|Եւրոպական Միութեան Արդարադատութեան Դատարան

**եւրոպական Միութեան Արդարադատութեան Դատարան** (ֆր. Cour de Justice de l'Union Européenne (CJUE) անգլ.՝Court of Justice of the European Union), առաջ Եւրոպական Համայնքներուն Արդարադատութեան Դատարան, Եւրոմիութեան 7 հիմնարկութիւններէն մէկն է։ Երեք ատեաններէ կազմուած է` Արդարութեան Դատարանը, Ընդհանուր Դատարանը եւ Հանրային Ծառայութեան Դատարանը։

Աթոռը եւ ատեանները Լիւքսէմպուրկ կը գտնուին։

Դատարանը կը հսկէ Եւրոպական Միութեան օրէնքներու լաւ կիրարկութեան եւ անոնց մեկնութեան միաձեւութեան։ Այս նպատակով կը ստուգէ ԵՄ-ն հիմնարկութիւններուն կանոնադրութիւններու օրինականութիւնը եւ վճիռ կ‘արձակէ դաշնագիրներէն ելած անդամ երկիրներուն պարտականութիւններուն գործադրելու վերաբերեալ: Նաեւ կը մեկնաբանէ ԵՄ-ին օրէնքները ազգային դատաւորներուն խնդրանքին հիման վրայ:

## Կառոյց եւ կազմակերպութիւն

### Արդարութեան Դատարան

Կազմակերպութիւնը հետեւեալն է` 28 դատախազներ, որմէ 1 նախագահ եւ 8 սենեակի նախագահներ, 11 ընդհանուր փաստաբաններ եւ 1 դատարանի դիւանատուն։ Դատախազները ընտրուած էն 6 տարուայ համար երկիրներու կառավարութիւններու կողմէ եւ կրնան վերընտրուիլ։

### Ընդհանուր Դատարան

Ամէն երկիր նուազագոյնը 1 դատախազ ունի (2016-ին 38 դատախազներ էին) 6 տարուան համար (վերընտրելի է)։ 3 տարին անգամ մը կ'ընտրեն իրենց նախագահը եւ 6 տարուան համար դատարանի դիւանատունը։

### Հանրային Ծառայութեան Դատարան

Եւրոպական Միութեան Խորհրդարանը կ'ընտրէ 7 դատախազներ՝ 6 տարուան համար (վերընտրելի է), որոնք կ'ընտրեն դատարանի դիւանատունը։

## Պատմութիւն

Դատարանը հիմնադրուած է 1952-ին։

* 1951-ի Փարիզի Պայմանագիրէն լոյս տեսաւ Ածուխի եւ Պողպատի Եւրոպական Համայնք-ի Արդարադատութեան Դատարանը։
* 1957-ի Հռոմի Պայմանագիրէն դարձաւ Եւրոպական Համայնքներու Արդարադատութեան Դատարան։

## Տե՛ս նաեւ

* Մարդու Իրաւունքներու Եւրոպական Դատարան

## Արտաքին յղումներ

* CURIA
Եւրոպայի երկիրներու եւ կախեալ տարածքներու ցանկ

մինի|Եւրոպան աշխարհի քարտէսին
**[[Եւրոպա]]ն** վեց աշխարհամասերէն մէկն է, որը Ասիոյ հետ կը կազմէ բնակչութեան եւ տարածքի առումով խոշորագոյն մայրցամաքը՝ Եւրասիան։ Եւրոպայի տարածքը՝ 10 մլն քմ², բնակչութիւնը՝ 730 միլիոն մարդ։

Աշխարհագրական առումով Եւրոպան սահմանուած է Ատլանտեան ովկիանոսով արեւմուտքին եւ Հիւսիսային Սառուցեալ ովկիանոսով՝ հիւսիսին մէջ, Սեւ, Մարմարեան եւ Միջերկրական ծովերով, Պոսֆոր եւ Տարտանել նեղուցներով հարաւին մէջ։ Սովորաբար Եւրոպայի արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան սահմանը կը համարեն Ուրալեան լեռնաշղթայի արեւելեան ստորոտը, Էմպա գետը եւ Կասպից ծովը, Նախակովկասի հիւսիսային սահմանը Կումա, Մանիչ եւ Տոն գետերով։

## Ճանչցուած երկիրներ

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ
* Եւրոխորհուրդի պաշտօնական կայք
* Եւրոխորհուրդի պաշտօնական կայք 
* ԵԱՀԿ-ի պաշտօնական կայք 

Ստորոգութիւն:Երկիրներու ցանկեր
Ստորոգութիւն:Ցանկեր:Եւրոպա
Եփրատ ամբարտակ

մինի
**Եփրատի ամբարտակ**, **Սավրա ամբարտակ** կամ **Դապաքա ամբարտակ** Ռաքքա նահանգի Եփրատ գետ մէջ կ'ընկնի եւ կը կոչուի **Սավրա ամբարտակ** ։ Ամբարտակին հասակը 4.5 քմ. եւ բարձրութիւնը 60 մ. է:

Մեծ ամբարտակին ետեւը ստեղծուած է լիճ եւ կոչուած՝ **Ասատ լիճ**, հասակը 80 քմ. եւ լայնքը 8 քմ.։ Եփրատ ամբարտակը կը գտնուի Սավրա քաղաքի կողք եւ Ռաքքա Քաղաքէն կը հեռանայ 50 քմ.-ով։

## Ամբարտակի կառուցուածքը
Անմիջապէս կառուցուեցաւ 1968 թ. Եփրատ գետի վրայ, կառուցումը տեւեց 5 տարի մեծ ջանքեր թափելով։ Ասսատ ամբարտակի ծրագիրը մի քանի բաժինէ անցաւ, շէնքերու բարձրութիւնը եւ ամբարտակի մարմինը։

## Ամբարտակը եւ օգուտները

Ամբարտակէն կ'օգտուին գիւղատնտեսական մեծ ծրագիրներու եւ ելեքտրականութիւն ստանալու համար, հիտրոէներգետիկական արտադրող կայաններու միջոցով եւ ինչպէս նաեւ օգտուիլ լիճի Երկարութենէն 80 քմ. աւելի։ Ասսատ լիճը կը պահէ 11.6 միլիար մեթր խորանարդ ջուր։

Եփրատ ամբարտակը կը համարուի ամենակարեւոր եւ մեծ ամբարտակներէն Արաբական աշխարհի մէջ։

# Ջուրէն կ'օգտուին գիւղատնտեսական ծրագիրներու մէջ։
# ելեքտրականութիւն ստեղծել։
# Պահպանել ցանքային դաշտերը եւ գիւղերը ջրհեղեղէ։
# Հողաբարելաւում գիւղատնտեսական տարածքներ եւ ընդլայնում գիւղատնտեսութեան տարածքները։

Ստորոգութիւն:Սիրիայի էլեկտրականկայանքպեր
Եօղուն Oլուխ

**Եօղուն Օլուխ**, հայաբնակ գիւղաքաղաք Անտիոքի Սուէյտիյէ գաւառակի Անտիոք քաղաքէն 4-5 ժամու ճանապարհ հեռու:

## Ընդհանուր տեղեկութիւն
Ամրացած է երկու ահագին լեռներու մէջ, մէջտեղէն կը վազէ արատահոս գետ մը: Ունի առատ եւ ընտիր ամէն տեսակի պտուղներ, ինչպէս նաեւ նարինջ եւ կիտրոն: 600 տուն հայ բնակիչներէն միայն 60 ժողովուրդին մեծ մասը հայ կաթողիկէ են եւ բողոքական:

Ժողովուրդին մեծ մասը շերամաբուծութեամբ զբաղած է․ ոմանք մետաքսէ ճամկաւոր շալեր, փողկապներ, եւայլն գործած ու վաճառած են: Շատեր ալ սանտր կը շինեն փայտէ եւ ոսկրէ: Ունեցած է ազգային վարժարան մը 32 աշակերտներով: 

Գիւղացիները Յուլիս 1939 ին թողելով իրենց ծննդավայրը, գաղթցած են Սուրիա եւ Լիբանան՝ իրենց ծննդավայրը Թուրքիոյ թողելու հետեւանքով:

## Աղբիւրներ
* Հայ հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վրդ․ Պոտուրեան:
Տիգրան Զախարեան

**Տիգրան Ասատուրի Զախարեան** (մօտ 1865 ), հայ բժիշկ, հասարակական-ազգային գործիչ։

Ծնած է մօտ 1865 թուականին։ Աւարտած է Ս․ Փեթեսրպուրկի ռազմա-բժշկական ակադեմիան։ Սկզբը եղած է զինուորական բժիշկ։ 1895 թուականին մալարիայի մասին գիտական յօդուած գրած է եւ տպագրած՝ «Ռազմա-բժշկական հանդէս» ռուսաստանեան պարբերականի մէջ։

1898 թուականի դրութեամբ, Տիգրան Զախարեան՝ ընտանիքով հաւանաբար, ապրած եւ աշխատած է Վրաստանի Գորի քաղաքին մէջ, քանզի յայտնի է, որ անոր դուստրը՝ Մարիան, 1898 թուականին ծնած է այդտեղ։ Տիգրան Զախարեանի հինգ երեխաներէն երեքը յետագային դարձած են բժիշկներ։

1906-18 թուականներու դրութեամբ Տիգրան Զախաեանը որպէս բժիշկ աշխատած է Պաքուի (դստեր կենսագրութենէն յայտնի է, որ ինքն այդ տարիներուն սորված է Պաքուի մէջ)։ Եղած է բժշկութեան դոկտոր եւ դարասկիզբին Պաքուի անուանի բժիշկներէն էր։

1918 թուականի Սեպտեմբերի վերջաւերութեան, թուրքերու Պաքու մուտք գործելու ժամանակ, ներխուժողները զինք ձերբակալած են ու սպանած մօտ՝ 53 տարեկան հասակին։

1936 թուականին, Մոսկուայի մէջ բնակող երեք բժիշկ զաւակները (հաւանաբար իրենց հօր «մեղքերուն» համար), ստալինեան բռնութիւններուն ենթարկուած են։ Մասնաւորապէս Մարիա Զախարեանին, մինչեւ 1958 թուական, արգիլուած է ապրիլ Մոսկուայի մէջ։

## Գրականութիւն
*Հայերի կոտորածները Բաքվի եւ Ելիզավետպոլի նահանգներում, 1918-1920 թթ., պատասխանատու խմբագիր՝ Ամատունի Վիրաբեան, Երեւան, 2003։
## Աղբիւրներ
*
*Տիգրան Զախարեանի թոռան՝ Մոսկուաբնակ բժիշկ Նատալիա Ստեփանի Ռոտինեանի (ծնվ. 1929) գրած՝ իր մօր՝ բժիշկ Մարիա Տիգրանի Զախարեանի կենսագրականը, 19.05.2004։

Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ
Ստորոգութիւն:1918 մահեր
Ստորոգութիւն:Պաքու մահեր
Զակազիկ

**Զակազիկ**, *Էզ-Զակազիկ* (), քաղաք Եգիպտոսի մէջ, Նեղոսի դելտայի արեւելեան մասին մէջ, Շարքիա նահանգի վարչական կերոնը։ Քաղաքը կը գտնուի Կահիրեէն հիւսիս-արեւելք (76&nbsp;կմ երկաթուղով)։ Զակազիկը կը համարուի բամբակի եւ հացահատիկի առեւտրի կեդրոնը Եգիպտոսի մէջ։

Զակազիկի մէջ ծնած է գնդապետ Արաբի փաշան, որը 1882 թուականին ապստամբութիւն բարձրացուցած է բրիտանական իշխանութեան դեմ։

Զակազիկի համալսարանը Եգիպտոսի ամենախոշոր համալսարաններէն մէկն է։ Զակազիկի մէջ կայ նաեւ Կահիրէի Ալ-Ազհար համալսարանի մասնաճիւղը։

Հին եգիպտական Բուբաստիս քաղաքի աւերակները կը գտնուի Զակազիկէն 3&nbsp;կմ հարաւ-արեւելք։

## Բնակչութիւն

## Ծանոթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Եգիպտոսի քաղաքներ
Գրիգոր Զամպաքճեան

**Գրիգոր Յակոբ Զամպաքճեան** (), հայ հանգանակիչ, արուեստաբան։ Ռումանիոյ ակադեմիոյ թղթանդամ (1948)։ Ռումանիոյ եւ արտասահմանի մէջ գնած է արուեստի բազմաթիւ գործեր, հիմնած է Զամպաքճեան Թանգարանը։

## Գործունէութիւն
Ծնած է Ռումանիոյ Կոնստանցա քաղաքին մէջ։ 1948-ին եղած է Ռումանիոյ ակադեմիոյ թղթակից անդամ։ 1947-ին Զամպաքճեանի հաւաքածոյի հիման վրայ, Պուխարեստի մէջ ստեղծուած է անոր անուան պետական թանգարան (այժմ՝ Արուեստի գործերու թանգարանի Զամպաքճեան բաժին)։

Հեղինակ է *«Արուեստի էջեր»* (1943), *«Նիկոլայէ Գրիգորեսկու»* (1946), ինքնակենսագրական՝ *«Մի արուեստասերի նշումներ»* (1957), *«Կոռնելիու Բաբա»* (1958) եւ այլ աշխատութիւններ։ Եղած է Պուխարեստի *«Հայ մշակոյթի տան»* առաջին նախագահը, աշխատակցած է «Անի» ռումաներէն հայագիտական հանդէսին, յօդուածներ գրած է հայկական ճարտարապետութեան եւ կիրառական արուեստի մասին։ Խորհրդային Հայաստանին նուիրած է XVI—XIX դարերու ֆրանսական եւ ֆլամանտական նկարիչներու գործեր։

Ստորոգութիւն:Հայ արուեստաբաններ
Ստորոգութիւն:6 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:18 Փետրուարի մահեր
Զամպիա

**Զամպիա**, որ Հիւսիսային Ռոտեզիոյ նախկին բրիտանական հոգատարութեան տակ է, կը գտնուի հարաւային Կեդրոնական Ափրիկէի մէջ, սահմանակից ունենալով հիւսիսէն՝ Քոնկոյի Հանրապետութիւնը եւ Թանզանիա, արեւելքէն՝ Մալաուի եւ Մոզամպիք, հարաւէն՝ Ռոտեզիա (հարաւային) եւ Պոցուանա, արեւմուտքէն՝ հարաւ-արեւմտեան Ափրիկէ եւ Անկոլա։

Հողը բարեբեր է եւ կան արօտավայրեր։

## Գլխաւոր քաղաքներ
Գլխաւոր քաղաքներն են՝ 

Լուզաքա՝ մայրաքաղաք

Նտոլա

Քիթուէ

## Պատմութիւն եւ Կառավարութիւն
Քրիստոնէութեան  սկզբնական շրջաններուն, Զամպիա բնակավայրն էր հնդիկ գաղթականներու։ Արաբները հոն հաստատուիլ սկսան  740-էն։ 1888 - 1924 կառավարուեցաւ Բրիտանական Հարաւային Ափրիկէի ընկերութեան կողմէ, իսկ այդ թուականին բրիտանական կառավարութիւնը ստանձնեց երկրին ղեկը։

Բրիտանական հասարակապետութեան շրջագիծէն ներս, Զամպիա Հիւսիսային Ռոտեզիա անուան տակ մէկ երկիրն էր Նիասալանտի եւ Հարաւային Ռոտեզիոյ հետ կազմուած դաշնակցային պետութեան։ Սակայն բնիկները ընդդիմացան այդ վարչաձեւին։ Մ. Բրիտանիա չյաջողեցաւ իր կամքը պարտադրել եւ երկիրը անկախութիւն ստացաւ 24 Հոկտեմբեր 1964-ին։ Նախագահ ընտրուեցաւ Ազգայնական կուսակցութեան պետ Քենեթ Քաունտա։ Նախագահը կ'ընտրուի ժողովրդային ուղղակի քուէարկութեամբ։ Խորհրդարանը ունի 80 անդամ, որոնց 75-ը կ'ընտրուի ուղղակի քուէարկութեամբ, իսկ հինգը կը նշանակուին նախագահին կողմէ։

Սահմանադրութիւնը մասնաւոր տրամադրութիւն ունի հոն բնակող սպիտակամորթներուն համար։

Զամպիա անդամ է ՄԱԿին (1 Դեկտեմբեր 1964), Ափրիկէի  Միութեան Կազմակերպութեան եւ Բրիտանական հասարակապետութեան։

Կը հետեւի չէզոք քաղաքականութեան։

Պաշտօնական լեզուն է պասուքոն, կը խօսուին անգլերէն եւ Ափրիկէնտերներու լեզուն, ինչպէս նաեւ պանթու բարբառներ։

## Տնտեսական Պայմաններ
Գլխաւոր արտադրութիւնն է պղինձը,  որով կը գրաւէ աշխարհի մէջ 3-րդ տեղը։ Ունի նաեւ զինկ,  կապար, քոպալթ եւ մանկանէզ։ Որպէս երկրագործական արտադրութիւն, ունի ծխախոտ, եգիպտացորեն, կաղին։ Կան հարուստ անտառներ։ Բաղդատաբար դրացի երկիրներուն, Զամպիա հարուստ է, շնորհիւ իր պղինձին։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Loxodonta africana South Luangwa National Park (1).jpg
Պատկեր:Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 29.jpg
Պատկեր:Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 30-34 PAN.jpg
Պատկեր:NsaluCave.jpg
Պատկեր:Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 04.jpg
Պատկեր:Zebra Family Luangwa Zambia Jul23 A7C 05903.jpg
Պատկեր:Hippo pod edit.jpg
Պատկեր:Fisherman on Lake Tanganyika.jpg
Պատկեր:Animals in Zambia 9.jpg
Պատկեր:Afternoon View Zambia.jpg
Պատկեր:Rainbow over Victoria Falls.jpg
Պատկեր:Sunset Kafue River Pinnon Lodge Zambia Jul23 R16 07348.jpg


## Բնակչութիւն

## Արուեստ
Հինէն ի վեր Զամպիայի ժողովուրդներու կենցաղին մաս կազմած է երաժշտութիւնը։ Ցեղերու առաջնորդներն ունեցած են պալատական երաժիշտներ, նուագախումբեր, պարողներ։ 

1930 թուականին այստեղ ստեղծուած է նոր պար՝ «կալելէ»։ Որոշ ժամանակ անց այդ պարի ռիթմերն արդէն հանրածանօթ էին ողջ Ափրիկէիմէջ։

## Աղբիւր
* Երուանդ Մոնոֆարեան (1968), «Հանրագիտակ», Համազգայինի տպարան, Պէյրութ, էջ 101-103։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ
Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով
Զանգականուագ

**Զանգականուագ** (գերմաներէն՝ glockenspiel, ֆրանսերէն՝ carillon) կամ կլոքենշփիլ, հարուածային երաժշտական գործիք, որ կազմուած է խրոմաթիք կերպով դասաւորուած մետաղեայ թիթեղներէն (ինչպէս դաշնամուրը) եւ կը նվագուի փայտեայ կամ քաուչուկէ փայտիկներով։ Այսպիսով, զանգականուագը կը նմանի քսիլոֆոնին, սակայն քսիլոֆոնը կազմուած է փայտեայ թիթեղներէ։ Այսուամենայնիւ, զանգականուագը աւելի փոքր է եւ ունի աւելի բարձր ձայնաստիճան։Զանգականուագը կը պատկանի հարուածայիններու իտիոֆոններու կարգին։

## References

Ստորոգութիւն:Երաժշտական գործիքներ
Զանգակատուն (գիւղ)

**Զանգակատուն**, գիւղ Հայաստանի Արարատ մարզի Արարատ տարածաշրջանին մէջ, մարզկեդրոնէն կը գտնուի 55 ք.մ. հեռաւորութեան եւ մայրաքաղաքէն՝ 90 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ։

## Պատմութիւն
Գիւղը կը գտնուի Երեւան-Եղէգնաձոր մայրուղիին վրայ։ Նախապէս ունեցած է Չանախճի, Չանախճի Ներքին, Դաշտամէջ, Սովետաշէն անուանումները։ 1948-էն կոչուած է Սովետաշէն, իսկ 1991-ին, ի յիշատակ Պարոյր Սեւակի, վերանուանուած է Զանգակատուն։

Գիւղը վերաբնակեցուած է 1828-1830 թուականներուն Թուրքմենչայի պայմանագիրին համաձայն՝ Պարսկաստանի Խոյ-Սալմաստ գաւառի Հաւթուան գիւղէն գաղթած քանի մը ընտանիքներով։ Գիւղը իբրեւ բնակավայր աւելի հին է։ Ատիկա կը վկայէ գիւղի տարածքէն յայտնաբերուած խաչքարը, որ մինչեւ օրս յայտնաբերուած ամենահին խաչքարն է (Ե. դար)։ Գիւղի հիւսիս արեւմտեան մասին մէջ, բարձրադիր բլուրի մը վրայ կը գտնուի հանրապետական նշանակութեան յուշարձան՝ Ժթ. դարու գերեզմանոցը։ Գերեզմանոցին մէջ կը գերակշռեն տարբեր չափերու անմշակ գերեզմանաքարերը, ինչպէս նաեւ մշակուած խաչաքանդակներով, ծաղկաքանդակներով, մարդկային ուրուագիծերով գերեզմանաքարերը։ Գերեզմանոցին մէջ կան նաեւ քանի մը խաչքարեր, որոնք 1940-ին բերուած են մօտակայ Հորթուն բնակավայրէն։ Հորթուն գիւղին մէջ կը գտնուի Ս. Սարգիս եկեղեցին։ Զանգակատուն գիւղէն հարաւ, Գենուտի լեռներու լանջերուն կը գտնուին Պարսատիկ, Սմբուլ, Քարաղբիւր գիւղերու հետքեր՝ գերեզմանաքարերով եւ խաչքարերով։ Անոնցմէ մէկուն վրայ գրուած է. «Այս է տապան Մայր Խաթունի»:

Զանգակատունը յայտնի է իբրեւ բանաստեղծ, գրականագէտ Պարոյր Սեւակի ծննդավայրը։ Զանգակատան մէջ՝ Պարոյր Սեւակի տուն-թանգարանի հարեւանութեամբ՝ իր առանձնատան բակին մէջ թաղուած է Պարոյր Սեւակը։

Գիւղը տեղադրուած է Արաքսի ձախակողմեան վտակ Արածոյ գետի ձախ ափին, Գեղամայ լեռնաշղթային հարաւային լանջին։ Ծովու մակերեսէն ունի շուրջ 1650 մ. բարձրութիւն։ Անոր վարչական տարածքը կը ներառէ ծովու մակերեւոյթէն 1400 մ.-էն մինչեւ 2947 մ. բարձրութեան վրայ գտնուող բազմաթիւ լեռներ ու բարձունքներ։

## Կլիման
Կլիման բարեխառն լեռնային է։ Ձմեռը երկարատեւ է, ցուրտ, ձիւնածածկ։ Ամառը տաք է, համեմատաբար խոնաւ։ Յունուարեան միջին ջերմաստիճանը կը տատանի -8-էն -12&nbsp;°C, յուլիսեան միջինը՝ +20-էն +30&nbsp;°C է։ Բնական դաշտերը սեւ հողային տափաստաններն են։ Անձրեւներու միջին քանակը 400-600 մմ. է։ Յաճախակի են չոր, երաշտի տարիները։ Գիւղի թիկունքին՝ Հորթուն կոչուող տարածքին մէջ կառուցուած է 2 միլիոն խորանարդ մեթր տարողութեամբ ջրամբար մը՝ ոռոգման նպատակով։

## Բնակչութիւն

## Տնտեսութիւն
Գիւղն ունի առկայ 358 տնտեսութիւն։ Բնակիչները բոլորը հայեր են, գիւղին մէջ ազգային փոքրամասնութիւններ չկան։ Համայնքի տնտեսութեան մասնագիտացման ճիւղը գիւղատնտեսութիւնն է։ Բնակչութեան հիմնական զբաղումը անասնապահութիւնն ու այգեգործութիւնն է։ Գիւղին մէջ կը գտնուին մեծ թիւով խնձորի, տանձի, ընկուզենիի այգիները։ Կը մշակեն բանջարեղէնի ջերմոցներ, ինչպես նաեւ հացահատիկ։ Համայնքին մէջ կը գործեն մանկապարտէզ մը եւ մէկ միջնակարգ դպրոց մը։ Համայնքը ունի մշակոյթի տուն, կը գործէ դարմանատուն մը։ Համայնքը ապահովուած է բջիջային հեռախօսակապով, ինչպէս նաեւ փոստային բաժանմունք մը կը գործէ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Յղումներ
* Արարատի մարզպետարան 

Ստորոգութիւն:Արարատի մարզի գիւղեր
Զանգուածային Սպանութիւն Օռլանտոյի Մէջ (2016)

[մինի|Pulse գիշերային ակումբը [2006-ին.]]

**Զանգուածային սպանութիւն Օռլանտոյի մէջ**, կատարուած է 2016 թուականի 12 Յունիսին, ԱՄՆ ֆլորիտայի նահանգի Օռլանտօ քաղաքին մէջ: Անծանօթը Pulse միասեռականներու գիշերային ակումբին մէջ հրազէնով կրակ բացած եւ պատանդներ վերցուցած է: Արդիւնքով զոհուած են 50 եւ վիրաւորուած են աւելի քան 53 մարդ: Ոստիկանական գործողութեան ադիւնքով պատանդները ազատած են, իսկ ահաբեկիչը սպաննուած է:

Օռլանտոյի սպանութիւնը ԱՄՆ-ի 25 տարուայ պատմութեան մէջ ամէնազանգուածայինն է, որ զոհերու քանակով անցած է Վիրճինիայի Փոլիթեքնիկական գործարանի 2007 թուականի սպանութեան, որ մինչեւ այս յանցագործութիւնը ԱՄՆ-ի ամէնազանգուածային սպանութիւնն էր:

## Ահաբեկչութիւնը
12 Յունիսի գիշերուան ժամը 2:02-ին Pulse գիշերային ակումբին մէջ անյայտ անձը սկսած է կրակել: Ակումբին մէջ տեղակայուած ոստիկանական սպան սկսած է կրակել յանցագործին վրայ, որ պատասխան կրակ բացած եւ սկսած է փոխհրաձգութիւն: Յանցագործը զինուած էր ինքնաձիգով, ատրճանակով եւ անյայտ «սարքաւորումով», որ պաշտօնական անձինք նմանցնելով ռումբի, վտանգի աղբիւր իբրեւ նայած են անոր: Երբ յաւելեալ ոստիկանական ուժեր եկած են օգնութեան, յանցագործը մտած է ակումբ եւ պատանդներ վերցուցած է:

Բանակցողները մօտեցած են բեմին, քանի որ յանցագործը թաքնուած էր ներսը եւ կը պահէր պատանդները: Ան յայտարարած է, թէ պայթուցիկ սարք ունի իր մօտ:

մինի|Ոստիկանութիւնը վրայ հասած սպանութիւններուն.

Ժամը 5:00-ի մօտ, ոստիկանութեան ստորաբաժանումը մտած է ակումբ եւ սկսած է փոխհրաձգութիւն յանցագործին հետ: Երեսուն պատանդ ազատ արձակուած է, ոստիկանութեան մէկ սպայ գլուխէն ոչ մահացու վիրաւորուած է եւ տեղափոխուած է հիւանդանոց: Ահաբեկիչը սպաննուած է: Ըստ Reuters-ի անյայտ է, թէ ահաբեկիչը ե՞րբ սպաննած է պատանդները:

## Ահաբեկիչ
Օռլանտոյի ոստիկանապետ Ճոն Մինը յայտնած է, որ յանցագործը ԱՄՆ-ի քաղաքացի աֆղանական ծագումով 29-ամեայ Օմար Մաթինն է (անգլ.՝ Omar Mir Seddique Mateen), որ սպաննուած է մօտ երեք ժամ իրաւապահներուն դիմակայելէ ետք: Օմար Մաթինը ծնած էր 1986 թուականի 16 Նոյեմբերին եւ կ'ապրէր Ֆլորիտայի մէջ: Դաշնային հետախուզութեան բիւրոն չէ բացառած Մաթինի կապը արմատական իսլամիստներու հետ:

## Զոհեր
Առնուազն 50 մարդ զոհուած են եւ 53-ը վիրաւորուած, որոնց մէջ նաեւ ոստիկանութեան մէկ աշխատակից, փոխհրաձգութեան ժամանակ: Վիրաւորներէն շատերը շատղ ծանր վիճակի մէջ փոխադրուած են տեղական հիւանդանոցներ:

## Արձագանգ
* ԱՄՆ-ի նախագահ Պարաք Օպաման ցաւակցած է տուժողներուն եւ հրահանգած է Օռլանտոյի իրաւապահներուն դաշնային օգնութիւն ցուցաբերել.
* Ֆրանսայի նախագահ Ֆրանսուա Օլանտը կատարուած ողբերգութեան հետ կապուած՝ ԱՄՆ կառավարութեան եւ ժողովուրդին ցաւակցութիւն յայտնած է:
* Ռուսաստանի նախագահ Վլատիմիր Փութինը ցաւակցած է տուժող ընտանիքի անդամներուն եւ ժողովուրդին համար:

## Ծանօթագրութիւններ
Զանի (անձնանուն)

**Զանի**, հայկական իգական անուն։ Զանազան անուան կրճատ կամ փաղաքշական ձեւն է։

## Գործածութիւններ
* Զանուն, յիշատակուած է 1517 թուականի տապանաքարի մը վրայ, Շամախի Կէօքչայյ գաւառի Նորաշէն գիւղին մէջ։։
* Զանին, յիշատակուած է 1687 թուականին։։
* Զանի, յիշատակուած է թուականը անյայտ յիշատակարանի մը մէջ։։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայկական իգական անձնանուններ
Ստորոգութիւն:Հայկական անձնանուններ
Վահան Զանոյեան

**Վահան Զանոյեան**, սփիւռքահայ գործարար, գրող եւ բանաստեղծ։

## Կենսագրական գիծեր
Ան մեծցած է Լիբանան: Ապրած է ԱՄՆ, Զուիցերիա եւ Պահրէյն: իր բարձրագոյն ուսումը ստացած է նախ Պէյրութի Հայ Աւետարանական քոլեճէն եւ Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանէն, ապա ուսումը շարունակած է Ամերիկայի մէջ՝ յաճախելով Փենսիլվենիոյ համալսարանը:

Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին եւ Փենսիլվանիոյ համալսարանին մէջ ուսանած Զանոյեան կատարած է ռահվիրայի աշխատանք անցած չորս տասնամեակներուն` քարիւղ արտադրող երկիրներու քաղաքական տնտեսութեան եւ այդ երկիրներու զարգացման ընթացքի գործնական վերլուծումի ծիրին մէջ։ Ան անդամ է Արտաքին յարաբերութեանց խորհուրդին: Ան ունի հրատարակուած բազմաթիւ մասնագիտական յօդուածներ ուժանիւթի յատուկ մամուլի էջերուն մէջ, ինչպէս նաեւ տուած է անհամար դասախօսութիւններ եւ կարդացած ճառեր` նոյն նիւթը արծարծող արհեստավարժներու գիտաժողովներուն ընթացքին:

## Աշխատութիւններ
Ան հեղինակ է երկու բանաստեղծական հատորներու՝ 
* «Վերադարձ»՝ 2010-ին, 
* «Եզրէն Դուրս»՝ 2011-ին:

Ան խորապէս ազդուած Հայաստանէն դուրս մարմնավաճառութեամբ զբաղող երիտասարդ աղջիկներով. հանդիպելով անոնց ու լսելով իրենց սրտցաւ պատմութիւնները՝ ան գրած է երկու վէպերը՝ 
* «Հեռաւոր Մի Տեղ»՝ 2013-ին, 
* «Օհանավանքի Աղաւնիները»՝ 2014-ին:

Զանոյեան եղած է միջազգային ուժանիւթի փորձագէտ եւ խորհրդատու՝ բազմաթիւ Միջազգային քարիւղի ընկերութիւններու, դրամատուներու եւ կարգ մը հանրային ընկերութիւններու:

Իր նիւթի վերլուծումներուն Վահան Զանոյեան սկսած է․ 

Առաջին վէպը՝ «A Place Far Away»ը, հրատարակուած է 2013-ին, ապա թարգմանուած է արեւելահայերէնի «Հեռաւոր Մի Տեղ» խորագրով:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գործարարներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Զարա

**Զարա**՝ հագուստի եւ զարդարանքի ընկերութիւն մըն է, հաստատուած Արդէխիօ, Կալիցիայի մէջ։ Ընկերութիւնը հիմնած է Ամանջիօ Օրդեկան եւ Ռոզալիա Մերան 1975-ին։ Զարան անդամ է Ինտիդէգս համաշխարհային ընկերութեան, որ կը նկատուի աշխարհի ամէնամեծ հագուստի ընկերութիւններէն մէկը։ Ինտիդէգսը կ'ընդգրկէ նաեւ՝ Մասսիմօ Տուդդին, Փուլ Անտ Պէրը, Եուդէրգը, Սդրատիվարիոսը, Օյշօն եւ Պըրշգան։

Կ'ըսուի որ Զարան կ'ուզէ մէկ շաբթուայ ժամանակամիջոց, որպէսզի ստեղծէ նոր հագուստի ձեւաւորումներ, բաղդատելով միւս ընկերութիւններուն որոնք կ'ուզեն մօտ 6 ամիս։ Ան ամէն տարի կ'իջեցնէ 12,000 նորաձեւութիւններ ամբողջ աշխարհի վրայ։ Ընկերութիւնը իր արտադրութիւնները կ'ընէ աղքատ երկիրներու մէջ։ Քաղաքականութիւնն է նոր խանութներ բանալ աշխարհի վրայ, քան՝ գովազդներու վրայ ծախսել։

Անոր շահերը հասած են մօտ 11.594 միլիար Եւրոյի, ըստ 2014-ի վիճակագրութեան։

## Խանութները աշխարհի վրայ
Աշխարհի վրայ կան աւելի քան 2000 Զարայի խանութներ, որոնք կը գնտուին 88 երկիրներու մէջ։

Զարան կը գտնուի գնումի զբօսավայրերու մէջ եւ աշխարհի ամէնայայտնի թաղերուն մէջ։ Զարան ունի խանութներ Նիւ Եորքի Ֆիֆդ Աւենիու թաղին մէջ, Օքսֆորտ թաղին մէջ՝ Լոնտոն, Գալ Սէրանօ Մատրիտի մէջ, Վիա Տէլ Գորզօ Հռոմի մէջ, Շան-զ'Էլիզէ Փարիզի մէջ, Էրմու փողոց Աթէնքի մէջ եւ ուրիշ այլ շրջաններու մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ
Զատիկ Խանզատեան

**Զատիկ Խանզատեան** (3 Ապրիլ 1886, Մանիսա - 25 Յունուար 1980, Փարիզ), ֆրանսահայ քարտէսագէտ:

## Կենսագրութիւն
Նախնական կրթութիւնը ծննդավայրին մէջ ստանալէ ետք կ'անցնի Զմիւռնիա, ուր իր ուսումը կը շարունակէ տեղւոյն Մեսրոպեան Վարժարանին մէջ։ 1903-ին կը մեկնի Ֆրանսա, ուր, նախ կ'ընդունի Պրեսթի ծովային վարժարանը, եւ ապա կ'անցնի Փարիզ, ուր իր մասնագիտութեան գծով կը հետեւի նաւագնացութեան բարձրագոյն եւ Ֆրանսայի ռազմածովային ուժերու գլխաւոր անձնակազմի կրթական հաստատութիւններու դասընթացքներուն, ու կը վկայուի իբրեւ ճարտարագէտ ջրագիտութեան, միաժամանակ ստանալով հրամանատարի կոչում: 1911-ին, թրքական կառավարութեան կողմէ կը հրաւիրուի Կ. Պոլիս, եւ պաշտօնի կը կոչուի Թուրքիոյ ռազմածովային ուժերու վարչութեան մէջ։ Համաշխարհային Ա. Պատերազմի սկիզբին, պուլկար բարձրաստիճան սպաներու օգնութեամբ կ'ապաստանի Պուլկարիա: Զինադադարին կ'անցնի Սալոնիկ, ապա՝ Փարիզ, ուր 1919-ին կը մասնակցի հաշտութեան խորհրդաժողովի նախապատրաստական աշխատանքներուն: Փարիզի մէջ, իր նախկին ուսուցիչներուն աջակցութեամբ ան լայն ասպարէզ կը գտնէ Ֆրանսայի ծովային նախարարութեան մէջ, աշխատելով որպէս քարտէսագէտ: Ազգերու լիկային մէջ կը վարէ աշխարհագրագէտ-քարտէսագէտի պաշտօնը: 1920-1930 թուականներուն, իր պատրաստութեամբ կը հրատարակուին թուրքիոյ տնտեսական աշխարհագրութեան, Ալճերիոյ պատմական աշխարհագրութեան, Պաղեստինի տնտեսական աշխարհագրութեան եւ այլ ատլասներ: Համաշխարհային Բ. Պատերազմին տարիներու կը մասնակցի Ֆրանսայի դիմադրական շարժումներուն:

Հակառակ ասպարէզին պահանջած բազմազբաղ ժամանակացոյցին, Զատիկ Խանզատեան մինչեւ իր յառաջացեալ տարիքը գործօն մասնակցութիւն կը բերէ Ֆրանսահայ ազգային եւ հասարակական կեանքին: Իր հիմնադրութենէն (1928) մինչեւ 1952, ան կը վարէ նաեւ Սեւրի Սամուէլ-Մուրատեան Վարժարանի քաղաքային տեսուչի պաշտօնը:

Զատիկ Խանզատեան գլխաւոր նպաստը հայագիտութեան կը հանդիսանայ Պատմական Հայաստանի քարտէսագրութեան մէջ ունեցած իր վաստակը:1920-ին կը հրատարակէ 25 քարտէսներէ բաղկացած ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹԵԱՆ ԱՏԼԱՍը, իսկ 1960-ին՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՔԱՐՏԷՍԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԱՏԼԱՍԸ:

1967-ին ան կ'ընտրուի հայկական ՍՍ Հանրապետութեան գիտութիւններու Ակադեմիայի արտասահմանեան անդամ:

Զատիկ Խանզատեան կը մահանայ 25 Յունուար 1980-ին:

## Աղբիւրներ
*Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս, Պէյրութ 1980 ,էջ (345-346)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:3 Ապրիլի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:25 Յունուարի մահեր
Կոստան Զարեան

**Կոստան Զարեան** (Եղիազարեան, ), հայ գրող։

Ծնած՝ Պաքուի մօտ, Շամախի մէջ։ Դեռ մանուկ, կը կորսնցնէ հայրը՝ բարձրաստիճան զինուորական ռուսական բանակին մէջ։ Կը տարուի Պաքու, ապա՝ Փարիզ, ուր կը սորվի ռուսերէն եւ ֆրանսերէն։ Գրական առաջին էջերը լոյս կ՛ընծայէ ֆրանսերէն լեզուով։ Կը գրէ նաեւ իտալերէն, որուն կը տիրապետէր։ 1910 թուականին կ՛երթայ Ս․ Ղազար կղզի, գրական հայերէն սորվելու բուռն փափաքով։

1914 թուականին կ՛անցնի Պոլիս, ուր կը մնայ մինչեւ 1915, գրական կեանքին մասնակցելով։ Դ. Վարուժանի եւ Յակոբ Օշականի հետ կը հրատարակէ «Մեհեան» գրական պարբերաթերթը։ Ապա կ՛անցնի Պուլկարիա, ուր կը մնայ վեց ամիս, ետքը Զարեաններուն ընտանիքը կը մեկնի Իտալիա, Քափրի, Հռոմ եւ 1916 թուականին` Ֆիրենցէ: Պատերազմի սկիզբը կը մեկնի Եւրոպա, ուր որոշ մասնակցութիւն կը բերէ հայկական հարցի քարոզչութեան։ 1919 թուականին կրկին Պոլիս է, ուր՝ մինչեւ 1922 թուական, վերջնական մեկնումը կ՛ունենայ գրական-հրապարակագրական գործունէութեան, Վահան Թէքէեանի եւ ուրիշ գրագէտներու հետ միասին հիմնելով ու խմբագրելով «Բարձրավանք» թերթը։ Կ՛արտադրէ յատկապէս բանաստեղծութիւններ։

Պոլիսէն Խորհրդային Հայաստան անցած՝ քանի մը տարի կը դասախօսէ Երեւանի համալսարանին մէջ։ 1925 թուականին կը մեկնի Ֆրանսա, ապա Միացեալ Նահանգներ։ Հոս կը հրատարակէ իր մեծ վէպերը եւ տպաւորոկան-մտածողական ծաւալուն փորձերը, գլխաւորաբար՝ «Հայրենիք» ամսագիրին մէջ, մինչ «Հայրենիք»ի հրատարակչականէն լոյս կը տեսնէր իր «Նաւը Լերան Վրայ» վէպը։

Մինչեւ 1952 թուականը, Զարեան շրջուն գործունէութեան մէջ է՝ Միացեալ Նահանգներ, Միջին Արեւելք ու Եւրոպա։ Կը դասախօսէ «Քոլոմպիա» համալսարանին (Նիւ Եորք) ու Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ։ Կը հիմնէ եւ կամ կը վարէ թերթեր՝ Փարիզ եւ Պոսթըն։

1961 թուականին կը հաստատուի Երեւան, ուր եւ կը մահանայ։

## Երկեր
* Օրերու պսակը, Կ. Պոլիս, 1922, 192 էջ:
* Երեք երգեր, Վիեննա, 1931, 144 էջ:
* Նաւը լերան վրայ, Պոսթըն, 1943, 549 էջ:
* Նավը լեռան վրա, Երեւան, 1963, 544 էջ:
* Օրերու պսակը, Պէյրութ, 1971, 174 էջ:
* Երկեր, Անթիլիաս, 1975, 646 էջ:
* Գիրք դիւցազներգութեանց, Երուսաղէմ, 1978, 280 էջ:
* Երկեր, Երեւան, 1985, 576 էջ:
* Բանկոպը եւ մամութի ոսկորները, Անթիլիաս, 1987, 652 էջ:
* Երկրներ եւ աստվածներ: Սպանիա, Երեւան, 1999, 378 էջ:
* Նավատոմար, Երեւան, 1999, 670 էջ:
* Դեպի Արարատ, Երեւան, 2001, 417 էջ:
* Նաւը լերան վրայ, Անթիլիաս, 2002, 554 էջ:
* Միացյալ Նահանգներ: Երկրներ եւ աստվածներ, Երեւան, 2002, 498 էջ:
* Գիրք դիւցազներգութեանց, Երեւան, 2003, 361 էջ:
* Բառերի ոսկին (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2009, 686 էջ:
* Անցորդը եւ իր ճամբան, Երեւան, 2010, 620 էջ:
* Նաւը լերան վրայ, Երեւան, 2015, 780 էջ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:11 Դեկտեմբերի մահեր
Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով
Զարեհ (անձնանուն)

**Զաւէն**, պարթեւական ծագումով հայկական արական անուն։ 
* Լատինագիր ձեւը՝ 

## Անունը Կրողներ
* Զարեհ Թահմազ (1881, ՕԿ-1952, Իսթանպուլ) բժիշկ
* Զարեհ Խրախունի (1926, Կ.Պոլիս-2015, Իսթանպուլ) բանաստեղծ
* Զարեհ Որբունի (1902, Կիլիկիա-2015, Փարիզ) վիպասան
* Զարեհ Մութաֆեան (1907, Սամսուն ՕԿ-2015, Փարիզ) նկարիչ, մտավորական
* Զարեհ Սահակեանց (1933, Տոնի Ռոսթով-1986, Երեւան) երաժիշտ
* Զարեհ Պտուկեան (Paul Zareh Bedoukian, 1911, Սեբաստիաa-2001, դրամագէտ, քիմիագէտ)
* Զարեհ Մելքոնեան (1923, Հալէպ-2012) բանաստեղծ, թարգմանիչ
* Զարեհ Մոսքոֆեան (1898, Իզմիթ, ՕԿ-1987, Լիոն, Ֆրանսա) գծագրիչ

## Ծանօթագրութիւններ
Զարեհաւան (Այրարատ)

**Զարեհաւան**, գրաբար` **Զարեհաւան**, քաղաք Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Ծաղկոտն գաւառին մէջ, Արածանի գետի աջ ափին, Բագաւանի մօտ, Թաւրիզ-Կարին-Տրապիզոն ճանապարհին մօտ: 
[մինի|250px|[Մեծ Հայքը Արշակունիների օրօք: ]]

## Աշխարհագրութիւն
Զարեհաւանը կը գտնուի Դիադինէն ոչ հեռու, Արածանի գետի ակունքի շրջանին, անոր աջ ափին, Բագաւանի (Ուչքիլիսի) մօտ, Թաւրիզ—Կարին—Տրապիզոն կարաւանային բանուկ ճանապարհին վրայ, Նպատ լեռան հիւսիսային ստորոտը: Անոր մօտակայքը կը գտնուէր նաեւ Անգղ բերդը: Այլ Զարեհաւան մըն ալ կը գտնուէր նոյն Այրարատեան աշխարհի Բասէն գաւառին մէջ: Այս վերջինը նոյնպէս հելլէնիստական քաղաք էր եւ անունը կապուած էր Արտաշէս թագաւորի հօր` Զարեհի անուան հետ:

## Պատմութիւն
Առաջին անգամ կը յիշատակուի Ք․Ա․ 2-րդ դարուն: Փաւստոս Բիւզանդի վկայութեամբ Զարեհաւանը 4-րդ դարուն եղած է նշանաւոր քաղաք: Այստեղ հայերէ բացի կը բնակին հազարաւոր հրեաներ, զորս տեղափոխած էր Տիգրան Բ Մեծը: Սակայն նոյն դարու 60-ական թուականներուն պարսկական զօրքերը, Մեծ Հայքի շարք մը այլ քաղաքներու հետ միասին, աւերեցին Զարեհաւանը: Ատկէ ետք քաղաքը վերածուած է մէկ սովորական գիւղի:

Զարեհաւանը սերտօրէն կ'առնչուի 450-451 թուականներու Վարդանանց պատերազմին հետ: Սասանեան լուծին դէմ ելած ապստամբներն այստեղ Յովսէփ կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ կոտորած են պարսիկ մոգերը, որոնք կը փորձէին կանգնեցնել զրադաշտական ատրուշաններ: Այնուհետեւ կը յիշատակուի 650-ական թուականներուն տեղի ունեցած քաղաքական իրադարձութիւններու հետ կապուած: Այդ մասին եղած բաւական ընդարձակ վկայութեան մէջ Սեբէոսը կը հաղորդէ, որ արաբները, նեղուելով բիւզանդացիներէն, խուսափեցան վերջիններուն հետ ճակատամարտի բռնուելէ, «ելին յանկարծակի եւ գնացին անցին զգետովն, եւ չոգան ամրացան ի Զարեհաւանի»: Իսկ այդ յիշատակութենէն ակնյայտ կը դառնայ, որ Զարեհաւանն ամրացուած բնակավայր եղած է:

Յետագայ դարերուն Զարեհաւանը չի յիշատակուիր, բայց իբրեւ հայաբնակ ոչ խոշոր գիւղ գոյութիւն ունէր մինչեւ 19-րդ դար, իսկ այդ հարիւրամեակի երկրորդ կէսէն անիկա արդէն ամայի էր եւ բնակիչները գաղթած էին զանազան կողմեր:

Զարեհաւանն այժմ աւերակ է:

## Արտաքին յղումներ
akunq.net
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր
Ստորոգութիւն:Բնակավայրեր այբբենական կարգով
Զարթօնք (վէպ)

**Զարթօնք**․ Վիպականացուած ժամանակագրութիւն ու յուշագրութիւն հայ յեղափոխական շարժման:

## Աշխատութիւնը

**Զարթօնք**, վեց հատոր կազմող վէպ, հեղինակ՝ Մալխաս։  Աշխատութիւնը կ՛ընդգրկէ «Լուսադէմին» վէպը, որ «Զարթօնք»ին շարունակութիւնն ու վերջաբանն է։  Մալխաս, վէպը (իր բառերով՝ աշխատութիւնը) նուիրեց իր թանկագին մօր՝ Արմաւենի Կ․ Յովսէփեանին։

Վէպը գրուեցաւ եւ տպագրուեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ՝ Պոսթըն, 1933-ին։ Արագօրէն սպառեցաւ եւ վերահրատարակուեցաւ քսաներեք (23) տարիներ ետք, Պէյրութ, Համազգայինի օժանդակութեամբ, չորս հատորներով (Գ․ եւ Դ․ հատորները՝ մէկ գիրք), Մայիս 1956։ Վերջին վերահրատարակութիւնը՝ 4 հատոր, Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատունէն, 2019 թ․։

«Զարթօնք»-ը կը հանդիսանայ վիպականացուած ժամանակագրութիւնն ու յուշագրութիւնը հայ յեղափոխական շարժման, որուն Մալխաս՝ թէ՛ նուիրեալ մասնակիցներէն եղաւ, եւ թէ՝ մշակուած վիպական շունչով, յետագայ սերունդներուն փոխանցողը դարձաւ:

### Ճանչնանք վէպը

Մալխաս, վէպին յառաջաբանին մէջ, գրուած 9 Օգոստոս, 1933-ին, կը պարզէ պատճառները, որոնք զինք ստիպեցին ձեռնարկելու «*այս մեծածաւալ աշխատանքին*», միաժամանակ կը լուսաբանէ որոշ կէտեր․-

*Յեղափոխական շարժումը տեւականօրէն իր դրօշմը դրաւ ազգային կեանքին մշակութային եւ հասարակական բոլոր հարցերուն վրայ․․․*

․*Յեղափոխական շարժումը չենք կրնար անջատել ազգային պատմութենէն, որուն բնական շարունակութիւնը եղաւ ան․․․*

*1950-60-ական թ․ ազգային զարթօնքի երկունքէն ծնած, մարտական յեղափոխութիւնը անօրինակ առատութեամբ երեւան բերաւ սքանչելի դէմքեր․․․*

․*Անհնարին ոգեւորութեան անօրինակ շրջան մը եղաւ այդ, երբ ազգային գիտակցութեան եկած երիտասարդութիւնը, համարձակ, նոյնիսկ արհամարհանքով նայեցաւ մահուան աչքերուն մէջ․․․*

*[[Հայոց Պատմութիւն|Ազգային պատմութիւն]]ը, սերտօրէն կամրջող օղակն է անցնոց եւ նոր սերունդին միջեւ․․*

*Այսպիսի փառաւոր, փոթորկոտ անցեալէ մը կը մնան, հազիւ հատ ու կտոր յուշեր․․․  Քանի ուշ չէ, լրացնենք այդ պակասը։․․  Իմ ԶԱՐԹՕՆՔ եւ ԼՈՒՍԱԴԷՄԻՆ* վէպերս, նախափորձեր են այդ ուղղութեամբ։․․․*

*Վէպերուս դերակատարները վերցուցի զանազան կուսակցութիւններէ․․․  բեմադրեցի տիպեր,․․ որոնք ես մօտէն կը ճանչնայի։''

Վէպը կ՛ընդանայ 19-րդ դարու վերջէն մինչեւ 1918-ի Մայիսեան հերոսամարտերու եւ Հ․Հ․ ա․ անկախութեան ստեղծման հայոց պատմութեան ժամանակաշրջանը․ կը պատմէ հայ ազատամարտիկներուն հերոսութիւնները, պայքարները ազատագրուելու օսմանեան, թրքական լուծէն։ Միաժամանակ, բաց քարտէս մըն է․ քայլ առ քայլ, ընթերցողին կը ճանչցնէ պատմական հայրենիքը։

2015-ին, վէպը լոյս տեսաւ անգլերէն լեզուով Քալիֆորնիոյ մէջ՝ «Սարդարապատ» տպարանի կողմէ, Թարգմանիչ՝ Սիմոն Պէօճէքեան:

#### Գլխաւոր հերոսներ
* Վարդան
* Լեւոն 
* Սոնիա
* Եւգինէ
* Առիւծ Գեւօ
* Թոփալ Սատանա

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ
* ԶԱՐԹՕՆՔ Ա․, Բ․, Գ․ եւ Դ․(«ԱՐԵՒԱԳԱԼ-ԼՈՒՍԱԴԷՄԻՆ») 1956

## Արտաքին յղումներ
* [Հայրենիք օրաթերթ,Նոյ․29, 1959,էջ 2, «Հ․Յ․Դ․ Օրը Նիւ Եորքի մէջ»](http://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1959/1959(14469).pdf)
* Ալիք on-line օրաթերթ` «Ազգային Զարթօնք» 

Ստորոգութիւն:Վէպեր
Այծեմնիկ Զարդարեան

**Այծեմնիկ Զարդարեան** (1909, Կ. Պոլիս - անյայտ), հայ քանդակագործուհի։

Ծնած է Կ. Պոլիս։ Փոքր հասակէն ծնողներուն հետ տեղափոխուած է Եգիպտոս, ուր ստացած է նախնական կրթութիւնը՝ Գահիրէի Ազգային վարժարանէն ներս։ 1926-էն հետեւած է տեղի «Տանթէ Ալիկիերի» ընկերութեան Լէոնարտօ տա Վինչիի անուան իտալական գեղարուեստական ուսումնարանի քանդակագործական բաժինի դասընթացքներուն, աւարտած է 1930-ին։ Տակաւին ուսանողական տարիներուն մասնակցած է ցուցահանդեսներու՝ շարք մը քանդակներով, որոնցմէ մամուլը բարձր գնահատած է «Աստուածամայրը» եւ «Առիւծը»։ Պատրաստած է նաեւ Զօրավար Անդրանիկի հարթաքանդակ կիսանդրին։

## Աղբիւր
* Գառնիկ Ստեփանեան, «Կենսագրական բառարան», հատոր Ա., Երեւան 1973, էջ 319։

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Ստորոգութիւն:1909 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ