open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Քալսիում

մինի
**Քալսիում** (լատին․՝ Calcium), պարբերական համակարգի երկրորդ խումբի գլխաւոր ենթախումբի քիմիական տարր, որուն նշանն է *Ca* եւ աթոմային թիւը՝ 20։

Ոսկորներու առողջութեան պատասխանատուն քալսիումն է, որ կը մասնակցի օրկանիզմի կարեւորագոյն գործընթացներուն:

### Քալսիումի առկայութիւն
Քալսիումի մեծ պաշարներ կան կաթի, պանիրի, մածունի, ընկուզեղէնի, ձկան, սերմերու եւ ընդեղէններու, հացահատիկներու, նուշի, կանաչ ոլոռնի եւ նարինջի հիւթին մէջ:

## Քալսիումի պակասի ախտանշաններ
Մարմինի քալսիումի պակասի նախանշաններ են՝

* Մկաններու ցաւը,
* արեան բարձր ճնշումը, 
* նախադաշտանային ցաւերը, 
* օսթէոփորոզը, 
* լինտերու հիւանդութիւնը, 
* ակռաներու կորուստը, անքնութիւնը:  
* Յաճախ երեխաները կը տառապին ռախիտ հիւանդութեամբ, որուն հետեւանքով, հիւանդները կ'ունենան ծուռ ոտքեր, ներս ինկած կրծքավանդակ, ռախիտի հետեւանքով այլանդակած կողեր. այս նշանները ցոյց կու տան, որ մայրը եւ ծնելէ ետք՝ երեխան բաւարար քանակութեամբ քալսիում չեն ստացած:

## Քալսիումի օգտակար յատկութիւններ

* Քալսիումը կ'ամրացնէ ողնաշարը, կը մեղմացնէ ցաւը եւ կ'ապահովէ ողնաշարի ճիշդ ձեւաւորումը :
* Քալսիումը կ'օգնէ տղամարդոց եւ կիներուն՝ պահպանելու մարմինի ճիշդ կշիռքը:
* Քալսիումը կը պաշտպանէ սիրտի մկանները:
* Քալսիումի ճիշդ քանակութեան պարագային կը հանգստանան սիրտի մկանները։ Համապատասխան քանակութեամբ քալսիում ընդունելով՝ կարելի է կանխել հաստ աղիքի քաղցկեղը։
* Քալսիումի համապատասխան քանակը կը նուազեցնէ նախադաշտանային նշանները՝ գլխապտոյտը, տրամադրութեան խախտումները, բարձր ճնշումը եւ այլն:
* Քալսիումի քիչ քանակը կը նպաստէ այն հորմոններու յառաջացման, որոնք պատասխանատու են նախադաշտանային տրամադրութեան տատանումներու, գրգռուածութեան եւ ընկճախտի համար:
* Քալսիումը կը պաշտպանէ ակռաները՝ ծնօտի ոսկորը ամուր եւ կայուն կը պահպանէ ամբողջ կեանքի ընթացքին, որուն շնորհիւ ակռաները իրարու ամուր կը կպչին՝ չարտօնելով պաքթիրիաներուն ներթափանցելու այնտեղ: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քիմիական տարրեր
Զարուհի Պահրի

**Զարուհի Պահրի** (ծնեալ՝ Շահպազ,  ), հայ արձակագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլսոյ Կէտիկ Փաշա թաղը, իր ժամանակին հանրածանօթ իրաւաբան (փաստաբան) Նազարէթ Շահպազի ընտանիքին մէջ: Ան բազմազաւակ ընտանիքի երրորդ երեխան էր, իրմէ ետք լոյս աշխարհ կու գան Բարսեղ եղբայրը (հետագային յայտնի դաշնակցական գործիչ եւ նահատակ), ապա՝ Եւգինէ քոյրը:

Ունենալով հանդերձ գրական ձիրք ու դեռ երիտասարդ տարիքին տարբեր առիթներով երբեմն հանդէս գալով մամուլի մէջ, Զարուհի Պահրի գեղարուեստական գրականութեանը նուիրուելու, վէպ գրելու առաջին փորձերուն կը ձեռնարկէ բաւականին հասուն տարիքին, 1938-39 թուականներուն: Եւ այդ, իր համեստ խոստովանութեամբ, ոչ թէ ներքին մղումով, «մուսայի» ստիպողական պարտադրանքով, որ կը տանջէ իրական արուեստագէտները դեռ պատանեկան հասակէն, այլ կեանքի ծանր բովով անցած իր փորձառութիւնն ու դժնի թուրքական իրականութեան պատկերը յաջորդ սերունդներուն փոխանցելու ձգտումով:

Ան գրած Է երկու եռագրութիւն (տրիլոգիա)․

* Առաջինի ընդհանուր խորագիրն է «Վոսփորի ափերուն վրայ» («ագրը», «Տայեան Գէորգ պէյ», «Խաւարին մէջ», վերջինը՝ անտիպ) եւ «Սէնի ափերուն վրայ» «Պարթեւեան ընտանիքը», «Ամպրոպը», «Մոյկերու տակ», որոնցմէ միայն վերջինը հրատարակուած իբրեւ գիրք, առաջինը լոյս տեսած է ֆրանսերէնով՝ փարիզեան մամուլին մէջ, «Լուիզիէթ» խորագրով։
* Երկրորդը՝ փարիզահայ «Ազատ խօսք»ին մէջ, թերթօնի ձեւով:

Այս եռագրութիւններէն զատ, առանձին գիրքով 1946 թուականին լոյս տեսած է «Փառանձեմ» վէպը, որ հայ ընտանիքի մը գողգոթան կը ներկայացնէ 1872-էն 1942 ձգուող շրջանին:

Զարուհի Պահրիի ստեղծագործութեան գնահատականը կարելի է ընել իր ապրած շրջանի ազգային-հասարակական կեանքի ներկայացումէն մեկնելով, իր ստեղծագործութեան «աղը» անոր մէջ է: 

## Ծանօթագրութիւններ


## Աղբիւրներ

* «Բագին», թիւ 1, 1996, էջ 60։

Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Նայիրիստեղն

[մինի|Նայիրիստեղնը ստեղծուած է [http://nayiri.com/ Նայիրի] առցանց բառարանի կողմէ։](https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%86%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D6%80%D5%AB_%D5%88%D6%82%D5%B2%D5%B2%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%B9.jpg)
**ՆայիրիՍտեղն** (անգլ.՝ **Nayiriboard**),  խելախօսներու համար ստեղծուած յաւելուած, հայերէն ուղղագրութիւն սրբագրելու նպատակով։ Ստեղծուած է Սէրուժ Ուրիշեանի ջանքերով: 

Նայիրիստեղնը կ'աշխատի «iOS» եւ «Android» համակարգերուն վրայ։

Նայիրիստեղը կը հովանաւորէ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական Բաժանմունքը:

Հայերէն լեզուն կենսունակ պահելու եւ թարմացնելու նպատակով, Նայիրիստեղն-ը`ստեղնաշար-ուղղագրիչը, անհրաժեշտ քայլ մըն է։ Անիկա կ'ամրապնդէ հայերէնի տեղը թուային աշխարհին մէջ, ըլլալով ա՛յն գործիքը, որ կը դիւրացնէ հայերէնի գործածութիւնը տարբեր հարթակներու վրայ, ընկերային եւ հաղորդակցութեան զանազան ցանցերու մէջ (Դիմատետր, «Ինսթակրամ», «Ուաթսափ» եւ «Մեսենճըր»), ինչպէս նաեւ` «Փէյճըզ», «Նոթս» եւ աւելին։

Այս գործիքը ստեղծուած է «Nayiri.com»ի կողմէ եւ կառուցուած է «HySpell»ի հիմքերուն վրայ։ Այս առաջին հրապարակումով, Նայիրիստեղնը կը բանի դասական ուղղագրութեամբ, հայերէնի երկու լեզուաճիւղերուն համար՝ Արեւմտահայերէն եւ Արեւելահայերէն։ 

Ուղղագրիչը կը ներառէ աւելի քան 150,000 բառոյթ, որուն շնորհիւ կը ճանչնայ հինգ միլիոն բառաձեւէ աւելի։ 

## Ծանօթագրութիւններ
Շէյմըս Հինէյ

**Շէյմըս Հինէյ** (, ), իրլանտացի բանաստեղծ, արձակագիր, թարգմանիչ, Նոպէլեան գրականութեան մրցանակի դափնեկիր (1995)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պելֆաթսէն 50 քմ. դէպի հիւսիս-արեւմուտք գտնուող Քաունթ Տէրի շրջանի մէկ ագարակին մէջ եւ հասակ նետած՝ բնութեան զօրեղ ազդեցութեան տակ:

Հողամշակ իրլանտացիի մը բազմանդամ ընտանիքին երիցագոյն զաւակը հանդիսացող, Բողոքական միջավայրով շրջապատուած կաթողիկէ ընտանիքի մը 9 զաւակներուն անդրանիկը հանդիսացող Շէյմըս Հինէյ իր մանկութիւնը անցուցած է հողին եւ բնութեան հանդէպ յատուկ սէր եւ պաշտամունք ունեցող բարեպաշտ ընտանիքի մը կղզիացած աշխարհին մէջ։

Կեանքի եւ մահուան, ուրախութեան եւ տխրութեան, յիշողութեան եւ կորուստի, թշուառութեան եւ մաքառումի հակասութիւնները, բայց մանաւանդ հողին եւ բնութեան հանդէպ իրլանտացի մշակին սիրոյ բնորոշ ապրումները յետագային իրենց գեղարւեստական ձեւատրումը գտած են Հինէյի քնարաշունչ բանաստեղծութիւններուն մէջ, երբ արտն ու բրիչը երիտասարդ բանաստեղծը  փոխարինած է գրիչով՝ Պելֆասթի համալսարանին մէջ անգլերէն սորվելու, եւ ապա՝ ուսուցչութեամբ զբաղելու համար:

## Թարգմանութիւն
Որպէս բանաստեղծ եւ թարգմանիչ, ան զբաղուած էր անգլերէն լեզուով՝ ոչ միայն այնպէս, ինչպէս որ կը խօսուի Իռլանտայի մէջ, այլ՝ ինչպէս որ կը խօսուի այլուր եւ այլ ժամանակներու մէջ։ Ան իր գործերուն եւ ուսումնասիրութիւններուն մէջ ուսումնասիրեց Անգլօ-Սաքսոնական ազդեցութիւնները։

Քննադատ Վ. Ս. Տի Փիերոն նշեց.«Ինչ ալ ըլլայ առիթը՝ մանկութիւն, գիւղական կեանք, քաղաքականութիւն եւ մշակոյթ Հիւսիսային Իռլանտայի մէջ, անցեալի ու ներկայի այլ բանաստեղծներ, Հինէյըն կրկին ու կրկին կը հարուածէ լեզուին արմատական աղբիւրը, կը քննէ անոր ժառանգական կառուցուածքները, կը փորձէ բացայայտել թէ ան ինչպէս ծառայած է, իր բոլոր փոփոխութիւններուն մէջ, որպէս մշակոյթ կրող, որպէս աշխարհ մը՝ երեւակայութիւնները պարունակելու համար,ըլլալով միաժամանակ ճարտասանական զէնք մը եւ հոգիի սնունդ մը։ Ան այս հարցերուն մասին կը գրէ հազուագիւտ զանազանելու ունակութեամբ եւ հնարամտութեամբ, ինչպէս նաեւ շահող անհամբերութեամբ՝ իւրացուած իմաստութիւններուն հանդէպ»:

* Հինէյի առաջին թարգմանութիւնը իռլանտական քերթողական «Պուլէ Սուիվնէ» (Buile Suibhne) բանաստեղծութիւնն էր, որ լոյս տեսաւ որպէս «Սուինի Անմոլ» (*Sweeney Astray: A Version from the Irish*) 1984 թուականին։ Ան այս կերպարին ու կապին անդրադարձաւ նաեւ «Քարի Կղզին» (*Station Island*, 1984) հատորին մէջ հրատարակուած բանաստեղծութիւններուն մէջ։
* Հինէյի մրցանակակիր թարգմանութիւնը «Պէովուլֆ»ը (*Beowulf*, 2000, արժանացած է «Ուիթպրետ Տարուան Գիրք» մրցանակին) նկատուեցաւ բեկումնային, քանի որ անոր մէջ օգտագործուած էր արդի լեզուն՝ միաձուլուած բնագիր Անգլօ-Սաքսոնական «երաժշտութեան» հետ։

## Աշխատութիւններ
Հրատարակած գիրքերէն են․

* «Ազգայնապաշտի մը մահը»,
* «Դուռ դէպի մթութիւն»ի (1969) էջերուն, երբ վայրագութիւնը արդէն պայթած էր Իրլանտայի կաթողիկէներուն եւ բողոքականներուն միջեւ եւ տառապանքի ու ծնունդի խորհրդանիշ հողը արիւնով թաթխուած,
* «Հիւսիս» (1976),
* «Կայարան կղզին» (1984),
* «Ցեխոտ տեսիլք» (1987),
* «Ցեխոտ տեսիլք»

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», Մայիս 1986, էջ 144-146։

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Արձակագիրներ
Ստորոգութիւն:Թարգմանիչներ
Յակոբ Զօրեան

**Յակոբ Զօրեան** (), պատմաբան, գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆեսէօր ու մանկավարժ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թուրքիոյ Օրտու քաղաքը: 1912-ին Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանին մէջ միջնակարգ ուսումը ստանալէ ետք, նոյն տարին սկսած է ուսուցչական պաշտօն վարել իր ծննդավայրին մէջ:

1915-ին, Հայկական ջարդերուն ատեն, Զօրեան ապաստան գտած է Պուլկարիա եւ մինչեւ 1919 ապրած ու աշխատած է Շումլէ քաղաքին մէջ: Այնուհետեւ անցնած է Լօզան, ուր ուսանած է մէկ տարի, ապա հետեւած՝ Պերլինի համալսարանին:

1925-ին Պերլինի համալսարանին մէջ ներկայացուցած է դոկտորայի իր աւարտաճառը եւ նոյն տարին Խորհրդային կառավարութեան կողմէ հրաւիրուած է Երեւանի պետական համալսարանը՝ իբրեւ հայ ժողովուրդի պատմութեան դասախօս:

Զօրեան վարած է մշակութայի կրթական ու վարչական կարեւոր պաշտօններ ու հեղինակած է Միջնադարեան Հայաստանի պատմութեան վերաբերող շարք մը մեծարժէք յօդուածներ:

Նշանաւոր բազմաթիւ դէմքերու կարգին՝ 1937-ին կը ձերբակալուի, կը նետուի բանտ ու կը մեռնի անյայտ անկիւն մը, 1942-ին: 

## [https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Bagin/1996/2_ocr.pdf Ծանօթագրութիւններ]

## [https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Bagin/1996/2_ocr.pdf Աղբիւրներ]

* «Բագին», թիւ 2, 1996, էջ 117։

Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Նաժտաթ Իսմա'իլ Անզուր

**Նաժտաթ Իսմա'իլ Անզուր** (, ), պատկերասփիւռային ֆիլմաշարերու եւ մեծ պաստառի բեմադրիչ։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Հալէպի Միտան (Նոր Գիւղ) շրջանին մէջ, սուրիական շարժանկարի հիմնադիրներէն հանդիսացող իր հօր Իսմա՛իլ Անզուրի յարկին տակ:

Ֆիլմաշխարհի հանդէպ իր սէրն ու դաստիարակութիւնը ստացած է իր հօրմէն, 1931-ին սուրիական առաջին մունջ լիամեթրաժ ժապաւէնը («Դամասկոսի երկինքին տակ») պատրաստած Իսմա՛իլ Անզուրէն:

1973-ին, երկրորդական ուսումը ստանալէ ետք, յաճախած է համալսարան՝ իբրեւ գիւղատնտեսութեան ուսանող: Սակայն երրորդ տարին լքած է համալսարանը եւ նետուած է ֆիլմաշխարհ:

Լիբանանի եւ Յորդանանի մէջ ծանուցումներու բազմաթիւ ժապաւէններ եւ փաստագրական ֆիլմեր պատրաստելէ ետք, 1988-ին հրապարակ կ'իջեցնէ արաբական առաջին վիտէօ-քլիփը, ապա՝ «Պտոյտ մը աւազներուն վրայ» պատկերասփիւռային ժապաւէնը, որ հակառակ 42 երկիրներ ներկայացնող մրցակից գործերու՝ իրեն կ'ապահովէ Պաղտատի պատկերասփիւռի միջազգային փառատօնին «Պրոնզեայ Արմաւենի» մրցանակը:

Այնուհետեւ, իբրեւ ինքզինք պարտադրած բեմադրիչ Յորդանանի եւ Տուպայի մէջ իրականացուցած է շարք մը ֆիլմաշարեր, որոնցմէ կ'արժէ նշել «Արեան գիծը», «Ադամանդներ», «Դատաստաններ առանց բանտի», «Գիշատիչները» անուն գործերն ու «Արեւելեան հեքիաթ մը» շարժապատկերի ժապաւէնը:

«Ալ-Շամ» ընկերութեան հրաւէրով արաբական ու միջազգային բազմաթիւ փառատօներու դատակազմերուն կողմէ բարձր գնահատուած բեմադրիչը կը վերադառնայ Դամասկոս ու յաջորդաբար կը բեմադրէ «Քաջ մարդու մը վախճանը» եւ «Հողին եղբայրները» անուն ուշագրաւ ֆիլմաշարերը:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Բագին», 2/Գարուն, 1996, էջ 125։

Ստորոգութիւն:Բեմադրիչներ
Կենսանիւթերու եւ հանքայիններու պակասը

**Կենսանիւթերու եւ հանքայիններու պակասը**, որոշ սննդանիւթերու անբաւարարութիւն՝ մարմինին մէջ:

## Ազդեցութիւն
Որոշ սննդանիւթերու անբաւարարութիւնը մարմինին մէջ, կրնայ յանգեցնել հոգեկան տագնապի, քանի որ այդ սննդանիւթերը ուղղակի ազդեցութիւն ունին հոգեկան առողջութեան եւ տրամադրութեան վրայ:

* Մարմինին մէջ զինկի պակասը կրնայ յանգեցնել տրամադրութեան անկումի, քնկոտութեան եւ յոգնածութեան, 
* Տէ. եւ Պէ. խումբի կենսանիւթերու պակասը կրնայ դիւրագրգռութիւն եւ հոգեկան տագնապ պատճառել: 
* Մակնեզիոմը, որ կ'օգնէ կարգաւորելու ընկճախտը, նոյնպէս անհրաժեշտ է հոգեբանական ինքնազգացողութիւնը պահպանելու համար:

### Դրդապատճառներ
Սննդաբանները կ'ընդգծեն, որ ժամանակակից կենսակերպը յաճախ պատճառ կը դառնայ կենսանիւթերու անբաւարարութեան զարգացման: Օրինակ` անհաւասարակշռուած սննդակարգը, ընկճախտը եւ միջավայրի բացասական ազդեցութիւնները կրնան յանգեցնել կենսանիւթերու եւ հանքայիններու անբաւարարութեան, եւ ազդել տրամադրութեան վրայ:

### Կանխարգիլման միջոցներ
Անբաւարարութիւնը կանխելու համար սննդաբանները խորհուրդ կու տան առաջին հերթին պահպանել բազմազան եւ հաւասարակշռուած սննդակարգը, անիկա պէտք է ներառէ` պտուղ, բանջարեղէն, ընկոյզ, աւկատանձ, ձիթապտուղի ձէթ, ձկնեղէն, մսեղէն, ձաւարեղէն: 

Մարզանքը, առողջ կենսակերպը, ծխախոտի եւ ոգելից ըմպելիներու չափաւորումը նոյնպէս կը բարելաւեն հոգեկան առողջութիւնն ու կեանքի որակը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ
Ստորոգութիւն:Առողջութիւն
Մահթումկուլի Ֆրակի

**Մահթումկուլի Ֆրակի** (թուրքմեներէն՝ *Magtymguly,* ), թիւրքմէն բանաստեղծ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Իրան, Արեւելքի մեծ բանաստեղծ-մտածող Տովլաթմամէտ Ազատիի ընտանիքին մէջ: Բանաստեղծի մանկութիւնը անցած է լեռնային Կերքէզ գիւղին մէջ, որ կը գտնուի Թիւրքմենիստան։

Տակաւին վաղ մանկութեան տարիներուն ան սկսած է յօրինել երգեր՝ նմանակելով հօրը եւ անցեալի այն բանաստեղծներուն, որոնց ստեղծագործութիւնները իրեն համար կարդացած է հայրը:

Կրթութիւնը աւարտած է Խիւայ՝ Շիրկազիի մէտրէսիի մէջ: Նիւթական անկախութեան համար բանաստեղծը սորված է նաեւ արծաթագործութիւն:

Այսօր Թիւրքմենստանի մէջ իր անունով կը կոչուին մշակութային կեդրոններ, այդ կարգին՝ Թիւրքմենիստանի պետական համալսարանը:

Թաղուած է Իրան՝ իր հօր կողքին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բանաստեղծներ
Յովսէփ Պաղնացի

**Յովսէփ Պաղնացի** (ծննդեան եւ մահուան թուականները անյայտ), Ե. դարու հայ թարգմանիչ։

Հայոց այբուբենի ստեղծման նպատակով, Մեսրոպ Մաշտոցին հետ Ասորիք մեկնած աշակերտներէն մէկուն՝ Յովհան Եկեղեցացիին հետ մասնակցած է Աստուածաշունչի Մեսրոպ Մաշտոցի ձեռնարկած թարգմանութեան։

Հետագային, Եզնիկ Կողբացիին հետ, ան դարձեալ գացած է Ասորիք՝ հոգեւոր հայրերէ թարգմանութիւններ կատարելու։ Հոնկէ, յունարէնի մէջ հմտանալու նպատակով, մեկնած է Կ. Պոլիս, ուր իրեն միացած են Ղեւոնդ Երէցն ու Կորիւնը։ 

Յովսէփ Պաղնացին եւ իր ընկերները նշանակուած են յունարէնի թարգմանիչներ։ 

Անոնք թարգմանելու նպատակով իրենց հետ հայրենիք բերած են Աստուածաշունչի լաւագոյն օրինակը եւ Նիկիոյ ու Եփեսոսի ժողովներուն կանոնները։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Տօնացոյց

մինի
**Տօնացոյց**, Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ տօներու մասին ցուցմունքներ պարունակող ծիսամատեան, տօներու օրացուցային կարգի եւ արարողութիւններու կատարման ուղեցոյց, ուր արձանագրուած է իւրաքանչիւր օրուան ներքին ծիսակարգը՝ իր յատուկ հերթագայութեամբ եւ կատարման համար սահմանուած ընթերցումներով (Աստուածաշունչ, քարոզ, աղօթք, շարական եւ այլն)։

## Ստեղծումը

* Ըստ աւանդութեան, Հայ եկեղեցւոյ տօներու կարգաւորութեան պաշտօնական հիմնադիրը Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչն է։ 
* Այդ գործին մեծապէս նպաստած է Սահակ Ա. Պարթեւը։ Մասնաւորաբար հայկական Տօնացոյցին յատուկ եօթնեակ ձեւը (երբ Ս. Զատկուան շարժականութեամբ թելադրուած՝ շարք մը տօներ՝ եօթ օրուան տատանումով կը նշուին) կը կապուի անոր անուան հետ։ 
* Տօնացոյցին կազմաւորման գործին իրենց մասնակցութիւնը բերած են Գիւտ Ա. Արահեզացի եւ Յովհաննէս Մանդակունի կաթողիկոսները։

* Յովհաննէս Գ. Օձնեցին կանոնակարգած է Ս. Ծննդեան չորս մեծ տօները՝ իբրեւ նախատօնակ։

* Ներսէս Շնորհալին սահմանած է Հոգեգալուստը՝ եօթ եւ Վերափոխումը՝ ինն օր տօնախմբելու կարգը։ 

* Տօնացոյցը խմբագրած եւ վերստին ստուգաբանած է Գէորգ Լամբրոնացին (ԺԳ. դար)։ Ան Կանոնագիրքէն քաղած վկայութիւններով հաստատագրած է Հայ եկեղեցւոյ տօնական կարգաւորութիւնը։ 
* Նշանակալից է Սիմէոն Ա. Երեւանցիին մասնակցութիւնը տօնացոյցի կարգաւորման աշխատանքներուն։ Անոր ջանքերով հայ եկեղեցական տօնացոյցը ձեռք բերած է նոր եւ հաստատուն կերպարանք։ Կիրակի օրուան սրբութիւնը պահելու նկատառումով ան Տէրունական եւ Սրբոց տօներու կապակցութեամբ տօնացոյց ներմուծած է 21 օր, հանած է Մեծի պահոց Կիրակիներու մէջ Յարութեան յիշատակումը, մշակած գործածութեան աւելի դիւրին եւ հաստատուն ձեւ մը, որ ցոյց կու տայ 36 տարեգիրքերու համար 22 Մարտէն մինչեւ 25 Ապրիլ տեղի ունեցող Ս. Զատկուան տօնին փոփոխութիւնները։ Սիմէոն Ա. Երեւանցիին տօնացոյցը կը կիրարկուի ցայսօր։ 
* Ըստ տօնացոյցին՝ Հայ եկեղեցին տարին կը բաժնէ երեք տեսակ օրերու՝ տօներու, սրբոց օրերու եւ ապաշխարութեան կամ պահոց օրերու։

Ստորոգութիւն:Հայերէն եկեղեցական գիրքեր
Կցուրդներ

**Կցուրդ**, հայ հոգեւոր երգի հնագոյն տեսակ։ Անունը ստացած է աստուածաշնչեան սաղմոսներուն եւ օրհնութիւններուն կցուած ըլլալու եւ իբրեւ անոնց յաւելուած կատարուելուն պատճառով։ 

Կցուրդը ծագած է Դ.- Ե. դարերուն, իբրեւ ասորական «madhrase»ի եւ յունական «τροπάριον»ի հայկական նմանակ։ 

Դ. դարուն ստեղծուած առանձին նմուշներ մինչեւ գիրերու գիւտը յարատեւած են բանաւոր աւանդութեամբ։ 

Գիրերու գիւտէն անմիջապէս ետք, սկսած է կցուրդներու բուռն զարգացման շրջանը։ 

Առաջին կցուրդները գլխաւորաբար երեքական տուներէ բաղկացած փոքր երգեր էին, յօրինուած դաւթեան սաղմոսներու, մարգարէական օրհնութիւններու, ինչպէս նաեւ աւետարանական պատումներու յարասութեամբ։

Կցուրդներու անդրանիկ հեղինակներ Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթեւը, առաջինը՝ Հին կտակարանի, երկրորդը՝ Նոր կտակարանի հայերէն թարգմանութիւններուն յատուկ բանաստեղծական կերպարներն ու լեզուաոճական հարստութիւնները զարգացնելէ բացի, տոգորուած են հայ հոգեւոր նորաստեղծ երգը պատմականօրէն կարճ ժամանակամիջոցի մէջ ասորականի եւ յունականի գեղարուեստական մակարդակին բարձրացնելու գաղափարներով։ Այդ գործը յաջողութեամբ կ'աւարտեն անոնց աւագ եւ կրտսեր աշակերտները, ինչպէս եւ հետագայ դարերու բանաստեղծ-երաժիշտները։ 

Հետզհետե բազմանալով` կցուրդները կ'ամփոփուին «կցուրդարան» կոչուած ժողովածուին մէջ։ 

Պատմական զարգացման ընթացքին, կցուրդները ձեւով եւ բովանդակութեամբ աւելի անկախ եւ ինքնուրոյն դարձած են, ծաւալով աւելի մեծ՝ պահպանելով Սահակ-Մեսրոպեան շրջանէն ուրուագծուած կերպարային, զիրար լրացնող ոլորտներուն յատուկ գիծերը։ 

ԺԲ. դարուն սկսած կցուրդները կոչուած են շարական, իսկ կցուրդարանը՝ շարակնոց։ 

Կցուրդները անցեալին երբեմն նոյնացած են կցորդին (հայ հին մատենագրութեան մէջ ոչ հազուադէպ կը հանդիպինք կցորդ-սաղմոս ձեւով)։ 

Կցուրդին հետ պէտք չէ շփոթել նաեւ կացուրդը, որ կը նշանակէ «ակրոստիքոս»ով գրուած տօնական մեծ երգ, յաճախ կ'ընկալուի իբրեւ յունական *κοντάκιον*-ի հայկական նմանակը, որ երբեմն կ'անուանուի նաեւ ուղղակի «կոնդակ»։

Ստորոգութիւն:Հոգեւոր երաժշտութիւն
Ստորոգութիւն:Սաղմոսարան
Յովհան Եկեղեցացի

**Յովհան Եկեղեցացի**, հայ հոգեւորական, թարգմանիչ, Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հոգեւորականներ
Կիրակոս Մետաքսեան

**Կիրիլ Շչոլկին** (բուն անունով՝ Կիրակոս Մետաքսեան, ), հայ գիտնական, միջուկային ֆիզիկոս։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է 1911-ին, Թիֆլիս։  Գերդաստանը եղած է Խրիմի Կարասապազար գիւղաքաղաքէն, մեծ հայրը՝ Եփրեմը (Եֆիմ), հայրը՝ Յովհաննէս Շչոլկին (Իվան), որ ծառայած է Հայաստանի Նոր-Պայազէտ Դալարագիւղի շրջանը, որպէս հողաչափ եւ քարտէզագիր:

Կիրակոսի մայրը եղած է պուլկար-քակաուզի խառնուրդ:  Կիրակոս, որ կոչուած է Կիրա, ապա Կիրիլ, կնքուած է Ս. Խաչ եկեղեցւոյ մէջ եւ արձանագրուած որպէս ուղղափառ:

Ընկերվարական աշխատանքի եռակի հերոս, լենինեան մրցանակի դափնեկիր, պետական մրցանակի քառակի դափնեկիր. պարգեւատրուած է Լենինի չորս, կարմիր դրօշ, կարմիր աստղ շքանշաններով:

Շչոլկին աթոմային, ջրածնային ռումբերու եւ հակազդեցիկ վառելանիւթի, հրթիռները առաջ մղող կրակի ստեղծողն է:

Ան պայթեցուցած է խորհրդային առաջին, երկրորդ եւ երրորդ  աթոմային ռումբերը ու ջերմամիջուկայինը։ Կիրիլէն բացի ուրիշ ոչ մէկուն կը վստահէին այդ աշխատանքը:

Գիտնականը հիմնած է խորհրդային երկրորդ միջուկային կեդրոնը՝ Ուրալը, «Չելեափինսկ-70»-ը, որ ոչ միայն կը մրցէր առաջինին՝ «Արզամաս-16»-ին հետ, այլեւ շատ մը պարագաներու կը գերազանցէր զայն:

1960-ին, 49 տարեկան հասակին, «Չելեափինսկ – 70»-ի գիտական ղեկավար ու գլխաւոր կերտիչը հրաժեշտ կու տայ իր բոլոր պաշտօններուն, կը մեկուսանայ ոչ միայն միջուկային զէնքին առնչուող բոլոր գործերէն, բնագաւառէն դադրելով, այլեւ կը զրկուի որեւէ տեղեկութիւն ստանալէ եւ միջուկային կեդրոններ այցելելու իրաւունքէ. կեդրոններ, ուր անցուցած էր իր կեանքին գերակշռող մասը:

Շչոլկինի ժամանակակից հայազգի միջուկային գիտութիւններու այլ վաստակաւոր եւ պատկառելի գիտնականներ են նաեւ խորհրդային արտաքին հետախոյզ զօրավար Հայկ Յովակիմեան, Աբրահամ եւ Արտեմ Ալիխանեան եղբայրներ,  Անդրանիկ Իւսիֆեան, Իվան Կնունեանց եւ Սամուէլ Քոչարեանց:

## Ճանաչում եւ մեծարում
Ծննդեան 60-ամեակի օրը Ղրիմի Բելոգորսկ քաղաքի թիվ 1 դպրոցի պատին փակցուած է անոր պրոնզէ յուշաքանդակը, Ղրիմի նորաստեղծ քաղաքներէն մէկն անուանուած է Շչոլկինօ։

Մետաքսեանը կը համարուի «Չելյաբինսկ-70» (ներկայիս Սնեժինսկ) քաղաքի երկու հիմնադիրներէն (1955) մէկը։ 2011 թուականին անոր ծննդեան 100-ամեակի կապակցութեամբ քաղաքի կեդրոնական հրապարակի ծառուղիին վրայ տեղադրուած է Կիրիլ Շչոլկին կիսանդրին։

2011 թուականին Ռուսաստանը թողարկած է նամականիշ, ի պատիվ Շչոլկինի 100-ամեակի յիշատակին

### Հայաստանի մէջ
Հայաստանի մէջ քիչերուն յայտնի է Կիրակոս Յովհաննէսի Մետաքսեան-Շչոլկին անունը։ Շչոլկինի հայկական ծագումը երկար տարիներ թաքցուած է, քանի որ ան աթոմային զէնքի ստեղծողներէն էր ու անոր գտնուելու վայրը յոյժ գաղտնի եղած է։ Ատոր նպաստած է անուն-ազգանունի բառացի ռուսականացումը. Կիրակոսը` Կիրիլ, Մետաքսեանը` Շչոլկին կամ Շչելկին։ Հայաստանի մէջ դեռեւս իր յիշատակը որեւէ կերպ չէ անմահացուած։

Ներկայիս գաղտնազերծուած է իր աշխատանքներու մէկ փոքր մասը միայն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* «Եռակի Հերոսը, Գաղտնի Մնացած Հայը, Որին Չգիտի Ժողովուրդը» Գրիգոր Մարտիրոսեան: 
* «Հայաստանի Հանրապետութիւն» օրաթերթ, «Ամենագաղտնի Մարդը», Հայկ Մարտիրոսեան:

Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Հայ ֆիզիկոսներ
Ստորոգութիւն:Գիտնականներ
Ստորոգութիւն:Ֆիզիկոսներ
Արիստիթէս Աթենացի

**Արիստիթէս Աթենացի**, Բ. դարու յոյն քրիստոնեայ հեղինակ։ 

Անոր «Ջատագովութիւն» երկը մեզի հասած ամբողջական հնագոյն ստեղծագործութիւնն է։ Գրուած է շուրջ 140-ին եւ հասցէագրուած՝ Ատրիանոս Անտոնինոս Պիոս կայսեր։

Արիստիթէսի «Ջատագովութիւնը» լայնօրէն կ'ընթերցուի Բ.-Զ. դարերուն ընթացքին։

Մինչեւ ԺԹ. դարու վերջերը կորսուած կը համարուի։ 

1878-ին, Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարեան հայրերը Ժ. դարու հայկական ձեռագիրի մը մէջ կը յայտնաբերեն եւ կը հրատարակեն «Ջատագովութեան» հայերէն թարգմանութեան հատուած մը։

1889-ին, Սինայի Ս. Կատարինէ վանքին մէջ կը գտնուի երկին ամբողջական հատուածը՝ ասորերէն թարգմանութեամբ։ Արիստիթէս, ըստ զաստուած ըմբռնելու ձեւին, մարդիկը կը բաժնէ հետեւեալ խումբերուն.

# բարբարոսներ, որոնք կ'երկրպագեն բնութեան տարրերուն,
# հեթանոսներ, որոնք կ'երկրպագեն աստուածներու,
# հրեաներ, որոնք իրենց միաստուածային կրօնով միւս ազգերէն աւելի մօտ են ճշմարտութեան, զոր, սակայն հետագային կը խեղաթիւրեն։
# Քրիստոնեաներ, որոնք կը սերին Յիսուս Քրիստոսէն, ունին Աստուծոյ մասին ամէնէն ճիշդ գաղափարը, կը տարբերին  միւսներէն՝ իրենց բարոյական բարձրութեամբ, մարդասիրութեամբ եւ միշտ պատրաստ են զոհուելու Քրիստոսի համար։ Հետեւաբար անոնց նկատմամբ կիրարկուող հալածանքները բոլորովին անարդար են։

Հայկական ձեռագիրներուն մէջ Արիստիթէսի անունով կան ճառ մը եւ հատուած մը։ Երկուքն ալ անվաւեր են։

## Աղբիւրներ

* Եզնիկ Ծ. Վարդապետ, Հայրաբանութիւն, Ա, Էջմիածին, 1996։
* Saint Aristides the Athenian's Apology and Saint Athenagoras the Athenian Philosopher's Plea for the Christians, translated from Greek into Georgian, submitted with introduction and comments by a monk Ekvtime Krupitski, Tbilisi Theological Academy, Tsalka, Sameba village, Cross Monastery, "Sulieri Venakhi" Publishers, Tbilisi, 2024, ISBN 978-9941-9676-2-7
## Արտաքին յղումներ
* Հատուած Արիստիթէսի «Ջատագովութենէն» հայերէն թարգմանութեամբ

Ստորոգութիւն:Քրիստոնեայ ջատագովներ
Ստորոգութիւն:Բ. դարու փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Եկեղեցւոյ հայրեր

Ստորոգութիւն:Հայրաբանութիւն
Մանիշակագոյն Շամրոք (Եռանկիւնաձեւ թթուառւոյտ)

thumb|Եռանկիւնաձեւ թթուառւոյտ՝ Աշնան
մինի
**Մանիշակագոյն Շամրոք (Եռանկիւնաձեւ թթուառւոյտ),** (), սովորաբար կը կոչուի նաեւ կեղծ երեքնուկ, թթուաշուկազգիներու ընտանիքին պատկանող բազմամեայ բոյս։ 
ձախից|մինի
Տարածուած է Հարաւային Ամերիկայի քանի մը երկիրներու մէջ։ Երեքնուկը կը դասուի սենեկային բոյսերու շարքին, անիկա մեծ խնամքի չի կարօտիր, զայն կարելի է աճեցնել թէ՛ տան մէջ եւ թէ՛ դուրսը: Պէտք է տեղադրել արեւոտ անկիւն մը, բայց` ոչ արեւին ուղիղ ճառագայթներուն: Բոյսը պէտք է ջրել չափաւոր, երբ հողին մակերեսը չոր է: Սակայն կրնայ աճիլ նաեւ դուրսը՝ ԱՄՆ գիւղական կլիմայական գօտիներուն մէջ։ Լուսաւորութիւնը նուազելու պարագային՝ տերեւները կը ծալուին։
ձախից|մինի
Մութ մանիշակագոյն կախարդական այս բոյսը ունի սրտաձեւ տերեւներ, իւրաքանչիւր երեքին միացումը կը նմանի թիթեռներու եռեակին, որոնք միացած են իրենց քիթերով: Այդ պատճառով բոյսին կու տան թիթեռ անունը:

Մանիշակագոյն շամրոքի տերեւները կը բացուին ցերեկը` լոյսը կլանելու համար, իսկ գիշերը կը փակուին:

Բոյսը ունի օդին մէջի թունաւոր նիւթերը կլանելու յատկութիւն` բնակելի տարածքը դարձնելով աւելի թարմ եւ առողջ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ձիթենեաց լեռ

մինի|361x361փքս
**Ձիթենեաց լեռ** (, *Հար հա-Զեյթիմ*,  *Ժէպէլ ալ-Զէյթուն*), լեռ՝ Երուսաղէմ քաղաքի արեւելեան կողմը, Կեդրոն գետի ափին։ Ունի երեք կատար (միջին բարձրութիւնը՝ 809 մ.)։ Անցեալին պատուած է ձիթենիի ծառերով։ Հրեաներու հնագոյն սրբավայր է (արմ. լանջերուն կան Ք.Ա. 2-1 հազարամեակէն մնացած վիմափոր գերեզմաններ)։ Ըստ աւետարանական աւանդութեան, արմ. ստորոտի Գեթսեմանի կոչուող պուրակը եղած է Յիսուս Քրիստոսի սիրած մենարանը, ուր Ան Յուդային մատնութեամբ ձերբակալուած է եւ խաչուած՝ Գողգոթայի մէջ (հետագային հոն հիմնուած է Սուրբ Գերեզմանի եկեղեցին)։ Ըստ նոյն աւանդութեան՝ Քրիստոս յարութիւն առնելէ ետք, երկինք համբարձած է (Ձիթենեաց լերան այն կատարէն, որուն քարերէն մէկուն վրայ իբր թէ դրոշմուած է անոր աջ ոտնատեղը)։ 
մինի|Ձիթենեաց լերան վրայ ձիթենիի ծառ՝ 800-2000 տարեկան
326-ին կամ 333-ին Հռոմի Կոստանդիանոս Մեծ կայսեր մայրը՝ Հեղինէն, Ձիթենեաց լերան վրայ հիմնած է պազիլիք եկեղեցի (վերակառուցուած է Գ. դարուն, կործանած՝ ԺԱ. դարուն)։ Ե.-Զ. դարերուն, հոն եկեղեցի հիմնած են նաեւ հայերը։ Յայտնաբերուած է հայերէն գրութեամբ ու հայական զարդաքանդակներով (սիրամարգ, կաքաւ եւ այլն պատկերներ) Զ. դարուն խճանկարի նմուշ։ Ձիթենեաց լերան վրայ հետագային կառուցուած են նաեւ այլ եկեղեցիներ ու մատուռներ։ Ձիթենեաց լեռը այժմ քրիստոնեայ ժողովուրդներու սրբավայր է։
## Ծանօթագրութիւններ

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Olive tree on the mount of olives in Jerusalem - panoramio.jpg
Պատկեր:Mountofolivespanoramic.jpg|Ձիթենեաց լեռ, 2009-ին
Պէյլոնկ վերելակը

մինի
**Պէյլոնկ վերելակը,** ապակեայ երկյարկանի վերելակ, որ կառուցուած է Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութեան Չժանցզեաջիի Ուոլինկյուան ​​շրջանին մէջ, ժայռին կից, տարածք մը, որ նշանաւոր է աւելի քան 3000 գաւարզիտ աւազաքարային սիւներով եւ գագաթներով: 

Նման սիւնի մը գագաթը բարձրանալու համար, երկու ժամ տեւողութեամբ արշաւէն խուսափելու համար, վերելակը կը բարձրանայ 326 մ բարձրութիւնը՝ ընդամէնը մէկ վյրկ. 32 երվայրկյանի մէջ՝ 2015-ի արդիականացումէն ետք։

Անիկա արձանագրուած է «Կինեսի համաշխարհային մրցանիշներու գիրք»ին մէջ, իբրեւ աշխարհի ամէնէն բարձր բացօթեայ վերելակը:

16 Յուլիս 2015-ին կը համարուի ամէնէն արագ ուղեւորային վերելակը՝ ամէնէն մեծ բեռնման հզօրութեամբ։

Վերելակին շինարարութիւնը սկսած է Հոկտեմբեր 1999-ին, եւ հանրութեան համար բացուած է մինչեւ 2002:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Չինաստանի վերելակներ
Ստորոգութիւն:Չինաստան
Սուրբ Հոգի

աջից|մինի|298x298փքս|Սուրբ Հոգին աղաւնիի կերպարանքով՝ Սուրբ Պետրոսի տաճար
**Սուրբ Հոգի** (), (), (), (), Աստուած, կ'անուանուի Աստուծոյ Հոգի, քրիստոնէական աւանդոյթին մէջ՝ Հոգի Հօր (Մատթ. 10.20), Հոգի Քրիստոսի՝ Որդւոյն Հոգին (Գաղ. 4.6, Փիլիպ. 1.19, Ա Պետ. 1.11) եւ Մխիթարիչ, Ճշմարտութեան Հոգի (Հովհ. 14.16, 17, 26, 15.26, Գործք 2.), Սուրբ Երրորդութեան երեք Անձերէն մէկը։

Սուրբ Հոգիին մասին առաջին անգամ կը խօսուի Ծննդոց գիրքին առաջին տողերուն մէջ. «... եւ Աստուծոյ հոգին կը շրջի ջուրերուն վրայ…» (Ծննդոց 1:2): Սուրբ Հոգիին ազդեցութիւնը կ'երեւի մշտապէս, սակայն աւելի ակներեւ է Նոր Կտակարանին մէջ՝ Տիրոջ կեանքին դրուագներուն մէջ:

«Իսկ Մխիթարիչը՝ Սուրբ Հոգին, զոր Հայրը կ'ուղարկէ իմ անունովս, ան ձեզ ամէն բան կ'ուսուցանէ եւ ձեզի կը յիշեցնէ այն ամէնը, ինչ որ ես ըսի ձեզի» (Յովհ. 14:26): Եւ այսպէս եղաւ, որ Քրիստոս Իր համբարձումէն ետք կ'ուղարկէ Սուրբ Հոգին՝ իբրեւ մխիթարիչ: Սուրբ Հոգին նաեւ կը բարեխօսէ «Նոյնպէս եւ Հոգին օգնութեան կը հասնի մեր տկարութիւններուն. որովհետեւ մենք կ'աղօթենք եւ չենք գիտեր, թէ ինչպէս պէտք է աղօթել, բայց Հոգին Ինքը բարեխօս կ'ըլլայ մեզի՝ անմռունչ հառաչանքով: Իսկ ան, որ կը քննէ սիրտերը, գիտէ, թէ ինչ խորհուրդ ունի Հոգին, քանի որ ըստ Աստուծոյ կամքին կը բարեխօսէ սուրբերուն համար» (Հռոմ. 8: 26-27): Աղաւնակերպ Սուրբ Հոգին կը յայտնուի Քրիստոսի մկրտութեան պահուն՝ Յորդանան գետին մօտ:

## Աղբիւրներ
* «Քրիստոնեայ Հայաստան» հանրագիտարան, Երեւան, 2002։

## Ծանօթագրութիւններ
Շարական

մինի
**Շարական** (*շար*, մեկնուած է նաեւ եբր․՝ šir - երգ, ասոր․՝ šahrā - հսկում, հսկման *երգ* բառերէն, հետագային նոյնացուած է  շարքային), պաշտօնապէս ընդունուած եւ եկեղեցական Տօնացոյցին որեւէ օրուան համապատասխան ժամուն կատարուող հոգեւոր երգ կամ հոգեւոր երգերու ամբողջական շարք (հոմանիշներն են՝ *կանոն, կարգ, սարք*), նաեւ՝ այդ երգաշարքերը բովանդակող ժողովածու՝ *շարակնոց*։ Առաջին գրաւոր յիշատակութիւնը առկայ է 9-10-րդ դարերուն երկաթագիր հնագոյն Մաշտոցներուն մէջ։

Ըստ Հայոց լեզուի բացատրական բառարաններուն, շարական կը նշանակէ եկեղեցական արարողութեան ընթացքին երգուած հոգեւոր երգեր, որոնք նաեւ կը կոչուին կանոն:

Հայոց լեզուին մէջ շարական բառը մուտք գործած է ԺԲ. դարուն, Ներսէս Շնորհալի Հայրապետին կողմէ: Շարականը նախապէս կը կոչուէր հոգեւոր երգ կամ օրհներգութիւն։

Հոգեւոր երգերու կամ բանաստեղծութիւններու սկզբնաւորութիւնը կարելի է համարել Դաւիթ մարգարէին ժամանակահատուածը, ուր զանազան օրհներգութիւններով (Սաղմոսներով) ժողովուրդը կը փառաբանէր զԱստուած: 
ձախից|մինի
Նոյնիսկ կարելի է օրհներգութիւններ տեսնել Մովսէս մարգարէին օրերուն։ Անոնք երբ Կարմիր ծովը ճեղքելով խոստացեալ երկիր կ'ուղղուին Մովսէսի քոյրը կ'արտասանէ օրհներգութիւն մը, որ նմանութիւն մը ունի Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամօր արտասանած օրհներգութեան: Սակայն, ըստ բազմաթիւ բանասէրներու հայ շարականը սկիզբ առած է Ե. դարուն, գիրերու գիւտէն ետք:

## Ապաշխարութեան շարականներ
մինի
Մեզի հասած հնագոյն շարականները եղած են ապաշխարութեան նուիրուած շարականները, որոնք մեծամասնութեամբ վերագրուած են Ս. Մեսրոպ Մաշտոցին:

Ապաշխարութեան շարականները կամ կանոնները, ինչպէս միւս շարականները, թիւով ութ են: Անոնք արձանագրուած են ցաւագին հոգիէ բխած զգացումներով: Ապաշխարութեան շարականներուն ներշնչման աղբիւրը կը հանդիսանայ Դաւիթ մարգարէին 50-րդ սաղմոսը, ուր մարգարէն ապաշխարութեան ամբողջական պատկեր մը կը պարզէ ընթերցողին՝ ներկայացնելով մեղքի մէջ ինկած մարդուն հոգեկան չարչրկումը: Նկատի ունենալով Ե. դարու լեզուական մտահոգութիւններն ու աւետարանչական նպատակները, Ապաշխարութեան շարականները գրուած են պարզ ու յստակ լեզուով: Անոնք ունին նաեւ դիւրին եղանակներ:

Ապաշխարութեան շարականները կ'երգուին պահոց օրերուն։ Այս շարականներէն քաղուած հատուածներով կը կազմուին այլ շարականներ եւ աղօթքներ, որոնք կը ճոխացնեն եկեղեցական արարողութիւնները:

Ստորեւ Ապաշխարութեան շարականներէն հատուածներ՝

**ԱՁ**

Բազումողորմ Հայր, անառակ որդիին նման կը խոստովանիմ քեզի, ներէ ինծի իմ մեղքերս եւ ողորմէ:

**ԲԿ**

Ամէն ատեն իմ աղաչանքս է՝ մաքրէ զիս մեղքերէս, Տէր:

**ԳՁ**

Փրկէ զիս որսացողին թակարդէն եւ բոլոր վտանգներէն ազատէ եւ ողորմէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Քնարական սեռ
Ստորոգութիւն:Հայ միջնադարեան գրականութիւն
Ստորոգութիւն:Հոգեւոր երաժշտութիւն
Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական գրականութիւն

## Տե՛ս նաեւ
*Կցուրդներ
Ռոպըրթ Պրաունինկ

**Ռոպըրթ Պրաունինկ** (անգլերէն՝ *Robert Browning*), վիքթորիական դարաշրջանի  անգլիացի բանաստեղծ եւ թատերագիր:

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Լոնտոնի Քամպերուէլ շրջանը, դրամատան պաշտօնեայի մը ընտանիքին մէջ: Մանուկ հասակէն հրապուրուած է խորհրդապաշտ սերունդի բանաստեղծութեամբ: Ամուսնացած է բանաստեղծուհի Էլիզապէթ Պարեթ Մոուլթոնին հետ, կնոջ հետ տեղափոխուած է Իտալիա, ապրած՝ Ֆլորանս: Ունեցած են մէկ որդի:

Պրաունինկ մահացած է Վենետիկ:

## Ստեղծագործութիւններ
Պրաունինկ անդամակցած է Չարլզ Տիքընզի եւ Ուիլիըմ  Ուորթսուրթի գրական խմբակին:

Անոր սիրած գրական-գեղարուեստական ձեւը թատերական մենախօսութիւնն է՝ պատմական զանազան դրուագներու պատումով, փիլիսոփայական խոհերով, յուշերով եւ խոստովանութիւններով յագեցած:

Պրաունինկի բնորոշ է լարուած հետաքրքրութիւնը անհատական բարոյահոգեբանական ընդհարումներու նկատմամբ: 

Անոր նշանաւոր գործերէն է՝ «Տարրալուծարանը» («*The Laboratory»)* բանաստեղծութիւնը, որ կը պատմէ կնոջ մը մասին, որ թոյն կ'օգտագործէ իր սիրածին ընկերուհին սպաննելու համար:

Պրաունինկի ամէնէն ծաւալուն ստեղծագործութիւնը՝ *«*Մատանին եւ գիրքը*» («The Ring and the Book»)* բանաստեղծութիւնն է, որ բաղկացած է աւելի քան քսան հազար տողէ։ Անիկա յօրինուած է իրական պատմութեան վրայ եւ կը պատմէ ԺԷ. դարու վերջին Իտալիոյ կատարուած իրական ոճրագործութեան մը մասին։ Անոր գլխաւոր հերոսը Փոմփիլիա Քոմփարինին է՝ երիտասարդ կին մը, որ մահացու դաշունահարուած է ամուսինին՝ կոմս Կուիտօ Ֆրանչեսկինիի կողմէ։

Գրողին լաւագոյն գիրքը՝ «*Տղամարդիկ եւ կինը»* խորագիրը կրող  մենախօսութիւններու ժողովածուն է, որ առաջին անգամ լոյս տեսած է 1855-ին։

Պրաունինկի հրատարակած վերջին գիրքը «*Ասոլանտօ»ն* է, որ տպագրուած է 1889-ին:

Ժիլպերթ Քիթ Չեսթերթոն Ռոպըրթ Պրաունինկի մասին գրած է կենսագրական գիրք մը, որ 1903-ին հրատարակուած է «Macmillan & Co.»-ի կողմէ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Անգլիացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Անգլիացի բանաստեղծներ
Ներսէս Գ. Տայեցի

**Ներսէս Գ. Տայեցի** (ծանօթ է նաեւ իբրեւ **Ներսէս Գ. Իշխանցի**, **Ներսէս Գ. Շինող**), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 641-էն սկսեալ։

Յաջորդած է Եզր Ա. Փառաժնակերտցիին։ 

Ծնած է Տայքի Իշխան գիւղը։ Կրթութիւնը ստացած է Բիւզանդիոն, ուր զինուորական ծառայութիւն ալ ըրած է։ Հայրենիք Վերադառնալով՝ ձեռնադրուած է, ապա Տայքի եպիսկոպոս նշանակուած է։ 

Կաթողիկոս ձեռնադրուած է Հայոց իշխան եւ սպարապետ Թէոդորոս Ռշտունիի հաւանութեամբ:

Ծաւալած է՝ եկեղեցաշինական բուռն գործունէութիւն, որուն համար ստացած է Շինող մականունը։ Նորոգած է Դուինի Ս. Սարգիս եւ Վաղարշապատի Ս. Աստուածածին եկեղեցիները, Վասպուրականի Ձորոյ վանքը, կառուցած է Խոր վիրապի Ս. Գրիգոր մատուռը, Զուարթնոցի Ս. Գրիգոր կաթողիկէն՝ յարակից հայրապետանոցով եւ պարիսպներով։ 

645-ին գումարած է Դուինի չորրորդ ժողովը, որուն ընթացքին ընդունուած են 12 կանոնները։ 

648-ին Դուինի հինգերորդ ժողովին Ներսէս Գ. Տայեցին եւ Թէոդորոս Ռշտունին մերժած են բիւզանդացի կայսեր Կոստաս Բ.-ի (Կոստանդին) եւ Կ. Պոլսոյ պատրիարք Պօղոս Բ.-ի՝ Քաղկեդոնի ժողովը ընդունելու առաջարկը։ 

652-ին Կոստաս Բ. կայսրը ներխուժած է Հայաստան, հալածած ընդդիմադիր հայ նախարարներն ու հոգեւորականները եւ կրկին արծարծած եկեղեցիներու միութեան հարցը։ Այդ նպատակով, Դուինի Կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէջ կայսրը հրամայած է յունական ծէսով մատուցել Պատարագը, որուն ընթացքին կաթողիկոսին հետ միասին հաղորդուած են նաեւ հայ եպիսկոպոսները։ 

652-ին, երբ Թէոդորոս Ռշտունին արաբական զօրքերուն օժանդակութեամբ բիւզանդացիներէն ազատագրած է Հայաստանը, Ներսէս Գ. Տայեցին, խոյս տալով արաբական կողմնորոշում ունեցող նախարարներու հետ բախում ունենալէն, մեկնած է Կ. Պոլիս՝ ակնկալելով կայսեր պաշտպանութիւնը։

Նոյն թուականի վերջին, յուսախաբ վերադարձած է Հայաստան եւ մինչեւ 659 քաշուած է հայրենի Իշխան գիւղը՝ մեկուսանալով երկիրին քաղաքական գործերէն։ 

Թէոդորոս Ռշտունիի մահէն ետք (658) եւ արաբական սպառնալիքներու մեղմացումէն ետք, 659-ին վերադարձած է Վաղարշապատ, շարունակած Զուարթնոցի օժանդակ կառոյցներու շինարարական աշխատանքը։ Ներսէս Գ. Տայեցիին գահակալման օրով կարեւոր իրադարձութիւններէն էր Ս. Խաչի գիւտը եւ այդ առիթով Վարագայ Ս. Խաչի տօնին հաստատումը (653)։ Կաթողիկոսը նոյն վայրին մէջ՝ Վարագայ լերան վրայ, ուր յայտնաբերուած է Յիսուս Քրիստոսի խաչափայտի մը մասունքը, կառուցած է Ս. Նշան եկեղեցին։ 

Ներսէս Գ. Տայեցիին աճիւնները ամփոփուած են Զուարթնոցի հիւսիսային կողմը՝ իր կենդանութեան օրերուն կերտած շիրիմին մէջ։ 

Կաթողիկոսական գահին անոր յաջորդած է Անասթաս Ա. Ակոռեցին։
## Ծանօթագրութիւններ

## Գրականութիւն
* Սեբէոս, Պատմութիւն, Երեւան, 1979։
* Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. 1, ԿՊ, 1912։
Ստորոգութիւն:Է. դարու հայ կաթողիկոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ առաքելական վարդապետներ
Պարսելոնայի տուրմի թանգարանը

մինի
**Պարսելոնայի տուրմի թանգարանը**,  Քաթալոնիոյ մէջ։ Նուիրուած է տուրմին եւ զայն ստեղծողներուն։ 

Թանգարանին մէջ կան Պարսելոնայի նշանաւոր շինութիւններ, մանկական հերոսներ եւ այլն։ 
ձախից|մինի
Թանգարանը կը պատկանի Կիլտիոյ հրուշագործարանին՝ Պարսելոնա (Gremi de Pastisseria de Barcelona), բացուած է 2000-ին։

Կը գտնուի Հին քաղաքի շրջանին մէջ՝ նախկին զօրանոցին փոխարէն։ 

Գլխաւորաբար ստեղծուած է երեխաներու համար, որոնց համար նախատեսուած են տարբեր մրցոյթներ եւ հետաքրքրական միջոցառումներ, որոնց միջոցով անոնց կը պատմուի Եւրոպայի քաքաոյի յառաջացման եւ անոր օգտագործման մասին։

## Աղբիւրներ

* Պաշտոնական կայք
* Chocolate Museum Barcelona 

Ստորոգութիւն:2000-ին հիմնադրուած թանգարաններ 
Ստորոգութիւն:Տուրմի թանգարաններ 
Ստորոգութիւն:2000-ի հիմնադրումներ՝ Սպանիոյ մէջ
Աբբիա ճամբայ

մինի|330x330փքս|Աբբիա ճամբայ՝ ուղին․ Եունեսքոյի Ժառանգութեան Յուշարձան
մինի|Աբբիա ճամբայ․ Շրջանային Պուրակ
**Աբբիա ճամբայ**, (լատ․՝ *Via Appia*)․ ամենէն երկար հանրային ճամբան, որ հռոմէացիները կառուցած են իտալական թերակղզիին վրայ։ Հռոմէական Հանրապետութեան ռազմական կարեւորութիւն ունեցող ճամբայ։ Կը սկսէր Հռոմէն ու անցնելով Քամբանիա շրջանէն կը հասնէր Պրինտիզի։ Անունը առած է ճամբուն առաջին մասը (Ք․Ա․ 312) կառուցող՝ իբր հարաւի ռազմային ճամբայ, հռոմէացի Աբբիոս Քլաուտիոս Քայիքոս *Appius Claudius Caecus* քաղաքագէտէն*։* Յուլիս 2024-ին արձանագրուած է Եունեսքոյի Ժառանգութեան Յուշարձաններ ցանկին մէջ։ 

## Կառուցում

### Հռոմին եւ Ալպանօ լիճին միջեւ
ձախից|մինի|Աբբիա ճամբայ․ Մինթուրնօ
մինի|Աբբիա ճամբայ․ Հռոմի մօտ
մինի|Մաքսենտիուս ձիարձակարան․ Աբբիա ճամբուն վրայ
Ճամբուն գլխաւոր մասը սկսած է կառուցուիլ ու վերջացած է Ք․Ա․312-ին։ Աբբիա ճամբան, կը սկսէր Հռոմի Ֆորումէն, կ՛անցնէր Բորթա Քաբենայի Սերվեան պարիսպներէն *Mura serviane* եւ քաղաքէն դուրս կ՛ելլէր։ Կանցնէր Հռոմի հարուստ արուարձաններէն՝ Նորպա ճամբուն երկայնքին, կը ճեղքէր Ալպան Բլուրները (Հռոմի հարաւ-արեւելքը) եւ Թարաչինայի ծովեզերքի ճամբան առնելով Քաբուայէն հիւսիս կը դառնար, հետեւեալ ուղղիով․ Արիչիա (Ariccia), Թրես Թավերնաէ (Tres Tabernae), Ֆորում Աբբիի (Forum Appii), Թարաչինա (Terracina), Ֆոնտի (Fondi), Ֆորմիա (Formia), Մինթուրնօ (Minturno), Սուեզա (Suessa), Քասիլինիում (Casilinum) եւ Քաբուա (Capua)։ Ասոնց մեծ մասը գաղթաբնակներ էին որոնք Սամնիթ Պատերազմներէն ետք կ՛աւելնան։ Երկարութիւնը 212 քլ․ էր։ 

Սկզբնական շրջանին, ճամբան մղոնաքարեր չէ ունեցած, քանի տակաւին անոնց անհրաժեշտ չէին։ Առաջին մղոնաքարը Բորթա Աբբիային մօտ գտնուած է։

Աւելի ուշ, Աուրելիուս Պարիսպներու կառուցման ատեն, կը կառուցուի Բորթա Աբբիա դարպասը։ 

### Ընդարձակում դէպի Պենեվենթում եւ Աբուլիա ու Քալավրիա
Երրորդ Սամնիթ Պատերազմներէուն ընթացքին (Ք․Ա․ 298-290), ճամբան կ՛ընդարձակուի մինչեւ Պենեվենթում։ Ք․Ա․290-ին, երբ Սամնիթ Պատերազմները կը վերջանան, հռոմէացիներուն առջեւ կը բացուի իտալիոյ հարաւային մասը։ Աբբիա ճամբան կը տարածուի մինչեւ Վենուսիա, ուր կը հաստատուին 20 000 մարդ։

Ռազմական գործողութիւնները շարունակելով, հռոմէացիները կը տարածուին դէպի հարաւ, (իտալակամ ոտքը)։ Աբբիա Ճամբան անցնելով Էքուլանոյէն (Aeclanum), Աէմիլիի Ֆորումէն, Վենուսիայէն, Սիլվիումէն, Թարենթումէն, Ուրիայէն կը հասնի Պրինտիզի նաւահանգիստը՝ Ք․Ա․264-ին։

Աբբիոս Քլաուտիոս կը մեռնի Ք․Ա․273-ին, սակայն անումը կը մնայ։
մինի|Աբբիա ճամբայ․ Սան Սեպասթիանօ դարպաս, Հռոմ

## Գործածութիւն

### Ռազմական կարեւորութիւն
Աբբիա ճամբան եղած է Հռոմէն դուրս կառուցուած առաջին ամենէն երկար ճամբան։ Ան ռազմական մեծ կարեւորութիւն ունեցած է Հռոմի ռազմական եւ քաղաքական զարգացման։ 

Աբբիա Ճամբան գործածած է Սբարթաքոսին (յուն․՝ Σπάρτακος) բանակը։

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, տեղի կ՛ունենայ Անցիոյի Ճակատամարտը 22-1-1944։ Դաշնակիցները Հռոմը գրաւելու համար Աբբիա ճամբան կը գործածեն։ Անոնց եւ գերմանացիներուն միջեւ կռիւները տեղի կ՛ունենան ճամբուն երկայնքին։ 

### 1960-ի Ողիմպիական խաղեր
1960 Հռոմի Ողիմպիական խաղեր

## Տե՛ս նաեւ
Էղնանտիա ճամբայ

        
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հռոմի յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Հռոմէական յուշարձաններ
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ հին ճամբաներ
Ստորոգութիւն:Եունեսքոյի Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձաններ
Մերիլ Սթրիփ

**Մերիլ Սթրիփ** (, 22 Յունիս 1949), ամերիկացի դերասանուհի։ 

Հանրածանօթ իբրեւ արդի ժամանակներու մեծագոյն դերասանուհիներէն մէկը։

Դերասանական ուղին սկսած է թատրոնի մէջ՝ 1971-ին, խաղալով Թիրսօ տը Մոլինայի կտորին հիման վրայ՝ «Սեւիլեան գայթակղիչը» ներկայացման մէջ։

1977-ին անոր աստղը կը սկսի փայլիլ «Ճուլիա» ժապաւէնին ընդմէջէն։

## Աքթիւիզմ եւ Ջատագովութիւն
Քաղաքականապէս, Սթրիփը ինքզինքը նկարագրած է որպէս Ամերիկեան Ձախի (*American Left*) մաս։

2016-ի Դեմոկրատական Ազգային Համագումարին (*Democratic National Convention*) ան ճառ արտասանեց՝ ի զօրակցութիւն նախագահի թեկնածու Հիլըրի Քլինթընի։

2017-ի Յունուարին Սթրիփը պատուուեցաւ Սեսիլ Պ. ՏըՄիլի Կեանքի Ձեռքբերումներու Պարգեւով՝ 74-րդ Ոսկի Կլոպի Մրցանակաբաշխութեան ժամանակ, որուն ընթացքին ան ունեցաւ գերազանցապէս քաղաքական ճառ մը, որ անուղղակիօրէն կը քննադատէր ընտրուած նախագահ Տոնալտ Թրամփը։

Ան պնդեց, որ Թրամփը ունէր շատ ուժեղ հարթակ եւ զայն ոչ պատշաճ կերպով գործածեց՝ ծաղրելու համար հաշմանդամ լրագրող Սերժ Ֆ. Քովալեսքիին, որ, իր խօսքերով, Թրամփը «իրաւունքներով, զօրութեամբ եւ դիմադրելու կարողութեամբ աւելի բարձր դիրքի վրայ էր»։

Թրամփը ի պատասխան Սթրիփին անուանեց «Հոլիվուտի ամէնէն գերագնահատուած դերասանուհիներէն մէկը» եւ «Հիլըրիի մեծ պարտութիւն կրած ծառայողը»։

2015-ին *Suffragette* ֆիլմին զարգացում տալու ժամանակ, Սթրիփը մեղադրեց *Rotten Tomatoes* գրախօսութիւններ հաւաքող կայքը՝  ֆիլմի տղամարդ քննադատներու կարծիքները անհամաչափօրէն ներկայացնելու մէջ, ինչ որ կը յանգեցնէր թեքուած յարաբերակցութեան մը, որ բացասաբար կ'ազդէր կիներու կողմէ ղեկավարուող ֆիլմերու առեւտրային ցուցանիշներուն վրայ։

2023-ի Յունիսին Սթրիփը յայտարարուեցաւ որպէս *SAG-AFTRA*-ի այն բազմաթիւ առաջին կարգի անդամներէն մէկը, որոնք ստորագրած էին գիր մը՝ գործադուլով սպառնալով։

### Մրցանակներ
Ան 21 անգամ առաջադրուած է Օսքարի՝ իբրեւ լաւագոյն դերասանուհի. 3 յաղթանակ՝ «Սոֆիին ընտրութիւնը», «Քրամերն ընդդէմ Քրամերի» եւ «Երկաթեայ տիկինը» ժապաւէններուն համար։

Արժանացած է՝

* Ոսկեայ երկրագունդի 9 մրցանակի (31 անգամ առաջադրուած), ինչ որ գերազանց մրցանիշ մըն է մրցանակաբաշխութեան ողջ պատմութեան մէջ,
* երեք «Էմմի» մրցանակներու,
* «Պաֆթա» մրցանակի երկակի դափնեկիր։
* «Սեզար» պատուաւոր մրցանակի դափնեկիր։

Սթրիփ նաեւ աշխարհի երկու ամէնէն մեծ փառատօններու դափնեկիր է՝ Քաննի փառատօնին (1989) եւ Պերլինի փառատօնին (2003)։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ
Գետային Խեցգետինը

280px|մինի
**Գետային խեցգետիններ**, տասնոտանի խեցգետանմաններու կարգի անողնաշար անասուններ։  

Մարմինին երկարութիւնը՝ 6-30 սմ է։  

Տարածուած է ամէնուրեք, բացի Ափրիկէէն։ Մեծ մասը կ'ապրի քաղցրահամ ջուրերու մէջ։ 

Գիշերային անասուններ են․ ցերեկը կը պահուըտին իրենց բուներուն մէջ, գիշերը դուրս կու գան կեր որոնելու։ Կը սնանին ջրային բուսականութեամբ, երբեմն՝ նաեւ անասուններով։  

Կեանքին տեւողութիւնը մինչեւ 25 տարի է։ 

Կ'օգտագործուին իբրեւ սնունդ՝ թարմ վիճակի մէջ կամ պահածոներու ձեւով։
## Պատկերասրահ

Պատկեր:Crawfish.jpg|մինի|Մեքսիկական ոճով խեցգետին
Պատկեր:Austropotamobius pallipes.jpg|
File:Austropotamobius pallipes.jpg|
File:FloridaFlusskrebs.JPG|



## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Տասնոտանիներ
Կրացի Օփերա

մինի
**Կրացի օփերա** (գերմ.՝ Opernhaus Graz), Աւստրիոյ երկրորդ ամէնէն մեծ օփերային թատրոնը։ Կը գտնուի Կրացի մէջ։ Թատրոնին մէջ հանդէս կու գայ Կրացի ֆիլհարմոնիք նուագախումբը (գերմ.՝ Grazer Philharmonisches Orchester): 

Ունի պարոքքօ եւ ռոքոքօ ոճերով նախագծուած շուրջ 1400 նստատեղ։

Օփերային թատրոնին մէջ կը ներկայանան բազմաբնոյթ երաժշտական ոճեր՝ պալեթ, սարսուելա, տարբեր երաժշտական ներկայացումներ՝ ժամանակակից ոճով դիմագրաւելով աւանդականին։

## Պատմութիւն
աջից|մինի|Գլխաւոր բեմ
աջից|մինի|Հիմնական աստիճանավանդակ
Օփերան գործած է ԺԷ. դարէն Հապսպուրկներու թագաւորական կալուածի վերափոխուած վակոն-տնակին մէջ։

1776-ին կառուցուած Ազգային թատրոնին մէջ (Schauspielhaus Graz) բեմադրուած են Մոցարթի վաղ շրջանի օփերաները, թէեւ ներկայիս (վերակառուցումներէ ետք) հոն տեղի կ'ունենան թատերական այլ բեմականացումներ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Թատրոն
Ստորոգութիւն:Աւստրիական թատրոն
Ստորոգութիւն:Արուեստ
Ռենօ (գետ)

մինի
**Ռենօ** (), գետ հարաւային Իտալիոյ մէջ։ 

Գետին ակունքը կը գտնուի Թոսքանայի լեռներուն մէջ, բայց Ռենօ գետին մեծ մասը կը հոսի Փաթանի հարթավայրով, Էմիլիա Ռոմանիա մարզին մէջ, որմէ ետք կը թափի Աթրիաթիք ծով։ 

Գետին երկայնքը 212 քմ է. անիկա երկարութեամբ տասներորդն է երկիրին մէջ։ 

1864-ին, վերին ընթացքը կը բնութագրուի քանի մը արհեստական ջրամբարներով, որոնց ամբարտակները կ'օգտագործուին ջրելեկտրականութեան արտադրութեան համար։

Գետին աւազանը 5040 քմ² է։ 

Գետը կը վարարի գարնան ու աշնան։ 

Մինչեւ 1797 թուական անիկա եղած է «Փօ» գետին վտակը, բայց ջրհեղեղի պատճառով գետին հունը փոխուած է։ 

Գետին ստորին մասը նաւարկելի է։ 

Գետահովիտին մեծ քաղաքը Պոլոնիան է։ 

Ռենօ գետին գլխաւոր վտակը Սանթերնօն է։

## Անուան ստուգաբանութիւն
Գետին անունը կը նշանակէ «*ջուրի հոսք*»։ 

Գետին մասին յիշատակում կայ «Աստուածային կատակերգութիւն» բանաստեղծութեան մէջ, ուր հեղինակը Պոլոնեզը կը նկարագրէ իբրեւ «Սավնայի եւ Ռենոյի միջեւ ապրողի»: 

Ք.Ա. 43-ին Ռենոյի կղզիներէն մէկուն մէջ կնքուած է Երկրորդ Եռապետութիւնը։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Reno a Molinella.JPG
Պատկեր:Fiume-Reno-BO.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Աթրիաթիք ծովու աւազանին գետերը 
Ստորոգութիւն:Իտալիոյ գետեր
Մոնթեզումա ցեղապետը

**Մոնթեզումա Բ.** (1466 - 29 Յունիս 1520), ազթեքներու կառավարիչ 1503 թուականէն։

Սպանացի նուաճողները, մտնելով Տենոչտիտլան, գերած են Մոնթեզումա Բ.-ը, որ հնդիկներուն կոչ ուղղած է ենթարկուիլ սպանացիներուն, որուն համար ապստամբած ցեղակիցները սպաննած են Մոնթեզումա Բ.-ը։

## Ծանօթագրութիւններ
Ստորոգութիւն:Ազթեքներ
Եղէգնաշաքար

մինի
**Եղէգնաշաքար**,  ճակնդեղաշաքար, C12H22O11
ձախից|մինի|Շաքարի ճակնդեղ
Եղէգնաշաքարը կը ստանան շաքարի ճակնդեղէն եւ շաքարեղէգէն։

Եղէգնաշաքարը ածխաջուրերու ամէնէն դիւրին իւրացուող եւ կարեւորագոյն փոխադրաձեւն է բոլոր բոյսերուն մէջ։
մինի|ձախից
## Նկարագրութիւն
Եղէգնաշաքարով յատկապէս հարուստ են շաքարի ճակնդեղի արմատները (մինչեւ 20-24%) եւ շաքարեղէգի ցօղունները (հիւթին մէջ մինչեւ 26%)։ 

Եղէգնաշաքարը լայնօրէն կ'օգտագործուի սննդամթերքի (կենցաղային անուանումը՝ շաքար) արտադրութեան մէջ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բազմաշաքարներ 
Ստորոգութիւն:Գիւղատնտեսութիւն 
Ստորոգութիւն:Խաղողաշաքար
Լիքէօր

մինի
**Լիքէօր** (,  «հեղուկ» բառէն), անուշաբոյր, սովորաբար քաղցր խմիչք, որ կը պատրաստուի մրգային կամ հատապտղային հիւթերէն, հոտաւէտ բոյսերու թուրմերէն, արմատներէն, համեմունքներէն եւ այլն։

Լիքէօրին մէջ ալքոհոլին պարունակութիւնը կը տատանի 15%-էն մինչեւ 75%, իսկ շաքարին պարունակութիւնը, իբրեւ կանոն, կը տատանի 25%-էն մինչեւ 60%։ 

## Պատմութիւն
ձախից|մինի
Լիքէօրներու առեւտուրը կը սկսի Միջնադարուն, երբ բժիշկները եւ վանականները կը փնտռէին կենսատու թուրմը։ 

Ներկայիս լիքէօրներու արտադրութիւնը զարգացած է գրեթէ ամէնուր, այս կամ այն տեղական տարատեսակները յաճախ կը յիշատակուին ուղեցոյցներու մէջ՝ զբօսաշրջիկներու ուշադրութիւնը գրաւելու համար։

### Տեսակներ
Լիքէօրներու զանազանութեան եւ անոնց օգտագործման եղանակներուն պատճառով, գոյութիւն ունին անոնց դասակարգման բազմաթիւ տարբերակներ՝ ըստ թնդութեան, ըստ քաղցրութեան աստիճանի, ըստ հիմնական բաղադրիչներու (մրգային, խոտաբուսային եւ այլն) եւ ըստ ալքոհոլի հիմքի տեսակին։

Աւանդական լիքէօրները կը բաժնուին թունդ (35%-45% ալքոհոլ, 30%-50% շաքար), աղանդերային (25%-30% ալքոհոլ եւ 25%-30% շաքար) եւ քաղցր խիւս (15%-23% ալքոհոլ եւ 50%-60% շաքար)։ 

Առաջին խումբին կը դասուին հին լիքէօրներու մեծամասնութիւնը, որոնք արտադրուած էին վանականներու, դեղագործներու եւ հրուշակագործներու կողմէ։ 

Քաղցրախիւս-լիքէօրները յայտնուած են համեմատաբար Ի. դարու կէսերուն, որոնք կը տարբերին խտութեամբ եւ շատ քաղցր համով։

Լիքէօրները սովորաբար կը մատուցուին ճաշէն ետք՝ թէյի կամ սուրճի հետ։ Կ'օգտագործուին ինչպէս անապակ, այնպէս ալ բազմաթիւ խմիչքներու եւ «քոքթէյլներ»ու հետ խառնուած։ 

Կ'օգտագործուին նաեւ բոլոր հնարաւոր ուտեստներու, առաջին հերթին աղանդերի պատրաստման համար։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Chartreuse-Liqueur_7586.JPG|alt=Chartreuse has been made by French Carthusian monks since the 1740s
Պատկեր:Altvater_Gessler.JPG|alt=Altvater herbal liqueur produced in Austria
Պատկեր:DamianaLiqueur.jpg|alt=Damiana-based liqueur of Mexico
Պատկեր:Wépion_-_liqueur_de_fraise.jpg|alt=Fraise strawberry liqueur from the Ardennes, Belgium
Պատկեր:KoumQuatLiqueur.jpg|alt=Kumquat liqueurs from Corfu
Պատկեր:Demanovka_nowe.jpg|alt=Demänovka is a traditional Slovak liqueur produced since 1867
Պատկեր:Elder_flower_liqueur_.jpg|alt=Homemade elder flower liqueur
Պատկեր:Fish_Shot.jpg|alt=Fish Shot is a liqueur with a Fisherman's Friend flavour
Պատկեր:Poire_Massenez.jpg|alt=Poire William (William Pear) Liqueur by Massenez


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Խմիչքներ
Ստորոգութիւն:Ալքոհոլային խմիչքներ
Ռափ

մինի
Ռափ (անգլ.՝ rap, rapping), հիփ հոփ ժանրի հիմնական տեսակներէն մէկը։ Երաժշտութեան այս տեսակը մօտ է խօսակցականին եւ զարգացած է 1970-ականներու վերջին՝ Նիւ Եորքի մէջ։ 

«Ռափ» բառը կը նշանակէ` «Ռիտըմ էնտ պլուզ» (կշռոյթ եւ բանաստեղծութիւն): 

Սկիզբը անիկա միայն փողոցներուն մէջ եւ երեկոյեան հաւաքոյթներու ընթացքին կը լսուէր. երբ «տիսք-ճոքի» մը (Տի Ճէյ) ձայնապնակները պիտի փոխէր իր գործիքին վրայ, արարողութիւն վարող (մեթր տը սերեմոնի, Էմ. Սի.) կոչուած ռափի երգիչ մը ոտանաւորի տողեր կ'արտասանէր թմբուկի հարուածներու կշռոյթի ընկերակցութեամբ: Ամէն անգամ կարճ միջնարար մըն էր` երկու ձայնապնակներու միջեւ: 

Ապա, կամաց-կամաց արարողութիւնը վարողին միջամտութիւնը շատ աւելի մեծ կարեւորութիւն կը ստանայ: Տիսք-Ճոքին կը սկսի բազմաթիւ կշռոյթներ խառնել նոյն ատեն եւ ռափի երգիչը կ'արտասանէ աւելի երկար բանաստեղծական գրութիւններ, որոնք կը պատմեն աղքատ թաղամասերու ամէնօրեայ կեանքին մասին: 

1979-ին Նիւ Եորքի մէջ «Շուկարհիլ կանկ» խումբը կ'արձանագրէ «Ռափփըր, տը տիլայթ»ը: Ասիկա ռափի առաջին ձայնապնակն է. սակայն անիկա պարզապէս նմանութիւն մըն է փողոցի ռափ երգիչներու: Առաջին իսկական ձայնապնակը, որ աւանդութեան կարգ անցած է, «Կրանտմասթըր ֆլաշ էնտ տը ֆուրիուս ֆայվի» «Տը մեսըճ»ն է:  

1982-ին արձանագրուած այս գրութեան մէջ «Կրանտմասթըր ֆլաշ» կը խօսի կեանքի դժուար պայմաններուն մասին եւ Նիւ Եորք քաղաքը կը ներկայացնէ իբրեւ վայրի անտառ մը: 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հիփ հոփ