open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Կատարո (գինի)

մինի|«Կատարո» գինի

**«Կատարո»** հայկական գինիի ապրանքանիշ, որ կ'արտադրուէր Արցախի մէջ, խնդողնի խաղողի տեսակէն: Տարբեր տեսակներն են՝ Կարմիր «Կատարո», Կարմիր «Կատարո» Reserve, Սպիտակ «Կատարո» եւ «Կատարո» Ռոզէ տեսակները:

Գործարանը կը գտոնուէր Հադրութի շրջանի Տող գիւղին մէջ, որ Արցախեան երկրորդ պատերազմին պատճառաւ անցաւ Ազրպէյճանական հսկողութեան տակ:

## Պատմութիւն
Գործարանի հիմնադիր Աւետիսեանները խաղողագործութեամբ զբաղած են նախորդ դարու 20-ական թուականներէն ի վեր, այգին հիմնուած էր խողողագործներու ընտանեկան յիշատակին համար։ Նախագծի, գինեգործարանի եւ խաղողի այգիի զարգացման գործով զբաղած են Գրիգորի Աւետիեանը եւ անոր ընտանիքի անդամները։ Խաղողագործութեան վերաբերեալ խորհրդատուութիւնները տուած է ֆրանսացի փորձագէտ Ժիւլիէն Լալուն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Պաշտօնական կայքէջ 
* Գնել Կատարո գինին Եւրոպայի մէջ՝
Ստորոգութիւն:Գինիներ
Մերի-Ճին Օ'Տոհըրթի

**Մերի-Ճին Անայիս Օ'Տոհըրթի** (անգլ.՝ Mary-Jean Anaïs O'Doherty) Ամերիկացի սոբրանօ երգչուհի մըն է: Ան Փարիզի Օփերայի առաջին դիրք մրցանակակիրն էր 2013 թուականին:

## Կենսագրութիւն
Օ'Տոհըրթի ծնած է Հիւսթըն, Թեքսաս, Աւստրալացի հօր մը եւ հայ մօր մը, Էլիզա Պասմաճեան, Յունաստանէն: Ան ուսումը ստացած է Հիւսիսային Քէրըլայնայի Արուեստի Դպրոցը եւ Արեւելեան Քէրըլայնա Համալսարան, ուրկէ իր Երաժշտական Պսակաւոր վկայականը ստացաւ ձայնի եւ սրինքը ոլորտին մէջ, ինչպէս նաեւ Արուեստից Պսակաւոր վկայական մը հոգեբանութեան ոլորտին մէջ 2005 թուականին: Ան վերջին 20 մասնակցիներու ցանկին վրայ էր Operatunity Oz տաղանդի պրպտաումներու յայտագրին վրայ: Օ'Տոհըրթին ստացած է ABC Symphony Australia Young Vocalist Award մրցանակը 2007 թուականին, եւ յաջորդ տարին ստացած է Australian International Opera Award մրցանակը, որ կը ներառէր նպաստ մը սորվելու Քարտիֆի Միջազգային Ձայնային Ակադեմիոյ մէջ, Տենիս Օ'Նիլի տնօրինութեամբ: Ան նաեւ ստացած է Tait Memorial Trust մրցանակը: Հետ-աւարտական դասերը աւարտելէ ետք 2010 թուականին, ան ներկայացաւ իբր գլխաւոր երգչուհին *Lucia di Lammermoor*  ներկայացման համար Փրակի Պետական Օփերային մէջ եւ շարունակեց տարի մը եւս նոյն դերով: 2011 թուականի Նոյեմբերին, առաջին անգամ ըլլալով ներկայացում ունեցաւ Royal Albert Hall սրահին մէջ Ռէյմըն Կապայի բեմադրած *Classical Spectacular* ներկայացման համար:

2015 թուականի Մարտին, յայտարարուեցաւ թէ Օ'Տոհըրթի պիտի մաս կազմէ հայկական Genealogy երգի խումբին Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին համար: Միւս խումբի երգիչներուն հետ ներառեալ, ան ստացաւ Հայաստանեան անցագիր Հայաստանի նախկին նախագահ Սերժ Սարգսեանի կողմէ, 28 Ապրիլ, 2015 թուականին:

## Ծանօթագրութիւններ
Արտեմիս (գրական հանդէս)

***Արտեմիս*** գրական հանդէսը առաջին հայ կանանց գրական հանդէսներէն մէկն էր: Հրատարակուած եւ խմբագրուած է Աղեքսանդրիոյ մէջ, Եգիպտոս, Մարի Պէյլերեանի կողմէ, 1902 թուականի Յունուարէն մինչեւ Դեկտեմբեր 1903: Պէյլէրեանի կեանքի երազն էր հիմնել հանդէս մը ուր հայ կանայք կրնային իրենք զիրենք ազատօրէն արտայայտել: Ժամանակաշրջանի մը մէջ երբ կիները մուտք կը գործէին տարբեր ոլորտներու մէջ, Արտեմիսը հարթակ մը հանդիսացաւ ուր կիներ կրնային հրատարակել իրենց կարծիքները արդի հայ կանանց կեանքերու մասին: Յօդուածները կը ղրկուէին սփիւռքի տարբեր քաղաքներէ, ինչպէս Կարս, Նոր Ջուղա (Իսֆահան), Թիֆլիս, Մոսկուա, Փարիզ, եւ Նիւ Եորք: Հանդէսը գովաբանուած էր սփիւռքահայութեան կողմէ:

## Ծանօթագրութիւններ
Ճոնի Տեփ

**Ճոն Քրիսթոֆը Տեփ Երկրորդ** (անգլ.՝ **John Christopher Depp II**, ծնած 9 Յունիս, 1963) Ամերիկացի դերասան, արտադրիչ, եւ երաժիշտ մըն է: Ան թեկնածու էր 10 Ոսկէ Երկրագունդի Մարցանակներու, յաղթելով Լաւագոյն Դերասանի մրցանակը՝ *[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]* (2007) ֆիլմի իր դերին համար: Ան նաեւ թեկնածու էր 3 Օսքարներու, Լաւագոյն Դերասանի ստորոգութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ուրիշ մրցանակներու: Տեփի առաջին ֆիլմի դերը 1984 թուականին հրապարակուած *[[A Nightmare on Elm Street]]* ֆիլմին համար էր, որմէ ետք սկսաւ ստանալ հռչակ իր պատանեկան դերով *[[21 Jump Street]]* (1987–1990) հեռուստաշարին մէջ:

Տեփ ստացաւ գնահատականներ Ed Wood (1994) ֆիլմի իր դերին համար, ինչպէս նաեւ *[[Donnie Brasco]]* (1997), *[[Finding Neverland (ֆիլմ)|Finding Neverland]]* (2004) եւ *[[Black Mass (ֆիլմ)|Black Mass]]* (2015) ֆիլմերու մէջ դերերուն համար: Ան գլխաւոր կերպարը եղած է շատ մը յաջողած ֆիլմերու, ինչպէս՝ *[[Sleepy Hollow]]* (1999), *[[Charlie and the Chocolate Factory]]* (2005), *[[Corpse Bride]]* (2005), *[[Public Enemies]]* (2009), *[[Alice in Wonderland (2010 ֆիլմ)|Alice in Wonderland]]* (2010), *[[The Tourist (2010 ֆիլմ)|The Tourist]]* (2010), *[[Rango (ֆիլմ)|Rango]]* (2011), *[[Into the Woods (ֆիլմ)|Into the Woods]]* (2014), *[[Fantastic Beasts and Where to Find Them (ֆիլմ)|Fantastic Beasts and Where to Find Them]]* (2016) եւ անոր 2018 թուականի շարունակութիւնը: Տեփ նաեւ ստանցնած է Ճէք Սփարոյի դերը *[[Pirates of the Caribbean]]* (2003–ներկայ) ֆիլմի շարքին մէջ:

Տեփ կը համարուի աշխարհի ամէնէն հանրածանօթ դերասաններէն մէկը: Ան 10րդ ամէնէն լաւ վարձատրուող դերասանն է աշխարհի, որովհետեւ այն ֆիլմերը որոնց մէջ դերեր ստանցնած է յաճախ արժանացած են նիւթական յաջողութիւններու, գրեթէ ԱՄՆ $3.7 միլիար ԱՄՆի մէջ, եւ ԱՄՆ $10 միլիար համաշխարհային գետնի վրայ: Ան 2012 թուականի Կինէս Գիրքին մէջ է իբր «ամէնէն լաւ վարցատրուող դերասանը», ստանալով գրելէ ԱՄՆ $75 միլիոն ստանցնած դերերուն համար: Տեփ աշխատած է բեմադրիչ, արտադրիչ եւ բարեկամ Թիմ Պըրթընի հետ 10 տարբեր ֆիլմերու վրայ: Ան Տիզնիի Լեկենդ թագադրուած է 2015 թուականին: Տեփ նաեւ աշխատած է իբր երաժիշտ: Ան մաս կազմած է տարբեր երաժշտական խումբերու, ինչպէս նաեւ հիմնած է ռոք խումբ Hollywood Vampires Ալիս Քուփըրի եւ Ճօ Փերիի հետ:
## Ծանօթագրութիւններ
Հալիձորի բերդ

մինի|Հալիձորի բերդը
**Հալիձորի բերդ** (Հալիձորի Սուրբ Աստուածածինի կուսանաց անապատ), միջնադարեան հայկական պարսպապատ ճարտարապետական համալիր, Սիւնիքի մարզ, Հայաստան։ Հալիձորի բերդին մէջն է եւ անոր պարիսպներուն տակն է որ Դաւիթ Բեկի գլխավորութեամբ հայկական ուժերը տարած են բազմաթիւ փառահեղ յաղթանակներ ու անառիկ պահել ամրոցը:

## Աշխարհագրական դիրք
Հալիձորի բերդը կը գտնուի Հ․Հ․ Սիւնիքի մարզին մէջ, Ղափան գիւղին մօտ՝ 1 քմ․ դէպի հարաւ-արեւմուտք, Ողջի (կամ Կապանի, Ղափանի) գետին՝ Արաքսի հարկատուներէն, աջ ափին։  Ծովի մակերեսէն բարձրութիւնն է՝ 1․051 մ․։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ

### Պատմութիւն
17-րդ դարասկիզբին կառուցուած անապատ կուսավանքը (Ս. Աստուածածինի կուսանաց անապատ), շնորհիւ իր անառիկ դիրքին կը դառնայ հայ Ազատագրական պայքարի կեդրոնը (1720 – 1730) ընդէմ օսմանեան կայսրութեան եւ պարսկական բանակներուն։  Այս պատճառով, Դաւիթ Բեկ կ՛ամրացնէ բերդը։  Ժամանակին, մինչեւ Ողջի գետը երկարող գաղտնի փապուղի մը կար (500 մ․ երկարութեամբ․ յայտնաբերուած է ամրոցի վերականգնման ժամանակ՝ 2007-2009) եւ կը ծառայէր, որպէսզի թարմ ջուրը մատչելի ըլլայ բնակիչներուն համար՝ բերդին պաշարումի ատեն։  2003 թուականին սկսած վերակառուցման աշխատանքները կը վերջանան 2010-ին։

### Ճարտարապետութիւն
մինի|Հալիձորի բերդին պատերը
Բերդին պատերը՝ անկանոն եւ քառանկիւնաձեւ, կառուցուած են գահաւանդի մը կողին եւ շրջապատուած են խիտ անտառներով։ Բերդին շուրջը, ցիր ու ցան, կան պահուըտելու փոսեր, որոնք կարծես հողատարածքին բաղադրումն են։  Բերդին մէջ կը գտնուին եկեղեցին, անոր հարաւը եւ հիւսիսը կան բնակելի շինութիւններ, իսկ հիւսիսային կողմը կը գտնուի սեղանատունը։ Կան նաեւ աւերակները արեւելեան կողմը գտնուող մատուռի մը, ինչպէս նաեւ շինութեան մը հիմերը՝ ծառայելու իբրեւ բնակարան եւ կամ ուրիշ կառոյցներու համար։  

Հալիձորի բերդին համալիրին մէջ կը գերիշխէ եկեղեցւոյ կամարայարկ դահլիճը․ կառուցուած է հսկայ քարերով, մանրաքար որմնադրութեամբ։ Խորանին երկու կողմերուն յարակից, կը գտնուին աւանդատուները։  Հիւսիսի եւ հարաւի պատերուն կը գտնուին աւերակները երկյարկանի կամարակապ գաւիթներու։  Անոնց կից շինութեան մը մէջ կը գտնուին չորս տապանաքարեր։  Աւանդութիւնը կ՛ըսէ թէ հոն կը հանգչի Դաւիթ Բեկ։

Բերդը ունի երկու կամարակապ մուտքեր՝ հիւսիսի եւ հարաւի։  Ամրոցի պարիսպին հարաւ-արեւմտեան կողմը կը գտնուի աշտարակ մը, իսկ հարաւ եւ հարաւ-արեւմտեան կողմը՝ տանիք մը։

      

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բերդեր
Ստորոգութիւն:Բերդեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայաստանի բերդեր
Ստորոգութիւն:Սիւնիքի մարզի շէնքեր եւ կառոյցներ
Հալիձորի ճակատամարտ

մինի|Հալիձորի բերդը
**Հալիձորի ճակատամարտ**․ զինուորական ընդհարում Սիւնիքի հայ ազատագրական պայքարին նուիրուած հայկական զինեալ ուժերուն եւ Օսմանեան կայսրութեան բանակին միջեւ, Մարտ 1727, Ղափան, Սիւնիքի մարզ, Հայաստան։

## Պատմական ակնարկ
Արեւելեան Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարը մարմնաւորողը կ'ըլլայ Դաւիթ Բէկ։  Ան, օգտուելով Պարսկաստանի ներքին հարցերէն, իր շուրջ հաւաքած հայկական զինեալ ուժերով կը յարձակի պարսկական զօրքերուն դէմ եւ զանոնք Սիւնիքէն եւ արեւելեան Հայաստանէն դուրս կը վտարէ։  Սակայն միեւնոյն մտածումով, Օսմանեան կայսրութիւնը բանակներ կ'ուղարկէ՝ արեւելեան Հայաստանը գրաւելու համար։

1723-ին, Սիւնիքը եւ Ղարաբաղը անկախ կը հռչակուին։  

12 Յունիս 1724-ին, Կոստանտնուպոլսոյ մէջ կը ստորագրուի ռուս-թրքական պայմանագիրը։  Երկու կայսրութիւնները իրարու միջեւ կը բաժնեն Սեֆեւեան պարսիկներուն ենթակայ Անդրկովկասի տարածքները։  Այսպիսով, արեւմտեան տարածքները կ'անցնին թրքական գերիշխանութեան տակ․ Ատրպատականը եւ հարաւային Կովկասի տարածքները՝ Հայաստան եւ Վրաստան։ 

1725-ին, օսմանեան կայսրութիւնը, որպէսզի իր իշխանութիւնը հաստատէ վերոնշեալ տարածքներուն վրայ, լայնածաւալ յարձակումի կը ձեռնարկէ եւ Սիւնիք կը ներխուժէ։ Հայերը կը յաջողին դիմադրել թրքական բանակներու յարձակումներուն։

## Հալիձորի ճակատամարտը
մինի|Դաւիթ Բէկի յուշարձանը, Ղափան
1727-ին, թրքական յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, Դաւիթ Բէկ հայկական ուժերով Հալիձորի բերդին մէջ կ'ամրապնդուի։ 

Թրքական բանակը բերդը կը պաշարէ։  Թնդանօթներով կը ռմբակոծէ եւ յատուկ աշտարակներով ամրոցին կը մօտենայ։  Դաւիթ Բէկ նախ, գիշերուան մութէն օգտուելով, բերդէն ներս ապաստանած ժողովուրդը մօտակայ անտառին ապահով մէկ վայրը կը ղրկէ, իսկ ինքն ու հայ զինեալները կը շարունակեն դիմադրել օսմանեան բանակին։  Եօթը օր անընդհատ ռմբակոծումներէ եւ յարձակումներէ ետք, թուրքերը պաշարման օղակը հետզհետէ կը նեղցնեն, որպէսզի բերդ ներխուժեն։ Այս կացութեան առջեւ, Դաւիթ Բէկ եւ զինակիցը՝ Մխիթար Սպարապետ հակայարձակման ծրագիր մը կը մշակեն ու անմիջապէս կը գործադրեն։  Առաւօտ կանուխ, հայերը յանկարծ կը բանան բերդին մայր դուռը եւ 300 հայ ձիաւորներ դուրս կը սլանան եւ կը յարձակին յանկարծակի եկած եւ անպատրաստ թրքական բանակին վրայ։  Օսմանցի զինուորները խուճապի կը մատնուին եւ կը նահանջեն, իսկ մնացեալ հայկական ուժերը բերդէն դուրս քալով կը հալածեն նահանջող թրքական բանակը մինչեւ Արաքս գետ։  Մեղրի աւանին մօտ տեղի կ'ունենայ կռիւ մը, ուր հայերը իրենց յաղթանակը կ'ապահովեն։

## Հալիձորի ճակատամարտին հետեւանքը
Հալիձորի եւ Մեղրիի յաղթանակներէն ետք, Պարսկաստանի թագաւորը՝ Շահ Թահմազ, Դաւիթ Բէկը կը ճանչնայ իբրեւ Սիւնիքի եւ Ղարաբաղի իշխան։  Իսկ Օսմանեան կայսրութեան բանակներուն հեռացումը ժամանակաւոր կ'ըլլայ։ 
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճակատամարտեր այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Օսմանեան կայսրութեան ճակատամարտեր
Ստորոգութիւն:Հայաստանի ճակատամարտեր
Ժան Քասթէքս

**Ժան Քասթէքս** (ֆրանս.՝ Jean Castex (ծնած 25 Յունիս, 1965) Ֆրանսացի քաղաքական գործիչ եւ Ֆրանսայի ներկայ վարչապետը, 3 Յուլիս, 2020 թուականէն ի վեր:  Ան Հանրապետականներու կուսակցութեան մաս կը կազմէր մինչեւ 2020 թուական, որմէ ետք La République En Marche! (LREM) կուսակցութեան մաս կազմեց: Քասթէքս Փրատի քաղաքապետի դերը ստանցնած էր 12 տարի, փոքր քաղաք մը Հարաւային Ֆրանսայի մէջ, մինչեւ վարչապետ պաշտօնադրումը Ֆրանսայի նախագահ Էմանուէլ Մաքրոնի կողմէ: 2021 թվականի նոյեմբերի 22-ին Ժան Կաստեքսի թեստը դրական է եղել Covid-19-ի համար և կալանքի տակ է մնացել մեկ շաբաթով։

## Քաղաքական ասպարեզ
Քասթէքս 2000 թուականին ընտրուած է Փրատի (Փիրենէ-Օրյէնթալ) քաղաքապետ, որմէ ետք 2010 թուականէն 2011 թուական ան գլխաւորած է Առողջապահութեան Նախարարութեան պաշտօնակազմը: Ան ստանցնեց Ընդհանուր Գարտուղարութիւնը Էլիսէյի նախագահ Նիքոլա Սարքոզիի տակ 2011 եւ 2012 թուականներուն միջեւ: 

## Ծանօթագրութիւններ
Կարթագէն

**Կարթագէն** (փիւնիկերէն՝ 𐤒𐤓𐤕𐤇𐤃𐤔𐤕, Qart-ḥadašt, լատիներէն՝ Carthago, , Картадж, , հին յունարէն՝ Καρχηδών), հին քաղաք (թանգարան), ներկայիս կը գտնուի Թունիսի տարածքին՝ Թունիս քաղաքի մերձակայքը։

## Պատմութիւն
Հիմնուած է ՔԱ մօտաւորապէս 820 թուականներուն, փիւնիկեցիներուն կողմէ: 

Փիւնիկերէն լեզուով կը նշանակէր «Նոր քաղաք». հոնկէ կը ղեկավարուէին արեւմտեան Միջերկրականի առեւտրական ուղիները:

Քաղաքը պաշտպանուած էր 32 քմ երկարութեամբ հսկայ պարիսպով մը: Ունէր վաճառականութեան յատկացուած նաւահանգիստ մը եւ ռազմական նպատակներով օգտագործուող նաւահանգիստ մը:

Անոր հզօրութիւնը դէմ ելած է Հռոմի հզօրութեան, եւ երկու պետութիւնները երեք պատերազմներ մղած են իրարու դէմ: Կարթագէն պարտուած դուրս եկած է այս պատերազմներէն: 

## Հին քաղաքը
Կարթագէնի հիմնական տեսարժան վայրը հին քաղաքի աւերակներն են, որոնք ժամանակին նոյնքան հզօր ու մեծ եղած են, որքան Հռոմը: 2-րդ դարուն կառուցուած ամֆիթատրոնը հնգաստիճան կառոյց է, որ կրնար տեղաւորել հինգ հազար հանդիսատես: Ամֆիթատրոնի ասպարէզը  եզակի եղած է, այն իմաստով, որ անիկա կրնար ծովին ջուրով լեցուիլ, եթէ բեմադրութիւնը ներգրաւէր ծովային մարտեր: Այդ տեսարանը սիրուած էր ե՛ւ Կարթագէնի, ե՛ւ Հռոմի մէջ:

Կարթագէնի պարիսպները քանդուած են Ք.Ա. 146 թուականին:

## Պատկերասրահ

Պատկեր:Karthago Antoninus-Pius-Thermen.JPG|Անթոնինուս բաղնիք, Կարթագէն
Պատկեր:Carthage archaeological sites map-fr.svg|Հնագիտական քարտէզ
Պատկեր:Dishekel hispano-cartaginés-2.jpg|ՔԱ 237–227 թուականներու Կարթագէնեան դրամ


## Ծանօթագրութիններ

Ստորոգութիւն:Քաղաքներ
Սամսոն Յարութիւնեան

**Սամսոն Յարութիւնեան** (), հայ քաղաքական-պետական գործիչ, հասարակական գործիչ, Հայ ժողովրդական կուսակցութեան (ՀԺԿ) անդամ:

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է 1869-ին, Ղազախ գաւառի Վերին Աղդան գիւղը՝ այժմ` Հայաստանի Հանրապետութեան Տաւուշի մարզ:

Ընտրուած է Կովկասի Հայոց բարեգործական ընկերութեան նախագահ, Ազգային բիւրոյի նախագահ, Հայոց ազգային խորհուրդի անդամ եւ այլն: 

1914-1915 թուականներուն մասնակցած է հայ կամաւորական գունդերու ստեղծումին:

1915-1917 թուականներուն խմբագրած է Կովկասի Հայոց բարեգործական ընկերութեան օրկան «Համբաւաբեր» շաբաթաթերթը:

1917-ին մաս կազմած է Հայ ժողովրդական կուսակցութեան, 1919-ին ընտրուած է նոյն կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէի փոխնախագահ:

1918-1919 թուականներուն եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան արդարադատութեան նախարար:

Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք դարձած է վտարանդի:

Սամսոն Յարութիւնեանը մահացած է 1941-ին:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Գիսաւորներ

**Գիսաւորներ** (), երկնային փոքր մարմիններ, ցեխոտ սառցակոյտեր, որոնք գլխաւորաբար կու գան Օըրթ «ամպէն»: Այդ հսկայ ամպի զանգուածներու գումարը չնչին է, հաւասար լոկ հինգ երկրագունդի:  

Գիսաւոր աստղեր կը կազմուին, երբ անջրպետին մէջ ժայռի կտորներ մեծ արագութեամբ տեղափոխուին, ապա մտնեն երկրագունդին մթնոլորտին մէջ, այրին եւ կազմեն լուսաւոր գիծեր:

Գիսաւորները ունին երկարաւուն ձուաձեւ ուղեծիր եւ Արեւու շուրջ պտոյտի երկարատեւ պարբերութիւններ (period), որոնք կրնան տեւել դարեր եւ նոյնիսկ հազարամեակներ: 

Երբ գիսաւորը Արեւուն մօտենայ, զայն կազմող թեթեւ նիւթերը կը շոգիանան եւ կը կազմեն երկու պոչեր, որոնք ուղղուած կ’ըլլան Արեւու հակառակ ուղղութեամբ, որովհետեւ Արեւու ճառագայթները «կը փչեն» դէպի դուրս: Փոշեայ պոչը միշտ ետ կը մնայ կազային պոչէն, որովհետեւ շատ աւելի ծանր մասնիկներէ կազմուած է: Գիսաւորը Արեւու մօտ կը մնայ միայն մի քանի ամիս:

Գիսաւորներու թիւը անյայտ է որովհետեւ անոնք կրնան Հալէ-Պափի նման պտոյտի շատ երկար  պարբերութիւններ ունենալ։ Ոմանք կ’ենթադրեն, թէ «Բեթղեհեմի Աստղը»  Գիսաւոր մըն էր:

## Պաստերասրահ

Պատկեր:Comet Hale Bopp.jpg
Պատկեր:Iras araki alcock.gif
Պատկեր:Comet Hartley 2.jpg


## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Արեգակնային համակարգ
Փոլ Տոլան

**Փոլ Տոլան** (, ), բրիտանացի գիտնական, գրող եւ ակադեմական: Լոնտոնի տնտեսագիտութեան եւ քաղաքական գիտութիւններու դպրոցին մէջ վարքային գիտութիւններու բաժինի ղեկավար եւ փրոֆէսոր: 

Գիտնականին հետաքրքրութիւնները կապուած են երջանկութեան երեւոյթի ուսումնասիրութեամբ, անոր պատճառներուն եւ հետեւանքներուն ինչպէս անհատի, այնպէս ալ ընդհանրապէս հասարակութէան համար: 

## Գիրքեր

* «Happiness by Design»,
* «Happy Ever After»:

## Պարգեւներ
2002 թուականին ստացած է Ֆիլիփ Լեւերհուլմի մրցանակն առողջապահութեան տնտեսութեան մէջ ներդրած աւանդին համար, մասնաւորապէս՝ տարիներու ընթացքին կեանքի որակի վերաբերեալ հետազօտութեան ոլորտին մէջ կատարած աշխատանքին համար (QALY):

## Ծանօթագրութիւններ
Գարուշ Պետրոսեան

**Գարուշ Պետրոսի Պետրոսեան** (9 Յուլիս 1941, Ալաթուման, Ախալքալաքի շրջան, Սամցխէ-Ջաւախէթի մարզ, Վրացական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն, ԽՍՀՄ), հայ ֆիզիկոս, մանկավարժ: Մանկավարժական գիտութիւններու դոկտոր (2001), փրոֆեսոր (2002): Մանկավարժական կրթութեան միջազգային ԳԱ անդամ (2004):

## Կենսագրութիւն
Գարուշ Պետրոսեանը ծնած է 1941-ին Վրաստանի Ախալքալաքի շրջանի Ալաթուման գիւղը: 1963-ին աւարտած է Խաչատուր Աբովեանի անուան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզմաթ ֆակուլտետը: 1965-1969-ականներուն եղած է Ալաթումանի միջնակարգ դպրոցի ֆիզիկայի ուսուցիչ, 1969-1971-ականներուն՝ ՀՊՄՀ-ի ընդհանուր ֆիզիկայի ամպիոնի լաբորանտ, 1971-1979-ականներուն՝ ընդհանուր ֆիզիկայի ամպիոնի ասիստենտ, 1979-1983-ականներուն՝ ֆիզիկայի դասաւանդման մեթոդիկայի ամպիոնի աւագ դասախօս: 1983-1985-ականներուն սորված է Մոսկուայի Լենինի անուան մանկավարժական ինստիտուտի ասպիրանտուրա բաժինը: 1986-1993-ականներուն եղած է ՀՊՄՀ ֆիզիկայի դասաւանդման մեթոդիկայի ամպիոնի դոցենտ, 1993-2008-ականներուն՝ ՀՊՄՀ-ի ֆիզիկայի դասաւանդման մեթոդիկայի ամպիոնի վարիչ:

Աշխատանքները կը վերաբերին ֆիզիկայի ուսուցման մեթոդիկայի հարցերուն: Հեղինակ է «Մոլեկուլեար ֆիզիկայի եւ թերմոդինամիկայի խնդիրներու լուծման մեթոդիկա» (ռուսերէն, 1983) ուսումնական ձեռնարկի, համահեղինակ՝ բնագիտութեան դպրոցական դասագիրքերու եւ մեթոդական ձեռնարկներու:

## Երկեր

* Հետաքրքրաշարժ ֆիզիկան մեր շրջապատում, Երեւան, 1996:
* Ֆիզիկայի ուսումնական խնդիրներու վերլուծութիւնը եւ լուծումը համակարգային մօտեցմամբ, Երեւան, 2000:
* Հետաքրքրաշարժ հանրագիտարան. ֆիզիկան մեր շրջապատում, գիրք 1-2, 2 լրացուցիչ բարեփոխուած հրատարակութիւն, Երեւան, 2005:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ ֆիզիկոսներ
Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ
Ստորոգութիւն:ՀՊՄՀ շրջանաւարտներ
Ստորոգութիւն:Մանկավարժական գիտութիւններու դոկտորներ
Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆեսորներ
Ալեքսանտր Լուրիա

**Ալեքսանտր Ռոմանովիչ Լուրիա** (ռուս.՝ Александр Романович Лурия, 16 Յուլիս 1902, Կազան - 4 Օգոստոս 1977, Մոսկուա), խորհրդային հոգեբան, ՌՍՖՍՀ ՄԳԱ (1947), ԽՍՀՄ ՄԳԱ իսկական անդամ, Մոսկուայի պետական համալսարանի փրոֆեսոր (1945), հոգեբանութեան ֆակուլտետի նյարդա-հոգեբանութեան ամպիոնի վարիչ (1967)։

## Կենսագրութիւն
Աւարտած է Կազանի համալսարանի հասարակական գիտութիւններու ֆակուլտետը (1921) եւ Մոսկուայի առաջին բժշկական ինստիտուտը (1937)։ 1924-1934 Լեւ Վիգոտսկիի հետ զբաղուած է հոգեկանի զարգացման խնդիրներով, մշակած գերզգայական գործընթացներու ուսումնասիրման հոգեֆիզիոլոգիական մեթոդները։ Հետագային զբաղուելով գլխուղեղի տեղային (լոկալ) արգելակման ժամանակ բարձրագոյն հոգեկան ֆունկցիաներու խանգարման ուսումնասիրութեամբ՝ դարձած է նյարդահոգեբանութեան հիմնադիրներէն մէկը։ Եղած է գիտական հոգեբանութեան Միջազգային միութեան փոխպրեզիդենտ (1969 - 1972)։ ԱՄՆ-ի ազգային ԳԱ արտասահմանեան անդամ (1968)։ Լուրիաի աշխատութինւները թարգմանուած են արտասահմանեան շատ լեզուներով։ Պարգեւատրուած է Լենինի շքանշանով։

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Մանկավարժական Գիտութիւններու Դոկտորներ
Ստորոգութիւն:16 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:14 Օգոստոսի մահեր
Ժան Քելվին

**Ժան Քելվին** (, ), ֆրանսացի աստուածաբան, Քելվինական եկեղեցւոյ հիմնադիրներէն։ 

## Ժան Քելվինի կրօնաքաղաքական հայեացքները
Ժան Քելվին իր «Հրահանգ քրիստոնէական հաւատքի» (1536) գործին մէջ կը նշէ, որ Աստուած մարդոց մէկ խումբին նախատեսած է փրկութիւն, իսկ միւս մասին՝ կործանում։ Ուստի մարդիկ աստուածային կամքին մասին կրնան կռահել՝ մեկնելով իրենց կեանքէն։ Յաջողութիւնն ու յաղթանակը արդէն կը խօսին Աստուծոյ կողմէ ընտրեալ ըլլալու մասին։ Ան կոչ կ'ուղղէ հաւատացեալներուն ամբողջութեամբ նուիրուիլ իրենց կեանքին կոչման՝ մասնագիտութեան, որ կը դիտուի որպէս հասարակական կամքի կատարում։ Ամէն մարդ պէտք է ըլլայ խնայող եւ արհամարհէ շռայլութիւնը։ Ատկէ կ'եզրակացուի, որ Աստուծոյ կողմէ ընտրեալ ըլլալը որեւէ կապ չունի ընկերային ծագման եւ հասարակութեան մէջ ունեցած դիրքին հետ։ Քելվինի կրօնաքաղաքական հայեացքներուն մէջ կը նշմարուին բողոքական բարոյագիտութեան տարրեր։ 

Հետագային Քելվինի գլխաւորութեամբ Ժընեւի մէջ կ'իրականանան եկեղեցւոյ եւ հասարակութեան մէջ առկայ սահմաններու վերացում, որ կ'ենթադրէր եկեղեցական համայնքներու՝ աշխարհիկ գործիչներէ կազմուած եկեղեցական կոչում չունեցող հոգեւոր մարդոց հետ միասին յեղափոխականներու հիմնում, որ կը ղեկավարէր համայնքին հոգեւոր կեանքը։ Ժամանակի ընթացքին Քելվինական եկեղեցին մեծ ազդեցութիւն կ'ունենայ ժողովրդավարական հանրապետութիւններու ձեւաւորման վրայ, իսկ բարեփոխուած եկեղեցւոյ գաղափարը մեծապէս կը նպաստէ հանրապետական եւ հանրապետական - ժողովրդավարական հայեցակարգերու ստեղծման եւ մշակման։

Քելվին կը դատապարտէր միապետական կարգերու բռնութիւնն ու անօրինականութիւնը, եւ զանոնք իրականացնողներուն համար կը նախատեսէր աստուածային պատիժ, որու գործիք կրնային դառնալ իրենց կամակատարները։ Ընդ որում, բռնապետութեան դիմադրելու իրաւունքը ան կը վերապահէր միայն իշխանութեան մարմիններուն, եկեղեցւոյ եւ ներկայացուցչական մարմիններուն։ Ան կը նշէ․

Կառավարման ամէնէն վատ ձեւը ան կը համարէ ժողովրդավարութիւնը, ամենալաւը՝ ջոջապետութիւնը։ Քելվինական եկեղեցին աչքի ինկած է նաեւ իր ընդգծուած կրօնական անհանդուրժողականութեամբ,որ իրականացած է 1541-1564 թուականներուն։

Քաղաքացիներու նկատմամբ սահմանուած էր լրտեսում՝ անոնց ողջ հասարակական կեանքը։ Չնչին խախտման համար նախատեսուած էին խստագոյն պատիժներ, հերետիկոսութեան մէջ մեղադրուողները անյապաղ կ'ենթարկուէին մահապատիժի։

Քելվինական եկեղեցին մեծ չափով նպաստած է Նիտըրլենտի մէջ առաջին պուրժուական յեղափոխութեան, որուն իբրեւ արդիւնք երկիրին մէջ կը հաստատուին հանրապետական կարգեր, եւրոպական շարք մը երկիրներու անկախացման։ Անոր հիմքին վրայ կը ստեղծուին հանրապետական կուսակցութիւններ Անգլիոյ մէջ։ Անիկա նաեւ տնտեսական հիմք կը նախապատրաստէ ԺԷ.-ԺԸ. դարերուն պուրժուազիայի դասական քաղաքական աշխարհայեացքի ձեւաւորման։ Անիկա արդի բողոքական երկիրներուն մէջ ազատամտականութեան հոգեւոր ակունքներէն է։

## Աղբիւրներ

* Կառլեն Միրումեան, «Քաղաքական ուսմունքների պատմութիւն», Երեւան, 2006

## Գրականութիւն
մինի|''Institutio christianae religionis'', 1597

* Bouswa W. J. John Calvin. A sixteenth-century portrait. - Cambridge, 1984.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի աստուածաբաններ 
Ստորոգութիւն:Փարիզի համալսարանի շրջանաւարտներ 
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի փաստաբաններ 
Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ 
Ստորոգութիւն:Կրօնի հիմնադիրներ
Արտեմ Սարգսեան (լեզուաբան)

**Արտեմ Եղիշէի Սարգսեան** (28 Օգոստոս1942, Կիրովապատ, Ատրպէյճանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆեսոր, հաղորդավար:

## Կենսագրութիւն
Արտեմ Սարգսեանը ծնած է 28 Օգոստոս 1942-ին Կիրովապատ (Գանձակ) քաղաքը։ 1965-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1987-էն բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր է, 1990-էն՝ փրոֆեսոր։ 1986-ին արժանացած է ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի։ Անոր լեզուաբանական աշխատութիւնները նուիրուած են գրաբարի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ ժամանակակից ճշգրիտ մեթոդներու կիրառմամբ, արեւմտահայերէնի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ հնչիւնաբանութիւն, բառապաշար, քերականութիւն, արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի զուգադրական քննութեան, լեզուաբանական աշխարհագրութեան եւ հանրալեզուաբանութեան հիմնախնդիրներուն։ Դասաւանդած է Հայաստանի շարք մը բուհերէն ներս եւ Սփիւռքի կրթօճախներուն մէջ։ 1972-1982 դասաւանդած է Կիպրոսի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ, իսկ 1992-1996՝ Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ ընծայարանին մէջ, միեւնոյն ժամանակ ըլլալով կրթական հաստատութեան տեսուչը։ 1978-էն Առաջին ալիքի, ապա՝ «Արմենիա» հեռուստաընկերութեամբ հիմնած եւ վարած է «Մեր լեզուն, մեր խօսքը» հաղորդաշարը։ 1998-էն ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտի թեմատիկ խումբի ղեկավարն է։ Եղած է «Արմենիա» հեռուստաընկերութեան գլխաւոր խմբագիրը։

## Պարգեւներ

* ՀՀ «Մովսէս Խորենացի» մետալ, 2002
* «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններուն համար» 1-ին աստիճանի մետալ, 2011
* ՀՀ կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան ոսկի մետալ

## Ծանօթագրութիւններ


Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով
Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ
Ստորոգութիւն:Հայ հաղորդավարներ
Ստորոգութիւն:1942 ծնունդներ
Ստորոգութիւն:28 Օգոստոսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆեսորներ
Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ
Ստորոգութիւն:«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» 1-ին աստիճանի մետալակիրներ
Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ
Հրաչ Կէօզիւպէօիւքեան

**Հրաչ Կէօզիւպէօիւքեան** (կամ՝ **Հրաչ Կոզիբեյոկյան**, անգլ.՝ Hratch Kozibeyokian, ծնած 12 Օգոստոս, 1951) Ամերիկահայ մասնագէտ է արեւելեան գորգագործութեան:

## Կենսագրութիւն
Կէօզիւպէօիւքեան ծնած է 1951 թուականին, Հալէպ, Սուրիա, հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրող ընտանիքի մը մէջ: Ան հասակ նետած է Լիբանանի մէջ, շրջապատուած երկարամեայ հայկական գորգագործութեան վարպետ ընտանիքի անդամներով: Անոր ընտանիքը Այնթապէն ու Զէյթունէն են:

1977 թուականին կը փոխադրուի ԱՄՆ միանալու իր հօր գորգագործութեան առեւտրական ընկերութեան: 1979 թուականին կը հաստատուի Լոս Անճելըս եւ կը ստանայ Պսակաւոր Արուեստից վկայականը Մշակութային Մարդաբանութեան ոլորտին մէջ Չափմըն Համալսարանէն: 1990 թուականին կը հիմնէ KO'Z'Craft, աշխատանոց մը որ կը վերանորոգէ եւ պահպանէ ձեռագործ կտորներ եւ գորգեր: Աշխատանոցին գործերը Արեւմտեան Հոլիուուտի մէջ ցուցադրուած են: Կէօզիւպէօիւքեան ունի մեծ հաւաքածոյ մը հայկական եւ Կովկասեան իւրայատուկ գորգերու: Ան բազմաթիւ ցուցահանդէսներ եւ դասախօսութիւններ ծրագրած է, եւ մասնակցած է շատ մը համագումարներու, ուրիշին հրամցնելով հին հայկական գորգագործութեան մշակոյթ:

Կէօզիւպէօիւքեան առաջինն էր որ ստեղծեց ակադեմական դասապահ մը Հայկական գորգագործութեան պատմութեան մասին Հայագիտութեան Ծրագրի հովանիին տակ Քալիֆորնիոյ Նահանգի Համալսարանէն (Նորթռիճ) (անգլ.՝ California State University, CSUN): Ան նաեւ դասախօսած է նոյն նիւթով կարգ մը երկրորդական դպրոցներու եւ համալսարաններու մէջ: Ան գրած է բազմաթիւ յօդուածներ հայկական գորգագործութեան պատմութեան, ձեւաւորման եւ մշակոյթին մասին: Կէօզիւպէօիւքեանին մասնագիտութիւնը կը գովաբանուի բազմաթիւ արուեստաճանաչներու եւ գորգագործութեան գիտակներու ու հաւաքածոներու պատասխանատուներու կողմէ:

1998 թուականին, Կէօզիւպէօիւքեան միացաւ Հայկական Գորգերու Ընկերակցութեան եւ ընտրուեցաւ մաս կազմելու Ընկերակցութեան յանձնախումբին բազմաթիւ անգամներ:

2005 թուականին, Los Angeles Magazine հարթակը զինք անուանեց «գորգի բժիշկը», եւ «լաւագոյն գորգ նորոգողը Լոս Անճելըսի մէջ»:

2014 թուականին, Կէօզիւպէօիւքեանը, իբր Հայկական Գորգերու Ընկերակցութեան (անգլ.՝ Armenian Rugs Society) ներկայացուցիչ, հրաւիրուած էր ներկայացնելու Նախկին Նախագահ Քալվին Քուլիճի Հայ Որբերու Գորգը Սպիտակ Տան մէջ: Իրադարձութիւնը մեծ տեղ գրաւեց տեղական եւ միջազգային մամուլին մէջ:

2015 թուականին Հրաչ Կէօզիւպէօիւթեան միաձայնօրէն ընտրուեցաւ Հայկական Գորգերու Ընկերակցութեան նախագահը:

## Ծանօթագրութիւններ
Գառնիկ Սարգիսեան (երգիչ)

**Գառնիկ Սարգիսեան** (), ամերիկահայ երգիչ, Հայկական սփիւռքի մէջ յայտնի է իր հայկական հայրենասիրական երգերով, ՀՅԴ անդամ։

## Կենսագրութիւն
Ծնած է Հալէպի մէջ։ Տեղափոխուած է ԱՄՆ։

1982 թուականին դատապարտուած է եղած Ֆիլատելֆիոյ թուրքական հիւպատոսութեան պայթման դաւադրութեան մէջ մասնակցութեան համար։ Ըստ դատական որոշման, երբ Գառնիկ Սարգիսեանը կը բնակուեր Քալիֆորնիա նահանգի Անահեյմ քաղաքի մէջ անոր գործակիցներն էին Վիգեն Եաղուբեանը (Կլենտեյլ), Վիգեն Սարգիսեանը (Սանթա Մոնիքա), Տիգրան Բերբերեանը (Կլենտեյլ) եւ Սթիվեն Դադայեանը (Քանոկա Փարք, Քալիֆորնիա)։ Զանոնք կը մեղադրէին Հ.Ց.Ա.Մ.-ի անդամ ըլլալու համար։

Սարգիսեանի ազատազրկումը տեւեց շատ կարճ։ Բանտէն ազատուելէ ետք Գառնիկ Սարգիսեանը վերսկսաւ իր երաժշտական գործունէութիւնը եւ դարձաւ յայտնի երգիչ հայկական սփիւռքի մէջ։

## Ալպոմներ
*Mayrigis (Մայրիկիս, 1977)
*Ho Hi Ta (Հ․Յ․Դ․, 1977)
*Hayotz Mardigner (Հայոց Մարտիկներ, 1985)
*Live In Los Angeles (1988)
*Lisbon Five (Լիզպոն Հինգը, 1989)
*Gharapaghi Engadznerin (Ղարաբաղի Ընկածներին, 1993)
*Meghavore Tashnagtsutyun (Մեղաւոր է Դաշնակցութիւն, 1995)
*Ezkush Kordzir Hayasdanum (Զգոյշ Գործիր Հայաստանում, 1996)
*Ver Gats Joghovourt (Վեր Կաց Ժողովուրդ,1997)
*Live In Concert (1998)
*Heghapoghagan (Յեղափոխական, 1999)
*Abril 24 (Ապրիլ 24, 1999)
*Zinial Baykar (Զինեալ Պայքար, 1999)
*Housher (Հուշեր, 2009)
*Heghapokhashounch Yerkarvesdi Janabars (Յեղափոխաշունչ Երգարուեստի Ճանապարհս, 2014)

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հալէպ ծնունդներ
Երգեհոն

**Երգեհոնը** (իւնարէն՝ ὄργανον organon) երաժշտական ստեղնաշարային գործիք։ Կազմուած է քանի մը ստեղնաշարերէ։  

Երգեհոն կը նուագեն ոտքերով եւ ձեռքերով։ Երգեհոնը աշխարհի ամէնէն հին երաժշտական գործիքներէն մէկն է, որ յառաջացած է Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Կ'ենթադրուի, որ զայն ստեղծած է (կամ մասնակցութիւն ունեցած է ստեղծման) յոյն Կտեսիբիոս՝ Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքէն: Երգեհոնը կարեւոր նշանակութիւն ունի կաթոլիկ եկեղեցւոյ ժամերգութեան մէջ։

## Ընդհանուր ակնարկ
Խողովակաւոր երգեհոնները ձայնը կը տարածեն գործիքին վերին մասին գտնուող խողովակներուն միջոցով։ ԺԶ. դարէն սկսեալ, երգեհոններ պատրաստելու ատեն կը սկսին օգտագործել տարբեր խողովակներ, որոնք հնարաւորութիւն կու տան փոխել ձայնին որակը։ Ընդհանրապէս, երգեհոնը ամենամեծ չափեր ունեցող երաժշտական գործիքն է։ Անիկա կը համարուէր մարդկութեան ամենամեծ յայտնագործութիւններէն մէկը։ Ուոլֆկանկ Ամադեուս Մոցարտ երգեհոնը կ'անուանէր «երաժշտական գործիքներու թագուհի»ն։

## Պատմութիւն
մինի|250x250փքս
Երգեհոնը ամենահին երաժշտական գործիքներէն է։ Կ'ենթադրուի, որ երգեհոնը ստեղծած է յոյն յայտնագործող Ցտետիպուս՝ Ք.Ա. 290-280-ական թուականներուն։ Մեծ չափեր ունեցող երգեհոններ սկսած են ստեղծուիլ Դ. դարուն, աւելի կատարելագործուած ձեւերը՝ Է.-Ը. դարերուն։

Երգեհոններ ստեղծելու մշակոյթը սկիզբ առած է Իտալիոյ մէջ, ուրկէ ալ Թ. դարուն տարածուած է Ֆրանսայի մէջ։ Աւելի ուշ այս մշակոյթը տարածուած է նաեւ Գերմանիոյ մէջ։ Ամբողջ Եւրոպայի տարածքին երգեհոնը տարածուած է ԺԴ. դարէն։ Միջնադարեան երգեհոնի ամենահին օրինակը յայտնաբերուած է Նոր Զելանտայի մէջ (վանական համալիր Նիտըրլենտի մէջ), 1370-1400 թուականներուն։ Անիկա ներկայիս կը պահուի Սթոքհոլմի պատմութեան ազգային թանգարանին մէջ։

## Պատկերասրահ

Պատկեր:StGermainAuxerrois1.jpg|Փարիզի Սեն Ժերմեն Լոզերուա եկեղեցւոյ երգեհոնը
Պատկեր:RD orgel.jpg|Ռոսքլայտ Պատրիարքարանին Երգեհոնը՝ Տենմարք
Պատկեր:Cathédrale_Saint-Étienne_de_Toulouse_–_Gallery_organ.jpg|Ֆրանսայի Ստրասպուրկ քաղաքի Ս. Թովմաս տաճարին երգեհոնը

## Աղբիւրներ
* Barnes, William Harrison (2007). The Contemporary American Organ - Its Evolution, Design And Construction. Barnes Press. p.&nbsp;376. ISBN 978-1-4067-6023․
* Hunt, Henry George Bonavia (2008). A Concise History of Music. BiblioLife. p.&nbsp;137. ISBN 0554753871.
Ստորոգութիւն:Երաժշտական գործիքներ
Մամուլ

մինի|«The Wall Street Journal»ին առաջին թիւը
**Մամուլ**, տպագրութիւն, հրատարակութիւն, տպագրական մեքենայ, տեղեկատուութիւն, տեղեկատուական ցանց կամ կառոյց․ տեղեկատուական որեւէ օրկան՝ օրաթերթ, շաբաթաթերթ, ամսաթերթ կամ պարբերաթերթ։ 

Վերջին տասնամեակներուն, մամուլը աւելի լայն հասկացողութեամբ կը ներառէ ինչ որ առնչուած է տեղեկատուութեան. այսինքն՝ տպագրուած մամուլի կողքին, նաե՛ւ ձայնասփիւռ, հեռատեսիլ եւ համացանց։

## Պատմական ակնարկ
Մամուլը ձեւաւորուած է Եւրոպայի մէջ, 15-րդ դարուն (գիրքեր, գրքոյկներ, թռուցիկներ եւ այլն)։ 17-րդ դարուն սկսանն հրատարակուիլ թերթեր ու ամսագիրեր, 19-րդ դարու կէսերուն հիմնուեցան մամուլի գործակալութիւններ։ Սկզբնական շրջանին մամուլը ծառայած է եկեղեցւոյ գաղափարախօսութեան։ Պատմական զարգացման ընթացքին հանդէս եկած է նաեւ աշխարհիկ մամուլ, որ արտայայտած ու պաշտպանած է տիրող դասակարգերու շահերը։

Տեղեկատուական բնագաւառը հսկայ աշխարհ մըն է, ուր մասնաւորաբար ելեկտրոնային մամուլի մարզէն ներս, ամէն օր տեղի կ'ունենան հսկայաքայլ ու աննախընթաց զարգացումներ։ 

Տեղեկատուական արհեստագիտութիւնը, հակառակ շարք մը վարչակարգերու կողմէ հաստատուած սահմանափակումներուն ու բանեցուող հակակշռին, դարձած է աշխարհի ամենէն հզօր ուժերէն մէկը, նոյնիսկ՝ յեղափոխութիւններ յառաջացնող, ատելութիւն հրահրող, իշխանութիւններ տապալող, կառոյցներ քանդող, դէպքեր այլափոխող, անձեր վարկաբեկող կամ՝ հակառակը։ 

## Մամուլի ծագում
Մամուլի ծագումը կ’երթայ մինչեւ Ք.Ա. 59 թուական, երբ Հռոմի մէջ հանրութեան տեղեկութիւններ փոխանցելու փորձ մը եղած է, «Աքթա Տիուրնա» (Acta Diurna) անունով ծանօթ, պատերու կամ մետաղներու վրայ կատարուած փորագրութիւններով։ 

Առաջին տպագրուած շաբաթօրեայ թերթը լոյս տեսած է Սթրազպուրկի մէջ, 1605-ին գերմանացի Ճոհան Քարօլուսի կողմէ՝ «Կարեւոր եւ յիշարժան լուրերու ներկայացում» (Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien) անունով։  

Ապա, տպագրուած մամուլը հանգրուանային զարգացումով սկսած է տարածուիլ գլխաւորաբար Ֆրանսայի, Գերմանիոյ, Անգլիոյ, Հնդկաստանի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ՝ դառնալով, ծանուցումներու ու լրատուութեան կողքին, քաղաքական, տնտեսական, մշակութային ու հասարակական խնդիրներու քննարկումի կարեւոր ժբեմ։ Նկատի ունենալով մամուլին հետզհետէ աճող ազդեցիկ դերը ընկերութեան կեանքին մէջ, պետական, քաղաքական եւ այլ մարզերու պատկանող կազմակերպութիւններ ու կառոյցներ ունեցած են իրենց մամուլի օրկանները թէ՛ իրենց սկզբունքները տարածելու ու շահերը հետապնդելու եւ թէ համակիրներ սիրաշահելու հեռանկարով։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մամուլ
Վագերաձի

մինի|250x250փքս|Վագերաձիեր
 
**Վագերաձի** (լատիներէն՝ ***Hippotigris***), միասմբակաւորներու կարգի ձիերու սեռին պատկանող կաթնասուն կենդանիներ: Շերտաւոր մորթով, կ'ապրին հովիտներու մէջ: 

Վագերաձիին մարմնին երկարութիւնը 200-240 սմ. է, պոչինը՝ 45-57 սմ.։ Մարմինը պատուած է սեւ եւ ճերմակ շերտերով։ Վագերաձիերը ձգողական ուժ մը կը զգան սեւ եւ ճերմակ գոյներուն հանդէպ: Եթէ պատի մը վրայ սեւ եւ ճերմակ երիզներ ներկուած են, անոնք կ'երթան այդ պատին քով կենալու:

Շատ զգոյշ, արագավազ եւ բուսակեր կենդանիներ են: Տարածուած են Արեւելեան, Կեդրոնական եւ Հարաւային Ափրիկէի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միասմբակաւորներ
Ստորոգութիւն:Ձիեր
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Կուղբ

**Կուղբ**, կրծողներու կարգի կաթնասունի՝ կաթով սնող եւ կաթ սնուցող, կենդանի է:

Կուղբերը կ'ապրին անտառային հանդարտ գետերու գետնափոր բուներու մէջ: Անոնց մարմինը ծածկուած կ'ըլլայ մետաքսանման խիտ աղուամազերով․ անոր երկարութիւնը կը հասնի մինչեւ 100 սմ.ի: Պոչը տափակ է եւ կը հաշուէ 30 սմ.: Անոն կրնան ըլլալ շաքանակագոյն, մութ սրճագոյն կամ սեւ:
մինի
Կուղբերը կրնան առուակներու մէջ ամբարտակներ շինել, անտառի մէջ ջրանցքներ բանալ եւ վարպետ փայտահատի նման հաստ ծառերը կտրտել եւ հիւղակ շինել: Այս կենդանիները ճիւղերով եւ գետնի ցեխով կը շինեն ամբարտակներ, որոնք կանգուն կը մնան նոյինսկ երբ առուակներուն ջուրերը յորդին:

Ամբարտակի կեդրոնը, լճակի մէջտեղի մասին մէջ կը գտնուի կուղբի հիւղակը, որ նոյնպէս շինուած կ'ըլլայ ճիւղերով եւ ցեխով: Հիւղակի բարձրութիւնը կը հասնի մինչեւ 2 մեթրի, տրամագիծ ունենալով՝ 3 մեթր եւ աւելի:

Այս շինարար կենդանիները իրենց հիւղակին մուտքը կը շինեն այնպիսի ձեւով մը, որ անոր մուտքը միշտ ջուրի տակ ըլլայ եւ ո'չ մէկ օտար չկարողանայ հոն մտնել: Անոնք իրենց հիւղակին մէջ կը հանգստանան ցերեկին եւ երեկոյեան կ'երթան փայտ բերելու: 

Կուղբերը ծառը կը կրծեն իր ամէն կողմերէն, ապա կը տապալէ զայն: Ետքը կ'առանձնացնէ ճիւղերը, կրծելով մի քանի մասի կը բաժնէ բունը, կը մտնէ լճակը եւ կ'ուղղուի դէպի իր հիւղակը: Ձմեռը երբ սառի լճակի ջուրը, կուղբերը կը նստին իրենց տաք հիւղակին մէջ եւ կը կրծոտեն ծառի կեղեւները: Կուղբերը շատ աշխատասէր կենդանիներ են, երբ լճակի ափին ծառ չմնայ, անոնք դէպի անտառի խորքը մինչեւ 100 մեթր երկարութեան հասնող ջրանցքներ կը փորեն, ծառերուն հասնելու համար:

Կուղբերը, շատ մը այլ կենդանիներու նման, 3-4 ձագերու ծնունդ կու տան: Ձագերը մէկ կամ երկու օր ետք արդէն կը լողան:

Կուղբերը կ'ապրին մինչեւ 35 տարեկան: Ներկայիս կուղբի որսը արգիլուած է: Կուղբը Գանատայի խորհրդանիշներէն մէկն է. ան հետեւողական աշխատանք կը խորհրդանշէ:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Կրծողներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ
Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով
Արմին Վեգնըր

**Արմին Վեգնըր** (, ), գերմանացի լուսանկարիչ, բանաստեղծ, լրագրող, հրապարակախօս, իրաւագիտութեան դոկտոր։ 1915-1916 թուականներուն, Տէր Զօրի անապատին եւ Կիլիկիոյ, Ամասիայի եւ Տաւրոսի կիրճերուն մէջ եղած է ականատեսը Հայոց Ցեղասպանութեան ու լուսանկարած է գաղթականներու կարաւաններ, ճամբարներ, սովահար, տանջահար մարդիկ, դիակներ եւ գանկերու բլուրներ:

Վեգնըր առաջին անգամ ինքը ցուցադրած է իր լուսանկարները 1919-1921 թուականներուն եւ քաջութիւնը ունեցած է դատապարտելու Մեծ եղեռնը իր դասախօսութիւններուն ժամանակ:

1921 թուականին Վեգնըր, իբրեւ վկայ, ներկայ եղած է Սողոմոն Թեհլերեանի դատավարութեան՝ Պերլին, հաւաքած է սղագրական նիւթեր, գրած է յառաջաբան՝ «Արդար վճիռ», եւ հրատարակած է առանձին գիրքով՝ «Թալեաթ Փաշայի դատավարութիւնը...», 1921։

## Իբրեւ գրող
Ան գրած է Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած բանաստեղծութիւններ, արձակ գործեր եւ վկայութիւններ, որոնց բնորոշ են մարդասիրութիւնը, եղբայրութեան գաղափարը, որեւէ ազգի հալածանքի մերժումը։ 

Բանաստեղծութիւններու առաջին գրքոյկը հրատարակուած է դեռեւս դպրոցական տարիներուն։ 1910 թուականին տպագրուած է «Արձակ բանաստեղծութիւններ» ժողովածոն։

1922 թուականին հրատարակուած «Ճիչ Արարատից» գրքոյկին մէջ, ներկայացնելով Զմիւռնիոյ կոտորածները, Վեգնըր դարձեալ հրապարակած է Թուրքիոյ կառավարող շրջաններու հայատեաց քաղաքականութիւնը եւ արեւմտեան տէրութիւններու անտարբերութիւնը։

Ան երկու անգամ այցելած է Հայաստան՝ 1927-ին եւ 1968-ին։

1968-ին ան այցելած է նաեւ Ծիծեռնակաբերդ եւ խոնարհած՝ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին առջեւ:

## Երկեր

* Am Kreuzweg der Welten, В., 1982.

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Գերմանացի գրողներ
Ստորոգութիւն:Գրողներ
Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան ականատեսներ
Բնութեան համաշխարհային հիմնադրամ

**Բնութեան համաշխարհային հիմնադրամ** (անգլ.՝ *World Wide Fund for Nature*, *WWF*), միջազգային կազմակերպութիւն։ Հիմնադրուած է 1961-ին։ Ունի մօտ 5 միլիոն մշտական հովանաւոր եւ ազգային ընկերակցութիւններ։ Նպատակն է բնական միջավայրի վատթարացման կանխարգիլումը, բնութեան պահպանութեան եւ բուսական ու կենդանական աշխարհի անհետացող տեսակներու փրկութեան համար տնտեսական միջոցներու հայթայթումը։ Հիմնական գործունէութիւնն է ծագումնաբանական, տեսակային եւ միջավայրի համակարգային բազմազանութեան պահպանումը, վերականգնուող բնական պաշարներու օգտագործման կայուն ձեւերու ապահովումը, աղտոտման նուազեցման եւ էներգիայի ու պաշարներու արդիւնաւէտ օգտագործման նպաստումը, բնապահպանական հիմնախնդիրներու լուծման ռազմավարութեան մշակումը։ Նստավայրը Կլանտի մէջ է (Զուիցերիա)։

## WWF-ը Հայաստանի մէջ
Բնութեան համաշխարհային հիմնադրամը 2002-էն կը համագործակցի Հայաստանի հետ: WWF-ի հայաստանեան մասնաճիւղի պաշտօնական գրանցումը տեղի ունեցած է 2006-ի Նոյեմբերին:

WWF-Հայաստանի գործունէութեան հիմնական ուղղութիւններն են.

* բնութեան յատուկ պահպանուող տարածքները՝ արգելոցները, ազգային պարկեր, արգելավայրերը
* վտանգուած տեսակներու պաշտպանութիւն
* միջավայրի համակարգերու վերականգնում
* կլիմայական փոփոխութիւններու ազդեցութիւնը մեղմելուն ուղղուած աշխատանքներ
* աշխատանք` տեղական համայնքներու հետ
* բնապահպանական իրազեկութեան եւ կրթութեան աջակցութիւն

WWF-Հայաստանը կը զբաղի վտանգուած տեսակներու պահպանութեամբ, ինչպիսիք են՝ կովկասեան ընձառիւծը, հայկական մուֆլոնը, բեզոարեան այծը, գորշ արջը եւ այլն:

## Ծանօթագրութիւններ


## Արտաքին յղումներ

* Միջազգային կայք
* Կորպորատիվ կայք
* Բնութեան համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանեան մասնաճիւղ
Ստորոգութիւն:Բնապահպանական կազմակերպութիւններ
Ստորոգութիւն:Հիմնադրամներ
Ստորոգութիւն:Շրջակայ միջավայրի պաշտպանութիւն
Սոնա Ռուբէնեան

**Սոնա Յակոբի Ռուբէնեան** (կամ Հակոբի Ռուբենյան, ծնած 14 Դեկտեմբեր, 1993) Հայ երկչուհի եւ երգահան է: Ան ճանչցուած է իբր առաջին դիրքը գրաւողը 5րդ *[[Hay Superstar]]* երգի մրցոյթին:

## Կենսագրութիւն
2011 թուականին, Ռուբէնեան գրաւեց *[[Hay Superstar]]* երգի մրցոյթի առաջնութիւնը, որ Հայկական տարբերակն է Բրիտանական *[[Pop Idol]]* երգի մրցոյթին: 2014 թուականին, ան ներկայացուց Հայաստանը *New Wave* միջազգային երգի մրցոյթին Լաթվիոյ մէջ:

2016 թուականէն ի վեր, Ռուբէնեան կը գործակցի Գարիկ Պապոյեանի հետ՝ *[[Garik & Sona]]* անուան տակ, հրապարակելով շատ մը երգեր, ինչպէս «Լուսին», «Էսօր Ուրբաթ է», «Նինօ», եւ ուրիշներ: 2020 թուականի Նոյեմբերին, Արցախի պատերազմի ընթացքին, մաս կազմեց քաջալերական երգի արշաւի մը, անունը՝ «Մեզ Ոչինչ Չի Յաղթի», ուրիշ երգիչներու հետ, ինչպէս՝ Արթիւր Խաչենց, Իւեթա Մուկուչեան, Գոռ Սուճեան, Սրբուկ, Սեւակ Խանագեան, եւ Սեւակ Ամրոյեան:

## Անձնական կեանք
2015 թուականի Դեկտեմբերին Ռուբէնեան նշանուեցաւ, բայց բաժնուեցան 2016 թուականին:
## Ծանօթագրութիւններ
Ռուանտայի ցեղասպանութիւնը

**Ռուանտայի ցեղասպանութիւն,** տեղի ունեցած է 1994-ին, իշխանութեան գլուխ անցած ժամանակաւոր կառավարութեան կողմէն։  Ընթացքին զոհուած են 800․000 անմեղ թութսիներ, այսինքն երկրի բնակչութեան 20 տոկոսը։
մինի|300x300փքս|Սպանուածներուն գանկերը
Ցեղասպանութեան պատճառը երկրի բնակչութիւնը կազմող երկու ցեղախումբերուն` թութսիներուն եւ հութուներու միջեւ գոյութիւն ունեցող դարաւոր թշնամութիւնն էր։

## Պատմութիւն
1990-ին, այս երկու ցեղախումբերուն միջեւ գոյութիւն ունեցող թշնամութիւնը եւ ատելութիւնը կը սրուի, երբ հութուները կ'ամբաստանեն թութսիները՝ երկրին մէջ ընկերային, տնտեսկան, եւ քաղաքական ծանր կացութիւն ստեղծած ըլլալու մեղադրանքով։ Սակայն թութսիներուն դէմ իրագործուած ցեղասպանութիւնը կը սկսի, երբ Ռուանտայի նախագահ Հապիարիմանայի (հութու ցեղախումբին մաս կը կազմէր) օդանաւը վար կ'առնուի թութսի ծայրայեղականներուն կողմէ, 6 Ապրիլ, 1994-ին։ 

1994-ի 7 Ապրիլին Հապիարիմանա նախագահը կը սպաննուի եւ այդ թուականէն սկսեալ երկրին իրավիճակը կը վատթարանայ սկիզբ տալով սարսափելի նախճիրի մը, որ 7 ապրիլէն մինչեւ 19 Յուլիս կը պատճառէ աւելի քան 800 հազար զոհ եւ գաղթականութեան կը մատնէ աւելի քան երկու միլիոն մարդ։

Ջարդերը կը տեւեն 100 օր, մինչեւ որ թութսի յեղափոխականներ կը գրաւեն երկրի մայրաքաղաք Քիղալին: Ցեղասպանութեան վերջ տուած է ըմբոստներու ուժերու հրամանատար Փոլ Քակամէն։

Մայրաքաղաք Քիկալիի մէջ կառուցուած է ցեղասպանութեան զոհերուն նուիրուած յուշակոթող մը։

## Ծանօթագրութիւններ
Գարիկ Պապոյեան

**Գարիկ Յուրիի Պապոյեան** (ծնած 20 Սեպտեմբեր, 1984) Հայ դերասան, երգիչ, յայտագրի ներկայացուցիչ, գրող, եւ կատակերգակ մըն է:

## Կենսագրական
Պապոյեանը ծնած է 20 Սեպտեմբեր,1984 թուականին, Գիւմրիի մէջ, Հայաստան: Ան իր երկրորդական ուսումը ստացած է Երեւանի Թիւ 196 Երկրորդական դպրոցէն: 2001 թուականին ան յաճախեց Ռուսական-Հայաստանեան Համալսարանէն, Զբոսաշրջութեան ու Ծանուցումի Բաժանմունքէն, ուրկէ աւարտեց 2008 թուականին: 2003 թուականէն 2005 թուական ան Հայաստանի բանակին մէջ զարայած է:

## Ասպարեզ
2006-2010 թուականներուն անդամ դարձաւ նաճցուած *[[32 Atam]]* կազմին, *[[Vitamin Club]]*-էն ներշնչուած: 2014 թուականին ան գրեց  «Not Alone» երգը Արամ Mp3- համար, ով ներկայացուց Հայաստանը 2014 թուականի Եւրատեսիլի Երգի Մրցոյթին Տենմարքի մէջ, եւ հանդիսացաւ չորրորդ: 2016 թուականին ան հիմնեց Garik & Sona երգի խումբը Սոնա Ռուբէնեանի հետ, հրապարակելով շատ մը երգեր, ինչպէս «Լուսին», «Էսօր Ուրբաթ է», «Նինօ», եւ ուրիշներ: Պապոյեան հիմնադիրն է «Rock Generation» Հայաստանեան շարժման:

## Անձնական կեանք
2012 թուականի Օգոստոսին ան ամուսնացաւ X-Factor-ի «Mars On» ծրագրէն Մարիանի հետ: Զոյգը ունի երկու զաւակ:

## Ֆիլմեր

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ
Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Արեւելք (թերթ, Իսթանպուլ)

**Արեւելք օրաթերթ**, ազգային, քաղաքական եւ գրական օրաթերթ մը։

Հրատարակուած է Կոստանդնուպոլիսի մէջ, 1884 թուակէնէն 1896 թուական, ինչպէս նաեւ 1898 թուականէն 1912 թուական: Տարբեր տարիներու ընթացքին ունեցած են տարբեր տնօրէններ եւ խմբագիրներ, ինչպէս Ստեփան Դամադեանը, Գ. Պոյաճեանը, Երուանդ Սրմաքեշխանլեանը։ Սուլթան Ապտուլ Համիտ II-ի ժամանակ հայ առաջաւոր մտաւորականներ հրապարակած են յօդուածներ Արեւմտեան Հայաստանը տնտեսական եւ քաղաքական իրավիճակի մասին:

«Արեւելք» թերթը հրաժարած է տպագրել րքական պաշտօնական հերիւրանքներ 1894 թուականէն 1896 թուական հայկական կոտորածներու մեղաւորներ հայերը համարելու մասին, ուստի գրաքննութիւնը ժամանակաւորապէս արգիլած է թերթին հրատարակումը:

1908 թուականին «Արեւելք»-ը ողջունած է Համիտեան բռնապետութեան տապալումը եւ սահմանադրութեան վերահաստատումը յուսալով հայերու եւ Օսմանեան Կայսրութեան միւս ժողովուրդներու ազատագրումն ու իրաւահաւասարութիւնը:

Ըստ «Արեւելքը»-ին հայկական հարցի ծագման պատճառներն են ազգային եւ կրօնական դաժան ճնշումը, հայերու բնաջնջման մշտական սպառնալիքը։ Դատապարտած է 1909 թուականի Ատանայի կոտորածը եւ նշած է Երիտթուրքերուն մասնակցութիւնը այդ եղեռնին: Բանավիճած է թուրք մամուլին հետ մերկացնելով կառավարութեան երկդիմի քաղաքականութիւնը Կիլիկիոյ հայերու արտագաղթի եւ վերադարձի հարցով։

«Արեւելքը» հանդէս եկած է հայ քաղաքական կուսակցություններու համատեղ գործողութիւններու օգտին, տպագրած ՀՅԴի դիրքորոշումը Օսմանեան երեսփոխանական նիստի ընտրութիւններու նկատմամբ, ՀՅԴ Կոստանդնուպոլիս պատասխանատու մարմնի շրջաբերականները, Հնչակեաններու գործունէութիւնը լուսաբանող նիւթեր, եւլն։ Ատանայի կոտորածէն ետք «Արեւելք»-ը առաջադրած է, հայերու նոր կոտորածներէն ետք, ինքնապաշտպանութեան գաղափարը։
Ճէյք Հանրահան

**Ճէյք Հանրահան** (անգլ.՝ **Jake Hanrahan**, ծնած 23 Յունուար,1990) Բրիտանացի լրագրող, փոտքասթ վարող եւ վաւերագրական ֆիլմի արտադրիչ է:

Հանրահանը պատերազմական լրագրողութեամբ կը զբաղի, կեդրոնանալով քաղաքզօրքերու (միլիցիաներու) վրայ, ինչպէս նաեւ հրոսակային պատերազմներու վրայ: Ան ծանօթ է իր Քրտական Աշխատաւորական Կուսակցութեան մասին լրագրողութեամբ, որոնք Քրտական քաղաքազօրքի ուժեր են Թուրքիոյ մէջ: Ան 2015 թուականին ձերբակալուած է Թուրքիոյ մէջ իր գործընկերներ Ֆիլիփ Փէնտըլպըրիի եւ Մոհամէտ Ռասուլի հետ, որովհետեւ անոնք Քրտական քաղաքազօրքի երիտասարդական միութեան հետ տեսնուեցան, որոնք աշխուժօրէն կը պայգարէին Թրքաքան զօրքին դէմ: Հանրահանը երկու շաբաթ անցուց Թուրքիոյ առաւելագոյն ապահովութեան բանտերու սենեակներու մէջ, ներառեալ Տիյարպէքիրի Բանտը եւ Ատանայի ցմահ բանտը, որմէ ետք արտաքսուած է դէպի Անգլիա: Հանրահան խնդրեց Թուրքիայէն որ ազատ արձակեն Մոհամէտ Ռասուլը, որ Հանրահանէն ետք 100 օր եւս մնաց բանտի մէջ:

Հանրահանը նաեւ Ուքրանական պատերազմին մասին լրագրած է, երկկողմանի լրագրողութեամբ թէ՛ կառավարական կողմէն եւ թէ՛ ալ Տոնպասի անջատողականներուն հետ: Ան նաեւ լրագրած է Սուրիոյ, Իրաքի, Պաղեստինի, եւ այլ շրջաններու խռովութիւնները Եւրոպայի մէջ:

Հանրահանը կը վարէ Popular Front անունով ազատական ԶԼՄ հարթակ, որ ունի փոտքասթ, վաւերագրական ֆիլմեր, եւ թերթ մը:

Հանրահանը աշխատած է VICE News-ի եւ HBO-ի համար, պատրաստելով վաւերագրականներխ

Հանրահանի հետազօտական լրագրողութիւնը արժանացած է duPont լրագրողութեան մրցանակը:

2020 թուականին, Հանրահանը սկսաւ հրապարակել "Q-Clearance: The Hunt for QAnon" փոտքասթը, որ կը փորձէ գտնել արմատները եւ բնոյթը աջակողմեան QAnon շարժման:

2021 թուականի 5 Մարտին Հանրահանը հրապարակեց Արցախի յետ-պատերազմեան իրավիճակին մասին, նկարահանուած հայկական կողմէն, որովհետեւ, ըստ Հանրահանին, Ազրպէյճանը իր լրագրողի մուտքը արգիլած էր:

## Ծանօթագրութիւններ
Փեփինօ տի Քափրի

**Փեփինօ տի Քափրի**․ 27 Յուլիս 1939, Քափրի, Իտալիա, աւազանի անունով՝ Ճիւզեփէ Ֆայելա․ իտալացի երգահան, յօրինող, երգիչ եւ դաշնակահար։  Միջազգային համբաւի արժանացած են անոր «Ս. Թրոփէի ոլորը» *St. Tropez Twist*,  «Տանիելա» *Daniela*,  «Ետ դարձիր անուշիկս» *Torna piccina*, «Րոպերդա» *Roberta*, «Մելամաղձութիւն» *Melancolie*,  «Ֆրեվա»*Freva*,  «Բացարձակ ռոմանթիքը» *L'ultimo romantico*,  «Մեծ սէր մը եւ ուրիշ ոչինչ» *Un grande amore e niente piú*, «Երբեք ա'յդ պիտի չընեմ» *Non lo faccio più*,  «Մեղք չէ» *Nun è peccato* եւ «Շամփայն» *Champagne* երգերը։

## Կեանքը
Փեփինօ տի Քափրի ծնած է Քափրի՝ կղզի Նափոլիի Ծոցին մէջ, 27 Յուլիս 1939-ին։   Չորս տարեկան հասակին կը սկսի երգել․ կը զուարճացնէ Քափրի կանգ առած ամերիկեան ծովուժի զինուորները։   6 տարի դասական երաժշտութիւն ուսանելէ եւ ծնդավայրին զանազան ցայգակումբներու մէջ նուագելէ ետք կը հիմնէ իր նուագախումբը՝ The Rockers։  1958-ին խումբը կը ձայնագրէ իր առաջին երգերը՝  «Հիւանդութիւն» *Malattia* եւ «Ձկնորսութիւն չէ» *Nun è Peccato* Նափոլիի լեզուով։  Երգերը յաջողութիւն կ՛արձանագրեն եւ յաջորդ տարին խումբը շրջապտոյտի կը մեկնի։ 

Փեփինօ այնքան հանրածանօթ է արդէն, որ Տինօ Րիսի «Պարծենկոտը» *Il sorpasso* ժապաւէնին մէջ անոր մասին կ՛ակնարկէ։մինի|Փեփինօ տի Քափրի, 2008-ին|ձախից1965-ին Պիթըլզ *The Beatles* խումբին Իտալիոյ տարածքին շրջապտոյտներուն ընթացքին, Փեփինօ եւ իր խումբը կը բանան անոնց համերգները։   Այս յաջողութենէն ետք, անոնք կը նետուին եւրոպայի եւ համաշխարհային երաժշտութեան շուկային մէջ։  Անոնց երգերը Պրազիլիոյ մէջ շատ լաւ կ՛ ընդունուին․ հոն կ՛ ապրի իտալական մեծ համայնք մը։

1970-ական թուականներուն, Փեփինօ «Նիու Րոքըրս» *New Rockers* անունով նոր նուագախումբ մը կը կազմէ։   1973-ին, իտալական երգի փառատօնին՝ «Սան Րեմօ Իտալական Երգի Փառատօն» *Festival della canzone italiana di Sanremo*  (ստեղծուած 1951-ին ու կը շարունակուի մինչեւ այսօր)  առաջնահերթութիւնը կը շահի «Մեծ սէր մը եւ ուրիշ ոչինչ» *Un grande amore e niente più*երգով։  Նոյն տարին կը ձայնագրէ «Շամփայն» *Champagne* երգը, որ մեծ յաջողութիւն կ՛ արձանագրէ ոչ միայն Իտալիոյ մէջ, այլ նաեւ Եւրոպայի շարք մը երկիրներու եւ Պրազիլիոյ մէջ։

1976-ին կրկին յաղթականն է Սան Րեմօ իտալական երգի փառատօնին «Երբեք այդ պիտի չընեմ» *Non lo faccio più* երգով։

1980-ին կը փորձէ արդիականացնել երգերուն ոճը եւ «Ուղեղին մէջ տարօրինակ միտքերով» *Con in testa strane idee* ձայնապնակը կը հրապարակէ Իտալիոյ եւ Ֆրանսայի մէջ։

1991-ին, Եուրոտեսիլի Երգերու Փառատօնին 7-րդ դիրքը կը գրաւէ «Որքան մեղմ է ծովը» *Comme è ddoce mare o* երգով (երգուած Նափոլիի լեզուով)։

2008-ին կը տօնէ իր երգիչի ասպարէզի 50-ամեակը հրապարակելով տեսերիզ մը Հռոմի մէջ կայացած իր համերգէն։

, 

## Սան Ռեմոյի Փառատօն (Sanremo Festival)
Մինչեւ 2023 թուականը, Փեփինօ տի Քափրին մասնակցած է 15 անգամ Սան Ռեմոյի Երգի Փառատօնին, որով կը կապուի մասնակցութիւններու ամենաբարձր թիւով՝ Ալ Պանոյի, Աննա Օքսայի, Միլվայի եւ Թոթօ Քութունոյի հետ։ Ան մրցոյթը շահած է երկու անգամ։

## Տե՛ս նաեւ

* Ալ Պանօ
* Տեմիս Ռուսոս

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Երգիչներ
Ստորոգութիւն:Իտալացի երգիչներ
Ստորոգութիւն:27 Յուլիսի ծնունդներ
Ստորոգութիւն:1939 Ծնունդներ