open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Հայկ Գիւլիքեւխեան

**Հայկ Գիւլիքեւխեան** (), հայ գրականագէտ, փիլիսոփայ, հասարակական գործիչ, փրոֆեսէօր (1929), ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ՝ 1934 թուականէն։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Շուշի: Թէեւ համայնավար եղած է, բայց «թեքումներ» ունեցած է։

Հայկ Գիւլիքեւխեան իր բարձրագոյն ուսումը ստացած է Գերմանիա: Ատեն մը (խորհրդայնացման սկզբի շրջանին) Կուսակցութեան մէջ կարեւոր դիրքեր գրաւած եւ դարձած է նոյնիսկ Կենտկոմի Բ. քարտուղար, բայց ետքը մեղադրուած է զանազան թեքումներու մէջ։ 

1937-1938 թուականներուն սարսափելի հալածանքներու ժամանակ, երբ ջարդի ենթարկուած են անոր գրեթէ բոլոր հին համայնավար ընկերները, ինք կրցած է փրկել իր գլուխը: Կուսակցական ակտիւ գործունէութեան ասպարէզը, սակայն, գոցուած է անոր առջեւ եւ նոր դարձած է փրոֆեսէօր դասախօս:

Աշխատակցած է «Սով. Գրակ. եւ Արուեստ» ամսագիրին գրաքննադատական յօդուածներով:

Անոր գրական աշխատասիրութիւններու շարքին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւեն Րաֆֆիի «Կայծերի» եւ Ռափայէլ Պատկանեանի գեղարուեստական արձակի մասին գրուած ծաւալուն գործերը։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«Հայրենիք», Յունուար 1952, էջ 110։](https://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Hayreniq%20Boston/1952(1)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Յակոբ Նետրարենց

**Յակոբ Նետրարենց եպիսկոպոս Արծկէի** (), հայ գրիչ, բանաստեղծ, ԺԵ. դարու երկրորդ կէսէն (1501):

## Կենսագրական գիծեր
Նախնական կրթութիւնը ստացած է հօր՝ Ներսէս քահանայի մօտ, ապա Արծկէի վարդապետական դպրոցը։ Ձեռնադրված է քահանայ, կնոջ մահէն ետք դարձած է վարդապետ (1464)։

1467 թուականէն յիշատակուած է իբրեւ եպիսկոպոս։ Արծկէի Սքանչելագործ Ս. Նշան վանքին մէջ ընդօրինակած է աւետարաններ ու գանձարաններ։

Յիշատակելի են Երեւանի Մատենադարանի դ 5438 Գանձարանը (1491, եղբօր՝ Ղազարի աշխատակցութեամբ) եւ դ 8761 Աւետարանը (1499, եղբօրորդի Զաքարիա դպիրի աշխատակցութեամբ)։

Գրած է 13 չափածոյ երկ։ Անոնք ազգային-եկեղեցական եւ տէրունական թեմաներով գանձեր ու տաղեր են, ոտանաւոր վարքեր, եղբօր՝ Ղազարի յիշատակին նուիրուած ողբ մը, ինչպէս նաեւ վարդի ու սոխակի այլաբանական սէրը, բնութեան զարթոնքը արտայայտող երգեր։

Իր բանաստեղծութիւններուն մէջ օգտագործած է ակրոստիքոս ձեւը։

## Ծանօթագրութիւններ

 
Ստորոգութիւն:Հայ գրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ռիչըրտ Եարտըմեան

**Ռիչըրտ Եարտըմեան** (),  ամերիկահայ երգահան։ 

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ֆիլատելֆիա։ Հայրը՝ Վեր. Հայկ Եարտըմեան, Ֆիլատելֆիոյ հայ աւետարանական համայնքի հիմնադիր հովիւը եղած է։

Ռիչըրտ՝ Եարտըմեան ընտանիքի տասը զաւակներուն կրտսերագոյնն էր։ Դաշնակի դասեր առած է իր մեծ եղբօրմէն, անոր վարժութեան պահերուն։

14 տարեկանին, հակառակ երաժշտական ուսում առած չըլլալուն, յօրինած է երգը, որ հինգ տարի ետք իր «Հայկական *սուիթ*»ին մաս կազմած է։

Ինքնուս երգահանի իր վիճակը փոխուած է 21 տարեկանին, երբ  նուիրուած է երաժշտական ուսումնասիրութեան։

Երգահանի ասպարէզը սկիզբ առած է 1945-ին, երբ զինուորական ծառայութեան մէջ էր՝ Բ. Աշխարհամարտին։ Այդ տարի, Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբը կատարած է իր մէկ յօրինումը, որ նուիրուած էր «աշխարհի աւերուած քաղաքներուն»։

Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբը յաջորդ քսանամեակին շուրջ 100 կատարումներ ըրած է Եարտըմեանի յօրինումներէն, որոնցմէ տասը՝ առաջին մեկնաբանութեամբ։

Եարտըմեանի յօրինումները նուագուած են ամէն աշխարհամասի մէջ, ամէն տեսակի նուագախումբերով։

1966-ին, Ֆորտհըմ համալսարանի պատուէրով, համալսարանի 125-ամեակին առիթով, Եարտըմեան յօրինած է առաջին անգլերէն լեզուով գրուած պատարագը։

1972-ին, Անգլիոյ Պախի փառատօնին հինգ անգամ մեկնաբանած է իր յօրինումը Լոնտոնի եւ Օքսֆորտի նուագահանդէսներուն, դառնալով միակ ամերիկացին որ նման պատիւի մը արժանացած է։

Սրբազան երաժշտութեան մագիստրոսի տիտղոսի արժանացած է Թենըսիի Մէյրիվիլ գոլէճէն, իսկ երաշժտութեան մագիստրոսի տիտղոսին՝ Փենսիլվանիոյ Ուայտնըր համալսարանէն։

Յանկարծամահ եղած է, իր տան մէջ (Փենսիլվանիա)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ
Եւփիմէ Աւետիսեան

**Անայիս** (**Եւփիմէ Աւետիսեան**, ), հայ բանաստեղծուհի եւ արձակագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս։ Ընտանիքը կը պատկանէր Ակնէն Պոլիս գաղթած Չօպանեան (Հովուեան) յայտնի գերդաստանի ճիւղաւորումներէն մէկուն, զինք դարձնելով Արշակ Չօպանեանի մէկ ազգականը։

Կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Մաքրուհեաց վարժարանին մէջ։ Ապա սորված է ֆրանսացի գրագիտուհի՝ տիկ. Ֆուրիէի մասնաւոր դպրոցին մէջ։

Հայերէնը կատարելագործելու համար մասնաւոր դասեր ստացած է բանաստեղծներ Թովմաս Թէրզեանէն եւ Խորէն Նար-Պէյէն։

## Աշխատութիւններ
Անայիս գրչանունով առաջին բանաստեղծութիւնը լոյս ընծայած է 21 տարեկանին, Պոլսոյ «Մասիս» հանդէսին մէջ։ Այնուետեւ, արձակ եւ չափածոյ գործերով յաճախ աշխատակցած է մամուլին։

Համիտեան ջարդերէն ետք մեկնած է Զուիցերիա, իսկ Օսմանեան Սահմանադրութենէն ետք վերադարձած է Պոլիս, ուր կրկին աշխատակցած է մամուլին։

Ա. Աշխարհամարտէն ետք «Հայ կին» կնոջական հանդէսի գլխաւոր աշխատակիցներէն մէկը եղած է։

1922 թուականին անցած է Փարիզ, ուր ապրած է մինչեւ կեանքին վերջը, շարունակելով աշխատակցիլ սփիւռքահայ մամուլին։

Անայիսի բանաստեղծութիւնները ամփոփուած են «Այգ եւ վերջալոյս» հաւաքածոյին մէջ (1942), իսկ մահէն ամիս մը առաջ լոյս տեսած են անոր արժէքաւոր յիշողութիւնները «Յուշերս» պարզ վերնագրով (1949)։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծուհի
Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ
Ռաուլ Ասլան

**Ռաուլ Ասլան** (Ռաուլ Ասլանհան, ), Աւստրիոյ ամէնէն ժողովրդական դերասաններէն մէկը՝ 1920-1950-ական թուականներուն եւ բեմադրիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թեսաղոնիկէ։ Հայրը՝ Չարլզ Ասլանեան, ծխախոտի վաճառական, իսկ մայրը՝ իտալուհի։ Ասլանի եղբայրը՝ Տիտիէ Ասլան (1894-1978), նոյնպէս դերասան եղած է։

Ասլանի մայրենի լեզուն ֆրանսերէն եղած է, եւ մեծցած է վիեննացի խնամակալի մը շունչին տակ։

1896-ին փոխադրուած է Վիեննա մօր հետ, ուսման նպատակով։ Դերասանական հետաքրքրութիւնը աւելի զօրաւոր եղած է, քան դպրոցական ոչ այդքան փայլուն ընթացքը, եւ 1906-էն սկսած է թատերական գործունէութիւնը, խաղալով Համպուրկի, Վիեննայի, Կրացի, Շթութկարտի եւ այլ քաղաքներու մէջ, մինչեւ որ 1917-ին Վիեննայի մէջ ստացած է կարեւոր դեր մը։ 1920-ին նոյն քաղաքի հռչակաւոր Պուրկթէաթէրը մտած է, ուր իր կեանքը անցուցած է իբրեւ դերասան եւ բեմադրիչ (1945-1948)։

1918-ին առաջին անգամ նկարահանուած է շարժանկարի մը մէջ, բայց նախընտրած է թատրոնը աւելի քան շարժապատկերը, ուր մէջ ընդ մէջ խաղացած է աւստրիական եւ գերմանական ժապաւէններու մէջ՝ մինչեւ 1955։

Ասլան Վիեննայի հանդիսատեսին նախասիրած դերասաններէն մէկը եղած է։ Խաղացած է գլխաւորաբար դասական եւ բարդ կերպարներ։ 1920-1944 թուականներուն տարեկան մինչեւ 12 տարբեր դերեր խաղացած է։

Նացի Գերմանիոյ կողմէ Աւստրիոյ կցումէն ետք Մարտ 1938-ին, Ասլան ցուցակագրուած է Կէպպէլսի կողմէ իբրեւ նացիական պետութեան կարեւոր արուեստագէտներէն մէկը։ Սակայն, 1940-ին, նացի իշխանութիւնները Ասլանը հրեայ նկատած են, ինչպէս սովոր էին ընել շատ մը հայերու պարագային։

Դերասանը, որ բարեպաշտ կաթոլիկ էր, կապ հաստատած է Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան հետ, խնդրելով մկրտութեան վկայական մը։ Միաբանութիւնը ընդառաջած է վկայականով մը, որ կը փաստէր թէ Ասլան քրիստոնեայ եւ արիացի է (հայերը իբրեւ «արիացի» ընդունուած էին Գերմանիոյ ներքին գործոց նախարարութեան 1933-ի հրովարտակով)։

Բ. Աշխարհամարտի աւարտէն ետք, Ասլան վերադարձած է թատերական ու շարժապատկերային գործունէութեան մինչեւ մահը։ Թաղուած է Վիեննայի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղբիւրներ

* [«ՀԱՅՐԵՆԻՔ» օրաթերթ, ԵՐԵՔՇԱԲԹԻ, ՑՈՒԼԻՍ 29, 1958, էջ 3։](https://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1958/1958(14063)_ocr.pdf)

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Յովհան Վանանդեցի

**Յովհան Վանանդեցի** (բուն անունով՝ Ամիրզադէ Միրզայեան, ), հայ բանաստեղծ, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Վան։ Սկզբնական կրթութիւնը ստացած է ծննդավայրի Կտուց կղզիի անապատին մէջ։ 1798-ին աւարտած է Կ. Պոլսոյ Մայր Դպրատունը։ Յաջորդ տարիէն սկսեալ,  աստուածաբանութիւն եւ հոգեբանութիւն դասաւանդած է Զմիւռնիոյ (Իզմիր) նորաբաց «Մեսրոպեան» վարժարանին մէջ։

## Աշխատութիւններ
Իր առաջին գործին մէջ՝ «Ճառ ներբողական ի սուրբ Խաչն Քրիստոսի եւ պատմագրական առասացութիւն ի Սուրբ Նշանն Գ․ Վանանդեցի Յ․ Վանանդեցի Վարագայ» (1816, հրատարակուած՝ 1853-ին), Վանանդեցի տուած է Վարագայ Ս. Խաչ վանքի կառուցման պատմութիւնը, վեր հասնելով քրիստոնէութեան դերը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ։

1829-ին Վանանդեցի աւարտած է «Տեսարան հանդիսիցն Հայկայ, Արամայ եւ Արայի» դիւցազներգութիւնը (հրատարակուած է 1856-ին), որուն նիւթը հայ ժողովուրդի պատմական-առասպելական հնագոյն շրջանն է։ Հիմնականին, հեղինակը հետեւած է Խորենացիին, թէեւ որոշ յաւելումներով ու շեղումներով։ 

1836-ին լոյս տեսած «Արփիական Հայաստանի» դիւցազներգութեան մէջ (10.000 տող) շարադրուած է քրիստոնէութեան հռչակման պատմութիւնը ըստ Ագաթանգեղոսի։

Այնուհետեւ, Վանանդեցի գրած է իր վերջին դիւցազներգութիւնը՝ «Ոսկի դար Հայաստանի» (1841), 5500 տողով։ Հեղինակը բարձրարժէք գործ մը ստեղծած է շնորհիւ իր հարուստ գիտելիքներուն եւ հայ բանաստեղծական արուեստի կանոններու տիրապետութեան։

Այս երեք դիւցազներգութիւններով, Վանանդեցի ձեւ եւ ուղղութիւն տուած է հայկական դասականութեան Զմիւռնիոյ թեւին, առհասարակ սկզբունքներ թելադրելով հայկական դասականութեան համար։

Յովհան Վանանդեցիի ամէնէն յայտնի բանաստեղծութիւնը՝ «Առ Հայաստան», ծանօթ է մինչեւ այսօր իր առաջին տողով՝ «Հայաստան, երկիր դրախտավայր»։ Երգի վերածուած է Կոմիտաս Վարդապետի կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Վահան Պէտէլեան

**Վահան Պէտէլեան** (), կիպրահայ ջութակահար ու վաստակաւոր ուսուցիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Ատանա, 1894թ.։ Ականատես եղած է 1909-ի Ատանայի կոտորածին։ Ուսումը ստացած է Տարսոնի Սենթ Փոլզ գոլէճին մէջ։

Մեծ Եղեռնին, իր ընտանիքով տարագրուած է Հալէպ։ Բարեկամի մը միջնորդութեամբ, Պէտէլեան Հալէպի արուեստի դպրոցի երաժշտութեան եւ ջութակի ուսուցիչի պաշտօն ստանձնած է եւ այսպէս յաջողած է 11 հոգինոց ընտանիքը ցեղասպանութենէն փրկել։

1919-ին վերադարձած է Ատանա, ուր շարունակած է ուսումը, միաժամանակ ղեկավարելով նուագախումբ եւ երգչախումբ։

1920 թուականին տուած է առաջին համերգը։ 1921-ին, երբ ֆրանսացիները պարպած են Կիլիկիան, հաստատուած է Կիպրոս, ուր նուիրուած է երաժշտութեան, ջութակի դասերու փնտռուած ուսուցիչ դառնալով։

1932-ին յաջորդած է Բարսեղ Կանաչեանին, իբրեւ Նիկոսիոյ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան երաժշտութեան ուսուցիչ, ամբողջ 35 տարի պաշտօնավարելով հաստատութեան մէջ։ Միաժամանակ դասեր տուած է Նիկոսիոյ ազգային Մելիքեան վարժարանին, ինչպէս եւ տեղւոյն օտար դպրոցներու եւ երաժշտանոցներու մէջ, հասցնելով ջութակահար եւ խմբավար աշակերտներ։

Լայնօրէն մասնակցած է Կիպրոսի երաժշտական կեանքին իբրեւ ուսուցիչ, ինչպէս նաեւ փողերախումբի, նուագախումբի եւ երգչախումբի ղեկավար։

Իր համերգներով եւրոպական երաժշտութիւնը ծանօթացուցած է հայ հասարակութեան, իսկ հայ երաժշտութիւնը՝ օտար հանրութեան։ Շարունակած է ջութակի մասնաւոր դասեր տալ մինչեւ 1987։

1971-ին Նիկոսիոյ յունական ազգային երաժշտանոցը տօնած է անոր երաժշտական գործունէութեան 50-ամեակը։

1979-ին Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հրատարակութեամբ լոյս տեսած է Վահան Պէտէլեանի յօրինած խմբերգերու եւ մեներգերու հաւաքածոն։

1984-ին Կիպրոսի կրթական նախարարութան նախաձեռնութեամբ պաշտօնապէս նշուած է Վ. Պէտէլեանի ծննդեան 90-ամեակը։

## Պարգեւներ

* 1953-ին Վահան Պէտէլեան պարգեւատրուած է Անգլիոյ Էլիզապէթ Բ. Թագուհիի գահակալութեան առթիւ,
* 1968-ին՝ Կիլիկեան Ասպետի շքանշանով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Խորէն Ա. Կաթողիկոսի կողմէ։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* ՀԱՅՐԵՆԻ «ԵՐԳ ԵՐԳՈՑ»Ը ԵՒ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԵՐԳԱՐՈՒԵՍՏԸ

Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ
Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ
Սարգիս Տարչինեան

**Սարգիս Տարչինեան** (), հայ յուշարձանագէտ, արխիւագէտ, լուսանկարիչ, թիֆլիսագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս։ Դպրոցէն շրջանաւարտ եղած է 1966-ին, երբ նաեւ աւարտած է ուսումնարանի քանդակագործութեան բաժինը։ Յաջորդ տարին սկսած է ոսկերչութեան գործարանին մէջ իբրեւ նկարիչ եւ փորագրող։

Պատանեկութեան սկսած է զբաղիլ լուսանկարչութեամբ եւ աստիճանաբար մտած է փաստա-վաւերագրական լուսանկարչութեան մէջ, աշխատակցելով զանազան վրացական պարբերականներու։

1970-ական թուականներուն սկիզբներուն, հանդիպած է թիֆլիսահայ յայտնի լուսանկարիչ Ալեքսանդր Արութիւնովին, որուն խորհուրդին հետեւելով, կեդրոնացած է պատմա-ճարտարապետական եւ քաղաքային տիպարներու լուսանկարչութեան վրայ։

Տարիներու ընթացքին, Տարչինեան ո՛չ միայն հաւաքած է Թիֆլիսի եւ Վրաստանի հայ համայնքի պատմութեան վերաբերեալ նիւթեր, այլ գործնական քայլերու դիմած է այդ ժառանգութիւնը փրկելու համար։

1970-ական թուականներուն, շարժանիւով շրջագայած է Վրաստանի եւ Հայաստանի մէջ՝ Արութիւնովի հետ, հետազօտելով եւ լուսանկարներու շարքեր պատրաստելով։

1979-ին ծանր արկածէ մը ետք, Տարչինեան այլեւս չէ կարողացած երկար ճամբորդութիւններ կատարել, եւ ինքզինք սահմանափակած է Թիֆլիսի միջավայրի լուսանկարչութեան եւ վաւերագրութեան։

Ուսումնասիրած է հայապատկան 12.000 անձնական տուներ եւ մանրակրկիտ փաստագրումը կատարած է վրացական մայրաքաղաքի երկու հայաշատ թաղամասերու՝ Սոլոլակի եւ Հաւլաբարի պատմութեան եւ ճարտարապետութեան։ Անոր մեծարժէք արխիւը հիմք ծառայած է բազմաթիւ յօդուածներու եւ գիրքերու։

Սարգիս Տարչինեան չէ սահմանափակած ինքզինք պատմական լուսանկարչութեան։ 1960-1980-ական թուականներու իր գործերուն մէջ յատկապէս, աշխատած է փաստագրել ամէնօրեայ կեանքը, դրսեւորելով իր գեղարուեստական կրթութիւնը եւ նուրբ զգայնութիւնը կեանքի անցողիկ պահերուն հանդէպ։

Որոշ կարօտաբաղձութեամբ այդ լուսանկարները հայրենի ընթերցողներու ուշադրութիւնը գրաւած են եւ յաճախ հրատարակուած՝ «Գարուն», «Սովետական Հայաստան» եւ այլ պարբերականներու մէջ։

Տարչինեան թաղուած է հայ գրողներու եւ հանրային գործիչներու նուիրուած Խոջիվանքի պանթէոնին մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ յուշարձանագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ լուսանկարիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ արխիւագէտներ
Աբրահամ Ալիխանեան

**Աբրահամ Ալիխանեան** (ռուսերէն՝ Աբրամ Ալիխանով, ), Խորհրդային Միութեան առաջնակարգ բնագէտներէն մէկը։ Կարեւոր մասնակցութիւն բերած է երկրի կորիզային ուժի զարգացման եւ գիւտեր ըրած է իր մասնագիտութեան մէջ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Էլիզաւեթպոլ։ Աւարտած է Լենինկրատի (այժմ՝ Ս. Փեթերսպուրկ) բազմարուեստից հիմնարկը (1929)։

1927-41-ին աշխատած է Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիայի բնագիտութեան եւ թեքնիքի հիմնարկին մէջ։

Առաջին աշխատութիւնները նուիրուած եվ Ք. ճառագայթներու (X-ray) վերլուծման եւ բնագիտութեան։

1934-ին սկսած է հետազօտել ճառագայթարձակումը եւ ճառագայթարձակ շողարձակումնեը։

1930-ական թուականներուն կատարած է կարգ մը գիւտեր այս բնագաւառին մէջ, մէկ մասը եղբօր՝ Արտեմ Ալիխանեանի հետ։

1939-ին Խորհրդային Միութիւններու Գիտութիւններու Ակադեմիայի թղթակից անդամ ընտրուած է, իսկ 1943-ին՝ իսկական անդամ։

Ալիխանեան կազմակերպած է Կովկասի բարձրագոյն գագաթի՝ Էլպրուս լերան տիեզերական ճառագայթներու հետազօտման առաջին արշաւախումբը 1940 թուականին։

1943-ին եղբօր հետ զբաղած է տիեզերական ճառագայթներու ուսումնասիրութեամբ (Արագածի տիեզերական ճառագայթներու հետազօտման կայանին մէջ) եւ անոնց հեղեղին մէջ յայտնաբերած է մեծ «*փրոթոն»*ներու հոսք, որ համաշխարհային առումով վճռական դեր խաղացած է տիեզերական ճառագայթներու բնագիտութեան ասպարէզին մէջ կատարուելիք յետագայ ուսումնասիրութիւններուն համար։ Նոյն տարին ընտրուած է Հայաստանի նորակազմ Գիտութիւններու Ակադեմիայի իսկական անդամ։

Ալիխանեան 1945–68-ին եղած է Ջերմաթեքնիք տարրալուծարանի (1957-էն՝ Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիայի տեսական եւ փորձառական  բնագիտութեան հիմնարկ) տնօրէն։

Ան եւ իր աշխատակիցները ստեղծած են ծանր ջրային դանդաղեցուցիչով առաջին կորիզային «*ռէաքթոր»*ը Խորհրդային Միութեան մէջ։

Ալիխանեան կորիզային բնագիտութեան խորհրդային դպրոցի հիմնադիրներէն մէկը եղած է։ Անոր նախաձեռնութեամբ եւ ղեկավարութեամբ սկսած է Մոսկուայի արագացուցիչին կառուցումը 1961-ին, իսկ անոր ղեկավարութեամբ նախագծուած է նաեւ տասը անգամ աւելի ուժանիւթով արագացուցիչի կառուցումը։

## Մրցանակներ եւ պարգեւներ
Ալիխեան երեք անգամ ստացած է Խորհրդային Միութեան պետական մրցանակը (1941, 1948, 1953) եւ պարգեւատրուած է զանազան շքանշաններով։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բնագէտներ
Սայրըս Հեմլին

**Սայրըս Հեմլին** (), ամերիկացի միսիոնար։

## Կեսագրական գիծեր
Ծնած է Ուոթըրֆըրտ (Մէյն), նահանգի ծանօթ ընտանիքի մը մէջ։ Ոսկերիչի աշկերտ եղած է, նախքան եկեղեցական ծառայութեան լծուիլը։

1834-ին աւարտած է Պաուտոյն գոլէճը, իսկ 1837-ին՝ Պանկոր աստուածաբանական սեմինարը։

Ամուսնանալէ քանի մը ամիս ետք, կնոջ հետ մեկնած է Կ. Պոլիս իբրեւ միսիոնար։

Անոր անունը կը կրեն սրահ մը Պոլսոյ Պողազիչի համալսարանին մէջ (նախկին Ռոպըրթ գոլէճը) եւ ուրիշ սրահ մը Միտըլպըրի գոլէճին մէջ։

## Գործունէութիւն
1840-1860-ին հիմնած ու տնօրէնութիւնը վարած է Պէպէքի սեմինարին, որ մաս կազմած է հայերուն ուղղուած իր քարոզչական աշխատանքին։

1860-ին հրաժարած է միսիոնարի իր պաշտօնէն իբրեւ հետեւանք միսիոնարական ամերիկեան վարչութեան հետ ունեցած իր տարակարծութիւններուն։

Հեմլին աշխարհական գործ ստեղծած է՝ աշակերտներուն արհեստ սորվեցնելու եւ իրենց աղքատութիւնը մեղմացնելու համար։ Անոր ստեղծած ձեռնարկներուն եկամուտները 13 հայ բողոքական եկեղեցիներու շինարարութեան սատարած են Թուրքիոյ մէջ։

1860-ին լծուած է Ռոպըրթ գոլէճը հաստատելու աշխատանքին։ Ի վերջոյ, յաջողած է կայսերական հրովարտակ մը ձեռք ձգել, որ կ՚արտօնէր դպրոցի շինութիւնը եւ ամերիկեան հովանաւորութեան հաստատումը անոր վրայ։ Դպրոցին բացումը տեղի ունեցած է 1863-ին, եւ Հեմլին անոր նախագահը եղած է մինչեւ 1873։ Այնուհետեւ, վերադարձած է Միացեալ Նահանգներ, ուր 1877-1880-ին դասախօսած է Պանկոր աստուածաբանական սեմինարին մէջ, իսկ 1880-1885-ին Վերմոնթի Միտըլպըրի գոլէճի նախագահ եղած է։

## Հրատարակութիւններ
Հեմլին հրատարակած է երկու հատորներ՝ «Թուրքերուն միջեւ» (1878) եւ «Իմ կեանքս ու ժամանակս» (1893)։ 

Կեանքի վերջին տարիներուն, 1894-1896-ի հայկական կոտորածներու դէմ զօրաւոր բողոքներու ձեռնարկած է, յօդուածներ գրելով եւ 1895-ին գլխաւորելով հանրահաւաք մը Պոսթընի մէջ։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Միսիոնարներ
Պելլա Դարբինեան

**Պելլա Դարբինեան** (բուն մականունը՝ Քուզնեցովա, ), հայ երգչուհի։ Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտ (1966)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Կիրովականի մէջ (այժմ՝ Վանաձոր)։ Հայրը ռուս եղած է, մայրը՝ հայ։ Երբ մտած է երաժշտական ասպարէզի մէջ, յարմար դատած է հայկական անունով հանդէս գալ եւ, մականունի ուղիղ թարգմանութեամբ, դարձած է Դարբինեան։

1955 թուականին ընդունուած է Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանը, իսկ 1959-ին՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցը, ուր սորված է նշանաւոր երգչուհի Տաթեւիկ Սազանդարեանի դասարանին մէջ։

1962-ին ուսումը շարունակած է Մոսկուայի Մեծ թատրոնին կից արուեստանոցին մէջ։

Անոր ուղին սահմանուած էր ըլլալու օփերան, սակայն Հայաստանի էստրադային նուագախումբի ղեկավար Կոնստանդին Օրբելեանը համոզած է երգչուհին, որ ընտրէ աւելի արդիական՝ «*էստրադային»* տեսակի երգերու ուղին։

Վերադառնալով Երեւան, 1961-1966-ին այդ նուագախումբի մեներգչուհին դարձած է, 1966-ին արժանանալով  Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտի տիտղոսին։ 1960-ական թուականներուն, Ռայիսա Մկրտչեանի հետ էստրադային երգերու գլխաւոր մեկնաբանը եղած է Հայաստանի մէջ։

1966-1996-ին եղած է Հայաստանի էստրադային սիմֆոնիկ նուագախումբի մեներգչուհի, իսկ այդ միջոցին անցած է ժողովրդական ու գուսանական երգերու մեկնաբանութեան։

## Պարգեւներ
2001-ին Պելլա Դարբինեան ստացած է «Մովսէս Խորենացի» մետալը։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ
Ջրհոր

մինի|Ջրհոր՝ Աֆղանիստանի մէջ
Ջրհորը երկիրի վրայ փորուած կառոյց մըն է, որուն նպատակը գլխաւոր նպատակը աղբիւրներու հասնիլն է։ Ջուրը կը հանուի անօթներով (օրինակ՝ դոյլերով) կամ խողովակներով, որոնք կը բարձրացուին ձեռքով կամ գործիքներով։ 

## Պատմութիւն
Ջրհորներուն կառուցումը կը վերագրուի առնուազն ութ հազար տարուան։ 

Աւանդաբար, ջրհորները կը փորէին ձեռքով, ինչպէս այսօր ալ կը տեսնուի զարգացող երկիրներու գիւղական շրջաններէն։ Այս ջրհորները աժան են: Փորուածքը կրնայ աստիճանաբար պատուիլ աղիւսով կամ քարերով։
ձախից|մինի
Աւելի նոր ձեւ մըն է «caissoning», որուն ընթացքին կը գործածուին նախապատրաստուած «պեթոն»է օղակներ՝ իջնող ջրհորին մէջ։

Փխրուն հողաշերտերուն մէջ կարելի է ստեղծել մխրճուած ջրհորներ․ կոշտ ծայրով սարք մը եւ խողովակ մը կը մխրճուին հողին մէջ, ապա կը տեղադրուի արտամղիչ մեքենան։

Աւելի խոր ջրհորներ կը ստեղծուին ձեռքով փորիչներով կամ յատուկ սարքերով։ Այս փորուածքները սովորաբար կ'ըլլան պողպատէ կամ ձեւակերտ խողովակներէ։ Մեքենայական փոսերը կրնան հասնիլ շատ աւելի խորունկ տեղեր, քան ձեռագործները։

## Առողջապահական  հարցեր

* Մակերեսային ջրհորները դիւրին կ'աղտոտին։ Անհրաժեշտ է կանխել մանրէներու եւ քիմիական նիւթերու ներթափանցումը։
* Ջրհորի ջուրը սովորաբար աւելի հանքային է, քան մակերեսային ջուրը, ուստի հարկ է մաքրել կամ վերամշակել՝ ըմպելու համար։
* Հողի աղակալում կրնայ յառաջանալ, երբ ջրատարին մակարդակը իջնէ եւ շրջապատի հողը չորնայ։
* Մեթանի (ճահճակազի) արտահոսքը եւս վտանգ մըն է, քանի որ կրնայ ջուրին խառնուիլ։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ջրամատակարարում
Ստորոգութիւն:Ջրհորներ
Ստորոգութիւն:Ջրամբարներ
Չիա սերմերը

մինի
**Չիայի սերմերը** (/tʃiːə/ CHEE-ah) Salvia hispanica-ի ուտելիք սերմեր, անանուխի ընտանիքէն (Lamiaceae) ծաղկող բոյսեր՝ կեդրոնական եւ հարաւային Մեքսիքոյի մէջ։ Չիայի սերմերը ձուաձեւ եւ մոխրագոյն՝ սեւ եւ ճերմակ բիծերով, ունին շուրջ 2 միլիմեթր տրամագիծ:
## Յատկանիշներ
ձախից|մինի
Օգտակար են ուղեղի եւ սիրտի առողջութեան` շնորհիւ Օմեկա 3 եւ Օմեկա 6 ճարպաթթուներուն:
*Կը նպաստեն մարսողութեան եւ կուշտ կը պահեն` շնորհիւ մանրաթելերուն:
*Կ'օգնեն արեան մէջ շաքարի մակարդակի վերահսկման:

Չիա սերմերը օգտագործելէ առաջ զանոնք առնուազն կէս ժամ պէտք է թրջել ջուրի մէջ (նախընտրաբար` ամբողջ գիշեր մը), ապա աւելցնել սմութիներու կամ փուտինկներու, ինչպէս նաեւ պտուղով աղցաններու վրայ:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սերմ
Լեւոն Միրիջանեան

**Լեւոն Միրիջանեան** (), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրականագէտ, մշակութային գործիչ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Երեւան։ 1950-ին աւարտած է Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան միջնակարգ դպրոցը, 1955-ին՝ Երեւանի պետական համալսարանի հայոց լեզուի ու գրականութեան ճիւղը, իսկ 1962-ին՝ Հայաստանի Գիտութիւններու Ակադեմիայի Մանուկ Աբեղեանի անուան գրականութեան հիմնարկի հայցորդի բաժինը՝ բնագրագիտութեան գծով։

Ուսման զուգընթաց աշխատած է «Պիոներ կանչ» (1949-1953), «Գրական թերթ» (1953-1957) եւ «Երեւան» (1957-1959) խմբագրութիւններուն մէջ։

1962-1967 թուականներուն գրականութեան հիմնարկի գիտական քարտուղարը եղած է, իսկ 1967-1975ին՝ «Հայաստան» հրատարակչատան գեղարուեստական գրականութեան խմբագրութեան վարիչը։

1975-1989ին Հայաստանի Գրքասէրներու Ընկերութեան առաջին փոխնախագահի, իսկ 1989-ին՝ «Հայ դպրութիւն» ընկերութեան նախագահի պաշտօնը վարած է։

1991-1996ին դարձած է «Վասպուրական» հայրենակցական միութեան նախագահ, իսկ 1996-ին հիմնած է ցեղասպանութեան վերապրողներու միութիւն մը։ «Հայաստան-Ուքրանիա» ընկերութեան նախագահն էր եւ աշխոյժ գործունէութիւն ունեցած է հայ-ուքրանական գրական կապերու զարգացման համար։

Երեւանի մէջ միջնակարգ դպրոց մը իր անունով կոչուած է։

## Հրատարակութիւններ
Միրիջանեան հրատարակած է աւելի քան տասնեակ մը բանաստեղծական հատորներ, որոնցմէ մէկ քանին նուիրուած են իր հայրենի Վանին, ինչպէս «Ծովի կարօտ» (1965) եւ «Դէպի ծով» (1971)։

Ամենէն յայտնի գործը «Երգի հովիւը» վիպերգն է, որ 1969-ին, Կոմիտաս Վարդապետի ծննդեան 100ամեակին առթիւ, Պէյրութի Թէքէեան Մշակութային Միութեան կազմակերպած գրական մրցոյթին արժանացած է առաջին մրցանակին։ 1974-ին լոյս տեսած է արաբերէն, իսկ 1983-ին՝ անգլերէն։

Հեղինակած է բանասիրական աշխատութիւններ, ինչպէս «Հայ բանաստեղծութեան ակունքները» (գիրք Ա., 1977), «Պատմութեան եւ առասպելի սահմանները» (1986) եւ ուրիշներ։

Դասական ուղղագրութեան կողմնակից եղած է,  ու այդ նիւթով հրատարակած է «Մէկ ազգ՝ մէկ ուղղագրութիւն» (2002) գրքոյկը եւ «Մեր Մեծասքանչը» (2003) գործը։

Շարք մը հատորներ լոյս տեսած են յետմահու։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ
Սեդրակ Բարխուդարեան

**Սեդրակ Բարխուդարեան** (), հայ հնագէտ, պատմաբան, վիմագրագէտ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Սալմաստ գաւառի Հաֆթուան գիւղը (Իրան)։ 1928 թուականին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի պատմագրական ճիւղը։

1932-1937 թուականներուն հնագիտական գիտարշաւներ ղեկավարած է՝ իբրեւ Հայաստանի պատմութեան պետական թանգարանի գիտաշխատող։ 

1933-ին հրատարակած է «Վելիքուխի երկիրը» արժէքաւոր աշխատութիւնը, որ նուիրուած էր Ուրարտուի արեւելեան շրջանին (ներկայիս՝ Գեղարքունիք, Սեւանայ լիճի շրջակայքը), իսկ 1935-ին՝ «Սովետական Հայաստանի հնութիւնների տեսակներն ու նրանց պահպանման անհրաժեշտութիւնը», որ իր տեսակին մէջ առաջին աշխատութիւնն էր։

Բարխուդարեանի գիտական գործունէութիւնը ընդհատուած է ստալինեան բռնաճնշումներուն պատճառով։

1937-1948-ին աքսորուած է Սիպերիա, իսկ Երեւան վերադարձէն ետք առաջարկուած է հեռանալ Հայաստանէն։ Հաստատուած է Աբխազիա, ուր գրած է իր աքսորի շրջանի պատմութիւնները, որոնք մնացած են անտիպ։

1954-ին Ս. Բարխուդարեան սկսած է աշխատիլ Գիտութիւններու Ակադեմիայի պատմութեան հիմնարկին մէջ, իսկ 1957-ին պաշտպանած է թեկնածուական (առաջին դոկտորական) աւարտաճառը։

1960-ին հիմնադրած է Գիտութիւններու Ակադեմիայի հնագիտութեան հիմնարկի վիմագրութեան բաժինը, իսկ 1963-ին լոյս ընծայած է «Միջնադարեան հայ ճարտարապետներ եւ քարգործ վարպետներ» մենագրութիւնը։

Կազմած է «Դիւան հայ վիմագրութեան» հայատառ վիմական արձանագրութիւններու ժողովածուի 2րդ-5րդ պրակները (1960-1973)։

Խմբագրած է Յովսէփ Օրբելիի հեղինակած առաջին պրակը՝ Անիի մասին (1966), երկրորդ եւ երրորդ պրակները լոյս տեսած են 1960-ին (Սիւնիք) եւ 1967-ին (Վայոց ձոր), իսկ վերջին երկուքը՝ յետմահու (1973 եւ 1982)։

1973-ի պրակը նուիրուած էր Գեղարքունիքի, Վարդենիսի, Մարտունիի եւ Կամոյի (Գաւառ) յուշարձաններուն, իսկ 1982-ի պրակը՝ Արցախին։

Բարխուդարեան հրատարակած է ընդամէնը 3.852 արձանագրութիւն։

Սեդրակ Բարխուդարեան մեծ վաստակ ունի հայ վիմագրագիտութեան զարգացման գործին մէջ։ Ան առաջակած է վիմագրական ժողովածուներու կազմութեան համար օգտուիլ վանքերուն եւ Մատենադարանին մէջ պահուող մատեաններէն, որոնց մէջ կան նախապէս ընդօրինակուած բազմաթիւ արձանագրութիւններ, որոնք այժմ գոյութիւն չունին կամ մեզի հասած են քայքայուած կամ եղծուած վիճակի մէջ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ
Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ
Յովհաննէս Հիւնքեարպէյէնտեան

**Յովհաննէս Քհն. Հիւնքեարպէյէնտեան** (աւազանի անունով՝ Թադէոս, ), հայ բառարանագիր։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Պոլիս։ Իր հայրը, քահանայ ու գրագէտ եղած է իրեն նման, նոյնպէս կոչուած է Տ. Յովհաննէս Հիւնքեարպէյէնտեան։ Կրթութիւնը ստացած է Մայր Եկեղեցւոյ կից դպրոցին մէջ, ուր անոր հայերէնի ուսուցիչը եղած է ժամանակի նշանաւոր մանկավարժներէն ու մտաւորականներէն մէկը՝ Գրիգոր Փէշտիմալճեանը։

Ուսուցչութիւն ըրած է Կէտիկփաշայի, Խասգիւղի եւ Բերայի թաղերու հայկական դպրոցներու մէջ։

Ամուսնացած է 1849-ին եւ քահանայ ձեռնադրուած՝ Յակոբոս Սերոբեան Պատրիարքի (1839-1840, 1848-1856) կողմէ, 1852-ին։

Յովհաննէս Քահանայ սորված է յունարէն եւ ապա՝ պարսկերէն ու լատիներէն։ Սկսած է ուսումասիրել հայերէն բառերու ծագումը։

1864-ին օսմանեան կառավարութեան կողմէ ղրկուած է Փարիզ իբրեւ վերակացու՝ կառավարութեան կողմէ ղրկուած կամ անկէ կրթաթոշակ ստացած ուսանողներու։

1876-ին վերադառնալով Պոլիս, շարունակած է իր բառագիտական ուսումնասիրութիւնները։

Նկատուած է քաջ յունագէտ եւ երկու տարի իրեն վստահուած է հայերէն Աստուածաշունչի բաղդատականը կատարել յունարէն բնագրին հետ։

Ստուգաբանական բառարան մը կազմած է, որուն հրատարակութիւնը ուշացած է հիւանդութեան պատճառով։ Վերջապէս լոյս տեսած է 1894-ին, սակայն Յովհաննէս Քհն. Հիւնքեարպէյէնտեան մահացած է նոյն տարին՝ 28 Դեկտեմբերին։

Սակայն, հակառակ հեղինակի հայերէնի, ինչպէս եւ վերոյիշեալ լեզուներու իմացութեան, բառարանը խիստ քննադատութեան արժանացած է իր թերիներուն պատճառով, յատկապէս գիտական մեթոտի պակասը եւ լեզուագիտական օրէնքներու բացակայութիւնը։ Ան ջանացած է բառերու ծագումը բացատրել հնչական կամ իմաստային ենթադրեալ նմանութիւններով, առանց փորձելու կանոններ գտնել, որոնք իր վարկածներուն տրամաբանական հիմք ընծայէին։ Այսօր, Յովհաննէս Քհն. Հիւնքեարպէյէնտեանի բառարանը միայն պատմական հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ
Կտաւատ

մինի
**Կտաւատ** (լատին․՝ *Línum usitatíssimum*), միամեայ եւ բազմամեայ խոտաբոյսերու ընտանիքէն: 

Կտաւատի սերմին ծննդավայրն է հին Հնդկաստանը:

## Կենսաբանական նկարագիր
Ցօղունը կանգուն է, ճիւղաւորուող, բարձրութիւնը՝ մինչեւ 50 սմ։ Տերեւները հերթադիր են, հազուադէպ՝ հակադիր, նշտարաձեւ, ամբողջաեզր եւ գեղձային։

Ծաղկաբոյլը կեղծ հովանոց է կամ գալարք, հազուադէպ՝ ոլորք, ծաղիկները՝ կապոյտ, երկնագոյն, վարդագոյն, կարմիր, դեղին եւ ճերմակ։ Կը ծաղկի Մայիսէն մինչեւ օդը ցրտէ։
մինի
Պտուղը հինգբնանի, կլոր կամ ձուաձեւ տուփիկ է, սերմերը՝ գորշ դեղնաւուն, մանր ու հարթ։

### Կտաւատի սերմերուն յատկանիշները
ձախից|մինի|Կտաւատի սերմեր

* Կ'ապահովեն աղիքներու առողջ գործունէութիւնը եւ կը բուժեն փորկապութիւնը` շնորհիւ մանրաթելերուն:
* Յաճախակի օգտագործումը կը բարելաւէ արեան մէջ շաքարի կարգաւորումը եւ կը նուազեցնէ սիրտի հետ կապուած հիւանդութիւններու հաւանականութիւնը:
* Կը նպաստեն հորմոնային հաւասարակշռութեան եւ բարենպաստ դեր կրնան խաղալ կրծքագեղձի քաղցկեղի կանխարգիլման մէջ:
* Սննդագէտները խորհուրդ կու տան միշտ բովել եւ փոշիի վերածել կտաւատի սերմերը, քանի որ հում վիճակի մէջ անոնք դժուարամարս են:
## Արտադրութիւնը տարբեր երկիրներու մէջ
մինի|300px|Ծաղիկները

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սերմեր
Շոմինը

մինի
**Շոմին** (լատին․՝ *Spinacia oleracea*), ծմել, սպանախ, թելուկազգիներու ընտանիքի երկտուն, միամեայ կամ երկամեայ բոյսերու ցեղ։ 

### Յատկութիւններ
Շոմինը ունի օգտակար յատկութիւններ. 

* Լիւթէինով հարուստ շոմինը կը պահպանէ լաւ տեսողութիւնը եւ կը պաշտպանէ տարիքի հետ կապուած աչքի հիւանդութիւններէն:
* Սէ. կենսանիւթով եւ երկաթով հարուստ շոմինը կը պայքարի յոգնածութեան դէմ:
* Կենսանիւթերով եւ հանքայիններով հարուստ շոմինը քիչ ջերմուժ եւ ճարպ կը պարունակէ` հետեւաբար յանձնարարելի է նիհարնալ փափաքողներուն եւ առողջ սննդակարգի հետեւողներուն:
* Հակաօքսիտաններով հարուստ շոմինը կը դանդաղեցնէ տարիքի յառաջացման հետ կապուած յիշողութեան տկարացումը:
* Շոմինը կարելի է ուտել հում կամ եփած` երկու տարբերակներն ալ օգտակար են առողջութեան: Եփած շոմինը աւելի հարուստ է` կիրով, Ա. կենսանիւթով, մանրաթելով, բնասպիտով, երկաթով եւ զինկով, մինչդեռ հում շոմինը աւելի հարուստ է լիւթէինով, ֆոլաթթուով եւ Սէ. կենսանիւթով:
* Հետազօտութիւնները պարզած են, որ շոմինը կը կանխէ քաղցկեղի եւ աղի ուտելիքներու պահանջը:

## Շոմինով եւ Ֆեթթա պանիրով ծալլիկ
***Խմորին համար`***

* 2 գաւաթ ալիւր
* 1 ապուրի դգալ թթխմոր
* 1 ապուրի դգալ շաքար
* 1,5 ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ
* Կէս գաւաթ գաղջ ջուր

***Միջուկին համար`***

* 200 կ շոմին
* Կէս գաւաթ մանրուած սոխ
* 100 կ ֆեթա պանիր
* Կէս թէյի դգալ կարմիր փոշի պղպեղ
* Կէս թէյի դգալ աղ
* 2 ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ

***Երեսը զարդարելու համար`***

Հաւկիթի դեղնուց, շուշմայ, սեւագնդիկ

***Պատրաստութիւն***

Խմորը շաղել, երեսը ծածկել եւ ձգել, որ 1 ժամ հանգչի:

Խորունկ ամանի մը մէջ խառնել միջուկին բաղադրիչները եւ թեթեւ շաղել:

Խմորը երկուքի բաժնել, գրտնակել, առաջինը տեղաւորել ափսէին յատակին, պատառաքաղով ծակծկել եւ վրան տարածել միջուկը: Երկրորդ կտորով ծածկել միջուկը եւ մատներով սեղմել խմորին ծայրամասերը, որպէսզի յատակի խմորին փակչի եւ միջուկը եփի ժամանակ դուրս չելլէ:

Խմորին երեսը հաւկիթի դեղնուցով ծեփել, ապա շուշմայ եւ սեւագնդիկ ցանել եւ 180 ջերմաստիճանով փուռի մէջ եփել, մինչեւ երեսը ոսկեգոյն դառնայ:

## Ընկոյզով շոմին (Պահքի ուտեստ)
***Բաղադրութիւն***

* 1 քիլօ շոմին
* 1 բաժակ ընկոյզ
* 2-3 ապուրի դգալ քացախ
* կէս բաժակ ջուր
* Աղ, սեւ պղպեղ
* սխտոր (2 պճեղ)
* 2 ապուրի դգալ մանրուած ազատքեղ

***Պատրաստութիւն***

Շոմինը խաշել, քամել եւ աղալ: Ընկոյզը աղալ, հարելով քիչ-քիչ ջուր լեցնել, մինչեւ որ թթուասերի թանձրութեամբ խառնուրդ մը ստացուի: Յետոյ յաջորդաբար աւելցնել` քացախը, աղը, պղպեղը, մանրուած ազատքեղը, ճզմուած սխտորը եւ լաւ խառնել:

Ստացուած թանձրուկը խառնել աղացած շոմինին հետ, ըստ ճաշակի ձեւաւորել եւ բաց ամանի մը մէջ շարել ու զարդարել նռան հատիկներով, ընկոյզի կտորները, ազատքեղի տերեւներով:

## Շոմինով աղցան
450 կրամ թարմ շոմին

2 կարմիր խնձոր

6 շերտ պէյքըն

1 սոխ

3 ապուրի դգալ խնձորի քացախ

1 սուրճի դգալ շաքար

1 սուրճի դգալ մանանեխ

4 ապուրի դգալ ձէթ

25 կրամ գինձ (սնոպար)

Աղ, սեւ պղպեղ

***Պատրաստութիւն***

Աղցանի խորունկ ամանի մը մէջ դնել լուացուած եւ ցամքեցուած շոմինի թարմ տերեւները:

Փոս ամանի մը մէջ պատրաստել թացանը` յաջորդաբար խառնելով քացախը, շաքարը, մանանեխը, աղը, պղպեղն ու ձէթը:

Շերտել խնձորները եւ աւելցնել շոմինին վրայ, աւելցնել նաեւ մանրուած սոխը:

Տապակի մը մէջ միասին խորովել պէյքընն ու սնոպարը, աւելցնել շոմինին, սոխին եւ խնձորին վրայ: Թացանը թափել խառնուրդին վրայ եւ խառնել:

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բոյսեր
Ճէյմս Մանտալեան

**Ճէյմս Մանտալեան** (), ամերիկահայ խմբագիր։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Օվաճըգ (Նիկոմեդիա)։ 1900-ականներու սկիզբը փոխադրուած է Միացեալ Նահանգներ։ Նեպրասքա նահանգի Իւնիըն գոլէճի մէջ կրթութեան վկայական ստացած եւ ապա պատմութեան հետեւած է Նեպրասքայի համալսարանը։ 

## Գործունէութիւն
Դասաւանդած է նահանգի երկրորդական վարժարաններու մէջ  մինչեւ Պոսթըն փոխադրուիլը, ուր Հարվըրտ համալսարանի մէջ պատմութեան մագիստրոսի տիտղոս ստացած է։

Աւելի ուշ, դեղագործութիւն ուսանած եւ աշխատելու արտօնագիր ստացած է, բայց շուտով դարձած է նորահաստատ «Հայրենիք Ուիքլի»ի առաջին խմբագիրը 1934-ին (1969-ին վերանուանուած է «Արմինիըն Ուիքլի»)։

Մանտալեան խմբագրական իր աշխատանքը շարունակած է 36 տարի, մինչեւ հանգստեան կոչուիլը 1970-ին։ Ան նաեւ եղած է Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութեան առաջին գործադիր քարտուղարը։

Հրատարակած է «Հայոց պատմութեան հիմնական կէտեր» (1938), «Ո՞վ են դաշնակցականները» (1944) եւ «Ի՞նչ կ՚ուզեն հայերը» (1946) անգլերէն գրքոյկները, իսկ անգլերէնի թարգմանած է Սիմոն Վրացեանի «Հայաստան եւ Հայկական Հարցը» (1943) հատորը։

1948-ին, Մանտալեան հիմնադիր խմբագիրը դարձած է «Հայրենիք»ի ուրիշ հրատարակութեան՝ «Արմինիըն Ռիվիւ» հանդէսին, մինչեւ 1969։ 

Իր խմբագրական աշխատանքի կողքին, բեղուն հրապարակագրական եւ ուսումնասիրական գործ կատարած է, կատարելով նաեւ բազմաթիւ կարեւոր թարգմանութիւններ հայ գրականութենէն։

Հրատարակած է գրքոյկ մը «Անդրկովկասի հայկական խլուած հողերը» (1961) եւ Ռուբէն Տէր Մինասեանի «Հայ յեղափոխականի մը յուշերը» հատորին ամփոփ տարբերակը մէկ հատորով՝ «Հայ ազատամարտիկներ» խորագրով (1963)։

Մանտալեան նաեւ յաճախ աշխատակցած է «Հայրենիք» օրաթերթին եւ ամսագրին, ինչպէս եւ սփիւռքահայ այլ հրատարակութիւններու։

1954-ին հրատարակած է «Վարդանանց պատերազմը» խորագրով հայերէն ուսումնասիրութիւնը։

Հանգստեան կոչուելէ ետք, Մանտալեան «Հայրենիք»ի հրատարակութիւններու պատուակալ խմբագիր դարձած է 1970-էն մինչեւ մահ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ
Սեւագնդիկ

մինի
**Սեւագնդիկ,** ծաղկաւոր բոյսի տեսակ մը, որ կը մշակուի իր սերմերուն համար։ 

## Տարածում
Բոյսը կը մշակուի Արեւմտեան Ասիոյ՝ Արաբական թերակղզիին, Կիպրոսի, Թուրքիոյ, Իրանի եւ Իրաքի մէջ։  

Անիկա կը մշակուի նաեւ Արեւելեան Եւրոպայի որոշ շրջաններու մէջ (Պուլկարիա, Ռումանիա)։ 

## Նկարագրութիւն
ձախից|մինի
* Բարձրութիւնը՝ շուրջ 20-30 սմ, երբեմն՝ 40 սմ։
* Սաղարթը՝ բարակ եւ փետրազարդ, կանաչաւուն։
* Ծաղիկները՝ երկնագոյն կամ ճերմակ թերթերով եւ կը դասաւորուին բաց ձեւով։
* Պտուղները՝ պարկիկաձեւ, որոնք կը պարունակեն բազմաթիւ մանր սեւ սերմեր։
## Օգտագործում

* **Խոհանոց** – սերմերը կը գործածուին իբրեւ համեմ։ Անոնք յատկապէս տարածուած են արաբական, իսլամական (հալալ) եւ հարաւասիական խոհանոցներու մէջ։ Սերմերը կը գործածուին հացերու, աղանդերու, թթուներու եւ բազմազան ուտեստներու համեմադրման համար։
* **Աւանդական բժշկութիւն** – Բազմաթիւ մշակոյթներու մէջ սերմերը գործածուած են աւանդական բժշկութեան մէջ՝ իբրեւ մարսողական համակարգը նպաստող եւ ընդհանուր առողջութիւնը զօրացնող։ Իսլամական աւանդութեան մէջ յիշուած է իբրեւ «շիֆայ»՝ բուժիչ հատիկ, եւ դարերու ընթացքին ունեցած է խորհրդանշական արժէք։
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սերմեր
Արմէն Գուլակեան

**Արմէն Գուլակեան** (), հայ դերասան, բեմադրիչ,  թատերագիր եւ թատերական գործիչ։ Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտ (1940)։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Թիֆլիս, արհեստաւորի ընտանիքի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է քաղաքային տարրական դպրոցին մէջ։ Այնուհետեւ, մտած է Ներսիսեան դպրոց, զոր աւարտած է 1921-ին։

1918-1919ին ուսանած է դերասաններ Ամօ Խարազեանի եւ Օվի Սեւումեանի աշխատանոցներուն մէջ, իսկ 1921-1924ին՝ Մոսկուայի հայկական տրամաթիք աշխատանոցին մէջ։

## Գործունէութիւն
1925-ին Թիֆլիս վերադառնալով, Գուլակեան մտած է հայկական թատրոն, սկիզբը իբրեւ մասնագիտական, ապա՝ իբրեւ երկրորդ բեմադրիչ։

Ան փորձած է կազմակերպել ինքնուրոյն թատրոն-աշխատանոց Մոսկուայի աշխատանոցի այն շրջանաւարտներէն, որոնք Թիֆլիս կը գտնուէին, բայց չէ յաջողած։

### Դիլիջանի մէջ
Առողջական խնդիրներու պատճառով, Գուլակեան ստիպուած եղած է Դիլիջան փոխադրուիլ՝ 1926 թուականին։

Կազմակերպած է «Երեւանի բանուորական շրջիկ թատրոն»ը Դիլիջանի մէջ, որուն բեմագիրները ինք գրած ու բեմադրած է, մասնակցելով նաեւ իբրեւ դերասան։

### Եւրեւանի մէջ
Առողջական վիճակի բարելաւումէն ետք, Գուլակեան տեղափոխուած է Երեւան եւ ընդունուած՝ Առաջին պետթատրոն (1937-ին վերանուանուած՝ Գաբրիէլ Սունդուկեանի անուան ակադեմական թատրոն)։

1927-էն սկսեալ, եղած է թատրոնի բեմադրիչ, իսկ 1930-1938 եւ 1944-1953 թուականներուն՝ գլխաւոր բեմադրիչ։

Անոր գլխաւոր բեմադրութիւններէն եղած են Սունդուկեանի «Խաթաբալա» (1927), «Պէպօ» (1929, 1935, 1948) եւ Շէյքսփիրի «Մաքպէթ» (1933) թատերախաղերը, ուր Գուլակեան յաջողած է ստեղծել բեմական հետաքրքրական կացութիւններ եւ իր սեփական մտայղացումը բացայայտել։

1938-ին Գուլակեան գործի անցած է Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէթի ակադեմական թատրոնը իբրեւ գլխաւոր բեմադրիչ, այդ պաշտօնը վարելով 1938-1945 եւ 1958-1960 թուականներուն։ Հոն բեմադրած է Արմէն Տիգրանեանի «Անոյշ»ն ու «Դաւիթ Բէկ»ը, Տիգրան Չուխաճեանի «Արշակ Բ.»ը, Ժորժ Պիզէի, Ճիւզեփփէ Վերտիի, Ճաքոմօ Փուչինիի եւ ուրիշներու օփերաները։

Կարճ ժամանակով, 1955-1956ին Ստանիսլաւսկիի անուան ռուսական թատրոնի գլխաւոր բեմադրիչը եղած է։

Վաստակաւոր բեմադրիչը 1940-ին Հայաստանի վաստակաւոր արուեստագէտի տիտղոսը ստացած է, իսկ 1946-ին ու 1950-ին Հայաստանի պետական մրցանակի (այդ ժամանակ՝ Ստալինի անունով) երրորդ աստիճանի դափնեկիր եղած է։

Գուլակեան գրած ու բեմադրած է շարք մը թատերախաղեր, դերեր խաղացած է «Նամուս» (1925) եւ «Պէպօ» (1935) շարժանկարներուն մէջ, իսկ 1944-էն սկսեալ դերասաններու եւ բեմադրիչներու խումբեր ղեկավարած է Երեւանի պետական գեղարուեստա-թատերական հիմնարկին մէջ։

Երեւանի մէջ փողոց մը իր անունը կը կրէ։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ
Ստորոգութիւն:Հայ բեմադրիչներ
Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ
Մանրալիք Փուռ

մինի
**Մանրալիք Փուռ,** (Անգլ.՝ Microwave Oven): Մանրալիքները ելեկտրամագնիսական ճառագոյթումներ են զորս կարելի է բաղդատել ձայնասփիւռին եւ հեռատեսիլին ընդունած ճառագայթներուն հետ: Այդ ճառագայթները կ'արագացնեն կերակուրներուն մէջ գտնուող ջուրի *մոլեգիւլ*ներու շարժումները: Իրարու քսուելով, անոնք կը յառաջացնեն ջերմութիւն եւ կերակուրը արագօրէն կը տաքցնեն կամ կ'եփեն:

### Տեղեկութիւններ
* Մանրալիքին առջեւ կենալը եւ մէջը եփող ուտելիքին հետեւիլը ոչ մէկ վտանգ կը ներկայացնէ, անոր ելեկտրական ալիքները ո՛չ դռնակէն եւ ո՛չ ալ ճեղքերէն դուրս կ'ելլեն:
* ARC-ն (Քաղցկեղի հետազօտութեան հիմնարկը) կը հաստատէ, որ տակաւին չէ փաստուած մանրալիքի գործածութեան եւ քաղցկեղի յառաջացման միջեւ ուղղակի կապի մը առկայութիւնը:
* Մանրալիքին մէջ ուտելիքները կը կորսնցնեն իրենց կենսանիւթերն ու հանքայինները 60 տոկոսով կը կորսնցնեն , բայց այս երեւոյթը միայն մանրալիքին չի վերաբերիր, այլ բոլոր եփի ձեւերուն, որոնց ընթացքին ջերմաստիճանը բարձր է, այսինքն 100 ջերմաստիճանը կ'անցնի:
* Պէտք է խուսափիլ մանրալիքին մէջ կերպընկալ ամանեղէն գործածելէ:
* Մանրալիքին մէջ եփող կերակուրը պէտք չէ համեմել, պէտք է սպասել եփի աւարտին, որովհետեւ նախօրօք համեմուած ուտելիքները կը կորսնցնեն իրենց համը: Նախընտրելի է զանոնք համեմել մանրալիքէն դուրս բերելէ ետք: Ինչ կը վերաբերի աղին, անիկա կը վնասէ ուտելիքին համաչափ եփին եւ կը չորցնէ զայն:

### Հետաքրքրական
ձախից|մինի
1991-ին, Ճափոնական «Թոշիպա» հաստատութիւնը արտադրած է մանրալիք փուռ մը որ ինքնիրեն կը հակակշռէ սննդեղէններու եփելու աստիճանը: Փուռը յատուկ սարքերով կրնայ չափել սննդեղէնին ծանրութիւնը, խտութիւնը եւ ջերմաստիճանը: Անոր համակարգիչը այս տուեալները նկատի առած կ'որոշէ պարունակած սննդեղէնին յարմարագոյն ժամանակն ու ջերմութեան զօրութիւնը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ելեկտրական սարքեր
Օմեկա 6 ճարպաթթու

մինի|200x200փքս|Երեկոյեան գարնանածաղիկը (''O. biennis'' ) կ'արտադրէ օմեկա-6 ճարպաթթուի տեսակ մը՝ γ-լինոլենաթթու պարունակող իւղ:
**Օմեկա-6 ճարպաթթուներ,** նաեւ կը կոչուին **ω-6 ճարպաթթուներ** կամ **''n''-6 ճարպաթթուներ,** կը պատկանին «polyunsaturated» ճարպաթթուներու ընտանիքին, որոնք ունին ընդհանուր ածխածին-ածխածին վերջնական կրկնակի կապ մը՝ «*n* -6»։

## Առողջութեան վրայ հետեւանքները
Սիրտի ամերիկեան հաստատութիւնը «կ'աջակցի օմեկա-6 ճարպաթթուներու ընդունումը առողջ կենսակերպի եւ սննդակարգի պարագային»:

2018-ի վերանայումը ցոյց կու տայ, որ օմեկա-6 ճարպաթթուներու աւելցած ընդունումը կը նուազեցնէ ընդհանուր քոլեսթերոլը եւ կրնայ կանխել սիրտի կաթուածը:

2023-ի տուեալները պարզած են, որ օմեկա-6 ճարպաթթուները կապուած են արեան բարձր ճնշման աւելի ցած մակարդակին հետ:
մինի

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Ճարպաթթուներ
Սարգիս Պաղտասարեան

**Սարգիս Պաղտասարեան** (), հայ քանդակագործ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Հադրութի շրջանի Բանաձոր գիւղին մէջ։ Ընտանիքը տեղափոխուած է Երեւան։ Սորված է Պուշկինի անուան դպրոցին եւ Ղուկաս Ղուկասեանի անուան պիոներ-դպրոցականներու պալատի քանդակագործական խմբակին մէջ։

Մասնակցած է  «Մեր պատանի ստեղծագործողները» հանրապետական ցուցահանդէսին եւ առաջին մրցանակը շահած։

1942-ին ուսանած է Պաքուի թիւ 1 հրետանային ուսումնարանին մէջ։ Աւարտած է տեղակալի կոչումով եւ ուղարկուած՝ ռազմաճակատ։ Երկու անգամ վիրաւորուած է եւ ծառայած՝ մինչեւ պատերազմի վերջը, քաջաբար դրսեւորելով ինքզինք տարբեր ռազմաճակատներու վրայ մինչեւ Հունգարիա։

1946-ին զօրացրուած է եւ նոյն տարին մտած է Երեւանի գեղարուեստի հիմնարկը, աւարտելով 1952-ին։

1962-ին սկսած է դասաւանդել նոյն հիմնարկին մէջ եւ 1980-ին ստացած է փրոֆեսէորի տիտղոսը։

Սարգիս Պաղտասարեան «Մենք ենք, մեր լեռները» (նաեւ ծանօթ՝ «Ղարաբաղցիներ» անունով) յուշարձանը ստեղծած է 1967-ին։ Հեղինակած է ուրիշ դիմաքանդակներ (Աւետիք Իսահակեան, Յակոբ Պարոնեան, երկուքն ալ՝ 1965), եւ յուշարձաններ (Դաւիթ Բէկ, 1978), ինչպէս եւ իտալական Գառարա քաղաքը գտնուող «Մտածողը» քանդակը (1966)։

## Պարգեւներ
Պաղտասարեան պարգեւատրուած է երկու շքանշաններով, ինչպէս եւ մարտական մետալներով եւ շնորհակալագրերով։

1978-ին ստացած է Հայաստանի ժողովրդական նկարիչի կոչումը եւ 1985-ին պարգեւատրուած է Հայաստանի պետական մրցանակով։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ քանդակագործներ
Տիգրան Փոլատ

**Տիգրան Փոլատ** (), հայ գեղանկարիչ, նկարազարդող։

## Կեանք եւ գործունէութիւն
Ծնած է Աղեքսանդրիա (Եգիպտոս)։ Հայրը հայ էր, մայրը՝ լեհ։ Եգիպտոսի ապագայ վարչապետ Նուպար փաշայի սանը։ Նախնական ուսումը ստանալէ ետք ծննդավայրի յիսուսեաններու դպրոցին մէջ, 17 տարեկանին ընտանիքով հաստատուած է Ֆրանսա՝ Փարիզի, ուր յաճախած է «Միշըլէ» լիկէոնը։ Այնուհետեւ, մտած է Փարիզի համալսարանը, ուր ուսանած է իրաւաբանութիւն, բայց իր դոկտորական աւարտաճառը պաշտպանելէ առաջ լքած է ուսումը, նուիրուելու համար արուեստներու։

Մանկութենէն գծագրութեան հանդէպ մեծ սէր ցոյց տուած Փոլատ որոշած է հետեւիլ իր նախասիրութեան, հակառակ հօր ցանկութեան։

Մտած է Ժուլիան գեղարուեստի ակադեմիան, ուր աշակերտած է յայտնի նկարիչ Ժան-Փոլ Լորանսին եւ նոյնքան յայտնի փորագրիչ Բենժամին-Քոնսթանին։

Սորված է նաեւ շարունակած է հայազգի ծանօթ նկարիչ եւ փորագրիչ Էտկար Շահինի (1874-1947) արուեստանոցին մէջ։

Նուիրուելով փորագրութեան, Փոլատ դարձած է գիրքի նկարազարդման նրբաճաշակ ու հմուտ վարպետ, նկարազարդելով Անաթոլ Ֆրանսի, Փոլ Վալերիի, Վիրգիլիոսի գործեր, եւ յատկապէս համբաւի տիրանալով Լաֆոնթէնի «Առակներ»ու ակադեմական հրատարակութեան պատկերազարդումով (1930)։

Անոր արուեստը յատկանշուած է դիտողականութեամբ ու նուրբ արտայայտչականութեամբ, ինչպէս եւ սեւ ու ճերմակի հարուստ երանգաւորումով։

Կարգ մը աշխատանքներ կը գտնուին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ։

Մասնակցած է ֆրանսացի նկարիչ-փորագրիչներու ընկերութեան տարեկան ցուցահանդէսներուն եւ երկու անգամ արժանացած՝ առաջին մրցանակի։

1926-ին անդամակզած է «Անի» հայ արուեստի շրջանակին եւ յաջորդ տարի մասնակցած է այդ խմբակցութեան ցուցահանդէսին աւելի քան 30 աշխատանքներով։

Ընտրուած է ֆրանսացի նկարիչներու սալոնի դատակազմի անդամ։

Բ. համաշխարհային պատերազմի տարիներուն, Փոլատ տեղափոխուած է Շարթրի շրջանի Շարփոն աւանը, ուր իր մահկանացուն կնքած է։ 

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ
«Լողացող» ներադիտակներ

մինի
**«Լողացող» ներադիտակներ,** մարսողական համակարգին մէջէն անցնող ներադիտակ մը, որ պարկուճով (քեփսիուլ) պատուած դեղահատերու տեսքն ու չափը ունի: 

Նշեալ ներադիտակը հնարած են ճափոնցիները, որ ինքնամուղ է եւ մարսողական համակարգին մէջէն անցած ատեն անոր շարժումները կը հակակշռուին դուրսէն` յատուկ սարքի մը միջոցով:

Անիկա այնպիսի սահուն կերպով կ'անցնի մարսողական համակարգին մէջէն, որ մասնագէտները զայն կոչած են «լողացող» ներադիտակ եւ կամ «ծովանուշ»:

Մասնագէտները յաջողած են այդ բարդ ներադիտակին միջոցով պատկերներ ձեռք ձգել մարսողական համակարգին տարբեր բաժիններէն, ինչպէս նաեւ անոր մէջ տեղադրուած տեսախցիկին միջոցով կրցած են համակարգիչի պաստառին վրայ տեսնել մարսողական ամբողջ համակարգը: 

Գերարդիական այդ ներադիտակը ունի մօտաւորապէս մէկ սանթիմեթր տրամագիծ եւ չորսուկէս սանթիմեթր երկայնք: Անիկա ունի մագնիսական ազդեցութեամբ բանող շարժամուղ մը, որ կարելի կը դարձնէ անոր ուղղութիւնն ու դիրքը ճշգրիտ կերպով հակակշիռի տակ պահել:

**Ինքնամուղ յատկութեամբ օժտուած ներադիտակը**
ձախից|մինի
Նշեալ ներադիտակը մարսողական համակարգին մէջ կը մտնէ` դեղահատի մը նման կլլուելով եւ կամ ներդրուկի մը նման սրբանէն դէպի աղիքներուն մէջ ներմուծուելով:

Պարկուճով մը պատուած դեղահատերու տեսքն ու չափը ունեցող ներադիտակին պատրաստութեան գաղափարը յղացուած է 1980-ական թուականներուն, սակայն անոր պատրաստութիւնը վերջնականապէս ամբողջացած է 2000-ի սկիզբները: Օրին կարելի չէ եղած այդ յատուկ ներադիտակը ինքնամուղ դարձնել եւ, հետեւաբար, անոր ստացած դիրքն ու ուղղութիւնը կախեալ եղած են մարսողական համակարգին օրկաններուն մկաններուն կծկումներէն: Սակայն, ժամանակի ընթացքին մասնագէտները տարբեր փորձարկումներու միջոցով յաջողած են զայն ինքնամուղ դարձնել եւ 2009-ին առաջին ինքնամուղ ներադիտակը փորձարկած են շան մը վրայ:

Ներադիտակը ինքնամուղ դարձնելը նպաստած է, որպէսզի կարելի ըլլայ հակակշիռի տակ պահել անոր ուղղութիւնն ու դիրքը եւ, այդպիսով, յստակօրէն տեսնել ու նկարել մարսողական համակարգին խնդրայարոյց բաժինները:

Մասնագէտները ըսած են, թէ նման ներադիտակ մը հիւանդներուն մատչելի դարձնելը ներկայիս օգտագործելի սարքերէն շատ աւելի նուազ նեղացուցիչ կը դարձնէ մարսողական համակարգին քննութեան ու նկարահանման գործընթացը:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Բժշկական սարքեր
Յովհաննէս Հոլով

**Յովհաննէս Հոլով** (), ԺԷ․ րդ դարու հայ կաթողիկէ վարդապետ, թարգմանիչ եւ գիրքերու հեղինակ։

## Կենսագրական գիծեր
Ծնած է Պոլիս: 1660-1667 թուականներուն ուսանած է Հռոմի եւ Լիոնի դպրոցներուն մէջ, որմէ ետք զբաղած է գիտական, թարգմանչական եւ քարոզչական աշխատանքով։

Իբրեւ կաթողիկէ վարդապետ, նպաստած է կաթոլիկութեան տարածման հայերուն մէջ։ 

Ամսթերտամ տպարան բացած Ոսկան Երեւանցիի առաջին գրաքննիչը եղած է եւ իր գործունէութեամբ պաշտպանած է հայ տպագրիչներու շահերը, եւ այս պատճառով պաշտօնանկ եղած է։

## Աշխատութիւններ
Հեղինակած է շուրջ 15 ինքնուրոյն ու թարգմանական գիրքեր։ Առաջին տպագիր գործը եղած է «Պարտէզ հոգեւոր» (1670) երկի թարգմանութիւնը, եւ ապա հրատարակած է «Զտութիւն հայկաբանութեան կամ Քերականութիւն հայկական» (լատիներէն և հայերէն, 1674) աշխատութիւնը, որուն համար ալ, ըստ աւանդութեան, «Հոլով» կոչուած է։ Այս գիրքի քննութեան նիւթը գրաբարի քերականութիւնն է։ Ներածութեան մէջ նշուած է հայոց լեզուի երեք տարբերակ՝ «հայկական» (այսինքն՝ գրաբար), «աշխարհական» (բարբառներ), «քաղաքական» (հայկականի եւ աշխարհականի խառնուրդը, զոր ատենախօսներն ու փաստաբանները կ՚օգտագործեն)։ Անցնելով բուն քերականութեան, Յովհաննէս Հոլով կ՚որոշէ անոր սահմանները, կը քննէ խօսքի մասերը, շարահիւսութիւնը, կէտադրութիւնը, հնչիւնաբանութիւնը, տաղաչափութիւնը եւ այլն։

1674ին եւս լոյս տեսած «Համառօտութիւն ճարտասանականի արհեստի» աշխատութեամբ, հեղինակը փաստօրէն նոր շրջանի ինքնուրոյն գիտական ոճագիտութեան ու ճարտասանութեան հիմքը դրած է, իսկ «Պարզաբանութիւն հոգենուագ սաղմոսացն» (1687) գիրքով նոր մակարդակի հասցուցած աշխարհաբարի մշակումը եւ առաջին անգամ հրապարակաւ պաշտպանած զայն։

## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Հայ վարդապետներ
Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ
Վիզը

մինի|Կնոջ մը վիզը
**Վիզը** կազմուած է ողնայարի պարանոցային (cervical) եօթը ողնոսկրներէ (vertebra) եւ անոնց միջողնոսկրային սկաւառակներէ (intervertebral disc), պարանոցային ողնածուծէ, ջիղերու, երակներու եւ զարկերակներու հարուստ ցանցէ մը, խումբ մը մկաններէ եւ մկանաձգաններէ (tendon), աւշագեղձերէ եւ խումբ մը օրկաններէ` վահանագեղձ, յարվահանագեղձեր, որկորի սկզբնաժին եւ  խռչափող: Այս բոլորը ծածկուած են եւ պաշտպանուած են մորթով:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Մարդկային մարմին
Սիրտի կաթուած

մինի
**Սիրտի կաթուած**-**տագնապը** կը յառաջանայ, երբ սրտամկաններուն բաւարար չափով թթուածինով յագեցած արիւն չի հասնիր: Այս մէկը հետեւանքն է սիրտի պսակաձեւ զարկերակներու (coronary arteries) ամբողջական եւ կամ մասնակի խցումին: Սիրտի տագնապի պարագային, տեղի կ'ունենայ սրտամկաններու հիւծում եւ մահ, բայց` ոչ անպայման անհատին մահը: 

Սիրտի կաթուածը սիրտի երակներու խցման արդիւնք է: Յաճախ արեան գունդ մը կազմելով սիրտի երակներուն մէջ կամ այլուր, կու գայ ու կը խցէ սիրտի որեւէ երակ` յառաջացնելով սիրտի ու կուրծքի սուր ցաւ ու կաթուած: 

Սիրտի կաթուածը կրնայ յառաջացնել սրտականգառ: Սրտականգառի պարագային, տեղի կ'ունենայ սրտամկաններու անակնկալ եւ շատ արագ պրկում-բաբախում, որ կը կոչուի սրտաբաբախում (arrhythmia):
### Սիրտի երակներու խցանման պատճառներ
* Գիրութիւնը
* Արեան գերճնշումը
* Արեան ճարպային բաղադրիչները եւ անոնց պատերը
* Նիքոթինը – ծխախոտը
* Սնունդի որակը

## Սիրտի կաթուածը՝ կիներու պարագային
Ամբողջ աշխարհի մէջ տարածուած է այն սխալ կարծիքը, թէ սիրտի կաթուածը առաւելաբար տղամարդոց բնորոշ հիւանդութիւն է. մինչդեռ միայն Միացեալ Նահանգներու մէջ սիրտի կաթուածէն տարեկան կը մահանայ 270 հազար կին:

Հիւանդութեան յառաջացման հարցով մեծ դեր կը խաղայ ծխելու հանգամանքը, քանի որ ծխող կիները չորս անգամ աւելի ենթակայ են սիրտի կաթուածի, քան չծխողները:

Սրտաբանները կիներուն պարագային սիրտի կաթուածէն մահացութիւններու թիւը նուազեցնելու համար կոչ կ'ուղղեն` ստուգելու արեան ճնշումը, քոլեսթերոլը, շաքարի տոկոսը, եւ այլն: Առողջարար սննդակարգը, մարզանքը եւ բնականոն կշիռքը լաւագոյն տարբերակներն են սիրտի կաթուածէ խուսափելու:

#### Վեց նախանշանները

Մասնագէտ սրտաբանները ներկայացուցած են այն վեց նախանշանները, զորս կիները պէտք չէ անտեսեն եւ անոնց առկայութեան պարագային դիմեն բժիշկին.

* Շնչառութեան դժուարութիւն
* Ուսերու, ձեռքերու, մէջքի կամ ծնօտի ցաւ
* Անբացատրելի, անհիմն յոգնածութիւն
* Չափազանց քրտնարտադրութիւն
* Սիրտ խառնուք եւ գլխացաւ
* Անհանգստութեան զգացում:
## Ծանօթագրութիւններ

Ստորոգութիւն:Սիրտ
Ստորոգութիւն:Սիրտի հիւանդութիւններ