Կրոնական բռնություն

**Կրոնական բռնությունը** կրոնի հիմման վրա կատարվող բռնություն է, որը ներառում է ոտնձգություններ, նվաստացումներ և հոգևոր բռնություն: Կրոնական բռնությունը կարող է նաև ներառել կրոնի չարաշահումը եսասիրական, աշխարհիկ կամ գաղափարախոսական նպատակներով, ինչպիսին է հոգևորականի դիրքի չարաշահումը.:

Կրոնական բռնությունը կարող է շարունակվել կրոնական առաջնորդների կամ կրոնական համայնքի այլ անդամների կողմից, և դա կարող է տեղի ունենալ ցանկացած կրոնում կամ հավատքում: Կրոնական բռնության որոշ օրինակներ են կրոնական ուսմունքների օգտագործումը բռնությունը արդարացնելու համար, խիստ կրոնական կանոնների և սովորույթների կիրառումը, որոնք վնասակար են, կրոնական նորմերին չհամապատասխանող անհատներին ամոթահար անելը կամ մեկուսացնելը, կրոնական իշխանության օգտագործումը ուրիշներին մանիպուլյացիայի ենթարկելու կամ վերահսկելու համար, և կրոնի անունից բժշկական օգնության կամ այլ հիմնական կարիքների հասանելիության մերժումը:

Կրոնական բռնությունը կարող է լուրջ և երկարատև հետևանքներ ունենալ անհատների և համայնքների վրա, ներառյալ հոգեբանական տրավմա, հուզական տառապանք, հավատքի կորուստ և նույնիսկ ֆիզիկական վնաս: Կարևոր է, որ անհատները և կրոնական համայնքները տեղյակ լինեն կրոնական բռնության նշանների մասին և քայլեր ձեռնարկեն դրա տեղի ունենալը կանխելու համար:

## Հոգեբանական
«Կրոնական բռնություն» տերմինի մեկ հատուկ իմաստը վերաբերում է հոգեբանական մանիպուլյացիային և անձին պատճառված վնասին՝ օգտագործելով իրենց կրոնի ուսմունքները: Սա կատարվում է նույն կամ նմանատիպ հավատքի անդամների կողմից, որը ներառում է կրոնի ներսում իշխանության դիրքի օգտագործումը: Այս ամենից հաճախ ուղղված է երեխաների և հուզականորեն խոցելի մեծահասակների նկատմամբ, և նման բռնության դրդապատճառները տարբեր են և կարող են լինել տարբեր մտադրություններով:

Նույնիսկ բարի մտադրություններով կրոնական բռնությունը կարող է ունենալ երկարատև հոգեբանական հետևանքներ, ինչպիսիք են՝ զոհի մոտ ֆոբիաների կամ երկարատև դեպրեսիայի զարգացումը: Նրանք կարող են ունենալ ամոթի զգացում, որը շարունակվում է նույնիսկ կրոնը լքելուց հետո: Մարդը կարող է նաև մանիպուլյացիայի ենթարկվել՝ խուսափելու օգտակար գործողությունից (օրինակ՝ բժշկական բուժումից) կամ վնասակար վարքագծի մեջ մտնելու համար:

Իր *[[Religious Abuse]]* գրքում քահանա Քեյթ Ռայթը նկարագրում է նման բռնության մի օրինակ: Երբ նա երեխա էր, նրա քրիստոնյա գիտնական մայրը ծանր հիվանդացավ և ի վերջո համոզվեց բժշկական օգնություն խնդրել ստացիոնար հաստատությունում: Նրա եկեղեցու անդամները գնացին բուժման կենտրոն՝ համոզելու նրան վստահել աղոթքին, այլ ոչ թե բուժմանը, և հեռանալ: Նա շուտով մահացավ դրանից հետո: Թեև եկեղեցու անդամները կարող էին որևէ չարամիտ մտադրություն չունենալ, իրենց կրոնի ուսմունքների օգտագործումը Ռայթի մորը մանիպուլյացիայի ենթարկելու համար, ի վերջո, հանգեցրեց նրա մահվան:

200 համալսարանական ուսանողների շրջանում անցկացված ավելի վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ուսանողների 12.5%-ը հայտնել է, որ ենթարկվել է կրոնական կամ ծիսական բռնության առնվազն մեկ ձևի: Հետազոտությունը, որը հրապարակվել է *[[Journal of Interpersonal Violence]]* ամսագրում, ցույց է տվել, որ կրոնական/ծիսական բռնությունը կարող է հանգեցնել հոգեկան առողջության հետ կապված խնդիրների, ինչպիսիք են դիսոցիատիվ խանգարումները:

Կրոնական բարոյականությունը որոշ դեպքերում կարող է նպաստել զոհի մեղադրելու երևույթին:

### Երեխաների նկատմամբ
Երեխաների նկատմամբ կրոնական հիմքով հոգեբանական բռնությունը կարող է ներառել ուսմունքների օգտագործումը՝ երեխաներին վախի միջոցով ենթարկելու կամ երեխային իրենց կոնկրետ կրոնի համոզմունքներ ներշնչելու համար՝ միաժամանակ ճնշելով այլ տեսակետներ: Հոգեբան Ջիլ Միտոնը սա նկարագրում է որպես երեխայի անձնական բարոյականության և համոզմունքների համակարգ ձևավորելու հնարավորության ճնշող քայլ: դա նրանց դարձնում է լիովին կախված իրենց կրոնից կամ ծնողներից, և նրանք երբեք չեն սովորում քննադատաբար վերլուծել ստացած ինֆորմացիան: Նմանապես, երեխային վերահսկելու համար վախի և դատողական միջավայրի (օրինակ՝ դժոխքի գաղափարի) օգտագործումը կարող է տրավմատիկ լինել:

## Հոգևոր
Հոգևոր բռնությունը ներառում է.

* Հոգեբանական և հուզական բռնություն

* Ֆիզիկական բռնություն, ներառյալ ֆիզիկական վնասվածք (օրինակ՝ թաթբիր) և ապրուստի միջոցից զրկում։

* Սեռական բռնություն

* Ցանկացած գործողություն՝ գործերով կամ խոսքերով, որը ամոթահար է անում կամ նվազեցնում է անձի արժանապատվությունը։

* Սպառնալիք և հոգևոր իշխանությանը ենթարկվելու պահանջ՝ առանց որևէ այլախոհության իրավունքի։

* Անձի հոգևոր կամ բնական հարցերում ազատ կամք դրսևորելու հիմնական իրավունքի անհիմն վերահսկողություն։

* Կեղծ մեղադրանքներ և կրկնվող քննադատություն՝ անձին պիտակավորելով, օրինակ՝ անհնազանդ, ապստամբ, հավատքից զուրկ, դիվահար, հավատուրաց, եկեղեցու կամ աստվածության թշնամի։

* Մեկուսացում, խմբից դուրս ընտանիքից և ընկերներից բաժանում, իրավազուրկ կամ օտարացում՝ պաշտամունքային-կրոնական կամ հոգևոր կամ բնիկ համոզմունքների պատճառով։

* Էզոտերիզմ, թաքնված օրակարգեր և պահանջներ, որոնք անդամներին բացահայտվում են միայն այն ժամանակ, երբ նրանք հաջողությամբ անցնում են հավատքի տարբեր փուլերով:

* Հոգևորականության, միստիցիզմի կամ այդ կրոնի անդամներին բնորոշ այլ գաղափարախոսությունների հարկադիր կիրառում: Հետևորդների ֆինանսական շահագործում կամ ստրկացում:

### Նախապատմություն
«Հոգևոր բռնություն» տերմինը ենթադրաբար ստեղծվել է քսաներորդ դարի վերջին՝ եկեղեցական առաջնորդների կողմից իշխանության ենթադրյալ չարաշահմանը վերաբերելու համար, չնայած որոշ գիտնականներ և պատմաբաններ կվիճարկեին այդ պնդումը՝ մեջբերելով տերմինի նախորդ գրական դրսևորումները կրոնի և հոգեբանության վերաբերյալ գրականության մեջ։ Լամբերտը հոգևոր բռնությունը սահմանում է որպես «հոգեբանական գերիշխանության տեսակ, որը կարող է ճիշտ անվանվել՝ կրոնական ստրկացում»: Նա նաև «կրոնական ստրկացումը» նույնականացնում է որպես այն բանի արդյունք, ինչը Աստվածաշնչում անվանվում է «կախարդություն» կամ «հմայություն»: Հոգևոր բռնության փորձի հիմնական տարրը բռնարարի ընկալվող «աստվածային դիրքն» է, որը հանգեցնում է անսխալականության միջավայրի:

### Բնութագրեր
Ռոնալդ Էնրոթը *[[Churches That Abuse]]* գրքում առանձնացնում է հինգ կատեգորիա՝

# **Իշխանություն և ուժ**. չարաշահումը առաջանում է, երբ խմբի առաջնորդները իրենց են վերապահում իշխանություն և հեղինակություն, որը զուրկ է բաց հաշվետվողականության դինամիկայից և առաջնորդների կողմից կայացված որոշումները հարցականի տակ դնելու կամ վիճարկելու կարողությունից: Անցումը ենթադրում է պաշտոնատար անձի նկատմամբ ընդհանուր հարգանքից անցում դեպի այնպիսի հարգանք, որտեղ անդամները հավատարմորեն ենթարկվում են՝ առանց որևէ այլախոհության իրավունքի:
# **Մանիպուլյացիա և վերահսկողություն**. չարաշահող խմբերը բնութագրվում են սոցիալական դինամիկայով, որտեղ վախը, մեղքը կամ սպառնալիքները պարբերաբար օգտագործվում են անվիճելի հնազանդություն, խմբային համապատասխանություն կամ հավատարմության խիստ փորձարկումներ ապահովելու համար: Առաջնորդ-աշակերտ հարաբերությունները կարող են վերածվել այնպիսի հարաբերությունների, որտեղ առաջնորդի որոշումները վերահսկում և զավթում են աշակերտի ընտրություն կատարելու իրավունքը կամ կարողությունըhttps://nakedpastor.com/blogs/news/what-is-spiritual-abuse-and-how-to-recognize-when-it-is-happening-to-you:
# **[[Էլիտարիզմ]] և հալածանք**. չարաշահող խմբերը իրենց ներկայացնում են որպես եզակի և ունեն ուժեղ կազմակերպչական միտում՝ առանձնանալու այլ մարմիններից և հաստատություններից: Խմբի սոցիալական դինամիզմը ենթադրում է անկախ կամ առանձին լինել՝ ներքին ուղղման, արտացոլման կամ արտաքին քննադատության նվազող հնարավորություններով:
# **Կենսակերպ և փորձ**. բռնարար խմբերը խթանում են վարքի և համոզմունքների կոշտությունը, որը պահանջում է համապատասխանություն խմբի իդեալներին։
# **Այլախոհություն և կարգապահություն**. բռնարար խմբերը հակված են ճնշել առաջնորդների կողմից կայացված որոշումների նկատմամբ ցանկացած տեսակի ներքին մարտահրավեր։
# **Այլախոհություն և կարգապահություն**. բռնարար խմբերը հակված են ճնշել առաջնորդների կողմից կայացված որոշումների նկատմամբ ցանկացած տեսակի ներքին մարտահրավեր։

Ագնեսը և Ջոն Լոուլեսը *The Drift into Deception* գրքում պնդում են, որ հոգևոր բռնության ութ բնութագրեր կան, և դրանցից մի քանիսը հստակորեն համընկնում են Էնրոթի չափանիշների հետ։ Նրանք թվարկում են հոգևոր բռնության ութ նշանները՝ ներառյալ՝

# Խարիզմա և հպարտություն
# Զայրույթ և վախեցում
# Ագահություն և խարդախություն
# Անբարոյականություն
# Ավտորիտար կառուցվածքի ստրկացում
# Բացառիկություն
# Հավատարմություն և պատիվ պահանջել
# Նոր բացահայտում

*[[Charismatic Captivation]]* գրքի հեղինակ Սթիվեն Լամբերտը գրքի կայքում հրապարակված գրառման մեջ սահմանում է «Հոգևոր բռնության 33 նշաններ», ներառյալ՝

# Ղեկավարության ապոթեոզ կամ փաստացի աստվածացում,
# Ղեկավարության բացարձակ իշխանություն,
# Անդամների հետ անձնական հարաբերություններում իշխանության տարածված չարաշահում և չարաշահում՝ ենթարկվելու հարկադրանքի համար։ Պարանոյա, չափազանց եսասիրություն կամ նարցիսիզմ և անապահովության զգացում առաջնորդների կողմից,
# «Եկեղեցական կարգապահության» չարաշահում և չափազանց հաճախակի դրսևորումներ, մասնավորապես այն հարցերում, որոնք հստակորեն չեն համարվում եկեղեցական կարգապահության խնդիրներ,
# Ծառայության հանրային կերպարի պահպանման նկատմամբ չափազանց մեծ ուշադրություն և բոլոր «քննադատների» քննադատություն,
# «Խմբային» կամ «ընտանեկան» մտածելակերպով անընդհատ ինդոկտրինացիա, որը անդամներին դրդում է գերադասել եկեղեցական խմբի կորպորատիվ «կյանքը» և նպատակները իրենց անձնական նպատակներից, կոչումներից, նպատակներից կամ հարաբերություններից,
# Անդամները հոգեբանորեն տրավմատիզացված են, ահաբեկված և ինդոկտրինացված են բազմաթիվ վախերով, որոնք ուղղված են իրենց առաջնորդներից և կորպորատիվ խմբից գերկախվածություն կամ փոխկախվածություն ստեղծելուն,
# Անդամներից կարող է պահանջվել ստանալ իրենց առաջնորդ(ներ)ի հաստատումը (կամ վկայությունը) անձնական հարցերի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու համար,
# Հաճախակի քարոզչություն ամբիոնից, որը խրախուսում է կրոնը լքելը կամ ղեկավարության թելադրանքներին չենթարկվելը,
# Առանց ղեկավարության օրհնության հեռացող անդամները դա անում են կասկածի, ամոթի կամ զրպարտության ամպի տակ,
# Հեռացող անդամները հաճախ տառապում են հոգեբանական խնդիրներից և ցուցաբերում են հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) հետ կապված ախտանիշներ։

### Հետազոտություններ և օրինակներ
Ֆլավիլ Յիքլիի հետազոտողների թիմը դաշտային փորձարկումներ է անցկացրել Բոստոնի Քրիստոսի եկեղեցու անդամների հետ՝ օգտագործելով Մայերս-Բրիգսի տիպի ցուցիչը: *[[The Discipling Dilemma]]* գրքում Յիքլին հաղորդում է, որ փորձարկված անդամները «ցույց են տվել հոգեբանական տիպի միավորների փոփոխության բարձր մակարդակ», «մեկ տիպի մեջ կոնվերգենցիայի հստակ օրինաչափությամբ»: Նույն փորձարկումները անցկացվել են հինգ հիմնական դավանանքների և վեց խմբերի վրա, որոնք լայնորեն անվանում են աղանդներ կամ մանիպուլյատիվ աղանդներ: Յիքլիի փորձարկման արդյունքները ցույց են տվել, որ Բոստոնի եկեղեցում այս օրինաչափությունը «չի հայտնաբերվել Քրիստոսի այլ եկեղեցիների կամ հինգ հիմնական դավանանքների անդամների շրջանում, բայց այն հայտնաբերվել է վեց մանիպուլյատիվ աղանդների ուսումնասիրություններում»: Հետազոտությունը չի ցույց տվել, որ Բոստոնի եկեղեցին «գրավում է մարդկանց, ովքեր ունեն բարձր մակարդակի վերահսկողության հոգեբանական կարիք», բայց Յիքլին եզրակացրել է, որ «նրանք ստեղծում են հոգեբանական տիպի կոնֆորմիզմ», որը նա համարել է «անբնական, անառողջ և վտանգավոր»:

Սա երկայնական ուսումնասիրություն չէր և հիմնված էր մասնակիցներին հարցմանը երեք անգամ պատասխանելու խնդրանքի վրա. մեկ անգամ այնպես, ինչպես նրանք պատկերացնում էին, որ կարող են պատասխանել հինգ տարի առաջ, մեկ անգամ այնպես, ինչպես իրենք են պատկերացնում, որ կարող են պատասխանել աղանդում հինգ տարի ազդեցություն ունենալուց հետո։ Հեղինակը պնդում է, որ չնայած դրան, «այս ընկալումների օրինաչափության մեջ ցանկացած էական փոփոխություն կցույց տա որոշակի խմբային ճնշում։ Մեկ տեսակի փոփոխության բարձր աստիճանը և կոնվերգենցիան համոզիչ ապացույց կլինեն այն բանի, որ Բոստոնի Քրիստոսի եկեղեցին ունի որոշակի խմբային դինամիկա, որը հակված է համապատասխանեցնել խմբային նորմին»։ Սակայն, փոխարենը, դա կարող է ցույց տալ հարցվածների կողմից նշված ուղղությամբ փոխվելու ցանկությունը։ MBTI արդյունքների իրական փոփոխությունները որոշելու համար անհրաժեշտ կլինի երկայնական ուսումնասիրություն, քանի որ այստեղ մեթոդաբանությունը բնույթով հուշում էր դրա եզրակացությունը։ Սա նաև լիովին հաստատվում է հրահանգներում. «Հրահանգներում հստակ նշված էր, որ ոչ ոք նրանց չէր ասում, որ իրենց պատասխանները պետք է փոխվեն։ Հրահանգներում ասվում էր, որ ուսումնասիրության նպատակն էր պարզապես պարզել, թե արդյոք կան որևէ փոփոխություն, և եթե այո, ապա ինչ կարող են ցույց տալ այդ փոփոխությունները»:

## Ֆիզիկական
Ֆիզիկական բռնությունը կարող է դրսևորվել ծեծի, անօրինական կալանքի, անտեսման, խեղդման մոտեցման կամ նույնիսկ սպանության տեսքով՝ այն համոզմամբ, որ երեխան տիրապետվում է չար ոգիների կողմից, զբաղվում է կախարդությամբ, կամ կատարել է որևէ տեսակի մեղք, որը պատժելի է։ Նման ծայրահեղ դեպքերը, սակայն, հազվադեպ են։

2012 թվականին Միացյալ Թագավորության երեխաների, դպրոցների և ընտանիքների հարցերով նախարարությունը մշակեց նոր գործողությունների ծրագիր՝ հետաքննելու հավատքի վրա հիմնված բռնության հարցը մի քանի աղմկոտ սպանություններից հետո, ինչպիսին էր Քրիստի Բամուի սպանությունը: 10 տարվա ընթացքում Սքոթլանդ Յարդը 83 հետաքննություն է անցկացրել հավատքի վրա հիմնված տարրերով բռնության մեղադրանքների վերաբերյալ և վախենում էր, որ կան ավելի շատ չհայտարարագրված դեպքեր:

## Բռնություն
Կրոնական բռնությունն ու ծայրահեղականությունը (նաև կոչվում է համայնքային բռնություն) տերմին է, որը ներառում է բոլոր այն երևույթները, որտեղ կրոնը բռնի վարքագծի կա՛մ առարկա է, կա՛մ օբյեկտ:

### Մարդկային զոհաբերություն
Մարդկային զոհաբերությունը (երբեմն կոչվում է ծիսական սպանություն) կիրառվել է մի շարք տարբեր առիթներով և բազմաթիվ մշակույթներում: Մարդկային զոհաբերության տարբեր հիմնավորումները մղում են կրոնական զոհաբերությանը: Մարդկային զոհաբերությունը սովորաբար նախատեսված է բախտ բերելու և աստվածներին հանգստացնելու համար: Բեղմնավորումը մեկ այլ տարածված թեմա էր հին կրոնական զոհաբերություններում:

Մարդկային զոհաբերությունը կարող է լինել ծես, որը կիրառվում է կայուն հասարակությունում, և նույնիսկ կարող է նպաստել հասարակական միասնության ամրապնդմանը՝ ստեղծելով զոհաբերող համայնքին միավորող կապ, և համատեղելով մարդկային զոհաբերությունը և մահապատիժը՝ հեռացնելով այն անհատներին, որոնք ենթադրաբար բացասական ազդեցություն ունեն հասարակական կայունության վրա (հանցագործներ, կրոնական հերետիկոսներ, օտարերկրյա ստրուկներ կամ ռազմագերիներ): Այնուամենայնիվ, քաղաքացիական կրոնից դուրս, մարդկային զոհաբերությունը կարող է նաև հանգեցնել արյունալի մոլեգնության պոռթկումների և զանգվածային սպանությունների, որոնք անկայունացնում են հասարակությունը:

Հնագիտությունը բացահայտել է երեխաների զոհաբերության ֆիզիկական ապացույցներ մի քանի վայրերում: Լավագույն վկայված օրինակներից են բազմազան ծեսերը, որոնք մաս էին կազմում Մեզոամերիկայի և Ինկերի կայսրության կրոնական ծեսերին: Հոգեբաններ Ալիս Միլլերը և Ռոբերտ Գոդվինը, հոգեբան Լլոյդ դըՄոզը և երեխաների իրավունքների այլ պաշտպաններ գրել են նախակոլումբյան զոհաբերության մասին՝ որպես երեխաների նկատմամբ բռնության մաս:

Պլուտարքոսը հիշատակում է կարթագենցիների կողմից փոքր երեխաների ծիսական այրման մասին, ինչպես նաև Տերտուլիանոսը, Օրոսիոսը, Դիոդորոս Սիկիլիացին և Փիլոնը: Լիվիոսը և Պոլիբիոսը՝ ոչ: Կարթագենցիների կողմից երեխաների զոհաբերության վերաբերյալ որևէ համոզիչ հնագիտական ​​ապացույց չկա, բայց այդ պրակտիկայի առկայությունը չի բացառվում: Եբրայական Աստվածաշունչը նաև հիշատակում է այն, ինչը, կարծես, երեխաների զոհաբերություն էր, որը կիրառվել է քանանացիների և որոշ իսրայելացիների կողմից Թոֆեթ (թխման վայր) կոչվող վայրում:

Հին Հավայան կղզիներում երեխաներին նետում էին շնաձկների առաջ:

Զոհաբերության զոհերը հաճախ նորածիններ էին: «Նորածինների մորթումը կարող է համարվել տարածված երևույթ բազմաթիվ մշակույթներում», այդ թվում՝ էսկիմոսների, պոլինեզացիների, հին եգիպտացիների, չինացիների, սկանդինավցիների և Աֆրիկայի, Ամերիկայի և Ավստրալիայի տարբեր բնիկ ժողովուրդների մոտ:

### Նախաձեռնման ծեսեր
Գանգի արհեստական դեֆորմացիան գրավոր պատմությունից առաջ է և թվագրվում է մինչև մեր թվարկությունից առաջ 45,000 թվականը, ինչի մասին վկայում են Շանիդար քարանձավում հայտնաբերված երկու նեանդերթալցի գանգերը: Այն սովորաբար սկսվում էր ծնվելուց անմիջապես հետո և շարունակվում մինչև ցանկալի ձևի հասնելը։ Հնարավոր է՝ այն կարևոր դեր է խաղացել եգիպտական և մայա հասարակություններում:

Չինաստանում որոշ տղաներին թլպատում էին՝ կտրելով և՛ առնանդամը, և՛ ամորձապարկը: Մարդաբանները նկարագրել են այլ ծիսական գործողություններ։ Գեզա Ռոհայմը գրել է ավստրալացի բնիկների կողմից կատարված նախաձեռնման ծեսերի մասին, որոնց ժամանակ դեռահաս նախաձեռնողներին ստիպում էին արյուն խմել:

### Ժամանակակից սովորույթներ
Պապուա Նոր Գվինեայի որոշ ցեղերի ծեսերում ավագը «վերցնում է սուր ձեռնափայտ և խորը մտցնում տղայի քթանցքները, մինչև որ նա առատորեն արյունահոսի լճակի հոսքի մեջ, մի գործողություն, որը դիմավորվում է բարձր մարտական ​​աղաղակներով»: Հետագայում, երբ տղաները ձեռնադրվում են սեռական հասունացման և տղամարդկության մեջ, նրանցից ակնկալվում է կատարել ֆելացիա ավագների հետ: «Ոչ բոլոր ձեռնադրվածները կմասնակցեն այս արարողակարգային համասեռամոլ գործունեությանը, բայց մոտ հինգ օր անց մի քանիսը ստիպված կլինեն մի քանի անգամ կատարել ֆելացիա»:

Ծիսական սպանության առանձին դեպքեր են գրանցվել Բրազիլիայում, Միացյալ Նահանգներում, և Սինգապուրում (Տոա Պայոհ ծիսական սպանություններ):

### Կախարդների որս
Մինչ օրս կախարդների որսը, դատավարությունները և մեղադրանքները դեռևս իրական վտանգ են աշխարհի որոշ մասերում: Դատավարությունները հանգեցնում են տղամարդկանց, կանանց և երեխաների նկատմամբ բռնության, այդ թվում՝ սպանության: Ըստ Amnesty International-ի, Գամբիայում 2009 թվականի մարտին կախարդ լինելու մեջ մեղադրվող մոտ 1000 մարդ փակվել է կառավարության կալանավայրերում, ծեծի ենթարկվել, ստիպել խմել անհայտ հալյուցինոգեն դեղամիջոց և խոստովանել կախարդությունը: Տանզանիայում վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում հազարավոր տարեց տանզանիացի կանայք խեղդամահ են արվել, դանակահարվել և կենդանի այրվել՝ կախարդ լինելու մեղադրանքով: Ծիսական բռնությունը կարող է ներառել նաև երեխաներին, որոնք մեղադրվում և պատժվում են Կենտրոնական Աֆրիկայի որոշ շրջաններում ենթադրյալ կախարդ լինելու մեջ։ Օրինակ՝ երեխան կարող է մեղադրվել ազգականի հիվանդության մեջ: Այլ օրինակներից են Գանան, որտեղ ենթադրյալ կախարդները աքսորվել են փախստականների ճամբարներ, և կախարդ լինելու մեջ մեղադրվող երեխաների ծեծն ու մեկուսացումը Անգոլայում:

To this day, witch hunts, trials and accusations are still a real danger in some parts of the world. Trials result in violence against men, women and children, including murder. In The Gambia, about 1,000 people accused of being witches were locked in government detention centers in March 2009, being beaten, forced to drink an unknown hallucinogenic potion, and confess to witchcraft, according to Amnesty International. In Tanzania thousands of elderly Tanzanian women have been strangled, knifed to death and burned alive over the last two decades after being denounced as witches. Ritualistic abuse may also involve children accused of, and punished for, being purported witches in some Central African areas. A child may be blamed for the illness of a relative, for example. Other examples include Ghana, where alleged witches were banished to refugee camps, and the beating and isolation of children accused of being witches in Angola.

### Հոգեբանական պատմական բացատրություն
Ակադեմիկոսների մի փոքր մասը հավատարիմ է հոգեբանական պատմության տեսությանը և բռնության ծեսերը վերագրում է հանցագործների, մասնավորապես՝ ծնողների հոգեպաթոլոգիական պրոյեկցիային:

Այս հոգեբանական-պատմական մոդելը պնդում է, որ ցեղային հասարակությունների գործելակերպը երբեմն ներառում էր արյունապղծություն և երեխաների զոհաբերություն, խեղում, բռնաբարություն և խոշտանգում, և որ նման գործողությունները մշակութային առումով ընդունելի էին:

## Կրոնական բռնության զոհեր
Կրոնական բռնության զոհերը կարող են հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) ախտանիշներ զարգացնել իրենց կրոնական բռնության փորձառություններին ի պատասխան: Հոգեբան և նախկին ֆունդամենտալիստ դոկտոր Մարլեն Վինելը «կրոնական տրավմայի համախտանիշ» (ԿՏՀ) տերմինը հորինել է 2011 թվականին Բրիտանական վարքային և ճանաչողական հոգեթերապիաների ասոցիացիայի համար գրված հոդվածում: Վինելը ԿՏՀ-ն նկարագրում է որպես «վիճակ, որը զգում են այն մարդիկ, ովքեր պայքարում են ավտորիտար, դոգմատիկ կրոնից հեռանալու և ինդոկտրինացիայի վնասի հետ գլուխ հանելու համար»:

Հոդվածում Վինելը նույնականացնում է դիսֆունկցիայի չորս կատեգորիա՝ ճանաչողական, աֆեկտիվ, ֆունկցիոնալ և սոցիալական/մշակութային:

* **Կոգնիտիվ**. Շփոթվածություն, որոշումներ կայացնելու և քննադատական մտածողության դժվարություն, դիսոցիացիա, ինքնության շփոթմունք։

* **Աֆեկտիվ**. Անհանգստություն, խուճապային նոպաներ, դեպրեսիա, ինքնասպանության մտքեր, զայրույթ, վիշտ, մեղքի զգացում, միայնություն, իմաստի բացակայություն։

* **Ֆունկցիոնալ**. Քնի և սննդային խանգարումներ, մղձավանջներ, սեռական դիսֆունկցիա, թմրամոլություն, սոմատիզացիա։

* **Սոցիալական/մշակութային.** Ընտանեկան և սոցիալական ցանցի խզում, զբաղվածության խնդիրներ, ֆինանսական սթրես, հասարակության մեջ ինտեգրվելու խնդիրներ, միջանձնային դիսֆունկցիա։

Այս ախտանիշները կարող են առաջանալ այն մարդկանց մոտ, ովքեր պարզապես մասնակցել են կրոնի դոգմատիկ դրսևորումներին, ինչպիսին է ֆունդամենտալիզմը։ Կրոնական բռնության ծայրահեղ դեպքերը, ինչպիսիք են ավտորիտար պաշտամունքի անդամակցությունը, հոգևորականության սեռական բռնությունը կամ մտքի վերահսկողության մարտավարությունը, ինչպիսին է Ջոնսթաունում զանգվածային ինքնասպանությունը, կարող են գրավել հանրային ուշադրության կենտրոնը։ Այնուամենայնիվ, անհատները կարող են քրոնիկ կրոնական բռնություն կրել ֆունդամենտալիզմի նուրբ մտքի վերահսկողության մեխանիզմներում, որը հանգեցնում է տրավմայի: Մինչդեռ կրոնի հետ կապված շատ ծայրահեղ տրավմատիկ փորձառություններ կարող են առաջացնել պարզ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում, գիտնականները այժմ պնդում են, որ ֆունդամենտալիստական միջավայրերում օգտագործվող մտքի վերահսկողության մարտավարության միջոցով քրոնիկ բռնությունը, միտումնավոր թե ոչ, կարող է առաջացնել C-PTSD կամ զարգացման տրավմա:

Կրոնական բռնության զոհերի համար էքսպոզիցիոն թերապիան կամ կրոնական բռնության պայմաններում մնալը կարող է նպաստավոր չլինել բուժման համար: Բուժումը կարող է իրականացվել աջակցության խմբերի, թերապիայի և հոգեկրթության միջոցով: Որոշ մշակույթներում զոհերին հնարավորություն է տրվում վերականգնվել և ապրել կենսունակ կյանքով կրոնական բռնության միջավայրից հեռանալուց հետո:

## Ծանոթագրություններ

## Մեջբերված աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
*