Այշե Սեյթմուրատովա

**Այշե Սեյթմուրատովա** (, ), Ղրիմի թաթար խորհրդային այլախոհ, լրագրող, պատմաբան, Ղրիմի թաթարների ազգային շարժման վետերան՝ միակ կինը, որը մասնակցել է Ղրիմի թաթարների ազգային շարժմանը, երկու անգամ ձերբակալվել և դատվել է խորհրդային իշխանությունների կողմից։ 1978 թվականին նա արտագաղթել է ԱՄՆ, որտեղ նրան հրավիրել են համագործակցելու *Radio Liberty*, *BBC*, *Deutsche Welle* և *Voice of America* ռադիոկայանների հետ։

Ղրիմ վերադառնալուց հետո նա զբաղվել է բարեգործությամբ և օգնել Ղրիմի թաթարներին հաստատվել թերակղզում։

## Կյանք և գործունեություն
Այշե Սեյթմուրատովան ծնվել է 1937 թվականի փետրվարի 11-ին Ղրիմի Ինքնավար ԽՍՀ Հաջի-Էլի (Դերժավինո) Մայակ-Սալինսկի շրջանում, որպես հինգերորդ երեխան Ղրիմի թաթարներ Նաիմա  և Սեյտմուրատ Բուրսեյթովների ընտանիքում։ Մայրը մեծացել է Կերչի թերակղզու Սարայիմին գյուղի հարուստ ընտանիքում։ Հոր հայրենի գյուղը Հաջի-Էլին է։ 1941 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Սեյթմուրատը զորակոչվել է ռազմաճակատ, իսկ 1942 թվականի փետրվարին Բուրսեյթովներն ունեցան մեկ այլ դուստր՝ Ֆաթմեն։ 1944 թվականի մայիսի 18-ին Այշեն յոթ տարեկանում իր մոր, հինգ երիտասարդ եղբայրների և քրոջ հետ արտաքսվել է Ղրիմից։

Ընտանիքը տեղափոխվել է Ուզբեկական ԽՍՀ Սամարղանդի շրջանի Խատիրչինսկի շրջանի Զիրաբուլակ կայարան։

1946 թվականին Այշեն սկսեց սովորել դպրոցում։ 1957 թվականին Սեյտմուրատովան ընդունվել է Սամարղանդի համալսարանի պատմության ֆակուլտետը։

Համալսարանը գերազանցությամբ ավարտելուց հետո Սեյթմուրատովան աշխատանքի է նշանակվել դպրոցում, որտեղ աշխատել է երկու տարի, որից հետո՝ 1964 թվականին, ստացել է դիպլոմ։ Հաջորդ տարի Այշեն մեկնել է Մոսկվա՝ ընդունվելու ԽՍՀՄ ԳԱ պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ Նա քննությունները հանձնել է «գերազանց» և «լավ» գնահատականներով, սակայն նրան մերժել են ընդունվել ասպիրանտուրա՝ ասելով, որ «նման գնահատականներով նա կկարողանա ընդունվել Ուզբեկական ԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ»։ Այշեն գնացել է Տաշքենդ, որտեղ նրան նույնպես մերժել են՝ բացատրելով, որ իրենք «իրենց կադրերն ունեն»։ Դրանից հետո Սեյթմուրատովան ստիպված է եղել վերադառնալ Սամարղանդ՝ սկսելով աշխատել դպրոցում որպես պատմության ուսուցիչ, միաժամանակ դասավանդելով համալսարանի պատմության բաժնում։

1964 թվականին միացել է Ղրիմի թաթարների ազգային շարժմանը և դարձել Սամարղանդի շրջանի նախաձեռնող խմբի անդամ, իսկ ավելի ուշ՝ Ուզբեկական ԽՍՀ ակտիվիստների անդամ։ Այշեն մի քանի անգամ այցելել է Մոսկվա՝ որպես Ղրիմի թաթարների ներկայացուցիչ՝ մասնակցելով կուսակցական պաշտոնյաների հետ հանդիպումներին։ 1965 թվականի ամռանը Ղրիմի թաթարների ներկայացուցիչները հանդիպեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմի ընդունարանի ղեկավար Ստրոգանովի հետ։ Ի պատասխան Ստրոգանովի այն հարցին, թե կոնկրետ ով է վիրավորում Ղրիմի թաթարներին, Այշե Սեյթմուրատովան ասել է. 

1966 թվականի հոկտեմբերին ազգային շարժմանը մասնակցելու համար Սեյթմուրատովան ձերբակալվեց և պահվեց Մոսկվայի Լեֆորտովոյի բանտի քննչական մեկուսարանում։ 1967 թվականի մայիսին տեղի ունեցավ փակ դատ, որում գործը քննվեց ՌՍՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 74-րդ հոդվածով «Ռասայական և էթնիկ ատելություն հրահրելու համար»։ Նրա հետ գործով եղել են լրագրող Թիմուր Դաղջին և Տաշքենդի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի ուսանող Սերվեր Շամրատովը։ Ղրիմի թաթարների՝ ի պաշտպանություն իրենց ներկայացուցիչների ելույթների շնորհիվ, երեք ձերբակալվածներն էլ ազատ արձակվեցին՝ ստանալով երեք տարվա փորձաշրջան, այլ աղբյուրների համաձայն՝ դատավարությունն անցել է արագ և գաղտնի, և արդյունքում Այշե Սեյթմուրատովան ստացել է երկու տարվա փորձաշրջան։

1967 թվականի ամռանը Սեյթմուրատովային Ղրիմի թաթարների այլ ներկայացուցիչների հետ կրկին ընդունեցին Կրեմլում տեղի ունեցած ընդունելության ժամանակ։ Բացի այդ, նա մասնակցել է նաև Ղրիմի թաթարական *Самиздат*-ի նյութերի կրկնօրինակմանը, նամակներ և կոչեր է գրել խորհրդային ղեկավարությանը և Ղրիմի թաթարական շարժման մասին նյութեր է բաժանել իրավապաշտպան կազմակերպություններին։

1967 թվականին Սեյտմուրատովան դատապարտվել է ԽՍՀՄ Քրեական օրենսգրքի 191-րդ հոդվածի և ՌԽՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 190-1-րդ հոդվածի («Խորհրդային պետական ​​և սոցիալական համակարգը վարկաբեկող միտումնավոր կեղծիքների տարածում») և դատապարտվել է 3 տարվա ազատազրկման։ Նա իր պատիժը կրել է Մորդովական Բարաշևո և Յավաս ճամբարներում։ Ազատ է արձակվել 1974 թվականին՝ զրկվելով գիտական ​​և մանկավարժական գործունեությամբ զբաղվելու հնարավորությունից։

1978 թվականի նոյեմբերին Այշե Սեյթմուրատովան հրեական ճանապարհորդության քվոտայի շրջանակներում գաղթել է Վիեննա (Ելենա Գեորգիևնա Բոների օգնությամբ), իսկ 1979 թվականի հունվարի 25-ին նա ժամանել է Նյու Յորք, որտեղ նրան դիմավորել են Պյոտր Գրիգորևիչ Գրիգորենկոն և նրա կինը՝ Զինաիդա Միխայլովնան։

ԱՄՆ-ում Ղրիմի թաթարների ազգային և քաղաքացիական իրավունքների համար Այշե Սեյթմուրատովայի պայքարում նոր փուլ է սկսվել։ Հաստատվելով Նյու Յորքում՝ նա աշխատանքի է անցնում որպես «Ամերիկայի ձայն» ռադիոկայանի թղթակից, որտեղ հաղորդումներ է հեռարձակում Ղրիմի թաթարների ազգային խնդրի վերաբերյալ ռուսերեն, ուզբեկերեն և ադրբեջաներեն լեզուներով։ Նա նաև հանդես է եկել *Liberty*-ի, *BBC*-ի և *Deutsche Welle*-ի ռադիոհաղորդումներում։ Իր հաղորդումներում Այշե Սեյթմուրատովան բարձրացրել է պատմության, մշակույթի, լեզվի, ինչպես նաև Ղրիմի թաթար ժողովրդի ներկա իրավիճակի բազմաթիվ խնդիրներ։ Նրա որոշ հաղորդումների խորագրերը. «ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազգային լեզուների մասին (Ղրիմի թաթարերենի օրինակով)», «Ղրիմի թաթարական գրավոր լեզվի վերացում», «Ղրիմի թաթարական մտավորականության ոչնչացում» (1917-1940)», «Փաստաթղթեր Ղրիմի թաթարների ռուսացման և ձուլման քաղաքականության մասին»։

Ռադիոկայաններում իր գործունեությանը զուգահեռ՝ Սեյթմուրատովան մասնակցել է նաև բազմաթիվ միջազգային կոնֆերանսների՝ նվիրված մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, որոնք անցկացվել են Վաշինգտոնում, Օտտավայում, Մոնրեալում, Լոնդոնում, Ստոկհոլմում, Օսլոյում, Անկարայում, Ստամբուլում և Հռոմում։

Սեյթմուրատովան հանդիպել է աշխարհի տարբեր երկրների ղեկավարների հետ և այդ հանդիպումներում բարձրացրել Ղրիմի թաթարների հարցը։ Երկու անգամ (1982 և 1988 թվականներին) նա հրավիրվել է Սպիտակ տուն ԱՄՆ նախագահ Ռեյգանի կողմից՝ այսպիսով դառնալով առաջին մուսուլման կինը, որը հրավիրվել է այս նախագահի հետ հանդիպման։ Նա հանդիպել և զրուցել է Թուրքիայի նախագահ Թուրգութ Օզալի և Չեխոսլովակիայի նախագահ Վացլավ Հավելի հետ։

1992-1993 թվականներին Սեյթմուրատովան օգնություն է բաժանել Ղրիմի թաթար կանանց և երեխաներին։ 1996 թվականին նա ինքնաթիռով Նյու Յորքով և Ստամբուլով բժշկական կենտրոն է բերել ընդհանուր 12 հազար դոլար արժողությամբ սարքավորումներ։ 

1997 թվականին լույս է տեսել նրա «Ղրիմի թաթարների ազգային շարժումը» գրքույկը։ 

Սեյթմուրատովան հիմնել է «Մերհամեթ Էվի» բարեգործական հիմնադրամը՝ Ղրիմի թաթարներին մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելու համար։ Նա ինքնուրույն կառուցել է պանսիոնատ միայնակ ծերերի համար՝ «*Къартлар Эви*» («Ծերերի տուն»), որը բացվել է 2001 թվականին։

## Գրականություն
### Հոդվածներ

* 
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Գրքեր

* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ

Айше Сеитмуратова. В борьбе за свой народ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կին քաղաքական գործիչներ ըստ ազգության
Կատեգորիա:Ղրիմի թաթարներ