Անհանգստություն

մինի|Ռամայի պատկերը Ռամայանայում: Անհանգստացած է կնոջ՝ Սիտայի համար, նրան մխիթարում է եղբայրը՝ Լակշմանան։
**Անհանգստություն,** վերաբերում է բացասական բնույթի, կրկնվող, անկառավարելի մտքերին, պատկերներին, զգացմունքներին և գործողություններին, որոնք առաջանում են կանխատեսվող պոտենցիալ սպառնալիքներից և դրանց պոտենցիալ հետևանքներից խուսափելու կամ լուծելու համար արված ճանաչողական ռիսկի ակտիվ վերլուծությունից։

## Սահմանում
ձախից|մինի|130x130փքս|Փոքրիկ աղջիկ, ով անհանգստացած տեսք ունի
Անհանգստությունը շարունակաբար բնույթ ունեցող մտածական կատեգորիա է, այսինքն՝ անդադար մտածելը անցյալի կամ ապագայի վատ իրադարձությունների մասին։ Որպես զգացմունք՝ «անհանգստություն»-ն առաջանում է իրական կամ երևակայական խնդրի մասին տագնապից կամ մտահոգությունից, հաճախ անձնական պատճառներից ելնելով, ինչպիսիք են առողջությունը կամ ֆինանսները, կամ արտաքին ավելի գլոբալ խնդիրներ՝ շրջակա միջավայրի աղտոտումը, սոցիալական կառուցվածքը կամ տեխնոլոգիական փոփոխությունը։ Դա բնական արձագանք է ապագայում կանխատեսվող խնդիրներին։ Չափից դուրս անհանգստությունը, ինչպես ընդհանրացված տագնապային խանգարման հիմնական ախտորոշումն է։ Այն համատարած է նաև այլ հոգեբանական խանգարումներում, ինչպիսին է շիզոֆրենիան։

Շատ մարդիկ իրենց կյանքի կյանքում ընթացքում առերեսվում են կարճատև անհանգստության շրջափուլերի՝ որոնք չեն առաջ բերում միջադեպեր․ անշուշտ, թեթև անհանգստությունն ունի իր դրական ազդեցությունը, եթե դա մարդկանց մղում է նախազգուշական միջոցների ձեռնարկմանը(օրինակ՝ ամրագոտիների կապելը կամ ապահովագրություն ձեռք բերելը), ինչպես նաև ռիսկային պահվածքից խուսափելը(վտանգավոր կենդանիներին զայրացնելը, չափից շատ խմելը)։ Սակայն չափից շատ անհանգստացող մարդիկ գերգնահատում են ապագա վտանգների մասին իրենց գնահատումները և հակում ունեն ծայրահեղացնելու իրավաիճակը հայտնվելով փակուղում,  ինչն էլ հանգեցնում է սթրեսի։  Գերագնահատումը տեղի է ունենում, քանի որ վերլուծական ռեսուրսները արտաքին ազդակների, անձնական փորձի և սխալ  համոզմունքների համակցություն են։ Խրոնիկ անհանգստություն ունեցող անհատները նաև անինքնավստահություն են ցուցաբերում իրենց խնդիրները լուծելու կարողությունում, խնդիրներն ընկալում են որպես սպառնալիքներ, հեշտորեն հիասթափվում են դրանց առնչվելիս և վատատես են արդյունավետությանը։

Լուրջ տագնապներ ունեցող մարդիկ դժվարանում են կառավարել իրենց անհանգստությունը և սովորաբար ունենում են այնպիսի ախտանիշներ, ինչպիսիք են անհանգստությունը, հոգնածությունը, կենտրոնանալու անկարողությունը, դյուրագրգիռությունը, մկանային լարվածությունը և քնի խանգարումը։

## Թեորիաներ
### Խուսափելու մոդել
Անհանգստության խուսափողական մոդելը (ԱԽՄ) հիմնավորում է, որ անհանգստությունը բանավոր լեզվական մտքի վրա հիմնված գործունեություն է, որը առաջանում է որպես վառ մտավոր պատկերացումն ու դրա հետ կապված սոմատիկ ու հուզական ակտիվացումը արգելակելու փորձ։ Այս արգելակումը կանխում է վախի հուզական վերամշակումը, որը տեսականորեն էական նշանակություն ունի վախի սադրիչ գործոններին հաջողությամբ ընտելանալու և հաղթահարելու համար։ Անհանգստությունը դառնում է ուժեղացված հաղթահարման մեխանիզմ, քանի որ անհանգստությունների մեծ մասը երբեք չի իրականանում՝ անհանգստացողին տալով վախը հաջողությամբ կառավարելու զգացողություն՝ առանց զգալու այն այն վերապրելու բացասական զգացողությանները։ Հարկ է նշել, որ հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ տեսողական անհանգստությունը, որը անհանգստություն է, որը տեղի է ունենում տեսողական ընկալմամբ, ևս կապված է անհանգստության բարձր մակարդակի և այլ հոգեբանական խանգարումների ախտանիշների հետ։

### Ճանաչողական մոդել
Պաթոլոգիական անհանգստությունը ներառում է ոչ կամածին (ներքևից վեր) գործընթացը, ինչպիսին է վտանգ ենթադրող երևույթների վրա  կենտրոնանալու և որպես սպառնալիք մեկնաբանելու արմատացած միտումները, ինչպես նաև կամածին (վերևից ներքև) գործընթացները, օրինակ ուշադրությունը վերահսկելու կարողությունը։ Զգացմունքային մշակման կողմնակալությունը, որպես ներխուժող բացասական կամ դրական մտքեր,   նպաստում են սպառնալիքի դրսևորումների՝ գիտակցական մակարդակ ի հայտ գալուն։ Նախագիտակցական մակարդակում այս գործընթացները ազդում են մտավոր ներկայացումների մրցակցության վրա, որոնցից ոմանք ուժեղացնում են անհանգստության գերակայությունը՝ խաթարելով ճանաչողական գործառույթները, մինչդեռ մյուսներն ուժեղացնում են անհանգստության կանխարգելիչ բնույթը՝ ուշադրության վերահսկման կամ մանրակրկիտ զգոնության միջոցով։  Կողմնակալությունները   որոշում են սպառնալիքի բովանդակության ինտենսիվությունը և առանձնահատկությունները՝  այս իրավիճակներում ձևավորելով անհատի սպառնալիքների ընկալումները և իրենց ակնկալիքների  կառավարումը, արձագանքները և հաղթահարման ռազմավարությունները։

Որոշ անհատներ սթրեսային կամ անհանգստացնող իրավիճակներում հոգեկան դրսևորումներին արձագանքում են ոչ հստակ կամ ոչ միանշանակ։ IԱյս իրավիճակում անհանգստացողը մնում է մշտական անհանգստության վիճակում  Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ անհանգստացողը բախվում է բազմաթիվ իրավիճակից դուրս գալոի տարբերակների, սովորաբար երկու կամ երեք, որոնք կարող են բավականին ճնշող լինել։ Հնարավորությունների այս առատությունը նրանց համար ստեղծում է ճգնաժամային իրավիճակ՝ ստիպելով կամավոր իրենց ուշադրությունը կենտրոնացնել պոտենցիալ բացասական արդյունքների վրա,  երբ այլ անհատներ որդեգրում են խնդիրների լուծման կառուցողական մոտեցում և ավելի դրական տեսլական, այլ ոչ թե կենտրոնանում են բացասական արդյունքների ակնկալիքների վրա։

## Փիլիսոփայություն
Հույն մտածողները, ինչպիսիք են ստոիկ փիլիսոփա Էպիկտետոսը և Սենեկան, խորհուրդ են տվել խուսափել անհանգստանալուց։ Ռացիոնալ-էմոտիվ վարքային թերապիայի հիմնադիր Ալբերտ Էլիսը ոգեշնչված էր ստոիկների թերապևտիկ գաղափարներով։

## Կրոն
աջից|մինի|Գվիդո Ռենիի 17-րդ դարի Հովհաննես Մկրտչի նկարը պատկերում է տագնապն ու անհանգստությունը:
Եբրայերենում անհանգստության համար օգտագործվող աստվածաշնչյան բառը (եբրայերեն՝ דָּאַג, daag) անհանգստությունը համարում է վախի և վշտի համակցված ձև, որն ազդում է նեֆեշի՝ մեր էության ամբողջականության վրա։ Աստվածաշնչի 94-րդ սաղմոսը ամրացնում է անհանգստություններին դիմակայելու մոտեցումը․

«Իմ սրտի բազում ցավերի մեջ, քո մխիթարությունը ուրախացնում էր հոգիս»։

Նոր Կտակարանում Մատթեոսի Ավետարանում ասվում է.

«Արդ ձեզնից ո՞վ կարող է իր կյանքի վրա մի փոքր ժամանակ ավելացնել։ ․․․Ուրեմն մի՛ մտահոգվեք վաղվա մասին, որովհետև վաղվա օրն ունի իր մտահոգությունները։ Յուրաքանչյուր օրվա հոգսերն ինքնին բավարար են»։

Մատթեոսի մոտ անհանգստանալու համար օգտագործվող հունարեն բառը merimnaō-ն է, որը նշանակում է մտահոգվել կամ անհանգստանալ հոգսերի պատճառով։

Փիլիպպեցիների եկեղեցուն Սուրբ Պողոսը գրում է. «Անհանգստանալու կարիք չկա», իսկ հովվական թղթերում Տիմոթեոս Բ 1.7-ը քաջալերում է.

«Որովհետև Աստված մեզ չտվեց վհատության ոգի, այլ զորության, սիրո և զգաստության»։

Նույն կերպով Հակոբոս 1:2-4-ը հորդորում է ուրախությամբ դիմակայել ցանկացած տեսակի փորձությունների, քանի որ դրանք մղում են դիմացկունության (ուժի և քաջության)։ Այնուհետև Սուրբ Պետրոսը բացահայտում է առողջ ապրելու իր ընկալումը Պետրոսի Երկրորդ նամակի 1.3,5–7 հատվածներում.

«Մենք անսասան հույս ունենք... սա մեզ համար մեծ ուրախության պատճառ է»։

Հնդիկ հոգևոր ուսուցիչ հանգուցյալ Մեհեր Բաբան ասում էր, որ անհանգստությունը պայմանավորված է ցանկություններով և կարելի է հաղթահարել դրանից ազատվելու միջոցով.

«Անհանգստությունը տենդագին երևակայության արդյունք է, որն աշխատում է ցանկությունների գրգռմամբ... (Դա) անցյալին կամ սպասված ապագային կապվածության անհրաժեշտ արդյունք է, և այն միշտ պահպանվում է այս կամ այն ձևով, մինչև ուղեղը լիովին անջատվի ամեն ինչից։

## Կառավարում
Մտահոգության համակարգը ուժեղանում է պոտենցիալ հրահրող իրադարձության, տրավմատիկ փորձի կամ խոցելիության ազդեցության արդյունքում, որը առաջ է քաշում անհանգստացնող մտքեր և զգացմունքներ, որոնք էլ հանգեցնում են ֆիզիկական սթրեսային ռեակցիաների և արձագանքի՝ անհանգստացնող պահվածքից խուսափելու, ալոստազի ապահովման համար։ Բայց ճգնաժամի պայմաններում այս ամենը հետ է մղվում սկզբնական անհանգստացնող մտքերի և զգացմունքների մեջ, որոնք առաջացնում և ուժեղացնում են անհանգստության վնասակար շրջափուլը։ Հանգստությունը, ռիսկի գնահատումը, անհանգստության բացահայտումը, վարքի կանխարգելումը, վարժությունները, ինչպիսին է յոգան, կարող են արդյունավետ լինել չափից ավելի անհանգստությունը զսպելու համար, որը ընդհանուր անհանգստության խանգարման հիմնական հատկանիշն է։ Ճանաչողական վարքագծային տեխնիկան բավականաչափ չի ճյուղավորվել խնդրին ամբողջականորեն լուծելու համար, սակայն թերապիան կարող է վերահսկել կամ նվազեցնել անհանգստությունը։

## Ծանոթագրություններ

*

## Արտաքին հղումներ
* Current theoretical models of generalized anxiety disorder (GAD): Conceptual review and treatment implications 

Կատեգորիա:Էմոցիաներ
Կատեգորիա:Տագնապ