Ծակող առարկաների թափոններ

աջից|մինի|Սուր առարկաները՝ ասեղները, ներարկիչները, նշտարները (լանցետ) և տանը շաքարախտի, արթրիտի, քաղցկեղի և այլ հիվանդությունների բուժման համար օգտագործվող այլ սարքերը, պետք է անմիջապես դեն նետվեն օգտագործելուց հետո։

**Ծակող-կտրող առարկաների թափոններ,** կենսաբժշկական թափոնների տեսակ, որոնք կազմված են օգտագործված «սուր առարկաներից»՝ սուր ծայրեր կամ շեղբեր ունեցող իրերից, որոնք ներառում են մաշկը ծակելու կամ կտրելու համար օգտագործվող ցանկացած սարք կամ առարկա:  

Ծակող առարկաների թափոնները դասակարգվում են որպես կենսաբանական վտանգավոր թափոններ և պետք է զգուշորեն վարվել դրանց հետ: Դրանք կարող են հեշտությամբ ծակել կամ կտրել մաշկը, ինչը մեծացնում է վարակների (օրինակ՝ B և C հեպատիտներ, ՄԻԱՎ) փոխանցման ռիսկերը։ 

Սուր առարկաների թափոններ համարվող տարածված բժշկական նյութերն են՝ ենթամաշկային ասեղները, միանգամյա օգտագործման վիրահատական դանակներն ու շեղբերը, աղտոտված ապակին (սրվակներ, լաբորատոր ապակի), պիպետներ և որոշակի պլաստմասսաները, ինչպես նաև վիրաբուժության մեջ օգտագործվող լարերը (guidewires):

## Նյութեր
մինի|X-Acto 11 դանակ

Բացի ասեղներից և սայրերից, դրանց ամրացված ամեն ինչ, ինչպիսիք են ներարկիչները և ներարկման սարքերը, նույնպես համարվում են ծակող առարկաների թափոններ։

Սայրերը կարող են ներառել ածելիներ, հերձադանակներ, X-Acto դանակներ, մկրատներ կամ բժշկական կամ կենսաբանական հետազոտությունների միջավայրում կտրելու համար օգտագործվող ցանկացած այլ առարկա, անկախ նրանից, թե դրանք աղտոտված են կենսաբանական վտանգավոր նյութերով, թե ոչ: Չնայած ապակին և սուր պլաստիկը համարվում են ծակող-կտրող առարկաների թափոններ, դրանց մշակման մեթոդները կարող են տարբեր լինել:

Ապակե իրերը, որոնք աղտոտվել են կենսաբանական վտանգավոր նյութով, ախտահանվում են նույն զգուշությամբ, ինչ ասեղներն ու շեղբերը, նույնիսկ եթե դրանք կոտրված չեն։ Նույնիսկ աղտոտված ապակե սրվակները, հաճախ դեռևս համարվում են սուր առարկա, քանի որ այն կարող է կոտրվել ոչնչացման գործընթացում։ Աղտոտված պլաստիկ իրերը, որոնք չունեն սուր ծայրեր, կարող են հեռացվել կենսաբանական վտանգավոր թափոնների աղբամանում, ոչ թե սուր առարկաների տարաներում։

## Վտանգներ
Ծակող-կտրող առարկաների թափոններից վնասվածքները կարող են լուրջ հանրային առողջապահական խնդիր առաջացնել, քանի որ օգտագործված սուր առարկաները կարող են պարունակել կենսաբանական վտանգավոր նյութեր: Հնարավոր է, որ այս թափոնները տարածեն արյան միջոցով փոխանցվող հարուցիչներ, եթե աղտոտված սուր առարկաները թափանցեն մաշկի մեջ: Այս հարուցիչների տարածումը անմիջականորեն պատասխանատու է արյան միջոցով փոխանցվող հիվանդությունների, ինչպիսիք են B հեպատիտը (HBV), C հեպատիտը (HCV) և ՄԻԱՎ-ը, փոխանցման համար: Առողջապահության մասնագետները ենթարկվում են այս հիվանդությունների փոխանցման ռիսկի՝ կտրող-ծակող առարկաների թափոնների հետ աշխատելիս: Առողջապահության մասնագետների ամեն օր կատարվող մշակումների մեծ ծավալը մեծացնում է վնասվածքի հավանականությունը:

Որոշ դեպքերում այլ մարդիկ նույնպես կարող են կտրող-ծակող առարկաներից վնասվելու ռիսկի ենթարկվել, երբ ներարկային թմրանյութեր օգտագործողները ենթամաշկային ասեղները սխալ են թափում։

## Տարաներ
մինի|Սուր առարկաների տարան հատուկ նախագծված է սուր առարկաների թափոնների անվտանգ հեռացման համար

Կոշտ պլաստիկ տարաները, որոնք հայտնի են որպես *ծակող-կտրող առարկաների տարաներ,* օգտագործվում են ենթամաշկային ասեղների և այլ սուր բժշկական գործիքների անվտանգ կերպով հեռացնելու համար, ինչպիսիք են ներերակային կաթետերները և միանգամյա օգտագործման վիրակապերը: Դրանք հաճախ կնքվող և ինքնակողպվող են, ինչպես նաև կոշտ, ինչը կանխում է թափոնների ներթափանցումը կամ տարայի պատերի վնասումը: Միացյալ Նահանգներում սուր առարկաների տարաները սովորաբար կարմիր են և նշված են համընդհանուր կենսաբանական վտանգի խորհրդանիշով՝ հեշտությամբ ճանաչելու համար: Լինում են նաև դեղին: Թափոնները լցվում են տարայի մեջ մինչև որոշակի մակարդակի հասնելը, որը սովորաբար լցվածության մոտ երեք քառորդն է: Այդ պահին տարան դատարկվում կամ հեռացվում է:

Ծակող-կտրող առարկաների տարաները կարող են լինել միանգամյա օգտագործման, որի դեպքում դրանք հեռացվում են իրենց մեջ պարունակվող թափոնների հետ միասին, կամ բազմակի օգտագործման, որի դեպքում դրանք դատարկվում և ստերիլիզացվում են ավտոմատացված եղանակով՝ նախքան կրկնակի օգտագործման համար վերադարձվելը: Օդանավակայաններն ու խոշոր հաստատությունները սովորաբար ունեն սուր առարկաների տարաներ զուգարաններում՝ ներարկային դեղեր օգտագործողների, ինչպիսիք են ինսուլին-կախյալ շաքարախտով հիվանդները, անվտանգ հեռացման համար: Բժշկական հաստատություններն ու լաբորատորիաները նույնպես հագեցած են սուր առարկաների տարաներով, ինչպես նաև դրանք անվտանգ ստերիլիզացման կամ հեռացման համար անհրաժեշտ սարքավորումներով: Սա նվազագույնի է հասցնում տարաների անցած հեռավորությունը և սուր առարկաների թափոնների հետ շփվող մարդկանց թիվը: ԱՄՆ-ում նման հարմարություններ չունեցող փոքր կլինիկաները կամ գրասենյակները դաշնային կանոնակարգերով պարտավոր են վարձել այնպիսի ընկերության ծառայություններ, որը մասնագիտանում է վտանգավոր թափոնների տեղափոխման և պատշաճ հեռացման մեջ:

## Հեռացում
[աջից|մինի|[Բժշկական ասեղներ|Բժշկական ասեղների աղբաման՝ Լոնդոնի հյուսիսային առևտրի կենտրոնի հասարակական զուգարանների խցիկում]]
աջից|մինի|Սուր առարկաների աղբաման Սիդնեյի հանրային զուգարանում

Սուր առարկաների թափոնների կառավարման և հեռացման հարցում պետք է ցուցաբերել ծայրահեղ զգուշություն: Սուր առարկաների կառավարման նպատակն է անվտանգ կերպով մշակել բոլոր նյութերը մինչև դրանց պատշաճ հեռացումը: Սուր առարկաների հեռացման վերջին քայլը դրանց ավտոկլավում հեռացումն է: Ավելի քիչ տարածված մոտեցում է դրանց այրումը. սովորաբար այրվում են միայն քիմիաթերապիայի սուր առարկաների թափոնները: Ճանապարհին պետք է ձեռնարկվեն քայլեր՝ այս նյութից վնասվածք ստանալու ռիսկը նվազագույնի հասցնելու և միաժամանակ սուր առարկաների հեռացման քանակը մեծացնելու համար: Հիվանդանոցային խիստ արձանագրությունները և կառավարության կանոնակարգերը, որոնք հրահանգում են առողջապահության ոլորտի մասնագետներին, թե ինչպես կառավարել սուր առարկաների թափոնները, օգնում են ապահովել, որ թափոնները մշակվեն հնարավորինս արդյունավետ և անվտանգ:

Հեռացման մեթոդները տարբերվում են ըստ երկրի և վայրի, բայց հեռացման տարածված մեթոդներն են կամ բեռնատար մեքենաների ծառայությունը, կամ սուր առարկաների հեռացումը փոստով (ԱՄՆ): Բեռնատար մեքենաների ծառայությունը ներառում է մասնագիտացված անձնակազմ, որը հավաքում է սուր առարկաների թափոնները, և հաճախ բժշկական թափոնները, առաջացման պահին, և դրանք բեռնատարով տեղափոխում ոչնչացման կենտրոն: Նմանապես, սուր առարկաների հետադարձ հեռացման մեթոդը թույլ է տալիս արտադրողներին սուր առարկաների թափոնները ուղղակիորեն փոստային ծառայությամբ ուղարկել հեռացման կենտրոն՝ հատուկ նախագծված և հաստատված փոխադրման տարաներով: Սուր առարկաների հետադարձ հեռացումը թույլ է տալիս թափոններ արտադրողներին ավելի փոքր քանակությամբ սուր առարկաներ հեռացնել ավելի տնտեսապես շահավետ պայմաններում, քան եթե նրանք վարձակալեին բեռնատարի ծառայություն: 

Ֆրանսիայի օրենսդրությունը սահմանել է, որ ինքնաներարկման դեղամիջոցներ մատակարարող դեղագործական ընկերությունները պատասխանատու են օգտագործված ասեղների հեռացման համար: Նախկինում տարածված ասեղների կտրիչները և կափարիչները այլևս ընդունելի չեն որպես անվտանգության միջոցներ, և պահանջվում են կամ սուր առարկաների տուփ, կամ ասեղների ոչնչացման սարքեր: 

Կանադական հոգեկան առողջության ասոցիացիայի զեկույցը ցույց է տվել, որ վերահսկվող ներարկման կետերը օգնում են նվազեցնել փողոցներում դեն նետված ներարկիչների քանակը։

## Ներարկման անվտանգ տեխնոլոգիաներ
մինի|Անվտանգային ներարկիչի  (safety syringe) անիմացիոն ցուցադրություն

Աշխարհում տարեկան ավելի քան տասնվեց միլիարդ ներարկումով ասեղները սուր առարկաների թափոնների ամենամեծ աղբյուրն են։ Այդ պատճառով մշակվել են ներարկումների հետ կապված բազմաթիվ նոր տեխնոլոգիաներ, որոնք հիմնականում կապված են անվտանգության մեխանիզմների հետ։ Այս տեխնոլոգիաների զարգացմանը զուգընթաց կառավարությունները փորձել են դրանք դարձնել սովորական՝ սուր առարկաների թափոնների անվտանգությունն ապահովելու համար։ 2000 թվականին ընդունվել է «Ասեղների ծակոցների անվտանգության և կանխարգելման մասին» օրենքը, ինչպես նաև 2001 թվականի արյան մեջ փոխանցվող պաթոգենների ստանդարտը։

Անվտանգային ներարկիչները (safety syringe) նպաստում են պատահական ասեղային ծակոցների թվի նվազեցմանը: Վերջին զարգացումներից մեկը ավտոմատ կերպով անջատվող ներարկման սարքն է: Այս ներարկման սարքերը ավտոմատ կերպով անջատվում են մեկանգամյա օգտագործումից հետո: Դա կարելի է անել՝ ասեղը ներարկիչի մեջ հետ քաշելով կամ ներարկիչի մխոցը անգործունակ դարձնելով: Քանի որ ներարկման սարքն այժմ անգործունակ է, այն չի կարող վերօգտագործվել: Ասեղի պաշտպանությունը ներարկումից հետո սուր առարկաների անվտանգ կառավարման մեկ այլ մոտեցում է: Սրանք ձեռքերը չօգտագործող մեթոդներ են, որոնք սովորաբար ներառում են ծխնիով կափարիչ, որը կարելի է սեղմել սեղանին՝ ասեղը կնքելու համար: Սուր առարկաների թափոնների կառավարման մեկ այլ տեխնոլոգիա, որը կապված է ներարկումների հետ, ասեղի փոխարինումն է: Կարելի է կիրառել տարբեր մոտեցումներ՝ ասեղը ներարկիչից առանձնացնելու հիմնական նպատակով: Սա թույլ է տալիս սուր ասեղը հանել և ներարկիչից առանձին հեռացնել: Այս սարքերի օգտագործման շուրջ բանավեճեր կան, քանի որ դրանք ներառում են սուր առարկաների թափոնների կառավարման լրացուցիչ քայլ:

## Զարգացող երկրներում
Սուր առարկաների թափոնները մեծ մտահոգության առարկա են աշխարհի զարգացող և անցումային երկրներում: Հիվանդությունների բարձր տարածվածությունը և առողջապահության մասնագետների պակասը մեծացնում են սուր առարկաների թափոնների հետ կապված վտանգները, իսկ նոր հեռացման տեխնոլոգիաների արժեքը դրանց օգտագործումը դարձնում է անհավանական: Ինչպես աշխարհի մնացած մասում, ներարկման թափոնները կազմում են սուր առարկաների թափոնների ամենամեծ մասը: Այնուամենայնիվ, ներարկման օգտագործումը շատ ավելի տարածված է զարգացող երկրներում: Այս աճի պատճառներից մեկը թերապևտիկ նպատակներով ներարկումների վրա ավելի մեծ շեշտադրումն է: Հաշվարկվել է, որ զարգացող երկրներում բոլոր ներարկումների 95%-ը նախատեսված է թերապևտիկ նպատակներով:  Հաշվարկվել է, որ միջին մարդը տարեկան ստանում է 1.5 ներարկում:  Նոր մշակված ներարկման տեխնոլոգիաները հազվադեպ են օգտագործվում այդ ներարկումները կատարելու համար՝ լրացուցիչ ծախսերի պատճառով: Հետևաբար, զարգացող երկրներում ներարկումների մեծ մասը կատարվում է ստանդարտ միանգամյա օգտագործման ներարկիչներով: 

Զարգացող երկրների ենթակառուցվածքները հագեցած չեն աղտոտված սուր առարկաների այս մեծ ծավալը մշակելու հնարավորություններով: Ի տարբերություն զարգացած երկրների, աղբի այրման կայաններն ու տրանսպորտային ցանցերը միշտ չէ, որ հասանելի են: Արժեքի սահմանափակումները միանգամյա օգտագործման տարաների գնումը դարձնում են անիրատեսական: Հաստատությունները հաճախ գերծանրաբեռնված են հիվանդներով և թերբեռնված՝ կրթված աշխատակիցներով: Այս հաստատությունների նկատմամբ պահանջարկը կարող է սահմանափակել թափոնների հեռացման արձանագրությունների շեշտադրումը կամ կիրառումը: Այս գործոնների արդյունքում շրջակա միջավայրում մնում են սուր առարկաների վտանգավոր քանակություն: Արդյունաբերական և զարգացող երկրների հատվածների միջև հակադրությունները կարելի է տեսնել պատահական ասեղի ծակծկոցների վնասվածքների դեպքում: Դրանք տեղի են ունենում տարեկան 0.18-ից 0.74 մեկ շնչի հաշվով արդյունաբերական երկրներում և տարեկան 0.93-ից 4.68 մեկ շնչի հաշվով զարգացող և անցումային երկրներում (Hutin, Hauri, Armstrong, 2003):

Սուր առարկաների սխալ կառավարումը հիմնական գործոն է, որը կապված է վտանգավոր ներարկումների հետ։ Ամեն տարի սրանք կազմում են 21 միլիոն, 2 միլիոն և 260,000 նոր հեպատիտ B, հեպատիտ C և ՄԻԱՎ վարակների։  HBV և HCV նոր վարակների 40-65%-ը պայմանավորված է ծակող-կտրող առարկաների հետ մասնագիտական շփման ազդեցությամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 

## Արտաքին հղումներ
* EPA-ի կողմից առաջարկվող ասեղների հեռացման տարբերակները ինքն ներարկիչների համար
* ԱՀԿ առողջապահական թափոնների կառավարում

Կատեգորիա:Աղբ
Կատեգորիա:Առողջապահության կառավարում
Կատեգորիա:Բժշկական էթիկա
Կատեգորիա:Էկոլոգիա
Կատեգորիա:Թափոնների կառավարում
Կատեգորիա:Թափոնների մշակման տեխնոլոգիա