Նիկոլայ Կռիլով

**Նիկոլայ Իվանովիչ Կռիլով** (, ), խորհրդային զինվորական գործիչ, Սովետական Միության կրկնակի հերոս (19.04.1945, 8.09.1945), Սովետական Միության մարշալ (1962): ԽՄԿԿ Կենտկոմի անդամ (1961-1972):

## Կենսագրություն
Ծնվել է Գոլյաևկա գյուղում՝ Տամալինսկի գավառի Սերդոբսկի շրջանի Սարատովի նահանգում: Ներկայումս Գոլյաևկա գյուղը կոչվում է Վիշնյովոե և գտնվում է Պենզայի մարզի Տամալինսկի շրջանում: Տունը, որտեղ ծնվել է Ն. Ի. Կռիլովը Վիշնյովոե գյուղում, պահպանվել է մինչև մեր օրերը:

Ծնվել է հոգևորականի ընտանիքում (Գոլյաևկա գյուղի Կազանի եկեղեցու քահանայի): Ազգությամբ ռուս է: Շուտով Կռիլովների ընտանիքը տեղափոխվել է Արկադակ գյուղ՝ Բալաշովսկի շրջանի Սարատովի նահանգ:

1918 թվականից եղել է կոմերիտական, եղել է շրջանային կոմերիտական խմբակի քարտուղար և կամավորական կուսակցական-կոմերիտական կարմիրգվարդիական ջոկատի մարտիկ:

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներին փորձել է ընդունվել Կարմիր բանակ, 1919 թվականի սկզբին ընդունվել է Հարավային ռազմաճակատի ավիացիոն դիվիզիոն, սակայն մի քանի օր անց ծանր հիվանդացել է և մեկնել ծնողների մոտ: Այդ նույն ժամանակ արտաքին քննություն է հանձնել դպրոցական ծրագրով և ստացել է 2-րդ աստիճանի դպրոցն ավարտելու վկայական:

## Քաղաքացիական պատերազմ
Այնուամենայնիվ, 1919 թվականի ապրիլին 16 տարեկանում հասել է Կարմիր բանակ ընդունվելուն: 1920 թվականին Սարատովի հետևակային-գնդացրային դասընթացները հաջող ավարտելուց հետո նշանակվել է հրաձգային վաշտի, այնուհետև կիսառոտայի հրամանատար Վ. Մ. Ազինի անվան 28-րդ հրաձգային դիվիզիայում: 11-րդ բանակի շարքերում կռվել է Հարավային ճակատում, մասնակցել է Ադրբեջանի գրավմանը կարմիր զորքերի կողմից, 1921 թվականի սովետա-վրացական պատերազմին: Նույն թվականին տեղափոխվել է Հեռավոր Արևելք և 19 տարեկանում նշանակվել է հրաձգային գումարտակի հրամանատար 3-րդ Վերխնե-Ուդինսկի գնդում՝ Հեռավոր Արևելյան Հանրապետության Ժողովրդա-հեղափոխական բանակի 1-ին Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիայում: 1922 թվականին մասնակցել է Սպասկի գրոհին, Նիկոլսկ-Ուսուրիյսկի և Վլադիվոստոկի ազատագրմանը:

## Միջպատերազմյան ժամանակաշրջան

Քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո Կռիլովը մնաց ծառայելու Կարմիր բանակում և շարունակեց ծառայել Հեռավոր Արևելքում, հրամանատարում էր գումարտակ, 1923 թվականից՝ հրաձգային գնդի շտաբի պետի օգնական: ՀամԿ(բ)Կ անդամ 1927 թվականից: 1928 թվականի օգոստոսին ավարտել է ՌԲԿԲ հրամանատարական կազմի կատարելագործման «Վիստրել» դասընթացները: 1929 թվականից՝ հրաձգային գնդի շտաբի պետ 1-ին Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիայում: 1931 թվականից հրամանատարել է գումարտակ Բլագովեշչենսկի ամրաշրջանում: 1936 թվականից՝ Բլագովեշչենսկի ամրաշրջանի շտաբի պետ: 

1939 թվականից՝ ՕՍՕԱՎԻԱԽԻՄի բաժնի պետ Ստավրոպոլում: 1941 թվականի մայիսին նշանակվել է Դանուբյան ամրաշրջանի շտաբի պետ՝ սովետա-ռումինական սահմանի հարավային հատվածում Օդեսայի ռազմական օկրուգում:

## Հայրենական մեծ պատերազմ

Այս պաշտոնում (ՕՍՕԱՎԻԱԽԻՄի բաժնի պետ) դիմավորեց Հայրենական մեծ պատերազմը: Պատերազմի առաջին օրը մտավ մարտի մեջ ռումինական զորքերի դեմ, որոնք անհաջող փորձում էին անցնել սահմանը: Երբ առաջացավ թշնամու կողմից Օդեսայի գրավման սպառնալիքը, սահմանից զորքերը հետ կանչվեցին դեպի այնտեղ, իսկ գնդապետ Ն. Ի. Կռիլովը 1941 թվականի հուլիսի սկզբին նշանակվեց Առափնյա բանակի օպերատիվ բաժնի պետի տեղակալ: Շրջափակված Օդեսայում հրամանատարների պակասի պայմաններում օգոստոսի 11-ին դարձավ բանակի օպերատիվ բաժնի պետ, իսկ արդեն օգոստոսի 21-ից՝ Առափնյա բանակի շտաբի պետ: Այս պաշտոնում անցավ սկզբից մինչև վերջ Օդեսայի և Սևաստոպոլի պաշտպանությունը: 1942 թվականի հունվարի 8-ին ծանր վիրավորվեց հրետակոծության ժամանակ զորքեր այցելության ընթացքում Սևաստոպոլի մոտ, բժշկական ցուցումներով ենթակա էր տարհանման, սակայն բանակի հրամանատար գեներալ-մայոր Ի. Ե. Պետրովի պնդմամբ մնաց քաղաքում: Մարտի վերջին վերադարձավ շտաբային աշխատանքի, սակայն չբուժված վերքը խնդիրներ պատճառեց ողջ կյանքի ընթացքում:

Տարհանվեց քաղաքից պաշտպանության վերջին օրերին բանակի շտաբի հետ սուզանավով:

Այնուհետև ավելի քան մեկ ամիս գտնվում էր պահեստազորում և գրում էր զեկույց Սևաստոպոլի պաշտպանության մասին: 1942 թվականի օգոստոսին նշանակվեց 1-ին գվարդիական բանակի շտաբի պետ, սակայն մի քանի օր անց հրատապ կանչվեց Ստալինգրադ և նշանակվեց 62-րդ բանակի շտաբի պետ, որը բազմամսյա փողոցային մարտեր էր մղում քաղաքում: Մինչև նոր հրամանատար Վ. Ի. Չույկովի ժամանելը, գրեթե մեկ ամիս հրամանատարում էր բանակը: Ստալինգրադի ճակատամարտի ողջ ընթացքում շտաբի հետ մնաց քաղաքում, թեև բանակի շտաբը գտնվում էր մոտավորապես 800 մետր հեռավորության վրա թշնամու դիրքերից: Այնտեղ դարձավ Վ. Ի. Չույկովի մտերիմ ընկերը, ինչպես նաև շատ ամիսներ նրա ղեկավարն էր ռազմաճակատի Ռազմական խորհրդի անդամ Ն. Ս. Խրուշչովը: Պատերազմից հետո Ն. Ի. Կռիլովը կգրի «Վոլգայի ամրություն» ակնարկը:

Ստալինգրադի տակ տարած հաղթանակից հետո գեներալ Կռիլովը 1943 թվականի մայիսին նշանակվեց Գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբի 3-րդ պահեստային բանակի զորքերի հրամանատար:

1943 թվականի հուլիսից՝ 21-րդ բանակի հրամանատար Արևմտյան ռազմաճակատում:

1943 թվականի հոկտեմբերից՝ 5-րդ բանակի հրամանատար Արևմտյան ռազմաճակատում, մասնակցել է Օրշանսկի գործողությանը և Վիտեբսկի գործողությանը: Այնուհետև բանակը հանձնվեց 3-րդ Բելառուսական ռազմաճակատին: Այստեղ վառ կերպով բացահայտվեց Կռիլովի զորավարական տաղանդը: 1944 թվականի Բելառուսական ռազմավարական գործողության ընթացքում բանակի զորամասերը հաջող կերպով հարձակվեցին Վիտեբսկում, Օրշայում, Մինսկում, գրոհեցին Վիլնյուսը և ետ մղեցին թշնամու հակահարվածները Կաունասի տակ:

Բելառուսական գործողության մեջ զորքերի գերազանց հրամանատարության համար ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1945 թվականի ապրիլի 19-ի հրամանագրով Ն. Ի. Կռիլովին շնորհվեց Սովետական Միության հերոսի կոչում՝ Լենինի շքանշանի և «Ոսկե աստղ» մեդալի հանձնմամբ:

1944 թվականի հոկտեմբեր-դեկտեմբերին երկու ամիս պառկել է հոսպիտալում Մոսկվայում (բացվել էր հին վերքը), այնուհետև վերադարձել է հրամանատարի պաշտոնին և աչքի է ընկել Արևելապրուսական գործողության մեջ:

## Պատերազմ Ճապոնիայի դեմ
Գերմանիայի նկատմամբ հաղթանակից հետո 5-րդ բանակը ամբողջ կազմով տեղափոխվեց Հեռավոր Արևելք և ներառվեց 1-ին Հեռավորարևելյան ռազմաճակատի կազմում: 1945 թվականի օգոստոսին խորհրդա-ճապոնական պատերազմի մասնակից էր: Ռազմաճակատի հրամանատար Սովետական Միության մարշալ Կ. Ա. Մերեցկովի հետ միասին նրանք համարձակ քայլ ձեռնարկեցին ճապոնական 3-րդ բանակի դեմ: Հորդառատ անձրևի պայմաններում, առանց հրետանային նախապատրաստության, սահմանի միջով գաղտնի առաջ տարվեցին առաջապահ զորամասերը, որոնք բացարձակապես անսպասելի ճապոնացիների համար հարձակվեցին և ոչնչացրին երկարաժամկետ կրակային կառույցները՝ ճեղքելով խորը էշելոնավորված սահմանամերձ պաշտպանական ռուբեժը: Զարգացնելով հարձակումը՝ բանակն ազատագրեց խոշոր քաղաքներ Մուլին, Լինկոու, Մուդանցզյան:

Այս գործողության մեջ հակառակորդի խմբավորումների հաջող ջախջախման համար Ն. Ի. Կռիլովին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1945 թվականի սեպտեմբերի 8-ի հրամանագրով երկրորդ անգամ շնորհվեց Սովետական Միության հերոսի կոչում:

## Հետպատերազմյան ծառայություն
1945 թվականի հոկտեմբերից Ն. Ի. Կռիլովը ծառայում էր որպես Առափնյա ռազմական օկրուգի հրամանատարի տեղակալ: 1947 թվականի հունվարից՝ Հեռավորարևելյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար (այդ ժամանակ այս օկրուգի կազմում ներառված էին միայն Սախալինը, Կամչատկան, Կուրիլյան կղզիները և Պրիմորյե երկրամասի առանձին առափնյա շրջանները): 1953 թվականի մարտին այս «կղզային» օկրուգը վերակազմավորվեց 15-րդ ընդհանուր զորքերի բանակի, որը ներառվեց նոր միավորված Հեռավորարևելյան ռազմական օկրուգի կազմում: Կռիլովը մոտ կես տարի հրամանատարեց այդ բանակը, իսկ նույն 1953 թվականի սեպտեմբերին նշանակվեց Հեռավորարևելյան ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատարի առաջին տեղակալ: Միաժամանակ, 1953 թվականի սեպտեմբերի 18-ին նրան շնորհվեց բանակի գեներալի զինվորական կոչում: 1956 թվականի հունվարից՝ Ուրալի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, 1958 թվականի նոյեմբերից՝ Լենինգրադի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար, 1960 թվականի հոկտեմբերից՝ Մոսկվայի ռազմական օկրուգի զորքերի հրամանատար:

## Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնում
1963 թվականի մարտին նշանակվեց ԽՍՀՄ Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի գլխավոր հրամանատար:

Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի գլխավոր հրամանատարի պաշտոնում Ն. Ի. Կռիլովը դարձավ, ըստ էության, զորքերի նոր տեսակի ստեղծողը, քանի որ զորքերի գոյության անցած 4 տարիների ընթացքում նա դարձավ նրանց հաշվով չորրորդ գլխավոր հրամանատարը: Նրան հարկավոր էր կարճ ժամկետներում ստեղծել զորքեր, դրանք բերել մշտական մարտական պատրաստվածության, ապահովել նոր տեխնիկայի փորձարկումները և կոնստրուկտորների հետ միասին իրականացնել դրա լրամշակումը:  Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքերի զարգացումը պայմանավորված էր նաև Կարիբյան ճգնաժամով: 1965 թվականին, դատելով ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Ռ. Մակնամարայի զեկույցից, ԱՄՆ-ն ուներ 650 բալիստիկ հրթիռ, իսկ ԽՍՀՄ-ը՝ ընդամենը 200: Ն. Ի. Կռիլովը, կոնստրուկտոր Մ. Կ. Յանգելը և մի շարք այլ մասնագետներ հանգում են նորագույն հորային արձակման կայանքների կառուցման և նոր մարտական հրթիռային համալիրների (ՄՀՀ) զինանոցում ընդունելու անհրաժեշտության եզրակացության: Մ. Կ. Յանգելը իր ԿԲ-ում ստեղծեց հրթիռային սպառազինության նոր տեսակներ, որոնց թռիչքի հեռավորությունը զգալիորեն գերազանցում էր Ռ-12 հրթիռներով ՀԿ-ների հեռավորությունը:

Լայնորեն հայտնի է արդեն ֆոլկլորային դարձած պատմությունը Ֆրանսիայի նախագահ Շառլ դը Գոլի այցի մասին դեպի ԽՍՀՄ Ռազմավարական նշանակության հրթիռային զորքեր 1966 թվականին: Ն. Ի. Կռիլովի հետ միասին նա այցելեց հրթիռային դիվիզիա Նովոսիբիրսկում, որից հետո Լ. Ի. Բրեժնևի հրավերով ժամանեց Ղազախստանի Լենինսկ պոլիգոն՝ հրթիռի ցուցադրական արձակմանը մասնակցելու համար: Դը Գոլին չէին նախազգուշացրել պատրաստվող արձակման մասին, և նա զրուցում էր Բրեժնևի և Կռիլովի հետ պոլիգոնի դիտարկման հարթակում, երբ նրանցից մի քանի հարյուր մետր հեռավորության վրա հանկարծակի քողարկված հորից մեկնարկեց և երկինք բարձրացավ միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռը: Երբ ցնցված դը Գոլը հարցրեց Բրեժնևին. «Նույն այդպիսի հրթիռ էլ Փարիզի՞ վրա է ուղղված», ժպտացող Բրեժնևը գլխով արեց դեպի ծխացող հորը և ասաց. «Մի անհանգստացեք: Ոչ այս մեկը»: Հնարավոր է, տեղի ունեցածը համոզեց գեներալ դը Գոլին Սովետական բանակի սպառազինության նոր տեսակի ուժի մեջ և ազդեց նույն թվականին ՆԱՏՕ-ի ռազմական կազմակերպությունից Ֆրանսիայի դուրս գալու նրա որոշման վրա:

Ն. Ի. Կռիլովը մահացավ 69 տարեկանում, իր ընկերոջ՝ Մ. Վ. Զախարովի՝ Սովետական Միության մարշալի մահվան մասին լուրը ստանալուց ինը օր անց: Թաղված է Կրեմլի պատի մոտ:

## Պարգևներ
Կռիլովը ստացել է հետևյալ պարգևներն ու կոչումները։

;Խորհրդային Միություն

;Օտարերկրյա

## Հիշատակ
* Մարշալ Կռիլովի անունով փողոցներ են անվանակոչվել Պենզա և Օդինցովո քաղաքներում, Սևաստոպոլում, Ուկրաինայի Նիկոլաևի մարզի Պերվոմայսկ քաղաքում, ինչպես նաև նրա ծննդավայրում՝ Վիշնյովոե գյուղում:
* Խորհրդային ժամանակաշրջանում մարշալ Կռիլովի անունը կրում էր փողոց Վիլնյուսում:
* Որպես Սովետական Միության կրկնակի Հերոսի, մարշալ Կռիլովի կիսանդրին 1951 թվականին տեղադրվել է նրա ծննդավայրում՝ Պենզայի մարզի Տամալինսկի շրջանի Վիշնյովոե գյուղում:
* Վիշնյովոե գյուղում նաև ստեղծվել է Ն. Ի. Կռիլովի անվան Պատմական-երկրագիտական թանգարան: Թանգարանի մշտական ցուցադրության մեջ ներկայացված են Մարշալի անձնական իրերը, այդ թվում աշխատանքային կիտելը գլխարկով և տոնական վերարկուն շքահանդեսային գլխարկով, որոնք փոխանցվել են նրա մերձավորների կողմից:
* Մարշալի կիսանդրին տեղադրված է Տամալա շրջանային ավանում՝ Պենզայի մարզի Տամալինսկի շրջանի շրջկենտրոնում: Կռիլովի կիսանդրին Տամալայում հանդիսանում է շրջանի բնակիչներին նվիրված հուշահամալիրի մի մասը՝ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներին: Հուշահամալիրը բաղկացած է ռազմաճակատայինների խորհրդանշական քանդակային հուշարձանից և Սովետական Միության վեց Հերոսների կիսանդրիներից՝ Տամալինսկի շրջանի բնիկների (ներառյալ Կռիլովը):
* Մարշալ Ն. Ի. Կռիլովի կիսանդրին տեղադրված է Հերոսների ծառուղում՝ Սարատովի Հաղթանակի զբոսայգում, որպես Սովետական Միության երեք կրկնակի Հերոսներից մեկի, որոնք սարատովցիներ էին:
* Խարկովի բարձրագույն ռազմական հրամանատարական-ինժեներական ուսումնարանը կրում էր մարշալ Կռիլովի անունը:
* «Մարշալ Կռիլով» անունը կրում է մեծ սառնակոնսերվային ձկնորսական տրալ, այժմ «Marshal Krylov», Ռուսաստանին չի պատկանում:
* «Մարշալ Կռիլով» անունը կրում է Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի չափագրական համալիրի նավը:
* Մարշալ Կռիլովի անունը կրում է թիվ 2 միջնակարգ հանրակրթական դպրոցը ՓԱԿՏ Սոլնեչնիում (Ուժուր-4 ք.) Կրասնոյարսկի երկրամասում:
* Մոսկվայի ռազմական օկրուգի նախկին շտաբի շենքի վրա (Կոսմոդամիանսկայա նաբերեժնայա, տուն 24 շինություն 1/53) տեղադրված է հուշատախտակ:
* Կռիլովի հիշատակին նվիրված հուշատախտակը տեղադրվել է Ռուսաստանի ռազմապատմական ընկերության կողմից Արկադակ քաղաքի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի շենքի վրա:
* Մարշալ Կռիլովի հրվանդան Օսմա ծովախորշում՝ Ուրուպ կղզու օվկիանոսային կողմում (Մեծ Կուրիլյան շղթա): Անվանակոչվել է Ռուսական աշխարհագրական ընկերության Սախալինի բաժանմունքի արշավախմբի կողմից 2015 թվականին: Անվանումը հաստատվել է ՌԴ կառավարության 2017 թվականի հոկտեմբերի 3-ի կարգադրությամբ (Ռուսաստանյան թերթ, 2017 թվականի հոկտեմբերի 13, Դաշնային թողարկում):
* Մարշալ Կռիլովի փողոց Վոլգոգրադում:

* Մարշալ Կռիլովի փողոց Կալաչ-նա-Դոնուում:

## Գործունեության արդյունքներ և անձնական հատկանիշներ
Ն. Ի. Կռիլովը տեսչություններ էր անցկացնում ՌՍԶ-ի (Ռազմավարական հրթիռային զորքերի) բոլոր զորամասերում և ստորաբաժանումներում: Հրթիռային սպաների յուրաքանչյուր թողարկումից հետո նա հրավիրում էր երիտասարդ սպաներին ՌՍԶ-ի Գլխավոր շտաբ, լսում էր նրանց բողոքներն ու խնդրանքները, որից հետո անձամբ ստուգում էր իր կողմից առաջադրված խնդիրների կատարումը: Հրթիռային զորամասի տեսչությունից հետո մարշալ Կռիլովը գրում էր. 

Ն. Ի. Կռիլովի հեղինակությունը ՌՍԶ-ում բարձր էր:

Բազմաթիվ ուժեր և միջոցներ էին ծախսվել հրթիռայինների ընտանիքների բնակության ռազմական ավանների կառուցման համար: Ցանկացած զորամասի ստուգման ժամանակ Ն. Ի. Կռիլովը ստուգում էր կայազորի կենցաղը, բնակարանային ֆոնդի, մանկապարտեզների և դպրոցների, բժշկական և առողջարարական հաստատությունների, սպորտային հրապարակների և կառույցների, մշակույթի տների, թատրոնների շինարարությունը: Գրեթե բոլոր ռազմական ավանները կառուցվել էին Ն. Ի. Կռիլովի կողմից հաստատված նախագծերով:

Նրա հրամանատարության ժամանակ՝ 1965 թվականին, հաստատվեց ՌՍԶ-ի Մարտական կանոնադրությունը:

## Կարծիքներ

## Զինվորական կոչումներ
* մայոր (1935)
* գնդապետ (17.02.1938)
* գեներալ-մայոր (27.12.1941)
* գեներալ-լեյտենանտ (9.09.1943)
* գեներալ-գնդապետ (15.07.1944)
* բանակի գեներալ (18.09.1953)

* Խորհրդային Միության Մարշալ (29.04.1962)

## Աշխատություններ
* *Կռիլով Ն. Ի.* Ստալինգրադյան սահման։ - Մ։ Վոենիզդատ, 1979։ - 380 էջ։
* *Կռիլով Ն. Ի.* Հրե բաստիոն։ - Մ։ Վոենիզդատ, 1973։ - 416 էջ։
* *Կռիլով Ն. Ի.* Երբեք չի խամրի։ - Մ։ Վոենիզդատ, 1969։ - 312 էջ։
* *Կռիլով Ն. Ի.* Խոսք Օդեսայի պաշտպանների մասին // Ռազմա-պատմական ամսագիր։ - 1966։ - № 5։ - էջ 68-77։
* *Կռիլով Ն. Ի.* Հակառակորդի զեմլանդյան խմբավորման ջախջախումը // Ռազմա-պատմական ամսագիր։ - 1972։ - № 4։ - էջ 52-58։

* *Կռիլով Ն. Ի.* Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիայում // Ռազմա-պատմական ամսագիր։ - 1976։ - № 3։ - էջ 66-72։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *[[Рубцов, Юрий Викторович|Рубцов Ю. В.]]* Жезлы на эполетах и гербы на погонах. Все генерал-фельдмаршалы России и маршалы Советского Союза. — М.: Издательский дом «Звонница-МГ», 2002. — 384 с. — ISBN 5-88093-070-X
* Маршалы Советского Союза. Личные дела рассказывают / Институт военных и историко-патриотических проблем и исследований. — М.: Любимая книга, 1996. — 96 с. — ISBN 5-7656-0012-3.
* 
* Военачальники РВСН. Вып. 2. — Изд-во ЦИПК РВСН, 1999.
* Главкомы стратегических. — Изд-во ЦИПК РВСН, 1996.
* Книга памяти РВСН. — Изд-во ЦИПК РВСН, 1997.
* 

## Հղումներ
* Крылов Николай Иванович на сайте Министерства обороны Российской Федерации

Կատեգորիա:«1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զինվորականներ
Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Զինվորականներ
Կատեգորիա:Լենինի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության հերոսներ
Կատեգորիա:Խորհրդային Միության մարշալներ
Կատեգորիա:Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Մոսկվա քաղաքում մահացածներ
Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի կոմանդորներ
Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ
Կատեգորիա:Ռուս զինվորականներ
Կատեգորիա:Ռուսական հեղափոխություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ
Կատեգորիա:Ռուսներ
Կատեգորիա:Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակիցներ