Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտ

**Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտ** (), բարձրագույն կրթական հաստատություն Մոսկվայում։ Գտնվում է Մոսկվայի կենտրոնում, Տվերսկոյ բուլվար 25 հասցեով։ Հիմնադրվել է 1933 թվականին, ներկայիս անվանումը ստացել է 1936 թվականին։ Մինչև 1992 թվականը ըստ գերատեսչական պատկանելության ենթարկվում էր ԽՍՀՄ գրողների միությանը, 1992 թվականից մինչև 2014 թվականը գտնվել է Ռուսաստանի կրթության և գիտության նախարարության, 2014 թվականից՝ մշակույթի նախարարության ենթակայության տակ.

## Պատմություն
### Խորհրդային դարաշրջան
Խորհրդային Միությունում պրոֆեսիոնալ գրողների պատրաստման ուսումնական հաստատություն ստեղծելու գաղափարը արմատավորվել է 1932 թվականին՝ ԽՍՀՄ Կենտգործկոմը ցանկացել է, որ նախաձեռնության իրականացումը համընկնի Մաքսիմ Գորկու ստեղծագործական գործունեության 40-ամյակի հետ և ակտիվ աշխատանքներ են տարվել կառավարության որոշման իրականացման ուղղությամբ: 1933 թվականի ձմռանը գրողը մշակել է ապագա ինստիտուտի ուսումնական ծրագիրը և այն անձամբ ներկայացրել Իոսիֆ Ստալինի հաստատմանը։

1933 թվականի փետրվարի 6-ին «Երեկոյան Մոսկվա» թերթը հրապարակել է Մաքսիմ Գորկու անվան գրական ինստիտուտի կանոնադրության նախագիծը: Փաստաթղթի համաձայն՝ ինստիտուտը պետք է բաղկացած լիներ երեք  բաժանմունքներից՝ ստեղծագործական (գրողների), բուհական՝ գրականագետների և քննադատների պատրաստման համար  և գիտա-հետազոտական, ասպիրանտուրայով։

ԽՍՀՄ Կրթության ժողկոմը և Կենտգործկոմը չի համաձայնվել բուհական բաժանմունքի կազմակերպման գաղափարի հետ: Արդյունքում, միաժամանակ ստեղծվել են երկու հաստատություններ՝ գիտահետազոտական ինստիտուտը (ապագա՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային գրականության ինստիտուտ) և ուսումնական հաստատությունը, սկզբում՝ Երեկոյան բանվորական գրական համալսարան։

Գրող և կուսակցական գործիչ Վլադիմիր Ստավսկին նշանակվել է համալսարանի կադրային  անձնակազմի հավաքագրման պատասխանատու։ 1933 թվականի նոյեմբերի 13-ին Ստավսկին խորհրդակցություն է կազմակերպել, որի ժամանակ ընտրվել են գրական խմբակի անդամների ընդունելության 130 դիմումներ։ 1933 թվականի դեկտեմբերի 1-ին տեղի է ունեցել համալսարանի հանդիսավոր բացումը, որտեղ ելույթներով հանդես են եկել բանաստեղծ Դեմյան Բեդնին, քննադատ Գրիգորի Բրովմանը և Կարմիր պրոֆեսորների ինստիտուտի ներկայացուցիչ, փիլիսոփա Լեոնիդ Կոգանը։ 1936 թվականին ինստիտուտը ստացել է իր ներկայիս անվանումը։ Ուսանողական ալմանախը սկսել է հրատարակվել 1937 թվականից։

Ի սկզբանե ինստիտուտը տեղակայվել է 18-րդ դարի վերջի նախկին կալվածքում գտնվող շենքում, որը վերակառուցվել է 1812 թվականի Մոսկվայի հրդեհից հետո և ավանդաբար վերագրվել է Դոմենիկո Ժիլյարդիին։ Հայտնի է նաև որպես «Գերցենի տուն», 19-րդ դարի սկզբին կալվածքը պատկանել է գրողի հորեղբորը՝ դիվանագետ Լև Յակովլևին և Ալեքսանդր Գերցենն իր մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է այդտեղ։ 19-րդ դարի կեսերին կալվածքում ապրել է գրական սալոնի սեփականատեր Դմիտրի Սվերբեևը՝ այստեղ հաճախակի այցելում են Ալեքսանդր Պուշկինը, Միխայիլ Լերմոնտովը, Նիկոլայ Գոգոլը, Վիսարիոն Բելինսկին, Պյոտր Չաադաևը, Եվգենի Բարատինսկին և Ալեքսեյ Խոմյակովը։ 1920-ական թվականներին տունը տրամադրվել է գրողներին՝ կենտրոնական մասնաշենքում տեղակայված են եղել Պրոլետարական գրողների ռուսաստանյան ասոցացիան և Պրոլետարական գրողների մոսկովյան ասոցացիան, երկու կողաշենքերում տարբեր ժամանակներում բնակվել են Մոսկվայում բնակարան չունեցող գրողներ՝ Օսիպ Մանդելշտամը, Յուրի Օլեշան, Անդրեյ Պլատոնովը, Վասիլի Գրոսմանը։ Գրանատ հանրագիտարանի խմբագրությունը նույնպես գտնվել է Գրական ինստիտուտի շենքում։

1930-ականների կեսերին գրականության մեջ ֆորմալիզմի դեմ արշավի գագաթնակետին ինստիտուտի աշխատակիցներից և ուսանողներից շատերը ենթարկվել են բռնաճնշումների։ Բանաստեղծ և գրականագետ Իլյա Դյուկորը և Ռուսական գրականության ամբիոնի վարիչ Ֆյոդոր Գոլովենչենկոն կորցրել են իրենց դասախոսական պաշտոնները, իսկ մի քանի տասնյակ ուսանողներ ձերբակալվել են միայն 1935-1937 թվականներին։

1930-ականների վերջին Գրական ինստիտուտում բարեփոխումների անհրաժեշտությունը դարձել է հրատապ։ 1939 թվականին, ԽՍՀՄ Գրողների միության նոր ղեկավարության հաստատումից հետո, գաղափար է առաջացել երեկոյան ուսումնական հաստատությունը ցերեկայինի վերածելու մասին։ 1941 թվականին տնօրենի պաշտոնը ստանձնած Գավրիիլ Ֆեդոսեևը ստանձնել է նաև բարեփոխումների ղեկավարումը (մինչև 1961 թվականը ինստիտուտի ղեկավարները կոչվել են տնօրեններ, որից հետո ներդրվել է ռեկտորի պաշտոնը։ 1942 թվականից գործել են լրիվ դրույքով և կես դրույքով կրթության ձևերը։

Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուց հետո ինստիտուտի ավելի քան 100 ուսանողներ և աշխատակիցներ մեկնել են ռազմաճակատ և միացել աշխարհազորին։ Դասախոսներ Գավրիիլ Ֆեդոսեևը, Սերգեյ Շամբինագոն և Լև Գալիցկին մասնակցել են Մոսկվայի ճակատամարտին։ Խորհրդային գրականագետ Ալեքսանդր Անիկստը կամավորագրվել է բանակում։ Ինստիտուտի շրջանավարտներ Պավել Կոգանը, Միխայիլ Կուլչիցկին, Նիկոլայ Մայորովը, Գեորգի Էֆրոնը և Ելենա Շիրմանը զոհվել են ռազմաճակատում։

Գրական ինստիտուտի և Բարձրագույն գրական դասընթացների շրջանավարտների թվում կան բազմաթիվ վետերաններ, որոնք դարձել են հայտնի գրողներ՝ Յուլյա Դրունինան, Վիկտոր Կուրոչկինը, Գրիգորի Բակլանովը, Գրիգորի Պոժենյան, Խորհրդային Միության հերոս Սերգեյ Կուրզենկովը, Էդուարդ Ասադովը, Յուրի Բոնդարևը, Յակով Բելինսկին, Վլադիմիր Բուշինը, Իվան Պանտելեևը և Միխայիլ Լոբանովը։

1983 թվականին ինստիտուտը պարգևատրվել է Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով։ Նրա շրջանավարտների թվում են տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ։

## Գրական դասընթացներ
1953 թվականից ի վեր ինստիտուտում գործել է Բարձրագույն գրական դասընթացներ, որտեղ ընդունելությունը իրականացվում է ստեղծագործական մրցույթով։ Տարիների ընթացքում դասընթացի ուսանողների թվում են եղել գրողներ, բանաստեղծներ, հրապարակախոսներ և գրականագետներ՝ Վիկտոր Աստաֆևը, Չինգիզ Այթմատովը, Նիկոլայ Տրյապկինը, Ալեքսեյ Պրասոլովը, Պյոտր Պրոսկուրինը, Վալենտին Սորոկինը, Վլադիմիր Լիչուտինը, Եվգենի Նոսովը, Յուրի Լևիտանսկին, Օլես Գոնչարը և Նովելլա Մատվեևան, ովքեր հետագայում ձեռք են բերել համամիութենական և միջազգային ճանաչում։ 1955 թվականին ստեղծվել է գեղարվեստական թարգմանության բաժանմունքը, որտեղ համաշխարհային պրակտիկայում առաջին անգամ սկսվել է պոեզիայի և արձակի թարգմանիչների մասնագիտական պատրաստումը՝ հիմնվելով Գրողների միության և դրա տարածաշրջանային մասնաճյուղերի թարգմանչական սեմինարների փորձի վրա։ Նոր բաժանմունքը ղեկավարել  է թարգմանիչ Լև Օզերովը։

### Վերակառուցում, 1990-ականներ և մեր օրեր
1983-2014 թվականներին Բարձրագույն գրական դասընթացները ղեկավարել է Վալենտին Սորոկինը։ Քանի որ դասընթացները գտնվել են ԽՍՀՄ գրողների միության իրավասության ներքո, երկրի փլուզման ժամանակ Սորոկինը հնարավորություն է ունեցել սեփականաշնորհել այն շենքը, որտեղ տեղակայված էին  դասընթացները և դրանք փոխանցել Գրական ինստիտուտի իրավասության ներքո ու պահպանել դասընթացների պետական կարգավիճակը։

1987 թվականին Գրական ինստիտուտի ռեկտոր է նշանակվել աշխատակազմի կողմից այդ ժամանակ գործող օրենսդրությանը համապատասխան՝ տարբեր կազմերով անցկացված ընտրությունների արդյունքում, որոնց մասնակցել են հաստիքային դասախոսները, ինչպես նաև ինստիտուտի բոլոր կառուցվածքային ստորաբաժանումների ուսանողների և ասպիրանտների կազմից ընտրողները։

Վերակառուցման տարիներին և հետխորհրդային շրջանում ինստիտուտի ղեկավարությունն ու աշխատակազմը ստիպված են եղել լուծել ինչպես կրթական և ստեղծագործական հրատապ հարցեր, այնպես էլ տնտեսական և վարչական խնդիրներ՝ վերականգնել գլխավոր շենքը և շրջակա բոլոր տարածքները, ընդլայնել ինստիտուտի տարածքը և կառուցել նոր մասնաշենքեր, համապատասխանեցնել ուսումնական ծրագիրը ժամանակակից գիտական նվաճումներին և պահանջներին, աշխատաշուկայի գործնական կարիքներին, կազմակերպել գրադարանային և արխիվային աշխատանքները։

2008 թվականի դեկտեմբերին Գրողների կենտրոնական տանը տեղի է ունեցել շրջանավարտների հոբելյանական համագումարը, որը համընկել է ինստիտուտի կազմավորման 75-ամյակի հետ։ Հենց այդ ժամանակ էլ իր աշխատանքներն է սկսել Շրջանավարտների միջազգային ասոցիացիան։

2010 թվականին Գրական ինստիտուտը Իտալիայի մշակութային կենտրոնի հետ համատեղ հիմնադրել է «Ծիածան» գրական մրցանակը: Այն շնորհվել է մինչև 35 տարեկան ռուսերեն կամ իտալերեն ստեղծագործող երիտասարդ հեղինակներին: Մրցանակի չափը կազմել է 5000 եվրո: Միաժամանակ սկսել են հրատարակվել «ԼԻՏԻՍ» ուսանողական ալմանախը և «Լամպ ու ծխնելույզ» ամսագիրը։

2014 թվականի հուլիսին ինստիտուտը փոխանցվել է Մշակույթի նախարարությանը: Ալեքսեյ Վառլամովը նշանակվել է ռեկտորի ժամանակավոր պաշտոնակատար (նա պաշտոնը ստանձնել է 2016 թվականին ինստիտուտում անցկացված ընտրություններից հետո): 2016 թվականի վերջին ստացվել են ինստիտուտի վերակառուցման համար անհրաժեշտ թույլտվությունները և ֆինանսավորումը և սկսվել են վերանորոգման աշխատանքները: 2018 թվականի սեպտեմբերին ավարտվել է գլխավոր մասնաշենքի վերականգնումը և ինստիտուտի տարածքում կառուցվել է փոքր ուսումնական մասնաշենք:
thumb|left|290px|Գրական ինստիտուտը 2024 թվականին

Գրական ինստիտուտի մասին մանրամասն, փաստաթղթավորված, պատմական և արդիական տեղեկատվությունը հասանելի է նրա կայքում։

2023 թվականին ինստիտուտը պարգևատրվել է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի շնորհակալագրով՝ հայրենական մշակույթի և արվեստի զարգացման գործում ունեցած ծառայությունների և բազմամյա բեղմնավոր գործունեության համար։

### Ժամանակակիցների գնահատականներ
Ալեքսանդր Տվարդովսկին, լսելով Գրադարանային ինստիտուտից Գրական ինստիտուտ տեղափոխվելու ցանկության մասին, «կարծես թե ցնցվեց, լիովին զգուշացավ և վիրավորված, հորդորական տոնով վճռականորեն և համոզած  հակադարձեց, որ դա ոչ մի դեպքում չպետք է արվի»։

## Ուսուցում
2000-2015 թվականներին Գրական ինստիտուտում գործել է դիսերտացիոն խորհուրդ։ Սակայն, Գրական ինստիտուտի գիտական խորհրդի և Գրական ինստիտուտի նոր ղեկավարության կողմից թույլ տրված խախտումների պատճառով, որը ղեկավարել է բուհը, 2015 թվականի ամռանը Սերգեյ Եսինի ռեկտորի պաշտոնից հրաժարական տալուց հետո, Կրթության և գիտության նախարարության 852/նկ հրամանով Գրական ինստիտուտին կից D 212.109.01 դիսերտացիոն խորհուրդը փակվել է։

[thumb|200px|Առաջին կուրսի ուսանողներ՝ [Պյոտր Կոշել, Վյաչեսլավ Կորդա, Վյաչեսլավ Ֆախրուտդինով, Յարոսլավ Պավուլյակ, Յուրիս Չապինշ, 1974 թվական]]

Ինստիտուտում ուսուցումն իրականացվում է յոթ ուղղություններով (սեմինարներ)՝ արձակ, պոեզիա, դրամատուրգիա, մանկական գրականություն, գեղարվեստական թարգմանություն, գրական քննադատություն և հրապարակախոսություն։ Գեղարվեստական թարգմանությունը դասավանդվում է միայն ստացիոնար ուսուցման ֆակուլտետում՝ մյուս ուղղություները հասանելի են ինչպես ստացիոնար, այնպես էլ հեռակա ուսուցման դեպքում։ Ընդունվելուց հետո դիմորդները հանձնում են ռուսաց լեզվի և գրականության միասնական պետական քննություն, անցնում ստեղծագործական մրցույթ և հարցազրույց, գրում գրական ակնարկ։ Ուսուցման ժամկետը կազմում է հինգ տարի՝ ստացիոնար և վեց տարի՝ հեռակա ուսուցման դեպքում: Ուսանողներն ապահովված են հանրակացարանով, իսկ ստացիոնար սովորող ուսանողները ստանում են կրթաթոշակ:

Ինստիտուտում գործում են նաև նախապատրաստական դասընթացներ, լիցեյ՝ երեկոյան դասընթացներով, ասպիրանտուրա  և դոկտորանտուրա, ինչպես նաև մի շարք լրացուցիչ կրթական հաստատություններ՝ Բարձրագույն գրական դասընթացներ, Գեղարվեստական թարգմանության բարձրագույն դպրոց, խմբագիրների և սրբագրիչների գրական վարպետության դասընթացներ, ինչպես նաև Նատալյա Բոնկի օտար լեզուների դասընթացներ։

Ռուսաստանի և նախկին Խորհրդային Միության երկրների քաղաքացիներից բացի, Գրական ինստիտուտում սովորում են նաև Ավստրալիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Իսրայելի, Իրանի, Իռլանդիայի, Չինաստանի, Կորեայի, Լեհաստանի, Սերբիայի, ԱՄՆ-ի, Չեռնոգորիայի և Ճապոնիայի քաղաքացիներ, ինչպես նաև քաղաքացիություն չունեցող անձինք: Ինստիտուտը համագործակցում է Քյոլնի համալսարանի (Գերմանիա), Իրինիտի քոլեջի (Իռլանդիա), Ջենովայի, Կատանիայի, Տոսկանայի, Միլանի և Բերգամոյի համալսարանների (Իտալիա), Բրյուսելի բարձրագույն դպրոցի  թարգմանիչների ինստիտուտի (Բելգիա) և Կոլորադոյի քոլեջի (ԱՄՆ) հետ։

## Կառուցվածք
;Ֆակուլտետներ
* Ստացիոնար
* Հեռակա

;Ամբիոններ
* Գրական վարպետության
* Գեղարվեստական թարգմանության
* Ռուսական  դասական գրականություն և սլավոնագիտության  
* Նորագույն ռուսական  գրականության,
* Արտասահմանյան գրականության
* Ռուսաց լեզվի  և ոճաբանության
* Արտասահմանյան լեզուների
* Հասարակական գիտությունների

;Գիտակրթական և մշակութալուսավորչական կենտրոն
* «Ազգային գրականության տուն»

## Ղեկավարություն
### Տնօրեններ
* Ի. Ֆ. Նաումով (դեկտեմբեր 1933 - հոկտեմբեր 1935)
* Մ. Ա. Բորսկի (նոյեմբեր 1935 - հուլիս 1937)
* Անդրեյ Լուկյանովիչ Ժուչկով (նոյեմբեր 1937 - հուլիս 1941)
* Գավրիիլ Սերգեևիչ Ֆեդոսեև  (7.07.1941 - հոկտեմբեր 1944)
* Ալեքսեյ Ֆյոդորովիչ Զայցև (16.10.1944 - 15.02.1945)
* Ֆեոդոր Վասիլևիչ Գլադկով (16.02.1945 - 17.10.1947)[28]
* Վասիլի Սեմյոնովիչ Սիդորին (ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնակատար;, 17.10.1947 - 10.04.1950)
* Պյոտր Ստեպանովիչ Ֆատեև (10.04.1950 - 15.06.1952)
* Իվան Նիկոլաևիչ Սերյոգին (ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնակատար, 15.06.1952 - 15.01.1954)
* Սերգեյ Միտրոֆանովիչ Պետրով  (15.01.1954 - 7.03.1955)
* Դմիտրի Ալեքսեևիչ Պոլիկարպով (ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնակատար, 7.03.1955 - 15.10.1955)
* Վիտալի Միխայլովիչ Օզերով (1.12.1955 - 8.08.1957)
* Իվան Նիկոլաևիչ Սերյոգին (14.08.1957 - 16.09.1964, 1961 թվականի հոկտեմբերի սկզբից՝ ռեկտոր)

### Ռեկտորներ
* Ալեքսեյ Անդրեևիչ Միգունով (ռեկտորի պաշտոնակատար, հոկտեմբեր 1964 - 11.02.1965)
* Վլադիմիր Ֆյոդորովիչ Պիմենով (11.02.1965 - 19.03.1985)
* Եգորով Վլադիմիր Կոնստանտինովիչ (19.03.1985 - 18.07.1987)
* Եվգենի Յուրևիչ Սիդորով (20.07.1987 - 10.02.1992)
* Սերգեյ Նիկոլաևիչ Եսին (27.03.1992 - 19.12.2005)
* Սերգեյ Պետրովիչ Տոլկաչև (ռեկտորի պաշտոնակատար, 20.12.2005 - 23.03.2006)
* Բորիս Նիկոլաևիչ Տարասով (23.03.2006 - 2.04.2014)
* Լյուդմիլա Միխայլովնա Ցարևա (ռեկտորի ժամանակավոր պաշտոնակատար, 3.04.2014 - 7.10.2014)
* Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ Վառլամով (7.10.2014)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1933 հիմնադրված կրթական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Ժողովուրդների բարեկամության շքանշանով պարգևատրված կազմակերպություններ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ-ում հիմնված համալսարաններ և ինստիտուտներ
Կատեգորիա:Մոսկվայի համալսարաններ