Խոլերա

**Խոլորա** Բարակ աղիքային ինֆեկցիա հարուցված  Vibro cholerae բակտերիայի որոշակի շտամերով։  Ախտանիշները տատանվում են դրանց բացակայությունից մինչ ծանր ընթացք։ Դասական ախտանիշը վերջին մի քանի օրերի ընթացքում ջրի մեծ քանակով փորլուծությունն է։  Հնարավոր է նաև փսխում և մկանային ջղաձգումներ։  Փորլուծությունը կարող է այնքան ծանր լինել, որ ժամերի ընթացքում հանգեցնի ծանր դեհիդրատացիայի և էլեկտրոլիտային դիսբալանսի։ Այս ամենը հանգեցնում է էնօֆթալմիայի, մաշկի առանձգականության կորստի, ձեռքերի և ոտքերի կնճռոտման։ Ախտանիշների դրսևորումը սկսվում է ախտահարումից 2 ժամից մինչև 5 օր անց։

Խոլորեն հարուցվում է մի քանի տեսակներով, որոշները առաջացնում են առավել ծանր հիվանդություն քան մնացածը։ Առավելապես տարածվում է բակտերիայով աղտոտված  ջրի և սննդի միջոցով։  Խոլորայի կանխարգելումն իրականացվում է սանիտարական վիճակի բարելավման և խմելու ջրի մաքրման միջոցով։ Մարդիկ բակտերիայի համար միակ հայտնի տերերն են։ Հիվանդության ռիսկի գերծոններն են համարվում վատ սանիտարական վիճակը, խմելու ջրի ոչ բավարար մաքրումը և աղքատությունը։  խոլերան կարող է  ախտորոշվել կղանքի թեստով։  Հասանելի է նաև արագ թեստեր, որոնց ճշտգրտությունը բարձր չէ։

Խոլորայի կանխարգելումն իրականացվում է սանիտարական վիճակի բարձրացմամբ և խմելու ջրի մաքրման միջոցով։  Խոլերայի բերանացի տրվող վակցինան պաշտպանում է մոտ 6 ամիս։Դրանք  ունեն հավելյալ պաշտպանություն E. coli.-ով առաջացած փորլուծության դեմ։ Առաջնային բուժումը համարվում է օրալ ռեհիդրատացիոն թերապիան։ Նախընտրելի է բրնձի հիմքով լուծույթները։Ցինկի հավելումները օգտակար են երեխաների համար։  Ծանր դեպքերում կարող է ներերակային հեղուկներ ներմուծման անհրաժեշտություն առաջանալ, ինչպիսին է Ռինգերի լուծույթը։Հակաբիոտիկների  կիրառումը ևս կարող է օգտակար լինել։  Առավել թիրախավորված բուժման համար կատարվում է հակաբիոտիկների զգայունության թեստ։

Ամբողջ աշխարհում Խոլերան  տարեկան ախտահարում է 3-5 միլիոն մարդ և հանգեցնում  է 28,800–130,000 մահվան։  Չնայած որ 2010 թ խոլերան առաջացրել է պանդեմիա, այն զարգացած երկներում հազվադեպ է հանդիպում։Հիմնականում ախտահարվում են երեխաները։  Հանդիպում է ինչպես բռնկումների, այնպես էլ քրոնիկական ձևով։ Հիվանդության շարունակական ռիսկ ունեցող տարածքները ներառում են Աֆրիկան և Հարավարևելյան Ասիան։  Մահացության ռիսկը  ախտահարվածների շրջանում 5%-ից ցածր է, սակայն կարող է հասնել 50%-ի։  Բուժման բացակայությունը հանգեցնում է մահացության մակարդակի աճի։ Խոլերայի նկարագրություններ հայտնաբերվել են դեռ մ.թ.ա. 5-րդ դարում՝ սանսկրիտական գրականությունում։ Անգլիայում 1849-ից 1854 թվականներին   Ջոն Սնոուի  կատարած խոլերայի ուսումնասիրությունները հանգեցրեց համաճարակաբանության ոլորտում զգալի առաջընթացի։  Վերջին 200 տարվա ընթացքում յոթ խոշոր բռնկումների հետևանքով գրանցվել է միլիոնավոր մահացություններ։

## նշաններ և ախտանիշներ
thumb|խոլերային բնորոշ շիլայանման կղանք
Խոլերայի առաջնային ախտանիշներն են առատ լուծն ու ջրային փսխումը։ Այս ախտանիշները սովորաբար սկսվում են հանկարծակի՝ բակտերիաների օրգանիզմ հայտնվելուց կես օրից հինգ օր հետո։ Դիարեան բնութագրվում է որպես շիլայանման և կարող է ունենալ ձկան հոտ։  Խոլերայով հիվանդ, չբուժված անձը կարող է օրական 10-ից 20 լիտր դեֆեկացիա ունենալ։  Ծանր առանց բուժման խոլերան ախտահարված անհատների մոտ կեսի մահվան պատճառ է դառնում:Ծանր, չբուժված փորլուծությունը կարող է առաջացնել կյանքին սպառնացող ջրազրկում և էլեկտրոլիտային դիսբալանս։ Ասիմպտոմատիկ և սիմպտոմատիկ վարակների հարաբերակցությունը գնահատավում են 3-ից 100։  Խոլերան ստացել է «կապույտ մահ» անվանումը, քանի որ հեղուկի ծայրահեղ կորստից մարդու մաշկը կարող է կապտա-մոխրագույն երանգ ստանալ։

Տենդը հազվադեպ է  հանդիպում և դրա առկայությունը պետք է կասկած հարուցի երկրորդական վարակի վերաբերյալ։  Հիվանդները կարող են լեթարգիկ լինել և ունենալ ընկղմված աչքեր, բերանի չորություն, սառը, կպչուն մաշկ կամ կնճռոտ ձեռքեր և ոտքեր։ Կուսմաուելյան շնչառությունը՝ խորը և ծանր շնչառություն,  կարող է առաջանալ  կղանքով բիկարբոնատների կորստի և  արյունամատակարարման նվազման հետևանքով առաջացած լակտատ ացիսդոզի պատճառով։ Ջրազրկման պատճառով արյան զարկերակային ճնշումը իջնում է, ծայրամասային անոթազարկը դառնում է արագ, թելանման։ Միզարձակությունը նվազում է ժամանակի ընթացքում։ Էլեկտրոլիտային անհավասարակշռության պատճառով առաջացած մկանային ջղաձգումները, թուլությունը, գիտակցության փոփոխությունը, նոպաները (նույնիսկ մինչ կոմա), շատ տարածված են հատկապես երեխաների մոտ։

= պատճառագիտություն =
[thumb|''[Vibrio cholerae*]]

=== փոխանցման ուղին ===
Խոլերայի բակտերիաներ հայտնաբերվել են [[խեցեմորթ]]ներում և [[պլանկտոն]]ներում։

Փոխանցումը սովորաբար [[Ֆեկալ–օրալ փոխանցման ուղի|ֆեկալ–օրալ ճանապարհով]] է աղտոտված սննդի կամ ջրի միջոցով՝ պայմանավորված վատ սանիտարական վիճակի հետ։ [[Զարգացած երկրներ]]ում խոլերայի դեպքերի մեծամսնությունը փոխանցվում է սննդի միջոցով , մինչդեռ [[Զարգացող երկրներ|զարգացող երկրներում՝]] ջրով։ Սննդի փոխանցումը կարող է տեղի ունենալ, երբ մարդիկ հավաքում են [[ծովամթերք]], օրինակ՝ ոստրեներ կեղտաջրերով վարակված ջրերում։ [[Խոլերայի վիբրոն]]ը կուտակվում է [[պլանկտոն]]ային [[խեցգետնակերպեր]]ում, իսկ զոոպլանկտոնը համարվում է սննդի աղբյուր ոստրեների համար։

Խոլերայով վարակված մարդիկ հաճախ ունենում են [[փորլուծություն]]։ Հիվանդության փոխանցում կարող է տեղի ունենալ, եթե այսպես կոչված շիլայանման կղանքով խմելու ջուրը աղտոտվի։  Միանվագ կղազատումը կարող է առաջացնել շրջակա միջավայրում V. cholerae-ի թվաքանակի մեկ միլիոն անգամ ավելացման։ Խոլերան հազվադեպ է ուղղակիորեն փոխանցվում մարդուց մարդուն ։
=== Զգայունություն ===
նորմալ առողջ մեծահասակների մոտ խոլերա առաջացնելու համար պահանջվում է մոտ 100 միլիոն բակտերիայի ընդունում։  Սակայն այս չափաբաժինը [[Ստամոքսի թթվայնություն|ստամոքսի ցածր թթվայնություն]] ունեցողներր մոտ (օրինակ՝ [[պրոտոնային պոմպի ինհիբիտոր]]ներ օգտագործողների մոտ) ավելի քիչ է։  Երեխաները նույնպես ավելի զգայուն են, 2–4 տարեկան երեխաները վարակվածության ամենաբարձր ցուցանիշն ունեն:Խոլերայի նկատմամբ զգայունության վրա ազդում է նաև [[Արյան խումբ|արյան խումը]]։ Ամենաընկալունակը արյան O (առաջին)  խումբ ունեցողներն են։ Նվազած իմունիտետով անձինք, ինչպիսիք են ՁԻԱՀ-ով հիվանդները կամ թերսնուցված երեխաները, վարակվելու դեպքում ունենում են հիվանդության ծանր ընթացք։

[[Ցիստիկ ֆիբրոզ]]ի գենետիկական մուտացիան, որը հայտնի է որպես դելտա-F508, մարդկանց մոտ  պահպանում է ընտրովի [[Հետերոզիգոտություն|հետերոզիգոտ]] առավելություն։ մուտացիայի հետերոզիգոտ կրողները (որոնք [[Ցիստիկ ֆիբրոզ|մուկովիսցիդոզով]] չեն ախտահարվում) ավելի դիմացկուն են V. cholerae–ի նկատմամբ։ . Այս պարագայում ցիստիկ ֆիբրոզի տրանսմեմբրանային հաղորդունակության կարգավորիչ սպիտակուցների գենետիկական անբավարարությունը խանգարում է բակտերիաների միացմանը [[աղիքային էպիթել]]ի հետ՝ այդպիսով նվազեցնելով վարակի հետևանքները։

V. cholerae-ն գոյություն ունի նաև մարդու մարմնից դուրս՝ բնական ջրային աղբյուրներում՝ ինքնուրույն կամ ֆիտոպլանկտոնի, զոոպլանկտոնի կամ բիոտիկ և աբիոտիկ դետրիտների հետ փոխազդեցության ձևով։  Նման ջուր խմելը նույպես կարող է հանգեցնել հիվանդության զարգացման առանց ջրի կղանքային զանգվածներով նախնական աղտոտման։ Այնուամենայնիվ, ջրային միջավայրում առկա է ընտրողական ճնշում, որը կարող է նվազեցնել V. cholerae-ի [[վիրուլենտություն]]ը։
== Բուժում և պրոֆիլակտիկան ==
# Հետևել հիգիենային, պայքարել ճանճերի դեմ։ 
# Պայքար ջրազրկման դեմ՝ հեմոցեզ. ռեոպոլիգլյուկին և շատ հեղուկներ։ 
# Հակաբիոտիկներ՝ [[բիոմիցին]], լիոմիցետին, սուլֆանիլամիդային պրեպարատներ։

== Գրականություն ==
* Harrison’s Principles of Internal Medicine, 14th Edition, McGraw-Hill, Health Professions Division
* *Жуков-Вережников Н. Н.* Диагноз чумы и холеры, М., [[1944]]
* *Майер А. Э.* Наставление, как должно поступать жителям в предохранении себя от болезни холеры. Харьков, [[1831]].
* *Златогоров С. И.'' Эпидемиология и микробиология холеры, М., 1947

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Արևադարձային հիվանդություններ