Իրաքյան ապստամբություններ (1991)

**1991 թվականի իրաքյան ապստամբություններ**, էթնիկ և կրոնական ապստամբություններ Իրաքում Սադամ Հուսեյնի բաասիստական ռեժիմի դեմ, որոնք հիմնականում ղեկավարվում էին շիա ապստամբների և քրդերի կողմից: Ապստամբությունները շարունակվել են 1991 թվականի մարտից մինչև ապրիլ՝ Պարսից ծոցի պատերազմի ավարտին հաջորդած զինադադարից հետո։ Հիմնականում ապստամբների չհամաձայնեցված գործողությունները պայմանավորված էին այն կարծիքներով, որ Իրաքի նախագահ Սադամ Հուսեյնը խոցելի է դարձել ռեժիմի փոփոխության համար: Թուլության այս զգացումը հիմնականում պայմանավորված էր իրան-իրաքյան պատերազմի և Պարսից ծոցի պատերազմի արդյունքներով, որոնք տեղի են ունեցել մեկ տասնամյակի ընթացքում և ավերել են Իրաքի բնակչությունն ու տնտեսությունը։

Առաջին երկու շաբաթվա ընթացքում Իրաքի քաղաքների և նահանգների մեծ մասը գրավել են ապստամբական ուժերը: Ապստամբության մասնակիցները տարբեր էթնիկ, կրոնական և քաղաքական հայացքների ներկայացուցիչներ էին, այդ թվում ՝ ապստամբ զինվորականներ, շիա իսլամիստներ, քուրդ ազգայնականներ, քուրդ ծայրահեղական իսլամիստներ և ծայրահեղ ձախակողմյան խմբավորումներ։ Առաջին հաղթանակներից հետո հեղափոխությանը խանգարել են ներքին տարաձայնությունները, ինչպես նաև ԱՄՆ-ից և Իրանից սպասվող աջակցության բացակայությունը: Սադդամի ռեժիմը, որում գերակշռում էին «Բաաս» կուսակցության սուննի արաբները, կարողացել էր պահպանել վերահսկողությունը մայրաքաղաք Բաղդադի վրա և շուտով հիմնականում ճնշել էր ապստամբներին Իրաքի Հանրապետական գվարդիայի գլխավորած հավատարիմ ուժերի կողմից իրականացված դաժան արշավի ընթացքում:

Անկարգությունների կարճ, մոտավորապես մեկամսյա ժամանակահատվածում տասնյակ հազարավոր մարդիկ են զոհվել, և գրեթե երկու միլիոնը ստիպված են եղել լքել իրենց տները: Հակամարտությունից հետո Իրաքի կառավարությունն ակտիվացրել է նախկինում իրականացված ճահճային արաբների համակարգված հարկադիր վերաբնակեցումը և Տիգրիս և Եփրատ գետերի համակարգում Միջագետքի ճահիճների ջրահեռացումը: Պարսից ծոցի ռազմական կոալիցիան Հյուսիսային Իրաքի և Հարավային Իրաքի վրա հաստատել է ոչ թռիչքային գոտիներ, իսկ քրդական ընդդիմությունը Իրաքյան Քուրդիստանում ստեղծել է Քուրդիստանի շրջան:

## Ավելի վաղ ապստամբության կոչեր
Իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ Իրանի գերագույն առաջնորդ Ռուհոլլահ Խոմեյնին Իրաքի շիաներին կոչ է արել տապալել Բաասի կառավարությունը և ստեղծել Իսլամական պետություն։ Նրա հրահրման պատճառով շիա արաբներից շատերը վտարվել են Իրաքից, իսկ ոմանք հավաքվել են Իրանի կողմից աջակցվող զինված կազմավորումների շուրջ, չնայած պատերազմի ընթացքում մեծամասնությունն այնուամենայնիվ հավատարիմ է մնացել Իրաքին։

## ԱՄՆ ռադիոհաղորդումներ

1991 թվականի փետրվարի 15-ին Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջորջ Բուշ ավագը «Ամերիկայի ձայն» ռադիոյով հանդես է եկել իրաքցիներին ուղղված ելույթով: Հուսալով արագ ռազմական հեղաշրջում հրահրել Սադամ Հուսեյնին տապալելու նպատակով, Բուշը հայտարարել է․

Պարսից ծոցի պատերազմի ավարտի հաջորդ օրը՝ մարտի 1-ին, Բուշը հանդես է եկել հետևյալ կոչով․

Փետրվարի 24-ի երեկոյան՝ Պարսից ծոցում հրադադարի մասին համաձայնագրի ստորագրումից չորս օր առաջ, «Ազատ Իրաքի ձայն» ռադիոկայանը, որը ենթադրաբար ֆինանսավորվում և ղեկավարվում է ԿՀՎ-ի կողմից, եթեր է հեռարձակել Իրաքի ժողովրդին ուղղված ուղերձ՝ կոչ անելով ապստամբել և տապալել Սադամին։ Ռադիոյով ելույթ է ունեցել Սալահ Օմար ալ-Ալին՝ Բաաս կուսակցության նախկին անդամ և Բաաս հեղափոխական հրամանատարության խորհրդի աքսորյալ։ Ալ-Ալին իր ուղերձում կոչ է արել իրաքցիներին տապալել «Իրաքի հանցավոր բռնակալին» և պնդել է որ Սադամը «կլքի ռազմադաշտը, երբ համոզվի, որ աղետը ծածկել է Իրաքի յուրաքանչյուր փողոց, յուրաքանչյուր տուն և յուրաքանչյուր ընտանիք»։

## Հեղափոխություն
### Ապստամբություններ հարավում
Իրաքի հարավում գտնվող ապստամբներից շատերը, որտեղ սկսվել էին ապստամբությունները, կամ Իրաքի բանակի բարոյալքված զինվորներ էին, կամ հակակառավարական խմբավորումների անդամներ, մասնավորապես Իսլամական Դավա կուսակցության և Իրաքի իսլամական հեղափոխության գերագույն խորհրդի անդամներ: Իրաքի զինված ուժերը հիմնականում բաղկացած էին շիա զորակոչիկներից և պարունակում էին զգալի հակահեղափոխական տարրեր, ուստի շատ կառավարական զորքեր արագորեն անցել են ապստամբների կողմը: Իրաքի զինված ուժերը հիմնականում բաղկացած էին շիա զորակոչիկներից և ունեին զգալի հակահեղափոխական տարրեր, և, հետևաբար, շատ կառավարական զորքեր արագորեն անցել են ապստամբների կողմը:

Անկարգություններն առաջին անգամ սկսվել են Աբու Էլ Հասիբ և Ազ Զուբայր քաղաքներում, որոնք գտնվում են Բասրայից հարավ, փետրվարի վերջին: 1991 թվականի մարտի 1-ին՝ Պարսից ծոցում հրադադարի հաջորդ օրը, Քուվեյթում Իրաքի պարտությունից հետո տուն վերադարձող T-72 տանկի հրաձիգը արկ է արձակել Սադամ Հուսեյնի հսկա դիմանկարի վրա, որը կախված էր Բասրայի գլխավոր հրապարակի վերևում, և զինվորները, ովքեր հետևում էին նրան, ծափահարում էին: Սկզբում Բասրայում ապստամբությունը ղեկավարել է բանակի սպա Մուհամմադ Իբրահիմ Վալին, որը ռազմական տեխնիկա էր հավաքել քաղաքի կառավարական շենքերի և բանտերի վրա հարձակվելու համար. նրան աջակցել է բնակչության մեծամասնությունը: Բասրայում ապստամբությունը լիովին ինքնաբուխ էր և անկազմակերպ։ Իրադարձության մասին լուրերը և Բուշի ռադիոհաղորդումները դրդել են Իրաքի ժողովրդին ապստամբել այլ քաղաքներում ռեժիմի դեմ: էն Նաջաֆում մեծ իմամ Ալիի տաճարի մոտ ցույցը վերածվել է բանակի դասալիքների և Սադամի անվտանգության ուժերի միջև փոխհրաձգության: Ապստամբները գրավել են տաճարը, երբ Բաաս կուսակցության անդամները փախել են քաղաքից կամ սպանվել. բանտարկյալներն ազատ են արձակվել բանտերից։ Մի քանի օրվա ընթացքում ապստամբությունը տարածվել է Իրաքի հարավում գտնվող բոլոր խոշոր շիական քաղաքներում՝ Ամարու, Դիվանիա, Հիլա, Քարբելա, Քութ, Ալ-Նասիրիա և Սամավա: Հեղափոխության ալիքը տարածվել է նաև փոքր քաղաքներում։

Իրաքցի աքսորյալ շատ այլախոհներ, այդ թվում՝ Իրանում տեղակայված «Բադրայի բրիգադներ» կազմակերպության հազարավոր զինյալներ, հատել են սահմանը և միացել ապստամբությանը: Իրաքի իսլամական հեղափոխության գերագույն խորհուրդն իր ջանքերը կենտրոնացրել է շիաների համար Սուրբ Նաջաֆ և Քարբելա քաղաքների վրա՝ հեռացնելով շատ մարդկանց, ովքեր չէին կիսում իրենց շիական իսլամիստական ծրագիրը և իրանամետ կարգախոսները, ինչի համար Իրաքի իսլամական հեղափոխության գերագույն խորհուրդն ավելի ուշ քննադատության է ենթարկվել Դավա կուսակցության կողմից: Ամբողջ տարածաշրջանում ապստամբների շարքերը ներառել են ապստամբ սուննի զինվորականներ, ձախեր, ինչպիսիք են Իրաքի կոմունիստական կուսակցության խմբակցությունները, Սադամի դեմ պայքարող արաբ ազգայնականները և նույնիսկ դժգոհ բաասիստները: Դժբախտաբար նրանց համար, բոլոր բազմազան հեղափոխական խմբերը, աշխարհազորայինները և կուսակցությունները միասնական էին միայն ռեժիմի փոփոխության իրենց ձգտման մեջ, քանի որ նրանք չունեին ընդհանուր քաղաքական կամ ռազմական ծրագիր, միասնական ղեկավարություն և նրանց միջև շատ թույլ համակարգում կար:

### Ապստամբություններ հյուսիսում
Քիչ անց քրդերով բնակեցված հյուսիսային Իրաքում ապստամբության ևս մեկ ալիք է բռնկվել։ Ի տարբերություն հարավում տարերային ապստամբության, հյուսիսում ապստամբությունը կազմակերպել էին երկու մրցակից քրդական կուսակցական կազմավորումներ՝ առաջին հերթին Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը և ավելի փոքր չափով Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը: Բացի այդ, ասորական դեմոկրատական շարժումը ծառայում էր որպես ասորական հիմնական ընդդիմադիր խումբ, չնայած 1980-ականներին այն ավելի ակտիվ էր: Ադամը հայտնել է, որ կառավարությունը հազարավոր ասորիներին ստիպել է հեռանալ Քիրքուքից, քանի որ մինչև 1991 թվականը քաղաքում ապրում էր մոտ 30 000 մարդ։  Երկրի հյուսիսում կառավարության կողմից հավաքագրված ժողովրդական աշխարհազորի քուրդ աշխարհազորայինների դասալքությունը, որը հայտնի է որպես «Ջաշ», զգալի ուժ է տվել ապստամբությանը։

Երկրի հյուսիսում (Իրաքյան Քուրդիստան) ապստամբությունը բռնկվել է մարտի 5-ին Ռանիա քաղաքում: 10 օրվա ընթացքում քուրդ ազգայնական (Փեշմերգա), իսլամիստական (Քուրդիստանի իսլամական շարժում) և կոմունիստական (Քուրդիստանի Կոմունիստական կուսակցությունից, Քուրդիստանի աշխատավորական կուսակցությունը նույնպես որոշ չափով ակտիվ էր) ապստամբներին են միացել տասնյակ հազարավոր դասալիք աշխարհազորայիններ և բանակային դասալիքներ (հաղորդվել է, որ ամբողջ տարածաշրջանում նրանց թիվը կազմել է ավելի քան 50,000), վերահսկողություն է հաստատել հյուսիսային բոլոր քաղաքների վրա, բացառությամբ Քիրքուքի (որն ի վերջո՝ մարտի 20-ին,  նրանց ձեռքն է անցել) և Մոսուլի: Սուլեյմանիայում ապստամբները պաշարել և գրավել են ընդհանուր անվտանգության գաղտնի ոստիկանության վարչության տարածաշրջանային շտաբը (տարիներ անց շենքը, որը հայտնի է որպես «Սուրակա Ամնա» (քրդերենից թարգմանաբար «Կարմիր պահակ»), դարձել են Սադամի ռեժիմի հանցագործությունների թանգարան): Արյունալի վրեժխնդրության նպատակով նրանք սպանել են մի քանի հարյուր գերեվարված բաասիստ պաշտոնյաների և անվտանգության աշխատակիցների՝ առանց դատավարության։ Սուլեյմանիայում, ըստ տեղեկությունների, սպանվել է ավելի քան 900 անվտանգության աշխատակից։ Նրանք նաև գրավել են հսկայական քանակությամբ կառավարական փաստաթղթեր, որոնք կապված են տխրահռչակ «Ալ-Անֆալ» արշավի հետ, որի ընթացքում կառավարական զորքերը սիստեմատիկորեն սպանել են տասնյակ հազարավոր իրաքցի քրդերի և այլ էթնիկ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների երեք տարի առաջ՝ 1988 թվականին:

Ի տարբերություն հարավի՝ քրդական ապստամբությանը նախորդել են ցույցերը՝ հստակ քաղաքական կարգախոսներով՝ ժողովրդավարություն Իրաքում և Քրդստանի ինքնավարություն։ Մոսուլի գրավումից հետո Ջալալ Թալաբանին առաջարկել է երթ անցկացնել դեպի մայրաքաղաք Բաղդադ։

### Հավատարիմների հարձակում
Մարտի 7-ին, ձգտելով ճնշել ապստամբությունները, Սադամ Հուսեյնը շիաների և քրդերի առաջնորդներին առաջարկել է բաժնետոմսեր Կենտրոնական կառավարությունում հավատարմության դիմաց, բայց հակառակորդ խմբավորումները մերժել են առաջարկը։ Հեղափոխության շրջանում կառավարությունը կորցրել է արդյունավետ վերահսկողությունը Իրաքի 18 նահանգներից 14-ի նկատմամբ։ Բաղդադի բնակիչները, սակայն, հիմնականում պասիվ են մնացել, քանի որ «Դաավա» կուսակցությունը, Կոմունիստական կուսակցությունը և դրանից անջատված «Բաաս» սիրական կուսակցությունը չեն կարողացել մայրաքաղաքում ստորգետնյա կառույցներ ստեղծել։ Սադամ Սիթիի շիաներով բնակեցված հսկայական տնակային ավաններում միայն փոքր անկարգություններ են տեղի ունեցել, մինչդեռ մնացած Բաղդադում հանգստություն է տիրել:

Շուտով ռեժիմի կողմնակիցները վերախմբավորվել և անցել են հարձակման՝ քաղաքները վերականգնելու համար: Նրանց օգնել է այն փաստը, որ էլիտար և քաղաքականապես հուսալի հանրապետական գվարդիայի տանկերի մոտ կեսին հաջողվել է փախչել Քուվեյթից, որը Սադամը հռչակել է «բոլոր մարտերի մայր», և որ հանրապետական գվարդիայի շտաբի ստորաբաժանումները նույնպես վերապրել են պատերազմը։ Բացի այդ, մարտի 3-ին Պարսից ծոցի հրադադարի մասին համաձայնագիրը իրաքցի զինվորականներին արգելում էր ինքնաթիռներ օգտագործել երկրի տարածքի վրա, բայց նրանց թույլ էր տալիս ուղղաթիռներով թռչել, քանի որ կամուրջների մեծ մասը ավերվել էր: Կատարվածի պատճառն այն էր, որ գեներալ Նորման Շվարցկոպֆը համաձայնել էր իրաքցի գեներալի խնդրանքին՝ օգտագործել ուղղաթիռներ, այդ թվում՝ մարտական ուղղաթիռներ սպառազինությամբ, ավերված տրանսպորտային ենթակառուցվածքների պատճառով պետական պաշտոնյաներին տեղափոխելու համար՝ գործելով առանց Պենտագոնի կամ սպիտակ տան ցուցումների․ գրեթե անմիջապես իրաքցիները սկսել են ուղղաթիռներ օգտագործել որպես մարտական մեքենաներ՝ ապստամբությունները ճնշելու համար։

Ապստամբները քիչ ծանր սպառազինություն և ցամաքային օդային հրթիռներ ունեին, ինչը նրանց գործնականում անպաշտպան էր դարձնում մարտական ուղղաթիռների և անխնա հրետանային համազարկերի դեմ, երբ բաասիստները ջախջախիչ ուժով պատասխանել են ապստամբությանը: Ըստ Human Rights Watch կազմակերպության զեկույցի՝ «քաղաքները նվաճելու իրենց փորձերում և վերահսկողության ամրապնդումից հետո հավատարիմ ուժերը սպանել են հազարավոր մարդկանց, ովքեր դիմակայում էին նրանց՝ լինեն ապստամբներ, թե քաղաքացիական անձինք, անկանոն կրակ վարելով հակամարտող շրջանների վրա, մահապատժի ենթարկել նրանց փողոցներում, տներում և հիվանդանոցներում, ձերբակալել կասկածյալներին, հատկապես երիտասարդներին բնակարանային խուզարկությունների ժամանակ և ձերբակալել նրանց մեղադրանքներով կամ առանց մեղադրանքների, կամ զանգվածաբար գնդակահարել նրանց. և օգտագործել ուղղաթիռներ՝ հարձակվելու նրանց վրա, ովքեր փորձում են փախչել քաղաքներից»։

Մի քանի հաղորդումներ են ստացվել քիմիական զենքի կիրառմամբ հարձակումների, այդ թվում՝ Բասրայի գրոհի ժամանակ նյարդապարալիտիկ նյութի կիրառման մասին: Իրականացված հետաքննությունից հետո ՄԱԿ-ը պարզել է, որ ոչ մի ապացույց չկա, որ Իրաքը քիմիական զենք է օգտագործել ապստամբությունները ճնշելու համար, բայց չի բացառել, որ Իրաքը կարող է օգտագործել ֆոսգեն գազ, որը չի հայտնաբերվել հարձակումից հետո։ ԱՄՆ կառավարության Իրաքի հետազոտական խմբի տվյալներով՝ իրաքյան զինվորականները իրականում մեծ մասշտաբով օգտագործել են նյարդա-պարալիտիկ զարին, ինչպես նաև ոչ մահացու CS գազ, երբ 1991 թվականի մարտին Քարբալայում և հարակից տարածքներում ապստամբների դեմ «տասնյակ» իմպրովիզացված ուղղաթիռային ռմբակոծություններ են իրականացվել։ Այդ ժամանակ այնտեղ տեղակայված ԱՄՆ ուժերի կողմից նաև հաղորդվել է մանանեխի գազի կիրառման մասին Նաջաֆի և Քարբալայի տարածքներում։

Երկրի հարավում Սադամի ուժերը մարտի վերջին ճնշել են ամբողջ դիմադրությունը, բացառությամբ դրա առանձին մասնակիցների։ Մարտի 29-ին շիա ահաբեկչական «Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն» կազմակերպության առաջնորդ Աբդուլ Ազիզ ալ-Հաքիմը խոստովանել է, որ շիա ապստամբները հեռացել են քաղաքներից, և որ ռազմական գործողությունները սահմանափակվել են գյուղական շրջաններով։ Քրդական ապստամբությունը երկրի հյուսիսում ավելի արագ է ճնշվել, քան սկսվել է։ Մարտի 29-ին Քիրքուքից Փեշմերգին դուրս մղելուց հետո կառավարական տանկերը մարտի 30-ին մտել են Դահուք և Էրբիլ, ապրիլի 1-ին՝ Զահա, իսկ ապրիլի 3-ին՝ Սուլեյմանիա՝ ապստամբների կողմից պահվող վերջին կարևոր քաղաքը: Կառավարական զորքերի հարձակումը դադարեցվել է Կորայում՝ կալադիզայի ավերակների մոտ գտնվող նեղ հովտում, որտեղ քրդերը՝ Մասուդ Բարզանիի գլխավորությամբ, հաջողությամբ պաշտպանվել են:

Քրդական դեմոկրատական կուսակցության միջազգային հարաբերությունների բաժնի ղեկավար Հոշիյար Զիբարին 1999 թվականի նամակում հայտարարել է, որ «ՔԴԿ-ն, որպես խոշոր քրդական քաղաքական կուսակցություն, ղեկավարել և մասնակցել է Քուդիշի 1991 թվականի գարնանային ապստամբություններին Իրաքյան Քուրդիստանում։  Ապստամբությունը հանգեցրել է Իրաքի կառավարության ռազմական կառուցվածքի, անվտանգության համակարգի և տարածաշրջանի վարչական կառուցվածքի փլուզմանը: Երբ իրաքյան զորքերը անցել են հակահարձակման և վերականգնել վերահսկողությունը Քիրքութի և այլ խոշոր քաղաքների նկատմամբ, լուրեր են տարածվել, որ մոջահեդների ջոկատները օգնություն են ցուցաբերում իրաքյան զորքերին, սակայն այս լուրերը, պարզվել է, չեն համապատասխանել իրականությանը։ ՔԴԿ-ն կարող է հաստատել, որ մոջահեդները չեն մասնակցել քուրդ ժողովրդի ճնշմանը ոչ ապստամբության ժամանակ, ոչ էլ դրանից հետո»։ Աղբյուրները հայտնել են նաև, որ մոջահեդներն աջակցել են Իրանում քրդական ապստամբությանը։

Ապրիլի 5-ին կառավարությունը հայտարարել է «Իրաքի բոլոր քաղաքներում ապստամբության, սաբոտաժի և անկարգությունների հրահրման ակտերի լիակատար ճնշման մասին»։ Նույն օրը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդն ընդունել է 688 բանաձևը, որը դատապարտել է Իրաքի կառավարության կողմից քրդերի ճնշումները և պահանջել Իրաքից հարգել իր քաղաքացիների մարդու իրավունքները։

## Զոհեր
Ամբողջ երկրում զոհերի թիվը մեծ է եղել։ Ապստամբները սպանել են բաասիստ շատ պաշտոնյաների և սպաների: Ի պատասխան՝ հազարավոր անզեն քաղաքացիական անձինք են սպանվել տանկերի, հրետանու և ուղղաթիռների անխնա կրակից, իսկ երկրի հարավում գտնվող շատ պատմական և կրոնական կառույցներ դիտավորյալ հարձակման են ենթարկվել Սադամ Հուսեյնի հրամանով։ Սադամի անվտանգության ուժերը մտել են քաղաքներ՝ հաճախ օգտագործելով կանանց և երեխաներին որպես կենդանի վահան, որտեղ նրանք կամայականորեն ձերբակալել և մահապատժի են ենթարկել առանց դատավարության կամ բռնի անհետացրել են հազարավոր մարդկանց՝ որպես հավաքական պատասխանատվության քաղաքականության մաս: Բազմաթիվ կասկածյալներ ենթարկվել են խոշտանգումների, բռնաբարությունների կամ ողջ-ողջ այրվել են։

Սպանվածներից շատերը թաղվել են եղբայրական գերեզմաններում։ 2003 թվականի ապրիլին Սադամ Հուսեյնի ռեժիմի անկումից հետո հայտնաբերվել են հազարավոր մարմինների զանգվածային թաղման վայրեր։ 2003 թվականից 2006 թվականներին Իրաքի մարդու իրավունքների նախարարության կողմից գրանցված 200 զանգվածային հուղարկավորություններից մեծ մասը գտնվում էր երկրի հարավում, որտեղ ենթադրվում է, որ եղել է մինչև 10,000 զոհ։

## Հետևանքներ
### Փախստականների ճգնաժամ

Մարտին և ապրիլի սկզբին գրեթե երկու միլիոն իրաքցիներ, այդ թվում՝ 1,5 միլիոն քրդեր, պառակտված քաղաքներից փախել են հյուսիսային սահմանների երկայնքով գտնվող լեռներ, հարավային ճահիճներ, ինչպես նաև Թուրքիա և Իրան։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի (ՄԱԿ ՓԳՀ) գնահատականներով՝ մինչև ապրիլի 6-ը մոտ 750 000 իրաքցի քրդեր փախել են Իրան, 280 000-ը՝ Թուրքիա, ևս 300 000 մարդ հավաքվել է թուրքական սահմանին: Իրանն ու Թուրքիան տարբեր կերպ են վերաբերվել փախստականների ներգաղթին։ Իրանը բացել է իր սահմանները փախստականների համար, մինչդեռ Թուրքիան նախ փակել է իր սահմանները և բացել դրանք միայն միջազգային ճնշումներից և ֆինանսական օգնության հավաստիացումներից հետո՝ փախստականների հետ գործ ունենալու համար։ Իրանը նաև շատ ավելի քիչ միջազգային օգնություն է ստացել ճգնաժամը հաղթահարելու համար, քան Թուրքիան՝ հիմնականում ԱՄՆ-ի հետ լարված հարաբերությունների պատճառով: Ըստ միջազգային օգնության կազմակերպությունների զեկույցների, որոնք վկայակոչում է Նադեր Էնտասարը, Թուրքիան մեկ փախստականի հաշվով յոթ անգամ ավելի շատ օգնություն է ստացել, քան Իրանը։ Զանգվածային արտագաղթը հանկարծակի և քաոսային է եղել. հազարավոր հուսահատ փախստականներ փախչել են ոտքով, էշերով կամ խցկվել են բեռնատարների և բաց թափքով տրակտորների մեջ: Նրանցից շատերը գնդակահարվել են Հանրապետական գվարդիայի ուղղաթիռների կողմից, որոնք միտումնավոր գնդակոծել են փախչող քաղաքացիական անձանց շարասյուները ինչպես հյուսիսում, այնպես էլ հարավում տեղի ունեցած մի շարք միջադեպերի ժամանակ։ Բազմաթիվ փախստականներ նույնպես սպանվել կամ խեղվել են՝ պայթելով ականների վրա, որոնք Իրաքի զորքերը տեղադրել էին արևելյան սահմանի մոտ Իրանի հետ պատերազմի ժամանակ։ ԱՄՆ Պետքարտուղարության և միջազգային մարդասիրական կազմակերպությունների տվյալներով՝ իրաքա-թուրքական սահմանի երկայնքով ամեն օր 500-1000 քուրդ է զոհվել։ Ըստ որոշ տվյալների՝ ամեն օր Իրան ճանապարհին նույնպես հարյուրավոր փախստականներ են զոհվել։

1991 թվականի մարտից սկսած՝ ԱՄՆ-ը և Պարսից ծոցի պատերազմի որոշ դաշնակիցներ արգելել են Սադամ Հուսեյնի ուժերին հարվածել ռեակտիվ ինքնաթիռներով՝ Հյուսիսային Իրաքի վրա ոչ թռիչքային գոտի հաստատելով և մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելով քրդերին։ Ապրիլի 17-ին ամերիկյան զորքերը սկսել են վերահսկել Իրաքի ավելի քան 60 մղոն հեռավորության վրա գտնվող տարածքները՝ քուրդ փախստականների համար ճամբարներ կառուցելու համար. վերջին ամերիկացի զինվորները հուլիսի 15-ին լքել են Իրաքի հյուսիսը։ Յեշիլովայում ապրիլյան միջադեպի ժամանակ բրիտանացի և թուրք զինվորականները բախվել են միմյանց՝ Թուրքիայում քուրդ փախստականների հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի պատճառով։ Շատ շիա փախստականներ փախել են Սիրիա, որտեղ նրանցից հազարավոր մարդիկ բնակություն են հաստատել Սայիդա Զայնաբ քաղաքում։

### Դիմադրություն և բռնաճնշումներ հարավում
Իրաքի հարավ-արևելքում հազարավոր խաղաղ բնակիչներ, բանակային դասալիքներ և ապստամբներ սկսել են անհուսալի ապաստան փնտրել Իրանի սահմանի երկայնքով տեղակայված Հավիզի ճահիճների հեռավոր շրջաններում: Ապստամբությունից հետո ճահճային արաբները ենթարկվել են զանգվածային բռնաճնշումների, որն ուղեկցվել է էկոլոգիական տեսանկյունից աղետալի իրաքյան ճահիճների չորացմամբ և տեղի բնակչության լայնածավալ և համակարգված բռնի տեղահանմամբ։ Արաբական դիմադրությունը ճահիճներում ղեկավարել է Իրաքի «Հեզբոլլահ» շարժումը (բոլորովին կապ չունի լիբանանյան «Հեզբոլլահ»-ի հետ), որը 2003 թվականից հետո դարձել է ճահիճների արաբների հիմնական քաղաքական կուսակցությունը: 1991 թվականի հուլիսի 10-ին ՄԱԿ-ը հայտարարել է համմար լճի վրա մարդասիրական կենտրոն բացելու պլանների մասին՝ օգնելու նրանց, ովքեր թաքնվում են Հարավային ճահիճներում, բայց իրաքյան զորքերը թույլ չեն տվել ՄԱԿ-ի մարդասիրական օգնության աշխատակիցներին մտնել ճահիճներ, իսկ մարդկանց՝ նրանց սահմաններից դուրս: 1992 թվականի մարտ-ապրիլ ամիսներին սկսվել է կառավարության լայնածավալ հարձակողական գործողությունը փախստականների դեմ, որոնց թիվը գնահատվել է 10,000 զինյալ և 200,000 տեղահանված, որոնք թաքնվել էին ճահիճներում՝ օգտագործելով ինքնաթիռներ: ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի զեկույցը պնդում էր, որ Իրաքը թունավոր քիմիական նյութեր է լցնում ջրերը՝ փորձելով դուրս մղել ընդդիմությանը: 1992 թվականի մարտին և ապրիլին ԱՄՆ-ի կառավարությունը հարձակողական գործողություններ է սկսել փախստականների դեմ, որոնց թիվը գնահատվում էր 10,000։ Բացի այդ, երկրի հարավում պարետային ժամ է սահմանվել, և կառավարական զորքերը սկսել են ձերբակալել և մեծ թվով իրաքցիներ տեղափոխել երկրի կենտրոնական մասում գտնվող ժամանակավոր պահման ճամբարներ։

1992 թվականի օգոստոսի 11-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի հատուկ նիստում Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Միացյալ Նահանգները մեղադրել են Իրաքին ճահճուտների դեմ «համակարգված ռազմական արշավ» իրականացնելու մեջ՝ զգուշացնելով, որ Բաղդադը կարող է բախվել հնարավոր հետևանքների: 1992 թվականի օգոստոսի 22-ին նախագահ Բուշը հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ն և նրա դաշնակիցները ստեղծել են երկրորդ ոչ թռիչքային գոտի 32-րդ զուգահեռականից հարավ գտնվող ցանկացած իրաքյան ինքնաթիռի համար՝ այլախոհներին կառավարության հարձակումներից պաշտպանելու համար, ինչպես հաստատված է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 688 բանաձևով:

1993 թվականի մարտին ՄԱԿ-ի հետաքննությունը հաղորդել է նախորդ ամիսներին ճահճուտներից իրաքցիների հարյուրավոր մահապատիժների մասին՝ պնդելով, որ իրաքյան բանակի հարավային հատվածում վարքագիծը անցյալ տարվա «ամենամտահոգիչ զարգացումն է [Իրաքում]» և հավելել է, որ թռիչքների արգելման գոտու ստեղծումից հետո բանակն անցել է հեռահար հրետանային հարձակումների, որոնց հաջորդեցին ցամաքային հարձակումները, որոնք հանգեցրել է «ծանր զոհերի» և գույքի լայնածավալ ոչնչացման, ինչպես նաև զանգվածային մահապատիժների մասին մեղադրանքների: 1993 թվականի նոյեմբերին Իրանը հայտնել է, որ ճահճուտների չորացման հետևանքով ճահճուտային իրաքցիները այլևս չէին կարող ձուկ որսալ կամ բրինձ աճեցնել, և որ 1991 թվականից ի վեր ավելի քան 60,000 մարդ փախել է Իրան. իրանցի պաշտոնյաները կոչ են արել  աշխարհին օգնություն ուղարկել փախստականներին օգնելու համար: Նույն ամսին ՄԱԿ-ը հայտնել է, որ հարավային հատվածում ճահճուտների 40 %-ը չորացել է, մինչդեռ չհաստատված հաղորդագրություններ են հայտնվել, որ Իրաքի բանակը թունավոր գազ է օգտագործել Իրանի սահմանի մոտ գտնվող գյուղերի դեմ: 1993 թվականի դեկտեմբերին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը մեղադրել է Իրաքին «հարավում անխտիր ռազմական գործողություններ իրականացնելու մեջ, որոնք ներառում են գյուղերի հրկիզում և խաղաղ բնակիչների հարկադիր վերաբնակեցում»։ 1994 թվականի փետրվարի 23-ին Իրաքը Տիգրիս գետի հունը շեղել է դեպի հիմնական ճահճուտներից հարավ և արևելք գտնվող տարածքներ, ինչը հանգեցրել է մինչև 10 ոտնաչափ ջրի հեղեղումների, որպեսզի այնտեղի գյուղատնտեսական հողերը անօգուտ դառնան և այնտեղ թաքնված ապստամբներին ստիպեն փախչել դեպի ջրազրկված ճահճուտներ։ 1994 թվականի մարտին բրիտանացի գիտնականների մի խումբ գնահատել է, որ ճահճուտների 57 %-ը չորացվել է, և որ 10-20 տարի հետո հարավային Իրաքի ամբողջ ճահճուտային էկոհամակարգը կանհետանա։ 1994 թվականի ապրիլին ԱՄՆ պաշտոնյաները հայտարարել են, որ Իրաքը շարունակում է ռազմական արշավը Իրաքի հեռավոր ճահճուտներում։

Իրաքում շիաների գերիշխող նահանգներում 1999 թվականի սկզբին կառավարության կողմից Մեծ այաթոլլա Մոհամմադ Սադեք ալ-Սադրի սպանությունից հետո անկարգությունները շարունակվել են։ 1991 թվականի ապստամբությունների նման, 1999 թվականի ապստամբությունը նույնպես բռնի կերպով ճնշվել է։

### Քրդական ինքնիշխան անկլավ

Հյուսիսում մարտերը շարունակվեցին մինչև հոկտեմբեր, երբ համաձայնագիր է կնքվել Իրաքի քրդաբնակ շրջանի որոշ մասերից իրաքյան զորքերի դուրսբերման վերաբերյալ: Սա հանգեցրել է Քուրդստանի տարածաշրջանային կառավարության ստեղծմանը և Հյուսիսային Իրաքի երեք նահանգներում Քրդական ինքնավար հանրապետության ստեղծմանը: Տասնյակ հազարավոր իրաքցի զինվորներ ամրացել են ռազմաճակատում՝ տանկերի և ծանր հրետանու աջակցությամբ, մինչդեռ Իրաքի կառավարությունը շրջափակել է տարածքը սննդի, վառելիքի և այլ ապրանքների մատակարարմամբ: ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերը 1991 թվականի մարտից ի վեր շարունակել են արգելել թռիչքների գոտին Հյուսիսային Իրաքի վրայով՝ պաշտպանելու Հյուսիսային Իրաքում իրենց տներից փախչող քրդերին, իսկ ԱՄՆ զինված ուժերը 1991 թվականին նաև կառուցել և պահպանել են մի քանի փախստականների ճամբարներ:

### 2003 թվականից հետո փորձարկումներ
Սադամ Հուսեյնի 15 նախկին օգնականների, այդ թվում՝ Ալի Հասան ալ-Մաջիդի (հայտնի է նաև որպես «Քիմիական Ալի») դատավարությունը՝ 1991 թվականի ճնշման ժամանակ 60,000-ից 100,000 մարդկանց սպանության մեջ նրանց ենթադրյալ դերակատարման վերաբերյալ, տեղի է ունեցել Բաղդադում 2007 և 2008 թվականներին։ Դատախազի խոսքով՝ «1991 թվականին Իրաքի ժողովրդի դեմ անվտանգության ուժերի և մեղադրյալների կողմից կատարված գործողությունները ժամանակակից պատմության մեջ մարդկության դեմ կատարված ամենասարսափելի հանցագործություններից մեկն էին»։ Ալ-Մաջիդն արդեն դատապարտվել էր մահապատժի 2007 թվականի հունիսին՝ 1988 թվականի «Անֆալ» գործողության ժամանակ իր ցեղասպանական գործունեության համար և նրա հանդեպ մահապատժի որոշում է ընդունվել, որը իրականացվել է 2010 թվականին։ Այս հարցին մեծ ուշադրություն է դարձվել նաև Սադամ Հուսեյնի դատավարության ժամանակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1991 Իրաքում
Կատեգորիա:20-րդ դարի ապստամբություններ
Կատեգորիա:20-րդ դարն Իրաքում
Կատեգորիա:Արաբական ազգայնականության ընդդիմություն
Կատեգորիա:Էթնիկ զտումներ Ասիայում
Կատեգորիա:Կրոնական պատերազմներ
Կատեգորիա:Պատերազմ Պարսից ծոցում