Իրանական բենզինի ճգնաժամ

**Իրանական բենզինի ճգնաժամ**, վերաբերում է 2024 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2025 թվականի հունիսն ընկած ժամանակահատվածին, իրանական բենզինի մատակարարման զգալի ճգնաժամ, քանի որ ներքին սպառումը հասնում է աննախադեպ մակարդակի, մինչդեռ արտադրությունը դժվարանում է համընթաց քայլել։ 2024 թվականի վերջին ազգային բենզինի սպառումը հասել է օրական մոտ 750,000 բարելի (մոտավորապես 120 միլիոն լիտր օրական), ինչը նախորդ տարվա համեմատ մոտ 7-8%-ով ավելի է, մինչդեռ ներքին վերամշակման արտադրանքը կազմել է օրական մոտ 670,000 բարել (մոտ 100-105 միլիոն լիտր)։ Սա հանգեցրեց օրական մոտ 15-20 միլիոն լիտր մատակարարման պակասորդի (պահանջարկի մոտավորապես 15-20%-ը), որը պետք է բավարարվեր վառելիքի ներմուծման կամ պաշարներից դուրսբերման միջոցով։ Առավելագույն ծավալի ճանապարհորդությունների ժամանակ (օրինակ՝ պետական ​​տոների ժամանակ) սպառումն ավելի բարձր էր՝ գերազանցելով օրական 133 միլիոն լիտրը և կարճ ժամանակով հասնելով մինչև 143 միլիոն լիտրի՝ 2025 թվականի հունիսի սկզբին մեկ օրում։

## Ֆոն
2024 թվականի վերջին Իրանում բենզինի սպառումը հասել է օրական մոտավորապես 750,000 բարելի (մոտ 120 միլիոն լիտր օրական), ինչը տարեկան 7-8% աճ է։ Ի տարբերություն դրա, ներքին վերամշակման գործարանների արտադրանքը կազմել է օրական ընդամենը 670,000 բարել (մոտավորապես 100-105 միլիոն լիտր)։ Արդյունքում առաջացած օրական 15-20 միլիոն լիտր դեֆիցիտը ծածկվել է ներմուծման և ազգային պահուստներից դուրսբերման միջոցով։

Սպառումը ավելի է աճել ազգային տոների և ճանապարհորդական սեզոնների ընթացքում՝ գերազանցելով օրական 133 միլիոն լիտրը, իսկ մեկօրյա գագաթնակետը՝ 143 միլիոն լիտր, գրանցվել է 2025 թվականի հունիսի սկզբին;

## 2025 թվականի հունիսի վառելիքի խուճապ
2025 թվականի հունիսի 12-ին Իրանի միջուկային ենթակառուցվածքների վրա Իսրայելի կողմից իրականացված օդային հարվածից հետո ամբողջ երկրում խուճապային գնումներ սկսվեցին։ Թեհրանի և այլ քաղաքների բենզալցակայաններում գոյացան աներևակայելի երկար հերթեր, որոնք դիտորդների կողմից նկարագրվում են որպես Իսլամական Հանրապետության հիմնադրումից ի վեր ամենավատը։ Այս իրադարձությունը բացահայտեց վառելիքի մատակարարման լայնածավալ խափանումների դեպքում արտակարգ իրավիճակների պլանավորման բացակայությունը։

## Զտման հզորություն և արտադրություն
Ճգնաժամի ընթացքում Իրանը շահագործում էր տասը խոշոր նավթավերամշակման գործարան՝ օրական 2.2-ից 2.4 միլիոն բարել հում նավթի և կոնդենսատի վերամշակման ընդհանուր հզորությամբ, որոնք առկա արդյունավետության մակարդակներում օրական արտադրում էին մոտավորապես 100-105 միլիոն լիտր բենզին։

### Ընդլայնման նախագծեր
Մատակարարման բացը լրացնելու համար մեկնարկել կամ շարունակվել են մի քանի նախագծեր.

* Իրանի խոշորագույն բենզին արտադրող «Պարսից ծոցի աստղ» կոնդենսատի վերամշակման գործարանի չորրորդ վերամշակման բլոկը։
* Սիրաֆ նախագծի շրջանակներում օրական 60,000 բարել հզորությամբ կոնդենսատի բաժանիչ կայան, որի ավարտը նախատեսված է 2026 թվականի սկզբին։
* Փոքր պլանավորված կամ կառուցման փուլում գտնվող օբյեկտները ներառում են՝
** Ալիշի վերամշակման գործարան (60,000 բարել/օր)
** Պարսից ծոցի Մեհր համալիր (120,000 բարել/օր)

## Ներմուծում և առևտուր
Միջազգային պատժամիջոցներին չնայած՝ Իրանը 2024 թվականի վերջին և 2025 թվականի սկզբին ավելացրել է բենզինի և դիզելային վառելիքի ներմուծումը։ Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 2024 ֆինանսական տարվա ընթացքում ներմուծվել է գրեթե 5 միլիարդ լիտր վառելիք, ինչը գրեթե կրկնակի ավելի է նախորդ տարվա համեմատ։

Արտարժույթի սահմանափակ հասանելիության պատճառով Իրանը մեծապես կախված էր բարտերային պայմանավորվածություններից՝ ավելցուկային մազութը (մազութ) փոխանակելով վերամշակված վառելիքի հետ։ Ներքին զեկույցներում նշվում է, որ 2024 թվականին Իրանի օրական 290,000 բարել մազութի արտահանման մոտ 40%-ը փոխանակվել է բենզինի և դիզելային վառելիքի հետ, հիմնականում՝ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների միջոցով, իսկ մնացածը վաճառվել է Չինաստանի և այլ ասիական շուկաների կանխիկ գնորդներին։

### Հարկաբյուջետային ազդեցություն
Նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը հայտարարել է, որ բենզինի ներմուծումը երկրին 2024 թվականին արժեցել է 90 տրիլիոն ռիալ (մոտավորապես 1.3 միլիարդ դոլար), իսկ եթե միտումները շարունակվեն, 2025 թվականի համար կանխատեսումները կկազմեն 130 տրիլիոն ռիալ (մոտ 1.9 միլիարդ դոլար)։

### Վառելիքի մաքսանենգություն
Իրանը շարունակում էր բախվել վառելիքի լայնածավալ մաքսանենգության հետ, որը պայմանավորված էր հարևան երկրների հետ գների զգալի անհամապատասխանությամբ։ Բենզինը հաճախակի ապօրինի շրջանառվում էր Պակիստան և Աֆղանստան, ինչը խաթարում էր ներքին մատակարարումը։ 2025 թվականի սկզբին Իրանի իշխանությունները ձեռնարկեցին մաքսանենգության դեմ գործողություններ, այդ թվում՝ Մաշհադում առգրավեցին 220,000 լիտր անօրինական վառելիք, սակայն ընդունեցին, որ խնդիրը մնում է չլուծված։

## Չափաբաժինների բաշխում և քաղաքականության միջոցառումներ
Իրանը ճգնաժամի ընթացքում պահպանել է վառելիքի գնագոյացման և չափաբաժնի իր երկարատև համակարգը: 2007 թվականից ի վեր մասնավոր տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերը ամսական ստանում են 60 լիտրի քվոտա սուբսիդավորված գներով (մոտ 15,000 ռիալ մեկ լիտրի համար կամ մոտ 0.02 դոլար), իսկ լրացուցիչ գնումները հնարավոր են ավելի բարձր, բայց դեռևս սուբսիդավորված գներով։

2024 թվականի հունվարին կառավարությունը աննկատելիորեն նվազեցրեց լրացուցիչ քվոտան ամսական 150 լիտրից մինչև 100 լիտր (մոտ 30,000 ռիալ մեկ լիտրի համար)՝ կուտակումները և մաքսանենգությունը կանխելու համար: 60 լիտրի բազային բաշխումը մնաց անփոփոխ։

### Խուսափելով գների բարձրացումից
Չնայած մատակարարման անհավասարության վատթարացմանը, Իրանի 2025 թվականի մարտ ամսվա բյուջեն խուսափեց վառելիքի պաշտոնական գների որևէ բարձրացումից, հավանաբար 2019 թվականի նոյեմբերին գների բարձրացման հետևանքով առաջացած համազգային բողոքի ցույցերի հիշողության պատճառով։ Դրա փոխարեն քաղաքականության մշակողները շեշտը դրեցին պահանջարկի կառավարման վրա, ներառյալ՝

* Սեղմված բնական գազի (CNG) որպես այլընտրանքային վառելիքի խթանում
* Հասարակական տրանսպորտի ընդլայնում
* Հնացող տրանսպորտային միջոցների ավտոպարկի արդիականացում

Սակայն այս միջոցառումների արդյունավետությունը սահմանափակ էր։ ՍԲԳ-ի օգտագործումը 2020 թվականի 24 միլիոն խորանարդ մետրից նվազել է մինչև 18-19 միլիոն խորանարդ մետր օրական՝ 2024 թվականին, իսկ հասարակական տրանսպորտի ենթակառուցվածքները մնացել են ծանրաբեռնված։

Մասնավոր տրանսպորտային միջոցները մնացին տրանսպորտի հիմնական միջոցը՝ վառելիքի չափազանց ցածր գների և հին, անարդյունավետ տրանսպորտային միջոցներով գերակշռող ավտոպարկի պատճառով։

## Վառելիքի որակ և հավելումներ
Պահանջարկը բավարարելու նպատակով Իրանը ավելի ու ավելի էր ապավինում վառելիքի հավելանյութերին և նավթաքիմիական ածանցյալներին՝ բենզինի մատակարարումը մեծացնելու համար: 2024 թվականի վերջին նավթավերամշակման գործարանները օրական արտադրում էին ընդամենը 100 միլիոն լիտր բենզին, մնացած մոտ 20 միլիոն լիտրը ստացվում էր հավելանյութերի խառնուրդից։

Հիմնական հավելումներից մեկը մեթիլ tert-բուտիլ եթերն էր (MTBE), որը թթվածնատ և օկտանային թիվ ավելացնող նյութ է, որն արգելված է մի շարք երկրներում՝ առողջության և շրջակա միջավայրի համար ռիսկերի պատճառով: Նման միացությունների օգտագործումը 2018 թվականի 5 միլիոն լիտրից (մատակարարման 6%-ը) աճել է մինչև 20 միլիոն լիտրից ավելի (մատակարարման 20%-ը) 2024 թվականին։

### Բնապահպանական և առողջապահական մտահոգություններ
Այս ռազմավարությունը հանգեցրեց վառելիքի որակի զգալի անկման: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ իրանական բենզինի մոտ 80%-ը չի համապատասխանում Եվրո 4 կամ Եվրո 5 արտանետումների չափանիշներին: Նույնիսկ «Եվրո-որակի» անվանումով շուկայում վաճառվող վառելիքը պարունակում էր MTBE և այլ հավելանյութեր, որոնք գերազանցում էին միջազգային նորմերը։

Այս գործելակերպը հանրային առողջության և շրջակա միջավայրի հետ կապված մտահոգություններ առաջացրեց, հատկապես քրոնիկ օդի աղտոտվածություն ունեցող խոշոր քաղաքներում։

### Իսրայելի հարձակումից հետո բենզինի պակաս
2025 թվականի հունիսի 13-ին՝ Իրանի միջուկային ծրագրի վրա Իսրայելի կողմից հասցված ավիահարվածից հետո, Թեհրանի բենզալցակայաններում, մասնավորապես՝ բարձրակարգ և կենտրոնական թաղամասերում, ինչպիսին է Փասդարանը, երկար հերթեր էին գոյացել։ Բնակիչները շտապում էին վառելիք լցնել մայրաքաղաքում տեղի ունեցած հարվածներից և լսելի պայթյուններից հետո անորոշության և անհանգստության պայմաններում։ Շրջանառվում էին լուսանկարներ և տեսանյութեր, որոնցում երևում էին Թեհրանի Պասդարան թաղամասի պոմպերի մոտ սպասող մեքենաների խիտ շարքեր։

Չնայած գերբեռնվածության տեսարաններին, Իրանի ազգային նավթավերամշակման և բաշխման ընկերության պաշտոնյաները հրապարակավ հայտարարեցին, որ իրականում պակաս չկա՝ հաստատելով, որ և՛ վերամշակման աշխատանքները, և՛ վառելիքի բաշխման նավատորմերը գործում են «անխափան»։ Պարսկալեզու լրատվամիջոցները, ինչպիսիք են «Էղտեսադ Նյուզը», «Խաբար Օնլայնը» և «Ֆարարու»-ն, հաղորդել են, որ չնայած խուճապային գնումների պատճառով հերթեր էին առաջանում, վառելիքի մատակարարման ենթակառուցվածքը մնացել է կայուն։

## Ծանոթագրություններ


Կատեգորիա:Իրանի տնտեսություն
Կատեգորիա:Պարսից ծոց
Կատեգորիա:ՕՊԵԿ