Սերբական դինար

**Դինար** (, dinara / динара, **<small>DIN</small>** (Latin) և **дин** (Cyrillic); code: **RSD**)՝ Սերբիայի արժույթը։ Դինարն առաջին անգամ հայտնվել է Սերբիայում միջնադարում, դրա ամենավաղ օգտագործումը թվագրվում է 1214 թվականին։ Դինարը որպես սերբական պաշտոնական արժույթ ներդրվել է արքայազն Միխայիլ Օբրենովիչի կողմից 1868 թվականին։ Նախկինում մեկ դինարը համարժեք էր 100 փարայի։

## Պատմություն
### Միջնադարյան Սերբական դինար

«Սերբական դինարի» մասին առաջին հիշատակումը վերաբերում է Ստեֆան Նեմանիչի գահակալությանը, 1214 թվականին։ 1459 թվականին դեսպոտ Ստեփան Տոմաշևիչի անկումից առաջ սերբ կառավարիչների մեծ մասը արծաթե դինար մետաղադրամներ էին հատում։ Առաջին սերբական դինարները, ինչպես հարավ-եվրոպական շատ այլ մետաղադրամներ, կրկնօրինակում էին վենետիկյան գրոսոները՝ ներառյալ լատինական խորհրդանիշները («Dux» բառը փոխարինվել է «Rex» բառով)։ Այն տարիների ընթացքում դինարը եղել է միջնադարյան Սերբիայի արտահանման հիմնական միջոցներից մեկը՝ հաշվի առնելով Սերբիայի հանքերում արդյունահանվող արծաթի հարաբերական առատությունը։ Վենետիկցիները զգուշանում էին դրանից, իսկ Դանթե Ալիգիերին նույնիսկ այնքան հեռու է գնացել, որ իր ժամանակի սերբական թագավոր Ստեֆան Ուրոշ II Միլուտինին որպես կեղծարարի ուղարկել է դժոխք (իր պորտուգալացի և նորվեգացի գործընկերների հետ միասին)՝

### Առաջին ժամանակակից սերբական դինար (1868–1920)
Օսմանյան նվաճումից հետո մինչև 19-րդ դարի կեսերը օգտագործվել են տարբեր արտարժույթներ։ Օսմանցիները տիրապետում էին Նովո-Բրդոյի, Կուչինայի և Բելգրադի դրամահատարանները։ Դինարը և փարան կոչվել են նույնանուն թուրքական արծաթե մետաղադրամների անվանումներով (պարսկական پاره pāra - ից ՝ «փող, մետաղադրամ»)։ Սերբիայի իշխանության պաշտոնական ձևավորումից հետո (1817) շրջանառության մեջ կային բազմաթիվ տարբեր օտար մետաղադրամներ։ Ի վերջո, արքայազն Միլոշ Օբրենովիչը որոշեց որոշակի կարգուկանոն սահմանել՝ հաստատելով փոխարժեքները, որոնք հիմնված էին կոպեկների վրա (սերբական կոպեկ, ֆրանսիական և անգլերեն պիաստրա, թուրքական կուրուշ, قروش)՝ որպես հաշվարկային գումար։ 1819 թվականին արքայազն Միլոշ Օբրենովիչը հրապարակեց աղյուսակ՝ 43 տարբեր օտար մետաղադրամների վարկանիշով՝ 10 ոսկի, 28 Արծաթ և 5 պղինձ։

Այն բանից հետո, երբ 1867 թվականին դուրս բերվեցին օսմանյան վերջին կայազորները, Սերբիայում շրջանառության մեջ հայտնվեցին մի քանի արժույթներ։ Այսպիսով, արքայազն Միխայիլ Օբրենովիչը հրամայեց հատել ազգային արժույթը։ Առաջին բրոնզե մետաղադրամները թողարկվել են 1868 թվականին, որին հաջորդել են արծաթը՝ 1875 թվականին, իսկ ոսկին՝ 1879 թվականին։ Առաջին թղթադրամները թողարկվել են 1876 թվականին։ 1873-1894 թվականներին դինարը անվանական արժեքով կապված էր ֆրանսիական ֆրանկի հետ։ Սերբիայի թագավորությունը նույնպես միացավ Լատինական արժութային միությանը և պահպանեց բիմետալային ստանդարտը մինչև 1914 թվականը։ Սերբական դինարը բացառապես ոսկու ստանդարտ տեղափոխելու փորձերին խոչընդոտել են բյուջեի աճող դեֆիցիտը, զգալի պետական արտաքին պարտքը և ոսկու սակավ պաշարները։

1920 թվականին սերբական դինարը անվանական արժեքով փոխարինվեց հարավսլավական դինարով, ընդ որում հարավսլավական կրոնը նույնպես շրջանառվում միաժամանակ։

#### Մետաղադրամներ
1868 թվականին թողարկվեցին 1, 5 և 10 փարա արժողությամբ բրոնզե մետաղադրամներ։ Դիմերեսին պատկերված էր իշխան Միխայիլ Օբրենովիչ III-ի դիմանկարը։ 1875 թվականին շրջանառության մեջ դրվեցին 50 փարա, 1 և 2 դինար արժողությամբ արծաթե մետաղադրամները, իսկ 1879 թվականին՝ 5 դինարը։ 20 դինար անվանական արժեքով առաջին ոսկե մետաղադրամները թողարկվել են 1879 թվականին, իսկ 1882 թվականին շրջանառության մեջ է դրվել 10 դինարը։ 1882 թվականին Միլան I-ի թագադրման պատվին թողարկված ոսկե մետաղադրամները ժողովրդականորեն կոչվում էին միլանդոր (): I883 թվականին թողարկվել են 5, 10 և 20 փարա անվանական արժեքով պղնձա-նիկելային մետաղադրամներ, իսկ 1904 թվականին՝ 2 փարա անվանական արժեքով բրոնզե մետաղադրամներ։

#### Թղթադրամներ
1876 թվականին շրջանառության մեջ դրվեցին 1, 5, 10, 50 և 100 դինար անվանական արժեքով թղթադրամները։ 1884 թվականից ի վեր Կանոնադրական Ազգային բանկը թողարկել է 10 դինար անվանական արժեքով թղթադրամներ, որոնք ապահովված էին 50 և 100 դինար անվանական արժեքով արծաթե և ոսկե թղթադրամներով։ 20 դինար անվանական արժեքով ոսկե և 100 դինար անվանական արժեքով արծաթե թղթադրամները շրջանառության մեջ են դրվել 1905 թվականին։ Այնուամենայնիվ, ոսկով ապահովված թղթադրամները լավ չեն ընդունվել բնակչության կողմից։ Բնակչության անվստահությունը սերբական դինարի նկատմամբ, փոխանակումը և ոսկե մետաղադրամների անհապաղ փոխանակումը հանգեցրին նրան, որ թղթադրամները դուրս եկան շրջանառությունից։ Այնուամենայնիվ, արծաթով ապահովված թղթադրամները լավ ընդունվեցին և կազմում էին թղթադրամների շրջանառության ընդհանուր ծավալի 95%-ը։ Բալկանյան պատերազմների ժամանակ և Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ոսկու և արծաթի թղթադրամների փոխանակումը ժամանակավորապես դադարեցվել էր։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1914 և 1916 թվականներին, թողարկվել են համապատասխանաբար 50 և 5 դինար անվանական արժեքով արծաթե թղթադրամներ։ 1915 թվականին նամականիշերը թույլատրվել են շրջանառության մեջ դնել որպես արժույթ՝ անվանական արժեքով 5, 10, 15, 20, 25, 30 և 50 միավոր։

### Երկրորդ ժամանակակից սերբական դինար (1941–1944)
1941 թվականին հարավսլավական դինարը փոխարինվեց երկրորդ սերբական դինարով՝ գերմանացիների կողմից օկուպացված Սերբիայում օգտագործելու համար։ Դինարը կապված էր գերմանական ռայխսմարկի հետ 250 դինար=1 ռայխսմարկի փոխարժեքով։ Այս դինարը օգտագործվեց մինչև 1944 թվականը, երբ հարավսլավական պարտիզանները նորից ներմուծեցին հարավսլավական դինարը՝ սերբական դինարը փոխարինելով հարավսլավական դինարով՝ 1 հարավսլավական դինար=20 Սերբական դինարի։

#### Մետաղադրամներ
1942 թվականին ներդրվեցին 50 զույգ 1 և 2 դինար արժողությամբ ցինկի մետաղադրամներ, իսկ 1943 թվականին՝ 10 դինարը։

#### Թղթադրամներ
1941 թվականի մայիսին Սերբիայի ազգային բանկը շրջանառության մեջ դրեց անվանական արժեքով թղթադրամներ՝ 10, 20, 50, 100, 500 և 1000 դինարները։ 100 և 1000 դինար անվանական արժեքով թղթադրամները վերատպություններ էին, մինչդեռ 10 դինարի դիզայնը փոխառված էր ավելի վաղ հարավսլավական թղթադրամներից։ Մյուս թղթադրամները շրջանառության մեջ են դրվել 1942 և 1943 թվականներին՝ առանց որևէ նոր անվանական արժեքի ներդրման։

### Երրորդ ժամանակակից սերբական դինար (2003 թվականից առ այսօր)
Սերբական դինարը փոխարինեց հարավսլավական դինարին 2003 թվականին, երբ Հարավսլավիայի Միութենական Հանրապետությունը վերածվեց Սերբիայի և Չեռնոգորիայի պետական միավորումների։ Ինչպես Չեռնոգորիայում, այնպես էլ Կոսովոյի վիճելի տարածքում օգտագործվում էր գերմանական մարկը, ապա նաև՝ եվրոն, 2002 թվականին մարկը փոխարինվեց եվրոյով։ Կոսովոյի հյուսիսում և նրա տարածքում գտնվող անկլավներում սերբերը շարունակում են դինար օգտագործել։ Այնուամենայնիվ, 2024 թվականի փետրվարին Կոսովոյի կառավարությունն արգելեց դինարի օգտագործումը հաշվարկների համար՝ բոլոր տարածաշրջաններից պահանջելով օգտագործել եվրոն։ Կոսովոյի վարչապետ Ալբին Կուրտին ավելի ուշ պարզաբանեց, որ այս արժույթը արգելված չէ, բայց եվրոն կլինի միակ օրինական արժույթը առևտրային գործարքների համար, և որ նոր օրենքը կհեշտացնի մի քանի ամիս տևողությամբ անցումային շրջանը։

#### Մետաղադրամներ
Ներկայումս շրջանառության մեջ են գտնվում DIN 1, DIN 2, DIN 5, DIN 10 և DIN 20 անվանական արժեքներով մետաղադրամները։ Բոլոր մետաղադրամների վրա կան նույնական գրություններ սերբերենով՝ կիրիլիցայի և լատիներենի օգտագործմամբ։ 10 և 20 դինար անվանական արժեքով մետաղադրամները շրջանառության մեջ հազվադեպ են հանդիպում, քանի որ դրանց փոխարեն օգտագործվում են նույն անվանական արժեքով թղթադրամներ։ 

### Թղթադրամներ
2003 թվականին շրջանառության մեջ դրվեցին Սերբիայի Ազգային բանկի (վերաբացված) 100, 1000 և 5000 դինար անվանական արժեքով թղթադրամները։ 2004 թվականին դրան հաջորդեցին DIN 500 ստանդարտը, 2005 թվականին՝ DIN 50-ը, 2006 թվականին՝ DIN 10-ը և DIN 20-ը իսկ 2011 թվականին՝ DIN 2000-ը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Դինար
Կատեգորիա:Եվրոպական արժույթներ
Կատեգորիա:Սերբիայի տնտեսություն