Սոկրատեսական հեգնանք

[thumb|right|Սոկրատեսի կիսանդրու հռոմեական պատճենը՝ [Լիսիպպոսի հեղինակությամբ։]]

**Սոկրատեսական հեգնանք**` երկխոսություն վարելու մեթոդ։ Այն ենթադրում է ձևական անտեղյակություն և համաձայնություն զրուցակցի կարծիքի հետ զրույցի սկզբում։ Հետագա ճշգրտող հարցերը ցույց են տալիս զրուցակցի համոզմունքների կեղծ բնույթը և նրա անգիտությունը։ Ի սկզբանե հին Հունաստանում «*εἰρωνεία*» տերմինը նշանակել է «ինքնապակասեցում» և «ձևականություն»։ Սոկրատեսի կողմից այս մեթոդի կիրառումը պայմանավորված էր ժամանակի առանձնահատկություններով։ Հեգնանքի կիրառումը փիլիսոփային թույլ էր տալիս ոչ միայն ընդդիմանալ սոփեստներին, այլև հերքել նրանց փաստարկները։ Սյորեն Կիերկեգորի խոսքով՝ «հեգնանքը աշխարհ է եկել Սոկրատեսի հետ միասին»։ Որպես փիլիսոփայական բանավեճի մեթոդ՝ սոկրատեսական հեգնանքը կորցրեց իր նշանակությունը ուշ անտիկ շրջանում։

## Հեգնանքի դերը Սոկրատեսի մեթոդում

Ի սկզբանե Հին Հունաստանում «*εἰρωνεία*» բառը նշանակում էր «ինքնապակասեցում», «հարստության թաքցում», «ձևականություն»։ Այս տերմինը հակադրությունն էր գոռոզությանն ու հպարտ ցուցադրությանը։ «Իրոնիկներ» էին կոչում այն քաղաքացիներին, ովքեր ձգտում էին նվազեցնել իրենց իրական ունեցվածքի չափը, որպեսզի նվազեցնեն հարկերի գումարը։

Սոկրատեսի համար «հեգնանքը» երկխոսության մի տեսակ էր, որի ընթացքում նա ձևականորեն համաձայնվում էր զրուցակիցներից մեկի հետ, իսկ այնուհետև՝ մի շարք դիալեկտիկական մեթոդների միջոցով, ցույց էր տալիս նրա կարծիքի կեղծ լինելը։ Արդյունքում, զրուցակիցը հայտնվում էր ծիծաղելի և որոշ չափով նվաստացած դրության մեջ։ Հեգնանքը, միասին մաևտիկայի և ինդուկցիայի հետ, դարձավ Սոկրատեսի դիալեկտիկական մեթոդի երեք անբաժանելի բաղադրիչներից մեկը։ Սոկրատեսի հեգնանքը ոչ միայն բանավեճի միջոց էր, այլև ծաղր էր ընդդիմախոսի ինքնավստահության նկատմամբ, ինչը հաճախ առաջացնում էր վերջինիս զայրույթը։ Սոկրատեսական հեգնանքի փիլիսոփայական իմաստը կայանում էր դրանում, որ այն մերժում էր դոգմաները և ուղղորդում դեպի Սոկրատեսի իմաստության հիմնական թեզի ըմբռնումը՝ «Ես գիտեմ, որ ոչինչ չգիտեմ»։ Այս հեգնանքը մարդուն դրդում էր ինքնաճանաչման, նպաստում էր նրա ինքնակատարելմանը։ Սոկրատեսական փիլիսոփայության զարգացման հիմքում ընկած էր հենց դա՝ ինքնավստահության վերացման միջոցով ճշմարտության որոնմանն ուղղված հեգնանքը։ Այն վերացնում էր նախնական կարծիքները, սերմանում էր կասկած, ինչն էլ ճանապարհ էր բացում փիլիսոփայական որոնումների և հետագա լուսավորության համար։

Սոկրատեսական հեգնանքի առաջացումը պայմանավորված էր ժամանակի պահանջներով։ Ինչպես վկայում են Պլատոնի և Քսենոփոնի ժամանակակիցները, Սոկրատեսն իր փիլիսոփայությունն էր տարածում այն մարդկանց շրջանում, որոնք լավ ծանոթ էին սոփեստիկային։ Նրանց համար կարևոր չէր ճշմարտության իմացությունը, այլ կոնկրետ վեճում հաղթելը։ Նման զրուցակիցների հետ բանավիճելը բարդ էր։ Չէիր կարող ուղղակիորեն մատնանշել նրանց կարծիքի սխալը, քանի որ նրանք կխուսափեին ճշմարտությունից՝ օգտագործելով սոփեստների նկարագրած բազմաթիվ հնարքներից որևէ մեկը։ Սոկրատեսի հեգնանքը դարձավ արդյունավետ միջոց սոփեստների դեմ պայքարում։ Միևնույն ժամանակ, սոփեստիկան՝ իր պարադոքսալ բնույթով հանդերձ, զուրկ էր հումորից։ Նրանց անհավանական ապացույցները ներկայացվում էին բացարձակ լրջությամբ։ Սոկրատեսի հեգնանքի մեջ թաքնված հումորը կտրուկ հակադրվում էր այս փիլիսոփայական ուղղությանը։

Քսենոփոնը «Հիշողություններում» մեջբերում է փիլիսոփա Հիպպիոսի՝ Սոկրատեսի զրուցակցի դժգոհությունը, ինչը վկայում է սոկրատեսական հեգնանքի մեթոդի արդյունավետության մասին։ Սոկրատեսը հարցնում է Հիպպիոսին. «Քո հայտնագործությունը մեծագույն երջանկություն է մարդկանց համար… ես, իհարկե, քեզ հանգիստ չեմ թողնի, քանի դեռ չլսեմ այդ մեծ երջանկության մասին քո պատմությունը»։ Ի պատասխան՝ Հիպպիոսը, որպեսզի չհայտնվի ծիծաղելի վիճակում, խուսափում է պատասխան տալուց՝ ասելով. «Դու դա չես լսի… բավական է արդեն, որ մյուսների վրա ես ծաղրում՝ բոլորին հարցեր ես ուղղում ու հակադարձում, մինչդեռ ինքդ չես ցանկանում որևէ մեկին պատասխան տալ կամ որևէ կարծիք արտահայտել»։

Թեպետ սոկրատեսական հեգնանքը երբեմն վիրավորում էր զրուցակցին, այն միևնույն ժամանակ նրան հնարավորություն էր թողնում շարունակել համատեղ ճշմարտության որոնումը։

## Ազդեցությունն ու գնահատականները
Կիկերոնը այսպես է բնութագրում սոկրատեսական հեգնանքը. «Կա նաև մի հատուկ՝ նրբագեղ ձևականություն, երբ ասում ես մի բան, բայց մտքումդ այլ բան է․ … երբ ամբողջ լրջությամբ հիմարեցնում ես քո խոսքով՝ մտածելով մի բան, իսկ արտասանելով՝ մեկ ուրիշը։ … այսպիսի հեգնանքի կամ ձևականության մեջ ամենանուրբն ու ամենանրբաճաշակն էր Սոկրատեսը»։

Սոկրատեսական հեգնանքը կինիկների մոտ վերածվեց սկանդալի և էպատաժի։ Նրանց ուսմունքի յուրահատկությունն էր վարքի նորմերի մերժումը։ Եթե Սոկրատեսը մեղմությամբ էր ծաղրում կեղծիքն ու կեղծ լրջությունը, ապա նրա հետևորդները՝ կինիկները, գործում էին կոպտորեն՝ էպատաժով և վիրավորական կերպով։ Արտաքին տեսքի և հասարակական կարծիքի արհամարհանքը դարձավ կինիկական դպրոցի «այցեքարտը»։ Նման վերաբերմունքի դասական օրինակն է Դիոգենեսի՝ ցերեկով լապտերով փողոցով շրջելը։ Երբ նրան հարցրին՝ «Ի՞նչ է անում», փիլիսոփան պատասխանեց՝ «Մարդ եմ փնտրում»։

1841 թվականին Սյորեն Կիերկեգորը գրեց, որ «հեգնանքը աշխարհ է եկել Սոկրատեսի հետ»։ Սակայն որպես փիլիսոփայական բանավեճի մեթոդ՝ սոկրատեսական հեգնանքը կորցրեց իր նշանակությունը ուշ անտիկ ժամանակաշրջանում։ Քրիստոնեական փիլիսոփայության համաձայն՝ խորամանկությունն ու խաբեությունը առաջին հերթին վնասում են հենց իրենց արտահայտողին։ Գիտական դիսկուրսում հեգնանքը կորցնում է իմաստը, քանի որ վերջինս ենթադրում է երկխոսություն այն մարդկանց միջև, ովքեր իսկապես ձգտում են ճշմարտության բացահայտմանը և գործում են գիտության ընդունված մեթոդների շրջանակում։ Սոկրատեսկան հեգնանքը «կենդանանում» էր փիլիսոփայական «միջշրջանային» փուլերում՝ Վերածննդի և ռոմանտիզմի ժամանակներում։

Հնագիտության հայտնի ներկայացուցիչ Ալեքսեյ Լոսովը սոկրատեսական հեգնանքի մեջ տեսնում էր ստի և երկերեսանիության մի ձև։ Նրա կարծիքով՝ նույնիսկ բարու նպատակով ստի դիտավորյալ օգտագործումը որպես ճանաչողության միջոց՝ անընդունելի է։ Նա կարծում էր, որ Սոկրատեսն իր հեգնանքի մեջ կատարելագործել է սուտը՝ նրան տալով սկզբունքորեն նոր լեզվական ձև։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականության ցանկ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*