Արտահայտման ազատությունը Հնդկաստանում

ՏԻԵԶԵՐՔԸ — ՄԵՐ ԱՄԵՆԱՄԵԾ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

Տիեզերքը ամեն ինչի ամբողջությունն է․ այն ներառում է ժամանակը, տարածությունը, ամբողջ նյութը, էներգիան, ֆիզիկական օրենքները և բոլոր հայտնի ու անհայտ գոյությունները։ Մարդկությունը հազարավոր տարիներ ուսումնասիրում է երկինքը՝ փորձելով հասկանալ, թե որտեղից ենք եկել, ինչ է մեզ շրջապատում և ինչ ապագա ունի Տիեզերքը։

Այսօր Տիեզերքի ուսումնասիրությունը հիմնվում է աստղագիտության, աստղաֆիզիկայի, քվանտային ֆիզիկայի և հարաբերականության տեսությունների վրա։

🌟 Տիեզերքի ծագումը՝ Մեծ պայթյունի տեսություն

Ըստ ներկայում ընդունված գիտական տեսության՝ Տիեզերքը առաջացել է մոտ 13.8 միլիարդ տարի առաջ Մեծ պայթյունի (Big Bang) արդյունքում։

Մեծ պայթյունը չի նշանակում սովորական պայթյուն տարածության մեջ, այլ՝ տարածության ինքնին ընդարձակման սկիզբ։ Սկզբում ամբողջ նյութը և էներգիան եղել են անչափ խիտ և տաք վիճակում։ Այնուհետև սկսվել է արագ ընդարձակումը, որի ընթացքում առաջացել են տարրական մասնիկներ, հետո՝ ատոմներ, գազային ամպեր, աստղեր և գալակտիկաներ։

Մեծ պայթյունի ապացույցներից են․

• Տիեզերական միկրալիքային ֆոնային ճառագայթումը, որը Մեծ պայթյունի մնացորդային ջերմությունն է։

• Գալակտիկաների հեռացումը միմյանցից, ինչը ցույց է տալիս, որ Տիեզերքը շարունակաբար ընդարձակվում է։

• Քիմիական տարրերի հարաբերակցությունը, որը համապատասխանում է վաղ Տիեզերքի մոդելներին։

🌌 Տիեզերքի կառուցվածքը

Տիեզերքը կազմված է հսկայական կառուցվածքներից՝

⭐ Գալակտիկաներ

Գալակտիկաները միլիարդավոր աստղերից կազմված համակարգեր են։ Մեր բնակավայրը գտնվում է Կաթնային ճանապարհ գալակտիկայում, որը պարունակում է մոտ 100–400 միլիարդ աստղ։

Գալակտիկաների տեսակներն են․

• Սպիրալաձև (ինչպիսին է Կաթնային ճանապարհը)

• Էլիպսաձև

• Անկանոն

🌞 Աստղեր

Աստղերը գազային հսկաներ են, հիմնականում ջրածնից և հելիումից կազմված։ Դրանց ներսում տեղի են ունենում միջուկային միաձուլման ռեակցիաներ, որոնց արդյունքում արտադրվում է լույս և ջերմություն։

Մեր Արեգակը միջին չափի աստղ է։

🪐 Մոլորակներ

Մոլորակները պտտվում են աստղերի շուրջ և չեն արձակում սեփական լույս։ Դրանք կարող են լինել քարային (ինչպես Երկիրը) կամ գազային հսկաներ (ինչպես Յուպիտերը)։

🌑 Արբանյակներ, աստերոիդներ և գիսաստղեր

• Արբանյակներ՝ մոլորակների շուրջ պտտվող մարմիններ (Լուսինը)

• Աստերոիդներ՝ քարային փոքր մարմիններ

• Գիսաստղեր՝ սառցե մարմիններ, որոնք Արեգակին մոտենալիս ունենում են պոչ

🕳 Սև խոռոչներ

Սև խոռոչները տարածության այն հատվածներն են, որտեղ ձգողականությունն այնքան ուժեղ է, որ անգամ լույսը չի կարող դուրս գալ։ Դրանք առաջանում են զանգվածային աստղերի փլուզումից։

Կենտրոնում գտնվում է սինգուլյարություն, որտեղ ֆիզիկական օրենքները մեզ համար դեռևս լիովին հասկանալի չեն։

Գալակտիկաների մեծ մասի կենտրոնում կա գերծանր սև խոռոչ։

## Պատմություն
Այսօրվա օրենքը հիմնված է Հնդկաստանում բրիտանական վարչակազմի կողմից ընդունված «Ատելության խթանման մասին» օրենքի 295(A) բաժնի վրա։

Օրենքն ընդունվել է Արյա Սամաջի առաջնորդների սպանությունների ալիքից հետո, որոնք հանդես էին գալիս իսլամի դեմ։ Ամեն ինչ սկսվեց 1897 թվականին՝ Պանդիտ Լեհրամի սպանությամբ, որը կատարվեց մուսուլմանի կողմից՝ իսլամը քննադատող գիրք գրելու համար։  Կոնրադ Էլստը պնդում է, որ «295բ բաժինը չի պարտադրվել հինդուական հասարակության կողմից, այլ դրա դեմ։ Այն հինդուների վրա պարտադրվել է բրիտանացիների կողմից՝ իսլամը քննադատությունից պաշտպանելու համար»։ Սպանությունների շարքը ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց 1926 թվականի դեկտեմբերին՝ Սվամի Շրադհանանդայի սպանությամբ՝ իսլամից հինդուիզմի անցած ընտանիքին ցուցաբերած պաշտպանության և 1926 թվականին «Հինդու Սանգաթհան՝ մեռնող ռասայի փրկիչը» գիրքը գրելու համար։

Այս օրենքի նախադեպն արդեն իսկ ստեղծվել էր. 1915 թվականին Արյա Սամաջ քարոզիչ Դհարմա Բիրի դեմ գործով տասը մուսուլման դատապարտվեցին անկարգություններ կազմակերպելու համար, սակայն Դհարմա Բիրը նաև մեղադրվեց 298-րդ հոդվածով՝ «մեկ այլ համայնքի կրոնական զգացմունքները վիրավորելու մտադրությամբ վիրավորական արտահայտություններ և ժեստեր օգտագործելու» համար, իսկ 153-րդ հոդվածով՝ «հետագայում տեղի ունեցած դիտավորյալ անկարգություններ առաջացնելու» համար, և «բերվեց մի դատավոր, որը կարող էր ապահովել մեղավորության դատավճիռ»:

## Սահմանադրական նախապատմություն
Հնդկաստանի 1950 թվականի Սահմանադրությունը մշակվել է Հիմնադիր ժողովի կողմից 1946-1950 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում: Այնուամենայնիվ, այս Սահմանադրությունը ստեղծվել է նախորդ փաստաթղթերի հիման վրա, որոնք մշակվել են կամ որպես Բրիտանական Հնդկաստանը կարգավորող օրենսդրություն, կամ որպես հավակնոտ քաղաքականության փաստաթղթեր։

1895 թվականի Հնդկաստանի Սահմանադրության օրինագիծը, որը լայնորեն համարվում է սահմանադրական տեսլականի առաջին հնդկական հայտարարությունը, պարունակում էր խոսքի և արտահայտման ազատության վերաբերյալ հետևյալ դրույթը. «Յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի բանավոր կամ գրավոր արտահայտել իր մտքերը և հրապարակել դրանք տպագիր տարբերակով՝ առանց գրաքննության վտանգի, բայց նա պատասխանատու է այս իրավունքի իրականացման ընթացքում թույլ տրված ցանկացած չարաշահման համար՝ այնպիսի դեպքերում և այնպիսի ձևով, ինչպես կորոշի խորհրդարանը»։

Այլ նախասահմանադրական փաստաթղթեր նույնպես պարունակում էին խոսքի և արտահայտման ազատության վերաբերյալ դրույթներ: Դրանց թվում են 1925 թվականի Հնդկաստանի Համագործակցության մասին օրենքը, 1928 թվականի Նեհրուի զեկույցը և 1945 թվականի պետությունների և փոքրամասնությունների մասին օրենքը: Դեպքերի մեծ մասում այս դրույթները պարունակում էին խոսքի և արտահայտման ազատության որոշակի սահմանափակումներ:

## Հիմնադիր ժողովում քննարկումները
Հնդկաստանի Հիմնադիր ժողովը խոսքի և արտահայտման ազատության վերաբերյալ քննարկում է անցկացրել (1948 թվականի Սահմանադրության նախագծի 19(1) հոդված)՝ 1948 թվականի դեկտեմբերի 1-ին, 1948 թվականի դեկտեմբերի 2-ին և 1949 թվականի հոկտեմբերի 17-ին։ Հոդվածի նախագիծը հետևյալն էր.

*«Այս հոդվածի մյուս դրույթներին ենթակա բոլոր քաղաքացիներն ունեն իրավունք՝ (ա) խոսքի և արտահայտվելու ազատության․*

*Պայման. Այս հոդվածի 1-ին կետի (ա) ենթակետում ոչինչ չի կարող ազդել որևէ գործող օրենքի գործողության վրա կամ խոչընդոտել պետությանը ընդունել որևէ օրենք, որը վերաբերում է [[Զրպարտություն|զրպարտությանը]], վիրավորանքին, անարգանքին, խռովարարությանը կամ որևէ այլ հարցի, որը վիրավորում է պարկեշտությունը կամ բարոյականությունը, խաթարում է պետության անվտանգությունը կամ ձգտում է տապալել այն:*

Հիմնադիր ժողովի անդամների մեծամասնությունը ողջունեց այս իրավունքի ներառումը: Այնուամենայնիվ, հակասություն առաջացավ այս իրավունքը սահմանափակող հոդվածի դրույթի շուրջ. մինչդեռ որոշ անդամներ դեմ էին այս իրավունքի սահմանափակումների մասին հիշատակմանը, մյուսները կողմ էին դրան: Սահմանափակումներին դեմ արտահայտվող անդամները պնդում էին, որ. 1. Խոսքի և արտահայտման ազատության իրավունք ունենալն անիմաստ էր, եթե սահմանափակումներ կային: 2. Խոսքի և արտահայտման ազատության սահմանափակումը բրիտանական պրակտիկա էր:

Սահմանափակումներին կողմ արտահայտվող անդամները պնդում էին, որ

# Սահմանափակումներն ընդունելի էին, քանի որ կառավարությունն այլևս գաղութային չէր։
# Խոսքի ազատության իրավունքը աշխարհի ոչ մի տեղ բացարձակ չէ։
# Պետության օրենքը, կարգը և անվտանգությունը չեն կարող խախտվել։

Ի վերջո, Հիմնադիր ժողովը քվեարկեց հոդվածի օգտին և «Խոսքի և արտահայտման ազատության իրավունքը» ներառեց Հնդկաստանի 1950 թվականի Սահմանադրության մեջ՝ սահմանափակումներով, որոնք նման էին 1948 թվականի Սահմանադրության նախագծում նշվածներին։

## Սահմանադրական իրավունք
Մանեկա Գանդի ընդդեմ Հնդկաստանի Միության գործով նշանակալից վճռում, Գերագույն դատարանը որոշել է, որ խոսքի և արտահայտման ազատությունը չունի աշխարհագրական սահմանափակումներ և ենթադրում է քաղաքացու իրավունքը՝ հավաքելու տեղեկատվություն և փոխանակելու գաղափարներ ուրիշների հետ ոչ միայն Հնդկաստանում, այլև արտերկրում։

*Հնդկաստանի Սահմանադրությունը հստակորեն չի հիշատակում մամուլի ազատությունը: Մամուլի ազատությունը ենթադրվում է Սահմանադրության 19(1)(ա) հոդվածում: Հետևաբար, մամուլը ենթակա է Սահմանադրության 19(2) հոդվածով նախատեսված սահմանափակումներին: Անկախությունից առաջ մամուլի ազատությունը պաշտպանող սահմանադրական կամ օրենսդրական դրույթներ չկային: Ինչպես նշել է Գաղտնի խորհուրդը «Չենինգ Արնոլդն ընդդեմ Թագավոր-կայսեր» գործում*։ «Լրագրողի ազատությունը սուբյեկտի ազատության անբաժանելի մասն է, և որքան էլ որ այդ ազատությունը տարածվի, լրագրողը կարող է գործել նույն կերպ, բայց օրենքից անկախ նրա արտոնությունը ո՛չ տարբեր է, ո՛չ էլ ավելի բարձր։ Նրա հայտարարության, քննադատության կամ մեկնաբանության շրջանակը նույնքան լայն է, որքան ցանկացած այլ սուբյեկտի շրջանակը և ոչ ավելի լայն, քան դա»։ Հնդկաստանի Սահմանադրության նախաբանը երաշխավորում է խոսքի ազատությունը բոլոր քաղաքացիների համար։ Մամուլի ազատությունը ներառված է խոսքի և արտահայտման ազատության մեջ՝ համաձայն Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19-րդ հոդվածի։ 19-րդ հոդվածի էություննը հետևյալն է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի կարծիք ունենալու և արտահայտվելու ազատության իրավունք. այս իրավունքը ներառում է կարծիք ունենալու ազատություն՝ առանց միջամտության, ինչպես նաև տեղեկատվություն և գաղափարներ փնտրելու, ստանալու և տարածելու ցանկացած լրատվամիջոցով՝ անկախ սահմաններից»։

*Romesh Thapar ընդդեմ Մադրաս նահանգի գործով*, Գլխավոր դատավոր Պատանջալի Շաստրին նշել է. «Խոսքի և մամուլի ազատությունը բոլոր ժողովրդավարական հաստատությունների հիմքում է, քանի որ առանց ազատ քաղաքական քննարկման չի կարող լինել հանրային կրթություն, որն այդքան կարևոր է ժողովրդական կառավարման գործընթացի պատշաճ գործունեության համար»։

Գերագույն դատարանը Հնդկաստանի միությունն ընդդեմ ժողովրդավարական բարեփոխումների ասոցիացիաների գործով նշել է. «Միակողմանի տեղեկատվությունը, ապատեղեկատվությունը, սխալ տեղեկատվությունը և տեղեկատվության պակասը ստեղծում են անտեղյակ հասարակություն՝ ժողովրդավարությունը վերածելով ֆարսի։ Խոսքի և արտահայտվելու ազատությունը ներառում է տեղեկատվություն տարածելու և ստանալու իրավունքը, որը ներառում է սեփական կարծիք ունենալու ազատությունը»։

«Indian Express»-ն ընդդեմ Հնդկաստանի միության գործով, հաստատվել է, որ մամուլը շատ կարևոր դեր է խաղում ժողովրդավարական մեխանիզմում: Դատարանները պարտավոր են պաշտպանել մամուլի ազատությունը և չեղյալ համարել այս ազատությունը սահմանափակող ցանկացած օրենք և վարչական որոշում: Մամուլի ազատությունը ներառում է երեք հիմնական տարր.

# տեղեկատվության բոլոր աղբյուրներին մուտք գործելու ազատություն,
# հրապարակման ազատություն,
# շրջանառության ազատություն։

Հնդկաստանում մամուլը հնարավորություն չունի ազատորեն արտահայտելու հասարակական կարծիքը: Sakal Papers Ltd. ընդդեմ Հնդկաստանի միության գործում, 1960 թվականի «Օրական թերթերի (գին և էջ) մասին» որոշումը, որը սահմանում էր թերթի կողմից որոշակի գնով հրատարակվող էջերի քանակը և չափը, համարվեց մամուլի ազատության խախտում և չէր համարվում 19(2) հոդվածի համաձայն ողջամիտ սահմանափակում: Նմանապես, Bennett Coleman & Co.-ն ընդդեմ Հնդկաստանի միության գործում, Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը անվավեր է ճանաչել թերթային թղթի վերահսկողության մասին որոշումը, որը սահմանում է էջերի առավելագույն չափսերը՝ որոշելով, որ այն խախտում է 19(1)(ա) բաժինը և չի հանդիսանում 19(2) բաժնի համաձայն ողջամիտ սահմանափակում: Դատարանը մերժել է կառավարության առարկությունը, որ այն կխրախուսի փոքր թերթերի աճը:

«Ռոմեշ Թափար ընդդեմ Մադրասի նահանգի» (1950) գործով Մադրասի կառավարությունն արգելեց Բոմբեյում տպագրվող և հրատարակվող անգլերեն «Cross Road» ամսագրի ներմուծումն ու տարածումը։ Սա համարվեց խոսքի և արտահայտման ազատության խախտում, քանի որ «առանց տարածման ազատության հրատարակությունը քիչ արժեք կունենար»։ Պրաբհա Դաթ ընդդեմ Հնդկաստանի միության (1982) գործով Գերագույն դատարանը հրամայեց Թիհար բանտի վարիչին թույլատրել մի քանի թերթերի ներկայացուցիչների հարցազրույց վերցնել մահապատժի դատապարտված Ռանգայից և Բիլլայից, եթե նրանք ցանկանան։

Եղել են դեպքեր, երբ մամուլի ազատությունը ճնշվել է օրենսդիր մարմնի կողմից: Նման հանգամանքներում կառավարության լիազորությունները ենթարկվել են դատական ​​մարմինների վերահսկողությանը: «Բրիջ Բհուշան ընդդեմ Դելիի նահանգի» (AIR 1950 SC 129) գործում կասկածի տակ է դրվել անգլիական «Դելիի շաբաթաթերթի»՝ կազմակերպչի նախնական հրապարակման գրաքննության օրինականությունը: Դատարանը չեղյալ է հայտարարել 1949 թվականի Արևելյան Փանջաբի անվտանգության մասին օրենքի 7-րդ հոդվածը, որը պահանջում էր թերթի խմբագրից և հրատարակչից «հրապարակումից առաջ և մինչև հետագա որոշումները ներկայացնել Պակիստանի մասին բոլոր հանրային հարցերը, նորությունները և կարծիքները, ներառյալ լուսանկարները և ծաղրանկարները, ստուգման համար ներկայացնել կրկնօրինակով՝ այն հիմքով, որ դա սահմանափակում է մամուլի ազատությունը: Նմանապես, թերթին իր կամ իր թղթակիցների տեսակետները որոշակի թեմայի վերաբերյալ հրապարակելուն արգելելը համարվել է խոսքի և արտահայտման ազատության լուրջ խախտում։

### Սահմանափակումներ
Հնդկական օրենսդրության համաձայն, խոսքի և մամուլի ազատությունը չի տալիս մտքերն ազատորեն արտահայտելու բացարձակ իրավունք: Հնդկաստանի սահմանադրության 19-րդ հոդվածի 2-րդ կետը թույլ է տալիս օրենսդիր մարմնին որոշակի սահմանափակումներ դնել խոսքի ազատության վրա հետևյալ կետերով.

* I. պետության անվտանգությունը,
* II. բարեկամական հարաբերություններ օտարերկրյա պետությունների հետ,
* III. հասարակական կարգը,
* IV. պարկեշտություն և բարոյականություն,
* V. դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք,
* VI. զրպարտություն,
* VII. հանցագործության հրահրում,
* VIII. Հնդկաստանի ինքնիշխանությունն ու ամբողջականությունը։

Այս հիմքերով ողջամիտ սահմանափակումներ կարող են սահմանվել միայն պատշաճ կերպով ընդունված օրենքով, այլ ոչ թե գործադիր մարմնի որոշմամբ։

#### Պետության անվտանգությունը
Խոսքի և արտահայտման ազատությունը կարող է սահմանափակվել ողջամիտ սահմաններում՝ պետական անվտանգության շահերից ելնելով: Պետական անվտանգության շահերից ելնելով՝ կարող է սահմանափակվել ցանկացած խոսք, որը նպատակ ունի սպառնալիք ստեղծել պետական անվտանգության համար՝ կառավարությունը տապալելու, կառավարության դեմ պատերազմ և ապստամբություն սկսելու, արտաքին ագրեսիայի կամ պատերազմի և այլնի միջոցով։  Այն չի վերաբերում հասարակական կարգի սովորական խախտումներին, որոնք որևէ վտանգ չեն ներկայացնում պետության համար։

#### Բարեկամական հարաբերություններ օտարերկրյա պետությունների հետ
Այս հիմքը ավելացվել է 1951 թվականի Սահմանադրության (Առաջին փոփոխության) մասին օրենքով։ Պետությունը կարող է ողջամիտ սահմանափակումներ կիրառել խոսքի և արտահայտման ազատության վրա, եթե դա հակված է վտանգել Հնդկաստանի բարեկամական հարաբերությունները այլ պետությունների հետ։

#### Հասարակական կարգը
Այս հիմքը ավելացվել է 1951 թվականի Սահմանադրության (Առաջին փոփոխության) մասին օրենքով՝ Ռոմեշ Թապարի գործով Գերագույն դատարանի կողմից կայացված որոշումից հետո (AIR 1950 SC 124): «Հասարակական կարգ» արտահայտությունը ենթադրում է հասարակական խաղաղության, անվտանգության և անդորրության զգացում:

«Կիշորի Մոհանն ընդդեմ Արևմտյան Բենգալիայի նահանգի» գործում Գերագույն դատարանը պարզաբանեց երեք հասկացությունների՝ օրենքի և կարգուկանոնի, հասարակական կարգուկանոնի և պետության անվտանգության միջև եղած տարբերությունը։ Հասարակական կարգի խախտում է համարվում հասարակական խաղաղությունը կամ անդորրը խաթարող ամեն ինչ: Սակայն, պարզապես կառավարությանը քննադատելը պարտադիր չէ, որ խախտի հասարակական կարգը:  Որևէ դասի կրոնական զգացմունքները վիրավորելու միտումնավոր մտադրված խոսքը պատժող օրենքը համարվում էր վավեր, քանի որ այն հասարակական կարգը պահպանելու համար նախատեսված ողջամիտ սահմանափակում էր:

Պետք է նաև լինի ողջամիտ կապ կիրառված սահմանափակման և հասարակական կարգի միջև: «Կենտրոնական բանտի վարիչն ընդդեմ Ռամ Մանոհար Լոհիայի» (AIR 1960 SC 633) գործում դատարանը որոշեց, որ 1932 թվականի Ուտար Պրադեշ նահանգի հատուկ լիազորությունների մասին օրենքի 3-րդ բաժինը նախատեսում է պատիժ անձին պետական տուրքերը չվճարելու կամ ուշացնելուն դրդելու համար, քանի որ խոսքի և հասարակական կարգի միջև ողջամիտ կապ չկա։ Նմանապես, դատարանը հաստատեց այն դրույթի վավերականությունը, որը լիազորում է դատավորին հասարակական կարգը կամ անդորրը պաշտպանելու նպատակով հրահանգներ տալ:

#### Բարոյականություն և ազնվություն
Հնդկաստանի Սահմանադրության մեջ «անպարկեշտություն» բառը նույնական է «անպարկեշտություն» բառին։ Անգլիական «Ռ ընդդեմ Հիքլինի» գործում Սահմանվեց չափանիշ՝ գնահատելու համար, թե արդյոք «անպարկեշտ հայտարարված նյութի հատկությունը հակված է փչացնելու և ապականելու նման անբարոյական ազդեցությունների ենթակա մտքերը»։ Այս չափանիշը հաստատվեց Գերագույն դատարանի կողմից Ռանջիտ Դ. Ուդեշի ընդդեմ Մահարաշտրա նահանգի գործով (AIR 1965 SC 881): Այդ գործում Դատարանը հաստատեց գրքավաճառի դատավճիռը, որը հետապնդվում էր Հնդկաստանի քրեական օրենսգրքի 292-րդ հոդվածով՝ «Լեդի Չաթերլիի սիրեկանը» վաճառելու և տիրապետելու համար: Բարոյականության չափանիշները տարբերվում են ժամանակի և վայրի հետ մեկտեղ:

#### Դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք
Խոսքի ազատության սահմանադրական իրավունքը թույլ չի տալիս անձին անհարգալից վերաբերմունք դրսևորել դատարանի նկատմամբ: «Դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք» տերմինը սահմանվում է 1971 թվականի «Դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի մասին» օրենքի 2-րդ բաժնում։

«Դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք» տերմինը վերաբերում է քաղաքացիական կամ քրեական անհարգալից վերաբերմունքին՝ համաձայն օրենքի: Այնուամենայնիվ, դատավորները ընդհանուր անձեռնմխելիություն չունեն դատարանում իրենց վարքագծի քննադատությունից, եթե քննադատությունը բարեխղճորեն և անկեղծ է և չի նախատեսված արդարադատության ընթացքը խոչընդոտելու համար։

Արունդհատի Ռոյի գործով ((2002) 3 SCC 343) Հնդկաստանի Գերագույն դատարանը հետևել է ԱՄՆ Գերագույն դատարանի (Ֆրանկֆուրտեր, դատավոր) կողմից «Pennekamp v. Florida» (328 US 331: 90 L Ed 1295 (1946)) ընդունած դիրքորոշմանը, որում Գերագույն դատարանը նշել է. «Եթե մարդիկ, այդ թվում՝ դատավորներն ու լրագրողները, հրեշտակներ լինեին, դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի խնդիր չէր լինի։

Հրեշտակ դատավորները չէին ենթարկվի արտաքին ազդեցությունների, և հրեշտակ լրագրողները չէին փորձի ազդել նրանց վրա։ Դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի համար պատժելու լիազորությունը՝ որպես հանրության անունից որոշումներ կայացնելու գործընթացում դատավորներին պաշտպանելու միջոց, այնքան անաչառ, որքանով մարդիկ իրավունք ունեն որոշում կայացնելու, դատավորներին տրված արտոնություն չէ։

Դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի համար պատժելու լիազորությունը պաշտպանություն է ոչ թե դատավորների՝ որպես անհատների, այլ նրանց կատարած գործառույթի համար: «E.M.S. In Namboodripad v. T.N. Nambiar»((1970) 2 SCC 325; AIR 1970 SC 2015) գործով Գերագույն դատարանը անփոփոխ թողեց Բարձրագույն դատարանի վճիռը, որով պարոն Նամբուդրիպադին մեղավոր ճանաչեց դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի համար: «M.R. Parashar v. Farooq Abdullah» ((1984) 2 SCC 343; AIR 1984 SC 615) գործով Ջամմուի և Քաշմիրի գլխավոր նախարարի դեմ հարուցվեց անհարգալից վերաբերմունքի վերաբերյալ վարույթ: Սակայն դատարանը մերժեց միջնորդությունը՝ ապացույցների բացակայության պատճառով:

#### Զրպարտություն
19-րդ բաժնի 2-րդ կետն արգելում է որևէ անձի անել որևէ հայտարարություն, որը նսեմացնում է մեկ ուրիշի հեղինակությունը: Նույն նպատակով, Հնդկաստանում զրպարտությունը քրեականացվել է՝ այն ներառելով Հնդկաստանի քրեական օրենսգրքի 499-րդ հոդվածի ներքո: Ինչ վերաբերում է զրպարտությանը, Հնդկաստանի քրեական օրենսգրքի 499-րդ և 500-րդ հոդվածներով զրպարտության համար քրեական գործի շրջանակներում ճշմարտացիության հարցը չի համարվում պաշտպանություն: Նույնիսկ եթե անձը ճշմարտությունն է ասել, նա կարող է պատասխանատվության ենթարկվել զրպարտության համար: 499-րդ հոդվածի առաջին բացառության համաձայն, ճշմարտությունը կլինի պաշտպանություն միայն այն դեպքում, եթե հայտարարությունն արվել է «հանրային բարիքի համար»: Եվ սա փաստ է, որը պետք է գնահատի դատական համակարգը: «Տնտեսական և քաղաքական շաբաթաթերթ» (EPW) ամսագրի նախկին խմբագիր Պարանջոյ Գուհա Թհակուրտայի հրաժարականը, որը տեղի է ունեցել «Ադանի Փաուեր Լիմիթեդ» (APL) ընկերության փաստաբանների կողմից ամսագրի սեփականատերերին՝ «Սամիկշա Թրաստ»-ի հոգաբարձուներին, խմբագրին և «խմբագրական չափանիշներին չհամապատասխանելու» համար հետագայում հետ վերցված հոդվածի հեղինակներին ուղղված ծանուցումից հետո, կրկին ուշադրության կենտրոնում է հայտնվել Հնդկաստանի քրեական դատավարության օրենսգրքի 499-րդ հոդվածը։

#### Հանցագործության հրահրում
Այս հիմքը նաև ավելացվել է 1951 թվականի Սահմանադրության (Առաջին փոփոխության) մասին օրենքով։ Սահմանադրությունը նաև արգելում է անձին անել որևէ հայտարարություն, որը մարդկանց դրդում է հանցագործություն կատարելու։

#### Հնդկաստանի ինքնիշխանությունն ու ամբողջականությունը
Այս հիմքը հետագայում ավելացվել է նաև 1963 թվականի Սահմանադրության (Տասնվեցերորդ փոփոխություն) մասին օրենքով։ Սա նպատակ ունի արգելել որևէ մեկին անել հայտարարություններ, որոնք կասկածի տակ են դնում Հնդկաստանի ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը։

## Մամուլի ազատություն
Հնդկաստանի Սահմանադրությունը, չնայած չի հիշատակում «մամուլ» բառը, նախատեսում է «խոսքի և արտահայտվելու ազատության իրավունք» (հոդված 19(1)ա): Այնուամենայնիվ, այս իրավունքը ենթակա է սահմանափակումների՝ համաձայն ենթակետի, որը նշում է, որ այս ազատությունը կարող է սահմանափակվել «Հնդկաստանի ինքնիշխանության և ամբողջականության, պետության անվտանգության, օտարերկրյա պետությունների հետ բարեկամական հարաբերությունների, հասարակական կարգի, պարկեշտության կամ բարոյականության, դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի, զրպարտության կամ վիրավորանքի հրահրման» հիմքերով:

Մամուլի ազատությունը սահմանափակելու համար օգտագործվել են այնպիսի օրենքներ, ինչպիսիք են «Պաշտոնական գաղտնիքների մասին» օրենքը և «Ահաբեկչական գործունեության կանխարգելման մասին» օրենքը (PoTA): PoTA-ի համաձայն՝ անձը կարող էր կալանավորվել մինչև վեց ամիս ժամկետով՝ ահաբեկչի կամ ահաբեկչական խմբի հետ կապի մեջ լինելու համար: PoTA-ն չեղյալ է հայտարարվել 2006 թվականին, սակայն 1923 թվականի «Պաշտոնական գաղտնիքների մասին» օրենքը շարունակում է գործել:

Անկախության առաջին կես դարի ընթացքում լրատվամիջոցների նկատմամբ պետական վերահսկողությունը մամուլի ազատության հիմնական սահմանափակումն էր։ Ինդիրա Գանդին 1975 թվականին հայտարարեց, որ «Հնդկական համաինստիտուտ» ռադիոն «հանրային հաստատություն է և կմնա հանրային հաստատություն» 1990-ականներին սկսված ազատականացմամբ լրատվամիջոցների նկատմամբ մասնավոր վերահսկողությունը մեծացավ, ինչը հանգեցրեց ավելի մեծ անկախության և կառավարության նկատմամբ ավելի մեծ վերահսկողության։

Այն զբաղեցնում է 180 երկրների շարքում համեստ 138-րդ տեղը՝ «Լրագրողներ առանց սահմանների» (RWB) կազմակերպության կողմից հրապարակված 2018 թվականի մամուլի ազատության ինդեքսում։

Վերլուծական առումով, Հնդկաստանում մամուլի ազատությունը, ինչպես երևում է մամուլի ազատության ինդեքսից, անընդհատ անկում է ապրել 2002 թվականից ի վեր, երբ այն հասավ իր գագաթնակետին ակնհայտ ազատության առումով՝ զբաղեցնելով 80-րդ տեղը հարցված երկրների շարքում։

2018 թվականին Հնդկաստանի մամուլի ազատության վարկանիշը երկու հորիզոնականով իջել է՝ հասնելով 138-րդ հորիզոնականի։ RWB-ն անկումը բացատրելու համար նշել է Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդիին աջակցող հինդու ազգայնականների աճող անհանդուրժողականությունը և լրագրողների, ինչպիսին է Գաուրի Լանկեշը, սպանությունները:

2022 թվականի օգոստոսին ավելի քան 100 միջազգային գրողներ և արվեստագետներ մտահոգություն հայտնեցին Հնդկաստանում խոսքի ազատության դեմ ուղղված հարձակումների վերաբերյալ: Այս գրողները միացան գրողների կազմակերպություններին` PEN America-ին և PEN International-ին, որպեսզի ստորագրեն Հնդկաստանի նախագահ Դրուպադի Մուրմուին ուղղված նամակը և կոչ անեն նրան աջակցել ժողովրդավարական սկզբունքներին:

## Գործնական սահմանափակություն և հապավումներ
Հնդկաստանում ատելության խոսքի դեմ օրենքները պարբերաբար խախտվում են քաղաքական կազմակերպությունների և այլ ազդեցիկ անձանց կողմից: Չնայած այս դեպքերը հազվադեպ են հանգեցնում դատապարտման, դրանք օգտագործվում են որպես սպառնալիքի ձև, ինչը հանգեցնում է բնակչության շրջանում լայն տարածում ունեցող ինքնագրաքննության: Ատելության խոսքի դեմ օրենքներից բացի, Հնդկաստանի քրեական օրենսգիրքն ունի բազմաթիվ այլ դրույթներ, որոնք սահմանափակում են խոսքի ազատությունը։ Պատմական և կրոնական գրքերը հաճախ թիրախավորվում են պատմական քննադատության համար։

Սահմանադրության 19(2) հոդվածում օգտագործված «պարկեշտություն կամ բարոյականություն» եզրույթի անորոշ ձևակերպումը վաղուց թույլ է տվել պետությանը լայնածավալ վերահսկողություն իրականացնել լրատվամիջոցների, կինոյի և զվարճանքի ոլորտներում բարոյական չափանիշների նկատմամբ, քանի որ կրոնական խմբերը հաճախ դեմ են լիբերալ գաղափարներին և բոլոր առաջադեմ արժեքները համարում են անպատշաճ։

Խոսքի և արտահայտման ազատությունը թույլ է տալիս անձին մասնակցել հասարակական գործերին։ «Մամուլի ազատություն» տերմինը չի օգտագործվում 19-րդ հոդվածում, չնայած խոսքի ազատության ակտիվիստները և զարգացած աշխարհի գիտնականների ու ներկայացուցիչների մեծ մասը ճանաչում են, որ արտահայտման ազատությունը ներառում է նաև մամուլի ազատությունը։ Հասարակական կարգի, ազգային անվտանգության, բարոյականության կամ էթիկայի շահերից ելնելով կարող են սահմանվել ողջամիտ սահմանափակումներ։

«Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպության տվյալներով՝ Հնդկաստանը մամուլի ազատության ինդեքսով աշխարհում զբաղեցնում է 138-րդ տեղը (Հնդկաստանի մամուլի ազատության ինդեքսը 2018 թվականին կազմել է 43.24): Հնդկաստանի Սահմանադրությունը չի հիշատակում «մամուլ» բառը, այլ նախատեսում է «խոսքի և արտահայտվելու ազատության իրավունքը» (հոդված 19(1)ա): Այնուամենայնիվ, այս իրավունքը ենթակա է սահմանափակումների՝ ըստ ենթակետ 2-ի, որը սահմանում է, որ այս ազատությունը կարող է սահմանափակվել «Հնդկաստանի ինքնիշխանության և ամբողջականության, պետության անվտանգության, օտարերկրյա պետությունների հետ բարեկամական հարաբերությունների, հասարակական կարգի, պարկեշտության կամ բարոյականության,  դատարանի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունքի, զրպարտության կամ հանցագործություն կատարելու հրահրման» հիմքերով: Այնպիսի օրենքներ, ինչպիսիք են «Պաշտոնական գաղտնիքների մասին» օրենքը և «Ահաբեկչության կանխարգելման մասին» օրենքը, (POTA) օգտագործվել է մամուլի ազատությունը սահմանափակելու համար: POTA-ի համաձայն՝ անձը կարող էր կալանավորվել մինչև վեց ամիս, նախքան ոստիկանության կողմից ահաբեկչության հետ կապված հանցագործությունների համար մեղադրանք առաջադրելը: POTA-ն չեղյալ է հայտարարվել 2004 թվականին, սակայն վերափոխվել է UAPA-ի: 1923 թվականի «Պաշտոնական գաղտնիքների մասին» օրենքը մնում է ուժի մեջ։

Անկախության առաջին կեսդարյա ընթացքում լրատվամիջոցների նկատմամբ պետական վերահսկողությունը մամուլի ազատության հիմնական սահմանափակումն էր։ Ինդիրա Գանդին 1975 թվականին հայտարարեց, որ «Հնդկական համաինստիտուտ» ռադիոն «պետական մարմին է և կմնա պետական մարմին…» 1975 թվականի հունիսի 26-ին՝ արտակարգ դրության հայտարարման հաջորդ օրը, որը խախտեց Հնդկաստանի քաղաքացիների բնական իրավունքները, «The Times of India»-ի Մումբայի հրատարակությունը հրապարակեց հետևյալ մահախոսականը. «Դ. Է. Մ. Օ'Քրեյսին, Թ. Ռութի սիրելի ամուսինը, Լ. Այ. Բերտիի հայրը, Ֆեյթի, Հոուփի և Ջասթիկայի եղբայրը, մահացան հունիսի 26-ին»։ 1990-ականներին սկսված ազատականացման հետ մեկտեղ, լրատվամիջոցների նկատմամբ մասնավոր վերահսկողությունը մեծացավ, ինչը հանգեցրեց անկախության աճի և կառավարության կողմից վերահսկողության ավելի մեծացմանը։

Tehelka-ի և NDTV-ի նման կազմակերպությունները հատուկ դեր խաղացին, օրինակ, ազդեցիկ Հարյանայի նախարար Վենոդ Շարմայի հրաժարականի գործում: Բացի այդ, վերջին տարիներին ընդունված օրենքները, ինչպիսին է «Պրասար Բհարատի» օրենքը, զգալիորեն թուլացրել են կառավարության վերահսկողությունը մամուլի նկատմամբ: Վերջերս Հնդկաստանի կառավարությունը մեղադրվում է այս ազատությունը տարբեր ձևերով սահմանափակելու փորձերի մեջ։

## Խռովություն
Անգլիական օրենսդրության համաձայն՝ խռովարարությունը ներառում է բոլոր այն գործողությունները, բանավոր կամ գրավոր, որոնք նախատեսված են պետության խաղաղությունը խախտելու և անգրագետ մարդուն կառավարությունը տապալելուն դրդելու համար։Կառավարության հասցեին տարրական քննադատությունը չի համարվում խռովարարություն, եթե կառավարությունը չի կարծում, որ այն հաշվարկվել է կառավարության նկատմամբ հարգանքը խաթարելու համար այնպես, որ մարդիկ դադարեն հնազանդվել դրանՀնդկաստանի քրեական օրենսգրքի 124Ա բաժինը սահմանում է խռովարարության հանցագործությունը հետևյալ կերպ. «Խռովարարություն։ Յուրաքանչյուր անձ, ով խոսքերով՝ բանավոր կամ գրավոր, նշաններով, տեսանելի պատկերով կամ այլ կերպ, գրգռում կամ փորձում է գրգռել ատելություն կամ արհամարհանք, կամ գրգռում կամ փորձում է գրգռել դժգոհություն Հնդկաստանում օրենքով սահմանված կառավարության նկատմամբ, պատժվում է ցմահ ազատազրկմամբ և տուգանքով, կամ մինչև երեք տարի ժամկետով ազատազրկմամբ և տուգանքով, կամ տուգանքով»։ Այնուամենայնիվ, 3-րդ բացատրությունը նշում է. «Կառավարության վարչական կամ այլ գործողությունների նկատմամբ դժգոհության արտահայտումը, որը չի գրգռում կամ փորձում է գրգռել ատելություն, արհամարհանք կամ դժգոհություն, չի համարվում հանցագործություն այս բաժնի համաձայն»։«Կեդար Նաթն ընդդեմ Բիհար նահանգի» (AIR 1962 SC 955) գործով Դատարանը հաստատել է Հնդկաստանի քրեական օրենսգրքի 124Ա հոդվածի սահմանադրականությունը և նաև աջակցել է Նիհարենդուի գործում արտահայտված տեսակետի

## Ծանոթագրություն


## Լրացուցիչ գրականություն
* Callamard, Dr. Agnes, Freedom of Speech and Offence: Why Blasphemy Laws Are not the Appropriate Response, (18 June 2006), www.google.com (as a pdf)
* Chopra, Chandmal, and Sita Ram Goel. 1987. The Calcutta Quran Petition. New Delhi: Voice of India.
* Cohen, Henry, C.R.S. Report for Congress: Freedom of Speech and Press: Exceptions to the First Amendment, (27 August 2003), www.google.com ( as a pdf ).
* Elst, Koenraad. 2014. Negationism in India: concealing the record of Islam. 
* Liang, Lawrence, Reasonable Restrictions and Unreasonable Speech, (2004), www.google.com ( as a pdf ).
* Pandey, J. N., Constitutional Law of India, 42nd ed. (2005), Central Law Agency, Allahabad.
* Singh, M. P., Constitution of India, 10th ed. (2001), Eastern Book Co., Lko.
* Arun Shourie, Ram Swarup, and Goel, Sita Ram. 1998. Freedom of expression: secular theocracy versus liberal democracy.  
* Tiwari, Dr. Mahendra, Freedom of press in India: Constitutional Perspectives, (2006), www.supremecourtcases.com.
* Rajak, Brajesh, Pornography Law; XXX Must not be Tolerated, (2011) Universal Law Publishing Co. Pvt. Ltd. New