Զանգվածային լրատվամիջոցները Հայաստանում

**Լրատվամիջոցները Հայաստանում**, վերաբերում են Հայաստանում գործող լրատվամիջոցներին: Հեռուստատեսությունը, ամսագրերը և թերթերը բոլորը գործարկում են ինչպես պետական, այնպես էլ առևտրային կորպորացիաները, որոնք կախված են գովազդից, բաժանորդագրությունից և վաճառքի հետ կապված այլ եկամուտներից:

Հայաստանի Սահմանադրությունը երաշխավորում է խոսքի ազատությունը, սակայն լրատվամիջոցների ազատությունը մնում է սահմանափակ՝ չնայած բռնության սպառնալիքներին, կոշտ քաղաքական եզրակացություններին և զրպարտության մասին թանկարժեք դատական հայցերին: «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպության կողմից կազմված «Մամուլի ազատության 2023 թվականի ինդեքս» զեկույցում Հայաստանը զբաղեցնում է 49-րդ հորիզոնականը՝ առաջատար լինելով Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում և դասվելով Գամբիայի և Սուրինամի միջև։

## Օրենսդրական շրջանակ
ՀՀ Սահմանադրության 27-րդ հոդվածը երաշխավորում է խոսքի և մամուլի ազատությունը։ Սահմանադրությունը նաև երաշխավորում է «Զանգվածային լրատվության միջոցների և զանգվածային լրատվության այլ միջոցների ազատությունը երաշխավորված է» և որ «Պետությունը երաշխավորում է անկախ և հանրային ռադիոհեռուստատեսային ծառայության գոյությունը և գործունեությունը։ ՀՀ Սահմանադրության 47-րդ հոդվածը արգելում է ազգային, ռասայական և կրոնական ատելության հրահրումը, բռնության քարոզչությունը։ Սահմանադրությունը նաև սահմանում է տեղեկատվություն փնտրելու, ստանալու, փոխանցելու և տարածելու իրավունքը և օտարերկրացիներին տրամադրում է տեղեկատվություն ստանալու նույն իրավունքները, ինչ քաղաքացիներին։ Այնուամենայնիվ, օրենքը ամենից հաճախ անհավասարաչափ է կիրառվում կամ լիովին չի կիրառվում։

Զրպարտության համար քրեական պատասխանատվությունը վերացվել է 2010 թվականին, սակայն քաղաքացիական օրենսգիրքը սահմանել է բարձր դրամական տույժեր՝ մինչև նվազագույն աշխատավարձի 2000-ապատիկը։  2014 թվականին առաջարկվել է փոփոխության նախագիծ, որը պատասխանատու կդարձներ առցանց լրատվամիջոցներին զրպարտչական մեկնաբանությունների համար, սակայն այն հետաձգվել է անժամկետ՝ ներքին և միջազգային քննադատություններից հետո։

Մասնագիտացված լրատվամիջոցների օրենքներից են *«Հեռահաղորդակցության մասին»* օրենքը և *«Հեռուստատեսության և ռադիոհեռարձակման մասին»* օրենքը: Վերջինս երաշխավորում է հեռուստառադիոծրագրերի ընտրության, արտադրության և հեռարձակման ազատության իրավունքը և արգելում է գրաքննությունը (հոդված 4): Այն նաև սահմանում է Հանրային հեռուստառադիոընկերությունը որպես հատուկ կարգավիճակ ունեցող պետական ձեռնարկություն (հոդված 28). դրա կառավարման մարմինը Հանրային հեռուստատեսության խորհուրդն է, որը կազմված է նախագահի կողմից նշանակվող 5 անդամներից: Նույն օրենքով սահմանվում է Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը (ՀՌԱՀ) որպես անկախ գործակալություն՝ մասնավոր հեռուստառադիոընկերությունների լիցենզավորման և մոնիթորինգի կարգավորման համար (հոդված 37)։

2010 թվականի *«Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին»* նոր օրենքը ԵԱՀԿ Հեռուստատեսության և ռադիոյի մշտական հանձնաժողովի կողմից բացասական գնահատականի է արժանացել՝ որպես թվային դարաշրջանում լրատվամիջոցների բազմակարծությունը խթանելու անհաջողակ փորձ՝ չնայած փոփոխություններին։ Թերությունների թվում են «հեռարձակվող ալիքների թվի սահմանափակումը, արբանյակային, բջջային հեռախոսային և առցանց հեռարձակման լիցենզավորման հստակ կանոնների բացակայությունը, հեռարձակման բոլոր ձևերի տեղադրումը Կարգավորող մարմնի կողմից լիցենզավորման կամ թույլտվության ռեժիմի ներքո, դատարաններին հեռարձակման լիցենզիաները դադարեցնելու լիազորությունների տրամադրումը՝ օրենքի այն դրույթների հիման վրա, որոնք պարունակում են լրատվամիջոցների ազատության վրա անհարկի սահմանափակումներ, և մասնավոր թվային ալիքների ստեղծման ընթացակարգերի և պայմանների բացակայությունը»։

2003 թվականին ընդունվել է «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքը։ Սակայն դրա կիրառումը կանգ է առել։ Մինչ դատարանները արձագանքել են, պետական մարմինները մերժել են մուտքի հարցումները, և խորհրդային դարաշրջանի շատ ֆայլեր մնում են գաղտնի։ Լրատվամիջոցների ոլորտին վերաբերող այլ համապատասխան օրենքներից են *«Գովազդի մասին»* օրենքը և *[[Տեղեկատվության ազատություն|«Տեղեկատվության ազատության]] մասին»* օրենքը։ Վերջինս սահմանել է հանրային տեղեկատվությանը մուտք գործելու իրավունքը և մանրամասնել այդ իրավունքի օրինական սահմանափակումները (պետական, պաշտոնական, բանկային կամ առևտրային գաղտնիքներ, գաղտնիության իրավունքներ, նախաքննական տվյալներ)։

Հեռարձակվող լրատվամիջոցները պետք է լիցենզիա ստանան Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովից (ՀՌԱՀ), որը կազմված է 8 անդամից (4-ը՝ նշանակված նախագահի, 4-ը՝ խորհրդարանի կողմից)՝ 6 տարի ժամկետով: Լիցենզավորման համակարգերը խոչընդոտում են լրատվամիջոցների ազատությանը և բազմազանությանը: Տպագիր և առցանց լրատվամիջոցները ազատված են լիցենզիաներից:

Հայաստանում չկա օրենք, որը լրագրողներին ազատում է ցուցմունք տալուց կամ պաշտպանում է նրանց աղբյուրները։

2014 թվականի հունիսին Երևանի դատարանը որոշում է կայացրել Hraparak-ի և iLur.am-ի դեմ և հօգուտ Հայաստանի հատուկ քննչական ծառայության՝ սահմանելով, որ նախնական թույլտվության բացակայության դեպքում ընթացիկ քննության վերաբերյալ տեղեկատվության հրապարակումը քրեական հանցագործություն է։ Որոշումը լայնորեն քննադատվել է:

### Լրագրողների կարգավիճակ և ինքնակարգավորում
Հայաստանում չկա որևէ հատուկ Մամուլի խորհուրդ։ Լրագրողներն ու լրատվամիջոցները կարող են դատական հետապնդման ենթարկվել և մեկ ամիս ժամանակ ունեն սխալները բացատրելու և դատարանին իր անմեղության մեջ համոզելու համար։

## Մեդիա

Հեռուստատեսությունը Հայաստանում հիմնական լրատվամիջոցն է, և դրա ալիքների մեծ մասը վերահսկվում է կամ բարեկամաբար է մոտենում կառավարությանը, քանի որ հեռարձակվող լրատվամիջոցները պահանջում են լիցենզիա: Տպագիր ոլորտը փոքր է և անկման մեջ, մինչդեռ առցանց լրատվամիջոցները զարգանում են: Ռուսալեզու լրատվամիջոցները լայնորեն հասանելի են: Լրատվամիջոցների սեփականությունը հաճախ անթափանց է: Հանրային լրատվամիջոցները արտոնյալ վերաբերմունք են ստանում իշխանությունների կողմից, մինչդեռ մասնավոր լրատվամիջոցները ֆինանսապես կայուն չեն և մեծապես կախված են իրենց սեփականատերերից և հովանավորներից, ինչը խոչընդոտում է խմբագրական անկախությանը:

### Լրատվական գործակալություններ
«Արմենպրես»-ը միակ պետական լրատվական գործակալությունն է։ Կան ութ մասնավոր գործակալություններ՝ «Շանթ», «Նոյյան տապան», «Արմինֆո», «Արկա», «ՄեդիաՄաքս», «ՊանԱրմենիան», «Նյուզ-Արմենիա» և «Ֆոտոլուր»։

### Տպագիր լրատվամիջոցներ
2009 թվականին Հայաստանում գրանցվել է 747 թերթ և 328 ամսագիր։ Բոլոր հիմնական հրատարակությունները քաղաքականապես կապված են, ինչը բացասական հետևանքներ ունի խմբագրական անկախության վրա։ Օրական տպաքանակը շատ ցածր է՝ տատանվելով 1500-ից մինչև 3000։

Երկրի մեդիա դաշտում ամենատարածված օրաթերթերն են առաջատար լիբերալ «Առավոտ» թերթը, «Հայկական ժամանակ» թերթը, «Հանրապետություն» թերթը՝ կառավարության պաշտոնական տեղեկագիրը, որը հրատարակվում է 1990 թվականից, և «*[[Ազգ (թերթ, Երևան)|Ազգ]]*» թերթը: Ռուսերենով հրատարակվող պարբերականները նույնպես մեծ ժողովրդականություն են վայելում Հայաստանում, որոնց թվում են *[[Գոլոս Արմենիի|«Գոլոս Արմենիի]]*» թերթը և *«Ռեսպուբլիկա Արմենիա*» թերթը: Այլ ուշագրավ հրատարակություններ են Ստամբուլում հրատարակվող «*[[Ժամանակ (թերթ)|Ժամանակ]]*» օրաթերթը և «Չորրորդ իշխանություն» *թերթը*, որոնք երկուսն էլ համարվում են ընդդիմադիր կուսակցական թերթեր:

Երկրի տարածքից դուրս բնակվող մեծ հայկական սփյուռքի հետևանքով, երկրի սահմաններից դուրս հրատարակվում են մի քանի հայկական թերթեր՝ հայերեն։ Անգլերեն լեզվով հրատարակություններից է *«Նոյան Տապան»*-ը։

2008 թվականի ՀՀ նախագահական ընտրություններից հետո Երևանի Ազատության հրապարակում տեղի ունեցած բողոքի ցույցերի ժամանակ կառավարությունը 20-օրյա «արտակարգ դրություն» մտցրեց։ Այս ընթացքում ամսագրերի մեծ մասը ստիպված է եղել դադարեցնել հրատարակչական գործունեությունը կամ հաղորդել միայն պաշտոնական լուրեր։

### Ռադիոհեռարձակում

2008 թվականի դրությամբ Հայաստանը ունեցել է 9 AM, 17 FM և մեկ կարճալիք ռադիոկայան։ Բացի այդ, շրջանառության մեջ մոտավորապես 850 000 ռադիոընդունիչներ են եղել։[1] Հիմնական ցանցային մատակարարը TRBNA-ն է։

Հայաստանի հանրային ռադիոն երկրի ազգային հանրային ռադիոճանաչն է։ Հայաստանում գործում են տասնյակ մասնավոր ռադիոկայաններ, այդ թվում՝ «Ռադիո Արծագանք», «Ռադիո Ջազ», «Ռադիո Ավրորա», «Ռադիո Վան», «Նոր Ռադիո», «Ռադիո Հայ», City FM, «Ավտոռադիո», սակայն դրանք ընդգրկում են միայն երկրի մի մասը։ Այս ռադիոը प्रसարումները ներկայացնում են տարբեր ժանրերի երաժշտություն․ ավանդական երաժշտություն առաջարկում է «Ռադիո Հայ»-ը՝ 104.1 MHz հաճախականությամբ, եվրոպական, ամերիկյան և ռուսական պոփ երաժշտություն՝ «Ռադիո Վան»-ը՝ 103.0 MHz, «Ռադիո Արծագանք»-ը՝ 103.5 MHz և «Ռադիո Ավրորա»-ն՝ 100.6 MHz, իսկ դասական երաժշտություն՝ «ՎԵՄ Ռադիո»-ն՝ 101.6 MHz։ Սովորաբար օգտագործվող լեզուներն են հայերենը կամ ռուսերենը։ FM 102.4-ը եթեր է փոխանցում ֆրանսերեն, իսկ այլ ռադիոկայաններ ունեն գերմաներեն հաղորդումներ։ «Ազատություն»-ը օրական երեք անգամ ներկայացնում է լուրեր և վերլուծություններ «Ռադիո Երևան»-ի 102.0 FM հաճախականությամբ:

### Հեռուստատեսային հեռարձակում

Հանրային հեռուստաալիքների թվում է «Հանրային»-ը, որը սկսել է հեռարձակվել 1956 թվականին: Հայաստանի հեռուստատեսային ասոցիացիայի կոմիտեի տվյալներով՝ 2011 թվականի տվյալներով, Հայաստանում հեռուստատեսության ներթափանցման մակարդակը կազմում է 80%: Հեռուստատեսությունը մնում է տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը Հայաստանի քաղաքացիների համար:

Հեռուստաալիքները զուրկ են տնտեսական կայունությունից, իսկ նրանց խմբագրական անկախությանը խոչընդոտում են ֆինանսական կարիքները։ Դրանք հաճախ հովանավորվում են քաղաքական կուսակցությունների կողմից՝ քարոզչական նպատակներով։

Հեռուստատեսային ընկերությունները պետք է գործունեության լիցենզիա ստանան (խիստ քաղաքականացված) Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովից (ՀՌԱՀ)։ Շիրակում տեղակայված ԳԱԼԱ հեռուստաընկերությունից բացի, գրեթե բոլոր հայկական հեռուստաընկերությունները, այդ թվում՝ Երևանում տեղակայված ազգային հեռուստաընկերությունները, վերահսկվում են կառավարության կողմից կամ հավատարիմ են կառավարությանը: Միակ խոշոր մասնավոր հեռուստաընկերությունը, որը պարբերաբար քննադատում է կառավարությանը ( Ա1+), վիճահարույց կերպով դադարեցրել է հեռարձակումը 2002 թվականին, վնասելով հայկական լրատվամիջոցների բազմակարծությանը և երկրի միջազգային հեղինակությանը: Ա1+-ը շարունակել է աշխատել որպես համացանցային լրատվական գործակալություն։ ԳԱԼԱ-ն փակվել է 2015 թվականին՝ թվայնացման անցման գործընթացում նրան մերժվել է թվային հեռուստատեսության լիցենզիա տրամադրելը։

2010 թվականին Հայաստանի կառավարությունը ընդունել է հեռարձակման մասին ՀՀ օրենքում մի շարք վիճահարույց փոփոխություններ, որոնք թույլ են տալիս պետական կարգավորող մարմիններին առանց բացատրության տրամադրել կամ չեղյալ համարել լիցենզիաները, ինչպես նաև սահմանել ծրագրային սահմանափակումներ, որոնք որոշ կայաններ կսահմանափակեն նեղ թեմաներով, ինչպիսիք են մշակույթը, կրթությունը և սպորտը։

### Կինոթատրոն

«*[[Նամուս (ֆիլմ)|Նամուսը]]*» (1926) առաջին հայկական սև-սպիտակ համր ֆիլմն է, որի ռեժիսորն Համո Բեկնազարյանն է և հիմնված է Ալեքսանդր Շիրվանզադեի պիեսի վրա, որը նկարագրում է երկու սիրահարների դաժան ճակատագիրը, որոնք մանկուց նշանված էին իրենց ընտանիքների կողմից միմյանց հետ, բայց *նաամուսի* (պատվի ավանդույթի) խախտման պատճառով աղջկան ամուսնացրեց հայրը։

«Ոսկե ծիրան» Երևանի միջազգային կինոփառատոնը (GAIFF) հիմնադրվել է 2004 թվականին։

Կինոքննադատների և կինոլրագրողների հայկական ասոցիացիան (ԿԿԼՀԱ) միավորում է զանգվածային լրատվամիջոցների ոլորտի աշխատողներին։ Այն հասարակական ՀԿ է։

### Հեռահաղորդակցություն

2014 թվականի հունիսի դրությամբ Հայաստանն ունեցել է ընդհանուր առմամբ 3,3 միլիոն բջջային հեռախոսի բաժանորդ և 120% ներթափանցման մակարդակ։

Ներկայումս Հայաստանում գործում են երեք բջջային օպերատորներ՝ Viva Cell MTS-ը, UCOM-ը և Team-ը։ Նրանցից բոլորն էլ ապահովում են համացանց կապ բջջային հեռախոսների վրա։

### Համացանց

Հայաստանում կա մոտավորապես 1,400,000 համացանցի օգտատեր և մոտավորապես 65,279 համացանց հոսթինգ։ Հայաստանի երկրի կոդը (վերին մակարդակի դոմեն) .am է, որն օգտագործվել է AM ռադիոկայանների և դոմենային հաքերային հարձակումների համար։

Հայաստանը Վրաստանի միջով միացված է «Տրանս-Ասիա-Եվրոպա» օպտիկամանրաթելային մալուխային համակարգին, որը երկաթուղու երկայնքով անցնում է Փոթիից մինչև Թբիլիսի և մինչև Մառնեուլիի մոտ գտնվող Հայաստանի սահմանը։

## Մեդիա կազմակերպություններ
### Արհեստակցական միություններ
Հայաստանի սահմանադրությունը ճանաչում է արհմիություններ կազմելու և դրանց միանալու իրավունքը՝ որոշակի սահմանափակումներով զինված ուժերի կամ ոստիկանության աշխատակիցների համար: Հիմնական արհմիությունը Հայաստանի արհմիությունների կոնֆեդերացիան (ՀԱՄԿ) է։

### Մեդիա գործակալություններ
Հայաստանի լրատվամիջոցների կազմակերպությունների թվում են՝ Հայաստանի ժուռնալիստների միությունը, Երևանի մամուլի ակումբը (ԵՄԱ), Հետաքննող լրագրողների ասոցիացիան (ՀԼԱ) և Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնը։

Հայաստանի լրատվամիջոցների ոլորտում գործող ՀԿ-ների թվում է Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեն։

### Կարգավորող մարմիններ
Հեռարձակվող լրատվամիջոցները պետք է լիցենզիա ստանան Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովից (ՀՌԱՀ), որը կազմված է 8 անդամից (4-ը՝ նշանակված նախագահի, 4-ը՝ խորհրդարանի կողմից)՝ 6 տարի ժամկետով: Լիցենզավորման համակարգերը խոչընդոտում են լրատվամիջոցների ազատությանը և բազմազանությանը։ Տպագիր և առցանց լրատվամիջոցները ազատված են լիցենզիաներից:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լրատվամիջոցներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Հայաստան
Կատեգորիա:Հայաստանի լրատվամիջոցներ
Կատեգորիա:Մեդիա արդյունաբերություն