open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Սյույչժոու

**Սյույչժոու** (), քաղաք Չինաստանի արևելքում, Ցզյանսու նահանգում։ Մոտ 8,6 միլիոն բնակչությամբ (2010)։ Երկաթուղային կարևոր հանգույց է։ Զարգացած է մետալուրգիան, լեռնային սարքավորումների արտադրությունը, բամբակեղենի և սննդի արդյունաբերությունը․, արհեստագործությունը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքներ
Սմոգ

մինի|աջից|Սմոգ և արևային օր՝ տասն օրվա տարբերությամբ
**Սմոգ** (անգլերեն՝ *smog*, smoke, ծուխ, ծխել և fog - մառախուղ), մթնոլորտի խիստ աղտոտվածությունը արդյունաբերական արտանետվածքներով։

Սմոգի առաջացմանը նպաստում են մթնոլորտի ջերմային ինվերսիաները և մթնոլորտային բարձր ճնշումն ու քամու բացակայությունը, որոնց հետևանքով թուլանում է տուրբուլենտ դիֆուզիան և արտանետվածքները չեն նոսրանում։ Վնասակար նյութերի բարձր պարունակության դեպքում առաջանում է թունավոր սմոգ, որը կարող է գրավել մեծ տարածություններ և տևել մի քանի օր։ Հայտնի են թունավոր մառախուղով մարդկանց զանգվածային թունավորման դեպքեր Բելգիայի Մաաս գետի հովտում։ Սմոգի մյուս տեսակը պայմանավորված է օդում ֆոտոքիմիական ռեակցիաներով, որոնք խթանվում են արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներով և տեղի են ունենում այն նյութերի (օրինակ, օզոն, օրգանական պերօքսիդներ, ազոտի օքսիդներ, ազատ ռադիկալներ և այլն) մասնակցությամբ, որոնց կլանման սպեկտրը գտնվում է 290-400 նմ տիրույթում։ Նշված նյութերը մեծ քանակությամր պարունակվում են ավտոտրանսպորտի, նավթաքիմիական և քիմիական մի շարք ձեռնարկությունների արտանետվածքներում։ Ֆոտոքիմիական սմոգի ժամանակ առաջացած նյութերը և բացասական ազդեցություն են թողնում մարդու շնչառական ֆունկցիայի, սիրտանոթային համակարգի վրա։ Սմոգի ընդհանուր թունավոր ազդեցությունն արտահայտվում է նաև բուսականության վրա։

Կատեգորիա:Մթնոլորտային օպտիկական երևույթներ
Սղում

**Սղում**, հնչյունափոխության տեսակ, որի դեպքում ձայնավոր հնչյունը, զրկվելով շեշտից, ընկնում է։ Սովորաբար սղման են ենթարկվում բազմավանկ բառերի «ի», «ու» ձայնավորները հոլովման, ածանցման կամ բարդման ժամանակ (ամուր-ամրանալ, երկիր-երկրային, նկարիչ-նկարչություն)։ Հազվադեպ լինում են նաև այլ ձայնավորների սղման դեպքեր [ա՝ ամառ-ամռան, քաղաք-քաղքենի, օ՝ օրոր-օրրան, ը՝ սան(ը)ր-սանրել, ծան(ը)ր-ծանրություն]։ 

Հայերենում սղումն ունի պատմական հիմք, այսինքն՝ հասել է մեզ ավանդությամբ և որպես գործուն հնչյունափոխական երևույթ նորակերտ ու փոխառյալ բառերում այլևս տեղի չի ունենում (կիսահաղորդիչ-կիսահաղորդիչներ, հրթիռ-հրթիռային, շարժուն-շարժունություն, չուգուն-չուգունապատ)։

Կատեգորիա:Հնչյունաբանություն
Սենեքերիմ-Հովհաննես Սևադա

**Հովհաննես Սենեքերիմ** (), Փառիսոսի թագավոր մոտ 958 թվականից։

Սահակ Սևադայի որդին։

Հորից ժառանգություն ստանալով Փառնես (Փառիսոս) գավառը, հիմնադրել է Փառիսոսի թագավորությունը, որը ճանաչել են Պարսից արքունիքը և բյուզանդական կայսեր ներկայացուցիչ Դավիթ Մագիստրոսը։ Վերջինս, ըստ պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացու, Սենեքերիմին ուղարկել է «թագ և արքայական ծիրանի»։

Հայ Բագրատունիները հավանաբար չեն ընդունել Սենեքերիմի թագավորությունը։ Այդ մասին է վկայում Հայոց կաթողիկոս Անանիա Ա Մոկացու Արցախ կատարած այցելությունը, որի նպատակն էր մեղմել անջատամետ ձգտումները։ 10-րդ դարի վերջին Սենեքերիմը եղբոր՝ Խաչենի տիրակալ Գրիգորի հետ գոյության պայքար է մղել Գանձակի ամիրա Փադլունի դեմ։ Սենեքերիմի գահը ժառանգել է եղբորորդին՝ Փիլիպպեն։

## Գրականություն
* Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի։ Ե․ 1969
Խրիստո Սմիռնենսկի

**Խրիստո Սմիռնենսկի** (Խրիստո Դիմիտրով Իզմիռլիև) (, սեպտեմբերի 17 (սեպտեմբերի 29), 1898, Կուշկու, Օսմանյան կայսրություն - հունիսի 18, 1923, Սոֆիա), բուլղարացի բանաստեղծ։

ԲԿԿ (տեսնյակներ) անդամ 1921 թվականից։

## Կենսագրություն
Սովորել է տեխնիկական և զինվորական ուսումնարաններում։ Բուլղարական գրականության մեջ սոցիալիստական ռեալիզմի սկզբնավորողներից է։ Առաջինն է ստեղծել պրոլետար հեղափոխականների գեղարվեստական կերպարներ, երգել գալիք համաշխարհային հեղափոխությունը (*«Ռուսական Պրոմեթեոսը»*, *«Յոհան»*, *«Կարլ Լիբկնեխտ», «Ռոզա Լյուքսեմբուրգ»*, պոեմներ)։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությանը և Ռուսաստանում քաղաքացիական պատերազմին է նվիրել «Հյուսիսափայլ», «Կարմիր էսկադրոններ» (1920), «Հյուսիսային Սպարտակ», «Մոսկվա» (1921) ստեղծագործությունները։

«Թող լինի լույս» (1922) ժողովածուում տեղ գտած շատ գործեր ներթափանցված են սիրով ու կարեկցանքով դեպի «Այս դաժան աշխարհի» ընչազուրկները և խոր ատելությամբ՝ դեպի նրանց հարստահարողները։ Սմիռնենսկին տաղանդավոր երգիծաբան է (*«Pro patria»*, 1919, «Կրոնշտադտ», 1921, «Քաղաքական ձմեռ», 1921 և այլն)։ Սմիռնինսկու լավագույն պոեմներն ու բանաստեղծությունները բազմիցս թարգմանվել են հայերեն և տպագրվել մամուլում։

## Ընտրյալ աշխատանքներ
* 1920 - «Հյուսիսային Սպարտակ»
* 1922 - «Թող լինի լույս»
* 1924 - «Ձմեռային Երեկո»
* «Լյուքսեմբուրգ Ռոզա»
* «Աշխարհիկ Ռուսաստան»
* «Հյուր հրեշին»։

## Հիշատակ
* Ի պատիվ բանաստեղծի բուլղարական Սմիռնենսկի գյուղը կոչվել է նրա անունով։
* Ի պատիվ բանաստեղծի Սմիռնենսկի քիթ անունով է կոչվել Հարավային Շետլանդյան կղզեխումբը (*Smirnenski Point*)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խրիստո Սմիռնենսկին բուլղարական Վիքիդարանում
* Hristo Smirnenski

Կատեգորիա:Բուլղարացի գրողներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բուլղարացի կոմունիստներ
Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի հեղափոխականներ
Կատեգորիա:Բուլղարացի խմբագիրներ
Սլովենացիներ

**Սլովենացիներ**, սլավոնական ազգ։ Ընդհանուր թիվն աշխարհում՝ ավելի քան 2.007.711 (2008)։ Սլովենիայից դուրս բնակվում են գլխավորապես ԱՄՆ-ում, Հունգարիայում, Իտալիայում և Ավստրիայում։ Խոսում են սլովեներեն։ Հավատացյալների մեծ մասը կաթոլիկներ են, կան բողոքականներ և ուղղափառներ։

## Պատմություն
Սլովենացների նախնիները 6-7-րդ դարերին բնակվել են Միջին Դանուբի ավազանում, Պանոնյան հարթավայրում, Արևելյան Ալպերում (Կարանտանիա), Ադրիատիկ ծովի առափնյա վայրերում։ 8-րդ դարի կեսին Կարանտանիայի սլովենացները ընկել են բավարացիների տիրապետության տակ, իսկ նույն դարի վերջին Պանոնիայի սլովենացների հետ մտել Ֆրանկական պետության կազմի մեջ։ Սկսած 9-րդ դարից մոտ 1000 տարի սլովենական հողերի մեծ մասին տիրել են գերմանացի ֆեոդալները։ Արևելյան սլովենական հողերը գրավել են հունգար մագնատները, Պանոնյան սլովենացները մասամբ մաջարացվել են։ 13-րդ դարի վերջին սլովենական հողերի զգալի մասը անցել է ավստրիայի Հաբսբուրգներին։ 1918-ին Սլովենացների հիմնական մասը Հարավսլավիայի այլ ժողովուրդների հետ կազմեցին միացյալ պետություն (1929-ից կոչվեց Հարավսլավիա), սակայն մոտ 500 հզ սլովենացներ ընկան Իտալիայի, իսկ 100 հզ Ավստրիայի տիրապետության տակ։

1939 երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939–1945) հետո Իտալիայի տիրապետության ներքո գտնվող սլովենացները մտան Հարավսլավիայի կազմի մեջ։ Հարավսլավիայում ժողովրդա-դեմոկրատական կարգեր հաստատվելուց (1945) հետո սլովենացները ստացան ազգային մշակույթը և սոցիալիստական տնտեսությունը զարգացնելու հավասար իրավունքներ։

## Տես նաև
* Սլովենիա
* Հարավսլավիա

Կատեգորիա:Սլովենացիներ
Կատեգորիա:Սլովենիայի ազգեր
Կատեգորիա:Սլավոնական ազգեր
Սյունահորատում

**Սյունահորատում**, պտտական հորատում, որի դեպքում ապարի քայքայումը կատարվում է ոչ թե հորատախորշի ամբողջ մակերևույթով, այլ օղաձև տարածությամբ՝ կեռնի ձևով պահպանելով ապարի ներսի մասը։ Ապարի քայքայված մասնիկները հեռացվում և մակերևույթ են դուրս բերվում լվացող հեղուկով, որը հորատման պոմպով մղվում է հորատման խողովակների սյունաշարի մեջ։ Կեռնը պարբերաբար սեպապնդում, անջատում են հորատախորշից և բարձրացնում մակերևույթ։ Սյունահորատում լինում է ուղղաձիգ, թեք, բազմախորշ և այլն։ Որպես կանոն Սյունահորատում կիրառում են կարծր օգտակար հանածոների հետախուզության ժամանակ, ինչպես նաև ինժեներական-երկրաբանական հետախուզություններ կատարելիս։

Կատեգորիա:Հանքային գործ
Հայ գյուղական նվագարանային երաժշտություն

**Հայ գյուղական նվագարանային երաժշտություևը** բնույթով մոտ է երգայինին, ընդգրկում է սազի, բլուլի և դուդուկի նվագակցությամբ երգեր։ Առավել գործածական են փողային նվագարանները, որոնցով կատարվում են հովվական, հանդարտ-երգային եղանակներ, աշխույժ պարային, ավանդ, ծիսական (հարսանեկան, հուղարկավորության, ուխտագնացության, արևածագը դիմավորող և այլն) նվագներ, նաև զանազան երգեր, ավանդ, պարեղանակներ՝ «Երանգի», «Մարալի», «Ունաբի», «Ետ ու առաջ», «Շորոր» (Կարնո, Մշո և այլն)։ Լարային նվագարաններից ընդունված էր սազը։ Քաղաքային մշակույթի ազդեցությամբ՝ գյուղ, նվագարանների շարքը համալրել են նաև այլ նվագարաններ։ Հայկական գեղջկ. երաժշտությանը բնորոշ է սակավաթիվ հնչյուններով առավել խոր արտահայտչականություն դրսևորելու սկզբունքը (օրինակ՝ «Գարուն ա», «Կուժն առա ելա սարը» և այլն)։

Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն
Գունախճիկ

մինի
**Սմալտա** (— հալել), գունախիճ, գունավոր (այդ թվում ոսկեգույն, արծաթավուն), խորանարդիկների կամ թերթերի տեսքով անթափանցիկ ապակի՝ խճանկարներ ստեղծելու համար։

Կատեգորիա:Գունախիճ
Կատեգորիա:Նյութեր
Կատեգորիա:Ապակի
Կատեգորիա:Խճանկարչություն
Սմախ (բույս)

200px|մինի|Սմախ
**Սմախ** (Rhus), աղտոր, աղտորազգիների ընտանիքի մշտադալար կամ տերևաթափ ծառերի, թփերի, կիսաթփերի, հազվադեպ ծառանման լիանների ցեղ։ Միատուն կամ երկտուն, 0,5-12 (մինչև 20) մ բարձրությամբ բույսեր են։ Տերևները հերթադիր են, եռամաս կամ կենտ փետրաձև։
 
## Դաբաղային սմախ
250px|ձախից|Բուրավետ սմախ
[250px|մինի|Դաբաղային սմախ ա․ [վարսանդային ծաղիկներ, բ․ առէջքային ծաղիկներ,գ․ պտուղը]]

Ծաղիկները մանր են, բազմաթիվ, միակամ երկսեռ ծաղկաբույլերով։ Պսակաթերթիկները և բաժակաթերթիկները 5-ական են, պտուղը ոչ մեծ կորիզապտուղ է։ Հայտնի է սմախի 60 տեսակ՝ տարածված գլխավորապես Հյուսիսային Ամերիկայում, Առաջավոր և Արևելյան Ասիայում, Աֆրիկայում, Եվրոպայում։ Հայաստանի անտառային շրջաններում (վայրի վիճակում) աճում է դաբաղային սմախ (Rhus coriarria), իսկ բուսաբանական այգիներում, դենդրոպարկերում և կանաչ գոտիներում՝ նաև բուրավետ սմախ (Rhus aromatica) և թավամազ սմախ (Rhus typnina)։ Դաբաղային կամ սովորական սմախ մինչև 3 մ բարձրությամբ, թավոտ ընձյուղներով և ճյուղերով ծառ կամ թուփ է։ Տերևները պարունակում են դաբաղանյութեր (մինչև 13 %)։ Գինեթթու պարունակող պտուղներն օգտագործվում են բժշկության մեջ, պտղապատյանը որպես համեմունք, տերևներն ու ընձյուղները՝ կաշվի դաբաղման և ներկերի ստացման համար։ Առաջացնում է խիտ արմատային մացառներ, երաշտակայուն է և պիտանի էռոզացված քարքարոտ զառիթափների ու ձորերի անտառապատման համար։

Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Կատեգորիա:Աղտորազգիներ
Սենսիբիլացում

250px|մինի|Սպիտակուց
**Սենսիբիլացում**, **գերզգայնացում**, օրգանիզմի զգայունության առանձնահատուկ բարձրացումը օտարածին նյութերի՝ ալերգենների հանդեպ։ Սենսիբիլացում կարող են առաջացնել բակտերիաները և վիրուսները (նրանց հակածինները և թույները), քիմիական նյութերը, արդյունաբերական թույները և այլն։ Տարբեր ալերգենների սենսիբիլացնող հատկությունները պայմանավորված են ոչ միայն ներմուծված նյութերի քանակով, այլև նրանց որակական առանձնահատկություններով և հակածինների ֆիզիկական վիճակով։

## Սենսիբիլացման առաջացում
Օրինակ՝ աուտոսենսիբիլացումը հաճախ առաջանում է սեփական ախտահարված սպիտակուցի հանդեպ (օրգանիզմում աուտոալերգենների առաջացման հետևանքով)։ Ձիու շիճուկի գլոբուլինները, ինչպես նաև էրիթրոցիտները, ավելի անաֆիլաքսոգեն են, քան ալբումինները և հեմոգլոբինը։ Ալերգենների կրկնակի ազդեցությունը սենսիբիլացված օրգանիզմի վրա կարող է առաջացնել անաֆիլաքսիայի տիպի ալերգիական ռեակցիա՝ շիճուկային հիվանդություն, Արտյուսի երևույթ (տեղային խիստ բորբոքային այտուց)։ Սենսիբիլացում կարող է առաջանալ ալերգիական գործոնն օրգանիզմ թափանցելուց մի քանի օրից մինչև մի քանի ամիս, նույնիսկ տարի անց։ Ալերգիական ռեակցիաների սկզբնական փուլերը հիշեցնում են իմունիտետի զարգացման պրոցեսները։ Օրգանիզմում բարձրանում է բջջային զգայնությունը, կուտակվում են առանձնահատուկ հակամարմիններ, որոնք ընղունակ են միանալ միայն այն ալերգենին, որի ազդեցության հետևանքով առաջացել են։
250px|մինի|Սպիտակուց

## Ակտիվ և պասիվ սենսիբիլացում
Իմունիտետի նման սենսիբիլացումը նույնպես լինում է ակտիվ և պասիվ։ Սենսիբիլացման առաջացման և զարգացման ընդհանուր օրինաչափություններն ուսումնասիրվել են շիճուկային ալերգենների նկատմամբ ակտիվ են սիբիլացման փորձով։ Ի տարբերություն իմունացման, սենսիբիլացում առաջանում է օտարածին շիճուկների կամ այլ սպիտակուցի նվազագույն քանակից․ ինչպես նաև ցածրամոլեկուլային քիմիական նյութերից (այդ թվում դեղորայքներից)։ Կենդանիներին գերզգայնացնում են մարդկանց սենսիբիլացման հետ կապված մի շարք հիվանդությունների բուժման համար նշանակություն ունեցող տվյալ երևույթը ուսումնասիրելու նպատակով։ Ակտիվ սենսիբիլացման համար օգտագործում են ալերգենի մեծ չափաբաժին՝ կախված կենդանու սենսիբիլացման եղանակից։ Պասիվ սենսիբիլացում առաջանում է առողջ կենդանուն ակտիվ սենսիբիլացման ենթարկված այլ կենդանու շիճուկ ներարկելով։ Սենսիբիլացումը կարող է փոխանցվել այլ օրգանիզմ՝ արյան փոխներարկման ժամանակ, կամ վերանալ ու թուլանալ՝ օրգանիզմի ապագերզգայնացման միջոցով։

Կատեգորիա:Հիվանդություններ
Կատեգորիա:Զգայական համակարգ
Սմենավեխականություն

**Սմենավեխականություն** (), ռուսական մտավորականության (գլխավորապես վտարանդի) հասարակական քաղաքական շարժում 1920-ական թվականներին։

«Սմենավեխականություն» եզրույթն առաջացել է «Սմենա վեխ» («Смена вех») ժողովածուի անվանումից, որ հրատարակել էին մի խումբ կադետ և օկտյաբրիստ գործիչներ (Ն․ Վ․ Ուստրյալով, Ցու․ Վ․ Կլյուչնիկով, Ս․ Ս․ Լուկյանով և ուրիշներ) 1921-ին, Պրահայում։

Սմենավեխականները 1920-ական թվականների 1-ին կեսին ունեցել են շուրջ 10 հրատարակություն։ Սմենավեխականության գաղափարախոսները հույս ունեին, որ նէպի պայմաններում խորհրդային իշխանությունը կվերասերվի։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գաղափարախոսություններ
Կատեգորիա:Նացիոնալ-բոլշևիզմ
Կատեգորիա:Ռուս արտագաղթ
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գրական ուղղություններ և խմբեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի պատմություն
Կատեգորիա:Սպիտակ շարժում
Գայանե (պարախումբ)

**«Գայանե» պարախումբ**, հիմնվել է 1960 թվականին, Բուենոս Այրեսում՝ Արգենտինահայ մշակութային միության հովանավորությամբ։ Ղեկավարներ՝ Ռոսա Չաքճյան, Միրթա Վարդանյան, Ալիսիա Անդրեասյան։ Ծրագիրն ընդգրկում է հայկական ժողովրդական պարեր։ Կից գործում է մանկական պարախումբ։

Կատեգորիա:Հայկական պարախմբեր
Կատեգորիա:Արգենտինահայ մշակութային կազմակերպություններ
Ջորջ Թոբայաս Սմոլեթ

**Ջորջ Թոբայաս Սմոլեթ (Smollett)** (), անգլիացի գրող։

1740 - 1744 թվականներին որպես վիրաբույժ մասնակցել է Վեստ Ինդիայի զինվորական արշավախմբին։ «Ռոդրիք Ռանդոմի արկածները» (1748 թվական, սխալմամբ վերագրված Հ․ Ֆիլդինգին) վեպում նկարագրել է բրիտանական նավատորմում տիրող դաժան բարքերը, «Փերիգրին Փիքլի արկածները» (1751 թվական) գործում դատապարտել Անգլիայում ծաղկող խաբեբայությունը։ Լուսավորական գիտակցության ճգնաժամը արտահայտված է «Կոմս Ֆերդինանդ Ֆաթմի արկածները» (1753 թվական) և «Պարոն Լանսելոթ Դրիվզի արկածները» (1762 թվական) վեպերում։ Սմոլեթի վերջին վեպը՝ «Տամֆրի Քլինքերի ճանապարհորդությունը» (1771 թվական), աչքի է ընկնում կոմիկական միջոցների հարստությամբ, դեմոկրատական պաթոսով, կերպարների հոգեբանական պատկերման վարպետությամբ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գլազգոյի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Անգլիացի պատմաբաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Անգլիացի լրագրողներ
Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ
Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Շոտլանդացի գրողներ
Սմիթսոնիտ

200px|մինի|աջից|Վարդագույն սմիթսոնիտ
**Սմիթսոնիտ** (անգլիացի քիմիկոս և հանքաբան Ջեյմս Սմիթսոնի (, 1765—1829) անվամբ), միներալ բնական կարբոնատների խմբից։ Քիմիական կազմը՝ ZnCO_3 (ZnO—64,9%, CO_2—35,1%)։ Խառնուրդների ձևով պարունակում է Fe, Mn, Cd, Co, Mg, Pb։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Բյուրեղները հազվադեպ են և ունեն ռոմբոէդրի ու սկալենոէդրի ձև։ Սմիթսոնիտը սովորաբար հանդիպում է հատիկավոր կամ հողանման զանգվածների և կեղևանման կառուցվածք ունեցող հոսունանստվածքային ագրեգատների ձևով։ Գույնը՝ սպիտակ, դեղնավուն, մոխրագույն, գորշ և այլն։ Կարծրությունը՝ 4—4,5, խտությունը՝ 4300—4400 կգ/մ³։ Սմիթսոնիտը ցինկի առաջնային սուլֆիդների հանքավայրերի օքսիդացման զոնայի տիպիկ արդյունաբերական միներալ է։ Հանքավայրերը հայտնի են Մեքսիկայում, Հունաստանում, Լեհաստանում, ԽՍՀՄ-ում՝ Ղազախստանում և Ուզբեկստանում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Միներալներ
Կատեգորիա:Ցինկի միներալներ
Կատեգորիա:Կարբոնատներ (միներալներ)
Կատեգորիա:Հանքանյութեր
Հայ մկրտական եկեղեցիներ

**Հայ մկրտական եկեղեցիներ** (Հայ ավետարանական-մկրտական եկեղեցիներ) ավետարանական (բողոքական) դավանանքին պատկանող ուղղություններից մկրտականության (բապտիզմի) հայ հետևորդների եկեղեցիներ։ Հայաստանում պաշտոնապես գործում են 2 առանձին Հայ մկրտական եկեղեցիներ՝ Գյումրիի Հայ ավետարանական-մկրտական եկեղեցին և Հայ ավետարանական-մկրտական քրիստոնյաների (ՀԱՄՔ) եկեղեցիները (Երևանի, Աբովյանի, Արարատի մարզի Արևշատ գյուղի, Արարատի, Վանաձորի, Ստեփանավանի և այլն)։ Սփյուռքում, բացառությամբ Թբիլիսիի և Սուխումի, առանձին Հայ մկրտական եկեղեցիներ կամ համայնքներ չկան։ Մկրտակաևությունը հայոց մեջ տարածվել է ավետարանականության հետ գրեթե միաժամանակ (XIX դ-ի սկիզբ), բայց, ի տարբերություն վերջինիս, գլխավորապես՝ Արևելյան Հայաստանում և Հարավային Կովկասում։ 1836 թվականին Շիրակ գավառի Արխվելի գյուղի (այժմ՝ Շիրակի մարզի Լեռնուտ գյուղի) բնակիչների (1829-1830 թվականներին գաղթել են Արևմտյան Հայաստանի Խնուս գավառի Չեվիրմե գյուղից) մոտ հայտնաբերվել է «Բանալի ճշմարտութեան» վերնագրով դավանագիրք՝ գրված 1782 թվականին Տարոն գավառում։ 900 Բնակիչները, որոնք հայ պատմագրության մեջ անվանվում են «նոր թոնդրակեցիներ», հետևել են հայկական միջավայրում ձևավորված յուրօրինակ գաղափար, ավետարանական և մկրտական վարդապետությանը։

Հայ մկրտականներ եղել են Կարսի նահանգի Ղարաղալա գյուղում, Ալեքսանդրապոլում և շրջակա մի շարք գյուղերում։ Շուշիում 1889 թվականին հայ ավետարանականներից բաժանվել են մկրտականները, որոնք մկրտվել են գետում և պաշտամունքները կատարել ավետարանականներից առանձին։ 1890 թվականին Շուշիում բացվել է առաջին հայկական մկրտական եկեղեցին։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դաքրի սկզբին Բաքվի հայ մկրտական համայնքն ունեցել է առանձին եկեղեցի, որը պաշտոնապես չի ճանաչել ռուս, կառավարությունը։ Բաքվի հայ մկրտականները հրատարակել են «Բարի լուր» կրոն, երկշաբաթաթերթը (1906-1917), որը միակ ավետարանական հայերեն թերթն էր Հարավային Կովկասում։ Քաղաքի հայ մկրտական եկեղեցում տևապես պաշտոնավարել է վերապատվելի Պատվական Թառայանը, որը «Բարի լուրի» հիմնադիրն ու անփոփոխ խմբագիրն էր։ 1908 թվականին Բաքվի մկրտականները հիմնել են «Բաքվի որբախնամ ընկերությունը», որի որբանոցում սաների թիվը 40-50 էր։ Ունեցել են նաև Սուրբ Գրոց անունով դպրոց։ 1917 թվականի ապրիլին «Բարի լուրի» հրավերով Բաքվի մկրտականների ժողովարանում տեղի է ունեցել Կովկասի Հայ ավետարանականների համագումարը։ 1918-1920 թվականներին Բաքվի հայկական կոտորածների ժամանակ հայ մկրտականներն արտագաղթել են Թիֆլիս, որտեղ 1923 թվականին բացել են տեղի հայ մկրտականների ժողովարանը (եկեղեցի)։

## Տես նաև
*Կրոնը Հայաստանում

Կատեգորիա:Բողոքականություն
Երկիր և մշակույթ կազմակերպություն

**«Երկիր և մշակույթ» կազմակերպություն**, 1977 թվականին Փարիզում հիմնված նույնանուն կազմակերպության մասնաճյուղը Կալիֆոռնիայում։ Գործում է 1985 թվականից։

Հիմնադիրներ՝ Բ. և Ն. Նովելներ, Հ. Մանճիկյան, Վ. Կապուտյան և Ն. Հովսեփյան։ Նպատակն է նորոգել և պահպանել հայոց պատմական հայրենիքի ավերված եկեղեցիներն ու վանքերը։ 1988 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած երկրաշարժից հետո կազմակերպությունը գործունեություն է ծավալում աղետի գոտում՝ վերակառուցելով և նորոգելով հայ մշակույթի կոթողները։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սմոլնիի ինստիտուտ

300px|մինի|Սմոլնիի ինստիտուտ
**Սմոլնիի ինստիտուտ,** ազնվական օրիորդների, կանանց միջնակարգ կրթական-դաստիարակչական առաջին հիմնարկությունը Ռուսաստանում։

Հիմնադրվել է 1764 թվականին Պետերբուրգում, Եկատերինա II-ի ցուցումով, պալատական վերնախավի աղջիկների համար (200 սանուհի)։ 1765 թվականին Սմոլնիի ինստիտուտին կից բացվել է ոչ ազնվական ծագում ունեցողների (բացառությամբ ճորտ գյուղացիների) բաժանմունք, 1848 թվականին՝ մանկավարժական դասարան։ Ոչ ազնվական ծագում ունեցողների բաժանմունքը վերակառուցվել է որպես Սանկտ-Պետերբուրգյան Ալեքսանդրյան ուսումնարան։ 1859-1862 թվականներին դասարանների տեսուչ է եղել Ուշինսկին։ Սմոլնիի ինստիտուտն հավասարազոր էր իգական գիմնազիային։ 1917 թվականին սանուհիները փոխադրվել են այլ ուսումնական հաստատություններ, իսկ Սմոլնիի ինստիտուտի շենքում տեղավորվել են իշխանության հեղափոխական օրգանները։


Quarters of the Pavlovsky Lifeguards Regiment 02.jpg| Սմոլնիի ինստիտուտը
RR5111-0017R.gif| Ռուսաստանի բանկի մետաղադրամ Սմոլնիի ինստիտուտով


Կատեգորիա:Ռուսաստանի ինստիտուտներ
Կատեգորիա:Ուսումնական հաստատություններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն
Քիմիական սինթեզ

**Քիմիական սինթեզ,** բարդ նյութերի նպատակադրված ստացումն ավելի պարզ նյութերից։ Հիմնված է սինթեզվող նյութի կառուցվածքի և ելանյութերի ռեակցիոնունակության ու կառուցվածքի իմացության վրա։

Քիմիական սինթեզի օգնությամբ հաստատվում են բարդ միացությունների մոլեկուլի կառուցվածքի հետազոտման արդյունքները։ Սովորաբար իրականացվում է մի քանի, իրար հաջորդող քիմիական ռեակցիաների (փուլերի) միջոցով։

## Քիմիական սինթեզի եղանակներ
Քիմիական սինթեզի եղանակները մշակվեցին մոլեկուլի կառուցվածքի պարզաբանման ուղղությամբ տարվող հետազոտություններին զուգընթաց (21 դարի սկիզբ)։ Իրականացվեցին օրգանական նյութերի առաջին սինթեզները (թրթնջակաթթու, 1824, և միզանյութ, 1828)։ Ավելի ուշ ցույց տրվեց բուսական և կենդանական ծագում ունեցող ավելի բարդ նյութերի սինթեզի հնարավորությունը, սինթեզվեցին ինդիգոն (1870), կամֆորան (1889), այնուհետև որոշ ածխաջրեր, ամինաթթուներ և պեպտիդներ։ Նշված նյութերի սինթեզը հնարավոր դարձավ նրանց բաղադրության, հատկությունների և կառուցվածքի ուսումնասիրությունների, քիմիական վերլուծության օրգանական և ֆիզիկաքիմիական եղանակների զարգացման շնորհիվ։

Սինթեզվեցին ատրոպինը, կոկաինը, պելարգոնիդինը և այլն (20 դարի 20-ական թվականներ)։ Այնուհետև բուռն զարգացում ստացան ստերոիդների, ալկալոիդների, վիտամինների, հակաբիոտիկների, բազմաշաքարների, պեպտիդների և նուկլեինաթթուների սինթեզի ուղղությամբ տարվող աշխատանքները։

## Սինթեզված նյութեր
Ռ․ Պ․ Վուդվորդը սինթեզեց քինինը (1944), կորտիզոնը (1951), ռեզերպինը (1956), քլորոֆիլը (1960), տետրացիկլինը (1962), վիտամին B12-ը և այլ նյութեր։ Գենետիկական կոդի վերծանման ուղղությամբ տարված հետազոտությունների շնորհիվ ամերիկացի կենսաքիմիկոս Հ․ Գ․ Քորանան սինթեզեց պարզագույն գեներ և մոնոնուկլեոտիդների ալանինային փոխադրական ՌՆԹ-ին համապատասխանող հաջորդականություն ունեցող 72-անդամանի բազմանուկլեոտիդ (1970)։

Քիմիական սինթեզի եղանակների ստեղծումը և նրանց կատարելագործումը հնարավոր դարձրին իրականացնել բազմաթիվ անօրգանական և հատկապես օրգանական նյութերի սինթեզը։

## Օրգանական սինթեզ
Օրգանական սինթեզի զարգացումն ընթանում է պոլիմերների, սինթետիկ վառելանյութի, ներկանյութերի, օծանելիքի արտադրության, բժշկության, սննդարդյունաբերության, գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի սինթեզի մշակման ուղղությամբ։ Կարևոր են քիմիայի տեսության և բնական բարդ նյութերի մոլեկուլի կառուցվածքի հետազոտման ճշտությունն արտացոլող սինթեզները։

## Տես նաև
* Քիմիական ինժեներիա

## Գրականություն
* Otto-Albrecht Neumüller։ *[[Römpp Lexikon Chemie|Römpps Chemie-Lexikon]]*. 5. Band. 8. neubearbeitete und erweiterte Auflage. Franckh, Stuttgart 1987, ISBN 3-440-04515-3, S. 4076–4078.

Կատեգորիա:Քիմիական սինթեզ
Էժեն Սյու

**Մարի-Ժոզեֆ Էժեն Սյու** (, ), ֆրանսիացի գրող։ 1823 - 1829 թվականներին եղել է զինվորական վիրաբույժ։

## Կենսագրություն
Մեծ հաջողություն են ունեցել Սյուի արկածամելոդրամատիկ վեպ-ֆելիետոնները («Փարիզյան գաղտնիքներ» (հհ․ 1-10, 1842-1843 թվականներ, հայկական հրատարակություն՝ «Գաղտնիկք Փարիզի», հհ․ 1-8 1868-1867 թվականներ), «Թափառական հրեան» (հհ․ 1-10, 1844-1845 թվականներ, հայկական հրատարակություն, հհ․ 1-2, 1853-1854 թվականներ), որոնցում պատկերված են Փարիզի «հատակը», բարձրաշխարհիկ հասարակության երեսպաշտությունը, անհավատալի հերոսներ։

Դիմազերծման սահմանափակությունը, ժողովրդի ուժերի նկատմամբ անվստահությունը և հույսերը բուրժուական մարդասիրության հետ կապելը նվազեցրել են նրա սոցիալական քննադատության նշանակությունը։ «Ժողովրդի գաղտնիքները» (1849-1857 թվականներ) բազմահատորանոց վեպի և հակակղերական պամֆլետների համար հետապնդվել է և 1852 թվականին տարագրվել Սավոյա։

Սյուի ստեղծագործությունները հայ պարբերական մամուլում տպագրվել են 1840-ական թվականներից սկսած («Բազմավեպ», Վենետիկ, 1846 թվական, «Գաղիացվոց թափառական հրեան անունով գիրք»)։

## Երկեր
*«Թափառական հրեան», հհ․ 1-8, ԿՊ, 1867-1869 թվականներ
*«Մաթիլդ», հհ․ 1-4, «Ջմյուռնիա», 1870-1871 թվականներ
*«Դիվաբնակ բլուր», հհ․ 1-2, «Զմյուռնիա», 1879 թվական
*«Յոթ մահացու մեղքեր», հհ․ 1-2, ԿՊ, 1883 թվական

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ
Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Ֆրանսիացի վիպասաններ
Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքական գործիչներ
Հայ ազգային հիմնադրամ

**Հայ ազգային հիմնադրամ** (Եգիպտոս), հիմնվել է 1942 թվականին Կահիրեում՝ Ռամկավար ազատական կուսակցության մի խումբ անդամների և համակիրների (Վ. Թեքեյան, Է. Փափազյան, Լ. Կոկանյան և այլոց) նախաձեռնությամբ։ Կոչված էր օժանդակելու հայ մշակութային կենտրոնների ստեղծմանը, նպաստելու հայ մամուլի զարգացմանը, հայ երիտասարդների պատրաստմանը ուսուցչական, հրապարակախոսական և եկեղեցական գործունեության համար։ Հաստատության միջոցներով հրատարակվում է հայագիտական գրականություն, լույս է ընծայվում «Արև» օրաթերթը։

Կատեգորիա:Եգիպտահայ մշակութային կազմակերպություններ
Լյուսի Սյուլահյան

**Լյուսի Հակոբջանի Սյուլահյան ** (), հայ գրող։

Նախնական կրթությունն ստացել է Հալեպի ֆրանսիական քոլեջում, 1958 թվականից սովորել Կոստանդնուպոլսի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետում։ Տպագրվել է 1960 թվականից՝ «Շիրակ», «Զարթոնք» և այլ պարբերականներում։ «Թափառող հոգիներ» (1970, պատմվածքների ժողովածու) գրքում պատկերել է սփյուռքահայերի կյանքը։ Երևանում 1984 թվականին լույս է տեսել նրա «Անավարտ սիրանվագ» պատմվածքների ժողովածուն։ Նրա գործերից թարգմանվել են նաև արաբերեն։ Սյուլահյանը միաժամանակ զբաղվում էր դասական և ժամանակակից հայ գրողների (Դանիել Վարուժան, Գրիգոր Զոհրապ, Եղիշե Չարենց, Ավետիք Իսահակյան, Վահան Թեքեյան, Գևորգ Էմին, Պերճ Զեյթունցյան, Վարդգես Պետրոսյան) ստեղծագործությունների արաբական թարգմանությունը կազմակերպելու և հրատարակելու գործով։ Սյուլահյանի նախաձեռնությամբ 1971 թվականից գործում է «Պարույր Սևակ» գրական սրահը։ Սյուլահյանը բազմիցս այցելել է Խորհրդային Հայաստան։

Կատեգորիա:Սփյուռքահայ արձակագիրներ
Սմբակավորներ

250px|մինի|Սև ձի
**Սմբակավորներ** (Ungulata), կաթնասուն կենդանիների վերնակարգ։

Ընդգրկում է 5 կարգ՝
#  միասմբակավորներ, 
# երկսմբակավորներ, 
# կնճիթավորներ, 
# սիրեններ, 
# դամաններ։

Սմբակավորների մեծամասնությունն ունի սմբակներ։ Մարմնի չափերը տատանվում են նապաստակի մեծությունից (դամաններ) մինչև փղերը։ Բուսակեր են, հազվադեպ՝ ամենակեր։ Տարածված են բոլոր մայրցամաքներում, բացի Անտարկտիդայից (Ավստրալիա տարվել են), ինչպես նաև որոշ ծովերի առափնյա ջրերում (սիրեններ)։ Ծագել են նախնադարյան սմբակավոր կոնդիլարթրներից։ Բազմաթիվ սմբակավորներ արդյունագործության օբյեկտ են։ Սմբակավորներ վերնակարգին են պատկանում ամենաարժեքավոր ընտանի կենդանիները՝ ձիերը, եղջերավոր անասունները, խոզերը, ուղտերը և այլն։

Կատեգորիա:Կճղակավորներ
Հայկական առածներ և ասացվածքներ

մինի|292x292փքս|«Կարմիր կովը իր կաշին չի փոխի» ասացվածքի պատկերազարդում
մինի|292x292փքս|«Գնա մեռի, արի սիրեմ» ասացվածքի պատկերազարդում
**Հայկական [[Առած-ասացվածք|առածներ և ասացվածքներ]]**, հայկական ժողովրդական կենդանի խոսակցական բանաձևային ասույթներ են՝ բաղկացած որոշակի թեմա և իմաստ արտահայտող բառերից։ Դրանք ժողովրդի դարավոր կենսափորձից բխող սեղմ ու պատկերավոր, իմաստալից ընդհանրացումներ են սոցիալական կյանքի, բարքերի, կենցաղի վերաբերյալ։ Առածը այլաբանական ստեղծագործություն է, որի բուն իմաստն արտահայտվում է անուղղակի, միջնորդավորված, մինչդեռ ասացվածքն իրականությունն արտահայտում է ուղղակի։

Հայկական առածքները ստեղծվել և պահպանվել են հայ ժողովրդի գոյության բոլոր ժամանակաշրջաններում։ Որևէ առածի ծագումնաբանությունը պարզելը բարդ է կամ անհնարին։ Առածները և ասացվածքները հայ ժողովրդական բանահյուսության ամենահին և հարուստ ժանրերից մեկն են։ Հայկական առածների առաջին բուն ժողովրդական հավաքածուն թողարկվել է 1859 թվականին՝ Թիֆլիսում, «Մեղու Հայաստանի» թերթում, որի բանահավաքն էր Գրիգոր Տեր-Հարությունյան Կիրակոսյանց Այգեհատցին։ Առածների հավաքագրման աշխատանքը ավելի ակտիվանում է 1880-1900-ական թվականներին։ 1951-ին հրատարակվեց Արամ Ղանալանյանի «Առածանի» համավահավաք ժողովածուն, որը պարունակում է շուրջ 40000 հայկական առածներ։

### Հայկական առածներ

*
* Աղվեսի վկան իր պոչն է։
* Ամեն բանի վերջն է գովելի։
* Ամեն մարդ կրակն իր ձվածեղի տակ է քաշում։
* Ամեն բարև տվող բարեկամ չէ։
* Ամառը որ պառկես հովեր, ձմեռը կսատկեն կովեր։
* Ամառվա փուշը, ձմեռվա նուշը։
* Այծն այծի համար լավ է, քան մի հոտ ոչխարը։
* Անճարը կերել է բանջարը։
* Անտեր ոչխարը գայլը կուտի։
* Աշխատանքը սև է, հացը՝ սպիտակ։
* Աչքե տես, բերնե կարոտ։
* Աջով տուր, որ ձախով վերցնես։
* Առածն անխոցելի է։
* Ասա ով է ընկերդ, ասեմ ով ես դու։
* Աստված սարը տեսնում է, ձյունը դնում։
* Անտեր ոչխարը գայլը կուտի։
* Աշխարհի շինողն ու քանդողը լեզուն է։
* Աշխարհն աշխատավորինն է։
* Աչքե տես, բերնե կարոտ։
* Աշխարհն արոտ, մենք մեջը կարոտ։
* Ես աղա, դու աղա, բա մեր աղունն ով աղա։
* Արագ եմ քայլում, ասում են՝ ծուռ է, կամաց եմ քայլում, աում են՝ կույր է։
*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 
*

Կատեգորիա:Առածներ և ասացվածքներ
Կատեգորիա:Հայկական ժողովրդական բանահյուսություն
Ամերիկահայ թատերաերաժշտական միություն

**Ամերիկահայ թատերաերաժշտական միություն**, մշակութային միություն։ Հիմնվել է 1966 թ.-ին, Լոս Անջելեսում՝ Վ. Մարտիրոսյանի նախաձեռնությամբ։ Նպատակն է քարոզչական միջոցներով ներկայացնել հայ մշակութային արժեքները և հայ արվեստագետների ստեղծագործությունները։ Կազմակերպում է երաժշտական և թատերական ներկայացումներ, ցուցահանդեսներ, ֆիլմերի ցուցադրություններ, Հայաստանից մշակութային խմբերի և գործիչների այցելություններ։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ երաժշտություն
Կատեգորիա:Ամերիկահայ թատրոն
Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սևան մշակութային-հասարակական միություն

**«Սևան» մշակութային հասարակական միություն**, հիմնադրվել է 1943 թվականին, Ալեքսանդրիայում՝ գրող,
հասարակական գործիչ Գառնիկ Սվազլյանի ջանքերով։ Նպատակն Էր՝ ասմունքի, թատերական, գեղանկարչական, երգ երաժշտության խմբակներում զարգացնել շնորհալի երիտասարդների ընդունակությունները, ինչպես նաև համայնքին ծանոթացնել հայրենիքի առաջընթացին, նյութապես և բարոյապես աջակցել հայրենադարձությանը։ Բարձր գնահաաելով նրա ծառայությունները՝ Եգիպտոսի կառավարությունը 1926 թվականին Արվեստի պետական թանգարանում բացել է Չրաքյանի անվան ցուցասրահ։ Փակվել է Գառնիկ Սվազլյանի և միությանանդամների հայրենադարձությամբ 1947 թվականին։

Կատեգորիա:Եգիպտահայ հասարակական կազմակերպություններ
Կատեգորիա:Եգիպտահայ մշակութային կազմակերպություններ
Լեոնիդ Սմիռնով

**Լեոնիդ Վասիլևիչ Սմիռնով** (, ), Խորհրդային քաղաքական գործիչ, «Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս» (1961), ԽՄԿԿ անդամ (1943)։

Ծնվել է Կուզնեցկում՝ բանվորի ընտանիքում։ Ավարտել է Հարավռուսական պետական պոլիտեխնիկական համալսարանը (1939), 1939-1961 թթ. աշխատել է ԽՍՀՄ զինված ուժերի նախարարության համակարգում։ 1961-1963 թթ.՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի պաշտպանության տեխնիկայի պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ, նախագահ ԽՍՀՄ մինիստր, 1963 թվականի մարտից՝ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ։ Կուսակցության XX, XXII-XXVI համագումարների պատգամավոր, ԽՄԿԿ ԿԿ անդամ 1961 թվականից։ ԽՍՀՄ VI-XI գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ Լենինյան մրցանակի դափնեկիր (1960)։

Պարգևատրվել է Լենինի 3 և 2 այլ շքանշաններով և մեդալներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Խորհրդային պետական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ անդամներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 8-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԽ 11-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային կուսակցական գործիչներ
Կատեգորիա:Նովոդևիչյան գերեզմանատանը թաղվածներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ
Կատեգորիա:ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ
Հայ թատրոնի ընկերություն

**Հայ թատրոնի ընկերություն**, հիմնվել է 1986 թվականին, Լոնդոնում։ 1990 թվականից գործում է Լոս Անջելեսում։ Ընկերության հիմնադիր և ներկայացումների գլխավոր վարիչ-բեմադրիչն է Ա. Ստեփանյանը։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ թատրոն
Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սյունյաց վարդապետարան

**Սյունյաց վարդապետարան**, հայ գրերի գյուտից հետո ստեղծված դպրոց, որի վրա դրված է եղել թարգմանության ու մեկնության պարտականություն։

8-րդ դարում տեղակայված է եղել Գեղարքունիք գավառի Մաքենյաց վանքում, որը համարվում էր «Աղբյուր իմաստից՝ վարդապետարանն Սյունյաց»։ Առաջնորդը եղել է Սողոմոն Մաքենացին (կարգավորել է հայոց տոնական ժողովածուն)։ Այնուհետև Սյունյաց վարդապետարանը տեղափոխվել է իշխանանիստ Շաղատ գյուղաքաղաք։

9-րդ դարում, երբ Սյունյաց իշխանները կառուցում են Սյունիքի մետրոպոլիտության նոր կենտրոնը՝ Տաթևի վանքը, վարդապետարանը տեղափոխվում է այնտեղ։

Սյունյաց վարդապետարանում սովորել են Թեոդորոս Քռթենավորը և Ստեփանոս Սյունեցին։ Դասավանդել են անվանի քերթողներ Պետրոս Սյունեցին, Մաթոս աղան, Մովսեսը և ուրիշներ։

Կատեգորիա:Հայկական համալսարաններ
Կատեգորիա:Զարգացած միջնադարի հայկական դպրոցներ
Սկանդինավյան լեզուներ

**Սկանդինավյան լեզուներ**, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական լեզվախմբի հյուսիսային ենթախումբը, որի մեջ մտնում են դանիերենը, շվեդերենը, նորվեգերենը, իսլանդերենը և ֆարերերենը։ Շվեդերենը, դանիերենը և նորվեգերենը շատ մոտ են միմյանց, դա պայմանավորված է նրանց սերտ ազգակցությամբ, ինչպես նաև ավելի ուշ ժամանակաշրջանում նրանց պատմական սերտ շփումով ու փոխազդեցությամբ։ Կղզիներում խոսվող սկանդինավյան լեզուներ՝ իսլանդերենը և ֆարերերենը, դուրս են մնացել պատմական ընդհանուր զարգացումից և աչքի են ընկնում բազմաթիվ յուրահատկություններով, առաջին հերթին բառապաշարի և քերականական կառուցվածքի արխաիկությամբ։ Սկանդինավյան լեզուները ունեն մի շարք ընդհանուր հնչյունական և քերականական առանձնահատկություններ, որոնցով տարբերվում են մյուս գերմանական լեզուներից։ Հնչյունական առանձնահատկություններից են՝ բառասկզբի j-ի անկումը, բարձրացող երկբարբառների առաջացումը, բաղաձայնների առնմանման բազմաթիվ դեպքեր։ Ձևաբանական կարևոր առանձնահատկություններն են s, st-ով կազմված անդրադարձ-կրավորական բայաձևերը, վերջադիր որոշիչ հոդը։ Սկանդինավյան բարբառների տարածման հնագույն շրջանը սահմանափակվում է Սկանդինավյան թերակղզու հրվանդանի մասով և մոտակա կղզիներով։ Սկզբնապես աննշան բարբառային տարբերություններն ուժեղանում են 5—6-րդ դարերում՝ կապված սկանդինավյան ցեղերի տարածման հետ՝ մի կողմից դեպի հյուսիսային Սկանդինավիա, մյուս կողմից՝ դեպի Յուտլանդիա և հարևան կղզիները։ Արևմտասկանդինավյան բարբառների հիման վրա ձևավորվում է նորվեգերենը, արլսկանդինավյան բարբառների հիման վրա՝ շվեդերենը, և դանիերենը։ 9—10-րդ դարերում տեղի է ունենում Իսլանդիայի և Ֆարերյան կղզիների գաղութացումը նորվեգական գաղութարարների կողմից, որի հետևանքով կազմավորվում են իսլանդերենը և ֆարերերենը։ Առաջին գրավոր հուշարձանները, որոնց մեջ արտացոլումն են գտնում սկանդինավյան լեզուներ յուրահատկությունները, 8—11-րդ դարերում ռունագիր արձանագրություններն են (տես Ռուներ), որոնք գրված են, այսպես կոչված, կրտսեր ռունագրերով։ 12—13 դարերում Սկանդինավիայում տարածվել է լատինական գիրը և երևան են եկել առաջին հինսկանդինավյան ձեռագրերը (Ավագ էդդա, Կրտսեր էդդա, սագաներ ևն)։

## Գրականություն
 1953․ Հ․ Ասմանգուլյան

Կատեգորիա:Սկանդինավյան լեզուներ
Հայերը Սան Պաուլոյում

**Սան Պաուլո** քաղաքում հայերը սկսել են հաստատվել 19–րդ դարի վերջին։ 2017 թվականին այստեղ բնակվում էր շուրջ 35 հազար հայ։ Հիմնականում զբաղվում են առևտրով և արհեստներով, զգալի է հայերի դերը կոշիկի արդյունաբերության մեջ, որոշակի թիվ են կազմում մտավորականները, արվեստի գործիչները։ Գործում են Սուրբ Գևորգ (առաքելական), Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ (կաթոլիկ) եկեղեցիները և ավետարանական եկեղեցիներ, Գուրյան ազգային, Փառեն և Ռեգինա Պազարյան վարժարանները, ՀԲԸՄ մասնաճյուղը, հայրենակցական, երիտասարդական միություններ։ Հրատարակվում են «Սխիան» և «Իրիս» («Ծիածան») պարբերականները։

Սան Պաուլոյի հրապարակներից, կամուրջներից և մետրոյի կայարաններից մեկը կոչվում է Արմենիա (կայարանը վերանվանվել է Արմենիա՝ 1995 թվականին)։ Կայարանի երկու գլխավոր մուտքերում զետեղվել են երկու խաչքար-հուշարձաններ՝ հետևյալ արձանագրությամբ. «Այս կայարանը վերակոչվում է Արմենիա ի պատիվ այն ժողովրդի, որը եկավ այս երկիր՝ վերապրելով դարիս առաջին ցեղասպանությունը, իր ջանասիրությամբ, տաղանդով ու ապրելու կամքով եղավ Բրազիլիայի գիտակից քաղաքացին և նպաստեց այս երկրի մշակույթին, ճարտարվեստին ու բարօրությանը»։ Արմենիա հրապարակում կանգնեցված է Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշակոթող։

Կատեգորիա:Սան Պաուլու
Կատեգորիա:Բրազիլահայեր ըստ քաղաքի
Անատոլի Սմիռնով (հոգեբան)

**Անատոլի Սմիռնով** (), խորհրդային հոգեբան, ՌԽՖՍՀ ՄԳԱ (1947), ԽՍՀՄ ՄԳԱ (1968) իսկական անդամ։

Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը (1916)։ 1945-1972 թվականներին՝ ԽՍՀՄ ՄԳԱ հոգեբանության ինստիտուտի տնօրեն, 1955-1958 թվականներին և 1966 թվականից՝ «Վոպրոսի պսիխոլոգիի» («Вопросы психологии») ամսագրի գլխավոր խմբագիր, ՌԽՖՍՀ հոգեբանների ընկերության առաջին պրեզիդենտ (1959—1963)։ Սմիռնովի հետազոտությունները նվիրված են հիշողության պրոբլեմներին, տեսողական ընկալման հարցերին, մանկան և մանկավարժական հոգեբանությանը, հոգեբանության պատմությանը։ Հեղինակակից և գլխավոր խմբագիրն է մանկավարժական բուհերի հոգեբանության դասագրքի։ Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով։

Կատեգորիա:Խորհրդային հոգեբաններ
Կատեգորիա:1894 ծնունդներ
Կատեգորիա:1980 մահեր
Կատեգորիա:Մանկավարժական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Խորհրդային գիտնականներ
Սյունաշար

300px|մինի|Սշյունաշար
**Սյունաշար**, սյունաշարք, ուղիղ կամ կոր գծով դասավորված սյուների շարք կամ շարքեր միջսյունային որոշակի ռիթմական քայլով՝ միավորված հորիզոնական հեծանային գոտիով և ծածկով։ Շենքերի արտաքին հորինվածքում կիրառվում է մասնակիորեն կամ ողջ շրջագծով նախամուտքերի սյունասրահների ձևով՝ հարստացնելով ու ամբողջացնելով ծավալները, կապելով դրանք բակի կամ հրապարակի տարածքի, ինչպես նաև շրջապատող բնության հետ։ Ներսում սովորաբար մասնահատում է ընդարձակ դահլիճները՝ ինտերիերին հաղորդելով արտահայտիչ և հանդիսավոր տեսք, լուծելով նաև կոնստրուկտիվ խնդիրներ։ Երբեմն հանդես է գալիս որպես ինքնուրույն կառույց՝ տաղավարի, հաղթադարպասի, բելվեդերի ձևով։ Լայնորեն կիրառվել է Հին Արևելքի, անտիկ աշխարհի, իտալական Վերածննդի, Արևմտյան Եվրոպայի և Ռուսաստանի շինություններում։ Սյունաշարը Հայաստանում հայտնի է դեռևս ուրարտական շրջանից։ Մեծ տարածում է ստացել անտիկ և վաղ միջնադարյան տաճարային և պալատական շենքերի հորինվածքներում (Գառնիի տաճար, Դվինի, Զվարթնոցի կաթողիկոսական պալատներ և այլն), հայկական ժողովրդական ճարտարապետության մեջ (սյունասրահներ, տնտեսական շինություններ և այլն)։ Մեծ տեղ է գտել նաև Խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետության մեջ։

Կատեգորիա:Ճարտարապետական տարրեր
Կատեգորիա:Շինարարական տարրեր և կառուցվածքներ
Խաչատուր Սյուրմելյան

**Խաչատուր Սյուրմելյան** (), հայ բառարանագիր, թվաբան, տոմարագետ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ, քահանա (1773)։

## Գործունեություն
Լույս են տեսել Սյուրմելյանի «Համառոտ թուաբանութիւն» (1778) և «Տոմարագիտութիւն․․․» (1818) աշխատությունները։ Առաջին գրքում, որ գրված է ժամանակի աշխարհաբարով, Սյուրմելյանը քննում է թվաբանության գործողությունները, դրանք դիտում համապատասխան համակարգերի մեջ, պարզաբանում մտավարժության լրացուցիչ խնդիրներով։ «Տոմարագիտոություն»-ը օրացույցի տեսակների, տարբեր տոմարների, այս կամ այն օրը գտնելու միջոցների համեմատաբար ամբողջական ուսումնասիրություն է։ Սյուրմելյանի գրչին են պատկանում նաև «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» (հատոր 1—2, 1836—1837) բառարանի (համահեղինակներ՝ Ավետիքյան Գաբրիել, Ավգերյան Մկրտիչ) Բ-Զ տառերի բառահոդվածները։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ բառարանագիրներ
Կատեգորիա:Հայ տոմարագետներ
Կատեգորիա:Մխիթարյան միաբանության անդամներ
Հայկական ժողովրդական ստեղծագործություն

**Հայկական ժողովրդական ստեղծագործություն**, ժողովրդական գեղարվեստական ստեղծագործություն, բանահյուսություն և այլն, ժողովրդի ստեղծած և նրա առօրյայում կենցաղավարող բանաստեղծություն, երաժշտություն, թատրոն, պար, ճարտասանություն, կերպարվեստ ու դեկորատիվ-կիրառական արվեստ։

Գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ ժողովուրդն արտացոլում է իր աշխատանքային գործունեությունը, հասարակական և կենցաղային կացութաձևը, կյանքի և բնության ճանաչողությունը, պաշտամունքներն ու հավատալիքները, իդեալներն ու ձգտումները։ Ժողովրդական ստեղծագործությունը համաշխարհային ողջ մշակույթի հիմքն է և ձևավորվել է մինչդասակարգային հասարակության շրջանում, մարդկության սոցիալական զարգացմանը զուգընթաց սկզբնավորվել է մասնագիտացված «բարձր», «գիտական» արվեստը։ Ժողովրդական ստեղծագործությունը, դարերի ընթացքում Չորոնի) ներկայացումից ներառելով ժողովրդի ազգային կյանքի, մշակույթի առանձնահատկությունները, դարձել է Գանձարան, ժողովրդական ինքնագիտակցության արտահայտիչը։ Ստեղծվել են թանգարաններ (Երևանի ժողովրդական արվեստի՝ Դիլիջանի մասնաճյուղով, Փայտարվանի և այլն), որոնք ուսումնասիրում են ժողովրդական ստեղծագործության փորձը, նպաստում նրա զարգացմանը։

Կատեգորիա:Հայկական մշակույթ
Սերգեյ Սմետնև

**Սերգեյ Իվանովիչ Սմետնև** (, ), խորհրդային թռչնաբույծ-սելեկցիոներ, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր (1943), պրոֆեսոր (1944), Լենինի անվան ՀամԳԳԱ ակադեմիկոս (1956)։ Համարվում է Խորհրդային Միությունում արդյունաբերական թռչնաբուծության հիմնադիրներից։

Ավարտել է Պետրովյան գյուղատնտեսական ակադեմիան (այժմ՝ Կ․ Ա․ Տիմիրյազևի անվան գյուղատնտեսական ակադեմիա)։ 1944-1973 թվականներին եղել է նույն ակադեմիայի թռչնաբուծության ամբիոնի վարիչ։ 
Սմետնևի գիտական աշխատանքները նվիրված են թռչունների բուծման, դրանց մթերատվության բարձրացման, ԽՍՀՄ-ում արդյունաբերական թռչնաբուծության զարգացման և այլ հարցերին։ Մշակել է թռչունների վանդակային պահվածքի տեխնոլոգիայի և նորմատիվների սկզբունքները։ Սմետնևի ղեկավարությամբ ու մասնակցությամբ ստեղծվել են հյուսիսկովկասյան հնդկահավերի, ռուսական սպիտակ և մոսկովյան հավերի ցեղերը։ 1958 թվականին դարձել է թռչնաբուծության միջազգային գիտնականների ասոցիացիայի խորհրդի անդամ։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Сергей Иванович Сметнев, М․, 1959; Библиографический указатель печатных работ профессора, доктора сельскохозяйственных наук, академика ВАСХНИЛ Сергея Ивановича Сметнева, М․, 1979․

Կատեգորիա:Ռուս գիտնականներ
Կատեգորիա:Գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտորներ
Սմոլենսկ-Մոսկովյան բարձրություն

մինի
**Սմոլենսկ–Մոսկովյան բարձրություն**։ Կազմված է Սմոլենսկի և Մոսկովյան բարձրություններից։ 

Սմոլենսկի բարձրությունը ձգվում է Օրշա քաղաքից մինչև Վորյա և Մոսկվա գետերի վերին հոսանքները (հիմնականսմ Սմոլենսկի մարզում)։ Բարձրությունը մինչև 314 մետր է։ Կազմված է դոլոմիտներից, կրաքարերից, կավերից, մերգելներնց։ Տիրապետում է բլրամորենային ռելիեֆը։ Ծածկված է լայնատերև և ասեղնատերև անտառներով։ 

Մոսկովյան բարձրությունը ձգվում է Վորյա և Մոսկվա գետերի վերին հոսանքներից մինչև Կոլոկշա գետի վերին հոսանքը (Մոսկվայի և Վլադիմիրի մարզերում)։ Բարձրությունը մինչև 310 մետր է։ Գերակշռում է էրոզիոն-մորենային ռելիեֆը։ Ծածկված է խառն անտառներով։

Կատեգորիա:Բարձրություններ
Կատեգորիա:Բելառուսի աշխարհագրություն
Կատեգորիա:Ռուսաստանի աշխարհագրություն
Սմենա (հանդես)

**«Սմենա»** ( - *«Հերթափոխ»*), խորհրդային շրջանի գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական պատկերազարդ երիտասարդական հանդես։ ՀամԼԿԵՄ Կենտկոմի հրատարակություն։ Առաջին անգամ է տեսել 1924 թվականին, Մոսկվայում։

Տպագրել է գրական և հրապարակախոսական ստեղծագործություններ, նյութեր խորհրդային և արտասահմանյան երիտասարդության առօրյայի մասին, երիտասարդ գրողների գործեր։ Ներկայացնում է նմուշներ սովետական բազմազգ գրականությունից։

Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով (1974)։

Կատեգորիա:Ռուսերեն ամսագրեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի ամսագրեր
Սմբատ Օրբելյան

**Սմբատ Օրբելյան** (ծննդյան թիվը անհայտ, մահացել է 1273 թվականին), Օրբելյանների իշխանական տոհմի ներկայացուցիչ, իշխանաց իշխան, պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի հորեղբայրը։
[300px|մինի|Սմբատ Օրբելյանի տապանաքարը Օրբելյանների տոհմային դամբարանում, [Նորավանք՝ «ՍՄՊԱՏ ԱՐՔԱԻՆ Է ՏԱՊԱՆՍ ՅԻՇԵՑԷՔ ՉԻԲ։»]]
Ավագ եղբոր՝ Էլիկումի մահից հետո, շուրջ երկու տասնամյակ գլխավորել է Սյունիքի Օրբելյանների իշխանական տունը։ Պայքարել է Հյուսիսարևելյան Հայաստանում Օրբելյանների քաղաքական առաջնության հաստատման համար։ Այդ նպատակով երկու անգամ մեկնել է մոնղոլական մեծ երկրի մայրաքաղաք Կարակորում, իր տիրույթներում ստացել ինշուի՝ մոնղոլական խաներին անմիջականորեն հարկ վճարելու առանձնաշնորհ իրավունք, ազատվել Զաքարյանների և վրաց թագավորի գերիշխանությունից։ Սմբատ Օրբելյանը ռազմական ուժով գրավել է Որոտան-Ծղուկ գավառը (մինչև Բորոտն ու Բղեն), Եղեգիսը, Վայոց ձորը, Փողահանսը, Ուրծը, Վեդին՝ իր ձորով (մինչև Երևան ու Կոտայք), Գեղարքունիքի զգալի մասը։ Ժամանակակիցները Սմբատ Օրբելյանին հորջորջել են «իշխանաց իշխան», «արքայաշուք իշխան», «արքա», հավանաբար նկատի ունենալով ձեռք բերած ներքին ինքնավարությունը։ Թաղվել է Ամաղու Նորավանքում, Օրբելյանների տոհմական գերեզմանատանը։

Կատեգորիա:Օրբելյաններ
Կատեգորիա:Սյունիքի իշխաններ
Սյոլոզի բարբառ

**Սյոլոզի բարբառ**, հայերենի բարբառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման՝ պատկանում է «կը» ճյուղին և ըստ Հ․ Աճառյանի, զետեղվում է Նիկոմեդիայի բարբառախմբում, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ արևմտյան խմբակցության միջբարբառ է։

Խոսվել է Նիկոմեդիայից հարավ-արևելք գտնվող Սյոլոզ բնակավայրում։ Սյոլոզի բարբառի ձայնավորներն են ա, է, ը, ի, օ, ու, ա, օ, ու։ Գրաբարի ձայնեղները վերածվել են խուլերի՝ բերան >պէյան, գործ>կօյծ, դու>աուն, խուլերը ձայնեղացել են՝ պւստ>բադ, աուն>դուն, կեր >գէր, շնչեղ խուլերը մնացել են անփոփոխ։ Երկբարբառներից այ >ա, սակայն այն պահպանվել է հայցույն, արիւն >այյույն․ ոյ >ույ՝ քոյր>քոլյ․ աու>օ՝ աուր >օյ, մաւր >մոյ են։ Սյոլոզի բարբառի առանձնահատկություններից է ր >յ հնչյունափոխությունը, որը տեղի է ունենում ձայնավորից հետո և պայթականներից առաջ՝ գործարան >կօյձայյան, անձրե>օյծէվ, խնձոր >խընծույ։ Սյոլոզի բարբառում գոյականների հոգնակին կազմվում է իյ, նիյ հոգնակիակերտներով՝ խընծույ-խընծույնիյ։ Գոյականները եզակիում հոլովվում են ի, քիչ թվով բառեր՝ օ, վա, ց, հոգնակիում՝ ու հոլովիչներով։ Բացառականն ունի էն, գործիականը՝ օվ, հոգնակին՝ մէն վերջավորություն։ Ներգոյականը կազմվում է մէջ բառի հարադրությամբ, ածականների բաղդադական աստիճանը՝ անգէ «նրանից», ադգէ «դրանից», ասգէ «սրանից» բառերի հարադրությամբ։

Բայն ունի իլ (ուզիլ), օլ (իյյօլ) լծորդությունները։ Սահմանական ներկան կազմվում է իմ, իս, է, ինք, էք, ին, անցյալը՝ էյի, Էյիր, էո․ էյանք, էյաք, էյին վերջավորություններով։ Շարունակականի մասնիկըն է գօյ, հարկադրականինը՝ բ//բի՝ բէթամ, բիքամ։

Կատեգորիա:Կը ճյուղի բարբառներ
Թեքեյան մշակութային միություն (Բոստոն)

**Թեքեյան մշակութային միության (ԹՄՄ) ԱՄՆ-ի մասնաճյուղ**, գործում է ՌԱԿ-ի հովանավորությամբ 1947- ին Բեյրութում հիմնված ԹՄՄ-ի կազմում։ Իրականացնում է մշակութային և կրթական ծրագրեր, քաջալերում հայ արվեստագետներին, ուսուցիչներին, օժանդակում հայագիտություն ուսումնասիրող ուսանողներին։ Ունի Արևմտյան և Արևելյան շրջանային վարչություններ, որոնք գործում են ԹՄՄ-ի Միացյալ Նահանգների և Կանադայի կենտրոնական վարչության հովանու ներքո (կենտրոնը՝ Բոստոն)։ Նյու Յորքում, Դետրոյտում, Ֆրեզնոյում, Փասադենայում, Գլենդելում, Սան Ֆեռնանդո հովտում գործող մասնաճյուղերը կազմակերպում են մշակութային փառատոներ, դասախոսություններ, ցուցահանդեսներ, հոբելյանական հանդիսություններ, հրատարակում գրական ֊ գեղարվեստական և գիտական գործեր։ Միության հովանավորությամբ է գործում Լոս Անջելեսի Արշակ Տիգրանյան վարժարանը։ Ունի նաև երգչախմբեր, թատերախմբեր, պարախմբեր։ Դետրոյտում գործում է ռադիոժամ։

Կատեգորիա:Ամերիկահայ մշակութային կազմակերպություններ
Սյուզերեն

մինի|Սյուզերեն
**Սյուզերեն** ( - *գերագույն*), գերապետ, Արևմտյան Եվրոպայում (միջնադարում խոշոր ավատատիրությունների գերագույն սենյոր (թագավոր, դուքս,կոմս), որն իր վասալների նկատմամբ ուներ գերիշխանություն։ Սյուզերենի իշխանության հիմքում ընկած էր ավատատվությունը։  Կենտրոնացված պետությունների առաջացմամբ իշխանության լիազորություններն աստիճանաբար անցան թագավորին։ Սյուզերենության ձևով են կառուցվել նաև միջազգային իրավական հարաբերությունները պետությունների միջև։

Կատեգորիա:Կոչումներ
Կատեգորիա:Սահմանադրական իրավունք
Սիուդադ Խուարես

**Սիուդադ Խուարես** (), իսպաներենից թագմանաբար՝ Խուարեսի քաղաք։ Անվանվել է Մեքսիկայի նախագահ Բենիտո Պաբլո Խուարես  Գարսիայի պատվին։

## Աշխարհագրություն
Սիուդադ Խուարեսը քաղաք է Մեքսիկայի Չիուաուա նահանգում։ Գտնվում է երկրի հյուսիսային մասում, Չիուաուա անապատում, Մեքսիկայի և ԱՄՆ-ի սահմանագլխին, Ռիո Գրանդե գետի աջ ափին։

## Պատմություն
Հավանաբար տարածքը բնակեցվել է սկսած XVI դարի սկզբներից։ 1598 թվականին իսպանացիները Խուան դե Օնյատեի գլխավորությամբ սկսեցին այս վայրերի գաղութացումը։ 1659 թվականի դեկտեմբերի 8-ին վանական հայր Գարսիա դե Սան Ֆրանցիսկոն Ռիո Գրանդեի ափերին հիմնեց բնակավայր Միսիոն դե Նուեստրա Սենյորա դե Գուադալուպե դե Մանսոս դել Պասո դել Ռիո Դել Նորտե անվամբ, որը համապատասխանում է այժմյան Սիուդադ Խուարեսին և Տեխասի նահանգի Էլ Պասոյին։ Իսպանիայի կազմում գտնվելու տարիներին, Պասո դել Նորտեն համարվում էր ռազմական հենակետ իսպանացիների համար հետագայում նոր տարածքներ զավթելու համար։ Միայն 1824 թվականի հուլիսի 6-ին քաղաքը մտավ Մեքսիկայի Դաշնային Հանրապետության կազմի մեջ։ 1846 թվականին ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի միջև սկսվեց պատերազմ, որի ժամանակ Մեքսիկան ԱՄՆ-ին վաճառեց մլն. կմ² ավել տարածք, ինչի հետևանքով քաղաքը վերածվեց սահմանային հենակետի։ 1888 թվականին քաղաքը վերանվանվեց Սիուդադ Խուարես։

## Տնտեսություն
Երկաթուղային և ավտոճանապարհների հանգույց է։ Զարգացած են առևտուրը, սննդի արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսական արտադրությունը և սպասարկման ոլորտը, տուրիզմը։

## Ծանոթագրություն

մինի|Սյուդադ Խուարես

Կատեգորիա:1659 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր
Կատեգորիա:17-րդ դարի հիմնադրումներ
Կատեգորիա:Մեքսիկայի քաղաքներ
Էդուարդ Սմիլգիս

**Էդուարդ Յանովիչ Սմիլգիս** (), լատվիացի ռեժիսոր, դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1948)։

1911 թվականից Ռիգայի Նոր, 1915—1919 թվականներին Պետրոգրադյան լատվիական թատրոնների դերասան։ 1920 թվականին Ռայնիսի անվան Գեղարվեստական թատրոնի (Ռիգա) ստեղծման նախաձեռնողներից (մինչև 1964 թվականը՝ գեղարվեստական ղեկավար)։ Սմիլգիսի ռեժիսորական արվեստը որոշիչ է եղել Գեղարվեստական թատրոնի ոճի և ստեղծագործական մեթոդի համար։ Նրա բեմադրությունների մեծ մասին հատուկ են մոնումենտալությունը, հերոսառոմանտիկական ուղղվածությունը, վառ թատերայնությունը։ Լավագույններից են՝ Ռայնիսի «Կրակ և գիշեր» (1947, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, 1947), Գյոթեի «Ֆաուստ» (1940), Գորկու «Եգոր Բուլչովը և ուրիշները» (1946), Շիլլերի «Մարի Ստյուարտ» (1956), Շեքսպիրի «Համլետ» (1959), Վիշնևսկու «Լավատեսական ողբերգություն» (1964)։ Դերերից են՝ Պեր Գյունտ (Իբսենի «Պեր Գյունտ»), Համլետ, Կեսար, Պետրուչչո (Շեքսպիրի «Համլետ», «Հուլիոս Կեսար», «Անսանձ կնոջ սանձահարումը»), Տոտս (Ռայնիսի «Նվագել եմ ես, պարել»)։ Պարգևատրվել է Լենինի և 3 այլ շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լիտվացի ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Լիտվացի դերասաններ‎
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:Թատերական ռեժիսորներ այբբենական կարգով