Մութ ակադեմիա (ժանր)

[thumb|[Գոթական ճարտարապետությունը մութ ակադեմիական էսթետիկայի ընդհանուր տարր է:]]**Մութ ակադեմիա,** գրական էսթետիկա և ենթամշակույթ, որը վերաբերում է բարձրագույն կրթությանը, արվեստին և գրականությանը կամ դրա իդեալականացված տարբերակին: Էսթետիկան կենտրոնացած է ավանդական կրթական հագուստի, ինտերիերի ձևավորման, ինչպես նաև պոեզիայի, հին արվեստի և դասական գրականության հանդեպ հետաքրքրության վրա։ Ոճին հատուկ է դասական հունական և գոթական ճարտարապետությունը:  Միտումն ի հայտ է եկել Tumblr կայքում, 2015 թվականին, նախքան դեռահասների և երիտասարդների շրջանակներում 2010-ականների վերջին և 2020-ականների սկզբին հանրաճանաչ դառնալը, հատկապես COVID-19 համավարակի ժամանակ:

## Էսթետիկա
thumb|Գոթական ճարտարապետությունը մուգ ակադեմիայի ժանրում մեծ տարածում ունի:
1930-ականների և 1940-ականների նորաձևությունը հանդիսանում է մութ ակադեմիայի էսթետիկայի ոգեշնչանքներից մեկը, մասնավորապես հագուստի հետ կապված Օքսբրիջի, բաղերի լիգայի համալսարաններում և այդ ժամանակաշրջանի նախապատրաստական դպրոցներ հաճախելու հետ: Կան հագուստի մի շարք տարրեր, որոնք առավել կապված են էսթետիկի հետ, օրինակ՝ կարդիգաններ, բլեյզերներ, վերնաշապիկներ, վանդակավոր կիսաշրջազգեստներ, «Օքսֆորդ» կոշիկներ և իրեր, որոնք պատրաստված են բրդից և թվիդից։ Գունապնակը հիմնականում բաղկացած է սև, սպիտակ, բեժ, շագանակագույն, մուգ կանաչ գույներից և երբեմն մուգ կապույտից:

Ենթամշակույթը հենվում է բարձրագույն կրթության և ակադեմիայի իդեալականացված գեղագիտության վրա, հաճախ աչքի է ընկնում գրքերով և գրադարաններով: Այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են Վայելչագրությունը, թանգարանային այցելությունները, գրադարաններում և սրճարաններում գիշերային ուսուցման հավաքները ևս կազմում են մութ ակադեմիայի մեծ մասը:

Տարածված է նաև աշնանային եղանակի պատկերացումը: Հաճախ հանդիպում է գոթական ճարտարապետության, մոմերի լույսի, մուգ փայտե կահույքի և գրքերով լի, խառնաշփոթ սենյակների պատկերները:  Ենթամշակույթը բնութագրվել է որպես մաքսիմալիստական և նոստալգիկ: Համալսարանները, որոնք հաճախ ներկայացված են մութ ակադեմիայի էսթետիկայով, ներառում են Օքսֆորդի համալսարանը, Քեմբրիջի համալսարանը և Հարվարդի համալսարանը:

Մութ ակադեմիան նմանություններ ունի գոթական ենթամշակույթի հետ, որը ձգտում է ռոմանտիզացնել գեղեցկության և պոեզիայի մութ արտահայտումները:  «Big Think»-ի խմբագիր Թիմ Բրինխոֆը հայտարարել է, որ «տրամադրոթյուն արտահայտող ճարտարապետությունը և փիլիսոփայական պեսիմիզմը» մուգ ակադեմիայի հիմնական ասպեկտներն են: «*USA Today»*-ի խմբագիր Հաննա Սաութվիքը այն բնութագրել է որպես «մելանխոլիկ էսթետիկա»՝ վկայակոչելով հագուստի մոդելավորողի, ով այն նկարագրել է որպես «գիշերօթիկ դպրոցը հանդիպում է գոթական էնտուզիաստին»:

## Պատմություն
Թրենդն ի հայտ է եկել Tumblr-ում 2015 թվականին՝ որպես էսթետիկա, որը գրավել է հասունացող «*[[Հարրի Փոթեր (վիպաշար)|Հարի Փոթերի]]* սերնդի» ուշադրությունը։ Նրանք Թամբլրը (Tumblr) օգտագործում էին մութ, գոթական վերածննդի ինտերիերի և ճարտարապետության լուսանկարներով կիսվելու համար:

Մութ ակադեմիան մեծ ժողովրդականություն է վայելել COVID-19 համավարակի ժամանակ: Մութ ակադեմիայի նկատմամբ հետաքրքրության աճը վերագրվում է դպրոցների փակմանը:

### Աշխատանքներ
[thumb|upright|Գոթական ոճով Riggs գրադարանը [Ջորջթաունի համալսարանում]]
Մի շարք դասական գործեր, ինչպիսիք են Օսկար Ուայլդի «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» և Է.Մ. Ֆորսթերի «Մաուրիս» վեպերը, ինչպես նաև այնպիսի գրողների գործերը, ինչպիսիք են Լորդ Բայրոնը և Պերսի Բիշշ Շելլին, նշվում են որպես ենթամշակույթի մեջ ազդեցիկ կամ հայտնi, կամ համապատասխանում են ենթամշակույթի գեղագիտությանը:

Դոննա Տարտի *[[Գաղտնի պատմություն (գիրք)|«Գաղտնի պատմությունը»]]* վեպը, որը հրատարակվել է 1992 թվականին, համարվում է տենդենցի ոգեշնչում: Մյուս վերջին գրքերը, ինչպիսիք են Մ․ Լ․ Ռիոյի «*Թե մենք լինեինք չարագործներ*» և Ռեբեկա Կուանգի *«Բաբելոն»* վեպերը, Ջ. Ք. Ռոուլինգի «*[[Հարրի Փոթեր (վիպաշար)|Հարի Փոթեր»]]* շարքը,  Սուսաննա Քլարքի *«Պիրանեզին»*, և Լի Բարդուգոյի «*Իններորդ տունը»*, նույնպես համարվում են մութ ակադեմիայի ոճի գրքեր:

Մի շարք ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ նույնպես գնահատվել են որպես մութ ակադեմիայի էսթետիկային համապատասխանող: 1989 թվականին նկարահանված *[[Մեռած պոետների հասարակություն]]* ֆիլմը և 2013 թվականին նկարահանված *[[Սպանիր քո սիրելիներին|«Սպանիր քո սիրելիներին»]]* ֆիլմը, մասնավորապես, վերագրվել են որպես մութ ակադեմիայի ոգեշնչման աղբյուրներ։ Գրելով «*Screen Rant»* *ամսագրի* համար՝ Քեյլինա Փիրս-Բոհենը թվարկել է այնպիսի հեռուստատեսային շոուներ, ինչպիսիք են *Արեսը*, *[[Ակադեմիա Ամբրելլա (հեռուստասերիալ)|Ակադեմիա Ամբրելլան]]*, *Դժբախտ իրադարձությունների շարքը*, ''Թագուհու'' ''գամբիթը'', *[[Ուենսդեյ]]ը* և *[[Կախարդները (հեռուստասերիալ)|Կախարդները]]*՝ որպես գեղագիտությանը համապատասխանող ստեղծագործություններ։

Մութ ակադեմիայից ոգեշնչված երգացանկեր են հրապարակվել այնպիսի սթրիմինգային ծառայությունների կողմից, ինչպիսիք են «*VAN Magazine»-ը* և «Spotify»-ը: Նման երգացանկերը կենտրոնացած են տասնիններորդ և քսաներորդ դարի սկզբի արևմտյան դասական երաժշտության վրա՝ հատուկ շեշտադրելով ռոմանտիկ և իմպրեսիոնիստ կոմպոզիտորներին:

## Ընդունելություն
thumb|Սելեստատի հումանիստական գրադարան, Ֆրանսիա|240x240px
«Book Riot»-ի գրող Զոի Ռոբերթսոնը հայտարարել է, որ ենթամշակույթը հիմնված է «ստվերային շռայլության գայթակղիչ պատկերների վրա»։ Գրողներից մեկն այն համեմատել է ժամանակակից քոթեջքոր (Cottagecore) գեղագիտության հետ՝ ասելով, որ թեև քոթեջքորը պահանջում է տուն և ժամանց արհեստագործության համար, մութ ակադեմիայի «հագուստը հագնելը և Դոստոևսկի կարդալը շատ ավելի հեշտ իրագործելի է»:

Որոշ մեկնաբաններ ենթամշակույթի հետևորդների աճը վերագրում են համալսարանների ֆինանսավորման կրճատումների և բարձրագույն կրթության կորպորատիվացման արձագանքին։ «Honi Soit»-ի գրող Էզարա Նորթոնը հայտարարել է, որ այն «բացահայտում է խոր հիասթափություն կրթության մոդելներից, որոնք արժեզրկում են գիտելիքը, քանի դեռ այն չի կարող օգտագործվել շահույթ ստանալու համար, և նեոլիբերալ օրակարգով չսահմանափակված սովորելու ազատ տարածության կարոտ»: Գրելով «*Յակոբինի»* համար՝ Ամելիա Հորգանը պնդում է, որ միտումը մասամբ պատասխան էր COVID-19 համավարակին, որի արդյունքում ուսանողները լքում էին համալսարանները և սովորում իրենցտներում, որտեղ շատերը չունեին համապատասխան ուսումնական տարածք՝ ապահովելով «համալսարանական փորձառության ֆանտազիա», որը նրանք չկարողացան ձեռք բերել: Այնուամենայնիվ, նա նաև նշեց, որ էսթետիկորեն ներկայացված աշխարհը շատ տարբերվում է ժամանակակից համալսարանի աշխարհից՝ ընդգծելով Մեծ Բրիտանիայի ակադեմիայի միտումները՝ որպես կրթության վրա նեոլիբերալ քաղաքականության ազդեցության օրինակ, ներառյալ երկար ժամերը և դասախոսական անձնակազմի և ուսանողների իրարից անկախ վիճակը։

### Քննադատություն
Մութ ակադեմիան քննադատության է ենթարկվել տարբեր պատճառներով, ներառյալ գեղագիտական ընկալվող եվրոկենտրոնությունը, բազմազանության բացակայությունը և անառողջ ապրելակերպի ընտրության գլամուրացումը։ Գրաքննադատ Թիմ Բրինկոֆը պնդում է, որ մութ ակադեմիայի հետ կապված բովանդակություն ստեղծողները «նախընտրում են քննարկել Օսկար Ուայլդին և Էմիլի Դիքինսոնին, քան Թոնի Մորիսոնին կամ Ջեյմս Բոլդուինին»: Սառա Բերթոնը, սոցիոլոգ Լոնդոնի քաղաքային համալսարանից, նշել է, որ գեղագիտությունը չի ներկայացնում տարբեր խմբերի, այդ թվում՝ «կանանց մեծամասնությունը, բանվոր դասակարգը, գունավոր մարդկանց, մեծահասակներին, ցածր տնտեսական կամ մշակութային կապիտալով անհատներին, հաշմանդամներին, կենցաղային գործունեությունը և աշխատանքը (հատկապես դրանցից հաճույք ստանալը), մայրությունը, տարօրինակությունը և ակադեմիական կյանքի ամենօրյա բնույթը»:  Ի պատասխան գեղագիտության բազմազանության բացակայության՝ ջանքեր են գործադրվել սևամորթ հեղինակների (ինչպիսին Լենգսթոն Հյուզն է) գրական ստեղծագործությունները, ներառել մութ ակադեմիայի մեջ։

Ենթամշակույթը նույնպես քննադատվել է որպես էլիտար և որպես «բազմասերունդ հարստության (կամ «հին փողի») էսթետիկա»։ Հիմնվելով Ռայմոնդ Ուիլյամսի կողմից իր *«Երկար հեղափոխություն»* գրքում ուրվագծված կրթական ավանդույթների եռակի տիպաբանությունից՝ Ամելիա Հորգանը նկարագրել է մութ ակադեմիան որպես «Ավանդական և հիերարխիկ մշակույթը  և ժառանգությունը պահպանելուն հավատարիմ հումանիստական ուսմունքը»: Էմի Քրոուֆորդը Դանդիի համալսարանից հայտարարել է, որ ենթամշակույթը «հակված է ռոմանտիզացնելու եվրոպական բարձրակարգ կրթությունը»։

Մյուսները պնդում են, որ մութ ակադեմիան չափազանց մեծ շեշտ է դնում արվեստի և բարձրագույն կրթության գեղագիտության վրա՝ այդ աշխատանքների պատշաճ ուսումնասիրության և վերլուծության փոխարեն, ինչը հանգեցնում է սկզբնաղբյուր նյութի սխալ մեկնաբանությունների: Այն նաև քննադատության է ենթարկվել անառողջ վարքագծի պոտենցիալ հրապուրիչ  ներկայացման համար, ինչպիսիք են քնի պակասը, գերաշխատանքը և թմրանյութերի չարաշահումը:

## Տես նաև
* Կլասիցիզմ
* Ուրվագիտություն
* Ռոմանտիզմ

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Գեղարվեստական գրականություն
Կատեգորիա:Դասական գրականություն
Կատեգորիա:Ժանրեր