open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Լեդա (արբանյակ)

**Լեդա** (), Յուպիտերի ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներից է։ Նույնպես գրանցված է որպես Յուպիտեր XIII: Հայտնաբերվել է 1974 թվականին Չառլզ Կովալի կողմից Պալոմարյան աստղադիտարանում։ Հայտնաբերումը կատարվել է սեպտեմբերի 14-ին, դրան նախորդող երեք գիշերների լուսանկարների վերլուծության շնորհիվ, բոլոր երեքի վրա Լեդան դիտարկվում է։

Անվանվել է հունական դիցաբանության աստված Զևսի սիրուհու Լեդայի պատվին, ում նա այցելել էր կարապի տեսքով։ Կովալը առաջարկել է ՄԱՄ-ին այս անունը 1975 թվականին։

Լեդան պատկանում է Հիմալիայի խմբին, որի կազմի մեջ են մտնում հինգ արբանյակներ, որոնք պտտվում են Յուպիտերի շուրջ 11-ից 13 միլիոն կմ  հեռավորության վրա, և ունեն մոտավորապես 27,5° ուղեծրի թեքում։ Այս ուղեծրի էլեմենտները տրվում են 2000 թվականի հունվարի դրությամբ, սակայն դրանք փոփոխվում են Արեգակի և այլ մոլորակների հետ փոխազդեցության արդյունքում։

## Տես նաև
* Յուպիտերի արբանյակներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Լեդայի մասին տեղեկություններ  ՆԱՍԱ-ի Solar System Exploration կայքում
*Տեղեկություններ Դևիդ Ջուիտի էջում
*Յուպիտերի հայտնի արբանյակները  (Սքոթ Շեփարդ)

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Լիսիստեյա (արբանյակ)

**Լիսիսթեյա** (հին հունարեն՝ Λυσιθέα), Յուպիտերի ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներից է։ Հայտնաբերվել է 1938 թվականին Մաունթ Վիլսոնի աստղադիտարանում Սեթ Նիկոլսոնի կողմից։ Արբանյակը անվանվել է հունական դիցաբանության աստված Զևսի սիրուհու Լիսիսթեյայի անունով, ով հանդիսանում էր Օվկիանոսի դուստրը։ Լիսիսթեյան իր այժմյան անունը ստացել է 1975 թվականին, մինչ այդ այն պարզապես անվանվում էր ****: 1955-ից 1975 թվականները արբանյակը երբեմն անվանում էին "Դեմետրա":

Լիսիսթեյան ունի մոտ 38 կմ տրամագիծ, և պտտվում է Յուպիտերի շուրջ միջինում 11&nbsp;717&nbsp;000 միլիոն կմ հեռավորության վրա, 259,2 օրվա ընթացքում։ Արբանյակի ուղեծրի թեքումը կազմում է 28,30° խավարածրի հարթության նկատմամբ (25,77° Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ), իսկ էքսցենտրիսիտետը 0,112 է։

Լիսիսթեյան պատկանում է Հիմալիայի խմբին, որի կազմի մեջ են մտնում հինգ արբանյակներ, որոնք պտտվում են Յուպիտերի շուրջ 11-ից 13 միլիոն կմ  հեռավորության վրա, և ունեն մոտավորապես 27,5° ուղեծրի թեքում։ Այս ուղեծրի էլեմենտները տրվում են 2000 թվականի հունվարի դրությամբ, սակայն դրանք փոփոխվում են Արեգակի և այլ մոլորակների հետ փոխազդեցության արդյունքում։

## Տես նաև
* Յուպիտերի արբանյակներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Անկանոն արբանյակ

[մինի|աջից|[Ֆիբի (արբանյակ Երևակ)|Ֆիբի - Սատուրնի ամենամեծ անկանոն արբանյակը]]
**Անկանոն արբանյակ** (), մոլորակի բնական արբանյակ, որի շարժումը տարբերվում է համընդհանուր օրենքներից։ Դա կարող է լինել արբանյակ, որի ուղեծիրը ավելի ձգված է, այլ կերպ ասած, ունի մեծ էքսցենտրիսիտետ, կամ արբանյակ, որը պտտվում է իր ուղեծրով հակադարձ ուղղությամբ, կամ նրա ուղեծրի թեքումը հասարակածային հարթությանը չափազանց մեծ է։

Կատեգորիա:Աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Կատեգորիա:Երկնային մեխանիկա
Առաջինն առաջնայինները (գիրք)

**Առաջինն առաջնայինները** () (1994) ինքնազարգացմանն ուղղված գիրք է գրված Սթիվեն Քովիի և Ռոջեր և Ռեբեկա Մերիլների կողմից։ Այն առաջարկում է ժամանակի կառավարման մոտեցում, որը օգնում է մարդուն հասնել արդյունավետության՝ սովորույթ դարձնելով առաջինը կատարել առաջնային գործերը։ Այս մոտեցումը հետագա զարգացումը ստացավ Սթիվեն Քովիի «Ամենաարդյունավետ մարդկանց յոթ սովորույթները» գրքում։
Գրքում ժամանակի կառավարման երեք փուլեր են առանձնացվում՝ առաջին փուլը գործերի ցանկն է, երկրորդ փուլը անձնական կազմակերպումը վերջնաժամկետներով և երրորդ փուլը խնդիրների արժեվորումն է, ինչպես Ֆրանկլինի պլանավորման մեջ։ "Ժամացույց և կողմնացույց"-ի անալոգով հեղինակները առաջարկում են որոշակիացնելով հիմնական ֆունկցիաները և սկզբունքները ապահովում են իսկական հյուսիսը և որոշում ենք, որ գործերն են ավելի կարևոր, այսինքն որոշումները կայացվում են ոչ թե ուղղակի ժամացույցով կարգավորելով, այլ կողմնացույցով՝ նպատակով և արժեքներով։ Նկատի ունենալով, որ մարդիկ ապրելու, սիրելու, սովորելու և ժառանգություն թողնելու պահանջ ունեն, նրանք առաջարկում են դուրս գալ «շտապի» շրջանակից դուրս գալ (նույնը, ինչ II քառակուսին է Քարտեզյան կոորդինատային համակարգում).
Իր գրքում, Քովին նկարագրում է հիմունքները, որով երկարաժամկետ նպատակներին ուղղված աշխատանքների գերակայություններն է որոշում հրատապ թվացող բայց իրականում ոչ կարևոր խնդիրների հաշվին։ Դա նրա մատրիցան է, որ դասակարգում է խնդիրները հրատապ ու ոչ հրատապ մի առանցքի շուրջ և կարևոր ու ոչ կարևոր մյուս առանցքի շուրջ։ Նրա 2 քառակուսին պարունակում է ոչ թե հրատապության, այլ կարևորության տարրեր։ Նա կարծում է, որ հավանաբար սրանք կանտեսեինք, մինչդեռ արդյունավետության հասնելու համար, պետք է կենտրոնանանք հենց այս գործերի վրա։
thumb|right|Կարևորության և հրատապության չորս քառակուսանի մատրիցա
thumb|left|Շաբաթական սևագիր թուղթ` դերերը բացահայտելու և կարևոր գործերը պլանավորելու համար, մինչ ժամանակացույցը լիովին լրացնելը։
Կարևոր տարրերը որոշվում են կենտրոնանալով մի քանի վճռորոշ գերակայությունների և վարքագծերի վրա, որոնք փոխփոխվում են ըստ անհատների, այնուհետ որոշելով փոքր նպատակներ յուրաքանչյուր վարքագծի համար յուրաքանչյուր շաբաթ կյանքի ամբողջական բալանսը պահպանելու համար։ Այդ որոշելու գործիքներից մեկը յոթ վճռորոշ դերերի ցանկն է, ամեն դերի համար երեքշաբաթյա նպատակներով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ինքնօժանդակման գրքեր
Կատեգորիա:Անհատի զարգացում
Կատեգորիա:1994 ոչ գեղարվեստական գրքեր
Ստեփան Եգիզարով

մինի|300px|Ստեփան Եգիզարովը ընտանիքի հետ Դերբենտում 1906 թվականին (վերևի շարքում, ձախից երրորդը)
**Ստեփան Քրիստափորի Եգիզարով** (), հայ օպերային երգիչ (բաս - բարիտոն)։
 
## Կենսագրական
Ստեփան Եգիզարովը ծնվել է Դերբենտում Եվդա Օսիպովայի և Խաչատուր ( Քրիստափոր) Եգիզարովի ընտանիքում։ Ավարտել է Լազարյան ճեմարանը։ 1885 - 1889 թվականներին մշակել է ձայնը Մոսկվայի կոնսերվատորիայում (Էրնստ Տալյաբուէի դասարան), իսկ 1889 - 1891 թվականներին սովորել է Կոմիսարժևսկու օպերայի և դրամատիկական ուսումնարանում։

1891 թվականին մասնակցել է Յարոսլավլում Ֆեոդոր Կոմիսարժևսկու աշակերտների կազմակերպած օպերային հատվածներից համերգին, նույն թվականին Թիֆլիսում ելույթ է ունեցել Մ. Իպոլիտ-Իվանովի ղեկավարած օպերային ընկերության խմբի կազմում՝ «Ֆաուստ» օպերայում (հայերեն)։
Երգել է նաև Կազանում (1892 - 1893), Աստրախանում, Վորոնեժում, Նովոչերկասկում, Պերմում, Արխանգելսկում, Կոստրոմայում, Տոմսկում, Պենզայում, Օրենբուրգում, Սանկտ Պետերբուրգում (1893 թվականին Պանայևսկի թատրոնում, 1898 թվականին «Արկադիա» թատրոնում), Մոսկվայում Մեծ Թատրոնում (Большой театр) 1897 թվականին կատարել է Ամոնսարոյի դերերգը։
1901 թվականից Սանկտ Պետերբվուրգի Ժողովրդական տան մեներգիչ էր։ Ա. Շաֆերի «Գնչուներ» օպերայի Երիտասարդ գնչուի առաջին մենակատարն է, նաև մասնակցել է «Վոլգայի վրա» օպերայի պրեմիերային։
## Ձայնը
Տիրապետել է ուժեղ և գեղեցիկ հնչողության դրամատիկ բարիտոնի, հստակ արտասանությամբ։ Հաջողությամբ ելույթ է ունեցել նաև բասային դերերգեր։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Корганов. Статьи, воспоминания, путевые заметки, библиография. - Ер., 1968. С. 272 
* Вокально-энциклопедический словарь 

Կատեգորիա:Հայ օպերային երգիչներ
Կատեգորիա:Բաս-բարիտոններ
Կատեգորիա:1864 ծնունդներ
Կատեգորիա:1938 մահեր
Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգիչներ
Կարպո (արբանյակ)

**Կարպո** (հին հունարեն՝ Καρπώ), կամ **Յուպիտեր XLVI** Յուպիտերի բնական արբանյակներից է։ Հայտնաբերվել է 2003 թվականին։

## Հայտնաբերումը
Հայտնաբերվել է 2003 թվականի փետրվարի 9-ին Սքոթ Շեփարդի գլխավորած գիտնականների խմբի կողմից Հավայան համալսարանում։ 2005 թվականի մարտի 30-ին նրան տրվել է պաշտոնական Կարպո անվանումը, մինչ այդ ժամանակավորապես անվանվել էր ****: Անվանվել է հունական դիցաբանության աստված Զևսի դստեր Կարպոյի պատվին։

## Ուղեծիրը
Կարպոն կատարում է ամբողջական պտույտ Յուպիտերի շուրջ 456 օր, 7 ժամ և 12 րոպե պարբերությամբ, առավելագույն հեռավորությունը մոլորակից 17,058 մլն. կմ։ Կարպոյի ուղեծիրը ձգված (էքսցենտրիսիտետը` 0,4316) և չափազանց թեքված է` թեքումը Լապլասի հարթությանը 51,628°:

Համարվում է, որ Կարպոն Ֆեմիստոյի պես չի պատկանում որևէ արբանյակների խմբի և հանդիսանում է միայնակ արբանյակ։

## Ֆիզիկական առանձնահատկությունները
Կարպոյի տրամագիծը կազմում է ընդամենը 3 կիլոմետր։ Խտությունը գնահատվում է մոտ 2,6 գ/սմ³: Ենթադրաբար կազմված է սիլիկատային ապարներից։ Չափազանց մուգ մակերևույթի ալբեդոն կազմում է 0,04։ Աստղային մեծությունը հավասար է 23,0m։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Յուպիտերի հայտնի արբանյակները (հեղինակ Սքոթ Շեփարդ)

Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Սամվել Նիկոյան

**Սամվել Պարգևի Նիկոյան** (), Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահ (2011-2012), քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն
Սամվել Նիկոյանը ծնվել է Անիի շրջանի Սառնաղբյուր գյուղում։

1982 թ. ավարտել է Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանը՝ ինժեներ-մեխանիկ մասնագիտությամբ, 1987 թվականին՝ ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ-լենինիզմի համալսարանի հայկական մասնաճյուղը։

1982-1990 թթ. աշխատել է Երևանի հիդրոապարատների գործարանում՝ ինժեներ-կոնստրուկտոր, ավագ ինժեներ, բաժնի պետ, արտադրության պետի տեղակալ, արտադրամասի պետ։ 1995 թ.՝ Երևանի փորձարարական-մեքենաշինական գործարանի գլխավոր ճարտարագետի տեղակալ, 1995-1998 թթ.՝ Հայաստանի առևտրաարդյունաբերական պալատի կազմակերպչական բաժնի վարիչ, 1998-2001 թթ.` «Հայմամուլ» ՊՓԲԸ փոխտնօրեն։ Արցախյան ազատամարտի տարիներին զբաղվել է զենք-զինամթերքի արտադրմամբ և առաքմամբ։ ԽՍՀՄ-ում ընդհատակյա գործող Ազգային միացիալ կուսակցության (ԱՄԿ) անդամ, հետագայում՝ ՀՀԿ անդամ։ ՀՀԿ խորհրդի անդամ։ 1997 թվականից «Երկրապահ» կամավորական միության անդամ է։ 2001-2003 թվականներին եղել է ՀՀԿ կազմակերպչական հանձնաժողովի նախագահ։

2003-2007 թթ.՝ ԱԺ պատգամավոր (համամասնական ընտրակարգ, ՀՀԿ)։ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների մշտական հանձնաժողովի անդամ։ Օտարերկրյա պետություններից և միջազգային կազմակերպություններից ստացված փոխառությունների, վարկերի, դրամաշնորհների և մարդասիրական օգնությունների օգտագործման արդյունավետությունն ուսումնասիրող ժամանակավոր հանձնաժողովի անդամ։ ԵԱՀԿ խորհրդարանական վեհաժողովի հայաստանյան պատվիրակության անդամ։

2007 թ. մայիսի 12-ին ԱԺ պատգամավոր է ընտրվել համամասնական ընտրակարգով Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունից։ ՀՀԿ խորհրդի անդամ, 2008 թվականից Միջխորհրդարանական միության հայաստանյան պատվիրակության ղեկավարն է։ 2009 թ. մայիսի 18-ին ընտրվել է Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահի տեղակալ։ 2011 թ. դեկտեմբերի 6-ին ընտրվել է Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահլ։

2005 թվականին հայկական բանակի կայացման և ամրապնդման գործում զգալի ավանդ ունենալու համար պարգևատրվել է Հայաստանի զինված ուժերի «Անդրանիկ Օզանյան» մեդալով, 2006 թվականին՝ Հայաստանի վարչապետի հուշամեդալով, Հայաստանի վարչապետի հուշանվերով (2014)։
2012 թ․ պատգամավոր է ընտրվել ՀՀԿ ցուցակով։
2017 թ․ պատգամավոր է ընտրվել ՀՀԿ ցուցակով։ 2021 թվականի դեկտեմբերի 18-ին ՀՀԿ-ը համագումարում վերընտրվել է ՀՀԿ-ը գործադիր մարմնի անդամ։

Ամուսնացած է, ունի երեք զավակ։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Փետրվարի 13 ծնունդներ
Կատեգորիա:Սառնաղբյուր գյուղում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 3-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 4-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 5-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀԿ անդամներ
Կատեգորիա:ՀՊՃՀ շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ՀՀ ԱԺ 6-րդ գումարման պատգամավորներ
Կատեգորիա:ՀՀ Ազգային ժողովի նախագահներ
Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:ՀՀ վարչապետի հուշամեդալակիրներ
Էլարա (արբանյակ)

**Էլարա** (), կամ **Յուպիտեր VII**, Յուպիտերի ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներից է։ Անվանվել է հունական դիցաբանության աստված Զևսի սիրուհու Էլարայի պատվին։

## Հայտնաբերումը
Յուպիտերի անկանոն արբանյակներից է։ Հայտնաբերվել է 1905 թվականին, հունվարի 2-ին Լիկի աստղադիտարանում։ Պաշտոնական անվանումը ստացել է միայն 1975 թվականին։

## Ուղեծիր
Էլարան ավարտում է իր ուղեծիրը Յուպիտերի շուրջ 11 740 000 կմ հեռավորության վրա, 259,64 օրում։ Ուղեծիրի շեղումը (էքսցենտրիսիտետ) կազմում է 0,22, տեղական լապլասի շեղման հարթությանը 26,6°։ Էլարան պատկանում է Հիմալիայի խմբին, որի կազմի մեջ են մտնում հինգ արբանյակներ, որոնք պտտվում են Յուպիտերի շուրջ 11-ից 13 միլիոն կմ  հեռավորության վրա, և ունեն մոտավորապես 27,5° ուղեծրի թեքում։ Այս ուղեծրի էլեմենտները տրվում են 2000 թվականի հունվարի դրությամբ, սակայն դրանք փոփոխվում են Արեգակի և այլ մոլորակների հետ փոխազդեցության արդյունքում։

## Ֆիզիկական բնութագիր
Էլարան ունի միջին տրամագիծ՝ 86 կմ։ Խտությունը գնահատվում է 2,6 գ/սմ3։ Ենթադրաբար կազմված է սիլիկատային տեսակներից։ Վերին մակերեսը տաք է, ալբեդոն կազմում ՝ 0,04։ Աստղային մեծությունը հավասար է 16,3m։ 12 ժամվա ընթացքում կատարում է մեկ պտույտ իր շառավղի շուրջ։

## Ծանոթագրություններ

## Հղում
* Էլարա, Յուպիտեի արբանյակ 
* Յուպիտերի արտաքին արբանյակներ

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Էվպորիե (արբանյակ)

**Էվպորիե** (), կամ **Յուպիտեր XXXIV**, Յուպիտերի անկանոն բնական արբանյակներից է, ունի հակադարձ շարժում։ Հայտնաբերվել է Սքոթ Շեփարդի ղեկավարած խմբի կողմից, հայտնաբերման մասին հայտարարվել է 2001 թվականին, սկզբում արբանյակը ստացել է **** ժամանակավոր անվանումը։

Էվպորիեն ունի մոտ 2 կմ տրամագիծ, և պտտվում է Յուպիտերի շուրջ միջինում 19&nbsp;302&nbsp;000 միլիոն կմ հեռավորության վրա, 550,7 օրվա ընթացքում։ Արբանյակի ուղեծրի թեքումը կազմում է 145,8° խավարածրի հարթության նկատմամբ (144,9° Յուպիտերի հասարակածի նկատմամբ), իսկ էքսցենտրիսիտետը 0,144 է։

Էվպորիեն պատկանում է Անանկեի խմբին, որի արբանյակները ունեն հակադարձ շարժում, հեռավորությունը մոլորակից ընկնում է 19,3 - 22,7 գիգամետր միջակայքում, իսկ ուղեծրի թեքումը մոտ 150° է։

Արբանյակի անունը տրվել է 2003 թվականին, այն անվանվել է Հունական դիցաբանության առատության աստվածուհի, հորա Էվպորիեի անունով. Զևսի և Թեմիսի դուստրը։

## Տես նաև
* Յուպիտերի արբանյակներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Սինոպե (արբանյակ)

**Սինոպե** (), Յուպիտերի անկանոն բնական արբանյակներից է, ունի հակադարձ շարժում։ Հայտնաբերվել է Լիկի աստղադիտարանում Սեթ Նիկոլսոնի կողմից, 1914 թվականին։ Անվանվել է  Հունական դիցաբանության կերպար Սինոպեի անունով։

Արբանյակը անունը ստացել է 1975 թվականին, մինչ այդ այն կոչվում էր Յուպիտեր IX: 1955-ց մինչ 1975-ը ընկած ժամանակահատվածում արբանյակը երբեմն անվանում էին «Հադես»։

## Ուղեծիր
thumb|left|300px|Պասիֆեի խումբ. Նկարում ցույց է տրվում Սինոպեի ուղեծրի էլեմենտները խմբի մյուս անդամների հետ:
Սինոպեն պտտվում է Յուպիտերի շուրջ  մեծ էքսցենտրիսիտետով և ուղեծրի թեքմամբ հակադարձ ուղեծրով։ Արբանյակի ուղեծրի էլեմենտները այս պահին գրանցված են 2000 թվականի հունվար ամսվա դրությամբ, սակայն դրանք անընդհատ փոփոխվում են կապված Արեգակի և մոլորակների ձգողական դաշտերի ազդեցությունների հետ։ Սինոպեն հատկացվում է Յուպիտերի արբանյակների Պասիֆեի խմբին։ Այնուամենայնիվ, նրա խմբի անդամներից տարբերվող միջին թեքվածության և գույնի պատճառով Սինոպեն կարող է լինել նաև անկախ մարմին, որի որսումը տեղի է ունեցել այլ պայմաններում, և կապված չէ խմբի մյուս անդամների ծագման պատճառի հետ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Սինոպեի տրամագիծը գնահատվում է 38&nbsp;կմ (ենթադրելով, որ ալբեդոն 0,04 է)։ Արբանյակը կարմիր է, ի տարբերություն Պասիֆեի, որը գորշ է։

Սինոպեի ինֆրակարմիր սպեկտրը նման է D դասի աստերոիդներին, և տարբերվում է Պասիֆեից։ Այս տարբերությունները խոսում են այդ երկու մարմինների ծագման տարբեր աղբյուրների մասին։

## Տես նաև
* Յուպիտերի արբանյակներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Դիա (արբանյակ)

**Դիա** (), կամ **Յուպիտեր LIII**, Յուպիտերի ուղիղ շարժմամբ անկանոն արբանյակներից է։ Հայտնաբերվել է Հավայան համալսարանի աստղագետների խմբի կողմից, որը ղեկավարում են Սքոթ Շեփարդը և Դևիդ Ջուիտը, հայտնաբերման մասին հայտնվել է 2000 թվականին, սկզբում արբանյակը ստացել է **** ժամանակավոր անվանումը։

Հայտնաբերումից հետո արբանյակը երկար ժամանակ չէր դիտաևրկվել և համարվում էր կորսված։ Կարծիք կար, որ այն ընթարվել է Հիմալիային և ստեղծել է Յուպիտերի շուրջ թույլ օղակ։ Այնուամենայնիվ, արբանյակը կրկին վերահայտնաբերվեց 2010 և 2011 թվականներին։

2015 թվականին արբանյակը անվանվել է հունական դիցաբանության աստված Զևսի սիրուհու Դիայի անունով, ում նա այցելել էր նժույգի տեսքով։

Դիան ունի մոտ 4 կմ տրամագիծ, և պտտվում է Յուպիտերի շուրջ միջինում 12&nbsp;118&nbsp;000 միլիոն կմ հեռավորության վրա, 287,0 օրվա ընթացքում։ Արբանյակի ուղեծրի թեքումը կազմում է 28,23° խավարածրի հարթության նկատմամբ, իսկ էքսցենտրիսիտետը 0,211 է։

Դիան պատկանում է Հիմալիայի խմբին, որի կազմի մեջ են մտնում հինգ արբանյակներ, որոնք պտտվում են Յուպիտերի շուրջ 11-ից 13 միլիոն կմ  հեռավորության վրա, և ունեն մոտավորապես 27,5° ուղեծրի թեքում։ Այս ուղեծրի էլեմենտները տրվում են 2000 թվականի հունվարի դրությամբ, սակայն դրանք փոփոխվում են Արեգակի և այլ մոլորակների հետ փոխազդեցության արդյունքում։

## Տես նաև
* Յուպիտերի արբանյակներ

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Մանսանարես (գետ)

**Մանզանարես** (), գետ Իսպանիայի կենտրոնում, Խարամա գետի վտակը։ Հոսում է Մադրիդ քաղաքով։

## Ուղղություն
Մանսանարեսը սկիզբ է առնում Նավասեռադայի մոտ գտնվող Սիեռա դե Գուադառամա լեռնաշղթայից։ Գետի վերին ավազանը պաշտպանված է որպես *Parque Regional de la Cuenca Alta del Manzanares*, բնական արգելանոց, որը ճանաչվել է ՅՈՒՆԵՍԿՈյի կողմից որպես բիոսֆերայի արգելոց։ Մանսանարեսը իր ակունքից հոսում է հարավ արևելյան ուղղությամբ և անցնում է Մանսանարես էլ Ռեալ միջնադարյան ավանով և սնուցում է Սանտիլանա ջրամբարը, ինչև Մադրիդի կարևորագույն սնուցող ջրամբարն է։ Այնուհետև գետը ուղղություն է վերցնում դեպի հարավ և մտնում է Էլ Պարդո, ինչը Մադրիդի սկիզբն է։
Գետի հունը փոխվել է քաղաքի շինությունների հատվածներում։ 2009 թվականին նախագծվել է Մադրիդ քաղաքի բնակիչների համար ստեղծել լողափային և այլ զվարճանքի վայրեր գետի ափին։
Մանսանարեսը անցնում է քաղաքի արևմտյան հատվածով, հետագայում դառնում է բաժանարար գիծ քաղաքի հին կենտրոնի Կարաբանչել և Ուերա թաղամասերի համար։ Այնուհետև գետը անցնում է Ատլետիկո Մադրիդ ֆուտբոլային ակումբի մարզադաշտ Վիսենտե Կալդերոնի մոտով։ Գետը դուրս է գալիս քաղաքի հարավային մասից։ Այնուհետև գետը ուղղություն է վերցնում դեպի արևելք դեպի Պերալես դել Ռիո գյուղ և թափվում Խարամա գետ, ավարտելով 83 կմ ճանապարհորդությունը։

## Պատմական կարևորություն
Մանսանարես գետը չնայած իր փոքրության մեծ պատմական նշանակություն է ունեցել Մադրիդ քաղաքի համար։ Քաղաքը հիմնել են Իսպանիա ներխուժած արաբները և բերբերները գետի հովտում գտնվող միջնաբերդի մոտ իններորդ դարում։

Գետը պատկերվել է 18-րդ և 19-րդ դարի սկզբի նկարիչ Ֆրանցիսկո Գոյայի նկարներում։

Մանսանարեսը ծառայել է որպես պաշտպանական գոտի Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում Մադրիդի պաշարման ժամանակ։ Ֆրանսիական կամուրջը բեկումնային կարևորություն է ունեցել իր մարտավարական դիրքի պատճառով։ Այստեղ ազգայնական զորքերը բազմիցս հետ են շպրտվել` չկարողանալով մուտք գործել քաղաքի կենտրոն։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Ատլանտյան օվկիանոսի ավազանի գետեր
Կատեգորիա:Եվրոպայի գետեր
Կատեգորիա:Իսպանիայի գետեր
Աշխարհառազմավարական կետ

**Աշխարհառազմավարական կետ** (), աշխարհագրական օբյեկտ, տարածք կամ ցամաքի մի մաս, որին տիրապետելը նշանակում է ունենալ էական ռազմական կամ տնտեսական առավելություն, որի հետևանքով էլ ձեռք է բերվում աշխարհաքաղաքական առավելություն։

## Տես նաև
* Աշխարհառազմավարություն

Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Կատեգորիա:Միջազգային անվտանգություն
Կատեգորիա:Ռազմական աշխարհագրություն
Աշխարհառազմավարություն

**Աշխարհառազմավարություն**, աշխարհաքաղաքականության ենթաբաժին, արտաքին քաղաքականության տեսակներից մեկը որտեղ ուշադրության կենտրոնում են աշխարհագրական ֆակտորները և դրանց ազդեցությունը քաղաքական և ռազմական գործունեությանը։ Ինչպես և այլ ռազմավարություններում, աշխարհառազմավարությունը վերաբերվում է միջոցների և նպատակների համապատասխանությանը, այսինքն երկրի պաշարները (լինեն դրանք թե սահմանափակ, և թե լայն) և նրա աշխարհաքաղաքական նպատակները (որոնք կարող են լինել տեղային, տարածաշրջանային կամ էլ գլոբալ)։

## Ծանոթագրություն

Կատեգորիա:Աշխարհառազմավարություն
Գառնիկ Սաֆարյան

**Գառնիկ Հրաչիկի Սաֆարյան** (), իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ Փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտի պետաիրավական հետազոտությունների բաժնի վարիչ։

## Կենսագրություն
Գառնիկ Սաֆարյանը ծնվել է 1951 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Երևանում, բանվորի ընտանիքում։ 1970-1972 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։

### Կրթություն
1972-1978 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։

## Կարիերա
Ուսումնառությունը զուգորդել է աշխատանքային պրակտիկայի հետ։
* 1976-1990 թվականներին աշխատել է որպես ավագ իրավախորհրդատու «Հայէլեկտրոմեքենա» և «Հայէլեկտրաապարատ» արտադրական միավորումներում։
* 1990-1994 թթ. աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող, համատեղության կարգով աշխատել է նաև ՀՀ Գերագույն Խորհրդում որպես գլխավոր փորձագետ։
* 1994 հունիսից մինչև 1998 թ. օգոստոսը աշխատել է ոստիկանության ակադեմիայում, որպես ամբիոնի պետ։
* 1998 թ. օգոստոսի 5–ից մինչև 2007 թ. օգոստոսի 31-ը գլխավորել է ՀՀ գլխավոր դատախազության Գիտաուսումնական կենտրոնը։
* 2008 թ. սեպտեմբերի 1-ից մինչև այժմ հանդիսանում է Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի Պետության և իրավունքի տեսության և պատմության ամբիոնի վարիչ։
* 1990 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը (նվիրված է միջնադարի հայ իրավաքաղաքական մտքի լուսաբանմանը)
* 2002 թ. մայիսին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսությունը և ստացել իրավաբանական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան (նվիրված է Հայաստանի երրորդ Հանրապետության իրավաստեղծ գործունեության, ինչպես նաև օրենսդրական համակարգի կատարելագործման հետ կապված հիմնախնդիրների տեսական և կիրառական վերլուծությանը)։

## Մենագրություններ
* «Իրավաստեղծ գործունեության և օրենսդրությանզարգացման հիմնահարցերը Հայաստանի Հանրապետությունում», 2004
* «Հայաստանիմիջնադարյան իրավունքը», 1996
* «Պետության և իրավունքի տեսության հիմնահարցեր» /համահեղինակությամբ, 2001
* «Հայ իրավաքաղաքական միտքը 11 - 13 -րդ դարերում», 1995
* «Իրավունքի տեսության հիմնահարցեր» (համահեղինակությամբ), 2003
* «Հռոմեական քաղաքացիական (մասնավոր) իրավունք», 1996
* «Հռոմեական իրավունք» (համահեղինակությամբ), 2002
* «Միջնադարյան հայ իրավունքը և իրավաքաղաքական միտքը X-XIII դդ. », 2008

Ընդհանուր առմամբ 13 մենագրության և ուսումնական ձեռնարկների և 36 գիտական հոդվածների հեղինակ է։

## Արտաքին հղումներ
* Գառնիկ Հրաչիկի Սաֆարյան

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1951 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Իրավաբանական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հայ իրավաբաններ
Կատեգորիա:Հայ պրոֆեսորներ
Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 24 ծնունդներ
Հանքավան

**Հանքավան**, բալնեոկլիմայական առողջավայր Հայաստանի Կոտայքի մարզում, մարզկենտրոնից 33&nbsp;կմ հյուսիս-արևմուտք, Երևանից 85&nbsp;կմ հյուսիս։ Գտնվում է Մարմարիկ գետի գեղատեսիլ կիրճում, բարձրությունը ծովի մակարդակից 2000 մետր։

Հանքավան է վերանվանվել 1949 թ.-ի նոյեմբերի 1-ին։

## Բնություն
Շրջապատված է լեռներով, որոնց լանջերը ծածկված են անտառներով և թփուտներով։

## Կլիմա
Կլիման մեղմ է, ամառը՝ չափավոր տաք (հուլիս-օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը՝ 16-18&nbsp;°C), ձմեռը՝ չափավոր ցուրտ (հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ -7&nbsp;°C), արևափայլքի տևողությունը՝ տարեկան 2200 ժ, տեղումները՝ 660 մմ։

## Բնակչություն
Բնակչության նախնիները այստեղ են գաղթել 18դ. և զբաղվել պղնձի հանույթով ու նախնական մշակմամբ։

Հանքավանի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է նաև անասնապահությամբ, հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ։

## Առողջարան և բուժումներ
Բուժիչ հիմնական միջոցներն են՝ լեռնային կլիման և «Հանքավան» հանքային ջուրը։ Հանքավանում գործում է «Հանքավան» առողջարանը (512 տեղանոց), ուր կիրառվում է ֆիզիոթերապիայի և բալնեոթերապիայի ժամանակակից բոլոր մեթոդները, մանկական առողջարանը, պանսիոնատները, հանքային ջրերի շշալցման գործարանը։ Բուժվում են ստամոքսաղիքային հիվանդություններով և նյութափոխանակության խանգարումներով տառապողները։ Հանքավանի բուժիչ միջոցների ազդեցության մեխանիզմների ուսումնասիրություններով զբաղվել են Ս. Միրզոյանը, Ռ. Գրիգորյանը, Ջ. Շմավոնյանը, Բ. Վարդազարյանը, Ա. Մաշուրը, Է. Մինասյանը, Լ. Թումանյանը և ուրիշներ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
Հանքավանում պահպանվել են եկեղեցի և 7-րդ դարի հուշակոթողներ։

## Տես նաև
* Հանքավանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Կոտայքի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի գյուղեր
Հայաստանի գետերի ցանկ

[մինի|Արաքսը [Հայաստանի և Իրանի սահմանում|346x346փքս]]

Հայաստանի ջրային հաշվեկշռում մուտքի տարեկան քանակը 18.5 միլիարդ մ3 է, որի կեսից ավելին գոլորշիանում է։ Մնում է 7.1 միլիարդ մ3, որի մի մասը վերածվում է մակերեսային հոսքի՝ գետակների, գետերի, կուտակվում է լճերում։ Մուտք գործող ջրերի ավելի փոքր մասը ներծծվում է հողի մեջ և առաջացնում ստորերկրյա հոսք։ Հայաստանի գետերը պատկանում են Արաքսի և Կուրի ավազաններին, համապատասխանաբար 76 և 24 տոկոսներով։ Հայաստանի նշանակալի գետերն են.

* Ախուրյան - 186 կմ, սկիզբ է առնում Արփի լճից։
* Մեծամոր - կարճ (40 կմ), բայց հանրապետությունում ամենաջրառատ գետն է։
* Քասախ - Մեծամորի ձախակողմյան խոշոր վտակն է, սկիզբ է առնում Արագած և Փամբակ լեռների լանջերից։
* Հրազդան - 141 կմ, սկիզբ է առնում Սևանա լճից։
* Արփա - հոսում է նեղ կիրճով, տեղ-տեղ ընդմիջվում է գոգավորություններով և հատելով Հայաստանի պետական սահմանը՝ Արաքսի մեջ է թափվում Նախիջևանի Հանրապետության տարածքում։
* Որոտան - Զանգեզուրի ամենամեծ գետն է (178 կմ), հովտի խորությունը տեղ-տեղ հասնում է մի քանի հարյուր մետրի։
* Դեբեդ - 178 կմ, որը կազմավորվում է Փամբակ և Ձորագետ գետերի միախառնումից։

Հայտնի են նաև Ողջին, Մեղրիգետը, Աղստևը, Գետիկը և Ոսկեպարը։

Այս ցանկում ներկայացված են Հայաստանի հիմնական գետերը

## Ջրի որակի հետազոտություններ
2017 թ. կատարված ուսումնասիրությունները բազմաթիվ գետերում հայտնաբերել են վտանգավոր նյութերի թույլատրիելի կոնցենտրացիան գերազանցող քանակներ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Հայաստանի գետերը - Կրթադիտակ

Կատեգորիա:Գետերի ցանկեր ըստ երկրի
Հապալասենի

**Հապալասենի**,**Ղողնոշ**, (), հապալասազգիների ընտանիքի բույսերի ցեղ։ Հայտնի է 200 տեսակ։ Առավել տարածված են կարմիր, սև, կապույտ, բարձրաճ և խոշորապտուղ հապալասենիներ։ Հայաստանում աճում է անտառային շրջաններում։

## Կենսաբանական նկարագիր
[մինի|ձախից|Vaccinium vitis-idaea: Բուսաբանական նկարազարդումը Լինդմանի «''Bilder ur Nordens Flora''» գրքի, 1917-1926: <br />1 - ընձյուղը ծաղիկներով, <br />2 - [պտուղները, 3 - ծաղկի լայնակի կտրվածքը, 4 - առէջ]]
Բազմամյա հատապտղային կիսաթփեր են, բարձրությունը՝ 25-60 սմ-ից, 0,3-1 մ։ Տերևները հերթադիր են, կաշեկերպ, երկարավուն, ձվաձև, ծաղիկները տերևանութային են կամ գագաթնային, մեկական կամ ողկուզներում, երկսեռ, ծաղիկները՝ սպիտակ կամ բաց վարդագույն, պտուղները՝ խոշոր, գնդաձև, երկարավուն, մաշկը՝ նուրբ, մոմաշերտով։ Ծաղկում է հունիս-հուլիսին։ Պտուղը խոշոր, գնդաձև, երկարավուն, նուրբ մաշկով, բազմասերմ, հյութալի, քաղցրավունթթվաշ հատապտուղ է։

Ծաղկի բանաձև՝ \ast K_{(5)} \; C_{(5)} \; A_{5+5} \; G_{(\overline5)}

## Հայաստանում
Հայաստանում աճում է առնվազն 3 տեսակ՝ 
*Հապալասի կապույտ կամ հապլասենի ճահճային (*Vaccinium uliginosum*),
*Հապլասենի մրտենական (*Vaccinium myrtillus*)
*Հապլասենի կարմիր կամ հապլասենի սովորական (*Vaccinium vitisidaea*)։

## Տարածում
Տարածված է Լոռու (Ֆիոլետովո, Մարգահովիտ գյուղիի շրջակայք), Կոտայքի (Հանքավանի շրջակայք), Գեղարքունիքի (Թաքաղաչի կիրճ, Սպիտակասար) մարզերում։ Աճում է վերին լեռնային, ենթալպյան և ալպյան գոտիներում (2800-3300 մ բարձրություններում), մարգագետիններում, անտառներում։

## Ենթադասեր և բաժիններ

* Subg. '''''Oxycoccus'''''
** Sect. *Oxycoccus* (տեսակներ''Vaccinium macrocarpon'', ''Vaccinium oxycoccus''…)
** Sect. *Oxycoccoides* (''Vaccinium erythrocarpum'')
* Subg. '''''Vaccinium'''''
** Sect. *Batodendron* (''Vaccinium arboreum''…)
** Sect. *Brachyceratium*
** Sect. *Bracteata* (''Vaccinium laurifolium''…)
** Sect. *Calcicolus* (''Vaccinium glaucoalbum''…)
** Sect. *Ciliata*
** Sect. *Cinctosandra*
** Sect. *Conchophyllum* (''Vaccinium nummularia''…)
** Sect. *Cyanococcus* (''Vaccinium angustifolium'', ''Vaccinium corymbosum''…)
** Sect. *Eococcus*
** Sect. *Epigynium* (''Vaccinium vacciniaceum''…)
** Sect. *Galeopetalum*
** Sect. *Hemimyrtillus* (''Vaccinium arctostaphylos'', ''Vaccinium cylindraceum'', ''Vaccinium padifolium''…)
** Sect. *Myrtillus* (''Vaccinium myrtillus'', ''Vaccinium parvifolium'', ''Vaccinium praestans''…)
** Sect. *Neurodesia*
** Sect. *Oarianthe*
** Sect. *Oreades*
** Sect. *Pachyanthum*
** Sect. *Polycodium* (''Vaccinium stamineum''…)
** Sect. *Pyxothamnus* (''Vaccinium ovatum''…)
** Sect. *Vaccinium* (''Vaccinium uliginosum''…)
** Sect. *Vitis-idaea* (''Vaccinium vitis-idaea''…)

## Կիրառում
Պտղամիսը պարունակում է շաքարներ, վիտամիններ։
Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (մուրաբա, ջեմ, հյութ ևն)։ Ունի հակալնդախտային և միզամուղ հատկություն։ Բազմացվում է կտրոններով։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
*  — ISBN 9781845938260

## Արտաքին հղումներ
* Հապալասենի - դասարան․ամ
* Հավամրգի, Հապալասենի - 1000 տերևուկ նախագիծ
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հապալասազգիներ
Կատեգորիա:Կիսաթուփեր
Հաս

**Հաս**, հարկ հին և միջնադարյան Հայաստանում։ Սկզբնապես հաս կոչվել են դրամական և բնամթերային ուղղակի հարկերը։ Սկզբնաղբյուրներում հիշվում է իբրև միանվագ անձնական դրամական տուրք, հողային եկամտահարկ կամ տուրք պատերազմական ավարից։ Եկեղեցական հարկային համակարգում հասը հոգևորականությանը տրվող տուրք էր, տասանորդ։ Ըստ ուսումնասիրողների՝ հասը Արշակունիների ժամանակ գլխահարկ (ծխահարկ) էր, իսկ արաբական տիրապետության, Բագրատունիների թագավորության և հետագա ժամանակաշրջանում՝ հողահարկ (Հակոբ Մանանդյան), վաղ միջնադարում հաստ հողահարկ էր (Նիկողայոս Ադոնց, Թ. Ավդալբեգյան), որը կազմել է բերքի 1/3, 1/4, 1/5 կամ 1/6 մասը։

Կատեգորիա:Հարկեր
Կատեգորիա:Հարկումը Հայաստանում
Հասան Ա Դոփյան

**Հասան Ա Դոփյան** կամ **Հասան Կրոնավորյալ** (ծ. և մ. թթ. անհտ.), XII դարի իշխան, զորավար։ Արցախի Առանշահիկների տոհմից, Սակառյան Վախթանգի որդին, Հաթերքի, Հանդաբերդի, Խաչենաբերդի և Հավքախադացի տերը։ 1140-ական թվականներից Արցախ-Խաչենում եղել է գահերեց։ Մարտերում բազմիցս հաղթել է սելջուկյան թուրքերին։ 1182 թ.-ին իշխանությունը հանձնել է ավագ որդուն՝ Վախթանգին, մտել Դադիվանք՝ տեղի առաջնորդ ու իր եղբայր Գրիգորիսի մոտ կրոնավորելու։ Կառուցել է Դադիվանքի փոքր եկեղեցին և վանական համալիրի օժանդակ շինությունները։

Կատեգորիա:Վերին Խաչենի իշխաններ
Կատեգորիա:Եռանշահիկներ
Կատեգորիա:Դոփյաններ
Պետության և իրավունքի պատմություն

**Պետության և իրավունքի պատմություն**, գիտաիրավական գիտություն, որը զբաղվում է պետության և իրավունքի համակարգի զարգացման պատմական օրինաչափության հայտնաբերմամբ և հետազոտությամբ։

## Տես նաև
* Պետության և իրավունքի տեսություն

## Գրականություն
* 

Կատեգորիա:Իրավունքի պատմություն
Արբանյակ

[մինի|''[Մարս (մոլորակ)|Մարսի արբանյակներ Ֆոբոսը և Դեյմոսը*]]
*'Արբանյակ''', երկնային մարմին, որը պտտվում է որոշակի հետագծով (ուղեծիր) մեկ այլ մարմնի շուրջ (օրինակ մոլորակի) տիեզերական տարածությունում, ձգողության ուժի ազդեցության տակ։ Տարբերակում են արհեստական և բնական արբանյակներ։

Աստղագետների շրջանում կա կարծիք, որ արբանյակ պետք է համարել այն մարմինը, որը պտտվում է կենտրոնական մարմնի (մոլորակի, գաճաճ մոլորակի կամ աստերոիդի) շուրջ, այնպես, որ այս երկու մարմինների համակարգի ծանրության կենտրոնը գտնվում է կենտրոնական մարմնի մեջ։ Եթե կենտրոնը գտնվում է կենտրոնական մարմնից դուրս, ապա մարմինը չպետք է համարվի արբանյակ, այլ պետք է համարվի երկու կամ ավելի մոլորակներից (գաճաճ մոլորակներից, աստերոիդներից) կազմված համակարգի մաս։ Սակայն, Միջազգային աստղագիտական միությունը դեռ չի հաստատել արբանյակի ճշգրիտ սահմանումը։ Մասնավորապես ՄԱՄ-ը շարունակում է պաշտոնապես համարել Քարոնը որպես Պլուտոնի արբանյակ։

## Տես նաև
մինի|Արբանյակների համեմատական չափերը
* Արհեստական արբանյակ
* Բնական արբանյակ

Կատեգորիա:Աստղագիտական մարմիններ
Կատեգորիա:Ռուսական հայտնագործություններ
Պասիֆե (արբանյակ)

**Պասիֆե** (հին հունարեն՝ Πασιφάη), Յուպիտերի անկանոն արբանյակներից է։ Հայտնաբերվել է 1908 թվականին բրիտանացի աստղագետ Ֆիլիբերտ Ժակ Մելոտտի կողմից։ Առաջին անվանումը ստացել է 1908 թվականին **Յուպիտեր VIII**, երբեմն այն անվանում էին նաև «Պոսեյդոն»։ Իր անվանումը ստացել է միայն 1975 թվականին Կրետեի արքա Մինոսի կնոջ և մինոտավրոսի մոր անունով։

Արբանյակը նկատվել է Գրինվիչի աստղադիտարանում 1908 թվականի փետրվարի 28-ին կատարված դիտարկման լուսաթիթեղի վրա։ Նախորդ դիտարկումների լուսաթիթեղների վրա արբանյակը հայտնաբերվեց մինչև հունվարի 27-ի դիտարկումները։ Այն ժամանակ հայտնաբերված մարմինը ստացավ **** ժամանակավոր անվանումը, քանի որ այդ պահին պարզ չէր այն աստերոիդ է թէ Յուպիտերի արբանյակ։ Որպես մոլորակի արբանյակ հայտնաբերված մարմինը ճանաչվեց նույն թվականի ապրիլի 10-ին։

## Ուղեծիր
thumb|left|300px|Յուպիտերի անկանոն հակադարձ արբանյակները
Պասիֆեն պտտվում է Յուպիտերի շուրջ  մեծ էքսցենտրիսիտետով և ուղեծրի թեքմամբ հակադարձ ուղեծրով, այսինքն պտտվում է Յուպիտերի պտույտի ուղղությանը հակադարձ։ Նրա անունով է անվանվել Յուպիտերի արբանյակների Պասիֆեի խումբը, որի արբանյակները ունեն հակադարձ շարժում, հեռավորությունը մոլորակից ընկնում է 22,8 - 24,7 գիգամետր միջակայքում, իսկ ուղեծրի թեքումը 144,5° - 158,3° միջակայքում։ Արբանյակի ուղեծրի էլեմենտները այս պահին գրանցված են 2000 թվականի հունվար ամսվա դրությամբ, սակայն դրանք անընդհատ փոփոխվում են կապված Արեգակի և մոլորակների ձգողական դաշտերի ազդեցությունների հետ։

## Ֆիզիկական հատկություններ
Պասիֆեի տրամագիծը գնահատվում է 58&nbsp;կմ, այն ամենամեծ հակադարձ պտույտով արբանյակն է, և մեծությամբ երրորդը անկանոն արբանյակների միջև, Հիմալիայից և Էլարայից հետո։ Տեսանելի սպեկտրում արբանյակը ունի գորշ գույն, նման C դասի աստերոիդներին։

Պասիֆեի ինֆրակարմիր սպեկտրը նման է աստերոիդներին, և ենթադրաբար նրա ծագումը աստերոիդային է։ Այսինքն այն հանդիսանում է Յուպիտերի կողմից որսված աստերոիդի մաս, որի մյուս մասերն էլ հանդիսանում են Պասիֆեի խմբի մյուս արբանյակները։

## Տես նաև
* Անկանոն արբանյակ
* Յուպիտերի արբանյակներ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
*Պասիֆեի մասին  ՆԱՍԱ-ի Solar System Exploration կայքում 
*Դևիդ Ջուիտի էջեր 
*Սքոթ Շեփարդի էջեր 
* Փոքր մոլորակների մենտրոն. Բնական արբանյակների էֆեմերիդների ծառայություն 

Կատեգորիա:Յուպիտերի արբանյակներ
Կատեգորիա:Անկանոն արբանյակներ
Արամ Տիգրան

մինի
**Արամ Տիգրան**, իսկական անունը **Արամ Մելիքյան** (), ժամանակակից հայազգի երգիչ և երաժիշտ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է հյուսիսային Սիրիայի Ալ-Քամիշլի քաղաքում։ Մասնագիտացել է ուդ նվագելու մեջ։ Քսան տարեկան հասակից իրեն նվիրել է երաժշտությանը, երգել է երեք լեզուներով՝ քրդերեն, արաբերեն և հայերեն։

Համարվում է լավագույն քուրդ երգիչներից և երաժիշտներից մեկը։ Ձայնագրել է շուրջ 230 երգ քրդերենով, 150՝ արաբերենով, 10՝ ասորերենով, 8՝ հունարենով։

Արամ Տիգրանը եղել է Քրդստանի բանվորական կուսակցության ցմահ առաջնորդ, այժմ՝ Թուրքիայի Էմրալի կղզում ցմահ ազատազրկման դատապարտված, քուրդ ազգի ազատագրական պայքարի առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանի ամենամտերիմ և ամենավստահելի մարդը։

Մահացել է Աթենքում 2009 թ. օգոստոսի 8-ին։ Ցանկանում էր թաղվել Դիարբեքիրում։ Սակայն երգչի ցանկությունը չկատարվեց, քանի որ թուրքական իշխանությունները թույլ չտվեցին հայազգի երաժիշտին թաղել Դիարբեքիրի հայկական գերեզմանոցում։ Այնուամենայնիվ, Դիարբեքիրի հայկական գերեզմանոցում կատարվեց Արամ Տիգրանի խորհրդանշական թաղումը, իսկ արդեն նրա համար փորված գերեզմանի հողը Դիարբեքիրի քաղաքապետ Օսման Բայդեմիրն իր հետ տեղափոխել է Բրյուսել, որտեղ թաղվել է հայտնի հայազգի երաժիշտը։

## Ալբոմներ
# *Çîyayê Gebarê*, Aydın Müzik, 2004.
# *Zîlan*, Aydın Müzik, 2004.
# *Serxwebûn Xweş E*, Aydın Müzik, 2004.
# *Kurdistan*, Aydın Müzik, 2004
# *Xazî Dîsa Zarbûma*
# *Rabin*
# *Evîna Feqiyê Teyran*
# *Keçê Dinê*
# *Ey Welato Em Heliyan*
# *Ay dilberê*
# *Daye min berde*
# *Diyarbekira serin*
# *Aydil*
# *Em hatin*
# *Heval Ferat*

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Արամ Տիգրան 
* Արամ Տիգրան ժամանակակից պատմութեան մէջ. Քիւրտ ժողովուրդի առասպել երգիչը

Կատեգորիա:Հայ երգիչներ
Կատեգորիա:1934 ծնունդներ
Կատեգորիա:2009 մահեր
Կատեգորիա:Օգոստոսի 8 մահեր
Կատեգորիա:Հայ կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Հայ երաժիշտներ
Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ
Հասմիկ

**Հասմիկ** կամ **Նազվարդ** (, -ից -*Նազվարդ*), ձիթենազգիների ընտանիքի թփերի կամ լիանների ցեղ։ Հայաստանում (Սյունիք, Լոռի, Տավուշ, Երևան) տարածված է 1 տեսակ՝ թփուտային հասմիկ (*J. fruticans*), որը 1մ բարձրությամբ թուփ է։

## Կենսաբանական նկարագիր
Տերևները հակադիր են կամ եռմասնյա, հերթադիր, հազվադեպ՝ պարզ, ծաղիկները՝ երկսեռ, հոտավետ, դեղին, միայնակ կամ վահանիկում հավաքված։ Պտուղը հատապտուղ է՝ գնդաձև, սև, փայլուն։ Ծաղկում է մայիս-հուլիսին։ Բազմանում է սերմերով, արմատային մացառներով։ 
Օգտագործվում է անտառապատման, կանաչապատման և գեղազարդիչ նպատակներով։

## Տեսակներ
մինի
մինի
մինի
մինի
մինի
մինի
Ըստ The Plant List-ի տվյալների։

Առավել հայտնի։
* , 
* 
* , 
* :

## Կիրառություն և նշանակություն
Օգտագործվում է անտառապատման, կանաչապատման և գեղազարդիչ նպատակներով։

## Գեղարվեստական գրականության մեջ
* Հասմիկ։ Աննա Սաքսե, «Հեքիաթներ ծաղիկների մասին», Ե., Դարակ, 2020, էջ 31-33։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
*Жасмин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 
*
* Gordon Cheers (Hrsg.)։ *Botanica*, Random House Australia 2003. Deutsche Ausgabe: Tandem Verlag GmbH 2003, ISBN 3-8331-1600-5.
* *Urania Pflanzenreich*. Band 4: Blütenpflanzen 2, 1. Ausgabe. Urania-Verlag, Leipzig 1994, ISBN 3-332-00497-2.

## Արտաքին հղումներ
* 
* 
* Confederate Jasmine

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Ձիթենազգիներ
Արմավենազգիներ

**Արմավենազգիներ** կամ **արմավենիներ** (լատիներեն՝ Palmae կամ Palmaceae), միաշաքիլ բույսերի ընտանիք է։

## Տարածվածություն
Հայտնի է մոտ 2000 տեսակ՝ տարածված արևադարձային և, մասամբ, մերձարևադարձային երկրներում՝ Ասիայի ու Հարավային Ամերիկայի անտառներում, սավաննաներում և անապատների օազիսներում։ Վայրի վիճակում հայտնի է միայն հովհարատերև (եվրոպական կամ գաճաճ) արմավենին (Իսպանիայում և Ֆրանսիայում)։ Հայաստանում որպես գեղազարդիչ բույսեր աճեցվում են արմավենու 2 տեսակ՝ փյունիկյանը և հովհարատերևը։

## Կենսաբանական նկարագրություն
Արմավենիների մեծ մասը ծառանման է, բունը սյունանման է՝ մինչև 60 մ բարձրությամբ, 80 սմ տրամագծով, հիմնականում՝ չճյուղավորված։ Որոշ արմավենիներ ցողուն գրեթե չունեն. թփուտային են կամ փաթաթվող լիաններ։ Մեծ մասի բունը ծածկված է թելիկներով, որոնք գոյանում են մեռած, թափված տերևների և կոթունների անոթաթելային խրձերից։ Տերևները լինում են կտրտված փետրաձև (փյունիկյան, կոկոսյան արմավենիներ), երկփետրաձև (կարիոտա) և հովհարաձև (տրախիկարպուս, խամերոքս, լիվիստոնա և այլն)։ Փետրաձև տերևների երկարությունը մինչև 22 մ է, հովհարաձև տերևների թիթեղների տրամագիծը՝ մինչև 4մ, իսկ կոթունների երկարությունը՝ մինչև 5 մ։ Տերևների երկարակեցությունը 1–7 տարի է։ Պտուղները հաղարջի մեծությունից մինչև 25 կգ են։

## Օգտագործումը
Արմավենիների գրեթե յուրաքանչյուր տեսակ որևէ օգուտ է տալիս մարդուն։ Փյունիկյան արմավենին տալիս է քաղցր պտուղներ՝ արմավներ (խուրմա)։ Արաբական երկրների և Հյուսիսային Աֆրիկայի օազիսներում դա մարդու հիմնական սնունդն է։ Մանր արմավներով ու դրանց կորիզներով կերակրում են ընտանի կենդանիներին։ Օվկիանիայի մոտ 10 հզ. կղզիների բնակիչներին կերակրում է հնդկընկույզի (կոկոսյան) արմավենին։ Նրա չհասունացած ընկույզների միջուկը պարունակում է կաթ, որը քաղցրահամ և ծարավը հագեցնող հյութ է։ Հասուն ընկույզների պատյանից պատրաստում են պարաններ, խսիրներ, ավելներ։ Ընկույզի պատյանն անվանում են կոյրա, իսկ չորացրած միջուկը՝ կոպրա, որից ստանում են կոկոսի յուղ։ Ծովամերձ արևադարձային երկրներում կոյրան և կոպրան արտահանման հիմնական ապրանքներն են։ Կոկոսյան արմավենուց ստացվում է նաև դիմացկուն ու թեթև փայտանյութ։ 
Արմավենիների շատ տեսակների ծաղկաբույլի ցողունի կտրվածքից հոսում է քաղցր հյութ, որից պատրաստում են շաքար, մաթ կամ գինի։ Յուղ ստանում են նաև աֆրիկյան յուղատու արմավենու մանր, ձիթապտղանման պտուղներից։ Սագոյան արմավենիների բնի միջուկում պարունակվող օսլայաշատ զանգվածը մանրացնելով ստանում են ալյուր (Ինդոնեզիայում և Մելանեզիայում)։ Որոշ արմավենիներից պատրաստում են բուսական մոմ։

## Տես նաև
* Արմավենի (անձնանուն)

## Արտաքին հղումներ
Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք I, Արմավենի 

Կատեգորիա:Ծառեր
Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ
Հավազգիներ

**Հավազգիներ** կամ **հավանմաններ** (*Galliformes*), թռչունների կարգ։

## Ընդհանուր բնութագիր
Հիմնականում միջին մեծության թռչուններ են։ Կենդանի զանգվածը՝ 80-120 գ-ից (լոր) մինչև 6 կգ (խլահավ)։ Հայտնի է մոտ 250 տեսակ, որից 6-ը՝  Հայաստանում։ Թռչում են արագ, սակայն ծանր և կարճատև։ Հեռավոր թռիչքը բնորոշ է միայն չվող հավազգիներին, օրինակ՝ լորերին։ Գետնի վրա արագ քայլում և վազում են։ Փետրավորումը խիտ է և կոշտ։ Սեռական երկձևությունը լավ է արտահայտված, արուները էգերից խոշոր են, ավելի վառ գունավորված։ Տարածված են ամենատարբեր վայրերում, հանդիպում են տունդրայում, անտառներում, տափաստաններում։ Հավազգիների մեծ մասն ապրում է գետնին, մի քանիսը նստում են ծառերի վրա, այնտեղ սնվում, սակայն բույնը դնում են գետնին։ Բացառություն են կազմում գոկոները և գոացինները, որոնք լրիվ ծառաբնակ են։ Հավազգիների մեծ մասը պոլիգամ է, զույգեր չեն կազմում, արուները սերնդի նկատմամբ խնամք չեն տանում։ Որոշ տեսակներ մոնոգամ են, զույգեր են կազմում։ Թխսում են հիմնականում տարին մեկ անգամ (12–30 օր), բացի լորերից և քարակաքավներից։ Սնվում են բուսական, երբեմն կենդանական կերով։ Հավազգիները ունեն տնտեսական մեծ նշանակություն, որսորդական կարևոր օբյեկտ են։ Օգտագործում են համեղ միսը, փետուրները։ Առանձին տեսակներ կարևոր են մարզական որսորդության համար։

## Հայաստանում
Հայաստանում հանդիպում է 6 տեսակ՝ կովկասյան մայրահավը (*Lyrurus mlokosiewiczi*), տարածված է Դիլիջանում, Վանաձորում, Հրազդանում, Բազումի, Փամբակի լեռներում։ Գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում, քարակաքավը (*Alectoris graeca*)՝ Վայոց ձորի մարզում, Գառնիում, Սյունիքում, Երևանի շրջակայքում, մոխրագույն կաքավը (*Perdix perdix*)՝ Կոտայքի մարզում, Սևանի ավազանում, Մեղրիում, ձմռանը՝ նաև Երևանի մոտակայքում, կասպիական վայրի հնդկահավը (*Tetraogallus caspius*)՝ Կապուտջուղ, Փամբակի, Բազումի, Գեղամա և այլ լեռներում, նաև գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում, լորը(*Coturnix coturnix*), որը հանդիպում է ամենուրեք և անդրկովկասյան փասիանը (*Phasianus colchicus*), որը գրեթե անհետացել է։

Կատեգորիա:Հայաստանի թռչուններ
Հավակատար

**Հավակատար** (), հավակատարազգիների ընտանիքի միամյա և բազմամյա բույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 5 (այլ տվյալներով՝ 80) տեսակ։

## Կենսաբանական նկարագիր
thumb|left|Բուսաբանական նկարազարդում Օ. Վ. Թոմի ''Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz'' գրքից, 1885
Տերևները հերթադիր են, ամբողջական, ծաղիկները՝ մանր, միասեռ (հազվադեպ՝ երկսեռ), կանաչ, դեղնավուն, վառ կարմրավուն՝ խմբված հասկանման ծաղկաբույլերում։
Ցողունը ճյուղավորվող է, կանգուն, փռվող, սպիտակ, կանաչավուն, կարմրավուն, թավոտ կամ անթավ, բարձրությունը՝ 20-100 սմ։ Տերևները հերթադիր են, ամբողջական, երկարավուն, երկարավուն-ձվաձև կամ հակադիր ձվաձև։ Ծաղկաբույլը հուրանանման է, ծաղիկները՝ միասեռ, մանր, թաղանթանման, կանաչ, դեղին, ծիրանագույն։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղն ընկուզիկանման է։ Սերմերը կլորավուն են, հարթ, փայլուն, ոսպանման՝ սև-շագանակագույն երանգով։

## Հայաստանում
Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝
*հավակատար սպիտակ (*A. albus*),
*հավակատար դիմակավորված (*A. graecizans*),
*հավակատար սովորական (A. retroflexus),
*հավակատար թելուկատերեվ (*A. blitoides*)։

Տարածված են գրեթե բոլոր մարզերում, իսկ հավակատար հուրանավոր (*A.hybridus*)՝ հանդիպում է միայն Լոռու
մարզում։ Աճում է աղբոտ վայրերում և որպես մոլախոտ՝ ուշ գարնանացան, շարահերկ բույսերի ցանքերում, բանջարանոցներում, տնկարկներում և այլն։

Հայաստանում հայտնի է 4 տեսակ. հուրանավոր, սպիտակ, դիմակավորված, սովորական՝ տարածված Ստեփանավանի, Մասիսի, Եղեգնաձորի, Սևանի աղբոտ վայրերում, ցանքատարածություններում։

## Նշանակություն
Որոշ տեսակների մատղաշ տերևներն ուտելի են (պարունակում են վիտամիններ C, E), որոշները մշակվում են որպես գեղազարդիչ բույս։

## Տեսակներ
Ռուսաստանում հայտնի են 4 տեսակ.
մինի
մինի

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
*Howard, Brian Clark. "Amaranth: Another Ancient Wonder Food, But Who Will Eat It?". National Geographic Online, August 12, 2013.
* Lenz, *Botanik der alt. Greich. und Rom.* Botany of old. (1859)
*J. Murr, *Die Pflanzenwelt in der griech. Mythol.* Plants in Greek Mythology. (1890)
*Fanton M., Fanton J. *Amaranth* The Seed Savers' Handbook. (1993)

## Արտաքին հղումներ
* ''Амарант'' на сайте USDA NRCS  Проверено 20 сентября 2008 г.
* Grain amaranth, Crops For A Future 
* Trivialnamen in vielen Sprachen.
* Lebensmittellexikon
* Anbau und Nährstofftabelle 

Կատեգորիա:Հայաստանի բուսական աշխարհ
Կատեգորիա:Հավակատարազգիներ
Հավճիչ

**Հավճիչ** կամ **Հավաճիչ**, բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Տայք նահանգի Ազորդաց փոր գավառում, Ազորդ (այժմ՝ Թորթում) գետի ափին, Հավճիչ լեռան վրա, Կարին տանող ճանապարհին։ IX-X դդ. բյուզանդական զորակայան Տայքում։ 940 թ արաբների՝ Կարինի վրա հարձակման ժամանակ բյուզանդացիները, որ զբաղված էին Հավճիչի կառուցմամբ, այրեցին այն և փախան արևմուտք։ Սակայն նույն դարի վերջերին Հավճիչը նորից վերականանգնվել է։ 1000 թ բյուզանդական Վասիլ կայսրը այստեղ է ընդունել Աբխազիայի թագավոր Բագարատին, Իբերիայի թագավոր Գուրգենին, Վանանդի թագավոր Աբասին, Վասպուրականից Սենեքերիմ և Գուրգեն իշխաններին։ Բյուզանդական կայսրության թուլացումից (XI դարի կես) հետո Հավճիչում հիմնվել է անկախ իշխանություն։ Արիստակես Լաստիվերցին հիշատակում է Հավճիչի իշխան, Հաշտենից գավառի տեր Իվանե Օրբելյանին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Էրզրումի մարզի հայկական բերդեր և ամրոցներ
Կատեգորիա:Տայքի բնակավայրեր
Հարսնասար

**Հարսնասար**, *Գյալինգայա, Գյալինկայա, Գյալինղայա, Կելինկայա*, լեռնագագաթ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզի և Ադրբեջանի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության սահմանագլխին, Վայքի լեռնաշղթայում։ Բարձրությունը 2773 մ։ Կազմված է կրաքարերից, մերգելներից, ավազաքարերից։ Վերին մասերը ձածկված են փարթամ արոտավայրերով, իսկ ցաձրադիր լեռնալանջերը խոտահարքներ են։ Բուսածածկույթը լեռնատափաստանային է։ Գնիշիկ գյուղից 4 կմ։ Ըստ ավանդության՝ պատերազմի ժամանակ տեսնելով, որ սարի ստորոտում տեղի ուեեցող մարտում զոհվել է իր սիրած տղան, աղջիկն իրեն սարից գցում է ցած և զոհվում է։ Իբր այդ պատճառով սարը կոչվել է Հարսնասար։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լեռներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Հայաստանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի լեռներ
Կատեգորիա:Ադրբեջանի լեռնագագաթներ
Կատեգորիա:Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության աշխարհագրություն
Օրգանական ապակի

250px|մինի|աջից|Պոլիմեթիլմեթակրիլատից պատրաստված աշխատանք
**Oրգանական ապակի**, **պոլիմեթիլմեթակրիլատ**, oրգանական պոլիմերների հիմքով, թափանցիկ, ամուր նյութեր, որոնք նման են սիլիկատային ապակուն։

## Հատկություններ
Սովորաբար օրգանական ապակի են անվանում պոլիստիրոլից և թերթավոր պոլիմեթիլմետակրիլատից պատրաստված իրերը։ Սովորական սիլիկատային ապակուց տարբերվում է փոքր խտությամբ ու փխրունությամբ, փափկեցման ցածր ջերմաստիճանով և բարձր առաձգականությամբ։ Օրգանական ապակին կիրառվում է ավիա-, մեքենա- և նավաշինության մեջ, ջերմատների, պատուհանների, գմբեթների և շենքերի գեղազարդային ապակեպատման համար։ Դրանից պատրաստում են գործիքներ, բժշկական պրոթեզներ, օպտիկական ոսպնյակներ և այլն։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք I, Օրգանական ապակի 

Կատեգորիա:Պոլիմերներ
Կատեգորիա:Պլաստմասսաներ
Կատեգորիա:Դիէլեկտրիկներ
Կատեգորիա:Կարբոնաթթուների էսթերներ
Կատեգորիա:Ապակի
Հերհեր (Վայոց ձորի մարզ)

**Հերհեր**, գյուղ Հայաստանի Վայոց ձորի մարզում, մարզկենտրոնից 32&nbsp;կմ արևելք, Արփա գետի աջակողմյան վտակ Հերհեր գետի միջին հոսանքի աջ կողմում։

## Բնակչություն
Հերհերի ազգաբնակչության փոփոխությունը.

## Տնտեսություն
Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ և պտղաբուծությամբ։

## Պատմամշակութային կառույցներ
մինի|ձախից|Ծիրանի այգի Հերհեր գյուղում
Հերհերից մոտ 1&nbsp;կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է VIII դարից հիշատակվող Սուրբ Սիոն մենաստանը՝ կազմված երկու եկեղեցուց և մատուռից։ Հերհերում՝ Սուրբ Սիոն միանավ եկեղեցին հնագույնն է (կառուցված կիսամշակ ավազաքարով) և ունի հայ ճարտարապետության համար եզակի հորինվածք, ուղղանկյուն թաղածածկ դահլիճը արևելքից և արևմուտքից ավարտվում է կիսաշրջանաձև աբսիդով։ Նրան հարավից կից Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (1282-1283) նույնպես միանավ է, թաղածածկ, արևելքում՝ երկու միմյանց հավասար կիսաշրջանաձև աբսիդներով։ Միանավ փոքրիկ մատուռը կից է Սուրբ Սիոն եկեղեցուն հյուսիսից։ Պարսպապատ մենաստանի գերեզմանոցում կան XIII-XVII դդ. արձանագրություններով խաչքարեր։ Գյուղամիջի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին (XIX դար) երկու զույգ մույթերով եռանավ բազիլիկ է։

Հերհերից հարավ պահպանվել են կիսավեր Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մատուռը (1296) և Սուրբ Գևորգ (Չիքի վանք, 1297) փոքր եկեղեցին, իսկ մոտ 1&nbsp;կմ հարավարևելյան, լեռան գագաթին՝ «Կապույտ» ոչ մեծ բերդը (XIII-XIV դարեր)։ Հերհերից 3&nbsp;կմ հյուսիս, գյուղատեղիում պահպանվել է կիսամշակ բազալտով կառուցված եկեղեցու աբսիդը, որի մոտ, պատվանդանի վրա կանգուն են երկու քանդակազարդ խաչքարեր։ Գյուղատեղիի շրջակայքում կան 1282 թ. մեծ ու շքեղ խաչքար, XIII-XV դդ. պարզունակ քանդակներով ոչ մեծ խաչքարեր, կենցաղային թեմաներով քանդակազարդ տապանաքարեր։

Գյուղում կան X-XV դարերի խաչքարեր, 2&nbsp;կմ հարավ՝ գյուղատեղի, իսկ 3&nbsp;կմ հյուսիս՝ գյուղատեղի։

## Տես նաև
* Հերհերի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի գյուղեր
Կատեգորիա:Վայք համայնքի բնակավայրեր
Խաչիկ Սամուելյան

**Խաչիկ Ստեփանի Սամուելյան** (), հայ ազգագրագետ, իրավագետ, պատմաբան և լեզվաբան, հայագետ։ Խաչիկ Սամուելյանը Հայաստանում ազգագրական գիտության հիմնադիրներից մեկն էր։ Նա մշակել էր տոտեմիզմի, մայրապետության, խնդիրների մի շարք, սովորութական իրավունքի որոշ հիմնահարցեր։

## Կենսագրություն
Խաչիկ Սամուելյանը ծնվել է 1873 թ. Ղրիմի Կերչ քաղաքում, քահանայի ընտանիքում։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Թեոդոսիայի գիմնազիայում։ 
* 1895-1900 թթ. սովորել և ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։
* 1901-1903 թթ. ուսանել է գերմանական Ենայի համալսարանում։ Արտասահմանից վերադառնալուց հետո Խաչիկ Սամուելյանը բնակություն է հաստատում Թիֆլիսում և մինչև 1907 թ. զբաղվում է ժուռնալիստիկայով։
* 1904-1905 թթ. եղել է «Կովկասյան գյուղտնտեսություն» ամսագրի քարտուղարը։ Այդ շրջանում նա բազմաթիվ հոդվածներով հանդես է գալիս պարբերական մամուլում։

## Հիշատակ
* Երևանի Էրեբունի համայնքի Խաչիկ Սամուելյան անվան թիվ 47 միջնակարգ դպրոց

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Խաչիկ Սամուելյան (Ծննդյան 100-ամյակի առթիվ)

Կատեգորիա:Հայ ազգագրագետներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ իրավագետներ
Կատեգորիա:Հայ լեզվաբաններ
Կատեգորիա:Հայ հայագետներ
Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ
Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի շրջանավարտներ