Այդին Այիմբետով

**Այդին Այիմբետով** (, ), Ղազախստանի ռազմաօդային ուժերի գեներալ-մայոր։

2015 թվականի սեպտեմբերի 2-ից 12-ը տիեզերական թռիչք է կատարել որպես 2-րդ բորտինժեներ տրանսպորտային մարդատար «Soyuz TMA-18M» տիեզերանավով դեպի Միջազգային տիեզերակայան (ՄՏԿ)։ Նա ՄՏԿ այցելող EP-18 արշավախմբի անդամ է եղել: Երկիր է վերադարձել «Soyuz TMA-18M» տիեզերանավով: Թռիչքի տևողությունը կազմել է 9 օր 20 ժամ 13 րոպե 51 վայրկյան:

## Կենսագրություն
left|200px|thumb|Աիդին Աիմբետովը Ղազախստանի փոստային նամականիշի վրա, 2015թ.
Այդին Այիմբետովը ծնվել է 1972 թվականի հուլիսի 27-ին ՂԽՍՀ-ի Տալդի Կուրգանի շրջանի Զարյա Կոմունիզմա գյուղում (այժմ՝ Ղազախստանի Ժետիսուի շրջանի Օտենայ գյուղում)։ Գալիս է Ջալայիր տոհմից։

1989 թվականին Թալդի Կուրգան քաղաքի թիվ 20 միջնակարգ դպրոցը ոսկե մեդալով ավարտելուց հետո նա ընդունվել է Արմավիրի բարձրագույն ռազմական ավիացիայի կարմիր դրոշի օդաչուների դպրոցը, որը կրում է ավիացիայի գլխավոր մարշալ Պ.Ս. Կուտախովի անունը։ Այն ավարտել է 1993 թվականին՝ ստանալով հրամանատարական մարտավարական կործանիչ ավիացիայի մասնագիտացում և օդաչու-ինժեների որակավորում։

1993 թվականի մայիսից ծառայել է Ղազախստանի Հանրապետության ռազմաօդային ուժերում՝ Տալդիկորգան քաղաքի մոտակայքում գտնվող Բարսի Ժետիսուի ավիաբազայում օդաչուի, ավագ օդաչուի և ավիացիոն ստորաբաժանման հրամանատարի պաշտոններում։ Նա տիրապետել է L-39, MiG-23, MiG-27, Su-27 ինքնաթիռներին։ Պարաշյուտային թռիչքների հրահանգիչ է և նաև ջրասուզակի սպա։ 1993 թվականին նա ներկայացրել է իր առաջին դիմումը տիեզերագնացների կորպուս ընդունվելու համար։ 2001 թվականի մայիսի 5-ին նա նորից ներկայացրել է իր դիմումը Ղազախստանի առաջին տիեզերագնացների կորպուսում ընտրվելու համար։ Այդ ընթացքում նա ունեցել է ավելի քան 470 ժամ թռիչքի ժամանակ և կատարել 360 պարաշյուտային թռիչք։ 2002 թվականի ամռանը, համատեղ տիեզերական թռիչք իրականացնելու մասին ռուս-ղազախական համաձայնագրի իրականացման շրջանակներում, նա բժշկական զննում է անցել Մոսկվայի բժշկական և կենսաբանական ինստիտուտում։ 2002 թվականի նոյեմբերի 9-ին նրան առաջարկվել է ընդգրկվել Ղազախստանի Հանրապետության տիեզերագնացների կորպուսում: 2002 թվականի դեկտեմբերի 17-ին նա հանձնել է գլխավոր բժշկական հանձնաժողովի քննությունը, և նրան թույլատրվել է մարզվել: 2003 թվականի մայիսի 29-ին նա սկսել է մարզվել ռուս տիեզերագնացների թեկնածուների կազմում։

2003 թվականի հունիսի 16-ից նա անցել է ընդհանուր տիեզերական պատրաստություն Յուրի Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնում (ՏՈՒԿ)՝ Աստղային քաղաքում։ 2005 թվականի հունիսի 28-ին հանձնել է ՉՊԿ-ի պետական ​​քննությունները գերազանց գնահատականով։ 2005 թվականի հուլիսի 5-ին միջգերատեսչական որակավորման հանձնաժողովի որոշմամբ նրան շնորհվել է «փորձարկող տիեզերագնաց» որակավորում: Նա շարունակել է մարզվել տիեզերագնացների խմբում՝ Միջազգային տիեզերակայան թռիչքի ծրագրի շրջանակներում: 2006 թվականին ավարտել է Ի. Ժանսուգուրովի անվան Ժետիսուի պետական ​​համալսարանի ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի ֆակուլտետը՝ մասնագիտանալով ֆիզիկայի և հաշվողական տեխնիկայի մեջ։

2008 թվականի նոյեմբերին տիեզերագնաց Մ. Ռ. Աիմախանովի հետ միասին նա դիտարկվել է որպես 2009 թվականի աշնանը տիեզերական թռիչքի գլխավոր անձնակազմի թեկնածու։ Սակայն 2009 թվականի ապրիլին Ռոսկոսմոսի ղեկավարությունը պաշտոնական նամակ է ստացել «ԿազԿոսմոսի» ղեկավարից, որ «ֆինանսական պատճառներով, կառավարության որոշմամբ, նրանք ղազախստանցի տիեզերագնացին հեռացրել են թռիչքից» (թռիչքը գնահատվել է 30 միլիոն դոլար)։

2009 թվականի դեկտեմբերի 15-ին Աիմբետովը երդվել է որպես «ԿազԿոսմոս»-ի նախագահի խորհրդական։ Ավելի ուշ նա աշխատել է որպես Ղազախստանի Հանրապետության ազգային տիեզերական գործակալության նախագահի խորհրդական, գործակալության բաժնի տնօրեն, իսկ 2011 թվականի մարտից՝ որպես Սուլթանգազինի տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտի տիեզերական տեխնոլոգիաների տեղեկատվական և կրթական աջակցության բաժնի վարիչի տեղակալ։ 2014 թվականի ապրիլին նա նշանակվել է «ԿազԿոսմոս» տիեզերական հետազոտությունների և տեխնոլոգիաների ազգային կենտրոնի տիեզերական ճարտարագիտության և տեխնոլոգիայի ինստիտուտի փոխտնօրեն։ 2012 թվականի գարնանից նա դասավանդել է Աստանայի դպրոցականների պալատի Երիտասարդ տիեզերագնացների դպրոցում և ղեկավարել է 3D մոդելավորման ակումբը։

2012 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Ղազախստանի Հանրապետության կառավարության թիվ 1304 որոշմամբ նրան շնորհվել է Ղազախստանի Հանրապետության տիեզերագնացի կարգավիճակ։ 2014 թվականին նրան շնորհվել է Ղազախստանի Հանրապետության ռազմաօդային ուժերի գնդապետի կոչում: 2014 թվականի մայիսին Ազգային տիեզերական գործակալության նախագահ Թալգատ Մուսաբաևը մամուլի ասուլիսում հայտարարել է, որ Աիմբետովը դիտարկվում է որպես տիեզերագնացի հիմնական թեկնածու, որը կարող է 2017 թվականին Ղազախստանից Միջազգային տիեզերակայան մեկնել։

2016 թվականի հունվարի 5-ին «Ղազախստան» ԲԲԸ «Ղարիշ Սապարի» տիեզերական համակարգերի ստեղծման և շահագործման գծով փոխնախագահ նշանակելու մասին հրամանագիր է ստորագրել «Ղազախստան» ԲԲԸ «Ղարիշ Սապարի» տիեզերական համակարգերի ստեղծման և շահագործման գծով փոխնախագահ Ա. Աիմբետովը։

Ղազախստանի Հանրապետության նախագահի 2016 թվականի մայիսի 5-ի թիվ 245 հրամանագրով նրան շնորհվել է ավիացիայի գեներալ-մայորի զինվորական կոչում։

## Տիեզերական թռիչքի նախապատրաստում
2015 թվականի մայիսի 26-ին Ղազախստանի ներդրումների և զարգացման նախարարության Աէրոտիեզերական կոմիտեի մամուլի ծառայության ղեկավար (որին փոխանցվել են ԿազԿոսմոսի գործառույթները) Էրբոլ Դավլետովը ՌԻԱ Նովոստիին ասել է, որ «ԿազԿոսմոսը» քննարկել և աշխատել է տիեզերագնաց Աիդին Աիմբետովին Միջազգային տիեզերական կայան ուղարկելու հարցի շուրջ՝ բրիտանացի երգչուհի Սառա Բրայթմանի փոխարեն, որը 2015 թվականի մայիսի 13-ին հրաժարվել էր 10-օրյա տիեզերական թռիչքից։
 
2015 թվականի հունիսի 22-ին Տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնի միջգերատեսչական հանձնաժողովը Աիմբետովին հաստատել է որպես «Soyuz TMA-18M» տիեզերանավի տիեզերական թռիչքի մասնակից։ Հուլիսին նրա կարգավիճակը փոխվել է «բորտինժեներ-2»-ի՝ համաձայն նրա որակավորման։ Ռուս տիեզերագնաց Սերգեյ Պրոկոպևը նշանակվել է Աիմբետովի պահեստային տիեզերագնաց։ «Soyuz TMA-18M» տիեզերանավի Բայկոնուրի տիեզերակայանից թռիչքը նախատեսված էր 2015 թվականի սեպտեմբերին։ Ռուս տիեզերագնաց Սերգեյ Վոլկովը և եվրոպացի տիեզերագնաց Անդրեաս Մոգենսենը պատրաստվում էին Աիմբետովի հետ ուղեծրային թռիչքին։

2015 թվականի հուլիսի 28-ին Պետական ​​բժշկական հանձնաժողովի որոշմամբ նա առողջական վիճակը ճանաչվել է տիեզերական թռիչքների համար առողջ մարդ։ 2015 թվականի օգոստոսի 6-7-ը նա մասնակցել է նավի գլխավոր անձնակազմի բորտինժեների համապարփակ վերապատրաստմանը։ Օգոստոսի 7-ին անձնակազմը անցել է «Soyuz TMA-M» սիմուլյատորի վրա անցկացվող եզրափակիչ վարժանքը։ Օգոստոսի 10-ին միջգերատեսչական հանձնաժողովը ՄՏԿ-45/46/ԹՍ-18 հիմնական և պահեստային անձնակազմերի անդամների հետ միասին խորհուրդ է տվել շարունակել թռիչքային նախապատրաստական ​​​​վարժանքները Բայկոնուրի տիեզերակայանում։ 2015 թվականի օգոստոսի 18-ին «Soyuz TMA-18M» օդաչուավոր տիեզերանավի հիմնական անձնակազմը ժամանել է Բայկոնուրի տիեզերանավի տարածք և սկսել պատրաստվել թռիչքին: 2015 թվականի օգոստոսի 26-ին «Ռոսկոսմոս»-ի և «ԿազԿոսմոս»-ի միջև կնքվել է պայմանագիր՝ ղազախ տիեզերագնաց Աիմբետովի՝ որպես բորտինժեների, դեպի Միջազգային տիեզերական կայան թռիչքի համար, սեպտեմբերի 1-ին, պետական ​​հանձնաժողովի որոշմամբ, նա հաստատվել է որպես «Soyuz TMA-18M» անձնակազմի 2-րդ բորտինժեներ։

## Տիեզարական թռիչք

Թռիչքը սկսվել է 2015 թվականի սեպտեմբերի 2-ին։ «Soyuz TMA-18M»-ն՝ անձնակազմով, որը բաղկացած էր հետևյալներից. տիեզերանավի հրամանատար Ս. Վոլկովը, բորտինժեներներ Ա. Այմբետովը և Ա. Մոգենսենը թռիչք կատարել են Մոսկվայի ժամանակով ժամը 7:37-ին Բայկոնուրի տիեզերակայանի թիվ 1 մեկնարկային համալիրից (Գագարինի մեկնարկ) դեպի Միջազգային տիեզերական կայան։ Սա Գագարինի կայանից մեկնարկային տիեզերանավի 500-րդ մեկնարկն էր։ Տիեզերանավի մոտենալը Միջազգային տիեզերակայան տեղի է ունեցել երկօրյա սխեմայով։ Սեպտեմբերի 3-ին, ժամը 8:40-ին, նավը զորաշարժ կատարեց՝ 1989 թվականին մեկնարկած ճապոնական մեկնարկային տիեզերանավի օգտագործված երրորդ փուլը շեղելու համար։ Նավի ուղեծրային կայանին կցումը կատարվել է ավտոմատ ռեժիմով սեպտեմբերի 4-ին։ «Soyuz TMA-18M» TPK-ն ժամը 10:39-ին կցվել է Միջազգային տիեզերական կայանի ռուսական հատվածի «Պոիսկ» փոքր հետազոտական ​​մոդուլին (MRM2):

Տիեզերական թռիչքի ընթացքում Աիմբետովը անցկացրել է մի շարք ֆիզիկական և տիեզերական փորձեր, մասնավորապես՝ «Փոթորիկ», «Թուլացում», տիեզերքում մարդկանց վրա ճառագայթման ազդեցության ուսումնասիրման փորձ, ինչպես նաև Արալի և Կասպից ծովերի էկոլոգիայի տիեզերական մոնիթորինգ։ Աիմբետովը իր հետ ուղեծիր տարավ Ղազախստանի Հանրապետության դրոշը և Ղազախստանի ռազմաօդային ուժերի դրոշը, ինչպես նաև «Դաստարխան-6» փորձի համար վիտամինային հավելումներով լի սառեցված չորացրած ղազախական ազգային ուտեստներ՝ այրան, իրիմշիկ (ոչխարի կաթից պատրաստված կոշտ պանիր), չորթան, չորացրած ձիու կաթ, խարչո ապուր, թխվածքաբլիթներ և ղազախական ոճի միս։

Աիմբետովը և Մոգենսենը ԹՍ-18 այցելու արշավախմբի անդամներ էին։ Նրանց վերադարձը Երկիր տեղի ունեցավ 2015 թվականի սեպտեմբերի 12-ին՝ «Soyuz TMA-16M» տիեզերանավի վրա, որը հրամանատարում էր տիեզերագնաց Գ. Ի. Պադալկան, ով Միջազգային տիեզերակայանում էր 2015 թվականի մարտի 27-ից։ Սեպտեմբերի 12-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 00:29-ին, «Soyuz TMA-16M» տիեզերանավը անջատվել է Միջազգային տիեզերակայանից, իսկ ժամը 3 ժամ 32 րոպե 34 վայրկյանին վայրէջքի մոդուլը հաջողությամբ վայրէջք է կատարել ղազախական տափաստանում՝ Ջեզկազգան քաղաքից 146 կիլոմետր հարավ-արևելք։ Աիմբետովի թռիչքի տևողությունը կազմել է 9 օր 20 ժամ 13 րոպե 51 վայրկյան։ Նա դարձել է Ղազախստանի Հանրապետության առաջին քաղաքացին, որը թռավ տիեզերք։

Աիմբետովի դեպի Միջազգային տիեզերական կայան թռիչքի պայմանագիրը արժեցել է մեկ միլիարդ հարյուր միլիոն ռուբլի։

## Ընտանիք, անձնական կյանք, հոբբիներ
Ամուսնացած է Լիլիա Ալմուխանբետովնա Աիմբետովայի հետ՝ ծնված Բայկոնուր քաղաքում։ Նա տնային տնտեսուհի է։ Ընտանիքն ունի երեք երեխա. որդի` Ամիր (ծնված 1998 թվականին), դուստրեր՝ Դիանա (ծնված 2000 թվականին) և Դայանա (ծնված 2006 թվականին)։

Նախընտրում է հեծանիվ քշել, ամռանը՝ անվադողերով սահել, իսկ ձմռանը՝ դահուկավազք։

## Մրցանակներ և կոչումներ
* Ղազախստանի ժողովրդական հերոս (14.10.2015)։
* Հայրենիքի շքանշան (14.10.2015)։
* «Ղազախստանի օդաչու-տիեզերագնաց» կոչում (14.10.2015)։
* «Ղազախստանի Հանրապետության անկախության 20 տարի»` մեդալ։
* «Տիեզերք առաջին մարդու թռիչքի 50-ամյակ» կրծքանշանը «ԿազԿոսմոս»-ի գերատեսչական պարգև։
* Թալդիկորգանի պատվավոր քաղաքացի (15.10.2015)։
* «Ավիացիայի գեներալ-մայոր Թալգատ Բեգելդինով» հուշամեդալ («Ղազախստանի Հանրապետության զինված ուժերի վետերաններ» հանրապետական ​​հասարակական միավորում)։
* «Ղազախստանի ոստիկանության 25 տարի» հոբելյանական մեդալ։
* Ավիացիայի գեներալ-մայոր (05.05.2016)։
* «Խաղաղություն և ներդաշնակություն» շքանշան («Бейбітшілік пен Келісім») (2024, Ղազախստանի ուղղափառ եկեղեցի)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* 

Կատեգորիա:Խորհրդային տիեզերագնացներ
Կատեգորիա:Ղազախներ