Ատամնային վնասվածք

**Ատամնային վնասվածք** ատամների և/կամ պերիօդոնտի (լնդերի, պերիօդոնտալ կապանային հյուսվածքի, ալվեոլար ոսկրի), ինչպես նաև մոտակա փափուկ հյուսվածքների՝ շրթունքների, լեզվի և այլնի վնասում։

## Տեսակներ
մինի|Արմատային կոտրվածք
մինի|Ստորին ծնոտի պարզ կոտրվածք

### Ատամների վնասում
Ատամների վնասումներն են․

* Էմալի մակերեսային ճաքեր (միկրոճաքեր), որոնք չեն անցնում դենտինի շերտով
* Էմալի կոտրվածք
* Էմալի և դենտինի կոտրվածք
* Էմալի և դենտինի կոտրվածք՝ կակղանի ներգրավմամբ
* Ատամի արմատի կոտրվածք

**Պերիօդոնտալ վնասվածքներ**

* Սալջարդ (կապտուկ)
* Ատամի սուբլուքսացիա (ատամի թուլացում, ենթահոդախախտ)
* Ատամի լուքսացիա (տեղահանում, պտույտ)
** Էքստրուզիվ
** Ինտրուզիվ
** Կողային
* Ատամի ավուլսիա (ատամը ամբողջությամբ դուրս է գալիս ատամնաբնից)

### Ալվեոլյար ելունի կոտրվածքներ
մինի|Ստորին ծնոտի կոտրվածքի 3D համակարգչային տոմոգրաֆիա:
Գոյություն ունեն ալվեոլար կոտրվածքների հինգ տարբեր տեսակներ.

* Ատամնաբնի խտրոցի համակցված կոտրվածք****
* Ատամնաբնի խտրոցի կոտրվածք
* Ալվեոլար կոտրվածք (տեղային,սեգմենտալ)
* Վերին ծնոտի կոտրվածք**.** Լե Ֆորի կոտրվածք, ալվեոլյար ոսկրի այտային և ճակատային ելունների կոտրվածք
* Ստորին ծնոտի կոտրվածք

Ալվեոլը ներգրավող տրավմատիկ վնասվածքները կարող են լինել բարդ, քանի որ դրանք տեղի չեն ունենում մեկուսացված, շատ հաճախ համակցվում են ատամային հյուսվածքների այլ տեսակի վնասվածքների հետ:

**Ատամների կոտրվածքների նշաններ:**

* Ատամնակծվածքի խանգարում
* Բազմաթիվ ատամներ շարժվում են միասին՝ որպես սեգմենտ և սովորաբար տեղահանված են
* Հարակից լնդի կապտուկավորում
* Կոտրվածքի գծի երկայնքով լնդերը հաճախ պատռված են

**Հետազոտություն.** Պահանջվում է մեկից ավելի ռենտգենաբանական պատկեր՝ կոտրվածքի գիծը տեսնելու համար**:**

**Բուժում.** Տեղահանված ատամները վերատեղադրել ատամնաբնում տեղային անզգայացման տակ և շարժուն հատվածը անշարժացնել մետաղական սպլինթով 4 շաբաթ, կարել փափուկ հյուսվածքների բոլոր պատռվածքները**:**

### Փափուկ հյուսվածքների վնասվածքներ
մինի|Դիմային նյարդի ճյուղեր։ Դիմային նյարդը պետք է հետազոտել այտային վնասումների ժամանակ՝ նյարդերի հնարավոր վնասումները բացահայտելու համար:
Փափուկ հյուսվածքների վնասվածքները սովորաբար համակցված են ատամների վնասվածքների հետ: Սովորաբար վնասվում են շրթունքները, այտերը, լնդերը, սանձիկները և լեզուն: Ամենատարածված վնասվածքները շրթունքների և լնդերի վնասվածքներն են:

Կարևոր է կանխել օտար մարմինների ներթափանցումը վնասման օջախ։ Ցանկացած հնարավոր օտար մարմին հայտնաբերելու համար իրականացնում են ռենտգեն հետազոտություն:

Լնդերի փոքր պատռվածքները սովորաբար բուժվում են ինքնուրույն և միջամտություն չեն պահանջում: Այնուամենայնիվ, դրանք կարող են լինել ալվեոլար ոսկրի կոտրվածքի կլինիկական դրսևորումներից: Լնդերի արյունահոսությունը, հատկապես եզրերի շուրջ, կարող է ազդանշել ատամի պարօդոնտալ կապանային հյուսվածքի վնասվածք:

Այտային շրջանների ներգրավման դեպքում պետք է ուշադրությամբ զննել դիմային նյարդը և հարականջային հանգույցը։

Խորը հյուսվածքային վերքերը վերականգնում են շերտերով՝ դնելով ներծծվող հանգուցակարեր։

### Կաթնատամների վնասվածքներ
Կաթնատամների վնասվածքները ավելի հաճախ տեղի են ունենում երկուսից երեք տարեկան հասակում, ծնոտների շարժողական համակարգի զարգացման ժամանակ: Կաթնատամների վնասվածքների բուժման ժամանակ կարևոր է չվնասել մշտական ատամների սաղմերը․ կաթնատամների արմատների գագաթները գտնվում են մշտական ատամների սաղմերին շատ մոտ:

Հետևաբար, վնասված կաթնատամը պետք է ամբողջությամբ հեռացնել, եթե այն ներխուժել է զարգացող մշտական ատամի սաղմի մեջ: Երեխայի ծնողներին պետք է տեղեկացնել հնարավոր բարդությունների մասին, որոնցից են էմալի հիպոպլազիան, էմալի հիպոկալցեմիան, պսակի/արմատի տարանջատումները կամ ատամների ծագման հերթականության խանգարումները:

Հնարավոր հետևանքներից են ատամնակակղանի նեկրոզը, ատամնակակղանի խցանումը (օբլիտերացիա) և արմատի ռեզորբցիան: Նեկրոզն ամենատարածված բարդությունն է, և ախտորոշիչ գնահատումը սովորաբար կատարվում է ատամի գույնի հիման վրա և ռենտգեն հետազոտություններով:

### Մշտական ատամների վնասվածքներ
#### Ատամների վնասվածքներ

#### Պերիօդոնտալ վնասվածքներ

## Ռիսկի գործոններ
* Տարիք, հատկապես փոքր երեխաներ
*# Առաջնային ատամնաշարի փուլ (2-3 տարեկան, երբ երեխաների շարժողական ֆունկցիան զարգանում է և սկսում են սովորել քայլել/վազել
*# Խառը ատամնաշարի փուլ (8-10 տարեկան)
*# Մշտական ատամնաշարի փուլ (13-15 տարեկան)
* Արական > Իգական
* Եղանակ (Վնասվածքների մեծամասնությունը տեղի է ունենում ավելի շատ ամռանը, քան ձմռանը)
* Սպորտ, հատկապես շփումային սպորտաձևեր, ինչպիսիք են ֆուտբոլը, հոկեյը, ռեգբին, բասկետբոլը և այլն
* Լեզվի և շուրթերի փիրսինգ
* Բանակ
* Մթնոլորտային ճնշման կտրուկ տատանումներ։ Հաճախ լինում է սկուբա դայվինգով զբաղվողների և օդաչուների մոտ
* Երկրորդ աստիճանի ախտաբանական կծվածք

## Կանխարգելում
Ընդհանուր առմամբ կանխարգելումը հարաբերականորեն դժվար է, քանի որ գրեթե անհնար է կանխել պատահարները, հատկապես երեխաների մոտ, որոնք բավականին ակտիվ են: Սպորտի և այլ բարձր ռիսկ ունեցող գործողությունների ժամանակ (ինչպիսին է զինվորական մարզումը) պաշտպանիչ կապաների օգտագործումը ամենարդյունավետ միջոնցերից է ատամային տրավմաները կանխելու համար: Դրանք հիմնականում տեղադրվում են վերին ծնոտի ատամների վրա, քանի որ ատամնային տրավմաների ռիսկն ավելի բարձր է՝ համեմատած ստորին ատամների հետ: Կապաները պետք է լինեն հարմարավետ, ֆիքսող, անհոտ և պետք է պատրաստված լինեն անվնաս նյութերից: Այնուամենայնիվ, կապաները ամբողջությամբ չեն պաշտպանում վնասվածքներից՝ ավելին, նույնիսկ կանոնավոր օգտագործման դեպքում ատամնային վնասվածքների կանխարգելման արդյունավետությունը բարձր չէ, քանի որ օգտագործողները միշտ չեն գիտակցում լավագույն արտադրանքի կամ ճիշտ չափի ընտրության կարևորությունը, ինչը անխուսափելիորեն հանգեցնում է վատ արդյունքի։

**Կապաների տեսակներ**

* **Ստանդարտ**
** Խորհուրդ չի տրվում, քանի որ չի համապատասխանում բոլոր ատամներին
** Վատ ֆիքսացիա
** Վատ տեղավորում
** Շնչուղիների փակման և տեղաշարժումների ավելի բարձր ռիսկ շփումային սպորտաձևերի ժամանակ, որի հետևանքով կարող է դժվարանալ շնչառությունը
* **Ինքնակաղապարված/Եռացնել և կծել**
** Սահմանափակ չափ, որը կարող է հանգեցնել վատ տեղավորման բերանում
** Կարող է հեշտությամբ վերակաղապարվել, եթե աղավաղվել է
** Մատչելի
* **Անհատական պատրաստված**
** Պատրաստված է էթիլեն վինիլ ացետատից
** Կապաների ամենալավ տեսակն է
** Լավ ֆիքսացիա
** Թանկ

Ամենակարևոր միջոցառումներից մեկը ատամնային վնասվածքների մասին գիտելիքների իրազեկումը և փոխանցումն է դպրոցական երեխաներին և նրանց, ովքեր զբաղվում են այնպիսի սպորտաձևերով, ինչպիսին է օրինակ բռնցքամարտը։

## Բժշկական օգնություն
Բժշկական օգնությունը կախված է վնասվածքի տեսակից: Երեխաների առաջային ատամների վնասվածքների ժամանակ կաթնատամ կտրիչները չեն վերատեղադրվում: Վնասված օջախը պետք է մաքրել նրբորեն և երեխային տանել ատամնաբույժի մոտ: Չափահասների առաջային ատամները (որոնք սովորաբար ծկթում են մոտ վեց տարեկանում) կարող են անմիջապես փոխարինվել, եթե մանրեազերծ են: Եթե ատամը դուրս ընկած է, նախ պետք է համոզվել, որ դա մշտական ատամ է (առաջնային կաթնատամները չպետք է վերատեղադրել, փոխարենը վնասված օջախը մանրեազերծում են վնասված օջախը:

* Պետք է հանգստացնել հիվանդին:
* Եթե դուրս ընկած ատամը երևում է, ապա պետք է վերցնել այն՝ բռնելով պսակային հատվածից (սպիտակ մասից): Պետք է խուսափել արմատային մասին դիպչելուց:
* Եթե ատամը կեղտոտ է, ապա պետք է զգուշությամբ լվանալ այն հոսող ջրի տակ (մոտ տասը վայրկյան):
* Ապա ատամը պետք է վերատեղադրել (համապատասխանեցնելով մյուս ատամին):
* Վերատեղադրումից հետո հիվանդը, ատամների միջև դնելով կտոր կամ օրինակ թաշկինակ, ուժեղ կծում և պահում։
* Եթե հնարավոր չէ ատամը անմիջապես փոխարինել, ապա ցանկալի է ատամը տեղադրել Հանկի հավասարակշռված աղային լուծույթում, (եթե հասանելի չէ՝ կաթով լի բաժակի կամ հիվանդի թուքով լցված ամանի կամ կարելի է պահել բերանում (պահելով ատամների և այտի միջև, սակայն այս երեխաների դեպքում վերջին տարբերակը ռիսկային է, քանի որ մեծ է ատամը կուլ տալու հավանականությունը։ Ատամը ջրի մեջ չի կարելի պահել, քանի որ վնասվում են բջիջները։
* Անմիջապես պետք է փնտրել ատամնաբուժական օգնություն:

Երբ վնասված ատամները ցավոտ են պերիօդոնտալ կապակցային վնասվածքի պատճառով (օրինակ՝ ատամնային սուբլուքսացիա), վնասված ատամների ժամանակավոր սպլինթավորումը կարող է թեթևացնել ցավը և հեշտացնել սննդի ընդունումը։ Սպլինտավորում կատարում են միայն որոշակի իրավիճակներում: Դուրս ընկած մշտական ատամը պետք է նրբորեն լվանալ հոսող ջրի տակ և անմիջապես վերատեղադրել ատամնաբնի մեջ։ Ավելի ուշ ատամնաբույժը պետք է ժամանակավորապես սպլինտավորի:Դուրս եկած ատամի վերատեղադրման ձախողումը վնասվածքից հետո առաջին 40 րոպեների ընթացքում կարող է ունենալ շատ վատ հետևանքներ: Վնասված կաթնատամների բժշկական օգնությունը տարբերվում է մշտական ատամների բժշկական օգնությունից: Մշտական ատամնաշարը կարող է տուժել ատամների կոտրվածքներից, ներհրված ատամներից և ծկթման խանգարումներից կաթնատամների տրավմաների պատճառով: Առաջնահերթությունը միշտ պետք է լինի հիմնական մշտական ատամնաշարի հնարավոր վնասի նվազեցումը:

Այլ վնասվածքների համար կարևոր է պահել տարածքը մաքուր՝ օգտագործելով ատամի խոզանակ և հակասեպտիկ հեղուկ, ինչպիսին է քլորհեքսիդին: Խորհուրդ է տրվում սկզբնական շրջանում խուսափել փափուկ սննդից և շփումային սպորտաձևերից։

### Սպլինթավորում
Վնասված ատամը կարող է չամրանալ պերիօդոնտալ կապանի վնասման կամ ատամի արմատի կոտրվածքի պատճառով: Սպլինթավորումը ապահովում է ատամի ճիշտ դիրքը և կանխում է հետագա վնասվածքները բուժման ընթացքում: Սպլինթը կարող է լինել ճկուն և կոշտ: Ճկուն սպլինթները ամբողջովին չեն անշարժացնում ատամը և դեռ թույլ են տալիս իրականացնել ֆունկցիոնալ շարժում: Ի տարբերություն դրանց, կոշտ սպլինտները ամբողջովին անշարժացնում են վնասված ատամը: Ատամնային տրավմատոլոգիայի միջազգային ասոցիացիայի (IADT) ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս օգտագործել ճկուն, ոչ կոշտ սպլինթները կարճ տևողության համար՝ նշելով, որ և՛ պարօդոնտալ, և՛ կակղանային բուժումը խրախուսվում է, եթե տրավմատիկ ատամը կատարում է ֆունկցիոնալ շարժում , և եթե շինավորման ժամանակը չափազանց երկար չէ։

## Բարդություններ
Այսպիսի վնասվածքների հետևանքները անմիջական չեն, և դրանցից շատերը կարող են առաջանալ դեպքից ամիսներ կամ տարիներ անց: Բարդություննեից են ատամնակակղանի նեկրոզը, կակղանի խցանումը (օբլիտերացիա), արմատների ռեզորբցիան (ներծծում) և կաթնատամների տրավմաների ժամանակ մշտական ատամների վնասումները։ Ամենահաճախ հանդիպող բարդությունը կակղանի նեկրոզն է (34.2%): Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել , որ բազմաթիվ վնասվածքներ ունեցող ատամների մոտ ավելի մեծ է կակղանի նեկրոզի առաջացման հավանականությունը (61,9%), քան մեկ վնասվածք ունեցող ատամների մոտ (25,3%)։
մինի|Պատկերը ցույց է տալիս մոխրագույն, գունաթափված վերին աջ առաջին կտրիչը, ինչընշանակում է, որ ատամը կենսական նշանակություն չունի

### Կակղանի նեկրոզ
Նեկրոզը սովորաբար առաջանում է կամ իշեմիայի (ինֆարկտ) հետևանքով, որը պայմանավորված է ապիկալ անցքով արյունամատակարարման խափանմամբ, կամ ինֆեկցիայի հետևանքով՝ ատամնային տրավմայից հետո: Կակղանի նեկրոզի նշաններն են․

* Ատամի մոխրագույն գույն, որը չի փոփոխվում
* Պերիապիկալ շրջանի բորբոքային նշաններ ռենտգեն հետազոտության պատկերներում
* Ինֆեկցիայի ընդհանուր կլինիկական նշաններ՝ գերզգայունություն, տենդ, այտուց

Կաթնատամների դեպքում պետք է հեռացնել ատամները: Մշտական ատամների դեպքում իրականացնում են էնդոդոնտիկ բուժում:
մինի|Պերիապիկալ բորբոքման ռենտգենաբանական նշանները սովորաբար հայտնվում են նեկրոզված կակղանով ատամի մեջ

### Արմատների ռեզորբցիա
Ատամների տրավմատիկ վնասվածքներից հետո արմատի ներծծումը, անկախ նրանից, թե դրանք տեղակայված են արմատի մակերեսի երկայնքով, թե արմատախողովակների ներսում, վերքերի բուժման գործընթացների հետևանք է, որոնց ընթացքում յուրացվել է զգալի քանակությամբ պերիօդոնտ կամ կաղկան: Այնուամենայնիվ, այս գործընթացը կարող է առաջանալ նաև այն դեպքում, երբ արմատայխողովակը վնասված է։

### Կաղկանի խցանում (օբլիտերացիա)
Վնասված ատամների 4-24%-ը ունենում են կակղանի օբլիտերացիայի որոշակի աստիճան, որը բնութագրվում է ռադիոգրաֆիորեն կաղկանային տարածության կորստով և կլինիկական պսակի դեղնությամբ: Եթե չկան ախտանիշներ, ապա բուժում չի պահանջվում: Ախտանիշների դեպքում կաթնատամները հեռացնում են, իսկ մշտական ատամների դեպքում իրականացնում են թերապևտիկ միջոցառումներ։

### Մշտական ատամների վնասում
Կաթնատամների տրավմաները կարող են պատճառ դառնալ մշտական ատամների վնասման: Մշտական ատամների վնասումը, հատկապես զարգացման փուլում, կարող է ունենալ հետևյալ հետևանքները

* Պսակի դիլացերացիա
* Օդոնտոմա
* Մշտական ատամային սաղմերի սեկվեստրացիա (կրակալում)
* Արմատի դիլացերացիա
* Արմատի ձևավորման դադարում

## Համաճարակաբանություն
Ատանային տրավմաները ամենահաճախը հանդիպում են երիտասարդ մարդկանց մոտ՝ կազմելով մարմնի վնասվածքների 17%-ը 0-6 տարեկան տարիքում՝ համեմատած բոլոր տարիքների միջին 5%-ի հետ: Ավելի հաճախ հանդիպում են արական սեռի ներկայացուցիչների մոտ։ Ավելի շատ վնասվում են մշտական ատամները, քան կաթնատամները։

Բերանի խոռոչը կազմում է մարմնի ընդհանուր տարածքի 1%-ը, սակայն նրան բաժին է հասնում մարմնի բոլոր վնասվածքների 5%-ը: Նախադպրոցական երեխաների մոտ բերանային վնասվածքները կազմում են մարմնի բոլոր վնասվածքների 17%-ը։

Նախադպրոցական երեխաների գրեթե 30%-ի մոտ վնասվել են կաթնատամները: Մշտական ատամների ատամնային վնասվածքները տեղի են ունենում դպրոցական երեխաների գրեթե 25%-ի և չափահասների 30%-ի մոտ: Դեպքերը տարբերվում են տարբեր երկրներում, ինչպես նաև երկրի ներսում:

Ատամնային տրավմաները մանկության ընթացքում մշտական կտրիչների կորստի ամենահաճախակի պատճառներն են։

## Ատամնային վնասվածքները սպորտի ժամանակ
Սպորտի ժամանակ ստացած ատամնային տրավմաները ըստ տեսակի լինում են կարծր և փափուկ։ Կարծր հյուսվածքների վնասումներից են ատամների և ոսկրերի վնասումները, իսկ փափուկ հյուսվածքների վնասվածքներն են ատամների շրջակա փափուկ հյուսվածքների վնասվածքները։ Կարծր հյուսվածքների վնասվածքները կարող են առաջացնել կապտուկներ, ինչպիսին է «Բեթլի նշանը», որը ախտորոշիչ նշան է գանգի հիմի կոտրվածքի ժամանակ, և այսպես կոչված «Ռակունի աչքերը», որը ախտորոշիչ նշան է դեմքի միջին մասի կոտրվածքների ժամանակ: Այնուամենայնիվ, ատամների կոտրվածքները ծամողական վնասվածքների ամենատարածված տեսակն են։

* **Արմատահանված ատամների** ժամանակ վնասվածքից անմիջապես հետո մի քանի րոպեի ընթացքոում պետք է ցուցաբերել բժշկական օգոնություն։ Չցուցաբերելու դեպքում մեծ է ատամները կորցնելու վտանգը:
* **Պսակի վնասվածքները** բնորոշվում են էմալային պրիզմաների ձևափոխմամբ տրավմատիկ ուժի ազդեցության հետևանքով: Այսպիսի վնասվածքները սովորաբար դրսևորվում են որպես փոքր ճաքեր, որոնք ազդում են միայն էմալի վրա:
* **Միայն էմալի կոտրվածքները** թեթև են և հաճախ երևում են որպես ատամի պսակի եզրային հատվածների անկանոնություններ: Այս վնասվածքները հաճախ անտեսանելի են մարզիկների համար, քանի որ դրանք սովորաբար զգայուն չեն շոշափելիս կամ ջերմաստիճանի փոփոխության դեպքում: Այս կոտրվածքները չեն համարվում արտակարգ իրավիճակային և անմիջական բժշկական օգնության կարիք չունեն:
* **Էմալի և դենտինի կոտրվածքները** սահմանափակվում են էմալի և դենտինի շերտերով՝ ատամի ձևախախտումով, առանց կակղանի վնասման: Մարզիկները հաճախ բողոքում են օդի, սառնության կամ հպման նկատմամբ ավելացված զգայունությունից։
* **Էմալի և դենտինի կոտրվածքները, որոնք ներառում են նաև կակղանը** տարածվում են էմալի և դենտինի միջով մինչև կակղան: Եթե կակղանը կենդանի է, ապա դենտինի շերտում նկատելի է արյունազեղման դեղին օջախներ, և մարզիկները կարող են բողոքել սուր ցավերից: Անհրաժեշտ է ատամնաբույժի հետ անմիջական խորհրդակցություն։

## Տես նաև
Ատամի հեռացում

Ատամի էմալ

Ատամի պսակ

Ատամի արմատախողովակ

Ատամների պրոթեզավորում

## Արտաքին հղումներ

* Dental Trauma Guide, an interactive tool for evidence based dental trauma treatment
* International Association Of Dental Traumatology

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Անհետաձգելի բուժօգնություն
Կատեգորիա:Ատամնաբուժություն
Կատեգորիա:Ատամներ
Կատեգորիա:Ատամների հիվանդություններ
Կատեգորիա:Հոգեբանություն