Տիրումալա Վենկատեշվարայի տաճար

**Տիրումալա Վենկատեշվարայի տաճար** (, ), Վիշնուի մարմնավորումներից մեկին՝ Վենկատեշվարային նվիրված հինդուիստական տաճար։ Գտնվում է Վենկատադրի բլրի վրա, որը Տիրումալա լեռնաշղթայի յոթ բլուրներից մեկն է, որի ստորոտում է գտնվում Տիրուպատի քաղաքը (Չիտուր շրջան, Անդհրա Պրադեշ, Հնդկաստան)։ Տաճարի գլխավոր աստված Վենկանտեշվարան հայտնի է նաև այլ անուններով, որոնցից ամենատարածվածներն են Բալաջի և Շրինիվասա: Ըստ ավանդության՝ աստվածությունը Տիրումալայի բլուրների վրա է եղել Կալի յուգայի սկզբից (այսինքն՝ ավելի քան 5000 տարի) և ինքնաստեղծվել է, այսինքն՝ չի ստեղծվել մարդու ձեռքով: Շրի Վայշնավիզմի ավանդույթի հետևորդների համար տաճարը Դիվյադեշամի 108 ուխտագնացության վայրերից մեկն է: Գինեսի ռեկորդների գրքի համաձայն՝ Վենկատեշվարա տաճարը աշխարհի ամենաշատ այցելվող հինդուիստական տաճարն է։ Մինչև 2011 թվականը այն համարվել է աշխարհի ամենահարուստ տաճարը, ապա իր տեղը զիջել է Տրիվանդրամի Պադմանաբհասվամի տաճարին։

## Տաճարի ծագում և պատմություն
слева|thumb|250x250пкс|Տաճարի գլխավոր աստվածությունը Վենկատեշվարան է, որը հայտնի է նաև որպես Բալաջի և Շրինիվասա։
Ավանդույթի համաձայն՝ առաջին սրբավայրը կառուցել է Ռաջա Թոնդայմանը (*Thondaiman*), Թոնդայմանդալամի (*Thondaimandalam*) հին իշխանության թամիլ կառավարիչը, այն բանից հետո, երբ երազում տեսել է Վիշնուին։ 8-րդ դարում նա կառուցել է տաճարի առաջին գոպուրամը։

Վիշնուի կանգնած կերպարի՝ Վենգադամի կամ Վենկատադրիի մասին վաղ հիշատակումները հանդիպում են Ալվար սրբերի պոեզիայում: Առաջին երեք Ալվարները՝ Պոիգայը, Բհուտամը և Պեյը, վերաբերում են նրան: Ենթադրվում է, որ նրանք ապրել են մ.թ. 3-ից 8-րդ դարերում: Պոյգայը հիշատակում է աստծո պաշտամունքը ծաղկեպսակներով և խունկով, որի ծխից երկինքը մթնում է: Նա Վենկատադրի աստվածությանը նկարագրում է որպես հսկայական սև փղերով և օձերով պատկեր, որի հետ ապրում է իր կինը՝ Լակշմին: Ալվար Պեյը Տիրումալա լեռներում գտնվող Վիշնուին անվանում է Կրիշնա և ասում է, որ նա ներառում է նաև Շիվային: Մեկ այլ բանաստեղծ՝ Իլանգո Ադիգալը, որը ապրել է վեցերորդ դարում, նշում է, որ Վենգադամի բլուրների վրա, որտեղ կան բազմաթիվ ջրվեժներ, կանգնած է մի աստված՝ ձեռքում շանկհա և չակրա: Թիրումաջիսեյը վերաբերում է Վենգադամի բլուրների վրա Օնամի փառատոնին: Հայտնի Նամմալվարը տասնյակ տողեր է նվիրել Տիրումալային: Կուլաշեկհարան, ավելի ուշ շրջանի Ալվարներից մեկը, բացականչել է. «Ավելի լավ է լինել թռչուն ծառի վրա, ձուկ գետում կամ դռնապան Վենգադամի բլուրների տաճարում, քան երկնքի տիրակալ»:

Վենկատեշվարայի մասին առաջին տաճարային արձանագրությունը հայտնաբերվել է Տիրուչաների () Պադմավատի (Լակշմի) տաճարի պատերին։ Արձանագրությունը թվագրվում է 845 թվականին և նշում է, որ Պալավա ռաջան թանկարժեք լամպ է նվիրաբերել «Տիրուվենդագամի տիրակալի» կրակի ծեսի համար։ Նույն տաճարի պատերին գտնվող մեկ այլ արձանագրություն թվագրվում է 966 թվականին և խոսում է Վենգադամ բլրի վրա գտնվող տաճարից բրահմանների կողմից կազմակերպված կրոնական երթի մասին։ Տաճարը պահպանվել և ընդարձակվել է Հարավային Հնդկաստանի դինաստիաների բազմաթիվ ռաջաների կողմից, ովքեր երկրպագում էին Վենկատեշվարային: Նրանց թվում էին վասալներ և Կանչիպուրամի (9-րդ դար), Թանջավուրի չոլաների (10-րդ դար) և Մադուրայի Պանդյաների (13-րդ դար) որոշ ներկայացուցիչներ: 1310-1311 թվականներին Հարավային Հնդկաստանը հարձակման է ենթարկվել Դելիի սուլթան Ալա Ադ-դին Մուհամմադ Շահ I-ի հրամանատար Մալիկ Քաֆուրի բանակի կողմից, որը թալանել և ոչնչացրել է անհավատների տաճարներն ու սրբավայրերը: Մասնավորապես, Սրիրանգամի հայտնի տաճարը թալանվել և երկար ժամանակ լքված է մնացել: Այդ դժնակ իրադարձությունները, բարեբախտաբար, շրջանցել են Վենկատադրի բլուրները: Լեռները, որոնց վրա գտնվում էր տաճարը, դժվարհասանելի էին, և զավթիչները նախընտրում էին թալանել Մադուրայի և Չիդամբարամի հեշտությամբ մատչելի և հարուստ տաճարները: Թամիլական հարավի ավերված տաճարներից որոշ փախստականներ, այդ թվում՝ բրահմաններ, գաղթեցին Տիրուպատի: Նրանց հետ եկան նաև փրկված վայշնավական վանականները, որոնք պետք է մնային Տիրուպատիում մի քանի տասնամյակ մինչև 1371 թվականին զավթիչների վտարումը: Տաճարի մշակույթը ծաղկում ապրեց Վիջայանագարա կայսրության օրոք՝ 1336-ից 1630 թվականներին: Այն համարվում է Վենկատեշվարա պաշտամունքի «ոսկե դարաշրջանը»: Կառավարիչները առատաձեռնորեն գումար, ինչպես նաև ոսկի և այլ զարդեր էին նվիրաբերում՝ տաճարին աջակցելու համար: Ամենամեծ ներդրումը կատարել է Ռաջա Կրիշնադևարայան, որի ոսկու և թանկարժեք քարերի նվիրաբերությունները թույլ տվեցին ոսկեզօծել Վիմանան (սրբավայրի վերևում գտնվող աշտարակը):
[thumb|250x250пкс|Ռաջա Կրիշնադևարայայի [բարձրաքանդակային պատկերը]]

Տաճարները կարևոր դեր են խաղացել միջնադարյան Հնդկաստանի գյուղատնտեսության մեջ և Վենկատեսվարա տաճարը բացառություն չի եղել: Վիջայանագարա Ռաջայի հովանավորության ներքո տաճարը դարձել է ամենամեծը Հարավային Հնդկաստանում: 1450-1570 թվականներին տաճարը աջակցելու համար բրահմանների համայնքին փոխանցվեցին հարյուրից ավելի գյուղեր և մեծ գումարներ: Եվ սա նույնիսկ չի ներառում երեք հարյուր ամենահարուստ հովանավորների նվիրատվությունները, որոնց անունները հիշելու համար փորագրված են տաճարի քարե պատերին: Նվիրատվությունների մեծ մասը ծախսվել է տաճարի հողերի պահպանման, հիմնականում դրանց ոռոգման վրա: Տաճարի բյուջեն օգտագործվել է տաճարի լճակները վերանորոգելու, ջրատարներ անցկացնելու, ոռոգման համար ջրանցքներ փորելու, չոր հողերը ոռոգելու և դրանք վերօգտագործելու համար: Տաճարը և բրահմանների համայնքը ամբողջությամբ կախված էին պետական սուբսիդիաներից: Հետազոտողների կարծիքով՝ 16-րդ դարում՝ մինչև բրիտանական վերահսկողության տակ անցնելը, գյուղերի մոտ 90%-ը և դրամական նվիրատվությունների 50%-ը եկել են տեղական ռաջաներից:
[ձախից|thumb|Աննամաչարյայի արձանը Համաշխարհային [Տելուգու (լեզու)|տելուգու թանգարանում, բացվել է 2015 թվականին Անդհրա Պրադեշ նահանգի Վիշակհապատնամ քաղաքում։]]
Տիրուպատիում, որը գտնվում է բլուրների ստորոտում, ապրել է հայտնի հնդիկ երաժիշտ Աննամաչարյան (1408-1503), որը հայտնի է կարնատիկ երաժշտության ժանրի հորինմամբ: Նա ստեղծել է սանկիրտանաներ Վենկատեշվարայի պատվին: Հինդուիզմում Աննամաչարյան մեծարվում է Ալվարների հետ հավասար և համարվում է Նանդակայի՝ Վիշնուի սրի մարմնացում: Այսօր Աննամաչարիայի երաժշտական ստեղծագործությունները լայնորեն տարածված են և հասանելի են հնդկական մշակույթի երկրպագուներին։ 
1500-ական թվականներին մի հավատացյալ, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Հաթհիրամ, եկավ Տիրումալա և մնաց այնտեղ: Նրա մասին կա մի լեգենդ, թե ինչպես մի փիղ փրկել է Վենկատեշվարայի մի հավատացյալի, որը անարդարացիորեն մեղադրվում էր աստվածության զարդերը գողանալու մեջ: Հաթհիրամ Բհավաջին, այդպես էր հավատացյալի անունը, արդարացվում է և նշանակվում տաճարի վարչակազմում՝ նրա ֆինանսները կառավարելու համար: Հաթհիրամի շնորհիվ Տիրումալայում կազմակերպվում են աստվածությանը նվիրված հատուկ սևաներ (ծառայություններ), որոնք շարունակվում են մինչ օրս: Հաթհիրամից հետո առաջացավ դրամական նվիրատվությունները «հունդի» կոչվող մետաղական տարայի մեջ թողնելու ավանդույթ: Հաթհիրամը մեծարվում էր որպես սուրբ, և նրա հետևորդները նրան նվիրաբերեցին աշրամ և երկու մաթհա (աղոթատեղի) Տիրումալայում և Տիրուպատիում:

18-րդ դարի վերջին Տիրումալայում էր ապրում բանաստեղծուհի Վենգամամբան (Տարիգոնդա Վենգամամբա, 1730–1817), որը ստեղծագործել է տելուգու լեզվով՝ ի պատիվ Վենկատեշվարայի։ Վենգամամբայի ժողովրդականությունը համեմատելի է Աննամաչարյայի ժողովրդականության հետ, քանի որ նրա ստեղծագործությունները կատարվել են դասական դրամայի և պարի ներկայացումներում։ Վենգամամբան սկիզբ դրեց սրբացված սնունդ բաժանելու ավանդույթին՝ որպես Վենկատեշվարա պրասադ։ Պրասադը ներկայումս բաժանվում է Մատրուշրի Տարիգոնդա Վենգամամբա Աննապրասադ կենտրոնում։ Գիշերվա վերջին արատին՝ «Վենգամամբա արատին», երբ Վենկատեշվարային քնեցնում են, անվանակոչվել է նրա անունով։

Վիջայանագարա կայսրության անկումից հետո տաճարի վերահսկողությունն անցավ Կառնատակայի մուսուլման կառավարիչներին, ապա՝ բրիտանացիներին։ 1843 թվականին տաճարի և դրա կալվածքների կառավարումը հանձնվեց Տիրուպատիի Հաթհիրամջի վանքի Մութի Շրի Դևա Դոսիջիին։ Այլ կերպ ասած, վարչական վերահսկողությունն անցավ Հաթհիրամի հետևորդների ձեռքը։ 1932 թվականին տաճարային համալիրի կառավարումը փոխանցվեց հատուկ ստեղծված ոչ առևտրային կազմակերպությանը՝ «Տիրումալա Տիրուպատի Դևաստհանամսին»: Կազմակերպությունը աշխատանք է տվել ավելի քան 6000 մարդու: Այն ունի հյուրանոցներ, տնակներ, ճաշարաններ, հիվանդանոցներ, տրանսպորտային ընկերություններ և տուրիստական գործակալություններ, արվեստի թանգարան, յոգայի կենտրոն, մանկատուն, առևտրի կենտրոն և շատ ավելին: Տաճարի ռադիոկայանը հեռարձակվում է 17 լեզուներով։ Կազմակերպությունը ղեկավարում է Շրի Վենկատեշվարա համալսարանը, որն ունի 40 ֆակուլտետ: Այն նաև ֆինանսական աջակցություն է ցուցաբերում ԱՄՆ-ում և Եվրոպայում գտնվող վայշնավա տաճարներին:


**Տիրումալի տաճարի տեսարաններ**




## Ռամանուջան Տիրուպատիում
Տիրուպատիի պատմությունը սերտորեն կապված է Վիշիշտադվայտայի առաջատար աստվածաբան Ռամանուջայի հետ։ Չոլա դինաստիայի կառավարիչները հիմնականում Շիվայի երկրպագուներ էին։ Նրանք աջակցում էին իրենց սիրելի աստվածության տաճարներին և բրահմաններին, ինչի արդյունքում տեղական վայշնավական տաճարների պահպանման ծախսերը նվազեցին։ Ռաջենդրա Չոլայի գահակալության ժամանակ Վենգադամ բլրի վրա գտնվող տաճարի վիճակը այնքան վատացավ, որ Վենկատեշվարային ամենօրյա սննդի մատուցումը դադարեցվեց։ Ալվարի տեքստերի հավաքորդ Նաթհամունին, ոգեշնչված նրանց բանաստեղծություններից, 10-րդ դարում այցելել է Տիրումալա տաճար և պարզել, որ պարտադիր պաշտամունքը չի կատարվում։ Դրանից հետո Յամունաչարյան ողբում էր, որ տաճարը լքված էր, և աստծուն ծաղիկներ ու ջուր չէին զոհաբերվում։ Նրա թոռը, որը հայտնի էր որպես Տիրումալայ Նամբի անունով, իր երկու քույրերի հետ բնակություն հաստատեց տաճարի մոտ՝ աստվածության համար ծաղիկներ աճեցնելու և ջրվեժից ջուր բերելու համար։ Նրա քույրերից մեկը դարձավ Ռամանուջայի մայրը։

Երիտասարդության տարիներին Ռամանուջան այցելում էր Տիրուպատի՝ իր մորեղբոր՝ Տիրումալայ Նամբիից դասեր վերցնելու։ Արդեն հասուն տարիքում նա վերադարձավ Տիրուպատի՝ Շիվայի երկրպագու կառավարիչների օրոք տաճարի անկման պատճառով։ Ավանդությունը պատմում է, որ առաջին քահանա Գոպինաթի ժառանգորդ մի բրահման, պաշտամունքի կանոնների որոշ խախտումներից հետո, փախել է պատժից։ Տաճարը մնաց առանց քահանայի, և կրոնական ծառայությունները դադարեցին։ Դատարկ տաճարը սկսեցին օգտագործել Շայվաները և կատարվեցին Շիվային նվիրված ծեսեր։ Տեղի բնակչության շրջանում վեճ առաջացավ այն բանի համար, թե ում է նվիրված տաճարը։ Հակամարտությունը լուծելու համար Նարայանանի Ռաջա Յադավարայան (որը համարվում է Չոլա վասալ՝ Գատտիդեվա անունով, որը կառավարել է 1125-ից 1139 թվականներին) հրավիրեց Ռամանուջային, որը հայտնի էր իր աստվածաբանությամբ: Իշխանական արքունիքում տեղի ունեցավ աստվածաբանական բանավեճ, որի ընթացքում Ռամանուջան փայլուն կերպով ապացուցեց, որ Վենկատեշվարա աստվածը Վիշնուն էր։ Սակայն, կրոնական ներդաշնակությունը վերականգնելու համար Ռամանուջան կազմակերպեց խառը պաշտամունքի արարողություն։ Նա ժամանակավորապես ստանձնեց տաճարի վերահսկողությունը և մշակեց հատուկ կանոններ պուջա և կրոնական տոներ անցկացնելու համար։ Դրանք դեռևս նկատվում են և զգալիորեն տարբերվում են մյուս վայշնավական տաճարների ավանդույթներից։

Երբ Ռամանուջան Տիրուպատիում էր, նրան հասան հարավում տեղի ունեցող վայրագությունների մասին լուրերը։ Ռաջաներից մեկը երկրպագում էր Շիվային. նա հրամայել էր Գովինդարաջա (Վիշնու) մուրտիին հանել Չիդամբարամի տաճարից և խեղդել օվկիանոսում։ Չիդամբարամ բրահմանների մի խումբ եկել էր Տիրուպատի՝ Գովինդարաջայի փրկելու պատրվակով։ Ռամանուջան համոզեց կառավարիչ Գատիտևային տաճար կառուցել աքսորված աստվածության համար։ Պարթասարաթիի (Վիշնուն՝ Կրիշնայի կառապանի կերպարանքով) պատվին կառուցված հին սրբավայրի տեղում 1135 թվականին կառուցվել է Տիրուպատիի հայտնի Գովինդարաջա տաճարը ()։ Ռամանուջան իրենից հետո թողել էր տաճարային ծառայության լավ կազմակերպված համակարգ։ Տաճարի պահպանման ծախսերը բաժանվեց մի քանի հարուստ վայշնավա ընտանիքների միջև։ Բրահմաններից մի քանիսը գաղթեցին Տիրուպատի՝ ամենօրյա ծեսեր կատարելու համար։ Տիրումալա բլուրներում թույլատրվում էր ապրել միայն նրանց, ովքեր զբաղվում էին երկրպագությամբ և ուխտագնացությամբ։ Մնացած բնակիչներին հրամայվեց մնալ նախալեռներում՝ ստորին Տիրուպատիում։ Ծեսերի կատարումը վերագրվում էր բրահմանների որոշակի տոհմերին։ Արդյունքում, Վենկատեշվարայի ծառայությունը դարձավ ժառանգական։ Վերջապես, նա իր աշակերտին թողեց Տիրուպատիում՝ տաճարը հոգ տանելու համար։ Ռամանուջայի կողմից սահմանված կանոնները դեռևս պահպանվում են՝ ապահովելով Վենկատեշվարայի անխափան պաշտամունքը։

## Տաճարի աստվածություններ
Համաձայն համանուն ծիսական ավանդույթին պատկանող կանոնիկ տեքստի՝ «Վայխանասա Ագամա»-ն ներկայացված է հինգ աստվածությունների տեսքով։ Նրանք բոլորը միասին գտնվում են տաճարի գլխավոր սրբավայրում և կոչվում են «պանչա բերա» (պանչա բերամուլու), այսինքն՝ «հինգ աստվածություններ»։

**Մուլավիրան** կամ **Դրուվա Բերամը** (*Moolavirat, Dhruva Beram*) Վենկատեշվարայի գլխավոր կերպարն է։ Դա անշարժ քարե մուրթի է, որը երբեք չի լքում տաճարի գլխավոր սրբավայրը։ Մուլավիրան ամբողջ հասակով կանգնած է լոտոսի ծաղկի վրա, նա երկու ձեռքով բռնել է Վիշնուի, շանկհայի և չակրայի խորհրդանիշները, մինչդեռ մյուս երկու ձեռքերը ցույց են տալիս վարադա մուդրան (օրհնության ժեստ) և կատի մուդրան (ծնկի մոտ ժեստ), որոնք ցույց են տալիս աստվածության ոտքերը և հրավիրում են այցելուին ապաստան գտնել դրանցում (սարանագատի): Այն երբեք չի տեղաշարժվում իր տեղից, ինչի շնորհիվ մուրտիին տրվել է «անշարժ» («դրուվա») անվանումը։ Մուլավիրան համարվում է ինքնադրսևորված, այսինքն՝ ոչ մարդածին, և Տիրումալայի հոգևոր էներգիայի հիմնական աղբյուրը։ Այն զարդարված է զարդերով, այդ թվում՝ ադամանդե թագով, ադամանդե ականջօղերով, ապարանջաններով և այլն։ Վենկատեշվարայի կինը՝ աստվածուհի Լակշմին, պատկերված է Մուլավիրի աջ կրծքին։ Տեղական ավանդույթի համաձայն՝ նրան անվանում են «Վյուհա Լակշմի» կամ «Լակշմիի դրսևորում»։
слева|thumb|Մալայապպա Սվամին Սրի Դևիի և Բհու Դևիի հետ ամենամյա փառատոնի ժամանակ՝ ցանկությունների կատարման ծառի ֆոնին
**Բհոգա Սրինիվասան** կամ **Կաուտուկա Բերամը** (*Bhoga Srinivasa, Kautuka Beram*) իրենից ներկայացնում է Վիշնուի փոքրիկ, երեսուն սանտիմետրանոց արձան։ Բհոգա Սրինիվասան գլխավոր աստվածության ճշգրիտ արծաթե կրկնօրինակն է։ Այն 614 թվականին տաճարին նվիրաբերել է Պալավա դինաստիայի թագուհի Սամավան՝ տոների անցկացման համար։ Սրինիվասա բհոգան միշտ պահվում է Մուլավիրայի ձախ ոտքի մոտ և մետաքսե ժապավենով կապված է Վենկատեշվարայի գլխավոր պատկերին։ Ամեն օր աստվածությունը բազմաթիվ ծիսական ծառայություններ է ստանում Մուլավիրի անունով, ինչը նրան տվել է «հաճույք ստացող» (բհոգա) անվանումը։ Բհոգա Սրինիվասայի համար ամեն օր կատարվում է աստվածությանը գիշերային քնի համար պառկեցնելու ծեսը (էկանտա-սևա), իսկ չորեքշաբթի օրերին կատարվում է լոգանք 1008 արծաթե անոթներից վերցված սանդալափայտի մածուկով բուրավետ մաքուր ջրով (սահասրա-կալասա-աբհիշեկամ)։

**Ուգրա Սրինիվասան** կամ **Սնապանա Բերամը** (Ugra Srinivasa, Snapana Beram) մարմնավորում է Վենկատեսվարայի զայրացած կերպարը: Մինչև 1339 թվականը Ուգրա Սրինիվասան ծառայում էր որպես տաճարի շուրջ տոնական երթերին մասնակցող գլխավոր աստվածություն։ Վենկատեշվարայի հիմնական անշարժ պատկերի փոխարեն այն տարան, որպեսզի դարշանը կամ աստվածության տեսիլքը կարողանային տեսնել բոլոր նրանք, ովքեր նման հնարավորություն չունեին, օրինակ՝ հիվանդները կամ տկարները։ Ենթադրվում է, որ Ուգրա Սրինիվասան գլխավոր տաճարային աստվածն էր մինչև 10-րդ դարը, երբ այն փոխարինվեց Մուլավիրայով։ 1339 թվականից հետո Ուգրա Սրինիվասան փոխարինվեց մեկ այլ փոխադրելի աստվածությամբ՝ Մալայապպա Սվամիով։ Ուգրա Սրինիվասան մնում է տաճարի գլխավոր սրբավայրում ամբողջ տարվա ընթացքում և մասնակցում է արտաքին երթին տարին միայն մեկ անգամ՝ Կայշիկա Դևադասի փառատոնի ժամանակ (հոկտեմբեր-նոյեմբեր)՝ արևածագից առաջ։ Համաձայն հավատալիքի՝ զայրացած աստվածության ցերեկային երթը կարող է դժբախտություն բերել։ Ամեն օր Մուլավիրի անունով աստվածության համար կատարվում է մաքրագործման ծես, որը նրան տվել է «մաքրագործում ստացող» (սնապանա) անվանումը։

**Մալայապպա Սվամին** կամ **Ուցավա Բերամը** (Malayappa swami, Utsava Beram) ներկայումս հանդիսանում է Վենկատեշվարայի գլխավոր պատկերը, որը ներկայացնում է նրան տաճարի շուրջ տոնական երթերի ժամանակ։ Աստվածությունը Մուլավիրի ճշգրիտ կրկնօրինակն է։ Նա շրջապատված է իր երկու կանանցով՝ աստվածուհիներ Շրի Դևիով և Բհու Դևիով։ Մալայապպա Սվամին մասնակցում է տաճարային բոլոր տոներին և արարողություններին։ Բոլոր տոնակատարությունների ժամանակ Մալայապպա Սվամիին նվիրաբերում են բազմազան նվերներ, այդ թվում՝ թանկարժեք քարեր և պլատինից ու ոսկուց պատրաստված զարդեր։

**Կոլուվու Սրինիվասան** կամ **Բալի Բերամը** (*Koluvu Srinivasa, Bali Beram*) համարվում է տաճարի պահապան աստվածը։ Այն պատասխանատու է տաճարի գործերի պատշաճ կառավարման և դրա ֆինանսական բարեկեցության համար։ Տաճարի հանդեպ նրա պատասխանատվությունը նրան տվեց «զբաղված» («koluvu») անվանումը։ Ամեն առավոտ կատարվում է աստվածության պաշտամունք, իսկ օրվա ընթացքում նրան զեկուցում են տաճարի նախորդ օրվա եկամուտների և ծախսերի մասին, ներառյալ գործարքների գրառումների տրամադրումը։

Վենկատեշվարան ներկայացնող հինգ աստվածությունների հետ մեկտեղ, գլխավոր սրբավայրը պարունակում է այլ վաիշնավա աստվածություններ և սրբազան պատկերներ, որոնք մասնակցում են տոնական արարողություններին։ Դրանք ներառում են Սիտայի, Ռամի, Լակշմանայի, Ռուկմինիի, Կրիշնայի, Սուդարշանա Չակրայի պատկերները: Բացի այդ, տաճարային համալիրը ծառայում է Վիշնուի ուղեկիցներին՝ Անանտա-Շեշային, Գարուդային, Վիշվակսենային, Սուգրիվային, ինչպես նաև Շրի Վայշնավիզմի ուսուցչին՝ Ռամանուջային։



Պատկեր:Malayappa in swarnarathotsavam.jpg|Մալայապպա Սվամիի տոնական ելույթը տաճարի դրսում ոսկեզօծ կառքի վրա՝ շրջապատված ուխտավորներով

Պատկեր:Rama (Teppotsavam).jpg|Ռամի, Սիտայի և Լաքշմանայի փառատոնի մուրտիները Թեփոտսավամի նավարկության փառատոնի ժամանակ
Պատկեր:Malayappa in hamsa vahanam.jpg|Վիշնուի՝ Մոհինիի տոնական մուրտին՝ հագնված Սարասվատիի նման, կարապի վրա նստած



## Երկրորդական սրբավայրեր
Վենկատեշվարա տաճարի շրջակայքում և ներսում գտնվող սրբատեղիների ցանկ

## Տաճարի այցելություն և դարշան
[left|thumb|Հնդկաստանի վարչապետ [Նարենդրա Մոդիի այցը Տիրումալա Վենկատեշվարա տաճար, 2017 թվական]]
Ուխտավորները հավատում են, որ Վենկատեսվարան կատարում է ցանկություններ, բուժում է հիվանդություններ և վերացնում մեղքերը: Սա բացատրում է, թե ինչու է «ցանկությունների կատարման վայրը» այդքան տարածված հինդուների շրջանում։ Նրանք ուխտագնացության են գնում Տիրումալա լեռներ կյանքում առնվազն մեկ անգամ, իսկ նրանց մեծ մասը դա անում է ամեն տարի։ Ավանդաբար, ընտանիքները կամ ամբողջ կլանները այցելում են Վենկատեշվարա։ Ուխտավորները ժամերով սպասում են դարշան ունենալու կամ աստծուն տեսնելու համար։ Տաճարը հայտնի է իր երկար հերթերով, որոնք համարվում են ծիսակատարության մաս։ Ցածր եկամուտ ունեցող հնդիկ ընտանիքների անվճար հերթը կարող է տևել 6-ից 8 ժամ։ Հերթը ընդհանուր է՝ առանց տղամարդկանց և կանանց բաժանման։ Բազմաթիվ սենյակները, որտեղ մնում են սպասող մարդիկ, կոչվում են «Վայկունտամի հերթի համալիր»։ Հարուստ մարդկանց համար վաճառվում են դարշանի տոմսեր, որոնք թույլ են տալիս շրջանցել հերթի մի մասը և միանալ այն տաճարի մուտքին ավելի մոտ։ Վճարովի դարշանը թույլ է տալիս կրճատել սպասման ժամանակը մինչև մեկուկեսից երեք ժամ։ Օտարերկրացիներին թույլատրվում է մտնել տաճար, եթե նրանք ստորագրեն երդմնագիր, որում նշվում է, որ նրանք մեծարում են Վենկատեշվարային և ճանաչում նրան որպես աստված: Հինդուների համար հերթ կանգնելը աստվածությանը տեսնելու համար անհրաժեշտ ասկետիզմի մի մասն է։ Այցելության կանոնները պահանջում են, որ այցելուները սպասելիս երգեն Վենկատեշվարա մանտրան և բարձրաձայն կանչեն նրան («Վենկատարամանա Գովինդա, Գովինդա»): 2018 թվականին The Hindu թերթը հաղորդել էր, որ անվճար հերթում սպասման ժամանակը հասել էր ռեկորդային 15 ժամի:
thumb|210x210пкс|Տիրումալայի տաճարային համալիրի քարտեզը
Տաճարի համալիրի տարածքը զբաղեցնում է երկու հեկտար տարածք։ Շենքի ճարտարապետությունը բնորոշ է 10-րդ դարի Հարավային Հնդկաստանին։ Դարպասի վերևում գտնվում է գոպուրամ, որը զարդարված է աստվածությունների և էպիկական հերոսների բազմաթիվ քանդակներով։ Տաճարի ներսում կան մի քանի մատուռներ, որոնք նվիրված են Վիշնուի ուղեկիցներին և նրա հետ առընչվող կերպարներին, ինչպես նաև աչարիաներին։ Սրբարանի գլխավոր գմբեթը զարդարված է ոսկեզօծ վիմանայով, որը կոչվում է «երջանկության բնակավայր»։ Սրբավայր տանող գլխավոր դուռը ծածկված է ոսկե թերթերով և կոչվում է «ոսկե դարպաս»։ Սրբավայրը փոքրիկ սենյակ է, որի կենտրոնում Վենկատեշվարայի արձանն է, որն ամբողջությամբ ծածկված է ծաղկեպսակներով, հագուստով և զարդերով։ Ուխտավորները ընդամենը մի քանի վայրկյան ունեն աստվածությանը մի հայացք նետելու համար։ Այցելուների և սևադալների (կամավոր օգնականների) բազմությունը թույլ չի տալիս երկար մնալ սրբավայրի դռների առջև։ Սրբավայրի ելքի մոտ կան «հունդի»՝ մետաղական տարաներ, որտեղ ուխտավորները նվիրաբերում են գումար։ Այնտեղ բրահմանները անվճար բաժանում են պրասադ՝ օրհնված սնունդ՝ բրինձ և դեղին քաղցր գնդիկներ, որոնք կոչվում են լադու։ Դարշանից հետո լադու բաժանելու սովորույթը պահպանվել է 1715 թվականից ի վեր։ Դարշանի համար տոմսեր գնողներին տաճարի մոտ գտնվող ծածկած տաղավարում (TTD Laddu Counters) բաժանվում են մեծ լադուներ, որոնք մեծ պահանջարկ ունեն։

## Տիրումալայի տոներ
thumb|Բրահմոտսավամ. Մալայապա Սվամի Վահանա կառքով՝ փղի տեսքով
Տիրումալայի սրբազան բլուրներում գրեթե ամեն օր նշվում են կրոնական տոներ՝ տարին վերածելով մեկ անընդհատ տոնակատարության: Դարեր շարունակ տարվա ընթացքում նշվում է 433 տոն: Տիրումալայում տարբեր տոների մասին առաջին հիշատակումը հայտնաբերվել է Վենկատեշվարա տաճարի քարե արձանագրության մեջ, որը թվագրվում է 1380 թվականին: Բոլոր տոները բաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ թինգալ դիվասամ և վիշեշա դիվասամ: Առաջին խումբը ներառում է արեգակնային և լուսնային օրացույցի հատուկ օրերը, երբ երկնքում աստղերի բարենպաստ համադրություն կա: Երկրորդ խումբը ներառում է օրեր, երբ նշվում են նշանակալի իրադարձություններ, ինչպիսիք են Վիշնուի, ալվարների կամ աչարյաների մարմնավորումների ծննդյան օրերը: Երկու խմբերի տոների ցանկերը կարելի է գտնել 1488, 1504, 1562 և 1819 թվականների քարե արձանագրություններում: 1562 թվականի արձանագրությունը պարունակում է տաճարային տոների սպառիչ ցանկ, որոնցից 204-ը ընկնում են Վիշեշա Դիվեշամի վրա։

Տիրումալայի հին տոների մեծ մասը շարունակում է նշվել մինչ օրս։ Գլխավորը Սրիվարի Բրահմոտսավամն է՝ իննօրյա մեգատոնը, որը նշվում է ամեն տարի սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։ Տեղական լեգենդի համաձայն՝ սա այն օրն է, երբ Բրահման իջնում է Երկիր՝ Վենկատեշվարային երկրպագելու։ Այն առաջին անգամ նշվել է 966 թվականին, երբ Պալլավա դինաստիայի թագուհի Սամավաին հողատարածք է նվիրաբերել տաճարին, որից ստացված եկամուտն օգտագործվել է տոնը կազմակերպելու համար: Մինչև 1582 թվականը Շրի Վարի Բրահմոտսավամը տարեկան տասներկու անգամ է անցկացվել: Բրահմոտսավամի ժամանակ Մալայապպա Սվամիի տոնական մուրտին, իր երկու կանանց՝ աստվածուհիներ Սրի Դևիի և Բհու Դևիի հետ միասին, մասնակցում է տաճարի շուրջը կազմակերպվող երթին։ Նրանց փողոցներով տանում են կենդանիների և թռչունների տեսքով զարդարված կառքերով։ Երթը գլխավորում է դատարկ կառքը, որի մեջ, ենթադրաբար, անտեսանելիորեն ներկա է Բրահմա աստվածը։ Տոնական կառքերը ներկայացնում են արվեստի գլուխգործոցներ և խորհրդանշում են վահանաներին: Կառքերը պատկերում են տարբեր կերպարներ, այդ թվում՝ օձ Անանտա Շեշային, թռչուն Գարուդային, չակրա Սուդարշանային, ցանկություններ կատարող ծառ Կալպավրիկշային, առյուծին և այլն: «Բրահմոցավամի» տոնակատարությունն ուխտավորների և զբոսաշրջիկների է գրավում ամբողջ Հնդկաստանից և արտասահմանից:

Մեկ այլ հայտնի երկօրյա տոն է Վայկունտհա Էկադասին, որը նշվում է դեկտեմբեր-հունվար ամիսներին: Համարվում է, որ տոնի ընթացքում բացվում են Վիշնուի բնակավայրի՝ Վայկունտհայի անտեսանելի դարպասները, և բոլոր հավատացյալները կարող են զգալ աստվածային շնորհը: Վայկունտհա Էկադասիի օրը Վեկատեշվարա տաճարում տարին մեկ անգամ բացվում է հատուկ դարպաս (Վայկունտհա Դվարամ), որի միջով այցելուները մտնում են տաճարի ծաղիկներով զարդարված գլխավոր սրբավայր։
Երրորդ հանրաճանաչ տոնը՝ Ռաթհա Սապտամին, նշվում է ամեն տարի փետրվարին։ Այն նվիրված է Վիշնուին՝ Արևի աստված Սուրյայի կերպարանքով, որը պտտեցնում է իր յոթ ձիերին լծված Ռաթհան (կառքը)։ Սա խորհրդանշում է եղանակների փոփոխությունը և Սուրյայի ծննդյան օրը։ Ռաթհա Սապտամին խորհրդանշում է գարնան գալուստը և բերքահավաքի սկիզբը։ Տոնի ընթացքում Մալայապպա Սվամիի և նրա կողակիցների տոնական մուրտին յոթ տարբեր վահանաների վրա երթով դուրս է բերվում․ սա հերթափոխով կատարում են վաղ առավոտից մինչև ուշ գիշեր։ Տիրումալայի այլ հայտնի ամենամյա փառատոները ներառում են Ռամա Ավատարի օրը (Ռամնավամի), Կրիշնա Ավատարի օրը (Ջանմաշտամի), Ամանորի փառատոնը (Ուգադի), Թիավարության օրը, Վենկատեշվարայի զուգընկեր Պադմավատիի օրը և այլն:

## Տաճարի տեղագրություն
left|thumb|200x200px|Ավտոբուսի ստուգման կետ, վերջին կանգառը Տիրումալա լեռները բարձրանալուց առաջthumb|200x200px|Տիրումալա տանող լեռնային ճանապարհ և Գարուդայի ձև ունեցող ժայռերի տեսարան
Տաճարը գտնվում է 853 մետր բարձրությամբ Վենկատա բլրի վրա, որը Սեշաչալամ լեռնաշղթայի մի մասն է, որը կոչվել է առասպելական օձ Անանտա-Սեշայի անունով։ Գտնվում է Անդհրա Պրադեշ նահանգի Չիտուր շրջանում: Վենկատա լեռը Տիրումալա լեռնաշղթայի յոթ գագաթներից մեկն է, որը գտնվում է Տիրուպատի քաղաքի մոտ։ Հին թամիլական արձանագրություններում Վենկատա լեռը նկարագրվում է որպես թամիլական երկրի ամենահյուսիսային մասը։ Լեռները կազմված են կարմիր ավազաքարից, որը ձևավորվել է կավճի դարաշրջանում։

Տիրումալա տաճարային քաղաքը գտնվում է Տիրուպատիից 18 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ուխտավորները Տիրուպատի են ժամանում Չեննայից երկաթուղով՝ արագընթաց գնացքով, ինչը տևում է մոտ երեք ժամ։ Ճանապարհորդների մեծ մասը Տիրուպատիից Տիրումալա է հասնում մեկ ժամում սովորական ավտոբուսներով, որոնց կայարանը գտնվում է Տիրուպատիի երկաթուղային կայարանի մոտ։ Մյուս ճանապարհը ընտրում են խորը հավատքով մարդիկ կամ ուխտավորներ, որոնք հույսը դնում են աստվածային ողորմածության վրա։ Տիրումալայի ստորոտից աստիճանավոր արահետը տանում է դեպի տաճարային համալիր, որը սկսվում է Գարուդայի հսկա արձանից։ Գագաթնակետին կարելի է հասնել ոտքով մի քանի ժամվա ընթացքում։ Որոշ հավատացյալներ, ասկետիզմի մեջ գտնվելով, ամբողջ ճանապարհը սողալով անցնում են ծնկների վրա։
Ուխտավորները կարող են մնալ Տիրումալա բլուրներում, որի համար նրանք ստանում են հատուկ բնակության թույլտվություն։ Տիրումալայում կան մի քանի հյուրատներ, որտեղ տեղավորվում են ուխտավորների խմբեր։ Բացի այդ, հինդուները տեղական մաթհա աշրամներն օգտագործում են որպես հյուրանոցներ: Ուխտավորներին թույլատրվում է Տիրումալայում մնալ մի քանի օր։ Նրանց համար ստեղծվում են մեծ թվով պահքի համար նախատեսված ճաշարաններ։ Հայտնի անվճար «Բալաջի ավտոբուսը» ընթանում է օղակաձև ճանապարհով, որի երկայնքով կան հյուրատներ։


**Ծիսական արշավ Տիրումալա բլուրներով**







## Տաճարի ռեկորդներ
thumb|ձախից|220x220px|Սպիտակամորթ ուխտավորի սափրվելը Կալյանակատայում, 2005թ.
Գինեսի ռեկորդների գրքի համաձայն՝ Վենկատեշվարա տաճարը աշխարհի ամենաշատ այցելվող տաճարն է։ Այն ամեն օր գրավում է 30,000-40,000 այցելու (2017 թվականի տվյալներով՝ 60,000-70,000): Նոր տարվա տոների ընթացքում նրանց թիվը մեծանում է մինչև 75 հազար (երբեմն մինչև 100 հազար): Բացի այդ՝ մինչև 2011 թվականը այն համարվել է նաև աշխարհի ամենահարուստ տաճարը: Նրա տարեկան բյուջեն կազմում է մոտ 60 միլիոն ԱՄՆ դոլար։

Տաճարի եկամուտը ստացվում է մի քանի աղբյուրներից: Հիմնականը հավատացյալների կամավոր նվիրատվություններն են: Ամեն օր երկու մետրանոց մետաղական տարաների մեջ կուտակվում են գումար և արժեքավոր իրեր, որոնք դնում են ուխտավորները: Տարաների պարունակությունը օրը երկու անգամ ստուգվում է տաճարային համալիրի կառավարման ոչ առևտրային կազմակերպության 30 պաշտոնյաներից բաղկացած հանձնաժողովի կողմից: Եկամտի զգալի մասը ստացվում է բրահմանների ծառայություններից և դարշանի տոմսերի գնումից: The Indian Express-ի տվյալներով՝ 2016 թվականին Տիրումալայի 26 միլիոն այցելուների համակցված նվիրատվությունները կազմել են 10.2 միլիարդ հնդկական ռուփի (143 միլիոն ԱՄՆ դոլար): Բացի այդ՝ Վենկատեշվարայի դարշանի առցանց տոմսերի վաճառքը տաճարի համար ապահովում է 2.0 միլիարդ հնդկական ռուփի (28 միլիոն ԱՄՆ դոլար) եկամուտ։
[thumb|220x220пкс|Տիրումալա Վենկատեշվարա տաճարի սրբավայրի մոդելը Համաշխարհային [Տելուգու (լեզու)|տելուգու կոնֆերանսում, Տիրուպատի, 2012թ.]]
Տաճարի կառավարման համար պատասխանատու ոչ առևտրային կազմակերպությունը բազմաթիվ ընկերությունների բաժնետեր է և ունի արժեթղթերի պորտֆել։ Կտրոնների վճարումներ և դիվիդենտներ ստեղծող ֆինանսական ներդրումները կազմակերպության եկամտի աղբյուրներից մեկն են։ Դրանից բացի՝ կազմակերպությունն ամեն տարի Վենկատեշվարայից ստանում է թանկարժեք մետաղներ և բաժնետոմսեր՝ նվիրատվությունների տեսքով: Օրինակ, հայտնի է, որ 2014 թվականին կազմակերպությունը Հնդկաստանի պետական բանկի հաշիվներին է ավանդադրել 1800 կգ ոսկի, իսկ տարբեր բանկերում կազմակերպության ոսկու ընդհանուր պաշարները գերազանցում են 5000 կգ-ը: Սակայն 2011 թվականին Տրիվանդրամում գտնվող Պադմանաբհասվամի տաճարը հարստության առումով առաջատար դիրք է գրավել։ Սա բացատրվում է նրանով, որ տաճարի տակ պատահաբար հայտնաբերվել է գանձարան, որը լի էր ոսկով, արծաթով, թանկարժեք քարերով և այլ նվերներով, որոնք հնդիկ ռաջաները դարերի ընթացքում նվիրաբերել էին Վիշնուին։ Պադմանաբհասվամի տաճարի գանձերի ընդհանուր արժեքը գնահատվում է 18 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Տաճարի կյանքի մասին մեկ այլ հետաքրքիր փաստ է մազերի ծիսական կտրվածքը։ Ավանդաբար ուխտավորները՝ թե՛ տղամարդիկ, թե՛ կանայք, գլուխները սափրում են տաճարի մուտքի մոտ գտնվող եռահարկ Կալյանա Կատա (Kalyana Katta) տաղավարում: Տաճար այցելելուց առաջ մազերը կտրելը ծիսական է և կախված մարդու մտադրություններից՝ կարող է խորհրդանշել մեղքերից, սեփական եսասիրությունից ազատագրում կամ զոհաբերություն՝ աստվածության շնորհի համար։ Ըստ դիտորդների գնահատականի՝ ուխտավորների գրեթե 70%-ը սափրում է գլուխները։ Մոտ հազար վարսավիր աշխատում է երկու հերթափոխով։ Տիրումալայում ամեն օր ավելի քան մեկ տոննա մազ է կուտակվում։ Նրանց հաշվին ձևավորվում է տաճարի համար եկամտի ևս մեկ աղբյուր։ Կեղծամների արտադրությունն ու վաճառքը Միացյալ Նահանգներում և Եվրոպայում տարեկան բերում է 22-ից 29 մլն ԱՄՆ դոլար։

Քահանաների ծառայող համայնքի միջուկը կազմված է չորս ընտանիքների ժառանգներից։ Նրանք բոլորը կազմում են Վայխանասա ավանդույթի Տիրումալայի ժառանգական բրահմանները։ Նրանց մեծ մասը սերում է առաջին քահանա Գոպինաթայից։ Նրա սերունդները կոչվում են «արչակա միրաշի» (արաբերեն արտահայտություն, որը նշանակում է «ժառանգական քահանա»): Ժառանգական բրահմանները ներառում են Պայդիպալի, Գոլլապալլի, Պեդդինտի և Տիրուպատամմա ընտանիքները։ Մասնավորապես, 21-րդ դարում տաճարի քահանայապետերը եկել են Գոլապալի ընտանիքից։ 2018 թվականի դրությամբ տաճարում եղել են 23 ժառանգական բրահմաններ և ևս 35 ոչ ժառանգական բրահմաններ։

## Քննադատություն
left|thumb|250x250px|Պադմապանին Աջանտայի տաճարի քարանձավներից (մ.թ.ա. 2-րդ դար - մ.թ. 5-րդ դար). Բալաջիի բնօրինակ պատկերը
Տաճարի հայտնիությունն աշխույժ բանավեճ է առաջացրել դրա ծագման և աստվածության բնույթի վերաբերյալ։ Այլ հավատքների հետևորդները կասկածի տակ են դնում Վենկատեշվարայի և տաճարի վայշնավական բնույթը: 1991 թվականին սիրողական հնդաբան Կ. Յամանադասը հրատարակեց սենսացիոն գիրք՝ «Տիրուպատի Բալաջին բուդդայական սրբավայր էր»։ Աստվածության վայշնավական ծագման դեմ փաստերի թվում են դրա հիշատակման բացակայությունը Վեդաներում և հին Պուրաններում, արարողությունների և ծեսերի յուրահատուկ կարգը, որը տարբերվում է մյուս վայշնավական տաճարներից, տաճարի ճարտարապետության առանձնահատկությունները (մասնավորապես՝ Լակշմիի պատվին սրբավայրի բացակայությունը): Ավելին, քննադատը նշում է, որ Վենկատեշվարայի իրական տեսքը հասանելի չէ լայն հանրությանը, և նրա արտաքինի մասին քիչ բան է հայտնի։
Իր սեփական մեկնաբանություններին պատասխանելով՝ Յամանադասը կարծում է, որ Վենկատեշվարան Բոդհիսատվայի արձան է, որը հետագայում ձեռք է բերել Վիշնուի հատկանիշները։ Մասնավորապես, նշված է, որ անցյալում աստվածությունը Պադմապանին էր, այսինքն՝ Ավալոկիտեշվարան, որը լոտոս էր բռնել, և որ այն նման է Աջանտայի թիվ 1 քարանձավի Բոդհիսատվայի պատկերին։ Մինչև 10-րդ դարը Տիրումալա տարածաշրջանում գերիշխող դիրք ուներ բուդդիզմը, սակայն վայշնավա բրահմանները, տեղական իշխանությունների օգնությամբ, բռնագրավեցին տաճարը իրենց սեփական շահերի համար։ Սա նաև բացատրում է «ինքնադրսևորված» մուրտին, որի կանոնավոր պաշտամունքը սկսվել է 966 թվականին։ Յամանադասի տարբերակում Բոդհիսատվայի մուրտին տերմիտների բլուրում գտել է շուդրա Ռանգադասան, որը սկսել է երկրպագել այն։ Ուխտավորների գլուխը սափրելու ավանդույթը, որը չի կիրառվում Հնդկաստանի մյուս վայշնավական տաճարներում, նույնպես ճանաչվում է որպես բուդդայական: Վենկատեշվարայի պատմության հակասություններն ու անհայտ վայրերը ընդգծելով՝ հեղինակը, մի շարք պատմաբանների աջակցությամբ, գալիս է այն եզրակացության, որ Վենկատեշվարան բուդդայական արմատներ ունի։

Գրքի հրատարակումը իսկական բանավեճ է առաջացրել հնդկական համայնքում։ Ջայները, իրենց հերթին, պնդում էին, որ Վենկատեշվարա տաճարը Ջայնական էր, իսկ Վենկատեշվարան՝ Նեմինաթհան է։ Վերջին հաշվով, խորհրդավոր աստվածության ծագումը եղել և մնում է անհայտ։ Երկար տարիների ընթացքում ուղղակի պատմական ապացույցների բացակայության պատճառով այլընտրանքային պատմության ծնունդը քիչ հավանական է։ Սակայն Վենկատեշվարայի շուրջ առաջացած հակասությունները չեն նվազեցնում նրա ժողովրդականությունը, ինչի մասին վկայում է ամբողջ Հնդկաստանից և արտասահմանից ուխտավորների անընդհատ հոսքը։ Վենկատեշվարայի հրաշագործ ուժերի հավատքը շարունակում են պահպանել հինդուիզմի տարբեր ճյուղերի հետևորդները։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

;Ռուսերեն
* 
* 

;Այլ լեզուներով
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Հղումներ

* Տիրումալա Վենկատեշվարա տաճարի պաշտոնական կայքը 

Կատեգորիա:Գինեսի գրքի ռեկորդակիրներ
Կատեգորիա:Կրոն
Կատեգորիա:Կրոնական կառույցներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Կրոնական կառույցներ ըստ երկրի
Կատեգորիա:Հինդուիզմ
Կատեգորիա:Հինդուիստական տաճարներ
Կատեգորիա:Հնդկաստանի տեսարժան վայրեր