Սրտի կծկումների հաճախականություն

**Սրտի կծկումների հաճախականություն (ՍԿՀ),** միավոր ժամանակում սրտի կծկումների թիվն է։ Այն չափվում է մեկ րոպեի ընթացքում սրտի կծկումների քանակով (կ/ր, *bpm*)։ Կծկումների հաճախականությունը որպես կանոն համարժեք է օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պահանջներին, այն միտված է մարմնին անհրաժեշտ քանակությամբ թթվածին մատակարարելուն և արգասիք ածխաթթու գազ հեռացնելուն։ ՍԿՀ-ն սովորաբար հավասար է կամ մոտ ծայրամասային անոթազարկի (պուլս) թվային արժեքին։ Մի շարք վիճակներում սրտի նորմալ կծկումների հաճախականությունը կարող է փոփոխվել՝ ֆիզիկական վարժություններ, քուն, տագնապային վիճակ, սթրես, տարբեր հիվանդություններ և դեղորայքի ընդունում։

Ամերիկյան սրտային ասոցիացիան *(AHA)* հանգստի վիճակում չափահաս մարդու սրտի կծկումների նորմալ հաճախականությունը սահմանել է 60-100 կ/ր։ Հաճախասրտությունը (տախիկարդիա) սրտի կծկումների մեծացած հաճախականությունն է, այն սահմանվում է որպես հանգստի վիճակում, մեկ րոպեի ընթացքում 100-ից ավելի սրտի կծկում (100 կ/ր հանգ․)* սահմանվում է որպես սրտի կծկումների հաճախականություն, որը բնորոշ է արթուն, հանգիստ վիճակում գտնվող անհատին, որը մինչ այդ ֆիզիկական ակտիվություն չի ցուցաբերել և չի գտնվում սթրեսային կամ հուզական լարված վիճակում։ Մի շարք հետազոտությունների համաձայն ՍԿՀ-ի նորմալ միջակայքը կազմում է60-100 կծկում րոպեում։ *ՍԿՀհանգ․* հաճախ կորելացվում է մահացության աստիճանի հետ։ Օրինակ, ցանկացած պատճառագիտության մահացությունը աճում է մոտ 1,22 անգամ, որբ ՍԿՀ-ն գերազանցում է 90 կ/ր-ն։ Սրտամկանի ինֆարկտով պացիենտների շրջանում մահացությունը աճում է 15%-ից մինչև 41%, եթե նրանց ՍԿՀ-ն անցնում է 90 կ/ր-ն։ Սիրտ-անոթային համակարգի ախտաբանությամբ ցածր ռիսկայնության շրջանում գտնվող 46,129 անձանց ՍԿՀ<sub>հանգ․</sub> 96%-ի մոտ կազմել է 48-98 կ/ր։ Վերջապես, մի հետազոտթւոյան համաձայն սրտաբանների 98%-ը համարում է, որ ցանկալի, թիրախային միջակայքը ՍԿՀ-ի պետք է կազմի 50-90 կ/ր, այն ավելի ցանկալի է քանի 60-100-ը։ Նորմալ *ՍԿՀհանգ․* պայմանավորված է սրտի սինուսային (SA) հանգույցում գոյացող հանգստի ռիթմով, այն սրտի առաջին կարգի ռիթմավար է և պատասխանատու է սրտի ռիթմի ինքնավարության համար։ Լավ մարզված անձանց շրջանում հանգստի ՍԿՀ-ն հաճախ կազմում է 33-50 կ/ր։

=== Առավելագույն ՍԿՀ ===
*Առավելագույն ՍԿՀ-ն (ՍԿՀmax)* անհատի սրտի կծկումների առավելագույն հնարավոր հաճախականությունն է, որը զարգանում է ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ժամանակ առանց որևէ կողմնակի բարդությունների։ Այս արժեքը տարիքի հետ սովորաբար նվազում է։ Քանի որ ՍԿՀ<sub>max</sub>-ը անհատական ցուցանիշ է, առանձին անհատի ՍԿՀ<sub>max</sub>-ը չափելու լավագույն մեթոդը սրտային ծանրաբեռնման (սթրես) թեստն է։ Այդ ընթացքում անհատը ենթարկվում է վերահսկվող ֆիզիոլոգիական ծանրաբեռնման (որպես կանոն [[Տրեդմիլ|տրեդմիլ թեստ]]), որի ընթացքում կատարվում է ԷՍԳ հետազոտություն։ Վարժությունների ծանրության աստիճանը պարբերաբար մեծացվում է այնքան, մինչև ԷՍԳ-ի վրա արձանագրվեն սրտային գործառույթի որոշակի փոփոխություններ, որից հետո թեստը դադարեցվում է։ Այս թեստի տևողությունը կազմում է տասից քսան րոպե։

Այն մեծահասակները, ովքեր պետք է անցնեն վարժությունների նոր ռեժիմի, խորհուրդ է տրվում այս հետազոտությունը իրականացնել միայն հատուկ բժշկական անձնակազմի ներկայությամբ, հնարավոր բարդություններից խուսափելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, այս հետազոտությունը միտված է որոշելու միայն մարդու անհատական առավելագույն ՍԿՀ-ն։ Սակայն առավել ճշգրիտ արժեք ներկայացնելու համար այս բանաձևերը այդքան էլ տեղին չեն, դրանք հիմնականում ներկայացնում են միջինացված ցուցանիշ, մեծ մասամբ հիմնվում են անհատի տարիքի վրա և հաշվի չեն առնում անհատի հանգստի ՍԿՀ-ն։ Հայտնի է, որ առկա է «թույլ հարաբերակցություն ՍԿՀ<sub>max</sub>-ի և տարիքի միջև», ինչպես նաև լայն ստանդարտ շեղման արժեքներ կանխատեսվող ՍԿՀ-ից։

[[Պատկեր:MaximumHeartRateByAgeVariousFormulae.png|thumb|411x411px|Տարբեր բանաձևեր տարիքից կախված արձանագրում են տարբեր ՍԿՀ<sub>max</sub> արժեքներ]]

Կան ՍԿՀ<sub>max</sub>-ը հաշվարկելու համար մի շարք այլ բանաձեր։

==== Նես և համահեղինակներ ====
Հիմնվելով 3320 առողջ, 19-89 տարիքախմբում գտնվող կանանց և տղամարդկանց շրջանում կատարված հետազոտության արդյունքների վրա, որտեղ հաշվի են առնվել սեռի, մարմնակազմվածքի և ֆիզիկական ակտիվության հնարավոր ազդեցությունը, Նեսը և համահեղինակները սահմանել են․

*ՍԿՀ<sub>max</sub> = 211 &minus; (0.64 × տարիք)

Հաստատվել է, որ ցուցանիշը հիմնականում անկախ է սեռից, ֆիզիկական ակտիվությունից, թթվածնի առավելագույն օգտագործման ծավալից, ծխելուց և մարմնի զանգվածի ցուցիչից։ Այնուամեայնիվ, այս բանաձևը կլինիկական պայմաններում օգտագործելուց անհրաժեշտ է հաշվի առնել 10,8 կ/ր արժեքի ստանդարտ շեղումը։

==== Տանակա, Մոնահան և Սիլս ====
Ըստ Տանակայի, Մոնահանի և Սիլսի (2001)․

*ՍԿՀ<sub>max</sub> = 208 &minus; (0.7 × տարիք)&nbsp;&nbsp;

Հաշվի առնելով այս մետա-անալիզի (351&nbsp;հետազոտություն, որում ընդգրկվել են 492 խմբեր և 18,712 անհատներ) և լաբորատոր հետազոտության (514 առողջ անհատի) տվյալները, հետազոտողները եկել են այն եզրակացության, որ այս բանաձևը կիրառելու դեպքում ՍԿՀ<sub>max</sub>-ը առավելագույնս կորելացվում է տարիքի հետ (r = &minus;0.90)։ Ռեգրեսիոն բանաձևը (209 &minus; 0.7 x տարիք), որը ստացվել էր լաբորատոր հետազոտության տվյալների հիման վրա, գրեթե կրկնում էր մետա-անալիզի տվյալները։ Այս հետազոտությունը ցույց տվեց, որ ՍԿՀ<sub>max</sub>-ի արժեքը կախված չէ սեռից և անհատական, սովորութային ֆիզիկական ակտիվության աստիճանից։ Բոլոր տարիքային խմբերում ունենալով ~10 կ/ր չափով ստանդարտ շեղում, եզրակացվել է որ այս բանաձևը ունի ±20 կ/ր չափով ճշգրտություն։

==== Օկլենդի համալսարան ====
2007 թ-ին, Օկլենդի համալսարանից մի շարք մասնագետներ 25 տարիների ընթացքում 132 անհատների շրջանում որոշել են ՍԿՀ<sub>max</sub>-ի արժեքը և առաջարկել գծային մի հավասարում, որը շատ նման է Տանակայի բանաձևին՝ ՍԿՀ<sub>max</sub> = 207 &minus; (0.7 × տարիք), ինչպես նաև ոչ գծային՝ ՍԿՀ<sub>max</sub> = 192 &minus; (0.007 × տարիք<sup>2</sup>)։ Գծային հավասարումը ուներ ±5–8 կ/ր ճշգրտություն, իսկ ոչ գծայինը ավելի ճշգրիտ էր՝±2–5 կ/ր։

==== Հասկել և Ֆոքս ====
[[Պատկեր:Exercise zones Fox and Haskell.svg|thumb|332x332px|Լայն կիրառություն ունեցող Ֆոքսի և Հասկելի բանաձևը]]
Չնայած Տանակայի, Մոնահանի և Սիլսի հետազոտության գոհացուցիչ տվյալներին, դեռևս օգտագործվող ամենահայտնի բանաձևը (որի ստանդարտ շեղման վերաբերյալ տվյալները բացակայում են) հետևյալն է․

:ՍԿՀ<sub>max</sub> = 220 &minus; տարիք

Չնայած, որ այս բանաձևը վերագրում են մի շարք տարբեր աղբյուրների, համարվում է, որ այն առաջարկվել է Ուիլիամ Հասկելի ու Սեմուել Ֆոսքի կողմից 1970 թ-ին։ Այս բանաձևի շուրջ պատմական հետազոտությունները փաստում են, որ այն չի հիմնվում որևէ կոնկրետ հետազոտության վրա, այլ մոտ 11 տարբեր տարբեր հրապարակված և չհրապարակված գիտական հետազոտությունների տվյալների ուսումնասիրման և մշակման արդյունք է։ Այն լայն ճանաչում ստացավ *Polar Electro-ի* կողմից սրտային մոնիթորներում կիրառություն ստանալուց հետո, այդ փաստը «ծիծաղելի» թված Հասկելին, ով երբևէ չէր նախատեսել, որ «այս բանաձևը պետք է որևէ կերպ հանդիսանա հստակ ուղեցույց մարդկանց մարզումների համար»։

Չնայած, որ բանաձևը ամենալայն կիրառումն ունի (և հաշվարկման ու հիշելու տեսանկյունից ամենադյուրինն է), այն չի հանդիսանում առողջապահության կամ մասնագիտական սպորտի ասպարեզում ՍԿՀ<sub>max</sub>-ի հեղինակավոր կամ ընդունելի հաշվարկման եղանակ։ Չնայած լայն կիրառմանը, մի քանի տասնամյակ տևող հետազոտության համաձայն այս բանաձևի ստանդարտ շեղումը բավականին մեծ է՝ S<sub>xy</sub> = 7–11 կ/ր։ Հետևաբար, ՍԿՀ<sub>max</sub> = 220 &minus; տարիք բանաձևը չի կարող ունենալ ոչ բավական ճշգրտություն, ոչ էլ բավարար գիտական արժեք վարժությունների ֆիզիոլոգիայի ասպարեզում կիրառելու համար։

==== Ռոբերջս և Լենդվեր ====
2002 թ-ի հետազոտության համաձայն, որը հաշվի է առել ՍԿՀ<sub>max</sub>-ի հաշվարկման 43 բանաձև (ներառյալ վերրևում ներկայացված Հասկելի ու Ֆոքսի), *Journal of Exercise Psychology* պարբերականում ներկայացվել է հետևյալը․

# Ներկա դրությամբ որևէ մեկ, «ընդունելի» բանաձև գոյություն չունի («ընդունելի»-ի տակ հասկացվում էր ինչպես անհրաժեշտ թթվածնի առավելագույն ծավալի կանխատեսումը, այնպես էլ տարբեր ֆիզիկական վարժությունների ժամանակ ՍԿՀ-ի տատանման սահմանները)
# Ամենանվազ սխալական բանաձև էր համարվել (Ինբար և համահեղինակներ, 1994թ․)․

::ՍԿՀ<sub>max</sub> = 205.8 &minus; (0.685 × տարիք)
:Չնայած այս պարագայում ստանդարտ շեղումը նույնպես փոքր չէր (6,4 կ/ր), ֆիզիկական վարժությունների նշանակման տեսանկյունից այն համարվեց ընդունելի։

==== Գուլատի (կանանց համար) ====
Հյուսիս-արևմտյան համալսարանից Մարթա Գուլատիի կողմից, 2010 թ-ին կանանց շրջանում ՍԿՀ<sub>max</sub>-ը հաշվարկելու համար առաջարկվեց հետևյալ բանաձևը․

:ՍԿՀ<sub>max</sub> = 206 &minus; (0.88 × տարիք)

==== Վոլֆհորթ և Ֆարազդեժի ====
2003 թ-ին Լունդում՝ Շվեդիա, հեծանվային [[Ուժաչափություն|ուժաչափման]] (էրգոմետրիա) տվյալները սահմանեցին տղամարդկանց համար․ 
:ՍԿՀ<sub>max</sub> = 203.7 / ( 1 + exp( 0.033 × (տարիք &minus; 104.3) ) )&nbsp;

և կանանց համար․
:ՍԿՀ<sub>max</sub>= 190.2 / ( 1 + exp( 0.0453 × (տարիք &minus; 107.5) ) )&nbsp;

==== Այլ բանաձևեր ====
*ՍԿՀ<sub>max</sub> = 206.3 &minus; (0.711 × տարիք)

::(Հաճախ վերագրվում է Լոնդերիին և Մաշբերգերին, [[Միսսուրիի համալսարան|Միսուրիի համալսարան]])

*ՍԿՀ<sub>max</sub> = 217 &minus; (0.85 × տարիք)

::(Հաճախ վերագրվում է Միլլերին և համահեղինակներին, Ինդիանայի համալսարան)

==== Սահմանափակումներ ====
ՍԿՀ<sub>max</sub> -ի արժեքը լայն տատանման սահման ունի, այն խիստ անհատական ցուցանիշ է։ Նույնիսկ այնպիսի էլիտար սպորտային թիմի շրջանում, ինչպիսիք են 20-ամյա օլիմպիական թիավարողները, ՍԿՀ<sub>max</sub>-ի արժեքը տատանվում է 160-220 սահմաններում։ Վերը թվարկված բանաձևերի կիրառման պարագայում այսպիսի լայն տատանումը կարձանագրվեր որպես տարիքային տարբերություն 60-90 տարեկանի չափով, ինչը չափազանց հեռու է միջին հաշվարկված արժեքներից։

Հաշվարկված թվերը արձանագրում են որպես կանոն միջին արժեքներ և մեծամասամբ հիմնվում են անհատների ֆիզիոլոգիական և ֆիզիկական վիճակի վրա։ Օրինակ, կրոսավազքի (երկար տարածության վազորդներ) սպորտսմենների շրջանում այդ ցուցանիշը որպես կանոն ավելի փոքր է, քանի որ նրանց մոտ ժամանակի ընթացքում զարգացել է սրտի ֆիզիոլոգիական հիպերտրոֆիա, այնինչ սպրինտերների (կարճ տարածության ու ժամանակի վազորդներ) շրջանում ցուցանիշը ավելի մեծ է, քանի որ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը հարաբերականորեն կարճատև է, որին անհրաժեշտ է արագ, համարժեք պատասխան։ Մինչդեռ այս երկու անհատները կարող էին ունենալ կանխատեսական ՍԿՀ<sub>max</sub> մոտ 180 (= 220 &minus; տարիք), իրականում երկու մարզիկների ՍԿՀ<sub>max</sub> -ը տատանվել է բավականին լայն սահմանում, օրինակ՝ 20 կ/ր (170 և 190)։

Ավելին, նույն տարիքի, նույն սպորտաձևի և նույն թիմի տարբեր անհատների մոտ իրական ՍԿՀ<sub>max</sub>-ը կարող է տատանվել 60 կ/ր-ի սահմաններում (160-220)։ Այս տատանման սահմանը չափազանց լայն է, և որոշները գտնում են, որ «Մարզիկների շրջանում ՍԿՀ-ն նվազագույն կարևորություն ունեցող ցուցանիշներից է»։

=== Պահեստային ՍԿՀ ===
*Պահեստային ՍԿՀ-ն (ՍԿՀպ․)* անհատի չափված կամ կանխատեսելի առավելագույն ՍԿՀ-ի ու հանգստի ՍԿՀ-ի տարբերությունն է։ Վարժությունների ծանրության աստիճանը գնահատման համար կիրառվող մի շարք մեթոդներ հիմնվում են հենց պահեստային ՍԿՀ-ի տոկոսային չափաբաժնի վրա։ Ավելին, երբ անհատը մարզում է իր սիրտ-անոթային համակարգը, ժամանակի ընթացքում ՍԿՀ<sub>հանգ․</sub>-ի արժեքը սկսում է նվազել, ինչը բերում է պահեստային ՍԿՀ-ի աճի։ *ՍԿՀպ․-ի* չափաբաժինը համարժեք է անհրաժեշտ առավելագույն թթվածնի ծավալի պահեստային չափաբաժնին։

:ՍԿՀ<sub>պ․</sub>= ՍԿՀ<sub>max</sub> −  ՍԿՀ<sub>հանգ․</sub>

Սա հաճախ է օգտագործվում վարժության ծանրության աստիճանը որոշելու համար (առաջին անգամ կիրառել է 1957թ․ Կարվոնենը)։

Սակայն Կարվոնենի հետազոտությունը ուներ հետևյալ թերությունները․ 
*Հավասարման մեջ հաշվի չի առնվել առավելագույն թթվածնի ծավալը, 
*Քիչ քանակով հետազոտական օբյեկտ (6) է դիտարկվել, իսկ ՍԿՀ<sub>պ․</sub>-ի և թթվածնի արժեքների փոխհարաբերությունը վիճակագրորեն չի արձանագրվել։

=== Թիրախային ՍԿՀ ===
Առողջ մարդկանց շրջանում *թիրախային ՍԿՀ-ն* կամ *մարզումային ՍԿՀ-ն (ՍԿՀմ)* ՍԿՀ-ի այն ցանկալի մակարդակն է, որը պետք է հասցվի աերոբիկ մարզումների ընթացքում թոքերի և սրտի համար մարզումից առավելագույն օգուտ ստանալու համար։ Այս տեսական հաշվարկը կախված է հիմնականում տարիքից, այնուամենայնիվ հաշվի են առնվում նաև անհատի ֆիզիկական վիճակը, սեռը և մարզվածության աստիճանը։ Ներքևում ներկայացված է առանձին անհատի ՍԿՀ<sub>մ</sub>-ի երկու հաշվարկման եղանակ։ Երկու եղանակներում էլ առկա է «ինտենսիվություն» ցուցանիշը, որը ներկայացված է տոոկոսներով։ ՍԿՀ<sub>մ</sub>-ն կարող է հաշվարկվել 65–85% ինտենսիվության սահմաններում։ Ամեն դեպքում, շատ կարևոր է ունենալ հստակ  ՍԿՀ<sub>max</sub> արժեքներ, որպեսզի հաշվարկը բավարար ճշգրիտ լինի։

*Օրինակ, անհատի ՍԿՀmax-ը 180 է (40 տարեկան,  ՍԿՀmax հաշվարկվել է 220 −տարիք բանաձևով)․*

: 65% ինտենսիվությույն։ (220 − (տարիք = 40)) × 0.65 → 117 կ/ր
: 85% ինտենսիվություն։ (220 − (տարիք = 40)) × 0.85 → 154 կ/ր

==== Կարվոնենի մեթոդ ====
Կարվոնենի մեթոդը օգտագործում է ՍԿՀ<sub>հանգ․</sub>-ը մարզումային ՍԿՀ-ն հաշվարկելու համար, 50-85 % ինտենսիվության պայամններում․

:*ՍԿՀմ* = (*ՍԿՀmax* − *ՍԿՀհանգ․* × % ինտենսիվություն) + *ՍԿՀհանգ․*

Համապատասխանաբար, 
:*ՍԿՀմ* = (*ՍԿՀպ* × % ինտենսիվություն) + *ՍԿՀհանգ․*

*Օրինակ, անհատի ՍԿՀmax-ը 180 է, իսկ ՍԿՀհանգ․-ը 70 (և ՍԿՀպ -ն 110)․*

: 50% ինտենսիվություն։ ((180 − 70) × 0.50) + 70 = 125 կ/ր
: 85% ինտենսիվություն։ ((180 − 70) × 0.85) + 70 = 163 կ/ր

=== ՍԿՀ-ի վերականգնում ===
*ՍԿՀ-ի վերականգնման աստիճանը (ՍԿՀվեր․)* ներկայացնում է վարժության ծանրաբեռնման գագաթին, վարժության դադարեցումից հետո միավոր ժամանակում ՍԿՀ-ի նվազման աստիճանը։  Վարժության դադարեցումից հետո որքան արագ է կատարվում ՍԿՀ-ի նվազումը, այնքան ավելի է մարզված սրտային համակարգը։

Եթե վարժությունից հետո ՍԿՀ-ն մեկ րոպեում նվազում է 12 կ/ր-ից պակաս արագությամբ, ապա առկա է մահացության բարձր ռիսկ։ Նիշիմեի և համահեղինակների հետազոտության համաձայն, որը իրականացվել էր 9,454 անտահտների շրջանում, միջինում 5,2 տարի հսկողական տևողությամբ, ոչ նորմալ *ՍԿՀվեր․* պարագայում (≤12 կ/ր նվազման արագություն վարժության դադարեցումից հետո) անհատների մահացությունը մոտ քառակի ավելի բարձր է գնահատվել։ Շելթերի և համահեղինակների հետազոտության համաձայն 2,193 անհատների շրջանում և 13 տարի տևողությամբ, հայտնաբերվեց, որ *ՍԿՀվեր․* ≤22 կ/ր արագությունը դադարեցումից երկու րոպե անց, լավագույնս ներկայացնում է «բարձր ռիսկում գտնվող պացիենտներին»։ Հայտնաբերվել է նաև, որ չնայած *ՍԿՀվեր․* ունի մեծ կանխատեսական նշանակություն, այն ոչ մի նշանակություն չունի ախտորոշման հարցում։

=== Զարգացում ===
[[Պատկեր:ՍԿՀ և տարիք.jpg|ձախից|մինի|399x399փքս|[[Բեղմնավորում]]ից 21 օր անց մարդու սիրտը սկսում է կծկվել 70-80 կ/ր հաճախականությամբ, ապա առաջին ամսվա ընթացքում ՍԿՀ-ն գծային աճում է։]]
Մարդու սիրտը կյանքի ընթացքում կծկվում է միջինում 3,5 մլրդ անգամ։

Մարդու սաղմի [[սիրտ]]ը սկսվում է կծկվել բեղմնավորումից մոտավորապես 21 օր անց կամ վերջին [[Դաշտանային ցիկլ|դաշտանից]] 5 շաբաթ հետո, այս ժամկետը բժշկության մեջ արձանագրում է [[Հղիություն (մարդ)|հղիության]] սկիզբը։ Սրտամկանի բջիջները կծկվում են էլեկտրական ապաբևեռացման հետևանքով, դրանք ընդունակ են ինքնածին էլեկտրական իմպուլսների շնորհիվ ինքնաբերաբար կծկվել։ Սրտի կծկման ազդակը ծագում է ռիթմավար (փեյսմեյքեր) կենտրոններում և տարածվում է դեպի սրտի մնացած հատվածներ [[սրտի հաղորդչական համակարգ]]ի միջոցով։ Ռիթմավար (փեյսմեյքեր) բջիջները ծագում են նախասրտերի և երակային սինուսի զարգացման վաղ շրջանում՝ ձևավորելով համապատասխանաբար ծոց-նախասրտային ու նախասիրտ-փորոքային հանգույցները։ Հաղորդիչ համակարգը շարունակվում է որպես [[Հիսի խուրձ]], որը ապաբևեռացման ալիքը հասցնում է սրտի ստորին բաժիններին։

Սկզբում, մարդու ՍԿՀ-ն հավասար է մոր ՍԿՀ-ի արժեքներին՝ 75-80 կ/ր։ Ապա սաղմնային սրտի կծկման հաճախականությունը (ՍՍԿՀ) առաջին ամսվա ընթացքում գծային աճում է՝ 7-րդ շաբաթվա ընթացքում հասնելով մոտ 165-185 կ/ր (վերջին դաշտանից 9 շաբաթ անց)։ Այս տեմպը համապատասխանում է օրական 3,3 կ/ր աճին կամ 3 օրվա մեջ մոտ 10 կ/ր աճման տեմպին և ամսվա կտրվածքով՝ 100 կ/ր աճին։

Վերջին դաշտանից 9,2 շաբաթ անց այն հասնում է առավելագույն արժեքին, որից հետո սկսում է նվազել մինչև 150 կ/ր (+/- 25 կ/ր), այս արժեքը ձևավորվում է դաշտանից հետո մինչև 15-րդ շաբաթը։ 15-րդ շաբաթից հետո այս դանդաղման տեմպը նվազում է և հասնում մոտ 145 կ/ր (+/- 25 կ/ր) արժեքին։ Ռեգրեսիոն բանաձևը, որը նկարագրում է ՍԿՀ-ի աճի տեմպը մինչև պտղի գլուխ-ազդրային երկարության 25 մմ հասնելը կամ վերջին դաշտանից հետ մինչև 9,2 շաբաթը, հետևյալն է․

Տարիքը օրերով = ՍՍԿՀ × (0.3) + 6

Տղաների և աղջիկների միջև մինչև ծնունդը չկա ՍԿՀ-ի հարցում որևէ էական տարբերություն։

== Կլինիկական նշանակություն ==
==== Ձեռքային չափում ====
[[Պատկեր:Suunto t6c rannetietokone.JPG|thumb|299x299px|Դաստակային ՍԿՀ մոնիտոր]]
ՍԿՀ-ն չափվում է սրտի [[անոթազարկ]]ը հայտնաբերելու միջոցով։ Անոթազարկը կարելի է հայտնաբերել մարմնի ցանկացած մասում, որտեղ զարկերակի պուլսացիոն ալիքը կփոխանցվի մակերեսին՝ այդ հատվածին ցուցամատով կամ միջնամատով սեղմման միջոցով։ Որպես կանոն նպատակահարմար է անոթազարկը շոշափել ոսկրերի պրոյեկցիայով անցնող զարկերակների վրա, երբ սեղմելիս զարկերակը մի կողմից հպվում է ոսկրին, մյուս կողմից՝ սեղմող մատին։ Բթամատը նպատակահարմար չէ այլ մարդու անոթազարկը և ՍԿՀ-ն գնահատելու համար, քանի որ բթամատն ինքն ունի ուժեղ անոթազարկ, այն կխանգարի թիրախ անոթազարկը ճշգրիտ գնահատելուն։

ՍԿՀ-ն գնահատելու ամենապարզ և հարմար եղանակն է [[ճաճանչային զարկերակ]]ի վրա անոթազարկի չափումը։ Սակայն շտապ և անհապաղ վիճակներում ՍԿՀ-ն չափելու ամենահուսալի մեթոդը [[քնային զարկերակ]]ների անոթազարկի գնահատումն է։ Սա շատ կարևոր է հատկապես [[Նախասրտերի ֆիբրիլյացիա|նախասրտերի շողացում]] ունեցող պացիենտների համար․ նրանց շրջանում սրտի կծկումները անկանոն են, իսկ սրտի մեկ կծկման ընթացքում արտամղվող արյան ծավալը (սրտի հարվածային ծավալ) հաստատուն չէ։ Այդ կծկումները հաջորդում են կարճ [[դիաստոլա]]յին, որի պատճառով փորոքները լիովին չեն արյունալցվում։ Արդյունքում սիստոլային ծավալը նվազում է, իսկ անոթազարկի ալիքը բավականաչափ ուժեղ չէ, որպեսզի արտահայտվի և շոշափմամբ ճշգրիտ գնահատվի ծայրամասային զարկերակներում, ինչպիսին է, օրինակ՝ ճաճանչայինը։ Անոթազարկը այս դեպքում կարող է գրանցվել դոպլեր հետազոտության միջոցով։[[Պատկեր:Polar Heart Rate Monitor.jpg|thumb|515x515px|ՍԿՀ մոնիտոր դաստակային ընդունիչի հետ]]ՍԿՀ-ն չափելու համար կիրառվող կետերն են․

# Դաստակի ներսային մակերես, բթամատի կողմ (ճաճանչային զարկերակ)։
# Ծղիկային զարկերակ։
# Արմունկի ներսային մակերես կամ երկգլուխ մկանի տակ ([[բազկային զարկերակ]])։
# Աճուկային շրջան ([[ազդրային զարկերակ]])։
# Ոտքի (ոլոքի) միջային պճեղից հետ (ոլոքային հետին զարկերակ)։
# Ոտնաթաթի մեջքային մակերեսի միջնամաս (ոտքի մեջքային զարկերակ)։
# Ծնկափոս, ծնկան հոդի հետին մակերես ([[ծնկափոսային զարկերակ]])։
# Որովայնի շրջան ([[Աորտա|որովայնային աորտայի]] պրոեկցիա)։
# Կրծքավանդակ (սրտի գագաթ), կարող է շոշափվել ափով կամ մատներով։ Գնահատում կարելի է անել նաև [[ստետոսկոպ]]ի միջոցով աուսկուլտացիա կատարելով։
# Պարանոց, կոկորդից կողմնայնորեն ([[քնային զարկերակ]])։
# Քունքային շրջան (քունքային մակերեսային զարկերակ)։
#[[Ստորին ծնոտ]]ի կողմնային եզր ([[դիմային զարկերակ]])։
# Ականջից հետ (ականջային հետին զարկերակ)։

[[Պատկեր:ECG-RRinterval.svg|thumb|285x285px|ԷՍԳ: RR միջակայք]]

==== Գործիքային չափման մեթոդներ ====
[[Պատկեր:Embryo at 5 weeks 5 days with heartbeat.gif|thumb|187x187px|[[Մանկաբարձություն|Մանկաբարձության]] մեջ, ՍԿՀ-ն կարող է չափվել ուլտրաձայնային հետազոտության միջոցով։ Օրինակ այս 6 շաբաթեկան [[Իմպլանտացիա (մարդու սաղմ)|սաղմի]] (էմբրիոն, երևում է ստորին ձախ անկյունում) ՍԿՀ-ն կազմում է մոտ 90 կ/ր։ ]]
ՍԿՀ-ն գնահատելու ամենաճշգրիտ մեթոդներից է [[Էլեկտրասրտագրություն|էլեկտրասրտագրությունը (ԷՍԳ)]]։ ԷՍԳ-ն ներկայացնում է սրտի էլեկտրական ակտիվությունը, այն լիովին համապատասխանում է սրտի ֆունկցիոնալ փոփոխություններին։ Շարունակական ԷՍԳ հսկողությունը ցուցված է իրականացնել մի շարք կլինիկական վիճակներում, մասնավորապես ինտենսիվ թերապիայում։ ԷՍԳ-ի վրա ՍԿՀ-ն միանգամից գրանցվում է հաշվարկելով RR միջակայքը, որը բազմապատկելով/բաժանելով ստացվում է կ/ր-ում ՍԿՀ։ Հաշվարկման մեթոդներից են․
* ՍԿՀ = 1000*60 / RR միջակայքը միլիվայրկյաններով
* ՍԿՀ = 60 / RR միջակայքը վայրկյաններով
* ՍԿՀ = 300 / 2 R ատամիկների միջև մեծ վանդակների քանակ
*ՍԿՀ = 1,500 / 2 R ատամիկների միջև փոքր վանդակների քանակ

ՍԿՀ մոնիտորները հնարավորություն են տալիս իրականացնել շարունակական չափումներ, դրանք կարող են կիրառվել նաև մարզումների և վարժությունների ընթացքում, երբ ձեռքային չափումը դժվար կամ անհնար է իրականացնել (օր՝ ձեռքերը զբաղված են)։ Գոյություն ունեն տարատեսակ վաճառքային մոնիտորներ։ Սպորտում կիրառվող որոշ մոնիտորներ ունեն կրծքային գոտի, որի վրա զետեղված են էլեկտրոդներ։ Չափման արդյունքը ցուցադրելու նպատակով ազդանշանը հաղորդվում է դաստակին ամրացվող ընդունիչի վրա։

Այլընտարնքային չափման մեթոդ է սեյսմոկարդիոգարֆիան։

==== Օպտիկական չափման մեթոդներ ====
[[Պատկեր:Retinal blood flow in the optic nerve head region revealed by laser Doppler imaging by digital holography.gif|thumb|left|Ցանցաթաղանթի պուլսացող արյունահոսք, որը արձանագրվել է տեսանյարդի պտկիկի շրջանում, լազերային դոպլեր պատկերով։|256x256px]]
Մատի պուլս-օքսիմետրիան և ակնահատակի լազերային դոպլեր պատկերը նույնպես ունեն կլինիկական կիրառություն։ Այս մեթոդները չափում են ՍԿՀ-ն՝ հաշվարկելով պուլսային ալիքների միջև ընդմիջումը։

=== Հաճախասրտություն ===

Հաճախասրտությունը այն հանգստի ՍԿՀ-ն է, որը գերազանցում է 100կ/ր-ն։ Սակայն այս շեմը փոփոխական է՝ հաշվի առնելով, որ փոքրամարմին անհատների և երեխաների շրջանում նորմալ ՍԿՀ-ն կարող է ավելի արագ լինել, ի համեմատ միջին վիճակագրական չափահասների ՍԿՀ-ի։

Ֆիզիոլոգիական վիճակներ, որոնք կարող են բերել հաճախասրտության (ֆիզիոլոգիական հաճախասրտություն)․

# [[Հղիություն (մարդ)|Հղիություն]]
# Հուզական վիճակներ, ինչպիսիք են տագնապը և [[սթրես]]ը
#[[Ֆիզիկական ակտիվություն]]

Ախտաբանական վիճակներ, որոնք հանգեցնում են հաճախասրտության (ախտաբանական հաճախասրտություն)․

#[[Սեպսիս]]
#[[Տենդ]]
#[[Սակավարյունություն]]
#[[Թթվածնաքաղց]]
#[[Հիպերթիրեոզ]]
# Կատեխոլամինների գերարտադրություն
#[[Կարդիոմիոպաթիա]]
#[[Սրտի փականային հիվանդություն]]
# Սուր ճառագայթային համախտանիշ

=== Հազվասրտություն ===

Հազվասրտությունը սահմանվում է որպես 60 կ/ր-ից ցածր հանգստի ՍԿՀ, այն պարագայում, երբ դասագրքային նորման կազմում էր 60-100 կ/ր։ Հետագայում այդ նորման վերանայվեց և ընդհանուր նորմալ միջակայքը սահմանվեց 50-90 կ/ր, լրիվ հանգստի պարագայում։ Հազվասրտության ստորին շեմքի նվազեցումը կանխեց ախտորոշման հետագա թերացումները, երբ առողջ կամ ֆիզիոլոգիական ցածր ՍԿՀ-ն ըստ նախկին սահմանման սխալմամբ դասակարգվում էր որպես ախտաբանական։ Արդեն նշվել է, որ նորմալ ՍԿՀ-ն կախված տարիքից կարող է տատանվել։ Հազվասրտությունը կարող է կապված լինել [[հիպոթիրեոզ]]ի հետ։

Լավ մարզմված մարզիկների շրջանում արձանագրվում է դանդաղ հանգստի ՍԿՀ, ուստի սպորտսմենների հանգստի հազվասրտությունը չպետք է դիտարկել ախտաբանական, եթե բացակայում են փոխկապակցված այլ ախտանիշներ։ Որպես օրինակ՝ իսպանացի հեծանվորդ Միգել Ինդուրիանը, ով *Tour de France* մրցաշարի հնգակի հաղթող է, ունի հանգստի 28 կ/ր ՍԿՀ։ Այդ ցուցանիշը առողջ մարդու շրջանում գրանցված ամենացածր ՍԿՀ-ներից մեկն է։ Դենիել Գրինը 2014թ-ին սահմանել է համաշխարհային ռեկորդ, որպես ամենացածր ՍԿՀ ունեցող առողջ մարդ՝ 26 կ/ր։

=== Առիթմիա ===

Առիթմիաները ՍԿՀ-ի և ռիթմի տարատեսակ խանգարումներն են (երբեմն զգացվում են որպես սրտխփոց)։ Դրանք կարելի է տարանջատել երկու մեծ խմբերի՝ արագ և դանդաղ սրտի ռիթմեր։ Որոշ առիթմիաներ կարող են ընթանալ անախտանիշ։ Սակայն կարող են ի հայտ գալ նաև լուրջ ախտանիշներ, ինչպիսիք են [[գլխապտույտ]]ը և [[ուշագնացություն]]ը։

=== Փոխկապակցվածությունը սիրտ-անոթային մահացության հետ ===
Մի շարք հետազոտություններ փաստում են, որ արագ հանգստի ՍԿՀ-ն կարելի է համարել նոր ռիսկի գործոն [[Տաքարյուն կենդանիներ|տաքարյուն]] կաթնասունների մահացության համար, մասնավորապես մարդկանց շրջանում՝ սիրտ-անոթային ախտաբանության մեջ։ ՍԿՀ-ի մեծացումը կարող է նպաստել բորբոքամետ նյութերի և թթվածնի ռեակտիվ մոլեկուլների անցմանը սիրտ-անոթային համակարգ՝ զուգահեռաբար մեծացնելով սրտի մեխանիկական ծանրաբեռնվածությունը։ Առկա է հստակ կորելացիա սիրտ-անոթային պատճառագիտության մահացության և մեծացած հանգստի ՍԿՀ-ի միջև։ Այն ոչ այնքան պաթոգնոմիկ նշանակություն է կրում, որքան հանդիսանում է համակարգի գերբեռնվածության տեսանկյունից լրացուցիչ ռիսկի գործոն։

[[Ավստրալիա]]յում իրականացված հետազոտությունը, որտեղ հետազոտվել են սիրտ-անոթային հիվանդություններով պացիենտներ, արձանագրել է, որ ՍԿՀ-ն հանդիսանում է կարևոր ցուցանիշ սրտային գրոհի ([[Ինֆարկտ|ինֆարկտ)]] ռիսկի գնահատման տեսանկյունից։*The Lancet-ում* հրապարակվել է մի հետազոտություն (2008թ․ սեպտեմբեր), որում մասնակցել է 11,000 մարդ, 33 տարբեր երկրներից, նրանք բուժում էին ստանում սրտային տարբեր հիվանդությունների կապակցությամբ։ Այն պացիենտները, ում ՍԿՀ-ն գերազանցում էր 70 կ/ր-ն, ունեին սրտային գրոհների ավելի հաճախակի դեպքեր, ավելի բարձր հիվանդանոցային դիմելիություն և վիրահատական միջամտության ավելի հաճախակի կարիք։ Համարվում է, որ ավելի բարձր ՍԿՀ-ն կորելացվում է սրտային գրոհների հախականության մեծացման և մոտավոր 46 տոկոսով բարձր հաճախականությամբ հոսպիտալացման հետ։

Մեկ այլ հետազոտության համաձայն, բարձր հանգստի ՍԿՀ-ն կապված է սիրտ-անոթային և, առհասարակ, ցանկացած պատճառագիտության մահացության աստիճանի աճի հետ, ինչպես ընդհանուր բնակչության, այնպես էլ քրոնիկ հիվանդություններ ունեցող անձանց շրջանում։ Բարձր հանգստի ՍԿՀ-ն կապված է կյանքի կարճատևության հետ, հանդիսանում է կարևոր ռիսկի գործոն սրտային ախտաբանության և սրտային անբավարարության համար՝ անկախ անհատի մարզվածության աստիճանից։ Մասնավորապես, 65 կ/ր-ն գերազանցող հանգստի ՍԿՀ-ն ցույց է տվել բավարար անկախ փոխկապակցվածություն վաղաժամ մահացության վրա․ հանգստի ՍԿՀ-ի ամեն 10 կ/ր աճը մեծացրել է մահվան ռիսկը մոտ 10-20 տոկոսով։ Մի հետազոտության համաձայն, տղամարդկանց շրջանում, ովքեր չունեին նախնական սրտային ախտաբանություն, սակայն նրանց հանգստի ՍԿՀ-ն գերազանցել է 90 կ/ր-ն, հանկարծակի սրտային ծագման մահացության հնգապատիկ բարձր ռիսկ է արձանագրվել։ Նույնապես այլ հետազոտության տվյալներ փաստում են, որ 90 կ/ր գերազանցող ՍԿՀ ունեցող տղամարդկանց շրջանում սիրտ-անոթային մահացության ռիսկը աճում է մոտ 3, իսկ կանանց շրջանում՝ 2 անգամ։

Հաշվի առնելով այս տվյալները, ՍԿՀ-ի աստիճանը ցուցված է հաշվի առնել որպես սիրտ-անոթային ախտաբանության ռիսկի գործոն, նույնիսկ արտաքնապես առողջ մարդկանց շրջանում։ ՍԿՀ-ն բավականին արժեքավոր կլինիկական ցուցանիշ է։ Այն շատ հեշտ է հաշվարկել, հաշվարկման համար որևէ թանկարժեք ռեսուրսներ հարկավոր չեն, իսկ կիրառումը շատ դյուրին է։ Չնայած, որ ընդունված նորմալ ՍԿՀ-ն տատանվում է 60-100 կ/ր-ի սահմաններում, այնուամենայնիվ, ավելի ճշգրիտ սահման է սինուսային ռիթմի 50-90 կ/ր միջակայքը։

Ապրելակերպը և դեղամիջոցները կարող են դրական ազդել բարձր հանգստի ՍԿՀ-ի վրա։ Ֆիզիկական վարժությունները բարելավման եղանակներից մեկն են հանդիսանում, երբ անհատի ՍԿՀ-ն գերազանցում է 80 կ/ր։ Սննդակարգը նույնպես կարող է նվազեցնել բարձր հանգստի ՍԿՀ-ն․ 2-րդ տիպի [[շաքարային դիաբետ]]ով անձանց շրջանում իրականցված հետազոստության համաձայն, որը գնահատում էր ՍԿՀ-ի աստիճանի ու սրտային մահացության աստիճանի փոխկապակցվածությունը, [[Բակլազգի|ընդավորները]] ցուցաբերեցին դրական ազդեցություն ՍԿՀ-ի իջեցման տեսանկյունից։ Ընդավորները բացի ուղղակի դրական ազդեցությունից, փոխարինում են նաև սննդակարգում կենդանական սպիտակուցներին, որոնք ավելի հարուստ են ճարպերով և խոլեստերինով։

Շատ դանդաղ ՍԿՀ-ն կարող է կապված լինել սրտի պաշարման հետ։ Այն կարող է առաջանալ նաև ինքանավար նյարդային համակարգի խանգարումներից։

== Տես նաև ==
*[[Սրտային ցիկլ]]
*[[Էլեկտրասրտագրություն]]

== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականության ցանկ ==

* 
* 


== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.tapheartrate.com/ Online Heart Beats Per Minute Calculator] *Tap along with your heart rate''
* An application (open-source) for contactless real time heart rate measurements by means of an ordinary web cam

Կատեգորիա:Բժշկական ախտորոշում
Կատեգորիա:Սիրտ-անոթային համակարգ
Կատեգորիա:Ֆիզիոլոգիական գործընթացներ