Մհեր Մկրտչյան

**Մհեր Մուշեղի Մկրտչյան** (հայտնի է նաև որպես **Ֆրունզիկ Մկրտչյան**, ), նշանավոր հայ դերասան, կինոյի և թատրոնի մեծանուն կատակերգու, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1978) և ՀԽՍՀ պետական մրցանակի (1975) դափնեկիր։

## Կենսագրություն
Մհեր Մկրտչյանը ծնվել է Գյումրիում 1930 թվականին։ Հայրը ծագումով մշեցի էր, իսկ մայրը՝ վանեցի։

Գյումրիում սովորել է նկարչական ու երաժշտական դպրոցներում, միաժամանակ հաճախել է թատերական ինքնագործ խմբակ։ 1945-1946 թվականներին սովորել է Մռավյանի անվան թատրոնին կից ստուդիայում, ավարտելուց հետո, 1947 թվականին ընդգրկվել է նույն թատրոնի հիմնական խմբի մեջ։ Այս թատրոնում Մհերը խաղացել է տասնյակից ավելի մեծ ու փոքր դերեր՝ ցուցաբերելով իր տարիքի համար անսովոր վարպետություն։

1951-1956 թվականներին սովորել է Երևանի պետական գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում (ղեկավար՝ Վաղարշ Վաղարշյան)։

1956 թվականին տեղափոխվել է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն։

1959 թվականին ռեժիսոր Ամասի Մարտիրոսյանը նրան հրավիրել է նկարահանվելու «01-99» կարճամետրաժ ֆիլմում, որտեղ էլ Մհերը ստեղծեց հյութեղ մի կերպար, որը մինչև այժմ էլ հանդիսատեսը չի մոռանում։

Բարձր մասնագիտացումը, կերպարին ազգային դեմք ու դիմագիծ հաղորդելու կարողությունը, էկրանի ճշմարիտ զգացողությունն ու շատ այլ հատկանիշներ Մհեր Մկրտչյանին հնարավորություն տվեցին դասվելու կինոարվեստի ինքնատիպ անունների շարքում։ Այդ ամենը հիանալի դրսևորվեցին Արսենի («Նվագախմբի տղաները»), Գասպարի («Եռանկյունի»), Իշխանի («Մենք ենք, մեր սարերը»), Հայրիկի («Հայրիկ»), Ամիրոի («Նահապետ»), Գրիգոր աղայի («Կտոր մը երկինք»), Իսայու («Խաթաբալա») դերերում։

Մհեր Մկրտչյանը եթե «Հայֆիլմում» հաջողությամբ մարմնավորում էր դրամատիկական կերպարներ, ինչպես Նիկոլի կերպարը «Հին օրերի երգը» ֆիլմում, ապա այլ կինոստուդիաները նրան հրավիրում էին բացառապես կատակերգական դերերի համար։ Նա նկարահանվեց «Մի վշտանա», «Կովկասի գերուհին», «Այբոլիտ-66», «Միմինո», «Ալի բաբան և քառասուն ավազակները», «Ունայնություն ունայնությանց» ժապավեններում, որոնցում խաղացված դերակատարումները գնահատվեցին պետական բարձր պարգևներով։

Մհեր Մկրտչյանը մահացել է 1993 թվականին։

Գյումրիում գործում է Մհեր Մկրտչյանի թանգարանը, որտեղ կան հարուստ նյութեր դերասանի կյանքի, ստեղծագործության վերաբերյալ, ինչպես նաև նրա անձնական իրերից։

### Ընտանիք
* Հայր - Մուշեղ Մկրտչյան (1910-1961), հաշվառու
* Մայր - Սանամ Մկրտչյան (1911-1970), գործարանային ճաշարանում լվացարար
* Եղբայր - Ալբերտ Մկրտչյան (1937-2018), ռեժիսոր, սցենարիստ
* Քույրեր - Ռուզաննա (ծնվ. 1943), Կլարա (1934-2003)
* Առաջին կին - Քնարա, Մկրտչյանի համակուրսեցին
* Երկրորդ կին - Դոնարա Մկրտչյան (1941-2011), նրա երեխաների մայրը, «Կովկասի գերուհին» ֆիլմում կերտել է ընկեր Սաախովի վարորդ Ջաբրայիլի կնոջ դերը, Սունդուկյանի անվան թատրոնի դերասանուհի։ Տառապել է ծանր ժառանգական հոգեկան հիվանդությամբ։ Եղել է հոսպիտալացված Ֆրանսիայում։ Այցելել է նաև հոգեբուժական հիվանդանոց Երևանում։ Կյանքի վերջին 25 տարին անց է կացրել Սևանի հոգեբուժական հիվանդանոցում։
* Դուստր - Նունե (Նինա) (1959-1998), մահացել է Արգենտինայում, Քաղցկեղից (որոշ տեղեկություններով՝ հետվիրաբուժական բարդություններից)։
* Թոռնուհի (աղջկանից) - Գայանե (Իռեն), ապրում է Արգենտինայում։
* Որդի - Վազգեն (Վահագ) (1972-2003), տառապել է մորից ժառանգած հոգեկան հիվանդությամբ։
* Երրորդ կին - Թամար, դերասանուհի, գրող Հրաչյա Հովհաննիսյանի դուստրը և բանաստեղծ, գրող, հրապարակախոս Դավիթ Հովհաննեսի քույրը։

### Անձնական կյանք
Մկրտչյանն ունեցել է երկու անուն, առաջինը Մհեր. այսպես նրան դիմել են տանը, երկրորդը՝ Ֆրունզ. նրան անվանել են այդպես ի պատիվ Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի հայտնի մասնակից Միխայիլ Ֆրունզեի։ Մի անձնագրում դերասանը ստորագրել է որպես Ֆրունզ Մկրտչյան, մեկ ուրիշում՝ որպես Մհեր Մկրտչյան։ Փոքր հասակում կրել է «Քիթ» մականունը։

մինի|250px| Մհեր Մկրտչյանի արձանը Գյումրու թատերական հրապարակում
մինի|Մհեր Մկրտչյանի հուշատախտակը Գյումրիում (բրոնզ, գրանիտ, 1994)
[մինի|Մհեր Մկրտչյանի հուշատախտակը Երևանի [Կոմիտասի պողոտայում]]

## Ֆիլմագրություն

* 1955 - Հասցեատիրոջ որոնումները 
* 1956 - Պատվի համար - *Վարդան*
* 1959 - Ինչու է աղմկում գետը - *Խաչատուր*
* 1959 - 01-99 (կարճամետրաժ) - *Գարսևան*
* 1960 - Նվագախմբի տղաները - *Արսեն*
* 1962 - Տերն ու ծառան (կարճամետրաժ) - *Սիմոն*
* 1963 - Կրակ (կարճամետրաժ) - *Միսաք*
* 1965 - Երեսուներեք - *պրոֆեսոր Բրուք*
* 1966 - Կովկասի գերուհին - *Ջաբրայիլ*
* 1966 - Այբոլիտ-66 - *ծովահեն, Բարմալեյի տխուր ծառան* 
* 1966 - Ծիածանի բանաձևը - *ոստիկան*
* 1966 - Բաքվի 26 կոմիսարները - *Գոչի*
* 1966 - Սովի տարիներից (կարճամետրաժ) - *Համբո*
* 1967 - Եռանկյունի - *դարբին*
* 1968 - Սպիտակ դաշնամուր - *Յուսուֆ Յուսուֆի Ահմեդով*
* 1968 - Մի վշտանա - *ձերբակալված թուրք* 
* 1969 - Պայթյուն կեսգիշերից հետո - *Մուխտաշյով*
* 1969 - Երեկ, այսօր, միշտ - *ամուսին*
* 1969 - Լուսանկար (կարճամետրաժ) - *Ավագ*
* 1969 - Ադամ և Խեվա - *Բեքիր*
* 1971 - Մենք ենք, մեր սարերը - *հովիվ Իշխան*
* 1971 - Խաթաբալա - *Իսայի*
* 1972 - Տղամարդիկ - *Սուրեն*
* 1972 - Հայրիկ - *Հովսեփ*
* 1972 - Հուշարձան (կարճամետրաժ) - *Ավագ*
* 1973 - Մհերի արձակուրդային արկածները - *Մհեր*
* 1977 - Բաղդասարը բաժանվում է կնոջից - *Բաղդասար*
* 1977 - Քարե հովիտ - *Սանդրո*
* 1977 - Նահապետ - *Ափրո*
* 1977 - Զինվորն ու փիղը - *Արմենակ*
* 1977 - Միմինո - *Ռուբիկ Խաչիկյան, վարորդ*
* 1979 - Օ՜, Գևորգ (կարճամետրաժ) 
* 1979 - Ունայնություն ունայնությանց - *Բորիս Իվանովիչ*
* 1979 - Կյանքի լավագույն կեսը
* 1979 - Ալի Բաբան ու 40 ավազակները - *Մուստաֆա*
* 1979 - Աշխարհը հայելու մեջ (կինոալմանախ «Ամենալավ մարդը») - *դերասան Մկրտչյան*
* 1980 - Կտոր մը երկինք - *Գրիգոր աղա*
* 1980 - Խոշոր շահում - *Գառնիկ*
* 1981 - Թիֆլիս-Փարիզ ու հետ - *Հրաչիկ*
* 1981 - Փակ դռան առաջ - *Վարդան*
* 1981 - Համեստ մարդը (կարճամետրաժ) 
* 1982 - Հին օրերի երգը - *Նիկոլ*
* 1983 - Հրդեհ - *Ռուբեն*
* 1983 - Միայնակներին տրվում է հանրակացարան - *Նինայի ամուսինը*
* 1984 - Լեգենդ սիրո մասին - *ավազակ*
* 1984 - Հեծյալը, որին սպասում են 
* 1984 - Մեր մանկության տանգոն - *հայր*, *Ռուբեն*
* 1987 - Как дома, как дела?
* 1987 - Հատակում - *Բարոն*

[մինի|Մհեր Մկրտչյանի գերեզմանը [Կոմիտասի անվան պանթեոնում]]

## Պարգևներ
* ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (26.04.1961)
* Դաղստանյան ԻԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (29.01.1970)
* ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1971)
* ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1984)
* ԽՍՀՄ պետական մրցանակ՝ «Միմինո» ֆիլմում նկարահանվելու համար (1978)
* ՀԽՍՀ պետական մրցանակ՝ «Եռանկյունի» ֆիլմում նկարահանվելու համար (1975)
* Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան (հետմահու) (2001)
* Համամիութենական կինոփառատոն Երևանում (Առաջին մրցանակ «Զինվորն ու փիղը» ֆիլմում լավագույն դերասանական խաղի համար, 1978)

## Հիշատակ
200px|մինի|Հուշատախտակ Կոմիտասի պողոտայում
right|thumb|270px|Հայաստանի նամականիշ
[270px|մինի|աջից|«[Տղամարդիկ (արձանախումբ, Երևան)|Տղամարդիկ» ֆիլմի հերոսների արձանախումբ]]
* Երևանում Մհեր Մկրտչյանի անունով կոչվել է փողոց։
* Կոմիտասի պողոտայում տեղադրվել է հուշատախտակ։
* Երևանում գործում է դերասանի ստեղծած և նրա անունը կրող թատրոնը։
* 2006 թվականին թողարկվել է Հայաստանի փոստային նամականիշ՝ նվիրված Մհեր Մկրտչյանին։
* 2007 թվականին Մոսկվայի ժամանակակից արվեստի թանգարանում կանգնեցվել է «Միմինո» կատակերգության հերոսների, այդ թվում՝ Մհեր Մկրտչյանի հուշարձանը։
* 2007 թվականին Մ. Սարյանի անվան պուրակում (Հայաստան) բացվել է «Տղամարդիկ» ֆիլմի հերոսների, այդ թվում՝ Մկրտչյանի հուշարձանը (հեղինակ՝ Դավիթ Մինասյան)։
* 2011 թվականին Դիլիջան քաղաքում (Հայաստան) կանգնեցվել է «Միմինո» կատակերգության հերոսների, այդ թվում՝ Մհեր Մկրտչյանի հուշարձանը։
* 2011 թվականին Թբիլիսիում (Վրաստան) Ավլաբարի շրջանում բացվել Է Զուրաբ Ծերեթելիի` «Միմինո»-ի հերոսների հուշարձանը։
* Գյումրիում՝ Մհեր Մկրտչյանի հայրենի քաղաքում, գործում է նրա անվան թանգարան, հուշարձան է կանգնեցվել Գյումրու պետական դրամատիկական թատրոնի շենքի դիմաց։ 
* Երևանում՝ Մհեր Մկրտչյանի անվան արտիստական թատրոնի շենքում, տեղադրվել է հուշատախտակ՝ դերասանի պրոֆիլի պատկերով։

Դերասանի ստեղծագործությանն ու հիշատակին նվիրված վավերագրական ֆիլմեր ու հեռուստահաղորդումներ․

* 1997 - Լեոնիդ Ֆիլատովի «Որ հիշեն։ Ֆրունզիկ Մկրտչյան» (, «ОРТ»)
* 2005 - «Կղզիներ։ Ֆրունզե Մկրտչյան» (, «Կուլտուրա»)
* 2005 - «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ «Մենակության պատմություն» (, Ռոսիա)
* 2006 - «Ինչպես հեռացան կուռքերը։ Ֆրունզիկ Մկրտչյան» (, ԴՏՎ)
* 2007 - «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ «Կյանքը կինոժապավենում» (, «ОРДФИЛЬМ»)
* 2007  – «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ «Վերջին 24 ժամը» (, Առաջին ալիք)
* 2010  – «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ «Հպարտ պրոֆիլով մարդ» (, Առաջին ալիք)
* 2010  – «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ «Զվարճալի մարդու ողբերգություն» (, ТВ Центр)
* 2015  – «Շապիկ։ Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ Միայնակ արև» (, «ТВ Центр»)
* 2016  – «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ Վերջին օր» (, «Զվեզդա»)
* 2017  – «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ Կինոյի լեգենդները» (, «Զվեզդա»)
* 2019  – «Ֆրունզիկ Մկրտչյան։ Տխուր աչքերով կատակերգուն» (, «Միր»)

## Գրականություն Մհեր Մկրտչյանի մասին
* Աբաջյան Գ. Եվ ծիծաղ և արցունք աչքերում։ (Մհեր Մկրտչյանի 60 - ամյակի առթիվ). - ֆիլմ, 1990, 20 օգոստոսի։ 
* Խաչատուր Ավագյան, Մհեր Մկրտչյան, Ե. Հայկական թատերական ընկերություն, 1970, 16 էջ։ 
* Ավագյան Խ. Մհեր Մկրտչյանի ուրախ - խոհուն արվեստը. Սովետ. Հայաստան, 1984, 6 մարտի։ 
* Գալոյան Ս. Սիրո սահմանները անեզրական են։ (Մհեր Մկրտչյանի 60 - ամյակի առթիվ). - Լրագիր, 1994, 5 հուլիսի։ 
* Հովհաննիսյան Թ. Մհեր Մկրտչյանի հետ մահու կենսագրություն. - Երկիր Նաիրի, 1994, 25 մարտի։ 
* Հովհաննիսյան Հ. Ողբերգակատակերգական Մհեր Մկրտչյանը. Երկիր, 1992, 17 հունիսի։ 
* Մարտունի Հ. Այս ուրախ - տխուր մարդը։ [Մհեր Մկրտչյանի 60 - ամյակը]. - Էկրան, N 7, 1990, էջ 4 - 7։ 
* Նշանավոր դառնում ես աշխատանքիդ շնորհիվ։ [Մհեր Մկրտչյանի մասին]. - Գրական թերթ, 1984, 22 հունիսի։ 
* Չերնենկո Մ. Փոստատար Նիկոլի ծանր աշխատանքը. - Հայրենիքի ձայն, 1983, 6 ապրիլի։ 
* Հովհաննես Պապիկյան, Շուշանիկ Սահակյան, Լույս........... (Մհեր Մկրտչյան-80), Երևան, 2010։

## Տես նաև
* Մհեր Մկրտչյանի թանգարան
* Մհեր Մկրտչյան փողոց (Երևան)

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Մհեր Մկրտչյան 

Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա
Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ
Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստներ
Կատեգորիա:ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիրներ
Կատեգորիա:Հայ թատերական ռեժիսորներ
Կատեգորիա:Կոմիտասի անվան պանթեոնում թաղվածներ