Արիզոնա

**Արիզոնա** (անգլերեն՝ ), նահանգ ԱՄՆ-ի հարավարևմտյան մասում։ ԱՄՆ-ի կազմի մեջ մտած 48-րդ նահանգն է։ Գտնվում է երկրի հարավարևմտյան մասում։ Յուտայի, Կոլորադոյի և Նյու Մեքսիկոյի հետ Արիզոնան մտնում է չորս անկյուն ունեցող նահանգների ցանկում։

Տարածությունը՝ 295.000 կմ²։ Վարչական կենտրոնը և խոշորագույն քաղաքը Ֆինիքսն է։ Կենտրոնական մասը լեռնային է (մինչև 3861 մ)։ Հյուսիս-արևելքում և հարավ-արևելքում գտնվում են Կոլորադոյի ավազանի գետերով կտրտված սարավանդներ։ Կոլորադոյի վրա է երկրի խոշոր հէկ-երից մեկը՝ Հուվերը (Բոուլդեր-Դամ)։ Տնտեսության հիմնական ճյուղերն են ոռոգովի հողագործությունը և լեռնարդյունահանող արդյունաբերությունը։ Զարգացած է մսա-բրդատու անասնաբուծությունը։ Մշակում են բամբակենի, առվույտ, բանջարեղեն, ցիտրուսներ։ Արդյունահանվում է պղինձ (1-ին տեղը ԱՄՆ-ում), արծաթ, ոսկի։ Ունի գունավոր մետալուրգիայի, մետաղամշակման, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ, ավիահրթիռային, ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերություն։ Զարգացած է տուրիզմը։ Արիզոնայում է գտնվում Մեծ Կանիոն ազգային պարկը։

2014 թվականի հուլիսի տվյալներով նահանգի բնակչությունը 6.731.484 մարդ է։ Այս ցուցանիշով Արիզոնան 15-րդ տեղն է զբաղեցնում ԱՄՆ-ում։

## Անվանում
Անվանումը (անգլերեն՝ *Arizona*) ունի հնդկացիական ծագում. առաջացել է **արի** «փոքր» և **զոն** «աղբյուր» բառերից, այսինքն` *Արիզոնա* նշանակում է «սակավաջուր երկիր»։ Իրոք, մակերևույթի զգալի մասն զբաղեցնում են անապատները։

## Աշխարհագրություն
200px|մինի|ձախից|Կոլորադո գետ կորագիծը
[200px|մինի|ձախից|[Մեծ կիրճ]]
200px|մինի|ձախից|Արիզոնայի խառնարանը
Արիզոնան գտնվում է ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում։ Հարավում սահմանակցում է Կալիֆոռնիային և Նևադային, հյուսիսում` Յուտային, հյուսիս-արևելքում` Կոլորադոյին, արևելքում` Նյու Մեքսիկոյին, իսկ հարավում` Մեքսիկային։ Տարածքի մեծությամբ (295 254 կմ²) վեցերորդն է ԱՄՆ-ում։

Նահանգի տարածքի զգալի մասը բաժին է հասնում լեռներին, բարձրավանդակներին ու անապատներին։ Արիզոնայում է գտնվում դեղին սոճու ամենախոշոր անտառը։ Նահանգի հյուսիսում է գտնվում Կոլորադո գետի Մեծ կիրճը։ Արիզոնայի հարավարևմտյան մասում է գտնվում Սոնորա անապատը, ուր գտնվում են այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են Ֆինիքսը, Տուսոնը և Յուման։ Չնայած Սոնորան ԱՄՆ-ի ամենաչոր ու շոգ անապատներից է, սակայն այն ունի կենդանական ու բուսական բազմազան աշխարհ, ինչը բացատրվում է տարվա մեջ անձրևային երկու սեզոններով։

Նահանգի հյուսիսարևմտյան մասում է գտնվում Մոհավա անապատը, որը տարբերվում է Սոնորայից ավելի բարձր դիրքով և առանձին կանգնած ծառերով։ Պեյնթեդ Դեզերտ անապատը զբաղեցնում է Կոլորադոյի բարձրավանդակի հյուսիսային մասը Արիզոնայում։ Նահանգի հարավարևելյան տարածքի ոչ մեծ հատվածը զբաղեցնում է Չիուաուա անապատը, որը Սոնորայի համեմատությամբ ավելի մեղմ ամառային կլիմա ունի։

Նահանգի խոշորագույն գետերն են Կոլարադոն և նրա ամենամեծ վտակը` Գիլան։

Արիզոնայի գրեթե ողջ տարածքը` բացառությամբ հարավային ու հարավարևելյան որոշ հատվածների, գտնվում է Կոլորադոյի ավազանում։

Նահանգի տարածքում գտնվում են ազգային երեք պարկեր։

### Կլիմա
Ընդարձակ տարածքի և ծովի մակարդակից տարբեր բարձրություններ ունենալու պատճառով նահանգի կլիմայական պայմանները շրջանից շրջան խիստ տարբերվում են։ Ցածր բարձրություններում կլիման հիմնականում անապատային է` մեղմ ձմեռներով ու շոգ ամառներով։ Սովորաբար ուշ աշնանից մինչև վաղ գարուն կլիման մեղմ է` 16 °С նվազագույն ջերմաստիճանով։ Փետրվարի կեսերից նկատվում է ջերմաստիճանի բարձրացում։ Հունիսից սեպտեմբեր շոգ է ու չոր։ Արիզոնայում երբևէ գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը դիտարկվել է Լեյք Հավասու Սիթիում 1994 թվականի հունիսի 29-ին և 2007 թվականի հուլիսի 5-ին. այն կազմել է 53 °С: Ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1971 թվականի հունվարի 7-ին Հոլի լճի շրջակայքում. այն կազմել է −40&nbsp;°C:

Տեղումների քանակը կախված է տարվա եղանակից, տեղանքի բարձրությունից և ռելիեֆից։ Ավելի շատ տեղումներ բաժին են ընկնում կենտրոնական և հարավարևելյան մասերի լեռնազանգվածներին։ Նահանգի տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշը 323 մմ է։ Դրանք հիմնականում թափվում են անձրևների երկու սեզոններին` ձմռանը, երբ սառը հոսանքը գալիս է Խաղաղ օվկիանոսից, և ամռանը, երբ գալիս եմ մուսսոնները։

Նահանգի հյուսիսային մասը բարձրավանդակ է, որի բարձրությունը զգալիորեն բարձր է կենտրոնի և հարավի անապատներից։ Այս տարածքին բնորոշ են Կանադայից փչող սառը զանգվածները, որոնց հետևանքով ջերմաստիճանը իջնում է −18&nbsp;°C:

## Բնակչություն
250px|մինի|Բնակչության խտության քարտեզ
ԱՄՆ-ի մարդահամարի բյուրոյի տվյալներով 2011 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ Արիզոնայի բնակչությունը 6.482.505 մարդ էր։ 2010 թվականի մարդահամարի համեմատությամբ աճը կազմել է 1.42 %: Ֆինիքսի մետրոպոլի բնակչությունը 1991-ից մինչև 2001 թվականը աճել է 45.3 %-ով, ինչը Արիզոնան դարձրել է երկրորդ նահանգը բնակչության` 90-ական թվականներին ամենամեծ աճով (առաջինը եղել է Նևադան)։ Ներկայումս Ֆինիքսի մետրոպոլի բնակչությունը գերազանցում է 4.3 միլիոնը։ Արիզոնայի բնակչության 58 %-ը ապրում է 100.000-ից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներում. սա ամենաբարձր ցուցանիշն է բոլոր նահանգների մեջ։

2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով նահանգի էթնիկ կազմը հետևյալ պատկերն է ունեցել.
* սպիտակամորթներ - 73 %
* աֆրոամերիկացիներ - 4.1 %
* բնիկ ամերիկացիներ - 4.6 %
* ասիացիներ - 2.8 %
* հավայացիներ և Օվկիանիայի բնակիչներ - 0.2 %
* այլ ռասաների ներկայացուցիչներ - 11.9 %
* 2 և ավելի ռասաների ներկայացուցիչներ - 3.4 %:

2009 թվականի տվյալներով Արիզոնայի բնակչությունն ունի հետևյալ ծագումը.
* մեքսիկական ծագում - 27.4 %
* գերմանական ծագում - 16 %
* իռլանդական ծագում - 10.8 %
* անգլիական ծագում - 10.1 %
* իտալական ծագում - 4.6 %:

Արիզոնայում մյուս բոլոր նահանգների համեմատությամբ ամենամեծ թվով մարդիկ են խոսում հնդկացիական լեզուներով։ Այսպես, մոտ 85.000 մարդ խոսում է նավահո և 10.4 հազար մարդ` արևմտաապաչյան լեզուներով։ Արիզոնայի Ապաչ շրջանը ԱՄՆ-ում ամենախիտն է հնդկացիական լեզուն կրողներով։ 2010 թվականի տվյալներով ոչ օրինական ներգաղթյալները նահանգում կազմել են 7.9 % (երկրորդ ամենաբարձր ցուցանիշը երկրում)։

2005-2007 թվականների տվյալներով նահանգի բնակչության 72.1 %-ը տանը խոսում է միայն անգլերենով, 21.7 %-ը` իսպաներենով։

**Բնակչության թվաքանակի դինամիկա**
* 1950: 749 587 մարդ
* 1960: 1 302 161 մարդ
* 1970: 1 745 944 մարդ
* 1980: 2 718 215 մարդ
* 1990: 3 665 228 մարդ
* 2000: 5 130 632 մարդ
* 2010: 6 392 017 մարդ
* 2013: 6 626 624 մարդ

**Բնակչության դավանանքը**
* կաթոլիկներ — 29 %
* ոչ մի կրոն դեն դավանում — 17 %
* բողոքականներ — 10 %
* բապտիստներ — 8 %
* մորմոններ — 6 %
* մեթոդիստներ — 5 %
* այլ — 25 %

## Տնտեսություն
[250px|մինի|[Ֆինիքս]]
Արիզոնայի համախառն ներքին արդյունքը 2004 թվականին կազմել է 187.27 միլիարդ դոլար։ Եթե Արիզոնան լիներ անկախ, այն ՀՆԱ-ի ցուցանիշով աշխարհում կգրավեր 61-րդ տեղը` հետևում թողնելով Նորվեգիային, Դանիային, Չեխիային, Իռլանդիային, Ֆինլանդիային և Ռուսաստանին։ Արիզոնան ԱՄՆ-ում 21-րդ տեղն է գրավում տնտեսական աճի մակարդակով։

Մեկ շնչին բաժին հասնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշը կազմում է 27.232 դոլար։ Պղնձի արդյունահանումը տնտեսության կարևոր ճյուղերից է, որ ապահովում է երկրի պահանջարկի երկու երրորդը։ Պղնձի արդյունահանմամբ նահանգն առաջինն է երկրում։ Պղնձի արդյունահանման խոշոր կենտրոն է Սան Մանուելը։

Արդյունաբերական առավել մեծ թվով ընկերություններ կենտրոնացված են Ֆինիքսում և Թուսոնում։ Այստեղ էլ կենտրոնացված է նահանգի բնակչության մեծ մասը։

Նահանգում է գտնվում ամենամեծ կրիոֆիրման` *Alcor*-ը։

## Նահանգի խորհրդանիշեր
* Նշանաբան - Ditat Deus (Աստված հարստացնում է)
* Ծաղիկ - Սագուարո կակտուսի ծաղիկը
* Քար - փիրուզ

## Աստղագիտության մեջ
Արիզոնայի պատվին կոչվել է (793) Արիզոնա աստերոիդը, որ հայտնաբերվել է 1907 թվականին Լոուելի աստղադիտարանում։


Lockett Meadow, 1996.jpg
Tree, Canyon de Chelly, Apache County AZ.jpg
Entering_Arizona_on_I-10_Westbound.jpg


## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Az.gov – Պաշտոնական կայք

Կատեգորիա:1912 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ
Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի նահանգներ
Կատեգորիա:Արիզոնա