open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Լոլիտա Վարդանովա

**Լոլիտա Վլադիմիրի Վարդանովա** (հունվարի 31, 1970, Բաքու - 1994, գյուղ Հակոբ Կամարի (այժմ՝ Վարնկաթաղ՝ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանում)), հայ ազատամարտիկ, բուժքույր։

1973 թվականից ընտանիքով տեղափոխվել է ՀՀ Արարատի շրջան։ Ավարտել է Վեդիի բժշկական օգնության դասընթացները (1989)։ 1990-1994 թվականներին Արարատի, Վեդիի, Արմավիրի կամավորական ջոկատների, Վեդիի պայմանագրային գումարտակի կազմերում մասնակցել է ՀՀ Մեղրիի և ԼՂՀ Մարտակերտի (Դրմբոն, Մեծշեն, Հաթերք, Սարսանգի ջրամբար, Հակոբ Կամարի և այլն), Ֆիզուլիի (Հորադիզ) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Զոհվել է ռազմաճակատի առաջին գծում վիրավոր ազատամարտիկին վիրակապելիս։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հունվարի 31 ծնունդներ
Կատեգորիա:1970 ծնունդներ
Կատեգորիա:1994 մահեր
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության Կանադայի մանսաճյուղ

**Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության առաջին մասնաճյուղ**, ՀԲԸՄ մասնաճյուղ Կանադայում։

## Պատմություն
ՀԲԸՄ-ն իր մասնաճյուղը հիմնել է Տորոնտոյում, 1923 թվականին, Լեռն Պապայանի գլխավորությամբ։

Մինչև 1950-ական թվականները զգալի օգնություն է ցույց տվել հայ գաղթականներին և աղետյալներին։ 1981 թվականից ունի իր սեփական շենքը, որտեղ գործում են մշակութային հանձնախումբը, երիտասարդական բաժինը, մարզական և արիների խմբեր, պարախումբ։ Հրատարակում է «Խոսնակ» տեղեկատու պարբերաթերթը։

## Մոնրեալի մասնաճյուղ
Մոնրեալի մասնաճյուղը հիմնվել է 1957 թվականին՝ Խաչիկ Շիրոյանի և Քերովբե Պտուկյանի ջանքերով։ 1977 թվականից ունի իր շենքը։ Գործում են մշակութային և տիկնանց հանձնախմբեր, 1964 թվականից՝ մարզական խմբեր (բասկետբոլի, վոլեյբոլի, սեղանի թենիսի), որոնք տարին մեկ կազմակերպում են «Նավասարդյան» խաղեր, երիտասարդական բաժին։

1970 թվականից գործում է ՀԲԸՄ Արմեն Քեպեք-Ալեք Մանուկյան վարժարանը։

Կարճ ժամանակով՝ 1978 թվականին, լույս է ընծայել «Նոր այգ» տեղեկատու պարբերաթերթը։ 2002 թվականի դեկտեմբերին Կանադայի կառավարությունը Մոնրեալի ՀԲԸՄ մշակութային հանձնախմբի նախագահ Արսինե Աթթարյանին շնորհել է «էլիզաբեթ Բ թագուհու հոբելյանական ոսկե մեդալը»՝ ի գնահատումն հայ համայնքի բարգավաճմանն ուղղված նրա գործունեության։

Կատեգորիա:ՀԲԸՄ մասնաճյուղեր
Արևիկ Անդրյան

**Արևիկ Ջիվանի Անդրյան** (մայիսի 1, 1966, Խրամորթ (Արցախ Ասկերանի շրջան)), բուժքույր։ Ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը (1985)։ 1985-1992 թվականներին աշխատել է Սումգայիթում։ Ստեփանակերտի քաղաքային պոլիկլինիկաներում, 1992 թվականից՝ կենտրոնական զինվորական կլինիկական հոսպիտալում։ 1992-1994 թվականներին բժշկասանիտարական կամավորական ջոկատների կազմում Ստեփանակերտի կենտրոնական և ռազմադաշտային շարժական հոսպիտալներում առաջին բժշկական օգնություն է ցույց տվել վիրավոր և հիվանդ ազատամարտիկներին։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ձայնական ոսպնյակ

**Ձայնական ոսպնյակ**, ձայնային փնջի զուգամիտության փոփոխման (ձայնի կիզակետման) հարմարանք։ Օպտիկական ոսպնյակի նման ձայնական ոսպնյակ սահմանափակված է երկու աշխատանքային մակերևույթներով։ Ձայնի արագությունները ոսպնյակի և դրան սահմանակից միջավայրի մեջ տարբեր են, այնպես որ բեկման ցուցիչը տարբերվում է մեկից։ Ձայնական ոսպնյակ կարող է լինել պինդ, հեղուկ և գազանման։ Վերջին երկու դեպքում ոսպնյակի կարծր թաղանթը պետք է ունենա մեծ թափանցիկություն։ Հեղուկ միջավայրում աշխատելիս ոսպնյակի նյութ են ծառայում պլաստմասսաները, քլորոֆորմը։ Գազերում աշխատելու համար, ջրածնով կամ ածխաթթու գազով ցված ոսպնյակներից բացի, կիրառվում են, այսպես կոչված, անհամասեռ ձայնական ոսպնյակներ, որոնց ծավալը ցվում է գնդիկներով, ցանցերով են։ Անհամասեռ ցրող օդային ոսպնյակները կիրառվում են բարձրախոսների ուղղորդվածության բնութագրերի բարելավման համար։ Պինդ և հեղուկ ոսպնյակները ծառայում են ձայնային պատկերների ստացման, արատանշման, բժշկական ախտորոշման նպատակների, ինչպես նաև ուլտրաձայնի կենտրոնացման համար։

Կատեգորիա:Ձայնական ոսպնյակ
Երևանի ոսկերչական գործարան

**«Երևանի ոսկերչական գործարան - 1 Գնոմոն»**, բաց բաժնետիրական ձեռնարկություն Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում։

Հիմնադրվել է 1950 թվականին (գործարան), «Արծաթագործ» արտելի հիման վրա։ Ոսկերչական գործարան է կոչվել 1965 թվականից։

Արտադրում է 85-90 տեսակի ոսկերչական իրեր, մատանիներ, ականջօղեր, շղթաներ, ապարանջաններ, կախազարդեր, կրծքազարդեր, վզնոցներ և այլ ոսկերչական զարդեր՝ բնական թանկարժեք, կիսաթանկարժեք և արհեստական քարե ներդիրներով։ Արտադրությունը կազմակերպված է հոսքային եղանակով։ Ունի ձուլման, մամլման, հավաքման, քարամրացման, փայլեցման և այլ արտադրամասեր։

Խորհրդային շրջանում հումքի որոշ տեսակներ (թանկարժեք և կիսաթանկարժեք զմրուխտ, ադամանդ, սուտակ, շափյուղա են) 1951 թվականից կոոպերացման կարգով ստացել է Լենինգրադի և Սվերդլովսկի «Ռուսսամոցվետի» գործարաններից, Նոր Հաճնի ճշգրիտ տեխնիկական քարերի գործարանից։

Ընկերությանն է պատկանում «Գնոմոն» ոսկերչական խանութների ցանցը։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1950 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:Երևանի գործարաններ
Հայ հեղափոխական դաշնակցություն (Կանադա)

**Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը** 1910-1920 թվականներին տեղական կազմակերպություններ է հիմնել Հարավային Օնտարիոյի փոքր քաղաքներում, որտեղ ավելի շատ հայեր կային, քան մեծ քաղաքներում։

1950-ականներին նոսրացել էր փոքր քաղաքների բնակչությունը, իսկ նորեկ հայերը նախընտրում էին մեծ քաղաքները, ուստի կուսակցությունը տեղակայվեց մեծ քաղաքներում։ ՀՀԴ տեղական կազմակերպությունն էլ կենտրոնացել է այդ վայրերում։  1910-1920-ական թթ. տեղական կազմակերպությունները ենթակա էին ԱՄՆ-ի կենտրոնական վարչությանը։ 1956 թվականին Մոնրեալում հիմնադրվել է ՀՀԴ «Միհրան Փափազյան» կոմիտեն, Տորոնտոյում՝ «Սողոմոն Թեհլերյան» կոմիտեն, ինչպես նաեւ ՀՀԴ Կանադայի երիտասարդական միության «Լեւոն Շանթ» կոմիտեն։

Կատեգորիա:Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն
Կատեգորիա:Կանադահայ քաղաքական կազմակերպություններ
Քվեբեկի հայ բժշկական ընկերակցություն (Կանադա)

**Քվեբեկի հայ բժշկական ընկերակցություն**, հիմնվել է 1975 թվականին։ Անդամներն էին բժիշկներ, ատամնաբույժներ, դեղագործներ։ Նպատակն էր օգնել և ուղղորդել բժշկության ասպարեզ մուտք գործելու ցանկություն ունեցողներին, ստեղծել Քվեբեկում աշխատող հայ բժիշկների հավաքատեղի-կենտրոն, որտեղ տեղեկություններ կփոխանակեին իրենց մասնագիտությունների վերաբերյալ, հոգալ Քվեբեկի հայ համայնքի բժշկական կարիքները։ Այս միության ջանքերով է կազմակերպվել հայ բժիշկների 3-րդ համաշխարհային կոնգրեսը 1984 թվականին, Մոնրեալում։

Կատեգորիա:Բժշկական միավորումներ
Սահմանադրական իրավունք միություն

**Սահմանադրական իրավունք միություն** (կրճատ **ՍԻՄ**) քաղաքական կուսակցություն Հայաստանում։

## Պատմություն
Հիմնադրվել է 1989 թվականին Հրանտ Խաչատրյանի կողմից, 1988 թվականի հունիսին կազմավորված Երևանի 26 կոմիսարների շրջանի Սահմանադրական խմբի հիման վրա։ Առաջնորդը 2008 թվականից՝ Հայկ Բաբուխանյանն է։

1990 թվականին մասնակցել է Հայաստանի Գերագույն խորհուրդ -ի ընտրություններին, ունեցել 1 պատգամավոր։

1999 թվականի Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրություններին մասնակցել է «Իրավունք և միաբանություն» դաշինքի կազմում, ունեցել 2 պատգամավոր։

2003 թվականի Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրություններին մասնակցել է «Արդարություն» դաշինքի կազմում, ունեցել 1 պատգամավոր։

2012 թվականին ընտրված Հայաստանի ազգային ժողովում ուներ 1 պատգամավոր (Հայկ Բաբուխանյան)՝ Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության խմբակցության կազմում։

2020 թվականին կուսակցությունը հավանություն է տվել Հայրենիքի փրկության շարժմանը։

2021 թվականին կուսակցությունը միացել է «Նոր միություն» քաղաքական դաշինքին՝ «Ազգի ձայն» և «Ուժեղ Հայաստան Ռուսաստանի հետ» կուսակցությունների հետ միասին։

2021 թվականի ապրիլին կուսակցությունը համագործակցության հուշագիր է ստորագրել Արցախում «Արդարություն» կուսակցության հետ։

## Գաղափարախոսություն
Կուսակցությունը դեմ է և՛ կոմունիզմին, և՛ լիբերալիզմին։ Կուսակցության նպատակն է, որ Հայաստանը դառնա Ռուսաստանի, Վրաստանի, Իրանի և արաբական երկրների համագործակցության կենտրոն։ Բաբուխանյանը հայտարարել է, որ լիովին աջակցում է Հայաստանի անդամակցությանը Եվրասիական միությանը և նշել է, որ «Եվրասիական միությունը տնտեսական ցուցանիշներով գերազանցում է Եվրամիությանը»։ Բաբուխանյանը հայտնի է իր ռուսամետ դիրքորոշմամբ և նույնիսկ կոչ է արել արգելել Հայաստանում Բրիտանական խորհուրդը։

2018 թվականի հայկական թավշյա հեղափոխության ժամանակ Բաբուխանյանը պնդում էր, որ Ջորջ Սորոսի ղեկավարած հիմնադրամները նպաստել են Հայաստանում վերջին անկարգություններին։

Կատեգորիա:Հայաստանի կուսակցություններ
Ալեքսանդր Թամանյան (ազատամարտիկ)

**Ալեքսանդր Գևորգի Թամանյան** (), ֆիզիկոս, Արցախյան շարժման գործիչ։

Ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի (1878-1936) թոռը։

## Կրթություն
Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը (1965)։

## Գործունեությունը
1965 թվականից՝ Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտաշխատող, 1972 թվական՝ հազվագյուտ ռադիոակտիվ տրոհումների ստորերկրյա լաբորատորիայի վարիչ, 2001 թվականից, միաժամանակ՝ Ա. Թամանյանի թանգարանի տնօրեն։

Թամանյանը եղել է ԼՂԻՄ զարգացման ծրագրերի աշխատանքային կոլեկտիվների խորհրդի նախագահ և ՀՀ աշխատանքային կոլեկտիվների խորհրդի ստեղծման նախաձեռնողը։ Զինագործների հետ ստեղծել է մեծ տրամաչափի նռնակային ականանետ, հրթիռ և զենքի այլ տեսակներ։ 1998 թվականին իր ստեղծած «Իքս» դասակով «Արծիվ-մահապարտներ» գումարտակի կազմում մասնակցել է Մարտակերտի (Չլդրան, Վաղուհաս), Ասկերանի, Մարտունու, Լաչինի, Քելբաջարի շրջանների ազատագրական մարտերին։ Պարգևատրվել է ՀՀ «Արիություն» մեդալով։

## «ԻՔՍ» կամավորական ջոկատ
«ԻՔՍ» կամավորական ջոկատի հիմնադիրը և հրամանատարը Ալեքսանդր Թամանյանն է։ Դասակը կազմավորվել է 1992 թվականին, Երևանում՝ մի խումբ մտավորականներից (Գ. Գինոսյան, Ա. Թամանյան, Ա. Կոծինյան, Է. Հովակիմյան, Ա. Հովհաննիսյան, Ռ. Հովհաննիսյան, Փ. Մանիկյան, Մ. Մելքոնյան, Վ. Միրզոյան, Շ. Մնացականյան, Վ. Պախալով, Յու. Սեմյոնով, Գ. Քոչինյան, Գ. Օհանյան)։
1992-1994 թվականներին մասնակցել է ՀՀ Վարդենիսի և ԼՂՀ Ասկերանի, Մարտունու, Լաչինի, «Արծիվ-մահապարտների» կազմում՝ Մարտակերտի (Վաղուհաս, Չլդրան) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։
Ջոկատից ՀՀ «Արիության» մեդալով պարգևատրվել է 3, «Արծիվ-մահապարտ» հուշամեդալով՝ 3 ազատամարտիկ։

## Արտաքին հղումներ
* Գագիկ Գինոսյանը Ալեքսանդր Թամանյան Կրտսերի մասին
* Գագիկ Գինոսյանը «ԻՔՍ» կամավորական ջոկատի ստեղծման մասին
* Գագիկ Գինոսյանը «ԻՔՍ» կամավորական ջոկատի մասին

 

Կատեգորիա:Հայ ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ
Արցախի զանգվածային լրատվության միջոցներ

**ԼՂՀ ԶԼՄ**, Արցախում զանգվածային լրատվություն իրականացնող լրատվամիջոցներ։

## Պարբերական Մամուլ

Արցախում, մասնավորապես՝ Շուշիում, պարբերականներ հրատարակվել են 19-րդ դարի 70-ական թվականներից։ 1870-1920 թվականներին հրատարակվել են հասարակական, քաղաքական, կրթալուսավորչական, ազգային, կրոնական և այլ բնույթի 21 անուն թերթ ու ամսագիր, որոնցից 2-ը՝ ռազմաուսումնական։

Անդրանիկ թերթը «Հայկական աշխարհն» էր (1874)։ Հետագայում տպագրվել են «Քնար խոսնակ» (1881), «Գործ» (1882-1984), «Ծիածան» (1886), «Աշակերտական թերթ» (1896-1897), «Ազգագրական հանդես» (1896-1916), «Կռունկ» (1898-1900), «Շուշինսկի լիստոկ» (ռուսումնական, 1911), «Ղարաբաղ» (1911-1912), «Աշակերտ» (1913), «Շուշինսկայա ժիզն» (ռուսումնական, 1913-1914), «Միություն», «Միրաժ» (երկուսն էլ՝ 1913-1917), «Ղարաբաղի ձայն» (1915), «Փայլակ», «Պայքար» (երկուսն էլ՝ 1915 - 1917), «Նեցուկ», «Սրինգ», «Եռանդ» (երեքն էլ՝ 1917), «Ապառաժ» (1917 - 1919), «Արցախ» (1919), «Գյուղացիական կոմունա» (1920) և այլ պարբերականներ։

## Ռադիո և հեռուստատեսություն

1928 թվականից գործում է Արցախի ռադիոհանգույցը, որը լուսաբանել է մարզի առօրյան, հասարա-քաղաքական, մշակութային և կրթական կյանքը, ներկայացրել հայ գրականությունն ու արվեստը, երիտասարդությանը հետաքրքրող հարցեր, Ադրբեջանում և ԽՍՀՄ-ում տեղի ունեցած կարևոր իրադարձությունները։ 1988 թվականից սկսած՝ Արցախյան ազատագրական շարժումն արմատապես վերափոխել է մարզի ռադիոհաղորդումների դիմագիծը։

Կատեգորիա:Արցախ
Ոսկան Ոսկանյան

**Ոսկան Աղաբեկի Ոսկանյան** (), հայ խորհրդային ինժեներ-էլեկտրամեխանիկ, քաղաքական գործիչ։

Ավարտել է Լենինգրադի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը (1933)։ 1927 թվականից աշխատել է Լենինգրադի «Սվետլանա» գործարանում, 1936 թվականից՝ տնօրեն։ 1942 թվականին նշանակվել է ԽՍՀՄ էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության ժողկոմի տեղակալ, ղեկավարել է պաշարված Լենինգրադի (1941—1944) էլեկտրաարդյունաբերությունը, ապահովել է ռազմապաշտպանական արտադրանքի թողարկումն ու մատակարարումը։ ԽՄԿԿ անդամ (1931)։

Պարգևատրվել է Լենինի, Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի, «Պատվո նշան» շքանշաններով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Հայ պետական գործիչներ
Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ
Ոսկյա կետեր

**Ոսկյա կետեր**, ոսկու շրջանառության, և երկրների միջև ոսկու ազատ շարժման պայմաններում մետաղադրամի պարիտետից արժույթների կուրսի տատանումների վերին և ստորին սահմանները։ Որոշվում են երկրների միջև ոսկու տեղափոխման ծախսերով (փաթեթավորում, տրանսպորտ, ապահովագրություն և այլն)։ Արժույթյի կուրսը չի կարող անցնել ոսկյա կետերի վերին և ստորին սահմանները։

Վերին սահմանն անցնելու դեպքում վճարողին ձեռնտու էր ոսկին ուղարկել վարկատու երկիր և փոխանակել այն ազգային վասուտայի պարիտետով, որով կատարվելու էր վճարումը։ Ստորին սահմանին հասնելու դեպքում նպատակահարմար էր ոսկին արտահանել երկրից։ արժույթյի սահմանային ստորին կուրսը այլ կերպ կոչվում է արտահանման, իսկ սահմանային բարձր կուրսը՝ ներմուծման ոսկյա կետերը։ Ոսկու ստանդարտի վերացմամբ և արժույթյին սահմանափակումների կիրառմամբ դրանք կորցրեցին իրենց գործնական նշանակությունը։

Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Մագնիսական ոսպնյակ

240px|frameless|աջից
**Մագնիսական ոսպնյակ**, մագնիսական դաշտի միջոցով լիցքավորված մասնիկների փնջերը կիզակետող սարք։ Էլեկտրոնային ոսպնյակի տարատեսակներից է։ Պարզագույն մագնիսական ոսպնյակը սոլենոիդն է, որի ստեղծած դաշտն օգտագործվում է էլեկտրոնային մանրադիտակներում, մաս-սպեկտրո-մետրերում և այլ սարքերում փոքր էներգիայի լիցքավորված մասնիկների փնջերի կիզակետման համար։ Մեծ էներգիայի մասնիկների փնջերի ձևավորման համար օգտագործում են քառաբևեռ մագնիսական ոսպնյակներ, որոնց մագնիսական դաշտն ուղղահայաց է փնջի առանցքին։ Մագնսսական ոսպնյակը քառաբևեռ ցրող և հավաքող է․ եթե այն մի հարթության մեջ ցրում է փունջը, ապա դրան ուղղահայաց հարթության մեջ հավաքում է։ Քառաբևեռ մագնիսական ոսպնյակների զույգը հնարավորություն է տալիս մեծ էներգիայի մասնիկների փունջը, զգալի հեռավորությունների վրա տեղափոխելիս, բերել նպատակահարմար չափերի։

Կատեգորիա:Ֆիզիկա
Կատեգորիա:Օպտիկա
Կատեգորիա:Արագացուցիչների ֆիզիկա
Հայաստանի պաշտպանության կոմիտե

**Հայաստանի պաշտպանության կոմիտե**, Հայաստանի կառավարությանն առընթեր ռազմական ղեկավար մարմին՝ 1991 թվականի մայիսի 4-ից 1992 թվականի փետրվարի 16-ը։

## Պատմություն
Կազմավորվել է ԼՂԻՄ-ում և Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում պայթյունավտանգ իրավիճակի, «Օղակ» գործողության ծավալման պայմաններում (նախագահ՝ Վահան Շիրխանյան, շտաբի պետ և առաջին տեղակալ Գուրգեն Դալիբալթայան)։ Մայիսի 7-ին կայացել է Պաշտպանության Կոմիտեի անդրանիկ նիստը՝ Արկադի Տեր-Թադևոսյանի, Ռ. Գզողյանի, Ռ. Բախշյանի, Լ. Մարտիրոսով, Ռ. Առաքելյանի, Ի. Ղուկասուի, Հ. Հայրարդետյանի, Ղ. Պետրոսյանի, Ա. Տարինցյանի, Ա. Միքայելյանի, Մ. Վարդանյանի, Վ. Մկրտչյանի և ուրիշների մասնակցությամբ։ Իր գործունեության ընթացքում կազմակերպել է շուրջօրյա հերթապահություն, ինքնապաշտպանության շտաբների պատասխանատուները կոմիտեին ներկայացրել են սահմաններում օպերատիվ իրավիճակի ամփոփագրեր, որոնց հիման վրա կատարվել են հանրապետության ռազմաքաղաքական իրավիճակի վերլուծություններ։

Մայիս-հունիս ամիսներին ՊԿ անդամները հանրապետության բոլոր սահմանամերձ շրջաններում ճշտել են իրավիճակն ու առաջնահերթ խնդիրները։ Հունիս-օզոստոսին զինկոմիսարիատների միջոցով ուսումնասիրվել են պահեստի սպաների տվյալները և կազմվել զինվորական մասնագետների (կապավոր, սակրավոր, հրետանավոր և ուրիշներ) ցուցակները, լավագույնները գործուղվել են սահմանամերձ շրջաններ։

ՊԿ-ի ուշադրության կենտրոնում է եղել ԼՂ Շահումյանի շրջանի ինքնապաշտպանության կազմակերպման խնդիրը։ Նշանակալի աշխատանք է կատարվել նաև սահմանամերձ շրջանների բնականոն կյանքն ապահովելու գործում։ «Կոմանդրա» խմբի (ղեկավար՝ Արկադի Տեր-Թադևոսյան) կազմում մի խումբ կադրային սպաներ կամավոր մեկնել են Լեռնային Ղարաբաղ՝ կամավորական ջոկատները համախմբելու և ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու համար։ ՊԿ Հայաստանի համար անբարենպաստ իրադարձությունների ընթացքում իրականացրել է կազմակերպական միջոցառումներ, ինչպես նաև համախմբել տարբեր ուժերի կողմից ղեկավարվող ջոկատները և ռազմաքաղաքական իրավիճակի ճիշտ գնահատման շնորհիվ նպաստել ՀՀ ներքին կայունության պահպանմանը։

ՊԿ հիմնադխ-անդամներից զոհվել են Հ. Մինասյանը (հետախույզ-սակարվոր), Մ. Գրիգորյանը (կապավոր), Ա. Տատինցյանը (հրետանավոր)։ Շատերը պարգևատրվել են կառավարական շքանշաններով ու մեդալներով, մյուսները՝ պատասխանատու պաշտոններ են զբաղեցնում ՀՀ բանակի բարձր հրամանատարական կազմում։

Կատեգորիա:Հայաստանի ռազմական միավորներ և կազմավորումներ
Բույսերի ոսպնյակներ

**Ոսպյակներ** բույսերի, պերիղեր բջիջների ոսպնյակաձև, Փուխր կուտակումներ, որոնք ճնշելով էպիդերմիսի վրա, ճեղքում են այն և նկատելի թմբիկներ առաջացնում ծառերի բների, ճյուղերի և արմատների վրա։ Գոյանում են ֆեչոգենի գործունեության հետևանքով և կուտակվում սովորաբար հերձանցքների տակ։ Կատարում են գազափոխանակության դեր։

Կատեգորիա:Բույսեր
Տիրան Խաչատրյան

**Տիրան Վազգենի Խաչատրյան** (), հայ ռազմական գործիչ, Հայաստանի զինված ուժերի գեներալ-լեյտենանտ, Հայաստանի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ (2020-2021), Հայաստանի ազգային հերոս (2020)։

## Վաղ տարիներ
1997 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանը։

## Ռազմական գործունեություն
### Արցախյան պատերազմ
1987 թվականին Պռոշյանի կամավորական ջոկատի կազմում մասնակցել է ՀՀ Նոյեմբերյանի շրջանի սահմանամերձ գյուղերի ինքնապաշտպանությանը։ 1990-1991 թվականներին եղել է ՀՀ Պաշտպանական բանակի կապավոր և ապահովել Հայաստանի սահմանամերձ շրջանների, Արցախի և Երևանի հետ կապը։ 1991-1994 թվականներին Պռոշյանի կամավորական ջոկատի, ապա Շուշիի առանձնակի գումարտակի կազմում մասնակցել է Ասկերանի (Լեսնոյ), Շահումյանի (էրքեջ, Բուզլուխ, Մանաշիդ), Մարտակերտի, (Գյուլաթաղ, Չլդրան, Կիչան, Ախավենդ, Օրթափայա, Բաշ Գյուներիայա), Կուբաթլոփ, Ֆիզուլու, Զանգելանի. Քելբաջարի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

2013 թ. սեպտեմբերի 4-ին Հայաստանի Նախագահի հրամանագրով նշանակվել է Հայաստանի զինված ուժերի մարտական պատրաստության վարչության պետ՝ կնքելով պայմանագիր հինգ տարի ժամկետով։

2020 թ․ հունիսի 15-ին նշանակվել է Հայաստանի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ։

2021 թ․ փետրվարի 24-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի առաջարկությամբ ազատվել է Հայաստանի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալի պաշտոնից։

## Քաղաքական գործունեություն և քրեական գործ
2020 թվականի հոկտեմբերի 20-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը որոշում է կայացրել 44-օրյա պատերազմի ընթացքում հայրենիքի պաշտպանության և անվտանգության ապահովման գործում մատուցած բացառիկ ծառայությունների, մարտական գործողությունների ընթացքում ցուցաբերած անձնվիրության և արիության համար Տիրան Խաչատրյանին շնորհել Հայաստանի ազգային հերոս կոչում՝ նշելով, որ նա մարտի դաշտում փառքով է պսակել իր անունը։

2021 թվականի հունվարի 25-ին Տիրան Խաչատրյանը միացել է ՀՀ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի ղեկավարության հայտարարությանը, որով պահանջել են վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը։ 2021-2024 թվականներին մասնակցել է ընդդիմադիր շարժումներին, եղել է «Համախմբում» և «Հայաքվե» նախաձեռնությունների կազմում։

2025 թվականի հունվարի 4-ին Տիրան Խաչատրյանին մեղադրանք է առաջադրվել 44-օրյա պատերազմի ընթացքում իր ծառայողական պարտականությունների կատարման նկատմամբ անփույթ վերաբերմունքի համար, որն առաջացրել է ծանր հետևանքներ, իսկ հունվարի 5-ին նա կալանավորվել է 2 ամսով։

## Պարգևներ և կոչումներ
*«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալ (2015)։
*Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։ 
*Գեներալ-մայոր (2016)։
*Գեներալ-լեյտենանտ (2020)։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:44-օրյա պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:ՀՀ զինված ուժերի գեներալ-լեյտենանտներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Աիդա Սերոբյան

**Աիդա Սերգեյի Սերոբյան** (, քաղաք Մախարաձե (Վրաստան)), ազատամարտիկ, բուժքույր։ Կանանց հանրապետական հասարակական կազմակերպության հիմնադիր-նախագահ (1998 թվականից)։ Ավարտել է Երևանի բժշկակական ուսումնարանը (1981 թվական) և Երևանի դատական փորձագիտության և հոգեբանության ինստիտուտ (1999 թվական)։ 1992-1994 թվականներին եղել է Հաթերքի պարտիզանական ջոկատի, «Արցախ» փրկարարական ծառայության մասնակից։ 1990 թվականից՝ Հայաստանի ազգային անվտանգության նախարարության հատուկ մարտական ստորաբաժանման բուժքույր։ 1992-1994 թվականներին կամավոր մեկնել է Արցախ, մասնակցել Մարտակերտի, Աղդամի, Շուշիի, Քելբաջարի, Ֆիզուփի, Կուբաթլոփ, Զանգելնի, Ջաբրայիլի շրջանների և «Արծիվ» մահապարտների կազմում։ 1992 թվականի օզոստոսին մասնակցել է Չլդրան-Կիչան ու Վաղահաս գյուղերի ազատագրական և ինքնապաշտպանական մարտերին։ Պարգևատրվել է Հայաստանի և Արցախի «Մարտական ծառայության համար» մեդալներով։

2011 թվականին պարգևատրվել է Արիության մեդալով։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Արիության մեդալակիրներ
Կատեգորիա:«Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով պարգևատրվածներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան

**Վլադիկ Ռուբենի Խաչատրյան** (հունվարի 21, 1961, գ. Դամխլու), պաշտպանության բանակի գեներալ-մայոր (2004)։ Ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտը (1982)։

1988-1992 թվականներին՝ Ձայլու գյուղի կամավորական ջոկատի ազատամարտիկ է եղել։ 1992-1993 թվականներին Մարտակերտի Պաշտպանության շտաբի հրետանային դիվիզիոնի հրամանատար էր, ապա՝ հրետանու պետ։ 1994-1996 թվականներին՝ Պաշտպանության բանակի հրետանու շտաբի, 1996-1997 թվականներին՝ Մարտակերտի Պաշտպանության շտաբի հրետանու պետ էր, 1997-1999 թվականներին՝ Պաշտպանության բանակի լեռնահրաձգային դիվիզիայի խառը հրետանային գնդի հրամանատար, 2000 թվականից՝ Պաշտպանության բանակի հրամանատարի տեղակալ։

Կատեգորիա:Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակի գեներալ-մայորներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Անժելա Հակոբյան

**Անժելա Հրանտի Հակոբյան** (), ազատամարտիկ, բուժքույր։

1990 թվականին, Բաքվի ջարդերից մազապուրծ, տեղափոխվել է Արցախ։ 1990-1993 թվականներին Սևանի կամավորական ջոկատի կազմում մասնակցել է Ասկերանի (Խոջալու), Հադրութի (Տող, Դրախտիկ), Մարտակերտի (Սարսանգի ջրամբար, Դրմբոն, Վաղուհաս և այլն) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

1993-1994 թվականներին ծառայել է Հայաստանի զինված ուժերում։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Օգոստոսի 8 ծնունդներ
Կատեգորիա:1960 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Ոսկու պարիտետ

**[[Ոսկի|Ոսկու]] պարիտետ**,

1․ երկրի դրամական միավորի մեջ զուտ ոսկու պարունակությունը (կշիռը)։ Որոշվում է 1 տրոյական ունցիա (31,1035 գ) զուտ ոսկու և դրա «գնի», վճարվող թղթադրամների գումարի հարաբերությամբ։

2․ Երկու տարբեր դրամական միավորների հարաբերակցությունն ըստ դրանցում պարունակվող զուտ ոսկու քանակի։ Այս նշանակությամբ ոսկու պարիտետ անվանվում է նաև «պարիտետային կուրս»։

Կատեգորիա:Դրամական միավորներ
Արմեն Թավադյան

**Արմեն Սերգեյի Թավադյան** (մայիսի 3, 1968, Ստեփանակերտ), հայ քաղաքագետ։ Ավարտել է Երևանի ժողտնտեսության ինստիտուտը (այժմ՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան, 1990) Ռուսաստանի Դաշնության, Ազգային Ժողովի Նախարարության, Մոսկվայի դիվանագիտության ակադեմիան (2000)։ 1993 թվականից՝ ԼՂՀ ներկայացուցչության ղեկավար Ռուսաստանում (Մոսկվա)։

Մասնակցել է Քարինտակի ինքնապաշտպանությանը, Աղբուլաղի և Մատաղիսի ազատագրական մարտերին։ Թավադյանը Մոսկվայում հիմնադրել է ներկայացուցչական և տեղեկատվական-վերլուծական ծառայություն, ստեղծել Ռուսաստանի Դաշնության Պետդումայի քաղաքական ղեկավարության հետ տարվող աշխատանքների կոնտակտային խումբ։ Մոսկվայում և ՌԴ այլ քաղաքներում կազմակերպել է նյութական օգնություն Արցախին, ՌԴ կենտրոնական ղհնիկաներում վիրավորների տեղավորման և շաժման աշխատանքները։

Կատեգորիա:Հայ քաղաքագետներ
Կատեգորիա:1968 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մայիսի 3 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:ՀՊՏՀ շրջանավարտներ
Գայանե Առուստամյան

**Գայանե Ռաֆիկի Առուստամյան** (), ազատամարտիկ, կապավոր, բուժքույր։ Ավարտել է Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտը (1984) և Ստեփանակերտի ռազմաուսումնական արագացված դասընթացները (1992)։ 1989-1992 թթ. աշխատել է Շահումյանի շրջանում՝ որպես մանկավարժ, 1995 թվականից՝ Ստեփանակերտի կապի բաժանմունքում։

## 1989-1994 թվականներ
1989-1994 թթ. տարբեր ջոկատների և Շուշիի 8-րդ մոտոհրաձգային գումարտակի կազմերում մասնակցել է Լաչինի (Իփյակ, Թազաքենդ), Մարտակերտի (Դրմբոն, Գետավան, Չլդրան, Կիչան, Կարմիրավան և այլն), Հադրութի (Խծաբերդ), Ֆիզուլիի (Հորադիզ), Կուբաթլուի, Աղդամի (Բոյահմեդլի, Սոֆողու) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Կատեգորիա:Արցախի պետական համալսարանի շրջանավարտներ
Թամարա Նազարյան

**Թամարա Արմենակի Նազարյան** (մարտի 15, 1939, գյուղ Արանզամին), հայ մանկավարժ, ազատամարտիկ։ Ավարտել է Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտը (1954)։ 1991-1992 թվականներին աշխատել է Կոտայքի մարզի Գեղաշենի, 1992 թվականից՝ Խրամութի (ԼՂՀ Ասկերանի շրջան) դպրոցներում։

1992-1994 թվականներին Արանզամինի կամավորական ջոկատի և Ասկերանի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումների կազմելում մասնակցել է Ասկերանի (Արանզամին, Նախիջևանիկ), Աղդամի (Աղդամ, Շելլի, Աթափլու և այլն) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Տանյա Առստամյան

**Տանյա Սեպեյի Առստամյան** (, Ավետարանոց, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ, Ասկերանի շրջան), բուժքույր, ազատամարտիկ։ Պաշտպանության Բանակի բժշկական ծառայության ենթասպա (1993 թ.)։ Ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը (1986 թ.)։

1991 թվականից ծառայել է Պաշտպանության Բանակի Ասկերանի, Մարտակերտի զորամասերում, Կենտրոնական, Ասկերանի Պաշտպանության Շտաբներում։ 2003 թվականից՝ 14-րդ զորամասի առաջին հրաձգային գումարտակի բուժկետի պետ։

Առստամյանը մասնակցել է Շուշիի, Լաչինի, Աղդամի, Մարտակերտի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, վիրավոր ազատամարտիկների բուժսպասարկման ու տարհանման աշխատանքներին։

Պարգևատրվել է ԼՂՀ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։
 

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Ոսկու ստանդարտ

**Ոսկու ստանդարտ** - ոսկու մոնոմետալիզմ, դրամական համակարգ, երբ համընդհանուր համարժեքի դեր է կատարում ոսկին, շրջանառում են ոսկյա ստակները կամ ոսկով փոխանակվող դրամանիշերը։ Սահմանվել է 18-րդ վերջին Մեծ Բրիտանիաում, կապիտալիստական աշխարհում լայն տարածում ստացել 19-րդ դարի վերջին քառորդում։ Գոյություն է ունեցել ոսկյա ստակների, իսկ 1924-1928 թվականներից՝ ոսկյա ձուլածոների և դևիզային ստանդարտների ձևերով։ Առաջինի համար բնորոշ էին ոսկյա ստակների ազատ շրջանառությունը, փողի բոլոր ֆունկցիաների կատարումը ոսկու կողմից, լիարժեք դրամների հատումը։

## Ոսկյա ձուլածոներ
Ոսկյա ձուլածոների ստանդարտի դեպքում (կիրառվել է ոսկու հարուստ պաշարներ ունեցող երկրներում) թղթադրամները կամ բանկային տոմսերը փոխանակվում էին որոշակի կշիռ և հարգ ունեցող ձուլածո ոսկու, այլ ոչ թե ոսկյա ստակների հետ։ Ըստ ոսկու դևիզային ստանդարտի, ազգային դրամանիշերը փոխանակվում էին այլ երկրների վալյուտաների հետ, որոնք, իրենց հերթին, կարող էին փոխանակվել ոսկով։ 1929-1933 թվականներին, վալյուտային ճգնաժամի հետևանքով, ոսկու ստանդարտը վերացվեց կապիտալիստական երկրների մեծ մասում, 1934-1936 թվականներին՝ Ֆրանսիայում և արևմտաեվրոպական մի շարք պետություններում, և սահմանվեց թղթադրամի շրջանառություն։ 1971 թվականի օգոստոսի 15-ից ԱՄՆ-ը պաշտոնապես արգելել է նաև թղթե դոլարների փոխանակումը ոսկով։

## Արտաքին հղումներ
* «Государство и Деньги», 1-я часть, Мюррей Ротбард 
* «Человеческая деятельность» , Людвиг фон Мизес 
* «Капитал» т. 1 гл. 3: "Деньги, или обращение товаров", Карл Маркс 

Կատեգորիա:Դրամական համակարգեր
Կատեգորիա:Տնտեսագիտություն
Չամդուրա

**Չամդուրա** () - հայաբնակ գյուղ Վրաստանի Սամցխե-Ջավախեթի մարզի Ախալքալաքի շրջանում, Ախալքալաքից 2 կմ արևմուտք։

Զբաղվում են անասնապահությամբ, կարտոֆիլի, հացահատիկային կուլտուրաների, բանջարեղենի մշակությամբ, այգեգործությամբ։ Հայերը եկել են Էրզրումի նահանգից, 1829 թվականին։

## Չամդուրացիներ
* Շավարշ Ազնավուրյան

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Ախալքալաքի շրջանի բնակավայրեր
Կատեգորիա:Վրաստանի գյուղեր
Կարինե Աղեկյան

**Կարինե Պարսամի Աղեկյան** (), հայ ազատամարտիկ, առաջին կապային թեթև ատլետ, դիպուկահար, Արցախյան երեք պատերազմների մասնակից։

Ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտը (1979)։

1989-1994 թվականներին տարբեր կամավորական ջոկատների կազմերում մասնակցել է ՀՀ Իջևանի, Գորիսի (Շուռնուխ, Գոփս-Կապա մայրուղի, «Գազի պոստ» և այլն ) և Արցախի Կուբաթլուի, Զանգելանի, Ֆիզուլիի (Հորադիզ, Աբդուռահմանլի) շրջանների ինքնապաշտպանկան և ազատագրական մարտերին։ Բազմիցս վիրավորվել է, ապաքինվել և վերադարձել մարտադաշտ։ 1993 թվականից ընտանիքով բնակվել է Քաշաթաղի շրջանի ազատագրված Աղավնո գյուղում։

Մահացել է 2021 թվականի հունվարի 29-ին՝ սրտի կաթվածից։ Ամփոփված է «Եռաբլուր» զինվորական պանթեոնում

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Գայանե Մեջլումյան

**Գայանե Գրիշայի Մեջլումյան** (), հայ ազատամարտիկ է, բուժքույր։ 1990 թվականին ամուսնու՝ Ս. Տոնոյանի հետ մեկնել է Արցախ։ Ամուսնու զոհվելուց հետո մնացել է ջոկատում։ 1992-1994 թվականներին Վանք գյուղի (Մարտակերտի շրջան) ջոկատի, Պաշտպանության բանակի ականանետային վաշտակազմերում մասնակցել է Մարտակերտի (Ղագարտրահող, Մաղավուզ, Մաղաղիս, Չլդրան, Կուսապատ, Թալիշ և այլն) շրջանի պաշտպանական և ազատագրական մարտերին։

Բազմիցս վիրավորվել է, ապաքինվել և վերադարձել մարտադաշտ։ Պարգևատրվել է ԼՂ «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալով։

Կատեգորիա:1959 ծնունդներ
Կատեգորիա:Երևան քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բուժքույրեր
Պաշտպանություն

260px|մինի|աջից|Պաշտպանվող մարդ
260px|մինի|աջից|Պաշտպանվող մարդ
**<span lang="hy">Պաշտպանություն</span>**, մարտական գործողության տեսակ։ Կիրառվում է հակառակորդի հարձակումը խափանելու կամ կասեցնելու, նրան կորուստներ պատճառելու, գրաված դիրքերը պահելու և հարձակման համար պայմաններ ստեղծելու նպատակով։ Մովորաբար պաշտպանությանյան են անցնում ոչ բարեհաջող պայմաններում, եղ՝ պահանջվում է կենտրոնացնել ուժերը ժամանակ շահել հարձակման համար։ Պաշտպանությունը կազմակերպվում է նախապես կամ հակառակորդի հակահարձակման ընթացքում։

## Պաշտպանության տեսակներ
Պաշտպանությունը կարող է լինել դիրքային (հիմնական և առավել հաճախ կիրառվող) ու զորաշարժային։

### Դիրքային պաշտպանություն
Դիրքային պաշտպանությունը իրականացվում է տեղանքի (նախապես նախապատրաստված շրջանների) համառ պաշտպանությամբ և կիրառվում է առավելապես այն ուղղություններում, որտեղ տարածքի կորուստն անթույլատրելի է։

### Զորաշարժային պաշտպանություն
Զորաշարժային պաշտպանությունը կիրառվում է այն դեպքում, երբ անհրաժեշտ է հակառակորդին կորուստներ պատճառել, ժամանակ շահել սեփական ուժերը վերադասավորել, հակառակորդին ստիպել, որ հարձակվի այն ուղղությամբ, ոշտեղ նախապատրաստված է կայուն դիրքային պաշտպանությունը, կամ հակառակորդին ներքաշել այնպիսի շրջան, որտեղ նրա ջախջախման համար կան իշական հնարավորություններ։

## Կանխամտածված և հարկադրված պաշտպանություն
Պաշտպանությունը կարող է լինել կանխամտածված և հարկադրված, կազմակերպվել մարտական գործողություններից առաջ կամ մարտի ընթացքում։ Ռազմական ստորաբաժանումների անցումը պաշտպանության հնարավոր է իրականացնել հակառակորդի անմիջական շփման բացակայության կամ առկայության պայմաններում։

Պաշտպանության (կապված խնդիրների, ուժերի և միջոցների հետ) կարող է ունենալ ռազմավարական, օպերատիվ և մարտական նշանակություն։ ժամանակակից պայմաններում պաշտպանությունը (հակամիջուկային, հակահրետանային, հակատանկային և հակաօդային առումով) պետք է լինի մշտական կայուն։ Հաջող պաշտպանության կարևորագույն պայմաններն են զորքերի բարոյական և մարտական բարձր հատկությունները, նրանց տոկունությունը։

## Պաշտպանությունը Արցախյան պատերազմում
Ղարաբաղյան պատերազմում կարևորագույն նշանակություն և դեր է ունեցել պաշտպանության կազմակերպումը և իրականացումը։ Ուսանելի է Մարտունիի շրջանի պաշտպանությանը, որը կազմակերպել և իրականացրել է Մ. Մելքոնյանը՝ ռազմական բոլոր ստորաբաժանումներում ապահովելով բարձր կարգապահություն և բաորյահոգեբանական կայուն վիճակ։

1992 թվականին, երբ ադրբեջանական ստորաբաժանումները հաջողությունների էին հասել գրեթե բոլոր ռազմաճակատներում, Մարտունիի շրջանում հակառակորդը կրել է անհաջողություններ, շրջանի ազատագրումից հետո հայկական ուժերն անցել են հակահարձակման և վերացրել Աղդամում ու նրա շրջակայքում տեղադրված թշնամու ռազմական հենակետերը։

## Տես նաև
* Հակահարձակում
* Հակահարված

Կատեգորիա:Հակամարտություններ
Բերդյուժիխա (Չումիշի վտակ)

**Բերդյուժիխա** (), գետ Ռուսաստանում, որը հոսում է Ալթայի երկրամասի Զարինսկի շրջանում։ Չումիշ գետի ձախ վտակը։ Հոսում է Տյագունսկի անտառտնտեսության տարածքով՝ ձևավորելով կեչուտ։ Գետաբերանը գտնվում է Սեդնեկրասիլիվո գյուղի տարածքում, Չումիշ գետի ձախ ափից 215 կմ հեռավորության վրա։ Գետի երկարությունը 16 կմ է, ջրհավաք ավազանի մակերեսը՝ 65 կմ²։

## Ջրային տվյալներ
* Կոդը՝ ըստ պետական ջրային կադաստրի՝ **13010200412115200003125**
* Կոդը՝ ըստ հիդրոլոգիայի՝ **115200312**
* Կոդը՝ լողավազան՝ **13.01.02.004**
* Ծավալի համարը ըստ ՌԴ-ի՝ **15	**
* Թողարկումը ըստ ՌԴ-ի ՝ **2**

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Մինչև 50 կմ երկարությամբ գետեր
Կատեգորիա:Ռուսաստանի գետեր
Կատեգորիա:Վերին Օբի ավազանային շրջանի գետեր
Բագին (հանդես)

**Բագին**, գրականության և արվեստի հանդես։ ՀՀԴ բյուրոյի և Համազգային մշակութային միության կենտրոնական վարչության հրատարակություն։ Լույս է տեսնում 1962 թվականի հունվարից իբրև ամսագիր, 1989-1994 թվականներին՝ երկամսյա, իսկ 1994 թվականից՝ եռամսյա հանդես։ Հիմնադիրներն են Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն , 1996-ից՝ Համազգային կրթամշակութային կազմակերպության կենտրոնական վարչությունը։ Հիմնադիր խմբագիրներ՝ Կարօ Սասունի, խմբագիր՝ Պօղոս Սնապյան (1974 թվականից)։ Տպագրում է սփյուռքի գրական, մշակութային կյանքի մասին նյութեր, սփյուռքահայ և օտարերկրյա նշանավոր գրողների ստեղծագործություններ։

Ունեցել է բացառիկ համարներ՝ նվիրված Սարդարապատի, Մուսա լեռան և այլ հերոսամարտերին, Հայոց ցեղասպանությանը են։ 1990 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբերի համարը նվիրված էր Ղարաբաղյան շարժմանը, իսկ 1993 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբերի բացառիկ համարը՝ «*Ես մի զարկն եմ քո կռվի*» խորագրով՝ զոհված ազատամարտիկների հիշատակին։ 1996 թվականին «*Բագին մատենաշար թիվ 1-ով*» տպագրել է «*Անկրկնելիներու ժամանակը*» բացառիկ երկհատորյակը, ուտեղ ներկայացված են 300 զոհված ազատամարտիկների կենսագրությունները, լուսանկարները, նրանց մասին ակնարկները, բանաստեղծությունները և այլ նյութեր։

Հրատարակում է հայաստանյան, սփյուռքահայ և թարգմանաբար արաբ ու միջազգային ճանաչում ունեցող հեղինակների արձակ և չափածո ստեղծագործություններ, հայ միջնադարյան, նոր և նորագույն գրականության հարցերին նվիրված հոդվածներ և ոաումնասիրություններ։ Առանձին համարներ է նվիրել Սայաթ-Նովային, Ակսել Բակունցին, Համաստեղին, Հովհաննես Շիրազին, Պարույր Սևակին։

Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական հանդեսներ
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական պարբերականներ
Սվետլանա Եսայան

**Եսայան Սվետլանա Արարատի** (), հայ ազատամարտիկ։ ՊԲ կապիտան (2003) Թեթև աթլետ, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ (1978 ՏՏ աշխարհի եռակի չեմպիոն (1991, 1998 թվականներին 1 մարզաձևից), Հայաստանի բազմակի չեմպիոն»։ Ավարտել է Բաքվի ֆիզիկական կուլտուրայի ինստիտուտը (1974)։

1974-1978 թվականներին՝ «Աշխատանք», «Սպարտակ» սպորտային ընկերությունների մարզիչ։ 1978-1983 թվականներին ծառայել է ԽՍՀՄ ԶԱՏ-ում, 1993-1996 թվականներին՝ ՀՀ ներքին զորքերում պետի տեղակալ), 2003 թվականից՝ ՊԲ-ում։

1989-1994 թվականներին մասնակցել է Ֆիզուլիի, Զանգելանի, Կուբաթլուի, Քելբաջարի ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:1953 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հուլիսի 29 ծնունդներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ սպորտի վարպետներ
Ժենյա Սարոյան

**Ժենյա Երեմի Սարոյան** (օգոստոսի 21, 1946, Մարալիկ գյուղում (այժմյան՝ քաղաք ՀՀ Շիրակի մարզում)), ազատամարտիկ։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտը (1969 թվականին աշխատել է մարմնակրթության ուսուցչուհի 1989 թվականից «Հատուկ գնդի» կազմում մասնակցել է ԼՂՀ Հադրութի («Բեոլ-4», «Բեպ-5» բարձոտներ, Մարինշեն), Մարտակերտի (Մեծշեն, Մատաղիս, Մաղավուզ, Տոնաշեն, Զայլու), Ֆիզուլու շրջանների ինքնապաշտպանական ազատագրական մարտերին։

Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Մարալիկ քաղաքում ծնվածներ
Շիրակ (ամսագիր)

**Շիրակ**, գրական և մշակութային ամսագիր Լիբանանում։ Թեքեյան մշակութային միության հրատարակություն։

Լույս է տեսել 1956-1997 թվականներին (ընդհատումներով)։ Խմբագիրներ՝ Զարեհ Մելքոնյան, Օննիկ Սարգիսյան, Վաչե Ղազարյան, Հայկ Նագգաշյան և Ժիրայր Դանիելյան։ Ներկայացրել է սփյուռքի և Հայաստանի ճանաչված գրողներին, թարգմանաբար՝ համաշխարհային դասականներին։ Ծավալուն տեղ է հատկացրել հայ ժողովրդի պատմությանը, ծանոթացրել սփյուռքում և Հայաստանում լույս տեսնող գրքերին, հոդվածներ նվիրել նաև թատրոնին, կինոյին, երաժշտությանն ու կերպարվեստին։

Կատեգորիա:Լիբանանի հայկական ամսագրեր
Կատեգորիա:Հայկական գրական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական մշակութային պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Բեյրութի հայկական պարբերականներ
Արձագանք (թերթ, Նիկոսիա)

**Արձագանք**, ամսաթերթ, լույս է տեսնում 1995 թվականից, Նիկոսիայում։ ՀՀԴ Ազատամարտ երիտասարդական կենտրոնի հրատարակություն։ Խմբագիր՝ Հ. Գևորգյան։

Լուսաբանում է հայաստանյան իրադարձություններ, գաղութին վերաբերող հրատապ խնդիրներ, պատանեկան և երիտասարդական հարցեր, մարզական լուրեր են։ Տպագրում է կիպրահայ գրողների և այլոց գործեր։

Կատեգորիա:Կիպրոսի հայկական թերթեր
Կատեգորիա:Հայկական հասարակական պարբերականներ
Կատեգորիա:Հայկական քաղաքական պարբերականներ
Կատեգորիա:Պարբերականներ այբբենական կարգով
Ռումինահայ մամուլ

**[[Ռումինիա]]յում հայ մամուլ**ի ավելի քան մեկդարյա պատմության ընթացքում տպագրվել են շուրջ 50 անուն պարբերականներ (զգալի մասը կարճ կյանք է ունեցել)։ Առաջինը «Հայկական տարեցույցներ» (1895-1899, Գալաց, հայերեն, ռումիներեն) լրագիրն է։ Կարևոր դեր են ունեցել հայագիտական «Արարատ» (1924-1942) և «Անի» (1935-43), գրական, պատմագիտական «Շեփոր» (1912-1913) և «Սևան» (1950-58, հայերեն, ռումիներեն) հանդեսները, հանրագիտական տեղեկատու «Հայ հանրագիտակը» (1938-1940), քաղաքական, գրական, մշակութային «Նոր արշալույս» (1922-34), հասարակական, քաղաքական, գրական «Արագ» (1932-44), գրական, հաս-քաղաքական «Պահակ» (1935-1941, 1944-46, հայերեն, ռումիներեն) թերթերը (բոլորն էլ՝ Բուխարեստ)։ 1950-ից Բուխարեստում լույս է տեսնում հասարակական, քաղաքական, տնտեսական, մշակութային «Նոր կյանք» շաբաթաթերթը (1982-ից՝ երկլեզվյա ամսաթերթ)։

Կատեգորիա:Ռումինահայ մամուլ
Գայանե Հայրապետյան

**Գայանե Սերգեյի Հայրապետյան** (հունվարի 27, 1972, Ստեփանակերտ), հայ բուժքույր։ ՊԲ բժշկական ծառայության ենթասպա (1994 թ.)։

## Կենսագրություն
Ավարտել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանը (1991 թ.)։ 1991-1992 թվականներին աշխատել է Ստեփանակերտի հանրապետական հիվանդանոցի վիրաբուժական բաժանմունքում, 1992 թվականից՝ կենտրոնական զինվորական հոսպիտալի բուժքույր 1992-1994 թվականներին ռազմաճակատի առաջին գծում Շուշիի (Լիսագոր, Շռլան), Մարտունիի Ավդալ-Գյուլափլու), Աղդամի շրջանների ռագա դաշտային շարժական հոսպիտալներում, մասնակցել է հարյուրավոր ազատամարտիկների 8 խաղաղ բնակիչների առաջին բուժօգնության տարհանման աշխատանքներին։

Կատեգորիա:1972 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հունվարի 27 ծնունդներ
Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ
Գանձատուն թանգարան

**Գանձատուն թանգարան** (Ալեք և Մարի Մանուկյան), բացվել է 1982 թվականին, որի երկհարկանի շենքը (Նոր վեհարանի հարավարևմտյան կողմում) կառուցվել է Վազգեն Ա Ամենայն հայոց կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ և ազգային գործիչ ու բարերար Ա. Մանուկյանի միջոցներով։ Գանձատանը պահվում են համաշխարհային արժեք ունեցող հայ հոգևոր մշակույթի գեղարվեստական ստեղծագործություններ՝ սուրբ մասունքների պահարաններ, ձեռագիր մատյաններ, եկեղեցական սպասքի, նվիրական առարկաների ու զգեստների հարուստ հավաքածուներ, որոնք բերվել են Աևիից, Թոքատից, Կ. Պոլսից, Վանից, Սեբաստիայից, Կեսարիայից, Վասպուրականից, Արցախից, Կիլիկյան Հայաստանից և այլ վայրերից, ինչպես նաև՝ հայկական գաղթավայրերից։ Սրբազան առարկաներից հիշատակելի են խաչերը, Ավետարանների կրկնակագմերը, քշոցները, ոսկեզօծ սկիհները, գավազանները, մասնատուփերը, բուրվառները, խնկամանները, ճաճանչազարդերը, մյուռոնամանները, կանթեղները (հիմնականում՝ արծաթե՝ երբեմն ագուցված կիսաթանկարժեք քարերով)։ Հայկական մետաղամշակության ընտիր օրինակներ են մասանց պահարանները և աջերը։ Ուշագրավ են Նաև արծաթե գոտիներն ու ճարմանդները, հին մետաղադրամների ու թղթադրամների, ինչպես նաև հնադարյան կավե ամանների և Կուտինայի հախճապակե անոլծևերի հավաքածուները։ Գանձատանը պահվում և ցուցադրվում են նաև եկեղեցական գործվածքների բազմաթիվ նմուշներ (եկեղեցական զգեստներ, վարագույրներ, սկիհի ծածկոցներ, սրբիչներ և այլն), հնագույններն են Կիլիկյան Հայաստանում ստեղծված նրբագործ արտախուրակները և Գրիգոր Ա Լուսավորչի մետաքսե խաչվառը (1448)։ Եկեղեցական ասեղնագործության նշանակալի աշխատանքներից են նաև Փիլիպոս Ա Աղբակեցի կաթողիկոսի արծվագորգը (1651), Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարի Ավագ խորանի ասեղնագործ վարագույրը (1705-1714, Կոստանդնուպոլիս), Գեղարդավանքին նվիրաբերված խույրը (1715) և այլն։ Ուշագրավ են նաև հայկական կերպասագործության գլուխգործոց՝ մետաքսաթել դիպակից կարված շուրջառը և դաջագործության նմուշներ՝ խորանի վարագույրները (1689, 1781, 1805), ժամաշապիկը (1778)։ Գանձատան հյուսվածքների հավաքածոտւմ հատկապես առանձնանում են հայկական գորգերը, ուղեգորգերն ու կարպետները, պարսկական մետաքսագորգերը։

## Արտաքին հղումներ
*Ալեք և Մարի Մանուկյանների գանձատուն թանգարան

Կատեգորիա:Վաղարշապատի թանգարաններ
Կատեգորիա:1982 հիմնադրումներ Հայաստանում
Կատեգորիա:1982 հիմնադրված թանգարաններ
Հովհաննես Չամուռճյան

**Հովհաննես Սերովբեի Չամուռճյան**, Պրուսացի, Տեր-Կարապետյան (), հայ հրապարակախոս, կրոնական գործիչ, բանասեր, թարգմանիչ։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, 1817-1819 թվականներին սովորել է Արմաշի վանքում։ Տիրապետել է 12 հին ու նոր լեզուների։ 1819 թվականից դասավանդել է Բուրսայում, զբաղվել թարգմանական աշխատանքով։ 1830 թվականին տեղափոխվել է Կ․ Պոլիս։ 1838-1849 թվականներին (որոշ ընդմիջումով) դասախոսել է Սկյուտարի ճեմարանում, եղել նրա տնօրենը։ 1841-1846 թվականներին գրաբարից աշխարհաբարի է վերածել մի շարք գրքեր։ 1846 թվականին հիմնել և խմբագրել է պատրիարքարանի առաջին պարբերաթերթը՝ «Հայաստան»-ը (մինչև 1848 թվականը՝ Մ․ Աղաթոնի հետ, 1850-1852 թվականներին՝ մենակ)։ 1855-1856 թվականներին լույս է ընծայել «Զոհալ» հայատառ թուրքերեն, հանդեսը․ 1857 թվականից այն թարգմանաբար վերանվանվել է «Երևակ» և տպագրվել հայերենով։ Հանդեսը հիմնականում արծարծել է հոգևոր-կրոնական բնույթի հարցեր։ Լինելով կղերաամիրայական պահպանողական հոսանքի պարագլուխը՝ Չամուռճյանը հանդես է եկել որպես հայ իրականության մեջ ազատասիրական արտահայտությունների մոլեռանդ թշնամի, այդ դիրքերից էլ գործուն մասնակցություն է ունեցել Երուսաղեմի պատրիարքական ընտրությունների առթիվ ծավալված «Ներսեն-Դուրսեն» հայտնի պայքարին։ Չամուռճյանը հակամարտության մեջ է եղել սահմանադրական շարժման կողմնակիցների, մասնավորապես՝ «Մեղու»-ի շուրջը համախմբված հայ գործիչների և Մ․ Նալբանդյանի հետ։ Ամբաստանագրի կշիռ ունեցող Չամուռճյանի հոդվածներին պատասխանել է Մ․ Նալբանդյանը «Երկու տող» պամֆլետում։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Հայ հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Հայ բանասերներ
Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ
Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ
Ամենուն տարեգիրքը

**«Ամենուն տարեգիրքը»**, հասարակական քաղաքական, մշակութային տարեգիրք։ Լույս է տեսել 1954-1968 թվականներին։ Խմբագիր՝ Կարո Գևորգյան։ Ունեցել է հասարակական, գրական, պատմական, ազգագրական, կրոնագիտական, մարզական, երգիծանքի և այլ բաժիններ։ Ներկայացրել է հայ և միջազգային արվեստագետներին, անդրադարձել հայաստանյան, սփյուռքահայ և միջազգային քաղաքական իրադարձություններին, դրանք մեկնաբանել դաշնակցական դիրքերից։ Հատուկ ուսումնասիրություններ է հրատարակել Լիբանանի, Սիրիայի, Եգիպտոսի, Իրաքի, Իրանի, Կիպրոսի, Հնդկաստանի, Իտալիայի, Անգլիայի, Ավստրիայի, Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի հայ գաղութների մասին։

Կատեգորիա:Տարեգրություններ
Անահիտ Վարդանյան

**Անահիտ Լևոնի Վարդանյան** (ծնվել է հոկտեմբերի 26-ին 1951 թվական, Երևան), ազատամարտիկ, բուժքույր։

Ավարտել է Երևանի «Էրեբունի» հիվանդանոց-կենտրոնի բուժքույրական դասընթացները (1981 թվական)։ 1988-1994 թվականներին «Սիսական» և այլ կամավորական ջոկատների, Էջմիածնի կամավորական 5-րդ բրիգադի և այլ զորամասերի կազմերում մասնակցել է ՀՀ Արարատի (Երասխ), ԼՂՀ Մարտակերտի (Գետավան, Խունկութալա, Վաղուհաս, Կիչան, Առաջաձոր և այլն), Հադրութի (Էդիլլուի ձորակի գյուղեր), Կուբաթլուի (Սանասար), Ջաբրայիլի (Ջրական), Ֆիզուլիի (Վարանդա), Լաչինի (Բերձոր) շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին։ Փրկել է հարյուրավոր վիրավոր ազատամարտիկների կյանքը։

Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Ոսկրակակղանք

**Ոսկրակակղանք**, *օստեոմալյացիա* (< հուն․ όσέΟv - ոսկր և μαλαΧία - փափկություն), ոսկրային հյուսվածքի հիվանդություն, բնորոշվում է ոսկրերի փափկումով և ձևախախտումով։ Պատճառը հանքային նյութերի փոխանակության խանգարումն է (հիմնականում օրգանիզմում կալցիումի աղերի, ֆոսֆորական թթվի, վիտամին D-ի անբավարարությունը)։ Հաճախ հիվանդանում են կանայք, (հիմնականում հղիության շրջանում), խիստ ախտահարվում են կոնքի և դրան հարակից ոսկրերը։ Ոսկրակակղանքի այս ձևի դեպքում առողջացումը լինում է ծննդաբերությունից հետո։ Ոսկրի կրակալման հետևանքով կարող է առաջանալ կայուն ձևախախտում։

Կատեգորիա:Հիվանդություններ այբբենական կարգով
Ոսկու համաձուլվածքներ

**[[Ոսկի|Ոսկու]] [[համաձուլվածքներ]]**, մետաղական միահալույթներ, որոնց հիմնական բաղադրիչը ոսկին է։ Ոսկու համաձուլվածքների ստացման նպատակը ոսկուն մեխանիկական կայունություն և կարծրություն հաղորդելը և նրա տնտեսումն է։ Ոսկու համաձուլվածքները արծաթի, պալադիումի և պղինձի հետ անընդհատ պինդ լուծույթներ են։ 20—40 զանգված % Ag պարունակող ոսկու համաձուլվածքները կանաչադեղնավուն են, 50% պարունակողները՝ բաց դեղնավուն։ Նրանք փափուկ են և հեշտ կռելի։ Сu պարունակող ոսկու համաձուլվածքները կարմրադեղին են, ավելի կարծր և առաձգական, քան ոսկին։ Մոտ 25% Сu պարունակողները 425&nbsp;°C-ից ցածր տևական ջերմամշակման ենթարկելիս դառնում են շատ կարծր և փխրուն, կոփելիս՝ փափուկ և կռելի։ Մի շարք մետաղների (Pb, Zn, Mg, Mn և այլն) հետ ոսկին առաջացնում է ներմետաղական միացություններ՝ աուրիդներ (Аu2РЬз Аu4РЬ2, AuZn4, AuZn2, MgAu և այլն։ Ոսկու համաձուլվածքները սնդիկի հետ՝ ամալգամները օգտագործվել են մետաղական իրերը ոսկեզօծելու համար։ Առավել տարածված են ոսկու համաձուլվածքներ պղնձի հետ, որոնք օգտագործվում են ոսկերչական իրեր, դրամ, մեդալներ, ատամնապրոթեզային սկավառակներ պատրաստելու համար։ Ոսկու համաձուլվածքները պլատինի և արծաթի հետ օգտագործում են քիմիապես կայուն սարքավորումներ պատրաստելու համար և էլեկտրատեխնիկայում։ Գունավոր ոսկու համաձուլվածքները (տարբեր մետաղների հետ) օգտագործվում են ոսկերչական և կիրառական արվեստի իրեր պատրաստելիս, հատկապես թանկարժեք քարերի, զարդաքարերի, մարգարիտի, արծնների և սևանախշի հետ համատեղ։

Կատեգորիա:Համաձուլվածքներ
Անահիտ Թամրազյան

**Անահիտ Միքայերի Թամրազյան ** (ծնվել է փետրվարի 18, 1964, Ստեփանակերտ), ազատամարտիկ, բուժքույր։

Ավարտել է Ստեփանակերտի ուսումնամարզական արագացված դասընթացները (1990)։ Ամուսնու զոհվելուց (Կուսապատ, 1992) հետո զինվորագրվել է Շուշիի գնդին։ 1992-1994 թվականներին մասնակցել է Լաչինի, Մարտակերտի, Աղդամի, Կուբաթլուի շրջանների ինքնապաշտպանական և ազատագրական մարտերին, փրկել է բազմաթիվ ազատամարտիկների կյանք։

Կատեգորիա:Ստեփանակերտ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Փետրվարի 18 ծնունդներ
Կատեգորիա:1964 ծնունդներ
Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ
Կատեգորիա:Հայ բժշկուհիներ
Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից
Ոսպնուկներ

**Ոսպնուկներ** (Carpodacus), ճնճղուկազգիների կարգի, սերինոսազգիների ընտանիքի թռչունների սեռ։
## Նկարագրություն
Մարմնի երկարությունը մինչև 22 սմ է։ Արուների գունավորումը վարդագույն-կարմիր է, էգերինը՝ գորշ մոխրագույն։ Հայտնի է ոսպնուկների մոտ 22 տեսակ՝ տարածված գյխավորապես Կենտրոնական Ասիայում։ Ապրում են թփուտներում և անտառի բացատներում։ Դնում են 3-6 ձու, թխսում (միայն էգը) 13-14 օր։ Սնվում են սերմերով, հատապտուղներով, երբեմն՝ միջատներով։ Հայաստանում հանդիպում է սովորական չվող ոսպնուկեր հատկապես հյուսիսային շրջանների անտառների բացատներում, թփուտներով հարուստ լեռնային տափաստաններում և հացահատիկի ցանքատարածություններում։

Կատեգորիա:Ճնճղուկանմաններ
Ռուսահայ մամուլ

**Ռուսաստանի հայ մամուլ**, Ռուսաստանում առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Արևելյան ծանուցմունք» թերթը, հրատարակվել է 1816 թվականին Աստրախանում։ Շուրջ 200 տարվա ընթացքում այստեղ տպագրվել են ավելի քան 90 անուն պարբերականներ, որոնցից մի քանիսը նկատելի տեղ են գրավել հայ մամուլի պատմության մեջ։
Կարևոր պարբերականներից են Մոսկվայում լույս տեսած ազգային, կրթական, դաստիարակչական «Հյուսիսափայլ» (1858-1862 թթ. և 1864 թ.) ամսագիրը, գրական, կրոն, «ճռաքաղ» (1858- 1862 թթ.), տեղեկատվական «Համբավաբեր Ռուսիո» (1861-1864 թթ.), պատմաբանասիրական «Փարոս Հայաստանի» (1879-1881 թթ.), մշակութային «Հանդես գրականական և պատմական» (1888-1890 թվականներ  Տեղափոխել այս էջին և 1894- 1896 թթ.) հանդեսները, «Գարուն» (1910-1912 թթ.) գրական-գեղարվեստական, քննադատ, տարեգիրքը, գրական, հասարակաքաղաքական, մշակութային «Մարտ» (1911-1916 թթ.) ամսաթերթը, հասարակաքաղաքական, գրական «Արմյանսկի վեստնիկ» (1916-1918 թթ., 1990-2002 թթ., ռուսումնական) շաբաթ, հանդեսը, հասարակաքաղաքական «Պրո Արմենիա» (1991-1992 թթ.), շարունակել է Փարիզում 1900-1914 թվականներին լույս տեսած նույնանուն «Արմենիա ի միր», հանդես (1995 թ., Մոսկվա) պարբերականի ավանդույթները) ամսագիրը և այլն։ Նոր Նախիջևանում հրատարակվել են հասարակաքաղաքական, ազգային, գրական «Նոր կյանք» (1906-1907 թթ.), «Մեր ձայնը» (1907-1909 թթ.), «Լույս» (1910-1914 թթ.), «Գրիչ» (1912-1914 թթ.), «Գաղութ» (1914-1916 թթ.), «Հայ համայնք» (1918-1920 թվականներին) շաբաթաթերթերը և այլն, Սանկտ Պետերբուրգում՝ ազգային, գրական, պատմական «Հյուսիս» (1863-1864 թվականներին) շաբաթաթերթը, գրական-գեղարվեստական «Արաքս» (1887-1898 թթ.) և «Բանբեր գրականության և արվեստի» կիսամյա հանդեսները և այլն, Աստրախանում՝ հասարակաքաղաքական, տնտեսական «Լրաբեր» (1908-1909 թթ.) շաբաթաթերթը, հասարակաքաղաքական, գրական «Մեր կյանքը» (1910-1912 թթ.) կիրակնօրյա թերթը, Եկատերինոդարում՝ գրական, հասարակական «Արձագանք» (1918-1920 թթ.) եռօրյա թերթը և այլն։

Ներկայումս լույս են տեսնում ազգային, մշակութային, պատմական «Մաշտոց» (1993 թվականից, Կրասնոդար) թերթը, մշակութային, կրթական, պատմական, կրոնական «Հյուսիսափայլ» (1994 թվականից, Մոսկվա), քաղաքական, տնտեսական, գիտական և այլ բնույթի պարբերականներ։

Կատեգորիա:Ռուսահայ մամուլ