Ներսեհ

**Ներսեհ** (նաև գրվում է **Նարսես** կամ **Նարսեուս**), Սասանյան յոթերորդ թագավորը 293-303 թվականներին։

Շապուր I-ի կրտսեր որդին (240–270 թվականներ), Ներսեհը հոր օրոք եղել է Սակաստանի, Հինդի և Թուրանի կառավարիչ։ Շապուր I-ին ի վերջո հաջորդել է նրա որդին՝ Ոորմիզդ I-ը (270–271 թվականներ), որը մահացել է մեկ տարվա թագավորությունից հետո։ Շապուր I-ի ավագ որդին՝ Վահրամ I-ը, որին հայրը երբեք չէր համարում գահի իրավահաջորդության թեկնածու, գահ բարձրացավ զրադաշտական հզոր քահանա Քարթիրի օգնությամբ։ Այնուհետև պայմանավորվել է Նարսեի հետ՝ հրաժարվելու գահի իրավունքից՝ Հայաստանի կարևոր սահմանամերձ գավառի կուսակալության դիմաց, որը շարունակաբար պատերազմի պատճառ էր Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների միջև։ Ներսեհը կրում էր *Վազուրգ Շահ Արմինան* («Հայոց մեծ թագավոր») տիտղոսը, որն օգտագործում էր գահաժառանգը վաղ Սասանյան ժամանակներում։

Վահրամ I-ի որդու՝ Վահրամ II- ի իրավահաջորդությունը (274–293 թվականներ) տեղի է ունեցել առանց որևէ խնդրի: 293 թվականին Վահրամ II-ի մահից հետո նրա որդի Վահրամ III-ը ակամա թագադրվել է Վահնամ անունով մի ազնվականի կողմից։ Մնացած ազնվականությունը չի աջակցել Բահրամ III-ի թագավորությանը և փոխարենը առաջարկել են, որ իշխի Ներսեհը։ Ի վերջո, Բահրամ III-ը հրաժարվել է շահի պաշտոնից, իսկ Վահնամը մահապատժի է ենթարկվել: Ներսեհը եղել է Սասանյան առաջին շահը, որը գահ չի բարձրացել որպես թագաժառանգ։ Նրա իշխանության գալու հանգամանքները մանրամասն նկարագրված են Պաիկուլիի արձանագրության մեջ։

Նարսեյի գահակալությունից երեք տարի անց Սասանյանների և հռոմեացիների միջև կրկին պատերազմ է սկսվել։ 296 կամ 297 թվականներին Նարսեի զորքերը պարտություն մատնեցին Գալերիոսի ուժերին Կարրեի ճակատամարտում։ Հաջորդ տարի, Ներսեհը մեծ պարտություն կրեց Սատալայում, նրա կանայք, երեխաները և բազմաթիվ իրանցի ազնվականներ այդ ամեն արդյունքում ընկան գերի։ Այս խայտառակ պարտության պատճառով Ներսեհը ստիպված է եղել ընդունել հռոմեացիների կողմից սահմանված հաշտության պայմանագիրը՝ նրանց զիջելով Սասանյան-Հռոմեական սահմանի մի քանի տարածքներ։

Ներսեսը հայտնի է նրանով, որ վերադարձել է իր հոր կրոնական հանդուրժողականության քաղաքականությանը։

## Վաղ կյանք և նահանգապետություն
Ներսեհը եղել է, Շապուր I- ի կրտսեր որդին, ծնվել է 228-233 թվականների ընթացքում իր պապ Արտաշիր I- ի օրոք (224–242 թվականներ)։ Նարսեը իր հոր՝ Շապուր I-ի կառավարության օրոք եղել է արևելյան Սասանյան նահանգների Հինդ, Սակաստան և Թուրան կառավարիչ: Նահանգապետի պաշտոնավարման ընթացքում կարևոր դեր է խաղացել կայսրության արևելյան մասի գործերում։ Շապուր I-ը մահացել է 270 թվականին, և նրան հաջորդել է Ոորմիզդ I-ը, որի իշխանությունը տևել է ընդամենը մեկ տարի՝ մահվան պատճառով: Նարսեի ավագ եղբայրը՝ Վահրամ I- ը, ում հայրը երբեք չի համարել գահի իրավահաջորդության թեկնածու, հավանաբար ցածր ծագում ունեցող մայր ունենալու պատճառով, գահ է բարձրացել հզոր զրադաշտական քահանա Քարթիրի օգնությամբ։

Այնուհետև նա պայմանավորվել է Նարսեի հետ՝ հրաժարվելու գահի իրավունքից՝ Հայաստանի կարևոր սահմանամերձ գավառի կուսակալության դիմաց, որը մշտապես պատերազմի աղբյուր էր Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների միջև։ Ներսեհը կրել է *Վազուրգ Շահ Արմինան* («Հայոց մեծ թագավոր») տիտղոսը, որն օգտագործում էր գահաժառանգը։ Այնուամենայնիվ, Ներսեհը, ամենայն հավանականությամբ, Բահրամ I-ին դիտարկում էր որպես ուզուրպատոր։ Բահրամ I-ի թագավորությունը, սակայն, կարճ է տևել՝ ավարտվելով 274 թվականի սեպտեմբերին նրա մահով։ Նրա որդի Բահրամ II-ը փոխարինել է շահի պաշտոնում։ Սա ամենայն հավանականությամբ, հիասթափեցրել է Նարսեին։

## Վերելք
[մինի|Պայկուլի աշտարակի ավերակները ներկայիս [Իրաքյան Քուրդիստան|Իրաքյան Քրդստանում։]]
293 թվականին Բահրամ II-ի մահից հետո նրա որդի Բահրամ III-ը Պարսում մի խումբ ազնվականների կողմից՝ Վահնամի գլխավորությամբ և Մեշանի նահանգապետ Ադուրֆարոբայի աջակցությամբ հռչակվել է որպես շահ։ Այնուամենայնիվ, Բահրամ III-ը համարվել է թույլ կառավարիչ մյուս ազնվականների կողմից, ովքեր որոշել են հավատարմության երդում տալ Նարսեին՝ Շապուրի վերջին մնացած որդուն, և մեկին, ով համարվում էր ավելի ուժեղ առաջնորդ և մեկը, ով կարող էր փառք բերել Իրանին։ Բահրամ III-ի գահակալությունից չորս ամիս անց Ներսեհը մեկնել է Միջագետք իրանական ազնվականության բազմաթիվ ներկայացուցիչների խնդրանքով։ Հանդիպել է նրանց Գարմեկան նահանգի Փայկուլի անցումում։ Նարսեյի ազնվականների բարեհաճության պատճառները կարող էին պայմանավորված լինել նրա իրավասությամբ՝ որպես կառավարիչ, նրա կերպարով որպես զրադաշտական կրոնի ջատագով և որպես կայսրության ներդաշնակության և բարգավաճման ապահովող։

Արյունահեղությունից խուսափելու համար Ներսեհն առաջարկել է հաշտություն կնքել ինչպես Բահրամ III-ի, այնպես էլ Վահնամի հետ։ Երկուսն էլ, կարծես թե, համաձայնել են, քանի որ մարտերի մասին տեղեկություններ չկան: Բահրամ III-ի և Վանամի խաղաղության արագ համաձայնության պատճառը կարող էր լինել Բահրամ III-ի շատ մարդկանց դասալքությունըԼ Բահրամ III-ը հրաժարվել է շահի պաշտոնից փրկվեց, մինչդեռ Վահնամը մահապատժի ենթարկվեց, երբ Ներսեհը մտավ Սասանյան մայրաքաղաք Տիզբոն։

## Պատերազմ հռոմեացիների հետ
մինի|Քարտեզ, որը ցույց է տալիս հռոմեա-Սասանյան սահմանները։
Երբ Նարսեը գահ է բարձրացել, Միջագետքի արևելյան հատվածը (244 թվականից) և ամբողջ Հայաստանը (252 թվականից) գտնվում էին Իրանի տիրապետության տակ։ Ավանդական պատկերացումն այն մասին, որ Հայաստանի արևմտյան հատվածը պատկանել է Արշակունիների Տրդատ իշխանին, կասկածի տակ է դրվել։ Ըստ պատմաբան Ուրսուլա Վեբերի՝ «միանգամայն վստահ է», որ ամբողջ Հայաստանը 3-րդ դարում շարունակում էր մնալ Սասանյան կայսրության մաս, մինչև որ այն հետագայում հանձնվել է հռոմեացիներին 298/9 թվականին՝ Նիսիբիսի խաղաղությունից հետո։ Հռոմեական տեսակետից Իրանի հետ փոխադարձ հարաբերությունները խիստ սրվել էին Արդաշիր I-ի և Շապուր I-ի ագրեսիվ և ընդլայնողական մոտեցման պատճառով։ Այնուամենայնիվ, հռոմեական հարձակման վերջնական պատճառները, հավանաբար, պայմանավորված էին նրանց տարածքային կորուստներով և 240-250-ական թվականներին միջագետքահայ հողերում իշխանության ու ազդեցության ոլորտում անբարենպաստ փոփոխությամբ։

Գալերիոսը՝ *Կեսարը* Դիոկղետիանոս կայսեր օրոք, ներխուժել է Միջագետք, որը Ներսեհը գրավել էր՝ հույս ունենալով դադարեցնել նրա առաջխաղացումը։ Հետագայում տեղի է ունեցել երեք մարտեր, որոնցից առաջին երկուսն ավարտվել են անհաջողությամբ։ Երրորդ ճակատամարտում Ալ-Ռակկայում Գալերիուսը լիակատար պարտություն է կրե և ստիպված է եղել նահանջել։ Գալերիոսն անցել է Եփրատը և մտել Սիրիա՝ միանալու իր աներոջը՝ Դիոկղետիանոսին Անտիոքում: Անտիոք ժամանելուն պես Գալերիոսը հանդիպել է Դիոկղետիանոսին, որը խայտառակել է նրան Նարսեից իր ամոթալի պարտության համար: Վրեժ լուծելու նպատակով՝ Գալերիոսը 297 թվականի ամբողջ ձմռանը նախապատրաստական աշխատանքներ կատարեց և 25000 հոգով ներխուժեց Հայաստան։

Հայերի աջակցությամբ Գալերիոսը Սատալայի ճակատամարտում անակնկալի է բերել Նարսեին իր ճամբարում։

### Խաղաղության բանակցություններ
Ներսեհը հռոմեացիների հետ հաշտություն կնքելու ցանկությամբ իր պատվիրակ՝ Ափրաբանին ուղարկել է Գալերիոսի մոտ։ Բայց Գալերիոսը հստակ պատասխան չի տվել, միևնույն ժամանակ իրանցիներին մեղադրել է Վալերիանի հանդեպ դաժան վերաբերմունքի մեջ։ Այդ ընթացքում նա Նիսիբիսում խորհրդակցել է Դիոկղետիանոսի հետ և համոզել է Գալերիոսին խաղաղության պայմաններ առաջարկել իրանցիներին։ Ըստ այդմ, հաշտության պայմանները համաձայնեցվել և վավերացվել են Նարսեի կողմից հռոմեացիների հետ կնքած պայմանագրով։

Համաձայն այս պայմանագրի,

* Հայաստանի կիսանկախ թագավորությունը պետք է տարածվեր մինչև Զինթա ամրոցը, որը գտնվում է Մեդիայում։
* Ակնկալվում էր, որ Իրանը կհրաժարվի Վիրքի նկատմամբ իր բոլոր իրավունքներից:
* Իրանի և Հռոմի միջև պաշտոնական գործարքներն այսուհետ կանցկացվեն Նիսիբիսում: Այս նվաստացուցիչ պայմանագրի կնքումից հետո Ներսեհը երկար չի ապրել։ Մահացել է 303 թվականին և նրան հաջորդել է իր որդին՝ Որմիզդ II-ը։

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Կատեգորիա:Իրանի շահեր
Կատեգորիա:Հայոց մարզպաններ
Կատեգորիա:Պարսկաստանի և Իրանի միապետություններ
Կատեգորիա:Սասանյան Պարսկաստան