Մարկ-Վիվիեն Ֆոե

**Մարկ-Վիվիեն Ֆոե** (; ), կամերունցի ֆուտբոլիստը հանդես է եկել կիսապաշտպանի դիրքում: Խաղացել է ֆրանսիական «Լանս» և «Օլիմպիկ» (Լիոն) ակումբներում, անգլիական «Վեստ Հեմ Յունայթեդում» ու «Մանչեսթեր Սիթիում», ինչպես նաև Կամերունի ազգային հավաքականում: Ֆոեն հանկարծամահ է եղել սրտի կաթվածից 2003 թվականին Կոնֆեդերացիաների գավաթի կիսաեզրափակչի ժամանակ, և նրա մահը ցնցել է ֆուտբոլային աշխարհը։

## Խաղացողի կարիերա
Մարկ-Վիվիեն Ֆոեն ծնվել է 1975 թվականի մայիսի 1-ին Կամերունի մայրաքաղաք Յաունդեում։ Ֆուտբոլիստի կարիերան սկսել է Կամերունի երկրորդ դիվիզիոնի «Յունիոն Գարուայի» կազմում։ Ավելի ուշ Ֆոեն տեղափոխվել է «Կանոն Յաունդե» ակումբ՝ երկրի ամենամեծ ֆուտբոլային ակումբներից մեկը, և 1993 թվականին նրա կազմում նվաճել է ազգային գավաթը։ Նույն թվականին Կամերունի մինչև 20 տարեկանների ազգային հավաքականը, որը ղեկավարում էր Ժան Մանգա-Օնգենեն, մեկնել է Ավստրալիա՝ մասնակցելու Աշխարհի առաջնությանը. 18 հոգուց բաղկացած հայտացուցակում էր նաև Մարկ-Վիվիենը։ Նա հավաքականի բոլոր երեք հանդիպումներում մասնակցել է Ռուսաստանի (պարտություն՝ 0:2), Կոլումբիայի (պարտություն՝ 2:3) և Ավստրալիայի (հաղթանակ՝ 2:0) դեմ խաղերին: Կոլումբիայի դեմ խաղում Ֆոեն դարձել է գոլի հեղինակ, իսկ նրա հավաքականը խմբում զբաղեցրել է 3-րդ տեղը՝ դուրս չգալով քառորդ եզրափակիչ։ Նույն թվականին սեպտեմբերի 23-ին Լոս Անջելեսի «Կոլիզեում» Մեմորիալ մարզադաշտում տեղի է ունեցել Մարկ-Վիվիեն Ֆոեի դեբյուտը երկրի գլխավոր հավաքականի մարզաշապիկով, երբ նա անցկացրել է իր առաջին հանդիպումը Մեքսիկայի դեմ (հաղթանակ 1:0)։

1994 թվականին Կամերունի հավաքականի կազմում Ֆոեն հանդես է եկել ԱՄՆ-ում կայացած աշխարհի առաջնությունում՝ բոլոր երեք հանդիպումներն էլ անցկացնելով Կամերունի հավաքականի կազմում։ Ֆինանսական խնդիրների և անկարգապահ խաղի պատճառով կամերունցիները չեն մոտեցել այն ցուցանիշին, որը նրանց թույլ էր տվել 4 տարի առաջ դուրս գալ Իտալիայի մունդիալի քառորդ եզրափակիչ։ Կամերունցիները ոչ-ոքի են խաղացել Շվեդիայի հետ (2:2), պարտվել Բրազիլիային (0:3) և Ռուսաստանին (1:6)։ Շվեդների դեմ խաղում Ֆոեն, սակայն, դարձել է գոլային փոխանցման հեղինակ։

Աշխարհի առաջնությունից հետո Ֆոեն առաջարկներ է ստացել «Օսերից» և «Լանսից»՝ ընտրություն կատարելով վերջինիս օգտին («Լանսը» խաղացել է ֆրանսիական Լիգա 1-ում)։ Դեբյուտային հանդիպումն անցկացրել է 1994 թվականի օգոստոսի 13-ին «Մոնպելյեի» դեմ (հաղթանակ 2:1)։ «Լանսի» կազմում անցկացրել է 5 մրցաշրջան՝ 1998 թվականին հաղթելով Ֆրանսիայի առաջնությունում։ Նույն 1998 թվականին «Լանսին» առաջարկել են Ֆոեին վաճառել «Մանչեսթեր Յունայթեդին» 3 միլիոն ֆունտ ստերլինգով, սակայն ֆրանսիական ակումբը մերժել է «կարմիր սատանաների» առաջարկը, իսկ այն բանից հետո, երբ Ֆրանսիայում կայանալիք աշխարհի առաջնության հավաքին Ֆոեն ոտքի ծանր վնասվածք ստացավ և ստիպված բաց է թողել աշխարհի գավաթը, բոլոր բանակցությունները վերջնականապես դադարեցվեցին։

1999 թվականի հունվարին շարք վերադառնալուց հետո Ֆոեն տեղափոխվել է «Վեստ Հեմ Յունայթեդ»՝ ակումբի համար ռեկորդային 4,2 միլիոն ֆունտ ստերլինգի դիմաց։ «Մուրճագործների» կազմում նա անցկացրել է 38 հանդիպում՝ գոլ խփելով ԱՊԼ-ի «Շեֆիլդ Ուենսդեյի» դեմ խաղում և աչքի ընկնելով 1999/2000 ՈՒԵՖԱ-ի գավաթի «Օսիեկի» դեմ խաղում։

2000 թվականի մայիսին Ֆոեն, ով այդ տարի Կամերունի հավաքականի հետ նվաճել է Աֆրիկայի ազգերի գավաթը, վերադարձավ Ֆրանսիա՝ տեղափոխվելով «Լիոն», բայց մեծ մասը բաց է թողել մալարիայի պատճառով։ 2001 թվականին նա թիմի հետ նվաճել է Լիգայի գավաթը, իսկ 2002 թվականին դարձել է երկրի չեմպիոն։ Նույն թվականին նա, Կամերունի թիմի հետ հաղթելով իր կարիերայի երկրորդ Աֆրիկայի ազգերի գավաթը, ընդգրկվել է Կորեայում և Ճապոնիայում կայանալիք Աշխարհի առաջնության հայտացուցակում. թիմը վաստակել է 4 միավոր՝ հաղթելով Սաուդյան Արաբիային, ոչ-ոքի խաղալով Իռլանդիայի հետ և պարտվելով Գերմանիային։

2002/2003 մրցաշրջանում Ֆոեն վարձավճարով հանդես է եկել «Մանչեսթեր Սիթիում». «քաղաքաբնակների» վարձավճարն արժեցել է 550 հազար ֆունտ ստերլինգ։ Ֆոեի համար դեբյուտային հանդիպումը տեղի ունեցավ ԱՊԼ-ի առաջին տուրում, երբ Քևին Քիգանի թիմը ջախջախիչ պարտություն է կրել «Լիդս Յունայթեդից» 0:3 հաշվով: Ֆոեն այդ մրցաշրջանում մասնակցել է 41 հանդիպումներից 38-ին, իսկ ակումբի կազմում առաջին գոլը խփել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 9-ին «Սթեդիում օֆ Լայթ» մարզադաշտում «Սանդերլենդի» դարպասը։։ Հունվարին նա աչքի ընկավ ևս հինգ անգամ, իսկ 2003 թվականի ապրիլի 21-ին խփել է «Մեյն Ռոուդ» մարզադաշտի պատմության մեջ իր վերջին գոլը և իր երկրորդ գոլը «Սանդերլենդի» դեմ խաղում (հաղթանակ 3:0)։

## Անձնական կյանք
Մարկ-Վիվիենն ամուսնացած էր Մարի-Լուիզ անունով մի աղջկա հետ, նրանք ունեցել են 1 որդի՝ Մարկ-Սքոթը։ Ֆոեն հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու հավատացյալ էր և իր վաստակից մեծ գումարներ էր փոխանցում բարեգործությանը. բնութագրվում էր որպես ընկերության հոգի և հումորի զգացումով կենսուրախ մարդ։ Նա նաև բուսակեր էր և երբեք ալկոհոլ չէր օգտագործում։ Իր գոլերը նշել է պարերով.

Նրա որդին՝ Մարկ-Սքոթը, 2015 թվականի նոյեմբերին հայտնվել է մեղադրյալի աթոռին. նրա նկատմամբ քրեական գործ է հարուցվել Լիոնում քահանա Լյուկ Բիկեի վրա հարձակման փաստով: Մարկ-Սքոթն իր հանցակից Սոֆյան Բարդոյի հետ, որը ծնունդով Լիոնից էր և հայր չուներ, պայմանավորվել են թալանել հոգևորականին, երբ նա պատրաստվում էր տուն գնալ։ Նրանք նրան ձեռնաշղթաներ են հագցրել և ատրճանակի բռնակով ծեծել, սակայն ոչ մի խոշոր գումար չեն հայտնաբերել։ Մեղադրող կողմը պնդում էր 8 տարվա ազատազրկում Մարկ-Սքոթի և 12 տարվա բանտարկություն Բարդոյի նկատմամբ։ Պաշտպանությունը պնդում էր մեղմացուցիչ հանգամանքներ Մարկ-Սքոթի հոգեկան խանգարման տեսքով այն պատճառով, որ նա չի հաշտվել իր հոր վաղ մահվան հետ (բացի այդ, Անգլիայում նա ծեծի է ենթարկվել որոշ ավազակների կողմից), և քահանայի կողմից մեղադրյալների նկատմամբ պահանջների վերացման տեսքով: Արդյունքում Մարկ-Սքոթը 2018 թվականին 5 տարվա ազատազրկման է դատապարտվել։

## Մահ
Ֆոեն ընդգրկվել է Կամերունի հավաքականի հայտացուցակում 2003 թվականի Կոնֆեդերացիաների գավաթի համար, որն անցկացվել է Ֆրանսիայում: Հավաքականի կազմում խմբային փուլում նա մասնակցել է Բրազիլիայի և Թուրքիայի դեմ խաղերին (երկու հանդիպումներում էլ Կամերունը հաղթել է 1:0 հաշվով), իսկ ԱՄՆ-ի դեմ խաղում դուրս չի եկել (ոչ-ոքի՝ 0:0): 2003 թվականի հունիսի 26-ին Կամերունը Լիոնի «Ստադ դը Ժեռլան» մարզադաշտում խաղացել է Կոլումբիայի դեմ, և Մարկ-Վիվիենը դուրս է եկել մեկնարկային կազմ. Կամերունի հավաքականը աչքի է ընկել արդեն 9-րդ րոպեին և այդ հաշիվը պահել մինչև եզրափակիչ սուլիչը։

Խաղի 72-րդ րոպեին նա, գտնվելով կենտրոնական շրջանում, հանկարծակի ընկել է խոտածածկին. կողքին խաղացողներից ոչ ոք չի եղել։ Բժիշկները փորձել են ֆուտբոլիստին գիտակցության բերել, սակայն ապարդյուն. նրան պատգարակով տարել են խաղադաշտից, իսկ նրան խաղադաշտում փոխարինել է Վալերի Մեզագեն:  Տուժած ֆուտբոլիստին բժիշկները արհեստական շնչառություն են տվել և թթվածնային դիմակ դրել։ 45 րոպե անց սիրտը կրկին բաբախել, և Մարկ-Վիվիենին տեղափոխել են մարզադաշտի հարևանությամբ գտնվող հիվանդանոց, բայց խաղացողի կյանքը փրկել չհաջողվեց, և նա շուտով մահացավ։

Առաջին դիահերձումը ոչ մի արդյունք չի տվել, և մահվան պատճառը միանգամից պարզել չի հաջողվել։ Սակայն երկրորդ փորձից բժիշկները պարզել են, որ Ֆոեին ունեցել է հիպերտրոֆիկ կարդիոմիոպաթիա՝ սրտանոթային համակարգի ժառանգական հիվանդություն, որը ֆիզիկական վարժությունների ժամանակ կարող է հանգեցնել խաղացողի հանկարծակի մահվան։ Կոլումբիայի դեմ խաղի ժամանակ տեղի ունեցած սրտի կաթվածը ճակատագրական է դարձել Ֆոեի համար։ Կամերունի հավաքականի մարզիչ Ուինֆրիդ Շեֆերն ավելի ուշ պատմել է, որ ողբերգությունից րոպեներ առաջ ցանկացել է փոխարինել Ֆոեին՝ նկատելով, որ ֆուտբոլիստը հոգնած տեսք ունի, սակայն Մարկ-Վիվիենը նշաններով ցույց է տվել, որ շարունակելու է խաղալ: Մարկ-Վիվիենի կինը՝ Մարի-Լուիզը, ասել է, որ Ֆոեի մոտ խաղից քիչ առաջ ախտորոշվել է դիզենտերիա և ստամոքսի հետ կապված խնդիրներ, սակայն Մարկ-Վիվիենը հրաժարվել է բաց թողնել հանդիպումը՝ պատճառաբանելով, որ երազում է խաղալ Կամերունի հավաքականում Լիոնի մարզադաշտում, որն իր համար հարազատ քաղաք է դարձել։

## Հիշատակ
Մարկ-Վիվիեն Ֆոեի մահը շոկ է դարձել ֆուտբոլային աշխարհի համար. ֆուտբոլիստի հարազատներին ու մտերիմներին ցավակցություն են հայտնել ֆուտբոլիստները, մարզիչները, երկրպագուները, ակումբները, պաշտոնատար անձինք և լրագրողները։ Արդեն Ֆրանսիա-Թուրքիա կիսաեզրափակիչի երկրորդ խաղում, որն ավարտվել է ֆրանսիացիների հաղթանակով՝ 3:2 հաշվով, Թիերի Անրին, գրավելով թուրքերի դարպասը, տոնել է այն՝ մատը բարձրացնելով դեպի երկինք և այդպիսով հարգանքի տուրք մատուցելով Մարկ-Վիվիեն Ֆոեի հիշատակին: Նույն բանն են արել նաև մյուս խաղացողները այդ խաղում։ Գավաթի եզրափակիչ հանդիպումը տեղի է ունեցել հունիսի 29-ին Կամերունի և Ֆրանսիայի միջև և ավարտվել ֆրանսիացիների հաղթանակով՝ 1:0: Հանդիպման մեկնարկից առաջ երկու հավաքականների ավագները (Ռիգոբեր Սոնգը Կամերունից և Մարսել Դեսային Ֆրանսիայից) դաշտ դուրս էին բերել Ֆոեի մեծ դիմանկարը: Խաղից հետո կամերունցիները երեք պտույտ կատարեցին մարզադաշտի շուրջը: Պարգևատրման արարողության ժամանակ ֆրանսիացիներն ու կամերունցիները հավաքվել էին՝ պահելով Ֆոեի դիմանկարը. նա նաև հետմահու պարգևատրվել է արծաթե մեդալով։

2003 թվականի հուլիսի 7-ին Ֆոեն պետական պատիվներով թաղվել է Յաունդե քաղաքում՝ մարզահամալիրի հարևանությամբ, որտեղ վերապատրաստվել են երիտասարդ ֆուտբոլիստները։ Հուղարկավորությունը հեռարձակվել է պետական հեռուստատեսությամբ։ Երկրի նախագահ Փոլ Բիյայի հրամանագրով Մարկ-Վիվիեն Ֆոեն հետմահու ճանաչվել է Արիության ազգային շքանշանի հրամանատար։ Մարկ-Վիվիեն Ֆոեին նվիրված տեղադրվել են մի քանի հուշարձաններ՝ Մանչեսթերում՝ «Էթիհադ» մարզադաշտի հարևանությամբ և Լիոնում՝ «Ստադ Ժեռլան» մարզադաշտի պատին։ «Լանս» ակումբի առաջարկով «Բոլար Դելելիս» արենայից ոչ հեռու գտնվող փողոցը վերանվանվել է Ֆոեի անունով։ Ավելի ուշ բոլոր երեք ակումբները շրջանառությունից հանեցին խաղային համարները. «Լիոնը» և «Լանսը» շրջանառությունից հանեցին 17 համարը, իսկ «Մանչեսթեր Սիթին»՝ 23 համարը: Այնուամենայնիվ, 2008 թվականին կամերունցի Ժան Մակունը համոզել է «Լիոնին» իրեն տալ 17 համարը՝ ասելով, որ նա առաջին հերթին կկրի այս մարզաշապիկը «ի հիշատակ Մարկի և հանուն փառահեղ Կամերունի»;

2009 թվականին Կոնֆեդերացիաների գավաթի եզրափակիչ ԱՄՆ-Բրազիլիա հանդիպման մեկնարկից առաջ ելույթով հանդես է  եկել Մարկ-Վիվիենի 14-ամյա որդին՝ Մարկ-Սքոթը։ Դեռ դրանից առաջ լուրեր էին պտտվում Կոնֆեդերացիաների գավաթի մրցաշարին Մարկ-Վիվիեն Ֆոեի անունը տալու մասին, ինչը, սակայն, մնաց ասեկոսեների մակարդակում։

## Վիճակագրություն
### Ակումբային

### Հավաքականում
*Ստորև ներկայացված են Մարկ-Վիվիեն Ֆոեի հավաքականի բոլոր խաղերը՝ ըստ RSSSF-ի*։

### Գոլերը հավաքականում
: *Աղյուսակում առաջինը նշված են Կամերունի հավաքականի գոլերը*։

## Ձեռքբերումներ
### Ակումբային
* Ֆրանսիայի չեմպիոն (2)՝ 1997/98 (Լանս), 2001/02 (Լիոն)
* Ֆրանսիական լիգայի գավաթակիր (2)՝ 1998/99 (Լանս), 2000/01 (Լիոն)
* Կամերունի գավաթակիր՝ 1993 (Կանոն Յաունդե)

### Հավաքականում
* Աֆրիկայի ազգերի գավաթի հաղթող (2)՝ 2000, 2002
* Կոնֆեդերացիաների գավաթի արծաթե մեդալակիր՝ 2003 (*հետմահու*)
* Կոնֆեդերացիաների գավաթի բրոնզե մեդալակիր (1)՝ 2003 (*հետմահու*)

## Ծանոթագրություններ

 

Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ
Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Լանսի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կամերունի հավաքականի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Կամերունցի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Մանչեսթեր Սիթիի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ
Կատեգորիա:Վեստ Հեմ Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ
Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ
Կատեգորիա:Օլիմպիկ Լիոնի ֆուտբոլիստներ