Եվա Բրոյդո

**Եվա Լվովնա Բրոյդո** (ի ծնե՝ **Խավա Լեյբովնա Գորդոն**, ըստ առաջին ամուսնու՝ **Էդելման**, ըստ երկրորդ ամուսնու՝ **Բրոյդո**, ), ռուս քաղաքական գործիչ, սոցիալ-դեմոկրատ, հեղափոխական, հրապարակախոս, թարգմանիչ, հուշագիր։

## Կենսագրություն
### Վաղ տարիներ, ընտանիք և կրթություն
Խավա Լեյբովնա Գորդոնը ծնվել է 1876 թվականի նոյեմբերի 7-ին Ռուսական կայսրության Վիլնյուս նահանգի Սվենցյանսկի գավառի Սվենցյանյ քաղաքում։ Նա ծնունդով եղել է երբեմնի հարուստ, բայց հետագայում աղքատացած հրեական մեշչանական ընտանիքից։ Նրա հայրը թալմուդագետ է եղել, իսկ մայրը՝ փայտանյութի վաճառական։

Կրթությունն ստացել է հրեական տարրական դպրոցում, 15 տարեկանում ավարտել է Տարտուի գիմնազիայի չորս դասարանները։ Նա ավարտել է Տարտուի դեղագործական համալսարանը և ընդունվել Դվինսկի դեղատուն։ 1912 թվականին նա ստացել է իր բարձրագույն կրթությունը՝ քննություն հանձնելով Կազանի համալսարանում՝ դեղագործի օգնականի համար։

### Հեղափոխական գործունեություն
1893-1896 թվականներին ապրել է Ռիգայում, որտեղ տեղափոխվել է ուսուցչական շրջանակներ։ 1895 և 1896 թվականներին մեկնել է Բեռլին, որտեղ ծանոթացել է սոցիալ-դեմոկրատներին և սոցիալ-դեմոկրատական գրականությանը` Կարլ Կաուցկու «Սոցիալիզմի պատմությունը» և Ավգուստ Բեբելի «Կինը և սոցիալիզմը» աշխատություններին, որոնց արդյունքում նա դարձել է վստահելի սոցիալիստ։ Նույն թվականին միացել է հեղափոխական շարժմանը։ 1896-1898 թվականներին նա ամուսնացել է Աբրամ Էդելմանի հետ։ Ամուսնությունից ծնվել է Ալեքսանդրի դուստրը (Էդելման, հետագայում՝ Ադասինսկայա)։ Իր իսկ խոստովանությամբ, դրանք եղել են «անձնական դժոխքի երեք տարիները» և «ողջ կյանքի ամենամութ տարիները», որոնք իմաստավորվել են տղամարդկանց և կանանց ընկերակցությամբ՝ դեղատան գործընկերների կողմից լրիվ պարենավորմամբ և ամսական 35 ռուբլիով։

1899 թվականին նա տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ մտերմացել է սեմյանիկովի մի խումբ բանվորների հետ, այնուհետև միացել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցությանը (ՌՍԴԱԿ)՝ հետագայում միանալով նրա մենշևիկյան խմբակցությանը։

Որոշ ժամանակ աշխատել է Իսկրա պարբերաթերթում (կուսակցական մականունը՝ Նատաշա, գրական կեղծանունները՝ Է. Բրոնսկայա, Է. Լվովա, Բերտա Աբրամովնա Վիգոտսկայա, Եվա Լվովնա Բրոնսկայա)։ 1899-1900 թվականներին նա թարգմանել է Բեբելի «Կինը և սոցիալիզմը» գիրքը ռուսերեն, սակայն տպաքանակը ոչնչացվել է գրաքննության պատճառով։ 1900 թվականի ամռան սկզբին մասնակցել է «Սոցիալիստ» խմբի կազմակերպմանը (ձևավորմանը), որը հետագայում միավորվել է Պետերբուրգի «Բանվորական դրոշ» խմբի հետ։ Նա մասնակցել է «Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական գրադարան»-ի խմբի ստեղծմանը, եղել է հրատարակությունների խմբագրակազմի անդամ, ինչպես նաև «Գրադարան»-ի և «Սոցիալիստ»-ի միջև հիմնական կապն ապահովողը։ 1901 թվականի հունվարի 30-ի լույս 30-ի գիշերը նրան ձերբակալել են, այսպես կոչված, «բանվորական գրադարանի գործով»՝ անօրինական շարժական գրադարան ստեղծելու, արտերկրում բանվորական շարժման և արհմիությունների մասին գրքեր տարածելու, ինչպես նաև կանանց իրավունքների մասին աշխատություններ գրելու համար։ Հիվանդանալով նախնական կալանքի տանը՝ 1901 թվականի օգոստոսի 8-ին նա գրավի դիմաց ազատ է արձակվել և ոստիկանության հսկողության տակ դրվել Սվենցյանյում, որտեղ նա ստեղծել և ղեկավարել է սոցիալ-դեմոկրատների խումբ։ 1901 թվականի նոյեմբերի 11-ից մինչև 1902 թվականի հունվարի 2-ը ձերբակալված է եղել գրականության համար` Վիլնյուսում ինքնագլուխ բացակայությունների համար։ Բանտարկվել է Սվենցյանսկի բանտում։ 15 ամսվա ազատազրկումից հետո նա վարչական կարգով 5 տարով աքսորվել է Արևելյան Սիբիր։

1902 թվականին ամուսնացել է հեղափոխական պայքարի ընկեր Մարկ Բրոյդոյի հետ (ամուսնացել է բանտի մատուռ տեղափոխվելու ժամանակ)։ Ամուսնությունից ծնվել են դուստր Վերան և որդի Դանիիլը։

1902 թվականի մայիսին ամուսնու հետ մեկնել է Կիրենսկ, 1903 թվականին՝ Յակուտսկ։ Յակուտսկում գտնվելու ընթացքում նա կազմակերպել է գրաճանաչության դասընթացներ բանվորականների համար։ Բրոյդոյի աշակերտներից է եղել Միխայիլ Կալինինը, որը գրել-կարդալ սովորել է նրանից։ Պարբերաբար աշխատել է որպես դեղագործ, այդ թվում՝ Յակուտսկի տեղական դիսպանսերում։ Նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել քաղաքական վտարանդիների զինված ապստամբությանը` այսպես կոչված «Յակուտսկի բողոքի» կամ «Ռոմանովի գործին», օգնել է իր ընկերներին դրսից զենք և պաշարներ հասցնելու հարցում։ «Ռոմանովիտների» դատավարությունը նրան թույլ է տվել պատիժը կրել Ալեքսանդրովսկոեի բանտ ուղարկված ամուսնու կալանավայրում։ Ամուսնու փախուստից հետո նրան ժամանակավորապես ուղարկել են Իրկուտսկի մարզի Վերխոլենսկի շրջան, բայց 1904 թվականի ձմռանը նա ճանապարհին փախել է աքսորից՝ այնտեղ անցկացնելով ընդհանուր առմամբ երկու տարի։ Գաղթել է Անգլիա, եղել եվրոպական մի շարք երկրներում։ 1905 թվականին հունվարի 9-ի իրադարձությունների ազդեցության տակ մեկնել է Ժնև, որտեղից 1905 թվականի մարտին ժամանել է Բաքու, որտեղ դարձել է Շենդրիկով-մենշևիկյան «Բալախանի և Բիբի-հեյբաթի բանվորների կազմակերպության» (հետագայում՝ «Բաքվի աշխատավորների միություն») ղեկավարներից մեկը, շաբաթաթերթ է հրատարակել անօրինական տպարաններում։

Չնայած տեղի հասարակության պատրիարքությանը, նա հեղինակություն է վայելել Բաքվի նավթահանքերի աշխատողների շրջանում։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության ժամանակ միացել է «լիկվիդատորներին»։ 1906 թվականին նա վերադարձել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ մասնակցել է մենշևիկյան կազմակերպության գործունեությանը, ստեղծել գործարանների բանվորների ակումբներ, գրել բրոշյուրներ, թարգմանել գերմանացի սոցիալ-դեմոկրատների ստեղծագործությունները։

1912 թվականին Վիեննայում ՌՍԴԱԿ օգոստոսյան համաժողովում ընտրվել է մենշևիկների կազմկոմիտեի անդամ և քարտուղար (համարժեք Կենտկոմին), սկսել է օրինական կերպով հրապարակված աշխատել մենշևիկյան «Շող» թերթում։ Նույն թվականին մասնակցել է Պետդումայի ընտրությունների IV գումարման կազմակերպմանը։ 1912-1914 թվականներին եղել է Սանկտ Պետերբուրգի մենշևիկների «Նախաձեռնող խմբի» անդամ, որի ժողովում 1913 թվականի հունվարին ձերբակալվել է։ 1915 թվականին աքսորվել է Սիբիր։ Ուղարկվել է Ենիսեյի նահանգ, մասնավորապես Մինուսինսկ, այնուհետև Կիրենսկ։ Փոքր երեխաների հետ աքսորից աքսոր թափառելով Անդրսիբիրյան երկաթուղու երկայնքով։ Հենց Մինուսինսկում նա միացել է մենշևիկ-ինտերնացիոնալիստների խմբին։ Ֆյոդոր Դանի գլխավորած «Մինուսինսկի խմբի» անդամները պատերազմին իրենց վերաբերմունքով կանգնել են ինտերնացիոնալիզմի դիրքերի վրա, ինչը դրսևորվել է հավաքական բողոքով Գեորգի Պլեխանովի՝ Պետդումայի պատգամավոր Անդրեյ Բուրյանովին ուղղված նամակի և դրանում պարունակվող հայրենասիրական կոչի ձևով՝ ուղղված սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցությանը՝ քվեարկելու ռազմական վարկերի օգտին։

1917 թվականի գարնանը նա վերադարձել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ զբաղվել է կանանց շրջանում քաղաքական աշխատանքով և գրել մենշևիկյան մամուլի համար։ Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո դարձել է ՌՍԴԱԿ մայիսյան համառուսաստանյան համաժողովի պատվիրակ։ Օգոստոսի 25-ին կուսակցության միասնական համագումարում ինտերնացիոնալիստներից ընտրվել է ՌՍԴԱԿ Կենտկոմի բյուրոյի անդամ, ապա՝ քարտուղար։ Օգոստոսի 30-ին ՌՍԴԱԿ Կենտկոմի նիստում նա հաստատվել է որպես «Գոլոս Ռաբոտնից» թերթի խմբագրական խորհրդի անդամ։ Որպես հեղափոխական կանանց սերնդի մաս, ովքեր վայելել են գենդերային հավասարության համար պայքարում իրենց տղամարդ ընկերների աջակցությունը, Բրոյդոն արել է ամեն ինչ՝ զգեստներ կարելուց մինչև թարգմանություն։ Այդ ժամանակ մենշևիկների միացյալ խումբը «կանանց բաժանմունքով»՝ Բրոյդոյի գլխավորությամբ, բոլոր կողմերից առաջինն է եղել, որը կոչ է արել 1917 թվականի հոկտեմբերին հրավիրել Պետրոգրադի աշխատողների համաժողով։ Համաժողովը որոշում է ընդունել կանանց քարոզչության և կազմակերպման հատուկ հանձնաժողովներ ստեղծելու մասին, սակայն գործը մտադրություններից այն կողմ չի գնացել։ 1917 թվականին Պետրոգրադում հրատարակված «Կին աշխատողները» գրքում Բրոյդոն արտահայտել է իր կյանքն ու քաղաքական հայացքը՝ կոչ անելով աշխատող կանանց.

Նա հանդես է եկել Հոկտեմբերյան հեղափոխության դատապարտմամբ և բոլշևիկյան իշխանության ճանաչման դեմ։ Այնուամենայնիվ, 1917 թվականի հոկտեմբերի վերջից նոյեմբերի սկզբը նա աջակցել է բոլշևիկների հետ բանակցություններին «միատարր սոցիալիստական կառավարության» ստեղծման շուրջ։ Մի անգամ Բրոյդոն Վլադիմիր Լենինի հետ ելույթ է ունեցել Բալթյան նավաշինարանում։ Նա չի սիրել ելույթներ ունենալ, բայց, այնուամենայնիվ, եկել է աջակցելու մենշևիկներին բոլշևիկների թեկնածուի դեմ պայքարում։ Ենթադրվել է, որ ելույթ է ունենալու նաև Գրիգորի Զինովևը, բայց Լենինը անսպասելիորեն եկել, և Բրոյդոն հաղթել է նրան՝ քվեարկության մեջ անցնելով մենշևիկների թեկնածուին։ 1918 թվականի դեկտեմբերին Բրոյդոն կրկին ընտրվել է մենշևիկյան կենտրոնական կոմիտեի անդամ և դարձել նրա քարտուղար։ Այն բանից հետո, երբ բոլշևիկյան կառավարությունը և բոլոր խոշոր քաղաքական կուսակցությունների կենտրոնական կոմիտեները տեղափոխվել են Մոսկվա, Բրոյդոն և իր ընտանիքը հաստատվել են այնտեղ 1918 թվականին։ Այն ժամանակ, նախկին քաղբանտարկյալների հասարակության միջոցով, նա սերտ կապի մեջ է եղել Վերա Ֆիգների, ինչպես նաև Վերա Զասուլիչի՝ Իսկրայում աշխատող նրա ընկերուհու հետ։

### Արտագաղթ
1920 թվականին Բրոյդոն իր դստեր՝ Վերայի հետ Ռուսաստանից մեկնել է Վիեննա՝ գտնելու իր ամուսնուն։ Հարկ է նշել, որ նա կուսակցության ղեկավարությանը չի տեղեկացրել իր հեռանալու մասին։ Ռաֆայել Աբրամովիչը, Դավիդ Դալինը և Յուլի Մարտովն արդեն իսկ եղել են արտերկրում, մինչդեռ մենշևիկյան կենտրոնական կոմիտեի զգալի մասը՝ Ֆյոդոր Դանը, Սերգեյ Եժովը, Բորիս Նիկոլաևսկին, Արթուր Պլեսկովը և Ֆյոդոր Չերևանինը եղել են ձերբակալված։ Հաստատվելով Բեռլինում և դառնալով Արտասահմանյան պատվիրակության անդամ՝ Բրոյդոն սկսել է աշխատել որպես մենշևիկյան էմիգրանտական «Սոցիալիստական լրաբեր» ամսագրի խմբագրական քարտուղար։ 1920-ական թվականների սկզբին նրա հուշերը տպագրվել են Բեռլինի «Հեղափոխության տարեգրություն» ամսագրում։ Այդ ժամանակաշրջանում նա նաև ռուսերեն է թարգմանել Հերբերտ Ուելսի «Հոգու գաղտնիքները»։

### Բռնաճնշում և մահապատիժ
1927 թվականի նոյեմբերին լատիշ սոցիալ-դեմոկրատների օգնությամբ Բրոյդոն Դանի նախաձեռնությամբ միայնակ ժամանել է Խորհրդային Միություն՝ անօրինական աշխատանքի համար։

Մոսկվա ժամանելուն պես նա փորձել է կազմակերպել «Սոցիալիստական լրաբեր» ամսագրի, այլ գրքույկների և թռուցիկների բաշխումը, որոնք ԽՍՀՄ են առաքվել Լատվիայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության հետ կապ ունեցող Լատվիայի դեսպանատան դիվանագիտական սուրհանդակների, Պրավդա և Իզվեստիա ամսագրերի աշխատակիցների, ինչպես նաև օտարերկրյա գործարար ճանապարհորդների, մաքսանենգների կողմից։ Նա մեկնել է Սորմովո, Խարկով, հանդիպել տեղի մենշևիկների և կուսակցության վետերանների հետ, ովքեր փրկվել են կազմակերպության ավերումից։

Գալով Բաքու՝ վերսկսելու ընդհատակյա խմբի գործունեությունը, նա մնացել է աքսորված մենշևիկ Ա. Յա. Ռոգաչևսկու բնակարանում, որտեղ կազմակերպել է իր տեղացի գործընկերների հանդիպումը։ 1928 թվականի ապրիլի 22-ին նա ձերբակալվել է հենց գնացքի վագոնի մեջ վերադառնալիս, իսկ հաջորդ օրը ձերբակալվել են հանդիպման մյուս չորս մասնակիցները։

Այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանում եղել է մենշևիկյան ընդհատակ, Բրոյդոյի ձերբակալությունից հետո ԽՍՀՄ է ուղարկվել կուսակցության երկրորդ էմիսար Միխայիլ Բրաունշտեյնը, որը նույնպես շուտով ձերբակալվել է։ Նախաքննության ընթացքում, որն անցկացվել է նախ Բաքվում, ապա՝ Մոսկվայում, նա սկզբում հայտնվել է կեղծ անունով և անձնագրով, սակայն հետագայում խոստովանել է, որ ինքը Եվա Բրոյդոն է, և փորձել է իր վրա վերցնել այն ամենը, ինչ խելամիտ է «Բաքվի խմբի» համար։ Բրոյդոն նաև հայտարարել է, որ բաժանվել է ամուսնուց, ինչում կարելի է դիտարկել իր ընտանիքը պաշտպանելու մտադրությունը։ Չնայած քրեական հետապնդմանը, 1928 թվականին Մոսկվայում լույս է տեսել նրա «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության շարքերում» հուշերի գիրքը, իսկ Բրոյդոյի կենսագրությունը զետեղվել է «Ռուսաստանի հեղափոխական շարժման գործիչները» բառարանում, որում նշվել է, որ նա «ակտիվորեն պայքարել է խորհրդային իշխանության դեմ»։

1928 թվականի հունիսի 28-ին ՄՊՔՎ կոլեգիայի կողմից դատապարտվել է 3 տարվա ազատազրկման՝ ՌԽՖՍՀ ըստ Քրեական օրենսգրքի «հակասովետական» 58-րդ հոդվածի։ Մինչև 1930 թվականը նա պահվել է Սուզդալի քաղաքական մեկուսարանում, որտեղ նամակագրություն է ունեցել հարազատների հետ, ովքեր նրան փող ու գրքեր են ուղարկել։ 1931 թվականի ապրիլին դատապարտվել է 5 տարվա աքսորի Տաշքենդում։ 1935 թվականի նոյեմբերին աքսորվել է Օիրոտ-Տուրա՝ խորհրդային-մոնղոլական սահմանին։ 1937 թվականի հուլիսի 4-ին կրկին ձերբակալվել է։ 1939 թվականի մարտի 21-ին Մոսկվայի ռազմական օկրուգի զինվորական տրիբունալը Բրոյդոյին դատապարտել է 20 տարվա ազատազրկման։ 1941 թվականի սեպտեմբերի 13-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի ռազմական կոլեգիան, Օրյոլի բանտում բանտարկյալների գործերի հերթական քննարկման արդյունքներով, Բրոյդոյին դատապարտել է գնդակահարության։ Նրան գնդակահարել են սեպտեմբերի 15-ին Օրյոլի կենտրոնի շտապ տարհանման ժամանակ։

Նրա անունը, պատիվը, իրավունքները հետմահու վերականգնվել է։ Բրոյդոյի դուստրը մոր հետ կատարվածի մասին իմացել է միայն ԽՍՀՄ փլուզումից և արխիվների բացումից հետո։ Բրոյդոյի արխիվը, ներառյալ կենսագրական նյութերը և 1938 թվականի հարցաքննության արձանագրությունը, պահվում է Սանկտ Պետերբուրգի «Հուշամատյան» գիտատեղեկատվական կենտրոնի արխիվ-գրադարանում։

## Ընտրյալ մատենագիտություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
* 
* 

Կատեգորիա:Ռուս հրապարակախոսներ
Կատեգորիա:Ռուս թարգմանիչներ
Կատեգորիա:Ռուս հուշավիպագիրներ
Կատեգորիա:Ռուսական կայսրությունում ծնվածներ
Կատեգորիա:Հրեա ֆեմինիստներ
Կատեգորիա:Կին ակտիվիստներ
Կատեգորիա:Հրաձգային զենքից մահացածներ
Կատեգորիա:Մահապատժի ենթարկված քաղաքական գործիչներ