Կարիմ-խան Զենդ

**Մուհամադ Կարիմ-խան Զենդ** (, , ), 1763-1779 թվականներին Իրանի կառավարիչ (դե ֆակտո՝ շահ)։ Համարվում է Զենդերի իրանական դինաստիայի հիմնադիրը։

Ծագումով քուրդ է։ Իր անձին երբեք չի վերագրել շահ տիտղոսը, անգամ հրաժարվել է ընդունել թագավորական տիտղոսը։ Փոխարենը օգտագործել է «*Վակիլ ադ-Դաուլյա»* («Լիազորված պետություն») արտահայտությունը։ Իր մասին ասել է․ «Ես թագավոր չեմ, ես պարզապես սիրում եմ մարդկանց»։ Կառավարել է սեֆյան Իսմայիլ III թագավորի անունից։

Կարիմ-խանի մահից հետո կրկին քաղաքացիական պատերազմ է սկսել։ Իր հետնորդներից ոչ մեկին չի հաջողվել այդ իրավիճակում այդքան արդյունավետ կառավարել պետությունը ինչպես իրեն։ Այդ հետնորդներից վերջինը՝ Լոտֆ Ալի-շահը մահապատժի է ենթարկվել ղաջարական կառավարիչ Աղա Մոհամմադ խան Ղաջարի կողմից, որը և դարձել էր Իրանի միանձնյա կառավարիչ։

## Վաղ տարիներ
Կարիմ-խանը ծնվել է մոտ 1705 թվականին Պարի գյուղում՝ զենդերի ցեղին պատկանող քրդական ընտանիքում։ Զենդերը բնակության վայրը հիմնականում Մալայերն է եղել։

1722 թվականին Սեֆյաններին պետությունը կործանման եզրին է եղել․ Սպահանը և Իրանի կենտրոնական և արևելյան հատվածների մեծ մասը բռնագրավվել է աֆղանական Հոտակի դինաստիայի կողմից, այն ժամանակ, երբ ռուսները գրավում էին Իրանի հյուսիսային շրջանում տեղակայված շատ քաղաքներ։ Մոտավորապես նույն ժամանակշրջանում Օսմանյան կայսրությունը օգտվել է Իրանի ծանր իրավիճակից, որպեսզի գրավի արևելյան սահմանամերձ տարածքների մեծ մասը։ Այնտեղ նրանք հանդիպել են տեղի կլանների կոշտ դիմադրությանը, այդ թվում նաև զանդերի, որոնք Մեհդի-հան  Զենդի գլխավորությամբ կասեցրել են օսմանյան զորքերի առաջխաղացումը։

1732 թվականին Նադիր շահը վերականգնելով Իրանում սեֆյանների իշխանությունը և դառնալով պետության փաստացի կառավարիչ, արշավել է Իրանի արևմտյան շրջանների՝ Զագրոսի լեռների ուղղությամբ՝ այնտեղ բնակվող ցեղերին հպատակեցնելու նպատակով։ Սկզբում ջախջախել է լոռերին և բախտիարներին, որոնց ստիպել է տեղափոխվել Խորասան։ Ապա Մեհդի-խան Զենդին և իր զորքերին ստիպել է լքել այդ տարածքը և տեղափոխվել Պարի։ Լինելով Իանկ-խան Զենդի և նրա կրտսեր եղբոր Բուդակ-խան Զենդի կառավարության ներքո՝ ողջ մնացածները ստիպված են եղել բռնել գաղթի ճանապարհը։

## Իշխանության գալը
Որոշ ժամանակ անց՝ 1747 թվականին տեղի է ունեցել Նադիր շահի սպանությունը, ինչը զենդերին (Կարիմ-խանի գլխավորությամբ) հնարավորություն է տվել վերադառնալ Իրանում իրենց նախկին տարածքներ։ 1749 թվականին Կարիմ-խանը զորապետ Զաքարիա-խանի հետ դաշինք է կնքել և բախման մեջ մտել բախտիարների առաջնորդ Ալի Մարդան-խան Բախտիարիի հետ, որի նկատմամբ սկզբում հաղթանակ են տարել իսկ հետո պարտություն են կրել և ստիպված են եղել նահանջել Գոլփայեգան քաղաքից։
thumb|Սպահան|կենտրոն|303x303փքս
1750 թվականի գարնանը Ալի Մարդանը փորձեր է ձեռնարկել սեֆյանների նախկին մայրաքաղաք Սպահանը գրավելու համար, սակայն ապարդյուն։ Հետո Գոլփայեգան սուրհանդակներ է ուղարկել իրենց տարածաշրջանային հակառակորդների մոտ, որոնց թվում են եղել Կարիմ-խանը և Զաքարիա-խանը, որոնք ընդունել են նրա հետ ուժերը միավորելու առաջարկը, ինչի արդյունքում զորքի քանակը հասել է 20,000-ի։ 1750 թվականի մայիսին նրանք հարձակվել են Սպահանի ուղղությամբ․ քաղաքապետ Աբու-լը-Ֆատհ խան Բախտիարին և այլ բնակիչներ հավաքավել էին դիմադրություն ցույց տալու նպատակով, սակայն Ալի Մարդանի խելամիտ առաջարկներից հետո համաձայնել են հանձնվել և դաշնակցել նրանց հետ։ Աբու-լը-Ֆատհը՝ Ալի Մարդանի և Կարիմ-խանի հետ արևմտյան Իրանում միություն են կազմավորել Սեֆյանների դինաստիայի վերականգնման քողի տակ՝ 17-ամյա սեֆյան արքայազն Աբու Տուրաբին դարձնելով մարիոնետային կառավարիչ։

## Կառավարում
thumb|Կարիմ-խանի արծաթե մետաղադրամըՄինչդեռ Կարիմ խանը կառավարիչ է եղել, Իրանը վերականգնվել է 40-ամյա պատերազմից հետո՝ պատերազմող երկրում ապահովելով հանգստության, անվտանգության, խաղաղության և բարգավաճման զգացումներ։ 1765-1779 թվականները նշանավորվել են Զենդերի իշանության բարգավաճմամբ։ Իր կառավարման տարիներին վերականգնվել են Բրիտանիայի հետ հարաբերությունները։ Շիրազը դարձնելով երկրի մայրաքաղաք, հրաման է տվել այնտեղ մի քանի ճարտարապետական կառույցների նախագծեր իրականացնել։ Կարիմ-խանը մահացել է 1779 թվականի մարտի 1-ին՝ ամենայն հավանականությամբ տուբերկուլոզից։ Հուղարկավորվել է «Նազարի այգում», որը հիմա հայտնի է որպես Պարս թանգարան։

## Ժառանգներ
Կարիմ-խանի մահից հետո քաղաքացիական պատերազմ է սկսել. Զաքի-խանը, որը դաշանկցում էր Ալի-Մուրադ-Խան Զենդի հետ, Կարիմ-խանի կրտսեր որդուն՝ Մոհամմադ Ալի-խան Զենդին նշանակել է Զենդերի նոր կառավարիչ, իսկ Շեյխ Ալի-խանը և Նազար Ալի-խանը, այլ ազնվական մարդկանց հետ աջակցել է Կարիմ-խանի ավագ որդուն՝ Աբոլ-Ֆաթհ-խան Զենդին։ Դրանից անմիջապես հետո Զաքի-խանը սպանել է Շեյխ Ալի-խանին և Նազար Ալի-խանին։

## Արվեստում
Կարիմ-խանը իտալացի երաժիշտ Նիկոլո Գաբրիելայի դի Կվերչիտայի գրած մելոդրամային գլխավոր հերոսն է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* History of Iran: Zand Dynasty
* Karim Khan’s portrait

Կատեգորիա:1700-ականների ծնունդներ
Կատեգորիա:1707 ծնունդներ
Կատեգորիա:1709 ծնունդներ
Կատեգորիա:18-րդ դարի ծնունդներ
Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Թագավորներ
Կատեգորիա:Իրան
Կատեգորիա:Իրանի ղեկավարներ
Կատեգորիա:Իրանի շահեր
Կատեգորիա:Իրանի պատմություն
Կատեգորիա:Իրանի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Իրանցիներ
Կատեգորիա:Լոռեր
Կատեգորիա:Մահացածներ
Կատեգորիա:Մարտի 13 մահեր
Կատեգորիա:Մարտի 2 մահեր
Կատեգորիա:Շիաներ
Կատեգորիա:Շիրազ քաղաքում ծնվածներ
Կատեգորիա:Պարսիկներ
Կատեգորիա:Պետության ղեկավարներ
Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ
Կատեգորիա:Քրդեր