Հայատյացությունը Թուրքիայում

**Թուրքիայում հակահայկական տրամադրությունները կամ հայատյացությունը** երկար պատմություն ունեն, որը սկիզբ է առել Օսմանյան կայսրությունից, ինչը, ի վերջո, հանգեցրել է Հայոց ցեղասպանության: Այսօր հակահայկական տրամադրությունները լայն տարածում ունեն թուրքական հասարակության մեջ։ Թուրքիայում 2011 թվականին անցկացված հարցման արդյունքում հարցվածների 73,9 տոկոսը խոստովանել է, որ բացասաբար է վերաբերվում հայերին։ Ըստ փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության խմբի, թեև կառավարությունը հայերին փոքրամասնություն է ճանաչում, Թուրքիայում այս տերմինն օգտագործվում է երկրորդ կարգի կարգավիճակի համար։ «Հայ» բառը Թուրքիայում լայնորեն օգտագործվում է որպես վիրավորանք ինչպես քաղաքացիական անձանց, այնպես էլ քաղաքական գործիչների կողմից։

Թուրքիայում հակահայկական տրամադրությունների դրսևորումները ներառում են հայերի նկատմամբ խտրականությունն ու բռնությունը, Թուրքիայում հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացումն ու պղծումը, հայկական եկեղեցիների, հուշարձանների ու ցուցանակների նկատմամբ վանդալիզմը, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության ժխտումը: 2024 թվականից սկսած՝ Հայոց ցեղասպանության ժխտումը Թուրքիայի պետական մակարդակի քաղաքականության մաս է։

## Պատմություն

Արևմտյան Հայաստանում հայերի ներկայությունը փաստագրված է մ.թ.ա. վեցերորդ դարից, այդ տարածաշրջանում թուրքական ներկայությունից գրեթե երկու հազարամյակ առաջ։ Օսմանյան կայսրությունը, փաստորեն, հայերին և այլ ոչ մուսուլմաններին վերաբերվում էր որպես իսլամական կառավարման օրոք երկրորդ կարգի քաղաքացիների, նույնիսկ տասնիններորդ դարի Թանզիմաթի բարեփոխումներից հետո, որոնք իբրև ուղղված էին նրանց կարգավիճակի հավասարեցմանը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հայերը կարող էին կարգավիճակ և հարստություն ձեռք բերել Օսմանյան կայսրությունում, նրանց որպես համայնք երբեք չի տրվել «երկրորդ կարգի քաղաքացիների» կարգավիճակից ավելի բարձր կարգավիճակ, և նրանք սկզբունքորեն խորթ են համարվել Օսմանյան հասարակության մուսուլման բնավորությանը։

1890-ական թվականներին հայերը բախվել են բռնի իսլամացման և աճող հողերի բռնագրավման հետ, ինչը հանգեցրել է մի քանի հեղափոխական կուսակցությունների ստեղծման, ինչպիսին է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը (ՀՅԴ, նաև հայտնի է որպես Դաշնակցություն)։ 1895 թվականին Օսմանյան կայսրության հայ հպատակների ապստամբությունները, ձգտելով հավասար վերաբերմունքի, հանգեցրել են սուլթան Աբդուլ Համիդի որոշմանը՝ պետության կողմից հովանավորվող համիդյան կոտորածի ընթացքում ոչնչացնել առնվազն 100.000 հայերի։

1909 թվականին տեղի է ունեցել Ադանայի կոտորածը, որի արդյունքում զոհվել է 20,000-ից 30,000 հայ։ Օսմանյան իշխանությունները ժխտում էին որևէ պատասխանատվություն այդ զանգվածային սպանությունների համար՝ արևմտյան տերություններին մեղադրելով միջամտության, իսկ հայերին՝ սադրանքների մեջ, մուսուլմաններին ներկայացնելով որպես գլխավոր զոհեր և հրաժարվելով պատժել մեղավորներին։ Այդ նույն ժխտողական հնարքները հետագայում օգտագործվել են Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար։

1908 թվականի հեղաշրջման արդյունքում «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցությունը եկել է իշխանության։ Միևնույն ժամանակ, Օսմանյան կայսրությունը կորցրել է իր գրեթե ամբողջ եվրոպական տարածքը Բալկանյան պատերազմների ընթացքում։ Իշխող կուսակցությունը մեղադրել է քրիստոնյաներին դավաճանության մեջ այս պարտության համար։ Հարյուր հազարավոր մուսուլման փախստականներ պատերազմների արդյունքում փախել են Անատոլիա, նրանցից շատերը տեղափոխվել են հայաբնակ արևելյան նահանգներ և թշնամություն են ունեցել քրիստոնյաների նկատմամբ։ 1914 թվականի օգոստոսին «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության ներկայացուցիչները ելույթ են ունեցան ՀՅԴ համաժողովում՝ պահանջելով, որ ռուսական կայսրության հետ պատերազմի դեպքում ՀՅԴ-ն հրահրի ռուսահայերին միջամտել Օսմանյան կայսրության կողմից: ՀՅԴ-ն հրաժարվել է՝ փոխարենը հայտարարելով, որ հայերը պետք է պայքարեն այն երկրների համար, որոնց քաղաքացի են։ 1914 թվականի հոկտեմբերին Օսմանյան կայսրությունը մտավ առաջին համաշխարհային պատերազմ կենտրոնական տերությունների կողմից։

### Հայոց ցեղասպանություն

1914 թվականի վերջին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի տարածք Օսմանյան ներխուժման ժամանակ Օսմանյան ռազմականացված կազմավորումները տեղի հայերի կոտորած կազմակերպեցին։ Մի քանի օսմանահայ զինվորներ անցան Ռուսաստանի կողմը, ինչը թե Միություն և առաջադիմության, թե ավելի ուշ «ժխտողների» կողմից ընկալվեց որպես հայկական դավաճանության վկայություն, սակայն ռուսական բանակում հայ կամավորները հիմնականում ռուսահայեր էին։ Զանգվածային սպանությունները վերաճեցին ցեղասպանության Սարիղամիշի ճակատամարտում (1915 թվականի հունվար) Ռուսաստանից Օսմանյան կայսրության աղետալի պարտությունից հետո, որի մեջ մեղադրվեցին հայերը դավաճանության համար: Հայ զինվորներն ու սպաները հեռացվել են զբաղեցրած պաշտոններից՝ ռազմական նախարար Էնվեր փաշայի փետրվարի 25-ի հրամանի համաձայն։ Օսմանյան առաջնորդների գիտակցության մեջ հայկական դիմադրության առանձին դեպքեր ընկալվում էին որպես համընդհանուր ապստամբության վկայություն։

Ապրիլի կեսերին, այն բանից հետո, երբ Օսմանյան առաջնորդները հստակեցրին որոշումը ցեղասպանության մասին, հայերը բարիկադավորվեցին Վան քաղաքում։ Վանի պաշտպանությունն այն ժամանակ պատրվակ էր հակահայկական գործողությունների համար և մնում է կարևոր տարր ցեղասպանության ժխտմանն ու արդարացմանն ուղղված աշխատանքներում։ Ապրիլի 24-ին Պոլսում հարյուրավոր հայ մտավորականներ են ձերբակալվել։ Սկսվել է հայերի համակարգված տեղահանությունը՝ մայիսի 27-ի տեղահանության մասին օրենքի քողի տակ։ Հատուկ կազմակերպությունը պահպանում էր տեղահանման սյուները, որոնք հիմնականում բաղկացած էին կանանցից, երեխաներից և ծերերից, որոնք ենթարկվում էին համակարգված բռնաբարությունների և զանգվածային սպանությունների: Նրանց նպատակակետը սիրիական անապատն էր, որտեղ մահվան երթերը վերապրածները մնացել էին սովից կամ հիվանդությունից մահանալու ժամանակավոր ճամբարներում։ Տեղահանությունն իրականացվել է միայն ակտիվ մարտական գործողություններից հեռու գտնվող շրջաններում. ճակատային գծի մոտ հայերը ենթարկվել են զանգվածային կոտորածների։ Կուսակցության ղեկավարները տեղահանման հրաման է տվել, իսկ ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշան, գիտակցելով, որ հայերին ուղարկում է մահվան, ստանձնել է առաջատարի դերը։ 1915 թվականի հուլիսի 13-ի հեռագրում Թալաթը հայտարարել է, որ «հայերի տեղահանությունների նպատակը հայկական հարցի վերջնական լուծումն է»։

Պատմաբանների գնահատմամբ՝ 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում ապրել է 1,5-ից 2 միլիոն հայ, որոնցից 800 000-ից 1,2 միլիոնը տեղահանվել են Ցեղասպանության ժամանակ: 1916 թվականին զանգվածային սպանությունների ալիքը հարվածել է Սիրիայում ողջ մնացած հայերին. տարեվերջին ողջ մնաց ընդամենը 200 000 մարդ։ Ենթադրվում է, որ 100,000-ից 200,000 կանայք և երեխաներ ինտեգրվել են մուսուլմանական ընտանիքներում այնպիսի մեթոդների միջոցով, ինչպիսիք են հարկադիր ամուսնությունները, որդեգրումը և բռնի իսլամացումը։ Պետությունը բռնագրավել և վերաբաշխել է սպանված կամ տեղահանված հայերին պատկանող գույքը հետագայում ընդունված՝ «լքյալ գույքի մասին օրենքի» համաձայն։

### Ցեղասպանությունից հետո

Ցեղասպանության ավարտից հետո՝ Քեմալական շարժումից և 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից հետո, թուրքական կառավարությունը 1923 թվականի ապրիլի 15-ին գործի դրեց «լքյալ գույքի մասին օրենքը», որով բռնագրավվում էր իրենց տարածքից բացակայող ցանկացած հայի ունեցվածքը՝ անկախ հանգամանքներից և պատճառներից։ Թեև տեղական դատարանները լիազորված էին գնահատել ցանկացած գույքի արժեքը և գույքի սեփականատերերին պահանջներ ներկայացնելու հնարավորություն ընձեռել, օրենքն արգելում էր գույքի բացակայող սեփականատերերի կողմից որևէ լիազորագրի օգտագործումը, ինչը թույլ չէր տալիս նրանց դատական հայց ներկայացնել առանց երկիր վերադառնալու։

Բացի այդ օրենքից, թուրքական կառավարությունը շարունակում էր զրկել բազմաթիվ մարդկանց քաղաքացիությունից՝ հրապարակելով 1927 թվականի մայիսի 23-ի օրենքը, որում ասվում էր, որ «Օսմանյան կայսրության հպատակները, ովքեր անկախության պատերազմի ժամանակ չէին մասնակցում ազգային շարժմանը, գտնվում էին Թուրքիայի սահմաններից դուրս և չէին վերադառնում 1923 թվականի հուլիսի 24-ից մինչև անկախության պատերազմի սկիզբը» այս օրենքի հրապարակումից հետո զրկվել են Թուրքիայի քաղաքացիությունից։ Բացի այդ, 1928 թվականի մայիսի 28-ին ընդունված մեկ այլ օրենք նախատեսում էր, որ իրենց քաղաքացիությունը կորցրած անձինք կարտաքսվեն Թուրքիայից, նրանց թույլ չեն տա վերադառնալ, իսկ նրանց ունեցվածքը կբռնագրավվի թուրքական կառավարության կողմից, իսկ թուրք միգրանտները կտեղափոխվեն իրենց տները։

Քսան դասակարգի հետ կապված միջադեպը կապված էր այն քաղաքականության հետ, որը թուրքական կառավարությունն օգտագործում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ արական սեռի ոչ թուրք փոքրամասնության ներկայացուցիչներին, հիմնականում հայերին, հույներին և հրեաներին բանակ զորակոչելու համար: Բոլոր քսան դասակարգերը բաղկացած էին արական փոքրամասնության ներկայացուցիչներից, ներառյալ տարեցները և հոգեկան հիվանդները։ Նրանց զենք չէին տալիս, և բավականին հաճախ նրանք նույնիսկ զինվորական համազգեստ չէին կրում։ Այդ ոչ մուսուլմաններին հավաքագրում էին աշխատանքային գումարտակներում, որտեղ թուրքեր չէին հավաքագրում։ Նրանց, ինչպես պնդում են, ստիպել են աշխատել շատ վատ պայմաններում։ Այս հարցի գերակշռող և լայն տարածում գտած տեսակետն այն էր, որ, ցանկանալով մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, Թուրքիան նախապես հավաքել էր ոչ թուրքական ծագում ունեցող բոլոր անվստահելի տղամարդկանց։

Շյուքրյու Սարաջօղլուի կառավարությունը օրինագիծ է ներկայացրել, որը հաստատվել է թուրքական խորհրդարանի կողմից 1942 թվականի նոյեմբերի 11-ին: Այս հարկն ուղղվել է հիմնական միջոցներին, ներառյալ հողամասերը, շենքերը, ձեռնարկությունները և արդյունաբերական ձեռնարկությունները, որոնք պատկանում են բոլոր քաղաքացիներին, բայց անհամաչափորեն ազդել են փոքրամասնությունների վրա: Հատկապես ծանր են տուժել ոչ մուսուլմանական համայնքները, ինչպիսիք են հրեաները, հույները, հայերը և լևանտացիները։ Հայերը կրել են ամենածանր հարկային բեռը։

Չնայած հարկը, ենթադրաբար, նախատեսված էր Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիների համար, այն անհամաչափորեն ծանրաբեռնում էր ոչ մուսուլմաններին չափազանց մեծ և կամայական դրույքաչափերով։ Հետևանքները ծանր էին. ոչնչացվեց մնացած ոչ մուսուլամնների առևտրական դասը, և շատ ոչ մուսուլման ընտանիքներ հայտնվեցին ֆինանսական փլուզման պայմաններում։ Հարկերը հասնում էին ապշեցուցիչ չափերի՝ երբեմն գերազանցելով անհատի ողջ հարստությունը: Օրենքը տարածվում էր նույնիսկ աղքատ ոչ մուսուլմանների վրա, ինչպիսիք են վարորդները, աշխատողները և մուրացկանները, մինչդեռ նրանց մուսուլման գործընկերների վրա սա չէր տարածվում։ Վարլըք վերգիսին Ստամբուլում մի շարք ինքնասպանությունների է հանգեցրել էթնիկ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների շրջանում։
[աջից|մինի|178x178փքս|[Ֆազըլ Ահմեթ Այքաչ, ակտիվների հարկի կողմնակիցներից մեկը]]
[աջից|մինի|193x193փքս|[Նեշեթ Օզերքան, հարկի ներդրման հակառակորդներից մեկը]]
մինի|Ոչ մուսուլմանները աճուրդի են հանում իրենց կահույքը՝ հարկ վճարելու համար

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թուրքիան «չեզոք» դիրքորոշում ուներ մինչև 1945 թվականի փետրվարը։ Հարկի ներդրման պաշտոնական հիմնավորումը պետական գանձարանի համալրումն էր՝ Նացիստական Գերմանիայի կամ Խորհրդային Միության հնարավոր ներխուժմանը նախապատրաստվելու շրջանակներում։ Սակայն հարկի ներդրման հիմնական դրդապատճառը թուրքական տնտեսության նկատմամբ ազգային վերահսկողության հաստատումն էր։ Նվազեցնելով փոքրամասնությունների ազդեցությունն ու վերահսկողությունը առևտրի, ֆինանսների և արդյունաբերության մեջ, կառավարությունը ձգտում էր ստեղծել նոր թուրք մուսուլմանական բուրժուազիա։

Հարկը չի կարող վիճարկվել ոչ իրավական, ոչ վարչական միջոցներով, բացառությամբ կրկնօրինակման դեպքերի։ Ոչ մուսուլմաններին 15 օր ժամանակ է տրվել իրենց ներդրումները կանխիկ վճարելու համար։ Նրանք, ովքեր ի վիճակի չէին կատարել այս պարտավորությունը, միջոցներ հայթայթելու համար դիմում էին ընկերներից կամ հարազատներից փոխառություններ վերցնելուն կամ հանրային աճուրդներում անշարժ գույք վաճառելուն։

Նրանք, ովքեր ի վիճակի չէին վճարել հարկերը, ուղարկվեցին Էրզրումի մոտ գտնվող Աշքալա քաղաք՝ աշխատանքային ճամբարներ։ Չնայած աշխատողները աշխատավարձ էին ստանում, դրա կեսը պահվում էր իրենց պարտքերը մարելու համար։ Տարեցները, չկարողանալով դիմանալ տքնաջան աշխատանքին, համագործակցում էին Աշքալայի երիտասարդ բնակիչների հետ՝ նրանց փոխարեն վճարելով իրենց ամենօրյա աշխատավարձը։ Աշխատանքային ճամբարներ ուղարկված բոլոր հինգ հազար մարդիկ ոչ մուսուլմաններ էին, քանի որ մուսուլման հարկատուները ավելի մեղմ հետևանքների էին բախվում։ Չնայած օրենքին, որը ազատում էր հիսունհինգ տարեկանից բարձր անձանց աշխատանքային պարտականությունից, նույնիսկ տարեցներն ու հիվանդ մարդիկ չեն ազատվել աշխատանքից։ Այս ճամբարներում զոհվել է քսանմեկ մարդ, և նրանց ունեցվածքը բռնագրավվել է թուրքական կառավարության կողմից և վաճառվել թուրք մուսուլմաններին զգալիորեն իջեցված գներով, ինչը հիմք է դրել թուրքական որոշ ժամանակակից կոնգլոմերատների։ Պետությունը նաև գույքը բռնագրավել է մերձավոր ազգականներից՝ ծնողներից, զոքանչներից, երեխաներից, եղբայրներից և քույրերից՝ վաճառելով այն հարկերի վճարման համար, նույնիսկ եթե անձը ներգրավված է եղել հարկադիր աշխատանքի մեջ։

Օտարերկրյա անձնագրերով Թուրքիայի բնակիչները, ովքեր հարկային հայտարարագիր են ներկայացրել կամ բիզնես են ունեցել, նույնպես ստիպված են եղել հսկայական հարկ վճարել ենթադրյալ կապիտալից, թեև նրանցից ոչ մեկը չի սնանկացել և ինքնասպան չի եղել: Զուրկ որևէ փաստական ​​հիմքից՝ հարկը, ներդրվել է բացառապես իշխանությունների քմահաճույքով, ինչը օտարերկրյա դեսպանատներին և հյուպատոսություններին դրդել է իրենց քաղաքացիների անունից միջամտել իրավիճակին: Այս ընթացքում թուրքական մամուլն  հրապարակել է փոքրամասնությունների դեմ ուղղված հոդվածներ և ռեպորտաժներ։

Պաշտոնական տվյալները ցույց են տվել, որ թուրքական կառավարությունը հավաքել է 324 միլիոն թուրքական լիրա (երբ 1 ԱՄՆ դոլարը հավասար էր 1,20 թուրքական լիրայի) ոչ մուսուլմանների ակտիվների բռնագրավմամբ, որը 2022 թվականին գերազանցել է 4 միլիարդ դոլարը։ Ըստ Ստամբուլի նահանգի Ֆինանսական տնօրեն Ֆաիկ Օքթեի Վարլըք վերգիսիի ընթացքում հավաքվել է 289,256,246 թուրքական լիրա ոչ մուսուլման փոքրամասնություններից, 34,226,764 թուրքական լիրա նորադարձներից և 25,600,409 թուրքական լիրա՝ մուսուլման։

1955 թվականի սեպտեմբերին Ստամբուլում տեղի է ունեցել պետության կողմից կազմակերպված ջարդ։ Ջարդերի գլխավոր թիրախը հույներն էին, բայց հարձակման ենթարկվեցին նաև հայերը։ Նյութական վնասը զգալի է եղել, վնասվել է 5317 անշարժ գույք: Ամերիկյան հյուպատոսության գնահատականներով՝ ձեռնարկությունների 59 %-ը պատկանում էր հույներին, 17 %-ը՝ հայերին, 12 %-ը՝ հրեաներին և 10 %-ը՝ մուսուլմաններին։

1974 թվականին ընդունվել է նոր օրենսդրություն, որի համաձայն ոչ մուսուլմանական հավատարմագրերը չէին կարող ունենալ ավելի շատ գույք, քան 1936 թվականին իրենց անունով գրանցված գույքը։ Արդյունքում Ստամբուլի հայ համայնքի ավելի քան 1400 անշարժ գույք (ներառյալ եկեղեցիներ, դպրոցներ, բնակելի շենքեր, հիվանդանոցներ, ամառային ճամբարներ, գերեզմանատներ և մանկատներ) 1936 թվականից հետահայաց դասակարգվել են որպես ապօրինի ձեռքբերումներ և բռնագրավվել պետության կողմից։ Օրենսդրության համաձայն, թուրքական դատարանները ոչ թուրքական ծագում ունեցող թուրք քաղաքացիներին հավասարեցրել են «օտարերկրացիների» հետ՝ դրանով իսկ ընկնելով նույն իրավական նորմերի ներքո, ինչ ցանկացած օտարերկրյա ընկերություն կամ անշարժ գույքի սեփականատեր, որը բնակվում է Թուրքիայի սահմաններից դուրս և չի հանդիսանում Թուրքիայի քաղաքացի։ Այս դրույթները նաև նախատեսում էին, որ ոչ մուսուլմաններին պատկանող հիմնադրամները պոտենցիալ «սպառնալիք» են ներկայացնում ազգային անվտանգությանը։ Այս գործընթացը ներառում էր 1936 թվականից հետո ձեռք բերված ցանկացած գույքի վերադարձ, լինի դա վիճակախաղի, կտակի, նվիրատվության կամ գնման միջոցով, նրանց նախկին տերերին կամ ժառանգներին: Եթե նախկին սեփականատերերը մահանում էին առանց ժառանգներ թողնելու, գույքը պետք է հանձնվեր որոշակի պետական հաստատությունների, ինչպիսիք են գանձապետարանը կամ ֆոնդերի գլխավոր վարչությունը։

1984 թվականի մայիսի 3-ին «Գորշ գայլերի» անդամ Աբդուլլահ Չաթլըի գլխավորած և Թուրքիայի Ազգային հետախուզական կազմակերպության կողմից վճարված վարձու մարդասպանների խումբը պայթյուններ է իրականացրել Ալֆորվիլլում, Վալ դը Մառնում, Իլ դը Ֆրանսում գտնվող Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրում, հայերով խիտ բնակեցված շրջանում։ Հարձակման թիրախ է ընտրվել Էթյեն Դոլե փողոցում գտնվող Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրը, որը հանդիսավորությամբ բացվել է 1984 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանության 69-րդ տարելիցին։ Թուրքական մամուլն այդ հուշարձանը դատապարտել է որպես «ատելության հուշարձան»։ Բացումից մոտ մեկ շաբաթ անց՝ 1984 թվականի մայիսի 3-ին, երեք ռումբի պայթյունի մասին հաղորդագրություն է ստացվել, որի հետևանքով տասներեք մարդ վիրավորվել է։ Հուշարձանը՝ քարից պատրաստված խաչքարը, խիստ վնասվել է պայթյունների հետևանքով։

## Ժամանակակից դրսևորումներ
մինի|350x350փքս|Ըստ թուրքական լրատվական պարբերականներում հրապարակված Media Watch-ի 2014 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսների թիրախային խմբերի նկատմամբ ատելության խոսքի և խտրականության վերաբերյալ զեկույցի, հայերը առավել շատ են ենթարկվել  հարձակումների։
Հակահայկական տրամադրությունները Թուրքիայում պահպանվում են ինստիտուցիոնալ և սոցիալական մակարդակներում։ Թուրք պրոֆեսոր Ջենք Սարաջօղլուն պնդում է, որ «հակահայկական տրամադրությունները Թուրքիայում այլևս չեն ձևավորվում հասարակ մարդկանց միջև սոցիալական փոխհարաբերություններով: Ավելի շուտ, թուրքական լրատվամիջոցներն ու պետությունը խրախուսում և տարածում են բացահայտ հակահայկական դիսկուրսը»։

«Հայ» բառը քաղաքականության մեջ հաճախ օգտագործվում է քաղաքական ընդդիմախոսներին վարկաբեկելու համար։ 2008 թվականին Իզմիրի Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության (ՀԺԿ) պատգամավոր Ջանան Արըթմանը նախագահ Աբդուլլահ Գյուլին անվանել է «հայ»։ Այնուհետև Արըթմանին մեղադրանք է առաջադրվել նախագահին «վիրավորելու» համար։ Նույն կերպ, 2010 թվականին թուրք լրագրող Ջեմ Բույուքչաքըրն իր կայքում մեկնաբանություն էր հրապարակել, որում պնդում էր, որ նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի մայրը հայ է եղել։ Այնուհետև Բույուքչաքըրը դատապարտվել է 11 ամսվա ազատազրկման՝ «նախագահ [Աբդուլլահ] Գյուլին վիրավորելու համար»։

2004 թվականի փետրվարին լրագրող Հրանտ Դինքը հայկական «Ակոս» թերթում «Սաբիհա Խաթունի գաղտնիքը» վերնագրով հոդված էր հրապարակել, որում Գազիանթեփի նախկին բնակչուհի Հռիփսիմե Սեբիլչյանը պնդում էր, որ ինքը Սաբիհա Գյոքչենի զարմուհին է՝ նկատի ունենալով, որ թուրք ազգայնականների հերոս Գյոքչենը հայկական ծագում ունի։ Հենց ենթադրությունն այն մասին, որ Գյոքչենը կարող էր հայ լինել, վրդովմունքի ալիք է բարձրացրել ամբողջ Թուրքիայում, իսկ ինքը՝ Դինքը, նույնիսկ քննադատության է ենթարկվել, առաջին հերթին՝ թերթի սյունակագիրների և թուրքական ծայրահեղ ազգայնական խմբավորումների կողմից, որոնք նրան դավաճան են անվանել։

2010 թվականին «Բուրսասփորի» և «Բեշիքթաշի» միջև ֆուտբոլային խաղի ժամանակ «Բուրսասփորի» երկրպագուները վանկարկում էին. «հայկական շներն աջակցում են Բեշիքթաշին»։ Ենթադրվում է, որ վանկարկումները կապված են եղել այն փաստի հետ, որ «Բեշիքթաշի» երկրպագուների բազայի առաջնորդ Ալեքս Մարգարյանը հայկական ծագում ունի։

2015 թվականի մարտին Անկարայի քաղաքապետ Մելիհ Գյոքչեքը պաշտոնական բողոք էր ներկայացրել լրագրող Հայկո Բաղդատին զրպարտելու մեղադրանքով՝ նրան հայ անվանելու համար: Դիմումատուն պնդել է, որ լրագրողի հայտարարությունները «կեղծ են և պարունակում են վիրավորանք և զրպարտություն»։ Գյոքչեքը հայտարարել է, որ «հայ» բառը նշանակում է «զզվանք»։ Գյոքչեքը Բաղդատին 10 000 լիրայի չափով քաղաքացիական հայց է ներկայացրել։ Մեկ այլ դեպքում Բաղդատն ի սկզբանե դատապարտվել է 105 օրվա ազատազրկման՝ Գյոքչեքին «հայ» բառով վիրավորելու համար։ Դատավճիռը փոխարինվել է 1160 թուրքական լիրա տուգանքով։

2015 թվականի սեպտեմբերին թուրք-քրդական հակամարտության ժամանակ տեսանյութ էր հրապարակվել, որում երեւում էր, թե ինչպես են Ջիզրեի ոստիկանները բարձրախոսով հայտարարում տեղի քուրդ բնակչությանը, որ իրենք «հայ տականքներ» են։ Մի քանի օր անց, նույն առիթով, Ջիզրեի ոստիկանությունը բազմիցս բարձրախոսով հայտարարել է. «դուք բոլորդ հայ եք» (տեսանյութի հղումը)։ Ոստիկանությունը նաև հայտարարել է. «Հայ վիժվածքներ, այսօրվա գիշերը ձեզ համար վերջինը կլինի»: Սեպտեմբերի 11-ին, պաշարման ավարտին մոտ, ոստիկանությունը վերջին հայտարարությունն է արել, որում ասվում էր. «Հայ սրիկաներ, մենք ձեզ բոլորիդ կսպանենք, և մենք ձեզ կկործանենք»։2015 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Ստամբուլի հայաշատ շրջաններում հավաքված թուրք երիտասարդների ամբոխը վանկարկում էր. «Մենք պետք է այդ շրջանները վերածենք հայկական և քրդական գերեզմանատների»։

2015 թվականին թուրք զինծառայող Օլգուն Քարաքոյունլուի պետական պաշտոնական հուղարկավորության ժամանակ տղամարդը բացականչել է. «ՔԲԿ-ի բոլոր անդամները հայեր են, բայց նրանք թաքնվում են։ Ես քուրդ եմ և մուսուլման, բայց հայ չեմ։ Հայության վերջը մոտ է։ Աստծո օգնությամբ մենք վերջ կդնենք նրանց: Ով հայեր, ինչ էլ որ անեք, ամեն ինչ իզուր է, մենք ձեզ լավ գիտենք։ Ինչ էլ որ անեք, ամեն ինչ ապարդյուն կլինի»։ Նմանապես, 2007 թվականին պետության կողմից նշանակված իմամը, որը ղեկավարում էր ՔԲԿ-ի կողմից սպանված թուրք զինվորի հուղարկավորությունը, հայտարարել է, որ մահվան պատճառը «հայ լակոտներն» են:

2016 թվականի հունվարին, երբ ազգությամբ հայ ֆուտբոլիստ Արազ Օզբիլիսը տեղափոխվել է թուրքական «Բեշիքթաշ» ֆուտբոլային թիմ, սոցիալական տարբեր ցանցերում ատելության լայն արշավ է ծավալվել։ Ատելության արշավը նաև դրդել է տարբեր քաղաքական գործիչների, այդ թվում՝ Սելինա Դողանին Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցությունից, հանդես գալ դատապարտող հայտարարությամբ։

2016 թվականի մարտին Աշքալայի զորահանդեսը, որն ի սկզբանե նվիրված էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի թուրք նահատակներին, վերածվել է «ատելության շոուի» և «հայերի դեմ ատելության քարոզչության»։ Շքերթի ժամանակ Աշքալայի քաղաքապետ Էնվեր Բաշարան շնորհակալություն է հայտնել «հայերին բնաջնջած իր փառապանծ նախնիներին»։

2016 թվականի ապրիլին Շվեդիայում Թուրք բանվորների արհմիության ղեկավար Բարբարոս Լեյլանին Ստոկհոլմում հրապարակային ելույթի ժամանակ հայերին անվանել էր «շներ» և հավելել. «Հայ տականքներին պետք է վերջ տալ, մեռեք, հայ տականքներ, մեռեք, մեռեք» (ելույթը թուրքերենով)։ Շվեդական «Juridikfronten» իրավապաշտպան կազմակերպությունը հաղորդում է ներկայացրել ոստիկանություն՝ կապված «ռասայական ատելության հրահրման» հետ: Դրանից հետո Լեյլանին հրաժարական է տվել իր պաշտոնից։ 

### Հայերի նկատմամբ բռնության դեպքեր
Հրանտ Դինքը՝ հայկական «Ակոս» շաբաթաթերթի խմբագիրը, սպանվել է Ստամբուլում 2007 թվականի հունվարի 19-ին Օգյուն Սամասթի կողմից: Հաղորդվում է, որ նա գործել է մարտնչող թուրք ծայրահեղ ազգայնական Յասին Հայալի հրամանով: Հայկական ինքնության և Հայոց ցեղասպանության մասին իր արտահայտությունների համար Դինքը երեք անգամ քրեական պատասխանատվության է ենթարկվել Թուրքիայի Քրեական օրենսգրքի 301 հոդվածով՝ «թուրքականությանը վիրավորելու» համար: Նա նաև հաշվեհարդարի բազմաթիվ սպառնալիքներ էր ստանում թուրք ազգայնականներից, որոնք նրա լրագրությունը (հատկապես Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ) դիտարկում էին որպես դավաճանություն:

Իբրահիմ Շահինը և թուրքական ծայրահեղ ազգայնական «Էրգենեքոն» խմբավորման 36 այլ ենթադրյալ անդամներ ձերբակալվել էին 2009 թվականի հունվարին Անկարայում: Թուրքական ոստիկանությունը հայտարարել է, որ կռիվը հրահրվել է Սեբաստիայում հայկական համայնքի 12 առաջնորդներին սպանելու Շահինի հրամանով։ Թուրքիայում տեղի ունեցած պաշտոնական հետաքննության համաձայն՝ «Էրգենեքոնը» նույնպես իր դերակատարությունն է ունեցել Հրանտ Դինքի սպանության գործում։

Հայազգի թուրք զինվոր Սևակ Բալըքչըն սպանվել է 2011 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը, Բաթմանում զինվորական ծառայության ժամանակ։ Ավելի ուշ պարզվել է, որ մարդասպան Քըվանչ Աղաօղլուն ծայրահեղ ազգայնական է եղել։ Նրա Facebook-ի պրոֆիլից հայտնի է դարձել, որ նա համակրել է ազգայնական քաղաքական գործիչ Մուհսին Յազըջիօղլուին և թուրք գործակալ/վարձու մարդասպան Աբդուլլահ Չաթլըին, որը ևս հայտնի էր իր հակահայկական գործունեությամբ, ինչպիսին է 1984 թվականին Փարիզի արվարձանում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի պայթյունը։ Նրա Facebook-ի պրոֆիլը նաև ցույց է տվել, որ նա համակրել է Մեծ միության կուսակցությանը, որը ծայրահեղ աջ ազգայնական կուսակցություն է Թուրքիայում։ Սևակ Բալըքչըի հարսնացուի տված ցուցմունքում ասվում էր, որ ռազմական ճամբարում նրա վրա հոգեբանական ճնշում է գործադրվել։ Սևակը հեռախոսով նրան ասել է, որ ինքը վախենում է իր կյանքի համար, քանի որ ոմն զինծառայող սպառնացել է իրեն՝ ասելով. «եթե Հայաստանի հետ պատերազմ սկսվի, դու կլինես առաջին մարդը, ում ես կսպանեմ»։

2012 թվականի փետրվարի 26-ին՝ Խոջալուի կոտորածի տարելիցին, երիտասարդները Հացիզի գլխավորությամբ ցույց են արել Ստամբուլում, որը պարունակում էր ատելություն սերմանող արտահայտություններ և սպառնալիքներ Հայաստանի և հայերի հասցեին։

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գորշ գայլեր
Կատեգորիա:Թուրքական ազգայնականություն
Կատեգորիա:Հայ-թուրքական հարաբերություններ
Կատեգորիա:Հայոց ցեղասպանություն
Կատեգորիա:Ռասիզմը Թուրքիայում