Հինգ W-ներ

**Հինգ «Հարցեր»** (**'), [[Ժուռնալիստիկա|լրագրության]] մեջ օգտագործվող ստուգաթերթիկ, [[լրատվական ոճ]], որն օգտագործվում է ապահովելու համար, որ [[Լիդ (լրագրություն)|նախաբանը]] պարունակի [[Պատմություն|պատմության]] բոլոր կարևոր կետերը: Դեռևս 1913 թվականին [[Լրագրող|լրագրողներին]] սովորեցնում էին, որ նախաբանը պետք է պատասխանի հետևյալ հարցերին.

* Ո՞վ (''Who?'') – հարցնում է [[Անձ|անձի]] կամ այլ [[Գործողություն|գործողության]] մասին
* Ի՞նչ (''What?'') – հարցնում է առարկայի կամ [[Գործողություն|գործողության]] մասին
* Ե՞րբ (''When?)'' – հարցնում է [[Ժամանակ|ժամանակի]] մասին
* Որտե՞ղ (''Where?'')  – հարցնում է վայրի մասին
* Ինչո՞ւ (''Why?'') – հարցնում է [[Պատճառ (ժանր)|պատճառի]] մասին:

Ժամանակակից ժուռնալիստիկայի ուսանողներին դեռևս սովորեցնում են, որ սրանք լրատվական գրության հինգ հիմնարար հարցերն են: Լրագրողները նաև օգտագործում են «5 հարց»-երը՝ հետազոտություններն ու հարցազրույցները ուղղորդելու և կարևոր էթիկական հարցեր բարձրացնելու համար, ինչպիսին է, օրինակ՝ «Որտեղի՞վ գիտեք դա»:

== Անվանակարգ ==
Այս շարքի մի քանի այլ [[Անուն (քերականություն)|անուններ]] կան: Դրանցից մի քանիսը տարածված են**՝ «Հինգ W և H»**, **Լրագրության 5 «W»-երը**, **Վեց ազնիվ ծառաներ**:

== Օգտագործումը լրագրությունից դուրս ==
[[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունում]] (բացառությամբ [[Շոտլանդիա|Շոտլանդիայի]]) հինգ «W»-երը օգտագործվում են 2-րդ և 3-րդ դասարանների դասերում (7-14 տարեկան): Տվյալների վերլուծության մեջ հինգ «W»-երը օգտագործվում են BADIR-ի առաջին փուլում՝ վերլուծական հարցման մեջ բիզնես խնդիրը և դրա համատեքստը բացահայտելու համար:

== Հնագույն ժամանակներում ==
[[Պատկեր:Where,_When,_Who,_What,_Why,_How^_-_NARA_-_534144.jpg|մինի|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ստեղծված ամերիկյան կառավարության պաստառ՝ հարցադրումներով]]
[[Խորվաթիա|Խորվաթիայի]] Սպլիտի համալսարանի [[Բանասիրություն|բանասիրության]] [[պրոֆեսոր]] Ինոսլավ Բեշկերի խոսքով՝ 5 «W»-ները արմատավորված են [[Հին Հունաստան|Հին Հունաստանում]] պատմությունները հստակորեն փոխանցելու համար օգտագործվող յոթ հարցերում.

Չնայած երկար ժամանակ վերագրվում էր Թեմնոսի Հերմագորասին,2010 թվականին հաստատվեց, որ [[Արիստոտել|Արիստոտելի]] «Նիկոմաքեի էթիկան» իրականում հանգամանքների տարրերի կամ Septem Circumstantiae-ի աղբյուրն է։ [[Թովմա Աքվինացի|Թովմա Աքվինացին]] շատ ավելի վաղ ճանաչել էր Արիստոտելին որպես հանգամանքների տարրերի ստեղծող՝ մանրամասն մեկնաբանություն տալով Արիստոտելի համակարգի վերաբերյալ իր «Մարդկային գործողությունների մասին հիշատակում» և մասնավորապես՝ «Մարդկային գործողությունների հանգամանքների մասին» երկու Q7 աշխատություններից առաջին մասում: Աքվինացին իր «Summa Theologiae» աշխատության մեջ ուսումնասիրում է Արիստոտելի [[Կամավորություն|կամավոր]] և ակամա գործողության հայեցակարգը, ինչպես նաև հանգամանքների տարրերի վերաբերյալ հարցերի լրացուցիչ շարք: Առաջին հերթին նա հարցնում է. «Արդյո՞ք հանգամանքը մարդկային արարքի պատահականություն է» (հոդված 1), «Արդյո՞ք աստվածաբանները պետք է ուշադրություն դարձնեն մարդկային գործողությունների հանգամանքներին» (հոդված 2), «Արդյո՞ք հանգամանքները պատշաճ կերպով են ներկայացված (Արիստոտելի) «Էթիկայի» երրորդ գրքում» (հոդված 3) և «Արդյո՞ք ամենակարևոր հանգամանքներն են՝ «Ինչո՞ւ»-ն և «Ի՞նչից է բաղկացած արարքը»» (հոդված 4):<blockquote>Քանզի գործողություններում մենք պետք է նշենք, թե ով է դա արել, ինչ օժանդակ միջոցներով կամ գործիքներով է դա արել (օգտագործելով), ինչ է արել, որտեղ է դա արել, ինչու է դա արել, ինչպես և երբ է դա արել։</blockquote>Արիստոտելի համար տարրերն օգտագործվում են կամավոր կամ ակամա գործողությունը տարբերակելու համար, ինչը նրա համար կարևորագույն տարբերություն էր։ Հանգամանքների այս տարրերը Արիստոտելը օգտագործում է որպես շրջանակ՝ բարոյական գործողությունները նկարագրելու և գնահատելու համար՝ հետևյալ կերպ. «Ինչ է արվել կամ պետք է արվի», «Ո՞վ է դա արել», «Ինչպե՞ս է դա արվել», «Որտեղ է դա տեղի ունեցել» և ամենակարևորը՝ «ինչ պատճառով» և այլն՝ մնացած բոլոր տարրերի համար։<blockquote>Հետևաբար, անիմաստ ջանք չէ այս հանգամանքները բաժանել ըստ տեսակի և քանակի՝ (1) Ո՞վ, (2) Ի՞նչը, (3) Որտեղ կամ (4) Երբ, և երբեմն (5) ինչի հետ, օրինակ՝ գործիքով (Որտե՞ղ), (6) ինչի համար (Ինչո՞ւ), օրինակ՝ կյանք փրկելու, և (7) (Ինչպե՞ս), օրինակ՝ նրբորեն կամ բռնի կերպով… Եվ թվում է, որ ամենակարևոր հանգամանքները հենց նոր թվարկվածներն են, ներառյալ Ինչու-ն։</blockquote>Արիստոտելի համար այս տարրերից որևէ մեկի անտեղյակությունը կարող է ենթադրել ակամա գործողություն.<blockquote>Այսպիսով, եթե անտեղյակությունը հնարավոր է այս բոլոր բաների, այսինքն՝ արարքի հանգամանքների վերաբերյալ, ապա նրանցից որևէ մեկի մասին անտեղյակ լինելով՝ նա, կարծես, գործում է ակամա, և հատկապես ամենակարևորների վերաբերյալ։ Եվ թվում է, թե ամենակարևոր հանգամանքները հենց նոր թվարկվածներն են, ներառյալ «Ինչու»-ն։</blockquote>«[[Քաղաքականություն]]» աշխատության մեջ Արիստոտելը ցույց է տալիս, թե ինչու են տարրերը կարևոր մարդկային (բարոյական) գործողությունների առումով.<blockquote>Ես նկատի ունեմ, օրինակ (որոշակի հանգամանք, շարժում կամ գործողություն), թե ինչպե՞ս կարող էինք խորհուրդ տալ աթենացիներին՝ պատերազմել, թե ոչ, եթե չգիտեինք նրանց ուժը (որքան), ծովային էր, ռազմական, թե երկուսն էլ (ինչ տեսակի), և որքան մեծ էր (քանի՞), որքան էին նրանց եկամուտները (որոնք էին), ովքեր էին նրանց ընկերներն ու թշնամիները (ովքե՞ր), ինչ պատերազմներ են մղել (ինչ) և ինչ հաջողությամբ։ Եվ այլն։</blockquote>Ըստ էության, հանգամանքների այս տարրերը տրամադրում են տեսական շրջանակ, որը կարող է օգտագործվել գործողության հանգամանքների ցանկացած տվյալ ամբողջություն մասնագիտացնելու, բացատրելու կամ կանխատեսելու համար: Հերմագորասը նույնիսկ պնդել է, որ բոլոր վարկածները բխում են այս յոթ հանգամանքներից.<blockquote>Այլ կերպ ասած, ոչ մի հիպոթետիկ հարց կամ հարց, որը վերաբերում է կոնկրետ անձանց և գործողություններին, չի կարող առաջանալ առանց այս հանգամանքներին հղում անելու, և նման հարցի որևէ ապացույց չի կարող իրականացվել առանց դրանք օգտագործելու։</blockquote>Ցանկացած կոնկրետ գործողության կամ իրավիճակում անհրաժեշտ է հարցականի տակ դնել այս հարցերը՝ գործողության իրական հանգամանքները որոշելու համար։<blockquote>Առաքինության ուսումնասիրողները պետք է տարբերակեն Կամավորը և Անկամը։ Նման տարբերակումը պետք է օգտակար լինի նույնիսկ օրենսդիրի համար՝ պատիվներ և պատիժներ նշանակելու համար։</blockquote>Այս ասպեկտը Արիստոտելը «Հռետորություն» աշխատության մեջ ամփոփել է որպես դատական խոսք և օգտագործվում է «Մարդկանց անօրինություն գործելու կամ նրանց անօրինության զոհ դարձնող բնավորություններն ու հանգամանքները»[1] որոշելու համար՝ մեղադրելու կամ պաշտպանելու համար: Հենց հանգամանքների տարրերի այս կիրառումն է շեշտվել ավելի ուշ շրջանի հռետորաբանների կողմից:

=== Օգտագործումը հռետորաբանության մեջ ===
Չնայած այս հարցերի դասական ծագումը, որը տեղ է զբաղեցնում [[Էթիկա|էթիկայի]] մեջ, վաղուց կորել էր, դրանք հնագույն ժամանակներից ի վեր եղել են հռետորական հարցեր ձևակերպելու կամ վերլուծելու ստանդարտ միջոց։ Տեմնոսի հռետոր Հերմագորասը, ինչպես մեջբերում է կեղծ Օգոստինոսի De Rhetorica-ում. խնդրի տեղանքն է

Վիկտորինոսը բացատրեց Ցիցերոնի կողմից հանգամանքների տարրերի կիրառումը՝ դրանք համապատասխանեցնելով Հերմագորասի 5-րդ «Վ»-ի և մեկ «Հ»-ի հարցերին:
[[Պատկեր:Victorinus.gif|կենտրոն|quis=persona; quid=factum; cur=causa; ubi=locus; quando=tempus; quemadmodum = modus; quib/adminiculis=facultas]]
Հուլիոս Վիկտորը նաև հանգամանքները թվարկում է որպես հարցեր.

Բոեթիոսը «յոթ հանգամանքները հիմնարար դարձրեց մեղադրանքի և պաշտպանության արվեստի համար».

: Ո՞վ, ի՞նչ, ինչո՞ւ, ինչպե՞ս, որտե՞ղ, ե՞րբ, ինչո՞վ
:

Հարցական ձևը կրկին օգտագործվել է 12-րդ դարում Շարտրի Թիերիի և Սոլսբերիի Հովհաննեսի կողմից։

Մեղավորներին համապատասխան ապաշխարություն տրամադրելու համար Չորրորդ Լաթերանյան ժողովի (1215) 21-րդ կանոնը խոստովանահայրերին հրամայեց հետաքննել ինչպես մեղքերը, այնպես էլ մեղքերի հանգամանքները: Հարցերի ձևը տարածված էր խոստովանահայրերին ուղղորդելու համար և այն հանդիպում էր մի քանի տարբեր ձևերով.

: Ո՞վ, ի՞նչ, որտեղ, ո՞ւմ կողմից, որքան հաճախ, ինչու, ինչպե՞ս, երբ.**'
: Ո՞վ, ի՞նչ, որտե՞ղ, ի՞նչ միջոցներով, ինչո՞ւ, ինչպե՞ս, երբ։**'
: Ո՞վ, ի՞նչ, որտեղ, ում հետ, որքան հաճախ, ինչու, ինչպե՞ս, երբ.**'
: Ի՞նչ, ո՞վ, որտե՞ղ, ի՞նչ օժանդակ միջոցներով, ինչո՞ւ, ինչպե՞ս, երբ։**'
: Ի՞նչ, որտեղ, ինչու, որքան, պայման, ինչպես, երբ՝ ավելացվում է «Որքան հաճախ» պարբերությանը։.**'

Հարցերի մեթոդը նույնպես օգտագործվել է տեքստի համակարգված մեկնաբանման համար։

19-րդ դարում Միացյալ Նահանգներում Ուիլյամ Քլիվեր Ուիլկինսոնը 1880-ականներին տարածեց «Երեք «-երը»՝ Ի՞նչ, Ինչո՞ւ, Ի՞նչը դրանից՝ որպես Աստվածաշնչի ուսումնասիրության մեթոդ, չնայած նա չէր պնդում իր ինքնատիպության մասին: Սրանք ի վերջո դարձան «Հինգ «-երը», բայց կիրառումը բավականին տարբեր էր լրագրության մեջ կիրառումից.«Ի՞նչ։ Ինչո՞ւ։ Ի՞նչ է սա»՝ ուսուցչի համար ալիտերատիվ մեթոդների ուսումնասիրության ծրագիր է, որը պրոֆեսոր Վ.Ս. Ուիլկինսոնը շեշտում է ոչ թե որպես իր համար ինքնատիպ, այլ որպես հարգված հեղինակություն։ «Իրականում, սա,- ասում է նա,- գրեթե անհիշելի հռետորի վերլուծություն է։ Սկզբում՝ փաստերը, ապա՝ փաստերի ապացույցը, ապա՝ փաստերի հետևանքները։ Այս վերլուծությունը հաճախ ընդլայնվել է՝ վերածվելով «Հինգ W-ների»՝ «Ե՞րբ։ Որտե՞ղ։ Ո՞վ։ Ի՞նչ։ Ինչո՞ւ»։ Այսպիսով, ցանկացած դասի ուսումնասիրության ժամանակ ուշադրություն է դարձվում՝ դրա դեպքերի ամսաթվին, դրանց տեղին կամ տեղանքին, խոսող կամ խոսվող անձին, կամ պատմվածքում ներկայացված անձանց, տեքստի դեպքերին կամ հայտարարություններին և, վերջապես, դասի ուսմունքների կիրառմանը և կիրառմանը։«Հինգ W-ները» (և մեկ H-ն) հիշատակվել են Ռեդյարդ Քիփլինգի կողմից իր «Պարզապես այդպես պատմություններ» (1902) ստեղծագործությունում, որտեղ «Փղի երեխան» պատմվածքին ուղեկցող բանաստեղծությունը՝ բացվում է հետևյալով.

1917 թվականին «Հինգ W»-ները դասավանդվում էին ավագ դպրոցի լրագրության դասընթացներում, և 1940 թվականին լրագրողների՝ հոդվածի առաջին պարբերության մեջ բոլոր «հինգ հարցականներին» անդրադառնալու միտումը բնութագրվում էր որպես հնամաշ և սխալ։2000-ական թվականներից սկսած՝ հինգ «ինչու»-ները երբեմն սխալմամբ վերագրվում էին Ռեդյարդ Քիփլինգին (որը կոչվում է «Քիփլինգի մեթոդ»), հատկապես կառավարման և որակի վերաբերյալ գրականության մեջ և հակադրվում էին հինգ «ինչու»-ների հետ:

### Ստուգաբանություն
Անգլերենում հարցական բառերի մեծ մասը սկսվում է նույն տառերով՝ wh-, իսկ լատիներենում՝ մեծ մասը նույնպես սկսվում է նույն տառերով՝ qu -: Սա պատահականություն չէ, քանի որ դրանք ազգակիցներ են, որոնք ծագել են նախահնդեվրոպական հարցական դերանուն kwo- արմատից, որը նախագերմանականում արտացոլվում է χwa- կամ khwa-, իսկ լատիներենում՝ qu -:

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Լրագրություն
Կատեգորիա:Կրթություն
Կատեգորիա:Հետաքննական լրագրություն
Կատեգորիա:Հռետորություն