Արտահայտվելու ազատություն

«**Արտահայտվելու ազատություն**», մտավոր սեփականությանն առնչվող գաղափարների մասին գիրք, որի հեղինակն է Քեմբրյու Մակլեոդը։ Գիրքն առաջին անգամ հրատարակվել է 2005 թվականին Doubleday հրատարակչության կողմից «Արտահայտվելու ազատություն․ չափից դուրս ջանացող քոփիվռայթերները և ստեղծագործական գործունեության մյուս թշնամիները» վերնագրով, իսկ 2007 թվականին՝ Մինեսոտայի համալսարանի հրատարակչության կողմից նոր վերնագրով՝ «Արտահայտվելու ազատություն․ դիմադրություններ և ճնշումներ մտավոր սեփականության դարում»: Գրքի փափուկ կազմով տարբերակը ներառում է նախաբան, որը գրել է Լոուրենս Լեսսիգը։

Հեղինակը ներկայացնում է  տեսություն այն մասին, թե ինչպես է օգտագործվել հակամշակութային արվեստը, անօրինական արվեստը, ինչպես նաև հեղինակային իրավունքով պաշտպանված ստեղծագործությունների այնպիսի օգտագործումը, որը ներկայացվում է որպես «բարեխիղճ» և «ստեղծագործական ինքնաարտահայտման» միջոցներ։ Նա ուսումնասիրում է այդ ձևերի կիրառությունը և խրախուսում է ընթերցողին շարունակել նմանատիպ մոտեցումներն արվեստում ու այլուր։

Գիրքը արժանացել է դրական արձագանքների։ Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի Մտավոր ազատության կլոր սեղանը Քեմբրյու Մակլեոդին պարգևատրել է Էլի Մ․ Օբոլերի անվան մրցանակով, որը շնորհվում է մտավոր ազատության ոլորտում հրապարակված լավագույն աշխատանքների համար։ *The American Scholar* հանդեսը նշել է, որ Մակլեոդը «ներկայացնում է  պատմություն այն մասին, թե ինչպես է մտավոր սեփականությունը խանգարում մարդկանց, և ինչպես են նրաք խանգարում մտավոր սեփականությանը»։ *American Book Review* ամսագիրը գիրքը կոչել է «խելացի օրինակների ժողովածու»։*The Journal of Popular Culture* հանդեսն այն բնութագրել է որպես «տեղեկատվական, մտահոգիչ և երբեմն անկեղծորեն ծիծաղելի ուսումնասիրություն այն մասին, թե ինչպես է գաղափարների սեփականաշնորհումը ճնշում  ստեղծագործական գործունեության ժամանակակից մշակույթում»։ *Publishers Weekly* պարբերականը նշել է, որ Մակլեոդի տեսակետները հնչեղություն են տալիս մտավոր սեփականության շուրջ ակադեմիկոսների՝ այդ թվում Լեսսիգի՝ ավելի վաղ արտահայտած դիրքորոշումներին։

## Նախապատմություն

Քեմբրյու Մակլեոդը սկզբում գիրքը հրատարակել է որպես հոդվածների ժողովածու՝ ամսագրային ձևաչափով։ Այն որպես ամբողջական գիրք առաջին անգամ լույս է տեսել 2005 թվականին՝ Doubleday հրատարակչության կողմից, որը հասանելի է դարձել  Creative Commons արտոնագրի ներքո։

Մեդիակրթության հիմնադրամը () 2007 թվականին թողարկել է նաև համանուն վավերագրական ֆիլմ՝ DVD ձևաչափով, որտեղ ներկայացված են Մակլեոդը, Ջերեմի Սմիթը, Սաթ Ջալլին և Ջերեմի Էրպը։ Ֆիլմը ներկայացված է Նաոմի Քլայնի կողմից, և ներառում է հարցազրույցներ հայտնի մտավորականների և ակտիվիստների հետ, այդ թվում՝ Լոուրենս Լեսսիգի, Սիվա Վայդյանաթանի (Վիրջինիայի համալսարանի մեդիա հետազոտող), Ինգա Չերնյակի (Նյու Յորքի համալսարանի «Ազատ մշակույթ» շարժման համահիմնադիր) և Մարկ Հոսլերի (Negativland խմբի անդամ) մասնակցությամբ։

## Բովանդակություն

«Արտահայտվելու ազատություն» գրքում Քեմբրյու Մակլեոդը քննարկում է արտահայտվելու ազատության գաղափարը՝ կապված մշակութային նորմերի և այն ուղիների հետ, որոնցով հասարակությունն կարողանում է ազդել հանրային խոսույթի վրա։ Նա պատմում է նաև իր կատարած սադրիչ գործողությունների մասին։ Օրինակ՝ 1998 թվականին նա գրանցել է «Արտահայտվելու ազատություն» արտահայտությունը որպես ապրանքանշան։ Մակլեոդը գրանցել էր այդ արտահայտությունը ԱՄՆ-ում և հայտարարել էր, որ դատական հայց կներկայացնի այն անձանց դեմ, ովքեր կօգտագործեն այն առանց իր թույլտվության։

Երբ AT&T-ն օգտագործել է այդ արտահայտությունն իր մարքեթինգային արշավում, Մակլեոդի փաստաբանը պահանջել է դադարեցնել ապրանքային նշանի օգտագործումը։

Իր «Մշակույթի տիրապետում․ հեղինակություն, սեփականություն և մտավոր սեփականության իրավունք» գրքում Մակլեոդը բացատրում է, որ «Արտահայտվելու ազատություն» արտահայտությունը գրանցելու իր նպատակը եղել է մեդիայի միջոցով սոցիալական քննադատություն հրահրելը։ Նա ասել է. «Ես կթողնեի, որ հենց լուրը ինքնին դառնա սոցիալական մեկնաբանություն» ()։

Ավելի ուշ այդ արտահայտությունը դարձել է հանրային սեփականություն։ Գրքում Մակլեոդը անդրադառնում է նաև հակամշակութային արվեստի պատմությանը՝ նշելով օրինակներ, ինչպես Դադաիստական արվեստի ուղղությունը, և դեպքեր, ինչպիսին է Վաննա Ուայթի կողմից ռոբոտին նման կերպարի դեմ ներկայացված դատական հայցը՝ հեղինակային իրավունքի խախտման մեղադրանքով։

Նա նաև վերլուծում է «բարեխղճ օգտագործում» հասկացությունը և խրախուսում ընթերցողներին՝ հեղինակային իրավունքով պաշտպանված ստեղծագործությունները կիրառել արվեստի այլընտրանքային ձևերում։ Մակլեոդը ներկայացնում է նաև «Happy Birthday to You» երգի պատմությունը, սեմփլինգի կիրառման փորձերը և խոսում է «ապօրինի արվեստ» երևույթի մասին։ Մակլեոդը պնդում է, որ ընկերություններից ստացվող դատական սպառնալիքները պարտադիր կերպով չեն վկայում հանցավոր վարքագծի մասին, և ստեղծագործականության ու արվեստի դեմ ուղղված նման ճնշումները կարելի է հաղթահարել։

## Արձագանք
2006 թվականին Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի Մտավոր ազատության կլոր սեղանը Քեմբրյու Մակլեոդին պարգևատրել է Էլի Մ․ Օբոլերի անվան մրցանակով, որը շնորհվում է մտավոր ազատության ոլորտում լավագույն հրապարակված աշխատանքների համար։ Մրցանակը հանձնելու կապակցությամբ արված մամլո հայտարարության մեջ հանձնաժողովի նախագահ Ֆրեդ Ստիելոուն նշել է․ «Մակլեոդը ճշգրիտ պատկերում է ստեղծագործողի իրավունքների ու հանրային մատչելիության միջև  վերացող փոխզիջումը է։ Հեղինակը հումորով բացահայտում է, թե ինչպես է հեղինակային իրավունքը վերածվել կոմերցիոն շահերին ծառայող գործիքի»։ Մակլեոդը 2006 թվականին Օբոլերի մրցանակի միակ դափնեկիրն էր։

«The American Scholar» հանդեսում գրքի վերաբերյալ գրախոսության մեջ Նյու Յորքի համալսարանից Սիվա Վայդյանաթանը գրել է․ «Մակլեոդը անձնական պատմություն է ներկայացնում այն մասին, թե ինչպես է մտավոր սեփականությունը խանգարում մարդկանց, և ինչպես են նրանք խանգարում մտավոր սեփականությանը»։ Նա նաև հավելում է․ «Մակլեոդը հեգնող է և սրամիտ. գրում է հիփ-հոփից ներշնչված, երիտասարդությանը հասկանալի բառապաշարով, ինչը վկայում է իր ինքնավստահության և իրեն այնքան թանկ մշակույթի հանդեպ ներգրավվածության մասին»։ Դեյվիս Շնայդերմանը, իր «American Book Review»-ում գրախոսության մեջ, Մակլեոդի գիրքը համեմատել է նմանատիպ այլ ստեղծագործողների գործերի հետ՝ Նաոմի Քլայնի, Մայքլ Մուրի ու Ալ Ֆրանկենի աշխատությունների։

Էրիկ Անդերսոնը «Journal of Popular Culture» ամսագրում գովեստով անդրադարձել է գրքում ընդգրկված հարցազրույցներին․ «Գրքի ամենակարևոր ներդրումը Մակլեոդի լայնածավալ հարցազրույցներն են։ Նա գրի է առնում ու փոխանցում ստեղծագործ մարդկանց ձայները, որոնք ճնշվել են տվյալ ժամանակին հատուկ «մտավոր սեփականության» ռեժիմից։ Հարցազրույցների ներառումը՝ որպես ճնշված ստեղծագործական գործունեության կոնկրետ օրինակներ, եզակի է»։ Նա հավելում է, որ գիրքը «տեղեկատվական է, մտորումների տեղիք տվող և երբեմն՝ իսկապես ծիծաղելի այն հարցերի շուրջ, թե ինչպես է գաղափարների մասնավորեցումը խեղդում ստեղծարարությունը ժամանակակից մշակույթում»։ Նա նաև ընդգծում է Մակլեոդի և հրատարակչի՝ գիրքը ազատորեն հասանելի դարձնելու անսովոր որոշումը՝ Creative Commons արտոնագրի միջոցով։

«Publishers Weekly»-ի գրախոսությունում նշվում է, որ Մակլեոդի կողմից «Արտահայտվելու ազատություն» արտահայտության օգտագործումը որպես ապրանքանիշ հեգնական պատասխան է Fox Network-ի կողմից «օբյեկտիվ և անաչառ» () արտահայտության գրանցմանը։ Գրախոսը գրել է․ «Թեև Մակլեոդի փաստարկները օրիգինալ չեն, նրա զվարճալի օրինակներն ու կարճ, դինամիկ ակնարկները լավ են ընդգծում մտավոր սեփականության հարցերով զբաղվող գիտնականների մտահոգությունները, այդ թվում՝ Լոուրենս Լեսսիգի»։ Գրախոսը հավելել է․ «Չնայած նա ստեղծում է մռայլ՝ գրեթե Օրուելիական պատկերներ, Մակլեոդը կարողանում է դրական լույս հաղորդել՝ ընդգծելով նոր տեխնոլոգիաների դերը և այն աճող գիտակցությունը, որ ժամանակն է վերադառնալ մի կետի, որտեղ «արտահայտվելու ազատությունը» կրկին առանցքային հասկացություն է՝ մեր քաղաքական, հասարակական և ստեղծագործական կյանքի համար»։

## Տես նաև
* Գրաքննություն
* Գրաքննությունն ԱՄՆ-ում

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն
*
*
*
*
*

## Արտաքին հղումներ
* Kembrew.com, Author's homepage
* Freedom of Expression® Security Consortium
*&nbsp;— book available as download with Creative Commons license