Աստղագիտությունը ժամանակային տիրույթում

[մինի|NGC 2525 փայլի կորը [Գերնոր աստղեր|գերնոր աստղի բռնկումից հետո]]
**Աստղագիտությունը ժամանակային տիրույթում** () աստղագիտական մարմինների ժամանակի ընթացքում տեղի ունեցող փոփոխությունների ուսումնասիրությունն է։ Համարվում է, որ այս ոլորտի սկիզբը դրվել է Գալիլեոյի «Նամակներ արեգակնաբծերի մասին» աշխատությամբ։ Այսօր այն բնականոն կերպով ընդլայնվել է՝ ընդգրկելով ոչ միայն արեգակնային համակարգի, այլև աստղագիտական հեռավոր օբյեկտների փոփոխականությունը։ Ժամանակային փոփոխությունները կարող են առաջանալ՝ կամ աղբյուրի շարժման, կամ հենց օբյեկտի ներսում տեղի ունեցող փոփոխությունների հետևանքով։ Տիպիկ ուսումնասիրության օբյեկտներն են՝ նովաները, սուպերնովաները, պուլսացիոն (կամ տատանվող) աստղերը, բռնկվող աստղերը, բլազարները և ակտիվ գալակտիկական միջուկները։ Ժամանակային տիրույթում իրականացվող տեսանելի լույսի դիտարկումներն ընդգրկում են հետևյալ նախագծերը՝ OGLE, HAT-South, PanSTARRS, SkyMapper, ASAS, WASP, CRTS, GOTO և LSST, որը գործում է Վերա Ռուբինի աստղադիտարանում։

Ժամանակային տիրույթի աստղագիտությունը նաև ուսումնասիրում է կարճատև աստղագիտական իրադարձությունները, որոնք անվանում են «անցողիկ երևույթներ»։ Դրանք ներառում են տարբեր տեսակի փոփոխական աստղեր՝ պարբերական, կիսապարբերական, մեծ սեփական շարժում ունեցող աստղեր, ինչպես նաև աստղային կյանքի վերջնական փուլերին վերաբերող երևույթներ՝ ինչպես սուպերնովաները կամ կիլոնովաները։ Ոչ աստղային անցողիկ երևույթները ներառում են մոլորակների անցումները, աստերոիդները և գիսաստղերը։ Անցողիկ երևույթները (անգլ.՝ *transients*) բնութագրում են այն աստղագիտական օբյեկտները կամ երևույթները, որոնք տևում են շատ կարճ ժամանակ՝ մի քանի միլիվայրկյանից մինչև օրեր, շաբաթներ կամ նույնիսկ մի քանի տարի։ Սա կտրուկ հակադրվում է գալակտիկաների և դրանց բաղադրիչ աստղերի էվոլյուցիայի տևողությանը, որը կազմում է միլիոնավոր կամ միլիարդավոր տարիներ։

«Անցողիկ» տերմինը հիմնականում կիրառվում է հեռավոր տիեզերքում տեղի ունեցող բռնի և կտրուկ իրադարձությունների դեպքում, ինչպիսիք են՝ սուպերնովաները, նովաները, թզուկ նովաների բռնկումները, գամմա ճառագայթային բռնկումները, մակընթացային քայքայման իրադարձությունները, ինչպես նաև գրավիտացիոն միկրոոսպնյակի մեծացման դեպքերը։

Ժամանակային տիրույթի աստղագիտությունը ներառում է նաև փոփոխական աստղերի երկարաժամկետ դիտարկումները, որոնց փոփոխությունները տեղի են ունենում րոպեների, տարիների կամ նույնիսկ տասնամյակների ընթացքում։

Փոփոխականությունը կարող է լինել՝

* Ներքին (ինտրինսիկ)՝ կապված հենց աստղի ներսում տեղի ունեցող երևույթների հետ, ինչպիսիք են՝ պարբերական կամ կիսապարբերական պուլսացիաները, երիտասարդ աստղային օբյեկտները, բռնկումներով աստղերը, աստղասեյսմոլոգիական ուսումնասիրությունները։
* Արտաքին (էքստրինսիկ)՝ կապված արտաքին պատճառների հետ, օրինակ՝ խավարումները (կրկնակի աստղերում կամ մոլորակային անցումներում), աստղի պտույտը (պուլսարներում կամ բծավոր աստղերում), կամ գրավիտացիոն միկրոոսպնյակի մեծացման երևույթները։

Ժամանակային տիրույթի ժամանակակից դիտարկումներում հաճախ օգտագործվում են՝ ռոբոտացված աստղադիտակներ, անցողիկ երևույթների ավտոմատ դասակարգում և արագ ծանուցում՝ հետաքրքրված մասնագետներին։ Անցյալում օգտագործվել են համեմատական թարթող սարքեր, որոնց միջոցով հնարավոր էր բացահայտել լուսանկարային երկու պատկերների տարբերությունները։ Թվային լուսանկարչության զարգացմամբ ավելի հարմար դարձավ պատկերների հանման մեթոդը։

Քանի որ ժամանակային տիրույթի դիտարկումները պահանջում են շատ լայն տեսադաշտեր, այս ոլորտում անհրաժեշտ է պահել և մշակել տվյալների հսկայական ծավալներ։ Դա ներառում է՝ տվյալների մայնինգ, դասակարգում, ինչպես նաև տարբերակային և անհամասեռ տվյալների կառավարում։ Ժամանակային տիրույթի աստղագիտության կարևորությունն առաջին պլան բարձրացավ 2018 թվականին, երբ Գերմանիայի աստղագիտական ընկերությունը Կարլ Շվարցշիլդի մեդալը շնորհեց Անդրեյ Ուդալսկուն՝ «աստղաֆիզիկայի նոր հետազոտական ոլորտի՝ ժամանակային տիրույթի աստղագիտության զարգացման մեջ ունեցած նորարարական ներդրման համար։ Այս ոլորտը ուսումնասիրում է տիեզերքում գտնվող օբյեկտների պայծառության և այլ պարամետրերի փոփոխությունները տարբեր ժամանակային մասշտաբներով»։

Բացի այդ, 2017 թվականին Դան Դավիդի մրցանակը շնորհվեց ժամանակային տիրույթի աստղագիտության երեք առաջատար գիտնականների․

* Նիլ Գեհրելս՝ Swift Gamma-Ray Burst Mission նախագծի համար,
* Շրինիվաս Կուլկառնին՝ Palomar Transient Factory դիտարկումների համար,
* Անդրեյ Ուդալսկի՝ Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE) նախագծի համար։

## Պատմություն
Մինչև աստղադիտակների հայտնագործումը, մերկ աչքով տեսանելի անցողիկ աստղագիտական երևույթները, որոնք տեղի էին ունենում Ծիր Կաթինի ներսում կամ մոտակայքում, չափազանց հազվադեպ էին և երբեմն իրարից հարյուրավոր տարիներ հեռու։ Սակայն նման իրադարձություններ գրանցվել են դեռ հնագույն ժամանակներում, օրինակ՝ 1054 թվականի սուպերնովան, որը դիտարկել են չինացի, ճապոնացի և արաբ աստղագետները, ինչպես նաև 1572 թվականի սուպերնովան, որը հայտնի է որպես «Տիխոյի սուպերնովա»՝ ի պատիվ Տիխո Բրահեի, ով ուսումնասիրել է այն մինչև դրա անհետանալը երկու տարի անց։ Թեև աստղադիտակները թույլ տվեցին տեսնել ավելի հեռավոր իրադարձություններ, դրանց փոքր տեսադաշտը (սովորաբար մեկ քառակուսի աստիճանից պակաս) նշանակում էր, որ շատ քիչ հավանականություն կար ճիշտ պահին ճիշտ հատվածը դիտարկելու։ Միայն 20-րդ դարում ստեղծվեցին լայն տեսադաշտ ունեցող աստղախցիկներ, ինչպես Շմիդտի տեսախցիկները, բայց դրանք հիմնականում օգտագործվում էին անփոփոխ երկնքի քարտեզագրման համար։

Պատմականորեն ժամանակային տիրույթի աստղագիտությունն ընդգրկում է նաև՝ գիսաստղերի հայտնվելը, և Ցեֆեիդ տիպի փոփոխական աստղերի պայծառության տատանումները։

Հարվարդի աստղադիտարանի կողմից 1880–1990-ական թվականներին արված հին լուսանկարային սալիկները ներկայում թվայնացվում են DASCH նախագծի շրջանակում։

Անցողիկ երևույթների նկատմամբ հետաքրքրությունն աճեց հատկապես այն ժամանակ, երբ մեծ CCD դետեկտորները (թվային տեսադետեկտորներ) հասանելի դարձան աստղագիտական համայնքին։ 1990-ականներին՝ լայն տեսադաշտ ունեցող աստղադիտակների և մեծ դետեկտորների ի հայտ գալով, սկսվեցին առաջին մասսայական և կանոնավոր երկնքի դիտարկումները։ Այդ գործում առաջատար էին գրավիտացիոն միկրոոսպնյակի մեծացման հետազոտությունները, ինչպիսիք են՝ OGLE (Օպտիկական գրավիտացիոն ոսպնյակների փորձ) և MACHO Project նախագծերը։

Բացի միկրոոսպնյակի մեծացման դեպքերից, այդ ծրագրերը հանգեցրին փոփոխական աստղերի հայտնաբերման քանակի կտրուկ աճին՝ մարդկությանը հայտնի փոփոխականների քանակն ավելացնելով տասնյակ անգամներով։

Նրանց հետևեցին նոր, նպատակային երկնքի դիտարկման ծրագրեր՝ ինչպիսիք են՝ Palomar Transient Factory, Gaia տիեզերական սարքը, LSST (Տարածության և ժամանակի ժառանգական ակնարկ), որոնք կենտրոնանում են ավելի թույլ օբյեկտների, բազմաալիքային (ֆիլտրային) դիտարկումների, և դիրքային ու շարժման բարձր ճշգրտության վրա։ 2022 թվականին Գրավիտացիոն-ալիքային օպտիկական անցումների դիտորդ (GOTO) ծրագիրը սկսեց փնտրել նեյտրոնային աստղերի բախումների օպտիկական հետևանքները։

Ժամանակակից աստղադիտական գործիքների՝ մարդու աչքին անտեսանելի ալիքային տիրույթներում (ռադիոալիքներ, ինֆրակարմիր, ուլտրամանուշակագույն, ռենտգեն) դիտարկումներ կատարելու կարողությունը զգալիորեն ավելացնում է այն տեղեկատվության ծավալը, որը հնարավոր է ստանալ անցողիկ երևույթները (transients) ուսումնասիրելիս։

Ռադիոաստղագիտության մեջ, օրինակ, LOFAR աստղադիտակն զբաղվում է ռադիոճառագայթային անցողիկ երևույթների որոնմամբ։ Ռադիոտիրույթի ժամանակային ուսումնասիրությունները վաղուց են ընդգրկում պուլսարների և շողարձակման երևույթները։

Ռենտգենային և գամմա-ճառագայթային անցողիկները հայտնաբերելու համար իրականացվում են մի շարք նախագծեր, այդ թվում՝ Cherenkov Telescope Array, eROSITA, AGILE, Fermi, HAWC, INTEGRAL, MAXI, Swift Gamma-Ray Burst Mission, Space Variable Objects Monitor։

Գամմա ճառագայթային բռնկումները ամենահայտնի բարձր էներգիայի էլեկտրամագնիսական անցողիկ երևույթներից են։

Առաջարկվող ULTRASAT արբանյակը նախատեսված է շուրջօրյա դիտարկումների համար՝ ավելի քան 200 քառակուսի աստիճան տեսադաշտով։ Այն աշխատելու է ուլտրամանուշակագույն տիրույթում, որն առանձնապես կարևոր է սուպերնովաների հայտնաբերման համար՝ դրանց առաջացումից ընդամենը րոպեներ անց։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* 
* 

## Արտաքին հղումներ
*   
* 
* SIMBAD Astronomical Database
* 

Կատեգորիա:Աստղագիտական երևույթներ
Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ
Կատեգորիա:Դիտողական աստղագիտություն
Կատեգորիա:Փոփոխական աստղեր