Ֆուտբոլը եվրոպական կերպարվեստում

մինի|310x310px|Երիտասարդ ֆուտբոլիստ, հեղ․՝ Անխել Սարրագա, 1926
**Ֆուտբոլը եվրոպական կերպարվեստում** մեծ տեղ ունի։ Նկարիչները պատկերել են ոչ միայն ֆուտբոլային խաղերի առանձին դրվագներ, այլև ֆուտբոլային սարքավորումների, երկրպագուների և մարզադաշտերի տարրեր, ինչպես նաև ստեղծել են հայտնի ֆուտբոլիստների դիմանկարներ։ Խաղը պատկերող նկարներ ստեղծած նկարիչներից շատերը լավատեղյակ են եղել մարզաձևին, իրենք էլ երկրպագուներ են եղել, իսկ ոմանք էլ պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլիստներ, որոնք իրենց նկարներն օգտագործել են իրենց ակումբները կամ խաղը ընդհանրապես գովազդելու համար:

Նկարներում արտացոլվել են ֆուտբոլի պատմության փուլերը՝ կանոնների փոփոխության գործընթացը, տարբեր դարաշրջաններին բնորոշ խաղային հմտության մակարդակը, երկրպագուների սոցիալական կարգավիճակը և խաղի ընկալման գործընթացը սովորական մարդկանց կողմից: Մարդկանց հոգևոր աշխարհի փոփոխություններն ազդել են այս թեմայի մարմնավորման խնդիրների և գեղարվեստական առանձնահատկությունների վրա, որոնք ներառում էին այնպիսի ժանրեր, ինչպիսիք են նատյուրմորտը, դիմանկարը, ժանրային նկարչությունը և պատմական նկարչությունը: Խորհրդային Միությունում այս թեմայի զարգացման վրա ազդող հատուկ գործոններ են եղել՝ սոցիալիստական հասարակության առանձնահատկությունը և սպորտի (մասնավորապես՝ ֆուտբոլի) ընկալումը գաղափարախոսական տեսանկյունից, նկարչի վերաբերմունքը պաշտոնական արվեստի և խորհրդային հասարակության պաշտոնական հոգևոր արժեքների նկատմամբ, որոնցում սոցիալիզմի ուշ դարաշրջանում հաջողակ ֆուտբոլիստն ու մարզիչը ստանում էին բարձր սոցիալական կարգավիճակ, պետական իշխանությունների պաշտոնական դիրքորոշումը ֆուտբոլի նկատմամբ և դրա ընկալումը հասարակության կողմից:

Ազգային ֆուտբոլային ասոցիացիաների և խոշոր ֆուտբոլային ակումբների թանգարանները հավաքել կամ պատվիրել են ֆուտբոլային թեմաներով նկարներ: Մասնավորապես, Մանչեստրի Ազգային ֆուտբոլի թանգարանն ունի ֆուտբոլային թեմաներով նկարների և գրաֆիկական աշխատանքների մեծ հավաքածու: Թանգարանը հրապարակել է իր գեղարվեստական հավաքածուի առցանց տարբերակը:

## Ֆուտբոլային խաղի պատկեր՝ ժամանակակից կանոնների ընդունումից առաջ
մինի|207x207փքս|Հին հույնը հավասարակշռում է գնդակը, մ․թ․ա․ 400-375
աջից|մինի|204x204px|Չինացի կանայք ֆուտբոլ են խաղում
Ֆուտբոլի հեռավոր նախորդները՝ ծիսական գնդակով խաղերը, տարածված են եղել բոլոր մայրցամաքներում։ Նման խաղերի բազմաթիվ պատկերներ են պահպանվել:

Նիդեռլանդացի նկարիչ Յան վան դեր Շտրատի նկարը, որը հավանաբար հիմնված է Ջորջիո Վազարիի ստեղծագործության վրա, պատկերում է ֆուտբոլային խաղ Ֆլորենցիայի Սանտա Մարիա Նովելլա հրապարակում։ Այն ստեղծվել է 16-րդ դարի երկրորդ կեսին:

Ֆուտբոլի ի հայտ գալուց առաջ խաղի ամենատարածված պատկերները Եվրոպայում են եղել, մասնավորապես՝ Մեծ Բրիտանիայում։ Լայնորեն հայտնի է Թոմաս Վեբստերի «Ֆուտբոլի խաղը» նկարը (մոտ 1839 թվական, չափսերը՝ 15x32 սմ)։ Այն գոյություն ունի մի քանի տարբերակներով (որոնցից երկուսը գտնվում են Մանչեստրի Ազգային ֆուտբոլի թանգարանում)։ Վեբստերի նկարը լայնորեն հայտնի է դարձել դրանից պատրաստված բազմաթիվ վիմագրությունների շնորհիվ։ Նկարիչը հայտնի էր իր ժանրային նկարներով, որոնք հաճախ պատկերում էին ընտանեկան կամ գյուղական կյանքի տարբեր դեպքեր՝ ներկայացված հումորով կամ իրոնիայով։

1818 թվականին գյուղական փառատոնի ժամանակ ֆուտբոլային խաղի նկարը նկարել է շոտլանդացի նկարիչ Ալեքսանդր Կարսը։ Նա նմանատիպ նկար է ստեղծել 1830 թվականին: Կարսի ֆուտբոլային նկարները պատկերել են խաղեր, որոնց կարող էին մասնակցել ամբողջ գյուղի բնակիչները:
Պատկեր:Giovanni-Stradano-Gioco-del-calcio-in-piazza-Santa-Maria-Novella-1561-62-1024x721.jpg|link=Файл:Giovanni-Stradano-Gioco-del-calcio-in-piazza-Santa-Maria-Novella-1561-62-1024x721.jpg|alt=Ян ван дер Страт. Футбольный матч на площади Санта-Мария-Новелла, 1561—1562|Յան վան դեր Սթրեյթ. Ֆուտբոլային հանդիպում Սանտա Մարիա Նովելլա հրապարակում, 1561-1562
Պատկեր:The_Village_Ba'_Game_by_Alexander_Carse.jpg|link=Файл:The_Village_Ba'_Game_by_Alexander_Carse.jpg|alt=Александр Карс. Деревенская игра, 1818|Ալեքսանդր Կարս։ Գյուղական խաղ, 1818
Պատկեր:The_foot-ball_play_by_Alexander_Carse_maybe_1830.jpg|link=Файл:The_foot-ball_play_by_Alexander_Carse_maybe_1830.jpg|alt=Александр Карс. Футбол, около 1830|Ալեքսանդր Կարս։ Ֆուտբոլ, մոտ 1830
Պատկեր:The_Football_Game._Thomas_Webster,_1839.png|link=Файл:The_Football_Game._Thomas_Webster,_1839.png|alt=Томас Уэбстер. Игра в футбол, 1839|Թոմաս Ուեբստեր, «Ֆուտբոլի խաղը», 1839
Պատկեր:The_Football_Game._Thomas_Webster,_1839,_1.jpg|link=Файл:The_Football_Game._Thomas_Webster,_1839,_1.jpg|alt=Томас Уэбстер. Игра в футбол, около 1839|Թոմաս Ուեբստեր, Ֆուտբոլի խաղ, մոտ 1839
Պատկեր:GMIII_NFMU_FIFA_A49.jpg|link=Файл:GMIII_NFMU_FIFA_A49.jpg|alt=Неизвестный художник. Игра в футбол, между 1825 и 1850|Անհայտ նկարիչ։ Ֆուտբոլային խաղ, 1825-1850 


## Ֆուտբոլը 19-րդ դարի երկրորդ կեսի եվրոպական գեղանկարչությունում
մինի|279x279փքս|Ուիլյամ Հայսման Օվերենդ, Ֆուտբոլ, 1890 (լիտոգրաֆիա՝ կատարված մոտ 1900 թվականին)
1846 թվականին կատարվել է ֆուտբոլի կանոնները ստանդարտացնելու  լուրջ փորձ։ Քեմբրիջի համալսարանականների քննարկումների արդյունքում հրապարակվել է «Քեմբրիջի կանոններ» վերնագրով փաստաթուղթ, որը հաստատվել են դպրոցների և մարզական ակումբների մեծ մասի կողմից, իսկ ավելի ուշ (որոշ փոփոխություններով) դրանք ընդունվել են որպես Անգլիայի ֆուտբոլի ասոցիացիայի կանոնների հիմք:

19-րդ դարի երկրորդ կեսին նկարիչները նախընտրել են պատկերել իրենց աչքի առաջ տեղի ունեցող նշանակալի իրական խաղերը: Շոտլանդացի նկարիչ Ուիլիամ Ռալսթոնը նկարել է 1872 թվականին Համիլթոն Քրենսենտ դեմ անցկացված Շոտլադիայի դեմ Անգլիա խաղի դրվագները (պատմության մեջ առաջին պաշտոնապես անցկացված միջազգային ֆուտբոլային խաղը, որը ավարտվել է 1:0 հաշվով անգլիացիների օգտին)։ 1883 թվականով է թվագրված խաղի նկարը, որում «Դրեզդենի անգլիական ֆուտբոլային ակումբը», որի կազմում գերակշռում էին անգլիացիները և ամերիկացիներ, խաղացել է Բեռլինի «Գերմանական ֆուտբոլի և կրիկետի միության» դեմ, որի կազմը բացառապես գերմանական էր: Խաղը տեղի է ունեցել հարյուրավոր հանդիսատեսի ներկայությամբ, ովքեր առաջին անգամ Գերմանիայում ստիպված վճարել են ֆուտբոլային խաղը դիտելու իրավունքների համար, հանդիսատեսների թվում եղել են Մեծ Բրիտանիայի դեսպանը Պրուսիայում և Պրուսիան կրթության նախարարը: Դրեզդենյան ակումբը հաղթանակ է տարել 3:0 հաշվով։ *[[Die Welt]]*-ը 2006 թվականին Բեռլինի ակումբը անվանել է Գերմանիայի առաջին հավաքականը, իսկ ժամանակակիցները փորձել են պարզել ֆուտբոլի գերմանացի սիրահարների պարտության պատճառը, որոնք անառարկելիորեն զիջել են հակառակորդին. 1890 թվականին նկարիչ Ուիլյամ Հեյսման Օվերենդը նկարել է ֆուտբոլային խաղը, որտեղ դարպասապահը՝ թիմակիցների հետ նույն գույնի շապիկով, գնդակը գլխի վերևում է բռնել։ Լուսանկարն ունի լայն ճանաչում և հիմք է հանդիսանում լիտոգրաֆիկական պատկերների համար։

Թոմաս Մ. Մ. Հեմիի «Անկյունային հարված» հայտնի նկարը (1895, չափը՝ 65,7 x 259 սմ) նկարագրում է 19-րդ դարի վերջին տասնամյակի երկու ամենահաջողակ անգլիական թիմերի միջև իրական խաղի հատվածը։ Սանդերլենդ խաղում է Աստոն Վիլլա դեմ: Հավաքի վայրը Սանդերլենդն է, խաղը ավարտվել է 4:4 հաշվով (խաղըը տեղի է ունեցել 1895 թվականին): Այս նկարը ներկայումս ցուցադրվում է Սանդերլենդի «Steadium of Light» թանգարանում։ Ֆուտբոլային թեմայով նկարիչին պատկանում են և այլ նկարներ (օրինակ՝ «Գոլ» կտավը, 1896-1897)։

19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբին Խորվաթացի նկարիչ Վլախո Բուկովաց նկարել է իր որդուն ֆուտբոլային գնդակով, որը կանգնած է խաղադաշտում։
Պատկեր:First_European_Asian_Soccer_Club_from_Dresden.jpg|link=Файл:First_European_Asian_Soccer_Club_from_Dresden.jpg|alt=Неизвестный художник. «Дрезденский английский футбольный клуб» — «Немецкий футбольный и крикетный союз», 1892|Անհայտ նկարիչ։ «Դրեզդենի անգլիական ֆուտբոլային ակումբ» - «Գերմանական ֆուտբոլի և կրիկետի ասոցիացիա», 1892
Պատկեր:Thomas_Hemy_Sunderland_v_Aston_Villa_1895_A_Corner_Kick.jpg|link=Файл:Thomas_Hemy_Sunderland_v_Aston_Villa_1895_A_Corner_Kick.jpg|alt=Томас М. М. Хеми. «Сандерленд» — «Астон Вилла». Угловой удар, 1895|Թոմաս Մ. Մ. Հեմի, «Սանդերլենդ»-«Աստոն Վիլլա», անկյունային հարված, 1895
Պատկեր:Harrow_School_Footer_Field.jpg|link=Файл:Harrow_School_Footer_Field.jpg|alt=Томас М. М. Хеми. Школа Хэрроу на футбольном поле, акварель по картине Уолтера Кокса, 1887|Թոմաս Մ. Մ. Հեմի, Հարրոուի դպրոցը ֆուտբոլի դաշտում, ջրաներկ՝ Ուոլտեր Քոքսի ոճով, 1887
Պատկեր:England_v_Scotland_(1872).jpg|link=Файл:England_v_Scotland_(1872).jpg|alt=Уильям Ральстон. Матч Англия — Шотландия, 1872|Ուիլյամ Ռալսթոն, Անգլիան ընդդեմ Շոտլանդիայի, 1872


## Ֆուտբոլը 20-րդ դարի 10-20 թվականների եվրոպական ավանգարդի ստեղծագործություններում
[մինի|[Ումբերտո Բոչոնի, Ֆուտբոլի խաղի էներգիան, 1913]]
20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներում շատ հայտնի ավանգարդիստ նկարիչներ ստեղծել են ֆուտբոլային թեմաներով նկարներ, այդ թվում՝ Անդրե Լոտեն և Ումբերտո Բոչոնին։

Ումբերտո Բոչչիոնիի «Ֆուտբոլային խաղի էներգիան» նկարը ստեղծվել է 1913 թվականին՝  նկարչի մահից երեք տարի առաջ։ Այն ձեռք է բերել իտալացի գրող, բանաստեղծ և «Ֆուտուրիզմի» հիմնադիր Ֆիլիպո Տոմմասո Մարինետտին և մինչ օրս գտնվում է մասնավոր հավաքածուում (Սիդնիի և Հարիետ Ջանիսի հավաքածուում՝ ԱՄՆ- ում)։ Առանց նկարի վերնագրի, նույնիսկ արվեստի քննադատները դժվարանում էին այն կապել ֆուտբոլի հետ։ Նկարիչն ինքը կարծում էր, որ նկարում կարելի է տեսնել (կամ պատկերացնել) մարդկային վերջույթների և վերնաշապիկների հորձանուտ, որոնք սեղմված են պինդ զանգվածի մեջ՝ կենտրոնում անտեսանելի գնդի (ֆուտբոլի գնդակի) միջոցով։ Նկարչի նպատակն էր պատկերել նյութը և էներգիան որպես միասնական ամբողջություն։ Նկարի կենտրոնում զուգամիտող գծերը, ըստ նրա պատկերացման, ուժի գծեր են. դրանց էներգիան առաջանում է ոչ միայն կտավի կոմպոզիցիայից, այլև Բոչչիոնիի կողմից օգտագործված գույների համադրումից։ Այս նկարում դիտողը պետք է զգա իրեն ֆուտբոլային խաղի մասնակից, որը հայտնվում է էներգիայի հոսքի կենտրոնում և ինքն էլ փոխվում է դրա արդյունքում:
մինի|Ֆուտբոլիստներ, հեղ․՝ Հարալդ Գերսինգ, 1917
Անդրե Լոտան խաղով առաջին հերթին հետաքրքրված էր այն պահով, երբ մարզիկները օդում են ցատկում, նա դա ընկալում էր որպես մարզիկների էներգիայի կենտրոնացում: «Ֆուտբոլիստներ» կտավը (1918, 45x46 սմ, մասնավոր հավաքածու) պատկերում է յոթ խաղացողներ՝ գնդի հետևից թռչելով, որոնք կախված են իրենց գլխից: Դաշտը ներքևի գոտում կանաչ է (խաղի դաշտ) և վերևի մասում կապույտ գույնի (արև)։ Խաղացողների կերպարները ներկված են լայն գույնի պտտերով, բայց հեշտությամբ ճանաչվում են նրանց մարմնի ձևերը՝ հստակ սև շրջաններով: Հաջորդ նկարում ֆուտբոլիստները (1918, 60x81 սմ, մասնավոր հավաքածու) գույնը չէ, այլ գիծը և երկրաչափական ֆիգուրները գերակշռում են (չնայած այն դեռևս կարևոր դեր է խաղում): Խաղացողը, որը գնդակը դաշտի կենտրոնում է, ուղղված է մյուս ֆուտբոլիստների հակառակ կողմին: Նկարչի նպատակն է պատկերել արագությունը և շարժումը: Խաղացողների կերպարները հեշտությամբ ճանաչելի են, նրանց մարմինները կրկին հստակորեն նշվում են շրջանային գծերով: Լանդշաֆտի շատ մանրամասներ կան. դաշտի կենտրոնական շրջանակը, որը գնդակի կողքին է հատվածվածված, հեռավորությունը դարպասի շրջաններ, դաշտի եզրերում գովազդային վահանակների տարբեր մասեր: Ֆուտբոլի իր վերջին նկարում, որը վերաբերում է 1920 թվականին, Լոտը վերադարձել է ֆուտբոլիստների թռիչքի պատկերին օդում փայլող գնդակի հետևից: Համար ստեղծագործության տեսանկյունից, նկարում կա հավասարակշռություն գույնի և տարածության երկրաչափության միջև: Ֆուտբոլիստների ֆիգուրները զգալիորեն ավելի պայմանավորված են, քան նախորդ երկու աշխատանքներում: Նրանց մարմինները բարդ ճարտարապետական կառուցվածքի մաս են հանդիսանում, որի հիմքում են ուղղանկյուն, եռանկյուն և տրապիցիեային ձևով կերպարներ: Ֆոնն պատկերացնում է, որ խաղը տեղի է ունենում քաղաքի մարզադաշտում. ձախ կողմում գտնվում են շատ սխեմայով պատկերված տներ: 1920 թվականի «Ֆուտբոլ» նկարը ճանաչվել է Լոտի ստեղծագործության մեջ սպորտային թեմայով լավագույնը (1917 թվականի «Ռեգբի» կապտինի հետ միասին)։

Արվեստի քննադատ Պշեմիսլավ Ստրոշեկը ընդունում է, որ ֆուտբոլի ներկայացվածության թեման Արևելյան Եվրոպայի ավանգարդ արվեստում գործնականում անհայտ է նույնիսկ մասնագետներին։ Այնուամենայնիվ, այն լայնորեն ներկայացված է տարածաշրջանի փորձարարական գրականության մեջ, և Արևելյան Եվրոպայի ավանգարդի շատ գործիչներ մեծ հետաքրքրություն են ունեցել ֆուտբոլի նկատմամբ որպես սպորտաձևի։ Նա կարծում է, որ այս տարածաշրջանի ավանգարդ գրականության նման ստեղծագործությունների առաջին նկարազարդումների ուսումնասիրությունը խոստումնալից կլինի:

## Ֆուտբոլը եվրոպական նկարներում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին
մինի|Լեդի Բատլեր, «Լոնդոնյան Իռլանդացի հրաձիգները Լոս-ան-Գոելում», 1916
Նկարչուհի Էլիզաբեթ Թոմփսոնը, որն ավելի հայտնի է որպես Լեդի Բաթլեր, նշանավոր մարտական նկարիչ էր։ Նրա ուշադրության կենտրոնում պատերազմի «պաթոսն ու հերոսությունն» էին։ Իր 1916 թվականի ջրաներկում նա պատկերել է իրական իրադարձություն, որը տեղի է ունեցել 1915 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Լոս-ան-Գոել գյուղի մոտ։ Հրաձգորդ Ֆրենկ Էդվարդսը հարձակում է սկսել թշնամու դիրքերի վրա՝ ձեռքում կաշվե ֆուտբոլի գնդակով։ Նա գնդակը նետել է գետնին՝ գերմանական խրամատների վրա առաջխաղացող ընկերների ոտքերի տակ։ Հարձակումը, որի ընթացքում զինվորները գնդակը փոխանցել են միմյանց և բրիտանական առաջխաղացմանը որպես ամբողջություն, հանգեցրել է մեծ զոհերի. Էդվարդսը վիրավորվել է ազդրից և թունավորվել գազից, բայց գոյատևել է պատերազմում և ապրել մինչև 1964 թվականը։
մինի|Ջոն Սինգեր Սարջենթ, Գազի թունավորում (մանրամասն), 1919ֆուտբոլ խաղացողները ետին պլանում են, երևում են զինվորների արամքից։
Ֆուտբոլի խաղը ակտիվորեն օգտագործվել է Բրիտանական հրամանատարության կողմից Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, որպեսզի զեղչի բարձրաստիճան կազմը մարտերից և պահպանի այն լավ ֆիզիկական ֆորմայում: Բրիտանական բանակի զինծառայողների ֆուտբոլ խաղալու պատկերն է ներկայացնում ամերիկացի նկարիչ Ջոն Սինգեր Սարջենթի Գազից թունավորում (1919 թվականին) նկարում։ Պատկերության առջևում վիրավոր զինվորները, որոնք թունավորվել են գազով, քայլում են փայտե ուղեկցությամբ, սանիտարների ուղեկցմամբ դեպի կապիչ կետ: Զինվորներից յուրաքանչյուրը ձեռքը կրում է իր ուսին առաջ գնացողին: Նրանց շրջապատում են մի շարք վիրավոր զինվորներ, որոնք թաքնված են, սպասելով օգնության: Նկարի հետագա պլանում մի քանի զինվորներ ֆուտբոլ են խաղում, անտարբեր մնալով վիրավորների տառապանքներին։ Սարջենտի նկարում, որը Բրիտանական բանակում տարածված սպորտային միջոց էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, արվեստագետները տեսնում են կամ քրիստոնեական փրկության շարժառիթներ, կամ հուշում, որ ռազմական ղեկավարությունը չի հոգ տանում իր զինվորների տառապանքների մասին և Բրիտանիայի բնակչության մեջ իրական պատերազմի մասին գիտելիքներ չունի: Սարջենտի նկարում ֆուտբոլի խաղի պատկերին նվիրված մեծ հոդվածի հեղինակները, արվեստագետ Ադամսն ու Հաֆսոնը, կարծում են, որ նկարում կարող էր պատկերվել իրական իրադարձություն, որը նկարիչը գրավել է իր աչքի առաջ տեղի ունեցող պատահական իրադարձությունների բազմազանության մեջ, կամ ֆուտբոլը պետք է ավելացնի նկարի համոզիչությունը ապագա բրիտանական լսարանի աչքում, որի համար էլ էր նախատեսված կտավը։

## Ֆուտբոլը 1920-ական և 1930-ական թվականների նկարներում
1920-ական թվականներին ստեղծվել են ֆուտբոլային թեմայով զգալի թվով նկարներ։ Նկարիչները շարունակել են արտացոլել այն, ինչը նրանք համարել են կարևոր ֆուտբոլային իրադարձություններ։ Ուիլյամ Ռեջինալդ Հոու Բրաունի ( *1897-1992* )  «Ուեմբլի, 1923» նկարը պատկերում է «Բոլթոն Ուոնդերերս»-ի և «Վեստ Հեմ Յունայթեդի» միջև խաղը, որոնք մասնակցել են Անգլիայի գավաթի առաջին եզրափակչին, որը տեղի է ունեցել հին «Ուեմբլի» մարզադաշտում 1923 թվականին (կամ «Սպիտակ ձիու եզրափակիչը», ինչպես այն հետագայում հայտնի է դարձել)։ Մարզադաշտը լեփ-լեցուն է եղել, և հեծյալ ոստիկանների մի խումբ պայքարել է իրավիճակը վերահսկողության տակ պահելու համար (հաշիվը 2-0 էր, ներկա էին ավելի քան 126,000 հանդիսատես)։ Կոնստեբլ Ջորջ Սքորին աչքի է ընկել ներկաներին, քանի որ նա միակ ոստիկանն էր, որը հեծնել էր սպիտակ ձի՝ այդ ժամանակվա սև-սպիտակ լուսանկարներում: Բիլլին՝ կոնստեբլի ձին, իրականում մոխրագույն է եղել*: Իրադարձություններից մի քանի տարի անց, BBC-ին* տված հարցազրույցում Սքորին ասել է.
[մինի|266x266փքս|Ֆուտբոլիստը, հեղ․՝ [Լազար Լիսիցկի, 1922]]
Ռուս էմիգրանտ ծագումով գերմանացի նկարիչ Նիկոլայ Զագրեկովի աշխատանքների շարքը թվագրվում է 1920-ականների վերջերին և 1930-ականների սկզբին։ Այս շրջանը նշանավորել է նկարչի ստեղծագործական գագաթնակետը։ Պրուսական արվեստի ակադեմիայի, Մյունխենի և Բեռլինի սեցեսիոնների, ինչպես նաև Բեռլինի նկարիչների միության գեղարվեստական ​​ցուցահանդեսների մշտական ​​մասնակից լինելով՝ նա դարձել է «Նոր օբյեկտիվություն» գեղարվեստական ​​շարժման ականավոր ներկայացուցիչ։ Նկարիչն իր նկարներում և գծանկարներում պատկերել է «Հերտա Բեռլինի» հարձակվող Սոբեկ Հաննեի մասնակցությամբ խաղի տեսարաններ։ 1930 և 1931 թվականներին «Հերտան» իր պատմության մեջ առաջին անգամ նվաճել է Գերմանիայի չեմպիոնի տիտղոսը, իսկ Սոբեկը դարձել այդ երկու մրցաշրջանների ամենաակնառու խաղացողը։ Զագրեկովը սպորտը համարել է իր ստեղծագործական երևակայության ոգեշնչման աղբյուր. նա հետաքրքրված է եղել մարդկային հոգեբանության դրսևորումներով, խաղի գունային էներգիայով և ռիթմով։ Նրան բնորոշ էր առողջ, մարզված մարմնի պաշտամունքը, որը համապատասխանում էր 1930-ականների Գերմանիայի գեղագիտությանը։ Այս ժամանակ Զագրեկովը նկարել է «Երեք ֆուտբոլիստներ» ստեղծագործությունը և «Հերտան հարձակվում է» («Գնդակով - Հաննե») կտավի մի քանի տարբեր տարբերակներ:
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jean_Jacoby,_Foussball-101.jpg|մինի|265x265փքս|Ֆուտբոլ, հեղ․՝ Ժան Յակոբի, 1932
Սպորտային թեմաներով նկարների ստեղծման կարևոր խթան են հանդիսացել Օլիմպիական խաղերի ժամանակ անցկացվող գեղարվեստական ​​մրցույթները: Լյուքսեմբուրգցի նկարիչ Ժան Յակոբին դարձել է գեղարվեստական ​​մրցույթների կրկնակի օլիմպիական չեմպիոն: Ֆուտբոլը հաճախ նրա նկարների և նկարների թեման է եղել 1920-ական և 1930-ական թվականներին: 1920 թվականին բրոնզե մեդալ է շնորհվել բելգիացի նկարիչ Ալֆրեդ Օստին «Ֆուտբոլիստ» պաստառի համար, որը, հավանաբար, շատ ավելի վաղ՝ 1910 թվականին էր ստեղծվել: Բնօրինակը ներկայումս պահվում է Ֆլանդրիայի սպորտային թանգարանում:

Խոսե Արրուեն  (1885-1977) բասկ նկարիչ էր և համեմատաբար հայտնի մատադոր ։ Նրա նկարների ցուցահանդեսը կազմակերպվել է Բուենոս Այրեսում 1928 թվականին, իսկ ավելի ուշ ցուցադրվել է Մոնտեվիդեոյում (Ուրուգվայ)։ 1937 թվականին Արրուեն ձերբակալվել է հանրապետականների նկատմամբ համակրանքների համար և ազատ է արձակվել միայն 1940 թվականին։ Արրուեի աշխատանքները բնութագրվում են ռեալիզմով՝ ընդգծելով ազգային բասկյան տարրերը։ Նրա նկարներում պատկերված են Աթլետիկ Բիլբաոյի մարզադաշտը և ֆուտբոլիստները, ինչպես նաև այս խաղի սիրողականների ֆուտբոլային խաղերը։ Բասկ նկարիչ Աուրելիո Արտետան (1879-1940) հաջորդաբար անցել է սիմվոլիզմի, կուբիզմի և սոցիալիստական ​​ռեալիզմի փուլերով: Հանրապետության կողմնակից լինելով՝ նա 1938 թվականին լքել է Իսպանիան՝ բնակություն հաստատելով Բիարիցում ։ 1940 թվականին, Ֆրանսիայի կապիտուլյացիայից հետո, նա որոշել է արտագաղթել Մեքսիկա։ Նա և իր կինը մահացել են Կոյոականում տեղի ունեցած ճանապարհատրանսպորտային պատահարի հետևանքով։ Աուրելիո Արտետայի ֆուտբոլային թեմատիկայով ամենահայտնի պաստելը «Իդիլիա մարզադաշտումն» է (1920, 69.5 x 49.5 սմ, Բիլբաոյի մարզական ակումբի թանգարան): Այն պատկերում է Աթլետիկ Բիլբաոյի խաղացողին, որը հենված է ֆուտբոլային դաշտի ցածր ցանկապատին և զրուցում է մի աղջկա հետ: Այս նկարում Աուրելիո Արտետան անմահացրել է Ռաֆայել Մորենոյին (մականունը՝ «Պիչիչի»), Ատլետիկ Բիլբաոյի հարձակվողին, որը զրուցում է իր ապագա կնոջ հետ: «Պիչիչին» իսպանական ֆուտբոլի պատմության լավագույն հարձակվողներից մեկն էր։ Իսպանիայի առաջնության լավագույն ռմբարկուի մրցանակը՝ «Պիչիչիի գավաթը», անվանակոչվել է նրա անունով: Նա հայտնի գրող Միգել դե Ունամունոյի եղբորորդին էր: Նա մահացել է տիֆից 29 տարեկանում՝ 1921 թվականին իր կարիերան ավարտելուց և մրցավար դառնալուց կարճ ժամանակ հետո:

Ֆուտբոլային թեմաներով մեծ թվով նկարներ է ստեղծել մեքսիկացի մոդեռնիստ նկարիչ և բանաստեղծ Անխել Սարագա ի Արգուելեսը (1886-1946), որի ստեղծագործական գործունեության մեծ մասը կապված է Եվրոպայի հետ: Նրա ստեղծած կերպարները ուշ շրջանում հանդես են գալիս որպես գրեթե անշարժ քանդակներ և ճառագայթում են որոշակի հոգևորություն: Սա է դեպքը մարզիկների, մասնավորապես ֆուտբոլիստների, շատ դիմանկարներում, որոնք Սարագան նկարել է: Քննադատ Ռուդի Բլեսը կարծում է, որ նկարիչը, հնարավոր է, համասեռամոլության հակում է ունեցել մարզիկների նկատմամբ: Զգայականությունը շոշափելի է նրա «Ռամոն Նովարոյի դիմանկարը» (1925) և «Երեք ֆուտբոլիստ բերետով» (չթվագրված) նկարում: Անխել Սարագան գեղանկարչության պատմության մեջ է մտել որպես առաջին նկարիչ, որը պատկերել է կանանց ֆուտբոլը՝ 1922 թվականի «Ֆուտբոլիստուհիներ» կտավում: Այս կտավում պատկերված է Ժանետ Իվանովը՝ նկարչի կինը, որը պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլ է խաղացել *«[[Սպորտիվս դե Փարիզ]]»* ակումբում, երկու ընկերուհիների հետ: Եռակի դիմանկարը ստեղծվել է Փարիզում կայացած ազգային առաջնության եզրափակչում թիմի հաղթանակը նշելու համար: 1926-1927 թվականներին Սարագան ստեղծել է ֆուտբոլիստների բազմաթիվ դիմանկարներ։

###### Անխել Սարագայի նկարներից

Պատկեր:Fotabl-feminin.jpg|link=Файл:Fotabl-feminin.jpg|alt=Анхель Саррага. Футболистки, 1922|Կին ֆուտբոլիստներ, հեղ․՝ Անխել Սարագա, 1922
Պատկեր:Three players with beret. 214.3 х 124.5 х.,м. Частное собрание.jpg|link=Файл:Three_players_with_beret._214.3_х_124.5_х.,м._Частное_собрание.jpg|alt=Анхель Саррага. Три футболиста с беретом, 1921|Երեք ֆուտբոլիստներ բերետով, հեղ․՝ Անխել Սարագա, 1921
Պատկեր:1926-circa.-Ángel-Zárraga-La-futbolista-rubia.jpg|link=Файл:1926-circa.-Ángel-Zárraga-La-futbolista-rubia.jpg|alt=Анхель Саррага. Футболистка-блондинка, 1926|Շիկահեր կին ֆուտբոլիստ, հեղ․՝ Անխել Սարագա, 1926


## Ֆուտբոլը Դոմենիկո Դուրանտեի նկարներում և գրաֆիկայում
[մինի|214x214փքս|[Дуранте, Доменико|Դոմենիկո Դուրանտե . Ինքնադիմանկար Յուվենտուսի մարզաշապիկով, 1926-1930]]
մինի|243x243փքս|Ֆուտբոլային պաստառ, հեղ․՝ Դոմենիկո Դուրանտե (Դուրանտին), 1903
Ֆուտբոլային խաղի պատկերներ է ստեղծել նաև Դոմենիկո Մարիա Դուրանտեն, որը իտալացի ակադեմիական նկարիչ և ֆուտբոլիստ է եղել, «Յուվենտուսի» դարպասապահ (նա որոշ ժամանակ խաղացել է Լուիջի Դուրանտե անվամբ): Ներկայումս Դուրանտեի նկարները գտնվում են մասնավոր հավաքածուներում, աճուրդի են հանվել (նրա փոքրիկ պաստելների գինը տատանվում է 2000-4000 եվրոյի սահմաններում), իսկ առանձին աշխատանքներ՝ Իտալիայի պետական թանգարանների հավաքածուներում են:

Դյուրանտեն նաև աշխատել է որպես դիզայներ ( *«Դուրանտին»* կեղծանունով): Նա նկարազարդել է ակումբի «Ուռա՜, Յուվենտուս» ամսագիրը () և Թուրինի Յուվենտուսի գովազդային արշավները: 1940 թվականին հրատարակված *«Ո՞վ է։ իտալական ժամանակների բառարանը»* Դուրանտեին նկարագրում է որպես գեղանկարչության ճանաչված վարպետ՝ թվարկելով նրա ցուցահանդեսներն ու ամենահայտնի նկարները, ինչպես նաև նշելով երեք ոսկե մեդալների և տարածաշրջանային մրցանակների արժանանալու մասին: Իր ողջ կյանքի ընթացքում նա հպարտացել է ֆուտբոլիստի իր անցյալով, ինչը երևում է նրա ինքնանկարից՝ Յուվենտուսի մարզաշապիկով, որը ստեղծվել է քսանականների վերջին, երբ նա գրեթե հիսուն տարեկան էր: Ինչպես նրա մյուս բոլոր նկարները, այն լի է Վերածննդի արվեստի մեջբերումներով. դիմանկարը նկարված է 15-րդ դարի նկարիչների ոճով՝ օգտագործելով յուղաներկ փայտի վրա, իսկ ստորին մասում կա մի արձանագրություն, որտեղ հեղինակն իրեն անվանում է «ֆուտբոլի չեմպիոն և նկարիչ»:

## Ֆուտբոլը Լոուրենս Սթիվեն Լաուրիի նկարներում և գծանկարներում
20-րդ դարի ամենանշանակալի բրիտանացի նկարիչներից մեկը՝ Լոուրենս Սթիվեն Լաուրին, սիրել է ֆուտբոլը և «Մանչեսթեր Սիթի» ակումբի մոլի երկրպագու է եղել: Նա ֆուտբոլը պատկերող մի քանի հայտնի նկարների հեղինակ է: Միայն 1923-1938 թվականներին նա ստեղծել է տասնմեկ նկար և գծանկար այս թեմայով: Լաուրիի «Ֆուտբոլային խաղ» նկարը աճուրդում վաճառվել է 5.6 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով։

Լաուրիի նկարներից մեկը, որը պատկերում է «Մանչեսթեր Սիթի»-«Շեֆիլդ Յունայթեդ» խաղը, անսովոր է նրա ստեղծագործություններում։ Լաուրին հազվադեպ է պատկերել որևէ նույնականացվող իրադարձություն, սակայն այս նկարը պատկերում է Բրիտանական երկրորդ դիվիզիոնի իրական խաղ, որը տեղի է ունեցել 1938 թվականի հոկտեմբերի 22-ին և ավարտվել 3-2 հաշվով։ Նկարիչը կենտրոնացել է երկրպագուների բազմության վրա, այլ ոչ թե խաղացողների, որոնք նույնիսկ նկարում չեն պատկերված:

## Ֆուտբոլը եվրոպական գեղանկարչության մեջ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին
Գերմանացի նկարիչ Ֆելիքս Նուսբաումը ստեղծել է գուաշով «Դիմակով, ձեռնոցով և ֆուտբոլով նատյուրմորտը», որը ստեղծվել է մոտ 1940 թվականին: Վարդագույն կտորի վրա դասավորված են մի քանի առարկաներ՝ ֆուտբոլի գնդակ, թղթի գլան, որի վրա մասամբ գրված է «[TOMB]OLA» (վիճակախաղի տոմս) բառը, զարթուցիչ, աֆրիկյան մահվան դիմակ, սպիտակ ձեռնոց և մանուշակագույն ծաղիկ: Հետին պլանում լիալուսինն է մութ երկնքում, որը երևում է պատշգամբի ճաղաշարի վրայով: Հրեա Նուսբաումը թաքնվում էր օկուպացիոն իշխանությունների հետապնդումներից, երբ նկարում էր այս նկարը: Նրա աշխատանքը արվեստի պատմաբանների կողմից մեկնաբանվում է որպես ապագայի նկատմամբ նրա վախի արտահայտություն: Զարթուցիչը ներկայացնում է Նուսբաումի գիտակցությունը, որ իր ճակատագիրը կախված է ժամանակից, որը արագորեն սպառվում է: Վիճակախաղի տոմսը բախտի խորհրդանիշ է, որը հեշտությամբ կարող է փոխվել դեպի վատը:

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ընկած ժամանակահատված
Առաջին հետպատերազմյան տասնամյակում ֆուտբոլի նկատմամբ գեղարվեստական հետաքրքրության աճ է նկատվել, որը հետագայում աստիճանաբար նվազել է: 1953 թվականին Անգլիայի ֆուտբոլային միությունը կազմակերպել է Ազգային ցուցահանդես՝ նշելու իր 90-ամյակը: Ցուցահանդեսին մասնակցել են մի շարք հայտնի նկարիչներ, այդ թվում՝ Արվեստի թագավորական ակադեմիայի, Նոր անգլիական գեղարվեստական ակումբի () և Ջրաներկի թագավորական ընկերության () անդամներ։ Լրատվամիջոցները մատնանշել են սպորտի թեմայի և բարձր արվեստի միջև անհամապատասխանությունը: Մի քննադատ նույնիսկ նշել են, որ ցուցահանդեսը «զայրացրեց նրանց, ովքեր հասկանում են ֆուտբոլից և դժգոհեցին նրանք, ովքեր հասկանում են արվեստից»: Արվեստի պատմաբան Օ'Մահոնիի խոսքով՝ Ֆուտբոլայինմիության կողմից առաջացած դժգոհությունը վկայում է այն անդունդի մասին, որը գոյություն ուներ արվեստի և սպորտի միջև՝ որպես սոցիալական պրակտիկայի ձևեր, 1950-ականների Մեծ Բրիտանիայում: Նա պնդում է, որ Խորհրդային Միությունում սպորտը համարվում էր արվեստի համար հարմար թեմա: Նկարիչները պարբերաբար մասնակցում էին մարզական միջոցառումների և մարզական ծրագրերի:

Ավստրալիայում ծնված նկարիչ Ջեֆրի Սմարթը, որի աշխատանքները կապված էին Եվրոպայի հետ, պատկերել է ֆուտբոլ խաղացող երեխաների խիտ քաղաքային թաղամասում գտնվող մի փոքրիկ, դատարկ հողամասում (1947): Սմարթը հետաքրքրված էր արդյունաբերական հասարակություններում օտարացման խնդիրներով: Նրա նկարում մարդիկ աննշան են թվում խաղահրապարակի վրա բարձրացող մոնումենտալ, պատուհանազուրկ շենքերի համեմատ: Նկարիչը ենթադրում է, որ խաղահրապարակը շուտով կանհետանա՝ կուլ տալով դեմք չունեցող բնակելի և առևտրային շենքերը:

Պաբլո Պիկասոն որոշակի հետաքրքրություն է ցուցաբերել ֆուտբոլի նկատմամբ 1960-ականների սկզբին։ Նա իր աշխատանքներում երկու անգամ անդրադարձել է ֆուտբոլի թեմային, և «Ֆուտբոլիստ» քանդակի ֆուտբոլիստի ուրվագիծը («Ֆուտբոլ խաղացողը») դարձել է նրա այցեքարտը: 1961 թվականին նա ստեղծել է «Ֆուտբոլ» լիտոգրաֆիան:

Արևելյան Եվրոպայի նկարիչները նույնպես հետաքրքրություն են ցուցաբերել ֆուտբոլի նկատմամբ։ Լեհ արվեստի պատմաբան Պշեմիսլավ Ստրոշեկը «Ֆուտբոլ և հասարակություն» ամսագրում հրապարակել է ծավալուն հոդված, որտեղ վերլուծում էր ֆուտբոլի պատկերումը սոցիալիստական Լեհաստանի կերպարվեստում:

## Ֆուտբոլը սյուրռեալիստական նկարներում
աջից|մինի|200x200փքս|Ֆեռնանդո Դերվելդ։ Քառակուսիներ
Ֆուտբոլի խաղը պատկերված է ականավոր սյուրռեալիստ նկարիչների՝ Ռենե Մագրիտի և Սալվադոր Դալիի ուշ շրջանի նկարներում։ Մագրիտի 1962 թվականի «Ներկայացում» նկարը (81x100 սմ, յուղաներկ կտավի վրա, ներկայումս մասնավոր հավաքածուում) համեմատում է իրականությունը և դրա արտացոլումը արվեստում։ Ֆուտբոլային խաղ է անցկացվում դաշտում՝ անտառով և լեռներով։ Հանդիսատեսը կանգնած է պատշգամբի առջևի տեռասի վրա, որի քարե սյուները շրջանակ են կազմում երևակայական տեսարանի համար, որտեղ նույն ֆուտբոլիստները խաղում են նույն խաղը։ Կան փոքր տարբերություններ իրական խաղի և դրա արտացոլման միջև։ Արտացոլանքը կարելի է համարել համարժեք, բայց այն ճշգրիտ պատճեն չէ։ Ֆրանսիացի փիլիսոփա Միշել Ֆուկոն այս տեսարանի մասին գրել է.
Այս ժամանակաշրջանում ֆուտբոլային պատկերները բազմիցս հայտնվել են մեծագույն իսպանացի սյուրռեալիստի կտավներում և նկարներում։ Նա մանկուց հիացած է եղել ֆուտբոլով։ Նրա ֆուտբոլային գործընկերները պատանեկության տարիներին եղել են ապագա ականավոր ֆուտբոլիստներ Խոսեպ Սամիտիերը և Էմիլիո Սագի Լինյանը: 1980 թվականին Սալվադոր Դալին ստեղծել է «Ֆուտբոլիստ» աշխատանքը՝ կմախքային արարած, որը գնդակ է նետում, նրա կրծքավանդակում՝ սրտի փոխարեն, գնդակը բաբախում է կատալոնական «Բարսելոնա» ակումբի խորհրդանիշի ֆոնին: Այս աշխատանքը հիմնված է 1974 թվականին ստեղծված պաստառի վրա, որը նվիրված է «Բարսելոնա» ֆուտբոլային ակումբի 75-ամյակի տոնակատարությանը: «Գոլ» աշխատանքը Դալին ստեղծել է, որ Բարսելոնայի ֆուտբոլային ակումբ «Սանտ Անդրեուն» կարողանա օգտագործել դրա վաճառքից ստացված գումարը՝ 1970-ականներին իրեն հետապնդող ֆինանսական դժվարություններից դուրս գալու համար: Նկարչի մահից երեք տարի առաջ՝ 1986 թվականին, Ֆիգերասի քաղաքային մարզադաշտի բացման և «Ֆիգերաս» ֆուտբոլային ակումբի ու «Բարսելոնայի» միջև խաղի կապակցությամբ, Դալիի 1943 թվականի «Տիեզերական մարզիկներ» ( նկարը օգտագործվել է որպես այդ իրադարձությանը նվիրված պաստառի հիմք։)։

## Ֆուտբոլը Նիկոլա դը Ստալի ստեղծագործություններում
Ռուս էմիգրանտ նկարիչ Նիկոլա դը Ստալի (Նիկոլայ Վլադիմիրովիչ Ստալ ֆոն Հոլշտեյն) հայտնի նկարների շարքը նվիրված է 1952 թվականին տեղի ունեցած ֆուտբոլային խաղին: 1952 թվականի մարտի 26-ին Նիկոլա դը Ստալը և նրա երկրորդ կինը Ֆրանսուազա դը Ստալը  ներկա են գտնվել Ֆրանսիայի և Շվեդիայի միջև ֆուտբոլի ընկերական խաղին «Պարկ դը Պրենս» մարզադաշտում: Ժամանակակիցների խոսքով՝ խաղն ունեցել է յուրահատուկ աուրա, խաղացողների անհավատալի նվիրվածության օրինակ է եղել և մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել հանդիսատեսի շրջանում: Նկարչի դուստրը հիշում է, որ զույգը հագել է իրենց լավագույն հագուստը՝ ականատես լինելու մի տեսարանի, որը նրանք երբեք չէին տեսել: Խաղի տպավորության տակ նկարիչը այդ գիշեր չի կարողացել քնել: Նա անմիջապես ուրվագծել է մի քանի պատկերներ, որոնք արտացոլում են խաղացողների շարժումները, և աշխատանքի արդյունքում ստեղծվել է 2X3.50 մետր չափի կտավ: Հրատարակիչ և բանաստեղծ Պիեռ Լեկյուիրը, որը գտել էր նկարչին աշխատանքի վայրում, գրել է.

Նույն՝ 1952 թվականին, նկարիչը ստեղծել է ևս հինգ տարբեր, ավելի փոքր աշխատանքներ, որոնք ստացել են  «Պարկ դը Պրենս» (II-VI) ստանդարտ անվանումը։ «Սա վեհաշուք ֆուգա է,- գրում է ֆրանսիացի արվեստաբան Ժան-Կլոդ Մարկադեն այս նկարի մասին,- ֆուգա՝ տերմինի ստուգաբանական իմաստով, որտեղ թեման զիջում է իր տեղը տատանումների, որոնք երբեմն անհետանում են, երբեմն հայտնվում, երբեմն՝ կրկին հայտնվում։ Սա երկրաչափական ձևերի իսկական բալետ է...»։ Ինքը՝ դը Ստալը, իր կտավը բնութագրել է հետևյալ կերպ. «Երկնքի և երկրի միջև, խոտի վրա, կարմիր կամ կապույտ, մկանների մի տոննա անձնուրացորեն սավառնում է ողջ անփոփոխ ճշգրտությամբ և անհավանականությամբ... Ի՜նչ երջանկություն։ Ես արդեն գործի դրեցի ամբողջ ֆրանսիական թիմին, բոլոր շվեդներին, և դա աստիճանաբար տաքացրեց ինձ. «Եթե ես գտնեի ամբողջ Գոգե փողոցի չափ արվեստանոց, ես այն կլրացնեի երկու հարյուր փոքր նկարներով, որպեսզի դրանց գույները հնչեին այնպես, ինչպես պաստառները հնչում են մայրուղու երկայնքով՝ Փարիզից դուրս գալիս»: «Ֆուտբոլիստները» կտավների շարքը, որը սերտորեն կապված է «Պարկ դը Պրենս» շարքի հետ, նույնպես նկարված է խճանկարային խորանարդների ոճով։ Դրանք միավորվում են ոչ միայն իրենց թեմատիկայով, այլև տեխնիկայով. շարժման մեջ գտնվող նյութը հիպնոսացնում է նկարչի երևակայությունը, նա արտահայտում է ձևերը՝ խտացնելով գույները և գույներին տալիս է դինամիզմ՝ շպատուլով կամ դանակով խիտ վրձնահարվածներ կիրառելով։ Այս երկու շարքերը, ըստ արվեստի քննադատների, նշանավորում են դը Ստալի վերադարձը։ դեպի ֆիգուրատիվ գեղանկարչություն:

## Ֆուտբոլը 20-րդ դարի վերջի և 21-րդ դարի սկզբի եվրոպական արվեստում
Կարծիք կա, որ1970-ական և 1980-ական թվականներին, երբ մարզադաշտերում բռնության ալիքներ են բարձրացել, արվեստագետները մեծ մասամբ կորցրել են հետաքրքրությունը ֆուտբոլի նկատմամբ։ Հաջորդ տասնամյակում ֆուտբոլը դարձել է հեռուստատեսային մշակույթում ակնառու երևույթ, և դրանում ներդրվել են հսկայական միջոցներ։ Որոշ եվրոպական և լատինաամերիկյան երկրներում ֆուտբոլային մի ամբողջ արդյունաբերություն է սկսել արագ զարգանալ։ 1990-ականներին ֆուտբոլը կրկին գրավել է տարբեր մասնագիտությունների արվեստագետների՝ կոնցեպտուալ երգիծաբաններից մինչև քանդակագործների, որոնք ստեղծել են մեծ խաղացողների հուշարձաններ՝ Էյսեբիոյինը Լիսաբոնում, Սթենլի Մեթյուզինըն Հենլիում, Լև Յաշինինը Մոսկվայում և ուրիշներ։ Ֆուտբոլը լայնորեն արտացոլվել է զանգվածային մշակույթում։ Ֆուտբոլը ակնառու կերպով ներկայացված է գրաֆիտիներում և դաջվածքներում։
Պատկեր:EusebioSLB.jpg|Էյսեբիոյի հուշարձանը Էշտադիու դա Լուշ մարզադաշտի մոտ Լիսաբոնում
Պատկեր:Stanley Matthews statue1.jpg|Սթենլի Մեթյուզի արձանը Հանլեյում
Պատկեր:Opening the Russia House in Rio 03cr.jpg|Մոսկվայում Լև Յաշինի հուշարձանի կրկնօրինակը Ռիո դե Ժանեյրոյում
Պատկեր:Dennis Bergkamp statue.jpg|Բերգկամպի արձանը Լոնդոնի «Էմիրեյթս» մարզադաշտի դիմաց
Պատկեր:Bobby Moore statue, Wembley (17).jpg|Բոբբի Մուրի հուշարձանը Ուեմբլի մարզադաշտի դիմաց
Պատկեր:Everton's Holy Trinity 01.jpg|Էվերտոնյան եռյակը (Քոլին Հարվի, Հովարդ Քենդըլ, Ալան Բոլ), Լիվերպուլ


Բրիտանացի առաջատար դիմանկարիչ Պիթեր Էդվարդսը նկարել է մի քանի նշանավոր բրիտանացի ֆուտբոլիստների դիմանկարներ։ Ֆուտբոլիստ Բոբի Չարլթոնի դիմանկարը Էդվարդսին պատվիրել է Լոնդոնի Ազգային դիմանկարների պատկերասրահը 1990 թվականին ( *WC2 0171 306 0055* ): Դիմանկարում Չարլտոնը պատկերված է Չեշիրի իր տանը։ Էդվարդսը լուսանկարել է տան տարբեր սենյակներ և տան պատուհանից դեպի այգի բացվող տեսարանները և օգտագործել դրանք նկարում, իսկ դիմանկարը ստեղծել է իր ստուդիայում։ Աշխատանքը տևել է մոտ վեց ամիս (չնայած դիրքավորումը տևել է ոչ ավելի, քան չորս կամ հինգ ժամ)։ Նկարիչը նախկինում երբեք չի հետաքրքրվել ֆուտբոլով, բայց Չարլտոնի հետ զրույցի արդյունքում նկարիչը իր մոդելից խնդրել է «Օլդ Թրաֆորդ» մարզադաշտի տոմսեր։ Այս նկարը, որի գնումը հովանավորվել է British Gas-ը, դարձել է ֆուտբոլիստի առաջին նկարը Ազգային դիմանկարների պատկերասրահի պատմության մեջ։ Պատկերասրահում դրա պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1991 թվականի հուլիսի 30-ին՝ մեկ այլ հայտնի բրիտանացի ֆուտբոլիստի՝ Բոբբի Մուրի ներկայությամբ։ Բոբի Չարլտոնի մեկ այլ դիմանկար, որը նույնպես նկարել է Փիթեր Էդվարդսը 1991 թվականին, պատկանում է մասնավոր անձի և ցուցադրվում է Մանչեստրի Ազգային ֆուտբոլի թանգարանում (E1355, 98 x 72 սանտիմետր): Ուելսի Ազգային գրադարանը ձեռք է բերել «Մանչեսթեր Յունայթեդի» հարձակվող Ռայան Գիգզի դիմանկարը, որը նկարել է Փիթեր Էդվարդսը: Դիմանկարը ստեղծվել է 2007 թվականին և ֆուտբոլիստին պատկերում է որպես վառ անհատականություն՝ յուրահատուկ խարիզմայով:
Պատկեր:Vitoria - Graffiti & Murals 0420.JPG|Դիեգո Մարադոնայի պատկերով գրաֆիտի
Պատկեր:Totti-a.s.Roma-celebration.jpg|alt=Граффити с изображением Франческо Тотти|Ֆրանչեսկո Տոտտիին պատկերող գրաֆիտի
Պատկեր:FRANCK RIBERY - zona San Siro - Milano - Italy.JPG|alt=Граффити, на котором изображён Франк Рибери|Ֆրանկ Ռիբերիի պատկերով գրաֆիտի
Պատկեր:WHUt.jpg|alt=Татуировка болельщика «Вест Хэм Юнайтед»|«Վեսթ Հեմ Յունայթեդի» երկրպագուի դաջվածքը 


## Ֆուտբոլը հայկական արվեստում
մինի|294x294փքս|«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձան
Հայկական ֆուտբոլում լավագույն հաջողության է հասել Երևանի Արարատ ֆուտբոլային ակումբը 1970-ական թվականների սկզբին՝ դարձել է Խորհրդային Միության չեմպիոն և գավաթակիր։ 2016 թվականին «Արարատ-73»-ի հաղթանակի 40-ամյակի կապակցությամբ։ «Արարատ-73»-ի ֆուտբոլիստների և մարզիչների կիսանդրիներով հուշարձանը տեղադրվել է «Հրազդան» մարզադաշտի կից հրապարակում։ Արձանախմբի հեղինակները քանդակագործական խմբի ղեկավար Արմեն Սամվելյանն ու ճարտարապետ Տիգրան Բարսեղյանն են։

2013 թվականին «Արարատ-73»-ի 40-ամյակին հուշարձան է տեղադրվել նաև Արագածոտնի մարզի Ագարակ գյուղում։ Հուշարձանում առկա են Ֆուտբոլի գավաթը, իսկ վերևում ֆուտբոլի գնդակ է։ Հեղինակներն են քանդակագործ՝ Վարազդատ Համբարձումյանը և ճարտարապետ՝ Աշոտ Դավայանը։

2021 թվականի սեպտեմբերինն «Ուրարտու» ֆուտբոլային ակումբի մարզաբազայում հուշահամալիր է բացվել, որի կենտրոնում  տեղադրվել են հայ անվանի  ֆուտբոլիստներ  Հովհաննես Զանազանյանի և Արկադի Անդրեասյանի բրոնզե արձանները։

Ararat-73 team sculpture, Yerevan (7).jpg|«Արարատ-73»-ի արձանախումբը Երևանում
«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձան (Ագարակ) 1.jpg|«Արարատ-73»-ի 40-ամյակի հուշարձանը Ագարակում


## Թեմայի պատմագրություն
Բրիտանական գեղանկարչության մեջ ֆուտբոլի ներկայացման խնդիրը հիմք է հանդիսացել Ռեյ Ֆիսիկի «Ֆուտբոլի պատկերումը անգլիական արվեստում. ակունքներից մինչև մեր օրերը» գրքի համար, որը հրատարակվել է Պրեստոնում 2013 թվականին: Գիրքը հիմնված է հեղինակի դոկտորական ատենախոսության վրա, որը նա պաշտպանել էԿենտրոնական Լանկաշիրի համալասարանում   Ֆիսիկը թեմայի զարգացման մի քանի ժամանակաշրջան է առանձնացրել և հավաքել է բազմաթիվ աղբյուրներ (ներառյալ լրատվամիջոցների հոդվածներ, ցուցահանդեսների կատալոգներ, Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարանի և Մանչեսթերի արվեստի պատկերասրահի արխիվներ, Ազգային ֆուտբոլի թանգարանի Ֆուտբոլի ասոցիացիայի արխիվներ և ժամանակակից նկարիչների հետ հարցազրույցներ): Գրքի վերնագրին հակառակ, հեղինակը հետևում է ֆուտբոլի պատկերմանը արվեստում՝ սկսած Հին Հունաստանի նախորդներից մինչև մեր օրերը, չնայած նրա վերլուծության հիմնական ուշադրության կենտրոնում է ֆուտբոլը անգլիական արվեստում՝ ուշ վիկտորիական շրջանից մինչև 2010 թվականը: Հեղինակը անդրադառնում է նկարիչների խաղի մասին գիտելիքների և ըմբռնման հարցերին, խաղացողների գործողությունները դաշտում պատկերելու առանձնահատկություններին, խաղի հանդիսատեսին և նույնիսկ ֆուտբոլային մարզադաշտին պատկերելու առանձնահատկություններին: Հեղինակը եզրակացնում է, որ միայն տեսողական պատկերները չեն կարող փոխանցել ֆուտբոլի պատմությունը. սակայն դրանք կարող են անգնահատելի ռեսուրս լինել սոցիալական հարաբերությունների պատմաբանների համար:

Ֆրանսիացի հետազոտող Մելանի Ժանտիլը «Արվեստ և ոտք» (2014) փոքր, հանրաճանաչ գրքի հեղինակն է: Այնտեղ նշանակալի տեղ է զբաղեցնում ֆուտբոլի արտացոլման խնդիրը նկարչության մեջ:

Ռուսերենով կան մի քանի հոդվածներ, որոնք անդրադառնում են ֆուտբոլային թեմայի պատկերմանը Ալեքսանդր Դեյնեկայի քսանամյա աշխատանքի ընթացքում կամ ֆուտբոլային թեմայի մեկնաբանության զարգացմանը տարբեր նկարիչների կողմից որոշակի պատմական ժամանակահատվածում: Կան նաև եվրոպացի արվեստի պատմաբանների նմանատիպ հոդվածներ, օրինակ՝ Ջոն Սինգեր Սարջենտի «Գազից թունավորում» նկարում ֆուտբոլի թեման ուսումնասիրել են Իան Ադամսը և Ջոն Հաֆսոնը:

Որոշ ժամանակակից ֆուտբոլիստներ կարողացել են իրենց համար անուն ձեռք բերել որպես նկարիչներ՝ մարզական կարիերան ավարտելուց հետո: Անխել Ատիենզա Լանդետան իսպանացի նկարիչ և ֆուտբոլիստ է՝ «Ռեալ Սարագոսայի» և «Ռեալ Մադրիդի» պաշտպան, նվաճել է Լա Լիգայի երեք տիտղոս և նույնքան Եվրոպական գավաթ: Հետագայում նա սկսել է համագործակցել այլ նկարիչների հետ, ավարտել է ֆուտբոլը և սկսել ստեղծել խճանկարներ և վիտրաժներ: 1964 թվականին նա սկսել է աշխատել կերամիկական վահանակների վրա: Նրա առաջին նման աշխատանքը ցուցադրվեց Լոգրոնյոյի «Կարլտոն Ռիոխա» հյուրանոցում: 1976 թվականից նա սկսել է օգտագործել նոր նյութեր՝ երկաթ, բրոնզ և ալյումին: Ֆեռնանդո Դերվելդը հոլանդացի ֆուտբոլիստ է, պաշտպան: Նա խաղացել է մի քանի հոլանդական ակումբներում, ինչպես նաև անգլիական «Նորվիչ Սիթի» և «Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոն» ակումբներում, ինչպես նաև դանիական «Օդենսե» և «Էսբյերգ» ակումբներում։ Կարիերան ավարտելուց հետո Դերվելդը ճանաչում է ձեռք բերել որպես նկարիչ:

## Գրականություն
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:Գեղարվեստի ժանրեր
Կատեգորիա:Ֆուտբոլը Եվրոպայում
Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պատմություն