Եվգենի Վարգա

**եվգենի Վարգա** (, հունգարերեն՝ *Jenő Varga*, ), խորհրդային տնտեսագետ, կապիտալիզմի քաղաքատնտեսության և համաշխարհային տնտեսության վերաբերյալ ուշագրավ աշխատությունների հեղինակ։ ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի 
(1939), Ուկրաինական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ (22.02.1939). Լենինյան, ստալինյան, ԽՍՀՄ պետական մրցանակների դափնեկիր, Լենինի շքանշանի եռակի ասպետ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է Բուդապեշտում, հրեական բազմազավակ, աղքատ ընտանիքում։ Ծխամատյանում նրա անուն-ազգանունը գրանցվել է որպես *Ենյո Վայս* (հունգարերեն ուղղագրությամբ՝ *Weisz*): Հայրը գյուղական ուսուցիչ էր։ Տղան փիլիսոփայություն և տնտեսական աշխարհագրություն է ուսումնասիրել Բուդապեշտի *Eötvös Loránd* համալսարանում։ 1909 թվականին այդ նույն համալսարանում հաջողությամբ պաշտպանել է իր պատրաստած ատենախոսությունը և ստացել փիլիսոփայության դոկտորի գիտական աստիճան։ 1906 թվականից սոցիալիստական և ակադեմիական ամսագրերում հանդես է եկել հոդվածներով, որոնք հիմնականում նվիրված էին տնտեսագիտական հիմնախնդիրների։ Նախքան Առաջին համաշխարհային պատերազմն արդեն որոշակի համբավ էր ձեռք բերել՝ գլխավորապես ավստրո-հունգարական կայսրությունում սղաճի պատճառների մասին Օտտո Բաուերի հետ բանավիճելու շնորհիվ։ Այդ ժամանակաշրջանում Ենյո Վայսը մարքսիստ ցենտրիստ էր՝  Կարլ Կաուցկու և Ռուդոլֆ Հիլֆերդինգի հետևորդն ու գաղափարակիցը։

1919 թվականի Հունգարական Խորհրդային Հանրապետությունում, որը կարճ կյանք է ունեցել, նա պաշտոնավարել է որպես ֆինանսների նախարար։ Հունգարիայում խորհրդային իշխանության տապալումից հետո փախել է Վիեննա, այդտեղից էլ՝ 1920 թվականին գրող Արթուր Հոլիչերի հետ՝ Խորհրդային Միություն։ Այստեղ սկսել է աշխատել Կոմինտերնում, մասնագիտացել ագրարային և միջազգային տնտեսական հիմնախնդիրների ուսումնասիրության բնագավառներում։ 1922-1927 թվականներին աշխատել է Խորհրդային Միության դեսպանատանը Բեռլինում։ 1930-ական թվականներին եղել է Իոսիֆ Ստալինի խորհրդականը տնտեսական հարցերով և խուսափել է ստալինյան հալածանքներից։

1927-ից մինչև 1947 թվականը ներառյալ՝ ղեկավարել է համաշխարհային տնտեսության և քաղաքականության մոսկովյան գիտահետազոտական ինստիտուտը, 1939 թվականին ընտրվել ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խորհրդային կառավարությանը խորհուրդներ է տվել հետպատերազմյան ռեպարացիաների (փոխհատուցումների) առնչությամբ, որպես փորձագետ՝ 1945 թվականին մասնակցել է Պոտսդամի կոնֆերանսին։ Ընդունվել է Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության շարքերը, միաժամանակ մասնակցել Հունգարիայի կոմկուսի աշխատանքներին, տնտեսությանն առնչվող խորհուրդներ տվել Մատյաշ Ռակոշիին։

1946 թվականին հրատարակել է «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքում կապիտալիզմի տնտեսության կրած փոփոխությունները» («*Изменения в экономике капитализма в итоге второй мировой войны*.») աշխատությունը, որտեղ եզրահանգել է, որ կապիտալիստական համակարգը դրսևորել է ավելի մեծ կայունություն, քան նախապես կարծել են։ Դրա հետևանքով հալածանքներ են սկսվել նրա նկատմամբ. «Խորհրդային մեծ հանրագիտարան»-ում Վարգային ներկայացրել են որպես բուրժուական գաղափարախոսի, նրա ղեկավարած գիտահետազոտական ինստիտուտը փակել են... Նա հարկադրված է եղել 1949 թվականին հանդես գալու ինքնաքննադատությամբ։

Ստալինի մահից հետո Վարգան վերստին հայտնվել է գիտական ասպարեզում, բայց հեղինակությունն այլևս բեկված էր։ Այդուհանդերձ, 1954 և 1959 թվականներին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, 1954 թ. ստացել ԽՍՀՄ պետական, 1963 թ.՝ Լենինյան մրցանակ։ Հետմահու հրատարակվել է նրա երկերի եռահատոր ժողովածուն (ԽՍՀՄ-ում, Հունգարիայում, Արևելյան Գերմանիայում)։

## Պարգևներ, պատվավոր կոչումներ
* Լենինի շքանշաններ (21.11.1944; 1953; 05.11.1959)
* Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (10.06.1945)
* «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի համար» մեդալ (Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (1945)
* Լենինի անվան մրցանակի դափնեկիր  (1935) — «Новые явления в мировом экономическом кризисе» (М., 1934) գրքի համար
* Լենինյան մրցանակ (1963)
* Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ (1955)

## Աշխատություններ
* Проблемы экономической политики при пролетарской диктатуре. — М., 1922.
* Кризис мирового капиталистического хозяйства. — М., 1923.
* Закат империализма. — М., 1923.
* Мировая экономика и мировой кризис. - М., 1925.
* Экономика капитализма в период заката после стабилизации. — М., Л. 1928.
* Мировой экономический кризис. - М.: Госиздат РСФСР "Московский рабочий", 1930. - 173с.
* Исторические корни особенностей германского империализма. — М., 1946.
* Изменения в экономике капитализма в итоге второй мировой войны. — М., 1946.
* Основные вопросы экономики и политики империализма (после второй мировой войны). — 2 изд., М., 1957.
* Капитализм XX века. — М., 1961.
* Очерки по проблемам политэкономии капитализма. — М., 1964.
* Избранные произведения: Начало общего кризиса капитализма Экономические кризисы Капитализм после второй мировой войны (в 3-х томах). — М., 1974.

## Հիշատակ
* Մոսկվայի փողոցներից մեկը կոչվել է Եվգենի Վարգայի պատվին (*Улица Академика Варги*): Բացի այդ, Լենինի պողոտայի թիվ 11 տան պատին փակցվել է նրան նվիրված հուշատախտակ (անվանի գիտնականը կյանքի վերջին տասը տարիներին ապրել ու աշխատել է այդ տանը)։
* Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիան սահմանել է Եվգենի Վարգայի անվան մրցանակ, որը շնորհվում է համաշխարհային տնտեսության ուսումնասիրության բնագավառում լավագույն գիտական աշխատանքների հեղինակներին։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* Gerhard Duda, *Jeno Varga und die Geschichte des Instituts für Weltwirtschaft und Weltpolitik in Moskau 1921-1970.* Berlin, 1994.
* Charlene Gannage, "E. S. Varga and the Theory of State Monopoly Capitalism," *Review of Radical Political Economics,* vol. 12, no. 3 (Fall 1980), pp.&nbsp;36–49.
* Peter Knirsch, *Eugen Varga.* Berlin, 1961.
* Laszlo Tikos, *E. Vargas Tätigkeit als Wirtschaftsanalytiker und Publizist in der ungarischen Sozialdemokratie, in der Konimtern, in der Akademie der Wissenschaften der UdSSR.* Tübingen, 1965.
* André Mommen, *Eens komt de grote crisis van het kapitalisme. Leven en werk van Jeno Varga.* Brussels, 2002.
* André Mommen, *Stalin's Economist. The Economic Contributions of Jenö Varga.* London: Routledge, 2011.
* 
* Творческое наследие академика Е. С. Варги. — М., 1981.
* *Черкасов П. П.* ИМЭМО. Портрет на фоне эпохи. — М.: Весь мир, 2004. ISBN 5-7777-0279-1
* *Певзнер Я. А.* Жизнь и труды Е. С. Варги в свете современности. // Мировая экономика и международные отношения, 1989, № 10.

## Արտաքին հղումներ
*Eugen Varga on Marxist Internet Archive
*''Twentieth Century Capitalism'' by Varga, 1962.
*''Politico-Economic Problems of Capitalism'' by Varga, 1968.
* Биография
* Поспелов и Варга
* 
* Варга Евгений Самуилович на сайте Архивов РАН
* Евгений Варга на сайте Marxist Internet Archive (англ.)

Կատեգորիա:Բուդապեշտի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ
Կատեգորիա:Խորհրդային տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Կոմինտերնի գործիչներ
Կատեգորիա:Հունգարացի տնտեսագետներ
Կատեգորիա:Հունգարիայի քաղաքական գործիչներ
Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ
Կատեգորիա:Հունգարացի մանկավարժներ