Ֆրանկլին Չանգ-Դիաս

**Ֆրանկլին Ռամոն Չանգ-Դիաս** (), ամերիկացի մեխանիկ, ֆիզիկոս և ՆԱՍԱ-ի նախկին տիեզերագնաց։ *Ad Astra Rocket* ընկերության միակ հիմնադիրն ու գործադիր տնօրենն է, ինչպես նաև Cummins-ի տնօրենների խորհրդի անդամ։ Նա Ամերիկայի քաղաքացի է դարձել 1977 թվականին։

Յոթ մաքոքային թռիչքների վետերան է, որը 2021 թվականի տվյալներով ռեկորդային է տիեզերական թռիչքների մեծամասնությամբ (ռեկորդը պատկանում է Ջերի Լ. Ռոսին)։ Դարձել է երրորդ լատինամերիկացին, սակայն ՆԱՍԱ-ի առաջին ներգաղթյալ լատինաամերիկացի տիեզերագնացն է ընտրվել տիեզերք թռչելու համար։ Չանգ-Դիասը ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնացների փառքի սրահի անդամ է։

## Ընտանիք և կրթություն
Ֆրանկլին Ռամոն Չանգ-Դիասը ծնվել է Սան Խոսեում, Կոստա Ռիկա, 1950 թվականի ապրիլի 5-ին նավթագործ Ռամոն Անխել Չանգ Մորալեսի, ում հայրը փախել է Չինաստանից բռնցքամարտիկների ապստամբության ժամանակ, և Մարիա Եվգենիա Դիասի ընտանիքում։ Վեց երեխաներից մեկն է, նա ունի կրտսեր քույր՝ Սոնյա Ռոզան (ծնված 1952 թվականի դեկտեմբերին), իսկ մայրը, քույրերն ու եղբայրները դեռ ապրում են Կոստա Ռիկայում։ Նախկին կնոջ՝ Քենդիս Չանի հետ նրա երկու ավագ դուստրերից մեկը Սոնյա Ռոզան է, ով Մասաչուսեթսի նահանգի Սենատի անդամ է։ Ամուսնացել է Միացյալ Նահանգներում 1984 թվականի դեկտեմբերի 17-ին, դոկտոր Փեգի Մարգարեթ Դոնկաստերի հետ (ծնված Ստաֆորդում, Ալեքսանդրիա, Լուիզիանա), որի հետ նա ունի երկու դուստր, որոնք երկուսն էլ ծնվել են Տեխասի Հյուստոն քաղաքում։

1967 թվականի նոյեմբերին ավարտել է Սան Խոսեի «*Collegio de La Salle»*-ն «A» առաջադիմությամբ, այնուհետև տեղափոխվել Միացյալ Նահանգներ՝ 1969 թվականին Կոնեկտիկուտի Հարթֆորդի հանրային ավագ դպրոցում ավարտելու միջնակարգ դպրոցը։ 1973 թվականին հաճախել է Կոնեկտիկուտի համալսարան, որտեղ ստացել է բակալավրի կոչում մեքենաշինության ոլորտում և դարձել ուսանողների աջակցության դաշնային *TRIO* ծրագրի մասնակից։ Այնուհետև սովորել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT), որտեղ 1977 թվականին ստացել է պլազմայի կիրառական ֆիզիկայի թեկնածուի կոչում։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում (MIT) ուսանելու ընթացքում Չանգ-Դիասը աշխատել է միաձուլման տեխնոլոգիայի և պլազմային հրթիռների շարժման ոլորտներում։

## ՆԱՍԱ-ի կարիերա
Չանգ-Դիասը ՆԱՍԱ-ի կողմից ընտրվել է որպես տիեզերագնացի թեկնածու 1980 թվականին և առաջին անգամ թռել է տիեզերական մաքոքով 1986 թվականին STS-61-C առաքելությամբ։ Հետագա թռիչքները ներառում էին STS-34 (1989 թվական), STS-46 (1992 թվական), STS-60 (1994 թվական), STS-75 (1996 թվական), STS-91 (1998 թվական) և STS-111 (2002 թվական)։ STS-111-ի ընթացքում նա Ֆիլիպ Պերինի հետ կատարել է երեք արտաճանապարհային գործողություններ (EVA) Միջազգային տիեզերական կայանի (ISS) կառուցման շրջանակներում։ 1993-2005 թվականներին եղել է նաև Ջոնսոնի տիեզերական կենտրոնի առաջադեմ տիեզերական շարժման լաբորատորիայի տնօրեն։ Չանգ-Դիասը թոշակի է անցել NASA-ից 2005 թվականին։

## Կարիերան ՆԱՍԱ-ից հետո

ՆԱՍԱ-ից հեռանալուց հետո Չանգ-Դիասը հիմնել է «*Ad Astra Rocket*» ընկերությունը, որը սկսել է զարգացնել պլազմային հրթիռների շարժման առաջադեմ տեխնոլոգիաներ։ Տարիների հետազոտությունների և մշակումների արդյունքում ստեղծվել է Variable Specific Impulse Magnetoplasma Rocket (VASIMR) էլեկտրական շարժչի համակարգը՝ տիեզերքում օգտագործելու համար։ Իր ճկուն գործող ռեժիմի շնորհիվ հրթիռը կարող է հասնել արտանետման շատ բարձր արագությունների, և բավականաչափ հզոր էներգիայի մատակարարմամբ այն նույնիսկ տեսականորեն ի վիճակի է 39 օրվա ընթացքում անձնակազմով հրթիռ հասցնել Մարս։

Չանգ-Դիասը նաև ակտիվ է շրջակա միջավայրի պաշտպանության և կլիմայի փոփոխության մասին իրազեկվածության բարձրացման գործում, մասնավորապես, դերակատարում ունենալով «Օդիսական 2050» ֆիլմում, որտեղ նա խրախուսում է երիտասարդներին ակտիվ դեր խաղալ բնապահպանական խնդիրների լուծման գործում։

Բացի այդ, Չանգ-Դիասը Ռայսի համալսարանի ֆիզիկայի և աստղագիտության դոցենտ է։ 2009 թվականի դեկտեմբերի 8-ից աշխատում է *Cummins*-ի տնօրենների խորհրդում։

Նա նաև 2022 թվականի Մասաչուսեթսի նահանգապետի թեկնածու Սոնյա Չանգ-Դիասի հայրն է։

## Մրցանակներ և պարգևատրումներ
1986 թվականին Ֆրանկլին Չանգ-Դիասը դարձել է Ազատության մեդալի տասներկու դափնեկիրներից մեկը։ 2012 թվականի մայիսի 5-ին ընդունվել է ՆԱՍԱ-ի տիեզերագնացների փառքի սրահ՝ Քենեդու տիեզերական կենտրոնի այցելուների համալիրում տեղի ունեցած արարողության ժամանակ։ Բացի այդ, իր կարիերայի և գիտական ​​նվաճումների շնորհիվ մի քանի անգամ պարգևատրվել է Կոստա Ռիկայում և ստացել է պատվավոր քաղաքացու կոչում երկրի օրենսդիր մարմնի կողմից։ Նրա պատվին անվանվել է Կոստա Ռիկայի բարձր տեխնոլոգիաների ազգային կենտրոնը (CeNAT), ինչպես նաև այլ հաստատություններ։ 2014 թվականին Չանգ-Դիասը արժանացել է «Բազզ Օլդրին» քառամյա մրցանակին, որը հիմնադրվել է *Explorers Club*-ի կողմից։ Մրցանակը հանձնել է Բազ Օլդրինը, ում Չանգ-Դիասը անվանել է իր մանկության հերոսը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Centro Nacional de Alta Tecnología Dr. Franklin Chang Díaz (CeNAT)
* 

Կատեգորիա:Ամերիկացի աստղագնացներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ
Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ
Կատեգորիա:Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի շրջանավարտներ