Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմո

**Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմո** ( ), հունական ծագմամբ ավստրիական նյարդաբան։ Օդագնացության պիոներներից։ Որպես Ավստրիայի քաղաքացի ստացել է միջազգային օդաչուի արտոնագիր։

Ֆոն Էկոնոմոյի անունն իր հայտնագործությունների շնորհիվ դարձել է էպոնիմ։ Լեթարգիկ էնցեֆալիտը (համաճարակային լեթարգիկ էնցեֆալիտ), որը նա նկարագրել է Ժան Ռենե Քրուշեթից () անկախ, հետագայում ստացել է *ֆոն Էկոնոմո ուղեղաբորբ* անունը։ Քնի ֆիզիոլոգիայի և մեծ ուղեղի կեղևի ցիտոարխիտեկտոնիկայի առաջին հետազոտողներից է, իսկ մարդու բջջային արխիտեկտենիկական աղյուսակը կոչվում է *[[Էկոնոմո-Կոսկինասի քարտեզ]]*։ Նա հայտնաբերել է իլիկանման նեյրոնները, որը անվանում են *Էկոնոմոյի նեյրոններ*։ Նրա գիտական ձեռքբերումներն ընդգրկում են չորս մենագրություն եւ 140-ից ավելի հոդվածներ, որոնք նա գրել է գիտական գործունեության ավելի քան 33 տարիների ընթացքում։

## Կենսագրություն
### Երիտասարդություն
Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոն ծնվել է 1876 թվականի օգոստոսի 21-ին ռումիանական Բրեիլա քաղաքում, հարուստ ազնվականի ընտանիքում։ Նրա հայրը` Յոհաննես Էկոնոմոն (1834–1921) հույն արդյունաբերող էր, 1904 թվականից բարոնի կոչում ուներ, և մայրը` Հելեն Էկոնոմոն (1848-1923) Մորատիների ընտանիքից էր։

Կոնստանտինը Յոհանի և Հելենի հինգերրոդ երեխան է եղել։ Նրա եղբայրը և քույրը (իրենից առաջ ծնված Կոնստանտինը և Մարիան) մահացել են մանուկ հասկում, դրանից հետո ծնվել են երկու քույրերը` Սոֆիան և Մարիան և եղբայրները` Դիմիտին, Յոհանեսը և Լեոն։ Պատերազմից անմիջապես առաջ ընտանիքը տեղափոխվել է Ավստրո-Հունգարիա և ստացել է ավստրիական քաղաքացիություն։ Նա մեկ տարեկան էր, երբ ընտանիքը բնակություն հաստատեց Տրեստ քաղաքում, որտեղ էլ անցել է նրա մանկությունը։ Նրա ընտանիքը Ավստրիայի հունական հարգված ընտանիքներից էր։

Նա մանուկ հասակից հրաշալի սպորտսմեն էր, խոսում էր հունարեն, ֆրանսերեն, իտալերեն և գերմաներեն։

### Կրթություն
thumb|Վիեննայի համալսարան
14 տարեկանում ոգեշնչվելով Չեզարե Լոմբրոզոյի «Հանճար և խելագարություն» (*Genio e follia* 1864) գրքով, երազում էր բժիշկ դառնալ։ Սակայն դպրոցն ավարտելուց հետո հոր հորդորով 1893 թվականին ընդունվում է Վիեննայի պոլիտեխնիկական համալսարան և սկսում է ինժեներություն սովորել։ Այնտեղ նա միաժամանակ ուսումնասիրում է օդագնացության ինժեներություն։ Սակայն երկու տարի անց հորից թույլտվություն ստանալով` կրթությունը շարունակում է Վիեննայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, որն ավարտում է 1901 թվականին։ 1898-1899 թվակականին արձակուրդների ընթացքում Կոնստանտինն իր եղբոր` Դիմիտրիուսի հետ վեց ամսով ճանապարհորդել է Միացյալ Նահանգներ, Կանադա, Ճապոնիա, Չինաստան եւ Հնդկաստան։

Դեռևս ուսանող ժամանակ նա աշխատել է Հյուսվածքաբանության ինստիտուտում Վիկտոր ֆոն Էբների մոտ և 1900-1903 թվականներին Ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտում եղել է ֆիզիոլոգ Զիգմունդ Էքսների ասիստենտը։ 1901 թվականի հունվարի 31-ին Վիեննայում ստացել է դոկտորի կոչում։ Մեկ տարի մասնագիտացել է Հերման Նոթնագենի ղեկավարած Վիեննայի ներքին օրգանների կլինիկայում, որից հետո սկսել է իր գիտական ուղևորությունը Եվրոպայով։

#### Կրթական ուղևորություն
1903 թվականին նա եղել է Փարիզում` հոգեբուժություն ուսումնասիրելով Վալանտին Մագնանի և Ալիքս Ջոֆրոյ մոտ և նյարդաբանություն` Մարի Պիեռի և Ֆուլգենս Ռայմոնդի ղեկավարությամբ։ Նանսիում Հիպոլիտ Բերնհեյմի մոտ կարճատև զբաղվել է հիպնոսով։ Որից հետո Ստրասբուրգում երեք ամիս անատոմիա և ֆիզիոլոգիա է ուսումնասիրել Ալբրեխտ Բետեի և Էռնստ Յուլիուս Ռիխարդ Էվալդի մոտ։ Մյունխենում կես տարի նյադահյուսվածքաբանություն է ուսումնասիրել Ալոիս Այցհայմերի մոտ։ Բեռլինում նյադաբանություն և հոգեբուժություն է ուսումնասիրել Հերման Օպենհեյմի և Թեոդոր Զիհենի մոտ։ Տրիեստում համեմատական նյարդաանատոմիա է ուսանել Կարլ Իսիդոր Կորիի մոտ։ Սովորել է Մյունխենում Էմիլ Կրեպելինի մոտ։

#### Վերադարձ Վիեննա
1906 թվականին նա վերադարձել է Վիեննա, որտեղ անցել են նրա հետագա 25 տարիները։ Վիեննայում նա աշխատել է հոգեբուժության ամբիոնի հոգեբույժ` հետագայում Նոբելյան մրցանակակիր Յուլիուս Վագներ Յաուրեգի մոտ։ Ֆոն Էկոնոմոյի բնակարանը գտնվել է *Ռաթհաուսշտրասսե 13, Վիեննա I (Rathausstrasse 13, Wien I)* հասցեում։ Այս փողոցում է *(Rathausstrasse 7)* իր պրակտիկան սկսել Զիգմունդ Ֆրոյդը։

1920 թվականից մինչև կյանքի ավարտը եղել է Վիեննայի համալսարանի Բժշկական ֆակուլտետի Նյարդաբանության և հոգեբուժության ամբիոնի պրոֆեսոր։ 1928 թվականից Վիեննական հոգեբույժների միության նախագահն է եղել։ 1931 թվականին, մահվանից առաջ գլխուղեղի ուսումնասիրության բաժին է բացել։

## Օդաչուի կարիերա
Ավստրիայի առաջին օդաչուներից մեկն է եղել։ Օդագնացության նկատմամբ նրա հետաքրքրություն սկսել է 1907 թվականից։ Փարիզում նա օդապարիկով թռչել է սովորել և օդաչուի արտոնագիր է ստացել (թիվ 10)։

Ֆրանսիայի Մարնի Մորմելոն լե Պետիտ համայնքում 1908 թվականին նա գնել է «Վոիզին» ապրանքանիշի անձնական ինքնաթիռ ( - աշխարհում Քաղաքացիական օդային նավատորմի առաջին արտադրող ընկերություններից մեկը) և 1912 թվականին օդաչուի միջազգային արտոնագիր է ստացել, որպես Ավստրիայի առաջին քաղաքացի։ 1910 թվականից 16 տարի շարունակ եղել է 1901 թվականին հիմնված Ավստրիական օդային ակումբի նախագահ ()։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում օդաչու է եղել, որից հետո ռազմական բժիշկ։

1911 թվականին Էտրիխ Թաուբեի () ինքնաթիռով թռիչք է կատարել, որով հիացել է կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ը, իսկ 1913 թվականին ֆոն Էկոնոմոն հանդիպել է առաջին Դիրիժաբլների ստեղծողներից մեկի` Ֆերդինանդ ֆոն Ցեպելինի հետ։ 1912 թվականի խոշորամասշտաբ զորավարժությունների ժամանակ փորձարկել է իր ինքնաթիռը և ստացել է «KK» օդաչուի նշան («Kaiserlich und Königlich» երկիշխանության հապավում, այսինքն «կայսերական և թագավորական»` Ավստրիայի (կայսր) և Հունգարիայի (թագավոր))։ Նա պատերազմի ժամանակ ծառայել է Տիրոլյան առաջին ճակատի (Իզոնցոյի ճակատամարտ) Լավիսում տեղակայված ՌՕՈւ-երի ավիաջոկատում և բազմաթիվ մրցանակներ է ստացել։ Ընկերոջ` Ալեքսանդր Կասինոնեի հետ հանդես է եկել Ասպերնում նոր օդանավակայանի ստեղծման օգտին (հիմնադրվել է 1913 թվականին, քանի որ Նոյշտադտի օդանավակայանը բավական հեռու էր Վիեննայից, Զիմմերինգ Հեյդենի 1909 թվականին ընտրած տեղը պարզվեց չի բավարարում)։

1931 թվականին «Österreichischer» օդագնացության ակումբի 30 ամյակի կապակցությամբ ելույթ է ունեցել, որտեղ իր խոսքում իր վստահությունն է հայտնել, որ քսաներորդ դարում մարդկությունը կհաղթահարի ծանրության ուժը և մեծ բարձրությունների կհասնի։

## Գիտական գործունեություն
[մինի|Էկոնոմո-Կոսկինասի քարտեզ` մարդու [Բջիջ|բջջային արխիտեկտենիկական աղյուսակ]]
thumb|Սխեմատիկ պատկերացում նորմալ նեյրոն (ձախից) և Էկոնոմոյի նեյրոն (աջից) կամ իլիկանման բջիջ (Spindle-cell)
Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոն 1913 թվականից եղել է Վիեննայի համալսարանի Հոգեբուժության և նյարդաբանության ամբիոնի էքստրաօրդինար դոցենտ, իսկ 1921 թվականից` օրդինար պրոֆեսոր (կադրային պրոֆեսոր)։

Հրապարակել է մոտ 150 հոդվածներ և գրքեր։ Հայտնաբերել է գլխուղեղի կլման և շնչառության համար պատասխանատու կենտրոնը։ Զբաղվել է քնի խանգարման խնդիրներով, մշակել է քնի տեսությունը։ Նկարագրել է համաճարակային Լեթարգիկ էնցեֆալիտը կամ քնաբորբը, որը հետագայում նրա անունով կոչվել է *Էկոնոմո էնցեֆալիտ*։ 1925 թվականին Գեորգ Ն. Կոսկինասի հետ համատեղ մշակել է ուղեղի կիսագնդերի կեղևի բջջային արխիտեկտենիկական կամ ցիտոարխիտեկտոնիկական աղյուսակը (Էկոնոմո Կոսկինասի քարտեզ)։ Ըստ այդ սխեմայի յուրաքանչյուր կիսագնդի մակերևույթը բաժանվում է 7 մասի և 109 դաշտի։

### Վագներ Յաուրեգի կլինիկա
1916 թվականին նա ուղարկվել է Վիեննա, որտեղ Յուլիուս Վագներ Յաուրեգի կլինիկայում ուղեղի վնասվածքների բուժմամբ է զբաղվել, նաև ուսումնասիրել է Վիլսոնի հիվանդության դեպքերը, հեմիբալիզմի, ցրված սկլերոզի, բողոքամոլության պարանոյայի (paranoia querulans,  - բողոքել) եւ դիսպոմանիայի դեպքերը։ Ապա հանդես է եկել Եվրոպայում սկսվող համաճարակի` նախկինում անհայտ հիվանդությունների դեպքերի կարևոր դիտարկումներով։ 1917 թվականի ապրիլին նա Վիեննայի հոգեբուժական ասոցիացիայի անդամների առաջ հանդես է եկել զեկուցումով, որով նկարագրել է քնկոտ էնցեֆալիտը, եւ 1917 թվականի մայիսի 10-ին նրա աշխատանքը տպագրվել է «Wiener Klinische Wochenschrift» ամսագրում։ 1929 թվականին տպագրվել է այս հիվանդությանը նվիրված նրա դասական մենագրությունը, որից հետո *Ֆոն Էկոնոմո էնցեֆալիտ* էպոնիմը (eponym) շարունակում է օգտագործվել առ այսօր։

1928 թվականին նա Վագներ Յաուրեգին կլինիկայի տնօրենի պաշտոնում փոխարինելու առաջարկ է ստացել, սակայն մերժել է, պատճառաբանելով, որ չի ցանկանում, որ իր աշխատանքը բյուրոկրատական աշխատանքից ստորադասվի։

## Ընտանիք
1919 թվականի հունիսի 10-ին Վիեննայի Սուրբ Ստեփանոսի մայր տաճարում ամուսնացել է ավստրիացի գեներալ արքայազն Ալոիս ֆոն Շյոնբուրգ Հարթենշտայնի աղջկա` Ալիսա Շյոնբուրգ Հարթենշտայնի (Լիլի) հետ (1892-1986)։ Նրանք երեխաներ չեն ունեցել։

## Կյանքի վերջին տարիներ
1928 թվականին նա առաջինն էր, որ արժանացել է Աթենքի ակադեմիայի միցանակի։ 1929 թվականին մեկնել է ԱՄՆ և աջակցել է Հարվի Ուիլյամ Կուշինգի Բոստոնում կատարած նյարդավիրաբուժական աշխատանքներին։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 3-ին Կոլումբիայի համալսարանի Բժիշկների և վիրաբույժների միությանը ներկայացրել է իր գիտահետազոտական աշխատանքները քնի նյարդաանատոմիական կենտրոնի վերաբերյալ։

1931 թվականին նա դարձել է վերաբացված Ուղեղի հետազոտական ինստիտուտի տնօրեն, որը հոգեբուժական կլինիկայի հետ էր միացվել։

Ֆոն Էկոնոմոյի մոտ կրծքահեղձուկի առաջին դեպքը եղել է դեռևս 1924 թվականին, մինչև *Չափահաս մարդու [[Մեծ ուղեղի կեղև|ուղեղի կեղևի]] ցիտոարխիտեկտոնիկայի* (*Die Cytoarchitektonik der Hirnrinde des erwachsenes Menschen)* լույս տեսնելը։ 1931 թվականի օգոստոսին Զալցբուրգի փառատոնի ժամանակ Լյուդվիգ վան Բեթհովեն Ֆիդելիո օպերան դիտելուց հետո նա մեկնում է Բռնո 1-ին Նյարդաբանության միջազգային գիտաժողովին մասնակցելու, որը պետք է տեղի ունենար սեպտեմբերի 31-ից օգոստոսի 4-ը և որի կազմակերպման գործում մեծ դերակատարում ուներ Էկոնոմոն։ Վիեննա վերադառնալուց հետո սեպտեմբերի 8-ին նա սրտամկանի ինֆարկտ ստացավ, որին հաջորդեցուղեղի կաթվածը։ Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմը մահացավ 1931 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Վիեննայի իր բնակարանում։

## Հիշատակ
1932 թվականին ի պատիվ Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմի կոչվել է Վիեննայի Ֆավորիտեն վարչական շրջանի նրբանքներից մեկը։ 1966 թվականին Վիեննայի համալսարանի նախասրահում *(Arkadenhof)* կանգնեցվել է Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոյի կիսանդրին։ 1976 թվականին նրա ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ Ավստրիայում թողարկվել է հուշ-նամականիշ։

Վիեննայում նրա տան պատի վրա հուշաքար է տեղադրված, որի վրա գրված է.

2008 թվականի մարտի 11-12-ին Տրիեստում տեղի է ունեցել հատուկ սիմպոզիում *Պրիմատների ուղեղի կեղևի ցիտոարխիտեկտոնիկայի* վերաբերյալ, որտեղ հատուկ հրավիրվածներից էին Ելենա և Գաբրիելա Էկոնոմոնները։

## Աշխատություններ
* Die Cytoarchitektonik der Hirnrinde des erwachsenen Menschen, W.— B., 1925 (совм. с G. N. Koskinas).
* Zellaufbau der Grosshirnrinde des Menschen, B., 1927.
* Die Encephalitis lethargica, B.—W., 1929.

## Գրականություն
* *Marburg O.* Konstantin Economo Freiherr von San Serff, Dtsch. Z. Nervenheilk., Bd 123, S. 219, 1931.
* *Stransky Е.* Constantin von Economo, в кн.։ Grosse Nervenärzte, Bd 2, Stuttg., 1959.
* *Kutlik I.* Ste vyrocle narodenia Constantina Eoconoma, Bratlsl. lek. Listy, sv. 66, s. 110, 1976.

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* * Alexander Pilcz* Professor Dr. Constantin von Economo, Wiener Med Wochenschr. 81 (1931) 1450. Կոնստանտին ֆոն Էկոնոմոյի մասին ցավակցան  
* Phosphorylated tau in cerebrospinal fluid as a marker for Creutzfeldt–Jakob disease. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2002;73։79–82

Կատեգորիա:19-րդ դարի ավստրիացիներ
Կատեգորիա:20-րդ դարի ավստրիացիներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի բժիշկներ
Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի դասախոսներ
Կատեգորիա:Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի հոգեբույժներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի ակադեմիկոսներ
Կատեգորիա:Ավստրիացի գիտնականներ
Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա