Յան Էռնստ Մատցելիգեր

**Յան Էռնստ Մատցելիգեր** (, ), սուրինամցի-ամերիկացի գյուտարար, որը կոշիկի ավտոմատացված  արտադրության մեջ զգալի փոփոխություններ է մտցրել: Կոշիկի արտադրության նրա ստեղծած սարքերը արտադրելու համար հիմնադրվել է «Consolidated Lasting Machine Company» ընկերությունը։

## Կենսագրություն
Մատցելիգերը ծնվել է 1852 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Սուրինամի Պարամարիբո քաղաքում (այն ժամանակ հոլանդական գաղութ Հոլանդական Գվիանայում): Նրա հայրը՝ Էռնստ Կարել Մարցիլգեր կրտսերը, գերմանական ծագմամբ երրորդ սերնդի հոլանդացի էր, որը բնակվում էր Հոլանդական Գվիանայի մայրաքաղաք Պարամարիբոյում: Նա տիրապետում և ղեկավարում էր «Քաղաքային նավաշինարան» ընկերությունը, որը երեք սերունդ շարունակ ընտանեկան բիզնես էր: Նրա մայրը, աֆրիկյան ծագումով, տնային ստրուկ էր հորը կարճ ժամանակով պատկանող պլանտացիայից:

Տասը տարեկանից Մացելիգերը աշակերտել է Պարամարիբոյի գաղութային նավաշինարանում, որտեղ նա ցուցաբերել է մեքենաների և մեխանիկայի նկատմամբ բնատուր հակումներ: Մացելիգերը տասնինը տարեկանում լքել է Հոլանդական Գվիանան և մի քանի տարի աշխատել է որպես մեխանիկ Հոլանդական Արևելյան Հնդկաստանի առևտրային նավի վրա, նախքան Փենսիլվանիա նահանգի Ֆիլադելֆիա քաղաքում հաստատվելը, որտեղ նա առաջին անգամ սովորել է կոշիկի արհեստը: 1877 թվականին նա արդեն բավարար անգլերեն է խոսել (նրա մայրենի լեզուն հոլանդերենն էր) և տեղափոխվել է Մասաչուսեթս՝ կոշիկի արդյունաբերության հանդեպ իր հետաքրքրությունները զարգացնելու համար: Վերջիվերջո նա աշխատանքի է անցել Harney Brothers կոշիկի գործարանում:

## Դիմացկուն կոշիկի մեքենայի գյուտ
մինի|299x299փքս|Կոշիկի ներբանը կպցնող մեքենայի սխեման
Կոշիկի «երկարակեցության» գործընթացը ներառում էր կոշիկի վերին մասը ներբանին ամրացնելը: Ավանդաբար այս աշխատանքը կատարում էին հմուտ արհեստավորները, որոնք հայտնի էին որպես «ձեռքով կպցնողներ»: Այս գործընթացը դանդաղ էր, պահանջում էր զգալի հմտություն և ժամանակ, և սահմանափակում էր արտադրվող կոշիկների քանակը:

Մատցելիգերը 1883 թվականին ստացել է կոշիկի ներբանը կպցնող մեքենայի իր գյուտի արտոնագիրը։ Հմուտ ձեռքի կոշիկագործը կարող էր տասը ժամվա ընթացքում արտադրել հիսուն զույգ կոշիկ, մինչդեռ Մատցելիգերի մեքենան կարող էր օրական արտադրել 150-ից 700 զույգ կոշիկ, կիսով չափ կրճատելով կոշիկի գները ամբողջ երկրում։

Մատզելիգերի կոշիկի երկարակյաց մեքենայի ներդրումը մեծ ազդեցություն է ունեցել կոշիկի արդյունաբերության վրա: Այն կտրուկ նվազեցրել է կոշիկների արտադրության արժեքը՝ դրանք դարձնելով ավելի մատչելի և հասանելի լայն հանրության համար: Այս գյուտը նաև նպաստել է կոշիկի արտադրության ստանդարտացմանը՝ հանգեցնելով ժամանակակից զանգվածային արտադրության տեխնիկայի ստեղծմանը:

## Մահ և հիշատակ
Չնայած իր գյուտի նշանակությանը, Մատցելիգերը չի տեսել դրա լիարժեք ազդեցությունը։ Նա մահացել է երիտասարդ տարիքում՝ 36 տարեկանում, 1889 թվականի օգոստոսի 24-ին՝ տուբերկուլյոզից։ Այնուամենայնիվ, նրա գյուտը թողել է երկարատև ժառանգություն, և նրան հիշում են որպես աֆրոամերիկացի առաջամարտիկ գյուտարար, որը հաղթահարել է զգալի դժվարություններ՝ զգալի ներդրում ունենալով արդյունաբերական աշխարհում։

Իր նվաճումների համար Մատցելիգերը 1991 թվականին հետմահու հիշատակվել է ԱՄՆ փոստային նամականիշի վրա՝ «Սևամորթների ժառանգություն» շարքի շրջանակներում: Նրա աշխատանքը շարունակում է գովաբանվել կոշիկի արդյունաբերության վրա ունեցած իր փոխակերպող ազդեցության և արդյունաբերական նորարարությունների ավելի լայն պատմության մեջ ունեցած դերի համար:

Ըստ Քրիստոսի Առաջին Եկեղեցու (որտեղ նա անդամ էր) եկեղեցական տեղեկագրի՝ 1967 թվականին նրա պատվին կազմակերպված հիշատակի միջոցառման շրջանակներում նշվել է․Մատցելիգերի գյուտը, թերևս, Նոր Անգլիայի համար ամենակարևոր գյուտն էր և կոշիկի արդյունաբերության մեջ ամենամեծ առաջընթաց քայլը։Մատզելիգերը 2006 թվականին ընդգրկվել է Ազգային գյուտարարների փառքի սրահում։

## Ծանոթագրություններ