Կառլո Ջեզուալդո

**Կառլո Ջեզուալդո դա Վենոզա** (, ինչպես նաև *Ջեզուալդո դի Վենոզա*; ), իտալացի կոմպոզիտոր։ Երաժշտության պատմության մեջ նա մտել է որպես յուրօրինակ քրոմատիկ ոճի մադրիգալների հեղինակ։

## Կենսագրություն
Ծնվել է արքայազն Վենոզա Ֆաբրիցիո Երկրորդ Ջեզուալդոյի ընտանիքում (1537-1593)։ Մայրը՝ Ջերոնիմա Բորրոմեոն (1542-1587), Հռոմի Պապ Պիոս IV- ի զարմուհին էր, նրա եղբայրը՝ կարդինալ Կառլո Բորոմեոն (1538-1584, սրբադասվել էր 1610 թվականին)։ Կոմպոզիտորի մեկ այլ քեռին կարդինալ էր` Ալֆոնսո Ջեզուալդոն (1540-1603, 1596 թվականից` Նեապոլի արքեպիսկոպոս)։ Կառլոն ընտանիքի կրտսեր երեխան էր։ Նրանից մեծ էին Լուիջին (1563-1584, Լորդ դի Պաթերն, Իզաբելլան (1564-1612) և Վիտորիան (1565-1577)։

Նա չի ստացել համակարգված երաժշտական կրթություն (նվագել է լուտե, տավիղ, կիթառ)։ Կոմպոզիցիայի դասեր է առել Պոմպոնիո Նենայից (ծառայել է Նեապոլի դատարանում)։ Որսորդության ժամանակ իր եղբոր մահից հետո Լուիջին դարձել է իր հոր կոչումների ժառանգորդը։

1586 թվականին նա ամուսնացել է իր զարմիկ Մարիա դ'Ավալոսի հետ, ով իրենից մի քանի տարի մեծ էր և արդեն երկու անգամ այրիացել էր։ Որդու՝ Էմանուելեի ծնվելուց անմիջապես հետո, նա սիրավեպի մեջ է մտնում Անդրիայի դուքս Ֆաբրիցիո Կարաֆայի հետ։ Ընդհանրապես հավատում են, որ Կառլոն նրանց համար ծուղակ է սարքել և իր ժողովրդի օգնությամբ սիրահարների հետ գործ է ունեցել 1590 թվականի հոկտեմբերի 16-ի լույս 17-ի գիշերը։ Նեապոլի կրկնակի սպանությունը մեծ սկանդալ առաջացրեց, բայց քանի որ նման վրեժխնդրությունը համահունչ էր ժամանակի սոցիալական նորմերին, Կառլոյին մեղադրանք չի առաջադրվել սպանության մեջ։ Վերջին տարիներին իտալացի պատմաբանները քննարկում էին այս սպանության այլ վարկածներ։

Հոր մահից հետո 1591 թվականին նա դարձել է դի Վենոզայի 3-րդ իշխանը, դի Կոնցայի 7-րդ կոմսը, դի Ջեզուալդոյի 12-րդ գահակալը, դի Միրաբելան և այլք, ինչպես նաև Իսպանիայի գրանդը։ 1594-1596 թվականներին նա ապրել է Ֆերարայում, որն այդ ժամանակ երաժշտական մշակույթի կենտրոն էր (այնտեղ աշխատել են Ա. Վիլարթ, Ժոսկեն Դեպրե, Ն. Վիչենտինո, Ս. Ռորե)։ Ծանոթ էր Տորկվատո Տասսոյին։ Վաղ մադրիգալներում նա իր բանաստեղծություններից 10-ը վեր է ածել երաժշտության։ Ջեսուալդոյի ոճի ձևավորման վրա ազդել է Ֆերարայի պալատի կոմպոզիտորը` Լուցասկին (նվիրված Ջեսուալդոյին իր մադրիգալների 4-րդ գիրքը, 1594)։ Ֆերարայում Լուցասկին Ջեզուալդոյին ցույց է տվել երաժշտական գործիք՝ Վիչենտինոյի նախագծած կամար-քարանձավ, որը հարմարեցված էր քրոմատիկ և էնհարմոնիկ ընդմիջումներով` ծնունդների երգելուն նվագակցելու համար (գործիքը չի պահպանվել)։ 1594 թվականին ամուսնացել է (երկրորդ անգամ) Լեոնորա դ'Էստեի (1561-1637) արվեստի գլխավոր հովանավոր,Ֆերարայի դուքս Ալֆոնսո II դ'Էստեի զարմիկի հետ։

1596 թվականից նա ապրել էր Ջեզուալդոյի ընտանեկան դղյակում, որտեղ ստեղծել է տնային մատուռ՝ սեփական երաժշտությունը կատարելու համար։ Իր կյանքի վերջին տարիները նա մենակ է անցկացրել, ըստ որոշ ականատեսների, 1600 թվականին կրտսեր որդու մահվան պատճառով սրված հոգեկան խանգարման պատճառով։

### Սերունդներ
Ամուսնություններից յուրաքանչյուրից Կառլոն ուներ մեկ որդի.
* դոն Էմանուելեն (1588-1613), որը կրում էր կոմս դի Կոնցայի տիտղոսը և
* դոն Ալֆոնսինո (1595 - 1600 հոկտեմբեր)։

Ավագ որդին չի հասցրելհաջորդել իր հորը։ Նա մահացել է որսորդության ժամանակ 1613 թվականի օգոստոսի 20-ին։ Ամուսնացած կոմսուհի Մարթա Պոլիքսենա ֆոն Ֆյուրստենբերգի (1588-1649) հետ, նա ուներ երեք երեխա.
:* դոն Կառլո (Փետրվար-Հոկտեմբեր 1610),
:* դոննա Իզաբելլա (1611-1629),
:* դոննա Էլեոնոր Էմանուել Կատերինա (1613-1667), որը 1625 թվականին արժանացել է Սուրբ Կլարայի շքանշանին։

Այսպիսով, նրա թոռներից ավագը դարձավ կոմպոզիտորի ժառանգորդը։ 1627 թվականին նա ամուսնացել է Նիկոլո Լյուդովիսի հետ (մոտ 1610 - 1664 թվական), Գրեգորի 15-ի զարմիկը։ Նրանց միակ դուստրը՝ Լավինիան, ապրել է մոտ 7 տարի։

Սրանցից բացի, արքայազն Վենոզան ուներ ևս մի երեխա՝ Անտոնիոյից ապօրինի որդին, ով դարձել էր  Մալթայի ասպետ։

## Գործունեություն
Հրապարակել է 5 ձայնանոց մադրիգալների 6 ժողովածու («գրքեր»)։ Հետմահու լույս տեսած նրա 6 ձայնանոց մադրիգալների մեկ գիրքը այժմ կորած է։ Հինգ մասից բաղկացած մադրիգալների 1-ին և 2-րդ գրքերը լույս են տեսել 1594 թվականին (Ջուզեպպե Պիլոնիա կեղծանունով), 3-րդը՝ 1595 թվականին, 4-րդը՝ 1596 թվականին (բոլորը՝ Ֆերարայում), 5-րդ և 6-րդ՝ 1611 թվականին (երաժշտության ձայնագրություն, առանց ժամացույցի հատկանիշների, Ջեզուալդո)։

Մադրիգալների վերջին երկու (հինգերորդ և վեցերորդ) գրքերը հատուկ տեղ են զբաղեցրել ակադեմիական երաժշտության պատմության մեջ։ Մադրիգալ բանաստեղծությունները գրվել են առաջին դեմքով (հեղինակային կազմը նշված չէ բնօրինակ հրատարակություններում), հնարավոր է, որ կոմպոզիտորն այստեղ նույնպես բանաստեղծի դեր է խաղացել։ Ավելի ուշ մադրիգալների թեման, ըստ ամենայնի, պայմանավորվել է Ջեզուալդոյի անձնական դրամայով, որը խանդից դրդված վերջ է տվել իր կնոջ՝ Մարիա դ'Ավալոսի  (1590 թվական) և նրա սիրեցյալի կյանքին։ Մեծ նշանակություն ունեն, այսպես կոչված, «մադրիգալիզմները» (ձայնային գրություններ) և երաժշտական հռետորաբանությունը։ «Քամի», «կրակ», «վազք» բառերը կարևորվել են ավելի փոքր ռիթմիկ տևողությամբ և իմիտացիայով, ինչը արագ շարժման տպավորություն է ստեղծել, ի տարբերություն «ցավ» և «տանջանք» բառերի, որոնք հնչել են դանդաղ տեմպով՝ թմրության և ցավոտ համակենտրոնացման տպավորությամբ` Morte (մահ), duolo (վիշտ), tormenti (տանջանք), piangere (լաց), uccidere (սպանել) բառերը և ուրիշնր,որոնք  Ջեզուալդոյի  աշխարհիկ երաժշտություններում ձեռք են բերում խորհրդանշական նշանակություն։ Հայտնի ուշ մադրիգալներից են` «Beltà, poi che t 'assenti» («Գեղեցկուհի, եթե դու գնում ես»), «Moro, lasso, al mio duolo» («Ավաղ, ես մահանում եմ տառապանքներից»,  այս մադրիգալը համարվում է պարադիգմատիկ Ջեզուալդոյի ոճով), «Mercé grido piangendo» («Լաց լինելով խնդրում է  խղճալ»), «Tu piangi, o Filli mia»(«Դու լաց ես լինում, իմ ֆիլլիդա»)։

Ջեզուալդոյի ոճի առավել ցայտուն առանձնահատկությունը քրոմատիզմների եզակի հագեցվածությունն է (ներառյալ Իտալիայի համար 16-րդ դարի երկրորդ կեսին և 17-րդ դարի սկզբին, որոնք երաժշտության պատմության մեջ բնութագրվում են որպես ակտիվ գեղարվեստական և գեղագիտական փորձերի ժամանակաշրջան)։ Քրոմատիկ ակորդների և համաձայնությունների գունավոր զուգորդումը (անընդհատ ցուցակներով, դիսոնանսներով) հաճախ հիմնվել է ոչ թե տոնային-ֆունկցիոնալ, այլ գծային տրամաբանության վրա (Իգոր Ստրավինսկու խոսքերով)), տոնով կայուն արտահայտությունները փոխարինվել են արտահայտություններով, որոնց մեջ թույլ է արտահայտված տոնիկի և ծայրամասի հակադրությունը։

Ջեզուալդոյի երաժշտության ձայնային կառուցվածքը (ներդաշնակությունը) մինչ օրս չի ստացել բավարար տեսական բացատրություն։

Մադրիգների ձևը որոշվում է ամենափոքր մանրամասներով՝ կազմելով հստակ տարբերվող հատվածներ, որոնք հաճախ անհամաչափ են չափերով և ճարտարապետական «քաշով»։ Էֆեկտների կայծակնային փոփոխությունը ուղեկցվում է պահեստի կտրուկ փոփոխությամբ մեկ ներկայացման մեջ`իմիտացիոն-պոլիֆոնիկ և հոմոֆոնիկ (հաճախ հիշեցնում է վիլանելլա, կանզոնետա և այլ երգերի ժանրեր)։

Ջեզուալդոյի ստեղծագործություններում, ինչպես ոչ մի այլ իտալացի կոմպոզիտոր, արտացոլված էր Ուշ Վերածննդի դարաշրջանի բարությունը ՝ իր բնորոշ գծերով՝ զգացմունքների չափազանցությունում, տարբեր կոմպոզիցիոն տեխնիկայի մի փոքր մասի խառնուրդ, ռիթմի, հյուսվածքի և ձևի հրճվանքներ։

Երաժշտական լեզվի ողջ նորության համար Ջեզուալդոն անտարբեր մնաց առաջացող «նորաձև» հակումների նկատմամբ։ Նա չէր գրում գործիքային պարեր, արիաներ, օպերաներ, գրելու ձևով, նա չի փոխել «առաջին պրակտիկան» երկրորդի համար (ի տարբերություն իր մյուս մեծ ժամանակակից Կլաուդիո Մոնտեվերդիի), մի խոսքով, ոչ մի կերպ չի արտացոլել նոր հոմոֆոնիկ երաժշտության հաղթական երթը։

Բացի մադրիգալներից, նրան են պատկանում լատինական շքանշանների 2 հավաքածուներ, որոնք հրատարակվել են 1603 թվականին Sacrae cantiones («Հոգևոր երգեր») անվան տակ։ 5 ձայնանոց շարժիչներով առաջին հավաքածուն պահպանվել է ամբողջությամբ։ Մասամբ պահպանվել է 6 ձայնանոց շարժիչներով երկրորդ հավաքածուն։ Բոլոր մակետները գրված են ավանդական տողերով, ընդօրինակման բազմաձայնության լայն կիրառմամբ։ Բացի այդ, Ջեզուալդոյին է պատկանում  «Պատասխաններ և այլ (ստեղծագործություններ) Սուրբ շաբաթվա գրասենյակի համար» «Responsoria et alia ad Officium Hebdomadae Sanctae spectantia,» (1611 թվական): Կոմպոզիտորի հոգևոր գործերը թափանցում են երաժշտական հռետորաբանությունը, որը բնորոշ է նրա մադրիգալներին (նշվում է «Tristis est anima mea» պատասխանում) և քրոմատիկ ոճով (հատկապես նկատելի է «Miserere» սաղմոսի և «Benedictus» աստվածաշնչյան հոմորիթմիկ հյուսվածքում` պատասխանների հավաքածուի մեջ ներառված)։ Ջեզուալդոյին են վերագրվում նաև մի քանի կանզոնետներ, սակայն տպագրվել է հետմահու ժողովածուում (Նեապոլ, 1616)։

## Ընդունելություն
Ջեզուալդոն հետևորդներ չուներ, միայն 20-րդ դարում նրա երաժշտությունն առաջին անգամ գնահատվել է։ Ազդեցիկ երաժշտագետ Է։ Լովինսկին Ջեզուալդոյի ոճում տեսավ մի տեսակ զուգահեռ ատոնալություն)։ Ջեզուալդոյի երաժշտությունը բարձր գնահատեց Իգոր Ստրավինսկին, ով կանգնեցրեց «Ջեզուալդո դի Վենոսի հուշարձանը 400-ամյակի առթիվ» (1960): 1993 թվականին Ալֆրեդ Շնիտկեն գրել է. «Ջեզուալդո» օպերան (1-ին արտադրանքը Վիեննայում, 1995 թվականին)։

Ջեզուալդոյի կյանքի իրադարձությունները (գեղարվեստականով զարդարված) հիմք են հանդիսացել գրական ստեղծագործությունների և կինոնկարների համար։ Առաջին կնոջ հետ պատմության ողբերգական աղմուկը դարձավ Տորկվատո Տասսոյի երկու սոնետների սյուժեն «ազնվական սիրահարների մահվան կապակցությամբ» (in morte di due nobilissimi amanti):

Piangete, o Grazie, e voi piangete, o Amori, 
Feri trofei di morte, e fere spogli 
Di bella coppia, cui n'invidia e toglie,
E negre pompe e tenebrosi orrori...

Piangi, Napoli mesta, in bruno manto,
Di beltà, di virtù l'oscuro caso;
E in lutto l'armonia rivolga il canto.

Նույն թեմայով գրել է Ջամբատիստա Մարինոն։ 20-րդ դարում Ջեզուալդոյի կյանքին նվիրվել Ա. Ֆրանսի նովելները, Վ. Հերցոգի «Մահը հինգ ձայնով» ֆիլմը (1995), Բ. Դինի «Կառլո» ֆանտազիան (1997), Վ. Հեմոնդի «Մարի դ'Ավալոսի գայթակղությունը» գիրքը (The Devil & Maria D' Avalos), Խուլիո Կորտասարի «Կլոն» պատմվածքը։ Ջեզուալդոյի թեման արտացոլվել է 1990-ականների վերջի մի քանի ստեղծագործություններում։ Սալվատորե Շարրինոն՝ «Luci mie traditrici» օպերայում (բեմադրվել է 1998 թվականին, առանց հիշատակելու ողբերգության հերոսների անունները), «Le voci sottovetro» շարքում (1998, Ջեզուալդոյի չորս գործերի ոճավորված մշակումներ) և «Terribile e spaventosa storia del Principe» (1999, երաժշտություն տիկնիկային թատրոնի համար)։

Ջեզուալդոյի մասին լիամետրաժ ֆիլմ նկարահանելու մտադրության մասին 21-րդ դարում բազմիցս հայտարարել է Բ. Բերտոլուչին։

## Ստեղծագործություններ
* Carlo Gesualdo: Sämtliche Werke, hrsg. v. W. Weismann u. G.E. Watkins. Hamburg, 1957—67 (ժամանակակից տառադարձությամբ ստեղծագործությունների հրատարակում, Վայսմանի կողմից մադրիգալները հրատարակվում են Ուոթկինսի հոգևոր երաժշտությունները),
* Carlo Gesualdo. Partitvra Delli Sei Libri De' Madrigali a Cinque Voci, fatica Simone Molinaro. Genova: Pavoni, 1613. Facsimile a cura di Elio Durante e Anna Martelotti // Archivium Musicum: Collana di testi rari, vol. 68. Firenze, 1987 (Ս. Մոլինարոի կողմից առաջին տպագիր մադրիգալ հավաքածուների ֆաքսիմիլային հրատարակություն)։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն
* *Գրեյ Ս.*, *Ուորլոք Պ.* Կարլո Ջեզուալդո, երաժիշտ և մարդասպան (Carlo Gesualdo, prince of Venosa: musician and murderer). — : Kegan, 1926; R Westport (Conn.): Greenwood Press, 1971:
* *Dahlhaus C.* Zur chromatischen Technik Carlo Gesualdos // Studien zur Iltalienisch-Deutschen Musikgeschichte, Bd.4, hrsg. v. F. Lippmann. — Köln, Graz, 1967. — S. 77—97:
* *Newcomb A.* Carlo Gesualdo and a musical correspondence of 1594 // Musical Quarterly LIV (1968). — P. 409—36:
* *Pirrotta N.* Gesualdo, Ferrara e Venezia // Studi sul teatro veneto fra Rinascimento ed età barocca, a cura di M.T. Muraro. Firenze, 1971. — P. 305—319:
* *Dahlhaus C.* Gesualdos manieristische Dissonanztechnik // Convivium musicorum. Festschrift W. Boetticher , hrsg. v. H. Hüschen u. D.-R. Moser. — 1974. — S. 34—43:
* *Poos H.* Gesualdos Madrigal 'Moro lasso al mio duolo'. Eine Studie zu Formtechnik des musikalischen Manierismus // Chormusik und Analyse. Beiträge zur Formanalyse und Interpretation mehrstimmiger Vokalmusik, hrsg. von H.Poos. T.1 «Texte». — Mainz: Schott 1983. — S. 87—102:
* *Mazzolini M.* Tasso e Gesualdo, ovvero del suono dei pensieri // Studi Tassiani 38 (1990). — P. 7—40:
* *Watkins G.* Gesualdo: The man and his music. 2nd edition. — Oxford, 1991:
* *Cipriano de Meo*, La città di Gesualdo. Contributo di studi e ricerche. — Roma: Il Calamaio, 1996:
* *Michele Zarrella*, Il principe madrigalista, Carlo Gesualdo: l'albero genealogico e la sua città. — Gesualdo: Pro loco, 1996; terza edizione Gesualdo: Pro loco, 2002:
* *Vaccaro A.* Carlo Gesualdo, principe di Venosa: l'uomo e i tempi. Ed. seconda riv. e aggiornata. — Venosa: Edizioni Osanna, 1998:
* *Misuraca P.* Carlo Gesualdo principe di Venosa. — Palermo: L'Epos, 2000 («Constellatio Musica», 6):
* *Холопов Ю. Н.* Практические рекомендации к определению лада в старинной музыке // Старинная музыка. Практика. Аранжировка. Реконструкция. — : МГК, 1999. — С. 11—46.
* Гармония: проблемы науки и методики. — Вып. 1. — Ростов н/Д: РГК, 2002. — С. 39—84. (Содержит полный гармонический анализ одного мадригала Джезуальдо)
* *Schönecker H.* Das ästhetische Dilemma der italienischen Komponisten in den 1590er Jahren: die Chromatik in den späten Madrigalen von Luca Marenzio und Carlo Gesualdo. — Frankfurt a. M., 2000 (Karlsruher Beiträge zur Musikwissenschaft. Bd.3):
* *Niedermüller P.* *Contrapunto* und *effetto*. Studien zu Madrigalen Carlo Gesualdos. — Göttingen, 2001:
* *Morrier D.* Carlo Gesualdo. —  Fayard, 2002:
* *Cogliano A.* Carlo Gesualdo, il principe, l'amante, la strega. — Napoli: Edizioni scientifiche italiane, 2004:
* *Cogliano A.* Carlo Gesualdo, omicida fra storia e mito. — Napoli: Edizioni scientifiche italiane, 2006:
* All’ombra principesca: atti del Convegno di studi Carlo Gesualdo nella storia d'Irpinia, della musica e delle arti, Taurasi-Gesualdo (Avellino), 6—7 dicembre 2003. A cura di Piero Mioli. — Lucca: Libreria musicale italiana, 2006:
* *Crayton J.* Un ritratto psicologico: Echi di una personalità inquieta // Il Madrigale 3 (2006), p.&nbsp;5 ss:
* La musica del principe: studi e prospettive per Carlo Gesualdo, a cura di Luisa Curinga. Convegno internazionale di studi, Venosa, Potenza, 17—20 settembre 2003. — Lucca: Libreria musicale italiana, 2008:
* *Григорьева М.* Парадоксы Джезуальдо // Старинная музыка, № 1, 2009.
* *Watkins G.* The Gesualdo hex: music, myth, and memory. — : W. W. Norton, 2010:

## Սկավառակագրություն
* Տեղեկատվական պորտալ medieval.org

## Արտաքին հղումներ
* Ստեղծագործությունների ցանկ, նոտաներ (CPDL պորտալ)
* Ջեզուալդոյի երաժշտության՝ կենդանության օրոք լույս ընծայված մի քանի և առաջին հետմահու հրատարակություններ
* Ջեզուալդո քաղաքի պաշտոնական կայքը, կոմպոզիտորի մասին որոշ տեղեկություններ 
* Famiglia Gesualdo
* Կենսագրությունը ռուսերեն լեզվով, Ս. Բլեյզիզենի վերապատմում

Կատեգորիա:Իտալացի կոմպոզիտորներ
Կատեգորիա:Իտալիայի ազնվականություն
Կատեգորիա:1560 ծնունդներ
Կատեգորիա:Մարդասպաններ