Պրոսկուրով-Չեռնովցիի հարձակողական գործողություն

**Պրոսկուրով-Չեռնովցիի հարձակողական գործողություն**, 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի խորհրդային զորքերի հարձակողական գործողություն, որն իրականացվել է 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերի հետ համագործակցությամ գերմանական «Հարավ» բանակային խմբի հիմնական ուժերին ջախջախելու նպատակով: Դնեպրո-Կարպատյան ռազմագործողության մի մասը Ուկրաինայի աջ ափին 1944 թվականին։

## Նախադրյալներ
1944 թվականի ձմռանը, Ուկրաինայի Աջափնյա ռազմական գործողությունների ժամանակ, խորհրդային զորքերը, Ժիտոմիրի և Բերդիչևի, Կիրովոգրադի և Կորսուն-Շևչենկովսկիի, Ռիվնեի և Լուցկի, Նիկոպոլի և Կրիվոյ Ռոգի մոտ, ջախջախելով թշնամու մեծ խմբերը, հասան Լուցկ, Շեպետովկա, Զվենիգրադովոյ, Կրիգորոդկա, Զվենիգորոդկայի գիծ: Նրանք նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին հետագա հարձակման համար, որպեսզի ավարտին հասցնեն ԽՍՀՄ հարավ-արևմտյան շրջանների ազատագրումը և հասնեն նրա պետական սահմանին։ Ստեղծված իրավիճակում Գերագույն հրամանատարության շտաբը (ВГК) որոշեց միաժամանակ մի քանի հարձակումներ իրականացնել և գերմանական «Հարավ» բանակային խումբը բաժանել մեկուսացված մասերի: Այդ նպատակով ծրագրված էին չորս հարձակողական գործողություններ, որոնք հետագայում կոչվեցին՝ «Պրոսկուրով-Չեռնովցի», «Ուման-Բոտոշանսկայա», «Բերեզնեգովատո-Սնիգիրյովսկայա» և «Օդեսա»։

1944 թվականի Ռովնո-Լուցկի գործողության արդյունքում 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը գրավեցին գերմանական 1-ին տանկային բանակի թևի և թիկունքի հյուսիսից հարձակման համար շահավետ գիծ և պայմաններ ստեղծեցին ամբողջ բանակային խմբի հարավը բաժանելու համար: Դրան նպաստեց նաև իրավիճակը․ նախորդ մարտերում կրած պարտությունից հետո գերմանական հրամանատարությունը ժամանակ չուներ հուսալի պաշտպանություն ստեղծելու, և ուներ ընդամենը 2 պաշտպանական գիծ, որոնք բավականաչափ կառուցված չէին։ Արդյունքում գերմանական պաշտպանական համակարգը բաղկացած էր հիմնականում ուժեղ կետերից և դիմադրության կենտրոններից։ Պրոսկուրով-Չեռնովցի ռազմագործողությունն իրականացրեց 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատը, որի զորքերը ղեկավարում էր Խորհրդային Միության մարշալ Գեորգի Ժուկովը բանակի գեներալ Վատուտինի մահից հետո։

## Կողմերի ուժեր
### ԽՍՀՄ
* 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատ (Խորհրդային Միության ֆրոնտ-հրամանատար Գ.Կ. Ժուկով):
* 1-ին գվարդիական բանակ (գեներալ գնդապետ Ա. Ա. Գրեչկո),
* 13-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Ն.Պ. Պուխով),
* 18-րդ բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Է. Պ. Ժուրավլև),
* 38-րդ բանակ (գեներալ գնդապետ Կ. Ս. Մոսկալենկո),
* 60-րդ բանակ (գեներալ գնդապետ Ի. Դ. Չերնյախովսկի),
* 1-ին տանկային բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Մ. Է. Կատուկով),
* 3-րդ գվարդիայի տանկային բանակ (գեներալ գնդապետ Պ.Ս. Ռիբալկո),
* 4-րդ տանկային բանակ (գեներալ-լեյտենանտ Վ. Մ. Բադանով, մարտի 15-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Դ. Դ. Լելյուշենկո),
* 2-րդ օդային բանակ (ավիացիայի գնդապետ Ս. Ա. Կրասովսկի):
Ճակատում գտնվող զորքերի ընդհանուր թիվը կազմում էր 800000 մարդ, 11900 հրացան և ականանետ, 1400 տանկ և ինքնագնաց հրացաններ և 480 ինքնաթիռ։

### Գերմանիա
«Հարավ» բանակային խումբ (ապրիլի 5-ից՝ «Հյուսիսային Ուկրաինա» բանակային խումբ) (հրամանատար գեներալ ֆելդմարշալ Էրիխ ֆոն Մանշթայն, մարտի 31-ից՝ գեներալ ֆելդմարշալ Վալտեր Մոդել)
* 4-րդ տանկային բանակ (Պանզերի զորքերի գեներալ Էրհարդ Ռաուս),
* 1-ին տանկային բանակ (գեներալ գնդապետ Հանս-Վալենտին Հյուբե),
* 4-րդ օդային նավատորմ (գեներալ գնդապետ Օտտո Դեսլոխ):
Գերմանական զորքերը հաշվում էին 29 դիվիզիա (այդ թվում՝ 19 հետևակ, 7 տանկ, 1 մոտոհրաձգային) և 1 մոտոհրաձգային բրիգադ։ Դրանք ներառում էին 500000 մարդ, 5530 հրացաններ և ականանետեր, 1100 տանկ և 480 ինքնաթիռ։

## Գործողության պլան
Խորհրդային հրամանատարության պլանի համաձայն, 1-ին գվարդիական և 60-րդ համակցված բանակները, 3-րդ գվարդիական տանկային և 4-րդ տանկային բանակները պետք է հիմնական հարվածը հասցնեին հակառակորդի 1-ին և 4-րդ տանկային բանակների միացման կետում Չորտկովի ընդհանուր ուղղությամբ, իսկ ձախակողմյան բանակները պետք է հասցնեին ռազմաճակատի 1-ին հատվածում, 18-րդ բանակը՝ Խմելնիկի ուղղությամբ, 38-րդ բանակը՝ հակառակորդի Ուման խմբավորման թևում: 13-րդ բանակը պետք է աջակցեր ռազմաճակատի հարվածային խմբի հարձակմանը հյուսիսից։ Ճակատի զորքերի գործողությունները համաձայնեցված էին 2-րդ ուկրաինական ճակատի գործողությունների հետ, որը միաժամանակ իրականացնում էր Ուման-Բոտոշանի հարձակողական գործողությունը։ Չնայած ընդհանուր առմամբ խորհրդային զորքերը ճնշող գերազանցություն չունեին հակառակորդի նկատմամբ, սակայն հիմնական հարձակման ուղղությամբ այն զգալիորեն ստեղծվեց։

Հարձակմանը նախապատրաստվելու դժվարությունները սրվեցին ճանապարհների բացակայությամբ և ռազմաճակատին վառելիքի մատակարարման, առաջին հերթին, բենզինի պակասով: Բանակների մեծ մասում նրա պահուստները թույլ էին տալիս մարտական գործողությունները տևել ընդամենը երկու-երեք օր: Չնայած դրան, մարշալ Գեորգի Ժուկովը որոշեց չհետաձգել գործողության մեկնարկը, քանի որ ռասպուտիցան օրեցօր ավելի էր զարգանում, իսկ դադարը շարունակելը ձեռնտու էր գերմանական զորքերին։

## Նախապատրաստում
Հակառակորդի պաշտպանության բնույթը, հակադրվելով 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերին, նույնը չէր. 13-րդ և 60-րդ բանակների գոտում գերմանական պաշտպանությունը բնութագրվում էր ինժեներական կառույցների անբավարար զարգացմամբ։ Այն բաղկացած էր մի շարք հենակետերից և դիմադրության կենտրոններից, որոնք հագեցած էին բնակեցված վայրերի կարևոր բարձունքներում։ Ինչ վերաբերում է 1-ին գվարդիայի, 18-րդ և 38-րդ բանակների դիմաց հակառակորդի պաշտպանությանը, ապա այստեղ այն բավականաչափ պատրաստված էր ինժեներական առումով, քանի որ հակառակորդը մոտ երկու ամիս ուներ այն զինելու համար։ Տարբեր շրջաններում գերմանական զորքերի խտությունը նույնպես տարբերվում էր։ Գերմանական 4-րդ բանակի պաշտպանությունը բավականաչափ խիտ չէր։ Շումսկոյե և Յամպոլ շրջանում այս բանակի մարտական կազմավորումներում առաջացել է 30 կմ-ի հասնող բաց։ Բելոգորոդկա, Իզյասլավ հատվածում առնվազն 20 կմ բաց է եղել։ Իզյասլավից Օրատով ընկած հատվածում հակառակորդի մարտական կազմավորումների խտությունն ավելի մեծ էր։ Այստեղ յուրաքանչյուր դիվիզիոն ուներ մոտ 20 կմ ճակատ։ Գերմանական հրամանատարությունը, տեսնելով իր պաշտպանության թուլությունը Շումսկոյից մինչև Իզյասլավ տարածքում, ինչպես նաև տեսնելով այս տարածքում 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերի հարձակման իրական վտանգը, մի շարք միջոցներ ձեռնարկեց պաշտպանությունն ուժեղացնելու համար: Առաջին հերթին 1-ին տանկային բանակ են տեղափոխվել նախկինում 4-րդ տանկային բանակի կազմում գտնվող Բելոգորոդկայից Կալինովկա տարածքում գործող գերմանական զորքերը։ Այսպիսով, զգալիորեն կրճատվել է 4-րդ տանկային բանակի պաշտպանական գոտին։ 

Փետրվարի վերջին և մարտի սկզբին գերմանական հրամանատարությունը Ումանի ուղղությունից տեղափոխեց հինգ տանկային դիվիզիա (1-ին, 6-րդ, 16-րդ, 17-րդ և «Ադոլֆ Հիտլեր») Յամպոլից հարավ գտնվող տարածք, Ստարոկոնստանտինով, 7-րդ տանկային դիվիզիան Դուբնոյի տարածքից, 357-րդ և 359-րդ պահեստային դիվիզիան՝ 6-րդ հետևակային հրամանատարությունից բանակային խմբի ռեզերվ։ Եվ չնայած, համարելով, որ իր համար ամենավտանգավոր հարձակումը լինելու է Յամպոլի կամրջից, որոշեց հինգ տանկային և մոտոհրաձգային դիվիզիա և մեկ բրիգադ տեղափոխել վտանգված ուղղություն, այդ ուժերի կեսը ժամանակ չունեցավ այնտեղ հասնել մինչև ճակատային զորքերի հարձակման սկիզբը: Հարկ է ընդունել, որ 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի հետախուզությունը չկարողացավ նախապես բացահայտել հակառակորդի տանկային դիվիզիաների վերախմբավորումը, որոնց հայտնվելը ռազմաճակատի հիմնական խմբի հարձակման գոտում հայտնի դարձավ միայն մարտի 6-ին։

Խորհրդային զորքերի հրամանատարությունը նախատեսում էր կարճ ժամանակահատվածում զորքերը նախապատրաստել հարձակման։ Գլխավոր հատակագծին համապատասխան, իրականացվել են լայնածավալ միջճակատային վերախմբավորումներ՝ ռազմաճակատների միջև նոր բաժանարար գծերի սահմանմամբ։ 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատը շտաբի ռեզերվից ուժեղացվել է 4-րդ տանկային բանակով (450 տանկ և ինքնագնաց հրացաններ), իսկ 40-րդ համակցված զինատեսակները, 2-րդ և 6-րդ տանկային բանակները տեղափոխվել են 2-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատ: Ճակատների միջև սահմանվեցին նոր բաժանարար գծեր՝ 2-րդ բելառուսական և 1-ին ուկրաինական՝ Կորոստեն, Կոստոպոլ, Ռոժիշչե, Տուրիյսկ, 1-ին և 2-րդ ուկրաինական ճակատների միջև՝ Վոլոդարկա, Ժիվովտիվ, Ժադան, Բրացլավ, Մոգիլև-Պոդոլսկի։

Շնորհիվ այն բանի, որ Կորսուն-Շևչենկովսկիի գործողությունից հետոից հետո ռազմաճակատի զգալի ուժերը տեղակայված էին նրա ձախ թևում, և նոր գործողությունը պահանջում էր աջ թևին ավելի մոտ ավելի ուժեղ հարվածային խմբի ստեղծում, ճակատային հրամանատարությունը իրականացրել է ներքին ճակատային զգալի վերախմբավորումներ: Դեպի արևմուտք՝ 80-120 կմ, տեղահանվել են 60-րդ, 1-ին գվարդիաների ստորաբաժանումները և 18-րդ համակցված զինատեսակների և 3-րդ գվարդիական տանկային բանակների ուժերի մի մասը։ 4-րդ տանկային բանակը շարժվում էր Կիևի շրջանից և պետք է ավարտեր 300 կիլոմետրանոց երթը։ Արդյունքում 1-ին ուկրաինական ճակատում վերախմբավորվեցին 17 հրաձգային դիվիզիա, երկու տանկային բանակ և բեկումնային հրետանային դիվիզիա։ Վերախմբավորումը տեղի է ունեցել ծանր ցեխոտ պայմաններում։ 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի հրամանատարությունը մեծ ուժեր է կենտրոնացրել հիմնական հարձակման ուղղությամբ։ Սա ապահովեց խորհրդային զորքերի զգալի գերազանցությունը հակառակորդի նկատմամբ և հնարավորություն տվեց ստեղծել հրետանի համեմատաբար բարձր խտություններ։ Ռազմաճակատի հարվածային խմբի օպերատիվ կազմավորումն ապահովեց ջանքերի կուտակումը գործողության զարգացմանը զուգընթաց։ Հիմնական հարձակման ուղղությամբ կենտրոնացել են երկու տանկային բանակ՝ նպատակ ունենալով զարգացնել հաջողություններ հակառակորդի պաշտպանության օպերատիվ խորքում։ Պոգրեբիշչենսկայայի տարածքում ռազմաճակատային ռեզերվում էր նաև 1-ին տանկային բանակը։ Բացի այդ, ճակատն ուներ պահեստային երկու հրաձգային կորպուս։

Շնորհիվ այն բանի, որ ցեխոտ պայմաններում հրետանու, հատկապես ծանր հրետանու տեղաշարժը մեծ դժվարություններ է առաջացրել, և ճակատամարտի հիմնական բեռը ընկել է հրաձգային գնդերի և գումարտակների վրա, միջոցներ են ձեռնարկվել ստեղծելու բավականաչափ ուժեղ գնդային հրետանային խմբեր և, հնարավորության դեպքում, ավելի մեծ շարժունակությամբ և միջքաղաքային կարողություններ ունեցող հրետանուց: Գնդային հրետանային խմբերը բաղկացած էին երկու կամ երեք դիվիզիաներից։ Ստեղծվեցին նաև հրետանային խմբեր՝ դիվիզիաներում, կորպուսներում և բանակներում։

Առանձին-առանձին հարկ է նշել տանկային բանակներում տանկերի և ինքնագնաց հրետանային կայանքների սպասարկման ցածր մակարդակը։ Դա պայմանավորված էր նրանով, որ բանակները մասնակցում էին մի շարք հաջորդական գործողությունների, և քանի որ դադարները կարճ էին, տանկային բանակները ժամանակ չունեին վերազինվելու։ Բացի այդ, հարձակողական գործողությունների միջև ընկած ժամանակահատվածում որոշ տանկային բանակներ օգտագործվում էին հակառակորդի տանկային խմբերի հակագրոհները հետ մղելու համար և այդ պաշտպանական գործողությունների ժամանակ նրանք հաճախ կրում էին զգալի կորուստներ, ինչը էլ ավելի թուլացնում էր նրանց մարտունակությունը: Ելնելով տանկային բանակների համալրվածության մակարդակից՝ շտաբը որոշեց օգտագործել երկու տանկային բանակ Պրոսկուրով-Չեռնովցիի ռազմագործողության մեջ։

Ամենակարևոր միջոցները գործողության մեկնարկի ժամանակ սահմանելն էր, որը գերմանական հրամանատարությունը անհնար էր համարում խոշոր հարձակում իրականացնելու համար։

### Առաջին փուլ
Մարտի 4-ին հիմնական ճակատային խմբի զորքերը անցան հարձակման. հրետանային նախապատրաստությունից հետո հարձակման անցան 60-րդ և 1-ին գվարդիական բանակները, գեներալ-գնդապետներ Ի.Դ.Չերնյախովսկին և Ա.Ա.Գրեչկոն: Նրանցից հետո մարտի մեջ են մտցվել 4-րդ (Տանկային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Վ. Մ. Բադանով, մարտի 13-ից՝ գեներալ-լեյտենանտ Դ. Դ. Լելյուշենկո) և 3-րդ գվարդիական (Տանկային զորքերի գեներալ-գնդապետ Պ. Ս. Ռիբալկո) տանկային բանակները։ Երեկոյան նրանք անցել էին 8-ից 20 կմ: Մարտի 11 - 18-ը՝ 5-րդ և 38-րդ բանակները։ Մարտի 10-ին ճակատի հիմնական խումբը խորհրդային տանկային ստորաբաժանումների առաջադեմ ստորաբաժանումներով հասավ Տերնոպոլի, Պրոսկուրովի գիծ և կտրեց Լվով-Օդեսա երկաթուղին՝ Վերմախտի ամբողջ հարավային թևի հիմնական շրջանցիկ հաղորդակցությունը: Առաջխաղացումը կազմել է 70-80 կիլոմետր։ Բանակի հարավային խմբի հրամանատարությունը մարտի մեջ մտցրեց մեծ ուժեր (9 տանկային և 6 հետևակային դիվիզիա) և մարտի 11-ին անցավ մի շարք հակագրոհների։ Դաժան հակաամարտ է տեղի ունեցել Տերնոպոլ-Վոլոչիսկ-Պրոսկուրով շրջանում։

Ստեղծված իրավիճակում մարտի 12-ին ռազմաճակատի հրամանատարը որոշել է ժամանակավորապես դադարեցնել զորքերի գրոհը հիմնական ուղղությամբ՝ հակառակորդի հակագրոհները հետ մղելու, ուժերը քաշելու և ավելի հզոր հարված պատրաստելու նպատակով։ Մարտի 11-ին Գերագույն հրամանատարության շտաբը հստակեցրեց 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի խնդիրը. հիմնական ուժերը պետք է շարժվեին Դնեստր գետը, գրավեին Չեռնովցի քաղաքը և հասնեին ԽՍՀՄ պետական սահմանին, ձախ թևի զորքերը պետք է առաջ շարժվեին Կամենեց-Պոդոլսկի, իսկ աջը, Լվովը: Այսպիսով, խորհրդային զորքերը ստիպված էին կտրել 1-ին տանկային բանակը 4-րդ տանկային բանակից, կտրել նրա փախուստի ուղիները Դնեստրից այն կողմ և շրջապատել Կամենեց-Պոդոլսկից հյուսիս գտնվող տարածքում։

Մինչ խորհրդային զորքերը հետ մղեցին գերմանական հակագրոհները հիմնական հարձակման ուղղությամբ, օժանդակ ուղղությամբ մինչև մարտի 21-ը 18-րդ և 38-րդ բանակները առաջ շարժվեցին դեպի արևմուտք, անմիջապես անցան Հարավային Բուգը, ազատագրեցին Խմելնիկը, Վիննիցան, Ժմերինկան և հետ մղեցին 1-ին գերմանական բանակի պարտված ստորաբաժանումները: Արդյունքում, հակագրոհող գերմանական խումբը հարավ-արևելքից խորապես շրջափակվեց և պայմաններ ստեղծվեցին նրա շրջապատման համար։ Ռազմաճակատի հյուսիսային թեւում 13-րդ բանակը մարտի 17-ին ազատագրեց Դուբնո քաղաքը և հասավ Բրոդի քաղաքի մատույցներին, որտեղ ենթարկվեց ուժեղ հակահարձակման և մինչև ապրիլի կեսերը կռվեց այն հետ մղելու համար։

Փորձելով կասեցնել 1-ին ուկրաինական ճակատի հետագա առաջխաղացումը, գերմանական հրամանատարությունը սկսեց հապճեպ ռեզերվներ տեղափոխել վտանգված տարածքներ: Արդեն մարտի 9-ին 60-րդ բանակի 15-րդ հրաձգային կորպուսը և նրան կից 4-րդ գվարդիական տանկային կորպուսը բախվեցին Արևմտյան Եվրոպայից ժամանած 68-րդ և 359-րդ հետևակային դիվիզիաների ուժեղ դիմադրության Տերնոպոլի մոտեցման վրա։ Այս բանակի հիմնական ուժերը (23-րդ և 18-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսները), 4-րդ տանկային բանակի ստորաբաժանումների հետ համագործակցությամբ, Վոլոչիսկի շրջանում ենթարկվել են հակահարձակման 7-րդ տանկային դիվիզիայի և 1-ին ՍՍ տանկային դիվիզիայի կողմից։ Միևնույն ժամանակ, 1-ին գվարդիական բանակի դեմ, որը 3-րդ գվարդիական տանկային բանակի 7-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի օգնությամբ գրավեց Ստարո-Կոնստանտինովը և հասավ Պրոսկուրովի մատույցներին, հակառակորդը տեղակայեց 1-ին, 6-րդ, 16-րդ և 17-րդ տանկային դիվիզիաները։

Վերմախտի հրամանատարությունը և բանակային խումբը ամենամեծ վտանգը տեսան նրանում, որ խորհրդային զորքերը կտրեցին Լվով-Օդեսա երկաթուղային գիծը, որը հիմնական հաղորդակցման օղակն էր գերմանական արևելյան ճակատի ամբողջ հարավային թևի համար: Ուկրաինական 1-ին ռազմաճակատի հարվածային խմբին երկաթուղուց հեռու մղելու համար հակառակորդը կենտրոնացրել է 15 դիվիզիա, այդ թվում՝ ինը տանկային դիվիզիա։ Մարտի 11-ին նա ուժեղ հակագրոհ է ձեռնարկել Տերնոպոլի, Վոլոչիսկի, Չոռնի Օստրովի, Պրոսկուրովի շրջանում։

Ստեղծված իրավիճակում Գերագույն հրամանատարության շտաբը համաձայնել է 60-րդ և 1-ին գվարդիական բանակների տարածքներում պաշտպանության անցնելու ռազմաճակատի ռազմական խորհրդի առաջարկին։ Նա հրամայեց, հակառակորդի հակագրոհը ետ մղելուց հետո, արևմուտքից շրջապատել գերմանական 1-ին պանցերի բանակը, մեկուսացնել այն 4-րդ Պանզերի բանակից և, կտրելով նրա փախուստի ուղիները դեպի հարավ, Դնեստրից այն կողմ, շրջապատել և ոչնչացնել այն Կամենեց-Պոդոլսկի հյուսիս-արևելքում գտնվող տարածքում: Միաժամանակ մարշալ Գ.Կ. Ժուկովին հանձնարարվել է 13-րդ բանակի ուժերով հարվածել աջ եզրին՝ 2-րդ բելոռուսական ռազմաճակատին օգնելու համար Կովելի ուղղությամբ առաջիկա հարձակման ժամանակ։

Այս բանակի ստորաբաժանումները 25-րդ տանկային, 1-ին և 6-րդ գվարդիական հեծելազորային կորպուսների հետ համատեղ անցել են գետը։ Իկվան և, զարգացնելով հարձակումը, մարտի 17-ի վերջին գրավեց Ռիվնեի շրջանի շրջանային կենտրոնը և Լվովի ուղղությամբ թշնամու կարևոր հենակետը՝ Դուբնո քաղաքը, իսկ երկու օր անց ազատագրեց Կրեմենեց քաղաքը: Մարտի 20-ին 13-րդ բանակը, կոտրելով գերմանական յոթ դիվիզիաների դիմադրությունը, հասավ Բրոդիի մոտեցմանը, որտեղ գրեթե մեկ ամիս, մինչև գործողության ավարտը, մարտական ​​գործողություններ իրականացրեց ձեռք բերված գծում։

Մարտի երկրորդ տասնօրյակում ամենադժվար իրավիճակը ստեղծվել է 1-ին Ուկրաինական ճակատի գոտու կենտրոնում։ Այստեղ 60-րդ և 1-ին գվարդիական բանակների ստորաբաժանումները, 3-րդ գվարդիական և 4-րդ տանկային բանակների բրիգադների հետ համատեղ, կրելով մեծ կորուստներ, դժվարությամբ հետ մղեցին գերմանական զորքերի հարձակումները Տերնոպոլի (մինչև 200 տանկ), Վոլոչիսկի (մինչև 100 տանկ և 300 տանկ) տարածքներում: Մարտի 14-ին Խորհրդային Միության մարշալ Ժուկովը շտաբին զեկուցել է, որ «Ռիբալկոյի մոտ մնացել է ծառայության մեջ 48 տանկ և 15 ինքնագնաց հրացան, Պոլուբոյարովը (4-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի հրամանատար)՝ 20 տանկ, Գրեչկոյի տանկային գնդերը և ինքնագնաց գնդերը նույնպես մեծ կորուստներ են ունեցել»։

### Երկրորդ փուլ
Ռազմական գործողությունների ալիքը շրջելու համար ռազմաճակատի հրամանատարն իր ռեզերվներից ուժեղացրել է 60-րդ բանակը չորսով, իսկ 1-ին գվարդիական բանակը՝ երկու հրաձգային դիվիզիաներով։ Նույն նպատակով տանկային զորքերի գեներալ-լեյտենանտ Մ.Ե.Կատուկովի 1-ին տանկային բանակը սկսեց առաջխաղացում հիմնական հարձակման ուղղությամբ։ Մարտի 21-ին ռազմաճակատի հիմնական հարվածային խումբը վերսկսել է իր հարձակումը և ճեղքել հակառակորդի պաշտպանությունը։ Երկու օր անց 60-րդ և 1-ին տանկային բանակների ստորաբաժանումները գրավեցին կարևոր ճանապարհային հանգույցը՝ Չորտկով քաղաքը, իսկ մարտի 25-ի վերջին՝ շարժման ընթացքում անցնելով գետը: Դնեստր, հասավ դեպի Չեռնովցի մատույցները։ Մարտի 29-ին օկուպանտներից ազատագրվել է Ուկրաինայի մարզկենտրոնը՝ Չեռնովցի քաղաքը։ Միանգամից երեք տանկային բանակ է կենտրոնացվել (պատերազմում առաջին անգամ) (1-ին տանկային բանակը բերվել է մարտի)։ Հենց առաջին օրը գերմանական զորքերի դիրքերը ճեղքվեցին, և զորքերը շտապեցին դեպի բեկում։

Մարտի 23-ին Խորհրդային 1-ին տանկային բանակի առաջապահ ստորաբաժանումները ազատագրեցին Չորտկիվը, մարտի 24-ին շարժման մեջ անցան Դնեստրը, մարտի 29-ին անցան Պրուտը և ազատագրեցին Չեռնովցին։

4-րդ տանկային բանակը, արևմուտքից կատարելով կողային զորավարժություն, մարտի 26-ին գրավեց Կամենեց-Պոդոլսկին, այնուհետև այնտեղ 8 օր կռվեց ամբողջական շրջափակման։ 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը հյուսիսից մտավ Կամենեց-Պոդոլսկի շրջան (մարտի 28-ին այն դուրս բերվեց պահեստ՝ համալրման համար)։ Մարտի 30-ին 2-րդ Ուկրաինական ճակատի 40-րդ բանակի ստորաբաժանումները հարավ-արևելքից հասան Խոտին, իսկ հաջորդ օրը հանդիպեցին հյուսիսից առաջխաղացող 4-րդ խորհրդային տանկային բանակին և 1-ին գվարդիական բանակի ստորաբաժանումներին։ Արդյունքում 1-ին գերմանական տանկային բանակը կտրվեց գերմանական 4-րդ բանակից, և 2-րդ ուկրաինական ռազմաճակատի աջակողմյան ստորաբաժանումները հասան Խոտին քաղաք, այն հայտնվեց շրջապատված Կամենեց-Պոդոլսկից հյուսիս ընկած տարածքում։ 23 գերմանական դիվիզիաներ, այդ թվում՝ 10 տանկային դիվիզիաներ, հայտնվեցին շրջապատված։ Շրջափակման արտաքին ճակատը ստեղծվել է 60-րդ և 1-ին խորհրդային տանկային բանակների կողմից Տերնոպոլի-Պոդգայիցի- Ստանիսլավ գծի երկայնքով (շրջափակված խմբի և գերմանական զորքերի հիմնական ուժերի միջև հեռավորությունը մինչև 100 կիլոմետր էր): Գերմանական հրամանատարությունը կանգնած էր նոր Ստալինգրադի սպառնալիքի առաջ:

Սակայն 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատում ուժերի, հատկապես տանկերի բացակայությունը թույլ չտվեց արագ ստեղծել կայուն, շարունակական ներքին շրջապատման ճակատ կամ հակառակորդի խմբի արագ մասնատումն ու ոչնչացումը։ Հասկանալով այս իրավիճակը՝ 1-ին գերմանական տանկային բանակի հրամանատար Հուբեն որոշեց դուրս գալ շրջափակումից՝ չնայած Հիտլերի՝ համառորեն պաշտպանվելու պահանջներին: 1944 թվականի ապրիլի 1-ին շրջապատված խումբը հարձակվեց խորհրդային 1-ին և 4-րդ տանկային բանակների թույլ հանգույցի վրա, ճեղքեց շրջափակման ճակատը և սկսեց առաջ շարժվել դեպի Բուչաչ։ Բեկումի հաջողությանը նպաստեց եռօրյա ձնաբուքը, որը կաթվածահար արեց խորհրդային ավիացիայի աշխատանքը։ Մարշալ Ժուկովը նույնպես թերագնահատեց գերմանական բեկումը՝ սկզբում ուղարկելով ընդամենը երկու հրաձգային կորպուս՝ ճեղքած գերմանական ուժերին կասեցնելու համար։ Ապրիլի 4-ին գերմանական հակահարձակում սկսվեց շրջապատման արտաքին օղակից թափանցողների դեմ (հարվածային ուժերի կորիզը կազմված էր Ֆրանսիայից տեղափոխված 2-րդ ՍՍ տանկային կորպուսից)։ Ծանր կորուստների գնով թշնամու խումբը Դնեստրի ձախ ափով ճանապարհ ընկավ դեպի Բուչաչ քաղաք, որտեղ ապրիլի 7-ին միացավ շրջափակման շրջանից հակահարձակման անցնող ուժերին։ Խորհրդային զորքերի՝ հակառակորդին հետապնդելու և ճեղքումից թուլացած զորքերին ջախջախելու փորձն անհաջող էր. հակառակորդին հաջողվեց 10-օրյա ծանր մարտ պարտադրել Բուչաչի շրջանում և կասեցնել խորհրդային հարձակումը։ 

Այնուամենայնիվ, այս ընթացքում գերմանական 1-ին տանկային բանակը կորցրեց իր անձնակազմի մոտ կեսը, մեծ քանակությամբ հրետանի, տանկեր, գրոհային հրացաններ և ծանր զինատեսակներ: Բացի այդ, 1-ին Ուկրաինական ճակատի զորքերը գրավել են 121 հրացան, 187 տանկ և գրոհային զինատեսակ, 61 ինքնաթիռ և 7483 մեքենա: Այդ ժամանակ նացիստական ​​հրամանատարությունը զորքերը (մինչև 10 դիվիզիա և մի շարք առանձին ստորաբաժանումներ) տեղափոխել էր Ֆրանսիայից, Գերմանիայից, Ռումինիայից և Հարավսլավիայից դեպի Աջափնյա Ուկրաինա։ Ամբողջ 1-ին հունգարական բանակը շտապ տեղափոխվեց Հունգարիայից։

Ապրիլի սկզբին գերմանական հրամանատարությունը ուժեղ հարված հասցրեց Խորհրդային 1-ին տանկային բանակի ստորաբաժանումներին Ստանիսլավից հարավ և մի փոքր հետ մղեց այն: Կարմիր բանակի 1-ին տանկային բանակի ստորաբաժանումները, հասնելով Ստանիսլավի և Նադվիրնայի շրջանի մոտեցման, ենթարկվեցին հակառակորդի ուժեղ հակահարձակմանը և սկսեցին նահանջել որոշակի ուղղություններով։ Մոսկալենկոյի գեներալ-գնդապետի 38-րդ բանակը շտապ տեղափոխվեց այնտեղ, և ծանր մարտերից հետո իրավիճակը վերականգնվեց մինչև ապրիլի 17-ը։

Ապրիլի 17-ին, Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրամանով, հետ մղելով հակառակորդի հակագրոհները, ռազմաճակատի զորքերը անցան պաշտպանական դիրքի երկայնքով Տորչինից, Բրոդիից, Բուչաչից արևելք, Ստանիսլավից, Նադվիրնայից արևելք և հետագայում Չեխոսլովակիայի և Ռումինիայի հետ սահմանի երկայնքով: Հակառակորդի ճեղքումը կանխելու համար մարշալ Գ.Կ. Ժուկովը բերեց 38-րդ բանակի 4-րդ տանկային բանակի և 74-րդ հրաձգային կորպուսի (գեներալ-լեյտենանտ Ֆ. Է. Շևերդին) հիմնական ուժերը, 18-րդ բանակի 52-րդ հրաձգային կորպուսը (գեներալ-մայոր Ֆ. Սակայն հրաձգային ստորաբաժանումները, լայն տարածքներում երկար երթից հետո մտնելով մարտ, չկարողացան հետ մղել գերմանական տանկային դիվիզիաների գրոհները և ապրիլի 1-ին և 2-ին ծանր մարտերից հետո ստիպված եղան նահանջել։

Անհուսալի էր իրավիճակը, որում հայտնվել էր Տերնոպոլի գերմանական կայազորը մարտի վերջին։ Խորհրդային զորքերը վերահսկում էին քաղաքի շրջակայքի բոլոր բարձունքները։ Ֆոն Նեյնդորֆը Հիտլերից թույլտվություն խնդրեց ճեղքելու համար: Ֆյուրերի շտաբը երկու ժամ անց պատասխանել է. «Կայազորը պետք է դիմադրի այնքան ժամանակ, քանի դեռ ուժերը չեն հասել», ինչը նշանակում է «Կենաց-մահու պայքար» հրամանը։ Ապրիլի 1-ին Տերնոպոլի հյուսիսային հատվածում վերսկսվել են մարտերը։ Ուկրաինական ՍՍ-ի հատվածն արագ ճեղքվեց: Գերմանացիներին փրկել է գեներալ Օտտո Դեսլոխի օդային նավատորմի *Junkers Ju-87 Stuka* ռմբակոծիչների հզոր ավիահարվածը։ Այս հանգիստը ֆոն Նեյնդորֆին թույլ տվեց ամրապնդել իր դիրքերը քաղաքի հյուսիսում։ Մարտի 23-ից ապրիլի 8-ը գերմանական կայազորը կորցրել է 1487 զինվոր, այդ թվում՝ 16 սպա։ Տանկային 4-րդ բանակի շտաբին ուղղված ուղերձում Նեյնդորֆը հայտնում է, որ հազիվ թե կարողանա դիմանալ ևս մեկ օր:

Ապրիլի 10-ին հայտնի դարձավ, որ գերմանական տանկային ճեղքումը նախատեսված է հաջորդ օրը։ Վիրավորներին տեղափոխողներին տրվել է գաղտնաբառ՝ «մեզնից լավ զինվորներ չկան»։ Վերմախտը ստեղծեց 507 տանկից բաղկացած հզոր զրահախմբեր, այդ թվում՝ 51 ծանր *Tiger* տանկ 88 մմ հրանոթով և 24 *Պանտերա* տանկ, ինչպես նաև 6 *Hummel* ինքնագնաց կայանքներ 150 մմ հրանոթներով։ Գերմանական մոտոհրաձգայինները շարժվել են 100 զրահափոխադրիչներով։

1944 թվականի ապրիլի 14-16-ը Տերնոպոլի շրջանի Կոզովսկի տարածքում տեղի ունեցավ տանկային մարտ, որը զրահատեխնիկայի խտությամբ համեմատելի էր Կուրսկի բլրի վրա հայտնի Պրոխորովկայի ճակատամարտին: 6-րդ գվարդիական Կիև-Բեռլին տանկային կորպուսի տանկերները դադարեցրել են գերմանական զրահատեխնիկայի գրոհը։ Ճակատամարտ մտած ԻՍ-2 տանկերն իրենց առաջին կրակոցներով այրել են 3 *վագր* և 9 *պանտերա*։

60-րդ բանակի գոտում ավելի քան կես ամիս ռազմական գործողություններ էին իրականացվում՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել Տերնոպոլում շրջապփակված գերմանական զորքերի խումբը։ Մարտի 31-ին 15-րդ և 94-րդ հրաձգային կորպուսները 4-րդ պահակային տանկային կորպուսի բրիգադների հետ միասին հասան քաղաքի հյուսիսային, արևելյան և հարավային ծայրամասեր, սակայն չկարողացան հետագա առաջխաղացում: Միայն ապրիլի 14-ին բանակի ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները, ավարտելով մանրակրկիտ նախապատրաստական ​​աշխատանքները, սկսեցին հարձակումը Տերնոպոլի վրա (որը Հիտլերը հայտարարեց «ամրոց», *Ֆեստե Պլատցեն*): Երկու օր անց թշնամու կայազորի հիմնական ուժերը ոչնչացվեցին, իսկ ապրիլի 17-ին ավարտվեց քաղաքում նրա մնացորդների վերացումը։ Ըստ գերմանական աղբյուրների (նրանց տեսակետի հետ համաձայն է ռուս պատմաբան Ալեքսեյ Իսաևը), 4600 հոգուց միայն 55-ն է փախել Տերնոպոլից (սակայն, 1944 թվականի գարնանը խորհրդային հրամանատարությունը շրջափակված խմբի թիվն ավելի նշանակալից գնահատեց՝ մոտ 12000 մարդ Տերնոպոլում և մոտ 12000 մարդ՝ Զագրոբելում։

Նույն օրը, Գերագույն հրամանատարության շտաբի հրամանով, 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի զորքերը պաշտպանության անցան Տորչինի գծով, Բերեստեխկոյից արևմուտք, Բրոդի, Չորտկովից արևմուտք, Ստրիպա գետի գետաբերան, Կոլոմիայից արևմուտք։

## Արդյունքներ
1-ին Ուկրաինական ճակատի Պրոսկուրով-Չերնովցիի գործողությունը դարձավ խորհրդային զորքերի խոշորագույն ռազմաճակատի գործողություններից մեկը։ Այն իրականացվել է գարնանային սաստիկ հալոցքի, վարարած գետերի և վատ եղանակի պայմաններում։ Խորհրդային զորքերի առաջխաղացումը արևմտյան և հարավային ուղղություններով կազմել է 80-ից 350 կիլոմետր, ազատագրվել է Աջափնյա Ուկրաինայի զգալի մասը՝ Խմելնիցկիի ամբողջ շրջանը, Վիննիցայի, Տերնոպոլի և Չեռնովցիի շրջանների ճնշող մեծամասնությունը, մասամբ՝ Ռովենսկի և Իվանո-Ֆրանկովսկի մարզի երեք քաղաքները: Վիննիցա, Տերնոպոլի և Չեռնովցի, 11 կարևոր երկաթուղային հանգույցներ և մեծ թվով այլ բնակավայրեր և 11 կարևոր երկաթուղային հանգույցներ։ Առաջխաղացման միջին արագությունը օրական մինչև 8 կիլոմետր էր։ 

Պրոսկուրով-Չեռնովցիի գործողության ընթացքում խորհրդային զորքերը թշնամուց ազատագրեցին 42 հազար կմ² տարածք։ Նրանք առաջ շարժվեցին 80-ից 300 կմ՝ հասնելով Չեխոսլովակիայի հետ պետական ​​սահմանին, թշնամուն զրկեցին հիմնական հաղորդակցությունից, ջախջախեցին նրա 1-ին և 4-րդ տանկային բանակները։ Ոչնչացվել է 22 դիվիզիա, այդ թվում՝ երեք տանկային դիվիզիա, մեկ մոտոհրաձգային բրիգադ և մեծ թվով առանձին ստորաբաժանումներ, որոնց կորուստները կազմել են մարդկանց թվի և զինտեխնիկայի ավելի քան 50%-ը։ Ստեղծված բացը փակելու և 1-ին Ուկրաինական ճակատի առաջխաղացումը կասեցնելու համար գերմանական հրամանատարությանը անհրաժեշտ էր տեղափոխել մինչև տասը դիվիզիա, այդ թվում՝ երկու տանկային դիվիզիա և մի շարք առանձին ստորաբաժանումներ Արևմտյան Եվրոպայից՝ «Հարավ» («Հյուսիսային Ուկրաինա») բանակային խմբավորումն ամրապնդելու համար:

Բացի այդ, հունգարական 1-ին բանակը տեղակայվեց Կարպատների նախալեռներում: Սա, հակառակորդի համառ դիմադրության և տեղանքային բարդ պայմանների հետ մեկտեղ, հանգեցրեց մեծ անուղղելի կորուստների ռազմաճակատում, որը կազմում էր մոտ 45 հազար մարդ։ Գործողության ընթացքում գերմանական հրամանատարությանը հաջողվեց փրկել իր 1-ին տանկային բանակը լիակատար ոչնչացումից, սակայն 1-ին և 4-րդ գերմանական տանկային բանակները ծանր պարտություն կրեցին (թշնամու 22 դիվիզիա և 1 բրիգադ կորցրեց անձնակազմի ավելի քան 50% -ը և մարտական ​​տեխնիկայի մեծ մասը): Հասնելով Կարպատների ստորոտին և կտրելով թշնամու հիմնական հաղորդակցությունները, խորհրդային զորքերը կտրեցին նրա ռազմավարական ճակատը երկու մասի ՝ Կարպատների հյուսիս և հարավ: Պայմաններ ստեղծվեցին գերմանական զորքերի ողջ հարավային թևի ջախջախման համար, որը հաջորդեց 1944 թվականի ամռանը: 

Գործողության տարբերակիչ առանձնահատկությունն էր երկու կողմից մեծ տանկային խմբերի օգտագործումը: Հակառակորդի կողմից մարտերին մասնակցել են տասը տանկային և մեկ մոտոհրաձգային դիվիզիա, իսկ խորհրդային կողմում առաջին անգամ պատերազմի ընթացքում մեկ օպերատիվ ուղղությամբ զանգվածաբար օգտագործվել է երեք տանկային բանակ, ինչպես նաև երկու առանձին տանկային կորպուս։ Սա օպերացիային տվեց հատուկ դինամիկա և մանևրելու հնարավորություն։ Տանկային ուժերի գործողություններն էին, որոնք մեծապես որոշեցին հարձակման բարձր տեմպերը, հանգեցրին գերմանական բանակի հարավային խմբի մասնատմանը և նրա 1-ին տանկային բանակի շրջափակմանը: Սակայն մի շարք պատճառներով այն հնարավոր չի եղել ոչնչացնել։ Խորհրդային հրամանատարությունը չկարողացավ ստեղծել ներքին և արտաքին շրջապատման ճակատներ, որոնք դիմացկուն կլինեն թշնամու հարձակումներին: Նրանց ուղարկված ստորաբաժանումները մարդկանց և ռազմական տեխնիկայի պակաս են զգացել։ Նրանք անցնում էին պաշտպանական դիրքի այն տեղանքում, որը պատրաստ չէր ինժեներական տեսանկյունից՝ ժամանակի սուր սղությամբ: Անանցանելի ճանապարհների և ցեխոտ պայմանների պատճառով հրետանային և թիկունքային ծառայությունները հետ են մնացել։ Բացի այդ, բազայի հետ կապված դժվարությունների պատճառով զգալիորեն կրճատվել է ավիացիոն գործողությունների արդյունավետությունը։ Ընդհանուր առմամբ, 1-ին ուկրաինական ճակատի մարտական ​​գործողությունները բնութագրվում էին հրամանատարության բարձրացված ռազմական հմտությամբ և զորքերի բարձր հարձակողական ազդակով: Պատահական չէ, որ Պրոսկուրով-Չերնովցիի գործողության 70-ից ավելի նշանավոր ստորաբաժանումներից և կազմավորումներից արժանացել են պատվավոր կոչումների՝ «Պրոսկուրով», «Վիննիցա», «Չեռնովցի», «Ժմերինսկի», «Պրիկարպացկի», «Չորտկովսկի»։ Խորհրդային տվյալների համաձայն՝ միայն 1944 թվականի մարտի 4-ից մինչև մարտի 31-ը այս գործողության ընթացքում զոհվել է 183 310 թշնամու զինվոր, գերեվարվել է 24 950 գերմանացի զինվոր։ Այս գործողության ընթացքում իր զորքերի աղետի համար ֆելդմարշալ Մանշթայնը 1944 թվականի ապրիլի 1-ին Հիտլերի կողմից հեռացվեց իր պաշտոնից և մնաց պահեստում մինչև պատերազմի ավարտը։

Մեծ են եղել նաև խորհրդային ​​զորքերի կորուստները հատկապես մարդկային (1-ին Ուկրաինական ճակատի զորքերի անվերականգնելի կորուստները կազմել են մոտ 45 հազար մարդ) և տանկերում։

### Աչքի ընկած միավորներ և կազմավորումներ
Մարտական ​​առաջադրանքների կատարման ժամանակ ցուցաբերած հերոսության և խիզախության համար խորհրդային ամենանշանավոր կազմավորումներն ու ստորաբաժանումները արժանացել են հետևյալ պատվավոր կոչումներին՝ «Պրոսկուրովսկիե» (31), «Տարնոպոլսկիե» (27), «Վիննիցկիե» (11), «Չեռնովցի» (16), «Ստարոկոնստանտինովսկի» (16), «Ստարոկոնստանտինովսկի» (11-2000) «Կրեմենեց» (6), «Պրիկարպատսկիե» (6), «Յամպոլսկիե» (5), «Շումսկիե» (5), «Իզյասլավսկիե» (5), «Ժմերինսկիե» (4), «Օստրոպոլսկիե» (3), «Չորտկովսկիե» (2), «Զալեշչիցկայա» (1), «Գուսյա» (1), «Գուսիա» (1)։ Դուբնո և Կոլոմիա քաղաքների ազատագրման համար մղվող մարտերում առավելապես աչքի ընկած ստորաբաժանումներն ու կազմավորումները առաջադրվել են շքանշանների համար։

## Հիշատակ

First tank who comes in chernovtsi in the second world war.JPG|Գվարդիայի լեյտենանտ Պավել Ֆեդորովիչ Նիկիտինի անձնակազմի *Т-34* տանկ, Չեռնովցի
Chortkiv52.JPG|Հուշարձան Չորտկով քաղաքում

*Չեռնովցի քաղաքի երկաթուղային հանգույցի և տրիկոտաժի գործարանի աշխատողների խնդրանքով 1-ին գվարդիական տանկային բանակի ռազմական խորհուրդը, ի հիշատակ քաղաքի ազատագրման, թողեց T-34 տանկը, որը պատկանում էր գվարդիայի լեյտենանտ Պավել Ֆեդորովիչ Նիկիտինի անձնակազմին, ով առաջինն էր ներխուժել Չեռնովցի 1944 թվականի մարտի 5-ին։ 1946 թվականին տանկը տեղադրվել է Գագարինի փողոցի պատվանդանի վրա։ 2022 թվականի մարտի 3-ին տանկը ապամոնտաժվեց ռուս-ուկրաինական պատերազմի բռնկման պատճառով։
*1975 թվականին՝ գերմանական զորքերից քաղաքի ազատագրման տարեդարձին, Չորտկով քաղաքում կանգնեցվել է տանկի տեսքով հուշարձան՝ պատվանդանի վրա։
*Զինվոր-ազատարարների հուշարձան Խմելնիցկիում. T-34-76 տանկային հուշարձանը տեղադրվել է 1967 թվականին՝ ի պատիվ 1944 թվականի մարտին քաղաքն ազատագրած զորամասերի։
*Հուշարձան-տանկ T-34 Կամենեց-Պոդոլսկի քաղաքի հուշահամալիրում, տեղադրված խորհրդային զինվորների և քաղաքացիական անձանց զանգվածային գերեզմանի վրա: 1947 թվականի մայիսի 9-ին այգում հանդիսավոր կերպով բացվեց Կամենեց-Պոդոլսկն ազատագրած «Ուրալ» տանկային անձնակազմի հուշարձանը։

## Գրականություն

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ծանոթագրություններ

Կատեգորիա:1944 հակամարտություններ
Կատեգորիա:Գերմանիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական գործողություններ
Կատեգորիա:Հունգարիայի ճակատամարտեր
Կատեգորիա:Ճակատամարտեր Ուկրաինայում