Հարկային համակարգը Դանիայում

Դանիայում հարկումը բաղկացած է ուղղակի և անուղղակի հարկերի համապարփակ համակարգից: 1903 թվականին Դանիայում հիմնարար հարկային բարեփոխման միջոցով եկամտային հարկի ներդրումից ի վեր, այն եղել է Դանիայի հարկային համակարգի հիմնարար հենասյունը: Այսօր տարբեր անձնական և կորպորատիվ եկամտային հարկերը կազմում են Դանիայի ընդհանուր հարկային եկամուտների մոտ երկու երրորդը, որի վերջին մեկ երրորդը կազմում են անուղղակի հարկերը: Պետական ​​անձնական եկամտային հարկը պրոգրեսիվ հարկ է, մինչդեռ համայնքային եկամտային հարկը որոշակի եկամտի մակարդակից բարձր համամասնական հարկ է:

## Պատմություն
### Ընդհանուր ակնարկ
Դանիայում հարկման տեսակներն ու մակարդակները կտրուկ փոխվել են պետության ստեղծումից ի վեր: Տասնվեցերորդ դարում Դանիան պետական ​​եկամուտներ էր ստանում հիմնականում ֆեոդալական հողերի վրա գանձվող հարկերի և Զոնդ Դյուի միջոցով, որը պահանջում էր, որ օտարերկրյա նավերը վճարեն տուրք Դանիային սահմանակից Էրեսունով անցնելիս: Փաստորեն, Դյուը կազմում էր Դանիայի հարկային եկամուտների երկու երրորդը տասնվեցերորդ և տասնյոթերորդ դարերի ընթացքում: Պատերազմի ծախսերը, ինչպիսիք են Երեսնամյա պատերազմի ծախսերը, հետագայում ծածկվել են Դանիայի խիստ գյուղատնտեսական տնտեսության շնորհիվ: Սակայն ավելի ուշ հակամարտություններում, ինչպիսիք են Սկանյան պատերազմը և Հյուսիսային պատերազմը, Դանիան զիջեց իր տարածքի մեծ մասը, ինչը հանգեցրել է դրամական կորուստների, որոնք հանգեցրին հարկային դրույքաչափերի բարձրացման և սկզբնապես փոքր եկամտային հարկի ներդրման: Բնակչության զանգվածային աճը հանգեցրեց գյուղատնտեսության ընդլայնմանը և, հետևաբար, արտահանման և ցորենի վաճառքի վրա սակագներից ստացված հարկերի ընդլայնմանը: 1897 թվականին Դանիայի եկամտային հարկը կազմում էր պետության ընդհանուր եկամտի 15.00%-ը՝ զգալիորեն գերազանցելով այդ ժամանակվա ցանկացած այլ եվրոպական երկրի ցուցանիշը: 1897 թվականից մինչև այսօր Դանիան շարունակում էր պարծենալ բացառիկ բարձր եկամտային հարկի դրույքաչափերով՝ երբեք չիջնելով Եվրոպայի առաջատար հինգ երկրներից ցածր՝ եկամտային հարկերից ստացված եկամտի տոկոսային ցուցանիշով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ինչպես շատ այլ երկրներում, Դանիան սկսել է իրականացնել մի շարք սոցիալական ապահովության ծրագրեր, այդ թվում՝ օգնություն հիվանդներին և գործազուրկներին։ Սրանք, պետական ​​հատվածի (դպրոցներ, ուսուցիչներ և այլն) ընդլայնման հետ մեկտեղ, նպաստել են եկամտային հարկի Դանիայի հարկային եկամուտների հիմնական բաղադրիչի ստեղծմանը։

### Փոփոխություններ 20-րդ և 21-րդ դարերում
Եկամտային հարկի ճշգրիտ ձևը փոփոխվել է անցյալ դարի ընթացքում: 1903-ից 1966 թվականներին եկամտային հարկը գանձվում էր միայն «գնահատված» եկամտից, որը չէր ներառում այլ ոլորտներում ունեցած եկամուտներ, օրինակ՝ եկեղեցուն, ծախսվող անձնական հարկերը: 1966 թվականից հետո եկամտային հարկը փոխվել է՝ գանձվելով հարկեր այլ եկամուտներից, ինչպիսիք են բաժնետոմսերից և տոկոսներից ստացված եկամուտը: 2001 թվականին Դանիայի այն ժամանակվա լիբերալ-պահպանողական կառավարությունը կիրառել է «հարկային սառեցում», որը կանխել է հարկերի հետագա աճը: Հարկային սառեցումը կարող էր չեղարկվել միայն ճգնաժամի որոշակի ժամանակներում, և հարկը կարող էր բարձրացվել միայն հարկի այլ ձևի հաշվին: Ավելին, 2010 թվականի Դանիայի հարկային բարեփոխումները աստիճանաբար կրճատել է հարկերը՝ «միջնաժամկետից երկարաժամկետ հեռանկարում աշխատուժի առաջարկը մեծացնելու և միևնույն ժամանակ կարճաժամկետ հեռանկարում համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետևանքները մեղմելու համար»։ Հարկերի կրճատումները ազդեցին բարձր, միջին և ցածր խավերի վրա և հանգեցրին 30 միլիարդ դանիական կրոն զուտ կրճատման 2010-2019 թվականների միջև։ Այս քաղաքականությանը չնայած, եկամտային հարկերը կայունացել են՝ ապահովելով Դանիայի ընդհանուր եկամտի մոտ 50%-ը 1990 թվականից ի վեր։ Երջանկության համաշխարհային զեկույցի համաձայն՝ Դանիան երջանկության առումով առաջատար երկու երկրների շարքում է, ինչը ցույց է տալիս պետության սոցիալական պետության և տրամադրվող արտոնությունների ընդհանուր գոհունակությունը։ Համաշխարհային երջանկության զեկույցում նաև նշվում է, որ երջանկությունը կապված է սոցիալական հավասարության հետ։ Դանիայի պաշտոնական կայքը նշում է, որ «դանիացիների մեծ մասը ձեզ կասեն, որ իրենք ուրախ են հարկեր վճարել, քանի որ կարող են տեսնել, թե ինչ են ստանում դրա դիմաց», ներառյալ անվճար ուսման վարձը, առողջապահությունը և սոցիալական ապահովագրությունը։

## Եկամտի հարկեր

### Համայնքային և ազգային եկամտային հարկ
Աշխատանքից կամ ինքնազբաղվածությունից ստացված բոլոր եկամուտները հարկվում են 8%-ով՝ եկամտային հարկից առաջ։ Այս հարկը կոչվում է «աշխատաշուկայի ներդրում» կամ խոսակցական լեզվով՝ «համախառն հարկ»։ 50,543 դանիական կրոնից (մոտ 8,300 ԱՄՆ դոլար) ցածր եկամուտը (2021 թվականի մակարդակ, տարեկան ճշգրտված) ազատված է եկամտային հարկից, բայց ենթակա է համախառն հարկի։

Պետական ​​(այսինքն՝ ազգային) եկամտային հարկն ունի երկու եկամտային խումբ (ներքևի և վերևի)։ 2016 թվականին բոլոր հարկ վճարողների մոտ 10%-ը բավականաչափ բարձր հարկվող եկամուտ ուներ՝ վերին խմբի հարկի համար իրավասու լինելու համար։

2023 թվականին վարչապետ Մետե Ֆրեդերիկսենի սոցիալ-դեմոկրատական-լիբերալ կոալիցիոն կառավարությունը ընդունել է հարկային բարեփոխում, որը նախկին ամենաբարձր եկամտային հարկի խումբը բաժանել է երեք խմբի՝

* Առաջին խումբ, որի դեպքում գանձվում է լրացուցիչ 7,5% 618,400-ից մինչև 750,000 դանիական կրոն եկամտի վրա կիրառվող շահույթի վրա։
* Երկրորդ խումբ՝ 7,5% լրացուցիչ սահմանային հարկ, որը գանձվում է 750,000-ից մինչև 2,5 միլիոն դանիական կրոն եկամտի վրա կիրառվող շահույթի վրա։
* Երրորդ խումբ, կազմում է լրացուցիչ 5% սահմանային հարկ 2,5 միլիոն դանիական կրոնից բարձր եկամտի վրա։ Սակայն սա քննադատության է ենթարկվել այն բանի համար, որ այն հեշտությամբ կարելի է խուսափել այն անհատների կողմից, որոնց այն պետք է ուղղված լինի։

Այս հարկային բարեփոխումը նախատեսված է երկարաժամկետ աշխատուժի մատակարարումը մեծացնելու համար, մասնավորապես՝ հաշվի առնելով տարբեր բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժի պակասը, հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, ճարտարագիտությունը և առողջապահական ծառայությունները:

Կա նաև համայնքային եկամտային հարկ, որը տարբերվում է համայնքից համայնք՝ 2019 թվականին տատանվելով 22.5%-ից մինչև 27.8% դրույքաչափերով։ Վճարված տոկոսները հանվում են համայնքային հարկից։ Հարկ վճարողների մեծամասնության տոկոսային ծախսերը ցածր են այս շեմից, ինչը ենթադրում է, որ հարկ վճարողների մեծ մասի համար տոկոսային ծախսերի հարկային արժեքը կազմում է մոտ 33%։

Հետևյալ աղյուսակը ներկայացնում է ազգային կառավարությանը վճարված հարկերի ամփոփումը, չնայած յուրաքանչյուրի հարկային բազան կարող է տարբեր լինել։

*Վերևում ներկայացված աղյուսակը չի ներառում համայնքային եկամտային հարկերը, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր դրույքաչափերը և եկամտի շեմերը։

#### Հետազոտողների համար հարկային ծրագիր
Հետազոտողների կամ բարձր վարձատրվող աշխատողների աշխատանք ստանալու համար Դանիա տեղափոխված որոշ անձինք կարող են դառնալ Հետազոտողների հարկային ծրագրի անդամներ: Ծրագրի անդամները ազատված են սովորական հարկումից, բայց փոխարենը վճարում են 32.84% ֆիքսված հարկ, ներառյալ աշխատաշուկայի վճարները։

Հետազոտողների հարկային ծրագրի անդամները հարկային քարտեր չունեն, քանի որ ազատված են և չեն մտնում սովորական եկամտային հարկի համակարգի մեջ: Նրանք նաև չեն վճարում սոցիալական վճարներ կամ համայնքային հարկեր (բացառությամբ հարստության և գույքի հարկերի):

Եթե անդամը ստանում է եկամուտ, որի համար նա պետք է հայտարարագրի հարկը (օրինակ՝ բաժնետոմսեր կամ կողմնակի բիզնեսից), նա պետք է հարկ վճարի դրա համար սովորական համակարգի միջոցով: Երբ անդամը հարկ է վճարում հետազոտողների ծրագրի և սովորական հարկման ծրագրի միջոցով, կառավարությունը անտեսում է նրանց եկամուտը Հետազոտողների ծրագրից՝ իրենց հարկային խմբերը և հարկային դրույքաչափը հաշվարկելիս:

### Սոցիալական ապահովագրության վճարներ
Դանիայում որոշակի ֆոնդերին սոցիալական վճարումների համար կան նաև ֆիքսված գումարներ: Այս վճարումները սահմանված գումարներ են դանիական կրոնով, այլ ոչ թե անհատի եկամտի տոկոսով: Օրենքով և՛ գործատուն, և՛ աշխատողը պարտավոր են վճարումներ կատարել այս սոցիալական ֆոնդերին, ընդ որում՝ աշխատողը տարեկան վճարում է ընդհանուր առմամբ 1135 դանիական կրոն: Գործատուների պահանջները ներկայացված են հետևյալ աղյուսակում.

### Եկեղեցու հարկ
Դանիայի ազգային եկեղեցու անդամները (Դանիայի բնակչության մոտ 75%-ը) լրացուցիչ վճարում են իրենց եկամտի մոտավորապես 0.7%-ը՝ որպես եկեղեցական հարկ՝ Ազգային եկեղեցու ծախսերը հոգալու համար։ Ճշգրիտ դրույքաչափը կախված է համայնքային իշխանությունից։ Մինչդեռ եկեղեցական հարկի հավաքագրումը կարգավորվում է Դանիայի հարկային մարմինների կողմից։ Մարդը կարող է ազատվել եկեղեցական հարկը վճարելուց՝ հրաժարվելով Ազգային եկեղեցու անդամ լինելուց։

### Սեփականատիրոջ կողմից զբաղեցված բնակարանների հարկ
Դանիայում հատուկ հարկ է գանձվում սեփականատիրոջ կողմից զբաղեցված բնակարանների ենթադրյալ եկամտի վրա: Դրա նպատակն է ստեղծել համաչափություն հարկային համակարգում՝ հարկելով տանտերերի ենթադրյալ վարձավճարը: 2019 թվականին պաշտոնական հարկային դրույքաչափը կազմում է բնակարանի գնահատված արժեքի 1%-ը (3%-ով բարձր որոշակի շեմից): Այնուամենայնիվ, պաշտոնական գնահատման արժեքը ներկայումս բավականին ցածր է բնակարանների միջին իրական շուկայական արժեքի համեմատ: 2017 թվականին Դանիայի խորհրդարանի Ֆոլկետինգը համաձայնել է բնակարանային հարկի բարեփոխման շուրջ, որի համաձայն՝ 2021 թվականից սկսած արդյունավետ հարկային դրույքաչափը կկազմի բարեփոխված և ենթադրաբար իրատեսական գնահատված արժեքի 0.44%-ը (1.1%-ով բարձր շեմից):

### Այլ եկամտային հարկեր
Դանիական կորպորատիվ հարկի դրույքաչափը 2016 թվականից սկսած կազմում է հարկվող կորպորատիվ եկամտի 22%-ը, որը գրեթե հավասար է 2018 թվականին բոլոր Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության երկրներում կորպորատիվ եկամտահարկի միջին դրույքաչափին: Բաժնետոմսերից ստացված անձնական եկամուտները (դիվիդենդները) հարկվում են մոտավորապես 50,000 դանիական կրոնից 27%-ով ցածր և շեմից 42%-ով բարձր:

## Անուղղակի հարկում
Անուղղակի հարկերից ստացված եկամուտը 2016 թվականին կազմել է Դանիայի հարկային եկամուտների ընդհանուր թվի մոտ մեկ երրորդը։ Եկամտի առումով ամենակարևոր անուղղակի հարկը ԱԱՀ-ն է, սակայն Դանիան նաև հողի արժեքի հարկ է գանձում բոլոր մասնավոր հողերի և մի շարք ակցիզային հարկերի համար։

### ԱԱՀ

Դանիայում ԱԱՀ-ն կազմում է 25%։

Դանիայում ԱԱՀ-ն սովորաբար կիրառվում է մեկ ընդհանուր դրույքաչափով և, մի քանի բացառություններով, չի բաժանվում առանձին երկու կամ ավելի դրույքաչափերի, ինչպես այլ երկրներում (օրինակ՝ Գերմանիայում), որտեղ նվազեցված դրույքաչափերը կիրառվում են անհրաժեշտ ապրանքների, ինչպիսիք են սննդամթերքը։ Սակայն մի շարք ծառայություններ չեն ենթարկվում ԱԱՀ-ով հարկման, օրինակ՝ մասնավոր անձանց հասարակական տրանսպորտը, առողջապահական ծառայությունները, թերթերի հրատարակումը, տարածքի վարձակալությունը (վարձատուն, սակայն, կարող է կամավոր գրանցվել որպես ԱԱՀ վճարող, բացառությամբ բնակելի տարածքի) և տուրիստական ​​գործակալությունների գործունեությունը։

### Հողի արժեքի հարկ
Դանիական գրունդսկիլդը (համայնքային գույքահարկի մի մասը) հողի արժեքի հարկ է, որը հարկում է հողի բազային արժեքը՝ համաձայն հետևյալի՝

* Գույքի ընդհանուր արժեքից հանած բարելավումների արժեքը, կամ
* Գույքի նախորդ հարկային տարվա արժեքից՝ փոփոխված աճի/նվազման տոկոսով։

Այդ երկու գնահատականներից որն ավելի ցածր է, արդյունքում ստացվում է հողի բազային արժեքը։ Այս հողի բազային արժեքը 2019 թվականին հարկվում է 1.6-ից 3.4%-ի սահմաններում։[3] Գյուղատնտեսական հողերը նույնպես հարկվում են, բայց ավելի ցածր դրույքաչափերով։

### Գրանցման վճար մեքենայական տրանսպորտային միջոցների համար
Ինչպես Սինգապուրում, Բրազիլիայում և Նորվեգիայում, Դանիայում նույնպես մոտորային տրանսպորտային միջոցներ (մեքենաներ, մոտոցիկլետներ, առևտրային տրանսպորտային միջոցներ) գնելիս գանձվում է շատ բարձր պետական ​​հարկ։ Մասնավոր տնային տնտեսությունների համար մոտորային տրանսպորտային միջոցների գրանցման հարկը կազմում է ավտովաճառողի գնի մոտավորապես առաջին 100,000 դանիական կրոնից ավելիի 100%-ից ավելին և 150%-ը՝ մոտ 100,000 դանիական կրոնից ավելի գումարների համար։ Առևտրային ձեռնարկությունները և մասնավոր տնային տնտեսությունների գնորդների համար նախատեսված երկտեղանի տրանսպորտային միջոցները (առանց հետևի ուղևորի նստատեղերի) վճարում են ավելի ցածր գրանցման վճար։ Լրացուցիչ հարկ է գանձվում, եթե առևտրային տրանսպորտային միջոցներն օգտագործվում են անձնական նպատակներով։ Եթե այս հարկը չի վճարվում, և տրանսպորտային միջոցն օգտագործվում է մասնավոր, հարկային տույժը խիստ է։

## Դանիայի հարկային կառուցվածքը միջազգային համեմատության մեջ
Դանիայի հարկային կառուցվածքը (տարբեր հարկերի հարաբերական կշիռը) տարբերվում է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության միջինից: 2016 թվականին Դանիայի հարկային համակարգը բնութագրվում էր անձնական եկամտի հարկերից զգալիորեն ավելի բարձր եկամուտներով, մինչդեռ մյուս կողմից, սոցիալական ապահովագրության վճարներից ընդհանրապես եկամուտներ չեն ստացվում: Դանիայում եկամուտների ավելի ցածր մասնաբաժին է ստացվում շահութահարկից և գույքահարկից, քան ընդհանուր Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունում, մինչդեռ աշխատավարձի հարկերից, ԱԱՀ-ից և ապրանքների ու ծառայությունների այլ հարկերից ստացվող մասնաբաժինը համապատասխանում է Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն միջինին:

Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության տվյալներով՝ Դանիան 2021 թվականին ունեցել է հարկերի և ՀՆԱ-ի ամենաբարձր հարաբերակցությունը բոլոր անդամ երկրների շարքում՝ 47,4% հարաբերակցությամբ: Սա մասամբ պայմանավորված է նրանով, որ տարբեր հարկերով ֆինանսավորվող սոցիալական փոխանցման սխեմաներ, ինչպիսիք են կենսաթոշակները և գործազրկության նպաստները, նույնպես հարկվում են: Բացի այդ, Դանիայի համընդհանուր սոցիալական ապահովության մոդելի շնորհիվ, Դանիայի սոցիալական ապահովության սխեմաների մեծ մասը հարկային ֆինանսավորմամբ է, այլ ոչ թե ապահովագրության հիման վրա, և հաշվարկվում է որպես եկամտային հարկի տոկոս, այլ ոչ թե միանվագ վճար:

Փրինսթոնի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր Հենրիկ Կլեվենը ենթադրել է, որ Դանիայում և նրա սկանդինավյան հարևաններում քաղաքականության երեք տարբեր սկզբունքներ ենթադրում են, որ բարձր հարկային դրույքաչափերը տնտեսության մեջ առաջացնում են միայն համեմատաբար փոքր աղավաղումներ՝ հարկերի հավաքագրման նպատակներով երրորդ կողմի տեղեկատվական հաշվետվությունների լայնածավալ օգտագործումը (ապահովելով հարկերից խուսափելու ցածր մակարդակ), լայն հարկային բազաները (ապահովելով հարկերից խուսափելու ցածր մակարդակ) և աշխատանքին լրացնող ապրանքների ուժեղ սուբսիդավորումը (ապահովելով աշխատուժի մասնակցության բարձր մակարդակ):

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ
* Taxation in Denmark - information page from Danish Ministry of Taxation
*  Statistics Denmark: Budgets of general government 
* Statistics Denmark: Taxes and duties 2018 (Report in Danish with English summary)

Կատեգորիա:Դանիա
Կատեգորիա:Դանիայի տնտեսություն
Կատեգորիա:Հարկում
Կատեգորիա:Հարկումը ըստ երկրի