open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konpayi Motè Yamaha

**Yamaha Motor Co., Ltd.** (Yamaha Hatsudoki),  se yon manifakti ekipman transpò Japonè ki gen katye jeneral li nan Iwata, Prefekti Shizuoka. Kòporasyon miltinasyonal la opere nan apeprè 180 peyi ak rejyon, epi li se dezyèm pi gwo manifakti motosiklèt nan mond lan ak pi gwo manifakti bato nan mond lan.  

Konpayi an se yon antite konplètman separe de manifakti enstriman mizik Yamaha ( Hamamatsu, Shizuoka ).

## mak

Yo konnen Yamaha kòm "Yamaha nan Design", li trè apresye pou fòm elegant li yo ak atansyon li pote sou detay yo. Yamaha konnen tou pou adopsyon proaktif li nan teknoloji dènye kri nan pwodwi li yo. Konpayi an te resevwa anpil prim konsepsyon ni nan Japon ni aletranje, tankou Good Design Award nan Japon ak Red Dot Design Award nan Almay. 

## Zòn komèsyal

### Mobilite Tè

* motosiklèt
* Veyikil elektrik (cha ak chèz woulant )
* Motè otomobil ( Volvo, Toyota Motor Corporation )
* Inite pouvwa machin elektrik
* Amortisè pèfòmans

### Marin

* motè deyò-bord
* bato motè
* bato lapèch
* Jet ski
* Motè marin

### Veyikil tè deyò

* Veyikil tout tèren (ATV)/ Veyikil kòt a kòt (SSV, ROV)
* Charyo gòlf pasaje / machin tout-teren (LSM, PTV)

### Robotik

* Asanbleur chip
* Ekipman fabrikasyon semi-kondiktè
* robo endistriyèl yo
* Elikoptè endistriyèl san pilòt
* machin ayeryen agrikòl san pilòt

### Sèvis Finansye

* Finansman an detay ak an gwo
* Biznis lokasyon
* Biznis asirans

## Espò motè
Depi fondasyon li, konpayi an te jwi anpil siksè nan kous epi espò motè fè pati idantite li.

## Referans
Georg Philipp Telemann

## Biyografi
Georg Philipp Telemann (ki te fèt 14 mas 1681 nan Magdebourg e ki mouri 25 jen 1767 nan Hamburg) se te yon konpozitè Alman.

Pandan long peryòd kreyatif li a, li te youn nan konpozitè Alman ki pi renome nan laj Barok la e youn nan konpozitè ki pi pwodiktif nan tout tan (omwen sou baz partisyon ki rive jwenn nou: anviwon 3 700). Nan tout pwodiksyon li — prèske 6 000 travay, nan sa plizyè te gen chans pèdi —, gen douz seri kantat, yon santèn oratoryo, 44 pasyon, plis pase 600 ouvèti an fransè, 40 opere ak anpil konsè, suite òkès, katriyò ak sonatè. Zanmi li Haendel te ka di de li ke li te kapab konpoze mizik relijye pou uit vwa osi natirèlman tankou li t ap ekri yon lèt. Gras a enspirasyon inovatè li te bay nan atizay konpozisyon ak sansiblite mizikal, li te kite yon mak pwisan sou mizik nan premye mityé dizwityèm syèk la.
Timoun ki gen anpil talan, Telemann (pwononse: "Télémann") resevwa premye leson mizik li byen bonè. Men, paran li yo, ki soti nan yon liy pastè Luteran, te pito wè li fè yon karyè inivèsite briyan. Malgre li aprann jwe vyolon, flit ak klavsen, li sanble pa twò enterese nan nenpòt ansèyman konpozisyon. Mizisyen ki plis oto-didakt, Telemann vin tounen yon konpozitè malgre dezi fanmi li. Apre li fin etidye nan Magdeburg, Zellerfeld ak Hildesheim, li te jwenn premye gwo siksè li kòm konpozitè pandan etid lalwa li yo nan Leipzig, kote li te kreye yon orkès amatè, fè spektak opera epi pran direksyon mizik legliz inivèsite a. Apre li te pase tan nan tribinal Sorau, epi nan sa Eisenach, li te nonmen an 1712 kòm direktè mizik vil la ak mèt chapèl de legliz nan Frankfurt-an-Main, kote li te kòmanse pibliye pwòp travay li yo.
Giuseppe Torelli

## Biyografi
Giuseppe Torelli, ki te fèt 22 avril 1658 nan Vèròn e ki mouri 8 fevriye 1709 nan Bologne, se te yon violinist ak yon konpozitè mizik barok Italyen. Li se frè pent Felice Torelli.

Fòmasyon mizikal Torelli a an gwo pati li pa konnen. Premye fwa non li mansyone se nan 27 jen 1684 nan Bologne kote yo nonmen li kòm manm Accademia filarmonica. Li sanble li te pran leson avèk Ercole Gaibara [referans nesesè]. Sepandan, li sèten li te etidye konpozisyon ak Giacomo Antonio Perti nan Bologne.

Nan mwa septanm 1686, Torelli depoze kandida li pou jwenn yon pòs mizisyen viole — sa vle di altis — nan òkès la pèmanan nan bazilik San Petronio nan Bologne. Li jwenn pòs la apre yon peryòd tès sis mwa. Li pral rete manm òkès sa a jouk janvye 1696, dat dissolisyon li.

An 1698, Torelli pibliye an Augsbourg Concerti musicali a quattro opus 6 li yo. Nan dedikasyon an, li mande tit premye vyolon nan sèvis margrave Brandenburg la. Menm ane an, Torelli sèvi kòm mèt chapèl nan tribinal konte d'Ansbach. An 1699 ak 1700, li fè yon toune ansanm ak chantè Francesco Antonio Pistocchi; toune sa a pwobableman mennen li nan Bèlen epi apre sa nan Vyèn (Otrich)[referans nesesè]. Nan prentan 1701, Torelli retounen nan Bologne epi reprann plas li nan òkès Basilik San Petronio a, ki te reconstitué anba direksyon Perti. Li fini lavi li nan Bologne.
Giuseppe Tartini

## Biyografi
Giuseppe Tartini, ki fèt 8 avril 1692 nan Pirano (kounye a Piran, nan Slovenia), tou pre Trieste, e ki mouri 26 fevriye 1770 nan Padova, se yon viyonis ak konpozitè Italyen nan epòk barok la.

Destine pou yon karyè eklezyastik pa paran l 'yo, Giuseppe Tartini refize vin yon Franciscan; Se poutèt sa nan 1708 yo voye l 'nan Inivèsite a nan Padova etidye lalwa yo nan lòd yo Lè sa a, pratike pwofesyon an nan avoka.

Pandan etid li yo, li pratike kloti e li te ale sou teren an nan plizyè okazyon pou duèl. Pasyon li pou disiplin sa a te tèlman fò ke li te vle ale Pari oswa Naples pou l vin yon mèt kloti.

Li abandone pwojè sa a lè li tonbe nan renmen ak elèv li yo, Elisabetta Premazore , nyès ak pi renmen nan Kadinal la nan Padova , Giorgio Corner (1658-1722).

Papa Giuseppe a, li site yon diferans twòp nan klas sosyal ak laj, li pa dakò ak lane sa a. Se sèlman apre lanmò li, Tartini marye an kachèt ak Elisabetta, 27 jiyè 1710. Maryaj sa a fè fanmi madanm li ak kardinal la fache anpil. Lidè a akize Tartini pou kidnape e li fòse li kouri ale Wòm, kache kòm yon pèlren, pandan li kite madanm li nan Padova, kote yo fèmen li nan yon kouvènt.

Kòm li pa jwenn okenn sekirite okenn kote, li ale soti nan vil an vil jouk li jwenn yon refij sekirite nan yon monastè nan Assisi kote abad la, papa Giovanni Battista Torre, se yon nan fanmi li.

Tartini reprann etid violon li yo, ki te totalman neglije nan Padou. Retwèt fòse sa a transfòme pèsonalite li: soti nan yon moun vyolan ak ògèy, li vin janti ak imil. Se la, selon tout chans, li resevwa yon fòmasyon mizikal nan men Tchèk Bohuslav Matěj Černohorský.

Kachèt li rete enkoni pandan lontan, paske nan legliz monastè a, li jwe kache dèyè yon rido — jouk jou a van leve rido a. Lè yo rekonèt li, Tartini panse li pèdi. Men li aprann katinal la padone li epi li ap chache li pou mennen li nan bra madanm li.

A pati de 1714, li vin mizisyen nan yon òkès, li pratike nan tè orijin fransiskanism lan: nan Asis ak Ancon, kote li dekouvri fenomèn yo rele «twazyèm son» oswa son rezilta a.

An 1721, lè li gen 29 an, yo konfye li direksyon òkès Basilik Sen-Antwann Padou a, yon pozisyon ki pèmèt li fè plizyè vwayaj. Se nan Padou ke **Li rankontre Antonio Vandini, ki te premye violonsèl nan bazilik la. Sa mennen nan yon amitye fidèl depi prèske senkant ane, epi Vandini vin premye biyografi li.**
Piotr Ilitch Tchaïkovski

## Biyografi
Piotr Ilitch Tchaïkovski oswa Tchaïkovsky  se te yon konpozitè ris nan epòk romantik ki fèt 25 avril 1840 (7 me nan kalandriye gregoryen) nan Votkinsk e ki mouri 25 oktòb 1893 (6 novanm nan kalandriye gregoryen) nan Saint-Pétersbourg. 

Kòm konpozitè eklektik, li se otè plis pase onz operas, sis sinfoni, kat suite pou òkès, senk konsè, twa balè, san-sis melodi ak anviwon yon santèn pyès pou pèfòme sou pyano.

Travay li, ki gen plis enspirasyon oksidantal pase sa k nan menm peryòd nasyonal li yo, entegre eleman oksidantal oswa ekzotik, men sa yo ajoute sou melodik folklorik nasyonal yo. Tchaïkovski konpoze nan tout jan mizik, men se nan mizik òkès tankou senfoni, suite, ak kònser li montre tout konesans li epi li demontre sans melodik li ki enspire. Se li menm tou ki bay mizik balè yon gwo valè, ajoute yon dimansyon senfonik nan yon jan mizik ki te konsidere tankou ti jan anvan.

Li reprezante figi dominan romantis Ris nan 19yèm syèk la.
Giuseppe Verdi

## Biyografi
Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (/dʒuˈzɛppe fortuˈniːno franˈt͡ʃesko ˈverdi/[1]), ki te fèt kòm Joseph Fortunin François Verdi 10 oktòb 1813 nan Roncole epi ki mouri 27 janvye 1901 nan Milan, se te yon konpozitè enteryè Italyen nan epòk ramanik la. Travay li, ki sitou konpoze ak operas, mete ansanm pouvwa melodi a ak pwofondè sikolojik ak lejandè, se youn nan pi enpòtan nan tout istwa teyat mizikal la.

Verdi se youn nan konpozitè operas Italyen ki te gen plis enfliyans nan 19yèm syèk la, enfliyans li konpare ak sa Gioachino Rossini, Vincenzo Bellini, Gaetano Donizetti ak Giacomo Puccini. Travay li yo souvan jwe nan operas atravè mond lan e, depase limit genre a, kèk nan tèm li yo depi lontan deja antre nan kilti popilè, tankou « La donna è mobile » nan Rigoletto, « Brindisi » nan La traviata, « Va, pensiero » nan Nabucco oswa « Marche triomphale » nan Aida. Operas Verdi yo toujou domine rejis atizay gaz nan kounye a.atik lirik yon syèk ak mwatye apre kreyasyon yo.
Li pat twò angaje nan politik, men li te otorize itilizasyon imaj li ak travay li nan pwosesis reyinisifikasyon penensil Italyen an e konsa li rete, bò kote Giuseppe Garibaldi ak Camillo Cavour, yon figi senbolik nan Risorgimento a.
Antonio Vivaldi

## Biyografi
Antonio Lucio Vivaldi, ki fèt 4 mas 1678 nan Venice e ki mouri 28 jiyè 1741 nan Vienn, se te yon violinis ak konpozitè mizik barok Italyen. Li te tou yon prèt nan Legliz Katolik la.

Vivaldi te youn nan virtwò violin ki pi popilè ak admire nan epòk li a (« virtwò enkonparab nan violin » dapre yon temwayaj kontanporen) ; li rekonèt tou kòm youn nan pi gwo konpozitè nan peryòd barok la, kòm prensipal inisyatè nan konsè solo a, yon jan ki sòti nan konsè grosso. Enfliyans li, nan Itali tankou nan tout Ewòp, te konsiderab, e sa ka mezire nan lefèt ke Bach te adapte ak transkri plis travay Vivaldi pase nenpòt lòt mizisyen.

Aktivite li te fèt nan domèn mizik enstrimantal, espesyalman viyolon, men tou li te dedye a yon varyete ekstraòdinè enstriman, mizik relijye ak mizik lirik. Sa te mennen nan kreyasyon yon kantite konsiderab konsè, sonà, opéra, pyès relijye: li te fyè de li menm paske li te kapab konpoze yon konsè pi vit pase yon kotis pa t ka transkri li. Pè katolik, cheve wouj li te fè yo rele li il Prete Rosso, « Pè Wouj la », yon ti non ki petèt pi popilè nan Venezy pase non li vre, jan Goldoni rapòte nan Mémoires li yo.

Pwodiksyon mizikal li, kèk pati ladan yo te pibliye pandan lavi li, te byen vit bliye apre lanmò li, menm jan ak non li, konsa tou sa te rive anpil konpozitè nan dizhuityèm syèk la. Yo sèlman rekòmanse montre yon sèten enterè pou li nan mitan erudit yo nan diznevyèm syèk la, gras ak redèkouvan Jean-Sébastien Bach. Vre rekonesans li te rive pandan premye mwatye ventyèm syèk la, gras ak travay erudit oswa mizikolojis tankou Arnold Schering oswa Alberto Gentili, angajman mizisyen tankou Marc Pincherle, Olga Rudge, Angelo Ephrikian, Gian Francesco Malipiero oswa Alfredo Casella, epi ak antouzyas amatè ki gen konesans tankou Ezra Pound. 

Jodi a, kèk nan zèv enstrimantal li yo, espesyalman kat konsè yo ki konnen anba tit Les Quatre Saisons, se youn nan pi popilè ki nan repèrtwar klasik la.
Edgard Varèse

## Biyografi
Edgard Varèse oswa Edgar Varèse (tou de ekriti sa yo te itilize pa konpozitè a li menm nan diferan peryòd nan lavi li) se te yon konpozitè franse ki te vin ameriken, li te fèt 22 desanm 1883 nan Pari epi li te mouri 6 novanm 1965 nan New York.

Fòme, okòmansman, nan Schola Cantorum ak nan Konsèvatwa Pari, Varèse jwenn nan men atis ki pi endepandan, tankou Debussy ak Busoni, ankourajman nesesè pou ekspresyon pèsonèl li.

An reyalite, byen anvan 1914, Varèse te panse abandone metòd klasik konpozisyon yo, sistèm temperé a ak enstriman mizik tradisyonèl yo pou li itilize « matyè son an li menm ». Ideal sa a mennen li detwi premye partit yo jiska Amériques — kote li deja itilize son yo modile nan frekans ak entansite yon sirèn — epi li ankouraje rechèch nan domèn akoustik la, soti nan dinamofòn rive nan reyalizasyon Léon Theremin ak Maurice Martenot.

Varèse abandone orchès la depi Arcana, pou gwoup enstrimantal ki pi piti e endividyèl. Sepandan, absans mwayen teknik, estidyo anrejistreman oswa laboratwa fè l tounen silans pandan tout Dezyèm Gè Mondyal la e jiska mitan ane 1950 yo, lè teknik anrejistreman nan estidyo esè Pierre Schaeffer ak Pierre Henry devlope. Varèse kapab Lè sa a reyalize yon travay tankou Poèm elektwonik la, pou Egzibisyon Univèsèl nan Bèljik nan 1958.
Tomás Luis de Victoria

## Biyografi
Tomás Luis de Victoria (an Latin: Thomas Ludovicus a Victoria Abulensis), ki fèt anviwon 1548 nan Sanchidrián (pwovens Ávila) epi ki mouri 27 out 1611 nan Madrid, se te yon prèt katolik, konpozitè, mè chapèl ak òganis, pi popilè polyfonis epòk Renesans panyòl la.

Anpil travay vokal li yo konte pa dizèn: ven mis, plis pase katreven motè pou kat rive uit vwa, plis pase katrevènt imn, sèz Magnificat, de Passion, elatriye.
Richard Wagner

## Biyografi
Wilhelm Richard Wagner, li te fèt 22 me 1813 nan Leipzig e li mouri 13 fevriye 1883 nan Venice, se te yon konpozitè, direktè teyat, ekriven ak chèf òkès Alman nan peryòd romantic la, li patikilyèman li te konnen pou katedral katòz opere ak dram lirik li yo, kote dis pi gwo yo jwe regilyèman pandan Festival anyèl li te kreye an 1876 la e ki fèt chak ete nan palè festival Bayreuth la, ke li menm te konsevwa pou egzèkisyon zèv li yo. Li se tou, otè plis pase ven liv filozofik ak teyori.

Li menm ki konpoze mizik la e li ekri nan stabreim liv yo nan opera li yo, pami yo Tristan und Isolde, ki konsidere kòm pwen depa pou prensipal pwogrè mizik yo nan 20yèm syèk la, ak L'Anneau du Nibelung, yon festival sèn nan yon prològ (L'Or du Rhin) ak twa jou (La Walkyrie, Siegfried ak Le Crépuscule des dieux), kote konsepsyon an chanje abitye epòk la konsyan pou ale, selon pawòl Wagner tèt li, nan yon « atizay total », yon travay atistik total, yon spektak konplè ki melanje dans, teyat, powezi ak atizay vizyèl, nan yon melodie kontinyèl ki itilize leitmotivs.

Lavi li ki bèl tankou yon rèv ak etranj pèmèt li pran plizyè wòl: revolisyonè pòv, k ap kouri devan lapolis, gason ki gen fanm anpil, konfidant pèsonèl wa Louis II Bavari, kritik ak analis mizikal, entelektyèl – zanmi Mikhaïl Bakounine – ki te afekte pa antisémitism nan epòk li a, ki apre lanmò li, nan yon kontèks totalman diferan, nazi yo pral itilize; konpòtman li ak zèv li kite kèk moun endiferan. Li gen menm talan pou fè zanmi nan sèk atistik ak entelektyèl tankou li gen pou transfòme yo an lènmi, li konnen kijan pou kreye eskandal menm jan ak antouzyas, li pwovoke opinyon ki divize epi souvan anflame pami moun li te viv avèk yo.

Se konsèp atistik avant-gard li yo ki te gen yon enfliyans desizif nan evolisyon mizik depi nan mitan lavi li. Richard Wagner konsidere kòm youn nan pi gwo konpozitè opera nan 19yèm syèk la e li gen yon plas fondamantal nan istwa mizik oksidantal la.
Iannis Xenakis

## Biyografi
Yannis Xenakis, oswa Iannis Xenakis, te fèt le 29 me 1922 nan Brăila, Woumani epi li mouri le 4 fevriye 2001 nan 9yèm arondisman Pari, se te yon konpozitè, achitèk ak enjenyè ki gen orijin grèk, natirèlman franse, marye ak ekriven Françoise Xenakis, avèk ki li te gen yon pitit fi, pent ak eskiltè Mâkhi Xenakis. 

Li se yon achitèk e li kolabore nan atelye Le Corbusier a pou kreye Paviyon Philips nan egzibisyon mondyal Bwiksèl 1958 la, ki kounye a detwi. 

Li se premye Ewopeyen ki itilize yon òdinatè pou konpoze mizik e li te kreye mizik stokastik.
Harold Arlen

## Biyografi
Harold Arlen se te yon konpozitè ameriken ki te fèt 15 fevriye 1905 nan Buffalo nan Eta New York e ki mouri 23 avril 1986 nan New York (Eta New York).

Li te youn nan konpozitè ki pi enpòtan nan 20yèm syèk la avèk yon kreyasyon ki gen plis pase 400 chante, kèk nan yo te vin popilè atravè mond lan. Chante ki pi popilè a, Over the Rainbow, ki sòti nan komedy mizikal Le Magicien d'Oz, te genyen Oscar pou pi bon chante orijinal an 1940 e li te plase kòm 20yèm chante Ameriken ki pi enpòtan nan istwa pa RIAA.
Irving Berlin

## Biyografi
Irving Berlin, ki te rele Israel Isidore Beilin epi answit Baline, se te yon konpozitè ak parolè Ameriken ki gen orijin jwif Ris, ki fèt 11 me 1888 nan Anpi Ris, swa nan Talatchyn toupre Moguilev nan peyi Byelorisi aktyèl - oswa nan Tioumen nan Larisi aktyèl - epi li mouri 22 septanm 1989 nan New York Ozetazini, nan laj 101 an.

Irving Berlin vin tounen popilè akòz anpil komedi mizikal li te ekri mizik yo, ak akòz siksè entènasyonal White Christmas kote Bing Crosby entèprete li kòm single ki pi vann nan tout istwa mache disk la, epi ak God Bless America, yon chante patriotik ki souvan konsidere kòm hymne nasyonal Ameriken antò.

Berlin fè pati prensipal konpozitè mizik popilè Ameriken, ansanm avèk Cole Porter, Harold Arlen, George Gershwin, Duke Ellington, Richard Rodgers, Jerome Kern, Hoagy Carmichael, Oscar Hammerstein II, Burt Bacharach, Stephen Sondheim, Jule Styne, Jimmy Van Heusen, elatriye. Siksè li te rekonpanse ak anpil pri ak omay nasyonal ak entènasyonal pandan tout karyè li.

Plizyè nan mizik li yo fè pati gwo repètwa chante Ameriken an oswa vin tounen estanda jazz yo.
Hoagy Carmichael

## Biyografi
Hoagland Howard Carmichael, yo rele Hoagy Carmichael, ki fèt 22 novanm 1899 nan Bloomington, Indiana, e ki mouri 27 desanm 1981 nan Rancho Mirage, Kalifòni, se yon konpozitè, pyanis, chantè, chèf òkès ak aktè Ameriken. Hoagy Carmichael se youn nan prensipal konpozitè mizik popilè Ameriken yo. Plizyè nan chante li yo fè pati nan Gran repètwa Ameriken nan chan oubyen yo vin tounen estanda jazz.
Matthieu Chedid

Matthieu Chedid se yon otè, konpozitè, entèprè, mizisyen ak aktè franse.

## Biyografi
Matthieu Chedid, yo rele M (ki ka ekri tou -M-), te fèt 21 desanm 1971 nan Boulogne-Billancourt.

Si li jwe prensipalman gita sou sèn nan, M se tou yon mizisyen plizyè enstriman nan estidyo, kote li pran an chaj prèske tout pati mizik yo.

An 2018, li se atis ki pi rekonpansé nan *Victoires de la musique,* ak yon total de trèz trophées, depase kantite *Victoires* Alain Bashung.

## Zèv li yo
### Diskografi ak chanson
* 1997: *Le baptême*
* 1999: *M je dis M*
* 2003: *Qui de nous deux*
* 2006: *Le Soldat rose* de Louis Chedid: Matthieu Chedid kòm le soldat rose.
* 2009: *Mister Mystère*
* 2017: *Lamomali*: *Bal de Bamako*
* 2022: *Révalité*
* 2024: *L'heure miroir* ak gita Thibault Cauvin
* 2025: *Lamomali Totem*: *Manitoumani*, *Je suis Mali* ak Fatoumata Diawara

### Fim
* 2003: *Les Triplettes de Belleville* de Sylvain Chomet
* 2006: *[[Ne le dis à personne (fim)|Ne le dis à personne]]* de Guillaume Canet. César pou meyè mizik.
* 2023: *[[Astérix et Obélix : L'Empire du Milieu]]* de Guillaume Canet: Remix

## Referans

## Lyen deyò
* Pajwèb ofisyèl Matthieu Chedid
* Matthieu Chedid sou Discogs
* Matthieu Chedid sou IMDb
Burt Bacharach

## Biyografi
Burt Bacharach, ki fèt 12 me 1928 nan Kansas City (Missouri) e ki mouri nan Los Angeles (California) 8 fevriye 2023, se yon pyanis, aranjè, chèf òkès ak konpozitè Ameriken.

Non li souvan asosye ak pawolit Hal David. Ansanm, yo te kreye prèske san mizik siksè nan domèn chante popilè, sa ki fè yo de nan atis ki pi enpòtan nan mizik popilè Ameriken soti ane 1960 rive ane 2000. Burt Bacharach te konpoze tou mizik pou fim.

An 1970, li resevwa Oscar pou pi bon mizik pou fim Butch Cassidy and the Sundance Kid.
Gilbert Bécaud

## Biyografi
Gilbert Bécaud, ki te fèt François Gilbert Léopold Silly le 24 oktòb 1927 nan Toulon e ki mouri le 18 desanm 2001 nan Boulogne-Billancourt, se te yon chantè, konpozitè ak pyanyis franse.

Pandan karyè li, li te monte sou sèn Olympia trant-twa fwa, kote li te jwenn tinon « Misye 100 000 vòl » akoz sans li pou swing, pasyon li te leve nan foul la ak fans li yo ki, souvan, nan kòmansman li, tap kraze chèz ak eksitasyon. Li kite imaj yon nonm enèjik, toujou an mouvman. Kravat li ak pwen, apeprè nèf san chante li yo ak men li sou zòrèy li (yon jès spontan, tankou yon tic), se lòt imaj espesifik ki make lespri moun.

Men mwen, Nathalie, Jou a lè lapli a vini, Mwen pou ou ak E kounye a ap konte pami gwo chante atis la. Karyè entènasyonal li pèmèt li anrejistre chante li yo an angle, alman, italyen ak panyòl.

Plizyè nan konpozisyon li yo popilè aletranje, espesyalman Ozetazini (What Now My Love pou E kounye a, Let It Be Me…).
George Gershwin

## Biyografi
George Gershwin, non de plume Jacob Gershowitz, se yon konpozitè ak chèf òkès Ameriken, ki fèt 26 septanm 1898 nan Brooklyn (New York) epi ki mouri 11 jiyè 1937 nan Los Angeles (Kalifòni).

Li fèt nan New York nan yon fanmi jwif proletaryen ki soti nan Saint-Pétersbourg, George Gershwin kòmanse kòm pianis nan orkès Broadway. Frè li, Israël ki rele « Ira », ki se yon parolye, ekri pifò nan tèks chante li yo ke Al Jolson, Fred Astaire, Ginger Rogers oswa pwodiktè Florenz Ziegfeld byento ap kouri pou jwenn. Kreyatè jazz senfoni, li fè komedi mizikal li yo triomfe. An 1924, li konpoze Rhapsody in Blue. Nan New York, 7 mas 1928, li rankontre Maurice Ravel. Nan Vyèn, li devlope yon amitye ak Alban Berg. Yon vre zetwal, ki konn anpil fanm popilè nan epòk li (Paulette Goddard, Simone Simon), zanmi Arnold Schönberg, li enstale nan Hollywood pou konpoze mizik sinema oswa chante popilè. Anpil nan zèv li yo vin tounen gwo estanda jazz gras patikilyèman a Ella Fitzgerald, Louis Armstrong, Herbie Hancock ak anpil lòt chantè oswa aktè. Li mouri a 38 an akòz yon timè nan sèvo a.
Julie London

## Biyografi
Julie Peck, ke yo rele Julie London, te fèt 26 septanm 1926 nan Santa Rosa e li mouri 18 oktòb 2000 nan Encino, tou nan Kalifòni, se te yon chantèz ak aktris Ameriken.

Yo te dekouvri li pandan li t ap travay kòm yon liftyè, apre sa li te kòmanse yon karyè nan sinema, espesyalman nan jwe wòl fanm nan western tankou Libre comme le vent, L’Homme de l’Ouest ak L’Aventurier du Rio Grande.

Nan mitan ane 1950 yo, siyati kontra li avèk Liberty Records make kòmansman karyè mizikal li, ki make pa siksè chante li Cry Me a River, pami lòt tit tankou reprise Fly Me to the Moon oswa Perfidia.
Lao Tseu

## Biyografi
Lao Tseu oswa Lao-Tseu, Laozi oswa Lao Zi, ki plis souvan rele nan Lachin Tàishàng lǎojūn , ki vre non li se Li Er, ta te yon saj Chinwa epi, selon tradisyon an, yon konpayon kontanporen Confucius (mitan 6yèm syèk anvan Jezikri – mitan 5yèm syèk anvan Jezikri, fen peryòd Prentan ak Otòn yo). Yo konsidere li aprè kòm papa fondatè taois la. Li ta fèt nan peyi Chu nan wayòm Zhou a epi li ta ale nan yon retrè espirityèl nan lwès Lachin aktyèl la nan yon destinasyon enkoni. Enfòmasyon istorik sou li ra epi ensèten, epi biyografi li devlope depi dinasti Han, sitou sòti nan eleman sipènatirèl ak relijye; kèk chèchè sispensyon depi fen 20yèm syèk la estime li se yon pèsonaj fiksyon oswa konpoze, e pa vrèman istorik.
Kenji Mizoguchi

## Biyografi
Kenji Mizoguchi  se yon reyalizatè Japonè ki fèt 16 me 1898 nan Tokyo e ki mouri 24 out 1956 nan Kyoto. Jodi a, li konsidere kòm youn nan mèt sinema Japonè yo, ansanm ak Akira Kurosawa ak Yasujirō Ozu.

Mizoguchi fèt nan Tokyo an 1898. Fanmi li, malgre anbisyon papa li, vin trè pòv apre kriz ekonomik 1904 la. Li Lè sa a ap viv nan katye Asakusa, ki pi pòv nan Tokyo. Papa Mizoguchi, yon ansyen bòs mason, te vyolan anvè manman li ak sè li Suzu ke li ta vann kòm geisha.

Lè li te gen difikilte lekòl, li vin apranti nan atelye yon desenè mòd. Li kòmanse pran pasyon pou penti epi, avèk sipò sè li, li enskri nan akademi penti Aoibashi. Apre sa li travay kòm desenè piblisite ak nan yon jounal nan Kobe. An 1918, li patisipe nan fom vyolan ki enspire pa revolisyon Larisi a ki fè li pèdi travay li.

Li antre nan endistri fim nan an 1920 kòm aktè pou estidyo Nikkatsu epi li rapidman vin asistan reyalizatè Tadashi Ono. An 1922, li reyalize premye fim li, Jou a Kote Lanmou Retounen, ki chaje ak kwayans sosyalist li yo epi ki gouvènman an sanksyone.
Avicenne

## Biyografi
Ibn Sina li te konnen nan Lwès anba non Avicenne (soti nan Latin medyeval Avicenna), se te yon filozòf ak doktè pèrs ki te fèt 7 Out 980 nan Afshana, toupre Boukhara, nan Ouzbekistan jodi a, epi li mouri nan mwa Out 1037 nan Hamadan (Iran). Li se otè plizyè liv referans nan medsin ak filozofi, ansanm ak syans ki gen rapò, tankou astwonomi, alchimi, ak sikoloji, ki te ekri prensipalman an Arab klasèk.

Dizip li yo te rele li cheikh el-raïs, sa vle di "prens syantis yo", Mèt pa ekzat, oswa twazyèm mèt la (apre Aristòt ak Al-Fārābī).

Prensipal travay li yo se ansiklopedi medikal Qanûn (« Kanon Medsin ») ak de ansiklopedi syantifik li yo ki rele Liv Gerizon (nanm nan) ak Danesh-e Nâma (« Liv Syans »).

Nan Qanûn li a, li fè yon gwo sentèz mediko-filozofik ak lojik Aristòt, konbine ak neo-platonis, ogmante diyite medsin kòm yon disiplin entelektyèl, ki konpatib ak monoteis. Enfliyans li pral domine nan Lwès medyeval Latin jiska 16yèm syèk la.

Si travay medikal li a sèlman gen yon enterè istorik kounye a, travay filozofik li a chita nan kwazman panse lès ak panse lwès. Yo kontinye etidye li nan kòmansman 21yèm syèk la, ni nan kad Islam ni nan filozofi akademik.
Genghis Khan

## Biyografi
Temüjin Borjigin, yo rele l Gengis Khan, te fèt ant ane 1155 oswa 1162 nan Khamag Mongol, ki kounye a se pwovens Khentii nan Mongoli, epi li mouri nan mwa out 1227 nan aktiyèl xian Qingshui (Lachin), se li ki te fondatè Anpi Mongòl la.

Temüjin se pitit gason ki pi gran nan Yesugei, yon chèf Mongòl nan clan Borjigin, ak madanm li Hö'elün. Lè li te gen uit an, papa li mouri epi fanmi li te abandone pa tribi li. Apre yon jènès nan povrete, li te fè alyans ak de chèf pwisan nan step yo, Djamuqa ak Toghril, ki te ede l kidnape, pou l marye, madanm li k ap vini, Börte. An 1187, yon konfli pete ak Djamuqa e Gengis Khan defèt. Li te ka t ap yon sijè nan dinasti Jin anvan li tounen sou sèn politik Mongòl la an 1196. An 1203, li fè fas ak de ansyen alye li yo. Apre li bat Naïmans yo, li soumèt Toghril epi li egzekite Djamuqa, konsa li vin dènye khan nan step Mongòl la.

An 1206, pandan yon qurultay (asanble egzekitif ki fòme ak notab ak militè), Temüjin pran tit Gengis Khan. Li kòmanse Lè sa a fè refòm ki vize asire estabilite alontèm. Li transfòme estrikti tribi Mòngòl yo an yon meritokrasi entegre, dedye nan sèvis fanmi ki nan pouvwa a. Apre li te anpeche yon tantativ koup deta pa yon chaman pwisan, Gengis Khan chèche konsolide pouvwa li. An 1209, li pran inisyativ pou anvayi Lachin, pandan li fè konkèt sou Xia oksidantal yo, ki dakò pou soumèt ane annapre a. Li lanse apre sa yon kanpay kont dinasti Jin ki fini an 1215 ak pran Zhongdu (Pekin). Jeneral li Djebé anekse Kara-Khitans an 1218. An 1219, li soumèt Anpi Khwarazien nan yon anvayisman ki detwi gwo vil nan Transoksian ak Gran Khorasan, pandan jeneral li yo Djebé ak Subötai rive nan Jòji ak Rus' Kiev la. Gengis Khan mouri an 1227, pandan li t ap konbat Xia oksidantal yo.

Pitit gason li Tolui asire gouvènans pandan yon entèregn de ane, jiskaske twazyèm pitit gason Gengis Khan, Ögedei, monte sou twòn nan an 1229.

Nan fen gouvènans li, Gengis Khan kontwole yon gwo pati nan Azi, ak anpil nan Mongoli, Lachin nò ak Sogdiane. Apre li mouri, anpi a pral elaji anpil pa siksesè li yo. Li pral fòme nan pi gwo epòk li youn nan pi gwo anpi nan listwa, estime apeprè 23,5 milyon km2 anba gouvènans pitit pitit gason li Kubilaï Khan an 1272. Sa a vin premye anperè dinasti Yuan nan Lachin.

Gengis Khan se yon figi ki kontwovèsyal. Mongòl yo konsidere l kòm papa nasyon yo ak yon figi lejandè, ki respekte anpil e ki te deifye apre lanmò li. Men, lame li a tou responsab pou milyon viktim ak destriksyon nan anpil rejyon nan Azi, Larisi ak mond Arab la, kote yo wè l kòm yon konkéran san pitye ak vyolan. Viktwa li yo te gen tou konsekans pou fasilite echanj komèsyal ak kiltirèl san parèy sou yon zòn jeyografik laj, sa ki te ankouraje devlopman yo.
Lanmè Mamara

**Lanmè Mamara** a, ke yo te konnen anvan kòm Propontis, se yon lanmè ki sitiye nan peyi Tiki, ant Thras lès ak Anatoli, epi li konekte ak lanmè Eje a nan sidwès la ak lanmè Nwa a nan nòdès la. Atravè detwa Dardanèl ak Bosfò a, ke li enkli nan sifas li, li fòme yon lanmè tranzisyon ant lanmè Mediterane a ak lanmè Nwa a . Lanmè Marmara a kouvri yon sifas   epi li gen yon pwofondè maksimòm   . Li gen fwontyè nan nò ak nan sid ak Tiki epi li sitiye sou yon liy fay ki responsab pou anpil tranblemanntè dramatik.

## Kote
Òganizasyon Idrografik Entènasyonal la (IHO) defini limit Lanmè Marmara jan sa a  : :

* nan Lwès la yon liy ki konekte Kumkale ( 40° 00′ 31″ N, 26° 11′ 54″ E ) ak Mehmetçik burnu (ansyen Kap Helles ) ( 40° 02′ 35″ N, 26° 10′ 31″ E ), antre lwès Dardanèl yo ;
* nan Nòdès la : yon liy ki rejwenn Rumeli burnu ( Rumelifeneri 41° 14′ 02″ N, 29° 06′ 58″ E ) ak Anadolu burnu (Anadolufeneri 41° 13′ 06″ N, 29° 09′ 05″ E ), nan peyi Azyatik Turkey .

## Non
Ansyen Grèk yo te rele lanmè sa a " Propontis »  (nan grèk Προποντίς, -ίδος /  ). Tèm sa a soti nan tèm *pro* (anvan) ak *pontos* (lanmè), paske pou Grèk ki te soti nan Lanmè Eje a, li te sitiye anvan Pontus Euxinus ( Lanmè Nwa aktyèl la).

Yo panse non *Marmara* a soti nan ansyen tèm grèk *Marmaros* oubyen *marmaron* (ki vle di "la mab "Blan tache oswa venn ble) trè komen sou zile *Prokonnēsos* (oswa *Proconnesus* )" : zile ( *nēsos* ) sèf yo ( *prokos* ) ", ki refere a zile Marmara a . Zile sa a, pa ekstansyon, bay lanmè a non li.

## Istwa
Nan antikite, prensipal vil Proponti yo te Bizans ak Kalsedon, nan bouch Bosfò a. Rejyon ki te benyen nan lanmè sa a se te, sou kòt Azi a, Mysia nan sid ak Bithynia nan sidès, epi sou kòt Ewòp la, Thras nan nò .

## Zile yo

* Zile Prens yo (an grèk, Prinkiponese) :
** Kınalıada
** Burgazada
** Heybeliada
** Büyükada
** Sedef Adası
** Sivriada
** Yassıada
** Kaşık Adası
** Tavşan Adası
* Enkli
* Hayırsızada
* Şemsiye Adası
* İmralı Adası
* Marmara Adası
* Avşa (oswa *Turkeli Adası* )
* Paşalimanı Adası
* Ekinlik

## Referans
Guillaume le Conquérant

## Biyografi
Giyòm Konkeran an (an Angle, William the Conqueror), yo rele li tou Giyòm Baste a oswa Giyòm nan Normandi, te fèt nan Falaise an 1027 oswa 1028 e li mouri nan Rouen nan 9 septanm 1087. Li te duk Normandi, anba non Giyòm II, soti nan 1035 rive lè li mouri, e li te wa Angletè, anba non Giyòm I, soti nan 1066 rive li mouri.

Pitit gason Robert Magnifik la ak matant li, Arlette de Falaise (Herleva), Giyòm vin duk Normandi anviwon 8 an, aprè lanmò papa li an 1035. Apre yon peryòd gwo enstabilite, li reyalize pou reprann dominasyon dukri a apre batay Val-ès-Dunes an 1047. Li marye ak Mathilde de Flandre anviwon 1050. Li fè Normandi tounen yon dukri pwisan ke wa Lafrans yo te pè, premye Henri I (1031-1060) epi apre sa Filip I (1060-1108).

Lè wa Angletè Édouard Konfese a mouri san pitit, yon kriz siksesyon leve e, apre li fin genyen batay Hastings (1066), li pran kouwòn Angletè a. Viktwa sa a fè li vin youn nan monak ki pi pwisan nan Ewòp lwès la e li mennen anpil chanjman pwofon nan sosyete anglè a, kote elit anglo-sakson an disparèt pou bay plas pou Norman yo.

Depi lè sa a, li pase rès règ li a ap defann tèt li kont anpil zamni li yo, kit se nan Angletè (rebèl anglo-saks ki te rasanble dèyè Edgar Ætheling, Danwa yo ak Ekòs yo) oswa sou kontinan an (konte Anjou Foulques le Réchin, konte Flandre Robert I, e sitou wa Lafrans Filip I). Li mouri nan Rouen an 1087, apre yo fin kraze Mantes pandan yon kanpay represay nan Vexin franse a kont wa Filip I. Yo antere li nan abadya Hommes de Caen.
Henri IV de France

## Biyografi
**Henri IV**, di "Gran an"Oswa"Galant vèt la", oswa menm "Bon wa Henry», fèt sou non **Henri de Bourbon** le 13 desanm 1553 nan Pau e li mouri asasinen le 14 mai 1610 nan Pari, li te wa Nava apati 9 jen 1572 sou non **Henri** . , ak wa Lafrans sou non **Henri IV** soti 2 out1589 jouk li mouri an 1610. Se konsa, li konbine diyite yo nan wa Lafrans ak Nava epi li se premye wa Lafrans ki soti nan kay Capetyen nan BourbonHenry IV (wa Lafrans)
Henri VIII d'Angleterre

## Biyografi
Henri VIII (an angle: Henry VIII), ki te fèt 28 jen 1491 e ki mouri 28 janvye 1547, se wa Angletè ak Iland soti 1509 rive nan lanmò li. Kontwovès legal ak teolojik konsènan validite premye maryaj li avèk Catherine d'Aragon ak rekonèsans li pou anile maryaj la te youn nan prensipal koz eskizman Legliz Angletè ak Wòm an 1534 ak Reyòmen Anglè a. Henri VIII sipèvize separasyon sa a, enkli disolisyon monastè yo, epi poutèt sa li te ekzkominye; men li rete yon defansè fondamantal teyoloji katolik la. Sepandan, anglikanis henrikyen an pa fòm Angle Luteranism lan. Henri VIII pa dakò ak tout ide luterèn yo ni ak tout rityèl luterèn yo. Doktrin ak rityèl anglikan yo melanje eleman katolik ak luterèn. Henri VIII marye sis fwa epi li fè egzekite de madanm li yo, Anne Boleyn ki te akize de ensè, majik, ak adiltè, ak Catherine Howard akize de ensès ak adiltè.
Nan politik etranjè, Henri VIII patisipe sitou nan lagè Itali kont Lafrans nan epòk Franswa I pandan li souvan alye ak Charles Quint. Sepandan, siksè li sou kontinan an limite. Nan zile Britanik yo, li konfwonte plizyè fwa ak Eskòs ki te alye ak Lafrans tandiske rèy li make kòmansman yon plis gwo enfliyans angle nan Iland. Lagè sa yo ak depans reyè a fè anpil mal nan finans wayòm lan, e mezi yo pran pou balanse bidjè a sèlman agrave sitiyasyon ekonomik Angletè.
Istwa sou Renesans, atletik ak kiltive, li pratike ekriti ak mizik. Sepandan, yon aksidan nan tounwa ak fatig tan an afekte sante fizik ak mantal wa a, ki vin obèz e ki konsidere nan fen lavi li kòm yon tiran egois. Pandan maryaj li yo, li te ekskli de siksesyon li de pitit fi li yo ki pi gran yo, Mari ak Élisabeth, nan avantaj pitit gason li Édouard. Tout pitit li yo ki lejitim monte sou twon an malgre sa, men nan absans pitit, pitit fi li yo se dènye sòvren nan dinasti Tudor la.
Frédéric Barberousse

## Biyografi
Frédéric Iye Hohenstaufen se yon anperè nan Sentespri Anpi Women Alman an soti 1155 rive nan lanmò li. Yo rele li Frédéric Barberousse akoz bab wouj briyan li genyen (an Alman: Friedrich Barbarossa, an Latin: Fridericus Ænobarbus).

Li te fèt an 1122 epi li mouri 10 jen 1190. Li te pwoklame anperè an 1155, li te gen tou tit wa Almay, wa Itali, wa Bourgogne ak konte Palatin Bourgogne, apre li te yon ti tan duk Swaab ak Alzas.

Dezyèm manm fanmi Hohenstaufen ki rive nan diyite anperyal la, li se tou, nan manman li, yon Welf. Se anba règ li ke, pou premye fwa, tèm sacrum ("sen") la te itilize pou dekri Sentespri Anpi Women Alman an.

Li rete popilè pou konfli li ak komin nan nò Itali epi li kraze vil Milan an 1162.

Apre viktwa Lig Lombard la nan batay Legnano an 1176, lapè Konstans asire komin yo yon gwo otorite.

Nan menm tan an, lit li kont papte a — sa ki fè yo ekskominye li an 1165 — make tonbe doktrin teokratik Sentespri a epi li kontribye nan devlopman lwa Women nan Ewòp medyeval la.

Le 10 jen 1190, pandan twazyèm kwozay la, li lanmè nan rivyè Göksu Nehri (Anatoli) pandan li t ap mennen lame li yo nan direksyon Palestein.

Lonjevite li ansanm ak volonte li pou retabli onè Anpi a (honor imperii) epi ogmante otorite enperyal la, ak Karlemay kòm modèl, fè li youn nan anperè ki pi konnen nan Mwayennaj la, jouk li vin, nan 19yèm syèk la, yon ewo nan mouvman nasyonal Alman an.
Mikhaïl Gorbatchev

## Biyografi
Mikhaïl Sergueïevitch Gorbatchiov oswa Gorbachiov , fèt 2 mas 1931 nan Privolnoïe (nan krai Stavropol aktyèl la) epi mouri 30 out 2022 nan Moskou, se te yon gason leta sovyetik epi pita ris.

Li soti nan yon anviwònman peyizan modès, li etidye lalwa anvan li rantre nan Pati Kominis Inyon Sovyetik la nan kòmansman ane 1950 yo. Nan twa deseni, li monte nan tout nivo pati a jiskaske li okipe pi wo pòs la, sa vle di Sekretè Jeneral Komite Santral Pati Kominis Inyon Sovyetik la: an reyalite, li te dirije Inyon Repiblik Sosyalis Sovyetik yo (URSS) ant 1985 ak 1991.

Lè li vin sou pouvwa, Inyon Sovyetik ap travèse yon peryòd kriz politik ak ekonomik. Rejim nan, ki make pa lanmò bonè de dènye de lidè li yo (Andropov ak Tchernenko), pa rive refòme tèt li ni kanpe dekoneksyon ekonomik ak militè li fas ak Etazini, rival URSS la nan lagè frèt la.

Lè li vin pran konsyans de gwo difikilte peyi a ap fè fas, Gorbatchov reprezante yon volonte pou yon gwo chanjman. Li lanse anpil refòm pou sove sistèm sosyalist la. Sou plan entèn, li lanse yon seri transfòmasyon yo rele perestroïka ak glasnost, sa vle di yon liberalizasyon ekonomik, kiltirèl ak politik nan peyi a. Sou plan entènasyonal, li inisye yon politik ki gen tandans pou dezameman nikleyè ak pou pèfòme relasyon ak Etazini.

Sepandan, li parèt san fòs pou li kontwole chanjman li menm ki te lakòz yo epi ki gen gwo konsekans, nan fen syèk sa a, pou IKP ak pou mond lan. Nan nivo enteryè, liberalizasyon enkonplè nan sistèm ekonomik la pa pèmèt asire sitwayen yo yon nivo lavi satisfè, sa ki fè Gorbachov vin sitou enpopilè; manèv politik konsèvatè yo ki opoze ak fen rejim lan lakoz kou d’eta Moskou, pandan reveye reklame nasyonalis yo finalman mennen nan disolisyon IKP. Nan nivo entènasyonal, Gorbachov deside retire fòs sovyetik yo nan Afghanistan, li pa entèvni lè rejim kominis yo tonbe nan Ewòp (sa ki make espesyalman pa tonbe miray Bèlen nan 1989) e li patisipe nan pouswit trete pou rediksyon zam nikleyè yo.

Demisyon li an 1991 make fen desolidarizasyon ak disparisyon USSR la epi li make fen Lagè Fwad la. Konsa, li se dènye lidè USSR la, pandan rival li Boris Eltsine vin prezidan Federasyon Larisi.

Li defann yon apwòch pasifik, refòmist ak ouvè sou mond lan, li fè tèt li distenge espesyalman de ansyen lidè sovyetik yo. Kòm rezilta, li espesyalman apresye nan mond oksidantal la (laprès oksidantal pale de yon Gorbymania). Li resevwa pri Nobèl lapè an 1990 pou kontribisyon li nan fen Lagè Fwad la. Okontrè, li pa twò apresye nan Larisi, kote anpil moun blame li pou kondisyon desolidarizasyon USSR la, pèdi estati gwo pouvwa a ak sitiyasyon ekonomik ak sosyal Larisi pandan ane 1990 yo.

Kandida nan eleksyon prezidansyèl Larisi nan lane 1996, li rive nan setyèm pozisyon ak 0,5 % nan vòt yo. Li fonde de pati sant-gòch, ki pa genyen okenn siksè. Etid ki fèt pita konfime enpopilarite li nan peyi a. Li mouri nan laj 91 an, san li pa janm rekipere okenn manda ni okenn fonksyon enpòtan.
Otto von Bismarck

## Biyografi
Otto von Bismarck, dèk Lauenburg ak prens Bismarck, ki te fèt 1ye avril 1815 nan Schönhausen epi mouri 30 jiyè 1898 nan Friedrichsruh, se te yon politisyen Prisyen epi apre sa Alman.

Li te tou de minis-prezidan Wayòm Prisi soti 1862 rive 1890 ak chanselye Konfederasyon Almay Dinò soti 1867 rive 1871 anvan li te vin premye chanselye Nouvo Anpi Alman an nan 1871, yon pòs li kenbe jiskaske 1890, pandan l ap kontinye kenbe plas li kòm minis-prezidan Prisi. Li te jwe yon wòl enpòtan nan ini Almay.

Nan kòmansman karyè politik li, Bismarck fè non li soti nan defann, depi ban konsèvatis yo, enterè junkers yo, ti noblès Prisyen, ke li fè pati ladan li. Li nonmen li minis-prezidan Prisi an 1862. Nan konfli konstitisyonèl Prisyen an, li goumen kont liberal yo pou kenbe primasi monachi a. Tou minis Afè Etranjè, li lanse lagè Dukè yo epi lagè Ostriyo-Prisi ant 1864 ak 1866, e li ansanm enpoze sipremasi Prisi nan Almay. Lagè fransè-prisyen 1870 la pèmèt rezoud kesyon Alman an nan chwazi solisyon ti-Almay la, ke Prisi defann, epi li mennen nan ini Almay an 1871. Apre sa, nan nivo politik etranje, li eseye etabli yon ekilib ant gwo pouvwa Ewopeyen yo gras ak yon sistèm alyans.

Nan politik entèn, apati 1866, Bismarck premye alye li ak liberal modere yo, sa ki mennen nan vote plizyè refòm tankou etablisman maryaj sivil, ki rankontre rezistans nan men katolik yo, kont ki li opozan fò, li enstale politik Kulturkampf la. Nan fen ane 1870 yo, li separe de liberal yo, pou li rekonekte ak konservatè yo. Pandan faz sa a, lwa pou pwoteksyon ak entèvansyon leta yo vote. Yo kreye tou yon sistèm sekirite sosyal. Ane 1880 yo sitou make pa lwa antisosisyalis yo. An 1890, diferans opinyon Bismarck ak nouvo anperè a, Guillaume II, mennen nan depa li.

Apre demisyon li, Bismarck kontinye jwe yon wòl politik, lè li kritike aksyon siksesè li a. Li ekri tou memwa li, ki gen gwo enfliyans sou imaj piblik Alman an kreye sou li.

Jiska nan mitan 20yèm syèk la, pifò istoryen Alman yo jije aksyon li nan yon fason pozitif, paske nan peryòd nasyonalism sa a, li te asosye ak inifikasyon Almay. Sepandan, apre Dezyèm Gè Mondyal la, kritik yo vin pi sevè: yo akize li kòm moun ki responsab, kòm fondatè Anpi Alman an, pou echèk demokrasi nan Almay. Sepandan, apwòch istorik ki pi modèn yo eseye replase aksyon Bismarck la, ak fòs li yo ak feblès li yo, nan kontèks tan li ak estrikti politik ki te egziste nan epòk la.
Pierre Ier de Russie

## Biyografi
**Pierre Le grand** rele **Pyè I nan Larisi** li te Tsar ak premye Anperè Larisi soti nan 1682 jouk li mouri nan 1725, li se li te ye paske li te fonde Anpi Ris la nan 1721 ak vil la nan St. Pétersbourg, li se kounye a ke yo rekonèt kòm Papa a nan Larisi modènPyè Legran.
Saladin

## Biyografi
Saladin, fèt nan Tikrit (Zengides) an 1138 e mouri nan Damask (Sultanat Ayyoubide) nan 4 mas 1193, se premye lidè nan dinasti ayyoubide la, yon dinasti kour ki pran non li nan men papa li Najm al-Dīn Ayyūb e ki te dirije peyi Lejip soti 1169 rive 1250 ak Siri soti 1174 rive 1260. Saladin te dirije peyi Lejip soti 1169 rive 1193, Damask soti 1174 rive 1193 ak Alep soti 1183 rive 1193.

Ki soti nan kour, Saladin te sèvi premye ak emira zengide nan Siri, Nur ad-Din. Li te voye nan peyi Lejip, kote dinasti Fatimide ki te nan faz deklinasyon, li te nonmen vizir an 1169 epi li te aboli kalifa Fatimide la an 1171. Li pran pouvwa a nan Siri apre lanmò Nur ad-Din an 1174. Li konsantre efò li kont divès Etazini Laten nan Lès la, kote li te prensipal advèsè yo pandan dènye tyè 12yèm syèk la, epi li mennen Mizilman yo nan rekonkeri Jerizalèm an 1187. Li fè fas ak twazyèm kwazad la, ki te mennen pa wa yo Soti an Frans Philippe Auguste ak anglè Richard Kè Lyon, li te fè lapè ak Richard ki te pèmèt li kenbe Jerizalèm.
Non li konplè pandan wayòm li se te Al-Malik an-Nāsir Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf. An-Nāsir vle di an arabe « moun ki resevwa viktwa Bondye », epi Saladin (Ṣalāḥ ad-Dīn) vle di « dwat nan lafwa ». Saladin li menm popilè pou tolerans li ak fason li trete lènmi li yo ak imanis. Konsa li konte tankou youn nan pèsonalite ki pi apresye ak respekte ni nan mond lwès islamik la ni nan mond kretyen Ewopeyen an. Kwònistory kwoze yo te rakonte kouraj li atravè plizyè epizòd, espesyalman pandan ased chato Kérak nan Moab. Gras a sa, Saladin te jwenn respè advèsè li yo, espesyalman wa anglè a Richard I « Kè Lyon ». Olye li tounen yon figi rayi nan Ewòp oksidantal, li te etabli tèt li kòm yon senbòl chevalye ak kouraj, epi li te mansyone nan plizyè rakont ak powèm angle ak franse.
Tamerlan

## Biyografi
Timour, ki pi konnen anba non Tamerlan (soti nan lang Pès Tīmūr-i Lang, ki vle di literalman « Timour Kribich »), te fèt nan ane 1320 yo, oswa le 8 avril 1336 nan Kech, toupre Chakhrisabz (kounye a Ouzbékistan), e li mouri 18 fevriye 1405 nan Otrar (kounye a Kazakhstan), se te yon lidè ak konkèratè turko-mongòl, fondatè dinasti Timourid yo.

Soti nan dinasti Mongol-Tirki Barlas la, ki gen yon ti kras rapò ak Bordjiguines Gengis Khan, Tamerlan pran kontwòl khanat Djaghataï a alantou ane 1370. Li mennen kanpay militè atravè Mwayen Oryan ak Azi Santral, bat Lòd Golden an, sultanat Mamelouk peyi Lejip la, Anpi Ottoman k ap grandi a, ansanm ak sultanat Delhi nan peyi Zend, e li menm eseye retabli dinasti Yuan nan Lachin. Li rele tèt li « Lam Islam », li vin lidè ki pi pwisan nan mond Mizilman an. Soti nan konkèt li yo, li fonde Anpi Timourid la, ki gen kapital li nan Samarkand e ki kraze ti kras apre lanmò li.

Konandan militè enkòwon, li jeneralman konsidere kòm youn nan pi gwo chèf militè ak taktik nan istwa, osi byen kòm youn nan pi brital ak pi san pitye. Istoryen yo souvan pale de "katastwòf Timurid" [bezwen referans] akoz kantite destriksyon ak masak twoup li yo fè; estimasyon sou kantite viktim kanpay militè li yo varye ant yon milyon[1] ak disèt milyon moun (oswa apeprè 5% nan popilasyon mondyal epòk la)[2]. Pandan konkèt li yo, li pa ezite fè masak sou tout popilasyon vil ki reziste l. Kèk aksyon li yo te ka klase kòm "jenosid" pa otè modèn.
Fonksyon (matematik)

## Biyografi
Nan matematik, yon fonksyon pèmèt defini yon rezilta (souvan yon nimewo) pou chak eleman nan yon ansanm yo rele domèn. Rezilta sa a ka jwenn atravè yon seri kalkil aritmetik oswa atravè yon lis valè, espesyalman nan ka kote yo pran mezi fizik, oswa atravè lòt pwosedi tankou rezolisyon ekwasyon oswa tranzisyon nan limit. Kalkil aktyèl rezilta a oswa apwoksimasyon li ka baze sou kreye yon fonksyon enfòmatik.

Nan ansèyman lekòl, tèm « fonksyon » an konsène espesyalman fonksyon reyèl yon varyab reyèl. Anpil fonksyon ki rele abityèl konsa yo defini kòm fonksyon afine, rasin kare oswa eksponansyèl, epi yo ka konbine lè l sèvi avèk operasyon aritmetik, konpozisyon oswa definisyon pa moso.

Fonksyon sa yo satisfè divès pwopriyete ki gen rapò ak regilarite, varyasyon, entegrabilite…

Nan teyori ansanb yo, yon fonksyon oswa aplikasyon se yon relasyon ant de ansanb kote chak eleman nan premye ansanb la gen yon relasyon ak yon sèl eleman nan dezyèm lan[1]. Pafwa, yo fè distenksyon sou nocyon fonksyon an pa febli kondisyon an konsa: chak eleman nan premye ansanb la gen relasyon ak omwen yon eleman nan dezyèm lan.

Nan teyori tip yo, yon fonksyon se deskripsyon metòd pou jwenn rezilta a soti nan paramèt li yo. Nan lòt mo, yon fonksyon se algoritm ki pèmèt pou kalkile l.

Tèm fonksyon an pafwa itilize pou dekri lòt objè matematik ki gen rapò tankou fonksyon milti-valè (espesyalman olomòf), klas fonksyon p-entegre oswa distribisyon tankou fonksyon Dirac la.
Liberalis

## Biyografi
Liberalism se yon kou panse ki defann dwa endividyèl, subjektif (isonomi, libète, sekirite, pwopriyete), nan liy John Locke, nan non yon vizyon ki baze sou endividi ak koperasyon volontè ant moun.

Emmanuel Kant ajoute nan definisyon sa a ke pi gwo valè ki obsève nan yon eta lwa se diyite moun ; sa gen potansyèl pou li otònòm, pou li lib pou aji ak chwazi pwòp objektif li. Konsepsyon sa a nan liberalis espirityalis ak idéalist (dualism oswa idéalism absoli) pral domine nan Ewòp. Liberalism jan Locke defini li plis empiris, pandan ke liberalism Kant la plis idéalis (déontologie, disiplin volonte). Konsa, panse liberal la baze sou prensip responsablite moral, inivèsalis Limyè yo, libète chwa, epi li opoze ak doktrin materyalis (marxisme, utilitarism, hédonism, réductiònism, scientism, biologism, posthumanism…) ak planis.

Liberal yo kwè ke moun yo, ki se èt rasyonèl, ki ka amelyore tèt yo epi ki lib, gen dwa fondamantal ke okenn pouvwa pa gen dwa vyole.

Nan sans laj, liberalis la defann yon sosyete ki baze sou libète ekspresyon endividyèl moun nan, pandan li respekte lalwa, pliralis, ak lib echanj ide yo.

Nan liberalis klasik la, ki plis baze sou libète kòm yon dwa negatif (pwoteksyon kont kouraj dirèk soti nan souvrè a), pafwa opoze a se liberalis sosyal la, ki baze sou libète kòm yon dwa pozitif (pwoteksyon ke souvrè a dwe bay kont mizè materyèl oswa presyon moral kominotè, menm avèk dwa souvrè a pou fè fòs sosyal pou sa). Konsa, liberalis ka manifeste nan diferan fason, pafwa opoze. Yon liberal ka, selon ka a, moun ki egzije ke Leta kraze yon tradisyonalis relijye oswa sosyal ki oprese endividi a (kaste, estati, diskriminasyon ak privilèj… )
Varyab (matematik)

## Biyografi
Annan matématik élémantèr, oun **varyab** sa roun grandò don valò sa (provizwarman) endétèrminé, mè asou lakèl sa éfèktchwé oun konbinézon d'opérasyon ké swé dé konstant, swé ròt varyab. Oun varyab pa sa totalman présizé, so valò pouvé menm fika enkonnèt, mè li divèt apartni à roun ansanm. Fè dé kalkil ké varyab-ya kou si a té dé nonm èsplisit ki ka pèrmèt di rézoud, an roun sèl fwè, dé problenm analòg.

Varyab-a sa abitchwèlman rouprézanté pa roun senbòl, pli souvan-an roun lèt di lalfabé laten tèl ki x oben y. Oun fonksyon nimérik y=f(x) ka enpliké Dé varyab, oun valò d'antré endépandant x é roun valò di sòrti ki sa rézilta-a di roun kalkil ki éfèktchwé asou varyab d'antré. Tèrm varyab ka provini di fèt ki lòské antésédan x di fonksyon ka varyé, alò so imaj ka varyé osihttps://gcr.wikipedia.org/wiki/Varyab_(mat%C3%A9matik).
Kalkil (matematik)

## Biyografi
An matématik, oun **kalkil** sa roun opérasyon oben roun ansanm d'opéras you ki éfèktchwé asou dé grandò. Inisyalman sa grandò-ya té dé nonm mè dévlopman-an dé zouti matématik é di abstraksyon-an ka pèrmèt atchwèlman d'éfèktchwé dé kalkil asou dé lòbjè pli konplèks (fonksyon, vèktò, propozisyon). Pa laswit-a, enformatik-a té pèrmèt di fè kouraman dé kalkil asou dé doné fòrmèl ki varyé é kalkil-a sa divini oun lòbjè d'étid annan téyori-a di kalkilabilité-ahttps://gcr.wikipedia.org/wiki/Kalkil_(mat%C3%A9matik).