Anpi espanyòl

**Anpi espanyòl** la (espanyòl: Imperio Español; Latin: Imperium Hispanicum), ke yo rekonèt istorikman kòm Monachi Panyòl la (Panyòl: *Monarquía Hispánica*) ak kòm **[[Monachi Katolik Panyòl|Monachi Katolik]]** (Panyòl: *Monarquía Católica*), se te youn nan pi gwo anpi nan listwa. Soti nan fen , Espay te kontwole yon teritwa imans lòt bò dlo nan Nouvo Monn lan, Azi achipèl Filipin, sa yo rele "The Indies" (Panyòl: *Las Indias*) ak teritwa Ewòp, Afrik ak Oseyani. Avèk Filip II ak siksesè li yo, nan , , Anpi Panyòl la te vin "” e li te rive nan maksimòm ekstansyon li nan . Yo te dekri li kòm premye anpi mondyal nan listwa (yon deskripsyon yo te bay tou pou Anpi Pòtigè)ak youn nan anpi ki pi pwisan nan kòmansman Peryòd modèn bonè.

## Orijin
Apre vwayaj Christophe Colomb an 1492 ak premye gwo koloni nan Nouvo Monn an 1493, Pòtigal ak Castile te divize mond lan pa Trete Tordesillas (1494), ki te bay Pòtigal. Lafrik ak Azi ak emisfè lwès la nan peyi Espay. Vwayaj Christopher Columbus, yon maren Genoese marye ak yon fanm Pòtigè nan Lisbon, te jwenn sipò Isabella de Castile, ki te navige nan lwès an 1492, k ap chèche yon wout nan End yo. San atann Columbus te rankontre Emisfè Lwès la, ki te peple pa pèp li te rele "Endyen". Pli lwen vwayaj ak koloni gwo echèl pa Panyòl yo te swiv, ak lò kòmanse koule nan kès yo nan Castile. Jere anpi agrandi te vin tounen yon pwoblèm administratif. Rèy Fernando ak Isabella te kòmanse pwofesyonalizasyon aparèy gouvènman an nan peyi Espay, sa ki te mennen nan yon demann pou moun ki gen lèt (letrados) ak diplòm inivèsite (*licenciados*), ki soti nan Salamanca, Valladolid, Complutense ak Alcalá. Avoka-biwokrasi sa yo te konpoze divès konsèy deta yo, evantyèlman enkli Konsèy End yo ak Casa de Contratación, de kò ki pi wo nan peyi Espay metwopolitèn pou gouvènman anpi a nan Nouvo Monn lan, osi byen ke gouvènman wayal la nan peyi Zend.

### Premye etablisman nan Amerik yo

Avèk Kapitilasyon Santa Fe, Kòwòn Castile te bay Christopher Columbus anpil pouvwa, tankou eksplorasyon, kolonizasyon, pouvwa politik ak revni, ak souverènte rezève pou Kouwòn lan. Premye vwayaj la etabli souverènte kouwòn lan. Sa a te sipoze ke evalyasyon grandiose Columbus te fè sou sa li te jwenn te vre. Se konsa, Espay te renegosye Trete Tordesillas ak Pòtigal pou pwoteje teritwa yo sou bò liy Panyòl la. Kouwòn lan byen vit revize relasyon li ak Columbus, e li deside aplike plis kontwòl dirèk sou teritwa a epi mete fen nan privilèj li yo. Apre li te aprann leson li, Crown a te pi plis pridan nan presize kondisyon yo pou eksplorasyon, konkèt ak etablisman nan nouvo zòn.

Modèl ki soti nan Karayib la ki te aplike plis lajman nan tout peyi End Panyòl yo te eksplorasyon nan yon zòn enkoni ak reklamasyon souverènte pou kouwòn lan; konkèt pèp endijèn oswa pran kontwòl san vyolans dirèk; yon dominasyon panyòl ki te jwenn travay natif natal yo atravè encomienda; ak koloni ki egziste deja yo vin pwen depa pou plis eksplorasyon, konkèt ak etablisman, ki te swiv pa enstitisyon etablisman ak ofisyèl kouwòn nonmen. Modèl yo te etabli nan Karayib la te repwodui nan tout esfè Panyòl la agrandi, se konsa ke byenke enpòtans Karayib la te fennen byen vit apre Konkèt Panyòl nan Anpi Aztèk la ak Konkèt Panyòl nan Perou., anpil nan moun ki te patisipe nan konkèt sa yo te kòmanse eksplwate yo nan Karayib la.

Premye koloni Ewopeyen pèmanan nan Nouvo Monn lan te etabli nan Karayib la, okòmansman sou zile Ispanyola, epi pita nan Kiba ak Puerto Rico. Yon Jenowa ki gen lyen ak Pòtigal, Columbus te konsidere ke yon koloni ta dwe baze sou modèl la nan fò komès ak faktori, ak anplwaye salè yo fè komès ak moun ki rete epi idantifye resous eksplwate. Sepandan, kolonizasyon Panyòl nan Nouvo Monn lan te baze sou yon modèl gwo koloni pèmanan, akonpaye pa seri konplèks nan enstitisyon ak lavi materyèl nan yon lide pou repwodui lavi Kastilien nan yon lòt kote. Dezyèm vwayaj Columbus an 1493 te gen ladann yon gwo kontenjan kolon ak machandiz pou akonpli sa. Nan Ispanyola, vil Santo Domingo te fonde an 1496 pa frè Christopher Columbus, Bartolomeo Columbus, e li te vin tounen yon vil ki pèmanan.

## Fen anpi mondyal la (1808–1899)
Nan 1808, fòs Napoleon yo te anvayi Penensil Ibèrik la, ki te mennen nan vòl fanmi wayal Pòtigè a nan Brezil ak abdikasyon Wa Espay la. Napoleon te mete frè l 'yo, Jozèf Bonaparte, sou fòtèy Panyòl la. Espay te deja dirije pa yon dinasti franse, men dinasti Napoleon an pa te gen okenn lejitimite nan je kolon yo, se te pretèks ideyal pou pran endepandans yo ke yo te deja reve depi arive franse nan tèt Espay la. ak dinasti Bourbon.

Pou fini, Napoleon te aboli benefis klèje a nan Anpi a; kòm rezilta li pral ekskominike, sa ki pwovoke soulèvman pèp Panyòl la, Gè Endepandans Panyòl la, yon guerilla lagè ke Napoleon te surnon "ilsè" li. Pandan lagè a, apeprè  (sitou franse, "sekilè" èspanyòl ak moun peyi Lejip) te touye pa geriya Panyòl ak  katolik" pa enperyal yo, ki gen ladan milis, masak sivil, grangou ak epidemi (li pèdi anviwon 1/12 nan popilasyon li). Espay pral pran yon ti kras mwens pase 20 ane pou retounen nan popilasyon anvan lagè li a.

Lagè a te imortalize pa pent Goya. Envazyon franse a te deklanche tou nan anpil kote nan Amerik Panyòl yon kriz lejitimite nan règ kouwòn ak mouvman ki te lakòz endepandans politik. Nan peyi Espay, ensètitid politik te dire pou plis pase yon deseni ak ajitasyon pou plizyè deseni, lagè sivil sou diskisyon siksesyon, yon repiblik epi finalman yon demokrasi liberal. Rezistans yo te rasanble alantou juntas, gouvènman espesyal ijans yo. Yon Junt santral siprèm ak gouvène Wayòm nan, ki te dirije nan non Ferdinand VII, te kreye nan dat 25 septanm 1808 pou kowòdone efò ant diferan jent yo.

### Konfli Panyòl-Ameriken ak endepandans 1810-1833

Lide yon idantite diferan pou Amerik Panyòl te devlope nan literati istorik modèn, men lide endepandans konplè Panyòl-Ameriken nan Anpi Panyòl la pa t jeneral nan moman sa a epi endepandans politik la pa t inevitab. Istoryen Brian Hamnett diskite ke si monachi Panyòl la ak liberal Panyòl yo te pi fleksib sou plas posesyon lòt bò dlo, anpi a pa t ap tonbe. Juntas te parèt nan Amerik Panyòl kòm Espay te fè fas a yon kriz politik akòz envazyon Napoleon Bonaparte ak abdikasyon Ferdinand VII. Ameriken Panyòl yo te reponn anpil menm jan ak Panyòl yo sou penensil la, lejitimize aksyon yo atravè lwa tradisyonèl yo, dapre ki souverènte te repoze ak pèp la nan absans yon wa lejitim.

Majorite Ameriken Panyòl yo te kontinye sipòte lide pou kenbe yon monachi, men yo pa t sipòte kenbe monachi absoli anba Ferdinand VII. Ameriken Panyòl yo te vle oto-gouvènman. Juntas nan Amerik yo pa t aksepte gouvènman Ewopeyen yo - ni gouvènman an te tabli pou Espay pa fransè yo, ni divès gouvènman espayòl yo te mete kanpe an repons a envazyon fransè a. Juntas yo pa t aksepte rejans Panyòl la, izole nan eta syèj nan vil Cadiz (1810-1812). Yo te rejte tou Konstitisyon Panyòl 1812 la, menmsi Konstitisyon an te akòde sitwayènte Panyòl pou moun ki te nan teritwa ki te fè pati monachi Panyòl nan tou de emisfè yo. Konstitisyon liberal Panyòl 1812 la te rekonèt pèp endijèn Amerik yo kòm sitwayen Panyòl. Men, akizisyon de sitwayènte pou tout casta nan Afriken-Ameriken pèp nan Amerik yo se pa natiralizasyon - eksepte esklav.

Yon long peryòd lagè te swiv nan Amerik soti nan 1811 rive 1829. Nan Amerik di Sid, peryòd lagè sa a te mennen nan endepandans Ajantin (1810), nan [Venezuela] ] (1810), [Chili (1810), Paragwe (1811) ak Irugwe (1815, men gouvène answit pa Brezil jiska 1828). José de San Martín te fè kanpay pou endepandans nan Chili (1818) ak nan Peru (1821). Pli lwen nan nò, Simón Bolívar te dirije fòs ki te genyen endepandans ant 1811 ak 1826 pou rejyon an ki te vin Venezuela, Kolonbi, Ekwatè, [Peru] ] ak [Bolivia (lè sa a Alto Perou). Panama te deklare endepandans li an 1821 epi li te rantre nan Repiblik Gran Kolonbi (soti 1821 rive 1903).

Nan Visreyalite Nouvèl Espay la, prèt layik lib, Miguel Hidalgo y Costilla, te deklare libète Meksik la an 1810 nan Grito de Dolores. Endepandans yo te genyen an 1821 pa yon ofisye lame wayalis ki te tounen ensije, Agustín de Iturbide, nan alyans ak ensije Vicente Guerrero ak anba Plan Iguala. Yerachi konsèvatif Katolik Nouvo Espay te sipòte endepandans Meksiken an anpil paske yo te twouve Konstitisyon Liberal Panyòl 1812 abominable. Pwovens Amerik Santral yo te vin endepandan atravè endepandans Meksiken an 1821 epi yo te rantre nan Meksik pou yon peryòd kout (1822–1823), men yo te chwazi pwòp chemen yo lè Meksik te vin tounen yon repiblik an 1824.

Fòtifikasyon kotyè Panyòl yo nan Veracruz, Callao ak Chiloé te baz yo ki te reziste jiska 1825 ak 1826 respektivman. Nan Amerik Panyòl, geriya wayalis yo te kontinye lagè nan plizyè peyi, ak Espay te lanse tantativ pou reprann Venezyela an 1827 ak Meksik an 1829. Espay te abandone tout plan pou rekonkèt militè apre lanmò wa Ferdinand VII a an 1833. Finalman, gouvènman Espayòl la te ale. jiskaprezan pou renonse souverènte li sou tout Amerik kontinantal an 1836.

**Kiba**

Kesyon travay la te enpòtan tou nan Kiba. Esklav yo te toujou enpòte la pou yon tan long malgre entèdiksyon ofisyèl la. Apeprè yon demi milyon moun te rive nan fason sa a apre 1820. Anplis de sa, kèk  ki soti nan Azi te imigre la. Enpòtan imigrasyon Ewopeyen yo te fèt tou; pandan dezyèm mwatye nan , dè santèn de milye ladan yo, sitou nan peyi Espay, te rive Kiba.

Zile a pa t patisipe nan rebelyon koloni yo kont kouwòn Panyòl la nan ane 1820. Malgre ke te gen Kiben ki pa t apresye abitrè rejim kolonyal Espayòl la, sepandan pa te gen okenn mouvman reyèl nasyonal. Konfli enterè ant oligachi sik la sou yon bò ak Kiben òdinè sou lòt la te twò gwo. Nan ane 1870 yo (yo te pwoklame yon repiblik kout nan peyi Espay) gouvènman Espayòl la te konprann anvè mouvman refòm Kiben an ki te aspire yon pi gwo otonomi pou Kiba. Sepandan, lè gouvènman konsèvatif Panyòl yo te kraze espwa sa a ki te sispann sipòte refòm yo, yon rezireksyon te pete, ki te mennen nan Gè 10 Ane. Ensije yo te pwoklame yon repiblik men yo te sèlman kapab kontwole pati lès Kiba a, mwens peple pase lòt pati a epi ki pa gen okenn valè ekonomik reyèl. Gwo pwopriyetè sik nan pati lwès la te pè ke rebelyon sa a ta mennen nan yon revolisyon sosyal ak abolisyon esklavaj la. Lapè te retounen apre yo te jwenn yon akò an 1878. Ane 1890 yo te make pa nouvo tansyon ki te mennen nan yon nouvo lagè ak nan fen dominasyon Panyòl.

### Pèt rès peyi End yo (1865-1899)
Santo Domingo te deklare endepandans tou an 1821 e li te kòmanse negosye enklizyon li nan Repiblik Bolivar Gran Kolonbi, men Ayiti te byen vit okipe l, ki te gouvène jiska yon [ [Revolisyon 1843|revolisyon an 1844]]. Apre 17 lane endepandans, an 1861, Sendomeng tounen yon koloni ankò akòz agresyon ayisyen an, sa ki fè li se sèl ansyen koloni Espay te pran sou latè. Sepandan, Kapitèn Jeneral José de la Gándara y Navarro te rankontre opozisyon kont okipasyon li nan zile a apre twoup li yo te fè fas ak soulèvman geriya ak lafyèv jòn. An total, 10,888 nan fòs Gándara te tonbe nan batay kont geriya Dominiken. Maladi a te plis devastatè, li te lakòz .

Apre 1865, se sèlman Kiba ak Pòtoriko ak Esanyl Lès Panyòl (Filippin, Guam ak zile Pasifik vwazen yo) te rete. t anba kontwòl Panyòl nan peyi End yo. Lagè Endepandans Kiben an te entèwonp pa entèvansyon Ameriken nan sa ki te vin Gè Panyòl-Ameriken an 1898. Espay te pèdi Pòtoriko ak Filipin tou nan konfli sa a. Ane annapre a, Espay te vann rès posesyon Oseyan Pasifik li yo bay Almay anba Trete Alman-Espanyòl la, ki te kenbe sèlman teritwa Afriken li yo.

Espay nan epòk apre Napoleon an te nan kriz politik, kòm envazyon franse a ak restorasyon nan monachi Panyòl la anba otokratik Ferdinand VII a te kraze nenpòt konsansis tradisyonèl sou souverènte, fragmenté peyi a politikman ak rejyonalman, ak deklanche konfli. pwogresis, liberal ak konsèvatè. Enstabilite te anpeche devlopman Espay, ki te kòmanse akselere nan . Yon brèf peryòd amelyorasyon ki te fèt nan ane 1870 yo lè Alfonso XII nan Espay la ak minis reflechi l yo te reyisi retabli kèk vigè nan politik ak prestij Panyòl, te entèwonp pa lanmò bonè Alfonso a.

Yon nivo k ap grandi nan soulèvman nasyonalis ak antikolonyal nan divès koloni te abouti nan Lagè Panyòl-Ameriken an 1898, ki te goumen prensipalman nan Kiba. Defèt militè a te swiv pa endepandans Kiben ak sesyon nan Pòtoriko, Guam, ak Filipin nan peyi Etazini, ki te resevwa $ 20 milyon dola nan konpansasyon pou Filipin yo. 2 jen 1899, Dezyèm Batayon Ekspedisyonè Filipin *[[Cazadores]]*, dènye ganizon Panyòl nan Filipin yo, ki te Syeje nan Baler, [Aurora] ] nan fen lagè a, yo te retire, konsa fini apeprè 300 ane nan ejemoni Panyòl nan achipèl la.

=== Teritwa an Afrik (1885-1975) ===
Nan fen , se sèlman Melilla, Alhucemas, Peñón de Vélez de la Gomera (ki te pran an 1564), [Ceuta (ki te fè pati [anpi Pòtigè a). ] ] depi 1415, te chwazi kenbe lyen li yo ak Espay yon fwa [Inyon Ibèrik la te fini; trete Lisbon te rekonèt fidelite fòmèl Ceuta anvè Espay nan 1668), Oran ak Mazalquivir te rete kòm teritwa Panyòl nan Afrik. Dènye vil sa yo te pèdi nan 1708, rekonkeri an 1732 epi revann pa Charles IV an 1792.

Nan 1778, Fernando Poo Island (jodi a Bioko), ilo adjasan ak dwa komèsyal sou tè pwensipal ant Nijè a ak Ogooué te cédé bay Espay pa Pòtigè yo. echanj pou teritwa nan Amerik di Sid (trete El Pardo). Nan , sèten eksploratè ak misyonè Panyòl te travèse zòn sa a, tankou Manuel Iradier.

An 1848, twoup Panyòl yo te konkeri Islas Chafarinas.

An 1860, apre Lagè Tetouan, Mawòk te céde Sidi Ifni bay Espay kòm yon pati nan [Trete Tanger] ], ki baze sou. sou ansyen pòs Santa Cruz de la Mar Pequeña, konsidere kòm Sidi Ifni. Deseni sa yo nan kolaborasyon franko-panyòl te lakòz kreyasyon ak ekspansyon pwotektora Panyòl nan sid vil la, e enfliyans Panyòl te vin jwenn rekonesans entènasyonal nan [Konferans Bèlen nan 1884: Espay te administre Sidi Ifni ak Lwès la. Sahara ansanm. Espay te reklame tou yon pwotektora sou kòt Gine yo, soti nan Cap Boujdour rive nan Cap Blanc, e li menm te eseye reklame yon reklamasyon sou rejyon yo nan. Adrar ak Tiris nan Moritani. Rio Muni te vin tounen yon pwotektora an 1885 ak yon koloni an 1900. Reklamasyon konfli sou tè Ginen yo te regle an 1900 pa Trete Pari, akòz Espay la sèlman te genyen.  nan  ki pwolonje nan lès rive nan Oubangui Rivyè ke yo te reklame okòmansman.

Apre yon lagè kout an 1893, Espay te pwolonje enfliyans li nan sid Melilla.

An 1911, Maròk te divize ant franse ak panyòl. Bèbè yo nan Rif te revòlte, ki te dirije pa Abdelkrim, yon ansyen ofisye nan administrasyon Panyòl la. Batay Anoual (1921) pandan Gè Rif la se te yon defèt militè toudenkou, grav e prèske fatal lame Panyòl te sibi kont ensije Maròk yo. Yon gwo politisyen Panyòl te deklare avèk fòs: “Nou nan pi p"aspè ki pi egi nan dekadans Panyòl." Apre katastwòf Anyèl la, Aterisaj Al Hoceïma te fèt an septanm 1925 nan Bay Al Hoceïma. Lame Panyòl la ak marin, ak yon ti kolaborasyon nan yon kontenjan alye franse, te fini Lagè Rif la. Li konsidere kòm premye aterisaj anfibi siksè nan listwa sipòte pa pouvwa lè ak tank maritim.

An 1923, Tanjè te deklare yon vil entènasyonal anba yon administrasyon konjwen Franse, Panyòl, Britanik, Lè sa a, Italyen.

An 1926, Bioko ak Rio Muni te ini kòm yon koloni Gine Panyòl, yon estati ki t ap dire jiska 1959. An 1931, apre tonbe monachi a, koloni Afriken yo te fè pati Dezyèm Repiblik Panyòl. An 1934, anba gouvènman Premye Minis Alejandro Lerroux, twoup Panyòl ki te dirije pa Jeneral Osvaldo Capaz te debake nan Sidi Ifni epi yo te fè okipasyon an nan teritwa a, ki te bay *[[de jure]]* pa Mawòk la. an 1860. Senk ane pita, Francisco Franco, yon jeneral nan Lame Afriken, te revòlte kont gouvènman repibliken an e te kòmanse [Gè Sivil Panyòl la] ] (1936-1939). Pandan Dezyèm Gè Mondyal la, prezans [Vichy Lafrans nan Tanger te bat pa sa Espyy Fransik.

Espay te manke richès ak enterè nan devlope yon enfrastrikti ekonomik vaste nan koloni Afriken li yo pandan premye mwatye nan . Sepandan, gras ak yon sistèm paternalis, patikilyèman sou zile Bioko, Espay te devlope gwo plantasyon kakawo pou yo te enpòte plizyè milye travayè Nijeryen kòm travayè. .

An 1956, lè Mawòk franse te vin endepandan, Espay te retounen Mawòk Panyòl bay nouvo nasyon an, men li te kenbe kontwòl Sidi Ifni, nan rejyon Tarfaya ak Panyòl. Sahara. Mawoken sultan (avni wa) Mohammed V te enterese nan teritwa sa yo e li te anvayi Sahara Panyòl la an 1957, nan Lagè Ifni, oswa nan Espay, lagè a bliye (*Guerra Olvidada la*). An 1958, Espay te bay Mohammed V Tarfaya e li te rantre nan distri Seguia el-Hamra (nan nò) ak Rio de Oro (nan sid) ki te deja separe pou fòme peyi a. pwovens Sahara Panyòl.

An 1959, teritwa Panyòl Gòlf Gine te kreye ak yon estati ki sanble ak pwovens Espay metwopolitèn. Kòm yon rejyon ekwatoryal Panyòl, li te dirije pa yon gouvènè jeneral egzèse pouvwa militè ak sivil. Premye eleksyon lokal yo te dewoule an 1959 e premye reprezantan Gine Ekwatoryal yo te chita nan Palman Panyòl la. Dapre Lwa Debaz Desanm 1963 la, yon kò lejislatif ki komen nan de pwovens teritwa a te otorize otonomi limite. Non peyi a te chanje an Gine Ekwatoryal. Nan mwa mas 1968, anba presyon nasyonalis Gine Ekwatoryal ak Nasyonzini, Espay te anonse ke li ta bay peyi a endepandans.

An 1969, anba presyon entènasyonal, Espay te retounen Sidi Ifni nan Maròk. Kontwòl Panyòl Sahara Panyòl la te kontinye jiskaske Mas Vèt la 1975 te pwovoke yon retrè, anba presyon militè Maròk. Avni ansyen koloni Panyòl sa a rete ensèten.

Zile Kanari yo ak vil Panyòl sou kontinan Afriken an konsidere kòm yon pati egal nan Espay ak Inyon Ewopeyen an men yo gen yon sistèm taks diferan.

Mawòk toujou reklame Ceuta, Melilla ak 'plazas de soberanía'' menmsi yo rekonèt entènasyonalman kòm divizyon administratif Espay. Persil Island te okipe nan dat 11 jiyè 2002 pa jandarmeri ak twoup Maròk yo, ki te ekspilse pa fòs naval Panyòl yo nan yon operasyon san.

## Nòt ak referans