open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albanè

**Albanè**, oubyen **peyi Albani**, se yon ti rejyon istorik e natirèl nan Savwa, li sitiye sou espas fwontyè depatman fransè Savwa ak Anwo-Savwa . Li sitiye ant lak Bourget ak lak Annecy, nan pòtay Pak Natirèl Rejyonal Bauges la. Vil prensipal li se Rumilly .

## Toponimi
Nou jwenn ansyen fòm toponim sa a, *Albinnenses,* bò VIII syèk la. syèk kote li deziyen youn nan soudivizyon Savwa anba Anpi Karolenjyen an , answit kòm yon teritwa defini sou non *pago Albanense* (1016-1018), oubyen menm *Albanensi* . Li pran yon fòm ki pa laten nan fen Mwayennaj yo ak *Arbanesio*, *Albanesio*, *Albaneis*, *Albanois* pandan XIV la syèk, oubyen ankò nan yon fòm laten *Albanesium, Rumiliacum nan Albanesio* (1319)    . Yo bay plizyè orijin pou toponim sa a. :

## Istwa
Yo dekouvri rès prezans moun ki date depi epòk Neyolitik la nan komin Gruffy .

Nan epòk Women yo, yo te bati yon sitadèl nan Rumilly . Peyi an gen ladan l tè agrikòl ki rich ak anpil forè. Rejyon an te okipe nan V syèk la pa Bourguignon, apresa Franc  yo nan VI syèk la .

## Nòt ak referans
Ibrahim Traoré

**Ibrahim Traoré**, fèt 14 mars nan lane 1988 nan Kéra, nan komin Bondokuy ( Burkina Faso ), se yon sòlda ak politisyen Burkinabè . Chèf Leta Burkina Faso depi 30 septembre 2022 .

Li te ranvèse Lyetnan Kolonèl Paul-Henri Sandaogo Damiba nan yon koudeta epi li te pran Tѐt Mouvman patriyotik pou sovgad ak restorasyon an, 30 septembre 2022        .

Li se pi jèn chèf deta nan mond lan nan moman sa a, li gen         . Nan lame Burkinabè a, li te gen grad kapitèn .

## Biyografi

### Anfans ak edikasyon
Ibrahim Traoré te fèt nan lokalite Kéra, nan komin Bondokuy, nan dat 14 mars 1988      .

Li se yon elèv nan lekòl primè piblik Bondokuy. Li te pousuiv etid segondè li yo nan lise miks Accart-ville de Bobo-Dioulasso, kote li te jwenn bakaloreya seri D nan lane 2006  .

An 2006, li te antre nan Inivèsite Ouagadougou (kounye a Inivèsite Joseph Ki Zerbo ) nan Fakilte Syans ak Teknoloji, nan Depatman Chimi-Biochimi-Biyoloji-Jeoloji  . Li te sòti avèk yon metriz nan Jeoloji, jwenn avèk onè , nan lane 2010.

Pandan etid li yo, li te yon aktivis nan Asosyasyon Nasyonal Etidyan Burkina Faso (ANEB), yon òganizasyon etidyan ki gen enspirasyon Maksis  . Li pwòch tou ak asosyasyon Mizilman yo  epi li se yon manm Asosyasyon Etidyan Mizilman yo.
Pedrica Saint-Jean

**Pédrica Saint-Jean** se yon fanm politik ak minis ayisyèn . Premye Minis Alix Didier Fils-Aimé te rele l a la tèt  pou dirije Ministè pou kondisyon Fanm ak Dwa Fanm nan dat sèz novanm 2024    . Li ranplase Marie-Françoise Suzan .

Li te vin yon kandida pou palman nan pati politik Fizyon Sosyal Demokrat yo  .

Anvan yo te deklarel minis, li te dirije an tanke kòdonatris Lig Ayisyèn Fanm yo pou Renouvèlman (LIHFER) .

Li te pran bal epi li te blese nan yon atak ame ki te fèt nan Matisan pandan ke li te nan yon machin depite Printemps Bélizaire a nan dat ki te 6 Jiyè 2019, li te resevwa de pwojektil nan kò li  . Nan dat ki te  sis Dawou 2024, pandan li ta prale nan yon reyinyon Konsèy Elektoral Pwovizwa a pou rekontaj vòt yo, plizyè moun ame ki te sou motosiklèt te fè yon atak sou li, nan Pi Blen  .

## Nòt ak referans yo
Dangelo Néard

**Dangelo Néard**, fèt 25 mas 1992,  jounalis kiltirèl Ayisyen ak direktè jeneral Bibliyotèk Nasyonal Ayiti.

## Biyografi
Dangelo Néard, te etidye kominikasyon sosyal nan Fakilte Syans Imèn nan Inivèsite Leta Ayiti, gen anpil lane eksperyans nan mond kiltirèl Ayisyen an.

### Eksperyans pwofesyonèl
Dangelo Néa te anime emisyon kiltirèl  *Koze Kilti* chak semèn, ki te pase sou Radyo Frans Entènasyonal . Li eksplike, " Anba siy enèji pozitif la, *Koze Kilti* prezante nouvèl kiltirèl semèn nan (literati, sinema, atizay plastik ak mizik) an Ayiti ak atravè lemond, ansanm ak talan ak pèsonalite ki fè peyi a briye epi fè l avanse". Li se yon kwonikè literè, li prezante emisyon  "*Des livres et vous"*  sou Television Caraïbe, depi 2016. Nan pawòl li yo, "Nan konsèp li, espektak la gen pou objektif pou l sèvi kòm yon espas pou pale, fè echanj ak bay pèfòmans entèlektyèl ak atistik ki reveye, nan kominote a, pasyon pou tèks, dezi pou li ak gou pou pataj entelektyèl".

Depi 2018, li ap ofri sèvis li antanke konsiltan pou Konsèy Nasyonal Telekominikasyon (CONATEL).

Responsab seksyon Kilti nan jounal *[[Le National (Ayiti)|Le National]]*. Apre tranblemanntè 12 janvye 2010 la, li te yon ekriven endepandan pou jounal *[[Le Nouvelliste (Ayiti)|Le Nouvelliste]]*.

Nan yon arete prezidansyèl ki te pibliye nan dat 24 avril 2020 nan jounal ofisyèl peyi a, *[[Le Moniteur haïtien|Le Moniteur]]*, yo te nonmen Dangelo Néard direktè jeneral Bibliyotèk Nasyonal Ayiti a.

Li te anseye fransè nan Enstiti Georges Marc.

## Sinema
Li jwe antanke aktè nan fim Kanadyen an *[[:fr:Guibord_s'en_va-t-en_guerre|Guibord s'en va-t-en guerre]]* . Nan fim sa a, li se " Gran animatè sibèkafe a, li sèvi kòm lyen ant popilasyon Kapwaz la k ap swiv dewoulman afè Guibord la ak Souveren ki nan kè aksyon an".

## Jounalis

; Nan *Le Nouvelliste*

* Dany Laferrière: " Vers d'autres rives»

; Nan magazin *TK-21 la*

* Les Rendez-vous avec M. le Président

## Referans
Prince Chaala

**Godana Wako**, ke yo rele tou **Prince Chaala**, ki fèt 20 me 2000, se yon kreyatè kontni dijital kenyan.
## Biyografi
## Zèv li yo
## Referans

## Lyen deyò
* Chèn YouTube ofisyèl Prince Chaala
Saïka Céus

## Biyografi
Saïka Céus se yon otè ayisyen ki resevwa pri literè Henri Deschamps nan ane 2017 pou woman l « Tifi » ki se istwa yon restavèk. Se nan lang kreyòl la Saïka te ekri liv sa a. Nan entèvyou an ba la a, Saïka ap pale sou kesyon ki lang ki te plis atire l kòm ekriven ; epi tou l ap pale yon ti kras sou yon seri tèks li ekri ki rele « Sa je m ban m ». Nou kontan pibliye de (2) echantiyon nan seri sa a sou Platfòm MIT-Ayiti : « Ton Zilrak » ak « Bò Katedral » https://mit-ayiti.net/saika-ceus/.
Tè Sent

Tierra Santa es el territorio geográfico que comprende todos los sitios en los cuales se desarrollaron escenas bíblicas tanto en el Antiguo como en el Nuevo Testamento. El concepto tiene una evolución evidenciada en las mismas Escrituras. Para algunas fuentes bíblicas se circunscribe a la Tierra Prometida, término que tiene a su vez diversas interpretaciones; para otros, se refiere a todos los territorios en los cuales se desarrollaron algunas escenas bíblicas.
Jimmy Duncan (politisyen)

John James Duncan Jr., ke yo rele Jimmy Duncan, ki fèt yon 21 jiyè  nan lane 1947 nan Lebanon,  nan Tennessee, se yon politisyen ameriken, reprezantan Repibliken yo nanTennessee nan Chanm Reprezantan Etazini soti  nan lane 1988 rive  nan lane2019.

Li te etidye nan Inivèsite Tennessee ak Inivèsite George Washington epi li te vin yon avoka. Li te sèvi kòm jij nan Konte Knox an 1981 epi li te yon manm Gad Nasyonal Lame Etazini ak Rezèv Lame a soti 1970 rive 1987

lè papa li  John Ducan te mouri AK yon kansè,Ducan Brigue te kandida pou re-eleksyon kòm reprezantan Etazini,nan 2yèm Distri Kongrèsyonèl Tennessee a, kote li te sèvi pandan 23 lane. Nan dat 8 novamb nan lane 1988,li te eli pou fini manda papa l ak manda ki te vin apre.Li te resevwa 56% nan vòt yo kont Demokrat Dudley Taylor. Depi lè sa a, li te re-eli chak dezan ak plis pase 70% nan vòt yo.Nan lane 2017 nan mwa jiyè,apre prèske 30 lane nan pouvwa a, Duncan te anonse ke li pap  kandida nan eleksyon 2018 la.

## Pozisyon politik yo
Jimmy Ducan se yon repibliken konsèvatè sou kesyon ekonomik tankou kesyon sosyete.Li se younn nan ra repibliken ki te vote kont envazyon Irak nan lane 2022.

## Nòt ak referans

## Lyen ekstèn
Benoît Jacquot

dat li fèt: 5 fevriye 1947

Nasyonalite: li se  fransè

Pwofesyon: reyalizatè senaris

Fim notab:  timoun plaka yo,sèl tifi toska a,vila amalya,rèn adye yo

Filmografi li yo

1970: lekti dizyèm chapit Thomas l'obscur nan Maurice Blanchot

1988: louis-rené forè yo entèroroje fè jeanbenoît puech

198:  vwayaj nan bout nwit

1993:  lanmò jèn aviyatè anglè a marguerite Duras

1993: li ekri tèks marguerite Duras

1994:  3000 senaryo kont yon viris

2009:  jaden atelye

Metraj long

1975:  mizisyen asasen daprè Dostoïevski

1977: timoun plaka yo

1981: zèl pijon an daprè Henry James

1985:  byen epi kò daprè james gunn

1988:  mandyan yo

1990:  dezapresye

1995:  tifi a poukòl

1997:  setyèm syèl

1998: lekòl la chè selon Yukio Mishma

1998:  pa kè

1999:  pagen eskandal

2000:  fo swivan selon Marivaux

2000:  sad selon Serge Bramly

2001: Toska selon Puccini

2002: Adòlf selon Benjamen constant

2004: tou swit selon Élisabeth Fanger

2006: entouchab

2009:  vila amalia selon Pascal Quignard

2010: nan fon bwa selon Marcela lacub

2012: A dye a rèn nan selon Chantal Thomas

2014: twa kè

2015:  jounal fanm nan chanm selon Octave Mirbeau

2016: a jamè selo. DonLillo

2018:  eva, selo. James Hadle. Chase

2019:  dèny. Lanmou selo. Istwa lavim Cassanova

2020: Sizana andlè selon Marguerite Duras

2022:  pa kè

2024:  bèl selon Jòj Simon

Distenksyo li yo

Rekonpans

2012:  Pri Lwi deli. Pou adye rèn

2013: pri ssinem de la SACD

Nominasyon li yo.

Seza 2013 7 nominasyon adye rèn nan se tit pèsonèl

Sez. Meyè fim

Seza meyè reyalizatè

Seza meyè adaptasyon

Seza 2016: meyè adaptasyon pou jounal fanm chanm nan           

Televizyon

1974:  Jak lakan sikanaliz l epi ll avèk Jak Alen Miller de pati ( 46 minit epi 50 minit) seri yon sèten dega

Se sè anrejistreman Lakan pou televizyon an

1976:  Deller:  pòtrè yon vwa.

1983:  yon vil nan alantou nouyòk

Televizyon chanm nan

1987:  Èlvi Jouv. 40

1987:  sè. Jouvèt la ( dokimantè)

1990: bèt nan forè yo

1991:  nan solitid jade. Koton yo

1992: Ema Zens

1994: fòk yon pòt oubyen fèmen

1994:  lavi Marianne

1995:  plas wayal oubyen lanmou sou fòm soti nan pyè korneille.

A996:  syèk ekriven j.D .  Salenje

2003:  prennsè Marie

2006:  Gaspars bandi a.

2010:  Werther ak Jules Massenet nan lopera nasyonal

2011:  fo monnayè yo
Emile Daeschner

Émile(Nosky-Georges-Henri–Emile) Daeschner, fèt nan lane 1863 yon 3 janvye nan dizyèm awondismam Paris,epi mouri yon 13 desamb nan lane 1928 nan sèzyèm awondismam Paris.sete yon Diplomat Fransè.

## Biyografi
Pitit Ludwig Daeschner(komèsan,ki te fèt nan Karlsruhe nan lane 1828,e ki te mouri nan Paris nan lane 1878)AK Louise Caroline  de fernex(ki te fèt Nyons,nan peyi laswis,nan lane 1830,enki te mouri nan Paris nan lane 1891)te gradye nan dwa epi li te yon etidyan nan lekòl lib syans politik(École Libres des sciences politiques). nan lane1887, apre li te fin pase egzamen konpetitif pou karyè diplomatik ak konsilè a, li te vin atache nan depatman politik nan biwo Minis Afè Etranjè a.

Soti nan lane1888 rive nan lane1897, li te okipe plizyè pozisyon nan biwo minis la epi apre sa, nan lane1898, li te nonmen 2 sekretè nan anbasad Lond lan. Li te marye ak Henriette Krug (nan lane1876 pou rive lane1929), pitit fi Paul Krug (1842-1910) ak Caroline Harlé (1846-1915), avèk ki moun li te gen kat timoun.

Soti nan lane1905 rive nan lane 1906, li te chèf kabinè ak chèf kabinè Prezidan Konsèy la, Minis Afè Etranjè yo.'nan mwa fevriye nan lane 1906, li te yon manm misyon franse a nan antèman Wa Denmark, Christian IX. De  lane 1906 rive nan lane 1908, li te youn apre lòt Premye Sekretè Anbasad Fransè a nan Madrid epi answit nan Anbasad Fransè a nan Lond.

Nan lane 1909,li te nome minis plénipotentiaire.Nan lane 1912 li te chèf kabinè,Raymond Poincaré, Prezidan Konsèy la ak Minis Afè Etranjè. Apati lane1913 li te minis plénipotentiaire premye klas nan Lizbòn Pòtigal(Portugal) epi answit nan Bukarès  nan lane 1920.Nan lane 1924 rive nan lane 1925,li te anbasadè peyi lafrans nan Washington nan Etazini nan Amerik,soti nan lane 1926 rive nan lane 1928.li te anbasadè fransè nan peyi Turquie.

## Distenksyon

* 
* Grand Croix de l'Ordre de l'Etoile de Roumanie
* Membre d'honneur New York State Society of the Cincinnati (1925)

## Sous yo
Pauris Jean Baptiste

**Jean Pauris Jean-Baptiste**, ki te fèt 16 mas 1936 nan komin Tènèv, depatman Latibonit peyi Ayiti, se yon pastè ak ekriven ayisyen.

Li se te manm fondatè Akademi Kreyòl Ayisyen.
Golgota Pierre Michel Chery

## Bèbè Gòlgota
Woman 

Premye fwa mwen pran kanntè, moun pat konn rele mwen Bèbè, Amiltonn nonplis pat egziste. Pou premye fwa sa a, kanntè a pat fè twa jou sou lanmè, li tal sote sou yon batiman Gadkot meriken, merin yo fè nou monte sou pon batiman an, yo defonse ti bato nou an, yo fè li koule. Yo di se pou nou pa janm jwenn planch pou nou fè bato ankò, epi yo mennen nou vin debake sou waf Bizoton. Pou dezyèm fwa a, kanntè a rive nan lanmè Miyami, nou jete kò nou nan lanmè, moun ki te konn dlo, debat jouk yo rive sou plaj Miyami. Mwen pa konn kouman sa fè fèt, yo ranmase mwen sou plaj la, san konesans ak yon pye kase. Sèvis Imigrasyon meriken mete m nan yon anbilans, epi m al retwouve mwen, kouche sou kabann lopital Miyami, vlope nan yon blouz blan. Apre sa, yo mete nou, mwen menm ak yon pakèt lòt konpayèl, nan yon avyon, yo voye n tounen Ayiti.
Henry Miller

## Biyografi
Henry Valentine Miller { Henry Valentine Miller} sete yon romansye ak eseyis ameriken (26 desanm 1891 – 7 jen 1980) nan Pacific Palisades, Kalifòni.

Li konnen pou kraze ak fòm literè ki deja egziste yo, devlope yon nouvo kalite woman semi-otobyografik ki melanje etid pèsonaj, kritik sosyal, refleksyon filozofik, langaj eksplisit, sèks, asosyasyon lib sirreyal, ak mistik. Travay ki pi karakteristik li yo nan sans sa a se Tropic of Cancer, Black Spring, Tropic of Capricorn, ak triloji The Crucifixion in Pink, ki te baze sou eksperyans li nan Nouyòk ak Pari (epi tout te entèdi Ozetazini jiska 1961). Li te ekri tou memwa vwayaj ak kritik literè, epi li te pentire akwarèl ak gouach.
Gérard de Nerval

## Biyografi
Gérard Labrunie, ke yo konnen sou non Gérard de Nerval, te yon ekriven ak powèt franse, ki te fèt 22 me 1808 nan Pari, kote li te mouri 26 janvye 1855. Yon gwo figi nan romans franse a, "ekriven romans franse ki pi pi" dapre Georges Gusdorf[1], li sitou konnen pou powèm ak istwa kout li yo, miyò travay li Les Filles du feu (1854), yon koleksyon istwa kout ki gen ladan "Sylvie" ak sone "Les Chimères" yo, epi novella li "Aurélia", ki te pibliye an 1855. Li te pibliye tou yon jounal vwayaj, "Voyage en Orient" (1851).

Travay li a, kote rèv, mistik ak ezoterism yo omniprésente, souvan karakterize pa yon aspè chanjan ki jwe ak kontingans espas ak tan, pou rekonstitye yon linivè powetik kote reyalite, rèv ak memwa fizyone, men tou istwa imen ki fini pa melanje ak memwa pèsonèl li. Linivè entim powèt la toujou mete anba siy yon rechèch pou ideyal feminin nan, ke li te pouswiv nan travay li ak nan lavi li sa ki te sanble ak divès enkarnasyon li yo, atravè lanmou li yo, ansyen deyès oswa menm Vyèj la.https://fr.wikipedia.org/wiki/G%C3%A9rard_de_Nerval
Toni Morrison

## Biyografi
Toni Morrison, ki te fèt Chloe Ardelia Wofford nan dat 18 fevriye 1931 nan Lorain, Ohio, epi ki te mouri nan dat 5 out 2019 nan vil Nouyòk, sete yon womansyè, eseyis, kritik literè, otè pyès teyat, libretis, pwofesè literati ak editè amerikèn.

Li te genyen Pri Pulitzer an 1988 ak Pri Nobèl Literati an 1993, sa ki te fè li wityèm fanm ak premye Afriken Ameriken ki te resevwa distenksyon sa a.https://fr.wikipedia.org/wiki/Toni_Morrison
Pétrarque

## Biyografi
Francesco Petracca oubyen Petrarca[1], an franse François Pétrarque[2], oubyen tou senpleman Petrarch, ki te fèt 20 jiyè 1304 nan Arezzo epi ki te mouri 19 jiyè 1374 nan Arquà[N 1], te yon entelektyèl, powèt ak imanis italyen ki soti nan Repiblik Florence. Ansanm ak Dante Alighieri ak Boccaccio, li se youn nan otè fondatè literati italyen an.

Yo sonje Petrarch pou kalite pwezi li yo, ki te eksprime lanmou li pou Laura de Sade an vè. Canzoniere li a, kote li te reinvante stil ekriven "dolce stil novo" yo[3], te gen yon gwo enfliyans estilistik ak lengwistik.

Nan travay sa a, li prezante tèt li kòm "yon kalite Janis k ap gade an menm tan nan tan lontan ak nan lavni, nan antikite ak nan Krisyanis, nan frivolite ak nan kontemplasyon, nan liris ak nan erudisyon, nan enteryè ak nan ekstèn."[4]

Yo di li te dekouvri tou Korespondans Cicero yo ki te pèdi anvan, ki te sous dezi Petrarch pou pibliye pwòp lèt li yo.https://fr.wikipedia.org/wiki/P%C3%A9trarque
Antonio Benedetto Antonucci

**Antonio Benedetto Antonucci** ( ki fèt yon17 desamb nan lane 1798 nan  nSubiaco nan pwovens Wòm, nan , latium epi li te mouri nan yon 29 janvye nan lane 1879 nan Ancona ) se te yon  kadinalitalyen nan XIX syèk la  .

## Biyografi
Antonio Benedetto Antonucci se te yon gwo responsab nan La Haye. Li te nonmen Evèk Montefeltro nan lane 1840, answit li te transfere nan Ferentino nan lane 1842 epi monte nan tit Achevèk titilè Tarsus nan lane 1844. Li te voye kòm Nons Apostolik nan Sadèy menm ane a. Li te vin Evèk Ancona nan lane 1851.

Pap Pius IX te kreye l kadinal pandan konsistwa  yon15 mas  nan lane 1858 la. Li te patisipe nan Premye Konsèy Ekimenik (œcuménique )Vatikan an nan lane 1869-1870 ak nan konklav nan lane 1878 la, pandan li te eli Leo XIII kòm pap.

Kadinal Antonucci te mouri nan Ancône yon 29 janvye nan lane 1879 ak 80 lane.

## Gade tou

### Atik ki gen rapò

* Lis kadinal Pius IX te kreye yo

### Sous yo

* Pwofil Kadinal Antonio Benedetto Antonucci sou sit entènèt '''fiu.edu'''

### Lyen ekstèn
Sophocle

## Biyografi
Sofokl (an ansyen grèk Σοφοκλῆς / Sophoklễs), ki te fèt nan Kolon an -495 e ki mouri nan -406, se youn nan twa gwo dramatè grèk yo ki travay yo rive jiska jounen jodi a, ansanm ak Eskil ak Ewirid. Li prensipalman otè de san vennt-twa pyès (pami yo yon san tragédi), men sèlman uit nan yo ki rive jiska nou, youn ladan yo sèlman an fragman (Chenrezon). Aristòt site li kòm paradi tragédi, sitou pou fason li itilize kè a ak pou pyès li a Œdipe Wa, li genyen tou plis viktwa nan konkou tragik nan gwo Dionysi (dizwit), e li pa janm dènye ladan yo. Teat li kraze avèk triloji « lye » a e li pwofondman eksplore aspè sikolojik pèsonaj yo. Pyès li yo mete an sèn ewo yo, souvan pou kont yo e menm rejte (Ajax, Antigòn, Œdipe, Electre), epi yo konfwonte ak pwoblèm moral ki lakoz sitiyasyon trajik la. Konpare ak Eskil, Sofokl pa mete oswa mete ti kras bondye yo an sèn.
Friedrich von Schiller

## Biyografi
Friedrich (von) Schiller se yon powèt, ekriven ak teyorisyen nan estetik, li fèt 10 novanm 1759 nan Marbach am Neckar e li mouri 9 me 1805 nan Weimar.Li fè pati nan gwo klasik nan lang Alman an. Okòmansman li te vin popilè pou pyès teyat li yo, li se tou otè anpil powèm ak balad ki vin tounen patrimwàn enpòtan nan literati Alman. Nan zèv powetik ak teyat li a, li ajoute esè filozofik ki trete kesyon estetik ak sosyal, espesyalman La Grâce et la Dignité ak Lettres sur l'éducation esthétique de l'homme, ki pral enfliyanse ideyalism menm jan ak romantism Alman. Li pral anseye istwa tou, mete devan lide yon « istwa inivèsèl ». Zanmitay li ak Johann Wolfgang von Goethe, yon lòt figi santral nan kilti Alman, make fòman fen lavi li ak zèv li.
Madame de Sévigné

## Biyografi
Marie de Rabutin-Chantal, ke yo konnen kòm Marquise[n. 1] oswa, senpleman, Madame de Sévigné, ki te fèt 5 fevriye 1626 nan Pari nan pawas Sen Pòl[1], epi ki mouri 17 avril 1696 nan chato Grignan (nan Pwovans), se te yon ekriven lèt franse.

Lèt li te ekri pou pitit fi li, Madame de Grignan, vin tounen yon referans enpòtan nan literati franse.

Yo reprezante tou yon sous eksepsyonèl pou analiz relasyon ant jenerasyon yo ak istwa yohttps://fr.wikipedia.org/wiki/Madame_de_S%C3%A9vign%C3%A9.
George Bernard Shaw

## Biyografi
George Bernard Shaw (ki fèt nan Dublin, 26 jiyè 1856 e ki mouri nan Ayot St Lawrence, Angletè, 2 novanm 1950) se te yon kritik mizik, dramaturj, esè, otè pyès teyat ak senarist irlandè.Ak rèd e pwovokan, pasifis e ki pa renmen konformis, li te resevwa Pri Nobel nan Literati an 1925. Li te tou youn nan manm Fabian Society epi youn nan ko-fondatè London School of Economics ansanm ak Graham Wallas, Sidney ak Beatrice Webb.Nan plis pase swasant pyès teyat li te ekri yo, gen kèk ki kanpe deyò tankou Man and Superman (1902), Pygmalion (1912) ak Saint Joan (1923)https://fr.wikipedia.org/wiki/George_Bernard_Shaw.
August Strindberg

## Biyografi
Johan August Strindberg, ki te fèt 22 janvye 1849 nan Stockholm e ki mouri 14 me 1912 nan menm vil la, se yon ekriven, dramatisyen ak pent Swedwa. Li fè pati nan otè Swedwa ki pi enpòtan yo e li se youn nan papa teyat modèn nan. Zèv li yo klase nan de mouvman literè prensipal, natiralis ak ekspresyonishttps://fr.wikipedia.org/wiki/August_Strindberg.
Rabindranath Tagore

## Biyografi
Rabindranath Thakur, yo rele tou Tagore (Rabīndranāth Thākur) ) ki te fèt 7 me 1861 nan Kolkata, nan Lend Britanik e ki mouri 7 out 1941 nan menm vil la, li te tou koni anba kòm Gurudev, se yon konpozitè, ekriven, dramaturj, pent ak filozòf Endyen ki travay li te gen yon gwo enpak sou literati ak mizik Bengale nan kòmansman 20yèm syèk la. Li te jwenn Pri Nobel nan Literati an 1913. Anpil nan woman ak nouvèl li yo te adapte nan sinema, espesyalman pa sinematograf Satyajit Rayhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Rabindranath_Tagore.
Arthur Schnitzler

## Biyografi
Arthur Schnitzler, ki te fèt 15 me 1862 nan Vyèn epi ki te mouri 21 oktòb 1931, te yon ekriven ak doktè otrichyen.

Li se youn nan otè ki pi enpòtan nan literati an lang alman nan Otrich-Ongri pandan premye mwatye 20yèm syèk la.
František Salesky Bauer

**František Saleský Bauer** (ki fèt yon 26 janvye nan lane 1841 nan , Hrabovec jodi a nan Slovaki, men apre sa nan Bohemia epi li te mouri yon 25 novamb nan lane 1915 nan Olomouc  ), se  te yon  kadinalLegliz Katolik nan kòmansman XX syèk la, kreye pa Pap Pie X.

Bauer se te yon pwofesè ak dwayen Fakilte Teyoloji nan Olomouc epi yon pwofesè nan Inivèsite Prag. Li te rektè Seminè Prag la nan lane 1879.

Bauer eli Evèk  nan Moravia  nan lane 1882 epi li te monte nan Achidyosèz Olomouc nan lane 1904. Kòm Achevèk Olomouc, li te yon prens tou, Dik Hotzenplote, konseye Anperè a ak senatè. Pap Pie X te kreye l kadinal nan konsistwa yon novamb nan lane 1911. Li te patisipe nan konklav  nan lane 1914 la, kote yo te eli Benwa XV kòm pap .

## Aneks

### Atik ki gen rapò

* Lis kadinal Pius X te kreye yo

### Lyen ekstèn
Georg Trakl

## Biyografi
Georg Trakl, ki te fèt 3 fevriye 1887 nan Salzburg, Otrich-Ongri (jodi a nan Otrich) – li mouri 3 novanm 1914 nan Krakow, Otrich-Ongri (jodi a nan Polòy), se te yon powèt Otrich-Ongwa. Li se youn nan prensipal reprezantan ekspresyonis la e youn nan gwo powèt nan 20yèm syèk la.Lè li mete sou sèn karaktè ki pa defini tankou òfelen, vwayajè, granmoun aje, novis oswa figi ki gen non tankou Kaspar Hauser, Elis oswa Helian, powèm Georg Trakl souvan bay enpresyon ke li enpèsonèl. Li ekri zanmi li Erhard Buschbeck: « M'ap toujou rete pou fini kòm yon pov Kaspar Hauser . » Powèt ki traka e ki tòti a idantifye tèt li toujou ak travay li. Si travay li fè pati ekspresyonis la, li depase kad atistik senp lahttps://fr.wikipedia.org/wiki/Georg_Trakl.
François Villon

## Biyografi
François de Montcorbier, yo rele Villon, te fèt an 1431 (petèt nan Pari) epi li mouri apre 1463, se te yon powèt franse nan fen Mwayennaj la.Elèv inivèsite a, mèt nan fakilte Atiz dès li gen 21 an, li mennen premye lavi kontan yon etidyan endisipline nan Katye Latin la. Lè li gen 24 an, li touye yon prèt nan yon batay epi li kouri kite Pari. Apre li jwenn anmisti, li egzile ankò, yon ane apre, apre vòl kolèj Navarre a. Lè yo resevwa li nan Blois nan lakour prens-powèt Charles d'Orléans, li echwe pou fè karyè la. Apre sa, li mennen yon lavi vagabòn ak mizerab. Prizonye nan Meung-sur-Loire, li libere lè Louis XI monte sou tron, li retounen Pari apre sis ane ki ale. Ankò arete pandan yon batay, yo kondane l pou pann. Apre apèl, Palman an anile jijman an men li bann li pou dis ane; li gen 31 an. Apre sa, yo pèdi tras li nèthttps://fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Villon.
Virgile

## Biyografi
Virgile (an Laten Publius Vergilius Maro), yo rele li 'Swan Mantoue', li te fèt anviwon 15 oktòb 70 an avan Jezikri nan Andes, nan Lombardi aktyèl la, epi li mouri 21 septanm 19 an avan Jezikri nan Brindizi (nan Sid la). Li se te yon powèt Latin ki te viv nan fen Repiblik Women an ak nan kòmansman règ Anperè Augustus.Zèv li yo, espesyalman twa gwo travay li yo ki chak reprezante yon modèl nan stil yo (Eneid la nan stil nòb, Bukolik yo nan stil senp oswa imil, ak Jeyojik yo nan stil mwayen), yo konsidere kòm reprezantan esans lang ak literati Latin. Zèv sa yo te sèvi kòm referans e menm kòm yon ideyal estetik pou jenerasyon entelektyèl Ewopeyen, espesyalman pami defansè klasikisme ahttps://fr.wikipedia.org/wiki/Virgile.
César Franck

## Biyografi
César Franck, ki fèt 10 Desanm 1822 nan Liège epi ki mouri 8 Novanm 1890 nan Pari, se te yon pwofesè, òganis ak konpozitè Bèlj, ki te vin natirèlman Fransè an 1870.César Franck se youn nan gwo figi nan lavi mizik franse nan dezyèm pati 19yèm syèk la. Mizik li a montre yon renouvèlman amonik fò ki sèvi melodie ki souvan trè ekspresif epi ki devlope nan estrikti fòmèl anbisyè tankou Symphonie li an nan ré minèhttps://fr.wikipedia.org/wiki/C%C3%A9sar_Franck.
Paul de Tarse

## Biyografi
Pòl de Tars, oswa sen Pòl (an grèk ansyen: Paûlos) pou Katolik ak Otròdwoks, li te rele Saul (an Ebre / Shaul) nan kòmansman premye syèk la, pwobableman nan Tars an Silisi, epi li mouri ant 64 ak 68 nan Wòm, se yon pèsonalite nan kretyen primitif. Juif epi sitwayen Wòm depi nesans li, li te pèsekite disip Jezi Nazaòt anvan li vin apòt dènye a, menm si li pa t fè pati sèk Douz la. Li pa t janm asiste nan yon predikasyon Jezi, ni li pa rankontre l pèsonèlman.Soti la, Pòl vin tounen prensipal moun ki pataje kretyen nan plizyè vil nan Lwès Mediterane a, espesyalman nan Azi Minè ak Grès, epi apre sa nan Wòm. Tradisyon kretyen rele li « Apòt Pèp Gentiy » sa vle di moun ki pa jwif, oswa « Apòt Nasyon yo ».

Pandan misyon li t ap fè nan plizyè kote, ki dire soti nan ane 40 rive nan ane 60, li voye lèt bay premye kominote sa yo. Lèt sa yo, yo rele yo « epîtres pauliniennes », ekri anvan Levanjil yo, se dokiman ki pi ansyen nan kretyenism. Yo reprezante youn nan fondasyon teyoloji kretyen an, espesyalman nan domèn kristoloji, men tou, soti nan yon pèspektiv istorik, yo se yon sous enpòtan sou orijin kretyenism.
Martin Heidegger

## Biyografi
Martin Heidegger, ki fèt 26 septanm 1889 nan Messkirch e ki mouri 26 me 1976 nan Fribourg-en-Brisgau, se yon filozòf Alman. Okòmansman li te etidyan avèk Edmund Husserl e li te plonje nan pwojè fenomenolojik mèt li a, enterè li rapidman te dirije sou kesyon an nan « sans nan egzistans ». Sa a pral gide l pandan tout refleksyon li e se lè li ap eseye reponn kesyon sa a, okazyon pibliye liv li Être et Temps (Sein und Zeit) nan 1927, li jwenn yon gwo renome entènasyonal, ki depase anpil nan domèn filozofi a.Nan ane 1930 yo gen sa li menm rele « vire nan panse li » nan moman li te ekri Introduction à la métaphysique. Li te ap chèche prepare yon nouvo kòmansman nan panse, ki ta evite fèmen nan metafizik — ki vin tounen pou li, yon mo ki rasanble, selon Hans-Georg Gadamer, « tout kont-propozisyon kont ki Heidegger t ap chèche devlope pwòp esè filozofik li yo »[2],[N 1].Heidegger Gesamtausgabe, edisyon konplè nan zèv li yo, ki an pwosesis piblikasyon, gen plis pase yon santèn volim, kote travay prensipal yo se Être et Temps (Sein und Zeit, 1927) ak Apports à la philosophie : De l'Avenance (Beiträge zur Philosophie : Vom Ereignis), yon travay ki te pibliye apre lanmò li (1989 pou edisyon Alman an ak 2013 pou tradiksyon franse a). Heidegger konsidere kòm youn nan filozòf ki pi enpòtan ak enfliyan nan 20yèm syèk la : apwòch li te enfliyanse fenomènoloji ak yon pati nan filozofi Ewopeyen kontanporen; li te gen yon enpak ki ale pi lwen pase filozofi, espesyalman sou teyori achitekti, kritik literè, teyoloji ak syans kognitif.
Depresyon

## Syans

* Nan jewografi, yon depresyon se yon zòn kre nan yon sifas topografik.
* Nan metewoloji, yon depresyon se yon zòn kote presyon atmosferik la diminye. :
** Depresyon Aleutyen 
** Depresyon Islandè
* Nan fizik :
** Yon depresyon se yon diminisyon nan presyon, parapò ak yon presyon referans.
** Li se tou diminisyon nan nivo sèten likid nan tib kapilè yo.
* Nan newoloji, depresyon sinaptik alontèm se yon mekanis memwa.
* Nan sikyatri, depresyon se yon maladi sikyatrik ki byen defini.
* Nan jenetik popilasyon, depresyon konsanguinite ak depresyon ibrid se mòd diminisyon nan kapasite fizik.
* Nan ekonomi, yon depresyon se yon kriz ekonomik grav ki dire lontan.

## Kilti ak sosyete

* *Depresyon* se yon epizòd nan seri televizyon ** la.
* *Depresyon* se yon fim pa Aloizs Brenčs ki te sòti an 1991 .
* Gato depresyon ak tat depresyon se kalite tat ki gen engredyan ki pa gen ladan tout engredyan abityèl yo tankou lèt, bè, sik, oswa ze.
Francis Drake

## Biyografi
Sir Francis Drake, ki te fèt anviwon 1540 nan Tavistock, Angletè, epi ki mouri 27 janvye 1596 nan Portobelo nan Nouvo Grenad, se te yon korsè, eksploratè ak politisyen anglè nan 16yèm syèk la. Drake fè dezyèm navige alantou Latè a ant 1577 ak 1580, apre sa Magellan-Elcano te fè ant 1519 ak 1522.Rèn Elizabèt I an Angletè fè li knèvalye an 1581. Li se dezyèm kòmandan nan flòt anglè a ki fè fas ak Invincible Armada panyòl la an 1588. Li mouri ak dyzenteri nan mwa janvye 1596 apre atak San Juan ki echwe nan Pòtoriko.

Lèv li vivan, zak li yo se lejand nan je Angle yo, pandan ke li te sèlman konsidere kòm yon pirat pa Espanyòl yo, ki te rele li « El Draque » oswa « El Dragón »[2]. Dezas militè ekspedisyon pinisyon li yo, ke Espanyòl yo te rele Contre Armada, ki te gen plis pèdi pase dezas Invincible Armada, epi echèk nan dènye ekspedisyon li yo, vin limite lejand lan kanmenmhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Francis_Drake.
Hernán Cortés

## Biyografi
Hernán Cortés (pafwa ekri Cortès oswa Cortez), nan non li konplè Hernando Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano, pwobableman fèt an 1485 nan Medellín (Estrémadure) epi mouri 2 desanm 1547 nan Castilleja de la Cuesta, toupre Seville, se yon konkwizitadè panyòl ki, an 1521-1522, pran anvayisman sou Anpi Azteque a nan non Charles Quint, wa Castille ak wa Aragon, yon aksyon ki make kòmansman Nouvo-Espay. Konkwèt sa a, ki swiv koloni Hispaniola pa Christophe Colomb an 1493, epi apre konkwèt Kuba pa Diego de Cuellar an 1511, se yon etap fondamantal nan kolonizasyon panyòl nan Amerik la nan 16yèm syèk la.

Cortés jwenn rekonpans la lè li resevwa tit ki te kreye pou li a, marquis de la Vallée d'Oaxaca (20 jiyè 1529).  

Li se kouzen depi dezyèm degre Francisco Pizarro, ki pran pouvwa sou Anpi Inca a kèk ane apre sahttps://fr.wikipedia.org/wiki/Hern%C3%A1n_Cort%C3%A9s.
Jacques Cartier

## Biyografi
Jacques Cartier, ki fèt anviwon 1491 nan Saint-Malo kote li mouri 1ye septanm 1557, se yon navigatè ak eksplore franse ki sòti nan Bretenn. Misyonè pa wa Lafrans François Ier, li rive nan mwa me 1534 nan golf Saint-Laurent epi li eksplore teritwa ki bò kote yo, kote li bay yo non « Kanada », ki sòti nan mo Irokwè kanata (« vilaj »). Li fè yon dezyèm vwayaj la nan 1535-1536, epi yon twazyèm nan 1541-1542 ki reprezante youn nan premye tantativ kolonizasyon franse nan Amerik yo.

Otè kat ki kounye a pèdi jodi a ak Releksyon, rakonte vwayaj li yo, Jacques Cartier se premye Ewopeyen ki dekri epi bay non pou rejyon sa a ak moun li yo, nan yon epòk kote panyòl yo deja enstale nan zile Karayib yo, nan Meksik ak nan Amerik Santral, epi yo kòmanse konkèt Pewouhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Cartier.
Augustin d'Hippone

## Biyografi
Augustin d'Hippone oswa sen Augustin, ki gen non Laten Aurelius Augustinus, te fèt 13 novanm 354 nan Thagaste (jodi a Souk Ahras nan Aljeri) e li mouri 28 Out 430 nan iponè (jodi a Annaba nan Aljeri), se te yon filozòf ak teyolojyen kretyen Women ak Amazigh ki soti nan Lafrik Women, ki apre yon karyè kòm reòtè, te okipe fonksyon evèk nan Hipponè. Li te kanonize an 1298, li ansanm ak Ambroise de Milan, Jérôme de Stridon ak Grégoire le Grand, se youn nan kat premye Papa Legliz Latin yo ki te jwenn tit onorab doktè Legliz la.

Fòmasyon li resevwa nan Kartaj se sa yo ki te lete Roman yo nan epòk la, menm si ekriti li yo montre yon sansiblite ak karakteristik ki lye ak rejyon kote li fèt. Si li se yon mèt nan lang ak kilti Latin, li pa janm metrize grèk vre, sa ki fè li romanize kretyen oksidantal la epi bay li yon ton diferan de kretyen oryantal la, ki pi pre ekriven grèk yo.Li fèt ak yon manman Amazigh[1] kretyen ki vrèman relijye ak yon papa Wòm ki pa kwè nan Bondye, li pran plezi nan filozofi okòmansman, ki te wè lè a literalman kòm yon "lanmou pou sajès", avan li vin manikeyen. Li abandone manikeyis pou konvèti nan kretyen byen ta, an 386, a 32 an, apre li rankontre Ambwaz de Milan. Apre konvèsyon li, li vin evèk Ipopon epi angaje nan yon seri kontwovès, premye kont manikeyen yo, apre kont Donatis, epi finalman kont pelajyenishttps://fr.wikipedia.org/wiki/Augustin_d%27Hippone.
Emmanuel Kant

## Biyografi
Emmanuel Kant (an Alman: Immanuel Kant), te fèt 22 avril 1724 nan Königsberg nan Prisi (jodi a rele Kaliningrad nan Larisi), epi li mouri 12 fevriye 1804 nan vil menm, se te yon filozòf prusyèn, fondatè kritikism ak ideyalis transandantal.Gran pansè nan mouvman Aufklärung (Limyè Alman), Kant te gen yon enpak konsiderab sou ideyalis Alman, filozofi analitik, fenomènoloji, filozofi modèn, ak panse kritik an jeneral. Oeuv li, ki vaste e divès nan enterè li yo, men ki konsantre sou twa Kritik yo – sètadi Kritik Rèzon Pè, Kritik Rèzon Pratik, ak Kritik Fakti Jije – li se sijè a apropriyasyon ak entèpretasyon siksesif ak divèsifikhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Emmanuel_Kant.
James Cook

## Biyografi
James Cook se te yon navigatè, eksploratè ak katograf Britanik, ki te fèt 7 novanm 1728 (27 oktòb 1728 selon kalandriye Julian) nan Marton (Middlesbrough) epi ki mouri 14 fevriye 1779 nan Hawaii.Atravè pwomosyon nan grad kapitèn nan Royal Navy, li fè twa vwayaj nan Oseyan Pasifik kote li te premye Ewopeyen ki desann sou kote lès Ostrali, nan Nouvel-Kaledoni, nan Zile Sandwich di Sid ak nan Hawaii. Li se tou premye navigatè ki fè tou Antatik la ak katografi Tè-nef ak Nouvel-Zeland.

Apre li fin sèvi nan marin komès Britanik la, li antre nan marin wayal Britanik la an 1755 pandan Lagè Sèt Ane yo. Pandan kan an nan Kebèk, li dedye tèt li nan katografi bouch Rivyè Sen Loran an, sa ki pèmèt jeneral James Wolfe mennen atak desizif li sou Plèn Abraham yo. Jèn James Cook atire atansyon Amiralite a ak Royal Society a nan yon moman kle nan karyè pèsonèl li ak nan direksyon ekspedisyon Britanik yo aletranje. Li vin nonmen kòm kòmandan HMS Endeavour pou premye nan twa ekspedisyon li yo nan Pasifik la, an 1766. Sa pèmèt de lòt ekspedisyon ki etabli premye kat presi anpil zile ak kòt yo.

Eritaj kolosal li ka atribiye ak gwo sans marin li, kapasite avanse li nan katografi, kouraj li pou eksplore zòn danjere pou verifye presizyon enfòmasyon lòt moun rapòte, kapasite li pou mennen gason yo epi pran swen kondisyon sante yo nan kondisyon ki pi difisil, ansanm ak anbisyon li, toujou ap chèche depase enstriksyon li resevwa nan men Amirauté a.Cook mouri nan Hawái an 1779 pandan yon konba ak natif natal yo, pandan li t ap dirije twazyèm ekspedisyon li nan rechèch pasaj Nòdwès lahttps://fr.wikipedia.org/wiki/James_Cook.
Marco Polo

## Biyografi
Marco Polo oswa Marc Pol (ki fèt 15 septanm 1254 nan vil Venezy e ki mouri pwobableman janvye 1324 nan menm vil la) se te yon machann, eksploratè, diplomat, etnològ ak ekriven venisyèn popilè nan peryòd avan gwo dekouvèt yo. Li vin tounen yon non mondyalman rekonèt pou youn nan pi ansyen deskripsyon li te fè sou anpi Sino-Mongòl la anba lidè Kubilai Khan, avèk Liv Marco Polo li a (oswa Le Devisement du Monde oswa Livre des Merveilles) ki soti an 1298, ki te kopye ak tradui avèk siksè nan anpil lang.

Nan laj 17 an, Marco Polo pati an 1271 ak papa li ak tonton li, frè Niccolò ak Matteo Polo, pou yo retounen Lachin, swiv wout swa ak epis yo jiska Beijing, pandan 3 ane edmi, pou yo jwenn Gran Khan Kubilai ki te voye yo bay pap la. Nan Lachin, Marco Polo vin tounen « anbassadeur-messajè » anperè a, sa vle di emisyonè enperyal nan tout anpi li a, pandan 17 ane. Apre sa li retounen nan Venezi, apre 24 ane vwayaj, pote « mesaj pou tout wa nan Lwès kretyen an ».

Li rive an 1295, ape prè depi li tounen, li te fè prizonye pa Jenovè (ki te nan lagè kont Venice), sanble an 1298. Pandan li te nan prizon nan Palazzo San Giorgio nan Jenovè, li ekri nan franse ak konpayon selil li, ekriven Rustichello de Pise, sou souvni li ak deskripsyon li sou Azi ak Eta Kubilai yo. Li pa t premye Ewopeyen ki te ale nan tribinal anperè Mongòl la, men li se premye a ki dekri reyalite Lachin yo, tankou lajan papye. Li dekri tou monastè Lama yo epi li mansyone Japon (Cipango) ki te toujou enkoni nan Ewòp. Rakonte li a te enfliyanse Kristòf Kolòn ak lòt vwayajè-ekspè. Atlas katalan an ak kat Fra Mauro a te etabli an pati sou lafwa nan rakonte li a. Li marye, li gen twa pitit fi, li mouri an 1324, nan laj 69 an, epi li tonbe nan legliz San Lorenzo nan Venishttps://fr.wikipedia.org/wiki/Marco_Polo.
Roald Amundsen

## Biyografi
Roald Engelbregt Gravning Amundsen, li fèt 16 jiyè 1872 nan Borge, Nòvèj e li mouri 18 jen 1928 toupre zile Bear, se te yon maren ak eksploratè polè Nòvèjyen.

An 1898, li patisipe nan ekspedisyon polè Bèlj Adrien de Gerlache de Gomery ki fè premye sezon fredi nan Antatik la. Li fè konesans ak doktè bato a, Doktè Frederick Cook, ki revele li avantaj li ka jwenn nan itilizasyon chen husky nan ekspedisyon polè. An 1905, li premye moun ki travèse pasaj Nòdwès la ki konekte Oseyan Atlantik ak Pasifik nan Gran Nò Kanadyen an. Li pita komandè ekspedisyon ki premye rive nan Pòl Sid la, 14 desanm 1911, apre li te rive nan ba Ramsay la 14 janvye 1911.

Prepare avèk anpil presizyon, antrepriz sa a ki gen kè fèm se tou yon jouk. De zan anvan, Amundsen te fè plan pou elaji eksplorasyon li nan Oseyan Atik la epi kite tèt li drift jiskaske li rive nan Pòl Nò a. Men li resevwa nouvèl la ke Robert Peary te anonse li deja te rive la nan 1909 (sa ki te konteste pita). « Nan moman sa a, Amundsen tap rakonte pita, mwen te deside chanje objektif mwen, chanje tout bagay nèt, epi ale nan Sid la. » Amundsen konte sou sa ke konkeri Pòl Sid la ap asire li glwa osi byen ke finansman pou ekspedisyon kap vini yo. Fè tankou li ap prepare pou Nò a, li òganize sekrètman depa li pou Sid la. Men rive premye nan Pòl Sid la pa senp ditou. Dirije pa kaptèn Robert Falcon Scott e antoure ak anpil piblikite, yon ekspedisyon Britanik ap vwayaje tou nan direksyon sa.Amundsen pa inyore anyen sou anbisyon rival li a. Nòt 12 desanm 1911 nan jounal vwayaj li a temwaye sa: boulvèse pa lide ke Scott ka pran l devan, li mete sou wout anvan sezon lete polè a, e, malgre move tan, li vin premye moun ki rive nan Pòl Sid la 14 desanm 1911. An 1926, apre li fin vole sou Pòl Nò a nan yon balon dirije, Amundsen vin premye moun ki rive nan tou de pòl yo.

Li disparèt nan mwa jen 1928 pandan li t ap patisipe nan yon misyon rechèch ak sekouris pou enjenyè ayewonotik ak eksploratè Italyen Umberto Nobile. Li se, ansanm ak Douglas Mawson, Robert Falcon Scott ak Ernest Shackleton, youn nan lidè eksplorasyon polè a ak laj ewoik eksplorasyon nan Antatik la ant 1900 ak 1912https://fr.wikipedia.org/wiki/Roald_Amundsen.
Samuel de Champlain

## Biyografi
Samuel de Champlain, ki te fèt pwobableman nan Brouage (wayòm Lafrans) ant 1567 ak 1574 (petèt li te batize 13 out 1574 nan La Rochelle nan tanp Saint-Yon) e ki te mouri nan Québec (Nouvelle-France) 25 desanm 1635, se yon kolonis, navigatè, katograf, sòlda, eksplore, etnològ, jewograf, kòmandan ak otè rakont vwayaj franse. Li te fonde vil Québec 3 jiyè 1608.

Apre yon fòmasyon kòm navigatè nan Saintonge (anviwon 1586-1594), li enskri kòm sòlda nan Bretay (1595-1598), apre sa li vin eksplore koloni panyòl nan Amerik (1599-1601), rivyè Saint-Laurent (1603) ansanm ak Akadi (1604-1607) ak kòt Atlantik la (ant sa ki kounye a Nouvo-Brunswick ak Cap Cod). Li nonme Nouvèl Franse a definitivman lè li mete l sou kat jeyografik 1607 la, reprezante Akadi depi La Hève jiska sid Cap Cod. Champlain etabli premye koloni fransè pèmanan, premye nan Port-Royal, epi apre sa nan Kebèk. Pou sa, li jwenn sipò wa Lafrans Henri IV, Pierre Dugua de Mons, François Gravé ak chèf Montagnais Anadabijou.Pa fè pati gran noblès la, Champlain aji kòm yon subaltern pou yon nobil ki te nonmen pa wa a. Konsa, li premye te vin lidè nan lide-lieutenant jeneral Nouvo-Frans la, Pierre Dugua de Mons, e depi 1612, 'lieutenant viswayan Nouvo-Frans la' ki se youn apre lòt konte de Soisson, prens de Condé, duk de Montmorency ak Duc de Ventadour. Depi 1633, Champlain vin tèt lieutenan kardinal Richelieu nan tout longè rivyè Saint-Laurent la.

Difisil yo te rankontre nan efò pou kolonize Amerik di Nò yo anpil, e se sèlman depi sezon lete 1634 ak 1635, nan dizuit dènye mwa lavi li, ke Champlain wè rèv li pou koloni a reyalize, avèk rive ak etablisman kèk dizèn fanmi kolon yo. Difikilte li te genyen pou li te vle mete yon koloni franse nan Amerik di Nò fè l' jwenn, depi nan mitan 19yèm syèk la, ti non "Papa Nouvo Frans"https://fr.wikipedia.org/wiki/Samuel_de_Champlain.
Pythagore

## Biyografi
Pitagò (nan grèk ansyen: Puthagóras) se te yon filozòf prezosokratik ki ta fèt alantou ane 580 anvan Jezikri nan Samos, yon zile nan sidès lanmè Eje; li ta mouri alantou ane 495 anvan Jezikri, a laj de 85 an. Li te entwodui konsèp metempsikoz nan mond grèk la; non li lye tou ak matematik, filozofi nimewo yo epi ak konsèp amoni selès la — menm si pwofondè konsèp sa yo se plis gras a disip li yo ak epigon li yo, moun yo rele pitagorisyen yo. Anplis, kòm yon mèt sajès karismatik, li te fonde nan sid peyi Itali yon kominote ki te nan mitan politik ak filozofi, ki te distenge tèt li pa fason vi li espesyal.

Si nou sèten ke Pythagore te egziste, nou pa konnen anyen sou lavi li, konsa li difisil pou klere sou istwa panse sa a. Non li (etimolojikman, Pyth-agoras : « sa ki te anonse pa Pythie a ») soti nan anonse nesans li bay papa li pandan yon vwayaj nan Delphes.Li pa janm ekri anyen : menm si yo te atribye l kèk travay depi nan 2yèm ak 3yèm syèk apre Jezikri, epi si swasanndisèt liy nan Vèd Lò a te souvan konsidere kòm sa li te ekri, sa yo se sèlman apokrif ki, okontrè, temwaye sou lejann ekstraòdinè ki te kreye alantou non li. Nouvo-Pitagorism lan sepandan chaje ak yon mistik sou chif yo ki te deja prezan nan panse Pitagò.Herodòt te wè nan moun li te rele « saj Pitagò (...) youn nan lespri ki pi gwo nan Lagrès », e Pitagò te jwi yon gwo prestij pandan plizyè syèk, Hegel te di sou li ke li te « premye mèt inivèsèl la[6] ». Dapre yon kòmantè Héraclide du Pont rapòte pa Cicéron, Pitagò ta premye panse Lagrès la ki te rele tèt li φιλόσοφος (philosophos), ki vle di « zanmi konesans oswa sajès »:

« Pou menm rezon an, san dout, tout moun ki depi lè sa a te angaje nan syans kontemplatif yo, te konsidere kòm Saj, e yo te rele yo konsa, jouk nan tan Pythagore, ki te premye mete non filozòf yo an favè. Héraclide du Pont, disip Platon, ak yon nonm trè abil li menm, rakonte istwa a konsa. Yon jou, li di, Léon, wa Phliasiens yo, tande Pythagore ap diskite sou kèk pwen ak tèl konpetans ak elokans, ke prins la, sezi ak admirasyon, mande l kisa atizay li te pratike. Pythagore reponn li, li pa konnen okenn; men li se yon filozòf. Epi sou sa, wa a, sezi ak nouvo non sa a, mande l pou l di kiyès filozòf yo ye, e nan kisa yo diferan ak lòt moun yohttps://fr.wikipedia.org/wiki/Pythagore. »
Euclide

## Biyografi
Euclide (an ansyen grèk: Εὐκλείδης), yo rele pafwa Euclide nan Aleksandri, se te yon matematisyen nan Lagrès ansyen, otè yon tèks sou matematik, ki konsidere kòm youn nan tèks fondatè disiplin sa a nan Lwès la. Pa gen okenn enfòmasyon fyab ki rive sou lavi oswa lanmò Euclide; li posib ke li te viv anviwon 300 anvan epòk nou an.

Travay li ki pi popilè, Eleman yo, se youn nan pi ansyen tèks ki koni ki prezante sistematikman, soti nan axiòm ak postila, yon gwo seri tèorèm ak demonstrasyon yo. Li konsène jewometri, tou de plat ak solid, ak aritmetik teyorik. Liv la te gen plizyè santèn edisyon nan tout lang epi tèm li yo rete baz ansèyman matematik nan nivo segondè nan anpil peyi.Soti nan non Euklid la sòti espesyalman algorit Euklid la, jewometri euklidyen an, jewometri ki pa euklidyen an, ak divizyon euklidyen anhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Euclide.
Milton Friedman

## Biyografi
Milton Friedman, ki te fèt 31 jiyè 1912 nan Brooklyn (New York) e ki mouri 16 novanm 2006 nan San Francisco, se yon ekonomik Ameriken, konsidere kòm youn nan pi enfliyan nan 20yèm syèk la.

Yon defansè pasyone nan liberalis, li te genyen pri Bank Syèd la an 1976. Li travay nan domèn rechèch ki tou de teyorik ak aplike, li te kòm sous mouvman monetarist la, ansanm ak kòm fondatè Lekòl Chicago. Li se tou yon komentatè politik ak esèis siksè.

Dezyèm sa yo de gwo travay li se premye liv li Kapitalis ak Libète an 1962 epi apre sa se seri entèvansyon li sou televizyon an 1980 ki rele Free to Choose (an fransè La Liberté du choix).Milton Friedman te lanse yon panse ekonomik avèk enspirasyon liberal ki direktiv li yo kont baze ak sa keynésianism. Ide li yo te gen yon enfliyans konsiderab nan mond politik ak ekonomi nan ane 1980 yohttps://fr.wikipedia.org/wiki/Milton_Friedman.
Alfred Marshall

## Biyografi
Alfred Marshall, ki fèt 26 jiyè 1842 nan Bermondsey (Grann Lond) e ki mouri 13 jiyè 1924 nan Cambridge, se yon ekonomis Britanik, yo konsidere li kòm youn nan fondatè lekòl neoklasik la, ki se youn nan prensipal mouvman panse nan ekonomi jodi a, e youn nan ekonomis ki te pi enfliyan nan epòk li ahttps://fr.wikipedia.org/wiki/Alfred_Marshall.
Henry Ford

## Biyografi
Henry Ford, ki te fèt 30 jiyè 1863 nan Dearborn (Michigan, Etazini) e ki mouri 7 avril 1947 nan menm vil la, se te yon endistriyèl ameriken nan premye mwatye nan 20yèm syèk la, e li se fondatè konpayi oto Ford. Non li sitou asosye ak fordisme, yon metòd endistriyèl ki konbine yon fason pwodiksyon an seri sou baz prensip liy asanblaj ak yon modèl ekonomik ki itilize salè ki wo. Mete metòd sa a an plas nan kòmansman ane 1910 yo chanje endistri ameri­ken an, li ankouraje konsomasyon mas, e li pèmèt li pwodui plis pase 16 milyon inite Ford T; li vin tounen youn nan moun ki pi rich ak ki pi konnen nan mond lan.

Ford gen yon vizyon mondyal sou aksyon li: li wè nan konsomasyon kle lapè a. Angajman enpòtan li nan diminye depans yo mennen nan anpil inovasyon teknik men tou nan nivo komèsyal; konsa li mete sou pye yon sistèm fransiz ki enstale yon konsesyon Ford nan anpil vil nan Amerik di Nò ak nan vil gwo sou sis kontinan yo. Fondasyon Ford eritye pi gwo pati nan richès Ford, men endistri a toujou asire ke fanmi li kenbe kontwòl la pèmanan. An reyalite, li ap dirije pozisyon prezidan Ford Motor Company pou yon tan ki long. Nan ane 1930 yo, Ford kreye, selon nouvèl New York Times, « pi gwo lame prive nan mond lan ». Li asosye ak gang Detroit la, espesyalman pou rekrite mèskin ki kapab entimide sendikalis yo epi fè aksyon pinisyon kont travayè ki nan grèvhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Henry_Ford.
Alfred Nobel

## Biyografi
Alfred Bernhard Nobel, te fèt 21 oktòb 1833 nan Stokholm, Syèd, e li mouri 10 desanm 1896 nan Sanremo, Itali, se te yon chimi, endistriyèl ak fabrikan zam Swedwa. Li te posede plis pase 350 patant syantifik pandan lavi li, ki gen ladan patant dinamit la, yon envansyon ki fè li vin popilè. Li fonde konpayi KemaNobel an 1871, epi li achte konpayi zam Bofors an 1894.Nan testaman li, li kite gwo richès li pou kreye Pri Nobel la. Eleman chimik nobélium nan te rele konsa an onè lihttps://fr.wikipedia.org/wiki/Alfred_Nobel.
Charles Quint

## Biyografi
Charles de Habsbourg, ki fèt 24 fevriye 1500 nan Gand (Konte Fland) e ki mouri 21 septanm 1558 nan monastè Yuste (Espay), eli 28 jen 1519 kòm anperè anba non Charles V, souvan rele an franse Charles Quint, se monak Ewopeyen ki te pi pisan nan premye mwatye 16yèm syèk la. Pitit gason Philippe le Beau ak Jeanne la Folle, li eritye pa papa li posede kay Habsbourg la (archiduché d'Ostrich, elatriye) ansanm ak disèt pwovens nan Peyi Ba yo ak Franche-Comté, epi pa manman li wayòm Castille ak Aragon (sous non Charles Ier) ak anpi kolonyal panyòl la, ansanm ak wayòm Naples (Charles II)https://fr.wikipedia.org/wiki/Charles_Quint.