open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Entèlijans

**Entèlijans** se ansanm pwosesis yo jwenn nan sistèm, plis oswa mwens konplèks, vivan oswa pa, ki pèmèt aprann, konprann oswa adapte yo ak nouvo. sitiyasyon yo. Definisyon entèlijans ak kesyon yon fakilte entèlijans jeneral yo te sijè a anpil diskisyon filozofik ak syantifik. Yo dekri entèlijans kòm yon fakilte adaptasyon (aprann adapte ak anviwònman an) oswa okontrè, fakilte pou modifye anviwònman an pou adapte li ak pwòp bezwen yon moun. Nan sans jeneral sa a, bèt, plant (entelijans prensipal ki fèt ak ensten ak refleks kondisyone) oswa menm sèten zouti òdinatè (aprantisaj otomatik, entelijans atifisyèl) demontre entèlijans. Akizisyon nan diskou ak ekri atikile, ki ede nan devlopman nan rezònman, fè entèlijans imen an referans.

Entèlijans kapab tou wè sa tankou abilite pou trete enfòmasyon pou atenn objektif.

Entèlijans etidye, pami lòt moun, pa sikoloji kognitif, sikoloji devlopman, antwopoloji (evolisyon), kognitif etoloji (entelijans bèt), neurosyans (biyoloji) oswa menm jenetik.

Nan Bèt, se sitou sistèm kominikasyon sistèm andokrin ak sistèm newòn ki pwodui entèlijans.
## Etimoloji ak definisyon
Tèm *entèlijans* lang franse a te prete nan men Laten *intellĕgentĭa*, li menm ki sòti nan Laten *intellĕgō* ("disène, debouche, konprann, remake") prefiks *intĕr* ('ant, nan mitan') ak radikal *lĕgō* ('ranmase, kolekte, chwazi') bay siyifikasyon an. etimolojik “chwazi ant, chwazi nan (yon seri)”.

Dapre *[[Definisyon (Platon)|Definisyon]]* Plato, entèlijans se . Dapre Priscian of Lydia, Theophrastus ak Aristotle defini entèlijans kòm yon fakilte diferan de sansiblite, osi byen ke opinyon ak rezon.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
* 
* 
* 
* « Kisa entèlijans ye ? », *[[Sikoloji magazin|Psychologies.com]]* [lire en ligne]
Sikològ

Yon **sikològ**, nan sans pwofesyonèl, se yon moun ki gen yon diplome nan sikoloji, yon disiplin ki pote ansanm anpil kouran teyorik ak pratik alantou analiz la nan reyalite sikolojik endividyèl ak gwoup ak tretman evolitif ak reòganizatè yo, atravè metòd ak apwòch divès kalite. Kidonk, sikològ la espesyalize nan yon kouran syantifik espesifik, se yon pwofesyonèl fonksyònman sikolojik nan aspè sibjektif, afektif ak mantal li yo ak sikopatoloji yo, osi byen ke nan konpòtman moun, pèsonalite ak relasyon entèpèsonèl.

## Fòmasyon

## Nòt ak referans

## Apendis

### Lyen ekstèn

* Code de déontologie des psychologues sur le site de la Société Française de Psychologie.
* Fiche consacrée au métier de psychologue sur le site de l'Office national d'information sur les enseignements et les professions (Onisep).
* Fédération Belge des Psychologues (FBP).
* Commission des Psychologues (autorité compétente pour la Belgique).
Sikoloji sosyal

**Sikoloji sosyal** se branch sikoloji ki anpirik etidye kijan panse moun, emosyon, ak konpòtman yo enfliyanse pa prezans reyèl, imajine, oswa enplik lòt moun» . Nan definisyon sa a, ki te pwopoze okòmansman an 1954 pa Gordon Allport , tèm yo “prezans imajinè oswa enplisit» endike enfliyans sosyal endirèk posib, menm nan absans fizik lòt moun, atravè nòm sosyal yo konnen oswa entènalize. Sikoloji sosyal mache dapre metòd syantifik la epi li depann de mezi kantitativ (egzanp.: mezi konpòtman yo obsève nan laboratwa a lè yo mete moun yo nan sitiyasyon eksperimantal, mezi pa kesyonè, mezi fizyolojik, imaj nan sèvo ), oswa kalitatif (egzanp.: obsèvasyon teren nan sitiyasyon natirèl, entèvyou semi-estriktire, gwoup konsantre).

## Nòt ak referans
Sikanaliz

**Sikanaliz** se yon disiplin ki fonde pa Sigmund Freud ki, an 1922, bay definisyon sa a : 

## Istwa
Si istwa psikonaliz enseparab soti nan fondatè li yo Sigmund Freud, yon medsen ak newològ otrichyen, li difisil jisteman dat nesans li yo ak diferan dat yo ka itilize: 1881-1882 ak Josef Breuer ak Anna O.; 1885 ak estaj Freud ak Jean-Martin Charcot; 1893–1896 ak Etyoloji nan newòz ak *Etid sou Isteri* (1895) ; 1897-1900 apre yon lèt bay Wilhelm Fliess kote Freud definitivman renonse yon eksplikasyon fizyolojik nan nevroz epi li pibliye *The Interpretation of Dreams* (1900) kote li rapòte analiz pwòp tèt li. ; 1905 ak dekouvèt seksyalite timoun .

Premye ensidan mo a, eple "sikonaliz (an )», remonte an 1896, nan yon tèks Freud ekri e pibliye an fransè, *L'hérédité et l'[[Etyoloji|étiologie]] des névroses* . Lè sa a, otè a atribiye envansyon pwosesis la bay Josef Breuer.

## Nan travay fiksyon
Kantite zèv fiksyon ki fè referans ak sikonaliz chape anba nenpòt resansman akòz enpòtans li. nosyon fredyen oswa sa ki sanble  tankou represyon, Edip, zak echwe a, enkonsyan an, nevroz, elatriye, te vin tounen yon lye komen nan literati, sinema ak seri televizyon depi lontan. Nan vire, zèv sa yo te ede enstitisyonalize pratik ak teyori freudyen yo.

## Nòt ak referans

### Nòt


### Referans

## Apendis
 

### Lyen ekstèn

* Squiggle
* « Que vaut la psychanalyse ? », podcast en six épisodes d'Élisabeth Feytit, avec Jacques Van Rillaer, dans ''Méta de Choc'', septembre 2022
* Psychanalyse en mouvement
* Article du psychanalyste Michel Tort dans *[[L'Humanité (journal)|L'Humanité]]* en 2010 https://www.humanite.fr/19_11_2010-rationalisme-cesser-de-voir-la-psychanalyse-comme-une-%C2%AB%C2%A0bonne-parole-moderne%C2%A0%C2%BB-458138
* Droit et Psychanalyse ''Vide juridique ? Quel vide juridique ? Essai de « qualification juridique des faits » de la psychanalyse'', seule référence de doctrine juridique en la matière touchant à la définition de la psychanalyse par l'autorité publique — quelques lignes sur le sujet parmi les volumes *JurisClasseur* et *Dalloz*
Tafa Mi-Soleil

**Tafa Mi-Soleil**, bon non li se  **Evenie Rose Thafaina Saint Louis**, li  fèt  yon 17 mas nan lane 1998  fo jak, nan komin kenskof, se yon dizaynè, stilis, atis pent ak chantè ayisyen .

## Biyografi
Tafa Mi-Soleil, te fèt  yon17 mas 1998 nan kenskof, pi presizeman nan fo jak  . Li se pi piti nan yon fanmi ki gen kat timoun. : de  fi ak de  gason. Li te fè etid klasik li nan kolèj sen lwi nan boudon jis nan lane 2017  . Apre sa, li    kontinye ak etid nan  segondè mòd nan madanm nan Anne Marie Desvarieux. Li se yon chantè, dizaynè , stilis ak atis pent    .

nan lane 2021, kolaborasyon tankou Mizik sove vi m, Zetwal yo konn toujou revele jèn chantè a bay piblik la. 27 jen 2021, Tafa Mi-Soleil envite nan emisyon Koze Kilti sou RFI kote li prezante youn nan pwojè mizik li yo: Reponn, yon EP sèt chante ak de clip videyo .

li patisipe nan plizyè pwojè,ak kèk atis tankou,Vanessa jeudi,D-fi powt revolte,epi 35 zile.Tafa-mi-soley prezante sou sèn spektak "Dekò"epi chante mizik sove vi m,yon chante orijinal,ki chante ak yo de avan ki se travay D-fi,younn nan responsab *[[:fr:Evazyon_Mizik|Evazyon Mizik]]*

nan mwa jiyè nan lane 2022,Tafa Mi-soleyte akeyi nan festival Nègès Mawon nan sant za,nan ri roy.nan ouvèti ekspozisyon Miwa Fanm, yon evènman atistik ki fè pati 5yèm edisyon Festival feminis Negès Mawon.nan ekspozisyon sila, nan yon monològ sou vyòl, yon tèks Souade Labbize ki te dirije pa Gaëlle Bien-Aimé, Tafa Mi-Soleil rive relouvri deba sou vyòl ann Ayiti.

dapre ''Le Nouvelliste'',,nan lane 2022 pou Tafa Mi-soley se yon ane kolaborasyon ak Evazyon mizik,Apre senkan kolaborasyon ak Evazyon Mizik, ekip kominikasyon label sa a anonse nan yon nòt pou laprès pibliye sou rezo sosyal yo fen kolaborasyon ant label ak chantè Tafa Mi-soley De atis yo anonse ofisyèlman separasyon yo samdi 9 avril 2022, san yo pa revele rezon ki fè yo.

pandan li toune nan peyi etazini,kote li livre anpil prestasyon,Émeline Michele,rann li omaj pou talan li pa yon vidayo,ki vinn viral sou rezo sosyo yo.

## Distenksyon

* yon 11 fevriye nan lane 2023,Tafa Mi-soley te resevwa yon twofe rofe kreyatè an ajan YouTube,paske li te vinn gen 100 mil mounn kap swiv li sou  platfòm videyo a.

## Diskografi

### EP

* *Repons*, 2021
* *Phoenix*, 2023

### mizik

* *Moso Lanmou*, 2022

* *Konbatan dezas*, 2021

## Referans
Sikopatoloji

**Sikopatoloji** (mo grèk: *psukhê*, "nanm» ak *pathos*, maladi ) se etid syantifik ak klinik maladi sichik (oswa maladi mantal) atravè sikoloji oswa sikyatri.

## Istwa
Rekonesans twoub mantal yo kòm maladi date kòmansman XIXe syèk la ak piblikasyon *trete mediko-filozofik sou izolman mantal oswa mani* pa Philippe Pinel (1801) .

## Nòt ak referans

## Gade tou
Cléopâtre

**Cleopatra** se yon non ki sitou raple larenn Ansyen Ejip,, men ki te pote toue pa anpil lòt pèsonalite, ki gen ladan sè Aleksand Legran, Kleopat nan Masedòn.

## Premye non
Cléopâtre se yon prenon feminen ki soti nan grèk κλέος / *kleos* ("glwa, renonmen, repitasyon) ak πατρός / *patros*, jenitif (attique) πατήρ / (Laten *pater)* "papa". Cléopâtre vle di "glwa papa l".

## Prensès ak souveren

; Ansyen peyi Lejip 

; Wayòm Masedwan

; Jide

## Mitoloji grèk

## Atizay ak lèt

* Antoine et Cléopâtre  ;
* César et Cléopâtre  ;

### Literati

### Teyat

### Mizik

### Sal sinema

## Divès

## Nòt ak referans
Cléopâtre VII

**Cléopâtre VII Philopator** (nan ansyen grèk Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ / Kleopátra Theá Philopátōr, “Cleopatra, deyès ki renmen papa l», apresa Θεά Νεωτέρα Φιλόπατρις / , “ Nouvo deyès ki renmen peyi li") se yon ansyen larenn ejipsèn  nan dinasti Lagid ki te fèt alantou 69  av. J. -K. epi li te mouri nan 12 out 30  av. JK

## Orijin ak pèsonalite

### Orijin
Cléopâtre te fèt nan ivè 69/68 anvan epòk nou an , pwobableman nan Alexandri. Li fè pati dinasti ki gen orijin Masedonyen nan Lagides yo, ki te gouvènen sou Lejip depi nan fen  Dinasti sa a te fonde pa Ptoleme   , youn nan jeneral Aleksann Legran, ki te pran peyi Lejip sou lanmò konkeran an.

### Jeneyaloji

## Nòt ak referans

### Nòt


### Referans

## Apendis

### Lyen ekstèn
Soussoule Sanozil

**Soussoule Sanozil Guerrier**,ki fèt yon 2 fevriye 1991  Ayiti, se yon otè ak editè .

## Biyografi
Soussoule sonozil fèt yon 2 fevriye nan lane 1991 nan labich,yon seksyon kominal kavayon(Cavaillon) nan peyi ayiti.li kòmanse etidye dwa nan Fakilte Dwa ak Syans Ekonomik Inivèsite Pòtoprens 

make pa kont ayisyen Bouqui et Malice nan  j enès li,li komanse ekri nan 2011,apre li finn swiv atelye ekriti sou literati pou timoun ki te dirije pa Paula Clermont Péan

nan lane 2018,li siyen premye liv li literati pou ti mounn,Le voyaj  calou ak *lòt istwa* (*Le Voyage de Calou et autres histoires) ki genyen senk nouvo istwa  kout ki evoke sitou tèm solidarite, espwa ak kouraj.*

nan lane 2020,li pibliye*Sipòte,* ki montre pwoblèm dwa a edikasyon ak dwa timoun ann Ayiti, e pi presizeman fenomèn rès ilistre pa pèsonaj Ti Sentaniz, lè li prezante de ti pitit fi, Sipòte ak Reziyen. redwi nan sèvis domestik olye pou yo ale lekòl apre lanmò manman yo.

nan lane 2022,li prezante tèks Kolibri nan salon liv ayisyen(salon du livrehaïtien)ki te òganize pa asosiyasyon fiti ayiti nan pari.twa a se yon istwa ki ekri an kreyòl answit tradui nan lang angle nan objektif pou fè jèn timoun ayisyen k ap viv nan yon peyi etranje konnen istwa yo, koutim yo e pataje imajinasyon kolektif peyi a. Istwa a soti nan yon chante tradisyonèl kreyòl ayisyen: Fiyèt Lalo.

Li marye epi  manman yon  pitit.

## Tchatcha edisyon
nan lane 2022 nan mwa fevriye,pre li te konstate absans literati pou timoun ki reprezante kilti, koutim, ak moral ayisyen an, li te kreye Tchatcha Edisyon, ki dedye a literati pou timoun ak nan plizyè lang: kreyòl, franse, angle, panyòl  (lansman ofisyèl nan mwa septanm nan lane 2022)pou ankouraje jèn yo li.idonk non li:*[[:fr:Tchatcha|Tchatcha]]<nowiki/>ki soti nan non yon enstriman ki toujou prezan nan lavi Ayisyen, e sitou nan chak selebrasyon kanaval.*

premye liv ki te pibliye kay tchatcha edisyon se te kolibri.

## Travay

* *Le Voyage de Calou*, Legs Editions, 2018 
* *Sipòte*, Edisyon Freda, 2020 
* *Kolibri*, Tchatcha Edition, 2022

## Nòt ak referans
Sichis

**Sichis** la se ansanm de processus ak fenomèn sichik.

Ansanm karaktè sichik konsyan oswa enkonsyan, konsidere kòm totalman oswa pasyèlman, fenomèn, pwosesis ki gen rapò ak lespri a, entèlijans, afektivite ak volonte konstitye lavi sichik yon moun.

Nan yon lòt sans, mo sichis la deziyen yon seri patikilye nan fenomèn sichik ki fòme yon antye. Pou egzanp: sichis enkosyan, sichi animal, siscji mòbid  .

## Etimoloji, psyche ak psyche
 1873 : mo « sichis » la se derive psyché, ki soti nan grèk ansyen  ψυχή («nanm, souf lavi ») avèk sifiks -is.

## Nòt ak referans
Pilsyon

**Pilsyon** an (ki soti nan Laten **' la: aksyon pouse, **' ) se yon gwo konsèp nan sikonaliz,  non li se tradiksyon alman **' (non nan sèks maskilen, ki soti nan vèb **' ki gen orijin jèrmanik).

## Konsèp kondwi

### Istorik

Selon Élisabeth Roudinesco ak Michel Plon, chwa a nan tradiksyon an fransè nan **' [[Lang alman|alman]] an pa "pilsyon» (yon mo ki sòti nan Laten ''pulsio'' ki parèt an 1625 e ki deziyen aksyon pouse) te fè li posib pou evite konfizyon ak “ensten" epi "tandans» . Se te yon kesyon de mete aksan sou espesifik nan [[sichis]] imen pou [[Sigmund Freud|Freud]], an relasyon ak **' ki kalifye konpòtman bèt .

## Nòt ak referans
Nevroz

Yon **nevroz** se yon twoup sikolojik kote sijè a konsyan de soufrans sichik li e li plenyen pou sa . 

## Nòt ak referans

## Gade tou
 nevwoz
Négresse Colas

**Négresse Colas**, (an kreyòl: *Nègrès Colas*) vrè non li se **Manicheca Colas** , li fèt Pòtoprens yon 19 novembre nan lane 1995 . Li se yon , slamè powèt, antreprenè ak feminis angaje .

## Biyografi
fèt Pòtoprens nan lane 1995,Négresse Colas,Négresse Colas se pi piti nan yon fanmi ki gen senk timoun, pitit fi Wilfrid Colas ak Marie-Marthe Eliassaint Colas.li grandi nan yon fanmi relijye(religieuse)epi li te fè etid primè ak segondè nan Verena College of the Salvation Army ki sitiye nan Delmas. An jiyè 2013, li te kontinye etid inivèsite li nan INUKA pou etidye syans kontablite[1]. Li se tou yon atis makiyaj ak fondatè MC's Beauty Academy. 

lanmou li pou literati manifeste nan laj katòz lane.nan lane 2019,Colas pibliye premye liv liki se yon pwezi mak mwen yo,istwa m yo(*Mes marques, mon histoire).nan menm ane a li resevwa yon  pri i te resevwa premye pri nan sezon literati Kongo a ak tit li Pri a desepsyon.*

li te nan rezidans atistik nan sant Centre Pen Haït ti 2 fevriye jiska 1 mas 2022, nan kad pwogram dwa moun ak pèspektiv fanm.

## Travay

### Pwezi

* *Mak mwen yo, istwa mwen*, 2019.

### Nouvèl

* *Pri desepsyon* (2019)
* *Yè aswè* . *Yon sware ayisyen*, 2020

### Kolektif

* *Ou pap li nanm mwen anko*, *Pou bòzò* epi *Eske yo diw sa* . *Vwa fanm yo, Antoloji pwezi fanm kontanporen yo* . Dierf Dumène ak Raynaldo Pierre-Louis chwazi tèks yo. Pòtoprens: Plimay, 2020.
* *Jou konfiske*, *siviv* . Kolektif. Port-au-Prince: Éditions Couleur d’encre, 2020 (prèske).

### Onè

* 2019 : Pri nan sezon an nan lèt Kongolè  .

## Referans
Stéphana Dorval

**Stéphana Dorval**,fèt yon 17 mas nan lane 1998 nan Delmas yon editè, rakontatè, otè, blogè ak ekriven ayisyen.

Stéphana Dorval  fèt 17 yon mas nan lane 1998 nan Pòtoprens. Li te etidye jesyon biznis nan Enstiti Nasyonal Administrasyon, Jesyon ak Etid Entènasyonal Avanse (INAGHEI) nan Inivèsite Leta Ayiti. Li se yon editè, narrateur, otè, blogger ak ekriven. Li se dezyèm ekriven ki genyen sibvansyon kreyasyon nan pwogram Dwa Moun ak Pèspektiv Fanm Sant PEN ayiti. Pwojè li a se yon liv ki rele Monològ Pòtoprens. Li konnen li gras a premye koleksyon powèm li (Siwomyel ak sel), kote li te fè premye vann siyati li 5 jen 2021 nan jaden Makaya Chocolat nan petyon vil.(Pétion-Ville)

Depi  onz  lane li, li devlope yon apeti patikilye pou pwezi pami tout estil literè. 

nan kenz lane li,li pran konsyans lanmou li pou lèt.li vinn ap ekri istwa nan kaye manman li.Stéphana Dorval tire enspirasyon li chak jou ak travay Lyonel Trouillot (*Agase Lesperans),ou kontribiye nan anrichisman lang matènèl li.*

Li se youn nan ganyan yo nan konpetisyon nasyonal istwa kout ki te òganize an 2016 pa Asosyasyon anseyan fransè an Ayiti ak C3 edisyon.

## Onè

* Dezyèm ekriven ki genyen sibvansyon pou kreye pwogram dwa moun ak pèspektiv fanm nan Center Pen Haiti.  

## Travay

* 2020 : *Nanm sa a kite nan wont*  .
* 2021 : *Siwomyèl ak sèl*, Correct Pro editions. 

## Referans
Benoit D'Afrique

**Benoit D'Afrique**, bon non li se **Carl Withsler A.** **Benoit**, se yon powèt ak fotograf ayisyen ki fèt Gonayiv yon  5 janvye  nan lane 1997. 

## Biyografi
Animatè atelye ekriti, Benoit D'Afrique orijinèlman Gonayiv,vil ekriven Jacques Stephen Alexis,lap viv epi trayay pari. Li fè etid segondè li nan Collège Immaculée Conception nan Gonayiv.enoit d'Afrique, pou fòmasyon li nan Literati modèn, te ale nan Sorbonnenan lane 2017, epi li te rantre nan komite Éclectic, magazin etidyan inivèsite a.

Premye antre Benoit D'Afrique nan monn literè a se ak tèks li Lanmò mwen, ki te pibliye nan yon antoloji Bruno Doucey  , pou ki li te genyen pri entènasyonal pou pwezi nan libète nan lane 2016..

Nomad, move rèv, byen bonè li fè eksperyans abandon patènèl. Premye koleksyon pwezi li a rele Timoun pa mouri, ke otè a dedye bay defen manman l Carline Alcima. Li te kontribye nan plizyè antoloji pwezi.

Ak senak trèz yo, nan lane 2021, li kreye revizyon literè ak atistik debride kote li se direktè piblikasyon, nan objektif pou fè soti vwa jèn nan literati kontanporen, pou kraze kòd yo, nan kare yo.  ak bay chans pou moun ki merite li. Li se premye moun ki rete nan rezidans nan Maison des Jardies , ansyen pwopriyete Honoré de Balzac, konsakre sitou nan memwa repibliken an nan Léon Gambetta , ki se jesyon nan ki asire pa Sant Moniman Nasyonal la.

Li se yon finalis pou pri Léopold Sédar Senghor an nan lane 2021  .

Benoit D'Afrique antre nan rejis sa a nan powèt mélancolik ki chape gras ak maji ekspresyon ki soti nan tiwa alfabè a.

## Nòt ak referans
https://trames.xyz/auteur/dafrique-benoit

## Lyen ekstèn
https://trames.xyz/auteur/dafrique-benoit
Louis Pasteur

**Louis Pasteur**, ki fèt 27 desanm 1822 nan Dole ( Jura ) epi ki te mouri 28 septanm 1895 nan Marnes-la-Coquette ( Hauts-de-Seine, nan epòk sa a nan Seine-et-Oise ), se yon syantifik fransè, chimis ak fizisyen pa fòmasyon. Yon pyonye nan mikwobyoloji, li te jwi (pandan lavi li) gwo notoryete paske li te devlope yon vaksen kont laraj.

## Biyografi

Louis Pasteur te fèt a dezè nan maten 27 desanm 1822 nan kay fanmi Dole, tli se wazyèm pitit Jean-Joseph Pasteur ak Jeanne-Étiennette Roqui     . Li te batize nan Collegiate Church Notre-Dame de Dole nan 15 janvye 1823. Papa l, apre li te yon sèjan nan lame napoleyonik la, te pran pwofesyon an fanmi nan tanner. An 1827, fanmi an te kite Dole pou Marnoz, kote kay fanmi Roqui a , finalman etabli nan yon nouvo kay an 1830 nan Arbois, yon lokalite ki pi apwopriye pou aktivite bwonzaj. Jèn Pastè a te swiv kou edikasyon mityèl nan Arbois epi li te antre nan kolèj vil la. Se nan moman sa a ke li te vin konnen pou talan li kòm yon pent; li te fè tou anpil pòtrè manm fanmi l ak moun ki rete nan ti vil la.

## Nòt ak referans
Jean-François Champollion

**Jean-François Champollion** te di **Champollion ''The Younger***, ki fèt  nan [[Figeac]] ([[ Lot (depatman)|Lot]]) epi li te mouri nan  nan [[Pari]], se yon [[Lengwistik|Lengwis]], [[istoryen]], ak [[Ejiptolojis]] franse, prensipalman yo te bay kredi pou yo te dechifre [[Ekriti yeroglyphic moun peyi Lejip yo|Yoglif moun peyi Lejip yo]], ki te prepare wout pou [[Ejiptoloji]] modèn.

== Biyografi ==
=== Nesans ak anfans ===

Bò kote papa l ', Jean-François, ke yo rekonèt kòm *The Younger'', fè pati yon fanmi ki soti nan Valbonnais.  Orijinèlman soti nan Valjouffrey (Isère), vilaj kote peyizan yo te vwayaje nan rejyon yo tankou Hawkers pandan sezon fredi a. Granparan li yo, Barthélemy Champollion, ki fèt an 1694 nan Valjouffrey, ki pa t 'konnen ki jan yo siyen, ak Marie Géréoud oswa Géroux, ki fèt an 1709 nan Valbonnais, marye nan Valbonnais an 1727 . Yo gen senk timoun ki gen ladan Jacques, ki fèt  nan La-Roche-des-Engelas (jodi a vilaj Valbonnais), yo mete yo deyò nan tiriye natif natal li pou petèt rezon politik epi yo dwe vwayaje atravè Lafrans kòm yon machann vann anvan yo rete nan Figeac san dout envite pa yon kouzen, kanon bazilik Saint-Sauveur. Se la li te marye ak Jeanne-Françoise Gualieu nan , yon fanmi boujwa ki soti nan vil sa a; An 1772 li te achte yon kay e an 1779 yon librè boutik sou Place Basse ansanm ak yon nouvo kay ki ta vin tounen. musee Champollion. Li gen sèt pitit madanm li: Guillaume, mouri lè li fèt (), Thérèse te fèt yon ane apre, Pétronille nan 1776, Jacques-Joseph nan , Jean-Baptiste te mouri nan twazan, Marie-Jeanne nan 1782 epi finalman Jean-François nan 1790.

## Nòt ak referans
### Nòt

### Referans

## Apendis
Odyo atik la an fransè
Nicolas Copernic

**Nicolas Copernic** (polonè:Mikołaj Kopernik , alman: , laten Nicolaus Copernicus Torinensis/Thorunensis/Torunensis ) se yon astwonòm  polonè oswa alman, tou yon kanon, doktè ak matematisyen, ki fèt 19 févriye 1473 nan Thorn ( Toruń ) nan Royal Lapris ( Wayòm Polòy ), e li te mouri 24 me 1543 nan. Frauenburg (Royal Lapris, Wayòm Polòy; jodi a Frombork ).

## Biyografi
Nicolas Copernic fèt 19 fevriye 1473 nan yon fanmi rich nan vil anseatik Thorn, Pomerania . Papa l, ki te rele tou Nicolas, yon machann kwiv  orijinèlman nan vilaj eponim nan Silesi ( Koperniki ) , se te yon boujwa ki soti nan Krakow ki te vin etabli nan Thorn yon ti tan anvan aneksyon rejyon an pa Wayòm Polòy, ak ase entegre pou vin yon alderman . Li te enplike nan zafè politik ak, ak lòt boujye nan Thorn, te finanse Casimir IV nan lagè li kont Lòd Teutonik la, ki te fini an 1466 ak viktwa wa Polòy la . Manman l, Barbara Watzenrode (oswa Watzelrode), te soti nan yon ansyen fanmi Thorn, pwobableman soti nan Silesia .

## Nòt ak referans

### Lyen ekstèn
Estatistik

**Estatistik** oswa **estatistik**  se disiplin ki etidye fenomèn atravè koleksyon done yo, tretman yo, analiz yo, entèpretasyon rezilta yo ak prezantasyon yo pou tout moun ka konprann done sa yo. Se an menm tan yon branch nan matematik aplike , yon metòd ak yon seri teknik.

## Etimoloji
Li te itilize toupatou an franse alantou 1785, sòti nan italyen *statista* ("Òm deta, estatis") , te prete nan Alman *Statistik*, envante oswa pran moute, alantou 1749, pa ekonomis Gottfried Achenwall. : estatistik ki reprezante pou li kò konesans ke yon moun leta dwe posede. Li se travay li *Apèsi sou jesyon leta nan anpi ak repiblik Ewopeyen yo ki pi distenge pou itilize kou inivèsite* (*Abriss der neuesten Staatswissenschaft der vornehmsten Europäischen Reiche und Republiken zum Gebrauch in seinen Akademischen Vorlefungen* ) ki te pibliye an 1749  konsèp enfliyans li.

## Nòt ak referans

### Lyen ekstèn

* « Les statistiques, c'est pas automatique », *La Méthode scientifique*, France Culture, 30 septembre 2021.
* Statistiques OCDE, sur le site stats.oecd.org
* Revue de Statistique Appliquée, texte intégral de 1953 à 2000
Prensipote yo

**Kò Prensipote yo** (nan laten ) se, nan kabal ak Krisyanis, nivo ki pi wo nan yerachi zanj yo: twazyèm nivo mond selès la.

Se arkanj rektè Haniel ki dirije kò a ak  Sephiroth Netzach, planèt li se Venis.

Yo se zanj gadyen tout gwo kominote yo, tankou vil ak nasyon.

## Elohim-Malkhi
Men mesaje, ki dirije pa Akanj Haniel:
#Vehuel ;
#Daniel ;
#Hahasiah ;
#Imamiah ;
#Nanael ;
#Nithael ;
#Mebahiah ;
#Poyel.

## Ikonografi
Nan Ikonografi bizanten yo rekonèt Prensipote yo pa zam yo, rach yo oswa lans yo, pa kostim vanyan sòlda yo, yon bèl flè flè ak so Bondye.
Nan Chartres yo reprezante yo mete ob, Dalmatik ak Levanjilyè. Nan Milan yo kenbe nan men yo yon wòch ki te monte pa yon chato ki gen gwo ranpa.

## Gade tou
* Zanj (relijyon)
* Zanj Kabal yo
* Yerachi selès

## Nòt ak referans
Zanj

Yon **zanj** se yon kreyati Sinatirèl nan anpil tradisyon, ki gen ladan twa relijyon Abrahamik yo ak Avesta. Tèm sa a deziyen yon mesaje Bondye, sa vle di yon entèmedyè ant Bondye ak lèzòm. Li transmèt yon mesaj diven oswa li aji li menm selon volonte Bondye, epi chante glwa Bondye.

Zanj lan nòmalman envizib, men lè li kite tèt yo wè l, pandan yon rèv oswa yon vizyon, li gen yon aparans moun, transfigire pa yon limyè sinaturèl .

Mo zanj la soti nan laten *[https://fr.wiktionary.org/wiki/angelus#Latin angelus]*, prete nan ansyen grèk ἄγγελος /  sa vle di "mesaje". Nan pwoto-semitik * *malʾak-* vle di "zanj" ak "mesaje".

Anjeloloji se etid zanj yo, non yo, plas yo nan yerachi selès la ak wòl yo.

## Yerachi Anjelik

### Zanj yo

### Akanj yo

### cheriben

### Serafim

### Lang zanj yo
Se Pòl ki mansyone lang zanj yo nan chapit 13 nan Premye lèt pou Korent yo: « Menmsi mwen pale lang lèzòm ak lang zanj yo, si mwen pa gen lanmou, mwen se yon kwiv k ap sonnen oswa yon senbal k ap sonnen. »

Li posib ke zanj yo, yo se espri pi, yo pa bezwen lang pou kominike youn ak lòt. Èt imen yo kominike ak mo, ki se reprezantasyon senbolik nan panse. Petèt èt ki piman espirityèl yo ka transmèt panse yo nan yon eta pi, san yo pa bezwen medyasyon oswa siy .

## Nòt ak referans

## Apendis

### Lyen ekstèn
Yoga

**Yoga** ( Sanskrit Devanāgarī: योग; "inyon, jouk, metòd  ", « repoze » ) se youn nan sis lekòl Òtodòks  nan filozofi endyen āstika ki gen objektif liberasyon  (moksha). Li se yon disiplin oswa pratik komen nan plizyè epòk ak kouran, ki vize, atravè meditasyon, asèt ak egzèsis kòporèl, pou reyalize inifikasyon èt imen an nan aspè fizik, sikolojik ak espirityèl li .

## Ki sa yon yogi ye?

Soti nan pèspektiv endou a, yon yogi ( Sanskrit IAST: *yogī* ) oswa *yogin* (feminen, *yogini* ) se yon asèt pratike yoga ki ka yon samnyâsin, yon sādhu oswa yon gouwou. Tèm nan pa deziyen yon fonksyon men yon fòm angajman espirityèl; li itilize tou nan Boudis  pou deziyen yon moun ki konsakre tèt li nan fòmasyon mantal .

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
Serafen (Bib)

**Serafen** yo se kreyati selès ki gen zèl, ki gen twa pè zèl, yo jwenn nan Bib la alantou fòtèy Bondye a.

## Orijin ak istwa
Mo ebre *seraphim* se yon non pliryèl ki sòti nan vèb *saraph*, ki vle di "boule". Se poutèt sa, tèm ebre seraphim nan vle di literalman "moun k ap boule yo". Lòt siyifikasyon posib nan mo *saraf* la ka "ki lakòz yon flanm", Oswa "pwazon”, tankou nan Detewonòm (parashat Eqev ) : « […] ki te mennen w nan dezè sa a vas ak pè, plen ak koulèv pwazon ( na’hash sharaf ) ak eskòpyon. »

Pifò istoryen biblik yo konsidere ke *seraphim* biblik yo sòti nan *uraei* ejipsyen yo, kobra sa yo ak zèl ki senbolize fonksyon pwoteksyon . 

Gen lòt ki gen rapò ak *seraphim* yo ak sèpan ki gen orijin akwatik la, *Leviatan* an, yon mons orijin Babilòn ki ta ka aplike tou pou sèpan Jenèz la .

## Referans

## Bibliyografi

### Lyen ekstèn
*
Meditasyon

Tèm **meditasyon** an refere a yon seri pratik mantal ak kòporèl ki jeneralman enplike konsantre atansyon sou respirasyon an, yon objè patikilye, karakteristik tankou panse, emosyon, sansasyon nan kò a. Nan yon apwòch espirityèl, li kapab yon egzèsis, menm yon chemen pou reyalize pwòp tèt ou ak reveye. Kidonk tèm nan refere a yon gwoup egzèsis mantal ki pratike nan tradisyon divès kalite kèk milye ane. Yon eleman esansyèl nan teknik meditativ yo, sepandan, se kontwòl konsyan atansyon an.

## Etimoloji ak leksik

Tèm nan "meditasyon» soti nan laten meditatio ki sòti nan meditari ("preparasyon (pou yon diskou, ekri)","refleksyon), yon siyifikasyon trè komen nan mitan otè kretyen, pakonsekan evolisyon nan siyifikasyon an nan lang relijye. Tèm nan ateste nan ansyen franse nan 1250 ( *meditatiun*, "kontanple», nan kontèks relijye ) ki an 1380 te vin *meditacion* (“zak reflechi pwofondman»  ) Lè sa a, finalman an 1626 « meditasyon » (" ekri sou yon sijè relijye (oswa filozofik). »  ). Tèm nan, si li kenbe yon konotasyon espirityèl, Lè sa a, piti piti devye de espesifik kretyen li yo : dapre TLFi a, meditasyon, nan yon sans komen, se jodi a « aksyon an nan panse ak gwo konsantrasyon nan lespri a apwofondi refleksyon yon moun . » Pa metonimi, se « reflechi, reflechi konsantre sou yon sijè patikilye. » Zak medite a konbine atansyon (yo te prezan totalman) ak entansyon, swa pou rezon pèsonèl (reveye, aksè nirvāṇa, libere tèt ou anba samsara ) oswa sitou pou benefis lòt moun ( renmen - konpasyon nan Krisyanis oswa Mahāyāna ).

## Nòt ak referans
Dominasyon (zanj)

Nan Kabal, **kè Dominasyon an** se sizyèm  nivo mond selès la. Li dirije pa akanj Tsadqiel epi planèt li se Jipitè.

Yo se egzekitè Syèl la e se yo ki bay lòd. Yo deside sa ki dwe fèt ak akonpli selon objektif kosmik Bondye ..

## Gade tou

* Zanjl (relijyon)
* Zanj nan Kabal

### Atik ki gen rapò

* yerachi selès

## Nòt ak referans
Vèti (yerachi anjelik)

Nan yerachi anjelik, **vèti** yo vin dèyè Serafen yo, Cheriben yo, twòn yo ak dominasyon yo.

Vèti yo se "yon fòs ewoyik ak enkondisyonèl» . Souvan dekri ak yon liv nan men nan relijyon kretyen an.

Nan  Kabal, le **kè Vèti yo** se senkyèm nivo nan mond selès la.Li dirije pa gran akanj 
Raphaël.

## Nòt ak referans

## Gade tou

* Angel (relijyon)
* Zanj nan Kabal

### Atik ki gen rapò

* Yerachi selès
Pouvwa yo

**Kè pouvwa yo** se sizyèm nivo mond selès la. Li dirije pa akanj Camael e planèt li a se Mas.

## Atik ki gen rapò

* Angel (relijyon)
* yerachi selès
Akanj

**Akanj yo** se yon kategori zanj. Yo konstitye wityèm kèl a. Egzistans yo mansyone nan relijyon revele (jidayis, Krisyanis, Mandeyis, Islam) ak nan monoteyis filozofik nan Antikite, an patikilye sa yo ki reklame yo baze sou Platon ak Aristòt. Nan yerachi zanj yo, arkanj yo fòme dezyèm nivo a, jis anlè zanj yo yo menm (jan sa endike nan *ark* la prefiks- ki vle di "siperyè").

Mo a "akanj» soti nan grèk ἀρχάγγελος /  ki konpoze de ἀρχι- / soti nan grèk *arkhè* ki vle alafwa “kòmandman" epi "kòmansman» (se, nan yon fason, "tèt")  ak soti nan ἄγγελος /  «mesaje» .

## Lòt akanj yo

Tou depan de relijyon ak tradisyon, lòt akanj yo pafwa mansyone. Revelasyon (8.2) pale de “sèt zanj ki kanpe devan Bondye» san yo pa presize ran yo. Tradisyon Otodòks tou mansyone sèt akanj. Non ki pi komen yo se: Ouriyèl, Barakyèl, Sealtyèl ak Chamyèl . Tradisyon jwif yo gen menm plis arkanj ak ajoute : Tzadqiel, Jophiel, Haniel . Nan peyi Letiopi, gen sèt arkanj. Sa yo se : Mikâ'él ( Michel ), Gabre'él ( Gabriel ), Rufâ'él ( Raphaël ), 'Urâ'él ( Uriel ), Râgu'él (Raguël), Suryâl (oswa Saryal) ak Fânu'él  .

Se sèlman non Michael, Gabriel ak Raphael, ki mansyone nan Bib la, ki se twa Akistratèj Legliz Otodòks la .

Yo ka itilize sifiks *el* ki gen rapò ak Bondye pou deziyen yon zanj oswa yon arkanj  .

* Azazel
* Michel
* Gabriel
* Uriel
* Camael
* Raphaël
* Jophiel
* Tsadqiel
* Metatron

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
Sam Priviose

**Sam Priviose** se yon gwoup Konpa ki kreye 23 sektanm 2023, ki genyen ladan li 7 mizisyen. Gwoup la lanse Femat, yon komin Kenskof. Gwoup mizik sila genyen kom chantè prensipal li epi pwodiktè Samuel Priviose. Samuel Priviose ki fèt nan komin Kafou epi li leve Kay Jakmèl. 

Nan mwa janvye 2023, yo te jwe nan Hangover epi 24 jiyè 2024, yo te patisipe nan 69yèm anivèsè Konpa nan El Rancho. Gwoup la gen yon EP ki rele "Genesis" ki genyen 6 mizik ki soti 24 janvye 2024.

## Diskografi

* M enfidel : 2024
* Potko Pare : 2024
* Toxic : 2024
* Ma Nana : 2024
* Boyfriend : 2024
* M pap kriye ankò : 2024
* Let's shine : 2024
* Avè w m vle rete : 2013
* Gad on bèl ti madanm : 2013

## Referans
Yerachi selès

Ekspresyon **yerachi selès la** deziyen, nan teyoloji kretyèn, yon estratifikasyon sistematik nan kreyati anjelik yo . Klasifikasyon zanj yo dapre Thomas d'Aquin rekonèt pa majistè Legliz Katolik la. Li anseye nan prensipal inivèsite Pontifikal Katolik yo nan kou Angeloloji ak Demonoloji pou pwochen prèt ekzorcist yo. Se pa yon dògm, men rezilta yon refleksyon teyolojik long. Fòmasyon klasik li yo devlope soti nan V e syèk, nan travay la nan Pseudo-Dyonysius, an menm tan an kòm nosyon an nan yerachi eklezyastik, ak pa analoji ak li. 

Pseudo-Dionysius se yon ekriven Neoplatonic ki te konvèti nan Krisyanis. Nan liv li ki rele *la Hiérarchie céleste*, estratifikasyon anjelik lan koresponn ak yon trip entansyon otè a: aliman ak teyoloji Neoplatonik, teyorize lavi espirityèl epi, nan yon sans, jistifye aparisyon yon yerachi nan Legliz la .
## Nòt ak referans

## Gade tou

### Bibliyografi

* Jean Daniélou, *Zanj yo ak misyon yo*, kol. Irenikon, Editions de Chevetogne, 1953.
* Philippe Faure, *The Angels*, kol. An brèf, Editions du Cerf, 1988.
* Pseudo-Dionysius Areopagite la, *Travay konplè*, tradiksyon, kòmantè ak nòt pa Maurice de Gandillac, kol. " Bibliyotèk filozofik », Edisyon Aubier, 1943.

### Atik ki gen rapò

* Zanj
* Serafen (Bib)
* cheriben
* Twòn (yerachi anjelik)
* Dominasyon
* Prensipalite yo
* Pouvwa
* Vèti (yerachi zanj)
* Akanj
* Pseudo-Dyonisius Areyopagit la
* Vitray Sen Apollinaire

### Lyen ekstèn

* Pseudo-Denys, ''La hiérarchie céleste''
* Encyclopédie catholique, Article Ange, Parent-Desbarres, 1840.
* La dévotion aux neuf chœurs des saints anges, Boudon, Lyon Perisse frères, 1832 (Lire en ligne).
Cheriben

**Cheriben** oswa **Anjelo** se yon figi zanj yo jwenn nan relijyon jwif ak kretyen. Figi orijinal yo se yon « kreyati sentete », ak yon fizik ki melanje lyon, towo, zwazo ak gason.

Yon cheriben deziyen tou yon motif dekoratif ki fòme ak yon tèt zanj oswa timoun, zèl ak san kò. Li pa ta dwe konfonn ak jeni ak zèl ki gen yon kò.

## Etimoloji
Mo a "cheriben» an soti nan laten eklezyastik *cherub*  (pliryèl *cherubin* ), transcription ebre  ()  , pliryèl  (). Men, tèm nan ta gen orijin asiryèn. Nan lang sa a, "*kéroub*" oswa "*karibu*» ta vle di « moun k ap lapriyè " Oswa « moun k ap kominike » . Nan Asiri, towo ak zèl oswa "kéroub» te souvan plase nan papòt tanp ak palè ; Sepandan, H. Lesêtre pito fè mo sa a pi pre *kouroub* Asiryen an, “vili ".

## Bib
Sityasyon nan Bib la soti nan tradiksyon Louis Segond (1910).

Nan Jenèz, cheriben yo veye pyebwa ki bay lavi a ak yon epe k ap vire (Jenèz 3:24), apre Bondye te mete Adan ak Èv deyò nan Jaden Edenn nan.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò

### Lyen ekstèn
Twòn (yerachi anjelik)

Nan anjeloloji kretyèn, **Twòn yo** (Ansyen grèk: θρόνος, pl. θρόνοι; Laten: *thronus*, pl. *throni* ) se yon klas zanj. Sa baze sou yon entèpretasyon nan Kolosyen 1:16 . Dapre 1 Pyè 3: 21-22 , Kris la te ale nan syèl la ak "zanj, otorite ak pouvwa" te soumèt li.

## Referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò

* yerachi selès
Vitray Sen Apollinaire

**Vitray Sen Apollinaire** nan Chartres se premye vitray adwat transèp sid katedral Nòtre-Dàm Chartres, ki nimewote 036 nan Corpus vitrearum la.

Li te restore an 1908 pa Gaudin, mete yo nan lòd ak restore an 1909, Epi, nan ane 1980 yo . Li te klase kòm yon moniman istorik an 1840 .

## Konpozisyon vitray la
Vitray la 8,35 × 2,58  m  enskri nan yon lansèt vout pwente , nan estil gotik primitif. Fitting an tou senpleman te fè leve nan barlotières dwat, dis ba orizontal kwaze pa kat sa vètikal, delimite panno rektangilè.

## Nòt ak referans

### Referans

### Lyen ekstèn

* De Saint Apollinaire évêque & disciple de saint Pierre, *in* Les Fleurs des vies des Saints ; Pedro de Ribadeneyra, Gaultier, Huré, 1646.
* La vie de S. Apollinaire, Evêque, *in* Les vies des saints dont on fait l'office dans le cours de l'année (vol. 2), François Giry, 1703.
* La Légende dorée, saint Apolinnaire (St Benoît de Port-Valais).
* La vie de Saint Apollinaire, évêque de Ravenne et disciple de l'apôtre Saint Pierre, *in* Les vies des saints et fêtes de toute l'année, Volume 7. Pedro de Ribadeneyra, Timoléon Vassel de Fautereau ; L. Vivès, 1857.
* La Légende dorée, Légende de Saint Apollinaire. Jacobus (de Voragine), trad. M.G.B. — Garnier Frères, 1843.
* Bay 36 - Theirry's Grisaille / Life of St Apollinaris / The Celestial Hierarchy, Chartres Cathedral - the Medieval Stained Glass, The Corpus of Medieval Narrative Art.
* The Apollinarie and Choirs of Angels Window, Alison Stones, Images of medieval art and architecture.
Mari (omonim)

**Marie** se yon non pwòp.

## Prenon

* Marie se yon premye non .

## Tit

* Mari, mesye ki marye.

## Sen ak benere

* Mari, manman Jezi
* Mari, manman Jak
* Mari Magdala (oswa Mari Magdala)
* Mari nan Betani
* Sent Mari

## Gade tou
Machin

Yon **machin** se yon pwodwi fini mekanik ki kapab itilize yon sous enèji pou fè poukont li, anba gidans yon operatè oswa ou pa, youn oswa plizyè travay espesifik, lè w egzèse yon travay sou yon zouti, sou chay yo dwe deplase oswa sou materyèl ki gen fòm. Yon machin ka fiks (machin zouti, machin pou lave, elatriye) oswa mobil (locomotive, mower gazon, machine ekri, elatriye).

## Etimoloji
Tèm "machin" la soti nan Latin **, ki soti nan grèk Dorian  ( nan Ionian-Grenye), sa vle di: "Trick", "envansyon enjenyeu”, “aparèy”. Dapre lengwis Ernst Robert Curtius, tèm grèk la gen rapò ak Sanskrit *mah*, 'pou prepare', 'pou grandi', *magham*, 'pouvwa', ak gotik ekriti *mag*, 'je peut', *mahts*, 'power'.

## Istwa

Nan epòk Ansyen Wòm, nan teyat la, yo te itilize "mecane" trepye, ki ta pita bay "machine", epi finalman "machin".

Machin te parèt ak itilizasyon mekanis (levye, pouli, Vis Achimèd la) pèmèt yon mouvman transfòme nan yon lòt.

Nan aksyon konstriksyon (BTP), nan kòmansman , tèm "machin" la deziyen yon asanble moso bwa ki ranje yon fason ke avèk èd [ [pouli ]] yo, blòk ak kòd, yon ti kantite moun ka retire gwo chay epi mete yo an plas, tankou , machin nan. (machin yo itilize pou monte gwo moso sou yon sifas ki pwojte), tekpye, gruel la (pi piti teknik ki mete an mouvman pa yon  olye de yon wou. ), winch ki ka monte ak demonte selon bezwen an. a.

## Nòt ak referans
### Nòt


### Referans

## Gade tou
2016 (almanak gregoryen)

Ane **2016** a se yon ane bisektil ki kòmanse vandredi.
Se 2016 ane epòk nou an, 16e ane IIIe milenè a ak  ak  ane deseni 2010-2019.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò

* Ane 2010 yo
* 

### Liyen ekstèn
* 
*
Kalandriye chinwa

**Kalandriye Chinwa** a se yon kalandriye linisolè ( chinwa senplifye :阴阳历 ; chinwa tradisyonèl :陰陽曆 ; pinyin : yīn-yáng lì), mwa yo se linè, sa vle di premye jou chak mwa (nan 29 oswa 30 jou) kowenside ak lalin nouvo la (epi 15e jou a avèk lalin plenn); kòm 12 mwa linè pa fòme yon ane solè (11 jou yo manke), nou ajoute sèt mwa anplis (闰月, rùnyuè ) sou yon peryòd disnèf ane, pou ane a rete jeneralman konpatib ak ane solè a.

Kalandriye chinwa a pote plizyè non, sa ki pi komen yo te 夏历 / 夏曆, xialì, "kalandriye Xia  ak 农历 / 農曆, nonglì, "kalandriye agrikòl, oswa nan lang chak jou 阴历 / 陰曆, yīnlì, "kalandriye linè"  ki se non nòmal pou “kalandriye linisolè".

Kalandriye ofisyèl la rele公历 / 公曆, gōnglì  oswa西历 / 西曆, xīlì , ak nan lang chak jou阳历 / 陽曆, yanglì.

## Referans

### Lyen ekstèn

*  Gregorian-Lunar Calendar Conversion Table
*  Règles de calcul du calendrier chinois
* Les deux calendriers(lunaire-gregorien) au format PDF 2002-2010
ODYSSEY HOMER'S BYOND MIT YO

Sa a se yon ti travay Dimitris Michalopoulos ekri an franse (*L'Odyssée d'Homère au-delà des mythes)*epi pibliye pa Hellene Institute of Maritime History nan 2016, lè sa a, tradui nan grèk ak angle. Sepandan, sa a se premye fwa ke yon liv sipòte tèz la ke vwayaj la "Homeric" nan Ulysses te gen ti plas nan Mediterane a. men nan Oseyan Atlantik la ak kòt Ameriken yo te aksepte ak pibliye pa yon òganizasyon leta. Dapre Léonidas Tromaras, pwofesè nan Inivèsite Aristòt Thessaloniki,

Nan liv sa a pa Dimitri Michalopoulos nou jwenn yon koleksyon orijinal enfòmasyon ki soti nan sous istorik ak filolojik. Kòm yon rezilta, nou fè fas ak yon istwa byen diferan de istwa konvansyonèl yo konsènan vwayaj Odysseus ak jewografi Odyssey la.

**Lyen deyò**

https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb451080755

https://catalogo.bne.es/discovery/fulldisplay?docid=alma991001977319708606&context=L&vid=34BNE_INST:CATALOGO&lang=es&search_scope=MyInstitution&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,Michalopoulos&offset=0

https://catalogo.bnportugal.gov.pt/ipac20/ipac.jsp?session=17X2457414MH8.4153&profile=bn&source=~!bnp&view=subscriptionsummary&uri=full=3100024~!1965063~!6&ri=1&aspect=subtab11&menu=search&ipp=20&spp=20&staffonly=&term=Michalopoulos&index=.GW&uindex=&aspect=subtab11&menu=search&ri=1

https://eds.p.ebscohost.com/eds/detail/detail?vid=1&sid=e15f95c6-b556-47cc-891d-ec28e45f5713%40redis&bdata=Jmxhbmc9ZWwmc2l0ZT1lZHMtbGl2ZQ%3d%3d#AN=nlg.OAI.NLG.539571&db=cat10703a

https://bookpoint.gr/book/1218511

**Referans**
Kalandriye nasyonal endyen

**Kalandriye nasyonal endyen an** se yon kalandriye solè sivil, ki gen entansyon inifye tout kalandriye peyi End yo apre endepandans peyi a an 1947. Lè sa a, lidè endyen yo te jwenn tèt yo konfwonte ak plizyè pwoblèm nan nòmalizasyon nan yon peyi ki vas epi varye tankou yon kontinan. Te gen plizyè kalandriye sivil ak relijye, ak plizyè douzèn varyasyon rejyonal yo.

Yon komite refòm kalandriye te fòme an novanm 1952. Travay li te mennen nan adopsyon li kòm kalandriye nasyonal endyen an, ofisyèlman prezante nan ;  pral 1879 dapre kalandriye sa a. Se epòk Saka ki pran kòm referans, ane zewo li kòmanse   daprè Kalandriye gregoryen pwoleptik.

Depi dat sa a, yon sik 365 jou kòmanse chak ane nan  nan kalandriye gregoryen an, eksepte ane kwasans pandan li kòmanse nan  Gregoryen. Pou detèmine ane kwasans, ajoute 78 nan ane Saka a pou jwenn ane gregoryen ki koresponn lan (apati 22 mas): ane Saka a se yon ane kwasans si epi sèlman si ane gregoryen an se ane kwasans tou, sa vle di si ane Saka plis. 78 se swa yon miltip 4 men se pa yon miltip 100, oswa yon miltip 400.

## Mwa
Mwa yo nan kalandriye sa a swiv siy zodiak twopikal yo olye pou yo swiv siy zodyak sideral yo jan kalandriye endou a fè sa.

Kalandriye sa a estriktire prèske tankou kalandriye pèsan an.

Non mwa yo nan Sanskrit, Hindi oswa Ourdou (avèk diferans nan sistèm ekriti yo) soti nan kalandriye endou tradisyonèl linisolè (tou baz kalandriye Nepalese ki gen non mwa menm jan an tou), ki ka lakòz konfizyon dat.

## Referans
Dat an japonè

Kounye a, sistèm "dat Japonè" la byen lye ak kalandriye gregoryen an, menmsi nimewo ane yo ka diferan de sa ki an fòs nan Lwès la. Nou ekri premye ane a, apre mwa a epi finalman jou a (sa vle di estanda ISO 8601). Pa egzanp  ka ekri kòm 2003年2月16日.  li *nen* epi li vle di "ane",  li *gatsu* epi li vle di "mwa" epi finalman  li *nichi* (pwononsyasyon li aktyèlman depann de nimewo ki anvan li, gade anba a) epi li vle di "jou".

Anvan entwodiksyon kalandriye gregoryen an an 1873, kalandriye referans lan te baze sou kalandriye chinwa.
## Kalandriye aktyèl
### Ane
Menmsi moun Japonè yo konn sèvi ak dat kalandriye gregoryen an, toujou rete yon ti orijinalite. Yo sèvi ak semèn sèt jou yo ak douz mwa kalandriye gregoryen an, men pou konte ane yo gen anplis ane kalandriye gregoryen an yon lòt konte dapre dat rèy [. Yo itilize dat sa yo nan tout dokiman ofisyèl yo. Nan ka sa a, ane a anvan pa non epòk la (rèy). Pa egzanp, ane 2002 kalandriye gregoryen an koresponn ak ane 14 nan [epòk Heisei (平成14年). Nimewo yo ekri sitou an nimewo arab, menm nan ka konte ane Japonè yo. Nimewo nan kanji yo (karaktè ki gen orijin Chinwa) yo pito rezève pou dokiman kaligrafi, epi pafwa nan meni restoran nan Japon.

Desi yo rele *nendai* () kòm yon sifiks pou ane a. Pou egzanp, ane 1930 yo ekri 1930年代.

Yo rele syèk yo *seiki* (). Pa egzanp,  ekri 16世紀.

Pou dat anvan epòk nou an, tou senpleman ajoute *kigenzen* (), devan yon dat, yon deseni oswa yon syèk. Pa egzanp, ane 1500 anvan epòk nou an ta dwe ekri kòm 紀元前1500年 oswa  anvan epòk nou an kòm 紀元前3世紀. *Kigenzen* ka literalman tradui kòm 'anvan epòk la'.

Konte epòk Jōmon se yon lòt sistèm ane istorik nan Japon. Li mete kòmansman epòk aktyèl la nan  BC. AD

### Mwa

### Jou
Jou mwa a endike nan nimewo jou a (anjeneral nan chif arab) ki te swiv pa kontè jou  (*nichi*). Sepandan, ou dwe konnen eksepsyon sa yo:

Egzanp :
* 1月26日 (*ichi-gatsu nijū-roku-nichi*) : 26 janvye
* 1994年12月5日 (*sen-kyūhyaku-kyujū-yon-nen jū-ni-gatsu itsuka*) : 5 desanm 1994

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò
2017 (almanak gregoryen)

Ane **2017** la se yon ane komen ki kòmanse yon dimanch. Li se 2017e ane nan epòk nou an, 17e nan IIIe milenè a ak nan XXIe syèk ak 8 lan nan deseni 2010-2019 la.

## Lòt kalandriye
Ane 2017 kalandriye gregoryen an koresponn ak dat sa yo:

* kalandriye chinwa: 4714 / 4715 ( Nouvèl Ane Chinwa 4715 nan ane dife kòk la pran plas 28 janvye 2017  )
* kalandriye ebrayik: 5777 / 5778 ( er tishri 5778 la fèt 21 septanm 2017  )
* Kalandriye endou : 5118 / 5119
* Kalandriye endyen: 1938 / 1939 ( 1 chaitra 1939 fèt 22 mars 2017  )
* Kalandriye japonè: 29 nan epòk Heisei (kalandriye Japonè a itilize jou gregoryen)
* Kalandriye mizilman yo: 1438 / 1439 ( 1 muharram 1439 la fèt 22 septanm 2017  )
* Kalandriye pèsan: 1395 / 1396 ( 1 farvardin 1396 la fèt 21 mas 2017  )
* kalandriye repibliken: 225 / 226 ( 1 Vandemè 226 la dewoule 22 septanm 2017  )
** Jou jilyen: 2 457 754,5 rive 2 458 119,5  

## Klimatoloji

## Selebrasyon

* Ane entènasyonal touris dirab pou devlopman.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn

* L’année 2017 sur le site de la Bibliothèque nationale de France
Kalandriye pèsan

**Kalandriye Pès**, yo rele tou **Kalandriye Jalali** oswa **Kalandriye Iranyen an**, se yon kalandriye solè yo itilize an patikilye nan Iran ak nan Afganistan.
Li soti nan Kalandriye Zowoastriyen Pès anvan Islamik la. Sistèm altènatif li genyen pou ane komen ak ane bisèks fè li pi presi pase kalandriye gregoryen an. Deziyasyon abreje li se **SH**, akwonim pou *Shamsi Hijri*.

Jodi a,  se    nan kalandriye Pès la.

## Estrikti kalandriye
Ane a gen 365 oswa 366 jou epi li konpoze de douz mwa:
* Premye sis yo konte 31 jou,
* senk 30 jou kap vini yo,
* dènye mwa a 29 oswa 30 jou.

Yo konte ane yo depi nan Ijra, sa vle di ane 622 nan kalandriye jilyen an; sepandan, dat , tradisyonèlman kenbe pou ejira a, ranplase pa dat ekinoks prentan. Kidonk,  farvardin ane 1 la koresponn ak  nan kalandriye Jilyen an, ekinoks prentan an te fèt jou anvan a  UTC, oswa nan , lè lokal nan Teheran.

### Mwa
12 mwa yo konpanse ak kalandriye gregoryen an. Ane a kòmanse sou prentan bekinòks, ki jeneralman koresponn ak ; Se poutèt sa mwa yo apeprè aliyen ak divizyon zodiakal ane a.
Mwa yo pran non arab tou nan siy zodyak nan Afganistan, pandan ke nan Iran yo gen non ki sòti nan konsèp Zowoastriyan. 
Non Iranyen yo bay anba a; Dat yo ka varye yon ti kras depann sou dat aktyèl la nan ekinoks prentan an.

**A**mordad, orijinèlman. Fòm aktyèl la, ki tabli pa itilizasyon, ta okontrè vle di *Lamò*.

### Jou nan semèn nan

## Istwa
Anpil sivilizasyon Endo-Chinwa te baze kalandriye yo sou tou de sik anyèl Solèy la ak sik regilye faz Lalin nan. Pèsik kosmolojis, astwonòm ak astwològ te kreye nan tan yo obsèvatwa, epi chak jou te kontwole ti chanjman nan liminozite solè.

Nan epòk pre-islamik, yon kalandriye solè de 365 jou te deja anvigè nan Pès. Ane a te gen 12 mwa 30 jou chak ak 5 jou adisyonèl. Okòmansman, 5 jou sa yo te mete ant 8yèm ak 9yèm mwa; apati ane 1000 yo, yo te deplase nan fen ane a.

Akòz chanjman nan 0.2422 jou soti nan ane twopikal la, kòmansman ane a te deplase tounen yon jou chak 4 ane. kalif Arab yo al-Mutawakkil (847-861) ak al-Mu'tadid (892-902) respektivman pwopoze toudenkou ranvwaye nouvo ane a pa 57 ak 60 jou, men okenn nan refòm sa yo sanble yo te respekte.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn

* Konvèsyon / Kalandriye sou Payvand.com Konvèsyon bilateral ant kalandriye Gregoryen ak Pèsik. Jenerasyon dinamik nan kalandriye konplè.
* Kalandriye gregoryen/pès
Kalandriye ebrayik

**Kalandriye ebre** a se yon kalandriye linisolè ki fòme ak ane solè, mwa linè, ak semèn sèt jou ki kòmanse dimanch epi ki fini samdi, Shabbat. Kòm yon pwen depa li refere ak Jenèz ("*Bereshit*»: "kòmansman"), premye liv la nan Bib la, nan kòmansman an nan ki li koresponn ak ane a -3761 nan kalandiye gregoryen (pwoleptik ) kalandriye a.

Pa egzanp, 24 novanm 2024 koresponn ak 23 hechvan 5785 nan kalandriye ebrayik la. 

## Istwa

## Prensip

Kalandriye ebrayik a baze sou plizyè inite tan.

Jou a bay pa trajektwa aparan Solèy la alantou Latè. Enpòtans jou a soti nan vèsè nan Jenèz tankou Jenèz 1-5: « Se te aswè, se te maten, yon jou » . Se poutèt sa, nan kalandriye ebrayik a, jounen yo kòmanse ak kouche solèy la. 

## Nòt ak referans

## Gade tou
 

### Lyen ekstèn

* CalJ.net Sit entènèt kalandriye jwif la
* roger.stioui.free.fr Roger Stioui. Sit ki gen rapò ak kalandriye ebre a
* Dat konvètisè
* Gwo istwa kalandriye a
*  Kalandriye jwif ak konvètisè dat fwa Halachik yeshiva.co/calendar/
* Istwa kalandriye ebre a, pa Louis Goguillon