Sistèm edikasyon an Ayiti

Sistèm edikatif Ayiti a pran modèl sou sistèm edikatif fransè a epi li plase anba responsablite Ministè Edikasyon Nasyonal Ayiti.

## '''Istwa'''

### Soti nan orijin yo jouk rive an 1860
Avèk gouvènè jeneral Tousen Louvèti, an 1801, premye sistèm edikatif peyi a te pran nesans, e jesyon li te sou responsablite komisyon minisipal la. Atik 68 nan Konstitisyon 1801 an te presize konsa: «Chak moun gen fakilte pou l fonde enstitisyon edikasyon ak ansèyman pou jenès la, sou otorizasyon ak sipèvizyon administrasyon minisipal yo.»

Ant 1801 ak 1843, lekòl la te anba kontwòl majistra chak komin.

Apre anperè Jan-Jak Desalin te pwoklame endepandans lan, Konstitisyon 1805 la te deklare nan atik 19 li: «Nan chak divizyon militè, y ap kreye yon lekòl piblik pou ansèyman jenès la.» Epòk sa a, peyi Dayiti te genyen sèlman sis (6) lekòl. Konstitisyon 1806 la pa t fè okenn referans ak ansèyman piblik. Sepandan, Konstitisyon 9 mas 1807 la, nan atik 34 ak 35, te presize de dispozisyon enpòtan: premye a te di: «Y ap etabli nan chak divizyon yon lekòl santral, epi lekòl patikilye nan chak awondisman.» Dezyèm nan te ajoute: «Chak sitwayen gen dwa louvri kay edikasyon patikilye.» Salè pwofesè ak enstititè yo, ansanm ak règ disiplin lekòl yo, te gen pou yo tabli nan yon lwa espesyal. Se Konstitisyon 1816 la ki, pou premye fwa, te tabli prensip ansèyman primè gratis (Preswa, 1804-1915).

Pi ta, anviwon ane 1818, yon òdonans wa Anri I te òganize ansèyman piblik nan Leta li yo, sou direksyon wayal ki te gen 15 manm (Preswa, 1935). Peyi a te divize an de gwo zòn: Gran Nò a ak Gran Sid la.

# Nan Gran Nò a, Kristòf te angaje anpil nan devlopman sistèm nan. Tout nivo ansèyman te egziste: primè, segondè, fòmasyon pwofesyonèl ak kèk premye inisyativ pou kreye inivèsite. Kristòf li menm te enspektè lekòl e chak jou li te pran enfòmasyon sou fason enstitisyon yo t ap fonksyone.
# Nan Lwès la, lekòl te prèske paralize. Sepandan, gouvènman Petyon te bay kèk lekòl prive sibvansyon, menm si Konstitisyon 1816 la te preskri edikasyon gratis. Aleksann Petyon te rejte sèvis enstitisyon «British and Foreign School Society». Malgre sa, enstitisyon an voye pwofesè Thomas Bosworth nan Pòtoprens; li louvri an 1816 yon lekòl selon metòd Lankastè nan Petyonvil. Petyon deside klase lekòl sa a kòm yon lekòl nasyonal. Yon lòt lekòl te kreye nan Okay an 1821. Malerezman, Bosworth mouri menm ane a.

Se poutèt sa, an 1820, te gen sèlman kat lekòl nasyonal nan zòn iben yo, ki te fèt pou bay edikasyon primè gratis pou pitit sitwayen, kit yo te sivil kit yo te militè, an rekonpans pou sèvis yo te rann peyi a (Pressoir, 1804-1915). Nan menm epòk la, wa Anri Kristòf te fè vini nan wayòm Nò a kèk enstititè ki soti Lond, ki te fonde onz (11) lekòl monitoryal (Pressoir, 1804-1915).

Epi, 7 janvye 1844 make nesans premye estrikti leta ki te gen pou misyon jere edikasyon ann Ayiti, avèk Honore Féry kòm minis (Lois et Actes, Tome VIII, pp. 437-438). Konstitisyon 1843 la, pa Charles Hérard Aîné a, nan atik 31 te presize: 

"Ansèyman an lib"

.
Sepandan, Konstitisyon 1846 la, nan atik 36, te deklare: 

**"Ansèyman lib, epi lekòl yo dwe òganize pwogresivman, an fonksyon kantite moun nan popilasyon an."**

Riché, 1846

Apre sa, Konstitisyon enperyal 1849 la, anba direksyon Faustin Iᵉ, te pwoklame nan atik 35: 

«Ansèyman lib, epi lekòl yo konstwi selon bezwen sosyete a.»

Premye tantativ refòm yo te parèt nan peryòd 1844 rive 1860 avèk kontribisyon Francisque Élie Dubois ak Jan-Batis Damien. Sonje byen, se avèk Damien nou jwenn kreyasyon premye Plan Nasyonal Edikasyon an ansanm ak premye Lekòl Nòmal ki te vize fòmasyon pwofesè. Sepandan, Élie Dubois se premye aktè nan epòk la ki te mete sou pye premye lekòl nasyonal riral yo.

### Soti 1860, rive 1960

#### '''Anba gouvènman Geffrard (janvye 1859-mas 1867)'''
Nan tout diznevyèm syèk la, gouvènman Fabre Geffrard rete sèl administrasyon nan peyi Ayiti ki te bay edikasyon an yon enpòtans espesyal. «Depi 1860 yo te mete kanpe lekòl kongreganis oswa lekòl konfesyonèl yo, epi estrikti sa yo pa janm sibi okenn chanjman oswa transfòmasyon jiskaprezan. Pratik yo, modèl jesyon yo, estrikti yo, ansanm ak modalite ansèyman ak aprantisaj yo rete fiks malgre chanjman tan ak espas.» Plizyè reyalizasyon te fèt nan domèn edikasyon an, tankou ouvèti Lekòl Nasyonal Medsin, yon lekòl mizik, epi yon lekòl dwa… Li enpòtan pou note gouvènman sa a te chanje sis (6) minis Enstriksyon Piblik youn apre lòt sou yon peryòd 33 mwa. Malgre tout efò sa yo, nan finisman manda Geffrard (1867), peyi a te konfwonte «yon rediksyon nan kantite lekòl» akoz enstabilite politik ki te karakterize fen gouvènman an.

#### Anba gouvènman Sylvain Salnave (jen 1867-desanm 1869)
Nan domèn edikasyon, pa gen anpil reyalizasyon ki rete nan epòk Salnave la, poutèt gwo enstabilite politik ak mouvman gwoup peyizan ame (kako, pikè yo). Menmsi sa, te gen kèk inisyativ pou pran kontwòl sistèm edikatif la. Pou egzanp, atik 29 nan Konstitisyon 1867 la presize: «Ansèyman lib. Libète pou anseye egzèse selon kondisyon kapasite ak moralite lalwa fikse, anba wo sipèvizyon Leta. Sipèvizyon sa a gaye sou tout enstitisyon edikatif ak ansèyman san okenn eksepsyon».

#### Anba gouvènman Michel Domingue (jen 1874-avril 1876)
Nan epòk sa a, se Thomas Madiou ki te dirije Ministè Enstriksyon Piblik. Dapre rapò li, «19 250 elèv t ap frekante lekòl piblik, epi 3 914 elèv te nan lekòl prive, sou yon popilasyon ki genyen 1 151 099 moun. Trant pousan (30%) nan popilasyon sa a te gen laj pou lekòl». Li ajoute: «Premye fwa, eksepte pandan rejim politik Anri Kristòf, nan istwa edikasyon Ayiti, yo te deklare ansèyman primè pa sèlman gratis, men tou obligatwa».

#### Anba gouvènman Salomon (oktòb 1879-out 1888)
Administrasyon Salomon an te bay gwo enpòtans a «reyòganizasyon» lekòl piblik yo. Nan sans sa a, Leta te resevwa yon misyon pwofesè fransè nan kad yon pwogram koperasyon edikatif ak Lafrans; distribisyon materyèl ansèyman ak founiti klasik te fèt pou aprenan yo; lekòl primè riral te kòmanse ouvri; epi yo te reyòganize ankò Lekòl Nasyonal Dwa.

#### Fen diznevyèm syèk -kòmansman ventyèm syèk
Trè kèk reyalizasyon rete nan memwa kolektif la pou fen diznevyèm ak kòmansman ventyèm syèk la, akoz gwo kriz sosyopolitik ak ekonomik ki te boulvèse peyi a. Sepandan, dapre analiz Louis Auguste Joint, prezidan Nord Alexis te deklare: «Lekòl la dwe pran plas li nan premye santyèm endepandans Ayiti». Nan vizyon sa a, li te louvri Lise Jeremi ki pote non li.

#### Okipasyon amerikèn (1915-1934)
Okipasyon ameriken an te reprezante yon evènman ki make pwofon sistèm edikatif ayisyen an. Pandan peryòd sa a, edikasyon an te tounen yon espas konfwontasyon ant de kouran kiltirèl: modèl fransè a ak modèl anglosakson an. Modèl anglozakson an te pran plis plas, e li te vin domine estrikti edikatif la, jiskaske Maurice Dartigue, «ki te fòme nan modèl ameriken an», te jwenn responsabilite jere sistèm nan. 

Rezilta yo te enkli: 12 fèm lekòl ki te deja fonksyone, ak 8 lòt an konstriksyon; Lekòl Santral Agrikilti ki te fòme ekspè agrikòl ak pwofesè pou fèm lekòl yo; 380 lekòl nan vil, 631 lekòl riral, ak 73 196 elèv anrejistre, ladan yo 55 762 elèv regilye. Anplis lise yo ak kèk ra enstitisyon etid siperyè piblik, yo te konte 56 lekòl kongreganis ak 28 lekòl prive endepandan. Ekriven Paul Moral (1961) te souliye estrateji okipan yo ki te sèvi ak edikasyon kòm yon zouti pou konsolide dominasyon yo.  

## '''Soti nan fen okipasyon amerikèn (1934) rive an 1960'''
Konstitisyon 1935 la te ratifye pandan prezidans Sténio Vincent. Atik 11 li a presize: “Anseyman lib. Libète anseyman an egzèse anba kontwòl ak siveyans Leta, selon lalwa. Lekòl fondamantal obligatwa. Fòmasyon jiska nivo segondè gratis san prejije pou kondisyon admisyon lalwa fikse. Lekòl siperyè Leta yo ouvè pou jèn ki satisfè kondisyon lalwa ak règleman yo egzije.” 

Nan ane 1941, Maurice Dartigue te nonmen kòm minis Enstriksyon Piblik. Li te chache konstwi yon kò ansèyman ki gen konpetans epi devlope pwogram pou amelyore kapasite kad lekòl yo, sa ki pouse anpil moun pale de “refòm Dartigue”. Nan kad aksyon sa yo, minis la t ap vize ogmante efikasite tout sistèm edikatif la. Dapre sa François Enocque rapòte, Tardieu fè remake: “Dartigue pral lanse pi gwo refòm nan edikasyon an Ayiti. Pa gen okenn sektè yo neglije pa rapò ak yon lòt, epi tout mwayen mobilize pou atake pwoblèm yo nan tout dimansyon yo.”. Apre okipasyon ameriken an, te gen yon ogmantasyon enpòtan nan kantite lekòl katolik pandan ane 1940-1950 yo, espesyalman akoz rive nouvo kongregasyon relijyez etranje ki konsantre sou ansèyman..

### Lwa planifikasyon 1997 la ak pwogrè ki te fèt
Nan ane 1997, Leta te vote yon lwa planifikasyon pou pèmèt  tout popilasyon an gen aksè ak yon edikasyon de kalite sou yon peryòd dis ane. Bidjè nasyonal la ki te dedye pou edikasyon pase de 9% an 1997 a 22% an 2000. Objektif la te kouvri depans pou manje, inifòm ak transpò lekòl. An 2002, yo te ajoute 30 000 edikatè ak 700 000 liv lekòl nan sistèm nan. An jeneral, to frekans lekòl la pase soti nan 20% an 1994 pou rive 64% an 2000. Men sistèm nan kontinye fè fas ak mank pwofesè kalifye ak gwo inegalite, sitou nan zòn riral yo ki toujou sou-reprezante nan sal klas yo. 

## '''Refòm resan yo'''
Nan ane 1982, Refòm Bernard a te etabli de (2) lang ofisyèl Ayiti yo kreyòl ayisyen ak franse kòm lang ansèyman. 

Kreyòl ayisyen vin tounen prensipal lang ansèyman pandan senk (5) premye ane ansèyman fondamantal (lekòl primè). Selon depatman oswa enstitisyon an, franse rete swa kòm yon matyè yo anseye, swa kòm yon lang ansèyman.  

Refòm Bernard la te fè fas ak gwo difikilte, sitou absans manyèl edikatif an kreyòl, mank materyèl pedagojik apwopriye, ak fòmasyon ensifizan pou pwofesè yo. Malgre sa, refòm sa a te louvri nouvo pèspektiv pou sistèm edikatif la.   

## '''Apèsi sou refòm edikatif Bernard'''
Plizyè refòm te fèt nan sistèm edikatif ayisyen an; pami yo, refòm yo rele “Refòm Bernard” lan se youn nan dènye ki pi enpòtan. Li te kòmanse an 1979, men yon desizyon ministeryèl te sispann li an 1982. Peryòd moratwa sa a dire soti 1982 rive 1986. Moratwa a te kontinye jiska 1987 akoz kontèks sosyopolitik la ki pa t favorab. 

Refòm nan te pwopoze yon reòganizasyon sistèm nan sou baz yon ansèyman fondamantal nèf (9) ane. Nèf ane sa yo divize an twa sik: premye sik la dire kat (4) ane, dezyèm nan dire de (2) ane, epi twazyèm nan dire twa (3) ane. Lè elèv la fin fè tout nèf ane yo, li antre nan yon nouvo segondè ki dire twa ane epi ki mennen swa nan yon bakaloreya jeneral oswa nan yon bakaloreya teknik/pedagojik.  

Refòm sa a te bay sistèm lan yon nouvo dinamis. Plizyè pwofesyonèl nan dyaspora a te retounen pou mete konesans yo disponib.   

Nan desanm 1987, refòm nan reprann ofisyèlman anba direksyon Enstiti Pedagojik Nasyonal (IPN) ki te restriktire nèt. Se te nan kad enstitisyonèl sa a yo te prepare tout kourikoulòm lekòl fondamantal la, soti nan 1e rive nan 9e AF, pou ane 1988–1989 ak patisipasyon tout patnè sosyal yo ki nan edikasyon.    

Nan mwa mas 1989, yon dekrè te pibliye pou fè kourikoulòm lekòl fondamantal la vin ofisyèl, sa ki bay refòm nan baz legal epi louvri chemen pou aplikasyon pwogresif li nan tout lekòl peyi a.     

Nan kad refòm nan, otè ayisyen yo te pwodwi nouvo manyèl eskolè. Yo te mete sou pye yon komite nasyonal kourikoulòm ak yon direksyon planifikasyon. Anpil estrikti t ap devlope pou asire adaptasyon manyèl yo ak pwogram yo.      

Gen plizyè lòt inovasyon enpòtan ki te pote epi ki toujou rete an vigè, tankou: itilizasyon kreyòl kòm lang matyè ak lang ansèyman, entwodiksyon ak itilizasyon nouvo metòd pedagojik (tankou pedagojik pa objektif), reòganizasyon sik aprantisaj yo, fòmalizasyon fòmasyon kontinyèl pou pwofesè, aprantisaj franse pale depi 1e AF, ak mete elèv la nan yon pozisyon patisipasyon aktif.       

## '''Gwo etap nan Refòm Bernard la'''

* 1977–1979: kòmansman refòm sistèm edikatif ayisyen an

* 1979–1980: fòmasyon komite nasyonal kourikoulòm nan

* 1980: eliminasyon egzamen ofisyèl CM I
* 1980–1981: IPN fè eksperimantasyon sou liv premye sik yo
* Out 1982: piblikasyon “Livrè vè” a, premye dokiman ofisyèl sou refòm nan.
* 1982–1987: refòm nan nan etèn; MENJS deside yon moratwa sou aktivite pou elaji refòm nan.
* 1986–1987: aktivite refòm nan rekòmanse nan yon lòt pèspektiv; restriktirasyon IPN
* 1987–1988: prepare pwogram twa sik lekòl fondamantal yo
* Mas 1989: piblikasyon dekrè ki deklare pwogram 3 sik fondamantal yo ofisyèl.
* Jiyè 1991: premye egzamen ofisyèl nasyonal 6e ak 9e AFMas 1992: piblikasyon sikilè ministeryèl pou aplike ofisyèlman dekrè 6 mas 1989 la

## '''Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon (PNEF)'''
Depi desanm 1993, plizyè konsiltasyon te mennen nan pwodiksyon Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon (PNEF), ki toujou nan aplikasyon. Konsiltasyon sa yo te pèmèt Kreye Biwo Egzekitif PNEF 2004 avèk sipò UNESCO, UNICEF ak USAID. 

Pou Jacques Édouard Alexis, Minis edikasyon nan epòk la, PNEF la reprezante yon vizyon modèn ki sote kad pratik pase yo, epi ki mete lekòl la ak misyon pou prepare sitwayen ayisyen selon nouvo reyalite yo.  

PNEF la gen kat gwo pwogram ak anpil pwojè: 

# Ranfòse kalite edikasyon an 
# Elaji òf lekòl la 
# Ogmante efikasite ekstèn sistèm nan 
# Ranfòse bon gouvènans sistèm edikatif la 

## '''Plan operasyonèl 2010-2015'''
Sistèm edikatif ayisyen an gen de gwo sektè: 

* sektè ki pa fòmèl la, ki okipe alfabetizasyon ak postalfabetizasyon pou granmoun ki gen 15 ane ak plis; 

sektè fòmèl la, ki gen ladan l: 

* edikasyon preskolè 

* ansèyman fondamantal 

* ansèyman segondè 

* fòmasyon teknik ak pwofesyonèl 

* ansèyman siperyè 

## '''Sistèm edikatif aktyèl la'''
Majorite enstitisyon edikatif Ayiti yo fè pati sektè prive a, kit se enstitisyon relijye oswa patnè entènasyonal (Kanada, Lafrans, Etazini). Yo reprezante anviwon 90% popilasyon ki nan lekòl. 

Sistèm edikatif la rete òganize an sektè fòmèl ak sektè ki pa fòmèl, jan yo te defini pi wo a, ak menm estrikti senk nivo yo. Edikasyon preskolè a pa obligatwa; li konsène timoun 3 a 5 an epi li vize devlopman emosyonèl, fizik ak sosyal timoun yo.  

Depi 2007, preskolè a parèt kòm yon etap estratejik nan lavi ak nan devlopman timoun nan. Objektif Leta a se amelyore preparasyon timoun yo pou asire bon tranzisyon yo nan fondamantal la epi redui echèk lekòl nan de premye sik yo.    

## '''Ansèyman fondamantal'''
Ayiti genyen anviwon 15 200 lekòl primè; 90 pousan ladan yo se kominote lokal yo, òganizasyon relijye, oswa òganizasyon ki p ap travay pou fè lajan k ap dirije yo. To frekantasyon lekòl la estime a 67 pousan; sepandan, sèlman 30 pousan elèv yo rive finalize dènye ane nan ansèyman primè a. 

Ansèyman fondamantal la fèt pou l estriktire an twa sik. Premye ak dezyèm sik yo kouvri peryòd ki sòti nan premye ane fondamantal rive nan sizyèm ane fondamantal (kat ane pou premye sik la ak de ane pou dezyèm lan). Sik sa yo obligatwa epi, selon lwa, yo dwe gratis. Yo reprezante edikasyon debaz ki koresponn ak ansèyman primè nan ansyen sistèm nan, epi yo konsène timoun ki gen ant 6 rive 11 an. Twazyèm sik la, ki atache ak de premye yo, gen ladan twa premye klas nan ansèyman segondè tradisyonèl la ki dire sèt ane; reyòganizasyon sik sa a sou eksperimantasyon depi 2007. Apre twa ane nan sik sa a, elèv yo pase yon egzamen ofisyèl 9yèm ane ki ouvè chemen pou antre nan sistèm ansèyman segondè nasyonal la.   

Nan reyalite aktyèl la, prèske tout lekòl fondamantal yo sèlman rive ofri premye ak dezyèm sik yo. Sik sa yo bay yon atestasyon edikasyon debaz, ki se yon mezi tranzitwa anvan sètifikasyon final sistèm nan.    

## '''Ansèyman segondè'''
Apeprè 20 pousan timoun ki nan gwoup laj ki koresponn ak nivo segondè a antre nan ansèyman sa a. Nan lespri Refòm Bernard 1982 a, ansèyman segondè a te sipoze sibi yon reyòganizasyon kote twa premye ane yo t ap atache ak de premye sik fondamantal yo. Ansèyman ki dire kat ane sa a te dwe òganize an twa filyè: (i) yon filyè ansèyman jeneral ki prepare elèv yo pou pousuiv etid siperyè; (ii) yon filyè ansèyman teknolojik ki ta fòme teknisyen pou mache travay la; epi (iii) yon filyè ansèyman pedagojik ki gen misyon pou fòme pwofesè kalifye, ni sou plan akademik ni sou plan pedagojik, pou entèveni nan de (2) premye sik ansèyman fondamantal la.  

Fòk nou note Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) prevwa nan Pwogram Òganizasyonèl li (P.O.) pou teste yon nouvo modèl ansèyman segondè ki dire kat ane epi ki òganize an divès filyè.   

## '''Ansèyman pwofesyonèl'''
Fòmasyon pwofesyonèl nan konjonkti Ayiti a reprezante yon avantaj estratejik men tou yon defi enpòtan. Yon sant fòmasyon pwofesyonèl pa ka fonksyone menm jan ak yon lekòl òdinè, paske li dwe reponn a gwo egzijans teknik, tankou renouvèlman ekipman yo, amelyorasyon kontinyèl konpetans fòmatè yo nan teknoloji ki pi avanse, sa ki souvan mande envestisman ekonomik trè wo. An reyalite, resous ekonomik Leta alwe pou sektè sa a toujou limite, tandiske yon gwo pati moun ki bezwen sèvis sa yo soti nan fanmi ki gen mwayen ekonomik trè fèb. 

Refòm sektè sa a te antre nan refleksyon depi nan ane 1989 pou rann li plis efikas ak plis adapte ak bezwen sosyal yo; sepandan, pa t gen suivi ki te fèt pou anpil rezon. An 1997–1998, plis pase sèt ane apre premye tantativ yo, Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon (PNEF) te klase fòmasyon pwofesyonèl kòm dezyèm pi gwo priyorite li, epi te lanse yon pwosesis refòm ki, malerezman, pa t rive finalize.  

## '''Ansèyman siperyè'''
Edikasyon siperyè an Ayiti bay nan inivèsite ak lòt enstitisyon prive, e se MENFP ki responsab regilasyon sektè a. Ansèyman siperyè a genyen de gwo konpozan: (i) sektè piblik la, ki gen ladan Inivèsite Leta Ayiti (UEH), inivèsite piblik ki lokalize nan vil pwovens yo, ansanm ak lòt enstitisyon siperyè ki depann de divès ministè; (ii) sektè prive a, kote nou jwenn yon kantite k ap ogmante chak ane nan enstitisyon ak inivèsite prive. 

Inivèsite yo gen misyon fondamantal pou prepare resous moun ki espesyalize nan divès domèn estratejik, pou soutni devlopman ekonomik, sosyal, ak teknolojik peyi a. 

## '''Kad lejislatif'''

## '''Konstitisyon yo'''
Edikasyon ann Ayiti prezante yon richès enpòtan sou plan dokiman lejislatif. Soti an 1801 rive an 1987, peyi a adopte 29 konstitisyon, ladan yo 16 nan diznevyèm (19yèm) syèk la ak 12 nan ventyèm (20yèm) syèk la. Anplis sa, plizyè lwa, dekrè, arete, sikilè, rapò, konvansyon ak desizyon ki gen rapò dirèk ak edikasyon te adopte. Prèske tout konstitisyon yo te afime prensip inivèsalite ak gratite ansèyman. Yo poze kòm prensip ki di ansèyman piblik la gratis epi se lalwa ki gen responsablite pou defini kondisyon aplikasyon prensip sa a. Sepandan, pa gen anpil lwa ki rive presize kondisyon ak mwayen konkrèt pou garanti dwa sa yo. Ant 1801 ak 1901, prèske yon syèk pase anvan premye lwa vin òganize ansèyman an nan yon kad estriktire. 

## '''Diznevyèm (19yèm) syèk'''
Atik 68 Konstitisyon 1801 lan, ki se premye konstitisyon nan listwa Ayiti, presize «tout moun gen dwa mete sou pye enstitisyon prive edikasyon ak ansèyman pou jenès la, sou otorizasyon ak siveyans administrasyon minisipal yo». Nan konstitisyon ki vin apre a, atik 19 deklare: «Nan chak divizyon militè, ap gen yon lekòl piblik pou ansèyman jenès la.» Konstitisyon 1806 ak 1811 yo, pou pati pa yo, pa konsakre okenn atik espesyal pou edikasyon. 

Nan Konstitisyon 1816 la, nou jwenn dispozisyon sa a: «Ap kreye epi òganize yon enstitisyon piblik komen pou tout sitwayen, gratis anrapò ak pati ansèyman ki endispansab pou tout moun, epi etablisman li yo ap distribye pwogresivman selon yon rapò ki aliyen ak divizyon Repiblik la.» Konstitisyon 1843 la, sou prezidans Jean-Pierre Boyer, presize nan atik 31 li: « Ansèyman an lib, epi lekòl yo distribye gratis selon kantite popilasyon an. Chak komin genyen lekòl primè pou toude sèks yo, gratis epi ouvè pou tout sitwayen. Vil prensipal yo genyen, anplis, lekòl siperyè kote yo anseye eleman syans, literati ak bèl zèv atistik. » Atik 37 la vin ajoute itilizasyon lang yo itilize ann Ayiti se yon chwa, e se sèlman lalwa ki ka regle li, epi sèlman pou zak otorite piblik ak zafè jidisyè.  

Konstitisyon 1867 la, nan atik 29 li, deklare ansèyman an lib. Libète pou anseye a kapab egzèse selon kondisyon kapasite ak moralite lalwa fikse, epi anba gwo siveyans Leta. Siveyans sa a egzèse sou tout etablisman edikasyon ak ansèyman, san okenn distenksyon. Chak komin genyen lekòl primè pou tou de (2) sèks yo, gratis epi aksesib pou tout sitwayen, distribye pwogresivman selon kantite popilasyon an. Leta ap kreye tou, nan sant seksyon riral yo, lekòl primè agrikòl, nan objektif pou gaye ansèyman nan mitan mas popilè yo. Vil prensipal yo genyen, anplis, lekòl siperyè oswa segondè kote yo anseye eleman syans, literati ak bèl zèv atistik.   

Nan Konstitisyon 1874 la gen de (2) atik ki konsakre pou kesyon edikasyon. Ansèyman an lib. Ansèyman primè a gratis epi obligatwa. Lekòl primè yo fonde pwogresivman, selon enpòtans popilasyon yo. Atik 34 la presize libète ansèyman an kapab egzèse selon kondisyon kapasite ak moralite lalwa fikse, avèk otorizasyon epi anba gwo siveyans gouvènman an. Siveyans sa a aplike sou tout etablisman edikasyon ak ansèyman, san distenksyon. Yon lekòl atizay ak metye dwe kreye nan chak chèf-lokal depatman.    

Sa ki enpòtan pou souliye, se lefèt 16 konstitisyon ki te adopte pandan diznevyèm syèk la tradwi yon volonte klè dirijan nouvo nasyon an te genyen pou bay mas popilè yo ak jenès la aksè ak edikasyon.     

## '''Konvansyon yo'''
Ayiti siyen plizyè konvansyon entènasyonal ki makònnen ak edikasyon. Pami yo, genyen atik 26 Deklarasyon inivèsèl dwa moun, Konvansyon San José a, Pak entènasyonal sou dwa sivil ak politik, Konvansyon sou dwa timoun, Konvansyon sou lit kont diskriminasyon nan ansèyman (atik 28 ak 29 ki bay yon atansyon patikilye pou timoun ki nan sitiyasyon difisil), ansanm ak Konvansyon amerikèn sou dwa moun ki konsakre, nan preyanbil li, kilti kòm pi wo ekspresyon lespri imen an, Ayiti ratifye an 1977. Anplis, Leta ayisyen rekonèt tout dokiman entènasyonal peyi a siyen epi ratifye fè pati entegral lejislasyon nasyonal la. 

## '''Dekrè yo'''
Nan objektif pou devlope aparèy edikatif la, pouvwa egzekitif la te adopte plizyè dekrè. Pami yo, gen Dekrè 1974 sou kreyasyon ak fèmti lekòl prive yo; Dekrè 7 mas 1978 la, ki pwoklame fizyon ansèyman primè riral ak ansèyman primè iben nan yon sèl sèvis, sa vle di ansèyman primè ayisyen, dekrè sa a konsidere kòm premye pa endispansab nan direksyon refòm sistèm edikatif ayisyen an; Dekrè 30 mas 1982 a, ki vize ranplase sistèm tradisyonèl la pa yon apwòch plis pratik e adapte ak reyalite ayisyèn nan, ki make refòm Bernard la; Lwa 23 oktòb 1984 la sekreteri d Eta a te kreye; Dekrè 1985 la ki òganize fòmasyon pwofesyonèl ak teknik atravè Enstiti Nasyonal Fòmasyon Pwofesyonèl (INFP); ansanm ak Dekrè 8 me 1989 la ki kreye Direksyon Fòmasyon ak Pèfeksyònman. 

## '''Siyifikasyon kad legal sa a'''
Analiz konstitisyon diznevyèm syèk yo, konvansyon yo, lwa yo ak dekrè diferan gouvènman ayisyen yo adopte pèmèt idantifye omwen yon tandans fondamantal ki make refleksyon chèf Leta yo ak konstitiyan yo. Tandans sa a se volonte pou ankouraje enklizyon ak ouvèti anvè lòt kategori sosyal ki depase kad restren Leta a. Ansèyman piblik la deklare ouvè pou tout timoun. Sepandan, kondisyon admisyon yo, rezistans elit tradisyonèl yo, mank motivasyon ak abitid lekòl lakay majorite popilasyon an, ansanm ak pwosesis majinalizasyon sistemik yo, souvan vin pi fò pase deklarasyon prensip yo, menm lè gen kèk inisyativ ki te vize amelyore aksè efektiv ak edikasyon. 

## '''Pwoblèm estriktirèl sistèm nan'''

## '''Òf edikatif ak aksè'''
Dapre done resansman lekòl ki pi resan Direksyon Planifikasyon ak Koperasyon Ekstèn (DPCE) Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) reyalize, ansèyman klasik la konte 3 378 790 elèv. Tablo ki koresponn lan prezante, an valè absoli, kantite lekòl ak kantite elèv pou chak nivo ansèyman. 

Kantite lekòl ki bay sèvis edikasyon preskolè a rive nan 9 355, ladan yo gen 1 175 ki egziste sèlman pou nivo preskolè a. An total, 544 474 timoun gen aksè ak sousektè sa a. Majorite sant preskolè yo, sa vle di 93,58%, fè pati sektè ki pa piblik. Anplis, sant preskolè yo an jeneral gen ti kapasite, paske 71,03% ladan yo resevwa mwens pase 99 timoun. Yo konte 19 851 monitris ak monitè, pami yo 18 253 se fanm, sa ki reprezante 91,95%. Nan zòn vil yo, 53,20% monitè yo se nòmalyen, kont 11,22% nan zòn riral yo.  

Nan de (2) premye sik ansèyman fondamantal la, lekòl piblik yo reprezante 12% nan pak lekòl la. Sitiyasyon an rete menm jan an pou twazyèm sik fondamantal la ak pou ansèyman segondè a. Sou tout teritwa nasyonal la, sektè ki pa piblik la okipe 88% pak lekòl la, kont 12% pou sektè piblik la.   

Resansman lekòl 2010–2011 lan te idantifye 13 599 lekòl ak 2 210 221 elèv, ladan yo gen 1 090 027 fi. Nan kantite sa a, 0,14% se elèv ki gen andikap. Sektè piblik la akeyi 22,02% elèv yo (sa vle di 486 620 elèv), pandan sektè ki pa piblik la resevwa 77,98% (sa vle di 1 723 601 elèv). Nivo sa a konte 70 009 anseyan, ladan yo 28% se fanm. Nan sektè piblik la, 26,73% anseyan yo se nòmalyen, kont 13,05% nan sektè ki pa piblik la. Majorite anseyan yo (61,09%) gen laj ant 20 ak 40 an.    

Kantite lekòl fondamantal twazyèm sik ak lekòl segondè yo ki resanse sou tout peyi a se 3 477, tout sektè konfonn. Menm lè enstitisyon piblik yo mwens anpil an kantite pase sa ki prive yo, yo ofri plis plas pou elèv yo. 23% lekòl piblik twazyèm sik fondamantal ak lise yo gen mwens pase 150 elèv, kont 52% nan sektè prive a. Nan sousektè sa a gen yon total 624 095 elèv, ladan yo 313 932 fi, sa vle di 50,3%.     

To brit eskolarizasyon pou premye ak dezyèm sik fondamantal yo se respektivman 143% ak 39,30%, tandiske to nèt eskolarizasyon pou menm nivo yo se 87,66% ak 23,54%, selon menm sous la.      

Konsènan ansèyman teknik ak pwofesyonèl, estatistik Enstiti Nasyonal Fòmasyon Pwofesyonèl (INFP) yo, jiska 30 jen 2010, rapòte 138 sant fòmasyon pwofesyonèl (17 sant piblik, 17 sant prive sibvansyone, ak 104 sant prive ki pa sibvansyone). Gen lòt sant teknik ak pwofesyonèl ki anba siveyans lòt ministè. Ministè Afè Sosyal ak Travay sipèvize 209 enstitisyon, ladan yo 80% sitiye nan depatman Lwès. Anplis, gen 10 sant fòmasyon pwofesyonèl ki fè pati yon rezo enstitisyon anba sipèvizyon Ministè Agrikilti, Resous Natirèl ak Devlopman Riral.       

Ansanm enstitisyon sa yo, ki anseye pwogram nan nivo EEP, EET ak pwogram ansèyman menajè, te rasanble, nan fen ane 2009, yon total 21 090 patisipan.        

## '''Alfabetizasyon ak literasi'''
Analfabetis touche prèske mwatye popilasyon an, kote 55% gason ak 51% fanm konsidere kòm moun ki konn li. 

Akòz mank mwayen finansye, ansèyman piblik ak gratis la akeyi sèlman 20% popilasyon lekòl la. Rès la se swa sektè prive a, konfesyonèl oswa pa konfesyonèl ki pran li an chaj, swa yo rete deyò sistèm lekòl la nèt. Demann sosyal pou edikasyon an trè fò, sa ki lakòz fristrasyon nan mitan popilasyon an. 

**Alfabetizasyon an Ayiti** 

Ayiti se peyi nan Karayib la ki gen youn nan pi gwo pousantaj moun ki pa konn li ni ekri. Malgre reyalite sa a, Leta ayisyen mete sou pye plizyè enstitisyon ki gen responsabilite pou alfabetize moun nan popilasyon ki nan sitiyasyon sa a. 

Premye inisyativ nan domèn alfabetizasyon yo remonte nan ane 1940 yo, anba gouvènman Élie Lescot. Nan ane 1947, gouvènman Dumarsais Estimé te mete sou pye yon Direksyon Jeneral Edikasyon Adilt (granmoun) (DGEA) epi li te adopte yon lwa oryantasyon ki te vize lanse yon dezyèm “kanpay dezanalafabetizasyon”. Kanpay sa a te lanse nan Marbial, nan depatman Sidès peyi a, avèk kolaborasyon UNESCO, sa ki te reprezante premye eksperyans pilòt mondyal nan domèn edikasyon granmoun. Eksperyans sa a te dire jiska 1954 epi biwo UNESCO yo te prezante li ofisyèlman kòm yon eksperyans referans. Nan ane 1949, ekip ki te sou pouvwa te mete yon biwo ki pote non Biwo Edikasyon Adilt (Sekretarya Deta pou Alfabetizasyon) ki te ranplase DGEA. 

Nan ane 1957, lè François Duvalier rive sou pouvwa kòm prezidan peyi a, sa te pèmèt lansman yon twazyèm “kanpay alfabetizasyon”, ki te fini nan ane 1961. Menm ane sa a, yo te kreye Biwo Nasyonal pou Edikasyon Kominotè (ONEC), ki te lanse, 14 septanm 1961, yon katriyèm kanpay alfabetizasyon.

Nan ane 1967, Biwo Nasyonal Alfabetizasyon ak Aksyon Kominotè (ONAAC) te kreye pou ranplase ONEC. Nan dat 7 mas 1986, Misyon Alfa, yon kanpay nasyonal alfabetizasyon Legliz katolik te mete sou pye an jiyè 1985, te lanse ofisyèlman premye gwo faz alfabetizasyon li apre yon eksperyans pilòt ki te fèt an desanm 1985. Faz sa a te dewoule nan 74 pawas atravè peyi a. Yon dezyèm faz ki te touche anviwon 60 000 moun ki pa t konn li ni ekri te kòmanse tou, men li te kanpe bridsoukou an me 1988 (Sekretarya Deta pou Alfabetizasyon).

Yon ti tan apre lansman Misyon Alfa, nan dat 20 me 1986, Ministè Edikasyon Nasyonal te fèmen ONAAC epi li te ranplase li ak Biwo Nasyonal pou Patisipasyon nan Edikasyon Popilè (ONPEP). Nan mwa out 1988, gouvènman militè Henri Namphy te fèmen ONPEP pou mete Biwo Nasyonal Edikasyon Kominotè ak Alfabetizasyon (ONECA) nan plas li. Nan mwa mas 1991, prezidan Jean‑Bertrand Aristide te kreye Biwo Nasyonal Alfabetizasyon (BNA). Sepandan, koudeta 30 septanm 1991 an te mete fen nan anpil espwa ki te genyen nan domèn sa a. Lè Aristide retounen soti an ekzil nan ane 1994, li te kreye epi nonmen, ak yon arete prezidansyèl, yon Sekretarya Deta pou Alfabetizasyon. Nan ane 2001 ak 2004, li te lanse nouvo kanpay nasyonal alfabetizasyon (Sekretarya Deta pou Alfabetizasyon).

### Rezilta diferan kanpay sa yo
Rezilta diferan pwogram alfabetizasyon sa yo souvan rete melanje oswa limite, sitou paske oryantasyon politik te souvan pran plis enpòtans pase ankadreman teknik. Anplis sa, gen yon lòt koz fondamantal: absans sinèji nan aksyon gouvènmantal yo. Nenpòt entèvansyon ki vize diminye pousantaj analfabetis ta dwe fèt ni an amon ni an aval. Sepandan, pifò pwogram yo te limite sèlman nan entèvansyon an aval, sa vle di tantativ pou alfabetize popilasyon ki deja analfabèt. Pandan tan sa a, nan dimansyon an amont, majorite timoun yo pa t gen aksè ak edikasyon debaz. Konsa, sous ki kontinye alimante popilasyon analfabèt la te toujou rete prezan.

Tout kanpay sa yo te tèlman rankontre anpil difikilte, an 2007 plis pase 3 000 000 moun ki gen 13 ane oswa plis pa t konn li ni ekri. Menm apre plis pase 73 ane efò alfabetizasyon, nivo alfabetizasyon popilasyon ki gen 10 ane oswa plis rive sèlman 61,0% nan tout peyi a. Pousantaj sa a pi wo lakay gason (63,8%) pase lakay fanm (58,3%). Anplis, nivo alfabetizasyon an pi wo nan zòn lavil yo (80,5%) pase nan zòn riral (47,1%). Malgre efò sa yo, peyi a toujou gen yon gwo pwopòsyon moun ki analfabèt. Pou yon popilasyon estime a 10 413 211 abitan, anviwon 57% ta toujou pa konn li ni ekri.

### Kòz analfabetis
Kòz analfabetis yo anpil epi yo konplèks. Youn nan koz prensipal yo se absans lekòl oswa abandon lekòl. Sitiyasyon sa a manifeste sitou nan kèk zòn riral kote pa gen lekòl ditou. Nan anpil ka, lekòl yo twò lwen pou timoun yo rive fasil. Genyen tou faktè sosyokiltirèl kote kèk fanmi konsidere lekòl kòm yon privilèj ki plis rezève pou ti gason pase pou ti fi. Nan lòt sitiyasyon, timoun yo oblije travay pou lòt fanmi, sa ki lakòz yo pa ale lekòl. Yon lòt koz se pwolongasyon eskolè san rezilta, ki konn mennen elèv yo nan dekrochaj eskolè. Finalman, feblès mwayen ekonomik fanmi yo, ansanm ak absans sipò Leta pou ede paran yo voye timoun yo lekòl, se youn nan lòt faktè enpòtan ki kontribye nan pwoblèm analfabetis la.

## '''Fòmasyon pwofesè yo'''
Apre endepandans Ayiti nan ane 1804, sistèm edikatif ayisyen an pa t gen pwofesè ki te resevwa fòmasyon pwofesyonèl ki te kapab garanti yon edikasyon kalite. Nan peryòd wayòm Nò a, wa Henri Christophe te fè vini pwofesè soti Angletè pou bay ansèyman epi pou diminye lyen ak ansyen metwopòl fransè a.

Se sèlman ak rive sou pouvwa prezidan Élie Lescot nan ane 1940, ansanm ak minis edikasyon Maurice Dartigue, kesyon fòmasyon pwofesè yo te vin pran plis enpòtans atravè yon refòm ki te mete aksan sou yon gwo kanpay fòmasyon pwofesè.

Nan ane 1979, minis Edikasyon Nasyonal, Jenès ak Espò a, Joseph Claude Bernard, te lanse yon nouvo refòm edikatif ki te vize transfòmasyon enpòtan nan sistèm nan, sitou nan domèn fòmasyon pwofesè yo.

Dapre objektif refòm sa a, pwofesè yo te dwe resevwa resiklaj pwofesyonèl pwogresif pou aplike nouvo metòd pedagojik ak nouvo pwogram ansèyman fondamantal la. Pou soutni pwosesis sa a, yo te prevwa miltiplikasyon sant fòmasyon pwofesoral atravè distri eskolè peyi a.

Sepandan, estatistik Ministè Edikasyon Nasyonal pou ane eskolè 1993-1994 montre anpil limit nan nivo fòmasyon pwofesè yo. Nan sektè piblik la, 43,6 % enstiti yo te diplome nan lekòl nòmal enstititè; 22,8 % te genyen Sètifika Aptitid Pedagojik (CAP); tandiske 33,6 % pa t gen kalifikasyon pwofesyonèl. Yon etid PHONEP te fè menm ane a montre nan sektè prive a, 32,9 % pwofesè primè yo te nòmalyen, tandiske 67,1 % te gen yon nivo etid ki pi ba pase brevet etid primè (katriyèm segondè).

Anplis, pwofesè ki nan zòn vil yo ak sa ki tou pre vil yo, yo jeneralman plis kalifye pase sila yo ki nan zòn riral yo. Nan ane 1995, sou 2 747 pwofesè segondè, sèlman 360 (13 %) te gen diplòm Lekòl Nòmal Siperyè, 500 (18 %) te gen yon lòt diplòm inivèsitè, tandiske 1 315 (48 %) te sèlman gen diplòm bakaloreya. Fòmasyon rès 556 pwofesè yo pa t idantifye. Soti nan ane 1990 pou rive 1995, pousantaj pwofesè ki sèlman gen bakaloreya nan ansèyman segondè a te ogmante soti 38 % rive 48 %. An jeneral, pwofesè sektè piblik yo parèt yon ti jan plis fòme pase sila yo ki nan sektè prive a, men nan toude sektè yo gen mank fòmasyon enpòtan.

Nan nivo inivèsitè, majorite pwofesè nan etid siperyè yo se diplome lisans oswa metriz. Jiska prezan, fakilte nan Inivèsite Leta Dayiti ansanm ak kèk nouvo enstiti siperyè ak inivèsite prive yo sitou bay diplòm lisans. Nan kèk fakilte espesifik, tankou Fakilte Syans Imèn ak Fakilte Etnoloji nan Inivèsite Leta, pwogram fòmasyon nan nivo metriz kòmanse devlope.

Plizyè lòt pwojè edikatif ki te vini apre refòm Bernard lan mete aksan tou sou nesesite pou ranfòse fòmasyon pwofesè nan sistèm edikatif ayisyen an. Plan Nasyonal Edikasyon ak Fòmasyon an kontinye ensiste sou kesyon kalite edikasyon.

Pou amelyore sitiyasyon an, Ministè edikasyon nasyonal ak fòmasyon pwofesyonèl mete sou pye plizyè estrikti sipò bò kote Lekòl Nòmal Siperyè a pou pran an chaj fòmasyon pwofesè yo. Pami yo genyen Sant Fòmasyon pou Ansèyman Fondamantal, pwogram Fòmasyon Inisyal Akselere (FIA), ak Lekòl Fondamantal Aplikasyon Sant Apui Pedagojik (EFACAP), ki gen misyon pou asire swivi pwofesyonèl ak akonpayman pedagojik pwofesè yo.

Nan ane 2013, yon gwoup pwofesè ansanm ak kèk kad Ministè Edikasyon Nasyonal te kontinye etid yo nan nivo metriz nan syans edikasyon atravè yon pwogram fòmasyon desantralize Iniversité Laval te òganize an patenarya ak Université Autonome de Port‑au‑Prince. 

## '''Echèk eskolè'''
Echèk eskolè reprezante yon gwo obstak estriktirèl pou sistèm edikatif ayisyen an. An reyalite, anviwon 30% timoun ki antre nan lekòl primè (oswa lekòl fondamantal) pa rive rive nan twazyèm ane etid yo. Fenomèn sa a montre limit kapasite sistèm edikatif la pou asire kontinwite ak retansyon elèv yo nan pwosesis aprantisaj la.

Done estatistik yo montre tou pousantaj reyisit la diminye pwogresivman pandan elèv yo ap avanse nan sik fondamantal yo. Li pase soti 84% nan premye ane fondamantal pou rive 50% nan nivo lekòl primè, epi li rive sèlman anviwon 25% nan fen twa sik ansèyman fondamantal la (9yèm ane fondamantal). Rezilta sa yo sòti nan yon etid Ministè Ekonomi ak Finans (MEF) ansanm ak Enstiti Ayisyen Estatistik ak Enfòmatik (IHSI) te reyalize an 2005 sou kondisyon lavi popilasyon an ann Ayiti.

Nan kontèks ayisyen an, pwoblèm echèk eskolè a afekte yon kantite elèv ki enpòtan. Estatistik yo montre gen 76 162 elèv ki konsène dirèkteman pa fenomèn sa a nan nivo ansèyman fondamantal la.

Dapre done estatistik Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl (MENFP) te pibliye nan  ane 2009, 97 871 elèv sou yon total 118 537 kandida echwe nan egzamen bakaloreya sesyon òdinè 2009 la atravè dis depatman jeyografik peyi a.

Nan klas reto, sèlman 10 880 elèv te reyisi egzamen yo sou yon total 66 881 kandida ki te patisipe, tandiske nan klas filozofi, se 16 861 elèv ki te reyisi sou 51 658 kandida. Sa reprezante yon to echèk global ki depase 75% pou premye ak dezyèm pati egzamen bakaloreya yo pandan mwa jen 2009.

Pou sesyon ekstraòdinè yo, pousantaj reyisit nan klas reto pou peryòd 2002-2011 rete anba 60%, eksepte pandan ane akademik 2003-2004. Pou klas filozofi, pousantaj reyisit la rete anba 40% pandan tout peryòd la .

Nan analiz sistèm edikatif ayisyen an, plizyè etid mete aksan sou relasyon ki egziste ant echèk eskolè ak kesyon bilengwis nan ansèyman an. Echèk eskolè timoun yo nan anviwònman lekòl ann Ayiti gen rapò tou ak plizyè lòt faktè estriktirèl, tankou:

* kondisyon fizik ak enfrastrikti lekòl yo (ensifizans batiman ak ekipman pedagojik),
* absans materyèl didaktik adapte ak pwosesis aprantisaj la,
* pratik pedagojik yo itilize nan klas yo,
* atitid ak konpetans pwofesyonèl pwofesè yo,
* nivo patisipasyon fanmi yo nan pwosesis fòmasyon timoun yo.

Anplis, sitiyasyon sosyo-ekonomik ak sosyo-kiltirèl timoun yo kapab enfliyanse eta mantal elèv yo, sa ki gen konsekans dirèk sou pèfòmans akademik yo.

Sistèm edikatif ayisyen an tou gen yon gwo pwopòsyon elèv ki depase laj nòmal lekòl la (élèves surâgés), sa ki kontribye nan ogmantasyon echèk eskolè a. Pwopòsyon sa a te pase soti 72% an 2003 pou rive 60,84% nan ane 2011.

Pami prensipal koz fenomèn sa a, nou jwenn:

* antre reta timoun yo nan lekòl pou rezon ekonomik,
* bon jan kalite ansèyman ki limite,
* kondisyon aprantisaj ki pa favorab.

Faktè sa yo ansanm favorize ogmantasyon echèk eskolè nan sistèm edikatif la.

## '''Redoubleman'''
Kesyon redoubleman an reprezante yon pwoblèm enpòtan nan sistèm edikatif ayisyen an. Redoubleman an pa sèlman gen konsekans ekonomik pou fanmi yo ak pou Leta, men li gen tou efè sosyal negatif sou elèv yo.

Done estatistik ki disponib yo endike 80% elèv ann Ayiti repete omwen yon klas pandan pakou eskolè yo.

Fonksyònman sistèm nan konsa sanble ak yon antonwa pedagojik. Pa egzanp, sou 100 elèv ki antre nan premye ane fondamantal, sèlman 3 rive nan klas filozofi.

## '''Elèv ki depase laj nòmal nan Sistèm Edikatif Ayisyen an (SEA)'''
Pwoblèm elèv ki depase laj nòmal yo sa vle di timoun ki gen plis pase 14 oswa 15 ane nan nivo lekòl primè rete yon gwo defi ki antrave bon fonksyònman sistèm edikatif ayisyen an. Ann Ayiti, yo reprezante prèske mwatye kantite total elèv nan ansèyman fondamantal la.

Sitiyasyon sa a gen plizyè konsekans:

* li redui kapasite akèy lekòl yo,
* li kreye difikilte pedagojik nan jesyon klas yo,
* li poze pwoblèm nan nivo gouvènans ak planifikasyon sistèm edikatif la.

Fenomèn elèv ki depase laj nòmal yo se yon karakteristik patikilye sistèm edikatif ayisyen an. Li eksplike an pati gwo diferans ki genyen ant to brit eskolarizasyon ak to nèt eskolarizasyon.

Done ki disponib yo montre : to brit eskolarizasyon nan nivo preskolè se anviwon 57 %, tandiske to brit eskolarizasyon nan sik primè a rive nan 76 %.

Malgre sa, anviwon 380 000 timoun ki gen ant 6 ak 11 ane pa frekante lekòl. Nan zòn riral yo, 72 % elèv premye ane yo depase laj nòmal la, tandiske 38 % timoun ki gen ant 7 ak 18 ane pa janm ale lekòl.

Plizyè faktè eksplike fenomèn sa a, pami yo : distans twòp ant kay timoun yo ak lekòl yo, difikilte ekonomik grav fanmi yo ap sibi.

Sitiyasyon sa yo pouse anpil paran retade enskripsyon timoun yo nan lekòl, sa ki kontribye nan ogmantasyon kantite elèv ki depase laj nòmal yo. Lè yo konbine ak gwo pousantaj redoubleman an, pwoblèm nan vin pi grav pandan pakou eskolè a, pou rive nan 88,7 % elèv ki depase laj nòmal yo nan klas CM2, ak yon laj mwayèn 15,3 ane.

Dapre estimasyon yo, sou 2 milyon timoun ki frekante ansèyman fondamantal la, sèlman yon pati nan yo genyen laj ki koresponn ak premye sik la (6–11 ane).

Plis pase 1 500 000 elèv, sa vle di 72 % efèktif de premye sik fondamantal yo, se elèv ki depase laj nòmal yo. Fenomèn sa a limite kantite plas ki disponib nan lekòl yo, diminye efikasite entèn sistèm edikatif la, epi dekouraje elèv yo, sa ki favorize deperdisyon eskolè.

Pou amelyore sikilasyon elèv yo nan sistèm nan, politik edikatif yo prevwa oryantasyon yon gwo kantite elèv suraje nan pwogram fòmasyon akselere ki adapte ak sitiyasyon yo.

## Fòmasyon a distans
Nan domèn syans edikasyon, fòmasyon a distans defini kòm yon modalite pedagojik ki pèmèt moun ranmase konesans epi devlope konpetans san obligasyon pou prezans fizik nan enstitisyon lekòl la ni san prezans dirèk yon moun k ap anseye. Nan kad modalite sa a, rezidans oswa nenpòt lòt espas kote aprenan an ye kapab ranplase espas lekòl tradisyonèl la, tandiske materyèl didaktik la vin jwe fonksyon prensipal transmisyon konesans lan.

Nan peryòd anvan yo, modèl sa a te souvan rele kou pa korespondans, paske prensipal echanj ki te fèt ant aprenan an ak enstitisyon fòmasyon an te fèt an ekriti epi yo te transmèt sitou atravè sèvis lapòs.

Jounen jodi a, aparisyon yon seri mwayen medyasyon pedagojik ak teknolojik pèmèt òganize ak difize kou yo ansanm ak kominike avèk aprenan yo. Sitiyasyon sa a fè konsèp fòmasyon a distans la vin pi laj. Pami prensipal mwayen ki itilize nan sistèm fòmasyon sa a, nou ka site: dokiman enprime, CD, DVD, entènèt, elatriye.

Malgre materyèl didaktik yo nan fòmasyon a distans souvan fèt pou pèmèt aprenan yo pwogrese nan fason otonòm, sa pa vle di yo abandone pou kont yo. Okontrè, yo kapab benefisye sipò pedagojik moun resous ki rele ttè oswa ttris, ki gen misyon pou bay konsèy, sipèvizyon ak akonpayman akademik pandan pwosesis aprantisaj la.

## Evolisyon fòmasyon a distans ann Ayiti
Plizyè enstitisyon te patisipe nan devlopman ak pwomosyon fòmasyon a distans ann Ayiti. Pami yo, nou kapab mansyone enstitisyon sa yo:

### Misyon Advantis Ayiti
Depi nan ane 1968, Misyon Advantis Ayiti mete an plas yon pwogram kou biblik pa korespondans ki vize popilasyon ayisyen an. Kou sa yo prezante sou fòm ti fasisikil pedagojik ki gen ladan tèm etid yo ansanm ak kesyon evalyasyon ki gen rapò ak kontni biblik.

Dapre done ki disponib, pwogram sa a te konte 11 164 etidyan ki te enskri regilyèman, pami yo 6 777 te aktif.

### Radyo edikatif
Estrikti sa a te kreye nan dat 6 desanm 1972 avèk objektif prensipal pou amelyore kalite ansèyman ann Ayiti. Atravè evolisyon li, enstitisyon sa a vin tounen yon sant pwodiksyon pwogram radyo ak televizyon edikatif.

Fonksyon li sèvi sitou kòm kanal difizyon enfòmasyon piblik pandan kanpay sansibilizasyon ak mobilizasyon sou kesyon enpòtan tankou: egzamen leta, katastwòf natirèl ak lòt kestyon ki konsène lavi sosyal ak edikatif popilasyon an.

### Konferans Episkopal Ayiti
Nan dat 30 avril 1978, Konferans Episkopal Ayiti lanse estasyon radyo Legliz Katolik la ki pote non Radyo Solèy. Enstitisyon sa a te gen plizyè objektif estratejik, pami yo:

* sèvi kòm pon solidarite sosyal ant diferan kouch nan sosyete a;
* fasilite devlopman entegral sitwayen ayisyen an nan dimansyon sosyal, kiltirèl ak espirityèl;
* ankouraje alfabetizasyon gwoup sosyal ki defavorize yo.

### Fondasyon Ayisyen Ansèyman Prive (FONHEP)
Depi nan ane 1990, FONHEP devlope yon pwogram fòmasyon a distans ki vize elèv 2yèm, 3yèm ak 4yèm ane fondamantal, sitou nan domèn matematik ak lekti kreyòl.
Pwogram sa a te difize atravè emisyon Radyo Lekòl Entèaktif. Gras ak entegrasyon estrateji aprantisaj aktif nan emisyon sa yo, FONHEP rive touche: 427 lekòl ak 50 484 elèv.

Nan kontèks kote gen ogmantasyon kantite elèv nan lekòl ayisyen yo ansanm ak bezwen pou fòme anpil pwofesè nan zòn ki lwen sant vil yo, fòmasyon a distans parèt kòm yon altènativ estratejik ki kapab diminye depans fòmasyon pandan li elaji aksè a edikasyon.

## Edikasyon espesyal
Pwoblèm aksè timoun ak jèn ki ap viv ak yon andikap (tankou andikap fizik oswa defisyans entelektyèl) genyen nan sèvis edikatif yo reprezante youn nan gwo defi leta ayisyen ap eseye rezoud nan kad refondasyon ak rekonstriksyon sistèm edikasyon an.

Nan objektif sa a, politik piblik la prevwa mete an plas yon sistèm edikasyon espesyal ki baze sou bezwen patikilye timoun sa yo. Estrateji gouvènman an prevwa sitou:

* rann anviwònman fizik lekòl yo aksesib pou timoun ki gen bezwen  espesyal;
* adapte enfrastrikti lekòl yo;
* kreye kondisyon pedagojik ki  favorize aprantisaj ak devlopman entelektyèl yo.

Aprè tranblemanntè 12 janvye 2010 la, kesyon sa a vin pran yon dimansyon plis ijan, paske anpil moun ki te viktim katastwòf la devlope nouvo bezwen espesyal. Sitiyasyon sa a mande repons enstitisyonèl adekwa ansanm ak kreyasyon nouvo lekòl ki kapab bay ankadreman pedagojik apwopriye pou moun sa yo.

Sepandan, jiska prezan, edikasyon espesyal pa ankò konstitiye yon sou-sektè estriktire nan sistèm edikasyon ayisyen an.

## Relijyon ak edikasyon
Kesyon idantite nasyonal ayisyen an atravè sistèm edikatif la toujou soulve anpil deba, sitou anrapò ak enfliyans relijyon sou ansèyman ann Ayiti depi peryòd endepandans lan.

Plizyè chèchè pòsmodèn, tankou Thomas Kuhn (1962) ak Gilles Bourgain (2011), menm pwopoze pou reflechi sou posibilite pou distansye edikasyon ak enfliyans relijyon. Nan yon lòt pèspektiv, Max Weber, nan analiz li sou etik pwotestan an, mete aksan sou enpòtans aks kolektif ak solidarite kominotè, kote relijyon jwe yon wòl enpòtan nan òganizasyon lavi sosyal.

Malgre refleksyon teyori sa yo, ankraj relijyon nan tout sektè sosyete ayisyèn nan, espesyalman nan domèn edikasyon, rete trè solid. Konprann relasyon ant edikasyon ak relijyon kòm objè etid mande yon analiz ki pran an kont dimansyon etik, moral ak politik kesyon an.

Nan epòk kolonyal la, edikasyon te gen yon plas segondè akoz sistèm esklavajis ki te domine sosyete a. Apre endepandans lan, divès konstitisyon ayisyen te rekonèt enpòtans estratejik edikasyon. Sepandan, mank resous ekonomik ak enstitisyonèl te limite kapasite Leta pou aplike politik edikatif li yo.

Nan kontèks sa a, Legliz Katolik pran yon plas dominan nan sektè edikasyon an, sitou paske Leta pa t gen ase lejitimite enstitisyonèl ak kapasite òganizasyonèl pou jere sistèm edikatif la. Sitiyasyon sa a vin ranfòse avèk konkòda 1860 ki te siyen ant Leta ayisyen ak Legliz Katolik la, ki te konsolide enfliyans legliz la sou ansèyman ann Ayiti.

Aparisyon Legliz Metodis nan peyi a nan finisman ane 1939 yo vin modifye balans pouvwa relijye yo nan domèn edikasyon an. Ant 1970 ak 1985, popilasyon pwotestan an te estime apeprè 16,2% nan popilasyon an, tandiske nan 1996, anviwon 39% moun ki t ap viv nan zòn metwopoliten yo te idantifye kòm pwotestan, kont 49,6% ki te katolik.

Kwazman sa a te ranfòse prezans legliz pwotestan yo nan sèvis sosyal yo, espesyalman atravè:

* lekòl;
* pwogram devlopman;
* pwojè agrikòl;
* lopital ak sèvis sante.

Malgre kontribisyon sa yo, sistèm sa a pa t reyisi diminye inegalite edikatif nan peyi a. Gen kèk analis ki soulve enkyetid sou lefèt ke ansèyman ki te lontan nan men enstitisyon relijye yo te souvan sèvi kòm jistifikasyon ideyolojik pou inegalite sosyal.
An rezime, malgre kontribisyon enpòtan relijyon nan devlopman edikasyon ann Ayiti, espesyalman nan yon kontèks kote kapasite Leta limite, modèl sistèm edikatif la ki te enspire selon vizyon relijye oksidantal ki te enstale nan peyi a depi kòmansman XIXe syèk la pa toujou adapte ak reyalite sosyokiltirèl ayisyèn yo.
Konsekans prensipal yo se: gwo nivo echèk lekòl; yon òganizasyon lekòl ki souvan repwodui inegalite sosyal; ak yon fòm lekòl ki pa toujou koresponn ak bezwen popilasyon an.

## '''Nòt ak referans yo'''