open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nouvo Testaman

Yon kontra se yon angajman ant de pèsòn ki deside pou yo dirije tèt yo sou lign demand yo adapte a. Kèk ekzanp Ansyen Kontra enkli chanjman sèl, chanjman sandal, fè san koule, etc. Men nan tout kontra nou trouve nan Ansyen Testaman, sa ki pi fò-a se kontra san. Letènèl kòmande pèp Li-a (Ansyen Ebre yo) pou yo sikonsi pitit gason yo, asire ke pitit fi yo marye vyèj, e fè sakrifis (touye mouton, bèf, kabrit) kòm yon sign de reverans pou Bondye. Tout bagay sa yo, ki rezoud nan san koule, distenge kontra san pami lòt kontra yo.

Kan Jezikris menm vini sou sèn lan, li proklame yon mesaj ki te tèlman diferan nan tan L te proklame l la, ke pou jis jodi-a, se yon mesaj ki plen fòs ladan l. Li pale sou tèm kòm renmen. Kijan yon moun dwe renmen pa sèlman zanmi, men èlmi. Fè bon zèv, pa sèlman a fanmi, men etranje. Kijan yon moun k’ap swiv Bondye sipoze prete, espere anyen an retou. Yon fidèl dwe menm sibi maltretasyon, san fè okenn revanj, rekonèt ke revanj se travay Bondye.

Pami tout sa Jezi ansegne, sa ki te pi sevè nan tan pa l, kòm jounen jodi-a, se ploklamasion ke « Li soti nan Peyi Gran Wa» e pawòl ke Li pale yo se pa pawòl pa l, men « Sa Letènèl di l, se yo menm Li repete ». Avèk pawòl sa yo, Jezi distenge tèt li pami tout lòt profèt. Signale dirèkteman ou endirèkteman ke Li se pitit Bondye, Mesi-a. Li di, « Mwen se pen lavi ». « Mwen se chemen-an». Mwen ka ba ou yon dlo ki kapab satisfè w etènèlman. « Demoli tanp sa, M’ap rebati l nan twa jou », yon referans sou krisifiksyon e rezireksyon l. Li etabli yon Nouvo Kontra.

Men yon kontra pou ki ou mete vi w sou lign se yon testamen san fòs toupandan w vivan. Testaman trouve fòs li kan testatè-a mouri, e propozision l yo verifye, oubyen aksepte pa moun ki afekte pa kontra.

Diran vi Jezi Li di pliziè gran pawòl. Men sa ki vini bay krisyanis vòl se lamò, e rezireksyon Jezi. Daprè apòt yo, Jezi proklame davans kijan L te gen pou l mouri, resisite aprè twa jou, e retounen al jwen Papa Ki Nan Syèl la tou vivan soti sou latè. Konfime kontra kòm nan Ansyen Testaman avèk pròp san li. Apòt yo di tout bagay sa yo rive ekzakteman.

Akòz mesaj, lamò, ak rezireksyon li, disip Jezi yo ale anviron ansyen mond lan, proklame ansèyman Jezi yo. Yo deside ke lavi L te konfòme avèk ansyen profesi yo. Toupatou yo pase, yo reklame Jezi kòm Kris, Mesi esperans jwif yo. Anpil nan yo bay lavi yo pou konfians yo nan Jezi. Genyen yo te krisifie tou. Genyen yo te kalonnen avèk ròch. Pliziè pran prizon. Tout bagay sa yo ekri nan **Nouvo Testaman**, kòmanse pa predikasion Jan Batist sou repantans (trouve nan Levanjil yo), ansèyman ak pasyon Jezi, entèpretasyon apòt yo, fini avè revelasyon Jan Apòt la sou lafen di mond. Nouvo Testaman konsiste pa venn-sèt liv, trouve nan dezièm pòsion Bib kretyen an.

## Liv Nan Nouvo Testaman

## [[Levanjil]] yo (bon nouvèl la)
* Matye
* Mak
* Lik
* Jan
* Travay (ou Aksyon) apòt yo, Akdèzapot

## Lèt Pòl yo
* Romen
* I Korentyen, II Korentyen
* Galasyen
* Efezyen
* Filipyen
* Kolosyen
* I Tesalonikyen, II Tesalonikyen
* I Timote, II Timote
* Tit
* Filemon

## Lèt lòt [[apòt]] yo
* Ebre
* Jak
* I Pyè, II Pyè
* I Jan, II Jan, III Jan
* Jid
* Revelasyon (ou Apokalips)
Kòt divwa

**Kòt divwa**, (nan lang franse ː **Côte d'Ivoire**) se yon peyi ki sitiye nan Afrik lwès. Kapital se Yamousoukro.

## Referans

## Lyen deyò
Syera Leyòn

**Syera Leyòn** (ou **Leyonn**) se yon peyi ki sitiye nan Afrik lwès. kapital li se Fritonn

## Referans

## Lyen deyò
Sechèl

**Sechèl** (ou Repiblik Sechèl) se yon peyi ki sitiye nan Afrik. Li fòme ak 115 zile. Kapital li se Viktorya. Yo pale yon jan kreyòl.

## Referans

## Lyen deyò
Somaliland

**Somaliland** se yon peyi ki sitiye nan Afrik pa rekoni pa kominote entènasyonal. Kapital Somaliland se Hargeysa.

## Gade tou
* Somali

## Referans

## Lyen deyò
Chen

**Chen** se yon bèt ki genyen kat (4) pat, yon ke, de (2) zorèy. Li ka viv nan kay oubyen lari. Li renmen zo. Li ap desann de konpè lou (li se kouzen li) epi chakal. Yo jape. Yo pa byen avèk chat.

Anplildesa nou ka di, chyen se yon zannimo domestik, yon zanmi fidèl. Chyen konn ale nan chas, si se yon chyen ki drese. Li kapab jwe boul avèk moun tou.`Chyen drese a kapab pran sant yon advèsè pou kont li. Egzanp ː chat kap       
       
## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:lisien(créole mauricien)
* Franse: chien
* Angle: dog
* Alman: Hund
* Panyòl: perro

## Etimoloji
Mo *chyen* nan soti nan lang franse a (*chien*) ki soti nan yon mo laten (*canis*).

## Foto
Gade medya yo anlè  nan wikimedya

Fichye:Dog anatomy head.jpg
Fichye:Beauceron portrait.jpg
Fichye:Berger-des-Pyrenees Adeux 0302x0214.jpg
Fichye:Fila brasileiro ppk9.jpg
Fichye:Chesapeake Bay Retriever (PSF).jpg


## Referans

## Lyen deyò
Chat

**Chat** se yon bèt ak pwal. Li genyen 4 pat, 2 zorèy epi yon ke. Li ka grenpe pye bwa. Li mange sourit, w byen fwa bef. Li renmen monte tab. Li pa zanmi chyen. Li ka grafoyen w. Je chat gri, chat konn manje menm manje ak nou. Chat bwè soup, chat konn manje sourit, ravèt. li konn manje vyann.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:sat(créole mauricien)
*Franse: chat
*Angle: cat
*Alman: die Katze
*Panyòl: gato

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
* Foto chat ekosè sou lapkins.ru
Zanbi

**Zanbi** se yon peyi ki sitiye nan Afrik. Kapital li se Louzaka.

## Jewografi

## Istwa

## Politik

## Ekonomi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl govènman Zanbi
Kòk

**Kòk** se yon zwazo. Femèl li se yon poul.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:Coq
* Angle: cock
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa

## Referans
Almay

**Almay** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp. Kapital se Bèlen.

## Istwa

## Jewografi

## Transpò

## Politik ak administrasyon

## Sosyete

## Ekonomi

## Patrimwàn

## Referans

## Lyen deyò
Palawo

**Palawo** (an fòm long ː *Repiblik Palawo*, an paluan Belau ak Beluu), se yon peyi nan Oseyani.

## Istwa

## Jewografi

## Politik

## Ekonomi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
* Sitweb ofisyèl Palao
Papwazi-Nouvèl-Gine

**Papwazi-Nouvèl-Gine** se yon peyi ki sitiye nan Oseani. Kapital se Pò Moresbi.

Papwazi-Nouvèl-Gine se yon ansyèn koloni Wayòm Ini.

Lang soti Papwazi-Nouvèl-Gine se tok pisin ak angle.

## Referans

## Lyen deyò
Pewou

**Pewou** se yon peyi nan Amerik disid. Lima se kapital Pewou.
## Etimoloji

## Istwa

## Politik

## Administrasyon

## Jewografi

## Demografi

## Ekonomi
## kilti
### Literati ak pwezi

## Referans

## Lyen deyò
Samowa

**Samowa** se yon peyi ki sitiye nan Oseyani. Kapital li se Apiya.

## Istwa

## Jewografi

## Referans

## Lyen deyò
*  Sitwèb ofisyèl gouvèman Samowa
*  Istwa Samoa
Salvadò

**Salvadò** se yon peyi ki sitiye nan Amerik. Kapital li se San Salvadò.

## Galri foto

Fichye:Catedral de San Salvador.jpg|Katedral metwopolitèn.
Fichye:Revolution Monument San Salvador.JPG|Moniman dedye pou Revolisyon.


## Referans

## Lyen deyò
Srilanka

**Sri Lanka** se yon peyi ki sitiye nan Azi disid. Kapital politik li se Sri Jayawardenapura. Kapital ekonomik li se Kolonbo.
Sengapou (peyi)

## Istwa

## Jewografi

## Demografi

## Politik

## Ekonomi

## Edikasyon

## Kilti

## Galri foto

Fichye:Merlion01.jpg|Merlion.
Fichye:Merlion.jpg|Merlion ak skyline.
Fichye:Esplanade Singapore 01.jpg|Esplanad.
Fichye:Padang-sg.JPG|Padang, yon lye lwazi familyal trè prize.
Fichye:Singapore_General_Hospital,_Nov_05.JPG|Youn nan douz blòk nan lopital santral Sengapou Vil-eta a gen youn nan pi bon sistèm sante nan mond lan.
Fichye:Provisionshop.JPG|Makèt tradisyonèl nan Sengapou, yon kalite biznis disparèt ak eksplozyon an nan kantite makèt.
Fichye:Marina-bay-at_night_singapore-May_1_2009.jpg|Sengapou nan mitan lannwit.
Fichye:Cricket match and Marina Bay Sands Hotel in Singapore.jpg|Pati cricket avèk kèk jwè klèb cricket nan pak Padang avèk lotèl Marina Bay Sands, depi eskalye nan galri nasyonal nan Sengapou, an 2018.


## Referans

## Lyen deyò
Sent Lisi

**Sent Lisi** se peyi nan lanmè Karayib. Kapital li se Kastri.

## Istwa

## Politik
Gen 11 zòn administratif rele katye.

## Jewografi
Gen diferan zile :
* Bateaux
* Bouche
* Choc
* Dennery
* Fourer
* Fous
* Fregate
* Gros
* Lapins
* Pigeon
* Praslin
* Rat
* Rouche
* Saint Lucia, prensipal il
* Scorpion

## Divizyon administratif

## Ekonomi

## Demografi

## Lang

Se lang kreyòl lisyen.

## Relijyon

## Kilti

Yon pri Nobèl (1992) se orijinè Sent Lisi :
* Derek Walcott, pri Nobèl literati

## Patrimwàn

## Referans

## Lyen deyò
Tayilann

**Tayilann** se yon peyi ki sitye nan Azi disidès. Kapital se Bangkok.

## Istwa

## Jewografi

## Politik

## Ekonomi

## Popilasyon

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
Timò oryantal

**Timò oryantal** se yon peyi ki sitye nan Azi.

## Istwa

## Jewografi

## Ekonomi

## Galri foto

Fichye:Dili coast.jpg|Kòt nan Dili
Fichye:Jaco 3.jpg|Zile Jaco, Lautém, Timò oryantal
Fichye:Matebian12.jpg|Matebian, Baucau, Timò oryantal
Fichye:Loihuno River quiet on 25 Jul 2010 before heavy rain.jpg|Loi-Huno, Viqueque, Timò oryantal
Fichye:Dili and Atauro Island (cropped).jpg|Dili ak zile Atauro


## Referans

## Lyen deyò
Vanwatou

**Vanwatou** se yon peyi ki sitye nan Oseani. Kapital se Pò Vila.

Vanwatou se yon ansyen koloni Frans ak Wayòm Ini.

Lang soti Vanwatou se bichlamar ak lang franse ak angle.
Venezwela

**Venezwela** se yon peyi ki sitiye nan Amerik disid. Kapital se Karakas.

## Istwa

## Jewografi

## Ekonomi

## Demografi

## Politik

## Koripsyon

Transparency International (TNI) klase an 2018 Venezwela nan 168e ran sou 180 peyi.

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
Vyetnam

**Vyetnam** se yon peyi ki sitiye nan Azi. Kapital se Anòy.

## Foto

Fichye:LM81_NhonHuynh_5-8-2018.jpg|Landmark 81, Saigon
Fichye:Vietnam national convention center.jpg|Konvansyon Nasyonal vyetnamyen
Fichye:Ha Long Bay with boats.JPG|Bato nan Ha Long Bay
Fichye:Cao Dai My Tho.JPG|Tanp Cao Dai nan My Tho
Fichye:One Pillar Pagoda Hanoi Vietnam.jpg|Yon kay sou dlo nan Anòy
Fichye:Hai Van Pass Vietnam.jpg|Pon Hai Van Pass
Fichye:Mui Ne4.jpg|Solèy kouche nan vilaj Mui Ne
Fichye:Pseudoryx nghetinhensis.PNG|Saola (''Pseudoryx nghetinhensis)


## Referans

## Lyen deyò
Trinidad ak Tobago

**Trinidad ak Tobago** se yon peyi ki sitiye nan Karayib. Kapital li se Pòdespay.

## Istwa

## Politik
Trinidad ak Tobago se yon repiblik ki gen rejim politik ki enspire pa sistèm britanik la.

## Kilti
### Pèsonalite selèb

* Dominique Jackson
* Valerie Belgrave
* Alfonso Ribeiro
* Roaring Lion
* Billy Ocean
* Anya Ayoung-Chee
* Nicki Minaj
* Heather Headley
* Heindjy Jr Junior
* Ato Boldon
* Brian Lara
* Dwight Yorke
* V. S. Naipaul
* Giselle Laronde
* Giselle Salandy
* Wendy Fitzwilliam
* Penny Commisiong
* Eric Williams
* Earl Lovelace
* Calypso Rose
* Machel Montano
* Samuel Selvon
* Imran Nazar Hosein
* Keshorn Walcott
* Theophilus London
* ASAP Ferg
* Trinidad James
* Steany Wright
* Haddaway
* Gerry Bednob
* Cardi B
* Rosa Guy
* Dionne Brand
* Foxy Brown

## Referans

## Lyen deyò
Grandans (depatman)

**Grandans** se yon depatman ki sitiye nan peyi Ayiti. Jeremi se chèflye li.

## Administrasyon
Depatman Grandans divize an 3 awondisman ak 13 komin : 
* **[[Ansdeno (awondisman)|Ansdeno]]** (3 komin) : 
*# Ansdeno
*# Dam Mari 
*# Lèziwa
* **[[Koray (awondisman)|Koray]]** (4 komin) :
*# Koray
*# Wozo
*# Bomon 
*# Pestèl
* **[[Jeremi (awondisman)|Jeremi]]** (6 komin) :
*# Jeremi 
*# Abriko
*# Bonbon 
*# Mafran
*# Mowon 
*# Chanbèlan

## Pèsonalite
* Jean-Baptiste Perrier, rele *Goman*, yon ansyen esklav
* François Denys Légitime, politisyen
* Marcel Numa ak Louis Drouin, militan gwoup 13
* Etzer Vilaire, powèt, avoka, pwofesè
* Emile Roumer, selèb powèt endijenis ayisyen, otè *Marabout de mon coeur*
* Jean-Fernand Brierre, powèt, womansye
* René Philoctète, powèt, womansye
* Jean-Claude Fignolé, womansye
* Josaphat-Robert Large, powèt, womansye, jounalis, komedyen ak fotograf
* Syto Cavé, powèt, pawolye
* Paul Laraque, powèt ak militan politik
* Claude C. Pierre, powèt

## Referans

## Lyen deyò
Latibonit (depatman)

**Latibonit** se yon depatman ki sitiye nan peyi Ayiti. Vil Gonayiv se chèflye li.

## Istwa
Non li soti nan rivyè omonim ki travèse li, pi long nan peyi a ak nan zile Ispanyola.

## Jewografi
Sipèfisi depatman an se 4 987 km2 ak popilasyon li yo estime a  moun (estimasyon resansman 2009).

Vil ki pi enpòtan yo se Gonayiv (chèflye) ak Sen Mak. Non latibonit lan soti nan rivyè omonim ki travèse l, pi long nan peyi Ayiti ak nan tout zile a.

Pandan Revolisyon ayisyen an, pi fò nan Latibonit te fè pati depatman Lwès la. Lizyè nò a te enkli nan depatman Nò a.

## Administrasyon
* Chèflye : Gonayiv

Depatman Latibonit divize an 5 awondisman ak 15 komin :
* **[[Desalin (awondisman)|Awondisman Desalin]]** (4 komin) :
*# Desalin
*# Dedin
*# Grann Salin
*# Ti Rivyè Latibonit
* **[[Gonayiv (awondisman)|Awondisman Gonayiv]]** (3 komin) :
*# Gonayiv
*# Ènri
*# Lestè
* **[[Gwo Mòn (awondisman)|Awondisman Gwo Mòn]]** (3 komin) :
*# Gwo Mòn
*# Ans Wouj
*# Tènèv
* **[[Mamlad (awondisman)|Awondisman Mamlad]]** (2 komin) :
*# Mamlad
*# Sen Michèl Latalay
* **[[Sen Mak (awondisman)|Awondisman Sen Mak]]** (3 komin) :
*# Sen Mak
*# Vèrèt
*# Lachapèl

## Ekonomi
Depatman Latibonit gen kòm resous ekonomik :

* agrikilti (kafe, diri, pwa, bannann, legim, fwi, kann). Se Latibonit ki zòn prensipal pou kilti diri pou peyi a.
* elvaj (kabrit, kochon, lòt zannimo)
* pèch
* min (wòch mab nwa ak gri nan Périsse, bèlj nan Tènèv ak Ravinakoulèv, gri nan Desalin, brèch Morne-La Pierre)
* Zòn nan mineralizasyon ajan kwiv mete an asosyasyon: ajan kwiv mete-zenk-molibdèn (Newfoundland), kwiv-nikèl-kobalt-mayezyòm (Gwo Mòn), ajan-nikèl-lò (Sen Michèl Latalay)

## Istwa
* Gonayiv, vil endepandans lan
* Ravinakoulèv : kote batay la pi popilè ant Jeneral Divizyon Toussaint Louverture ak twoup fransè yo kòmande pa Rochambeau.
* Ti Rivyè Latibonit : kote Henri Christophe bati Palè li a ak 365 pòt.
* Fò Lakrèt-a-Pyewo (ki chita nan Ti Rivyè Latibonit) : kote gwo batay ant lame endijèn ak twoup fransè yo.
* Abitasyon Georges : kote yo te arete jeneral divizyon Toussaint Louverture.
* Desalin ː Kapital Premye Anpi a.
* Vye Bak : kote touprè Grann Salin kote Toussaint Louverture te bat Kolonèl Brisbane nan mwa desanm 1794.
Vale Latibonit se rejyon Lopital Albert-Schweitzer Ayiti nan Dechapèl desèvi.

## Referans

## Lyen deyò
Nòdwès

**Nòdwès** se yon depatman ki sitiye nan peyi Ayiti. Vil Pòdpè se chèflye li.

## Administrasyon
Depatman Nòdwès divize an 3 awondisman ak 11 komin :
* **[[Mòl Sen Nikola (awondisman)|Awondisman Mòl Sen Nikola]]** (4 komin) : 
*# Mòl Sen Nikola
*# Bèdeyèn
*# Bonbadopolis 
*# Jan Rabèl
* **[[Pòdpè (awondisman)|Awondisman Pòdpè]]** (5 komin) : 
*# Pòdpè
*# Basen Ble
*# Chansòl 
*# Latòti
*# Lapwent
* **[[Sen Lwi dinò (awondisman)|Awondisman Sen Lwi dinò]]** (2 komin) : 
*# Sen Lwi dinò 
*# Ansafolè

## Referans

## Lyen deyò
Nòdès (depatman)

**Nòdès** se yon depatman ki sitiye nan peyi Ayiti. Vil Fòlibète se chèflye li , li sitiye nan Sid nan okseyan atlantik e nan lwès en repiblik Dominikèn. sipèfisi li se 1623 km2 .

## Istwa

## Demografi
Li gen apepre 358 277 moun, nan estimasyon 2009.

## Administrasyon
Depatman Nòdès divize an 4 awondisman ak 13 komin : 
* **Awondisman [[Fòlibète (awondisman)|Fòlibète]]** (3 komin) :
*# Fòlibète
*# Pèch 
*# Ferye
* **Awondisman [[Wanament (awondisman)|Wanament]]** (3 komin) :
*# Wanament
*# Kapotiy 
*# Montòganize
* **Awondisman [[Twou dinò (awondisman)|Twou dinò]]** (4 komin) :
*# Twou dinò
*# Karakòl
*# Sent Sizàn 
*# Tèrye Wouj
* **Awondisman [[Valyè (awondisman)|Valyè]]** (3 komin) :
*# Valyè
*# Karis 
*# Monben Kwochi

## Referans

## Lyen deyò
Sidès (depatman)

**Sidès** se yon depatman ki sitiye nan peyi Ayiti. Vil Jakmèl se chèflye li.

Sipèfisi li mezire 2 034 kilomèt kare. Li te genyen apeprè 575 293 moun nan yon resansman ki te fèt an 2009. 

## Administrasyon
Depatman Sidès konpoze 3 awondisman ak 10 komin :
* **[[Benè (awondisman)|Benè]]** (2 komin) : 
*# Benè 
*# Kòt Defè
* **[[Bèlans (awondisman)|Bèlans]]** (4 komin) : 
*# Bèlans 
*# Ansapit
*# Gran Gozye 
*# Tyòt
* **[[Jakmèl (awondisman)|Jakmèl]]** (4 komin) :
*# Jakmèl
*# Kay Jakmèl
*# Marigo 
*# Lavale

## Gade tou
* Fwontyè ant Repiblik dominiken ak Ayiti: se yon fontyè ki separe sou yon aks Nò-sid ak Il Ispanyola ant 2 Eta.

## Referans

## Lyen deyò
Nip (depatman)

**Nip** se yon depatman ki sitiye nan peyi Ayiti. 
Vil Miragwàn se chèflye li.
## Jewografi
Anpil komin nan depatman Nip lan twouve yo bo lanme, pa egzanp : Miragwàn, Ti Rivyè de Nip, Ansavo, Ti twou de Nip, Baradè ak Gran Boukan nan sitiyasyon sa a, lòt yo pataje ant plenn ak mòn, pa egzanp ː komin Payan, komin Fondènèg, komin Lazil ak komin Plezans de Nip.

## Istwa
Depatman Nip lan te kreye nan lane 2003 sou pati lès depatman Grandans. Se yon lwa palman ayisyèn an te vote nan lane 2003 ki te pèmèt depatman sa a rive kreye. Pifò zòn ki fè pati depatman sa a Grandans, gen kèk ti zòn tou ki te nan depatman Sid. (Abraram pa egzanp) se yon ti zòn ki te nan 10zyèm seksyon aken ki vin nan katriyèm seksyon Miragwàn.

## Administrasyon
Depatman Nip divize an 3 awondisman ak 11 komin :
* **[[Miragwàn (awondisman)|Awondisman Miragwàn]]** (4 komin) ː
*# Miragwàn
*# Ti Rivyè de Nip
*# Fondènèg
*# Payan
* **[[Ansavo (awondisman)|Awondisman Ansavo]]** (5 komin) ː
*# Ansavo
*# Lazil
*# Ti twou de Nip
*# Plezans disid
*# Ano
* **[[Baradè (awondisman)|Awondisman Baradè]]** (2 komin) ː
*# Baradè
*# Gran Boukan

11 komin divize an 37 seksyon kominal.

## Ekonomi
Nan depatman Nip, agrikilti ak elvaj se 2 pi gwo aktivite ekonomik depatman an, aprè sa se komès. Nan vil Miragwàn, genyen yon waf kote bato debake, sa pèmèt gen anpil aktivite komès nan vil sa a.
### Pwodiksyon
Nan depatman Nip gen anpil pwodiksyon agrikol, nan seten komin kòm Payan ak Fondenèg, yo pwodui anpil yanm, manyok ak bannann, nan komin Fondenèg yo pwodui anpil kann, anana ak mayi, pwa nwa, pwa kongo. Nan komin Payan yo pwodui anpil patat, pwa ak manyok. Nan komin Miragwàn yo pwodui diri. Nan komin Ansavo, yo pwodui mayi ak pwa.

### Karakteristik
Nip se youn nan zòn ki gen min boksit. Te gen yon konpayi etranje ki rele "Renolds" ki te konn ap eksplwate pwodui sa a, sa gen kèk lane.
### Sit touristik
Nan depatman Nip, gen plizye sit touristik, pami yo gen yon chit dlo ki rele so di baril ki twouve li nan zòn sentiv nan komin Ansavo.

## Inivèsite ak lekòl pwofesyonèl
Gen plizye inivèsite ak lekòl pwofesyonèl nan depatman an. Pami yo genyen UPNIP ki se inivèsite piblik Nip, ki ofri syans administrativ ak syans ledikasyon, genyen tou yon lekòl dwa.

## Kilti
Gen plizyè gwo evènman kiltirèl ki konn reyini anpil moun nan depatman an. Youn nan yo se fèt Sen Jan Batis Miragwàn, aprè sa se festival Pwason Ti Rivyè epi ak fèt patwonal ki nan chak komin yo. Selebrasyon 18 me konn trennen anpil moun tou.

## Referans

## Lyen deyò
Tiki

**Tiki** se yon peyi ki gen yon pati nan Ewòp e lòt pati nan Azi. Kapital li se Ankara depi 13 oktòb 1923.

## Referans

## Lyen deyò
Tinizi

**Tinizi** se yon peyi ki sitiye nan Afrik dinò. Kapital li se Tinis.

## Jewografi

## Istwa

## Politik

## Ekonomi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
* Tinizi sou bnf.fr
Merilann

**Merilann** se yon eta nan Etazini ki pataje fontye yo ak Vijini, Vijini de Lwès, Pènsilvani, Delawè, epi Wachintòn.

Nan lane 2015, Merilann te gen  abitan ak yon sifas tè km² ( mil kare) e donk yon dansite de  abitan pou chak km² ( pou chak mil kare).

## Istwa

## Politik

### Vil enpòtan
# Anapolis (kapital)
# Baltimò (vil prensipal)
# Gaithersburg
# Bethesda
# Towson

## Jewografi

## Ekonomi

## Demografi
Merilann se 19yèm pi popile eta ozetazini.

### Rasin sitwayèn yo
* 62,1% Blan
* 27,9% Nwa
* 4,3% Espanik
* 4,0% Azyèn
* 0,3% Endyenn Ameriken
* 2% Rasin melanje

25,6% de la popilasyon Merilann gen mwenke 18 an, epi 11,3% te gen plis pase 65 an. Fanm yo fe yon 51,7% de la popilasyon.

### Relijyon
Yon gwo majorite citwayèn Merilann di ke se Kretyèn yo ye.
* Kretyèn – 82%
** Pwotestan – 56%
*** Louteran – 5%
*** Metodis – 11%
*** Baptis – 18%
*** Lòt legliz pwotestan – 19%
** Katolik – 23%
** Lòt legliz kretyèn – 3%
*** Sen dènye jou yo – 3%
* Lòt relijyon – 1%
* Pa gen relijyon – 14%

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Merilann
Adis-Abeba

**Adis-Abeba** se kapital peyi Etyopi. 

Li gen apeprè 3 000 000 moun. 

Adis-Abeba se kapital ki pi wo nan Lafrik (ant 2300 ak 2600 mèt an wo nivo lanmè). 

Lavil la te fonde an 1889 pa wa Letyopi Menelik.
### Pèsonalite nan relasyon avèk Adis-Abeba
* Nebila Abdulmelik : feminis etyopyèn
* Tedros Adhanom : Minis Afè Etranjè etyopyen
* Mahmoud Ahmed : chantè etyopyen
* Bethlehem Tilahun Alemu : fanm komèsan etyopyèn
* Reeyot Alemu : jounalis etyopyèn
* Mulatu Astatke : mizisyen etyopyen
* Kenenisa Bekele : atlèt etyopyen
* Haile Gebrselassie : atlèt etyopyen
* Saladin Said : foutbalè etyopyen
* Bruktawit Tigabu : pwodiktris seri edikatif etyopyèn
* Emahoy Tsegué-Maryam Guèbrou : konpozitris ak pyanis etyopyèn
## Imaj

Fichye:Addis abeba ethiopie.jpg|Churchill Road, prensipal avni nan kapital la ki konekte distri a nan estasyon tren an ak sa yo ki nan sal la vil la.
Fichye:Ethiopian National Bank.jpg| La Bank Nasyonal Letyopi, pa achitek Henri Chomette.
Fichye:Addis-sheraton.jpg|Otèl Sheraton, nan sant vil la.
Fichye:Ethiopian Ministry of Finance.JPG|Katye jeneral nan Ministè Federal Finans ak Devlopman.
Fichye:Addis Abeba Taxis (Sam Effron).jpg|Taksi ble e blan nan Adis-Abeba.
Fichye:Addis Abeba01 (Sam Effron).jpg|Lou trafik nan yon lari vil.


## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Adis-Abeba
*  Entwodiksyon nan Adis-Abeba, Etyopi
*  Panoramik Adis-Ababa
Reken

**Reken** se yon pwason. 
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:rekin(créole mauricien)
*Franse: requin
*Angle: shark
*Alman: der Hai
*Panyòl: tiburón

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Kanna

*Kanna* se yon tèm jenerik pou zwazo dlo anserifòm, avèk kou kout, laj bèk jòn aplati, pat palme trè kout ak zèl long pwente, domestik oswa pa.
.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: canard
* Angle: duck
* Alman: Ente
* Panyòl: pato

## Etimoloji
Mo *kanna* a soti nan lang franse a (*canard*).

## Referans

## Lyen deyò
Koukou

**Koukou** se yon zwazo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: hibou
* Angle: owl
* Alman: Eule
* Panyòl: lechuza

## Istwa
Kodenn

**Kodenn** se yon zwazo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: dinde
* Angle: turkey
* Alman: Truthahn
* Panyòl: pavo

## Istwa
Iwondèl

**Iwondèl** se yon zwazo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: hirondelle
*Angle: swallow
*Alman: Schwalbe
*Panyòl: golondrina

## Etimoloji
Mo *iwondèl* la soti nan lang franse a (*hirondelle*) ki soti nan yon mo laten (*hirundo*).

## Referans

## Lyen deyò
Jako

**Jako** se yon zwazo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: perroquet
* Angle: parrot
* Alman: Papagei
* Panyòl: papagayo

## Etimoloji
Mo *jako* a soti nan lang franse a (*jacquot*).
Zwa

**Zwa** se yon zwazo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: oie
*Angle: goose
*Alman: Gans
*Panyòl: ganso

## Etimoloji
Mo *zwa* nan soti nan lang franse a (*les oies*).

## Galri foto

Fichye:Oie.jpg|Zwa domestik
Fichye:Oies en groupe.JPG|Gwoup sèt (7) zwa domestik
Fichye:200606 - Oies Gooses.JPG|Gwoup zwa
Fichye:Galuu_goose.ogv|Zwa an aksyon
Fichye:Goslings J3.jpg|Ti zwa.
Pèdri

**Pèdri** se yon zwazo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: perdreau
*Angle: partridge
*Alman: Rebhuhn
*Panyòl: perdiz

## Istwa
Boustabak

**Boustabak** se yon zwazo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Rosinyòl

**Rosinyòl** se yon zwazo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: rossignol
*Angle: nightingale
*Alman: Nachtigall
*Panyòl: ruiseñor

## Etimoloji
Mo *rosinyòl* la soti nan lang franse a (*rossignol*) ki soti nan yon mo laten (*luscinia*).
Pijon

**Pijon** se yon zwazo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pigeon
*Angle: pigeon
*Alman: Taube
*Panyòl: paloma

## Etimoloji
Mo *pijon* an soti nan lang franse a (*pigeon*).
Lay

**Lay** se yon legim.

## Etimoloji
Mo *lay* soti nan lang franse a (*l'ail*) ki soti nan lang laten an (*alium*).
Bètrav

**Bètrav** se yon legim.

 
**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Chenopodiaceæ ]]*.
Non syantifik li se *Beta vulgaris *
Chou

***Chou** se yon legim  (Brassica oleracea L.).
***** se yon plant  (Brassica campestris L., Brassica integrifolia O.E.Schulz). 
Li nan fanmi plant *[[Brassicaceæ]]*.

## Referans

## Lyen deyò
Kawòt

**Kawòt** la (Daucus carota subsp. sativus) se yon plant bizanyèl nan fanmi Apiaceae (yo rele tou Umbelliferae), lajman kiltive pou rasin chann li yo manjab, jeneralman koulè zoranj, konsome kòm yon legim. Kawòt la reprezante, apre pòmdetè a, prensipal legim rasin kiltive nan mond lan. Li se yon rasin ki rich nan kawotèn. Kawòt gen vitamin A. Kawòt gen koulè oranje.

Yon pye kawòt ka rive jiska 30 santimèt nan wotè. 

## Deskripsyon


Fichye:Carrot (PSF).jpg|Desen yon kawòt.|alt=Desen liy yon kawòt ak feyaj li yo
Fichye:Semis de carottes.jpg|baz pesyol.|alt=Foto koulè baz pesyol yo nan yon ranje grenn kawòt.
Fichye:Daucus carota subsp. sativus,Karotten.JPG|Feyaj.|alt=Foto koulè nan fèy byen koupe, ki montre tèt yo nan kawòt yo rete soude soti nan tè a.
Fichye:Starr-131216-2793-Daucus carota subsp sativus-leaves-Hawea Pl Olinda-Maui (25135317221).jpg|Fèy (fas anwo).|alt=Foto koulè yon fèy tise byen koupe, yo wè depi anwo sou yon background nan syèl ble.
Fichye:Starr-131216-2794-Daucus carota subsp sativus-leaves-Hawea Pl Olinda-Maui (25135319071).jpg|Fèy (fas anba).|alt=Foto koulè yon fèy tise byen koupe, yo wè anba a sou yon background nan syèl ble.
Fichye:Daucus carota flowers, peen 'Napoli'.jpg|Onbèl.|alt=Foto koulè yon onbèl ak ti flè blan trè sere yo wè depi anwo.
Fichye:Carrot seeds.jpg|Grenn.|alt=Foto koulè eliptik, gri-mawon, grenn lonjitidinalman rèye.


## Tradiksyon
Lòt kreyòl:karot(kreòl mauricien)

fransè:Carotte

anglè:Carrot

panyòl:Zanahoria

almam:Karotte

## Referans

## Lyen deyò
Kalalou

**Kalalou** se yon legim.

**Kalalou** se yon plant kreyòl. 
Li soti nan fanmi plant *[[Malvaceæ]]*.
Non syantifik li se *Abelmoschus esculentus*.

Se pa sèlman sa li ye, se yon remèd ki bon pou chalè, fyèv, yo fè rafrechi avèk li tou.

Kalalou a enpòtan kòm legim, nou ka manje li ak diri, ak mayi, ak viv tou. Nan Grandans, yo prepare li avèk tonmtonm. An Ayiti, pwodui sa chanje non suivan yon rejyon ak yon lòt. Kalalou pote non gombo tou. Yo fè sòs kalalou avèk li. 
## Referans

## Lyen deyò
Yanm

**Yanm** se sou non sa tout moun konnen li nan lang kreyòl ayisyen. Li se yon espès plant *Dioscorea* nan fanmi a *Dioscoreaceae*. Yo kiltive li nan tout rejyon twopikal yo sou latè pou manje, epi paske rasin li yo rich ak lanmidon.  Rasin sa a se yon legim. Nan Nò Amerik la ak Kanada, sa yo rele yanm se patat oubyen pòmdetè dous.

## <span lang="ht" dir="ltr">Tradiksyon</span>

## Referans

## Lyen deyò
https://haiti.loopnews.com/content/ligname-et-ses-valeurs-sante-que-vous-ignoriez-peut-etre
Radi

**Radi** se yon legim.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa
Non grèk ki dekri jan Raphanus la vle di “vitman parèt” ak refere a rapid jèminasyon nan plant sa yo. Raphanistrum nan rasin grèk la menm se yon ansyen non on fwa yo itilize pou jan sa. Non komen nan "radi" se derive de Laten (Radix = rasin).
Zabriko

**Zabriko** se yon fwi.
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: abricot
*Angle: apricot
*Alman: die Aprikose
*Panyòl: albaricoque

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Zanmann

**Zanmann** se yon fwi.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: amande
* Angle: almond
* Alman: Mandel
* Panyòl: almendra

## Etimoloji
Mo *zanmann* nan soti nan lang franse a (*les amandes*) ki soti nan yon mo laten (*amygdala*) ki soti nan yon mo grek (*amygdale*).
Zannanna

**Zannanna** se yon plant epitou yon fwi. 
Li nan fanmi plant :kategori:Bromeliaceæ.
Non syantifik li se *Ananas comosus L.*

Li soti nan Amerik disid nan nò Brezil, nan Amerik santral ak Karayib. 

## Deskripsyon

Anana se yon espès plant nou jwenn sou tè. Li kapab grandi 1 a 1,5m nan tout sans avèk fèy li yo long de 50cm a 1,80m plen ti pikan e pafwa lis. Anana bay yon sèl flè nan kòmansman tij li avèk yon pakèt fèy kout sou tèt flè yo ki vin bay nesans ak anana.

## Kilti
Anana se yon plant twopikal ki kapab mouri si li nan yon tanperati ki pi piti pase 10 degre Sèlsiyis. Se pou rezon sa nou pa dwe konsève li nan frijidè. Li kapab pran 14 a 20 mwa pou plante epi rekòlte. Li kapab pran 6 oubyen 8 mwa pou li bay nesans avèk anana epi 5 a 6 mwa pou li bon epi w kapab rekòlte. Yon pye anana kapab donnen 2 fwa e menm 3 fwa : yon premye fwa li bon aprè 20 mwa e dezyèm fwa aprè 15 mwa.

## Etimoloji
Mo anana soti nan tupi-guarani naná ki vle di "fwi ki pi santi bon pami tout fwi yo".

## Istwa
Enfòmasyon sou pwodiksyon anana an Ayiti.

## Tradiksyon
*Franse: ananas
*Angle: pineapple
*Alman: Ananas
*Panyòl: piña

## Referans

## Lyen deyò
Zonyon

**Zonyon** itilize tankou yon legim ak kondiman.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: oignon
* Angle: onion
* Alman: Zwiebel
* Panyòl: cebolla

## Etimoloji
Mo *zonyon* an soti nan lang franse a (*les oignons*) ki soti nan yon mo laten (*unio*).

## Referans

## Lyen deyò
Bannann

**Bannann** se yon fwi e yon zèb. 
An jeneral, bannann vèt lè yo pa mi epi jòn avèk kèk tach mawon lè yo mi.

Gen anpil varyete bannann. Varyete bannann yo se kwiyèz, poban, bannann kochon ak pouyak.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:Banann(kreyòl mauricien)
*Franse: banane
*Angle: banana
*Alman: die Banane
*Panyòl: plátano, banano oswa banana depann sou peyi a.

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
«  » nan
Pistach

**Pistach** se yon fwi.

## Galri foto

Pistachio macro whitebackground NS.jpg
Pistacchio di Bronte.jpg
Pistachios in shells.jpg


## Referans

## Lyen deyò
Kachiman

**Kachiman** se yon fwi.

 
**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Annonaceæ]]*.
Non syantifik li se *Annona squamosa L., Annona reticulata*
Gwayav

**Gwayav** se yon fwi ak plant. Non syantifik li se *Psidium guajava .yo genyen 2000 ane depi yap kiltive plant saa.mo gwayav la sôti nan lang arawak gwayaba ki vle di fwi.    fwi sa sôti nan amerik santral,peyi  brazil.yo ka manje l yo gen fòm won ou byen oval yo mezire twa jis ka dis santimèt.                                                                                    *
Grenad (fwi)

**Grenad** se yon fwi.

## Foto

Granatapfelblüte 3.jpg      |Flè grenad.
Grenade (1).JPG             |Grenad.
Granadas - Pomegranates.jpg |Grenad ki vann sou yon mache ajanten.
Grain grenade.jpg           |Ti grenn grenad.


## Referans

## Lyen deyò
Lab veritab

**Lab veritab** genyen non syantifik li ki se  Artocarpus altilis. Paul Moral rapòte premye plant reyèl pye bwa a ki te rive an Ayiti nan nò peyi a an 1788 soti nan Oceania. Trè vit li pral kiltive prèske tout kote nan peyi a, men li jwenn pi plis nan depatman Grand'Anse, Sid ak Sidès.

Lab veritab se yon pye fwi twopikal ak anpil varyete. Li rive nan yon wotè 9 a 18 mèt epi li gen gwo fèy vèt fonse ki mezire 20 a 90 cm nan longè. Li kòmanse bay fwi apre apeprè 6 ane epi li rete pwodiktif pou plis pase 50 ane. Fwi yo, ki peze jiska 6 kg, mezire ant 9 ak 45 cm nan longè ak ant 5 ak 30 cm an dyamèt.

Konsome nan diferan fason, breadfruit gen gwo valè nitrisyonèl. Avèk 20 a 37% idrat kabòn ak tou yon kontni segondè nan vitamin B1, breadfruit bay anpil enèji. Li gen ladan tou mineral tankou kalsyòm, fosfò ak fè.
Seriz

**Seriz** se yon fwi ki manjab ki soti nan pye seriz. Li se yon drip (fwi chrnèl ak nwayo), fòm esferik, jeneralman plis oswa mwens wouj fonse nan koulè nwa, pi raman jòn. Ti fwi sa a gen apeprè  pou chak . Flè a jeneralman blan.

Gen plis pase 600 varyete, pi byen konnen yo se Burlat ak Cerise de Montmorency. Seriz yo rekòlte soti nan fen me rive nan mitan mwa Out.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:siriz(créole mauricien)
*Franse: cerise
*Angle: cherry
*Alman: die Kirsche
*Panyòl: cereza

## Istwa ak etimoloji

Seriz sovaj oswa pye seriz la, *[[Prunus avium]]*, te prezan an Ewòp depi epòk Newolitik la, jan dekouvèt akewolojik yo montre sa.

Kiltiva seriz dous yo trè pre fòm sovaj *Prunus avium* ki jwenn nan tout Ewòp tanpere, nan Kokas ak nan nò Latiki. Fwi yo nan pye bwa seriz sovaj sa a se menm koulè wouj fonse. Mi, yo gen vyann dous men yo ka anmè san yo pa asid. Anvan yo te kiltive, seriz sovaj sa yo te rekòlte, jan sa pwouve pa wòch yo te jwenn sou sit Newolitik ak Laj Bwonz nan Ewòp Santral.

Kiltivasyon pye seriz la pou fwi li yo remonte nan 4yèm syèk anvan epòk nou an, dapre tras akeyolojik yo te jwenn nan Azi Minè (Kokas, Anatoly). Kilti premye yo ta grèk epi Women. Lucullus t ap pote seriz la soti nan Seras ki nan Pon nan lavil Wòm, apre kanpay li kont Mithridates.

Jules Verne, nan yon travay ki pa konnen *[[Kéraban-le-Têtu]]*, mennen ewo li yo sou Lamè Nwa nan direksyon Istanbul, yo travèse yon vil. yo rele Kérésoum kote "seriz la gen anpil". Otè a mansyone tou lefèt ke bwa ki soti nan pye bwa sa yo tou itilize pou fè tiyo.
n|cerĕsia}}, li menm ki soti nan Latin ba  pou , prete nan grèk . Seriz la te bay non li  ak desfamilies.

An Frans, yo te kiltive pye seriz la pou fè komès depi Bonè Mwayennaj; fwi delika ak dous li yo te apresye, men tou, bwa li yo, ak teksti delika li yo ak finesse.

Jean Morelot, ki te soti nan Fontenoy-le-Château, ki te pote plant seriz nan vwayaj li nan Azi Minè, te anobli nan 1585 pa Duke nan Lorene; Li te akòde bra ki pote yon "fleuri vèt seriz pye bwa".

Sepandan, se Louis XV , ki te renmen fwi sa a anpil, ke nou dwe optimize ak kiltivasyon entansif nan pye seriz modèn nan an Frans.

## Pwodiksyon
Rekòlt fwi a jeneralman fèt ant fen me ak mitan mwa out, selon varyete. An jeneral, li pran 45 jou ant dat flè ak dat matirite fwi a.

Pwensipal ensèk nuizib seriz yo se *[[Drosophila suzukii]]* ak cherry vole. Batay la fèt pa ensektisid oswa pa tretman byolojik (ajil blan, flite nan lay likid, ajan entomopatojèn nan kalite *[[Beauveria bassiana]]*).

## Referans
Mango

**Mango** se yon fwi ki donnen nan peyi twopikal (kote ki fè cho pandan prèske tout ane a). 

Koulè po li ka jòn, wouj oubyen vèt. Sa depann nan ki faz li ye epitou ki tip mango li ye. Se yon fwi ki gen anpil chè koulè jòn abriko. Ou jwenn anpil ji nan mango, epi ji li gen anpil fib ki chaje vitamin C ak vitamin A ladann.

Nan peyi Ayiti genyen plizyè kalite mango, egzanp: mango fransik, mango Koure, mango janmari, mango Avril, mango batis, mango miska, mango laksann, mango blan, mango gap, mango won, mango porèd, mango gèp, mango tiklo, mango pennsik, mango Ken, mango fil, mango Jeremi, mango labich ak anpil lòt kalite mango toujou.

An jeneral genyen anviwon 36 kalite mango.

Pou sa ki konsène vitamin, mango genyen vitamin A.

## Itilizasyon
### Alimantasyon
Yo kapab fè plizyè bagay avèk mango ː yo fè jele, yo fè piwili, yo fè ji avèk li ak anpil lòt bagay ankò.

### Nitrisyon

## Referans

## Lyen deyò
Kajou

**Kajou** se yon fwi. Li pouse sou pye kajou.


Cashew_nut_indust.jpg
Gui1 cashewfruit2.jpg


## Referans

## Lyen deyò
Kokoye

**Kokoye** se yon fwi.
nan kotfe city gen anpil kok
## Galri

File:Cocos nucifera - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-187.jpg
File:Cocos nucifera (coconut) 2 (39384972311).jpg
File:JfBohol7038naturefvf 39.JPG
File:Lefaga, Return to Paradise beach, south coast Upolu Island, Samoa, 2009.jpg
File:Efate East - Very old coconut plantations - panoramio.jpg
Papay

**Papay** se yon fwi.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: papaye
*Angle: papaya
*Alman: Papaya
*Panyòl: Papaya , Lechoza ( Venezuela)
*kreyòl ayisyen : Papay
## Istwa
Istwa mo sa
## Referans

## Kèk lyen
Pòm

**Pòm** se yon fwi.

## Tradiksyon
* franse : pomme
* angle : apple
* alman : Apfel
* panyòl : manzana

## Etimoloji
Mo « pòm » nan soti nan lang franse (*pomme*) nan, ki soti nan yon mo laten (*pomum*).

## Referans

## Lyen deyò
Prin

**Prin** se yon fwi.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: prune
*Angle: plum
*Alman: die Pflaume
*Panyòl: *ciruelo europeo*

## Istwa
Istwa mo sa


Plum on tree.jpg
Prunus domestica, Agde 01.jpg
Page 14 plum - Imperial Gage, Shropshire Damson, Lombard, Maynard, Yellow Egg.jpg

## Referans

## Kèk lyen
Zoranj

**Zoranj** se yon fwi.

* Zoranj si
* Zoranj dous

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: orange
*Angle: orange
*Alman: die Apfelsine, Orange
*Panyòl: naranja

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Rezen

**Rezen** se yon fwi.

## Tradiksyon
* franse : *raisin*
* angle : *grape*
* alman : * die Weintraube*
* panyòl : *Uva*


Vineyard in Montone.jpg
Vignes_Cognac.jpg
Chardonnay_raisin_cherves.jpg

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Sapoti

**Sapoti** se yon fwi.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: sapotille
*Angle: sapodilla
*Alman: Sapodilla
*Panyòl: Chicle


Sapodilla Malay with seeds.jpg
Sapodilla tree.jpg
Sapodilla in Guntur .jpg

## Etimoloji
Mo « sapoti » la soti nan lang franse a (*zapote*) ki soti nan yon mo Nahuatl (*tzapotl*).
## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Tamaren

## Biyoloji

### Zooloji

* **Tamaren** yo se kèk  makak nan fanmi Callitrichidae. ;
* **Tamaren** yo se pwason nan fanmi *Hemigymnus*, ki fè pati fanmi Labridae, yo rele l tou " pyebwa tamaren "Oubyen" pwason tamaren» ;

### Botanik

* **Tamaren** yo se tout kalite pyebwa nan fanmi *[[Fabaceæ|Fabaceae]]* la;
* **Tamaren** se fwi nan pye tamaren;

## Toponimi

* **Tamaren** se yon vil ki twouvel nan distri Rivyè Nwa nan peyi Moris;
* Wout Tamaren an an se yon wout sou zile Ryinyon. ;

## Enfòmatik

* Pwojè Tamaren an se yon pwojè enfòmatik sous ouvè inisye pa Adobe ak Mozilla, ki gen ladan li yon machin vityèl.
Grenadin

**Grenadin** se yon fwi.

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Passifloraceæ]]*.
Non syantifik li se *Passiflora quadrangularis L. *
Chadèk

* **Chadèk** se yon fwi.
* **Chadèk** se yon plant kreyòl. Li nan fanmi plant *[[Rutaceæ]]*. Non syantifik li se *Citrus maxima* Merr. (*Citrus grandis* Hassk.).

## Kèk lyen
*  Chadèk (Catalog of Life)
*  Chadèk (ITIS)
Kenèp

**Kenèp** se yon fwi.

**Kenèp** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Sapindaceæ]]*.
Non syantifik li se *Melicocca bijuga L.*.

## Referans

## Lyen deyò
Siwèl

**Siwèl** se yon fwi.

## Tradiksyon
* franse : *Prunier d'Espagne*
* angle : *Jocote*
* panyòl : *Jocote*


Jocote.jpg
jocote fruit.jpg
Siniguelas (Spanish plum - Spondias purpurea) - Mindanao, Philippines.jpg
Berejèn

**Berejèn** se yon legim.
Se berejenn, obèjin

 
**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Solanaceæ.
Non syantifik li se * Solanum melongena *

## Istwa
Istwa

## Referans

## Lyen deyò
Zaboka

**Zaboka** se yon fwi. Li soti nan pye zaboka. Non syantifik li se Persea americana. Li soti Meksik, ki ka mennen lòt kote. Zaboka donnen nan pye bwa, pye a rele avokatye. Po a gen koulè vèt. Andedan zaboka gen koulè jòn vèt. Li gen yon grenn andedan li, grenn nan gen koulè mawon. Nou konn manje zaboka ak mayi moulen ,Pen,Kasav. Yo vann zaboka nan mache, Li gen vitamin A. Gen zaboka ki gen fòm won, gen lòt tou ki gen fòm long, Zaboka nou jwenn li nan manje ki konstwi kò, Zaboka se yon fwi ki  gou anpil.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:zavoka(kreyòl seychellois\ kreyòl mauricien)
*Franse: avocat
*Angle: avocado
*Alman: Avocado
*Panyòl: aguacate,palta''.
## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Tomat

**Tomat** se yon legim.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:pomdamour(créole mauricien)
* Franse:tomate
* Angle:tomato
* Alman:
* Panyòl:tomate

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Piman

**Piman** se yon legim fwi.

* Piman zwazo
* Piman piman bouk
* Piman dous wouj
* Piman dous vèt
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: piment
*Angle: chilli pepper, chili pepper, chile pepper, chilli
*Alman: Piment
*Panyòl: pimiento

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Zèb katre

**Zèb katre** se yon flè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:Merveille du Pérou
*Angle:Four o'clock flower
*Alman:Wunderblume
*Panyòl:


Fichye:Gul-Abas-4-O'clock plant.JPG
Fichye:Mirabilis-jalapa-In-Different-Colors.jpg
Fichye:4 o'clock blooms.jpg
Fichye:4 o'clock 1.jpg


## Referans

## Lyen deyò
Bèl meksikèn

**Bèl meksikèn** se yon flè ak plant. Li nan fanmi plant *[[Polygonaceæ]]*. Non syantifik li se *Antigonon leptopus*.
## Istwa
Istwa

## Referans

## Lyen deyò
Kokliko

**Kokliko** (***Papaver rhoeas***) se yon espès plant dikotiledon ki fè flè nan fanmi Papaveraceae''. Li se yon plant èbase ki soti nan basen Mediterane a (Erazi ak Afrik dinò).

## Referans

## Lyen deyò
Choublak

**Choublak** se yon flè.
**Choublak** se yon plant kreyòl.
Li nan fanmi plant *[[Malvaceæ]]*.
Non syantifik li se *Hibiscus rosa-sinensis L*.

## Referans

## Lyen deyò
Eyè

**Eyè** se yon flè.

## Espès selèb

Dianthus armeria 060805.jpg | *Dianthus armeria*
Pink Sweet William flowers.jpg | *Dianthus barbatus*
Dianthus carthusianorum 2.jpg | *Dianthus carthusianorum*
Dianthus caryophyllus2.jpg | *Dianthus caryophyllus*
Dianthus glacialis 1.jpg | *[[Œillet des glaciers|Dianthus glacialis]]
Dianthus.jpg | *Dianthus plumarius*
Dianthus superbus 5.jpg | *Dianthus superbus''


## Referans

## Lyen deyò
Òkide

**Òkide** se yon flè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:Orchidées
*Angle:Orchids
*Alman:Orchideen
*Panyòl:

## Istwa
Istwa

## Foto

Fichye:Orchid high resolution.jpg
Fichye:Flor de Orquídea - Orchid Flower.JPG
Fichye:Cattleya photo D Ramey Logan.jpg
Fichye:Ophrys apifera flower2.jpg
Fichye:Flower of Rossioglossum ampliatum - Rspb.2013.0960-F1.large-right.jpeg


## Referans

## Lyen deyò
Woz (flè)

**Woz** se yon flè.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:Rosier
* Angle:Rose
* Alman:Rosen
* Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Militon

**Militon** se yon legim fwi.

Militon bon pou kolesterol. Blinde li epi bwe tankou ji aprè 2 semèn lap desan move kolesterol nan san ou.
## Deskripsyon

Fichye:Christophine_blanche.jpg|Varyete blan jòn nan kristofin.
Fichye:Chouchous.jpg|Chayot.
Fichye:Chouchous ouverts.jpg|Chayot louvri nan pèpandikilè ak paralèl ak grenn.
Konkonm

**Konkonm** se yon legim.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: concombre
* Angle: cucumber
* Alman: Gurke
* Panyòl: pepino

## Etimoloji
Mo *konkonm* a soti nan lang franse a (*concombre*) ki soti nan yon mo laten (*cucumis*).
Tilip

**Tilip** se yon flè.
Yon flè ki sòti an Azi, Afrik, Iran epi li nan Etazini.


Fichye:Tulipa suaveolens floriade to Canberra.jpg
Fichye:Tulip agenensis ZE.jpg
Fichye:Tulipe des jardins - Tulipa gesneriana.jpg
Fichye:Tulipe des jardins (Tulipa gesneriana) ouverte vers midijpg.jpg


## Referans

## Lyen deyò
Relijyon

**Relijyon** se yon seri kwayans ki pataje pa yon gwoup moun an komen.

Genyen anpil relijyion nan lemonn :
* boudis
* endouyis
* islamis
* jidayis
* krisyanis
* vodou

## Referans

## Lyen deyò
Medsin

**Medsin** se yon syans ak yon teknik ki etidye :
* fonksyònman kò moun
* konsèvasyon ak retablisman lasante
* medecine education in Senegal
Enjenyeri

Yo defini enjenyeri kòm aplikasyon de konesans syantifik e teknik pou rezoud pwoblèm kòmen. Yon ekspansyon definisyon sa dwe konsidere gran enpak politik e ekonomik sou desizyon yon enjenyè kapab fè. Se yon syans ki mande anpil imajinasyon, vizyalizasyon, yon bon fondasyon sou syans fizikal (fizik, estatik, dinamik, materyèl karakteristik, etc.), matematik, bon jijman, avèk abilite pou kontiniman entegre nouvèl teknoloji anvan ou pwodui yon objè oubyen yon sèvis nesesè pou fasilite aktivite lèzòm. 

Travay yon enjenyè se « itilize benefis konesans syantifik pou rezoud pwoblèm lezòm ». 
## Aktivite syantifik
Nan sosyete modèn (e.g. yon gwo vil), moun viv an gouf, e sou yon baz pèmanan ki kreye yon sityasyon trè konplike. Premyèman, li konsome resous lokal yo. Dezyèman, anpil moun konsantre ansanm kiltive yon anviwònman kote salte kapab gonfle sou pil avèk pakèk. Twazyèman, yon gwo vil itilize anpil enèji. Nou kapab kontinye elabore sou plizyè lòt pwoblèm toujou.

Pou rezoud pwoblèm sa yo, yon enjenyè pa fokis senpleman sou analize ekzistan pwoblèm sa yo, men lè li dekouvri yon pwoblèm, li chache yon mwayen pou aleje li oubyen elimine li totalman. Enjeniè a fè wout ki nesesè a pou bay kiltivatè yon fason pou rapidman vini jwenn konsomatè k'ap viv nan vil la ; fè li posib pou kiltivatè a ka pote pwodui li vin vann nan mache. Li chache yon jan pou pote dlo bay tout moun nan vil la pa konstwi liy distribisyon nesesè e touprè pou tout moun kapab trouve dlo. Li chache yon fason pou itilize idwokab, idwo-elektrisite, pouvwa van ou solèy, pou delivre pouvwa elektrik nesesè pou soulaje aktivite yon vil.

Travay yon enjenyè pli konplike ke sa toujou. Li konsiste plis ke chache yon mwayen pou rezoud pwoblèm, avèk ofri solisyon posib. Pafwa, sa se senpleman kòmansman. Majorite plan pwojè enjenyeri pran tan avèk yon ekip de patisipan pou reyisi. Men pou ekzekite plan mande lajan, negosyasyon politik, taksasyon, e plizyè lòt kalite kolaborasyon. 

Sipoze ou vle bati yon sant distribisyon dlo nan Pòtoprens. Tankou enjenyè, ou kapab bezwen topografi lokasyon ki konsène estatistik sou kantite moun nan k’ap bezwen dlo. Ou chita w fè tout kalkilasyon ki nesesè pou etabli ki kalite tank ou bezwen, a ki elevasyon li sipoze ye, ki grosè fil distribisyon yo, ki pouvra ponp ki nesesè, si w menm bezwen ponp, etc. Men, aprè w fini tou detay sa yo, desizyon an pa desizyon pa-w ankò. Ou sou pitye kliyan ki peye w pou fè travay la, si pou w jamè wè projè sa reyisi. Avèk plis kliyan w’ap travay, plis konplikasyon pwoblèm sa yo ka poze.

An nou di se gouvènman ki te ba w travay sou pwoblèm sa. Menm anvan w kòmanse, gen pwoblèm. Nan yon peyi kote dlo pòtab raman asèsib, kiyès ki deside ki kote k’ resevwa dlo avan. Ki kote lajan ap soti : ou di taks. Kiyès k’ap peye li, e konbyen lajan.

Tout pwoblèm sa yo nesesite ke yon enjenyè pa senpleman gen yon bon baz syantifik, men yon abilite pou travay ak, konprann, e byen kominike avèk kliyan ki bay li fè travay yo.

## Referans

## Lyen deyò
Kretyen

**Kretyen** se yon moun ki kwe ke Jezikris se sovè mond la e ki kwe nan Sent Bib la.

**Kretyèn** se feminen de kretyen.

## Doktrin
**Kretyen** an deside pou li viv lavi li nan yon sans ki konfòm avèk prensip Jezikris etabli diran sejou li sou latè. Prensipalman, « Trete lòt moun kòm ou-menm ta renmen lòt moun trete w ». Yon kretyen aksepte ke Jezi se reyèlman mesi esperans jwif yo (i.e. Kris). Moun sa kwè ke konfyans li mete nan Jezi kòm Pitit Bondye (yon deklarasyon Jezi fè konsène tèt li) ba li rezon pou li viv avèk espwa nan vi prezan. Pi enpòtan toujou, moun nan konfese ke aprè lanmò, li prale nan paradi, kote Jezi deja prepare yon plas pou li. Ki vin jistifye li devan Bondye, ki fè fidèl sa merite ale nan syèl aprè lanmò. Moun sa dakò avèk totalite doktrin kretyen an, souliyen nan Nouvo Testaman, pa Jezi, apòt li yo kòm Jan ak Pòl, ak lòt disip apòt li yo tankou Timote.

## Orijin
Nan Bib la, mo *kretyen* an parèt premyeman nan liv Travay apòt yo. Kote ki ekri: « Aprè sa, Banabas alé lavil Tas, al chèche Pòl. Lè l jwenn li, li mennen l lavil Antiyòch. Yo pase yon ane ansanm ap fè reyinyon avèk legliz laba, anseye moun sa yo ». Se nan menm chapit sa, nan liv Travay, nou trouve ekri : « Se nan lavil Antiyòch yo te rele disip yo kretyen pou premye fwa » (Travay 11:25-26).

## Referans

## Lyen deyò
Apòt

**Apòt** se yon disip konplètman peswade, men konvès la pa nesesèman verite. Yon apòt se yon ofis espesyal ; ki rezève pou kwayan ki pre bay vi yo pou doktrin profèt yo. Ki proklame mesaj, filozofi, osinon metòd yo-menm te resevwa nan men mèt la. Apòt la se yon disip ki kwè ; li pran aksion ki evidans pou tout moun wè. Disip òdinè-a kwè, men aksion-l yo pa nesesèman evidan.

## Douz apòt
Douz apòt yo se yon gwoup nan original disip Jezikris yo, ki te fòme sèk mitan moun ki te antoure l iyo pandan lavi li sou latè. Yon gwoup gason ki akonpaye li pandan misyon li sou latè, avan trayizon li pa Jida (youn ladan yo), arestasyon li, ki finalman rezoud nan krisifiksyon li pa gouvènman okipasyon Women an. Matias te chwazi pa onz premye apòt yo aprè rezireksyon Jezi pou ranplase Jida (ki li menm te deja fè siyousid), pou Matias te kapab ede lòt onz yo proklame Levanjil la. Pòl menm te chwazi pa Jezi aprè yon visyon sou wout Dama (jodi-a, kapital peyi Siri), lè sa yo te pi konnen li kòm Sòl, en wout pou ale pèsekite kretyen. 

* Pyè (ou Sefas)
* Jan (frè Pyè)
* Jak
* Andre (frè Jak)
* Filip
* Toma (ki te doute rezirèksyon Jezi)
* Batèlmi (yon veritab Izrayèli)
* Matie (oubyen Levi, taks kolèktè a)
* Jak (pitit Alfe)
* Simon (patriyòt la)
* Jid
* Jida (ki trayi Jezi pou 30 pyès ajan)

* Matias (replasman Jida)
* Pòl (chwazi pa Jezi sou wout Dama)

## Referans

## Lyen deyò
Apokalips

Dènye liv nan Bib kretyen an (volim tipik, 66 liv vèsyon), ekri pa apòt Jan, ki te reyèlman prè Jezikris. Li ekri liv pandan l te nan prizon nan zil Patmos, diran yon tan de gran pèsekisyon kretyen pou yon kantite legliz sitiye nan Azi Minè, jodi-a peyi Tiki. Liv la bay detay sou yon seri vizyon apòt la fè konsène lafen di tan, epi rezon liv la pafra nome **Revelasyon**.