open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dwa natirèl

**Dwa natirèl** (nan Laten: *jus naturale* ) se seri nòm teyorik ki pran an konsiderasyon nati Moun ak objektif li nan mond lan. Dwa natirèl te sijè a refleksyon filozofik enpòtan depi XVIe syèk la.

## Konsèp
Dwa natirèl se yon gwo konsèp nan filozofi oksidantal yo. Li deziyen  nòm sipoze ki gen rapò ak nati moun ak wòl li nan mond lan, objektif li. Dwa natirèl sa a bay moun dwa kòm moun li ye, sa vle di yon kreyati ki distenge ak rès lavi a . An reyalite, dwa natirèl yo opoze ak dwa pozitif, paske dwa natirèl pa bezwen enskri nan dwa ekri yo dwe an fòs. Dwa natirèl opoze ak pozitivism jiridik.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Bibliyografi

### Lyen ekstèn

* Denis Diderot, Article « Droit naturel » de l'Encyclopédie
* Jean-Pierre Marcos, La société générale du genre humain - Reprise et critique rousseauiste de la réponse de Diderot au « raisonneur violent » dans l'article Droit naturel de L'Encyclopédie, Les Papiers du Collège international de philosophie, Papiers , février 1996
Naguib Mahfouz

**Najib Mahfouz** (, *Naǧīb Maḥfūẓ*), fèt  nan Lekè e li te mouri nan  menm jan an vil la, se yon ekriven Ejipsyen ki pale Arab ak yon entelektyèl renome nan peyi Lejip, li te resevwa Pri Nobèl pou Literati an 1988.
## Biyografi
Li te fèt an 1911 nan yon fanmi klas mwayèn nan Lekè, nan katye popilè Gamaliyya nan Khân al-Khalili nan Lekè, li etidye literati nan Fouad  Inivèsite Lekè. Li te kòmanse ekri nan laj  epi li te pibliye premye tantativ ekri li nan jounal literè nan ane 1930 yo. Li te pibliye premye istwa kout li an 1939. Avèk diplòm li nan men li, li te jwenn yon pòs fonksyonè sivil e li te deside konsakre tèt li nan reekri romanstik istwa peyi Lejip la. Echèk relatif premye woman yo, ki te mete nan peyi Lejip faraonik la, e petèt ijans kontèks la (Lejip te afekte gravman lè Dezyèm Gè Mondyal la) te fè l renonse pwojè sa a pou l te fouye nan istwa imedya. Depi lè sa a, woman li yo te mete nan kontanporen Lekè, ki gen boulvèsman sosyal li te dekri nan yon venn reyalis ("Pasaj Mirak", 1947; "Vyèn nan mitan lannwit", 1949). Sepandan, siksè piblik ak rekonesans kritik yo te ralanti.

## Nòt ak referans

## Gade tou
### Bibliyografi
* Fawzia al Ashmawi-Abouzed, *La femme et l'Égypte moderne dans l'œuvre de Naguib Mahfüz*, Publications orientalistes de France, 1985
### Lyen ektèn
* Naguib Mahfouz sur le site Adab consacré à la littérature égyptienne traduite en français
* 
* 
* 
*
Cicéron

**Cicero**, ki gen non Women (*tria nomina*) se **, ki fèt  nan Arpinum nan Itali e yo touye  nan Formies, se yon Avoka, òm deta, filozòf ak ekriven Women. Li te entèvni nan kriz yo nan fen Repiblik Women an epi li te fini yon viktim nan pwoskripsyon nan -43.

## Biyografi
### Orijin, fanmi ak alyans

Cicero te fèt nan 106, twazyèm jou janvye, nan Arpinum, yon minisipalite ki gen sitwayènte women nan Lazio,  nan sidès Wòm, nan peyi Volsci yo, ki te yon gwo ènmi Women yo depi lontan. Li te gen yon ti frè, Quintus. Yo te nan estati Equestrian, lè yo fèt. Manman l te rele Helvia. Li se, atravè papa l, ki soti nan yon fanmi plebeyen,  nan Tullii, ki te monte nan ran equestrian san dout de jenerasyon pi bonè. Elevasyon sa a te ofri posiblite pou konsidere yon karyè politik nan lavil Wòm pou jenerasyon pita. Cicero ak frè l 'te reyalize anbisyon sa a. Sisero te plezante nan plizyè okazyon sou zansèt fiktif ki pi prestijye yo te atribiye li tankou Servius Tullius oswa Manius Tullius Longus.

## Nòt ak referans
### Nòt

### Referans Antik

### Refrans modèn

## Gade tou
Filozòf

Yon **filozòf** (ki soti nan Ansyen grèk , nan laten *philosophus*) se yon moun ki pratike filozofi.

Nan sans klasik, yon filozòf se yon moun ki ap viv yon kèk fason lavi konsantre sou rezoud kesyon ekzistansyal ki gen rapò ak kondisyon imen an. Nan sans modèn, yon  se yon pwofesyonèl. ki anseye filozofi. Li kapab yon chèchè oswa tou yon pwofesè-chèchè.
## Konsèp
### Orijin
Orijin mo a  pa konnen. Nan 4yèm syèk  av. J.-K., Héraclide du Pont atribiye kreyasyon mo "filozòf" a Pythagoras. Dènye a pa t prezante tèt li kòm yon  (), men kòm  ( ). Aetius dakò ak Eraklit nan Pon, epi li ekri Pitagò {{citation|se premye moun ki sèvi ak tèm 'filozofi'} . Orijin Pitagò sa a te aksepte depi nan Antikite: Cicero ekri pa egzanp, nan *[[Tusculanes]]*: .

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò
* Saj
* Sajès
* Filozofi
* Rezon
* Filozofe

### Lyen ekstèn
* Présentation des principaux philosophes sur les-philosophes.fr
* Revue électronique de philosophie sur unphilosophe.com
Pierre Jonas Romain

**Pierre Jonas Romain**,fèt nan lane 1985 yon 13 janvye nan plezans Ayiti,se yon powet, ligwis, edikatè pa fòmasyon.

## Biyografi
Apre diplòm edikasyon li, li te vin: premye pwofesè, answit pwofesè literati ak konseye edikasyon nan Enstitisyon Vision Nouvelle ak formatè pwofesè . An menm tan an, li dirije yon klib tellers ke li se fondatè a: JOYDER-B. Li te kòmanse takine muse a lè li te sèlman 16 zan. Nou ta panse li te fou . Kounye a, li ap etidye travay sosyal nan Fakilte Syans Imen nan Inivèsite Leta Ayiti.

Pierre Jonas Romain dirije atelye pwezi pou jèn yo sitou nan lekòl. Yon fòmatè pou Fondasyon Digicel la, Jonas te patisipe tou nan konsepsyon atelye ansanm ak fòmasyon pwofesè nan Pòtoprens. Li se yon ansyen patisipan nan pwogram devlopman anseyan ak formatè ayisyen yo ofri nan UQAM nan Fakilte Syans Edikasyon. Fòmasyon lanmè ki fè pati yon pwojè koperasyon UQAM-Digicel. Powèt Jonas pasyone sou literati, sitou pwezi. Nan mwa fevriye 2013, li pibliye premye koleksyon powèm li (Pou pi bon ak pou kabann), an Frans pa Edilivre. Nan mwa me 2017, li pibliye yon koleksyon powèm (DE BRI PEYI) Ozetazini, ak Jebca éditions. Epitou, an 2017, li te readapte an kreyòl ayisyen e li te mete sou sèn powèm (The Ten Black Men) gwo powèt ayisyen Etzer Vilaire. Kèk ane apre, Jonas te pibliye twazyèm koleksyon li a (An chat pent), nan mwa septanm 2021. Li se yon koleksyon lirik 43 powèm divize an twa chapit kote powèt la abòde anpil sijè ki gen yon nati sosyal ak santimantal. Nan premye pati a, powèt la trete nan tèks li yo sijè lanmou e yon lòt bò, li transmèt konpreyansyon li sou reyalite sosyo-ekonomik, egzijans li yo, yon maryaj ant sensualite ak espirityalite. E youn nan patikilye Jonas se ke li pibliye tèks li yo an kreyòl. Yon chwa vanyan gason nan moman otè ayisyen ki ekri an fransè ap genyen pri sou tè fransè. (DE BRI PEYI) koleksyon ki te revele l bay piblik la ak dènye tèks sa a ki gen tit (An Chat pent), montre nan ki pwen powèt la cheri lang manman l. 

Jonas se instigateur Des cris en Slam and Stress du Bulletin, de travay ki soti nan atelye ekriti ki te fèt an 2019, ki te pibliye an fevriye 2020.

### Powèm

* Yon pent chat. Edisyon Freda on December 16, 2021 
* Des Cris en Slam (koleksyon powèm slam) Éditions Porte-Plume Fevriye 2020  .
* Stress du Bulletin ( **woman** lekòl) Éditions Porte-Plume Fevriye 2020.
* BY BRI PEYI (Rekèy powèm) JEBCA ÉDITIONS, June 2017 
* Pou pi bon ak pou kabann lan (koleksyon powèm) EDILIVRE Fevriye 2013 

## Nòt ak referans
Saj

**Saj la** se yon endividi ki ranpli, oswa menm depase, kapasite oswa dispozisyon nati imen tou de konsènan konesans ak aksyon. Li reprezante yon ideyal lavi moun, yon ekselans nan konesans ak nan presizyon nan jijman, patikilyèman nan jijman li sou valè moral yo ak nan li. kapasite pou fè aksyon ki gen rapò ak jijman sa yo.

## Saj grèk la
Mo *sajè*, nan grèk σοφός (*sophos*), pa ta gen okenn etimoloji nan grèk ni nan Indo-Ewopeyen an

Tèm akayik pou deziyen yon moun ki gen bon konprann (pa egzanp Homer) se *sophos* oswa *sophistes* epi deziyen moun ki gen *[[Sajès|sophia]]* (nan grèk, sajès). ). Sa a se okòmansman yon konesans pratik - li deziyen konpetans nan atizan an oswa teknisyen - ak yon "konesans-sajès" trase nan eksperyans. De siyifikasyon sa yo ka, pita, diverge ak Platon konsa pral opoze moun ki gen ladrès oswa atizan konn fè (sofis la) ak moun ki vrèman gen bon konprann (filozòf la).

## Nòt ak referans

## Apendis
### Bibliyografi
* Platon, *[[Apologie de Socrate]]* et *[[Criton (Platon)|Criton]]* ;
* Aristote, *[[Métaphysique (Aristote)|Métaphysique]]* (A) et *[[Éthique à Nicomaque]]* ;
* *Les Cyniques grecs, fragments et témoignages*  ;
* Sénèque, *[[De la constance du sage]]* et *De la tranquillité de l'âme* ;
* Épictète, *Entretiens*
* Baltasar Gracián, *Oráculo manual y arte de prudencia*, 1647
* Pierre Hadot :
***Exercices spirituels et philosophie antique*,
** *Qu'est-ce que la philosophie antique ?* Gallimard, coll. « Folio / Essais », Paris, 1995 ,
** *La Philosophie comme manière de vivre*, Albin Michel, coll. « Itinéraires du savoir », Paris, 2002  ;
* *Stoïcisme et christianisme à la Renaissance*, éd. Rue d'Ulm, coll. « Cahiers Saulnier », 2006 .
* Michel Hulin, *L’Inde des sages, Les plus beaux textes de l’hindouisme et du bouddhisme*, Paris, 2000, Éditions du Félin
Sajès

**Sajès** (ekivalan nan Ansyen grèk ) se yon konsèp ki itilize pou kalifye konpòtman yon moun, souvan ki konsistan avèk etik, ki konbine konsyans sou tèt li ak lòt moun, tanperans, pridans, senserete, disènman ak jistis ki baze sou yon konesans rezon.

## Istwa
Sajès gen yon istwa, fòje pandan plizyè syèk pa gason ak fanm illustre ki make tan yo, e ke Roger-Pol Droit dekri kòm : .

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò
* Filozòf
* Saj
* Konesans
* Syans
* Vèti
* Konsyans

### Lyen ekstèn

* ''De la constance du sage : ou Que le sage n'est pas atteint par l'injure'', de Sénèque
* *[[s:Aphorismes sur la sagesse dans la vie|Aphorismes sur la sagesse dans la vie]]*, d'Arthur Schopenhauer
Alix Didier Fils-Aimé

**Alix Didier Fils-Aimé**, ki fèt 14 novanm 1971, se yon biznismann ak politisyen ayisyen.

10 novanm 2024, Konsèy Prezidansyèl Tranzisyon an nomen li Premye Minis.

## Biyografi
Fèt 1971,  Alix Didier Fils-Aimé se pitit Alix Fils-Aimé, yon politisyen ki te nan prizon anba Jean-Claude Duvalier, epi ki vin depite soti 1995 pou rive 1999. Lòt manm fanmi li, ki te soti Pòtoprens, te envesti nan ekonomi an.  

Li te jwenn yon diplòm nan jesyon antrepriz, avèk yon opsyon nan finans, nan inivèsite Boston. Apre sa, li te vin prezidan konsèy administrasyon Chanm Komès ak Endistri Lwès la (CCIO) ak Chanm Komès ak Endistri Ayiti (CCIH). Li se yon biznismann tou. 

Nan dat 17 me 2024, nan kad yon apèl pou kandidati ki soti 13 pou rive 17 me,  Konsèy Prezidansyèl Tranzisyon an te anonse li te resevwa plis pase 80 kandidati pou pòs Premye Minis la. Pami kandida yo, Garry Conille, Fritz Bélizaire, ansyen Minis Jistis Michel Brunache ak Lucmane Délile, ansanm ak Anacacis Jean Hector, Gérald Germain, Inel Torchon ak Alix Didier Fils-Aimé.  Yo te finalman aksepte kandidati Conille nan dat 29 me.  

Nan dat 10 novanm 2024, li te deziyen kòm nouvo Premye Minis Ayiti  apre revokasyon Garry Conille.    Li te pran fonksyon 11 novanm,  jou apre li te soti nan Etazini.  Li te fòme gouvènman li 15 novanm. 

## Nòt ak referans
Pri Nobèl literati

**Pri Nobèl pou Literati** ( ** an Swedish ) se yon rekonpans entènasyonal yo akòde chak ane, depi 1901, a yon ekriven ki te rann sèvis limanite atravè yon travay literè ki, daprè volonte nan chimis la Swedish Alfred Nobel, ".demontre yon ideyal pwisan» .

Yon prim konsidere kòm pi prestijye nan mond lan, Pri Nobèl nan Literati mete aksan sou yon otè ak travay yo. Li asire pwomosyon sou yon echèl mondyal, renome entènasyonal ak yon sèten konfò finansye.

Li pa estraòdinè pou Pri Nobèl la pran yon siyifikasyon politik, pafwa sèvi kòm yon demanti nan rejim otoritè yo. Vreman vre, plizyè ekriven ann egzile, disidan, manifestan, pèsekite oswa entèdi pibliye nan peyi yo jwenn rekonpans, tankou Miguel Ángel Asturias, Boris Pasternak, Pablo Neruda, Alexandre Solzhenitsyn ak Gao Xingjian  .

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou

### Bibliyografi

* Burton Feldman, *Pri Nobèl: Yon Istwa jeni, Konfli ak Prestige*, Piblikasyon Arcade, 2001 ( ISBN 1-55970-592-2 ak 978-1-5597-0592-9 ) .

### Lyen ekstèn

* (sv + en) Site de l'Académie suédoise
Verite

**Verite** a (ki soti nan laten **', "verite", derive **', "vre")  se korespondans ki genyen ant yon pwopozisyon ak reyalite a ke pwopozisyon sa a refere. Sepandan, definisyon korespondans sa a nan verite a se pa youn nan sèlman, gen anpil definisyon nan mo a ak konfli klasik alantou teyori yo divès kalite verite.

Nan matematik, yon premye verite admèt san demonstrasyon se yon aksyòm.

## Definisyon verite
Verite se yon konsèp abstrè ki sitiye nan konfluyans, pou Man, nan yon kwayans nan yon sistèm ki soti nan konsyans ak reprezantan reyalite, ak itilizasyon langaj ki koresponn ak verite sa a ki aplike senbolis fonetik.

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans
Volonte

Mo **volonte a** ka deziye a antite sa yo ke nou jwenn nan plizyè domèn tankou filozofi, sikoloji, elatriye...

## Syans imèn

* Nan filozofi, volonte se fakilte pou egzèse chwa poukont li san depann de tandans enstenktif li.
* Nan sikoloji, volonte se kapasite pou fè yon zak entansyonèl ak tout konsyans.

## Patwonim

* Gian Maria Volonté (1933-1994), aktè ak militan politik Italyen ki jwen nan plizyè fim tankou:"Et pour quelques dollars de plus", "Enquête sur un citoyen au-dessus de tout soupçon", "Le Cercle rouge" e ki resevwa plizyè rekonpans nan domèn nan.

## Tit

* *[[Volonte (fim, 1917)|Volonte]] (American Methods)* se yon fim ameriken ki reyalize pa Frank Lloyd an 1917.

## Gade tou

* Envolonte
### Lyen ekstèn
Volonte (filozofi)

Jeneralman, **volonte** an deziyen fakilte pou egzèse yon chwa lib ki gouvène pa rezon, e an patikilye nan filozofi moral, kapasite pou rezon pou detèmine yon aksyon dapre "nòm» oswa prensip (moral, an patikilye). Nan fason sa a li ka konsidere kòm yon vèti. Li distenge ak dezi ki ka san kontwòl oswa irasyonèl, ak soti nan espontaneite nan ensten natirèl ki gen realizasyon pa mande pou okenn deliberasyon. Gen kèk filozòf wè volonte kòm ekspresyon lib volonte nan yon sijè, pa egzanp ant dezi aktyèl yo ak volonte yo nan lavni; lòt moun kanmenm konsidere ke li menm se detèmine. Mo a tou deziyen manifestasyon kapasite yon moun pou chwazi pou tèt li san fòse patikilye .

Kay Schopenhauer, konsèp nan volonte oswa volonte pou viv, asimile ak bagay la nan tèt li, deziyen fòs la « inisyal ak san kondisyon » ki se nan orijin nan mond lan fenomèn; Se « sèl ekspresyon vre nan sans ki pi entim nan mond lan. Tout bagay aspire ak fè efò pou egzistans, e si posib pou egzistans òganik, sa vle di lavi, epi, yon fwa kale, pou pi gwo devlopman li posib.. »

## Nòt ak referans
Stefan George

**Stefan Anton George**, fèt 12 jiyè 1868 nan Bingen am Rhein e li te mouri 4 desanm 1933 nan Minusio, se yon powèt ak tradiktè Alman .

## Biyografi
Pwezi George a karakterize pa yon ethos byen lwen ak aristokratik ; vèsè li se fòmèl nan estil, lirik nan ton epi souvan misterye nan lang : li se an reyalite enspire pa fòm klasik grèk, an reyaksyon a tandans reyalis nan literati Alman nan tan li. Konvenki ke objektif pwezi a se pran distans nou ak mond lan, defandè chod atizay pou defann  atizay la ak enfliyanse pa Nietzsche, Stefan George ka lye atravè ekriti li nan mouvman an senbolis fransè nan Stéphane Mallarmé.

George se yon pon enpòtan ant XIX syèk ak Modernism Alman, byenke yon kritik piman bouk nan epòk modèn lan. Li fè eksperyans ak divès kalite mèt powetik, ponktiyasyon, alizyon fènwa ak tipografi . Pi bon pwodiksyon powetik George se *Algabal* (1892). sijè a se yon referans a anperè women Elagabal.

*Georgekreis* *(sèk George a)* te fòme alantou 1892 alantou magazin *Blätter für die Kunst* ak divès pèsonalite  s  : Karl Wolfskehl, Konte Franziska zu Reventlow, Friedrich Gundolf, Albert Verwey, Ludwig Klages, de dènye yo te devlope pwòp sèk yo ki te gen ladann Walter Benjamin . Sèk George a te eklate an 1904 apre yon diskisyon ki te genyen ant George ak Wolfskehl sou yon bò, ak Klages ak Schuler sou lòt la.

## Nòt ak referans:
Filozofe

**Filozofize** se yon vèb ki ka gen plizyè: nan yon sans literal, li deziyen refleksyon sou kòz yo nan yon konsepsyon jeneral sou latè, kòm yon rezilta nan renmen konesans. Nan yon sans derive, li ka deziyen yon atizay byen viv. Se poutèt sa, li deziyen tou de yon reprezantasyon kalite contemplative (konesans pi) oswa yon aktivite ki pi angaje nan lavi byen moun. Kidonk aktivite filozofi a konsène aksyon moral ak politik, ak mwayen nou konnen.

## Analiz de ekspresyon komen
Mo “filozofi”, “filozòf”, “filozofe”, yo chak gen plizyè siyifikasyon, e siyifikasyon sa yo depann de yon kontèks. Kontèks sa a defini dapre sa moun k ap pale oswa y ap pale sou li a, pa objè diskou nou an, oswa pa aktivite nou angaje nan. Pa egzanp:
*nou di ke yon moun sibi yon tès ak filozofi; "Mwen se yon filozòf", "nou dwe pran bagay sa yo filozofik", elatriye. ; mo a se sinonim kalm, kontwòl tèt yo, e souvan reziyasyon;
*men pou yon filozòf se tou gen opinyon nan demontre yon espri kritik, lè yo kapab panse pou tèt li;
*siyifikasyon yon travay eksprime yon sèten filozofi, yon vizyon sou latè (moral, syantifik, istorik, elatriye);
*filozofi yon filozòf, pa egzanp doktrin li, sistèm lide koyeran li;
*kou filozofi a; isit la nou deziyen disiplin nan ak kontni li defini nan yon pwogram.

## Bibliyografi
* *Protagoras*, Platon
* *[[Phédon (Platon)|Phédon]]*, Platon
* *La [[Metafizik|Métaphysique]]*, Aristote
* *Discours de la méthode*, Descartes
* *Problèmes de philosophie*, Bertrand Russell (exposé très clair des problèmes de la connaissance en philosophie)
* *Qu'est-ce que la philosophie ?*, Gilles Deleuze et Félix Guattari
* *Éléments de philosophie*, Alain
* *Éléments pour la Lecture des textes philosophiques*, Frédéric Cossutta, Emmanuelle Delrieu
* *Le philosophe chez les autophages*, Jacques Bouveresse (pour une critique de la philosophie continentale)
* *[[Prodiges et vertiges de l'analogie]]*, Jacques Bouveresse (critique des imposteurs modernes)
* *La Dispute, introduction à la philosophie analytique*, Pascal Engel (confrontation très réaliste des deux traditions)
* Paul Franceschi, ''Introduction à la philosophie analytique: Paradoxes, arguments et problèmes contemporains'', 2009 (éd. 2.1 CC)
* *Notions de philosophie*, sous la direction de Denis Kambouchner (panorama de grandes notions)
* *100 mots pour 100 philosophes. De [[Héraclite]] à [[Jacques Derrida|Derrida]]*, Jean-Clet Martin

## Gate tou
### Atik ki gen rapò
* Filozòf
* Filozofi
* Saj

### Lyen ekstèn

* Site de l'académie de Grenoble : méthode de la dissertation, de l'explication de texte et surtout une base de données de textes courts de la philosophie très utile pour trouver des outils de réflexion.
* Philagora propose différents outils pour apprendre à philosopher.
* Ressources et liens de philosophie
* Côté Philo : journal de l'enseignement de la philosophie.
Anthony Pascal

**Anthony Pascal**, rele tou **Konpè filo**, ki fèt 11 mas 1953 epi ki mouri 31 jiyè 2020 (Mibalè), se yon jounalis, epi aktè ayisyen. Li te animatè emisyon *Kalfou* nan Radyo Tele Ginen.

## Biyografi
Anthony Pascal gen yon karyè anviwon 50 an nan laprès ayisyen. Nan ane 1970 yo, li te òganize emisyon an *Tandem* sou Radio Haiti Inter. Yo te arete li ak yo te ajite li anpil nan men mesye Jean-Claude Duvalier anvan yo te egzile an 1980. Li te retounen ann Ayiti an 1986 ak li te patisipe nan Vodou ayisyen an. Ane apre li te anime yon emisyon sou Canal 11 e li te animatè zetwal nan emisyon *Kalfou* sou Radyo Télé Ginen tou. Li te touche non "Konpè Filo" sou sèn 

Li mouri nan inivèsite Mibalè a ak 67 an. Anthony pascal se youn nan rezistan pandan diktati Duvalier a nan batay pou demokrasi a nan peyi Ayiti.

## Nòt ak referans

## Lyen deyò

* Anthony Pascal ke yo rele Konpè Filo nan emisyon Kalfou, mouri a 67 an
* Ayiti / Nekroloji : Anthony Pascal, aka " Konpè Filo » mouri
Big Bang

**Big Bang** la ("Sou entènèt jwèt Big Boom»  ) se yon modèl kosmolojik syantifik yo itilize pou dekri orijin ak evolisyon Linivè  .

An jeneral, tèm  "Big Bang» nan asosye ak tout teyori ki dekri Linivè nou an kòm rezilta nan ekspansyon rapid. Pa ekstansyon, li asosye tou ak epòk dans ak cho sa a ke Linivè te fè eksperyans  ane de sa , san sa pa prejije egzistans yon "premye moman» oswa yon kòmansman nan istwa li. Konparezon ak yon eksplozyon, souvan itilize, apwopriye tou .

## Nòt ak referans

### Nòt


### Referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
Angela Merkel

**Angela Kasner**, rele **Angela Merkel** ( ), ki fèt 17 jiyè 1954 nan Hamburg , se yon etasta alman. Yon manm Inyon Demokratik Kretyen (CDU), li te Chanselye Federal Almay soti 22 novanm 2005 rive 8 desanm 2021.

Angela Dorothea Kasner, fèt an 1954, se pitit fi Horst Kasner (1926-2011), pastè, ak Herlind Jentzsch (1928-2019), orijinèlman nan West Prussia, pwofesè angle ak Latin . Li gen yon ti frè ak sè, Marcus ak Irene. Papa li te etidye teyoloji nan Heidelberg ak Hamburg.

Selon *Le Monde*, nan yon atik ki soti an 2020, CDU a, anba lidèchip Angela Merkel, "te rete yon pati santris, pafwa menm twò lwen goch pou gou kèk nan manm li yo, ki te twouve li difisil pou sipòte ke Chanselye a sispann sèvis militè obligatwa, deside abandone fòs nikleyè, akeyi yon milyon refijye ak pèmèt adopsyon an. "yon lwa sou maryaj moun menm sèks» . Lòt analis fè remake ke Angela Merkel, ki gen pozisyon ideyolojik yo sou bò gòch pati li a  , ta transfòme CDU a nan yon pati goch, "pi bon SPD tout tan» , tou de liberalman ak sosyalman 

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Lyen deyò
David Cameron

**David Cameron**  , Baron Cameron nan Chipping Norton, ki fèt 9 oktòb 1966 nan Marylebone (Lond), se yon òm deta Britanik. Yon manm nan Pati Konsèvatif la, li te Premye Minis nan Wayòm Ini a soti nan 11 me  2010 a 13 jiyè 2016 ak Sekretè Deta pou Afè Etranjè, Commonwealth ak Devlopman soti nan 13 novanm 2023 a 5 jiyè 2024.

## Biyografi
Atravè grann patènèl li Enid Agnes Maud Levita, David Cameron se desandan wa Guillaume IV ak metrès li a, Dorothea Jordan, atravè pitit fi ilejitim yo Elizabeth Fitz Clarence Erroll. Kidonk li se yon kouzen byen lwen Rèn Élisabeth II  epi tou desandan Elie Levita (1469-1549), yon powèt jwif ak lengwis nan Renesans la  , . Epitou pa liy patrilineal la, zansèt li se Lord Lochiel tou(1663-1748), dizwityèm chèf nan Clan Cameron.

## Sous
### Referans

## Apendis

### Lyen deyò
* 
*

* Resous Fine Arts :
** <span lang="en" class="lang-en">Britanik Mize</span>
** <span lang="en" class="lang-en">National Portrait Gallery</span>
* Resous milti-domèn :
** Radyo Lafrans
* Resous mizik :
** <span lang="en" class="lang-en">MusicBrainz</span>
* Resous odyovizyèl :
** <span lang="en" class="lang-en">IMDb</span>
*  Sitwèb ofisyèl David Cameron
*  Biyografi sou sitwèb Premye Minis britanik la.
*  « Web kamera », sitwèb ofisyèl videyo ak diskisyon
*  www.burkespeerage.com .
Vèti

**Vèti** se yon abitid fèm ak konstan pou fè sa ki byen epi evite sa ki mal . Yon konsèp enpòtan nan filozofi moral, nosyon sa a se tou nan kafou relijyon ak politik. Youn nan pi gwo objè yo se refleksyon pou filozòf, vèti se polysemous e li te defini pa anpil moun ki panse nan diferan tèm.

## Etimoloji
Mo *vèti* a soti nan mo laten *[https://fr.wiktionary.org/wiki/virtus virtus]*, li menm ki sòti nan mo *vir*, kote nou jwenn mo yo "viril"Epi"virilite". Pandan ke *vir* yo itilize non moun gason imen an, *virtus* deziyen fòs viril epi, pa ekstansyon, "valè", la"disiplin» opoze ak «kouraj", sinonim ak "enpilsyon","defo» konsidere kòm esansyèlman baba, ilistre pa Caius Marius: « Vèti se kle nan anpi (Women), fè chak segonn nan lavi sitwayen an yon preparasyon atansyon pou reyalite yo piman bouk nan lagè, ak chak batay pa gen anyen men fòmasyon san». 

## Reprezantasyon atistik
An 1640, Simon Vouet te enspire ase ak deskripsyon sa a pou yon reprezantasyon alegorik *Vètyè* .
Fichye:Ripa_-_Iconologie_-_1643_-_p._192_-_vertu.jpg|lien=Fichier:Ripa_-_Iconologie_-_1643_-_p._192_-_vertu.jpg|alt=La Vertu selon Cesare Ripa, édition française de Jean Baudouin| Vèti dapre Cesare Ripa, edisyon franse Jean Baudouin
Fichye:Vouet,_Simon_--_Allegory_of_Virtue_-_c._1634.jpg|lien=Fichier:Vouet,_Simon_--_Allegory_of_Virtue_-_c._1634.jpg|alt=La Vertu, par Simon Vouet (1640, Louvre)| *Vèti*, pa Simon Vouet (1640, Louvre )


## Nòt ak referans
Max Frisch

**Max Frisch**, ki fèt 15 me 1911 nan Zurich e ki te mouri 4 avril 1991 nan Zurich, se yon ekriven ak achitèk Swis ki pale Alman.

Yon manm nan gwoup Olten, li konsidere kòm yonn nan ekriven ki pi enpòtan nan literati apre lagè nan lang Alman . Nan travay li, Frisch te peye atansyon patikilye sou pwoblèm idantite pèsonèl, moralite ak angajman politik. Iwoni se yon karakteristik ki  enpòtan anpil  nan piblikasyon aprè gè li yo.

Max Rudolf Frisch te fèt 15 me 1911 nan Zurich . Papa l ', Franz Bruno Frisch, te yon achitèk nan epòk la ak manman l' Karolina Bettina Frisch, pitit fi yon atis, se te yon madanm marye. Lè sa a, frè li Franz Bruno te gen 8 lane ak demi-sè li Emma Elisabeth, ki soti nan premye maryaj papa l ', te gen 12 lane. An 1930, li te kòmanse etidye syans Alman nan University of Zurich men li te oblije abandone yo pou rezon finansye apre lanmò papa l an 1933. Apre sa, li te travay kòm yon korespondan pou jounal la Neue Zürcher Zeitung . Ant 1934 ak 1936 li te antreprann divès vwayaj atravè Lès ak Sid-lès Ewòp e li te vizite Almay pou premye fwa nan 1935. Premye liv li a, *Jürg Reinhart: Eine sommerliche Schicksalsfahrt,* te pibliye an 1934.

## Nòt ak referans:
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (  ), yo te rele ****** ("Knight an") , fèt 29 septanm 1936 nan Milan epi ki te mouri 12 jen 2023 nan menm vil la, se yon bizismann Italyen ak yon moun eta, Prezidan Konsèy Minis yo soti 1994 rive 1995, soti an 2001 a 2006 ak soti nan 2008. jiska 2011.

## Biyografi
An 1964, Silvio Berlusconi te rankontre Carla Dell'Oglio (fèt 1940) , orijinèlman soti nan Genoa, li marye avè lane annapre a. De timoun ki fèt nan inyon sa a se:

* Maria Elvira, ke yo rekonèt kòm Marina (1966), vis-prezidan Lè sa a, prezidan Fininvest;
* Pier Silvio (1969), vis-prezidan Mediaset ak prezidan , konpayi ki kontwole tout aktivite televizyon fanmi Berlusconi.

Enterè li pou liv mennen l, lè li te vin prensipal editè Italyen an, pèsonèlman li okipe l edisyon an nan anpil travay .

## Nòt ak referans

### Nòt


### Referans
Maxime Gorki

**Alexis Pechkov**, rele **Maxime Gorki**, pafwa eple **Gorki**, se yon ekriven ris ki fèt 16 mas 1868 nan Nizhny Novgorod epi ki  mouri 18 jen 1936, se yon ekriven ris. nan Moskou . Li konsidere kòm yonn nan fondatè reyalis sosyalis nan literati e li te yon nonm angaje politikman ak entelektyèlman ansanm ak revolisyonè bolchevik yo.

Yon timoun pòv, pwòp tèt ou te fòme, ki te fòme pa difikilte yo ak pèdi wout nan jèn li , li te pase nan jounalis, li te tounen yon ekriven ki vin plis popilè depi nan kòmansman literè li. Otè istwa kout pitorèsk ki prezante moun ki ap pase mizè nan fon Larisi (*Essais et Histoires*, 1898), nan pyès teyat denonsyasyon tankou *Les Bas-fonds* an 1902 oswa nan woman sosyalman angaje tankou *Manman* ki te pibliye an 1907, li pral rakonte tou lavi li nan yon triloji otobiyografik : *Anfans* (1914), *Touche pen mwen* (1915-1916), *Inivèsite mwen yo* (1923).

## Bibliyografi
* 
* 
* 
* György Spiró, *Diavolina* (traduit du hongrois par Natalia Zaremba-Huzsvai & Charles Zaremba, édition originale: Magvető Kiadó, Budapest 2015), Actes Sud 2019, 231 pages 
* 
## Nòt ak referans

## Lyen deyò
Hu Jintao

**Hu Jintao** (an chinwa senplifye :胡锦涛 ; pinyin :    ), ki fèt 21 desanm 1942 nan Taizhou, Jiangsu (apeprè   nan lwès Shanghai), se yon prezidan Chinwa.

Li te sekretè jeneral CPC a soti 15 novanm 2002 rive 15 novanm 2012 ak prezidan Repiblik Pèp la Lachin 15 mas 2003 rive 14 mas 2013, li te eli ankò sou 15 mas 2008 pa Asanble nasyonal popilè.

## Biyografi
Hu Jintao marye ak Liu Yongqing, li te rankontre nan Inivèsite Tsinghua.. De timoun fèt nan maryaj sa a: Hu Haifeng ak Hu Haiqing.

Pitit gason l Hu Haifeng se yon biznisman Chinwa. An 2008, li te monte sekretè Pati Kominis Tsinghua Holdings , ki kontwole  ak plis pase 20 lòt sosyete . Pitit fi li Hu Haiqing marye ak  , ansyen patwon nan sitwèb Sina.com .

## Nòt ak referans

## Lyen deyò
Heinrich Heine

**Christian Johann Heinrich Heine**  ], kifèt 13 desanm 1797 nan Düsseldorf, nan Diche a. Berg, sou non **Harry Heine** e li te mouri 17 fevriye 1856 nan Pari 8yèm awondisman (Frans)  sou non **Henri Heine**, se yon ekriven Alman.

Heine konsidere kòm tou de dènye powèt romantik  e tankou moun ki te genyen batay la. Li elve langaj chak jou nan nivo langaj powetik, seksyon kiltirèl la ak repòtaj vwayaj la nan nivo atistik epi li bay literati Alman yo yon lejèman elegan ki pa t janm konnen. Gen kèk zèv powèt ki pale Alman yo te tradui ak mizik pafwa tankou li. Yon jounalis kritik ak politikman angaje, redaksyon, satiris ak polemis, Heine te admire menm jan li te kent. Orijin jwif li yo ak chwa politik li yo te fè li ostilite ak ostrasis. Wòl majinal sa a te make lavi li, ekriti li yo ak istwa evènman nan resepsyon travay li.

## Nòt ak referans:

## Lyen deyò
Jorge Luis Borges

**Jorge Luis Borges** ( tande ) se yon ekriven Ajantin ki fèt 24 out 1899 nan Buenos Aires e ki mouri nan Jenèv nan 14 jwen 1986 . Travay li yo nan domèn redaksyon ak istwa kout yo konsidere kòm klasik nan literati XX syèk la . .

## Biyografi

### Anfans
Jorge Luis Borges se pitit gason Jorge Guillermo Borges, avoka ak pwofesè sikoloji ki gen yon lanmou  pou literati ak Leonor Acevedo Suárez, mari l te anseye anglè e ki travay kòm tradiktè. Fanmi papa l te fè pati panyòl, pòtigè ak anglèz. ; sa manman panyòl li se pwobableman Pòtigè tou. Nan kay la, nou pale tou de panyòl ak anglè, epi nou fè sa depi anfans li.

An 1955, gouvènman an revolisyonè militè, ki chase Juan Perón soti nan pouvwa a, nome Borges direktè bibliyotèk nasyonal la. Li te vin pwofesè tou nan Fakilte Lèt nan Buenos Aires  . Menm jan ak papa l anvan l, li te soufri ak yon maladi grav ki te mennen nan avèg pwogresis, ki te vin pèmanan an 1955 . Piti piti vin tounen yon figi piblik, Sociedad Argentina de Escritores te nome l prezidan an 1950, yon pozisyon li ta abandone twazan pita..

### Referans
Mao Zedong

**Mao Zedong** (non Chinwa 毛泽东 , yo rele tou an fransè sou transcription **Mao Tse-tung**    ) se yon òm deta lidè Chinwa ki fèt 26 desanm 1893 nan Shaoshan  ( pwovens Hunan  ) e li te mouri 9 septanm 1976 nan Beijing. Fondatè yon rejim diktatorial ak totalitè, Repiblik Popilè lLachin, li te prensipal lidè li soti an 1949 jouk li mouri.

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

### Atik ki gen rapò
 

### Lyen ekstèn
* 
* 
* 
* Journal télévisé du 9 septembre 1976 relatant la vie et le décès de Mao Zedong (archive INA).
Ramsès II

**Ramses II** , ki fèt alantou 1304/1301 av. J. -C.  epi li te mouri Pi-Ramses alantou 1213 av.JK   , se twazyèm farawon an nan XIXe dinasti ejipsyèn lan, nan Nouvo Anpi a. Li rele tou "Ramsès Legran» oswa menm «Ozymandias". Manetho rele li "Ramsès» (oswa Ramesses Miamoun, Rampses).

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou
Jean Giraudoux

**Hippolyte Jean Giraudoux** , fèt 29 oktòb 1882 nan Bellac e li mouri 31 janvye 1944 nan Paris 7, se yon ekriven   ak yon diplomat fransè.

Yon etidyan briyan ak sòlda dekore pandan Premye Gè Mondyal la, li te okipe fonksyon diplomatik ak administratif pandan li te ekri woman ( *Suzanne ak Pasifik la* an 1921, *Siegfried ak Limousin* an 1922 ) anvan li te deplase nan direksyon teyat la apre rankont li ak komedyen Louis Jouvet ki te mete l sou sèn pou  dirije ak fè travay prensipal li yo.

## Biyografi

### Jèn (1882-1919)
Ti pitit Léger Giraudoux , anplwaye Pont ak Chose ak Anne Lacoste, Jean Giraudoux te fèt nan Bellac, yon ane anvan randevou papa l nan Bessines . Lèt la te kite kò of Bridges and Roads an 1890 pou l vin pèseptè taks nan Pellevoisin . Resevwa premye nan kanton an pou sètifika etid la an 1892, Jean Giraudoux te antre nan oktòb 1893 kòm yon bousdetid nan lekòl Lise Châteauroux, ki jodi a pote non li ( lekòl segondè Jean-Giraudoux ) ], kote li te fè li. premye kominyon an juin 1894, e li te yon estajyè jiska bakaloreya li an 1900.

Apre li te jwenn yon bousdetid, li te enskri nan University of Munich . Pandan ete 1905, li te repetitè pitit gason Prince Saxe ak Paul Morand nan Minich, e li te rankontre Frank Wedekind . Lè sa a, li te kite nan yon vwayaj nan Sèbi, Otrich-Ongri ( Triyès pami lòt moun) ak Venise nan peyi Itali . An 1906, li te jwenn diplòm mèt li epi pandan ete a, li te pase yon sejou lengwistik nan Almay  . Apre li te echwe egzamen Alman li a, li te ale Ozetazini, nan septanm1907 rive mars 1908, ak yon bous pou Inivèsite Harvard . An 1907–1908 li te anseye fransè, li te bay konferans epi li te vizite Etazini ak Kanada . Lè l retounen, li te antre nan anplwaye editoryal nan maten epi li te prepare pou egzamen Afè Etranjè a, li te echwe an 1909. Menm ane a, li te pibliye premye liv li a, *Provinciales*, remake pa André Gide . Nan juin 1910, li te resevwa premye plas nan konpetisyon an Chanseri, li te nonmen elèv vis-konsil nan depatman politik ak komèsyal nan Ministè Afè Etranjè a. ; li asire transpò sak diplomatik la nan Konstantinòp, Moskou, Lè sa a, Vyèn . Anplis de sa, li rankontre Rosalia Abreu, sè zanmi l Pyè, yon jèn eritye Kiben, pou li ka pwouve yon pasyon san rezon.

## Nòt ak referans
### Nòt

### Referans
Akbar

**Jalâluddin Muhammad Akbar** (an arab: جلال الدين محمّد أكبر, *Jalālu d-Dīn Muḥammad ʾAkbar* ), fèt 15 oktòb 1542 nan Amarkot e li te mouri 27 oktòb 1605 nan Āgrā, se te yon anperè mogol. Rèy li a, ki koresponn ak apoge anpi Mogol la, make pa refòm administratif enpòtan ak tolerans relijye ki te ranfòse inite anpi li a. Kontribisyon li nan atizay ak achitekti gaye kilti Mughal nan tout Azi Sid.

Akbar te fèt nan yon dinasti kiltive , e kat titè yo te eseye, san siksè, anseye l li. Yon rezon posib se ke li te dyslexic, ki te kapab tou eksplike kapasite memwa li trè wo.

An 1556, li te pran plas papa l Humâyûn nan tèt ti wayòm Mizilman an ke li te reprann nan fen lavi l apre egzil li nan Pès . Lè sa a, li te gen 14 an epi gadyen li Bairam Khân ta asire rejans li. Gras ak èd li ak èd li yo, Akbar te genyen, menm ane a, batay Pânipat sou twoup k ap sèvi Afgan yo nan Bihar.

## Nòt ak referans

### Lyen ekstèn
Max Weber

**Max Weber**   ( an alman  ), fèt 21 avril 1864 e li te mouri 14 jen 1920, se yon ekonomis alman ak sosyològ ki te resevwa fòmasyon nan dwa.

Max Weber konsidere kòm fondatè sosyoloji konpreyansiv. Atik li *a* *Essai sur quelques catégories de la sociologie compréhensive* (1913), te adrese difikilte pou entèprete siyifikasyon aktivite imen. Pou Max Weber, sans sibjektif entansyon pa yon aktè ak konsiderasyon lòt moun se nan kè a nan sosyoloji li. Nan lòt mo, nan pèspektiv sa a, nou dwe konprann tou aksyon nan pwen de vi siyifikasyon ak valè epi pa sèlman soti nan kòz ekstèn ak kontrent. Kidonk, li diferan de apwòch Émile Durkheim ki enterese nan « reyalite sosyal »: kolektif, ekstèn ak obligatwa.

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou
 

### Atik ki gen rapò

#### Atik biografik ki gen rapò

* kontanporen Max Weber yo : Gustave Le Bon, Émile Durkheim, Georg Simmel, Werner Sombart .
* Kontrebandye yo :
** nan Etazini : Talcott Parsons, Charles Wright Mills, Stephen Kalberg .
** An Frans : Julien Freund, Raymond Aron, Catherine Colliot-Thélène .
** nan Almay : Wolfgang J. Mommsen,  ,  .
* Enfliyans kontanporen : Norbert Elias, Pierre Bourdieu, Raymond Boudon, Anthony Giddens, Clifford Geertz .

### Lyen ekstèn

* Plusieurs livres de Max Weber en version française.
* Max Weber, protestantisme et capitalisme, le dossier illustré de francetv éducation.
Blaise Cendrars

Frédéric Louis Sauser, ke yo rele sou non  **Blaise Cendrars**  , se yon ekriven Swis  ak fransè, ki fèt 11 septanm 1887 nan La Chaux-de-Fonds, canton Neuchâtel an Swis e li te mouri 21 janvye 1961 nan Pari. Nan premye jou li, li te itilize yon ti tan psedonim **Freddy Sausey**, **Jack Lee** ak **Diogène.**

## Biyografi
Depi nan laj   an, li te kite Swis pou yon vwayaj long nan Larisi epi, an 1911, li te ale nan Nouyòk kote li te ekri premye powèm li *Pak* (ki te vin *Pak  nan Nouyòk*  an 1919). Li te pibliye l nan Pari an 1912 anba psedonim Blaise Cendrars, ki fè alizyon ak tizan yo ak sann ki pèmèt renesans siklik Phénix la. An 1913, li te pibliye powèm ki pi popilè li a, *The Prose of the Trans-Siberian and Little Jehanne of France* . Nan kòmansman lagè 1914-1918 la, li te enskri kòm yon volontè etranje nan lame fransè a anvan yo te transfere nan Lejyon Etranjè a. Blese seryezman nan 28 septanm 1915, Cendrars te anpite bra dwat li epi kidonk li te egzeyate. Li te ekri premye istwa li sou eksperyans sa a. : sa a se yon premye vèsyon nan *men koupe a.*

## Referans
Lord Byron

**George Gordon Byron**, Bawon Byron, anjeneral yo rele **Lord Byron**  , se te yon powèt Britanik, ki fèt 22 janvye 1788 nan Lond e ki te mouri 19 avril 1824 nan Missolonghi, Lagrès, lè sa a anba dominasyon Otoman.  Li se youn nan powèt ki pi popilè nan istwa literè lang anglè a. Malgre ke klasik nan gou, li reprezante youn nan gwo figi nan lang anglè Romantisism, ansanm ak William Blake, William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, Percy Bysshe Shelley ak John Keats.

## Biyografi

### Jèn
George Gordon se pitit gason John Byron, kòmandan nan Coldstream Guards yo, non jwèt li se  " Fache Jack ". Aprè batay nan Amerik la, lèt la sedui Amelia Osborne, mars Carmarthen, pitit fi Robert Darcy, 4yèm Earl of Holderness, Lè sa a, dezète marye ak li, kouri ale avè l nan Lafrans, kote li te fè yon pitit fi, Augusta (fèt 1783)., anvan ou mouri.

Li te retounen nan Grann Bretay, li marye ak manman George Gordon, Catherine Gordon de Gight 1765 a1811, ki soti nan yon fanmi Aberdeenshire, desandan Stuart yo. Li marye ak li pou grandon  li, ke li byen vit gaspiye  . Pou sove kreditè li yo, li deplase regilyèman. Ansent, Catherine vin jwenn li pou yon ti tan Lafrans, kote li pran swen bèlfi li Augusta. Li pa konprann yon mo fransè ak depafini, li retounen nan Angletè pou akouche nan Lond : pitit gason li George Gordon te fèt la 22 janvye 1788, nan 16 Holles Street, Cavendish Square. Timoun nan te fèt ak yon pye dwat ki defòme, yon pye klib, talon an leve epi sèl la vire anndan, e Catherine Gordon te ekri « Pye George vire anndan an ; Se pye dwat li. Li vrèman mache sou bò pye a »  . Pandan tout lavi li, Byron pral oblije mete yon soulye òtopedik epi li pral konsève yon ti kras lenp.

## Referans
Emily Brontë

**Emily Jane Brontë**   (fèt 30 jiyè 1818 nan Thornton e ki te mouri 19 desanm 1848 nan Haworth ) se yon womansye anglè ak powèt, ti sè Charlotte Brontë ak Anne Brontë . ** *Heights*, sèl woman li a, konsidere kòm yon klasik nan literati anglè ak mondyal.

## Biyografi
Emily, gen yon talan  poukont li, li toujou gen difikilte pou fè fas ak mond lan deyò. Yon dezyèm tantativ nan lekòl, Lè sa a, yon premye travay kòm yon pwofesè, te fini nan echèk. An 1842, li te ale nan Brizèl ak sè l Charlotte, nan lekòl pansyon Constantin Héger, kote li te etidye fransè ak Alman epi li te vin tounen yon pyanis ekselan, ak yon predileksyon patikilye pou Beethoven. Men, mantalite katolik, konsidere tankou ipokrit e san prensip, ofanse pitit fi pastè sa yo, epi Emily pran lapenn lwen lari li .

Depi nan timoun  Emily, tankou Charlotte ak Branwell, enfliyanse pa sèten sous enspirasyon: *Blackwood's Magazine*, ke papa yo li regilyèman, se yon enpòtans patikilye, manje non sèlman konesans yo nan evènman mondyal, men tou, imajinasyon yo: konsa, kat jeyografik Lafrik la ki te pibliye la an Jiyè 1831 pa t kite yo endiferan, paske li te materyalize, nan yon fason, mond yo nan *Glass Town*, ke yo te lokalize nan peyi Afrik Lwès.

## Referans
Pearl Buck

**Pearl Sydenstricker (madanm Buck)**, li te ye tou sou non Chinwa li **Sai Zhenzhu (賽珍珠)**   , te fèt nan Hillsboro, West Virginia sou 26 jen 1892, epi li te mouri 6 mas 1973 nan Danby ( Vèmon ). Li se yon fanm Amerikèn nan lèt e li te genyen Pri Nobèl pou Literati an 1938.
## Biyografi
Lè li gen sèlman 3 mwa, paran misyonè presbiteryen li yo te ale nan peyi Lachin toupre Chinkiang, epi nan Shanghai, kote li te aprann Mandarin anvan anglè . Li te etidye nan Randolph Macon nan Lynchburg, Virginia, epi li te retounen nan peyi Lachin kote an 1917 li te marye ak John Buck yon enjenyè agrikòl Ameriken, ak ki moun li te ale nan Suzhou, nan lès Lachin. Apre sa, li te rete nan Nankin jiska 1927, answit nan Japon epi li te retounen nan 1933 nan Etazini, kote li divòse an 1935.

Nan lane 1930, premye woman li a, ki enspire pa Lachin, parèt, louvri yon gwo sik woman. : *Van Lès, Van Lwès* . An 1931,Tè chinwaz, enspire pa rete li nan Suzhou, te gen anpil siksè. Li se premye fanm ki te genyen Pri Pulitzer, te genyen an 1932 pou *Chinese Land* . Travay sa a, ki te adapte avèk siksè pou gade film a anba tit *Visages d'Orient*, te pwolonje pa *pitit gason Wang Lung* 1932 ak *Fanmi an dispèse* ( 1935 ). Li te genyen Pri Nobèl pou Literati an 1938 pou « deskripsyon rich ak sezon li sou lavi peyizan nan peyi Lachin ak pou chèf biografik li yo [5]   .

## Nòt ak referans
Fiodor Dostoïevski

**Fiodor MikhaÏlovitch Dostoïevski** nan Ris  ,   ), ki fèt 11 novanm 1821 nan Moskou epi ki mouri 9 févriye 1881 nan Saint Petersburg, se yon ekriven Ris.

## Biyografi

Li gen orijin Tatar atravè zansèt li Aslan Tchereby- Mours, « te rete nan moskovi apre yo te mete yo deyò nan Golden Horde la » , Fiodor MikhaÏlovitch Dostoïevski  nan Ris :  ) se dezyèm pitit gason doktè militè nan Lopital Moskou pou endijèn ak Maria Fiodorovna Netchaïev. Li te fèt 11 novanm 1821  nan Moskou nan gouvènman Moskou a. Papa l, yon alkòl  , nan yon atitid lugubr e li kreye yon atmosfè ensipòtab lakay li. Nan 1827, MikhaÏl Andreïevitch te nonmen « evalyatè kolèj » e konsa jwenn yon tit éréditè noblès  . Li te akeri de vilaj, Darovoïe et Tchermochnia, nan 1831. Nan 1832, de vilaj yo te detwi nan dife. Apre lanmò manman l 27 févriye 1837 ,  matant matènèl li, Alexandra, te jwe yon gwo wòl nan lavi fanmi an.
## Nòt ak referans
### Nòt


### Referans
Ralph Waldo Emerson

**Ralph Waldo Emerson**, ki fèt 25 me 1803 nan Boston (Massachusetts  epi ki te mouri 27 avril 1882 nan konkò (Massachusetts), se yon redaksyon, filozòf ak powèt Ameriken, lidè mouvman transandantalis Ameriken nan kòmansman XIX syèk la. .
## Biyografi
Ralph Waldo Emerson soti nan yon ansyen fanmi Nouvèl Angletè kote zansèt li yo te rete nan XVII syèk la. 

Li se pitit Reveran William Emerson, yon minis initè, ak Ruth Haskins, madanm li. Li rele Ralph Waldo an memwa Ralph tonton matènèl li ak grann patènèl Rebecca Waldo. Li se dezyèm nan 5 pitit gason ki te vin nan laj granmoun  . 3 lòt timoun — Phebe, John Clarke ak Mary Caroline — te mouri nan piti   . Emerson te gen yon zansèt totalman anglè e fanmi li te nan Nouvèl Angletè depi kòmansman peryòd kolonyal la   .

William Emerson te mouri ak yon maladi ki se kansè nan vant sou 12 me 1811 . Lè sa a, manman l ak lòt fanm entelektyèl nan fanmi l te elve Ralph, tankou matant li Mary Moody Emerson ki te gen yon gwo enfliyans sou jèn Emerson la. Li te viv ak fanmi an iregilyèman epi apre sa li te kenbe yon korespondans sere ak Emerson jouk li mouri nan 1863.

## Nòt ak referans:
Lawrence Durrell

**Lawrence Durrell**, fèt 27 fevriye 1912 nan Jalandhar nan peyi Zend Britanik e li te mouri sou 7 Novanm 1990 nan Somiè, Frans, se yon ekriven Britanik .

## Biyografi
Li te fèt nan Jalandhar (nan rejyon Pendjab ) nan yon papa enjenyè sivil Britanik, Lawrence Samuel Durrell, ak yon manman Ilandè, Louisa Florence Dixie, yo menm ki fèt nan Anpi Endyen an, jenn Lawrence te voye nan Wayòm Ini a nan 11 lane pou edikasyon li. Li andire lavi Britanik, ke li konsidere tankou yon kòve, epi li fini refize pran egzamen inivèsite li yo. Li te vle vin yon ekriven epi pibliye premye woman li a, *Little Music for Lovers* ( *Pied Piper of Lovers* ), an 1935 ak yon dezyèm, *Panic Spring*, an 1937, fwa sa a anba psedonim Charles Norden.

1935 te yon ane desizif pou li. Li te konvenk manman l, fanmi l de frè l Leslie ak Gerald, ak sè l Margaret  ak madanm li Nancy Myers 1912 a 1983 pou yo ale nan zile grèk la nan Kòfou, yo nan lòd yo viv la pi senp epi chape anba severite a. nan klima Britanik lla tou ane sa a ke li te deside ekri Henry Miller aprè li te li *Tropic of Cancer*  1934. Premye lèt sa a se kòmansman yon amitye ki pral dire 45 lane. Pandan dènye ane Miller nan Pari, li te mete kanpe yon estrikti editoryal ak Nancy, Anaïs Nin ak Alfred Perlès, transfòme yon magazin sosyete a nan yon revizyon literè. : *The Booster*, Lè sa a, *Delta* pibliye ant 1937 ak 1939, plizyè douzèn otè  .

## Nòt ak referans.
Wolfram von Eschenbach

**Wolfram von Eschenbach** (èt alantou 1170 nan vilaj la nan Eschenbach nan Bavaria - te mouri alantou 1220 se te yon powèt Alman nan Mwayennaj yo. Li konsidere tankou yonn nan pi gwo powèt sezon epòk li a ak youn nan pi gwo reprezantan literati koutwa nan wo mwayen Alman . Kòm *yon Minnesänger* ekivalan Germanik nan twouvè , li te ekri tou pwezi lirik .

## Lavi
Yo pa konnen anpil bagay sou lavi Wolfram pase sa ki ka dedwi nan travay li yo. Dapre non li, li te fèt nan Eschenbach (kounye a rele Wolframs-Eschenbach ) nan Bavaria, touprè Ansbach. Anplis de sa, li konnen ke li te pran yon kantite kou tankou  yon kourtiyan nan lavi li  .

## Travay atistik
Jodi a, Wolfram se pi byen li te ye pou *Pazival* li a, ki pafwa konsidere kòm pi gran nan tout epòk Alman yo nan tan sa a. Baze sou *Pèseval* pa kretyen twoyès, se premye travay nan Alman ki gen sijè a se Graal Sen an.

Nan *Pazival* li a, Wolfram eksprime deden pou vèsyon ktetyen de Troyes ki pa fini, epi li deklare sous li se te yon powèt ki rele Kyot ki te rete nan Provens . Gen kèk entelektyèl kwè ke Wolfram te refere a Guiot de Provens . Sepandan, okenn nan travay yo pita sou lavi li konekte ak tèm Pèseval la. Sepandan, lòt moun kwè ke Kyot te tou senpleman yon aparèy literè envante pa Wolfram pou eksplike devyasyon li yo nan vèsyon kretyen de Troyes la.

## Nòt ak referans:
Emily Dickinson

**Emily Dickinson**, ki fèt 10 desanm 1830 nan Amherst, Massachusetts e ki te mouri 15 me 1886 nan menm vil la, se yon powèt Ameriken .

## Biyografi
Emily Elizabeth Dickinson te fèt nan Amherst nan 10 desanm 1830, nan yon fanmi ki pa trè rich, te sosyalman enpòtan nan New England  . Desan ane anvan, ak premye vag migratè Puritan an, zansèt li yo te rive nan Nouvo Monn lan - kote yo ta pwospere . Avoka, pwofesè ak ofisyèl politik yo parèt nan pyebwa fanmi Emily a : yonn nan zansèt li yo te sekretè Lamèri Wethersfield (Connecticut) an 1659 .

Samuel Fowler Dickinson se granpapa Emily, pratikman te bati Amherst College  . Nan lane 1813 li te bati kay fanmi an, yon gwo kay nan lari prensipal vil la, ki ta vin sant nan lavi fanmi Dickinson pou anpil nan syèk la  . Pandan karant lane li te sèvi kòm jij nan Konte Hampton, Massachusetts, grefye vil la, reprezantan nan Tribinal Jeneral la, ak senatè nan Sena Eta a.

## Nòt ak referans
Vladimir Mayakovsky

**Vladimir Vladimirovich Mayakovsky** (nan lang ris:Владимир Владимирович Маяковский ), fèt 7 jiyè 1893  nan Baghdati ( gouvènman Kutaisi, Anpi Ris ) epi li te mouri 14 avril 1930 nan Moskou, se te yon powèt futurist Sovyetik ak otè dramatik.

## Biyografi
An 1911, li te antre Moskou nan lekòl penti, eskilti ak achitekti

Li kòmanse karyè literè li a laj  an ak yon trajedi pwovokan ki rele *Vladimir Mayakovsky*, ki te fèt nan *Luna Park* nan Saint Petersburg an 1913. Li pral sifle anpil "pou fè twou nan li»  , li pral di.

Li te gen yon relasyon kout ak Tatiana Yakovleva (nan), nyès Alexandre Iacovleff, epi li dedye yon powèm pou li , ke Lili eseye eklips.

## Nòt ak referans

## Lyen ekstèn
 
* 
* 
* « Vladimir Vladimirovitch Maïakovski », site *[[larousse.fr]] *
* ''Prikaz pour l'Armée de l'Art, '', poème en ligne sur la ''Bibliothèque russe et slave''
* Quelques-unes de ses œuvres en accès libre (inlibroveritas.net)
* Bibliographie à la suite d'une émission de ''France culture''
*  Page biographique Maïakovski
*