Sekirite

Fizikman, **sekirite** se eta a nan yon sitiyasyon ki prezante minimòm nan risk. 

Sichikman, **sekirite** se eta a nan lide yon moun ki santi li kalm ak konfyan. Pou yon moun oswa yon gwoup, li se santiman an (byen oswa mal fonde) pou yo te alabri kont tout danje ak risk. 

## Jeneralite
Sekirite yon bagay (objè, moun, òganizasyon politik, legal, entelektyèl, ekolojik, elatriye) ka konsidere endividyèlman oswa kolektivman, swa kòm yon objektif (objektif sekirite), kòm yon dwa (dwa a sekirite), kòm yon valè (sekirite se premye libète a), kòm eta de sa ki an sekirite, kòm yon fonksyon oswa aktivite ki gen pou objektif pou sekirize antite sa a; fè fas ak risk ak / oswa menas (de (2) konsèp sa yo pa ka redui youn ak lòt). 

Konsènan risk, sa yo ka risk ki genyen nan echèk oswa degradasyon (oswa menm destriksyon) nan antite sa a ki se atribuabl swa nan yon erè oswa nan yon fay atribyab nan antite nan tèt li ak / oswa a anviwònman ekstèn li, oswa nan sa yo rele risk sistemik jeneralman lye nan enkonpletid, ki pa previbilite, ki pa entegrite, ki pa fyabilite oswa pa wobistès oubyen enkoyerans nan konsepsyon yon teyori, yon sistèm oswa yon òganizasyon (pa egzanp, risk ki gen rapò ak defayans nan sistèm monetè ak bankè entènasyonal, oswa risk pou anviwònman an). 

Menas ka pran fòm yon menas kriminèl (ki gen ladan teworis), yon deli penal, yon menas politik, yon menas militè, yon menas diplomatik, yon menas teknik ( pirataj, elatriye), ekonomik, finansye, sosyal, oswa menm anviwònman (siklòn, chanjman nan klima, dezètifikasyon, risk polisyon, sechrès, dife oswa inondasyon, elatriye) (Note : menas anviwònman an se sitou akòz danje natirèl, pandan y ap risk pou anviwònman an se sitou akòz aktivite imèn). 

Sekirite gen yon aspè sikolojik ak yon aspè objektif. Se poutèt sa, nou pale de sekirite sibjektif ak sekirite objektif. 

Apwòch objektif nan sekirite konsantre sou kòz yo (an franse : *sécurité*) ak efè (an franse : *sûreté* ). "*Sekirite*" te mezi yo pran kont zak volontèman move (vòl, mete dife, atak, elatriye), ak "*site*" mezi pran kont aksidan, fenomèn natirèl (tanpèt, dlo koule, elatriye). Apwòch objektif nan sekirite se aplikasyon an nan mezi pasif ak mezi aktif. Li se yon apwòch ki ka aplike nan anpil domèn ( sekirite jiridik, konstriksyon mekanik . . . ). Soti nan yon pwen de vi metodolojik, apwòch sekirite a se, tankou kalite, yon apwòch transvèsal, ki ka jwenn nan enjenyeri konplèks, kote prensip Pareto vin yon zouti pi enpòtan. 

Sekirite pasif, trè lye ak domèn prevansyon) se pafwa diferan ak *sekirite aktif*. De (2) nosyon sa yo konplete youn ak lòt, pou yon pi bon sekirite : prevansyon, ki vize ak diminye risk aparisyon, e pwoteksyon (sekirite « aktif ») ki diminye konsekans yo si yon evènman domaje rive.

Sekirite se yon konsèp aplikab nan anpil domèn. Nou ka site kèk domèn, avèk òganizasyon oswa sèvis gen entansyon anpeche yon risk oswa danje. 

### Defans
Defans yon antite (politik, jiridik, ekonomik, fizik, imen...) pote ansanm tout aktivite ak mwayen ki ede anpeche epi opoze ekspozisyon ofansif ak defansif, aktif ak pasif, militè oswa ki pa militè. menas nenpòt kalite, potansyèl, te deklare oswa pwouve nan direksyon pou antite sa a. Li fè anpil aksyon kont kòz ak kont efè menas sa yo, li  konstitye yon eleman enpòtan nan sekirite. 

### Politik entènasyonal
Konsèy Sekirite Nasyonzini chaje ak sekirite ak lapè nan mond lan. 

### Sekirite Nasyonal
Sekirite nasyonal, tankou yon konsèp eksplisit, se yon nouvo konsèp nan Frans ak, pi jeneralman, nan Inyon Ewopeyen an (li parèt la pou premye fwa nan nouvo trete a, rele trete Lisbòn, ke chèf deta ak gouvènman te adopte sou 13 desanm 2007). 

Li kouvri tout enstriman (enstitisyon, doktrin, aktivite ak mwayen) nan domèn sivil (politik, diplomatik, ekonomik, jiridik ...) ak domèn militè ke yon Eta aplike pou pwoteje enterè nasyonal esansyèl li yo (enterè enpòtan, enterè souverènte, enterè sekirite, enterè èstratejik), nan tan lagè, nan tan kriz tankou nan tan lapè, kont risk ak menas nenpòt kalite, militè oswa ki pa militè, potansyèl, te deklare oswa pwouve tèlman ki gen rapò ak nasyon an pase nan eta a. 

Sekirite nasyonal kontribye nan anpeche ak opoze ekspozisyon ofansif ak defansif, aktif ak pasif, militè oswa ki pa militè, nan risk sa yo ak menas sa yo.  Li fè anpil aksyon kont  kòz yo ak kont efè yo, li konstitye yon eleman santral nan sekirite yon peyi, nan menm fason an kòm defans ki konstitye sèlman yon eleman patikilye dedye espesyalman nan tretman an nan menas. 

### Sekirite sivil
Sekirite sivil la se ansanm mwayen ki aplike pa yon Eta oswa yon òganizasyon pou pwoteje popilasyon sivil (moun ki legal ak moun ki fizik), ansanm ak byen yo ak aktivite yo, nan tan lagè, nan tan ki gen kriz tankou nan tan lapè kont risk ak menas tout kalite, sivil oswa militè. 

Li konsiste sitou nan garanti sekirite a nan moun ki legal ak fizik sivil kont risk natirèl (dife ki gen orijin natirèl, inondasyon, oswa nannan nan aktivite imen (risk chimik ...), oswa kont menas divès kalite ki ka mete danje a sekirite yo, tankou sa yo ki nan pwopriyete yo oswa aktivite yo (zak teworis, zak vandalis...). 

Li pa rezime sou pwòp aspè sivil la nan sekirite (ki miyò enkli sekirite piblik, sekirite enteryè, defans sivil, sekirite anviwònmantal, sekirite alimantè, sekirite sanitè, sekirite ekonomik, sekirite endistriyèl, sekirite jiridik, elatriye ). 

Li konstitye yon dwa sivil fondamantal. Li se akòz non sèlman pou sitwayen Eta sa a men tou pou nenpòt moun ki jiridik oswa fizik k ap viv nan teritwa kote eta a oswa òganizasyon sa a egzèse yon konpetans nan zafè sa a. Malgre ke tèm sa a natirèlman raple konsèp "pwoteksyon sivil" (pwoteksyon moun sivil), li se absoliman pa redui a li. 

Sekirite sivil vini anba yon konpetans souveren ki kounye a repoze ak Ministè Enteryè a (konpetans delege pa gouvènman an ki se enstitisyon an konpetan ki gen rapò ak dispozisyon konstitisyonèl yo) ak aplikasyon an ki ka delege, an pati, nan òganizasyon entènasyonal, nasyonal oswa rejyonal, sivil, piblik oswa prive. 

### Sekirite enteryè
Sekirite enteryè se ansanm enstriman  (objektif, enstitisyon, doktrin, enstriman jiridik ak pwosedi, mwayen operasyonèl, elatriye) ke yon Eta - oswa yon òganizasyon (pa egzanp, Inyon Ewopeyen an) kreye ak aplike - garanti sekirite Nasyon an, Eta a, popilasyon an k ap viv nan teritwa a kote li egzèse souverènte li yo, patrimwàn yo (patrimwàn materyèl ak imateryèl) ak aktivite yo fas a menas ki gen yon nati kriminèl ki gen rapò ak la jistis penal. 

### Sekirite jiridik
Sa yo se metòd ki vize pwoteje sitwayen yo kont efè segondè negatif lwa yo, e ki afekte amoni nan kòd, lwa, ak règleman nan ldwa ak estrikti jiridik nan yon peyi. 

## Estabilite nan kad sosyal

### Sekirite ekonomik
Sekirite ekonomik vle di tout mezi ki vize pou garanti yon anviwònman ekonomik san danje, ekitab ak dinamik ki favorab pou inovasyon, envestisman enteryè ak etranje ak kwasans soutni, ki asire popilasyon an yon wo nivo lavi  ak toujou ap ogmante. 

#### Sekirite apwovizyònman
Sekirite apwovizyònman konsène tout pwodui ki dwe enpòte   : 

*  enèji ki enpòte (lwil, gaz, chabon, iranyòm), 
* matyè premyè pou endistrifabrikasyon, 
* matyè premyè pou endistri manje a, 

Sekirite apwovizyònman gen sitou ladan : 

* òganizasyon estòk sekirite yo ; 
* mezi kont kriz ak lejislasyon asosye a. 

Nan Ewòp, sekirite apwovizyònman petwòl mande pou mezi ki amonize jesyon estòk ak lejislasyon. 

#### Sekirite finansyè
Sekirite finansyè se pwosedi ki afekte jesyon risk finansye, sekirite echanj finansye ant òganizasyon (konpayi, bank, elatriye). 

### Sekirite alimantè
Konsèp sekirite alimantè a refere a disponibilite a ak aksè nan manje nan kantite ak kalite ase. 

Jesyon sekirite alimantè se sijè yon seri de estanda ISO ( ISO 22000, ISO 22002, ISO 22004, ISO 22005). 

### Sekirite sanitè
Yon aspè enpòtan nan sekirite sanitè se sekirite alimantè, men li se pa yon sèl la. 

Sekirite alimantè ap resevwa atansyon ogmante soti nan pwofesyonèl nan sektè sa a, akòz risk pou sante ak konpleksite a nan sik lavi nan aktivite agwo-alimantè. Li nesesè pou nou rete vijilan sou kalite risk sa a, epi pou aplike mezi ki vize pi bon kalite sanitè pou manje. Endistri manje  adopte plis ak plis mezi trasabilite. 

## Sekirite fè pa aktè sosyal

### Sekirite endistriyèl
Nan jesyon biznis, sekirite jeneralman konsiste de asire perenite nan antrepriz, setadi, konsilye egzijans  rantabilite nan kout tèm ak egzijans sekirite ki vize a diminye risk, sou anviwònman an, nivo sosyal ak ekonomik, ki te pwodui pa aktivite nan konpayi sou yon long tèm, ki ka afekte pati prenan (moun ki gen enterè) li yo (gade Responsabilite sosyal antrepriz ). 

### Sekirite nan travay
Sekirite nan antrepriz oswa nan administrasyon lokal yo (meri, etablisman ouvè pou piblik la, elatriye) te vin, avèk konsyans sou risk yo, yon domèn esansyèl. Konsyans sa a, ki malerezman sèlman evolye tankou aksidan endistriyèl (gwo dife, eksplozyon, polisyon, elatriye), tou swiv pwogrè teknolojik. 

Twa (3) egzanp montre evolisyon sa a nan konsyans risk nou yo   : 

* materyèl modèn, ki pa te egziste nan tan lontan, epi ki kounye a jenere dife nan yon echèl san parèy nan Istwa imèn (pa egzanp : matyè plastik, pwodui chimik, elatriye) ; 
* "Nouvo" aktivite teknolojik (enstalasyon ki klase pou pwoteksyon anviwònman), règleman ki parèt nan lane 1970 yo ; 
* règleman ki gen rapò ak etablisman ouvè a piblik la (diskotèk, kay retrèt, elatriye); 
** òganizasyon entènasyonal Travay (OIT). 

Chak aktivite, nenpòt ki kalite tou, jenere risk plis oswa mwens pwononse pou Moun, patrimwàn li ak anviwònman li. Pou risk sa yo rive mwens fasilman (ak diminye konsekans yo asosye) ak konsekans li yo, nouvo metye parèt. 

Metye sa yo, ki nou pral asimile nan "sekirite" nan sans pli laj, vize pwoteje sitou : 

* moun (prevansyon nan aksidan ak maladi pwofesyonèl, amelyorasyon nan kondisyon travay. . . ) 
** Sante nan travay ; 
** Prevansyon ; 
* anviwònman an (règleman, siveyans aktivite ki riske. . . ) 
* patrimwàn (batiman, machin, machandiz. . . ). 
** FMEA (an franse : AMDEC) (Analiz mòd defayans, efè yo ak kritisite yo); 
** Etid danje ; 
** Sekirite nan laboratwa a . 

Sekirite nan travay baze sou prensip lojik, ki ka jwenn, pa egzanp, nan prensip ki tabli nan Kòd Travay la : 

* idantifye ak mezire risk (an tèm de frekans ak gravite) 
** Pyebwa kòz  ; 
** Etid pwobabilis site ; 
** Analiz desizyonèl sistèm konplèks . 
* evite risk otan ke posib 
** Konsepsyon sekiritè 
* diminye risk yo, pa egzanp lè w chwazi pwosesis mwens danjere 
** Site fonksyònman ; 
* pwoteje tèt yo efikasman (diminye konsekans yo, pa egzanp : deteksyon, patisyon, mwayen ijans ki apwopriye, optimize kondisyon yo pou entèvansyon ijans. . . ). 
** To defayans ; 
** Sistèm kritik ; 

Sonje byen ke malgre prezans sa yo pwofesyon nouvo, sekirite nan travay se pa sèlman yon kesyon pou espesyalis, li se tou biznis tout moun. Tout moun gen pwòp wòl yo : 

* dwe okouran de risk yo ke mwen ekspoze; 
* evite risk la ak sitiyasyon an danjere, pa "rafistole" ; 
* alèt si anomali ; 
* pran refij fas a yon sitiyasyon danjere. 

### Sekirite nan sistèm enfòmasyon
Règleman yo ak pwosedi ki anpeche entrizyon (konfidansyalite), modelage (entegrite) ak pann (disponiblite) nan sistèm enfòmasyon yo, ak ki defini règ yo pou otantifikasyon. 

Sekirite sistèm enfòmasyon se yon domèn patikilyèman estratejik sekirite paske, atravè sistèm kontwòl, sistèm jesyon, ak an jeneral nan enjenyeri sistèm, li dwe konsantre souentèwoperabilite sistèm, ak asire ke se sekirite reyalize nan estanda ak nòm pou dekri estrikti done. 

### Sekirite nan transpò
Sekirite transpò se yon sijè de pli zan pli sansib, akòz entèkoneksyon nan rezo transpò ( entèmodalite ) ak transpò a nan matyè danjerèz. 

Diferan kalite sekirite yo koresponn ak mòd transpò   : 

* Sekirite sou wout 
* Sekirite nan tren 
* Sekirite nan avyon 
* Sekirite nan lanmè 

### Sekirite nikleyè
Sekirite nikleyè konsène aparèy teknik òganizasyonèl ak imen ki fè li posib pou pwoteje moun ak anviwònman kont efè zak move (tankou vòl, eskanmòte oswa sabotaj) ki vize matyè nikleyè, enstalasyon nikleyè oswa transpò nan matyè nikleyè. Li dwe distenge de site nikleyè. 

### Sosyal la

### Sekirite prive
Sekirite prive gen ladan divès kalite aktivite ki depann de peyi, tankou konpayi militè prive, siveyans, transpò nan fon oswa pwoteksyon fizik moun ki nan demann lan ak pou benefis nan moun oswa konpayi (gade Sekirite prive nan Frans). 

Pwofesyon sekirite prive a kapab enkli tou lòt aktivite tankou nan Kanada, antrepriz seri,  men tou aktivite konsèy nan sekirite oswa sistèm elektwonik sekirite (alam). 

Nan Frans, sekirite prive gen ladan ajans rechèch prive, jan yo te raple pa yon avi ki soti nan Komisyon Nasyonal pou Etik Sekirite, ki konfime konpetans li yo sou Detektif prive  . 

Nan Bèljik, pwofesyon sekirite yo gen ladan tou alam. 

Lè sekirite machandiz ak moun vin tounen yon mani nan yon sosyete, nou pale de securitarism oswa yon lespri sekirite. 

## Faktè sekirite
Konsèp sekirite a mete ansanm anviwònman teknik ak imen : li dirèkteman afekte **fòmasyon** moun 

Nan domèn enjenyeri, apwòch sa a verifye **fòmèlman**. Nan domèn sèvis yo, nou menm tou nou pale sou site. 

## Konsèp prensipal sekirite

### Sistèm sekirite
Yon sistèm sekirite konsiste de eleman sa yo : 

* yon baz prensip ak konsèp ki detèmine *konsepsyon sekirite ki* apwopriye a sosyo-politik antite ki etabli li, ki adopte li ak / oswa ki aplike li, an akò ak fòs yo kondui ak detèminan nan modèl sosyete a ki li asosye; yon modèl ki pote tou de yon idantite atikile sou yon sistèm valè ak prensip, yon vizyon nan mond lan ak evolisyon li yo, kòm byen ke yon pwojè politik ak sosyete pou tèt li (epi pafwa tou pou mond) 
* yon kad politik - yon *politik sekirite* - ki vize kalitatif mete objektif sekirite (objektif politik, objektif estratejik, nivo sekirite, elatriye), ak defini yon kad doktrin ki soti nan ki, ak rapid yo garanti sou ... baz ki sou antite sa a gen entansyon aji pou reyalize objektif sa yo, daprè pwòp konsèp sekirite li, 
* yon *estrateji sekirite* - oswa omwen yon *konsèp estratejik pou politik sekirite* - ki gen pou objektif pou detèmine fason an ke antite sa a gen entansyon aplike politik sekirite li yo, pa defini opsyon altènatif nan itilizasyon enstriman yo, 
* yon ansanm achitekti (enstitisyonèl, fonksyonèl ak òganik) atikile nan yon fason amonize, ak pa vle di nan ki estrateji sekirite a dwe deplwaye, 
* osi byen ke yon *estrateji vle di* ki espesifye nati a ak volim nan resous yo (òganizasyonèl, finansye, materyèl, moun, elatriye) ke antite sa a dedike nan politik sekirite li yo. 

### Politik sekirite
Pou yon Eta, yon *politik sekirite* konstitye yon eleman santral nan *sistèm sekirite* ki sòti *nan modèl sekirite* ke Eta sa a te bati moute. Li konsiste : 

Pou yon òganizasyon rejyonal tankou Inyon Ewopeyen an, yon *politik sekirite komen* konstitye yon eleman santral nan *sistèm sekirite* ki soti *nan modèl sekirite* ke òganizasyon sa a te bati. Li konsiste   : 

#### Garanti pozitif ak negatif nan sekirite
*Garanti sekirite negatif yo* konsiste de yon angajman yon antite ki konpetan nan zafè sekirite ak kominote li reyini ansanm pou li pa pran mezi oswa menase pou yo pran mezi coercitive kont nenpòt moun ki pa ta reprezante okenn risk oswa pa gen okenn menas pou lavi kolektif ak endividyèl. aktivite andedan fwontyè li yo (nan ka sekirite entèn) oswa kont twazyèm pati nan trete, konvansyon, pwotokòl oswa akò ki gen rapò ak sekirite (lè li rive sekirite ekstèn oswa sekirite entènasyonal).

*Garanti sekirite pozitif* konsolide garanti negatif lè yo angaje antite sa a pou l pran mezi apwopriye nan ka ta gen yon vyolasyon obligasyon ki soti nan lwa entèn li (nan ka sekirite entèn), oswa obligasyon ki soti nan trete, konvansyon, elatriye sekirite ki gen rapò. pwotokòl ak akò (nan ka sekirite ekstèn oswa sekirite entènasyonal). Sa yo konsiste de yon gwo kantite *mezi devwe* ki fèt ak aplike yon fason pou pèmèt aktè rejyonal sa a fè fonksyon operasyon sa yo. :

* *detekte* ak *idantifye* risk ak menas, potansyèl oswa pwouve, osi byen ke kòz yo ak gwo chabwak ; pa idantifye ak priyorite diferan evènman yo ;
* *prepare* kominote a pou fè fas ak risk ak menas sa yo,
* *idantifye* epi *redwi* vilnerabilite kominote a anrapò ak risk ak menas sa yo,
* *dekouraje* pwotagonis yo kont menas potansyèl yo,
* *anpeche* risk ak menas sa yo, an patikilye pa *enèvan* protagonist yo nan menas potansyèl yo,
* *pwoteje* kominote a, lavi manm li yo ak aktivite kolektif ak endividyèl li yo kont risk oswa menas pwouve, pa mwayen *parad* oswa *repons* ,
* *pouswiv*, *jije* ak *sanksyone* protagonist yo nan menas pwouve,
* *estabilize* espas ki afekte a, an patikilye pa *repare* domaj ki te koze a ak / oswa pa *rebati* .

#### Mezi konfyans ak reyasirans
*Mezi konfiyans* ki asosye ak yon politik sekirite konpoze sitou de aksyon pasifik kontwole oswa verifye konfòmite avèk obligasyon ki rive soti nan trete, konvansyon oswa akò, ki yo fèt nan kad yon manda entènasyonal ak ki regle pa kòd pwosedi yo defini ak adopte pa kominote entènasyonal la. 

*Mezi reyasirans yo* konsiste de konklizyon alyans, akò sekirite ak / oswa defans, ak etablisman nan konvansyon ak Trete ki vize pou konsolide dinamik yo nan *sekirite kolektif* ( Nasyonzini ), *defans kolektif* (OTAN) òganizasyon Trete Nò Atlantik ), ak / oswa *sekirite koperativ* ( OSCE ). 

### Sekirite aktif ak sekirite pasif
Mezi sekirite yo se aksyon ki gen entansyon bay oswa garanti sekirite. Nou fè distenksyon ant : 

* Sekirite aktif : Yo vize pou redui pwobabilite ensidans, pou diminye kantite aksidan, menm jan ak prevansyon primè diminye risk pou yo deklare oswa ensidans nan maladi ; 
* Sekirite pasif : Yo vize pou redui konsekans aksidan, menm jan prevansyon segondè diminye konsekans yo ak konsekans yo nan maladi, yon fwa maladi te deklare. Yon egzanp tipik pou sekirite pasif se senti sekirite a . Lalwa egzije pou otomobilis yo tache chèz yo avèk yon senti sekirite. 

### Eleman ki enplike nan sekirite

* Risk 
* Menas (primè, segondè) 
* Vilnerabilite 
* Enpak 
* Faktè risk 
* Defans nan pwofondè 
* Asirans 
* Gwo risk 
* Sekirizasyon 

### Estanda sekirite yo
Nan sekirite enfòmatik, nou jwenn nòm sa yo : 

* Kritè komen (ISO 15408), ki se kritè debaz yo pou sekirite enfòmatik. 
* Tyè konfyans 
* Pwofil pwoteksyon 
* ISO 17799: 2000, estanda pou jesyon sekirite enfòmasyon, 
* ISO 17799: 2005, estanda pou jesyon  sekirite enfòmasyon. 

Dènye nòm sa a sepandan ke yo te mete ajou, nan yon fòm pi global, avèk seri ISO 27000 (gade ISO / IEC 27001, oktòb 2005). 

Yon pi bon sekirite ka jwenn, sou aspè nan fonksyònman ant sistèm, pa pi bon estanda done. Chapit sa a se sijè achitekti done ak sekirite done yo. 

Sou aspè nòmatif, gade   : 

* Nòm an jeneral, 
* Lis estanda ISO pa domèn 

## Vyolasyon sekirite
Pwodui ki pa ofri sekirite a ou ta atann, espesyalman depann de   : 

* prezantasyon pwodui a; 
* itilizasyon rezonab pwodui a; 
* tan an lè pwodui a mete nan sikilasyon; 

Lejislasyon ewopeyèn an konsidere kòm pwodui ki defektye.   

Vant pwodui sa yo angaje responsabilite pwodiktè la . 

## Bibliyografi

## Gade tou
* Sekirite sistèm enfòmasyon
* Sekirite done
* Politik sekirite 
* Risk
* Prevansyon
* Siveyans
* Aksidan

## Referans

## Lyen deyò