open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avyon

**Avyon** se zouti ki pèmèt transpò anlè, se yon veyikil ki kapab vole. Li gen zèl e li mache ak motè.

## Teknik

## Konfigirasyon
Nan yon avyon gen ladan :

* yon selil, nan konfigirasyon konvansyonèl "tib la ak zèl", kò avyon la, vwal la, anpenaj a ak tren aterisaj la ;

* yon gwoup motopwopilsè a elis oswa a reyaksyon ;

* kontwòl vòl ki fè li posib pou transmèt aksyon pilòt la a sifas kontwòl yo ; eleman ki ap deplase ki nesesè pou pilote avyon an. Yo sitiye sou zèl yo, gouvèn direksyon ak pwofondè sou anpenaj la ;
* Tout sikui elektrik, idwolik, lè, gaz, elatriye ki asosye avèk fonksyònman lòt konpozan oswa ki pèmèt lavi nan avyon an ;
* kòmann ak enstriman pou kontwole pilotaj ak navigasyon an ;
* chaj, sa yo se eleman ki asosye ak misyon an oswa fonksyon avyon an. Yo pi souvan sitiye andedan kò avyon la oswa, esansyèlman pou avyon ki gen zam oswa avyon travay ayeryen, pandye sou kò avyon la oswa sou vwal la. Kontwòl ak enstriman ki gen rapò ak misyon an oswa fonksyon yo komen ak sa yo ki nan avyon an nan ka gen yon ekipaj redwi, men yo ka separe.

## Fonksyònman
Pou yon avyon vole, lè koule alantou zèl la, sa ki pwodui plizyè fòs ayewodinamik : 

* Pòtans, pèpandikilè ak van relatif la. Fòs sa a pwodui pa diferans presyon ant sou zèl la ak anba zèl la.

* Trennen, paralèl ak van relatif la.

Plis ang ki fòme ant zèl la ak van relatif la (yo rele li ang insidans) enpòtan, se plis, fòs ayewodinamik yo gran.

## Itilizasyon

Gen de (2) kalite avyon :

### Avyon sivil

* Avyon deliy yo klase selon reyon aksyon yo : avyon ki ka vwayaje yon ti distans, yon distans mwayèn, yon distans ki long.
* Avyon afè
* Avyon leje
* Avyon iltra leje 

### Avyon militè
Yo klase avyon yo selon sa yo fè :

* Avyon chas oubyen chasè, ki fèt pou entèsepte e krase avyon ènmi (pa egzanp ː Lockheed Martin F-22 Raptor),
* Bonbadye (taktik, estratejik, nikleyè)ki fèt pou lage bonm (pa egzanp ː Boeing B-52 Stratofortress, Northrop B-2 Spirit)
* Avyon transpò ki ka transpòte materyèl ak pèsonel (pa egzanp ː Airbus A400M, Lockheed C-130 Hercules, C-160 Transall)
* Avyon antrènman se yon avyon ki la pou antrènman nouvo pilòt militè yo (pa egzanp ː Alpha Jet, Aero L-39 Albatros)
* Avyon rekonesans oubyen siveyans ki dwe vini ak enfòmasyon (elektwonik, foto) oubyen transmèt yo an tan reyèl (pa egzanp ː U2, Lockheed SR-71 Blackbird)
* Avyon miltiwòl ki ka fè plizyè misyon (pa egzanp ː Dassault Rafale)
* Dwòn militè se yon avyon san pilòt (pa egzanp ː RQ-1 Predator, Dassault nEUROn)


Fichye:RB005 - Dassault Rafale take off - Indian Air Force.jpg|Dassault Rafale yon avyon miltiwòl fransè
Fichye:US Air Force 040203-f-6809h-123 Upgraded B-52 on cutting edge.jpg|Yon bonbadye B-52 ameriken 
Fichye:B2.spirit.2.750pix.jpg|Yon bonbadye B2 ameriken
Fichye:Lockheed Martin F-22A Raptor JSOH.jpg|Yon F-22 Raptor Ameriken
Fichye:A400M Atlas - RIAT 2015 (22963864426).jpg|Yon Airbus A400m 
Fichye:L-39ZA Albatros (cropped).jpg|Yon L-39ZA Albatros 
Fichye:Lockheed SR-71 Blackbird.jpg|Yon SR-71 Blackbird ameriken
Fichye:MQ-1 Predator unmanned aircraft.jpg|Yon Mq-1 Predator


## Referans
Latibonit (menm non)

*Latibonit, depatman nan peyi Ayiti
*Latibonit, rivyè nan lil Ispayola
*Latibonit, plenn nan lil Ispayola
Kann

Kann se yon plant ak flè ki nan jan saccharum, nan fanmi poaceae (oubyen gramine), sou fanmi panicoidae. Se yon plant yo kiltive anpil fwa pou pwodui sik ( sik kann konplè oubyen rafine) yo retire tij oubyen (chom). Daprè listwa, gen kat espès kann ki te toujou kiltive, prensipalman saccharum officinarum, men kiltivatè modèn yo fome yon ansanm ibrid ki konplèks ki soti nan kwazman ant saccharum officinarum nan ak saccharum spontaneum nan, avèk kontribisyon saccharum robustum, saccharum sinense, saccharum barberi ak plizyè jan ki nan menm fanmi an tankou miscanthus, Narenga ak Erianthus.  

Depi nan komansman XIXe syèk la, kann te prensipal sous sik, rive na XXIe syèk la, li reprezante 70 a 80% pwodiksyon mondyal la. Li gen yon volim pwodiksyon chak ane ki siperyè a 1,9 milya tonn (matyè frèch), anviwon 570 milyon tonn( matyè sèch) Se youn nan prensipal plant yo kiltive nan mond lan.

## Referans ak Sous
Lis provens Repiblik dominikàn

**[[Repiblik dominikèn]]** gen 31 pwovens, epi Distrito Nacional (D.N.) pou kapital Santo Domingo :

Gen osi kèk rejyon konpose kèk pwovens :
Ázua

**Àzua** se yon pwovens ki sitiye nan peyi Repiblik dominikèn. Vil Àzua de Compostela se kapital li.

## Jewografi

## Istwa

## Administrasyon

## Referans

## Lyen deyò
Trete Ryswick

**Trete Ryswik** te koupe lil Ispayola nan de (2) pati : Lwès pou Frans y Lès pou Espay.

## Referans

## Lyen deyò
Esklavaj

**Esklavaj** se yon kondisyon kote yon moun ap viv san li pa gen libète epi moun sa a se byen prive yon lòt moun li ye. Lè yon moun anba esklavaj yo rele li : esklav.

Esklavaj se yon sistèm ki inivèsèl. Li egziste depi nan tan lontan yo e se yon sistèm ki toujou egziste jiskaprezan nan lemonn. Yo rele nouvo sistèm esklavaj la : esklavaj modèn. 

## Referans

## Lyen deyò
Baoruco (pwovens)

**Baoruco** se yon pwovens ki sitiye nan peyi Dominikani. Baoruco se youn nan 32 pwovens nan Dominikani. Chèflye li se Neiba. 

Li limite nan lwès ak nan sid pa pwovens Independencia, nan nò pa pwovens San Juan, ak nan sidès pa Barahona. 

Yon lidè mawon pou libere te gwoupe ak fòme lanme natif natal ki te bat lanme Espay. Enriquillo (Kasik Anri) te sèl reskape Valenzuela bò kote twoup panyòl.

## Referans

## Lyen deyò
María Trinidad Sánchez (pwovens)

**María Trinidad Sánchez** se yon pwovens ki sitiye nan peyi Repiblik dominikèn.

## Referans

## Lyen deyò
Panje

**Panje** te dènye sipèkontinan nan lemonn. **Panje** se yon gwo mas tè antik ki te konpoze avèk tout kontinan ki te fè yon sèl. Li te fòme nan anviwon 300 milyon lane epi l te disparèt nan anviwon 180 milyon lane. 

Tout lantou l, gen yon sèl gwo oseyan ki rele Pantalasa.

Gen yon fòm tankou lèt *C*. Nan *C* sa-a, genyen oseyan ki rele Tetis.

Men anplasman kontinan yo kounye a :


Imaj:LocationAfrica.png|Afrik
Imaj:LocationAntarctica.png|Antatik
Imaj:LocationAsia.png|Azi
Imaj:LocationAustralia.png|Ostrali
Imaj:LocationEurope.png|Ewòp
Imaj:LocationNorthAmerica.png|Amerik dinò
Imaj:LocationSouthAmerica.png|Amerik disid


## Referans

## Lyen deyò

* Konnen pls sou USGS
* Pou rann omaj pou Alfred Wegener, nan Alfred Wegener Institute for Polar and Marine Research (AWI) , yon sistèm enfomasyon pou sistèm done jewografik ak referans depi rechèch sou sistèm latè a, rele "PANGAEA"
* Yon eksplikasyon sou fenomèn tektonik yo
* Europe's First Stegosaurus Boosts Pangaea Theory
* Kat peryòd panje nan Triyasik avèk kontribisyon Paleomaps
* Panje, deriv kontinan yo ak mouvman tektonik yo
* Pwojè Paleomap (Pwofesè Chistopher Scotese)
* Istwa sou deriv kontinan yo **(en)**
* Kèk video sou Panje **(en)**
Pantalasa

**Pantalasa** te dènye gwo oseyan ki te toutotou sipèkontinan Panje nan lemonn pandan fen peryòd paleyozoyik (è primè).

## Gade tou
* Tektonik plak
* Panje
* Oseyan
## Referans

## Lyen deyò
Pyebwa

**Pyebwa** se yon gwo plant. Pyebwa pwoteje tè a kont ewozyon.

## Mofoloji

Yon pyebwa anjeneral soti nan rasin yo, un oswa plisye twon prensipal, e ramifikasyon yo ki rele branch yo. Pati a fondamental nan twon lan san branch yo fom barik la. Zòn li sikile pi ba ki fe koneksyon ak rasin yo rele kole la. Gwoup branch yo fòm kouwòn nan. Silwet yon pyebwa se karakterize pa barik li, ang ant branch yo, disposisyon branch yo nan komensman twon, osi byen ke fòm jeneral kouwon li.

.
Fwi

**Fwi** se yon pati sikre nan plant.

Egzanp yo: anana, asosi, bannann, frèz, kachiman kanèl, kajou, kakawo, kiwi, kokoye, lokwat, mango, melon frans, melon dlo, monben bata, pèch, pòm, prin, pwar, rezen, tamarentamariyo, sapoti, seriz, sitron, zabriko, zanmann, zoranj.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:fri(kreyòl seychellois)
* Franse: fruit
* Angle: fruit
* Alman: das Obst, Frucht
* Panyòl: fruta

## Etimoloji
Mo *fwi* nan soti nan lang franse a *(fruit)* ki soti nan lang laten an *(fructus)*.
INESKO

**INESKO** se yon òganizasyon Nasyonzini pou Edikasyon, Syans ak Kilti.

## Referans

## Lyen deyò
* WikiProject INESKO
Nouyòk

**Nouyòk** se pi gwo vil Ozetazini. Plis 8 336 697 moun (2012) viv nan Eta sa a. Nouyòk sitiye bò kote leta Nou Yòk ak Noujèze, epi li toupre oseyan Atlantik. 

Li etabli nan lane 1614 pa eksploratè peyi Peyiba. Jodi a se yon pò ki genyen anpil enpòtans Etazini epi plas ak komès epi finans nan lemond. Li fè pati pi gwo vil ekonomik nan mond lan. Li ka travay avèk medya politik. Nouyòk gen sant finansye nan Wall Street Manhattan ki gen anpil enpòtans. 

Nan lane 2000 li te genyen 8,274,527 moun. 

## Relasyon ak Ayiti
*Kominote Ayisyen, relasyon ant eta sa epi Ayiti 

## Jewografi

## Ekonomi

## Devlòpman

## Politik

* Depatman Edikasyon vil Nouyòk

## Referans

## Lyen deyò

* Sitwèb ofisyèl Nouyòk
Alabama

**Alabama** se yon eta Ozetazini.
## Istwa

## Jewografi

## Demografi

## Administrasyon

## Politik

## Ekonomi

## Kilti

## Gade tou
* Vil nan leta Alabama

## Referans

## Lyen deyò
Florid

**Florid** se yon eta Ozetazini. Kapital li se Tallahassee. 

## Istwa

## Jewografi

## Popilasyon

## Politik

## Ekonomi

## Kilti

## Espò

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Florid
Lwizyàn

**Lwizyàn** se yon eta nan peyi Etazini.

## Istwa

## Jewografi

## Administrasyon

## Politik

## Ekonomi

## Kilti
### Sinema ak televizyon
#### Fim
* *[[Louisiana Story]]* de Robert Flaherty (1948) ;
* *[[Un tramway nommé Désir (fim)|Un tramway nommé Désir]]* de Elia Kazan (1951) ;
* *[[Vivre et laisser mourir (fim)|Vivre et laisser mourir]]* de Guy Hamilton (1973) ;
* *[[Les Aventures de Bernard et Bianca]]* de Wolfgang Reitherman, Art Stevens ak John Lounsbery (1977) ;
* *[[La Petite]]* de Louis Malle (1978) ;
* *[[La Corde raide (fim, 1984)|La Corde raide]]* de Richard Tuggle (1984) ;
* *[[Angel Heart (fim)|Angel Heart]]* d'Alan Parker (1987) ;
* *[[Big Easy : Le Flic de mon cœur]]* de Jim McBride (1987) ;
* *[[Un été en Louisiane (fim)|Un été en Louisiane]]* de Robert Mulligan (1991) ;
* *[[L'Affaire Pélican (fim)|L'Affaire Pélican]]* d'Alan J. Pakula (1993) ;
* *[[Entretien avec un vampire (fim)|Entretien avec un vampire]]* de Neil Jordan (1994) ;
* *[[La Dernière Marche]]* de Tim Robbins (1995) ;
* *[[La Ligne verte (fim)|La Ligne Verte]]* de Frank Darabont (1999) ;
* *[[Love Song (fim)|Love Song]]* de Shainee Gabel (2004) ;
* *[[La Porte des secrets]]* de Iain Softley (2005) ;
* *[[Déjà vu (fim, 2006)|Déjà vu]]* de Tony Scott (2006) ;
* *[[Bad Lieutenant : Escale à La Nouvelle-Orléans]]* de Werner Herzog (2008) ;
* *[[L'Étrange Histoire de Benjamin Button (film)|L'Étrange Histoire de Benjamin Button]]* (2008) ;
* *[[La Princesse et la Grenouille]]* de Ron Clements ak John Musker (2009) ;
* *[[Dans la brume électrique]]* de Bertrand Tavernier (2009) ;
* *[[X-Men Origins: Wolverine]]* de Gavin Hood (2009) ;
* *[[Red (fim, 2010)|Red]]* de Robert Schwentke (2010) ;
* *[[Les Bêtes du Sud sauvage]]* de Benh Zeitlin (2012) ;
* *[[Insaisissables]]* de Louis Leterrier (2013) ;
* *[[Chef (fim)|#Chef]]* de Jon Favreau (2014).

#### Seri televizyon

* *[[True Blood]]* (2008-2013) ;
* *[[Treme]]* (2010) ;
* *[[Saison 3 d'American Horror Story|American Horror Story: Coven]]* (2013) ;
* *[[The Originals]]* (2013) ;
* *[[True Detective]]* (Sezon 1, 2014) ;
* *[[NCIS : Nouvelle-Orléans]]* (depuis 2014).

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Lwizyàn
Kannzas

**Kannzas**, pafwa **Kennzas** oubyen **Kènsas**, (Kansas an angle) se yon eta Ozetazini. Kapital li se Topeka.

## Referans
Misouri (eta)

**Misouri** ("Missouri" an Angle) se yon eta Ozetazini ki genyen 114 depatman (counties) ak youn vil endepandan. Vil yo ki pi gran se St. Louis, Kansas City, Springfield, ak Columbia.

Kapital Misouri dinò se Jefferson City.
Nou Yòk (eta)

**Nou Yòk** se yon eta Ozetazini. Pi gran vil Etazini.

## Istwa

## Jewografi

## Administrasyon

## Demografi

## Ekonomi

## Politik

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
Teksas

**Teksas** se yon eta nan peyi Etazini, ak dezè, forè, ak Rio Grande a, yon rivyè ki fè fontyè li avèk Meksik. Kapital li se Austin.

Li se dezyèm pi gwo eta nan peyi a (696 241 km2) apre Alaska, epi li gen dezyèm pi gwo popilasyon apre Kalifòni. Dapre konte ofisyèl Biwo Resansman Etazini (2020), Texas te gen 29 145 505 moun.

Yon gwo eta ak lavil yo gwo: Houston, Dallas, ak Austin, kapital li.

## Referans

## Lyen deyò
Wiskonnsin

**Wiskonnsin** se yon leta nan peyi Etazini.

li benyen pa Lak Michigan epitou Lak Siperyè o nò, rivyè Monreyal.
Li se 30yèm eta ki fonde sou 29 me 1848.

## Jewografi
Kapital la se Madison.

## Gran vil
Pi gran vil la se Milwaukee.

## Anvirònman

## Politik

## Ekonomi

## Referans

## Lyen deyò
Transpò

Transpò vle di mouvman oswa transfè moun, bèt, objè, oswa machandiz soti nan yon kote al nan yon lòt. Mòd transpò a kapab tè (ray tren oswa wout), lè, lanmè, kab, tiyo, ak espas. Nou ka divize domèn sa a an twa seksyon: enfrastrikti, mwayen transpò (veyikil), ak operasyon. Transpò pèmèt komès ant moun, ki te jwe yon wòl fondamantal nan fòmasyon sivilizasyon yo. Kwasans ekonomik te toujou gen yon rapò ak kapasite sistèm transpò yo ak rasyonalite yo. Enfrastrikti ak fonksyònman sistèm transpò yo gen anpil konsekans sou itilizasyon tè a, epi transpò se pi gwo konsomatè enèji, sa ki te bay anpil enpòtans a kesyon transpò dirab la. Transpò ak sistèm transpò yo jwe yon wòl enpòtan nan touris.

**Transpò** se deplasman moun ou bagay yo
* avyon 
* tren
* machin 
* metwo
* bato 

## Referans
Galis

**Galisiya** (an panyòl : Comunidad Autónoma de Galicia) se yon kominote otonòm Espay. Li sitiye nan nòdwès peyi a. Yo gen de (2) lang ofisyèl : panyòl ak galisiyen.

Li genyen 315 komin. Sipèfisi rejyon an se 29 574 km2.

## Istwa

## Jewografi

## Administrasyon

## Ekonomi

## Pèsonalite

## Galri foto

Rias Baixas.jpg|Rias Baixas.
Église de La Toja.jpg|Legliz Toja.
Détail de la couverture du toit de l'église de la Toja.jpg|Detay kouvèti twa Legliz Toja.
Pontevedra 13 Praza da leña.jpg|Plas Leña nan Pontevedra ak kalvè granit li.
La toja (2).jpg|La Toja.
Rias baxias.jpg|Rias Baixas.
Horreo du rias baxias.jpg|Horreo.
Dolmen de Axeitos..jpg|Dolmen de Axeitos.
Place de Galice.jpg|Plaj Galis.
Fronton d'église dans le Rias Baixas.jpg|Fwonton legliz.
Rias baxias sud.jpg|Nan Sid.


## Referans

## Lyen deyò
Elektwonik

Adjektif "elektwonik" la deziyen objè ki gen rapò ak elektwon, youn nan konpozan atòm nan, fondamantal pou elektwomayetik.
Endistri

**Endistri** se ansann aktivite imen pou pwoduksyon byen ak sèvis.

Se pa tankou latizana : moun ki gen travay nan endistri mèt divize travay nan diferan espesyalite.
Telekominikasyon

**Telekominikasyon** se yon teknik pou kominike enfòmasyon pa tout sipò fizik (fil, elektrisite, optik, elektwomanyetik).

## Teknik telekominikasyon
### Prensip
Yon lyezon telekominikasyon gen twa (3) eleman prensipal :

* yon emetè ki pran enfòmasyon ak konvèti li nan yon siyal elektrik, optik oswa radyo ;
* yon mwayen transmisyon, ki ka yon liy transmisyon, yon fib optik oswa espas radyo, ki konekte emetè a ak reseptè ;
* yon reseptè ki resevwa siyal la ak konvèti li nan enfòmasyon ka itilize.

Pou egzanp, nan radyodifizyon, emetè a difize  vwa oswa mizik, ki pase nan espas nan fòm lan nan yon onn elektwomayetik, jiska yon reseptè AM oswa FM  ki repwodui li.

Lyezon telekominikasyon yo ka monodireksyonèl, tankou nan radyodifizyon oswa televizyon, oubyen bidireksyonèl, ki sèvi avèk yon emetè-reseptè. Lè plizyè lyezon yo entèkonekte ant plizyè itilizatè, nou jwenn yon rezo, tankou rezo telefòn lan oswa Entènèt la.

## Referans

## Lyen deyò
Teknoloji

**Teknoloji** se etid teknik. Teknoloji se yon itilizasyon dekouvèt syantifik pou fè pratik, pou fè lavi moun vin pi fasil ak pi bon. 

## Referans

## Lyen deyò
Lang womàn

**Lang womàn** yo se lang sòti nan laten vilgè, sa vle di, fòm lan laten lan itilize pou kominikasyon chak jou.

## Non

Womàn se yon non gason ki soti nan ansyen franse *romanz* (v. 1135), li menm ki soti nan ba laten *romanice* ("nan fason Women yo", kòm opoze ak sa yo ki nan Baba yo), ak deziyen soti nan onzyèm syèk la lang nan lang pale nan Nò Lafrans, kontrèman ak laten (lang ekri ak savan) ak jèman frans yo. Fòm adjektif non women an te leve nan 16yèm syèk la pou kalifye yon lang lang ki pale nan Woumani, epi parèt nan lengwistik nan kou 18yèm syèk la pou kalifye lang womàn yo.

## Lis lang womans
Lang womàn yo klase nan plizyè gwoup, chak nan yo ka gen ladan plizyè "dyalèk"; chwa youn nan dyalèk sa yo kòm lang ofisyèl la se piman politik e, sitou, relativman resan nan anpil peyi (eksepte an Frans, kote premye etap enpòtan yo te mete nan sèzyèm syèk la pa edik la nan Villers-Cotterêts). Kèlkeswa sa, lang womàn yo fòme yon kontinyèl lang ant ki diferans ki genyen pafwa minim; li toujou posib pou distenge nan yon seri sa yo pral rele youn oswa plis "dyalèk". Lis sa a prezante nan parantèz : non nan lang entansyon an, dat premye sètifika li te ye a.

## Egzanp
Resanblans leksik ak gramatikal nan lang womàn yo ak dyalèk li yo, osi byen ke laten ak chak nan yo, ka mete aksan sou lè l sèvi avèk egzanp sa yo:

## Referans

## Lyen deyò
Jewografi

**Jewografi** se syans ki okipe avèk peyi, lanmè, larivyè, lavil latè yo.

## Referans

## Lyen deyò
* CNFG : Comité National Français de Géographie.
* Hypergéo : ansiklopedi sou entènèt dedye a epistemoloji a nan jewografi.
* Cybergeo, revi elektwonik nan jewografi (fonde an 1996).
* Dokimantasyon fotografik (koleksyon nan Documentation française fonde an 1949).
* Festival international de la géographie - Saint-Dié-des-Vosges.
* Geogir.fr, sitwèb dedye a jewografi, anviwònman ak touris
Fizik

**Fizik** la se syans ki eseye konprann, pou modelize e pou eksplike fenomèn natirèl yo ki pou inivè a. Fizik la koresponn ak etid la ki pou monn nan ki antoure nou an sou tout fòm ni yo, debann lwa ki pou  varyasyon li yo e ki pou evolisyon li lan.

Fizik la devlope debann reprezantasyon ki pou monn eksperimantalman verifyab yo nan yon domèn ki pou definisyon done. Fizik la pwodui plizyè lekti ki pou monn nan, yo chak nèk konsidere tankou presi ke jiska yon sèten pwen. Modelizasyon an ki pou sistèm fizik yo ka enkli oubyen non pwosesis chimik yo e biyolojik yo.

**Fizik** se etid sistèm natirèl avèk èd matematik.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: Physique
*Angle: Physics
*Alman: Physik
*Panyòl: Física

## Istwa
Fizik la jan w wè li konseptyalize pa Isaac Newton, jodi a denomme fizik klasik, te bite sou eksplikasyon ki pou fenomèn natirel tankou rayonnman ki pou kò nwa (katastwòf iltravyolèt) oubyen  anomali yo ki pou òbit ki pou  planèt Mèki, ke ki te poze yon reyèl problèm ak fizisyen yo.  Tantativ yo efektye pou konprann e modelize  fenomèn yo nouvo kote ke nou ta aksede ak lafen ki pou XIXyèm syèk revize yo nan pwofondè modèl newtonyen pou bay nesans ak de nouvo ansanm ki pou teyori fizik yo. Chak valide nan domèn aplikasyon ki li menm se pwòp ak li :

* fizik klasik (monn tout milye solid yo, likid e gazye), toujou fè aktyalite, se li ki aplike l, pa egzanp, nan  konstriksyon debann wout yo, debann pon yo e debann avyon yo. Li itilize  ansyen nosyon yo ki pou tan an, ki pou espas, ki pou matyè e ki pou eneèji tankou l defini pa Newton ;
*  fizik kantik (monn mikwoskopik ki pou bann patikil e ki pou bann chan yo) ki aplike l, pa egzanp, nan  teknoloji a ki itilize pou  pwodiksyon debann konpozan elektwonik ( dyod la ak efè tinèl pa egzanp) oubyen ankò ak lazèyo. Li  fonde l sou de nouvèl definisyon yo ki pou enèji a e ki pou  mayè a men konsève  ansyen nosyon yo ki pou tan an e espas la ki pou  fizik klasik la, tou de dènye yo poutèt yo kontredi pa  relativite jeneral la.  Fizik kantik lan pa gen pou l janm  pran pou defo nan jou sa a ;
*  relativite jeneral (monn makwoskopik debann planèt, debann twou nwa e ki pou  gravite a) ki aplike l, pa egzanp, ak mete nan pwen e nan trètman ki pou enfòmasyon nesesè an fonksyonnman detout sistèm GPS. Li  fonde l sou de nouvèl definisyon yo ki pou tan yo e pou espas la men konsève  ansyen nosyons enèji a e pou matyè ki pou fizik klasik la, tou de dènye sa a yo  kontredi pa  fizik kantik la.  relativite  jenerale la pa gen pou l  janm te pran pou defo nan  jou sa a.

## Referans

## Lyen deyò
Kiskeya

**Kiskeya** se ansyen non zile Ispanyola nan lang premye abitan yo ke yo te rele Tayino. Abitan sa yo te divize an 2 gwoup. Te gen Arawak yo epi Karayib yo.
Sistèm desimal

**Sistèm desimal** se yon sistèm nimewotasyon ki gen baz dis.

Jodi a, senbol li yo se chif arab yo : 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

## Referans

## Lyen deyò
Sistèm kinè

**Sistèm kinè** se yon sistèm nimewotasyon ki gen baz senk (5).

Jodi a, senbòl li yo se chif arab yo : 0, 1, 2, 3, 4.

Anvan :
* Women yo te itilize sistèm sa a avèk sistèm desimal.
* Maya yo te itilize sistèm sa a avèk sistèm vijezimal.
* Luo ak Yoruba yo te itilize sistèm sa-a.

## Referans

## Lyen deyò
Sistèm vijezimal

**Sistèm vijezimal** se yon sistèm nimewotasyon ki gen baz senk.

Jodi-a, senbol li-yo se chif arab yo ak lèt laten :
*0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
*A, B, C, D, E, F, G, H, I, J
Sistèm inè

**Sistèm inè** se yon sistèm nimewotasyon ki gen baz youn.

Jodi-a, sèl senbol li se yon liy vètikal : |.
Sistèm seksajezimal

**Sistèm seksajezimal** se yon sistèm nimewotasyon ki gen baz 60.

Jodi a, senbòl li yo se tankou senbòl yo sistèm desimal.

## Referans

## Lyen deyò
Puławski

**Puławski** se yon awondisman (*powiat* nan lang polonè) nan peyi Polòy. Li sitye nan voyvòdi Lubelskie.
Douz

Douz se chif 12 la.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòldouz(kreyòl mauricien\ kreyòol seychellois):
*Franse: douze
*Angle: twelve
*Alman: zwölf
*Panyòl: doce

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
12 (nonm)

**12** se yon nonm. Pou ekri li, yo itilize chif arab yo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: douze
* Angle: twelve
* Alman: zwölf
* Panyòl: doce

## Etimoloji
Mo *douz* a soti nan lang franse a (*douze*) ki soti nan yon mo laten (*duodecim*).

## Matematik

### Nan sistèm desimal
Se nonm antye natirèl ant 11 ak 13 nan sistèm desimal.

### Nan lòt sistèm yo
* Se nonm antye natirèl ant 11 ak 13 nan sistèm oktal.
* Se nonm antye natirèl ant 11 ak 13 nan sistèm ekzadesimal.

## Divètisman
* Nan rigbi, 12 se nonm pou jwè santral la.
* Nan sinema, kèk fim gen tit avèk 12:
** *The Dirty Dozen*
** *12 Monkeys*
** *Ocean's Twelve*
** *Twelve Chairs*
** *12 Angry Men*

## La
* Douzen se yon poyèm avèk 12 vè.

## Relijyon
* Nan krisyanis, genyen 12 apòt.
* Nan jidayis, genyen 12 tribi nan ansyen Izrayèl.

## Sosyete
* Drapo ewòpeyen gen 12 etwal.

## Syans imen
* Midi se douzyèm lè.
* Lane gen 12 mwa.

## Syans natirèl
* Manyezyòm se douzyèm eleman chimik.
* Lizite se douzyèm satelit Jipitè.

## Teknoloji
Glif

**Glif** se yon reprezantasyon grafik pou :
*grafèm, yon senbòl atomik ki se nan yon ekriti ak ki pa genyen sans tout sèl
*oubyen ideyogram, yon senbòl ki reprezante yon mo oubyen yon ide

Nan tipografi, genyen de tip glif :
* glif pou karaktè
* glif pou dyakritik
A

**A** se glif ki reprezante yon lèt nan kèk alfabè. Premyè lèt e premyè vwayèl nan alfabè kreyòl ayisyen an. A kapab gen plizyè sans ː pa egzanp li atik defini, li prepozisyon, li kapab kontraksyon pou ap, pou avèk...elatriye.

## Evolisyon

### Senplifie

### Konple

## Referans

## Lyen deyò
B

**B** se glif ki reprezante lèt nan kèk alfabè.

## Alfabè grèk
**B** se dezyèm lèt nan alfabè grèk.

## Alfabè laten
**B** se dezyèm lèt nan alfabè laten.

## Alfabè sirilik
**B** se twazyèm lèt nan alfabè sirilik.

## Referans

## Lyen deyò
Alfabè

Yon **alfabè** se yon ansanm estandadize senbòl ekri ki pèmèt reprezante son yo pou yon lang. Senbòl debaz yo nan yon alfabè rele "lèt". Se pa tout sistèm ekri ki reprezante langaj nan fason sa a. Nan yon silabè, chak karaktè reprezante yon silab, pou egzanp, ak sistèm logografik itilize karaktè yo reprezante mo, mòfèm, oswa lòt inite semantik.

## Alfabè kreyòl ayisyen
Alfabè kreyòl la baze sou alfabè laten an. Akademi Kreyòl Ayisyen an rekondui alfabè 1979 la ki rekonèt lang kreyòl an genyen trannde (32) son (syans lengwistik rele fonèm). Alfabè a reprezante son yo avèk 32 senbòl kote chak senbòl reprezante yon fonèm (syans lengwistik rele senbòl sa yo grafèm).

Pami 32 grafèm sa yo, genyen ki fèt avèk yon (1) grenn lèt oubyen yon (1) graf, genyen ki fèt avèk 2 lèt (syans lengwistik rele grafèm sa yo digraf) epi gen youn ki fèt ak twa (3) lèt (leng epi gen youn ki fèt ak twa (3) lèt (syans lengwistik rele li trigraf).

Pami 32 grafèm sa yo, genyen 12 grafèm pou son vwayèl, 18 grafèm pou son konsòn, 2 grafèm pou demi vwayèl/demi konsòn.

Alfabè kreyòl la trè enpòtan, paske tout lèt yo pwononse nan yon konvezasyon. Alfabè kreyòl la genyen 30 lèt nan 32 grafèm.

Nan lang kreyòl ayisyen, grafèm ki reprezante son yo :
a , an , b , ch , d , e , è , en , f , g , h , i , j , k , l , m , n , ng , o , ò , on , ou , oun , p , r , s , t , ui , v , w , y , z.

## Referans

## Lyen deyò

* Alfabè ofisyèl  sou akademikreyol.net
* Rezolisyon òtograf kreyòl ayisyen sou akademikreyol.net
ת

**ת** se glif ki reprezante vendezyèm lèt nan alfabèt ebre a.  Ann ebre mòdèn, li pwononse toujou "t".
Nonm

**Nonm** se valè nimerik. Yo ekri yon nonm avèk chif yo swivan règ yo sistèm nimewotasyon.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: nombre
* Angle: number
* Alman: Zahl
* Panyòl: número
* Pòtigè: número

## Etimoloji
Mo *nonm* an soti nan lang laten an defome pa franse a(*nombre*) ki soti nan yon mo laten (*numerus*).

## Natirèl

Nonm natirèl se sa nou aprann konte an premye : se senbol sa yo nou melanje avèk konsep konte ki pèmèt nou fè diferans le nou rankontre varyasyon nan kantite. Konsèp sa devlope nan yon pwose korespondans kote ke nou koresponn yon bagay ak yon lòt. Pou nou we devlopman pwose sa, an nou imajine yon moun kap gade bèt. Avan li deplase bèt pou ale chache zèb, li lage yon wòch nan yon sakit pou chak kabrit li kite sòti nan baryè ya. Pwose sa kontinye jiska li kite dènye kabrit la sòti. Konye la aprè sa, nan aswe, li repete menm pwose sa le lap mete bèt yo nan betay yo. Si nan repetisyon pwose sa, li reyalize ke li gen plis wòch ke kabrit, lap rekonèt ke li bliye kèk kabrit sou patiraj ke li tap itilize ya. Nan ka sa, li ka voye yon pitit li ale chache rès bèt yo. Ti egzanp sa montre kokenn shann enpòtans nonm natirèl genyen pou kalkil e kijan konsèp sa devlope nan yon rele-mennen-vini ak konsèp korespondans lan.
Lè ou pa wè pyès bagay, ou rele nonm la sa a zewo ; lè ou wè yon objè, ou rele nonm sa a "yonn", lè ou wè yon lòt objè akonpanye ak sa ou te we anvan an, ou rele nonm total sa a de, setadi ou dekrive kantite bagay ou wè. Ou ap kontinyé mem jan a : zero, yonn, de, twa, kat, senk, elatrye.

Nou rele nonm natirèl otman : nonm antye pozitif
(gade atik nonm antye, se nonm natirèl ak opoze li)

Senbol li se N.

## Antye
Nonm antye se ansanm ki sòti nan inyon nonm natirèl yo ak opoze nonm natirèl yo.
Nonm negatif se opoze nonm pozitif yo (ou ap presize nonm antye pozitif pou fè diferans ant yo de ) : 2+ (-2) = 0 i.e de plis (mwen de) fè zewo. Li sinifye ou dedui li de yon kantite natirèl ; (-2) se mwen de ou byen zewo mwen de ( 0 + (-2)= -2)

Senbol li se : Z = N U (-N)
U sinifye Inion, ou ap joute kantite -N (mwen N) ak N pou ou fè Z
Rigbi

**Rigbi** se espò, a se yon stil nan foutbòl rele aprè lekòl Rugby nan Wayòm Ini an.

## Teren pou jwe

Jaden an nan jwe sou yon anplasman rigbi inyon se tankou touprè ke posib nan yon maksimòm ki long 144 mèt pa lajè 70 mèt.

## Referans

## Lyen deyò
Eleman chimik

**Eleman chimik** se materyo ki enposib separe pa metòd chimi tradisyonèl.

Egzanp yo: chabon, fè, kwiv, ajan, lò, souf.


Image:Periodic table.svg|Tablo eleman chimik pa Mendeleiev
Image:Periodic system Loop format.svg|Men konsa nou dwèt konsidere tablo peryodik an, pa gen separasyon tankou nou ta kwè nan tablo klasik an


## Referans
* Pou konnen plis ...
### Lyen
* Baz done pou eleman chimik, Société Française de Chimie (SFC)
ק

**ק** se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt ebre.  Ann ebre mòdèn, li pwononse toujou tankou "k".
פ

**פ** se glif ki reprezante yon lèt nan alfabè ebre. Li pwononse tankou "p" si li genyen yon pwen nan sant lèt la. Sinon, li pwononse tankou "f".
ש

**ש** se glif ki reprezante venteyinyèm lèt nan alfabèt ebre a.  Li pwononse "ch" oswa "s".  Sa depann si pwen an plase sou liy dwat la ("ch") oswa sou liy gòch la ("s").
ר

**ר** se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt ebre.  Li pwononse toujou tankou "r" franse, pa janm avèk lang lan.
י

**י** se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt ebre. Si se yon konsonn, li pwononse tankou "y". Li make vwayèl "i" tou.
כ

**כ** se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt ebre.  Si gen yon pwen nan sant lèt la, li pwononse tankou "k".  Si pa gen pwen, se yon konsonn ki sòti nan gòj la, tankou "ch" ann alman.
ה

**ה** se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt ebre. Li pwononse toujou tankou "h". Men si yon mo fini ak lèt la, li pa janm pwononse.
Σ

**Σ** reprezante  18yèm lèt nan alfabè grèk.

## Bibliyografi
*  

*  
*  
*  
*  
*  

## Referans

## Lyen deyò
Grafèm

**Grafèm** se inite atomik pou yon sistèm itilise pou ekri yon lang.

Ou mèt reprezante yon grafèm avèk glif.

Genyen diferan tip grafèm : gade kategory.
А

**А** (а) se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt sirilik. Li pwononse toujou tankou "a".

**a** n. premye lèt alfabèt ayisyen ha.

**a** senbòl chimik ak fizik mas. 

**a** gwoup sangen senbòl elektrik. 

**ab** gwoup sangen prepozisyon **ab** an lang ayisyen
О

**О** (о) se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt sirilik. Li pwononse tankou "o" oswa "a" nan sèten ka.
Х

**Х** (х) se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt sirilik. Li pwononse toujou nan gòj la, tankou "ch" ann alman.
Ь

**Ь** (ь) se glif ki reprezante yon lèt nan alfabèt sirilik. Li patalize (ajoute yon "y") apre lèt li suivi.
Alfabè sirilik

**Alfabè sirilik** se yon alfabè itilize nan lang ris ak lang eslav yo (lang ris, lang ikrènyen, lang byeloris).

## Referans

## Lyen deyò
2004 (almanak gregoryen)

**2004** se 2004m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi [[nonm]] [[2004 (nonm)|2004]].*

## divètisman

## la

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn

## syans natirèl

## teknoloji
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** se yon vil ki sitiye nan depatman Vosges nan rejyon Lorraine nan peyi Frans.

## Jewografi
Avèk yon sifas 46,15 km², Saint-Dié-des-Vosges gen anviwon 22 569 abitan an 1999.

## Istwa

1507 : *Universalis Cosmographia * (Martin Waldseemüller)

## Teknoloji
Enstiti inivèsitè teknoloji pèmèt etidye :
* Elektwonik
* Enfòmatik
* Kominikasyon

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Saint-Dié-des-Vosges
* Enstiti inivèsitè teknoloji
999 (nonm)

**999** se yon nonm. Pou ekri li, yo itilize chif arab yo.

## Matematik

### Nan sistèm desimal
Se nonm antye natirèl ant 998 ak 1000 nan sistèm desimal.

### Nan lòt sistèm yo
* Se nonm antye natirèl ant 998 ak 99A nan sistèm ekzadesimal.

## Divètisman

## La

## Relijyon

## Sosyete
* Se nonm moun itilize pou telefonen nan sèvis dijans nan Wayom Ini, Ilann, Ong Kong, Makaou, Sengapou, Malezi, e latriye.
* 999 Directory https://web.archive.org/web/20071127095042/http://www.999.com.my/ -- sous an Malezi pou enfòmasyon epi nimewo de telefòn.

## Syans imèn
* Dènye nimewo nan sistèm desimal "Dewey" itilize pou bibliyotèk epi istwa general de monn ekstraterès.

## Syans natirèl
* Sipefisi Liksanbi an mil kare.

## Teknoloji
* Se te premye tren a vapè Ozetazini ki depase vitès 100 mil alè.
770 (nonm)

**770** se yon nonm. Pou ekri li, yo itilize chif arab yo.
## Matematik
### Nan sistèm desimal
Se nonm antye natirèl ant 769 ak 771 nan sistèm desimal.

### Nan lòt sistèm yo
*Se nonm antye natirèl ant 767 ak 771 nan sistèm oktal.
*Se nonm antye natirèl ant 76B ak 771 nan sistèm dyodesimal.
*Se nonm antye natirèl ant 76F ak 771 nan sistèm ekzadesimal.
## Divètisman

## La

## Relijyon

## Sosyete

## Syans imen

## Syans natirèl

## Teknoloji
Montenegwo

**Montenegwo** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp sidès. 
Se pati ansyen Yougoslavi ki poko separe.

## Referans

## Lyen deyò
Inivèsite Nasyonal Laos

**Inivèsite Nasyonal Laos** (ມະຫາວິທະຍາໄລແຫ່ງຊາດ nan lang Lao) se yon inivèsite a Vyantyàn ki se kapital-la Laos. Inivèsite-a te kòmanse nan 1996 avèk depatman ki te pote nan lot kolèj-yo ki deja nan egzistans. Li se sèlman inivèsite nasyonal ladan peyi-a.

Inivèsite-a genyen pase ven sis mil elèv.

## Istwa

Ant 1975 ak 1995, te genyen twa enstitisyon ki te founi pwogram-yo a nivo inivèsitè. Yo te Enstiti Pedagojik Vyantyàn, Enstiti Politeknik Nasyonal, ak Inivèsite Syans Sante-yo. Chak enstitisyon te founi fòmasyon pwofesyonèl ki te omwen kat ane a lang lao ak te ouvri pou diplome-yo lekòl segondè-yo. Okenn enstitisyon te yon inivèsite plen. Pou amonize sistèm edikasyon wo, gouvènman te deside amalgame tout enstitisyon edikasyon wo pou fòme yon sèl inivèsite ki pral rele Inivèsite Nasyonal Laos (NUOL) nan jen 1995, ak lane akademik NUOL te kòmanse nan mwa oktòb 1996.

Lè inivèsite-a ouvri, popilasyon elev-la te 8053.  Grandè-sa pat chanje anpil jistan 2001, nan lane 2001 popilasyon elev-la manke grandi doub grandè-li.  Apre 2001, gen yon laj ogmantasyon popilasyon elev chak ane.  Nan lane 2006, inivèsite-a genyen 26673 elev.

## Fakilte yo
Inivèsite-a aktyèlman genyen fakilte sila yo:

* Lekòl Etid Fondasyon
* Fakilte Syans-yo
* Fakilte Jeni
* Fakilte Agrikilti
* Fakilte Syans Medikal
* Fakilte de Lèt-yo
* Fakilte Edikasyon
* Fakilte Ekonomi ak Administrasyon Biznis
* Fakilte Achitekti
* Fakilte Dwa-yo ak Syans Politik
* Fakilte de Forè-yo
* Fakilte Syans Sosyal
* Sant Devlopman Anviwònnmantal

## Referans

## Lyen deyò
* Inivèsite Nasyonal Laos (nan lang Lao ak angle)
Touris

**Touris** se vwayaje pou plezi deyò kote abityèl yo nan lavi, ak abite pou yon ti tan, men tou yon sektè ekonomik ki gen ladan nan adisyon nan biznis la otèl tout aktivite ki gen rapò ak satisfaksyon an ak vwayaj la nan touris. 

## Touris lokal
Lè moun andeyò vin Pòtoprens pou vin vann oswa achte byenke mo touris la se mo ewopeyen presizeman anglè yo li te defini pa kèk diksyònè kometan yon vizit toukout n-an yon andwa inabityèl.
Moun Pòtoprens ki al pase vakans andeyò.

### istwa touris pandan tan lakolòni
Sou tan kolòni an te gen ewopeyen ki te toujou vin fè kèk jou n-an kolòni yo paske monn tounèf lan te enterese anpil ewopeyen.
San konte manm komisyon ki pou de rezon diplomatik konn pase kèk jou n-an kolòni an.
Lè yon yon ewopeyen vin wè fanmi l ki abite n-an monn tounèf lan pou kèk jou.

Konsa li konn wè kèk bèl nègrès byen gra l ap gade e sa ki te gentan gen timoun yo youn konn di lòt sa y ap gad manman l lan :" kolon gèt manman w". Sitiyasyon ki konn okazyòne goumen n-an mitan yo.

## Referans

## Lyen deyò
* [Sitweb ofisyèl [Òganizasyon Mondyal Touris] (OMT)]
Pon Zanmitay Tayilandè-Lao

**Pon Zanmitay Tayilandè-Lao-a** (lang taylandè สะพานมิตรภาพ ไทย-ลาว - *Saphan Mittaphap Thai-Lao*) se yon pon anlè rivyè Mekong-la, ap konekte pwovens Nong Khai ak lavil Nong Khai-a an Tayilann ak Vyantyàn an Laos. 

Pon la se 1170 mèt de longè e li genyen de liy ki se 3.5 mèt de lajè pou trafik machin, de chemen ki se 1.5 mèt de lajè pou mache, e li ka kenbe yon chemennfè nan mitan an.

## Istwa
Pon la ouvri nan jou ki te 8 avril 1994. Li te premye pon ki espesifikman kwa rivyè Mekong pi ba a e li te dezyèm pon ki kwa rivyè Mekong anjeneral.

Pri total apwoksimatif la te 30 milyon dola ameriken e gouvènman ostralyen finanse pwojè a kòm èd devlòpman pou Laos.  

Konpayi ostralyen-yo konstwi pon la pou montre abilite yo pou konplete pwojè enfrastrikti prensipal-yo an Lazi disidès. Òganizasyon non-gouvènmantal yo kritike konbinezon- sa d èd devlòpman ak enterè komèsyal yo.

## Trafik machin
Trafik sou pon la ap kondwi sou gòch la tankou Tayilann pandan trafik an Laos ap kondwi sou dwat la.

Limyè trafik-yo kontwole chanjman an de gòch a dwat sou bò Lao. Yon sèvis otobis ap ale atravè pon la ant poto fwontyè Lao al poto fwontyè taylandèz.

## Referans

## Lyen deyò
Anouvong

**Anouvong** se dènye wa Vyantyàn, ap dirije de 1805 a 1828.  Nan lane 1827, li deklare lagè sou Syam pou reprann endependans, men aprè li te atake Nakhon Ratchasima avèk siksè, lame-li pèdi e lame Syam atake e detwi totalman Vyantyàn.

Mouvman nasyonalis Lao modèn chanje li a yon ewo pou kreye santiman kont Syam, kwake erè-estratejik-li, erè-taktik-li e mal tanperaman te rezon-yo pou destriksyon-an d Vyantyàn e divizyon-pèmanant d peyi Lao.

Li tou konstwi Wat Sisakhet-la an Vyantyàn.
Foutbòl

**Foutbòl** se yon espò. 

Jwe foutbòl se foutbolè.

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl FIFA sou fr.fifa.com
* Sitwèb ofisyèl International Federation of Football History & Statistics (IFFHS) sou iffhs.de
Boudis

**Boudis** se yon relijyon ki te fondè pa Gautama Buddha nan 6yèm oswa 5yèm syèk anvan Jezikri la.

## Referans

## Lyen deyò
Ateyis

**Ateyis** se absans ou refize kwayans nan egzistans Bondye ak lòt dye yo.

Gen plizyè definisyon selon otè ak peryòd.

Yon moun, ki pa kwè nan egzistans Bondye ak lòt dye yo, rele yon ate.

## Tradiksyon
*lòt kreyòl:
*franse: athéisme 
*angle: atheism
*alman: Atheismus 
*panyòl: ateísmo

## Referans

## Lyen deyò
Maraton

**Maraton** se yon espò.

maraton se yon pakou espòtif endividiel a pye, ki fet generalman on kote ki gen on distance 42 195 kilomet. 

## Referans

## Lyen deyò
So an longè

**So an longè** se yon espò.
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: saut en longueur
*Angle: Long jump
*Alman: der Weitsprung
*Panyòl: salto de longitud

## Referans

## Lyen deyò
Bèzbòl

**Bezbòl** se yon espò.

Bezbòl gen menm rasin yo ke krikèt. Jwèt sa a yo jwe ant de (2) ekip ki sou yon teren gazon ak sab. Yo jwe avèk yon baton pou frape yon boul ki lanse, ak gan pou trape boul la.

## Ekipman

Fichye:Baseball glove front back.jpg|Gan bezbòl.
Fichye:Baseball catcher.jpg|Pwoteksyon resevè.
Fichye:Fourbats.jpg|Baton bezbòl.
Fichye:Baseball.jpg|Boul bezbòl.


## Bezbòl nan kilti popilè
### Kilti bezbòl

## Referans

## Lyen deyò
*  Bezbòl sou bnf.fr
*  Federasyon Entènasonal Bezbòl sou www.ibaf.org
*  Règ Bezbòl (pdf) sou baseball.ca
*  Teknik pou aprann Bezbòl sou baseball-essentiel.fr
Baskètbòl

**Baskètbòl** se yon espò.

## Referans

## Lyen deyò
* Fédération internationale de basket-ball sou fiba.com
Altewofili

**Altewofili** se yon espò.

## Referans

## Lyen deyò

* International Federasyon entènasyonal pou altewofili
* Altewofili nan je olenpik
* Altewofili  nan Etazini
* Altewofili nan Polòy
* Yon videyo altewofili
* Altewofili
* Istwa altewofili
Natasyon

**Natasyon** se yon espò.

## Bibliyografi
* Bender N. & Hirt N., *Did Turkish Van cats lose their fear of water?* Forschungspraktikum Evolutionsökologie, University of Bern, Bern 2002.
* Maniscalco F., Il nuoto nel mondo greco romano, Naples 1993.
* Mehl H., Antike Schwimmkunst, Munchen 1927.
* Schuster G., Smits W. & Ullal J., *Thinkers of the Jungle*. Tandem Verlag 2008.

## Referans

## Lyen deyò
* Drowning-Prevention.org, Drowning Prevention and Water Safety Information from Seattle Children's Hospital and the Washington State Drowning Prevention Network
* Physsportsmed.com, Swimming Injuries and Illnesses
* Quicknet.nl, Overview of 150 historical and less known swimming-strokes
Antwopoloji

**Antwopoloji** se yon syans ki etidye moun sou diferan ang : sosyal, kiltirèl, ak fizik.

## Referans

## Lyen deyò
Etnoloji

**Etnoloji** se syans imèn ki etidi ansanb sosyal ak kiltirèl pou gwoup imen yo. Fèt pati antwopoloji.
Negòs

**Komès** se anssanm operasyon yo pou fè lajan avèk tout pwodui.

Komès vle di aktivite ekonomik achte ak revann machandiz ak sèvis, espesyalman achte ak objektif pou revann yon pwofi.

Komès gen pwòp lwa li yo ki kolekte nan Kòd Komèsyal la ak pwòp jiridiksyon nasyonal oswa entènasyonal li yo. Gen lòt objektif ke fè pwofi, anpil aktivite ekonomik oswa pwofesyonèl tankou edikasyon, lapolis, kilti, medikaman, jistis, achitekti, relijyon, elatriye. pa tonbe nan domèn komès, men nan lwa ak tribinal sivil oswa administratif. Avèk rle opinyon pwisan li yo, Òganizasyon Komès Mondyal (WTO) fè efò pou pwolonje konpetans li yo ak prensip li yo nan rentabilité a tout aktivite ki pa komèsyal nan konteste dwa yo genyen lejislasyon ak valè dezenterese.

Li rezilta nan mouvman an nan ogmante espesyalizasyon ki afekte sosyete imen:

teknik divizyon travay nan nivo estasyon travay yo, divizyon sosyolojik travay nan nivo moun oswa gwoup moun;
divizyon entènasyonal travay nan nivo teritoryal ak/oswa peyi.
Devlopman espesyalizasyon sa yo eksplike poukisa — an retou — echanj ak tranzaksyon yo ogmante: ant moun, ant òganizasyon, oswa ant moun ak òganizasyon (asosyasyon oswa konpayi) nan menm bagay la oswa ant teritwa/peyi.

Komès se ekstansyon natirèl la nan aktivite a nan pwodwi machandiz ak sèvis ki ka konsa jwenn yon priz nan maketing nan direksyon pou mache potansyèlman enterese ak kliyan.

Pa ekstansyon, yo itilize tèm "un commerce" an franse pou deziyen kote yo ap pratike oswa òganizasyon kote patisipan yo nan aktivite sa a pratike pwofesyon yo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: commerce
*Angle: trade
*Alman: Handel
*Panyòl: commercio

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Asosi

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant Cucurbitaceæ.
Non syantifik li se * Momordica charantia L*.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: margose, concombre amer:
*Angle: bitter melon:
*Alman: Bittermelone:
*Panyòl: melón amargo:

## Istwa
Istwa

## referans
## Kèk lyen
* Li manke referans sou li.
* Bitter Melon
Aspirin

**Aspirin** se yon medikaman. Li konpose avèk asid asetilsalisilik.

Se yon anti-inflammatoire non stéroïdien, avèk efès analgésiques, antipyrétiques, anti-inflammatoires èt antiagrégant plaquettaire.
Kakajako

**Kakajako** se yon koulè. Li fèt a baz yon melanj jòn, vèt, nwa, blan. Li sanble ak koulè zwazo jako.

## Referans

## Lyen deyò
Lis il pa endikatif entènet

* Ayiti .ht
* Dominik .dm
* Frans .fr
* Gwadloup .gp
* Giyàn franse .gf
* Kiba  .cu
* Matinik .mq
* Repiblik dominiken .do

## Referans

## Lyen deyò
Entènet

**Entènèt** se yon sistèm ki konekte plizyè machin. Li pèmèt ː voye mesaj, telefone, pran e voye fichye atravè lemonn.

## Istwa entènèt
Entènèt te kreye pa Leonard Kleinrock e Benjamin Devienne nan lane 1964 nan Etazini. 

## Gade tou
* Lis il pa endikatif entènet

## Referans

## Lyen deyò
Babankou

**Babankou** se yon mak wonm ayisyen. Li te kreye nan lane 1862.
Se yon wonm ki fèt avèk sik. Gen wonm 3 etwal ak 5 etwal. Yo di nan Karayib la se wonm ki pi bon.

## Lis direktè siksesif
# Dupré Barbancourt
# Nathalie Gardère
# Paul Gardère 
# Jean Gardère (1946-1990)
# Thierry Gardère (1990-2017)
# Delphine Nathalie Gardère (2017-)

## Referans

## Lyen deyò
Jeni manje

**Jeni manje** refere aspè jeni yo d pwodiksyon manje ak fabrikasyon.  Jeni manje ankli pami lòt bagay aplikasyon-an d prensip jeni chimik a materyo manje yo.  Jeni jenetik d plant ak animal pa nòmalman travay enjanyè manje.

Jeni manje se yon tre laj domain d aktivite yo.  Yo ankli:

* Desen machin ak pwosesis pou fe manje
* Desen ak enplimantasyon d mezi sekirite manje ak prezèvasyon nan pwodiksyon manje
* Pwosesis byoteknolojik d pwodiksyon manje
* Chwa ak desen d materyo pou pakète manje
* Kontwòl kalite d pwodiksyon manje
Kilti

**Kilti** se abitid yon pèp ou yon nasyon. Gen plizyè branch nan syans sosyal ki etidye kilti-- presizeman, antwopoloji se prensipal syans sosyal ki konsantre sou etid kiltirèl. Kilti detèmine ki jan majorite moun nan yon sosyete òganize lavi yo chak jou selon jewografi fizik sosyete yo, nivo edikasyon yo, aspirasyon espirityèl yo e latriye.

Pafwa nou gen tandans mèt teknoloji sou kote lè nou ap pale de lakilti, fòk nou pa bliye revolisyon dijital la se yon n nan poto mitan lakilti nan sosyete modèn yo.

## Referans

## Lyen deyò
Istwa

**Istwa** se yon syans moun. Li etidye tout bagay ki te rive, pase sosyete nou an.

## Etimoloji
Non an soti nan "ankèt" (Ἱστορίαι / Historíai nan grèk ansyen) pa Hérodote, men li se Thucydides ki aplike nan li premye a nan metòd yo kritik, an patikilye travèse a nan sous diferan... Li vle di « chèche konesans pa ankèt », ki li menm vin grèk ansyen *ἵστωρ*, *hístōr* siyifi « sajès », « tenmwen » oubyen « jije ».   .

Mo sa a antre nan Lang Ayisyèn anviwon  avèk  sans lan « relasyon ant evènman ki make lavi, yon rèyn » oubyen « kwonik yon pèp ». Li prann tou sans jeneral istwa (nan sans resi), polisemi ke li gen konsève kounye a nan Lang Ayisyèn tankou an franse. Zh'seid ah pârtihi khi pou , taank-koo ca ann teinmoyei uzagje khe n'an feid Brunetto Latini n'an  *Livre dou Trésor*, khe tèrme lan koounmancei n'an recouvrihi seins khi pou « récit historik ». N'ca  notei n'an teinmp Esclaèvagjiste-la,  fòrme òrdinaireinman einmployéa khi pou mot zha seid té *Ida woêdo* n'an kanmp part kolon-io *Estoire* : seid n'èkh ah partihi khi pou  Ocqiupassyon khe n' apy' chèrchei  grafhik antik. 

N'an mot zha-ad-l'i n'an luotd leingue-lan l'i kounnein anmpîl  dérivasyon-io. anné èkh té 1213 woêd kounzha n'an eiwope-la preinmei èkh Té pou   tèrme-io khi pou historyen èh' khi pou historyografhe pruntei n'an latein *historiographus*).  Vèrby-la dégringolei *Historyei* Té parrèth n'an , èh' adjèctif-lan historik sòrtiviiniy ann 1447 (pruntei khi pou latein *Historicus*, li-même pruntei khi pou grèk *historikos*).  Diminiutif lan historiette reinmonte ah 1657 (preinmyei einmploy pâr Talleinman khi pou Réaux-io n'an  titre-lan khi pou yeonni khi pou touth ouvragje-li-io).  Vocabulairy savé khi pou  èh' khi pou  pèrmèt einsuite apparisyon khi pou yeou vocabulaira khi pî spécyalizé taank-koo préhistohà (ann 1872) èh' .

## Peryòd yo
* Lantikite
* Mwayenaj
* Tan modèn
* Tan kontanporen

## Pa peyi yo
### Ayiti
Gade nan istwa Dayiti.

## Bibliyografi
* Vincent Badré, *L'Histoire fabriquée ? Ce qu'on ne vous a pas dit à l'école*, Le Rocher, 2012
* |url=http://www.persee.fr/doc/rfsp_0035-2950_1984_num_34_2_394122_t1_0352_0000_000}}.
* Georges Duby (dir.), *Grand atlas historique*, Pari, Larousse, 2006 
* François Furet, *Penser la Révolution française*, koleksyon Folio histoire, Gallimard Paris 1978
* Jacques Heers, *L'histoire assassinée : les pièges de la mémoire*, Éditions de Paris, 2006
* 
* 
* Pierre Lamaison (dir.), *Atlas de la civilisation occidentale. Généalogie de l'Europe*, Hachette, 1994 
* Henri-Irénée Marrou, *De la connaissance historique*, Paris, Seuil, 1954, 318 pages, 
* Robert I. Moore (coordonné par), *Atlas Historique*, Nathan, 1980.
* 
* 
* Philippe Poirrier, *Introduction à l'historiographie*, Pari, Belin, 2009, 191 pages, 
* Paul Veyne, *[[Comment on écrit l'histoire]]*, Pari, Seuil, 1979, 
*  Lorenzo Cortesi, *Questioni di storia*, Europa Edizioni, Roma, 2016 

## Referans

## Lyen deyò
Sosyete

**Sosyete** kap fè referans jeneral a relasyon an ant anpil moun ki gen yon bagay an komen, tankou lang yo oswa peyi yo.
Syans manje

**Syans manje** se yon disiplin ki mete tout aspè manje yo ansanm teknik, ki pou rek&ograve;t-la osinon abataj-la ki pou manje a kwison-an ak konsomasyon-an ki pou manje. Se yon syans agrikòl epi yo konsidere li distenk pou domèn-lan ki pou nitrisyon.

K&egrave;k egzanp ki pou aktivite-yo ki syantis manje fe mete ladan:

* Devlopman-an ki pou pwodui manje nèf
* Desen-an ki pou pwosesis-yo pou fe manje sa yo
* Chwa-a ki pou materyèl pakète-yo
* Etid-yo ki pou dire vi manje
* Evalyasyon sansoryèl ki pou pwodui-a avèk jiri ekspè ki gen trening-yo osinon konsomatè posib-yo
* Tès mikwobiyolojik ak chimik

Syantis manje-yo nan inivèsite mèt etidye fenomèn ki pi fondamental-yo epi ki gen lyen-yo avèk pwodiksyon-an ki pou pwodui manje patikilye epi propriyete pwodui-yo.  Ozetazini, se tipik pou moun etidye syans manje a inivèsite ki yo te bati sou tè ki leta te deziyen.

Syans manje se trè syans aplike entèdisiplinè. Li entegre konsèp sou anpil domèn diferan, ankli mikwobiyoloji, jeni chimik, biyochimi, epi anpil lòt domèn.

Kèk disiplin anba syans manje antre ladan :

* Sekirite manje osinon Mikwobiyoloji manje - Kèz yo ak prevansyon-an sou maladi ki vini nan manje yo
* Prezèvasyon manje - Kòz yo ak prevansyon-an sou decheyans kalite
* Jeni manje - Pwosesis endistriyèl ki yo itilize pou fè manje
* Devlopman pwodui - Envansyon-an d pwodui manje nèf yo
* Analiz sensoryèl - Etid-la sou kouman sans konsomatè yo remake manje
* Chimi manje - Konpozisyon molekil-a d manje epi enplikasyon d molekil sa yo avèk reyaksyon chimik yo

## Referans

## Lyen deyò
*  Enstiti d Teknoloji Manje sou ift.org
*  Enstiti Syans Manje sou ifst.org