open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2011 (almanak gregoryen)

**2011** se 2011m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi [[nonm]] [[2011 (nonm)|2011]].*

## divètisman

## la

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn

## syans natirèl

## teknoloji
Van

**Van** se lè ki bouje ak fòs.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: vent
* Angle: wind
* Alman: Wind
* Panyòl: viento
* Pòtigè: vento

## Etimoloji
Mo *van* nan soti nan lang franse a (*vent*) ki soti nan yon mo laten (*ventus*).
Lajenès

**Lajenès** se yon peryòd nan lavi lè moun jèn.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: jeunesse
*Angle: youth
*Alman: Jugend
*Panyòl: juventud

## Etimoloji
Mo *lajenès* la soti nan lang franse a (*la jeunesse*).
Il

**Il** se yon moso tè nan dlo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: île
* Angle: island
* Alman: Insel
* Panyòl: isla

## Etimoloji
Mo *il* la soti nan lang franse a (*île*) ki soti nan yon mo laten (*insula*).

## Referans

## Lyen deyò
Lekòl

**Lekòl** se kote yo bay moun edikasyon.  Se yon enstitisyon ki la pou ede pèp gen konesans profite. Nan lekòl, youn oswa plis pwofesè ede elèv aprann: yo rele sa  aprantisaj. Jounen jodi, pifò peyi egzije ke tout timoun ale lekòl pou kantite ane, konsa yo kapab aprann kèk bagay k ap itil yo, fanmi yo, peyi yo epi aprann sa y ap gen bezwen pita nan lavi tankou lekti, ekri epi kèk matematik ak lòt bagay.  

## Jeneralite
Gen moun ki al lekòl e ki aprann plis bagay pase yon lòt, e ki aprann plis bagay lontan ke sa travay egzije paske yo fè kèk antrènman anplis. 

Premyèman, yon pwofesè ka anseye tout matyè, men pita, pwofesè yo espesyalize yo sèlman pou anseye youn oubyen kèk matyè.

Yon lekòl tou kapab anseye matyè ki menm yo. Tankou nan A (Arts), ladan l ou ka jwenn mizik, teyat ak A moun kap wè, elatriye. Nan lèt ou ka jwenn matyè tankou jewografi ak listwa oswa lang etranje. 

Lekòl genyen espesyal tou. Konsa yon chofè kamyon ki vle jwenn yon pi bon travay pita kapab al nan lekòl pou li espesyalize li.

## Lekòl pou ti gason ak lekòl yo pou tifi
Gen kèk lekòl ki separe oubyen ki aksepte pran Ti gason oubyen ti fi, men pa toulède.  

## Enpòtans lekòl
Anpil kote nan mond la, lekòl ede timoun avèk bagay: 
* Akòz lekòl, elèv kapab devlope pèsonalite yo 
* Nan zafè relijyon oswa konpòtman, lekòl ede fòme elèv pou yo ka fè diferans ant sa ki dwat ( sa ki byen) ak sa ki mal.
*
* Lekòl ede pèp konnen prensip sosyete a pi byen.

Nan syans pedagoji ak ansèyman (timoun), gen anpil apwòch ansèyman. Menm jan, kèk lekòl sèvi ak apwòch diferan.

## Lekòl ki nan mond lan
Polytechnic nan Monreyal se yon gwo lekòl jeni kanadyen. Li se yon maton nan dòmèn sa, li resevwa plis pase yon santèn elèv etranje chak ane.

## Referans

## Lyen deyò
Jenou

**Jenou** se pati nan kò ki nan mitan janm epi ki koube. Jenou an konekte kuis la ak janm nan e li gen de (2) atikilasyon : youn ant femoral la ak tibya a, e yon lòt ant femoral e wotil la. Se jwenti pi gwo nan kò imen an, e li vreman konplike. Jenou an se yon jwenti ki ka pèmèt fleksyon ak ekstansyon, e li ka pèmèt yon ti wotasyon nan bò goch la ak bò dwat la. Piske nan imen yo jenou an sipòte prèske tout pwa kò a, li ka devlope anpil pwoblèm akos de yon aksidan grav ou artwoz de zo.

## Kèk imaj

 fichye:Knie ct.gif|Jenou nan imajri MR
 fichye:Knie mr.jpg|Jenou nan imajri MR
 fichye:Knie-roentgen-r-seite.jpg|Jenou nan imaj reyon X
 fichye:Legamenti crociati.jpg|Ligaman krwaze
 fichye:Gray348.png|Left knee-joint from behind, showing interior ligaments. 
 fichye:Gray351.png|Capsule of right knee-joint (distended). Lateral aspect.
 fichye:Knee skeleton lateral anterior views.svg|Anterior and lateral view of knee.


## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: genou
* Angle: knee
* Alman: Knie
* Panyòl: rodilla

## Etimoloji
Mo *jenou* an soti nan lang franse a (*genou*) ki soti nan lang laten an (*genu*).
Non

**Non** se yon mo ki sèvi pou rele moun oswa bagay.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: nom
*Angle: name
*Alman: Name
*Panyòl: nombre

## Etimoloji
Mo *non* an soti nan lang franse a (*nom*) ki soti nan yon mo laten (*nomen*).
Nuaj

**Nuaj** se yon mas piti gout dlo ki flote nan syèl.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: nuage
*Angle: cloud
*Alman: Wolke
*Panyòl: nube

## Etimoloji
Mo *nuaj* la soti nan lang franse a (*nuage*) ki soti nan yon mo laten (*nubes*).
Chenn

**Chenn** se

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: chaîne
* Angle: chain
* Alman: Kette
* Panyòl: cadena

## Etimoloji
Mo *chenn* nan soti nan lang franse a (*chaîne*) ki soti nan yon mo laten (*catena*).
Je

**Je** (oubien **zye**) se ògan vizyon.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: œil
* Angle: eye
* Alman: Auge
* Panyòl: ojo

## Etimoloji
Mo *je* la soti nan lang franse a (*les yeux*) ki soti nan lang laten an (*oculus*).

## referans

## Kèk lyen
Zòrèy

**Zòrèy** se ògan pou tande.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: oreille
* Angle: ear
* Alman: Ohr
* Panyòl: oreja

## Etimoloji
Mo *zòrèy* la soti nan lang franse a (*les oreilles*) ki soti nan lang laten an (*auris*).

## referans

## Kèk lyen
Lèv

**Lèv** se bò bouch.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: lèvre
* Angle: lip
* Alman: Lippe
* Panyòl: labio

## Etimoloji
Mo *lèv* la soti nan lang franse a (*lèvre*) ki soti nan yon mo laten (*labrum*).
Michel Thiollière

**Michel Thiollière**, ki fèt nan jou 10 avril 1955 kote Saint-Étienne (depatman Loire), se yon politik franse, senatè depatman Loire depi 2001. 
Li te mè Saint-Etienne ant 1994 epi 2008. Li se yon manm nan pati radical valwazyen.
## Biyografi

## Piblikasyon
* 1993 : *John le Shetlandais* (woman) 
* 1999 : * Frères d’armes* (woman), edisyon Grasset 
* 2002 : *Le Scribe, nouvelles d’Égypte* (nouvèl) edisyon TV and CO
* 2007 : *Quelle ville voulons-nous ?* (esè), edisyon Autrement 
* 2012 : *Trajectoire(s)- un homme / une ville* (entèvyou avèk Christian Soleil), edisyon Morey
* 2015 : *1666, les âmes en feu* (woman), edisyon Falaises
* 2018 : *Architecte au long cours*, entretien Fumihiko Maki - Michel Thiollière, edisyon ARLEA, Pari
## Referans

## Lyen deyò
* Blog ofisyèl Michel Thiollière
* Michel Thiollière sou senat.fr
Nen

**Nen** se ògan pou pran odè ak respire.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: nez
* Angle: nose
* Alman: Nase
* Panyòl: nariz

## Etimoloji
Mo *nen* la soti nan lang franse a (*nez*) ki soti yon mo laten (*nasus*).

## referans

## Kèk lyen
Zong

**Zong** se mòso materyo di sou bout dwèt oubyen zòtèy.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: ongle
* Angle: nail
* Alman: Nagel
* Panyòl: uña

## Etimoloji
Mo *zong* la sòti nan lang franse a (*ongles*) ki sòti nan mo laten (*unguis*).

## referans

## Kèk lyen
Zangi

**Zangi** se varyete pwason ak fòm tankou koulèv.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: anguille
*Angle: eel
*Alman: Aal
*Panyòl: anguila

## Etimoloji
Mo *zangi* a soti nan lang franse a (*les anguilles*) ki soti yon mo laten (*anguilla*).

## referans

## Kèk lyen
Mouvman rastafari

**Rastafari** se yon mouvman monoteis, Abrahamic,relijye ki leve nan yon kilti kretyen nan Jamayik nan lane 1930 yo. Aderan li yo, ki adore Haile Selassie an Etyopi, ansyen anperè a Etyopi (1930-1936 ak 1941-1974), avan kòm Dezyèm peyi, yo konnen kòm Rastafarians, oswa rasta. mouvman an ap pale pafwa tankou "Rastafarianism", men sa se konsidere kòm tèm pejoratif ak atak pa gen rasta, grip ki te make ak yon teori. 


imaj:Addis Ababa-8e00855u.jpg|Haile Selassie ant 1940 epi 1946
imaj:Image HaileSelassieIthefirst.jpg|Haile Selassie ant 1940 epi 1946
imaj:Dreadlocked rasta.jpg|Yon moun epi dreadlocks
imaj:Rasta Man Barbados.jpg|Yon gran moun ak koulè rasta wouj, jon, vè


## Devlòpman
Rastafari òganize se pa yon relijyon, se yon ideoloji ak yon mouvman. Anpil moun di ke se pa yon relijyon "a tout moun, men yon fason" pou la vi. Pifò rasta pa seksyon reklamasyon oswa nenpòt group, epi konsa yonn ankouraje lòt ak konfyans nou jwenn enspirasyon nan tèt yo, byenke gen kèk fòtman idantifye ak youn nan otèl la "nan rastafari" - twa pi enpòtan nan sa yo te Nyahbinghi an, ashanti a Bobo ak Tribi Douz peyi Izrayèl la. 

Rastafari la pran non yo nan ra Tafari, regnal tit-la anvan mwen nan Haile Selassie, konpoze de Amarik ra (literalman "Head," yon ekivalan tit Etyopyen Duke), ak pre-regnal Haile Selassie nan non Bondye, Tafari. Rastafari distenge yo jeneralman pou Reklamasyon nan doktrin sa Haile Selassie mwen, ansyen an, ak dènye, Etyopi anperè a, se yon lòt kretyen senkan nan Bondye a, rele Jah. [5] Haile Selassie yo wè m oswa kòm Jah Jah rastafari, ki se dezyèm nan Jezi Kris la ap vini sou tè a la. 

Rasta ki di Jezikri te nwa, ak blan ke sosyete Kretyen (oswa ale lavil Babilòn) gen souvan dekri li kòm blan nan lòd pou syèk oprime verite a gen pouvwa ak tout moun sou latè. 

rastafari konprann mouvman an tèm tankou itilize nan espirityèl nan Cannabis [6] [7] rejè a ak sosyete a lwès la (yo rele lavil Babilòn, nan referans plis nan lavil Babilòn lan metaforik Krisyanis pase istorik vil nan eta-mezopotamyen). Li anons Afrik (tou "Zion") tankou Kote li fèt an premye a limanite, e divès anbwase sosyal ak politik aspirasyon Afrocentric [6] [8] tankou sosyopolitik ki wè ak ansèyman nan journalist Jamayiken, òganizatè, nwa ak nasyonalis Marcus Garvey (tou souvan konsidere kòm yon pwofèt). 

## Aksyon

Rastafari gen konsyans nan mouvman an jodi a anpil gaye toupatou nan lemonn, lajman nan enterè pa pwodui rege, mizik ki miyò, ki nan chantè jamayiken / konpozitè Bob Marley. Nan lane 1997, te genyen anviwon yon milyon mondyal rastafari fidèl. [9] senk sou dis pousan Jamayikan idantifye tèt yo kòm rastafari.
Zòtèy

**Zòtèy** se dwèt pye.

Gen senk (5) zòtèy ki prezan sou chak pye imen. Chak zòtèy konsiste de twa (3) zo falanj, pwoksimal, mwayen ak distal, ak eksepsyon nan gwo zòtèy (an Laten : Hallux). Gadyen an sèlman gen de (2) zo falanj, pwoksimite a ak distak. Jwenti ki genyen ant chak falanj yo se jwenti entèferalèn yo. Zo a falxks pwoksimal nan chak zòtèy ak zo a metatasyal nan pye a nan jwenti a metatazofalanjyal. Chak zòtèy ki antoure pa po, ak prezan sou tout senk (5) zòtèy se yon ong.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: orteil
*Angle: toe
*Alman: die Zehe
*Panyòl:

## Referans

## Lyen deyò
Zo

**Zo** se pati nan kò.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: os
* Angle: bone
* Alman: Knochen
* Panyòl: hueso

## Etimoloji
Mo *zo* a soti nan lang franse a (*les os*) ki soti yon mo laten (*os*).

## Referans

## Lyen deyò
Sèf

**Sèf** se yon bèt. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: cerf
* Angle: deer
* Alman: Hirsch
* Panyòl: ciervo

## Etimoloji
Mo *sèf* la soti nan lang franse a (*cerf*) ki soti nan yon mo laten (*cervus*).

## referans

## Kèk lyen
Jwenn

**Jwenn** se rankontre, twouve, retounen ansanm.
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: joindre
*Angle: to join
*Alman:
*Panyòl:

## Etimoloji
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Fòs

**Fòs** se pouvwa natirel oubyen pouvwa kò a. Fòs se yon pouse oswa redi ki fèt sou yon objè.  

## Referans
Separe

**Separe** se mete apa oubyen deplase apa.
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: séparer
*Angle: to separate
*Alman: trennen
*Panyòl: separar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Mato

**Mato** se yon zouti.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: marteau
* Angle: hammer
* Alman: Hammer
* Panyòl: martillo

## Etimoloji
Mo *mato* an soti nan lang franse a (*marteau*) ki soti yon mo laten (*martellus*).
Swiv

**Swiv** se ale dèyè moun oubyen bagay.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: suivre
*Angle: follow
*Alman: folgen
*Panyòl: seguir

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Paul joseph

Moun sa li te yon nom ki tap sevi bondié.Li té yon croyan pratikan et li té join ak bon dié. Bon dié té bénil paske tout jeune ti fi tap kouri pou li.Belle moun saa, te yon nom ki gyin enpil talen et plisiè moun t jalou comme yon timoun ki t rélé *************.peske li tap gin enpil lagen ak mak machine ke li te kreyé.Fanm yo tap kouri déye_l pou tète lagen mai li té resister a lenvi et li té baye yon seul koutt kalote a toute medam sa yo! Lè li ter devenu yon gran moun, li té yon gran homme ak enpil povoi
Wè

**Wè** se itilize je yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: voir
*Angle: see
*Alman: sehen
*Panyòl: ver
*Ahytian: Woêd

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Demen

**Demen** se jou ki swiv sa jou a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:demin(créole mauricien)
*Franse: demain
*Angle: tomorrow
*Alman: Morgen
*Panyòl: mañana

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Jodi

**Jodi** a se sa jou a.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: aujourd'hui
*Angle: today
*Alman: Heute
*Panyòl: hoy

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Wo

**Wo** se ki atenn yon sèten distans anlè tè a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: haut
*Angle: high
*Alman: hoch
*Panyòl: alto

## Etimoloji
Mo *wo* a soti nan lang franse a (*haut*) ki soti nan lang laten an (*altus*).

## Referans

## Lyen deyò
Toujou

**Toujou**, Nan tout tan an. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: toujours
*Angle: always
*Alman: immer
*Panyòl: siempre

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Kilès

Kilès, Yon mo entèwogatwa moun mete devan yon mo pou idantifye yon moun, yon bagay nan yon gwoup.  Moun toujou itilize kiyès lè yo konnen yo ap chache idantifye yon moun nan yon gwoup moun.  Yon fanmiy mo, Ki, pou idantifye yon bagay nan yon gwoup. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Piti

**Piti** se ki pa gran. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: petit
*Angle: small
*Alman: klein
*Panyòl: pequeño

## Istwa
Istwa mo sa
Yè

**Yè** se jou anvan sa jou a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:yer(créole mauricien)
*Franse: hier
*Angle: yesterday
*Alman: Gestern
*Panyòl: ayer

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Pwovens Sorya

**Pwovens Sorya** se yon pwovens nan peyi Espay, sant se nan pati lès kominote otonòm de Kastile ak Leon.

Lis pwovens La Rioja, pitit pwovens ki sitiye nan peyi Zaragoza, pitit pwovens Guadalajara, pitit pwovens Segovia, pitit pwovens Burgos. Li nan zòn se 10 287 km2.

Soria se pa lwen a omwen ranpli, ak yon dansite de 9,2 moun yo/km2 pwovens. Youn nan moun fanmi Inyon Ewopeyèn. Popilasyon de pwovens lan se 94 856 moun yo. (2009), ki 41,3 %  ap viv nan kapital la, pitit Soria.

Pwovens lan, ki gen plis pase 500 sant de lane, ede nan 183 pwovens, ki apeprè mwatye se pèp mwens ke 100 abitan yo, sèlman trèz (13) gen plis pase 1 000 moun yo ak sèlman Almazán, pitit El Burgo de Osma-Ciudad de Osma, pitit Soria kapital depase 5 000 moun yo.

Altitid mwayèn 1 025 mèt a, mòn yo se de nò pwovens klima kondisyon. Lès ak sid, genyen rejyon yo se pou yo Ebro du, gremesi aflyan rivyè Jalón. Pifò nan pwovens la se fotèy Duero del Cuenca a. 

Gen plizyè rejyon. Latè de Ágreda, ak kapital li nan Ágreda, lès alantou Espay ak prezide pa a Moncayo, a platon Soriana, peyi sereyal ak Bètrav sik nan Valley a Duero, sou fwontyè a ak a pwovens ki sitiye nan peyi Burgos, piti Pinares eta, kote yo se natifnatal pics de Urbión, a la Douro ak a  Black Lagin ki te sèvi kòm enspirasyon pou Antonio Machado pou li powèm "teren de Alvar Gonzalez", Highland, Nòdès, pòv ak anyan men ak resous siyifikatif icnita sivivan, ak konte sid Soria, sereyal ak kantite mouton, zòn sa fwontyè pwovens Segovia ak Guadalajara.

23 jiyè 2008, ki moute premye pwovens lan pou inogire a pouvwa entegre nan aksyon an espesyal pou Plan Soria (PAES) reyèlman sèlman a pou debranche analog nasyonal pwogram emetè kapital ak yon twazyèm pati pwovens lan.

## Referans

## Lyen deyò
Istwa a lang franse

A "te Fransè" yo s'yon lang romans pale nan Fwans, ki li origine, osi byen tankou nan Bèljik, nan Kanada, piti Luxembourg, nan Swis ak nan 51 lan lòt peyi yo, premyèman on sèl kote Afrika, li fè pwèske pati a Fwansè kolonyal pisan ansyen osi byen ke demokratik Kongo, Kongo Bèlj ansyen.

D'evolisyon d'a Vulgar Laten pou ba laten ak  roman pandan premye Milenè d'epòk kretyen la, Fwansè a vin legal ak administratif lang ak lòd Villers-Cotterêts nan 1539. Si yon lang long refòm pwomosyone ak akademik pou regilarize te swiv li ak réintroduire Laten vocables. Fwansè klasik Fransè modèn vin de sivivan XVIe ak XVIIe de la sivivan XVIIIe, piti [machin nan lang]] de Europe. Ak a Kolonizasyon Que Fwansè se nan Amerik pou a sivivan XVIIe, piti [Afrika]] nan pou a sivivan XVIIIe, ki te fè yon lang mond. Sepandan Fwansè a pèdi nan enfliyanse politik pandan la sivivan XXe, pou avantage li konkiran Anglè de.

Fwansè se lang Romance dènye a de latin paske plizyè lang nou a pou li fonetik evolisyon. Nan plas premye a gaulois. pale tankou "oak", "kabwèt", "mouton", "tòn" oubyen "krèm glase" te gen de survivances. Dezyèm lan te founi te lang peyi a Franks, Anglè a se lang Germanic laj néo-latines. "twò", "ble.,"grey","mawon., "blond", "mache",. ti gason. ak "Fwans" yo pati de sa héritage. Sa "Gaul" ak "Gallic" dériver, ni gen interféré ak Almay la "walh-" devni ("etranje", "Gallo-Romen") "* wahl", tankou "salha" > "* sahla" > willow, osi Almay. Ensuite, lang lòt gen a pou li devlòpman lexical [Italyen, Anglè, olandè, Arabi (pase a Italyen ak Espanyòl pou plis pati), grèk granmoun, occitan, ets.]. Sepandan lang Fwansè prete anpil pale se latin, ki kontinye ap fè a pi gwo collaborateurs de nouvo pawòl ak tèm Anglè a tou kapab orijin Laten ou Fwansè.

Tèm "lang d'oïl" nan kèk ka ka synonyme ak de franse.

Lang franse a gen mak sa a pou devlopman li t'en gwoup sivivan, piti [intellectuelle]] travay la tankou a Pléiade, ou enstitisyon yo tankou Académie Française. Sa s'yon lang sa yo rele "académique". Sepandan, utilisation pwoteje dwa li ak anpil malaxèrent sa lang vivan, nan pwemye ran a de ki piti [Molière]]. nou te pale de "lang de Molière.

Devan pwopagasyon de neologism sivivan enpòte d'etranje lang, anpil nan yo piti [Anglè]], gouvènman Fransè a efò pou pran mezi pou pwoteje dijèn de lang yo. Modifié adopte ansanm, 7 janvye 1972, li soti yon dekrè anpil 72-9 relatives pou enrichissement de Fwansè, founi pou kreyasyon de terminologie depatmantal commissions pou enrichissement d'a vokabilè Fwansè.

Nan Quebec, a biwo québécois de la Lang franse ki rèsponsab pou réglementation itilize lan lang franse se protégé pa a Bill 101 de Quebec. Biwo a ofwi sou "grand dictionnaire terminologique entènèt de" .

## Referans
Kiyè

**Kiyè** se yon zouti pou manje lasoup.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: cuillère
* Angle: spoon
* Alman: Löffel
* Panyòl: cuchara

## Etimoloji
Mo *kiyè* nan soti nan lang franse a (*cuiller*) ki soti nan yon mo laten (*cochlear*).
Mache (non)

**Mache** se yon plas kote machann mete machandiz yo pou yo vann e achtè ale la pou yo achte.

Mache nwa, yon moman lè machann ki gen yon machandiz pwofite monte pri machandiz la nenpòt wotè yo vle paske pa gen anpil nan machandiz sa a e anpil moun bezwen achte li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: marché
*Angle: market
*Alman: Markt
*Panyòl: mercado

## Istwa
Istwa mo sa, vle di kote moun chita ak pwodwi yo epi tann moun vin achte ak lajan.   

Gen mache an liy tou, kote pwodwi yo ap vann a distans.  

Mache a kapab yon espas kote yo vann anpil pwodwi.   

## Referans



## Kèk lyen
Mache (ale)

**Mache** se ale dousman, deplase.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: marcher
*Angle: walk
*Alman: gehen
*Panyòl: caminar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Zegi

**Zegi** se yon zouti pou koud.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: aiguille
* Angle: needle
* Alman: Nadel
* Panyòl: aguja

## Etimoloji
Mo *zegi* a soti nan lang franse a (*les aiguilles*) ki soti nan yon mo laten (*acus*).

## Referans

## Lyen deyò
La fémis

**La Fémis** nan lekòl la ap dirije fim an Fwans. Li sitye nan Pari.

Ki te fonde an 1986, La Fémis la gen plis pase sis san fòmasyon pwofesyonèl ak li kounye a okup yon plas enpòtan nan mond lan odyovizuèl. Lekòl la ap dirije depi 2009 pa sineast Raoul Peck.
Vann

**Vann** se bay machandiz kont lajan.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vendre
*Angle: to sell
*Alman: verkaufen
*Panyòl:

## Etimoloji
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Lwa (vodou)

**Lwa** se yon lespri nan relijyon vodou ki genyen yon wòl  li ap egzekite.

## Kategori
Lwa gen diferan non daprè lyen yo avèk fidèl yo :
* **lwa-rasin** : se lwa rasin, lespri fanmi eritye de yon paran ;
* **lwa-achte** : li se yon lespri te achte pou efikasite li yo, men li dwe sèvi avèk ofrann chè sou doulè nan madichon ;
* **lwa-mèt-tèt** : li se lwa ounsi (inisye) yo ,mete sou tèt li pandan inisyasyon, epi yo dwe retire anvan lanmò.

## Fanmi
### Rit Rada

### Rit Kongo

### Rit Petwo

### Òt rit

## Gade tou
* Veve
* Vèvè

## Referans

## Lyen deyò
* Lis lwa ayisyen
* Lis lwa avèk fanmi ak rit li yo sou vodoun.com
Lwa (dwa)

Nan dwa a, mo **lwa sòti** nan lang laten (*lèks, lejis*, ki vle di *lwa*) se yon règ jiridik. Yo defini nosyon lwa a nan relasyon ak kontra ak trete (ki sòti nan yon negosyasyon ki egal (nan dwa)) men tou nan relasyon ak nan lòt sous dwa : tradisyon (koutim), jirispridans, lwa fondamantal (konstitisyon, « gran chat », elt.), ak règleman ak lòt zak ekri nan pouvwa egzekitif. Lwa a se travay pouvwa lejislatif, ki souvan yon palman (chanm senatè ak depite a) ki reprezante pèp la nan peyi ki te kenbe fòm demokrasi dirèk, kote tout sitwayen yo kapab vote lwa a. Lalwa, nan pi gwo sans li, se yon nòm jiridik, kèlkeswa nati li.

## Referans

## Lyen deyò
*  JurisPedia, ansiklopedi jiridik inivèsèl
*  Aktyalite dwa sou lex machine
Mache (manje)

**Mache** se manje dousman, itilize dan yo pou kraze manje a.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: mâcher
*Angle: chew
*Alman: kauen
*Panyòl: mascar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Nich

**Nich** se kay pou zwazo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: nid
* Angle: nest
* Alman: Nest
* Panyòl: nido

## Etimoloji
Mo *nich* an soti nan lang franse a (*niche*) ki soti nan yon mo laten (*nidus*).
Fè (non)

**Fè** se eleman chimik.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: fer
*Angle: iron
*Alman: Eisen
*Panyòl: hierro

## Etimoloji
Mo *fè* a soti nan lang franse a (*fer*) ki soti nan yon mo laten (*ferrum*).

## Referans

## Lyen deyò
Fè (vèb)

**Fè** se gen aktivite a.

**Fè** se pwodui.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: faire
*Angle: do
*Alman: tun
*Panyòl: hacer

## Etimoloji
Mo *fè* a soti nan lang franse a (*faire*) ki soti nan yon mo laten (*facere*).
## Referans

## Lyen deyò
Li (vèb)

**Li** se pase je sou yon tèks pou konprann sans li.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Li (pwonon)

**Li** se yon pronon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: il, elle
*Angle: he, she, it
*Alman: er, sie, es
*Panyòl: él, ella

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Nou

**Nou** se yon pronon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: nous
*Angle: we
*Alman: wir
*Panyòl: nosotros

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Ròch

**Ròch** se moso di sifas tè. Ròch se yon melanj youn oswa plis mineral, fragman wòch, vè vòlkanik, matyè òganik oswa sibstans natirèl; li ka wòch igne, metamòfik oswa sedimantè. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: pierre
* Angle: rock
* Alman: Stein
* Panyòl: piedra

## Etimoloji
Mo *ròch* a soti nan lang franse a (*roche*).

## Referans

## Kèk lyen
Zouti

**Zouti** se yon moso metal espesyal.

Egzanp yo: fouchèt, kiyè, kouto, lim, mato, pens. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: outil
*Angle: tool
*Alman: Werkzeug
*Panyòl: herramienta

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Metal

**Metal** se materyo di tankou fè a. Metal se yon eleman ki se yon solid di ak briyan, li maleyab, epi li se yon bon kondiktè chalè ak elektrisite. 

Gade ositou: Ajan, Kuiv, Lò.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: métal
* Angle: metal
* Alman: Metall
* Panyòl: metal

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Fanmi

**Fanmi** se yon ti gwoup moun tankou papa ak manman ak timoun yo.

Fanmi an se:

nan sans laj: tout moun ki gen yon relasyon oswa afinite ak sijè a;

nan sans strik: yon moun oswa yon koup ak pitit yo k ap viv anba menm do-kay.

Se yon kominote moun ki egziste nan tout sosyete imen, dapre antwopològ Claude Lévi-Strauss. Li gen yon domisil e li kreye ant manm li yo yon obligasyon moral solidarite materyèl (ant mari oswa madanm, sou yon bò, ak ant paran ak pitit, sou lòt), ki gen entansyon pwoteje yo ak ankouraje sosyal, fizik ak afektif yo.

## Etimoloji
Dapre Engels "Famulus" vle di "esklav domestik" ak familia a se seri esklav ki fè pati menm gason an. Toujou nan epòk Gayis fanmi an, "id est patrimonium" (ki vle di pati nan eritaj) te lèg pa testaman. Ekspresyon an te envante pa Women yo nan lòd yo deziyen yon nouvo òganis sosyal ki gen tèt li te kenbe anba otorite patènèl Women an, madanm nan, timoun yo ak yon sèten kantite esklav, e li te gen, sou tout nan yo, dwa pou lavi ak lanmò.

## Karakteristik

### Jeneyaloji ak limit

#### Gran sè a
travay W. Bouguereau - 19yèm syèk.

Fanmi an esansyèlman defini pa lyen fanmi yo (relasyon fanmi) detèmine pa jeneyaloji fanmi an. Nosyon sa a aplike nan sans laj, pou yon moun bay nan yon moman bay, pou tout moun ki gen yon relasyon familyal ak li ak mari oswa madanm li. Yon timoun adopte ka refere a fanmi adoptif li (omwen paran adoptif li, ki te elve li) ak fanmi "byolojik" li, refere li a fanmi kote li te fèt (paran byolojik yo se paran li).

Pou administrasyon an, fanmi an se inite debaz ki fòme ak omwen de moun, ki gen ladan yon paran oswa yon koup, ak nenpòt timoun k ap viv avèk yo. Lè gen yon sèl paran, nou pale de yon fanmi yon sèl paran. Lè tout oswa yon pati nan timoun yo soti nan sendika anvan yo, nou pale de yon fanmi melanje. Lè kantite timoun enpòtan, nou pale de yon gwo fanmi.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl: lafanmiy (kreyòl seychellois)
* Franse: famille
* Angle: family
* Alman: Familie
* Panyòl: familia
* Pòtigè: família

## Etimoloji
Mo *fanmi* nan soti nan lang franse a (*famille*) ki soti nan yon mo laten (*familia*).

## referans

## Kèk lyen
Ansanm

**Ansanm** se nan gwoup la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: ensemble
*Angle: together
*Alman: zusammen
*Panyòl: juntos

## Etimoloji
Mo *ansanm* nan soti nan lang franse a (*ensemble*) ki soti nan yon mo laten (*simul*).

## referans

## Kèk lyen
Ou

**Ou** se yon pronon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vous, tu
*Angle: you
*Alman: Sie, du
*Panyòl: vosotros, Usted, tú

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Yo

**Yo** se yon pronon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: ils, elles
*Angle: they
*Alman: sie
*Panyòl: ellos, ellas

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Fyè

**Fyè** se ki gen yon wo opinyon sou li-menm.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: fier
*Angle: proud
*Alman: stolz
*Panyòl: orgulloso

## Etimoloji
Mo *fyè* a soti nan lang franse a (*fier*) ki soti nan yon mo laten (*ferus*).

## referans

## Kèk lyen
Opinyon

**Opinyon** se ki yon moun panse sou sèten sije a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: opinion
*Angle: opinion
*Alman: Meinung
*Panyòl: opinión

## Etimoloji
Mo *opinyon* nan soti nan lang franse a (*opinion*) ki soti nan yon mo laten (*opinio*).

## referans

## Kèk lyen
Lèt (glif)

**Lèt** se yon glif oubyen yon ansanm glif pou reprezante grafikman yon senbòl alfabèt nan yon lang. Tip li se grafèm.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: lettre
*Angle: letter
*Alman: Buchstabe
*Panyòl: letra

## Etimoloji
Mo *lèt* la soti nan lang franse a (*lettre*) ki soti nan lang laten an (*littera*).

## Referans

## Lyen deyò
Lèt (likid)

**Lèt** se yon likid blan pou nouri. Lèt manman se pou ti bebe yo ; lèt vach oswa lèt kabrit se san sa itilize pou nouri gran moun.

## Tradiksyon
* franse: *lait*
* angle: *milk*
* alman: *Milch*
* panyòl: *leche*

## Etimoloji
Mo *lèt* la soti nan lang franse a (*lait*, kounye a pwononse ), ki soti nan yon mo laten (*lac*).

## Referans

## Lyen deyò
Maron

**Maron** se yon koulè ki sanble avèk chokola. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: marron, brun
* Angle: brown
* Alman: braun
* Panyòl: marrón

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Rouj

**Rouj** se yon koulè.

*Fizik* : radyasyon limyè longè ~400nm.

## Ekspresyon yo
**Ti Wouj:** (n.) non jwèt yo bay jal Nanfi. Misye se yon grimo tou. Ti wouj renmen ti gwòg li epi l toujou nan fi.

## Referans

## Lyen deyò
Men (non)

**Men** se pati kò ajil nan bout bra a. Dènye pwent nan de manb yon moun ki kole nan zepòl yo kote senk dwèt yo ye a.  Pati nan kò yon moun li itilize pou kenbe tout sa li bezwen. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: main
*Angle: hand
*Alman: Hand
*Panyòl: mano
*Pòtigè: mão

## Etimoloji
Mo *men* a soti nan lang franse a (*main*) ki soti nan lang laten an (*manus*).

## referans

## Kèk lyen
Mi (adjektif)

**Mi** se ki pare pou manje. Eta yon fri apre li fini chanje koulè e li vini gen yon bon gou tankou gou dous.  Anpil fri vini gen koulè jón, men gen kèk lòt ki gen lòt koulè tou. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: mûr
*Angle: ripe
*Alman: reif
*Panyòl: maduro

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Mi (non)

**Mi** se sifas ki divize nan bilding nan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Lame

**Lame** se fòs militè yon peyi. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: armée
* Angle: army
* Alman: Heer
* Panyòl: ejército

## Etimoloji
Mo *lame* a soti nan lang franse a (*l'armée*) ki soti nan yon mo laten (*armata*).

## Referans

## Lyen deyò
Ajil (non)

**Ajil** se yon varyasyon tè ki mou lè li mouye e ki kapab di tankou wòch lè li sèch.  Lè ajil fini sèch e pase nan fou, dlo pa kapab fè li mou ankò. Gen ajil wouj, gen ajil jón. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: argile
*Angle: clay
*Alman: Ton
*Panyòl: arcilla

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Pa (non)

**Pa** se aktivite lè moun mete pye yonn apre lòt epi depoze yo atè pou deplase yon kò. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pas
*Angle: step
*Alman: Schritt
*Panyòl: paso

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Vach

**Vach** se femèl bèf.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vache
*Angle: cow
*Alman: Kuh
*Panyòl: vaca

## Etimoloji
Mo *vach* la soti nan lang franse a (*vache*) ki soti nan lang laten an (*vacca*).

## referans

## Kèk lyen
Vid

**Vid** se ki kenbe anyen. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vide
*Angle: empty
*Alman: leer
*Panyòl: vacío

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Mal (adjektif)

**Mal** se opoze a bon. Nenpòt bagay ki pa fèt byen ou byen jan sosyete a espere li te sipoze fèt.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: mal, mauvais
*Angle: evil
*Alman: das Böse
*Panyòl: mal, malo

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Vit (non)

**Vit** se sifas fenèt an vè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vitre
*Angle: pane
*Alman: Scheibe
*Panyòl: cristal

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Pò (pou bato)

Pò, Yon kwen nan lanmè kote bato rete pou yo debake e anbake machandiz.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: port
*Angle: port
*Alman: Hafen
*Panyòl: puerto

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Pou (prepozisyon)

**Pou** se yon prepozisyon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pour
*Angle: for
*Alman: für
*Panyòl: para

## Etimoloji
Mo *pou* a soti nan lang franse a (*pour*) ki soti nan yon mo laten (*pro*).
## Referans

## Lyen deyò
Leza

**Leza** se yon bèt.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: lézard
*Angle: lizard
*Panyòl: lagartija
*Alman: Eidechse

## Etimoloji
Mo *leza* a soti nan lang franse a (*lézard*) ki soti yon mo laten (*lacerta*).

## referans

## Kèk lyen
Enstriman

**Enstriman** se yon moso metal ki moun itilize pou travay, tankou kouto, sizo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: instrument
*Angle: instrument
*Alman: Instrument
*Panyòl: instrumento

## Etimoloji

## referans

## Kèk lyen
Sizo

**Sizo** se yon enstriman pou koupe, pa egzanp : yon twal, yon papye.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl : 
* Franse : couper
* Angle : to cut
* Alman : schneiden
* Panyòl :
## Etimoloji

## Referans

## Lyen deyò
Pò (sou po)

Pò, Yon ti twou sou po. Yon kanal ki sou tout kò moun pou ede respirasyon kò a fèt. Se pa yon pò ke echanj matyè ak fèt ant dedan kò a epi deyò l. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pore
*Angle: pore
*Alman: Pore
*Panyòl: poro

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Pou (ensèk)

**Pou** se yon ensèk.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pou
*Angle: louse
*Alman: Laus
*Panyòl: piojo

## Etimoloji
Mo *pou* a soti nan lang franse a (*pou*) ki soti nan yon mo laten (*pedis*).
Po (kò)

**Po** se kouvèti kò imen oubyen kouvèti kò bèt.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: peau
*Angle: skin
*Alman: Haut
*Panyòl: piel

## Etimoloji
Mo *po* an soti nan lang franse a (*peau*) ki soti nan yon mo laten (*pellis*).
Veso

**Veso** se bagay ron pou kenbe likid oubyen pou pare manje.

Egzanp yo: asyèt, bonm, kasròl, po.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Etimoloji
Ron

**Ron** se yon fòm tankou sèk.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Etimoloji
Rout

yon **wout** se yon ri, yon chemen.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Etimoloji
Mo *rout* la soti nan lang franse a (*route*).

## Referans

## Lyen deyò
Po (veso)

**Po** se yon veso pou pare manje.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pot
*Angle: pot
*Alman: Topf
*Panyòl: olla

## Etimoloji
Mo *po* an soti nan lang franse a (*pot*).
San (nonm)

San se chif 100. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: cent
*Angle: hundred
*Alman: hundert
*Panyòl: cien

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
San (non)

**San** se likid wouj ki sikile nan kò. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: sang
*Angle: blood
*Alman: das Blut
*Panyòl: sangre

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
San (prepozisyon)

**San** se yon prepozisyon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: sans
*Angle: without
*Alman: ohne
*Panyòl: sin

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sant (depatman Ayiti)

Depatman **Sant** (fransè: *Centre*) se youn nan dis depatman peyi Ayiti. Zòn nan mezire  epi yo estime popilasyon l nan  moun (estimasyon resansman 2009). Vil Ench se chèflye a. Depatman an gen yon fwontyè komen ak Repiblik Dominikèn nan Lès.

Depatman Sant lan se sèl ki pa gen debouche sou lanmè a, alòske li sibi ewozyon tè a, konsekans debwazman. An 2004, inondasyon siklòn Jeanne te fè plizyè santèn viktim sitou plato santral ak nan Latibonit.

## Administrasyon
Depatman Sant divize genyen 4 awondisman ak 12 komin :
* **[[Sèka Lasous (awondisman)|Sèkalasous]]** (2 komin) : 
*# Sèkalasous
*# Tomasik
* **[[Ench (awondisman)|Ench]]** (4 komin) : 
*# Ench
*# Sèka Kavajal
*# Mayisad 
*# Tomond
* **[[Laskawobas (awondisman)|Laskawobas]]** (3 komin) :
*# Laskawobas
*# Beladè 
*# Savanèt
* **[[Mibalè (awondisman)|Mibalè]]** (3 komin) :
*# Mibalè
*# Sodo 
*# Boukan Kare

## Kote istorik
* Ench: Ansyen teritwa Panyòl. Vil la te wè nesans Charlemagne Péralte, lidè mouvman Kako , ki te opozan ak okipasyon Amerikèn nan 1915.
* Mibalè ak Laskawobas: Kote batay sanglan Toussaint Louverture kont Angle yo ki t ap ravitaye nan Plato Santral la (1795). Vil ki te wè nesans Benoît Batraville.

## Referans

## Lyen deyò
Sant (mitan)

**Sant** se mitan an. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: centre
*Angle: center
*Alman: Mitte
*Panyòl: centro

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sèl (adjektif)

**Sèl** se san lòt. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sèl (materyo chimik)

**Sèl** se yon materyo chimik, ositou nan lanmè. Sèl nou itilize nan preparasyon manje.  Nan sèl gen yon eleman chimik ki rele sodyòm. Sèl se yon konpoze ki fòme lè iyon negatif yon asid mele avèk iyon pozitif yon baz. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: sel
*Angle: salt
*Alman: salz
*Panyòl: sal

## Referans
Sèl (sou cheval)

**Sèl** se yon bagay ki gen fòm do bèt tankou cheval e ki pèmèt moun, ki antrene pou sa,  chita sou do yon bèt san li pa tonbe. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: selle
*Angle: saddle
*Alman: Sattel
*Panyòl: silla

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Mou

**Mou** se ki pa di. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: mou
*Angle: soft
*Alman: weich
*Panyòl: blando

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Nwit

**Nwit** se pati nwa a yon jou lè soley a pa vizib. Yo itilize referans 18° anba orizon an paske se sèlman anba papòt sa a yo ka obsève zetwal ki gen ti mayitid aparan.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: nuit
* Angle: night
* Alman: Nacht
* Panyòl: noche

## Etimoloji
Mo *nwit* la soti nan lang franse a (*nuit*) ki soti nan yon mo laten (*nox*).

## Referans

## Lyen deyò
Nwaj

**Nwaj** se yon mas piti gout dlo ki flote nan syèl.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: nuage
*Angle: cloud
*Alman: Wolke
*Panyòl: nube
*Pòtigè: nuvem

## Etimoloji
Mo *nwaj* la soti nan lang franse a (*nuage*) ki soti nan lang laten an (*nubes*).
Lanèj

**Lanèj** se dlo glase ki tonbe nan livè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: neige
*Angle: snow
*Alman: Schnee
*Panyòl: nieve

## Etimoloji
Mo *lanèj* la soti nan lang franse a (*la neige*) ki soti nan lang laten an (*nix*).

## Referans

## Lyen deyò
Chabon

**Chabon** se wòch sedimantè ki fòme nan sibstans vejetal ki dekonpoze; se konbistib fosil ki pi abondan nan monn lan. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: charbon
* Angle: coal
* Alman: kohle
* Panyòl: carbón

## Etimoloji
Mo *chabon* an soti nan lang franse a (*charbon*) ki soti nan lang laten (*carbo*).

## Gade tou
* Liquéfié gaz natirèl

## Referans
Avèg

**Avèg** se ki pa wè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: aveugle
*Angle: blind
*Alman: blind
*Panyòl: ciego

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Kwiv

**Kwiv** se eleman chimik avék nimewo atomik 29, ak senbòl Cu. Kò senp kwiv la se yon metal .

## Jeneralite ak kò senp
Copper se yon eleman gwoup 11, . Se eleman chalkofilik nan blòk  metal tranzisyon.

Nan tablo peryodik eleman yo, kwiv nan menm fanmi ak ajan ak lò, paske yo tout gen yon òbital 's' ki okipe pa yon sèl elèktwon e sou-óbit p ak d ki ranpli nèt, sa ki pèmèt fòmasyon lyezon metalik (konfigirasyon elektwonik Ar 3d 10 . 4s 1 ). Twa metal yo nan sa a « gwoup kwiv » gen yon karaktè noblès ak rar, ki soti nan semi-nòb kwiv rive a vreman nòb lò. Premye karaktè yo eksplike pa reyon atomik se manye ki yo konpakte nan anpile atomik. Epi gen gwo potansyèl ionizasyon yo akòz sou-óbit 'd' yo. Anfin gen gwo pwen fonn ak reyaktivite féb oswa inaktivite chimik relatif [alpha 1] .
Lang (pawòl)

**Lang** se yon ansanm senbòl oral, ekri ak jèstyèl pou kominike.

Egzanp yo: Lang kreyòl, Lang franse, Lang angle, Lang alman, Lang panyòl, Lang laten, Lang arab.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: langue
* Angle: language
* Alman: die Sprache
* Panyòl: lengua, idioma

## Etimoloji
Mo *lang* nan soti nan lang franse a (*langue*) ki soti nan yon mo laten (*lingua*).

## Referans

## Lyen deyò
Lang (ògan)

**Lang** se yon ògan ajil nan bouch pou pale ak santi gou.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: langue
*Angle: tongue
*Alman: Zunge
*Panyòl: lengua

## Etimoloji
Mo *lang* nan soti nan lang franse a (*langue*) ki soti nan lang laten an (*lingua*).

## Referans

## Lyen deyò
Vyann

**Vyann** se chè pou manje.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: viande
* Angle: meat
* Alman: Fleisch
* Panyòl: carne

## Etimoloji
Mo *vyann* nan soti nan lang franse a (*viande*) ki soti nan lang laten an (*vivenda*).

## referans

## Kèk lyen
Chè (adjektif)

**Chè** se ki gen valè, se ki pa bon mache.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: cher
*Angle: dear
*Alman: teuer
*Panyòl: caro

## Etimoloji
Mo *chè* nan soti nan lang franse a (*cher*) ki soti nan lang laten an (*carus*).
Chè (non)

**Chè** se pati kò, yon materyo mou avèk misk yo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: chair
*Angle: flesh
*Alman: Fleisch
*Panyòl: carne

## Etimoloji
Mo *chè* nan soti nan lang franse a (*chair*) ki soti nan lang laten an (*caro*).
Lenmi

**Lenmi** se moun ki rayi lòt moun.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: ennemi
*Angle: enemy
*Alman: Feind
*Panyòl: enemigo

## Etimoloji
Mo *lenmi* an soti nan lang franse a (*l'ennemi*) ki soti nan lang laten an (*inimicus*).
Chòvsourit

**Chòvsourit** se yon bèt.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: chauve-souris
*Angle: bat
*Alman: Fledermaus
*Panyòl: murciélago

## Etimoloji
Mo *chòvsourit* nan soti nan lang franse a (*chauve-souris*).

## Referans

## Lyen deyò
Rena

**Rena** se yon bèt. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: renard
* Angle: fox
* Alman: Fuchs
* Panyòl: zorro

## Etimoloji
Mo *rena* a soti nan lang franse a (*renard*).

## referans

## Kèk lyen
Ze

Sou yon plan jeneral, **Ze** se yon pwodui oval yon femèl zwazo oswa reptil ponn, se yon mwayen pou yo ka peple (*repwodui*). Nòmalman, yon mal pa oblije kouvri yon femèl zwazo pou li ponn. Yon femèl zwazo ka toujou ponn san mal, men ze sa yon pap janm rive kale pou bay lòt ti zwazo, lè sa ze sa se yon selil aployid, sa ki vle di ze a pa fegonde. Nan ka kote yon mal te kouvri femèl zwazo a, ze a fegonde, lè sa ze a se yon selil diployid. Li kouvri jeneralman ak yon kokiy ki fòme ak kalkè. Andan ze a ou jwenn de pati: jòn ze a ki rele vitelis, epi blan ze a ki rele albimin.

Pa rapò ak ansanm nitriman ki genyen nan ze fè se yon bagay moun renmen manje. Yo konn manje l pou kont li (swa bouyi oswa fri) oubyen yon itilize kòm engredyan nan kèk pla. Ze moun plis rankontre nan kizin se ze zwazo, pi espesyalman ze poul.  .
 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: œuf
* Angle: egg
* Alman: Ei
* Panyòl: huevo

## Etimoloji
Mo *ze* a soti nan lang franse a (*les œufs*) ki soti nan lang laten an (*ovum*).

## Referans

## Kèk lyen
Liv (mezi)

**Liv** se yon mezi. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: livre
* Angle: pound
* Alman: Pfund
* Panyòl: libra

## Etimoloji
Mo *liv* la soti nan lang franse a (*livre*) ki soti nan lang laten an (*libra*).

## referans

## Kèk lyen
Laj (non)

**Laj** se nonm lane. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: âge
*Angle: age
*Alman: Alter
*Panyòl: edad

## Etimoloji
Mo *laj* la soti nan lang franse a (*l'âge*) ki soti nan yon mo laten (*ætas*).

## referans

## Kèk lyen
Laj (adjektif)

**Laj** se ki pi gwo pase mwayèn.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: large
*Angle: large
*Alman: weit
*Panyòl: amplio

## Etimoloji
Mo *laj* la soti nan lang franse a (*large*) ki soti nan lang laten an (*largus*).

## Referans

## Lyen deyò
Dizwit

**Dizwit** se chif 18 la.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
La (materyo gra)

**Bekonn fimen** oswa **bekonn** se yon kalite bekonn vyann kochon sale prepare nan plizyè pati nan bèt la, patikilyèman nan pwatrin nan ak dèyè, mwens gra pase vant la.

Li se manje pou kont ou oswa kòm yon akonpayman. Li se yon eleman enpòtan nan manje midi anglo-sakson.  .Li se tou itilize nan kèk resèt pou rôti kouch, patikilyèman jibye.

## Referans

## Lyen deyò
Kont (prepozisyon)

**Kont** mmanmam gen 4 pitit li  achte yon vès libon pou tout 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: contre
*Angle: against
*Alman: gegen
*Panyòl: contra

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Dwat (direksyon)

**Dwat** se yon direksyon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: droite
*Angle: right
*Alman: rechte
*Panyòl: derecho

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Vye

**Vye** se ki pa jenn.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vieux, âgé
*Angle: old
*Alman: alt
*Panyòl: viejo

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Jenn

**Jenn** se ki pa vye.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: jeune
*Angle: young
*Alman: jung
*Panyòl: joven

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Jèn

**Jèn** se yon seksyon ADN sou yon kwomozòm ki gen enstriksyon pou pwodui pwoteyin espesifik.

## Referans

## Lyen deyò
Diven (non)

**Diven** se yon bwason alkolize an rezen. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vin
*Angle: wine
*Alman: Wein
*Panyòl: vino

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Nan (prepozisyon)

**Nan** se yon prepozisyon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: en, dans
*Angle: in
*Alman: in
*Panyòl: en

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Avan

**Avan**, Tout lòt vini apre sa ki vini anvan tankou en vini anvan de, de vini anvan twa e latriye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: avant
*Angle: before
*Alman: vor
*Panyòl: delante

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Lis (flè)

**Lis** se yon flè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:Lys
*Angle:Lilium
*Alman:Lilien
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Lan (adjektif)

**Lan** se ki deplase dousman. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Te (bwason)

**Te** se fèy bouyi nan dlo epi ki sikre ou byen sele pou moun bwè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: thé
*Angle: tea
*Alman: Tee
*Panyòl: te

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Ti jan

**Ti jan** se non yon lwa gason ki konnen itilize kò bòkò pou kominike avèk pitit fèy li yo. 

## Istwa

Lwa tijan se yon lwa Ginen, ras petwo li renmen dife, tafya, sigarèt ak florida.
anpil Wougan sevi ak li paske li we lwen, li se yon gede, le'l monte yon moun li mande poud nan figi'l ak koton nan chak tou nen'l; li asiste papa Ghede (nimbo).
li renmen abiye an nwa, yon rad nwa long pou'l santi li wa ak yon chapo nwa epi yon mouchwa mov; li se yonn nan mari Ezili Danto yo lot la se Simbi Makaya. 
Jou Tijan se lendi, mèkredi ak samdi.

### Seremoni
men chante ki chante lè wap rele'l aprè la priyè:

**tijan nape (oubyen mape) rele tijan....<br/>
Neg'k sekle, koupe, bale wouze map mande kijan ou ye...<br/>
kouman ou ye la, kouman ou ye?....<br/>
kijan ou ye lwa mwen kijan ou ye la<br/>
si yon kou tonbe la, pa kite'l mache....<br/>
-wa fouye yon  trou mete'li (repete an foul anko jiskaske lwa a vini)<br/><br/>

le tijan fin fe yon travay, ke'l kontan men ki chante li renmen;<br/>
se mwen menm tijan, jenjan boliso, kape gaye pwa a<br/>
kon lavalas tonbe, [[adje]]!<br/>
map vole dife<br/>
map vole dife (bis)<br/>
kon lavalas pase, adje!<br/>
map vole dife**

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## referans

## Kèk lyen
Tifi

Yon tifi se yon moun ki gen sèks feminen e ki poko fòme. Mo tifi ka gen plizyè sans.

## Referans

## Lyen deyò
Tranbleman

**Tranbleman** se akitivite lè yon bagay (oubyen yon moun) tranble.

Yon gwo tranbleman tè pwen 7 (sou echèl Richtè a) frape kè vil Pòtoprens nan apremidi 12 Janvye 2010. Te gwo dega ositou nan Jakmèl e nan Leyogan.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: tremblement
*Angle: quake
*Alman: Beben
*Panyòl: temblor

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Pwa (legim)

**Pwa** se yon legim.

*pwa Kongo
*pwa nouris
*pwa koni
*pwa blan
*pwa nwa
*paw pounto
*pwa wouj
*pwa vèt
*pwa frans
*pwa bousoukou

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: pois
*Angle: pea
*Alman: die Erbse
*Panyòl: guisante

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Kwis

**Kwis** se pati anlè nan yon janb ki ale kole nan senti yon moun, yon bèt e ki kole nan jenou moun nan, bèt la. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: cuisse
* Angle: thigh
* Alman: Schenkel
* Panyòl: muslo

## Etimoloji
Mo *kwis* nan soti nan lang franse a (*cuisse*) ki soti nan yon mo laten (*coxa*).

## referans

## Kèk lyen
Prononse

**Prononse** se fè soti yon mo nan bouch.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:
Profondè

**Profondè** se eta lè bagay fon.

## Tradiksyon
*Franse: profondeur
*Angle: depth
*Alman: Tiefe
*Panyòl: profundidad
Propriyetè

**Propriyetè** se yon moun ki posede propriyete.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Propriyete

**Propriyete** se yon bagay moun posede, moun kapab posede tankou yon kay.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Referans

## Lyen deyò
Fon (adjektif)

**Fon** se ki gen profondè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: profond
*Angle: deep
*Alman: tief
*Panyòl: profundo

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Vèb

**Vèb** la se nwayo prensipal yon fraz.

**Vèb** (nan lang laten *verbum* : mo, vèb) konstitye avèk non kategori mo oswa pati diskou prensipal nan nenpòt lang. Tradisyon gramatikal la prezante vèb la an opozisyon ak non an akòz kapasite li pou li kapab eksprime yon  pwosès, ki tradui yon aksyon akonpli (egzanp ː *Li gade yon fim*) ou sibi pa sijè  (egzanp ː *Li te wont nan fim sa a*), oswa yon eta (egzanp : *Li satisfè*) ou chanjman nan sijè a (egzanp ː *Li chanje lide*).

## Referans

## Lyen deyò
* pas prescrire: un coup d’œil sur le système verbal du créole haïtien
Vè (materyo)

**Vè** se yon materyo.

## Galri foto

Fichye:Notgeld, Stützerbach, 1921, 10 pfennigs 1.jpg
Fichye:Glass-Ball.jpg
Fichye:Stemware at Frederiksborg Slot.jpg
Fichye:UNIQA-Tower-Fassade-01.JPG


## Referans

## Lyen deyò
Grosès

**Grosès** se eta fanm lè li ansent. Grosès se yon peryòd devlòpman—anjeneral pandan apeprè 38 oswa 39 semenn nan fanm—depi fekondasyon ze a jouk akouchaman. 

## Referans