Relasyon ant Kanada ak Ayiti

**Relasyon Kanada-Ayiti** refere a relasyon diplomatik ant Kanada ak Repiblik Ayiti, Eta Karayib la . Pandan peryòd enstab ant 1957 ak 1990, Kanada te akeyi anpil refijye ayisyen, ki kounye a konstitye yon minorite enpòtan nan Kebèk. Kanada te patisipe nan divès entèvansyon entènasyonal an Ayiti ant 1994 ak 2004 epi li kontinye bay asistans sibstansyèl pou Ayiti. 

## Kontèks istorik
Ayiti sitiye nan lwès zile Ispanyola. An 1797, Toussaint Louverture te mennen yon revòlt kont Franse yo ak li te fè Ayiti premye peyi endepandan nan Karayib la, byenke gouvènman an te rete jiska 1915, lè Etazini te okipe zile a. Etazini kite zile a an 1934 pou mete li tounen nan yon fòm demokrasi.   

Kanada se yon manm nan frankofoni oswa kominote a nan peyi ki pale franse, jis tankou Ayiti. Kanada jwe yon wòl aktif nan mentyen lapè (oswa demach lapè) atravè mond lan.  Kebèk se yon manm endepandan nan frankofoni, ak Ayiti se pi gwo benefisyè a nan asistans pwovens lan. Anplis de sa, yon gwo majorite nan ONG k ap travay an Ayiti se òganizasyon kebekwaz.   

Kanada ak Ayiti ofisyèlman etabli relasyon diplomatik sèlman an 1954, lè Edward Ritchie Bellemare te nonmen chaje biznis nan Anbasad Kanada an an Ayiti. Ant 1957 ak 1986, fanmi an Divalye te dirije tankou diktatè. Yo te kreye lame prive a ak eskwadwon lanmò teworis yo rele Tonton makout.   Anpil Ayisyen te kouri al kache nan Etazini ak nan Kanada, sitou nan Kebèk frankofòn.   Nan resansman kanadyen  an nan lane 1991, prèske 44,000 moun te deklare tèt yo nan desandan ayisyèn.  An 2006, Kanada te gen plis pase 100,000 rezidan desandan Ayiti.  

### Operasyon kanadyèn an Ayiti
Anba la a se yon lis operasyon kanadyèn an Ayiti :  

* Operasyon HORATIO World Pwogram alimantè, septanm 2008 
* Ayiti 2004-4, desanm 2004 
* Ayiti 2004-3, oktòb 2004 
* Ayiti 2004-2; oktòb 2004 
* Ayiti 2004-1, septanm 2004 
* Operasyon Hamlet Misyon Nasyonzini pou Estabilizasyon an Ayiti (MINUSTAH), out 2004 jiska kounye a 
* Operasyon Halo Minustah, mas-out 2004 
* Operasyon HALO multinasyonal pwovizwa fòs, fevriye - jiyè 2004 
* Ayiti 1999, desanm 1999 
* Operasyon STANDARD, jen 1996 - jiyè 1997 
* Operasyon DIALOG, nan mwa janvye jiska desanm 1994 
* Operasyon CAULDRON, septanm 1993 - jen 1996 
* Operasyon AVANSE AKSYON, oktòb 1993 - septanm 1994  
* Ayiti 1989, janvye-oktòb 1989 
* Operasyon BANDIT, ant janvye ak fevriye 1988  
* Ayiti 1963, me 1963 

## Entèvansyon entènasyonal an 1993
Aprè ranvèse rejim Divalye a, Ayiti te pase nan yon peryòd boulvèsman politik ak ekonomik. Fòs patwone pa Nasyonzini yo te entèveni plizyè fwa pou yo eseye estabilize sitiyasyon an. Gouvènman kanadyen an te refize rekonèt eleksyon nasyonal ayisyèn an 1988, ki te make pa vyolans ki te reklame lavi yo nan omwen 34 moun, e li te di ke li ta konsidere diminye èd nan 15 milyon dola.  

Byenke asistans bilateral gouvènman an te diminye, Ayiti kontinye benefisye de asistans Kanada nan fòm èd la bilateral ki ofri pa ONG yo. Pou yon kout peryòd 10 mwa ki kòmanse desanm 1990, Kanada retabli efò èd enpòtan gras a Jean-Bertrand Aristide ki te eli demokratikman kòm Premye Minis ak ki pwomèt pou pwoteje dwa fondamantal nan pèp li a. Èd la te anile ankò lè Aristide te kouri kite peyi a aprè yon koudeta nan ane annaprè a. Kanada te menm chwazi pou yo sispann èd bilateral ONG yo aprè chape Aristide, li kite sèlman èd alimantè ak bezwen esansyèl nan Karayib la.  Dezòd politik te swiv. Nan mwa jen 1993, Premye Minis kanadyen Brian Mulroney te di Prezidan amerikenBill Clinton ke Kanada te pare pou voye twoup pou bloke Ayiti.  Desizyon Kanada pou entèvni an Ayiti nan moman sa a te lajman kondwi pa demand yo ak enkyetid nan popilasyon an ayisyen-frankofon k ap viv nan Kebèk nan moman sa a. Pita nan ane sa a, Kanada te patisipe nan misyon Nasyonzini an Ayiti, yon operasyon mentyen lapè Nasyonzini ant septanm 1993 ak jen 1996. 

Kòmandan fòs ant mwa mas ak jen 1996, brigadye jeneral J.R.P. Daigle te kanadyen. Daigle te rete kòmandan Misyon Sipò Nasyonzini an Ayiti (1996-1997) ak jeneral kanadyen Robin Gagnon te dirije Misyon Tranzisyon Nasyonzini an Ayiti (1997).  Kanada bay tou komisè lapolis ant oktòb 1993 ak fevriye 1996 ak bay ofisye polis nan Misyon Lapolis Sivil Nasyonzini an Ayiti (1997-2000). 

Nan lane 2000, avèk yon estabilite ogmante pou Ayiti, Jean-Bertrand Aristide te re-eli, byenke dezyèm manda li te make pa akizasyon de koripsyon. 

## Entèvansyon entènasyonal 2004
 
Nan mwa fevriye 2004, prezidans Jean-Bertrand Aristide te fini nan mitan yon rebelyon. Konsèy Sekirite Nasyonzini an otorize fòs pwovizwa miltinasyonal (MIF) deplwaye imedyatman an Ayiti pou kenbe lapè. Kanada te bay 125 soti nan 2.700 moun te deplwaye okòmansman. Nan mwa avril, kontenjan kanadyen ki te dirije pa lyetnan kolonèl Jim Davis te monte nan 500.

Misyon Stabilizasyon Nasyonzini an Ayiti te kreye pita an 2004 pou siksede MIF a. Depi lè sa a, kontribisyon kanadyèn yo te limite a 100 ofisye polis ak yon ti kantite ofisye lyezon.   Nan mwa jen 2005, gouvènman kanadyen an te avèti kanadyen yo pou yo pa vizite Ayiti akòz deteryorasyon ogmante nan sitiyasyon sekirite a. 

Depi 2004 anviwon, pwogram èd Kanada a aplike sa yo rele yon apwòch antye-de-gouvènman an pou devlope ak sipòte gouvènman tranzisyon an. Plis lajan te depanse nan sèvis piblik tankou sekirite piblik ak pwosesis elektoral. 
An 2006, Kanada te patisipe nan efò entènasyonal yo pou ede Ayiti konplete premye sik elektoral la depi konstitisyon li an te antre an aplikasyon an 1987. Gouvènman Kanada a, atravè Ajans Kanadyèn Devlopman Entènasyonal, te depanse prèske 40 milyon dola sou pwosesis elektoral la, bay obsèvatè ak yon asistans teknik. Gouvènè jeneral la nan Kanada Michaëlle Jean (tèt li ki gen orijin ayisyèn) ale nan inogirasyon li a nan Prezidan Rene Preval sou 14 me 2006 tankou yon reprezantan nan Kanada.  

Nan mwa jiyè 2007, Premye Minis kanadyen Stephen Harper te fè yon vizit an Ayiti, sitou nan yon lopital ki te finanse pa Kanada nan bidonvil Site Solèy ki te ravaje pa kriminalite lan.

## Sitiyasyon aktyèl

Ayiti konsidere kòm yon eta frajil daprè definisyon konsèp Kanadyèn an, paske gouvènman an pa bay sitwayen li yo sèvis de baz yo. CIDA te kreye yon plan devlopman pou peyi li konsidere kòm eta frajil, patikilyèman Ayiti, Afganistan, Soudan ki te inifye anvan, ak Cisjordanie ak bann Gaza rele New Deal. New Deal te aplike pou bay plis sipò pou ede eta frajil yo reyalize objektif  Milenè pou devlopman pou 2015. New Deal gen objektif tankou sekirite, travay, revni ak jistis. Malgre sa, gen yon anpil diskisyon sou ki jan lajan Kanada a ap depanse ak ki moun li se tonbe nan men. Malgre ke ACDI te fè yon bon gouvènans youn nan priyorite li yo, ONG yo te bay plis pase 80% sèvis de baz yo an Ayiti, k ap resevwa anpil lajan nan èd kanadyèn an. Nan evite entèraksyon avèk gouvènman ayisyen an, Kanada te aplike yon sistèm sèvis paralèl olye de eta a ki anjeneral bay sèvis sa yo. 

Yon gwo kantite Kanadyen k ap travay nan domèn devlopman yo prezan an Ayiti, ki gen ladan santèn de misyonè k ap travay sitou nan sektè sante ak edikasyon.  

An 2008, Kanada te angaje 555 milyon dola sou senk (5) ane pou Ayiti.  .Ayiti te vin pi gwo benefisyè asistans devlopman Kanada an 2009, Afganistan te vin dezyèm pi gwo benefisyè. Yon montan total 334 milyon dola te bay Ayiti an 2009.  Nan mwa fevriye 2009, gouvènman kanadyen an te anonse ke li ta sible èd etranje a 20 peyi oswa rejyon kote li te espere genyen pi gwo enpak, tankou Ayiti. Anplis de èd ofisyèl, imigran ayisyen nan Kanada te voye apeprè $ 248 milyon dola nan lajan bay fanmi ayisyèn yo an 2006. Aprè tranbleman tè destriktif Ayiti nan 2010, 221 milyon dola nan don prive ak sitwayen yo te kolekte pou Ayiti. Pita ACDI te egale kantite lajan sa a nan kontribisyon.  Nan mwa janvye 2013, Minis kanadyen pou Koperasyon Entènasyonal, Julian Fantino, te anonse ke gouvènman an ta revize èd nan Ayiti, site enkyetid konsènan rezilta itilizasyon lajan yo. Kèk nan enkyetid sa yo te eksprime pa Premye Minis ayisyen, Laurent Lamothe, ki te sijere tou ke gouvènman kanadyen an bay plis vwa ak plis èd bay gouvènman ayisyen an dirèkteman.  

Gouvènman Kanada a te pibliye yon avètisman sou sekirite ki te rele pou prekosyon lè li tap vwayaje an Ayiti. Sepandan, pa gen okenn opinyon kontrè aktyèlman pou Ayiti.

## Gade tou

* Relasyon etranje an Ayiti 
* Relasyon Etranje Kanada 
* Imigrasyon ayisyen nan Etazini ak Kanada 
* Kanadyen ki gen orijin ayisyen 

## Referans

## Lyen deyò