Afrik

**Afrik** se yon kontinan ki kouvri 6% sifas Latè ak 20% sifas sifas tè. Sipèfisi li se  ak zile yo, sa ki fè li twazyèm pi gwo nan mond lan si nou konte Amerik kòm yon sèl kontinan. Ak plis pase 1.3 milya moun, Lafrik se dezyèm kontinan ki gen plis moun apre Azi e li reprezante 17.2% nan popilasyon mondyal la an 2020. Kontinan an fwonte pa Lanmè Mediterane a nan nò, la. Kanal Suez la ak Lanmè Wouj la nan nòdès, Oseyan Endyen an nan sidès ak Oseyan Atlantik la nan lwès.

Lafrik travèse prèske nan mitan an pa ekwatè a epi li gen plizyè klima: cho ak imid ki pi pre ekwatè a, klima twopikal nan rejyon yo ant ekwatè a ak twopiks, cho ak arid alantou twopik yo, klima tanpere nan zòn altitid yo. Kontinan an karakterize pa mank de lapli regilye. Nan absans glasyes oswa sistèm akifè mòn, pa gen okenn mwayen regilasyon natirèl klima eksepte kòt yo. Tè arid yo reprezante 60% nan teritwa li yo. Anviwònman li se poutan trè rich  ak kontinan an se lakay yo nan dezyèm forè kontinyèl nan planèt la, forè a nan Basen Kongo a, men anviwònman sa a menase pa debwazman ak bès nan divèsite biyolojik, konsekans chanjman klimatik ak antwopik presyon. An 2020, endikatè klima Afrik yo te karakterize pa tanperati chofe k ap kontinye, akselere ogmantasyon nivo lanmè, move tan ak evènman klimatik, tankou inondasyon ak sechrès, ak efè devastatè ki asosye yo. Rediksyon rapid la nan dènye glasye ki rete nan Lafrik di Lès, ki espere fonn antyèman nan fiti prè, siyal menas la nan chanjman sistèm Latè iminan ak irevokabl.

Kontinan an konsidere bèso limanite, kote zansèt moun yo te parèt, lè sa a, apeprè  de sa , moun modèn ki Lè sa a, gaye nan rès la nan glòb la. Sahara, pi gwo dezè cho nan mond lan, te kreye yon lakou, ki mennen nan evolisyon istorik diferan ant nò ak sid. Nan peryòd istorik la, [sivilizasyon [Ansyen Ejip te devlope sou Nil la, Lafrik Sub-Saharan te wè nesans pwòp sivilizasyon pa l yo nan zòn [savannah] ]s; [Lafrik di Nò, rivaj sid Mediterane, te enfliyanse pa Fenisyen, Grèk ak Women yo.. Soti nan  Lafrik fè eksperyans ekspansyon bantou. Se yon mouvman popilasyon an plizyè faz, jeneralman oryante soti nan nò, soti nan preri nan Kamewoun jodi a, nan sid, nan Afrik di Sid, rive nan nan kòmansman epòk kretyen an. Ekspansyon bantou eksplike kat aktyèl etnolengwistik zòn sub-Saharyen an.

## Etimoloji
Ansyen Lagrès yo rele kontinan an  ("Libu"). Kanta tèm *Afrik*, li sòti dirèkteman nan Laten *Afrik*. Soti nan Antikite Women rive nan Mwayennaj, tèm nan refere sèlman a yon pati nan Lafrik di Nò ki antoure Carthage, majorite Berber, yo te rele sid la majorite Etiopi (soti nan grèk ). Kidonk, nan Liv V nan *[[Istwa Natirèl (Pliny Elder)|Istwa Natirèl]]*, Pliny Elder mansyone rivyè Nijè a, ke li nonmen. *Nigris*, kòm yon delimitasyon:  epi tou mansyone  ki rete alantou li.

Etimoloji "Lafrik" ​​te sijè a anpil ipotèz:

Etimoloji anvan  yo kounye a se sèlman kiryozite istorik: Isidore of Seville te tire non sa a soti nan Laten *aprica* ("solèy"), Leo. Afriken an te envoke yon mo grèk *a-phrike* ('san frèt').

Dapre Michèle Fruyt, tèm *Lafrik la* te parèt nan lang Ewopeyen an atravè entèmedyè Women ki konsa te deziyen pati nò kontinan an paske, nan Campania, ' 'africus* kalifye van lapli ki soti nan rejyon [[Carthage]].

Dapre ipotèz Daniel Don Nanjira, mo [[Latin]] *Afrik* te kapab soti swa nan non *Afridi*, yon tribi Berbè ki te rete nan [[ Africa du Nord]] toupre Carthage, oswa nan tèm [[Fenisyen]] *Afar* ki vle di "pousyè".

Dapre lòt chèchè yo, mo *Lafrik la* soti nan tribi [[Ifrenides|Banou Ifren]] (tribi [[Berbers|Amazigh]]), ki gen zansèt *Ifren*, yo rele tou [[Iforen]], [[Ifuraces]] oswa [[Ifrenides|Afer]] (tèm ki vle di tou "gwòt" oswa "gwòt" nan lang Berber selon [[Ibn Khaldoun ]]). [[Lafrik (deyès)|Ifri]], fòm sengilye mo *Ifren* la, tou deziyen yon divinite [[Berbers|Amazigh]].

Gen lòt ankò ki deziyen Banou Ifren kòm moun ki rete nan ansyen *ifrīqīyā*  ki te deziyen an [[Arab]] aktyèl [[Tinizi]] ak ke non Lafrik la soti nan non tribi Banou Ifren. Anplis de sa, [[Banou Ifren]] ta dwe Ifuraces yo, yon branch fanmi ki reyini Afar yo. Ifuraces yo te viv nan ansyen Tripolitania e yo se Berber [[Zénètes]], moun Corripus te deziyen nan liv li pa Ifuraces.

== Istwa ==
===Pre-Istwa===
==== Nesans espès imen an ====
Afrik se konsidere pa tout [[Paleoanthropology|paleoanthropologists]] kòm [[Sit fosil ominid Lafrik di sid|bèso limanite]], kote espès imen an te fèt ([[Mitokondrial Èv]]) . Pandan  la, [[Antwopoloji|antwopològ]] te dekouvri yon gwo kantite [[fosil]] ak prèv ki montre okipasyon [[Hominidae|hominid précurseurs]] lèzòm, ki date, pa [[dat radyometrik]], nan  ane [[anvan prezan]] pou espès [[Sahelanthropus tchadensis]] (fosil [[Toumaï ]]),  ane pou [[Orrorin tugenensis]],  ane pou fosil [[Ardi (Ardipithecus)|Ardi]] espès [[Ardipithecus ramidus]], soti nan  ane pou  , soti nan  rive nan  1.4 [[milyon ane]] anvan prezan pou [[Paranthropus boisei ]] ak apeprè  1.9 milyon jiska 600000 ane [[ anvan prezan]] konsènan  .

Apre evolisyon [[homo sapiens]], anviwon 200 rive  100000 ane de sa, kontinan an se sitou peple pa gwoup [[chasè-rasanble|chasè-rasanble]]. Dapre teyori  (**), premye moun modèn sa yo te kite Lafrik la e yo te peple. rès mond lan ant 80 ak 50000 ane anvan epòk nou an. Yo ta kite kontinan an lè yo travèse [[Lamè Wouj la]] atravè [[Bab-el-Mandeb]] , [[Dwat Gibraltar]] ak [[Istm Suez la]] .

Lòt migrasyon moun modèn sa yo, nan kontinan an, soti nan menm peryòd yo, ak tras premye etablisman imen nan [[Lafrik di Sid]], [[Afrik di Nò]] ak [[Sahara]] .

== Jeyografi ==

=== Jewografi Fizik ===


Ak yon sifas tè  30 milyon km2, Lafrik se twazyèm kontinan pa zòn; sa reprezante 6% sifas tè a ak 20% sifas tè a. Soti nan bout nò li, nan [[Cap Blanc (Tinizi)|Ras ben Sakka]] (37°21' N) nan [[Tinizi]], rive nan pwent sid li, nan [[Cap des Aiguilles]] (34°51 '15" S) nan [[Lafrik di Sid]], kontinan an lonje pou apeprè 8000 km. Soti nan [[Penensil Cape Verde|Cape Verde]] (17°33'22" W), nan li. ekstrèm lwès, nan [[Ras Hafun]] (51°27'52" E) nan [[Somali]], nan ekstrèm lès li, li pwolonje pou 7400 km .

[[Kòt (jeyografi)|kòt li yo]], yon ti kras endentasyon, yo gen  26000 km longè. Absans nan endentasyon gwo twou san fon nan bank li yo se remakab; vre, an konparezon, Ewòp, ki pwolonje sou  10.4 milyon km 2, oswa apeprè yon tyè nan sifas Lafrik la, gen yon litoral 32000 km , pi long pa  6000 km.

[[Sahara]], pi gwo dezè nan Lafrik ak pi gwo dezè cho nan mond lan, pou kont li kouvri yon zòn nan prèske  8.6 milyon km<sup>2</sup>. [[Sahel]], yon bann kontinyèl savann twopikal semi-arid ki sitiye jis nan sid Sahara a, kouvri prèske  2.7 milyon km 2. Se konsa, rejyon hyper-arid, arid ak semi-arid nan Sahara a ak Sahel la pou kont yo kouvri apeprè yon tyè nan zòn total kontinan Afriken an.

== Klima ==

== Kilti ==
===== Mizik ak dans =====



Anplis mask yo, dans yo ak chante ki souvan akonpaye yo. , te bay Afrik Sub-Saharan pwòp idantite li. Avèk yon mil gwoup etnik ak yon milya moun, Afrik se kiltirèl miltip, men mizik Afriken ak dans pataje kèk karakteristik diferan. Nan kilti tradisyonèl, mizik, dans ak ekspozisyon mask yo souvan fòme yon triptik. Mizik la se esansyèlman ritm ak santre sou transmisyon oral, kidonk gwo enpòtans tèks la. Enstriman yo trè divès, men ritm lan bay pèkisyon an fyète epi, an patikilye, tanbou.

Malgre yon rankont “twomatik” ant kilti, Afrik te enfliyanse tou sèten mizik oksidantal, tankou [[jazz]], dirèkteman enspire pa ritm Afrik de Lwès e ki te kreye pa esklav nwa depòte nan Amerik. , [[afrobeat]] (ane 1970), ki te kreye pa [[Fela Kuti]], [[Highlife (mizik)|highlife]] (ane 1920) Pwòp mizik kontanporen li, [[Rumba Kongolè]], [[soukous]], [[coupé-décalé]], pa egzanp, yo ekspòte nan tout mond lan depi ane 1960 yo , e plis toujou ak kwazman [[mizik mondyal la]] ki te fèt an 1986 ak album *'' pa Paul Simon. .

## Nòt ak Referans
### Tradiksyon

### Nòt

### Referans

## Lyen deyò