open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Levanjil

Kat premye liv nan Nouvo Testaman Bib kretyen-an.

Levanjil yo (bon nouvèl la):
* Matye
* Mak
* Lik
* Jan
Mak

**Mak** se dezyèm liv nan Nouvo Testaman.

Levanjil yo :
* Matye
* Mak
* Lik
* Jan

## Referans

## Lyen deyò
Tesalonikyen

**Tesalonisyen** se trezyèm ak katryèm lèt nan Bib kretyen-an ki adrese pa apòt Pòl anviron ane 50 avèk fidèl nan ansyen Repiblik d Masedoni (jodi-a péyi Lagrès).
Ansyen Testaman

**Ansyen Testaman** (opoze a Nouvo Testaman) se premyè pati nan Bib kretyen an. Nan Ansyen Testaman (oubyen **Ansyen Kontra**), youn trouve plizyè sijè de gran enpòtans pou jwif (de relijyon jidayis) kòm kretyen (de Krisyanis). Li eksplike istwa Letènèl avèk moun kòmanse a kreyasyon. Kèk nan enpòtan tèm twouve nan Ansyen Kontra konsiste pa chwa moun pou dezobeyi Bondye, jijman Bondye akòz de vyolasyon moun, Lòd La, plan Bondye pou retabli moun nan yon pozisyon de lagras (i.e. esperans Mesi a). 

Nou ka divize Ansyen Kontra nan sèt (7) pati : Liv Moyiz yo (i.e. Lòd La), Liv Jij yo, Tranzisyon Izrayèl, Liv Wa yo avèk Iztwa Wa yo, Liv Egzil yo, Liv Powetik yo, Liv Pwofèt Majè yo, e Liv Pwofèt Minè yo. 

Kwayan (katolik ak pwòtestan), avèk jwif sèvi avèk liv nan **Ansyen Testaman** yo, men yo pa egzakteman menm bagay pou chak gwoup. Bib katolik la enkli kèk liv ki pa twouve nan Bib jwif e pwòtestan an. Jwif avèk pwòtestan itilize menm liv men yo divize diferaman.

## Liv nan Ansyen Testaman Pwòtestan
## Liv Moyiz yo (Lòd la)
* Jenèz (liv Kòmansman an)
* Egzòd (liv Delivrans lan)
* Levitik (liv Prensip lavi nan Bondye)
* Nonm (liv Resansman an)
* Detewonòm (Dezyèm liv Lalwa a)

## Liv Jij yo
* Liv Jozye a
* Jij (Liv Chèf yo)
* Liv Rit la

## Tranzisyon Izrayèl

* Premye liv Samyèl la
* Dezyèm liv Samyèl la

Gade tou paj Tranzisyon Izrayèl

## Liv Wa yo, Avèk Istwa Wa yo
* Premye liv Wa yo
* Dezyèm liv Wa yo
* Premye liv Kwonik la
* Dezyèm liv Kwonik la
## Liv Egzil yo
* Liv Esdras la
* Liv Neyemi an
* Liv Estè a
## Liv Powetik yo
* Liv Jòb la
* Liv Sòm yo
* Liv Pwovèb yo
* Eklezyas (Liv Filozòf la)
* Kantik de Kantik (Pi bèl Chante a)

## Liv Pwofèt Majè yo
* Liv Ezayi a
* Liv Jeremi an
* Lamantasyon (Chante pou plenn Sò lavil Jerizalèm)
* Liv Ezekyèl la
* Liv Danyèl la

## Liv Pwofèt Minè yo
* Liv Oze a
* Liv Jowèl la
* Liv Amòs la
* Liv Abdyas la
* Liv Jonas la
* Liv Miche a
* Liv Nawoum lan
* Liv Abakik la
* Liv Sofoni an
* Liv Aje a
* Liv Zakari a
* Liv Malachi a
Disip

**Disip** se yon mo derive de Laten *discipulus*, ki vle di yon etidian. Disip se yon moun ki deside pou li viv lavi-l en akò, pa egzanp, ak metòd, teori, osinon filozofi yon lòt moun (p.e. yon mèt, segnè, profèt, gouwou, etc.).

## Filozofi grèk
Platon sete selèb disip ki deside viv ak filozofi selèb Sokrat.

## Krityanis
Disip se yon aderan ansèyman Jezi yo. Se yon kwayan, yon kretyen osinon fidèl. Tout kretyen se disip. Yon apòt se yon disip konplètman peswade.

## Referans

## Lyen deyò
Bètleyèm

**Bètleyèm** se vil, nan Izrayèl, plas nesans Jezi, ki te fèt Bètleyèm, pandan paran-l te ale laba pou yon resansman. Fanmi-an se te moun Nazarèt.
Kwayan

**Kwayan** se yon moun ki kwè nan yon patikilè mesaj, doktrin, teori, osinon prensip.

Se yon fidèl; yon moun ki fidèlman swiv kèk ide.

## kretyen
Yon kretyen se yon kwayan ki kwè Jezikris se pitit Bondye.
Tranzisyon Izrayèl

**Tranzisyon Izrayèl** se yon peryòd biblik kote pèp Izrayèl la te fè Bondye demand sa a : *Nou bezwen yon wa pou dirije nou tankou tout lòt nasyon yo*.

Avan tan sa, Izrayèl te yon teyokrasi. Douz tribi (12) Izrayèl yo pat gen yon sengilè chèf imen anpatikilye. Pwofèt Samièl chwazi Sayil kòm premye wa pou Izrayèl. Lè wa Sayil dezobeyi Li, Bondye rache kouwòn nan soti sou tèt Sayil. Li kòmande Samièl pou li ale chèche yon lòt wa pou Izrayèl pami mitit Izayi yo. Pwofèt la chwazi David pou dèzyèm wa Izrayèl, malgre David te tou jèn gason.

## Referans

## Lyen deyò
Monoteyis

**Monoteyis** (derive de grèk μόνος [monos] *yon sèl* ak θεός [teyos]] *dye*) se kwayans relijye osinon filozofik ki rekonnen egzistans yon sèl dye (opoze a politeyis), egalman diferan ak (panteyis).

Anpil nan relijyon plis popile nan lemond, jodi-a, se group relijyon monoteyis.

**Monoteyis** se yon moun ki kwè monoteyis.

## Krisyanis
Li entèresan pou endike la, nan krisyanis, Bondye manifeste an twa distenk ekspresyon : Bondye Papa ki nan syèl la, Bondye Pitit la (i.e. Jezikris), e Bondie Sent Espri-a. Ki reyini kòm Youn nan yon Sent Trinite. Yon sèl Bondye. Youn nan aksyon, nan pawòl, san kontradiksyon, san varians.

## Islamis
Reljyon Pèp Mizilman yo, ki rekonèt Ala kòm sèl dye.

## Jidayis
Relijyon jwif yo, ki rekonèt Yawey (Jewova) kòm sèl dye.

## Zoroastris
Zoroastris se premye relijyon monoteyis, nan End.

## Mitrais
Mitrais sete relijyon monoteyis nan End ak Ewòp.

## Atonis
Atonis sete relijyon monoteyis nan ansyen Ejip.

## Sikis
Sikis se relijyon monoteyis nan End.

## Referans

## Lyen deyò
Mesi

**Mesi**-a nan jidayis, se moun Bondye gen pou l voye pou delivre ak/oubyen libere Izrayèl. Pou kretyen yo, tout profesi mesiyanik yo akonpli nan lavi Jezikris. Pou yon kretyen, **Mesi** jwif yo ap ret tann lan, se menm Jezi yo kwè ki gen pou retounen sou latè pou li etabli yon wayòm pou mil an.
Teyokrasi

**Teyokrasi** se yon sistèm gouvènman kote dirijan se lidè relijye (osinon yon gwoup lidè relijye). Lide jeneral la nan yon teyokrasi se pou mete Bondye an chaj. Pou mete li nan yon lòt sans, « Se sèl Bondye ki sèl chèf ».

## Kristyanis
Gouvènman mòmon sete yon teyokrasi nan diznevyèm syèk Ozetazini.

## Jidayis
Avan Tranzisyon Izrayèl, Izrayèl te yon veritab teyokrasi. Douz (12) tribi Izrayèl yo pa te gen okenn chèf anpatikilye. Yo te depann de profèt yo, jij yo, ak prèt yo pou di yo kijan Bondye vle yo viv. Nan sans sa, Yawey, Bondye Izrayèl, te wa Izrayèl tou.

## Islamis
Jodi-a, kèk gouvènman, tankou gouvènman Iran, konsidere pa kèk moun kòm yon teyokrasi. Malgre Iranyen yo gen yon prezidan eli, men gen yon gwoup eklezyastik ki gen gwo pouvwa. Desizyon pa fèt nan peyi a si ke yo menm yo pa bay akò yo. Aprè yo fin bay akò pa yo, se lè sa balon an pase al jwenn politisyen yo.

## Referans

## Lyen deyò
Jidayis

**Jidayis** se yon relijyon monoteyis. Se relijyon jwif yo.

## Referans

## Lyen deyò
* http://www.breslev.co.il/
* http://www.fr.chabad.org/
Akdèzapot

**Akdèzapot** (nan lang franse : *Actes des Apôtres*) se senkyèm liv nan Nouvo Testaman. Li bay detay sou aktive premye disip Jezi. Rele souvan **Travay**.

## Referans

## Lyen deyò
Tradisyon

**Tradisyon** se fason yon gwoup moun pase kilti yo ak istwa yo bay yon jenerasyon ki vin aprè yo. Eritaj sa a pa materyèl. 
## Relijyon
* Jidayis
* Boudis
* Endouyis
* Islam
* Krisyanis
* Katolisis
* Ezoteris

## Syans imèn
* Georg Simmel
* Norbert Elias
* André Leroi-Gourhan
* Roland Barthes
* Maurice Godelier
* François Cheng
* Howard Becker
* Arjun Appadurai
* Françoise Héritier 
* Mike Davis
* Serge Gruzinski
* Daniel Miller
* Laurier Turgeon
* François Hartog
* Georges Vigarello
* Pascal Ory
* Jean-Louis Flandrin
* Adrien Lhem
* Sylvie Sanchez
* Julien Lefour
* Antonio Casilli
* François-Robert Zacot

## Diferans ant koutim ak tradisyon

## Sans espesyal nan lalwa

## Gade tou
* Rit
* Kilti
* Tradisyon militè
* Medsin tradisyonèl, Etnobotanik, Etnofamakoloji
## Referans

## Lyen deyò
* ''La tradition entre fidélité et trahison'' pa Carole Dely sou sens-public.org
Gèp

**Gèp** se yon ensèk.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: guêpe
*Angle: wasp
*Alman: Wespe
*Panyòl: avispa

## Etimoloji
Mo *gèp* nan soti nan lang franse a (*guêpe*) ki soti nan yon mo laten (*vespa*).
Ensèk

**Ensèk** se yon klas zannimo yo rele zanimo envètebre

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: insecte
* Angle: insect
* Almsekt
* Panyòl: insecto

## Etimoloji
Mo *ensèk* a soti nan lang franse a (*insecte*) ki soti nan yon mo laten.
Bib

Souvan **Sent Bib** la, se asanblaj ekriti sakre kretyen yo. Li konpoze de de (2) kontra :  

Ansyen Testaman epi Nouvo Testaman. Nan premye kontra trouve istwa Bondie ak lèzòm (patikilyèman pèp Izrayèl la), depi sou kreyasyon jiska predikasyon pa profèt Malachi (i.e. promigelre av. J.K.). Dezyèm kontra kòmanse a predikasyon Jan Batis, prezante nan Levanjil yo, fini pa Revelelasyon (Apokalips), ekri pa Jan, Apòt la-se yon profèsi sou evènman ki gen pou rive nan denye jou yo (e.g. retou Kris la sou latè, destriksyon Antikris la pa Jezi, renouvèlman latè), promilgere ap. J.K. 

## Referans

## Lyen deyò
* Istwa Labib
* Bib nan lang kreyòl ayisyen sou biblegateway.com
Mouch

Yon **Mouch** se yon ensèk.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: mouche
*Angle: fly
*Alman: Fliege
*Panyòl: mosca

## Etimoloji
Mo *mouch* la soti nan lang franse a (*mouche*) ki soti nan yon mo laten (*musca*).

## Referans

## Lyen deyò
Papiyon

**Papiyon** se yon ensèk.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: papillon
*Angle: butterfly
*Alman: Schmetterling
*Panyòl: mariposa

## Etimoloji
Mo *papiyon* an soti nan lang franse a (*papillon*) ki soti nan lang laten an (*papilio*).

## referans
Alo lay referans c lay papyion kon voy

## Kèk lyen
Pis

**Pis** se yon ensèk.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: puce
* Angle: flea
* Alman: Floh
* Panyòl: pulga

## Etimoloji
Mo *pis* an soti nan lang franse a (*puce*) ki soti nan yon mo laten (*pulex*).
## Referans

## Lyen deyò
Ravèt

**Ravèt** se yon ensèk.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Avwàn

**Avwàn** se yon sereyal.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: avoine
* Angle: oat
* Alman: Hafer
* Panyòl: avena

## Etimoloji
Mo *avwàn* nan sòti nan lang franse a (*avoine*) ki sòti nan yon mo laten (*avena*).

## Referans

## Lyen deyò
Ble (sereyal)

**Ble** se yon sereyal. Li nan fanmi plant *[[Poaceæ]]*. Non syantifik li se *Triticum aestivum [[L.]] *

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: blé
*Angle: wheat
*Alman: Weizen
*Panyòl: trigo

## Etimoloji
Mo *ble* nan soti nan lang franse a (*blé*).
Diri

**Diri** se yon plant, yon sereyal. Li nan fanmi plant *[[Poaceæ]]*. Non syantifik li se *Oryza sativa L*. 

Diri se yon plant ki chak ane li gen tij ki drese li gen ote ki varye. Li mezire mwens ke yon mèt ak 5met pou dire flotan yo. Se yon plant ki dispoze  nan plizyè espès fome yon bouke ki gen rasin fasil pou rache. Li donnen pa grap nan yon distans 20 e 30 cm. Li kapab de fason dwat oubyen panche.
Wowoli

**Wowoli** se yon sereyal. Li nan fanmi plant *[[Pedaliaceæ]]*. Non syantifik li se *Sesamum orientale L.*

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: sésame
* Angle: sesame
* Alman: Sesam
* Panyòl: sésamo

## Etimoloji
Mo *wowoli* nan soti nan lang panyòl la (*ajonjolí*).
Oligachi

Yon gouvènman sistèm kote tout biznis peyi-a regle pa yon ti group minorite se yon oligachi. Mo grèk ολιγαρχία, dekonpoze an *akiya* (govènman) ak *olig* (minorite). Nan kalite gouvènman sila, minorite sa se yo ki sèl chèf, se yo ki kontrole domèn ekonomik, se yo ki an chaj transmision infòmasion, afè entènasional, etc. Ki la koz, souvan, jounalis klasifie minorite sa kòm *klas elite* peyi-a. Nan yon oligachi, souvan gen tansion. Yon tansion ki rezilte paske, pliziè fwa, majorite peyi-a reziste pouvwa klas elite sa. Elite yo yo-menm, fè tout sa ki fezab pou yo konsolide pouvwa yo. Yon sitiasion ki souvan tèmine pa de (2) rezilta. Youn, class elite-a ka peze pi di, masakre, kidnape (oubien fè disparèt) pòsion nan majorite-a ki fè plis bri (i.e. revolte kont etablisman) pou yo ka kontinie kenbe pouvwa. Lòt rezilta se sa, pafwa, majorite-a ka reyisi nan opozision yo kont minorite-a; souvan majorite sa dechouke, touye, patikilie enpòtan pèsòn pami elite yo diran tranzision an. Sa se yon gouvènman sou egwi! Toupandan moun sa yo pa chache yon fason pou yo debouye yo, trouve yon solision tou de pati kapab tolere, fòme yon demokrasi, ak chak revolision, y'ap kontinie touye len ak lòt pou jis kan yo elimine len ak lòt.
Pwason

**Pwason** se yon zannimo ki viv nan dlo, e kò yo anjeneral kouvri ak kal. Yo jwenn yo ampil nan dlo dous ak nan lanmè: gen espès ki soti nan dlo sous ki nan mòn (ravin). Distribisyon yo se yon bagay ki inegal, sepandan: 50% nan pwason ap viv nan 17% nan sifas ki nan oseyan, (ki souvan pi eksplwate yo).

Yo gen yon wòl fondamantal pou moun:

* Kòm manje, pwason toupatou nan mond lan; swa yo kenbe yo oswa leve yo nan sa ki gen rapò ak pisikilti
* Yo eksplwate yo tou pou rezon lwazi, avèk lapèch ou akwaryofili, yo pafwa ekspoze nan gwo aquarium piblik
* Yo jwe yon wòl enpòtan nan kilti anpil kòm divinité ak senbòl relijye oswa sijè kont, lejand, liv ak fim
* Yo jwe yon wòl ekosistemik enpòtan
* kontribiye nan sik byoochimik, ki gen ladan sik kabòn, an patikilye yo kontribiye nan pi kabòn oseyanik

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: poisson
* Angle: fish
* Alman: Fisch
* Panyòl: pescado

## Etimoloji
Mo *pwason* nan soti nan lang franse a (*poisson*) ki soti nan yon mo laten (*pisces*).
Zwazo

**Zwazo** sè yon zannimo ki ka vole. Li gen zèl, plim ak pat.

## Tradiksyon
* Lòt krèyòl:
* Fransè: oiseau
* Anglè: bird
* Alman: Vogel
* Panyòl: pájaro

## Etimoloji
Mo *zwazo* nan soti nan lang franse a (*les oiseaux*).

## Referans

## Lyen deyò
Mizik

**Mizik** se yon atizay e yon aktivite kiltirèl ki rasanble yon seri son ak silans pou bay yon ritm ki agreyab nan zòrèy. 

Mizik egziste depi nan preistwa. Se yon aktivite moun itilize pou fè rasanbleman, tankou im nasyonal.

## Referans
Sinema

**Sinema** se yon la (aktivite) ki gen rapò ak espektak.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: cinéma
*Angle: cinema
*Alman: das Kino
*Panyòl: cine
## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Mayi

**Mayi** se yon sereyal.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:may(kreyòl mauricien)
* Franse: maïs
* Angle: maize, corn
* Alman: Mais
* Panyòl: maíz

## Etimoloji
Mo *mayi* a soti nan lang franse a (*maïs*).
Bab panyòl

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Bromeliaceæ.
Non syantifik li se * Dendropogon usneoides (L.) Raf. *

## Istwa
Istwa

## referans
## Kèk lyen
*Li manke referans sou li.
Bazilik

**Bazilik** ka refere kòm :

## Botanik

* **[[Bazilik]]** ( *Ocimum basilicum* ), yon plant santi bon nan fanmi Lamiaceae;
* Bazilik pouse toutan (*Ocimum kilimandscharicum* ), ou jwenn li nan fanmi Lamiaceae, plant ki fèt nan peyi Afrik Delès.

## Zooloji

* Bazilik ( *Basiliscus* ), plizyè espès reptil ki soti nan kontinan Amerik Disid; Bazilik ( *Salaria basilisca* oswa " Blenny Bazilik "), yon pwason nan fanmi Blenniidae a.

## Lòt moun

* Bazilik, bèt mitolojik;
* bazilik, yon desen ki senbolize yon dragon ak tèt  kòk ;
* bazilik, yon pyès zam lou ke yo rele tou yon long culverin ;
* Bazilik, youn nan pi gwo kanon nan tout listwa.

## Gade tou

* *Misyon Bazilisk*, woman ekri pa David Weber, 1 volim nan seri *Honor Harrington* an
Bwa bale

***Bwa bale** se yon zèb.
***** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Asteraceæ]]*.
Non syantifik li se *Baccharis myrsinites Pers. *
{{plant
|non=Bwa bale 
|fanmi=Asteraceæ 
|non syantifik=Baccharis myrsinites Pers. 
|orijin=
|peyi=
|dat=
|Aksyon=
|nòt=
|referans=
Pwav

**Pwav** se yon zepis.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: poivre
*Angle: pepper
*Alman: Pfeffer
*Panyòl: pimienta

## Etimoloji
Mo *pwav* la soti nan lang franse a (*poivre*) ki soti nan yon mo laten (*piper*).
Fèy zorèy bourik

**Fèy zorèy bourik** se yon zèb.

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Dracænaceæ]]*.
Non syantifik li se *Sansevieria guinensis (L.) Willd. *
Mant

**Mant** se yon plant. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
* Mant

## Kèk lyen
Pèsi

**Pèsi** se yon zèb.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: persil 
* Angle: parsley 
* Alman: Petersilie 
* Panyòl: perejil 
* Pòtigè: salsa

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sousi

**Sousi** a se yon zòn ki gen plim anlè chak nan de je yo je yo. Pati deyò li yo rele ke sousi, ak pati anndan li yo se tèt sousi.

## Ekspresyon
Fonksyon prensipal li se kominikasyon ak ekspresyon santiman (kolè, sipriz...) atravè misk mimik yo. Li patisipe nan kominikasyon ki pa vèbal. 
Sousi yo ka deplase ansanm oswa endepandaman. Nan dezyèm ka a, sa fè li posib eksprime plis emosyon.

## Pwoteksyon
Yo gen fonksyon tou pou yo detounen yon bon pati nan swe ki ap koule soti nan fontenn an nan direksyon pou je yo tankou goutyè yo. Sousi yo itilize pou pwoteje je yo kont agresyon kòm lapli, pousyè osinon sab.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: sourcil
* Angle: 
* Alman: 
* Panyòl: 

## Etimoloji

## Referans

## Lyen deyò
Tabak

**Tabak** se yon zèb, yon pwodui sikotwòp manifaktire ki te fè soti nan fèy sèk nan plant tabak komen (Nicotiana tabacum), yon espès natif natal nan Amerik Santral ki fè pati botanik Nicotiana (fanmi: Solanaceae).

Itilizasyon tabak vin gaye toupatou atravè mond lan kòm yon rezilta nan dekouvèt Amerik la. Maketing li se souvan yon monopòl leta e sijè a taks ki varye anpil ant peyi yo.

Tabak rann trè depandan e konsomasyon li yo ki responsab pou prèske 6 milyon moun mouri nan yon ane atravè lemond nan ki 600,000 ki pa fimè ekspoze a lafimen. Anpil maladi yo lye nan fimen (maladi kadyovaskilè ak kansè).

## Pwodiksyon

Nicotiana yo se yon plant nitrofil neotropikal ki soti nan rejyon cho e mande pou tè ki rich avèk Humus. Tanperati a ak nati a nan tè yo jwe yon wòl preponderant sou pwopriyete tabak la : kilti a ka fèt sèlman ant tanperati ki sòti nan 15 ° C a 35 ° C, 27 ° C konstitye yon ideyal pou eklere a nan plant yo. Yo estime pati ki plante nan mond la a 5 milyon ekta, sitou nan Azi ak Amerik, byenke plastiti relatif li yo pèmèt yo dwe kiltive ant 60 degre latitid nò ak 40 degre latitid sid. Degre nan matirite ak metòd la nan rekòlte fèy yo esansyèl ak detèmine faktè pou destinasyon yo. Anba-matirite, fèy yo se pou sigarèt kapsil. Rekòt pa fèy ka dire plis pase yon mwa, fèy rekòlte youn pa youn depann de matirite li, poutan rekòt pa tij yo fèt pi vit.

## Referans

## Lyen deyò
Zèb

*Pou wè atik la sou bèt la, klike [[Zèb (bèt)|isit la]].*

**Zèb** se yon ti plant vè.

## Etimoloji
Mo *zèb* la soti nan lang franse a (*les herbes*) ki soti nan lang laten an (*herba*).
Lapen

**Lapen** se yon bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: lapin
* Angle: rabbit
* Alman: Kaninchen
* Panyòl: conejo

## Etimoloji
Mo *lapen* nan soti nan lang franse a (*lapin*) ki soti nan yon mo laten (*lepus*).
Rat

**Rat** se yon bèt.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: rat
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Sourit

**Sourit** se yon bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: souris
* Angle: mouse
* Alman: Maus
* Panyòl: ratón

## Etimoloji ak istwa tèm nan
Sourit soti nan fransè medyeval: *souriz* (1175) epi *souri* (1200).

Soti nan  la, yo distenge "sourit tèrès" (1562), yon kalite mizarenye, "sourit blan yo" (1576), "sourit latè" (1753-67) oswa "ti sourit jaden", "sourit mòn yo" (1768) oswa ", pafwa, "1768) oswa "divès kalite bèt yo." retire nan sourit la komen.

## Referans
Chamo

**Chamo** se yon bèt ki genyen de bòs.

**Wè tou** : dromadè

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: chameau
*Angle: camel
*Alman: Kamel
*Panyòl: camello

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Elefan

**Elefan** se yon gwo bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: éléphant
* Angle: elephant
* Alman: Elefant
* Panyòl: elefante

## Etimoloji
Mo *elefan* a soti nan lang franse a (*éléphant*) ki soti nan yon mo laten (*elephantus*) ki soti nan yon mo grèk (*elephas*).
Ipopotam

**Ipopotam** se yon bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: hippopotame
* Angle: hippopotamus
* Alman: Nilpferd
* Panyòl: hipopótamo

## Etimoloji
Mo *ipopotam* a soti nan lang franse a (*hippopotame*) ki soti nan yon mo laten (*hippopotamus*) ki soti nan yon mo grèk (*hippopotamos*).
Lama

**Lama** se yon bèt.

## Deskripsyon
### Anatomi


Fichye:Lama skull.JPG|Zo bwa tèt : Lekòl Veterinè Alfort.
Fichye:Llama skeleton at MAV-USP.jpg|Anatomi.
Fichye:Lama fetus from Bolivia.jpg|Fetis lama momifye.



## Referans

## Lyen deyò
Mouton

**Mouton** se yon bèt.

ki dou anpil se sa ki fè tout moun renmen manje mouton.                                                                                                                                   
* Lòt kreyòl:
* Franse: mouton
* Angle: sheep
* Alman: Schaf
* Panyòl: oveja, carnero

## Etimoloji
Mo *mouton* nan soti nan lang franse a (*mouton*).
Kochon

**Kochon** se yon bèt. Li renmen labou.

Yo fè griyo avèk vyan li. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: cochon
* Angle: pig
* Alman: das Schwein
* Panyòl: cerdo

## Etimoloji
Mo *kochon* nan sòti nan lang franse a (*cochon*).

## Referans

## Lyen deyò
Rinosewòs

**Rinosewòs** se yon bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: rhinocéros
* Angle: rhinoceros
* Alman: Nashorn
* Panyòl: rinoceronte

## Etimoloji
Mo *rinoseròs* a soti nan lang franse a (*rhinocéros*) ki soti nan yon mo laten (*rhinoceros*) ki soti nan yon mo grèk (*rhinokeros*).

## Referans

## Lyen deyò
Balèn

**Balèn** se yon bèt ki vi nan dlo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: Baleine
*Angle: Whale
*Alman: Wal
*Panyòl: Balaenidae

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Lous

**Lous** se yon bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: ours
* Angle: bear
* Alman: Bär
* Panyòl: oso

## Etimoloji
Mo *lous* nan soti nan lang franse a (*l'ours*) ki soti nan yon mo laten (*ursus*).
Krokodil

**Krokodil** se yon bèt.

Kwokodil ki an Ayiti a, si rete kèk grenn toujou, se nan zôn Lak Azuéi epi nan pwent wès Lagonav (ki bay sou Canal du Vent) yo te konn wè li. Ankenn pwojè konsèvasyon pa janm egziste pou bèt sa a. Moun plis pè li, vann li bay etranje, touye li paske li konn atake bèt ak timoun. Poutan li fè pati de byodivèsite Ayiti, richès peyi a.
Koulèv

**Koulèv** se yon bèt.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: serpent
* Angle: snake
* Alman: Schlange
* Panyòl: culebra

## Etimoloji
Mo *koulèv* la soti nan lang franse a (*couleuvre*) ki soti nan lang laten an (*colubra*).

## referans

## Kèk lyen
Makak

**Makak** se yon bèt apwal é a 4 pat nan fanmi Cercopithecinae.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: singe
* Angle: monkey
* Alman: Affe
* Panyòl: mono

## Etimoloji
Mo *makak* la soti nan lang franse a (*macaque*).
Kayiman

**Kayiman** se yon bèt ki ap viv nan dlo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: caïman
*Angle: caiman
*Alman: der Kaiman
*Panyòl: caimán

## Etimoloji
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Kalmason

**Kalmason** se yon non komen pou yon kalite molisk. Tèm nan itilize pou yon gastewopod avèk yon kokiy.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: escargot
* Angle: snail
* Alman: Schnecke
* Panyòl: caracol

## Etimoloji
Mo *kalmason* an soti nan lang franse a (*colimaçon*).

## Referans

## Lyen deyò
Solda

**Solda** se yon moun ki travay pou yon lame. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: Militaire
* Angle: Soldier
* Alman: Soldat
* Panyòl: Militar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Pèch (komin)

**Pèch** se yon vil ke yon komin nan awondisman Fòlibète.

## Demografi

## Administrasyon

## Ekonomi

## Referans

## Lyen deyò
Depatman

**Depatman** se youn nan pi gwo divizyon tèritoryal  ki gen nan yon peyi, e ki regwoupe anndan li komin ak seksyon kominal.

## Ayiti
Yo mèt gade lis depatman Ayiti.

## Referans

## Lyen deyò
Pèch (fwi)

**Pèch** se yon fwi.

## Tradiksyon
* franse : *Pêche*
* angle : *Peach*
* alman : *Pfirsich*
* panyòl : *Durazno*,*melocotonero*,*melocón*.
## Istwa
Istwa mo sa


Amygdalus persica2.jpg
Nectarine CDC.jpg
White nectarine and cross section02 edit.jpg


## Referans

## Kèk lyen
Ench (awondisman)

**Ench** se yon awondisman ki sitiye nan depatman Sant nan peyi Ayiti. 

Chèflye li se Ench.
Li plase 30 km2 toupre fwontyè Repiblik dominikèn nan.

## Adminstrasyon
Awondisman sa a gen komin yo :

* Ench
* Sèka Kavajal
* Mayisad 
* Tomonn

## Referans

## Lyen deyò
Kap Ayisyen (awondisman)

**Kap Ayisyen** (oubyen Okap) se yon awondisman ki sitiye nan depatman Nò nan peyi Ayiti. Li te fonde nan lane 1670.

## Referans

## Lyen deyò
Kap Ayisyen (komin)

**Kap Ayisyen** (oubyen “Okap”; nan franse: *Cap-Haïtien*) se yon vil nan peyi Ayiti. Liberatè peyi Ayiti Tousen Louvèti te fèt nan Okap sou 20 me 1746.

Komin sa a se souprefekti an pou awondisman an ki gen mem non.

Komin sa a se chèflye an pou depatman Nò.

Dezyèm vil peyi Ayiti, nan Nò peyi a. 

## Jewografi
Okap se yon vil ki gen yon pò ki sitiye sou kòt septantriyonal Repiblik Ayiti epi ki te konsidere tankou nan XIXe syèk la tankou pò nan Ayiti.

Vil sa sitiye sou kote lwès bè Kap Ayisyen an, nan anbouchi rivyè Odikap Mòn Jan ki domine li sou plis ke 718 mèt altitid. Sou kote lwès lan aglomerasyon Kap Ayisyen nou jwenn bè Lakil.

## Istwa
Kap Ayisyen lontan yo te rele li Kap-Fransè oubyen Kap-Enri.
 
Istwa vil sa kòmanse nan tan kolonizasyon. Istwa rakonte anpil bagay sou wòl vil sa te jwe nan lagè pou endepandans peyi a.

Vil sa te pran dife depi 21 rive 23 jen 1793.

## Demografi
Vil sa te genyen 15 000 abitan nan ane 1790.

## Administrasyon
Komin sa a gen 3 seksyon kominal :
* Banndinò
* Wodikap
* Pitit-Ans (ki gen ladan katye « Pitit-Ans »).

## Pèsonalite nan relasyon nan Kap Ayisyen
* Jean II Stapleton (Kap-Franse, 1696 - 1776), pwopriyetè ak plantè sik nan Santo Domingo, soti nan emigrasyon jacobit nan Ilandè nantè.
* Antoine Walsh (Saint-Malo, 1703 - Kap-Franse, 1763), biznisman soti nan emigrasyon jacobit nan Ilandè nantè.
* Jacques Bonnaud (1740-1792), prèt jezwit, mati Revolisyon franse fèt nan Kap Ayisyen.
* Toussaint Louverture (Kap-Franse, 1743 - La Cluse-et-Mijoux, 1803), gwo lidè Revolisyon ayisyèn an, pita te vin gouvènè nan Santo Domingo (non an nan Ayiti nan moman an).
* Antoine René de Mirondel, rele Mirdonday, (1747-1797), jeneral Lame Repiblik, te mouri nan lafyèv jòn nan vil sa a.
* Jean-Baptiste-Joseph Brelle (Douai, 1754 - Kap Ayisyen, 1819), pè kapisin franse, Achevèk Ayiti.
* Vincent Ogé (Dondon, 1755 - rouye vif nan Kap-Franse, 1791), manm Revolisyon ayisyèn.
* François Marie Sébastien Pageot (Kap-Franse, 1766 - Pari, 1834), jeneral Lame Repiblik franse ak Anpi, ki fèt nan Kap-Franse, ki mouri nan Pari.
* Frantz Zéphirin, ki fèt nan Kap Ayisyen nan lane 1968, pent.
* Philomé Obin (Lenbe, 1892 - Kap Ayisyen, 1986), pent.
* François Gayot, Achevèk Kap Ayisyen ant 1974 ak 2003
*  Maximilien Laroche, Pwofesè nan inivèsite Laval, konferansye ak eseyis literati franse, kebekwa ak frankofòn Karayib. Li fèt nan Kap Ayisyen sou 5 avril 1937. Li mouri sou 27 jiyè 2017 nan Kebèk, Kanada.

## Referans

## Lyen deyò
* Kap Ayisyen an ''“Konkou Biznis Ayiti”''
* Kap Ayisyen ''(franse)''
* Kat satelit Wikicommons: Kap Ayisyen
* Kat satelit Kap Ayisyen
* Kat Kap Ayisyen
Lemonn

**Lemonn** se planèt nou : Latè.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: monde
* Angle: world
* Alman: Welt
* Panyòl: mundo

## Etimoloji
Mo *lemonn* nan soti nan lang franse a (*le monde*) ki soti nan lang laten an (*mundus*).

## Zòn jewografik istorik
Genyen sèt (7) zòn ki koresponn plizoumwen kontinan ak pòl yo :
* Afrik
* Amerik
* Azi
* Ewòp
* Oseyani
* Antatik, Pòl Sid
* Aktik, Pòl Nò

## Kontinan
Genyen diferan kontinan :
* Amerik
** Amerik dinò
** Amerik disid
* Antatik
* Ewafrazi
** Afrik
** Ewazi
*** Azi
*** Ewòp
* Ostrali

## Oseyan
Genyen yon sèl gwo oseyan ke divize nan senk (5) diferan oseyan pli pitit :
* Aktik
* Atlantik
* Antatik
* Endyen
* Pasifik

## Zòn ak zile
Genyen diferan zòn ak anpil zile :
* zile Karayib nan Amerik
* zile dinò nan Amerik (tankou Groènlann)
* zile disid nan zòn Oseyani (tankou Nouvèl Zelann, Tayiti, elatrye)
* zile asiatik (tankou Filipin, Endonezi, Malezi, Japon, elatrye)
* zile nan oseyan Endyen (tankou Madagaska, Kègelèn, elatrye)

## Plak

Si pa genyen dlo sou kat lemonn, ou ka wè plak planèt nou an :
* Afrik
* Amerik dinò
* Amerik disid
* Antatik
* Arabi
* Ostrali
* Karayib
* Koko
* Ewazi
* End
* Juan de Fuca
* Nazca
* Pasifik
* Filipin
Fòlibète (komin)

**Fòlibète** se yon vil. Li te fonde nan : 1578.
Komin sa a se souprefekti an pou awondisman an ke gen menm non.
Komin sa a se chèflye an pou depatman Nòdès.
## Jewografi

## Demografi
## Istwa
## Administrasyon

## Moniman ak sit

## Pèsonalite
* René Eustache d'Osmond (Fort-Dauphin, 1751 - Pari, 1838), diplomat franse
* Vincent-Marie Viénot, comte de Vaublanc (Fort-Dauphin, 1756 - Pari, 1845), politisyen ak ekriven franse
* Étienne Eustache Bruix (Fort-Dauphin, 1759 - Pari, 1805), maren franse
* L'Huilier de Marigny, pwokirè rwa Fort-Dauphin

## Referans

## Lyen deyò
* Fort-Liberté sou alliance-haiti.com
Pòdpè (komin)

**Pòdpè** (oubyen Pòdepè) se yon komin.

Komin sa a se souprefekti an pou awondisman an ke gen mem non.
Komin sa a se chèflye a pou depatman Nòdwès nan peyi Ayiti.

## Demografi
Popilasyon sa te genyen 462 000 moun (estimasyon an 2015).

## Istwa

Kristòf Kolon te rele vwazinaj Pòdepè "Valparaíso" (Vale Paradi a), epi gen toujou bèl plaj ak peyizaj.

Soti nan ane 1640 yo, Pòdpè te, ansanm ak Lil Latòti, youn nan premye baz prezans fransè nan pati lwès Ispanyola.

## Administrasyon
Komin sa a gen gen senk (5) seksyon kominal : 

* Boden
* Obè
* Polen
* Mawotyè
* Bamoustik

## Ekonomi
Anvan, vil la te yon ekspòtatè nan bannann ak kafe.

## Transpò ak kominikasyon
Ayewopò rejyonal Pòdepè a pèmèt yo tounen Pòtoprens ni Okap.

Yon feri pèmèt ou gen aksè nan il Latòti qui sitiye laj nan Pòdepè.

## Relijyon

* Dyosèz Pòdpè
* Katedral Imakile konsepsyon Pòdepè

## Patrimwàn
Gen fò 3 twa paviyon pou moun ki malad grav yo, se François Capois ki konstwi li an 1804.

## Pèsonalite
* Hurby Azor
* Eliezer Cadet
* Dug G, rapè ak antreprenè
*Pikan, rapè

## Referans

## Lyen deyò
Jakmèl (komin)

**Jakmèl** se yon vil. Li te fonde an 1698.

Komin sa a se souprefekti an pou awondisman an ke gen mem non.

Komin sa a se chèflye a pou depatman Sidès.

## Pèsonalite nan relasyon avèk Jakmèl
* Horace-Camille Desmoulins (1792-1825), pitit gason revolisyonè franse Camille Desmoulins (1760-1794), viv nan Ayiti an 1817 kote li marye avèk Zoé Villefranche. Yo genyen kat (4) pitit. Li mouri 29 jen 1825 nan Jakmèl .

Anpil lòt pèsonalite te fèt nan Jakmèl :
* Magloire Ambroise (1774-1807), ofisye siperyè nan lame kolonyal fransèz ak jeneral lame revolisyonè ayisyèn an, ewo endepandans Ayiti ak kosiye Lwa Endepandans Repiblik Ayiti sou 1 janvye 1804.
* Charles Moravia (1875-1938)
* Roussan Camille (1912-1961)
* Castera Bazile (1923-1966), pent
* Préfète Duffaut (1923-2012), pent
* Gérald Bloncourt (ki fèt 1926), pent ak fotograf
* René Depestre (ki fèt 1926), ekriven ak powèt. Li sitiye nan Jakmèl aksyon woman li: *Hadriana dans tous mes rêves* (1988)
* Fred Baptiste (1933-1974), aktivis politik ak lidè Fòs Lame Revolisyonè yo nan Ayiti (FARH).
* Jean Métellus (1937-2014), ki ekri woman *Jacmel au crépuscule* (edisyon Gallimard, 1981) ak rekey powèm Jakmèl : *[[Jacmel, ma cité musicale aux lèvres tropicales]]*.
* Ulrick Chérubin (1943-2014), majistra nan vil Amos nan Kebèk.
* Michel Adrien, majistra nan vil Mont-Laurier nan Kebèk.
* Michaëlle Jean, sekretè jeneral Organisation internationale de la Francophonie ak ansyen gouvènè jeneral Kanada ki fèt nan Pòtoprens nan yon fanmi nan Jakmèl.

## Referans

## Lyen deyò
Jeremi (komin)

**Jeremi** se yon vil.

Komin sa a se souprefekti an pou awondisman an ke gen mem non.
Komin sa a se chèflye an pou depatman Grandans.

## Pèsonalite nan relasyon Jeremi
* Jeneral Alexandre Dumas (1762-1806), papa Alexandre Dumas ak granpapa Alexandre Dumas fils
* Etzer Vilaire (1872-1951)
* Émile Roumer (1903-1988)
* Jean-Fernand Brierre (1909-1992)
* René Philoctète (1932-1995)
* Jean-Claude Fignolé (1941-2017)
* Raoul Cédras (ki fèt 1949), ki te dirije jent militè a ant 1991 ak 1994, aprè yo fin ranvèse Jean-Bertrand Aristide.
* Gontran Décoste (ki fèt 1957) evèk dyosèz Jeremi

## Referans

## Lyen deyò
Okay (komin)

**Okay** se yon vil.

Komin sa a se souprefekti an pou awondisman an ke gen mem non.

Komin sa a se chèflye an pou depatman Sid.

## Istwa

## Jewografi

## Administrasyon
Komin sa a gen 6 seksyon kominal :
* Bourdet
* Fonfrède
* Laborde (ki gen ladan katye « Laborde »)
* Laurent
* Mercy
* Boulmier

## Pèsonalite nan relasyon avèk Okay
* André Rigaud (Okay, 1761 - 1811), jeneral Revolisyon Ayisyen
* Nicolas Geffrard (Kanperen, 1761 - Okay, 1806), jeneral Revolisyon Ayisyen
* Hérard Dumesle (1784 - 1858), politisyen, ekriven ak powèt
* John James Audubon (Okay, 1785 - Nouyòk, 1851), ònitològ ak pent ameriken orijin franse
* Charles Rivière Hérard, rele *Charles Hérard Aîné* oubyen *Rivière Hérard* (1789 - 1850), prezidan Dayiti
* Lysius Salomon (1815-1888), prezidan Dayiti
* Emeric Bergeaud (1818 - 1858), ekriven
* Pierre Théoma Boisrond-Canal (1832 - 1905), prezidan Dayiti
* François C. Antoine Simon (1843 - 1923), prezidan Dayiti
* Horace Pauléus Sannon (1870 - 1938), istoryen ak diplomat
* Othello Bayard (1885 - 1971), mizisyen, konpozitè chanson patriotik *[[Ayiti Cheri]]*
* Perri Pierre (Nouyòk, 1988), aktè ak reyalizatè
* Jean-Claude Wisly (Okay, 1986), enjenyè sivil, Katograf, Ekspè nan Planifikasyon vil ak rejyonal.
* Ben Rubens Jn Louis (Okay, 1990), enjenyè nan jeni sivil, ekspè nan "Dlo anba tè".

## Referans

## Lyen deyò
Konstitisyon

Yon **konstitisyon** se yon dokiman ki rasanble tout lòd ki byen etabli nan yon peyi sou gouvènman konstitisyonèl, (pa egzanp yon demokrasi reprezantativ, kèk wayòm, yon eta ki depandan sou yon lòt pi gran pouvwa, yon inyon, elt.). Lòd sa yo relativman pèmanan, dèske chanjman nan yo nesesite kolaborasyon yon gran majorite nan moun ki konsène yo, nan tout branch gouvènman, oubyen tout reprezantan lejislatif nan gouvènman.

Gen yon pwovèb ki soti pami pèp ayisyen an, ki di, « Konstitisyon se papye, men bayonèt se fè ». Itilize souvan pou endike ke, lè yon konstitisyon pa gen dan, lè lòd konstisyonèl yo pa respekte, moun ki kapab kanpe sou zam yo pran zam, e moun ki gen resous achte pouvwa ; sitwayen òdinè yo ak pòv yo menm rete a zewo.

Reyèlman, yon konstitisyon se « lalwa aplike ». Aplike ak tout pèp la, san eksèpsyon pou pèsòn. Nan yon demokrasi, pa egzanp, menm lòd ki apliké pou pòv k’ap mande charite nan lari a, se men lòd ki pou Prezidan. Si gouvènman ki etabli lwa refize obeyi li, kiyès ki sipoze, rès sitwayènte peyi a pa gen rezon pou ba lalwa okenn enpòtans.

Nou ka di, « yon konstitisyon se yon dokiman ki gen anpil enpòtans si li se yon dokiman lejitim ». Lè yon gouvènman respekte pwòp lwa konstitisyonèl li etabli. Lè chanjman nan konstitisyon an fèt pa pwosesis lejislatif lejitim byen ouvè. Lè pa gen oken konfli nan gouvènman ak pwovizyon konstitisyonèl yo. Tout sitwayen yon peyi twouve rezon pou yo swiv lòd konstitisyon an, pou yo « respèkte lalwa aplike ». 

Nan vrè sityasyon sa egziste tou. Si yon gouvènman pa gen rèl nan do li. Si li se yon gouvènman soup. Si lajistis vini ak yon pri ; pòv pakapab jwenn jistis. Si gouvènman pa kabab swiv lòd konstitisyonèl ki deja etabli lè pèp la mande yon chanjman. Konstitisyon peyi sila, valè lòd moun sa yo, pa anyen plis ke yon fèy papye ak lank sou li.

## Ayiti
Ayiti konnen anpil vèsyon konstitisyon li. Ou mèt li dènye vèsyon konstitisyon 1987.

## Referans

## Lyen deyò
Anachi

Ideyalman, **Anachi** se yon sitiasyon politik ki souvan egziste lè pa genyen oken gouvènman oubyen yerachi ilejitim. Moun ak kominite kontwole yo menm an tout libetè.
Lengwistik

**Lengwistik** se etid lanati e strikti lang, pa egzanp, lengwistik kreyòl ayisyen.

Lengwistik la se yon disiplin 
* syantifik enterese nan etid langaj. Li distenge ak 
* gramè, paske li se pa preskriptiv la men descriptiv la. Preskripsyon te koresponn nan nòm lan, setadi ki se jije kòrèk lengwistikman pa grameryen.

Kontrèman, lengwistik la deskriptiv lengwis se limite dekri lang lan kòm li se epi yo pa jan li ta dwe.

Gen temwayaj nan refleksyon sou langaj lan depi antikite avèk filozòf tankou Platon. 
Sepandan, nou dwe rete tann jiskaske ventyèm syèk la yo wè yon apwòch syantifik alantou reyalite yo nan lang yo.

Ferdinand de Saussure te anpil kontribye nan deskripsyon langaj ak lang, notaman avèk enfliyan *Cours de linguistique générale* (1916) ki te vin tounen yon klasik nan domèn sa a. ak enpoze   konsepsyon la estriktirèl nan langaj ki lajman domine lengwistik kontanporèn
malgre konfli lekòl. Martinet tou kontribye nan disiplin sa a ak travay li * Éléments de linguistique générale* ki prezante diferan fè lang. Nou ka egalnman site Noam Chomsky mete fondasyon yo nan lengwistik jenerativ, ki se yon modèl pami lòt.

Ka travay la deskriptif nan lengwistik dwe fè selon twa aks prensipal ː
* etid nan senkwoni ak dyakwoni : etid la senkronik nan yon lang se sèlman enterese nan lang sa a nan yon moman nan istwa li, nan sèlman yon sèl nan eta li yo ak, pandan etid dyakwonik la te enterese nan istwa li yo, evolisyon li yo, mete li nan yon fanmi lang, epi li dekri chanjman estriktirèl ke li te sibi aprè yon sèten tan.
* etid teyorik ak aplike : lengwistik  teyorik etidye kreyasyon an nan estrikti sa ki pèmèt deskripsyon endividyèl nan lang ak teyori k ap chèche dekouvwi envaryan oswa simetri ;
* etid kontèkstyèl la ak endepandant ː etid kontèkstyèl la endike ke nou enterese nan entèraksyon ak relasyon ant langaj ak mond lan, pandan y ap etid endepandan endike ke lang sa a konsidere pou tèt li, kèlkeswa kondisyon ekstèn li yo.

## Domèn nan lengwistik teyorik
Lengwistik teyorik se souvan divize an domèn separe ak plis oswa mwens endepandan : 
* fonetik : etid nan son ou fòn pwodui paaparèy fonatwa imen ;
* fonoloji : etid nan son ou fonèm nan yon lang presiz ;
* Mòfoloji : etid nan tip ak fòme des lèm/monèm ;
* sentaks : etid nan konbinezon monèm pou fòme enonse e fraz ;
* semantik : etid nan sans lèm, fraz e enonse ;
* stilistik : etid nan stil la nan yon enonse literè ou non (se stil la yon devyasyon soti nan yon nòm ?) ;
* pragmatik : etid nan itilizasyon (literal, figire ou lòt) enonse nan zak enonsyasyon ;
* koyerans : etid nan faktè koyerans nan trètman langaj natirèl.

## Nan fiksyon
### Literati
* 

### Sinema
* *[[Premier Contact (fim)|Premier contact]]* (*Arrival*), fim pa Denis Villeneuve sòti an 2016 ; nan fim sa a, yon lengwis, Louise Banks, dirije yon ekip ekspè ki vle konprann entansyon misterye bato ekstraterès ki parèt nan douz (12) pwen nan glòb. Li pral eseye konprann lang yo gras a konesans li.

## Referans

## Lyen deyò
Aksan

*Nòt: pou aksan grafik ([[aksan egi]], [[aksan sikonflèks]], [[aksan fòs]], elatrye), konsilte atik *'Dyakritik** la.'' 

Dabitid, **aksan''' se yon karakteristik pwononsyasyon pou yon moun nan lang li. Li espesifik a yon rejyon oswa a yon anviwònman sosyal. Yo mèt karakterize li pa chanjman nan debi, pwononsyasyon ak entonasyon.

Tèm sa a diferan ak aksan fonetik.

## Referans

## Lyen deyò
Monreyal (menm non)

* Monreyal, yon vil nan pwovens Kebèk nan peyi Kanada
* Monreyal, yon il pwovens Kebèk nan peyi Kanada
Ekoloji

**Ekoloji** se yon syans natirèl. Ekoloji se etid entè-aksyon ki fèt ant òganis ak anviwònman yo. 

Li etidye relasyon ant moun, zannimo, tout sa ki ap viv anlè Latè ant yo epi avèk sa ki lantou a yo.

## Istwa

## Referans

## Lyen deyò
Lang kreyòl gwadloupeyen

**Lang kreyòl gwadloupeyen** ou **Kréyòl Gwadloup** se  yon lang kreyòl ki pale nan lil Gwadloup, (pi presizeman ak kreyòl ki gen yon baz leksikal franse) ak nan dyaspora Gwadloup la, patikilyèman an Lafrans metwopoliten.

## Referans

## Lyen deyò
Monreyal (il)

**Monreyal** se yon il ki sitye nan Kanada, nan Amerik dinò.

Gen menm non ke pli gro vil nan provens Kebèk nan peyi Kanada.
Vwayèl

**Vwayèl** se yon son *klè* osnon yon lèt ki se desen pou son sa-a.

Ou mèt gade vwayèl yo pou diferan lang :
* kreyòl
Aleksand Manzoni

**Alessandro Francesco Tommaso Manzoni**, rele **Aleksand Manzoni**, ki fèt 7 mas 1785 epi ki mouri 22 me 1873, se yon ekriven ak powèt italyen.

## Biyografi
## Zèv li yo
### Premyè zèv
* 1801 : *Autoritratto*
* 1802 : *A Francesco Lomonaco*
* 1802 : *Alla Musa*
* 1802 : *Alla sua donna*
* 1805-1806 : *In morte di Carlo Imbonati*
* 1802-1804 : *I sermoni* 
* 1801 : *Del trionfo della libertà* 
* 1803 : *Adda*
* 1809 : *Urania*
### Pwezi
#### Inni Sacri (1812–1822)
#### Odi civili
* 1814 : *Avril 1814*
* 1815 : *Le proclame de Rimini*
* 1821 : *Mars 1821*
* 1822 : *[[Le cinq mai]]* (ou *la mort de l'empereur [[Napoléon]] à Sainte-Hélène*)
### Trajedi
* 1816 : *[[Le Comte de Carmagnole]]* 
* 1820-1822 : *[[Adelchi]]* 
* 1823 : *Spartaco*
### Woman
* 1823 : *[[Fermo e Lucia]]*
* 1828 : *Les Fiancés - Histoire milanaise du XVIe* (*I promessi sposi*), edisyon Garnier
### Esè
#### Esè literè
* 1820 : **'
* 1823 : ''Lettre sur le romantisme au Marquis Cesare D'Azeglio''
* 1830 : ''Discours sur le roman historique''
* 1850 : ''De L'Invention''

==== Esè istoryografik ====
* 1822 : ''Discorso sopra alcuni punti della storia longobardica in Italia'' 
* 1840 : ''[[Histoire de la colonne infâme]]''  (''Storia della colonna infame'')
* 1889 : ''La Révolution française de 1789 e la Révolution italienne de 1859''

==== Esè filozofik ====
* 1819 : ''Les Observations sur la morale catholique'' 
* 1828-1830 : **'

#### Esè lengwistik
* 1835-1836 : *Sentir messa*
* 1846 : *Sur la langue italienne*
* 1856 : *Saggio sul vocabolario italiano secondo l'uso di Firenze*
* 1868 : *De l'unité de la langue e des moyens pour la diffuser* 
* 1868 : *Intorno al libro "De vulgari eloquentia" di Dante*
* 1868 : *Intorno al vocabolario* 
* 1871 : *Lettera al Marchese Alfonso della Valle di Casanova*

## Referans

## Lyen deyò
Lasante

**Lasante** se bon kondisyon fizik pou lòm. Eta yon moun tout òganis nan kò li ap fonksyone san pwoblèm. Yon moun ki an sante gen kouraj pou li fè tout sa li vle fè avèk tout manm nan kò li. Yon moun ki pa an sante fèb oubyen yon manm nan kò li kapab fèb.

## Referans

## Lyen deyò
Banbou

* **Banbou** se yon pyebwa.
* **** se yon plant.
Li nan fanmi plant *[[Poaceæ]]*.
Non syantifik li se *Olyra latifolia L. *

## Istwa
Istwa

## referans
## Kèk lyen
* Li manke referans sou li.
Bwa dom

**Bwa dom** se yon pyebwa. Fèy li sèvi pou fè remèd.

Pye bwa dom ki donnen grenn tankou labapen.

## Referans

## Lyen deyò
Bwa gèp

***Bwa gèp** se yon pyebwa.
***** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Euphorbiaceæ]]*.
Non syantifik li se *Croton glabellus L.*
Chèn

**Chèn** se yon pye bwa.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:chêne
* Angle:oak
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Kalbas

**Kalbas** se yon pyebwa.

 
**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Cucurbitaceæ Bignoniaceæ Passifloraceæ]]*.
Non syantifik li se *Lagenaria leucantha Rusby Crescentia cujete L. Passiflora maliformis L. *

## Referans

## Lyen deyò
Pye grenadin

**Pye grenadin** se yon pyebwa.

Li nan espès **Passiflora quadrangularis** L. (1759)


Image:Starr_980602-4331_Passiflora_quadrangularis.jpg
Image:Badea.jpg


## Istwa
Istwa

## referans

## Kèk lyen
Labapen

Labapen se yon plant ki soti nan fanmi Artocarpus Altilis. Li se yon fwi komestib. Pye bwa ki bay labapen an kapab grandi rive wo, jiska 5-6 mèt.

Listwa rapòte ke lè Blan yo te rive sou zile a pou la premyè fwa, yo we yon fwi ki sanble ak sa yo rele nan lang franse a “arbre a pain”. Lè yo wè fwi a yo di “men labapen”; men an reyalite, se pat fwi yo te konnen an, men yon fwi ki genyen anpil resanblans e ki soti nan menm fanmi ak labapen. Fwi ki rele "labapen" daprè yon tradiksyon franse-kreyòl de "arbre à pain" rele nan kreyòl Ayisyen “lam veritab”.

Fwi ki rele labapen an Ayiti a gen menm aparans ak lam veritab. Diferans la se lè fwi a louvri. Lèl louvri l li tankou sa yo rele Jakye a ki soti nan menm fanmi a toujou. Li gen plizyè grenn labapen andan l.    

Genyen plizyè fason moun ka manje labapen. Li kapab fè gratine, boulèt, ajoute nan vyann, legim ak anpil lòt resèt ankò. Pou tou sa yo, fòk li bouyi avan. Aprè li finn bouyi, retire po mawon ki sou li a avan manje li ou byen prepare resèt ak li. 

Li se yon fwi ki vreman bon. Li chaje ak vitamine epi pwoteyin. Ann Ayiti anpil moun manje li nan maten tankou dejene.Lamveritab
## Referans
Lamitye

**Lamitye** se yon pyebwa. Li se yon plant parazit ak medisinal.

## Deskripsyon
Lamitye yo se yon plant jòn, zoranj oswa wouj, raman vèt. Yo rekonèt pa tij mens, filaman yo, aparamman san fèy, sa yo te redwi a ti ekay. Yo gen trè piti kantite klowofil.

Kèk espès tankou Cuscuta reflexa yo kapab fè kèk fotosentèz, pandan ke lòt tankou Cuscuta europaea yo antyèman depann sou lame a pou nitrisyon.

Flè yo varye nan koulè soti nan woz blan ak jòn. Gen kèk kale nan kòmansman ete, lòt flè pita, tou depann de espès yo. Grenn yo piti epi yo pwodui an gwo kantite. Yo gen yon tegiman di, epi yo ka siviv nan tè a pou 5 a 10 ane, oswa menm plis.

## Biyoloji
Grenn yo jèmen sou sifas tè a oswa yon ti kras anba a. Jèminasyon ka pran plas san yon lame, men plantules a dwe rive nan yon plant vèt anvan 5-10 jou apre jèminasyon yo siviv. Anvan yo rive nan yon plant lame, plantil a ap viv sou rezèv grenn yo, tankou lòt plant yo. Kotiledon yo, byenke prezan, se vestijyal.

## Parazitis

Aprè plant la rive nan yon plant lame, li vlope toutotou tij yo.

## Referans

## Lyen deyò
Pye zaboka

**Pye zaboka** se yon pyebwa.

## Galri

File:Persea americana fruit 2.JPG
File:Avocado Hass - single and halved.jpg
File:Flower of Avocado 2.jpg
File:Avocado_Seedling.jpg
File:Seedless Avocado in Mexico.jpg
File:GrowingAvocadoFromSeed.JPG
File:20cm avocado leaf.JPG
File:Hass avocado -white background.jpg
File:Avocado cv Choquette.jpg
File:Sliced avocado.jpg
File:2015-08-08 09.11.34 unusual avocado (the fertility testicle fruit) variety from Cebu Philippines 2.jpg
File:Avocado lamaw (Avocado in milk and sugar, chilled or with ice), Philippines 04.jpg
File:Green avocado foliage (Persea americana).jpg

## Referans

## Lyen deyò
Pari

**Pari** (an fransè : *Paris*) se yon vil ki sitiye nan Ewòp. Se kapital peyi Frans.

Se chèflye rejyon *[[Il de Frans]]*.

Se prefekti depatman Pari.

## Jewografi

## Istwa

## Administrasyon

## Vil entènasyonal

## Popilasyon ak sosyete

## Ekonomi

## Kilti ak patrimwàn

## Galri foto







 

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl meri Pari
Aksan fonetik

**Aksan fonetik** se yon elevasyon wotè (aksan wotè) ak/osnon yon ogmantasyon entansite vokal (aksan tonik).
Dyakritik

**Dyakritik** (grèk διακριτικός *diacritikós*, « ki distenge ») se yon senbòl ekri :
* anlè
* anba
* nan mitan
* aprè
* anvan
* toutotou
yon grafèm pou :
* chanje son li
* bay pi bon nèt lekti
* fè diferans ant mo omograf

Kèk egzanp :
* anlè : ò
* anba : ç
* nan mitan : ø
* aprè : y̆
* anvan : Ά
* toutotou

Ou mèt gade dyakritik nan diferan lang :
* kreyòl
3 janvye

**3 janvye** se twazyèm jou lane nan almanak gregoryen.

## Evènman yo

## Dat li fèt yo
* 1932 : Xavier Orville, ekriven matinikè (+ 2001)

## Dat li mouri yo
* 1987 : Franck Sylvain, ekriven, prezidan Ayiti (fèt 1909)

## Selebrasyon yo
### Fèt

### Fèt sen
4 janvye

**4 janvye** se katryèm jou lane nan almanak gregoryen.

## Evènman yo

## Dat li fèt yo

## Dat li mouri yo
* 1960 : Albert Camus, ekriven franse (fèt 1912)
* 2014 : Jean Metellus, ekriven ayisyen (fèt 1937)

## Selebrasyon yo
### Fèt

### Fèt sen
7 avril

**7 avril** se katrevendisètyèm jou lane nan almanak gregoryen.

## Evènman yo

## Dat li fèt yo
* 1870 : Horace Pauléus Sannon, istoryen, politisyen ayisyen († 1938)
* 1935 : Dany Bébel-Gisler, fanm ekriven gwadloupeyen († 2003)

## Dat li mouri yo
* 1803 Tousen Louvèti, militè ayisyen

## Selebrasyon yo
### Fèt

### Fèt sen
20 septanm

**20 septanm** se 263m jou lane (oubyen 264m nan lane bisektil) nan almanak gregoryen.

## Evènman yo
* 1697 siyati trete Ryswik, kreyasyon Sen Domeng

## Dat li fèt yo
* 1758 Janjak Desalin, anperè Ayiti

## Dat li mouri yo

## Selebrasyon yo
### Fèt

### Fèt sen
17 oktòb

**17 oktòb** se 290 jou nan ane kalandriye gregoryen an, 291 lè li se yon ane bisektil (gen 75 lè sa a ki rete).

An jeneral, se te ekivalan 26 vendemyè nan kalandriye repibliken an oswa Revolisyonè fransè a, ofisyèlman yo rele *Jou [[berejèn]]*.16 oktòb - *17 oktòb* - 18 oktòb

## Evènman

### XIIIe syèk
* 1244: batay Forbie ak yon viktwa pou Ayyubids sou kwaze yo.

### XIVe syèk
### XVe syèk
### XVIe syèk
### XVIIe syèk
### XVIIIe syèk
* 1793: batay Cholet, masak Beaupréau ak masak Bouin, pandan Lagè Vendée .

### 
* 1805 : viktwa franse yo kòmande pa Joachim Murat sou Otrichyen yo, nan batay Neresheim.
* 1806:
** batay Halle, franse nan Bernadotte domine sou Pris yo.
** Asasinay Jean-Jacques Dessalines, papa endepandans Ayiti.
* 1809: Batay Melleck, pandan Rebelyon Tirol la.

### XXe syèk
### XXIe syèk

### Astwoloji

* Siy zodiak : 24 jou Banlans .

## Nòt ak referans

## Bibliyografi

* M Paul Guérin, *Lavi Sen yo*; t.12, soti 3 oktòb rive 27 oktòb, Pari, 7 ed., "Bloud & Barral", 1876, pp. 409 a 440.