Fernand Magellan

**Fernand de Magellan** (nan Pòtigè *Fernão de Magalhães*, nan kastilyen *Fernando de Magallanes*  ), ki fèt alantou 1480 pwobableman nan pòto  e ki te mouri 27 avril 1521 sou zile Maktan ( jodi a Filipin ), se yon moun. navigatè ak eksploratè Pòtigè nan epòk la nan gwo dekouvèt yo, ki te antre nan sèvis la nan kouwòn nan kastiy, ak pwojè a nan rive nan End oryental, miyò Zile Molik yo nan Endonezi, lè yo navige nan lwès, ki te pwojè a pa fini nan Christophe Colomb nan 1492. Se poutèt sa Magellan te espere jwenn yon pasaj soti nan Oseyan Atlantik la nan Oseyan Lès la, kote li ta nonmen Oseyan Pasifik la.
Kite Seville nan 1519, li te swiv kòt Amerik di Sid la, li te rankontre yon moun enkoni ke li te rele Patagonians Lè sa a, gide pa endijèn pechè Fuegian, travèse, byen lwen nan sid la nan peyi li te ye, pasaj la ki ta pote non an nan kanal Magellan. . Li te travèse Oseyan Pasifik la nan pi gwo limit li epi li te rive nan Zile Filipin yo kote, li te vin dirèkteman enplike nan yon konfli ant chèf natif natal, li te touye nan batay nan mwa avril 1521.

## Kontèks

### Syans jeyografik nan kòmansman XVI syèk la
Kontrèman ak sèten lide prejije, esferisite Latè a te aksepte nan sèk savan an Ewòp nan Mwayennaj la, sitou pa moun nan Legliz la    .

Pou Platon ak Aristòt, esferisite Latè a te yon reyalite sèten. Nan III lan syèk av. J. -C. deja, Eratosthenes te mezire sikonferans li ak presizyon remakab ak jeograf Claudius Ptolemy nan II lan . syèk se kontinyasyon li. Konesans sa a te dire pandan tout Mwayennaj la, sitou grasa ekriti Isidor Seville nan VI syèk la. syèk, osi byen ke sa yo ki nan Aristòt, referans nan gwo inivèsite medyeval yo.

#### Gwo dekouvèt XV syèk la : primasi Pòtigal
Pandan Mwayennaj yo, klas dominan Ewopeyen yo te devlope yon gou pou epis santi bon ekzotik, ki ankouraje, anplis de enterè nan jeyografi, sa yo ki nan eksploratè ak komèsan    .

Men, komès ant Ewòp ak Azi de Lès, " peyi Zend ", te pase prèske antyèman nan men yo nan entèmedyè Mizilman yo, ak machann kretyen (espesyalman Venetians ak Genoese ) sèlman asire transpò nan Mediterane a.

Dezi a jwenn yon wout dirèk nan peyi End yo te premye konkretize nan Pòtigal, soti nan ane 1410 yo, ak Infante Henry Navigatè a, ki te lanse eksplorasyon sistematik nan kòt Lafrik. Nan 1488, Bartolomeu Dias te dekouvri Cape of Good Hope ak nan 1498, Vasco da Gama te rive nan peyi End yo.

Plizyè towo bèf Pap ratifye eksklizivite a nan Pòtigè a nan sid la nan Zile Canary, posesyon nan Castile. Rèn Castile, Isabella, ak mari l, wa Ferdinand Aragon, te rekonèt sitiyasyon sa a atravè Trete Alcáçovas (1479).

##### Ekspansyon Panyòl soti nan 1492
Apre yo te fin fè Rekonquista a (3 janvye 1492), Monak Katolik yo te komisyone Christopher Columbus pou l rive nan peyi End yo lè yo travèse Oseyan Atlantik la. Nan mwa Oktòb 1492, Columbus te dekouvri plizyè zile Karayib la, ki gen ladan Ispanyola ak Kiba, ke li te idantifye kòm teritwa enkoni nan End yo.

Dekouvèt sa yo te reklame pa wa Pòtigal la, yon konpwomi te siyen an 1493 anba ejis la nan Pap la. : Trete Tordesillas, ki te etabli yon meridiyen divize mond lan ant yon zòn nan eksklizivite Pòtigè ak yon zòn nan eksklizivite Kastilien. Meridian sa a sitiye 370 lig nan lwès zile Cape Verde (kite an patikilye bò solèy leve nan Brezil, toujou enkoni, nan Pòtigè).

Apre koloni Ispanyola soti nan 1493, Panyòl yo te kòmanse ekspansyon yo nan Amerik la : Jamayik (1509), Kiba (1511). Nan 1516 yon chanjman enpòtan te fèt nan peyi Espay : lanmò Ferdinand, vèv depi 1504 Isabella. Siksesè li (1516) se te pitit pitit li Charles Habsburg (1500-1558), Charles er nan Castile ak Aragon, ki te fèt nan Gan souveren nan peyi ba  (1516), byento eritye (1519) nan byen yo nan kay la nan Habsbourg ak eli anperè (1520) sou non Charles Quint.

## Nòt ak referans