Premyè Gè mondyal

Premye Gè Mondyal la (28 Jiyè 1914 – 11 Novanm 1918), yo rele tou Gran Gè a, te yon gwo konfli militè ki te opoze Alye yo (yo te rele tou Antant la) ak Pisans Santral yo.

Prensipal zòn batay yo te ye an Ewòp ak nan Mwayen Oryan, epi lagè a te rive tou nan kèk pati nan Afrik ak nan Azi Pasifik la. Pandan lagè sa a, anpil nouvo teknoloji militè te parèt tankou tank, avyon, gwo zam atiri, mitrayè, ak zam chimik.

Se youn nan pi gwo lagè ki pi sanglan nan listwa, paske li te lakoz anviwon 30 milyon viktim militè, ansanm ak 8 milyon sivil ki mouri akoz lagè a ak zak masak yo. Deplasman gwo kantite moun pandan lagè a te kontribye tou nan pwopagasyon pandemi Grip panyòl la, ki te touye dè milyon moun atravè lemond.

Kòz Premye Gè Mondyal la

Kòz Premye Gè Mondyal la te gen plizyè faktè. Monte pouvwa Anpi Alman an ak feblès Anpi Otoman an te kraze balans pouvwa ki te egziste depi lontan nan Ewòp. Rivalite ant gwo peyi yo pou kontwòl koloni yo te ogmante tansyon, pandan yon kous zam t ap fèt ant gwo pisans yo tankou Almay, Lafrans, Wayòm Ini, ak Larisi.

Tansyon yo te vin pi grav nan rejyon Balkan yo, yon zòn ki te gen anpil konfli nasyonal ak politik. Sitiyasyon an te degenerate 28 jen 1914, lè Gavrilo Princip, yon jèn Bosnyak ki te gen senpati pou mouvman nasyonalis Sèb yo, asasinen Franz Ferdinand, eritye twòn Anpi Otrich-Ongri a, nan vil Sarajevo. Apre asasina sa a, Otrich-Ongri te akize Sèbi epi li te deklare lagè kont li 28 jiyè 1914.

Reyaksyon alyans yo te rapid:

* Larisi mobilize pou defann Sèbi;

* Almay deklare lagè kont Larisi, epi byento kont Lafrans, ki te alye ak Larisi;

* Wayòm Ini antre nan lagè a apre Almay vyole neutralite Bèljik lè li anvayi peyi a pou l pase atake Lafrans;

* Anpi Otoman rantre nan Pisans Santral yo an novanm 1914.

Almay te gen yon estrateji depi 1914 pou l bat Lafrans rapidman sou Front Lwès la avan li voye fòs militè li kont Larisi sou Front Lès la. Men, Almay pa t rive genyen rapid jan li te prevwa: ofansiv li te bloke an septanm 1914 nan Bataille Marne lan. Nan fen ane a, Front Lwès la te vin tounen yon sèl liy tranch ki te kouri soti bò Chèn Anglè a rive nan Swis, san okenn avansman reyèl.

Sou Front Lès la, konba yo te pi dinamik, men okenn nan kan yo pa t rive jwenn yon viktwa desizif, malgre anpil gwo ofansiv ki te lakòz anpil viktim.

Ant 1915 ak 1917, lòt peyi te rantre nan lagè a: Itali, Bilgari, Woumani, Grès, ansanm ak kèk lòt nasyon.

Gwo batay Premye Gè Mondyal la

Gwo batay tankou Verdun, Somme ak Passchendaele te dewoule sou Front Lwès la, men yo pa t rive kraze blokaj ki te genyen ant de kan yo. Lagè a te kontinye ak gwo pèt san okenn avansman desizif.

An avril 1917, Etazini antre nan lagè a bò kote Alye yo, apre Almay rekòmanse taktik lagè soumaren san limit kont bato komèsyal nan Oseyan Atlantik la. Desizyon sa a te chanje balans militè lagè a an favè Alye yo.

Pita nan menm ane a, an oktòb 1917, Bolchevik yo pran pouvwa nan Larisi pandan Revolisyon Oktòb la. Nouvo gouvènman sovyetik la te chèche soti nan lagè a e li te siyen yon armistis ak Pisans Santral yo an desanm 1917, epi yon trete lapè separe te siyen an mas 1918 (Trete Brest-Litovsk).

Nan mwa mas 1918, Almay te lanse yon gwo atak sou Front Lwès la yo rele Ofansiv Prentan an. Malgre kèk siksè rapid nan kòmansman, atak la te fini pa febli Lame Alman an, ki te fatige e demoralize.

Alye yo te pran avantaj sitiyasyon an lè yo lanse Ofansiv San Jou a nan out 1918, yon seri atak ki te kraze defans Alman yo epi pouse yo retounen dèyè.

Apre Ofansiv Vardar la sou Front Balkan an, Bilgari te siyen yon armistis nan fen septanm 1918. Nan kòmansman mwa novanm, Anpi Otoman ak Otrich-Ongri te siyen armistis yo tou, sa ki te kite Almay izole totalman.

Devan yon kriz politik anndan peyi a ak gwo mouvman revolisyon k ap pran fòs, Kaiser Wilhelm II te abdike 9 novanm 1918. Lagè a te fini 11 novanm 1918 ak Armistis Compiègne lan, ki te sispann goumen sou Front Lwès la.

Konferans Lapè Pari a nan lane 1919–1920 te enpoze règleman sou pisans defèt yo. Anba Trete Vèsay la, Almay te pèdi teritwa enpòtan, li te dezame, epi li te oblije peye gwo reparasyon lagè bay Alye yo. Disolisyon anpi Ris, Alman, Austro-Ongwa, ak Otoman yo te mennen nan nouvo fwontyè nasyonal ak kreyasyon nouvo eta endepandan tankou Polòy, Fenlann, eta Baltik yo, Tchekoslovaki, ak Yougoslavi . Lig Nasyon yo te etabli pou kenbe lapè nan mond lan, men echèk li nan jere enstabilite pandan peryòd ant lagè yo te kontribye nan eklate Dezyèm Gè Mondyal la an 1939.

## Non
Anvan Dezyèm Gè Mondyal la, evènman 1914–1918 yo te jeneralman konnen kòm ***Gran Gè a*** oswa tou senpleman ***Gè Mondyal la*** .  Nan mwa Out 1914, magazin *The Independent* te ekri "Sa a se Gran Gè a. Li bay tèt li non."  Nan mwa Oktòb 1914, magazin Kanadyen *Maclean's* te ekri menm jan an tou, "Gen kèk lagè ki bay tèt yo non. Sa a se Gran Gè a."  Ewopeyen kontanporen yo te refere a li tou kòm " lagè pou mete fen nan lagè " epi yo te dekri li tou kòm "lagè pou mete fen nan tout lagè" akòz pèsepsyon yo sou anplitid san parèy li, devastasyon ak pèt lavi li.  Premye itilizasyon anrejistre nan tèm *Premye Gè Mondyal la* te nan mwa Septanm 1914 pa byolojis ak filozòf alman Ernst Haeckel ki te deklare, "Pa gen dout ke kou ak karaktè 'Lagè Ewopeyen an' ki te fè pè a&nbsp;... pral tounen premye gè mondyal la nan tout sans mo a." 

## Istorik

### Alyans politik ak militè yo
]
Pandan yon bon pati nan 19yèm syèk la, gwo pisans ewopeyen yo te kenbe yon balans pouvwa ki te frajil, ke yo rekonèt kòm Konsè Ewòp la .  Apre 1848, sa te vin gen pwoblèm ak retrè Grann Bretay nan sa yo rele bèl izolasyon, bès Anpi Otoman an, Nouvo Enperyalis la, ak monte Prusse anba Otto von Bismarck . Viktwa nan Lagè Fransko-Prusyen 1870-1871 an te pèmèt Bismarck konsolide yon Anpi Alman . Apre 1871, prensipal objektif politik franse a sete vanje defèt sa a,   men nan kòmansman ane 1890 yo, sa te chanje pou ekspansyon anpi kolonyal franse a. 

An 1873, Bismarck te negosye Lig Twa Anperè yo, ki te gen ladan l Otrich-Ongri, Larisi, ak Almay. Apre Lagè Riso-Tik 1877–1878 la, Lig la te fonn akòz enkyetid Otrichyen yo konsènan ekspansyon enfliyans Larisi nan Balkan yo, yon zòn yo te konsidere kòm yon zòn ki gen yon enterè estratejik vital. Almay ak Otrich-Ongri te fòme Alyans Doub 1879 la, ki te vin Tripl Alyans lan lè Itali te rantre an 1882.  Pou Bismarck, objektif akò sa yo se te pou izole Lafrans lè yo te asire twa anpi yo te rezoud nenpòt diskisyon ant yo menm. An 1887, Bismarck te etabli Trete Reyasirans lan, yon akò sekrè ant Almay ak Larisi pou yo rete net si youn nan yo te atake pa Lafrans oswa Otrich-Ongri. 

Pou Bismarck, lapè ak Larisi te fondasyon politik etranjè Alman an, men an 1890, Wilhelm II te fòse l pran retrèt. Chanselye li a, Leo von Caprivi, te konvenk Lafrans pou l pa renouvle Trete Reyasirans lan.  Sa te bay Lafrans yon opòtinite pou l dakò ak Alyans Fransè-Ris la an 1894, ki te swiv pa *Antant Kòdyal* 1904 la ak Grann Bretay. Trip Antant lan te konplete pa Konvansyon Anglo-Ris 1907 la. Malgre ke yo pa t alyans fòmèl, lè yo te rezoud dispit kolonyal ki te dire lontan nan Azi ak Afrik, sipò Britanik pou Lafrans oswa Larisi nan nenpòt konfli nan lavni te vin tounen yon posibilite.  Sa te aksantué pa sipò Britanik ak Larisi pou Lafrans kont Almay pandan Kriz Agadir 1911 la. 

### Kous zam

German economic and industrial strength continued to expand rapidly post-1871. Backed by Wilhelm II, Admiral Alfred von Tirpitz sought to use this growth to build an Imperial German Navy that could compete with the British Royal Navy. This policy was based on the work of US naval author Alfred Thayer Mahan, who argued that possession of a blue-water navy was vital for global power projection; Tirpitz had his books translated into German, while Wilhelm made them required reading for his advisors and senior military personnel.

Bismarck te opoze tout tantativ pou fè konpetisyon ak Marin Wayal la, piske li te kwè Grann Bretay pa t ap entèfere nan Ewòp toutotan sipremasi maritim li te rete an sekirite. Revoke li an 1890 te mennen nan yon chanjman nan politik ak kòmansman yon kous zam naval Anglo-Alman .  Malgre gwo sòm lajan Tirpitz te depanse, lansman HMS la An 1906, HMS te fè tout bato de gè ki te egziste yo vin demode, epi li te bay Britanik yo yon avantaj teknolojik yo pa t janm abandone.  Finalman, Almay te envesti anpil resous pou kreye yon marin ki gwo ase pou konteste Grann Bretay, men pa pou defèt li. An 1911, Chanselye Theobald von Bethmann Hollweg te rekonèt defèt li, sa ki te mennen nan *Rüstungswende* a oswa 'pwen vire zam', lè li te chanje depans yo soti nan marin nan pou ale nan lame a. 

Desizyon sa a te motive pa enkyetid Alman yo konsènan vitès rekiperasyon Larisi apre defèt nan Lagè Riso-Japonè a ak Revolisyon Ris 1905 ki te vin apre a. Refòm ekonomik yo te mennen nan yon ekspansyon enpòtan nan enfrastrikti ray tren ak transpò apre 1908, patikilyèman nan rejyon fwontyè lwès li yo.  Piske Almay ak Otrich-Ongri te konte sou yon mobilizasyon pi rapid pou konpanse pou enferyorite nimerik yo konpare ak Larisi, menas ki te poze pa rediksyon diferans sa a te pi enpòtan pase konpetisyon ak Marin Wayal la. Apre Almay te ogmante lame pèmanan li a pa 170,000 sòlda an 1913, Lafrans te pwolonje sèvis militè obligatwa a soti nan de a twa zan, sa ki te deklanche mezi menm jan an nan men pisans Balkan yo, Itali, Anpi Otoman an ak Otrich-Ongri. Chif absoli yo difisil pou kalkile akòz diferans nan kategori depans yo paske yo souvan pa pran an kont pwojè enfrastrikti sivil tankou ray tren ki te gen enpòtans lojistik ak itilizasyon militè. Sepandan, soti nan 1908 rive 1913, depans militè pa sis gwo pisans Ewopeyen yo te ogmante plis pase 50% an tèm reyèl. 

### Konfli nan Balkan yo

Ane anvan 1914 yo te make pa yon seri kriz nan Balkan yo, pandan lòt pisans t ap chèche pwofite de bès Otoman an. Pandan ke Larisi Pan-Slavik ak Ortodòks la te konsidere tèt li kòm pwotektè Sèbi ak lòt eta slav yo, yo te prefere pou detwa Bospò a, ki te estratejikman vital, ta dwe kontwole pa yon gouvènman Otoman fèb, olye ke yon pisans slav anbisye tankou Bilgari . Larisi te gen anbisyon nan nòdès Anatoli pandan ke kliyan li yo te gen reklamasyon ki sipèpoze nan Balkan yo. Enterè sa yo ki te an konpetisyon te divize moun ki t ap fè politik Ris yo epi yo te ajoute nan enstabilite rejyonal la. 

Gouvènè leta otrichyen yo te wè Balkan yo kòm esansyèl pou kontinyasyon egzistans Anpi yo a epi yo te wè ekspansyon Sèb la kòm yon menas dirèk. Kriz Bosnyen 1908–1909 la te kòmanse lè Otrich te anekse ansyen teritwa Otoman Bosni ak Erzegovin, ke li te okipe depi 1878. Aksyon inilateral sa a, ki te fèt pou koresponn ak Deklarasyon Endepandans Bilgari a parapò ak Anpi Otoman an, te denonse pa pisans ewopeyen yo, men yo te aksepte l paske pa t gen okenn konsansis sou fason pou rezoud sitiyasyon an. Gen kèk istoryen ki wè sa kòm yon gwo eskalasyon, ki mete fen nan tout chans pou Otrich kolabore ak Larisi nan Balkan yo, pandan y ap domaje tou relasyon diplomatik ant Sèbi ak Itali. 

Tansyon yo te ogmante apre Lagè Italyo-Tik 1911–1912 la ki te demontre feblès Otoman yo e ki te mennen nan fòmasyon Lig Balkan an, yon alyans Sèbi, Bilgari, Montenegwo ak Lagrès .  Lig la te byen vit anvayi pi fò nan teritwa Otoman yo nan Balkan yo pandan Premye Lagè Balkan 1912–1913 la, sa ki te sipriz obsèvatè ekstèn yo anpil.  Lefèt ke Sèb yo te pran pò sou Adriyatik la te lakòz yon mobilizasyon pasyèl Otrichyen yo, ki te kòmanse 21 novanm 1912, ki gen ladan inite sou fwontyè Ris la nan Galisi . Gouvènman Ris la te deside pa mobilize an repons, paske li pa t prepare pou l te deklanche yon lagè. 

Gran Puisans yo te chache repran kontwòl atravè Trete Lond 1913 la, ki te kreye yon Albani endepandan pandan l ap elaji teritwa Bilgari, Sèbi, Montenegwo ak Lagrès. Sepandan, diskisyon ant viktwa yo te deklanche Dezyèm Gè Balkan 33 jou a, lè Bilgari te atake Sèbi ak Lagrès nan dat 16 jen 1913; li te pèdi, li te pèdi pi fò nan Masedwàn bay Sèbi ak Lagrès, epi Sid Dobrouja bay Woumani.  Rezilta a se te ke menm peyi ki te benefisye de Gè Balkan yo, tankou Sèbi ak Lagrès, te santi yo te twonpe nan "pwofi lejitim" yo, alòske pou Otrich sa te demontre endiferans aparan avèk ki lòt puisans yo te wè enkyetid yo, tankou Almay.  Melanj konplèks resantiman, nasyonalis ak ensekirite sa a ede eksplike poukisa Balkan anvan 1914 yo te vin konnen kòm " barik poud Ewòp la ".    

## Avan

### Asasina Sarajevo

Nan dat 28 jen 1914, Achidik Franz Ferdinand nan Otrich, eritye prezime Anperè Franz Joseph I nan Otrich, te vizite Sarajevo, kapital Bosni ak Erzegovin ki te fèk anekse a. Cvjetko Popović, Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović, Trifko Grabež, Vaso Čubrilović ( Sèb Bosnyen ) ak Muhamed Mehmedbašić (ki soti nan kominote Bosnyen an ),  ki soti nan mouvman yo konnen kòm Jèn Bosni, te pran pozisyon sou wout kòt Achidik la, pou asasinen li. Yo te founi zam nan men ekstremis nan òganizasyon entèlijans Men Nwa Sèb la, epi yo te espere lanmò li t ap libere Bosni anba dominasyon Otrichyen an. 

Čabrinović te voye yon grenad sou machin Achidik la epi li te blese de nan asistan li yo. Lòt asasen yo pa t reyisi tou. Yon èdtan apre, pandan Ferdinand t ap retounen sot vizite ofisye blese yo nan lopital la, machin li te pran yon move vire nan yon lari kote Gavrilo Princip te kanpe. Li te tire de kou pistolè, blese Ferdinand ak madanm li Sophie ki te touye yo. 

Dapre istoryen Zbyněk Zeman, nan Vyèn "evènman an prèske pa t fè okenn enpresyon ditou. Nan dat 28 ak 29 jen, foul moun yo te koute mizik epi bwè diven, kòmsi pa t gen anyen ki te pase."  Malgre sa, enpak asasina eritye twòn nan te siyifikatif, e istoryen Christopher Clark te dekri li kòm yon "efè 11 septanm, yon evènman teworis chaje ak siyifikasyon istorik, ki transfòme chimi politik nan Vyèn". 

### Ekspansyon vyolans nan Bosni ak Erzegovin

Otorite Austro-Ongwa yo te ankouraje lòt revòlt anti-Sèb nan Sarajevo .   Yo te òganize aksyon vyolan kont moun etnik Sèb yo deyò Sarajevo, nan lòt vil nan Bosni ak Erzegovin, Kwoasi ak Sloveni ki anba kontwòl Austro-Ongwa. Otorite Austro-Ongwa nan Bosni ak Erzegovin te mete anviwon 5,500 Sèb enpòtan nan prizon, 700 a 2,200 ladan yo te mouri nan prizon. Yo te kondane 460 lòt Sèb a lanmò. Yo te etabli yon milis espesyal majoritaireman bosnyen ke yo rekonèt kòm *Schutzkorps*, epi li te pèsekite Sèb yo.    

### Kriz Jiyè a