Suzy Castor

***' fèt nan ane 1936, se yon ekriven ayisyèn ak aktivis dwa moun. Li ekri liv ki pale de [[Ayiti]] oubyen [[kreyòl ayisyen]] oubyen nan [[karayib]] an.

Li te marye avek [[Gérard Pierre-Charles]].

== Biyografi ==
Lè l te gen laj sis (6) an, Suzy Castor kite vil kote li te fèt la, [[Aken (komin)|Aken]], pou li kòmanse chemen akademik li nan [[Pòtoprens (komin)|Pòtoprens]]. Li antre nan pansyon Sainte-Rose-de-Lima, yon enstitisyon edikatif ki te kontribye nan fòmasyon entèlektyèl li pandan premye ane eskolè li yo.

Depi nan ane [[1950 (almanak gregoryen)|1950]] yo, Ayiti ap travèse yon seri boulvèsman politik ak ekonomik enpòtan. Boulvèsman sa yo se konsekans ranvèsman gouvènman [[Paul Magloire]] ak etablisman rejim [[Jean-Claude Duvalier]] a. Nan kontèks sa a ki make ak enstabilite estriktirèl ak tansyon enstitisyonèl, Suzy Castor devlope yon enterè pwononse pou syans sosyal yo. Nan ane [[1955 (almanak gregoryen)|1955]], li entegre Lekòl Nòmal Siperyè (ENS), yon enstitisyon fòmasyon siperyè ki prepare pwofesè ak chèchè pou sistèm edikatif nasyonal la. Pandan peryòd sa a, li benefisye ansèyman pwofesè tankou [[Leslie Manigat|Leslie François Manigat]] ak Paul Moral, ki te gen yon enfliyans siyifikatif sou oryantasyon entelektyèl li. Menm ane a, li inisye angajman militan li nan Pati Antant Popilè (PAP/PEP an fransè), yon fòmasyon politik ki te fonde an Ayiti nan 1956 e ki te vize fè pwomosyon pou refòm demokratik ak transfòmasyon sosyal.

Nan ane [[1958 (almanak gregoryen)|1958]], li antre nan yon pwogram metriz nan etid latinoameriken, kote li apwofondi analiz li sou dinamik istorik, politik ak sosyoekonomik rejyon an. Pita, li soutni yon tèz doktora nan istwa nan Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM). Pandan peryòd ekzil li nan peyi Meksik, li entegre kò pwofesoral UNAM epi li egzèse fonksyon pwofesè nan syans politik ak nan filozofi soti nan ane [[1968 (almanak gregoryen)|1968]] pou rive nan ane [[1986 (almanak gregoryen)|1986]]. Travay ansèyman ak rechèch li yo pandan peryòd sa a konsolide pozisyon li kòm yon entelektyèl enpòtan nan domèn istwa ak syans politik nan espas ayisyen ak latinoameriken an.

== Karyè pwofesyonèl ==
Nan ane [[1972 (almanak gregoryen)|1972]], li fonde Sant Etid Karayib nan Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM), yon enstitisyon siperyè piblik otonòm nan Meksik, kote li asime direksyon sant la pandan plizyè ane. Estrikti sa a te vize devlope rechèch pliridisiplinè sou espas karayibeyen an, avèk yon apwòch entèsektoryèl ki entegre dimansyon istorik, sosyopolitik ak jewostratejik.

Nan ane [[1986 (almanak gregoryen)|1986]], apre dechoukay prezidan Jean-Claude Duvalier, Suzy Castor ansanm ak mari li, Gérard Pierre-Charles, retounen an Ayiti. Menm ane a, yo fonde Sant Rechèch ak Fòmasyon Ekonomik ak Sosyal pou Devlopman (CRESFED), yon enstitisyon syantifik ki konsakre a pwodiksyon konesans, fòmasyon kad, ak analiz estriktirèl sou devlopman ekonomik ak transfòmasyon sosyal. Nan mwa desanm [[2001 (almanak gregoryen)|2001]], patizan ansyen prezidan Jean-Bertrand Aristide mete dife nan lokal CRESFED la, kote Suzy Castor te direktris jeneral. Pandan evènman vyolan sa yo, rezidans pèsonèl li sibi piyaj ak destriksyon materyèl, pandan li menm te prezan andedan kay la. Aksyon sa yo te gen enplikasyon grav sou libète akademik ak sekirite enstitisyon rechèch endepandan yo.

Suzy Castor te anseye pandan plizyè ane nan Lekòl Nòmal Siperyè (ENS), pandan li t ap mete konpetans li tou a dispozisyon òganizasyon Nasyonzini pou edikasyon, lasyans ak kilti (UNESCO) nan domèn ansèyman fondamantal. Angajman pwofesyonèl li nan de enstitisyon sa yo temwaye yon entèseksyon ant fòmasyon pwofesè, devlopman kourikoulòm, ak koperasyon entènasyonal nan zafè edikasyon.

Kòm otè ak chèchè, Suzy Castor dirije ak pibliye yon seri zèv syantifik, liv ak atik ki analize kesyon istorik, sosyopolitik ak kiltirèl. Travay li yo konsantre sitou sou okipasyon ameriken an Ayiti (1915–1934), dinamik relasyon ant Ayiti ak Repiblik Dominikèn, ansanm ak mouvman fanm an Ayiti, kòm fenomèn sosyolojik ak istorik. Pandan peryòd rezidans li nan Meksik, li pibliye rechèch ki pote sou vil Porto Rico, sou Repiblik Dominikèn, epi sou espas Karayib la kòm rejyon jeyopolitik ak kiltirèl.

Sou plan jesyon editoryal, Suzy Castor te redaktè anchèf Rencontre, yon revi ayisyen sou kestyon sosyete ak kilti ki te fonde an [[1989 (almanak gregoryen)|1989]]. Li te asire tou kowòdinasyon ak sipèvizyon piblikasyon CRESFED ansanm ak Fondasyon Gérard Pierre-Charles, sa ki demontre wòl li nan pwodiksyon ak difizyon konesans syantifik nan domèn syans sosyal.

Anplis, Suzy Castor te manm konsèy editoryal revi Alternatives Sud, yon piblikasyon Sant Trikontinantal (CETRI) ki konsantre sou analiz kritik kestyon devlopman ak dinamik Sid global la. Angajman sa a ranfòse plas li kòm entelektyèl angaje nan refleksyon teyorik ak pwodiksyon konesans sou reyalite ayisyen ak karayibeyen an.

== Angajman politik ==
Militantis li a vin ranfòse malgre yon peryòd ekzil li te pase nan peyi Meksik. Suzy Castor tabli rezo òganizasyonèl ant gwoup ki t ap fonksyone andedan teritwa nasyonal la epi li angaje li dirèkteman nan rezistans entèn kont diktati fanmi Duvalier an. Nan kad dinamik mobilizasyon politik gochis la, li patisipe nan mach Pati Popilè pou Liberasyon Nasyonal la (PPLN) te òganize ak Pati Antant Popilè. De (2) fòmasyon politik ki te ini pou konstitye Pati Inifye Kominis Ayisyen yo (PUCH). 

Apre tonbe rejim diktatoryal la, Suzy Castor retounen nan peyi natif natal li. Nan ane [[1990 (almanak gregoryen)|1990]], li bay soutyen li ak mouvman Lavalas la, ki, apre koudeta militè [[1991 (almanak gregoryen)|1991]] lan, rive pran pouvwa politik la atravè yon pwosesis tranzisyonèl konplèks. Nan kad reòganizasyon estriktirèl espas politik la, militant la asosye ak [[Rosny Smarth]] ak Gérard Pierre-Charles pou transfòme òganizasyon politik lavals (OPL) an Òganizasyon Pèp k ap Lite (OPL), yon antite politik ki vize ranfòse reprezantasyon popilè ak lit demokratik la. Nan mwa me [[2000 (almanak gregoryen)|2000]], sou demann pati li a, li prezante kandidati li pou pòs senatè pou depatman Lwès la, nan kad eleksyon lejislatif yo.

Anplis angajman li nan chan politik la, Suzy Castor te manm jiri Tribinal Pèmanan Pèp yo, kote li te chita ansanm ak ekriven irigweyen [[Eduardo Galeano]] ak avoka chilyen Fabiola Letelier. Patisipasyon sa a temwaye angajman entèdisiplinè li nan defans dwa pèp yo ak nan pwomosyon jistis entènasyonal dapre prensip dwa moun.

== Zèv li yo ==
*Castor, S. ([[1988 (almanak gregoryen)|1988]]). ''Okipasyon ameriken Ayiti a'' (tradiksyon panyòl: ''La ocupación norteamericana de Haití y sus consecuencias'', 1971). Société Haïtienne d’Histoire, 272 paj.
*Castor, S. ([[1988 (almanak gregoryen)|1988]]). ''Masak 1937 la ak relasyon ayisyano-dominiken yo''.  Castor, S. (1989/1998). ''Orijin estrikti agrè ann Ayiti''. Kanapevè, Ayiti: Yon piblikasyon CRESFED. Premye edisyon, 1989; dezyèm edisyon, 1998, 72 paj.

== Pri li resevwa ==

* [[2005 (almanak gregoryen)|2005]]: '''Pri Juan María Bandrés''' pou defans dwa azil ak solidarite anvè refijye yo.
* [[2009 (almanak gregoryen)|2009]]: [[Pri Casa de las Américas.|'''Pri Casa de las Américas'''.]]
* [[2009 (almanak gregoryen)|2009]]: UNESCo ba li '''Pri Mahatma Gandhi''' pou rekonsilyasyon ak lapè.
* [[2015]]: Gouvènman peyi Meksik te ba li '''Pri Ohtli***'.'''

## Referans
*Referans pou konnen plis anlè moun sa a ----