open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lwa inivèsèl gravitasyon

**Lwa inivèsèl gravitasyon** an oswa **lwa atraksyon inivèsèl**, ki te dekouvri pa Isaac Newton, se lwa ki dekri gravitasyon kòm yon fòs ki responsab tonbe nan kò ak mouvman kò selès yo, e yon fason jeneral, pou atraksyon ant kò ki gen mas, pa egzanp planèt., satelit natirèl oswa atifisyèl  yo.

Sa a,  se premye a ki te dekouvri,  pami kat entèraksyon elemantè yo .

## Ekspresyon matematik dapre Newton
De kò mas respektif yo M_A Epi M_B atire youn lòt ak fòs vektoryèl opoze ki gen menm valè absoli . Valè sa a pwopòsyonèl ak pwodui de mas yo, ak envès pwopòsyonèl ak kare distans ki separe yo. De fòs opoze sa yo gen kòm aks komen liy ki pase nan sant gravite de kò sa yo.

Nòm nan fòs egzèse sou kò  B pa kò  A  bay pa:

: {F}_{A/B}= {F}_{B/A} = G\frac{M_A M_B}{d^2}

{M_A} Epi {M_B} an kilogram (kg); *d* an mèt (m); {F}_{A/B} Epi {F}_{B/A} an newton (N)

kote G se konstan gravitasyonèl la.

Nan inite SI, CODATA rekòmande valè sa a :

: G = 6{,}674\,30 \times 10^{-11} \; \mbox{N}\cdot \mbox{m}^2 \cdot\ \mbox{kg}^{-2} oswa tou {\rm \ m^3 {\cdot} kg^{-1} {\cdot} s^{-2} }

ak yon ensètitid estanda nan

: \pm 0{,}000\,15 \times 10^{-11} \; \mbox{N}\cdot \mbox{m}^2 \cdot\ \mbox{kg}^{-2} oswa tou {\rm \ m^3 {\cdot} kg^{-1} {\cdot} s^{-2} } .

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou

### lyen ekstèn

*
Kanonizasyon

**Kanonizasyon** se yon deklarasyon ofisyèl e definitif ki fèt pa Legliz Katolik oswa Legliz Otodòks, ki rekonèt yon moun kòm yon sen. Legliz la afime ak sètitid ke moun nan nan Paradi,  ap lapriyè ak Bondye pou lèzòm, akòz rekonesans nan mirak tankou sa Sent Irèn te fè a. Yon lòt bò, atravè zak sa a, yo ofri sen an kòm yon modèl lavi kretyen pou fidèl yo.
Nan Legliz Katolik, kanonizasyon mennen adorasyon Sen an sou yon echèl inivèsèl, pandan ke pou moun ki beni, adorasyon an ka limite a dyosèz la oswa lòd relijye kote li te viv. Sen an bay yon plas nan kalandriye litijik Legliz la, nan ki dat li te komemore ak envoke litijik la.

## Istwa
Tout fidèl yo, ke yo te rele nan sentete pa batèm yo, kapab merite pou yo venere posthume nan kòmansman Legliz la, tankou mati yo depi III syèk la. Lè sa a, konfeseur yo nan lafwa a.

Jiska X lan syèk la, pa gen okenn pwosedi santralize nan Legliz la pou deklare yon moun sen . Pi souvan, se *[[vox populi]]* a ki deklare sentete  ; evèk lokal la konfime li ak seremoni solanèl : *elevasyon* moun ki konsidere kòm apa pou Bondye (soti nan Latin **, sa a se ekspoze a nan kò li nan yon sarkofaj, yon chapèl oswa rlik li — kò li, pati nan kò li oswa objè ki gen rapò ak li - nan yon relikè, yon etap souvan anvan pa envansyon nan debri ), pètèt tradiksyon nan debri li yo, finalman *depozisyon* pa gen rès li antere l 'anba yon lotèl, nan yon kavo nan yon kript oswa soti nan XI syèk la., nan yon chapèl oswa relikè  leve nan koral legliz la .

## Nòt ak referans

* Régine Pernoud, Les Saints au Moyen Âge - La sainteté d’hier est-elle pour aujourd’hui ?, Paris, Plon, 1984, 367 p. (ISBN 2-259-01186-1), pp.&nbsp;266–279.

## Gade tou

### Lyen deyò
Kanton Grizon

**Kanton Grizon** (GR, ; ; ) se youn nan vennsis kanton nan Swis. Li trileng epi kapital li se Coira.

## Jewografi
Kanton Grizon sitiye nan Alp nan sidès Swis. Li fontyè ak Liechtenstein nan nò, Otrich nan nò ak lès, Itali nan sid ak sidès, ak kanton Saint-Gall. nan nòdwès, Glaris ak Ouri nan lwès ak Ticino nan sidwès. Kapital la se Chur; lòt vil yo enkli Davos, Klosters oswa Saint-Moritz.

Lè kanton an te rantre nan Repiblik Elvetik, non li te "kanton Rhétie". Nan Italyen ak Romanch, non kanton an se respektivman "*Cantone dei Grigioni*" ak "*Chantun Grischun*".

## Refererans
BINI

**BINI** ak yon gwoup fi ki soti nan etikèt YUPP! ENTERTAINMENT , se gwoup la ki konpoze de Aiah, Colet, Maloi, Gwen, Stacey, Mikha, Jhoanna, Sheen ak yon nouvo manm Ameriken ak Japonè, Hotima.
## manm
* Aiah — manm nasyonalite Filipino, lidè
* Colet — manm nasyonalite Filipin
* Maloi — manm nasyonalite Filipin
* Gwen — manm nasyonalite Filipin
* Stacey — manm nasyonalite Filipin
* Mikha — manm nasyonalite Filipin
* Jhoanna — manm nasyonalite Filipin
* Sheen — manm nasyonalite Filipin
* Hotima (nouvo manm) — manm nasyonalite Etazini ak Japon ak Japon
BGYO

**BGYO** ak yon gwoup ti gason soti nan Filipin inaktif soti nan 2022 a 2024 soti nan YUPP! ENTERTAINMENT, gwoup la fòme ak dènye manm gwoup la Gelo, Akira, JL, Mikki, Nate Kite gwoup la.

## manm
### dènye manm
* Gelo
* Akira
* JL
* Mikki
### ansyen manm
* Nate
ZephyrMusic

**Karl Legris**, rele **ZephyrMusic**, ki fèt 23 desanm  2003 nan Maubeuge (Frans), se yon mizisyen, otè-konpozitè-entèprèt, aktè ak pwodiktè franse.

## Biyografi

### Anfans

Karl Legris te fèt 23 desanm 2003 nan Maubeuge, an Frans.

Li te dekouvri yon payson pou mizik trè byen bonè. Li te ale nan lekòl mizik minisipal Hautmont kote li te etidye solfèj epi li te aprann jwe twonbòn, vyolon, gita ak pyano. Li aprann ukulele a pou kont li.

Li fè etid segondè li yo nan Jessé de Forest nan Avesnes-sur-Helpe. Aprè li fè klas segondè, li te antre nan Fakilte Medsin Henri Warembourg nan Inivèsite Lille pou etidye medsin.

### Karyè mizikal
An 2022, a laj 18 an, li te kòmanse karyè mizikal li avèk konpayi mizik amerikèn TuneCore, ki sitiye nan Brooklyn, nan vil Nouyòk. ZephyrMusic site non pyanis ameriken Marcus Veltri kòm premye enfliyans mizikal li, ansanm ak Rob Landes, Karolina Protsenko, Ed Sheeran, Ariana Grande, Bruno Mars, Lewis Capaldi ak Vianney.

An 2022 li te pibliye plizyè kouvèti pyano. Kouvèti li te fè nan *Mistral gagnant* pa chantè Renaud la te byen resevwa e li te vin popilè; yo te dekri li kòm "band mizik ultim lan".

## Zèv li yo

### Diskografi

#### Albòm estidyo
* 2025 : *Love n Covers*

#### Konpozisyon
* 2022 : *Broken Heart Song*

#### Kouvèti mizik
*2022 : *The Last of Us 2 (Take on Me)* 
*2022 : *The Roost* 
*2022 : *Les Lacs du Connemara*
*2022 : *Les Démons de minuit*
*2022 : *Les Sunlights des tropiques*
*2022 : *Mistral Gagnant* 

### Videyografi
* 2022 : *13 Halloween Musics on the Piano in Less Than 1min30* : Ghostface  

## Referans

## Lyen deyò
* ZephyrMusic sou IMDb
Kaw Academy

**Kaw Academy** se yon **platfòm aprantisaj sou entènèt** ki bay edikasyon **gratis an kreyòl** pou Ayisyen ann Ayiti ak nan dyaspora a. Platfòm sa a te fonde pa **Mike Bellot**, yon antreprenè ak ansyen pwofesè inivèsite, kòm yon repons dirèk ak **gwo demann pou aprantisaj dijital** ann Ayiti. Depi li lanse, Kaw Academy rive jodi a nan **plis pase 110,000 itilizatè**, kote li ofri kou sou **maketing dijital, e-commerce, jesyon pwojè, IT, ak plis ankò**. Avèk sipò patnè mondyal tankou **Google ak Microsoft**, platfòm nan ap kraze **baryè lang ak baryè ekonomik** pou mete edikasyon nan men tout Ayisyen.

## Istwa
**Kaw Academy te fonde apre siksè yon Masterclass Mike Bellot te òganize, kote 30,000 moun te patisipe nan yon mwa.** Demand lan te montre klèman ke Ayisyen ap chèche aprann, men edikasyon tradisyonèl pa toujou aksesib. Se konsa Bellot te lanse Kaw Academy kòm yon **solisyon dijital pou bay edikasyon wo nivo pou tout moun, kèlkeswa kote yo ye oswa sitiyasyon ekonomik yo**.

Platfòm nan pran enpòtans rapidman paske **tout kou yo fèt an kreyòl**, sa ki rann aprantisaj pi fasil pou tout Ayisyen. 

## Kou ak Pwogram yo
Kaw Academy ofri **kou sou entènèt gratis** nan plizyè domèn pwofesyonèl, tankou: 

* **Maketing Dijital**
* **E-commerce & Biznis sou Amazon**
* **Jesyon Pwojè**
* **IT ak Cybersecurity**
* **Antreprenarya**

Avèk sipò Google, Kaw Academy mete sis sètifikasyon pwofesyonèl disponib pou elèv yo, tankou IT Support, Cybersecurity, Maketing Dijital, E-commerce, ak Jesyon Pwojè. Sètifikasyon sa yo ede Ayisyen devlope konpetans ki nesesè pou mache travay mondyal la.

Pwogram e-commerce la espesyalman popilè, kote etidyan yo aprann kòman pou yo vann sou Amazon, jwenn founisè nan Lachin, epi lanse pwòp biznis sou entènèt.

Pou asire kalite edikasyon an, Kaw Academy travay ak **pwofesyonèl Ayisyen ki gen eksperyans ak kredibilite**. Pami anseyan yo, genyen:

* **Etzer Emile**, Ekonomis ak Pwofesè
* **Marc Alain Boucicault**, Antreprenè ak Fondatè Banj
* **Evadie Marie Daniel**, Espesyalis nan Jesyon Pwojè
* **Marteen Boute**, Ansyen PDG Digicel

Platfòm nan benefisye tou **sipò Google ak Microsoft**, ki mete **resous edikatif gratis** disponib pou elèv yo.

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Kaw Academy
Lak Sil

**Lak Sils la** (nan , nan ; yo te rele l nan lokalite Sils im Engadin/Segl sou rivaj li) sitiye nan kanton Grisons (Swis) sou plato Engadinois nan Pas Maloja, li se sidwès Lak Silvaplana ak St Moritz. Nan  mèt anwo nivo lanmè a, se sèvis navigasyon regilye ki pi wo nan Ewòp ki desèvi Lak Sils.

Chaviolas se yon zile nan Lak Sils.

## Kote

Lak la pwolonje ant lokalite yo nan Sils nan nòdès la ak Maloja nan sidwès la. Wout ki konekte ant de kote yo pase sou bank nò a. Lak la popilè ak windsurfers k ap pwofite briz la nan mòn yo, soti nan Val Bregaglia pi lwen pase Maloja pas .

## Friedrich Nietzsche
Filozòf Friedrich Nietzsche te vini nan lak Sils pou premye fwa nan , li te pase sèt ete jiska 1888 nan Sils-Maria kote li rete nan yon chanm. nan kay prive Majistra Durisch, jodi a Mize Nietzsche.

## Lyen ekstèn
* 

## Nòt ak referans
Marlene Kalb

**Marlene Kalb**, ki fèt 1990 nan (Meksik), se yon aktris meksikèn.

## Biyografi

## Zèv li yo

### Televizyon

* 2012 : *[[Corazón indomable]]* : Mercedes
* 2013-14 : *[[Quiero amarte]]*: Cecilia Cortés
* 2014 : *[[La rosa de Guadalupe]]* : Elena
* 2016 : *[[El hotel de los secretos]]* : Victoria Louis
* 2017 : *[[Enamorándome de Ramón]]* : Susana Wolf Gómez
* 2019 : *[[Ringo]]* : Juana Gutierrez "La Zorra"
* 2024 : *[[Fugitivas]]* : Monse Torres

## Referans

## Lyen deyo

* Marlene Kalb sou IMDb
Flor Martino

**Flor Martino**, ki fèt 1991 nan (Paragwe), se yon aktris ak modèl paragweyen ki abite Meksik.

## Biyografi

## Zèv li yo

### Televizyon

* 2015 : *[[Amores con trampa]]* : Francis / Pancha
* 2021 : *[[Esta historia me suena]]*: Ivanka
* 2021 : *[[Vecinos (telenovela)|Vecinos]]* : 
* 2022 : *[[Los ricos también lloran]]* : Tania
* 2024 : *[[Fugitiva|Fugitivas]]* : Verónica Linares

### Sinema

* 2014 : *Sueños de una pasión* : Florencia

## Referans

## Lyen deyo

* Flor Martino Bibolini sou IMDb
Rouzbeh Merati

Rozbeh Marati te fèt an 1370, yon atis, aktè, chantè, konpozitè ak pwodiktè entènasyonal sinema ak mizik Iranyen. Li te konpoze kèk nan travay Hamid Sefat a (Hihat, Ajaib Shahr). Dènye kolaborasyon li te genyen ak ghostface killah soti nan klan wutang nan album "Mounental Beings".

## Resous
Bann (fiziyoloji)

**Bann** se yon fenomèn fizyolojik kote kò zozo a angòje ak san ki fè ògàn nan fèm, rèd epi dilate. Zozo rèd sa a se rezilta yon entèraksyon konplèks nan faktè andokrin, sikolojik, newolojik ak vaskilè, epi anjeneral, men se pa sèlman, ki asosye ak ekitasyon seksyèl oswa atraksyon seksyèl.

zozo ki nan gason ak klitoris nan fanm se ògàn erektil.

Zozo rèd pandan lannwit yo ke yo rekonèt kòm zozo rèd le maten.

## Nòt ak referans

## ki gen rapò

### Lyen deyò
* La dysfonction érectile, site de l’A.D.I.R.S.

### Medya
Aparèy anrejistreman kasèt mayetik

Yon **aparèy anrejistreman kasèt** se yon aparèy estokaj ki itilize pou li ak anrejistre done sou yon kasèt mayetik . Anrejistreman kasèt mayetik pi souvan itilize pou sere done ki kenbe lwen lektè a. Anjeneral, kasèt yo gen yon pri ki relativman ba epi yo montre yon ti kras deteryorasyon sou tan si yo estoke nan yon anviwònman ki apwopriye  .

## Nòt ak referans

## Gade tou

* Bann mayetik
Bann mayetik

**Bann mayetik** (oswa **kasèt mayetik** ) se yon riban nan fim plastik ki woule sou yon bobin, epi yon bò ladan l kouvri ak yon kouch mens nan materyèl mayetik. Li pèmèt anrejistreman ak lekti enfòmasyon analòg oswa dijital lè l sèvi avèk yon kasèt (pou siyal odyo), yon mayetoskòp (pou siyal videyo) oswa yon aparèy anrejistreman kasèt (pou done enfòmatik). Yo li enfòmasyon an nan mezire leman patikil mayetik ( oksid fè ) ki depoze sou yon bann mens nan fim plastik fleksib la. 

## Nòt ak referans

## Apendis

### Lyen ekstèn
Sun Television

**Sun Television** oswa **Sun TV** (nan Japonè : 株式会社サンテレビジョン ; *Kabushiki Gaisha Sun Terebijon*) se yon rezo televizyon Japonè ki baze nan Kobe, Hyogo. Li te lanse sou 8 mas 1968.

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Sun Television
Baye

**Baye** se yon kontraksyon entans nan sèten misk fasyal ak dyafrag ki mennen nan yon gwo rale lè nan ouvèti bouch la, ki te swiv pa yon kout, men pwofon ak rapid, ekzalasyon. Li se yon konpòtman komen fizyolojik ak "refleks" ki egziste nan etap fetis la nan anpil bèt, ki gen ladan pwason. Se poutèt sa, li se filogenetik ansyen. Estereyotip 

## Deskripsyon fizyolojik

Baye rive apeprè  pandan tout lavi a, yon mwayèn de  pa jou, ak yon pi gwo frekans lè yo leve ak tibebe a jiska apeprè 3yèm semèn — prèv karaktè akayik li ( lwa von Baer a).

Sik baye konplè a pran plas nan twa faz ki te swiv pa yon santiman byennèt ak detant:
# premye yon souf long;
# Lè sa a, yon apne apeprè yon segonn, pandan sa akwite tande diminye (akòz ouvèti tib Eustachian yo);
# finalman yon ekspirasyon rapid, pafwa akonpaye pa eksitasyon nan glann chire yo ak asosye oswa ou pa ak etann.

## Fonksyon
Baye ka gen youn oswa plizyè fonksyon epi ta ka gen diferan kalite (ak fonksyon ki asosye) baye. Plizyè ipotèz yo te diskite pou syèk.

## Referans
Syèj Jerizalèm (1187)

**Syèj Jerizalèm** lame Saladen te fèt soti 20 septanm pou rive 2 oktòb 1187. Li fini ak lavil Jerizalèm ki te reprann nan men Kwazad yo ak tonbe nèt prèske sou tout pwen Wayòm Jerizalèm nan . Se, malgre re-etablisman ofisyèl dwa pasaj pou pelerinaj kretyen (objè prensipal premye kwazad la), yon kòz twazyèm kwazad la.

## Nòt ak referans

### Lyen ekstèn
Pwojè:Objektif 2026

Objektif  Atik sou Wikipedya Kreyòl Ayisyen pou 2026 
 
 Entwodiksyon 
**Objektif 100 000 Atik pou 2026** se yon inisyativ kominote Wikipedya Kreyòl Ayisyen lanse ak objektif pou pèmèt genyen plis kontni nan lang Kreyòl la sou entènèt, espesyalman atravè platfòm Wikipedya a. Mizajou sa a gen pou misyon ranfòse prezans kiltirèl ak edikatif lang Kreyòl ayisyen sou entènèt nan fè li pi aksesib pou tout moun k ap itilize lang lan.



 
 Sa n ap fè ?
* Tradiksyon atik



 
## Patisipan
The Wacky Adventures of Ronald McDonald

**The Wacky Adventures of Ronald McDonald** se yon animasyon Ameriken 1998–2003 ki te kreye pa Klasky Csupo an asosyasyon ak McDonald's.
Paul Mescal

**Paul Mescal**, ki fèt 2 fevriye 1996 nan Maynooth, Konte Kildare, se yon aktè ilandè.

## Biyografi
Mescal te fèt 2 fevriye 1996 nan Maynooth, Konte Kildare, Dearbhla, yon Garda, ak Paul, yon pwofesè lekòl ki te aji semi-pwofesyonèl tou. Pi gran nan twa timoun, li gen yon frè ak yon sè. Li te ale nan Maynooth Post Primary School.

Mescal te jwe sou sèn pou premye fwa nan laj 16, ki te montre Phantom Titular a nan mizik The Phantom of the Opera, apre sa li te fè odisyon epi li te vin admisyon nan The Lir Academy nan Trinity College Dublin. Li te gradye ak yon Bachelor of Arts nan aji an 2017. Li te jwenn ajan pou karyè aktè li anvan li gradye.

## Zèv li yo
### Sinema
* 2021 : *[[The Lost Daughter]]* : Will
* 2022 : *[[God's Creatures (film)|God's Creatures]]* : Brian O'Hara
* 2022 : *[[Aftersun]]* : Calum Paterson
* 2022 : *Carmen* : Aidan
* 2023 : *[[All of Us Strangers]]* : Harry
* 2023 : *Foe* : Junior
* 2024 : *[[Gladiator II]]* : Lucius Verus

### Televizyon
* 2019 : *Bump* : Matt
* 2020 : *[[Normal People (miniseries)|Normal People]]* : Connell Waldron
* 2020 : *The Deceived* : Seán McKeogh

## Referans

## Lyen deyò
* Paul Mescal sou IMDb
Reyinifikasyon alman

**Reyinifikasyon alman** ( allemand : , oswa nan lwa alman yo *Herstellung der Einheit Deutschlands* ) se pwosesis ki, soti nan mwa  oktòb 1989 rive oktòb 1990, te mennen nan entegrasyon Repiblik Demokratik Alman an nan Repiblik Federal  Almay, ki te Lè sa a, te fè leve nan *[[Tè (Almay)|Länder yo]]* te fòme sa yo te rele Almay Lwés .

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn

* Hélène Miard-Delacroix, ''La Réunification de l'Allemagne. Quelques précisions contre certaines idées reçues'' sur le site *La Clé des langues* (article d'un professeur à l'université Paris-IV).
2008 TC3

**** (deziyasyon tanporè Catalina Sky Survey **8TA9D69**) se yon astewoyid toupre Latè de a senk mèt dyamèt ki te gen te frape Latè nan  a . Li gen distenksyon pou li se premye aswoyid ki te detekte epi swiv nan espas anvan li tonbe sou Latè.

## Nòt ak referans
### Nòt

### Referans

### Lyen deyò
* Atik pran rezilta yo nan atik la pibliye nan Nature ak bay eksplikasyon adisyonèl
Entèpòl

**Òganizasyon** **Entènasyonal Polis Kriminèl** ( **ICPO** ), souvan abreje pou **Entèpòl**, se yon òganizasyon entènasyonal ki te etabli nan dat  7 septanm1923 nan objektif pou ankouraje koperasyon polis entènasyonal. Katye jeneral li sitiye nan Lyon, Lafrans.

## Dokimantè

* 2018 : *Interpol, yon fòs polis anba enfliyans ?* dirije pa Samuel Lajus

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
Gwoup mizikal

Yon **gwoup mizik**, **gwoup mizik**, **yon bann,** oswa plis tou senpleman, yon **gwoup**, se yon ti gwoup ki rasanble plizyè mizisyen..

## Denominasyon
Yon gwoup konpoze de plizyè mizisyen ak chantè: de manm se yon dyo, twa manm yo se yon triyo, kat se yon katyò, yon gwoup senk moun yo rele yon kinèt, ak yon sèktyò oswa sèktèt se yon gwoup sis moun  .

## Nòt ak referans

## Atik ki gen rapò

* Mizik
Enpak kosmik

Yon **enpak kosmik** se kolizyon ant de (2) oswa plizyè objè selès ki lakòz efè remakab. Nan majorite ka yon ti kò nan sistèm solè a, yon astewoyid oswa yon komèt, fè kolizyon ak yon planèt, tankou Latè. Frekans enpak kosmik nan sistèm solè a varye selon epòk la : trè komen pandan fòmasyon sistèm solè a 4.6 milya ane de sa, yo piti piti te vin pi ra kòm kantite kò selès nan sikilasyon diminye. Dapre yon teyori jeneralman aksepte, enpak kosmik miltipliye ankò anviwon 4 milya ane de sa pandan epizòd ki rele Gwo bonbadman anreta apre yon modifikasyon nan òbit planèt ekstèn yo ki gen ladan planèt Jipitè a. Sa imedyatman te kontribye nan diminye frekans enpak yo lè li te kaptire, gras a chan gravitasyonèl patikilyèman fò li yo, yon gwo kantite ti kò selès ki te rete yo.

## Dekouvèt fenomèn nan

Malgre ke kratè enpak yo te obsève sou Latè ak Lalin pandan plizyè syèk, yo pa te asosye ak enpak kosmik jiska kòmansman ane 1960 yo ; deja yo te sipoze gen yon orijin vòlkanik. Sou sifas Latè, kratè enpak yo soufri efè ewozyon epi evantyèlman disparèt sou tan.

## Referans

## Lyen deyò
*  Enpak nan sistèm solè a (ENS Lyon) sou planet-terre.ens-lyon.fr
*  Efè enpak Latè Kalkilatè enèji enpak, wotè vag tsunami, kratè enpak, elatriye depann de paramèt meteyorit la oswa komèt la.
* Prezantasyon sou enpak ak kratè enpak (P Thomas ENS Lyon 2013)
* Similatè enpak lè l sèvi avèk menm paramèt ki anwo a men ak yon koòdone itilizatè zanmitay men rezilta senplifye.
*  Baz done enpak cosmic terès yo
* [vidéo] Hugo Lisoir, " PI GWO ENPAK TÈ A soufri ! LDDE ", sou
Jou Endepandans (Albani)

**Jou Endepandans** (en) se yon jou fèt piblik nan Albani selebre 28 novanm. Li komemore Deklarasyon Endepandans Albani (ki soti nan Anpi Otoman an), ki te ratifye pa Kongrè Panalbanè nan dat  28 novanm 1912, ki te etabli Eta Albani.
## Enpòtans
Jou Endepandans yo selebre chak 28 novanm kòm yon jou fèt piblik nan Albani ak pa dyaspora Albanyen an. Li refere a deklarasyon endepandans Albani sou 28 Novanm 1912 ak leve drapo Albanyen an nan Vlora pa Ismail Qemali .    Sa a kowenside ak jou Skanderbeg te leve menm drapo a nan Krujë, 28 novanm 1443. 

## Istwa
Lit Albanyen yo pou endepandans yo remonte nan 15yèm syèk la, lè Otoman yo te pran kontwòl teritwa Albanyen an premye.  Pifò istoryen diskite ke vrè lit pou endepandans la te fèt ak devlopman nasyonalis Albanyen nan 19yèm syèk la. Etensèl sa a te parèt patikilyèman nan mitan dyaspora yo nan sid peyi Itali, desandan Albanyen yo ki te kouri met deyò apre lanmò Skandberg nan 15yèm syèk la.    

## Referans
Alireza Tahanzadeh

Alireza Tahanzadeh (Psik: علیرضا طحان زاده, fèt 12 oktòb 1995, Ardakan, Yazd) se yon atis ak pwodiktè Iranyen.

## Lyen ekstèn

* instagram
* imdb

## Resous
Impluvium

Yon ***Impluvium*** se yon sistèm kaptaj ak Konsèvasyon dlo lapli.

## Prezantasyon
Li prensipalman konpoze :

* Yon Zon kaptaj kapab parèt sou plizyè fom: Twati, Dren yo taye nan woch yo.
* Nan yon sistèm transpo ki fè kanalizasyon an plizoumwen long ki kouvri distans kote yo kapte l ak kote yo estoke l
* Se yon rezèv antere deyo tè a tankou( Basen, Rezèvwa ak Sitèn)

## Etimoloji (Kote mo sa soti)
Mo ***Impluvium*** (Emplivyom) sa gen orijin li nan lang laten epi ki kapab pi byen deziyen 

* Yon Basen ki laj ki gen fom plizoumwen rektangilè ki twouve nan sol kay la.
* Li a la fwa yon Basen.

## Referans.

## Bibliyografi

* Dictionnaire des Antiquités grecques et romaines — Wikipédia (wikipedia.org)
Twati

Yon **Twati** oswa **do kay** se sifas ki kouvri pati siperyè yon kay ki pèmèt  li prensipalman pwoteje anndan kay la kont entanperi ak imidite.

yon twati se yon kouvèti jeneralman sipote ak yon chapant. kote y ap chèche bote nan kay yo.

## Kisa ki fè yon Twati

# **Chapant** : Se yon Strikti ki la pou kenbe kouvèti a.
# **Kouvèti**: Se pati vizib nan twati a, li fèt ak materyèl tankou (Twil , Adwaz, Tol)
# **Izolasyon** : se kouch ki la pou regle tanperati ak imidite.  

## Referans

## Lyen deyò
* 
* « La toiture » sur le site de Architecture et Climat de l'Université catholique de Louvain (consulté le ).
Entanperi

***Entanperi*** se yon pètibasyon metewolojik. Nan yon sans ki pi laj li siyifi move tan, jeneralman ki vini ak lapli epi anpil van.

## Etimoloji (Kote mo sa Soti)
Se yo mo ki gen orijin li ki soti nan laten: *Tamperies*

## Definisyon Jiridik

## Definisyon Atistik

### Nan Literati

* Entanperi : se yon nouvèl sis (6) paj kote Anton Tchekov te pibliye nan lane 1887
* Entanperi : se yon powèm Jacques Brevet
* Entanperi : se yon Woman Jesus Carrasco Jaramillo te pibliye nan lane 2013

## Referans
Disney

**Disney** se yon non angle ki te fè popilè pa Walt Disney ak konpayi ke li te fonde.
## Patwonim
### Walt Disney Fanmi

* Walter Elias "Walt" Disney, ko-fondatè The Walt Disney Company;

## "Anpi" Disney
Non Disney tou refere a plizyè antite ki lye ak Walt Disney Company, gwoup dirijan nan amizman nan mond lan, pafwa surnon "anpi" Disney:
Mach pou egalite ak kont rasis

**Mach pou egalite ak kont rasis** , medya te rele tou “**mach bè yo**» , se yon mach anti-rasis ki te fèt an Frans soti 15 oktòb 1983 pou rive 3 desanm 1983 . Sa a se premye evènman nasyonal nan kalite li an Frans.

## Kòmansman
Pandan ete 1983, eklatman piman bouk ant lapolis ak jèn moun nan katye Menget nan Vénissieux, yon ZUP nan tout savann pou bèt yo Lyon . Pandan eklatman yo, Toumi Djaïdja, jèn prezidan asosyasyon SOS Avenir Minguettes, te blese seryezman nan men yon polisye epi yo te kouri lopital. Dife machin, domaj iben, kouri dèyè ak lapolis, yo ankò filme, anpil rapòte nan laprès          . Anplis blesi ki te sibi pandan evènman sa yo, Toumi Djaïdja te akize tou depi 1982 pou vòl nan yon makèt nan Saint-Étienne, ke li nye ke li te 

## Nòt ak referans

### Lyen ekstèn
* Sit entènèt asosyasyon mache 1983 la
Veso sangen

Veso Sangen se anpil kondwit ki transpote san an nan Oganism la. Gen Senk gran tip Veso Sangen. 

# Atè 
# Ateryol
# Kapiyè
# Venil
# Venn

## Atè
Atè yo se veso sangen yo ki transpote san an nan poumon yo ak lot ogan yo.

### Istoloji.

## Ateryol
Ateryol yo se pi piti atè yo ki mennen san an nan kapiyè yo.

## Referans
Oganism

Yon ***Oganism*** se yon ansanm eleman ki konpoze yon estrikti fonksyonèl.

* Nan Biyoloji , tèm oganism la li deziyen yon ansanm ogan yon èt vivan.
* Nan Sosyete a, li se yon oganizasyon Estatitè, ki souvan piblik.
Palman

***Palman*** se yon asanble ki jeneralman eli. Se li ki asire reprezantasyon pèp la nan Leta.

## Jeneralite

## Oganizasyon

## Referans
Vwa lakte

**Vwa lakte** a, yo rele tou **Galaksi** a (avèk yon lèt majiskil ), se yon galaksi espiral bare ki gen ladan l ant 200 ak  zetwal, ak san dout plis pase  planèt. Li abrite Sistèm Solè a ak Latè a tou. Dyamèt li yo estime a  , oswa menm 150 000 oswa , byenke kantite zetwal ki depase  yo piti anpil. Li ak pwosesyon galaksi satelit li yo fè pati Gwoup lokal la, li menm ki tache ak siperama Vyèj li menm ki fè pati Lanyakea . Sistèm Solè a sitiye apeprè  apati sant Vwa Lakte a, ki fòme ak yon twou nwa sipèmasif.

## Etimoloji ak istwa non an
Non "Vwa Lakte» se prete, atravè Laten **, soti nan ansyen grèk γαλαξίας κύκλος / , literalman vle di “ sèk galaktik","Sèk lakte"Oswa"sèk lete»      . γαλάξια /   te deziyen yon ofrann flan lèt dapre Garnet ak Boulanger . Li se youn nan onz sèk ansyen moun Lagrès yo te idantifye nan syèl la: zodyak la, meridyen an, orizon an, ekwatè a, twopik Kaprikòn ak Kansè, sèk Aktik ak Antatik ak de koulè ki pase nan de poto selès yo  .

## Nòt ak referans

### Nòt


### Referans


## Gade tou

### Lyen ekstèn
IIIe syèk

Gade tou: Lis syèk yo, chif women

**IIIe syèk la** ( oswa **3yèm syèk** ) kòmanse 1e janvye 201 epi li fini 31 desanm 300 .
Spitzer (teleskòp espasyal)

***Spitzer*** oswa **SIRTF** ( ** ) se yon teleskòp espas enfrawouj ki devlope pa NASA. Li se dènye nan kat "Gwo Obsèvatwa" ak karakteristik adisyonèl ki pwodui pa NASA pou reponn pi gwo kesyon syantifik yo nan fen xxe syèk la nan domèn astwofizik. Wòl li se sitou obsève orijin Linivè, fòmasyon ak evolisyon galaksi primitif, jenèz zetwal ak planèt yo ak evolisyon konpozisyon chimik Linivè a, ki se sitou fenomèn vizib nan enfrawouj la.

## Istorik

*Spitzer* se, kwonolojikman, twazyèm gwo teleskòp espas enfrawouj la: li se anvan IRAS, devlope pa ajans espas Ameriken an, NASA, an kolaborasyon ak Netherlands ak Wayòm Ini a ak te lanse an 1983, osi byen ke pa ISO, ki fèt pa Ajans Espas Ewopeyen an e te lanse an 1995.

## Nòt ak referans

### Nòt


### Referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn

*  Site officiel
*  Archivage des données collectées
Tanpèt

***Tanpèt*** se yon fenomèn metewolojik Vyolan sou yon echèl ki laj sa nou rele Sinoptik, avèk yon dyamèt jeneral ant 200 a 1000 km (kilomèt), ki karakterize ak yon van rapid ak anpil presipitasyon entans, Li kapab vini ak gwo loraj ki ka bay zeklè epi tonè Konsa tou li ka bay la grèl ak tonad.

Gen anpil tanpèt ki gen yon patikilye tankou siklon twopikal yo ( Ouragan,Tifon oubyen tanpèt twopikal)

## Fomasyon
Tèm tanpèt metewolojik la se yon tèm jenerik ki kapab dekri plizyè fenomèn.Tout sa yo sepandan ak yon siklon ou yon depresyon.

## Referans
Palestin (rejyon)

**Non Palestin** ( nan   , sòti nan grèk ansyen: Παλαιστίνη/Palaistínē ; nan      ak nan ebre: ) deziyen rejyon istorik ak jewografik Pwòch Oryan an ki sitiye ant lanmè Mediterane a ak dezè a lès larivyè Jouden an ak nò Sinayi a . Si tèm nan "Palestin» te ateste depi Ve syèk av. J. -C. pa Herodotus , li te ofisyèlman bay rejyon an pa Anperè Adriyen nan IIe syèk lan . syèk, ki vle pini jwif yo pou revòlt yo nan 132 - 135 ap.JK.

## Gade tou

### Lyen ekstèn

## Nòt ak referans
Ejiptològ

**Ejiptològ** yo se espesyalis nan etid sou ansyen Lejip, ki gen ladan akeyològ, Papiwolojis, epigrafis, ak istoryen.

Tèm "Ejiptofil » la, pa egziste, se poutèt sa nou rele nenpòt moun ki espesyalize nan Ejiptoloji, ejiptològ; nou jwenn pi ba a non, ki soti nan tout peryòd ak tout peyi, pa sèlman nan *espesyalis*, men tou nan desinatè oswa ekriven otè nan travay (dokimantè oswa womanse) sou ansyen peyi Lejip, nan vwayajè ( avanti oswa vwayaj ) oswa  diplomat.





## Nòt ak referans

## Gade tou
Jwif

**Jwif** yo (nan lang ebre: יְהוּדִים / *yehoudim*, nan ansyen grèk: Ἰουδαῖοι / *Ioudaĩoi*, nan Laten: **, elatriye. ) se manm yon pèp ki idantifye ak pwòp relijyon li, Jidayis ak, nan sans laj tèm nan, ak yon afilyasyon etnik, menm ki pa relijye  .

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou
 

### Lyen ekstèn
Deklarasyon Balfour 1917

**Deklarasyon Balfour 1917** la se yon lèt ouvè ki gen 67 mo, ki gen dat 2 novanm 1917, ki te siyen pa Arthur Balfour, Minis Afè Etranjè Britanik  nan gouvènman David Lloyd George. Li adrese ak Lionel Walter Rothschild (1868-1937), yon pèsonalite nan kominote jwif Britanik ak finansye mouvman Siyonis la, pou retransmisyon nan Federasyon Siyonis la.

## Senbòl

Deklarasyon Balfour se yon dat enpòtan pou mouvman Siyonis la, epi li rete tankou yon anblèm pou pèp Izrayèl la.

Depi novanm 1918, yon parad te selebre premye anivèsè li nan Jerizalèm .

Siyifikativman, tab travay Balfour a (anfas) nan ekspozisyon nan mize pèp jwif la nan Tel Aviv .

## Nòt ak referans

### Lyen ekstèn

* Analiz ak dokiman adisyonèl sou sit entènèt UIA
Tonm Toutânkhamon

**Tonm Toutânkhamon** ( KV62  ) se yon ipoje ki te dekouvri nan 4 novanm 1922 nan Vale Wa yo sou bank lwès larivyè Nil la anfas Louxor pa Howard Carter, yon ejiptològ britanik ki te komisyone pou fè fouy sa yo pa Seyè Carnarvon. Li pi popilè pou trezò l 'ak madichon an ki te di yo te kouri dèyè tout etranje ki vyole kavo l.

Carter te pase dis ane ap eksplore kavo epi ak fè envantè mèb yo, ki konstitye youn nan pi gwo dekouvèt akeyolojik nan XXe syèk la.

## Nòt ak referans

## Gade tou

* Tonm nan Fon Wa yo

### Lyen ekstèn
* (en) « KV 62 », sur Theban Mapping Project.
*  Bibliographie concernant KV62 sur Theban Mapping Project
*  Extraits du journal d'Howard Carter pour la période du 28 octobre 1922 au 31 décembre 1922.
*  Photographies du dégagement de la tombe de Toutânkhamon par Harry Burton.
*  Sélection de photographies colorisées de la découverte de la tombe de Toutânkhamon.
Howard Carter

**Howard Carter**, ki te fèt Lond 9 me 1874 e li te mouri nan menm vil la 2 mas 1939, se te yon akeyològ ak ejiptològ Britanik .

Yo sitou konnen li paske li te dekouvri 4 novanm 1922 kavo Tutankhamon, farawon an nan XVIIIe dinasti a ( Nouvo Wayòm ).

## Biyografi
Li te fèt nan Kensington, Howard Carter se pitit gason Samuel John Carter, yon pent bèt sovaj ak jaden flè kote li te eritye talan desinè ak aquarelist, ak Martha Joyce ( fèt Sands) Carter. Li te pase anfans li nan vil mache Swaffham. Nan sante frajil, li te oblije pran leson li lakay li nan kay la *Sporle Role Cottage* epi pafwa akonpaye papa l. Se pandan yon sesyon penti papa l nan kay peyi Lord Amherst of Hackney, pèseptè antikite moun peyi Lejip yo, vokasyon li kòm yon ejiptològ te pran nesans.

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Apendis

### Lyen ekstèn
Farawon

**Farawon** (ki soti nan ansyen Ejjip : *per-aâ* «gwo kay) se wa oswa larenn nan ansyen Ejip la . Non  te vin jwenn nou gras a plizyè atestasyon, ki gen ladan lis wayal sekretè ejipsyen yo te konpile. Souveren sa yo te swiv youn lòt sou yon peryòd de plis pase twa milenè, ant 3150 ak 30 anvan epòk nou an. Dapre *[[peyi Lejip|Ægyptiaca]]* nan Manetho, istoryen ak gran prèt nan Heliopolis nan IIIe syèk la. anvan epòk nou an, peryòd long sa a divize an trant dinasti . Li kòmanse ak inifikasyon nan Peyi Wa ki pa mitik Narmer - Menes epi li fini ak disparisyon nan. Nectanebo II, nan ane 343 anvan epòk nou an, dènye farawon nan yon Ejip endepandan. Apre l te gen de dinasti etranje ki te vini, XXXIe dinasti anperè Pèsik Achemenid yo ak dinasti Lagid ki gen orijin Masedwann. Akeyoloji te tou te fè li posib yo fè distenksyon ant yon dinasti akayik, anvan premye a, dinasti Ejip la zewo.

## Posterite

### Ansyen tèks yo

#### Woman istorik

Ansyen peyi Lejip ak kilti li yo te enspire ekriven fiksyon depi byen bonè. *Séthos* Jean Terrasson (1670-1750) te konnen nan XVIIIe syèk la yon siksè edisyon reyèl ak popilarize nosyon an nan "Mistè ejipsyen yo ". Soti nan dezyèm mwatye nan XIXe syèk la, ak devlopman nan ejiptoloji ak redekouvèt farawon yo, womansye yo imajine fiksyon ak yon epizòd (pafwa pi gwo) nan istwa farawon an kòm yon seri. Nan jan literè sa a, evènman reyèl ak fiksyon ak karaktè yo jeneralman melanje. Konplo a fè efò pou parèt vrèsanblab an relasyon ak verite istorik e otè a pafwa konte sou dokimantasyon laj. An 1939, ejipsyen Naguib Mahfouz te mete pwezi li nan sèvis istwa farawonik *The Curse of Ra* ki te fèt pandan rèy Khufu. An 1943, *Lover Farawon an* gen kòm karaktè prensipal li koutisyen Rhodopis ki jenn farawon an tonbe damou. Merenre II . An 1974, otè Andrée Chedid te pibliye *Nefertiti ak rèv Akhnaton: Memwa yon eskrib* . Ejiptològ ak womansye Christian Jacq te eksplwate prèske tout epòk ejipsyèn; *[[Sou entènèt jwèt Rèn Solèy la|Rèn Solèy la]]* (1988) dekri koup la ki te fòme pa Toutankhaon ak Ankhesenpaaten, senk volim yo nan *Ramsès* (1995-1996) konstitye yon biyografi fictionalized nan dife a. Ramses II, *The Black Pharaon* (1997) rakonte lit Piânkhy kont chèf Libi yo, twa volim *The Queen of Liberty* (2001-2002) rakonte ekspilsyon Hyksôs yo, nan kat volim *The Mysteries of Osiris* (2003-2004) rakonte entrig pandan rèy la nan Sesostris III, twa volim yo nan *And Egypt Awakened* (2010–2011) montre fòmasyon nan wayòm peyi Lejip la anba lidèchip Narmer, pandan y ap *Imhotep, envanteur a letènite* (2011) se yon biyografi fiktiv nan designer nan piramid Djoser la . Li posib tou pou lonje dwèt sou zèv womansye Guy Rachet, pasyone sou akeyoloji ak ejiptoloji; an de volim *The Orchards of Osiris* (1981) montre yon aksyon ki sitiye nan fen peryòd Ramesside la, senk volim *Romans Pyramides yo* (1997-1998) pran plas nan IV dinasti a pandan rèy mason yo. piramid Gizeh ( Khufu, Chephren and Mykerinos ) ak *The Tears of Isis* nan twa volim (2006-2007) anba okipasyon farawon yo Hyksôs  .

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
Ie millenè av. J.-K.

| **** | 



 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |




Lis kwonoloji yo pa peryòd |
Lis sièk yo

----
** av. J.-K.** te kòmanse nan dat  -1000 epi li fini nan dat 31 desanm -1 nan kalandriye jilyen pwoleptik la.

## Nòt ak referans
IIe milenè

**** a te kòmanse nan dat   (nan kalandriye Jilyen an) epi li te fini nan dat  (nan kalandriye gregoryen an).

Li pwolonje ant jou jilyen  rive  enklizif.

## Referans

## Gade tou

* Mwayennaj
* Sivilizasyon islamik
* Istwa Lachin
* Istwa End
* Renesans
* Laj syèk Limyè
* Globalizasyon
IIIe milenè

**** nan kalandriye gregoryen an te kòmanse nan  epi l ap fini nan  .
Li pwolonje ant Jou jilyen  rive  enklizif.

## Lòt kalandriye
Sivilizasyon Ansyen Ejip la te fè eksperyans yon peryòd  anvan epòk kretyen an.  Sivilizasyon Chinwa te kòmanse lè vil Wòm te fèk fonde, e li te pwolonje jiska kòmansman epòk kretyen an.

## Pwojeksyon
 : Alantou 2200, yo tann sivilizasyon tankou I daprè echèl Kardachev.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò
* *[[Tertio millennio adveniente]]*

### Bibliyografi
*
Mask finerè

Yon **mask finerè** se yon kalite mask yo te jwenn nan kavo oswa ki lye ak seremoni lanmò. Sa a  koresponn atò ak itilizasyon diferan: yo te an reyalite jwenn sou rès tonm, sou mobilye finerè, ak  oswa sou momi, sou tout kontinan yo.

## Diferan kalite
Yon mask funerè ka deziyen pa tèm "lav" (ki soti nan Laten *larva*, fantom)    .

Gen mask finerè ki fèt ak metal (tipikman an lò), men tou ki te fè ak lacho oswa katon pentire. Gen kèk ki trè reyalis, lòt ki pi estilize.

Nou jwenn yo an Ejip ak an Ggrès , men tou nan Azi   , nan Afrik  oswa nan Amerik ( atizay pre-kolonbyen )  oswa nan kèk sivilizasyon nan Oseyani  . Yo entèprete bagay komen ant tradisyon diferan sa yo kòm yon fason pou prezève imaj lavi a.

*Liv moun mò yo* endike ke yo itilize mask finerè la pou pwoteje tèt moun ki mouri a  . 

## Galeri

Fichye:Psusennes_I_mask_by_Rafaèle.jpg|lien=Fichier:Psusennes_I_mask_by_Rafaèle.jpg|alt=Masque funéraire à plastron du pharaon Psousennès Ier|Funeral mask ak plastwon farawon anPsusennes I
Fichye:Berlin_122009_005.jpg|lien=Fichier:Berlin_122009_005.jpg|alt=Masque funéraire égyptien en plâtre, ancien empire|Mask fineray moun peyi Lejip nan andui, ansyen anpi
Fichye:NAMA_8234a_Ancient_egyptian_funerary_mask.jpg|lien=Fichier:NAMA_8234a_Ancient_egyptian_funerary_mask.jpg|alt=Masque funéraire égyptien, en cartonnage, NAM Athènes|Mask fineray moun peyi Lejip, bwat katon, NAM Athens
Fichye:Masque_funéraire,_cartonnage_peint,_époque_ptolémaïque.JPG|lien=Fichier:Masque_funéraire,_cartonnage_peint,_époque_ptolémaïque.JPG|alt=Masque funéraire égyptien, époque ptolémaïque|Mask moun peyi Lejip fineray Ptolemey
Fichye:Funeral_mask_of_Agamemnon-colorcorr.jpg|lien=Fichier:Funeral_mask_of_Agamemnon-colorcorr.jpg|alt=Masque funéraire mycénien dit « Masque d'Agamemnon »|Mask fineray misenè di " Mask nan Agamemnon »
Fichye:LiaoMask10-12thcentury.jpg|lien=Fichier:LiaoMask10-12thcentury.jpg|alt=Masque funéraire chinois du XIIe siècle|Mask fineray Chinwa soti nanXII mwala
Fichye:Lambayeque_gold_mask.jpg|lien=Fichier:Lambayeque_gold_mask.jpg|alt=Masque funéraire Lambayeque en or|Mask finerayLambayequeane la


## Bibliyografi

* *Mirages du masque*, Henry Pernet, Labour et Fides, 1988 ( ISBN 2830901193 )
* *Anthropologie historique du corps*, Frédéric Duhart, 2006

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Lyen ekstèn
*  Encyclopædia Britannica
*  Masque funéraire colombien du British Museum
*  Masque funéraire péruvien du Metropolitan Museum of Art
Vale Wa yo

**Vale Wa yo** se yon rejyon nan peyi Lejip ki sitiye sou riv lwès larivyè Nil tou pre Tèb (jodi a Louxor ). Vale an fòme pa yon fay nan chèn Libyik ki louvri nan vale Nil la. Non arab li se (  / *wādī bībān al-mulūk* ) ki vle di "Vale de pòtay wa yo», an referans ak pòt yon fwa ki te konn fèmen tonm yo.

Vale an sitiye sou riv lwès larivyè Nil la, anfas Louxor nan peyi Lejip. Se nan kè Nekwopòl tebèn  .

Vale Rèn yo sitiye nan sid Vale Wa yo.

## Nòt ak referans

### Nòt

### Referans

### Lyen ekstèn
Ane zewo

Astwonòm yo ak nòm entènasyonal yo itilize yon **ane zewo**, men istoryen yo pa fè sa. Istoryen yo pase nan kwonoloji  ane -1 a ane 1 san yo pa gen ane 0 nan mitan.

## Ane zewo pou astwonòm
Yon ane zewo te envante pa astwonòm Jacques Cassini an 1740 nan *Tablo Astwonomik* li yo  .Nan astwonomi ak plis patikilyèman nan kalkil efemerid, "ane zewo» Se sa ki imedyatman vini anvan premye ane epòk kretyen an  .

## Nòt ak referans


## Gade tou

### Atik ki gen rapò

* Kwonoloji
* Kalandriye

### Bibliyografi

* *Astwonomi pratik ak enfòmatik*, C. Dumoulin, J. -P. Parisot, Masson, 1987
Ane 20

**Ane 20** yo kouvri ane 20 pou rive 29.

* Pou ane 1920 a 1929, gade *[[Ane 1920|ane 1920 yo]]*.
* Pou ane 2020 a 2029, gade *[[Ane 2020|ane 2020 yo]]*.

## Evènman

* **21**: revòlt nan peyi Gaule ko prelèvman taks abizif.
* **22-25**: an Lachin, leve kanpe "Sousi wouj» te mennen nan restorasyon dinasti Han oranto pa chèf Liu Xiu (Lieou Sieou) ak Liu Xuan (Lieou Hiuan) (fen nan 220 ). Liu Xuan reyini de gwoup yo e li mache sou Chang'an . Wang Mang te asasinen (9 oktòb, 23 ). Apre lanmò li, yo te retabli pwopriyetè tè prive.

* **26-27**  oswa **29** , Jide: dat pwobab nan kòmansman an nan predikasyon Jan Batis la, petèt yon Essene, ki moun ki manifeste konvèsyon espirityèl pa rit la nan plonje nan dlo. Mouvman an te devlope espesyalman sou bò lès larivyè Jouden an kote eksitasyon foul moun yo te fè Ewòd Antipas pè kòmanse yon revòlt. Petèt, Jezi te batize pa Jan Batis, kèk ane apre.
* **27**: dezas Fidenes .

* Philo defini filozofi sèvitè teyoloji  . Pou li Tora a, lalwa Moyiz la, se lalwa Bondye ak lalwa Lanati, fikse pou letènite  .
* Nan Jerizalèm, Shammai ansyen an ( 50 av. J.-C. - 30 ), yon doktè farizyen jwif, te fonde lekòl Bet Shammai, opoze pa rigor li nan entèpretasyon Lalwa a ak pa Hilel.

## Pèsonalite enpòtan

* Han Guang Wudi
* Jan Batis
* Sejan
* Tacfarinas
* Tibè

## Nòt ak referans
Ane 1930 yo

**Ane 1930** yo kouvri ane 30 pou rive 39 .

* Pou ane 1930 rive 1939 yo, gade *[[Ane 1930|ane 1930 yo]]* .

## Evènman

## Pèsonalite enpòtan

* Banabas
* Tibè
* Kaligula
* Stephen (mati)
* Jezi moun Nazarèt
* Agripa er
* Ewòd Antipas
* Pòl nan Tas
* Pons Pilat
* Sejan

## Nòt ak referans
Ane 1940 yo

**Ane 1940** yo kouvri ane 40 pou rive 49 .

* Pou ane 1940 a 1949, gade *[[Ane 1940|ane 1940 yo]]* .

## Evènman

* **39, 41 ak 44**: lagè defansif ki te mennen pa Han Lachin kont Xiongnu yo; sid Xiongnu soumèt bay peye lajan taks nan 48 .
* **40-43**: rebelyon sè Trung yo nan Annam.
* **40-41**: Caligula te transfòme Prensip la nan yon otokrasi sou modèl elenistik la. Li distribye onè anpil, li konsidere tèt li kòm yon bondye e li bay lòd pou yo ranplase tout tèt estati grèk yo ak pwòp tèt li. ; Yo te touye l nan mwa janvye 41 pa ofisye Gad Pretoryen yo ak moun afran.

## Pèsonalite enpòtan

* Saintes Maries yo.
* Claudius (anperè women)
* Jak moun Zebede yo
* Messalina
* Pòl nan Tas

## Nòt ak referans
Ane 0

Lè yo itilize sistèm nimerasyon womèn nan, ki pa gen ladan l zewo, *ane 0* yo se ane 1 jiska 9, oswa yon deseni twonke: se ane a -1 ki anvan ane a +1 .

Kalandriye Jiliyen an te rete itilize jiska ranplasman l pa kalandriye gregoryen an nan fen XVIe syèk la.  Twonke deseni sa a pèmèt, li posib pou senplifye konte lòt deseni ( ane 10 ale soti nan 10 a 19, ane 1900 soti nan 1900 pou rive 1909).

Kalandriye julyen pwoleptik la pwodui lè yo rekalkile kalandriye Jilyen an nan dat anvan entwodiksyon ofisyèl li an 45 av. J. -K. Lè w ap itilize yon sistèm nimewotasyon ki gen ladan l zewo, li pi bon pou w mete yon ane zewo epi reprezante ane anvan yo kòm negatif. Sa a se konvansyon ki itilize nan kalandriye jilyen astwonomik la . Nan sistèm sa a, ane a -0, ekivalan ak 1 av. J.-K , se yon ane bisektil. Ane +0 egal 1 ap. J.-K.

## Evènman

* **[[4 (almanak jilyen)|4-16]][[16 (almanak jilyen)|​]]**: Twazyèm Gè alman.
* **[[4 (almanak jilyen)|4]]**: anperè women Octavian Augustus adopte Tibè epi rekonèt li kòm siksesè.
* **[[6 (almanak jilyen)|6]]**: Jide vin anba kontwòl dirèk pwokiratè Women yo .
* **[[6 (almanak jilyen)|6-9]][[9 (almanak jilyen)|​]]**: soulèvman nan Pannoni.

* **[[8 (almanak jilyen)|8]] - [[22 (almanak jilyen)|22]]**: rèy Wang Mang, anperè fo nan Lachin .
* **[[9 (almanak jilyen)|9]]**: lidè Alman Arminius ( *Herman* ) defèt twa lejyon Women ki te kòmande pa Varus nan batay la nan forè Teutoburg .

## Pèsonalite enpòtan

* Agrippina Elder
* Out
* Arminius
* Cinna
* Germanicus
* Ewòd Archelaus
* Marobod
* Phraates V
* Quirinius
* Tiberius
* Varus

## Nòt ak referans

## Bibliyografi

* Georges Declercq, Anno Domini : The origins of the Christian Era, Turnhout, Belgium, Brepols, 2000, 143–147 p. (ISBN 978-2-503-51050-7)

* Georges Declercq, « Dionysius Exiguus and the introduction of the Christian Era », Brepols, Brussels, vol. 41,‎ 2002, p. 165–246 (ISSN 0771-7776, DOI 10.1484/J.SE.2.300491)

* (en) James D. G. Dunn, Jesus Remembered, vol. 1, Grand Rapids (Mich.), Eerdmans Publishing, coll. « Christianity in the Making », 2003, 1019 p. (ISBN 978-0-8028-3931-2, lire en ligne), p. 324

* William K. Klingaman, The First Century : Emperors, Gods and Everyman, Harper-Collins, 1990, 420 p. (ISBN 978-0-7858-2256-1)
Ane 10

**Ane 10** yo kouvri ane 10 pou rive 19 .

* Pou ane 1910 rive 1919, gade *[[Ane 1910|ane 1910 yo]]* .
* Pou ane 2010 rive 2019, gade *[[Ane 2010|ane 2010 yo]]* .

## Evènman

* **16**: Batay Idistaviso nan Almay .
* **17**: "Revòlt Sousi Wouj», te sipòte pa gwo pwopriyetè nan peyi Lachin .

## Pèsonalite enpòtan

* Arminius
* Artabanus III
* Germanicus
* Gondophares er
* Sejan
* Tacfarinas
* Tiberius

## Nòt ak referans
2013 (almanak gregoryen)

Ane **2013** la se yon ane komen ki kòmanse yon madi. Se 2013 ane nan epòk nou an, 13 ane a nan III ak nan XXI syèk ak 4 ane nan deseni 2010-2019 la.

## Klima
2013 se youn nan  ki pi cho ki pa janm anrejistre depi dosye estanda tanperati yo te kòmanse (1880), rekò a rive jiska 2010  .

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò

* ane 2010 yo
* XXI syèk

### Lyen ekstèn

* 
*



* L’année 2013
Lis syèk yo

Yon **lis syèk yo** nan epòk nou an, soti nan fen pre-istwa an jiska  tan kap vini an byen lwen .

## Syèk avan Jezi Kri

## Plizyè syèk apre Jezikri

* Pi lwen pase, wè : Timeline nan tan kap vini an byen lwen

## Gade tou

* Lis kwonoloji pa peryòd
* :Kategori:Milenè
* Kategori:Deseni
Epòk nou an

Lokisyon kwonolojik  **epòk komen** oswa  (abreje pa akwonim li yo **EC** oswa pafwa ***'  ) se yon sinonim altènatif fòm yo plis konnen an "apre [[Jezi|Jezikri]]» (""), menm jan '''anvan epòk nou an''' ( '''AEC'''  oswa pafwa ***'  ) koresponn ak fòmil la "anvan Kris la» ("av. J.-K."). Li kopye modèl sou ** angle: sa a se Epòk kretyen an.

Apre sistèm sa a, paregzanp, kreyasyon *[[Prensip Augustan|Prensipa]]* pa anperè Augustus date "16 janvye 27 anvan epòk nou an"olye de"16 janvye 27 av. J.-K."Epi dat premye konsil Nise a ekri "325 epòk nou an"olye de"325 ". Pou dat EC, presizyon ka pa nesesè.

Kwonoloji Epòk nou an pa chanje anyen nan fason oksidantal la pou konte ane yo, swa anvan oswa apre Jezikri. Non yo an fransè se "EC" epi "AEC» yo pwopoze pa defansè yo kòm altènatif ki evite fè referans a yon sivilizasyon oswa relijyon patikilye, epi sa mete aksan sou netralite nan nòm sa a konsènan kilti ak kwayans.

Patikilyèman akòz preferans edikasyon ofisyèl la pou fòm tradisyonèl la  - ki nan itilize te pèdi tout siyifikasyon relijyez nan nòmalizazyon - itilizasyon fòm sa yo sepandan rete majinal e se konsa sitou akòz yon dezi yo detache tèt yo ak koutim, lè sa a pèrsu kòm yon vektè ejemoni kiltirèl oksidantal yo.

## Orijin nan dat ane Oksidantal la

### Depi anpi women an
Jiska XVe syèk la, travay lejislatif ak eklezyastik yo te date dapre ane a nan rèy souveren an ak dapre endiksyon Women an.Endiksyon an se yon sik kenz an ki kòmanse 1e septanm 312. Ane aktyèl la te espesifye nan endiksyon aktyèl la. Kidonk, 2020 (apati 1e septanm) se ane 14 nan endiksyon aktyèl la ki te kòmanse an 2007 ak 2024 (apati 1e septanm) se ane 3 nan endiksyon aktyèl la ki te kòmanse an 2022.

### referans kretyen
Date ane yo ki la kounye a nan Oksidan depi nan fen Mwayennaj yo soti nan epòk enkanasyon an apre Pap Bonifas II, konseye pa relijyon Bizanten Denis Ti a te gen, nan VI syèk la., te etabli nan ane 753 AUC ( *Ab Urbe Condita*, "depi fondasyon vil la [Wòm]") kòm ane nesans Kris la. Se konsa, ane 754 AUC te vin ane 1 nan kalandriye a.

Kwonoloji ane yo dapre epòk Enkanasyon an pa te souvan itilize jiska XVe syèk la.

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Bibliyografi

* Émile Biémont, « Le calendrier et son histoire », Bulletin de la Classe des sciences, t. 7, nos 1-6,‎ 1996, p. 15-71 (lire en ligne, consulté le 12 janvier 2024)

### Atik ki gen rapò

* Ane zewo - Relatif nonb antye relatif
* Kalandriye (tout sistèm)
* Dionysius ti a
* epòk kretyen

### Lyen ekstèn

* Dionysos le Maigre, mathématicien
Wam (Kòfontèn)

**Wam** [  ]  (nan valon *Wame-e-Borinaedje* ) se yon seksyon nan minisipalite Bèlj Kòlfontèn, ki chita nan Rejyon Walòn nan pwovens Hainaut .

## Evolisyon demografik

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9)
 id:e value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:550 height:373
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:16000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
 bar:1831 text:1831
 bar:1846 text:1846
 bar:1856 text:1856
 bar:1866 text:1866
 bar:1880 text:1880
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1910 text:1910
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1947 text:1947
 bar:1961 text:1961
 bar:1970 text:1970
 bar:1976 text:1976

PlotData=
 color:d width:20 align:left

 bar:1831 from:0 till: 5119
 bar:1846 from:0 till: 6761
 bar:1856 from:0 till: 8098
 bar:1866 from:0 till: 9972
 bar:1880 from:0 till: 12274
 bar:1890 from:0 till: 13105
 bar:1900 from:0 till: 14538
 bar:1910 from:0 till: 15594
 bar:1920 from:0 till: 15390
 bar:1930 from:0 till: 15401
 bar:1947 from:0 till: 15192
 bar:1961 from:0 till: 14173
 bar:1970 from:0 till: 13553
 bar:1976 from:0 till: 13107

PlotData=

 bar:1831 at: 5119 fontsize:S text: 5.119 shift:(-10,5)
 bar:1846 at: 6761 fontsize:S text: 6.761 shift:(-10,5)
 bar:1856 at: 8098 fontsize:S text: 8.098 shift:(-10,5)
 bar:1866 at: 9972 fontsize:S text: 9.972 shift:(-10,5)
 bar:1880 at: 12274 fontsize:S text: 12.274 shift:(-10,5)
 bar:1890 at: 13105 fontsize:S text: 13.105 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 14538 fontsize:S text: 14.538 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 15594 fontsize:S text: 15.594 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 15390 fontsize:S text: 15.390 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 15401 fontsize:S text: 15.401 shift:(-10,5)
 bar:1947 at: 15192 fontsize:S text: 15.192 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 14173 fontsize:S text: 14.173 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 13553 fontsize:S text: 13.553 shift:(-10,5)
 bar:1976 at: 13107 fontsize:S text: 13.107 shift:(-10,5)



## Eraldik

## Lyen ekstèn

* Site officiel
* Histoire et folklore de Wasmes
* Anciennes photos de Wasmes

## Nòt ak referans