Legliz Katolik Ayiti (1804-1860)

Ant 1804 ak 1860, Ayiti te fè fas ak yon chism relijye ki te san parèy nan mond Katolik la : yon **Legliz nasyonal endepandan**, ki te koupe tout kominyon ak Wòm, men ki te fon rasin li nan tradisyon katolik la. Chism sa a te leve dirèkteman apre endepandans Ayiti, ki te pwoklame an 1804. Sent Sèj la, ki te refize rekonèt nouvo Leta ki te soti nan yon revolisyon esklav, te sispann tout relasyon diplomatik ak relijye ak zile a. Paske pa te gen evèk Wòm te nonmen, Legliz ayisyèn lan te òganize tèt li poukont li, sou gidans pouvwa politik la. 

## Kreyasyon Legliz la
Lè Ayiti te vin endepandan an 1804, Pap la te refize rekonèt lejitimite nouvo Leta a, an pati pou solidarite diplomatik ak Lafrans, ki te toujou soufrans pou pèdi pi rich koloni li. Konsa : Vatikan pa t nonmen okenn manm klèje an Ayiti ankò, li pa t kominike ofisyèlman ak otorite ayisyèn yo. Tout prèt franse ki te sou teritwa a te swa mouri, swa ekspilse, oswa yo te kite akoz vyolans revolisyon an, sitou masak 1804 yo. Ayiti te rete ak yon Legliz san estrikti klèje ni okenn lyen kanonik ak Wòm.

Devan vid relijye sa a ak absans inisyativ bò kote Sent Sèj la, otorite ayisyèn yo — kòmanse ak Jean-Jacques Dessalines, epi apre sa Henri Christophe — te apiye etablisman yon Legliz katolik nasyonal, ki pa t chismatik sou doktrin, men ki te otonòm sou kesyon estrikti li.

Premye chèf siprèm Legliz endepandan sa a se te Jean-Baptiste Joseph Brelle, yon ansyen prèt ki te resevwa ons episkopal li pa mwayen ki pa regilye. Anperè Dessalines te nonmen li kòm chèf Legliz ayisyèn lan. Li te pran tit Primas Apostolik Ayiti, yon tit ki t ap vin siy pi gwo otorite relijye nan peyi a. Lè li mouri an 1819, se wa Henri Christophe ki te chwazi siksesè li, André Philippe, pou asire kontinwite Legliz ki te mare sere ak pouvwa souvren an.

Ti kras pa ti kras, yon tradisyon elektif te pran nesans : chwa Primas la pa t soti dirèkteman nan men chèf Leta ankò, men nan yon asanble ki te gen trèz Gran-Vikè ladan l. Prela sa yo, ki te nonmen pou tout lavi swa pa Primas an fonksyon oswa pa chèf Leta a, te fòme yon kò sakre ki te responsab pou asire kontinwite otorite relijye a. Lè plas Primas la te vin vid, yo te konvoke yon konkla solanèl, ki te enspire pa modèl Wòm nan, pou yo chwazi nan mitan yo nouvo Primas la. Rit sa a, ki te sevè ak senbolik, te melanje lapriyè, deba sou doktrin, ak sèmant fidelite anvè Legliz Ayiti.

Primas Apostolik yo te pran non pontifikal ak nimewo, pou montre yo t ap revandike yon siksesyon ki pa t rekonèt ofisyèlman ak Pap Wòm yo, men ki te reklame veritab eritaj Sen Pyè sou tè Ayiti. Yo te asire konsakasyon prèt yo, dirije dyosèz yo, epi defann yon litiji pa yo, pafwa enfliyanse pa lang lokal tankou kreyòl. Legliz ayisyèn sa a te rete otonòm pandan plis pase senkant ane, li te kenbe tèt ak presyon ki soti Wòm ak lòt diplomasi Ewopeyen yo.

## Lis Primas Apostolik

## Administrasyon relijye
13 Vikarya sa yo se prensipal sikonskripsyon Legliz endepandan ayisyèn lan.

Chak yonn dirije pa yon Gran Vikè pou lavi, swa nonmen pa Primas la, swa konfime pa Asanble episkopal la.

Lè plas Primas Apostolik la vid, 13 prela sa yo rasanble nan yon konkla nasyonal, nan yon kote sakre (souvan Kap oswa Pòtoprens), pou yo chwazi nouvo Primas Apostolik Ayiti.

### Gran Vikarya yo

# **Vikarya Kap-Ayisyen**   – Sant espirityèl Nò a ; ansyen kapital wayòm Anri Kristòf.   – Syèj senbolik, ki te gen gwo enfliyans nan Legliz endepandan an.
# **Vikarya Pòtoprens**   – Kapital politik repiblik la ; gen anpil elit lespri.   – Karakterize pa yon klèje ki byen fòme, ki atache ak lide galikèn.
# **Vikarya Gonayiv**   – Kote endepandans lan te pwoklame.   – Reprezante Vale Latibonit la, yon zòn estratejik ak agrikòl.
# **Vikarya Okay**   – Gwo sant Sid la ; nwayo entelektyalis ayisyen.   – Gen gwo enfliyans sou lide politik ak eklezyolojik yo.
# **Vikarya Jeremi**   – Zòn izole men enpòtan, yo rele pita “vil poèt yo”.   – Reprezante Gran Sid la, ki konsèvatè epi rich espirityèlman.
# **Vikarya Fò Libète (ansyen Fò Dofen)**   – Vil istorik nan ekstrèm nòdwès, ansyen plas-fò kolonyal.   – Te sant reyonman eklezyastik sou règ wa Kristòf.
# **Vikarya Leogàn**   – Ansyen kapital Tayino yo, epi vil enpòtan anba franse yo.   – Gen enfliyans nan mitan klèje kreyòl Sidès la.
# **Vikarya Jakmèl**   – Gwo pò ki gen gwo koneksyon entelektyèl (espesyalman ak Amerik Latin).   – Syèj yon klèje ki ouvè a enfliyans etranje.
# **Vikarya Ench (rejyon Plato Santral la)**   – Zòn fwontyè, ki te entegre nèt an 1822.   – Enpòtan estratejikman pou inite relijye sou zile a.
# **Vikarya Mibalè**   – Vil santral, pon ant Nò, Latibonit ak Lwès.   – Kote fòmasyon anpil klèje riral fèt.
# **Vikarya Sen Mak**   – Gwo pò Latibonit, ekonomikman pwospè.   – Syèj yon aktivite pastoral ki vivan anpil.
# **Vikarya Ti Gwav**   – Vil ansyen, sant mouvman kont franse yo depi 1791.   – Reprezante rezistans relijye otonòm lan.
# **Vikarya Gran Rivyè dinò**   – Vil kote plizyè figi relijye ayisyen soti, pami yo Brel li menm.   – Gen gwo senbolis espirityèl ak memwa.

## Konkòda 1860
Chism sa a te fini an 1860, lè yo te siyen Konkòda a ant Sent Sèj la ak Prezidan Fabre Geffrard. Wòm te rekonèt ofisyèlman Leta ayisyen an, e an retou, Legliz Ayiti te retounen nan kominyon ak Pap Pie IX. Tit Primas Apostolik la te disparèt, epi Legliz ayisyèn lan te kòmanse òganize li dapre estrikti dyosèz Wòm yo, mete fen nan yon peryòd esepsyonèl endepandans espirityèl — men li te kite yon anprint ki pa efase sou relijyozite ak idantite eklezyal nasyonal la.

## Referans

## Lyen deyò
* M. Franchina, "A Transatlantic Battle of Robes: French Priests in the Haitian Revolution"