Ferdinand Marcos

**Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos**, rele **Ferdinand Marcos** ki fèt 11 septanm 1917 nan Sarrat epi ki mouri 28 septanm 1989 nan Onloulou nan Awayi (Etazini) , se yon politisyen filipen, prezidan Filipin ant 30 desanm 1965 ak 25 fevriye 1986 ak Premye minis ant 1978 ak 1981.
## Biyografi
### Jenès
Ferdinand Marcos te fèt nan Sarrat, Ilocos Norte. Li se pitit gason Mariano Marcos (nan), avoka, ak Josefa Quetulio Edralin, pwofesè. Pi piti kat (4) timoun yo, li se Filipino, Chinwa ak Japonè. Li te kòmanse lekòl primè nan lekòl Sarrat, Lè sa a, demenaje ale rete nan Shamrock, epi finalman nan Ermita Elementary School, lè yo te eli papa l 'nan Kongrè a Filipin. Li te fini lekòl primè an 1929.

Li te sèvi nan twoup Filipin rezèv kòm yon lyetnan, depi 1937. Menm ane a, pandan li te toujou yon etidyan lalwa premye ane nan Inivèsite Filipin yo, li te akize de asasina MP Julio Nalundasan, yon advèsè politik papa li, ki te touye nan kay li pa yon zam. elit, 20 septanm 1935. Avèk bofi li, Quirino Lizardo, li te kondane li amò nan mwa novanm 1939, men li te prezante ka li sou apèl nan Tribinal la Siperyè Filipin, e yo te libere nan ane ki swivi pa yon desizyon nan Jij AsosyeJosé P. Laurel. Nan inivèsite, li te yon manm nan Upsilon Sigma Phi, yon ansyen fratènite lèt Azyatik Grèk. Aprè li diplome avèk onè nan Laten nan lane 1939, li te vin menm ane an, espesyalis nan Filipin nan regilarite jiridik. Ant 1939 ak 1941, li te fini aprantisaj li nan lang angle a, ki li metrize pa byen. Anplis de lang angle, li te pale Tagalog, lang natif natal li yo, ak Panyòl.
### Prezidan nan Filipin
Aprè lagè a, li antre nan Pati Liberal la e li te monte nechèl la piti piti. Li se eli depite, epi, senatè, pita, vin prezidan nan Sena a anvan yo te nome nan tèt la nan pati li ke li kite nan lane 1964, ane anvan eleksyon prezidansyèl yo. Li te antre nan pati nasyonalis kote li te vin lidè a epi li te genyen eleksyon yo pa 674,000 vòt yo. Moun yo gen anpil espwa pou prezidan sa a.
Marcos ap etabli yon refòm agrè pou modènize sektè agrikòl la, men li pa fè anyen pou lite inegalite ak povrete ki tap fè mal ti peyizan yo. An menm tan an, sektè yo ki pi gremesi pa rive jwenn pa refòm yo epi yo rete nan men yo nan branch fanmi oswa fanmi konsakre nan Marcos. 0
Sepandan, nan domèn ekonomik la, refòm Marcos yo se yon siksè e peyi a konnen yon dekolaj reyèl. Li te re-eli an 1969 kont advèsè prensipal li, jounalis la ak lidè nan pati liberal la, Aquino.

### Lwa masyal
Vizyon li nan "Bagong Lipunan" (Nouvo Sosyete) - menm jan ak Nouvo Lòd la ki te enpoze nan Endonezi pa Suharto - te pouswiv pandan ane yo nan lwa masyal. Se te yon mouvman ki te ankouraje sosyete a pou travay pou objektif komen pòv yo ak privilejye yo, epi pou reyalize liberasyon Filipino pa pwòp efò pa yo. Marcos te sezi konpayi ki fè pati dinasti fanmi yo distribye yo bay moun ki nan biznis pou yon ti tan.
Li te tou sezi peyi pou redistribye nan fèmye lokal yo. Li te jwenn, sepandan, ke redistribisyon yo te fè nan Bagong Lipunan jeneralman benefisye fanmi yo nan Prezidan Marcos. Pandan tout peryòd la nan lwa masyal, menm moun sa yo benefisye tou de avantaj konsiderab politik. Nan yon kontèks konfizyon toupatou nan Filipin, deklarasyon lalwa masyal te jeneralman trè byen aksepte. Krim tonbe byen vit aprè yon kouvrefe.
Opozan politik yo te bay opòtinite pou yo ale nan egzil. Lwa masyal te aplike pandan 9 ane apre aprè ki eksè yo nan Prezidan an ak lame a yo te kòmanse sòti.

### Eleksyon lib ak fen lwa masyal
Marcos te deklare eleksyon pou Pwovizwa *Batasang Pambansa* (Asanble Nasyonal) nan dat 7 avril 1978 la. *Kilusang Bagong Lipunan* (Mouvman pou Nouvo Sosyete a), ki te dirije pa premyè Dam Imelda Marcos, te genyen 151 nan 161 plas yo. Okenn nan manm nan LABAN - pati Benigno Aquino - te genyen yon plas. Se sèlman de (2) pati opozisyon rejyonal yo ki te genyen plas nan eleksyon sa yo. 

Sou 17 janvye 1981 fen a nan lwa masyal te pwoklame ak Marcos te anonse yon eleksyon prezidansyèl. Li te fè fas a pa gen okenn opozisyon : aprè eleksyon yo 1978, LABAN a ak plizyè lòt pati boykote eleksyon yo nasyonal 1981 jan yo boykote eleksyon rejyonal yo 1980. Se sèlman pati a Nacionalista prezante yon kandida. Marcos te genyen eleksyon yo avèk 91.4% nan vòt la ak yon maj nan 16 milyon vòt.

### Chanjman ekonomik nan administrasyon Marcos
Pou akselere devlopman ekonomik, Marcos mete kanpe yon seri de pwogram yo. Peyi a , lè sa a, ki gen eksperyans yon peryòd de kwasans ekonomik soti nan mitan-1970 yo nan kòmansman ane 1980 yo. Kiltivatè yo te resevwa asistans finansye ak  teknik; gouvènman an kontribye nan atifisyèlman kenbe sèten pri. Mezi sa yo pèmèt sektè agrikòl la devlope ak peyi a te kapab reyalize endepandan nan diri an 1976 e menm ekspòtasyon li. Yo nan lòd yo finans pwojè devlopman tankou travay enfrastrikti, gouvènman an angaje nan chemen an nan prete. Mezi yo te eseye atire envestisman kapital etranje nan pwojè endistriyèl yo. Egzanpsyon taks yo te pwopoze e souvan envestisè yo te kapab kòmanse avèk pwofi yo san yo pa pase nan taks yo. Youn nan pwogram ekonomik ki pi enpòtan nan ane 1980 yo se te *Kilusang Kabuhayan nan Kaunlaran* (Mouvman pou Mwayen pou viv ak Pwogrè) ki te lanse nan mwa septanm 1981. Objektif li se te ankouraje devlopman lokal ekonomik pa ankouraje moun yo kreye pwòp travay yo. Efò gouvènman an pèmèt peyi a grandi pa 6% (kwasans rete anba a 5% nan deseni ki anvan an).

GDP peyi a leve soti 55 milya dola pesos nan lane 1972 a 193 milya dola nan lane 1980. Touris tou ogmante pandan peryòd sa a ak kontribye nan kwasans. Yon milyon moun te vizite Filipin yo an 1980 konpare ak 200,000 an 1972. Yon pwopòsyon enpòtan vizitè sa yo se te Filipin Balikbayan (retounen) ki te patisipe nan pwogram Balikbayan ki te lanse pa Ministè Touris la an 1973. 

Yon sous enpòtan nan kwasans ekonomik soti nan Filipinyen ki ap travay aletranje. Milye Filipin te ale nan travay nan Mwayen Oryan an, Sengapou ak Hong Kong. Depa sa yo te ede redwi chomaj e te pote deviz etranje nan peyi ki te bezwen li: yon gwo pati nan bidjè a te afekte pou peman enterè prè.

Endistri a touris tonbe sevèman aprè asasina a nan Benigno Aquino nan lane 1983. Manifestasyon kont rejim la ak prezidan an, ki imedyatman miltipliye, te lakòz touris kouri. Kòmanse nan toumant politik envestisè voye sove kòm bank etranje fèmen liy lan kredi ak refize prete gouvènman an.

Marcos te eseye lanse yon pwogram pou reviv ekonomi an. Li negosye avèk kreditè etranje, ki gen ladan Bank Mondyal ak Fon Monetè Entènasyonal, yo restriktire dèt etranje bay peyi a plis tan yo peye. Marcos te lanse tou pwogram Sarik Sikap la (endepandans oswa otonomi) nan lane 1984, yon lòt pwogram pou ankouraje moun yo sipòte tèt yo ak pwòp revni yo. Koupe depans Gouvènman an te nesesè pou finanse pwogram lan. Men, malgre efò yo fè a, ekonomi peyi a kontinye dekline ak kwasans negatif te kòmanse nan 1984. Te echèk pwogram nan atribiye a mank Marcos 'nan kredibilite ak koripsyon toupatou nan tout nivo nan gouvènman an. Plizyè milyon dola yo te vòlè pa ajan gouvènman an. Marcos li menm te depanse anpil gwo sòm lajan nan lajan piblik yo pou ede kandida yo nan Kilusang Bagong Lipunan, pati li, pou yo genyen.

## Fen gouvènman Marcos
Pandan ane Marcos nan pouvwa, rejim li plonje nan koripsyon an ak movèz jesyon. Moman enpòtan se asasina Benigno Aquino. Marcos ka konsidere kòm yon modèl pou detounman fon: li ta gen detourne milya de dola nan kès la Filipin. Li te tou fè tèt li popilè pou nepotis li , li anplwaye fanmi liak zanmi nan pozisyon kle nan gouvènman li. 

Sante li pandan twazyèm manda li rete frajil e li se souvan absan pou plizyè semèn pou trètman, san yo reyèlman ranplase li pandan peryòd sa yo. Lè yo konsidere boulvèsman politik la, anpil moun  mande si li toujou kapab gouvène. Nan kontèks sa a, asasina Aquino nan 1983 se deklanche deklin Marcos.

Nan lane 1986, Marcos te prezante eleksyon prezidansyèlnan mwa fevriye 1986, avèk Arturo Tolentino kòm kandida vis-prezidans la. Opozisyon an te ini dèyè vèv la Aquino, Cory Aquino ak Salvador Laurel kòm kolistye. Eleksyon an jeneralman plen ak fwod pa tou de (2) pati yo ak aprè eleksyon an, Marcos ak Aquino deklare tèt yo ganyan. Avèk sipò lame a (ki te kòmande pa Juan Ponce Enrile, ansyen minis defans ak Fidel Ramos, ansyen jeneral anba Marcos), mouvman Pouvwa pèp la, ak Pwotestan ki soti nan tout sektè, Marcos pouse nan egzil pandan y ap rival li te envesti prezidan

### Egzil ak lanmò
Marcos ak madanm li Imelda ale nan egzil nan Hawaii epi yo pita chaje avèk detounman fon nan men Etazini. Ansyen prezidan an te mouri nan dat 28 septanm 1989 nan Honolulu. Imelda Marcos te libere nan 1990 nan detounman fon nan Etazini, men li te kondane pou koripsyon nan yon jijman 1995 nan Filipin.
### Kavo li
Yon ti tan aprè lanmò li, Marcos te antere nan yon mozole prive nan tanp Byodo-In nan zile Oahu, ki te vizite chak jou pa fanmi li ak zanmi li yo. Nan lane 1993, gouvènman Filipin lan otorize retounen nan rès li yo, ki te depoze nan yon krip refrijere nan Sant la Prezidansyèl Ferdinand E. Marcos nan Batac. Finalman, aprè yon long pwosedi jidisyè nan tribinal yo Filipin, kò a antere li sou 18 novanm 2016 nan Simityè ewo Taguig.
## Eritaj
Jiska jounen jodi a, popilasyon an toujou divize konsènan Ferdinand Marcos. Gen kèk konsidere li yon vrè ewo Filipin  akoz explwa li pandan Dezyèm Gè Mondyal la, monte rapid li nan politik ak lwa yo ki toujou nan itilize jodi a. Lòt moun konsidere li kòm diktatè avèk koripsyon ki depanse lajan eta a. Lòt moun blame li pou tonbe nan ekonomi an nan mitan ane 1980 yo. Gen lòt ki di ke li te yon nonm briyan ki ta ka fè Filipin yo youn nan gwo nasyon Azyatik yo. Gen kèk denonse politisyen an stil "datu" ki melanje politik ak fantèzi. Lòt moun kwè ke li mete an plas politizasyon nan lame a ak sistèm jidisyè a.

## Referans

## Lyen deyò
* Ferdinand Marcos sou bnf.fr