open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stephane Martelly

**Stephane Martelly** se yon save ekriven, epi li se yon fanm ayisyèn. Li se yon atis, pwofesè, chèchè nan domèn literati.

## Byografi
*Dat enpòtan yo
*1974 : Nesans Pòtoprens
*2005 : **Marges et Mémoires dans les littératures haïtienne et québécoise**, yon gwoup rechèch Stephane Martelly fonde

## Zèv li yo
### Esè literè
**Le Sujet opaque, une lecture de l'oeuvre poétique de [[Magloire Saint-Aude]]*. Paris: L'Harmattan, 2001, 178 p.

### Pwezi
**La Boîte noire*,Montpellier (Québec) / Montréal: Écrits des Hautes Terres / CIDIHCA, 2004, 110 p.
**Départs*,Montpellier (Québec) / Montréal: Écrits des Hautes Terres / CIDIHCA, 2004, 110 p.

### [[Literati]] pou [[timoun]] piti
**Couleur de rue*,Paris / Port-au-Prince: Hachette-Deschamps / Edicef, 1999, 22 p.
**L'Homme aux cheveux de fougère* (Nèg fèy), Edisyon Soleil de Minuit, 2002, 24 p.

### Piblikasyon syantifik epi akademik

**[[Jacques-Stephen Alexis]] ou la portée d'un regard : une analyse de la vision dans les Arbres Musiciens* (1957) (projet de Licence). Port-au-Prince: Université Quisqueya, 1996, 125 p.
**MOI* – manuel de formation personnelle et sociale (direction du manuel scolaire – collectif); co-rédactrices: Dominique Clérié et Nancy Exilas; illustrations: Ralph Pierre. Port-au-Prince: Areytos, 2001, 96 p.
**La notation d'une agonie*. Espace subjectif du désastre dans Les Dix Hommes noirs d'Etzer Vilaire (1901) ». Pont / Ponti, Astres et Désastres 4 (2004): 321-332.
**Le Corps du sujet opaque*. Études Françaises (été 2005, à paraître).
**L'abandon et la petite fille : l'émergence du féminin dans la poésie de Yanick Jean*. Actes du colloque « Relire l’histoire littéraire et le littéraire haïtiens » 2005 (à paraître)
**Précarité, malaise et dynamisme du genre.  Un certain genre malgré tout*, Actes du colloque. Montréal

### Kreyasyon
**Reflets*. Chemins Critiques, revue haïtiano-caraïbénne 3.1-2 (décembre 1993).
**Miroir*. Chemins Critiques (à paraître 1995)

## Referans
*Referans pou konnen plis anlè moun sa a
Stanley Péan

**Stanley Péan**, ki fèt 31 mas 1966 nan Pòtoprens (Ayiti), se yon ekriven kanadyen (kebekwa) orijinè Ayiti.
## Biyografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
* 1988 ː *La plage des songes et autres récits d'exil : huit nouvelles fantastiques*, Éditions du CIDIHCA, Montréal, , 169 paj, 
* 1990 ː *La chute de la maison duché - Un cérémonial de l'imaginaire, Thèse (M.A.)*, Université Laval, Québec, 
* 1991 ː *Le tumulte de mon sang*, woman, Québec/Amérique, Montréal, 175 paj, 
* 1992 ː *Sombres allées et autres endroits peu hospitaliers : treize excursions en territoire de l'insolite*, Voix du Sud/CIDIHCA, Montréal, 214 paj, 
* 1993 ː *L'emprise de la nuit*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 155 paj, 
* 1994 ː *La mémoire ensanglantée*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 157 paj, 
* 1996 ː *Zombi blues*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 285 paj, 
* *Treize pas vers l'inconnu : nouvelles fantastiques*, Éditions P. Tisseyre, Saint-Laurent, 183 paj, 
* 1997 ː *L'appel des loups*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 157 paj, 
* 1997 ː *Quand la bête est humaine*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 151 paj, 
* 1998 ː *Un petit garçon qui avait peur de tout et de rien*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 24 paj, 
* 1999 ː *Le temps s'enfuit*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 155 paj, 
* 1999 ː *Noirs désirs : nouvelles*, Leméac, Montréal, 101 paj, 
* 1999 ː *Toute la ville en jazz*, Éditions Trait d'union, Montréal, 245 paj, 
* 2000 ː *Planète culture : les bonnes adresses culturelles dans Internet*, Éditions rebelle, Montréal, 205 paj, 
* 2000 ː *La nuit démasque*, Planète rebelle, Montréal, 138 paj, 
* 2001 ː *Le cabinet du Docteur K ; et autres histoires d'amours contrariées*, Planète rebelle, Montréal, 172 paj, 
* 2001 ː *Cette étrangeté coutumière*, J'ai vu, Québec, 48 paj, 
* 2004 ː *Taximan : propos et anecdotes recueillis depuis la banquette arrière*, Éditions Mémoire d'encrier, Montréal, 94 paj, 
* 2004 ː *Péan, Stanley, Agnant, Marie-Célie, Saint-Éloi, Rodney, *Nul n'est une île : solidarité Haïti*, Mémoire d'encrier, Montréal, 181 paj, 
* 2006 ː *Jazzman : chroniques autour d'une passion*, Mémoire d'encrier, Montréal, 
* 2007 ː *Autochtones de la nuit*, Éditions de la Courte échelle, Montréal, 
* 2011 ː *Bizango'', Éditions Les Allusifs, coll. 3/4 Polar, Montréal, 
## Referans

## Lyen deyò
* Stanley Péan sou ile-en-ile.org
Syto Cavé

**Syto Cavé**, ki fèt 7 out 1944 nan Jeremi (Ayiti), se yon ekriven ayisyen.

## Biyografi
Li se papa Alan Cavé, yon mizisyen ak chantè prendipal manm yon gwoup konpa dirèk nouvèl jenerasyon, ki rele Zin.

## Zèv li yo
* Sa li fè : nouvèl, pyès teyat (an franse ak kreyòl), pwezi
### Nouvèl
* 1999 ː *Le singe du dormeur*, resi. Pòtoprens / Monreyal : Edisyon Regain / edisyon CIDIHCA.
* 2004 ː *Van Cortland Club*. Nou Yòk : Rivarticollection.
* 2011 ː *Une rose rouge entre les doigts*, resi. Léchelle (Frans): Zellige.
### Pwezi
* 1992 ː *Laisser-Passer* / *Lesepase*; *Point final* / *Pwen final*. Conjonction 195 (jiyè-out-septanm 1992): 42-43; 62-63.
* 1992 ː *Qui de nous a cassé la lampe ?* / *Kiyès ki kase lanp lan ?*. Conjonction 196 (oktòb-novanm-desanm 1992): 104-105.
* 2011 ː *Qui d’un soir*. Monreyal: CIDIHCA.
* 2015 ː *La Cabine jaune*. Nou Yòk : Riv’Art'.
* 2015 ː *D’amour à mort* / *Damou a mò* (rekèy chanson). Pòtoprens : L’Imprimeur II.
* 2018 ː *Lectures courantes*. Monreyal: CIDIHCA.
### Pyès teyat an franse
* 1971 ː *Mémoires d’un balai*, reyalizasyon pa Hervé Denis.
* 1973 ː *La parole des grands fonds*, reyalizasyon pa Jacques Charlier.
* 1974 ː *Le chiffre*
* 1975 ː *Quelle mort tua l’empereur*, reyalizasyon pa Jacques Charlier.
* 1977 ː *Les chants de Mélanie*, reyalizasyon pa lotè.
* 1977 ː  *Théodora*.
* 1978 ː *Telcide et Duréna* (Telcide ak Duréna), ekri nan kolaborasyon avèk Régine Charlier, reyalizasyon pa lotè.
* *L’Amiral*. reyalizasyon pa Hervé Denis.
* 1989 ː *Maître Carré*
* 1990 ː *Songe que fait Sarah*, reyalizasyon pa lotè.
* 1994 ː *On m’a volé mon corps*, . reyalizasyon pa lotè.
### Pyès teyat an kreyòl
* 1984 ː *Kavalye polka*
* 1987 ː *Brakoupe*, pibliye nan Conjonction 207 (2002): 56-73.
* 1998 ː *Mèt Katye*.
* 2015 ː *Brakoupe*, plis de lòt pyès teyat kreyòl: *Mèt Katye ak Kayvalye Pòlka*, Prefas : Lyonel Trouillot, Pòtoprens : C3 Éditions.

## Referans

## Lyen deyò
* Syto Cavésou Ile-en-ile
Thomas Madiou

**Thomas Madiou**, ki fèt 30 avril 1814 nan Pòtoprens (Ayiti) epi ki mouri 25 me 1884 nan Pòtoprens (Ayiti), se yon ekriven, istoryen ak politisyen ayisyen.

## Biyografi
Madiou kite Ayiti depi lè li te gen 10 lane pou li ale an Frans. Li etidye nan kolèj "Royal d'Angers" epi nan Rennes.

An 1847, li pibliye *Istwa Dayiti* a nan Pòtoprens.

An 1849, li travay tankou direktè jounal Monitè ofisyèl nan gouvènman.

## Zèv li yo
Li te ekri Istwa dayiti.

## Referans

## Lyen deyò
* (fr) Atik sou Thomas Madiou
Yanick Jean

**** se yon fanm pent ak ekriven Ayisyen.

## Byografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
Sa li fè : penti, woman, pwezi.

## Referans
* Referans pou zèv ak byografi
Stephen Alexis

**Stéphen Mesmin Alexis**, rele **Stephen Alexis**, ki fèt 29 novanm 1889 nan Gonayiv epi ki mouri 15 out 1962 (Ayiti), se yon diplomat, ansèynan, istoryen, jounalis ak ekriven ayisyen.

## Biyografi
### Tankou jounalis
Stéphen Alexis te kolabore ak plizyè jounal, "Le Matin" depi 1908, kote li te vin redaktè an chèf. Li dirije peryodik "L'Artibonite", pibliye nan Gonayiv epi ekri pou "La Presse" ak nan "Haïti Miroir".

### Tankou diplomat
An 1926, li te nonmen Konsil Jeneral nan Anvè (Bèljik), ak ane annapre li te responsab zafè nan Briksèl. Stéphen Alexis te nonmen konsèvatè nan Mize Nasyonal la soti nan 1938 a 1941 ak chèf seksyon Relasyon Eksteryè. Li te nonmen delege pèmanan nan Nasyonzini an nan mwa fevriye 1948. Ane apre a, li te nonmen reprezantan Ayiti nan Komisyon Pwovizwa Nasyonzini an. Li prezante tèt li kòm anbasadè ak anvwaye ekstrawòdinè nan prete sèman Prezidan Arturo Frondizi an Ajantin, sou prezidans François Duvalier.

### Tankou ekriven
Li te ekri yon rekeèy istwa otobyografik anba tit la *Le Nègre Masqué* avèk pou soutit : *Tranche de vie haïtienne*. Liv sa a rann temwayaj sou okipasyon ameriken an nan peyi li soti nan 1915 rive nan 1934.

### Lavi prive
Li te marye avèk Lydie Nuñez, orijinè Repiblik dominikèn. Yo genyen yon pitit gason, Jacques Stephen Alexis, ki fèt an 1922, ki vin medsen ak ekriven. 

Stéphen Alexis te mouri nan egzil anba rejim la François Duvalier sou 15 out 1962 nan Karakas nan Venezwela.

## Zèv li yo
### Woman
* *Le Nègre masqué, tranche de vie haïtienne*. Port-au-Prince: l'Imprimerie de l'État, 1933. Réédition Port-au-Prince: Éditions Fardin, 1980. 
* *À la source des délices* 
### Liv istorik
* *Abrégé d'histoire d'Haïti, 1924-1936*, cours moyen, cours élémentaire. Port-au-Prince: s.n., 1942. 
* *Abrégé d'histoire d'Haiti, 1492-1946*, cours élémentaire et moyen à l'usage des candidats au certificat d'études primaires.  Port-au-Prince: Deschamps, 1946. 
* *Toussaint Louverture, libérateur d'Haïti*. s.n. Vers 1947. 
* *Introduction à l'instruction économique morale et civique*, cours technique à l'usage des lycées et collèges.  Port-au-Prince:  Imprimerie de l'État, 1953. 
* *À la conquête de l'indépendance du Venezuela*, (ekri pa fini).
## Referans

## Lyen deyò
* Stephen Alexis sou ile-en-ile.org
Yanick Lahens

**Yanick Lahens**, ki fèt 22 desanm 1953 nan Pòtoprens, se yon fanm ekriven ayisyèn. 
## Biyografi
Li travay pou kolèj Lafrans bò li bay diskou sou peyi frankofòn epi tou sou Ayiti. Lahens te kite Ayiti pou li antre Lafrans kote li tap etidye. Aprè li retounen nan Ayiti pou anseye nan Inivèsite leta Ayiti jiska 1995.
Lahens te ekri atik sou Faulkner ak Marie Chauvet, epi li te ekri yon woman *L'exil entre l'ancrage et la fuite : l'écrivain haïtien* (egzil ant lank la ak fwit la). Li tap fè yon emisyon kiltirèl ak Jan J. Dominique rele "Ant Nou". Li se manm fondatè pou òganisasyon asosyasyon ekriven ayisyen.
Lahens fè pati nan kabinè minis kilti a (Raoul Peck) ak Louis-Philippe Dalembert. Nan lane 1998, li te dirije yon pwojè rele "Wout lesklavaj" sou presidans Laënnec Hurbon ki te anonse refleksyon ak aksyon entelektyèl, kiltirèl ak atistik sou pwoblèm esklavaj nan tou lil.

## Kèk zèv li yo
* 1990 ː *L'Exil: entre l'ancrage et la fuite, l'écrivain haïtien*, esè, 79 paj, 
* 1994 ː *Tante Resia et les dieux*, rekèy nouvèl, Pari, L'Harmattan, koleksyon « Lettres des Caraïbes », 141 paj, 
* 1999 ː *La Petite corruption*, rekèy nouvèl
* 2000 ː *Dans la maison du père*, woman, Monako-Pari, Frans, Le Serpent à Plumes, koleksyon « Fiction. Domaine français. », 155 paj, 
* 2003 : *La*La Petite Corruption* (nouvèl), Monreyal, (Kebèk), Kanada, éditions Mémoire d’Encrier, 101 paj, , koleksyon Voix Féminines, 2014, 106 paj,  

* 2006 : *La folie était venue avec la pluie* (nouvèl), Port-au-Prince, Ayiti, edisyon Presses nationales d’Haïti, koleksyon « Souffle nouveau », 111 paj, , koleksy, Voix Féminines, 2015, 132 paj,    
* 2006 : *L'Oiseau Parker dans la nuit*, rekèy nouvèl
* 2008 ː *La Couleur de l'aube*, woman, Pari, editè Sabine Wespieser, 218 paj, 
* 2010 : *Failles*, resi, Pari, editè Sabine Wespieser, 160 paj, 
* 2013 ː *Guillaume et Nathalie*, woman, Pari, editè Sabine Wespieser, 176 paj, 
* 2014 ː *Bain de lune*, woman, Pari, editè Sabine Wespieser, 280 paj, 
* 2018 : *Douces déroutes*, woman, Paris, editè Sabine Wespieser, 232 paj, 
* 2019 : *L'Oiseau Parker dans la nuit et autres nouvelles'', rekèy nouvèl, Pari, editè Sabine Wespieser, 312 paj, 

## Rekonpans
* 2002 : LiBeraturpreis, Pri "Salon liv Leipzig"
* 2008 : Pri "Millepages"
* 2009 : Pri "RFO pou liv"
* 2014 : Pri literè Karayib pou ADELF
* 2014 : Pri "Carbet des lycéens"
* 2014 : Pri "Femina"
## Referans

## Lyen deyò
* Yanick Lahens sou Ile en ile
* Yanick Lahens sou college-de-france.fr
Absent anglè

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Asteraceæ.
Non syantifik li se * Ambrosia peruviana Willd. *

## Istwa
Istwa

## referans
## Kèk lyen
*Li manke referans sou li.
Atiyayo

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Lamiaceæ.
Non syantifik li se *Ocimum micranthum Willd syn. Ocimum campechianum*

## Istwa
Istwa

## referans
## Kèk lyen
*Referans: https://web.archive.org/web/20240109211732/https://creole101.com/atiyayo
Badi

**Badi** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Lamiaceæ.
Non syantifik li se * Leucas martinicensis (Jacq.) Aiton *
## Istwa
Istwa

## Referans

## Lyen deyò
Bale lalou

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Tiliaceæ]]*.
Non syantifik li se *Corchorus siliquosus L.*
Taptap

**Taptap** se yon vwati ki ap woule Ayiti, li ap transpòte moun, li genyen anpil koulè.

## Referans

## Lyen deyò
Bougenvil

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Nyactaginaceæ ]]*.
Non syantifik li se *Bougainvillea sp. *
Breziyèt

**Breziyèt** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Anacardiaceae]]*.
Non syantifik li se *Comocladia cuneata Britton*
Bwa anmè

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Cornaceæ Simaroubaceæ]]*.
Non syantifik li se *Fadyenia hookeri Endl. Quassia amara L. *
Chamarèl

**** se yon vilaj Moris nan kilès ou ap twouve tè 7 koulè a

## Foto


Image:Mauritius Chamarel Wasserfall.jpg|kaskad Chamarèl
Image:Mauritius Terres des Couleurs.jpg|Tè 7 koulè
Lis peyi pa jantile

Mo sa ap deziyen non moun ki rete yon kote.

* Jantile Ajantin yo rele Ajanten.
* Jantile Aljeri yo rele Aljeryen.
* Jantile Almay yo rele Alman.
* Jantile Angletè yo rele Angle.
* Jantile Angola yo rele Angolè.
* Jantile Ayiti yo rele Ayisyen.
* Jantile Azèbayidjan yo rele Azèbayidjanè.
* Jantile Bèljik yo rele Bèlj.
* Jantile Benen yo rele Beninwa.
* Jantile Bolivi yo rele Bolivyen.
* Jantile Brezil yo rele Brezilyen.
* Jantile Chili yo rele Chilyen.
* Jantile Dànmak yo rele Danwa.
* Jantile End yo rele Endyen.
* Jantile Espay yo rele Panyòl.
* Jantile Etazini yo rele Ameriken.
* Jantile Frans yo rele Franse.
* Jantile Iran yo rele Iranyen.
* Jantile Itali yo rele Italyen.
* Jantile Japon yo rele Japonè.
* Jantile Kanada yo rele Kanadyen.
* Jantile Kiba yo rele Kiben.
* Jantile Kolonbi yo rele Kolonbyen.
* Jantile Kongo yo rele Kongolè.
* Jantile Kòt divwa yo rele Ivwaryen.
* Jantile Mali yo rele Malyen.
* Jantile Mawòk yo rele Mawoken.
* Jantile Meksik yo rele Meksiken.
* Jantile Ostrali yo rele Ostralyen.
* Jantile Otrich yo rele Otrichyen.
* Jantile Pewou yo rele Pewouvyen.
* Jantile Pòtigal yo rele Pòtigè.
* Jantile Risi yo rele Ris.
* Jantile Senegal yo rele Senegalè.
* Jantile Somali yo rele Somalyen.
* Jantile Tinizi yo rele Tinizyen.
* Jantile Togo yo rele Togolè.
* Jantile Venezwela yo rele Venezwelyen.
* Jantile Zanbi yo rele Zanbyen.
## Gade tou
* Lis peyi
Bannann mawon

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Heliconiaceæ.
Non syantifik li se * Heliconia bihai L. *

## Istwa
Istwa

## referans
## Kèk lyen
*Li manke referans sou li.
Bwa kapab

**** se non un plant en kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Celastraceæ]]*.
Non syantifik li se *Schæfferia frutescens Jacq. Bwa sa a utulise pou bare. Bwa li dure anpil* *e li utulise pou fé manch zoutil.*
Bwa kochon

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Burseraceæ]]*.
Non syantifik li se *Tetragastris balsamifera (Sw.) Oken *
Bwa lèt

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Euphorbiaceæ Apocynaceæ]]*.
Non syantifik li se *Sapium jamaicense Sw. Cameraria latifolia L. *
Bwa tigason

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Celastraceæ ]]*.
Non syantifik li se *Schæfferia frutescens Jacq. *
Bwadchenn

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Bignoniaceæ]]*.
Non syantifik li se *Catalpa longissima (Jacqu.) Dum.-Cours *
Bwaple

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Rhamnaceæ]]*.
Non syantifik li se *Colubrina arborescens (Mill.) Sarg. *
Chapo kare

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Flacourtiaceæ Rutaceæ]]*.
Non syantifik li se *Casearia ilicifolia Vent. Citrus decumana L. ? *
Zèb chadwon

**Zèb chadwon** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Papaveraceæ]]*.

Non syantifik li se *Argemone mexicana L. *

## Referans

## Lyen deyò
Digo

**Digo** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Fabaceæ]]*.
Non syantifik li se *Indigofera tinctoria L. Indigofera argentea L.*

## Referans

## Lyen deyò
Endigo

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Fabaceæ]]*.
Non syantifik li se *Indigofera tinctoria L. Indigofera argentea L.*
Fèy doulè

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Solanaceæ]]*.
Non syantifik li se *Dunalia arborescens (L.) Sleum. synon. Atropa arborescens L. *
Fèy lèt pase

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Dracænaceæ]]*.
Non syantifik li se *Sansevieria trifasciata Prain *
Fèy lougawou

**Fèy [[lougawou]]** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Crassulaceæ]]*.
Non syantifik li se *Bryophyllum pinnatum Kurz*
Fèy esans jiwòf

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Myrtaceæ]]*.
Non syantifik li se *Pimenta racemosa (Mill.) J.W.Moore *
Fèy sezisman

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Apocynaceæ]]*.
Non syantifik li se *Thevetia peruviana (Pers.) Schum. *
Fig

**Fig** se yon plant kreyòl. Li nan fanmi plant *[[Musaceæ]]*. Non syantifik li se *Musa sapientum L. Musa balbisiana Colla*.
Figye

**Figye** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Clusiaceæ]]*.
Non syantifik li se *Clusia minor L. *

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: figuier
*Angle: fig tree
*Alman: der Feigenbaum
*Panyòl: higuera

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Flanbwayan

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Cesalpiniaceæ]]*.
Non syantifik li se *Delonix regia Raf. *
Flè twonpèt

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Amaryllidaceæ]]*.
Non syantifik li se *Hippeastrum puniceum (Lam.) Ktze *
Freen

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Simaroubaceæ ]]*.
Non syantifik li se *Simaruba glauca DC sin. Quassia simarouba *
Zoranj konmenn

**Zoranj konmenn** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Rutaceæ]]*.
Non syantifik li se *Citrus aurantium L.*

## Referans

## Lyen deyò
Pòtay:la

Fichye:Klagenfurt Schloss Falkenberg 10102006 06.jpg|achitekti
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|atizana
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|komik
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|la vizyèl
Fichye:Solsleutel.png|mizik
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|kont kreyòl
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|pwezi
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|Pwovèb
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|sinema
Fichye:Nuvola apps kcoloredit.png|penti
Gonmye blan

**Gonmye blan** se yon plant. Li nan fanmi plant *[[Burseraceæ]]* *[[Meliaceæ]]*.
Non syantifik li se *Bursera simaruba* Sarg. (*Trichilia hirta* L.)

"Gomye blan" oubyen  "Gomye rouj" se yon pyebwa ou ka jwen nan peyi twopikal tankou Ayiti, kuba, repiblik dominikèn. Ekos ouswa kò pyebwa souvan toujou ap dekale. Yo sevi avèk kal kò Gomye rouj pou fè medikaman pou anpil maladi. Yo itilize fèy yo tou pou fè te pou geri maladi.
Grenad (plant)

**Grenad** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Punicaceæ]]*.
Non syantifik li se *Punica granatum L*.

## Referans

## Lyen deyò
Grenadya dous

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Passifloraceæ]]*.
Non syantifik li se *Passiflora ligularis Juss. *
Grif chat

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Mimosaceæ]]*.
Non syantifik li se *Pithecellobium unguis-cati (L.) Benth.*
Grevila

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Proteaceæ]]*.
Non syantifik li se *Grevillea robusta A Cunningham *
Kafe

:*Paj sa a se pou plant la ; pou diskisyon Wikipedya gade *.

**Kafe** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Rubiaceæ]]*.
Non syantifik li se *Coffea arabica L.*
Kakapoul

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Apocynaceæ]]*.
Non syantifik li se *Vinca rosea L. ( sin. Catharanthus roseus L. *
Fèy a kè

**** se yon plant kreyòl. 
Li nan fanmi plant *[[Piperaceæ]]*.
Non syantifik li se *Lepianthes peltata Raf. *
Kann dlo

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Costaceæ]]*.
Non syantifik li se *Costus spicatus Sw.*

## Referans

## Lyen deyò
Kap (plant)

**Kap** oswa ***Tribulus cistoides***, yo rele tou **wanglo** (nan Aruba),  ** fyèv Jamayiken** oswa **vigne de preforation**, se yon espès plant fleri. nan fanmi Zygophyllaceae, ki lajman distribiye nan rejyon twopikal ak subtropikal.
\
## Abita
Tribulus Cistoides, ke yo rekonèt lokalman nan Meksik kòm "Abrojo de tierra caliente" (pikan nan peyi cho a), ap grandi nan Santral, Sid, ak pati sid Amerik di Nò.  Li siviv byen nan tè arid ki ba tou pre rivaj la ak kote sa yo se sab oswa tè ki lach prezan. Se poutèt sa tou li ka siviv nan anviwònman iben nan oswa bò goutyè yo nan wout, kòm ka gen tè ki lach tou pre. 

## Referans
Zèb solèy

**Zèb solèy** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Zygophyllaceæ]]*.
Non syantifik li se *Tribulus cistoides L.*
Kapris

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Apocynaceæ]]*.
Non syantifik li se *Tabernæmontana coronaria Willd.*
Pye karanbòl

**** se yon plant. Fwi li se karanbòl.

Li nan fanmi plant *[[Oxalidaceæ]]*.

Non syantifik li se *Averrhoa Carambola L.*
Karata

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[:kategori:Agavaceæ]].
Non syantifik li se *Agave intermixta Trel. ''
Kas (plant)

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[:kategori:Cæsalpiniaceæ]].
Non syantifik li se *Cassia fistula L. Cassia grandis L. ''
Kase sèk

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant *[[Flacourtiaceæ]]*.
Non syantifik li se *Samyda rosea Sims Samyda pubescens L. *
Kiwi

**** se yon fwi. 

Li pous sou plant *[[pye kiwi]]*.


Image:Kiwi (Actinidia chinensis) 1 Luc Viatour.jpg
Image:Kiwi owoce.jpg
Image:Kiwi slice.jpg
Image:Red kiwi fruit slices.jpg
Pye kiwi

**Pye kiwi** se yon plant. Fwi li se kiwi.

Li nan fanmi plant *[[Actinidiaceæ]]*.

Non syantifik li se ''Actinidia Sinensis".

Planch se dekouvrè li.


Image:Kiwi owoce.jpg|kiwi
Image:Kiwi slice.jpg|kiwi
Image:Red kiwi fruit slices.jpg|kiwi
Abandone

Abandone se vire do kite yon bagay, yon moun san retounen jwenn li.  Aksyon yon papa ki vire do kite madanm li avèk pitit li.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl: les tonbe(crèole mauricien) 
*Franse: abandonner
*Angle: to abandon
*Alman: aufgeben
*Panyòl: renunciar

## Istwa

## Referans

## Lyen deyò
Abi

Abi, Itilize pouvwa, fòs sou yon lòt ki pa gen defans.  Move aksyon yon patwon sou anplwaye li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Abilite

Abilite, Yon fòs, entelijens ki disponib nan yon bagay, yon moun.  Fòs sa a, entelijens sa a depann de pwopriyetè a pou  devlope li.  Kapasite tout moun gen pou aprann nenpòt bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ablabla

**Ablabla** se pale de bagay ki pa gen sans. Pale tankou yon moun ki pèdi bon sans li, konsyans li tankou yon moun ki oblije di : Lè mwen di ou sa la, tandiske la, bagay sa yo la, pa egzanp, pitit mwen… nan yon konvèsasyon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Etimoloji
Ablabla, Mo sa a soti nan lang panyòl la, nan vèb “hablar”, ki vle di pale.

## Referans

## Lyen deyò
Aboli

Aboli, Revoke yon lwa sitwayen yon peyi, yon zòn te konnen obeyi, yon lwa ki te aktif.  Kèk fwa, menm lwa ki aboli lòt la tou pwofite ranplase li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: abolir
*Angle: to abolish
*Alman: abschaffen
*Panyòl: abolir

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abolisyon

Abolisyon, Aksyon chanm, otorite yon peyi sou yon lwa sitwayen yon peyi pa oblije obeyi ankò, yon lwa ki aboli.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl :
*Franse : abolition
*Angle : abolition
*Alman : die Abschaffung
*Panyòl : abolición

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abondans

Abondans, Yon gwo kantite nan yon bagay tankou lapli ki tonbe pandan plizyè jou.  Yon kokennchenn bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: abondance
*Angle: abundance
*Alman: die Fülle
*Panyòl: abundancia

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abònman

**Abònman**, Aksyon yon moun ki peye pou li kapab kontinye resevwa yon bagay pandan yon kantite tan.  chak fwa li resevwa yon pati nan bagay la kantite kòb li te peye a diminye.  Biznis kote li te peye pou bagay la ap kontinye pote, voye bagay la bay li pou jis kantite kòb li te peye a fini.  Si li vle kontinye abónman li oblije peye ankò pou kantite tan li vle kontinye resevwa bagay la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: abonnement
*Angle: subscription
*Alman: Abonnement
*Panyòl: suscripción

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abouti

Abouti, Rive nan dènye pwent kote yon wout fini.  Fini yon chemen, yon travay tankou yon rechèch syantifik ki rive yon kote epi syantis la sispann travay.   

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: aboutir
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abitid

Abitid, Yon aksyon ki repete anpil fwa tankou ale dòmi chak swa a dizè.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:labitid(créole mauricien)
*Franse:habitude
*Angle:habit
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abiye

Abiye, Mete yon rad ki diferan de rad moun mete lakay yo, chak jou.  Aksyon yon moun ki oblije mete yon rad pou li rantre yon kote, patisipe nan yon seremoni. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:abiye(kreyòl seychellois)
*Franse: habiller
*Angle: to dress
*Alman:
*Panyòl: vetirse

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abrevyasyon

**Abrevyasyon** se itilizasyon yon pwen apre kèk lèt nan yon mo san fini ekri mo a e lektè kapab konnen kisa ekriven an vle di.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: abréviation
*Angle: abbreviation
*Alman: die Abkürzung
*Panyòl: abreviatura

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Absid

Absid, Kalifikasyon pawòl yon moun ki ale nan sans kontre jan moun ki posede bon sans yo pale, ekri nòmalman. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abstrak

Abstrak, Kòmanse avèk yon sijè epi devlope plizyè lide san bay yon konklizyon pou pyès nan tout nouvo lide. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Abstraksyon

Abstraksyon, Eta yon sijè, yon diskisyon ki fini san konklizyon e plizyè lòt lide soti nan diskisyon sa a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adaptasyon

**Adaptasyon** se aranjman ki fèt nan tout kò yon èt vivan pou kontinye viv nan nenpòt zòn, avèk nenpòt lòt èt vivan. Adaptasyon se nenpòt chanjman nan estrikti oswa nan konpòtman ki ede yon òganis siviv nan anviwònman patikilye li. Adaptasyon se yon evolisyon estrikti, yon konpòtman oswa yon pwosesis entèn ki pèmèt yon òganis reyaji nan faktè anviwònman yo epitou ki pèmèt òganis la viv pou pwodui pwojeniti.

## Referans
Adapte

Adapte, Aksyon yon vivan lè li ranje kò li pou viv nan nenpòt zòn, avèk nenpòt lòt èt vivan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: adapter
*Angle: to adapt
*Alman: anpassen
*Panyòl: adaptar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adeziv

Adeziv, Yon materyèl ki kapab kole sou yon lòt materyèl, yon kò pou kont li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: adhésif
*Angle: adhesive
*Alman: Klebstoff
*Panyòl: adhesivo

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adisyon

**Adisyon**, youn nan kat (4) operasyon aritmetik yo tankou en plis en (1 + 1 = 2). Nenpòt bagay ki ogmante sou yon bagay, yon kantite. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: addition
*Angle: addition
*Alman: Zusatz
*Panyòl: adición

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Adjwen

Adjwen, Yon moun ki travay avèk yon lòt moun pou sipòte li nan sa moun sa a ap fè.  Yon adjwen se men dwat moun li ap travay avèk li a.Pou  kontinye li vin aprè moun ki an tèt la sa vle di li se yon soubaltèn  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adolesans

Adolesans, Yonn nan laj moun pase anvan yo rive granmoun.  Laj sa a soti nan sis ane pou rive nan trèz ane. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: adolescence
*Angle: adolescence
*Alman: Teenageralter
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adopsyon

Adopsyon, Aksyon yon moun ki adopte yon moun, nenpòt lòt bagay.  Yon milyonè te kapab pran timoun Lafanmiy Se Lavi yo nan adopsyon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:adopsion(kreyòl mauricien)
*Franse: adoption
*Angle: adoption
*Alman:
*Panyòl: adopción

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adopte

Adopte, Aksyon yon moun ki vini granmoun yon lòt moun jan lalwa esplike adopsyon.  Bay tout asistans granmoun yon moun bay.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:adopte(kreyòl mauricien)
*Franse: adopter
*Angle: to adopt
*Alman: adoptieren
*Panyòl: adoptar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adore

Adore, Montre anpil respè pou grandè Bondye, grandè yon lòt moun genyen.  Mete jenou atè devan Bondye,  devan yon lòt moun pou mande li padon, mande li yon sèvis. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: adorer
*Angle:
*Alman:
*Panyòl: encantar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adousi

Adousi, chanje fòs sou fòm feblès.  Fè yon moun, yon bagay vini dous tankou yon jèn fi ki pate vle tande pale de relasyon fi avèk gason epi lè li kòmanse viv dousè relasyon sa a, li toupre pou koute pawòl tout gason. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: adoucir
*Angle: to soften
*Alman: erweichen
*Panyòl: ablandar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Adrès

Adrès,  Deskripsyon ki pèmèt moun jwenn yon kote, yon plas li ap chache tankou adrès Entènèt sa a: http://www.kenn.com. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:Ladres(kreyòl mauricien)
*Franse: adresse
*Angle: address
*Alman: die Adresse
*Panyòl: dirección

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Admirasyon

Admirasyon, Pi piti lanmou yon moun gen nan kè li pou yon lòt moun.  Kòmansman lanmou nan kè yon moun. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: admiration
*Angle: admiration
*Alman: die Bewunderung
*Panyòl: admiración

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Admisyon

Admisyon, Akseptans nan mitan yon gwoup.  Non dirijan nan yon biznis, yon òganizasyon bay yon seksyon nan biwo yo.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: admission
*Angle: admission
*Alman: die Zulassung
*Panyòl: admisión

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Afriken

Afriken se ki nan kontinan Afrik la oubyen ki sòti nan kontinan sa a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: africain
*Angle: African
*Alman: afrikanisch
*Panyòl: africano

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Afwonte

Afwonte, Rankontre yon moun pou esplike li yon opinyon, koute opinyon moun nan tou.  Afwonte yon moun kapab bay yon move rezilta si yonn nan moun gen santiman vyolan.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: affronter
*Angle: to face
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Agiman

Agiman, Pawòl defansif ki soti nan bouch yon moun pou kontrekare opinyon yon lòt moun.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Agrandi

Agrandi, Fè yon bagay vini pi gran.  Mèt yon kay kapab mande bòs la pou li agrandi kay la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: agrandir
*Angle: to enlarge
*Alman: vergrößern
*Panyòl: agrandar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ajans

Ajans, Travay yon moun ki reprezante moun nan nenpòt tranzaksyon moun nan te kapab reprezante tèt li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: agence
*Angle: agency
*Alman: Agentur
*Panyòl: agencia

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ajiste

Ajiste, Ranje yon bagay nan fason li te dwe ye a.   

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: ajuster
*Angle: to adjust
*Alman: einstellen
*Panyòl: ajustar

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Ajisteman

Ajisteman, Travay yon moun fè pou li ranje yon bagay nan plas li, jan li te dwe ye a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: ajustement
*Angle: adjustment
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Ajoupa

Ajoupa, Yon ti kay kote moun andeyò peyi Ayiti rete pou yo viv.  Yon kay ki piti e ki pa sanble avèk yon kay nòmal pou moun viv.  Yon ti kay ki fèt avèk pay soti atè pou rive anlè.  Li pa kapab pare solèy byen e dlo lapli kapab rantre andedan li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ajoute

Ajoute, Mete yon bagay sou yon lòt avèk espwa lòt la ap vini pi plis.  Ajoute yon goud sou kat goud pou li vini fè senk goud. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akademi

Akademi, Yon lekòl tradisyonèl ki prepare etidyan pou yo vini pwofesyonèl nan yon branch.  ~ Militè, Yon lekòl kote moun ale pou resevwa edikasyon militè.  Apre yon moun fini resevwa edikasyon miltè li kapab ale nan nenpòt gwoup, kò militè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aje

Aje, Eta yon bagay ki gen anpil ane depi li te kòmanse egziste. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aji

Aji, Fè yon bagay, yon aksyon ki kapab byen, ki kapab mal tou. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: agir
*Angle: to act
*Alman: tun
*Panyòl: actuar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akayè

Akayè, Yon vil nan peyi Ayiti.  Vil sa nan direksyon nò peyi a e yon moun kapab jwenn vil sa lè li ap vwayaje soti Pòtoprens si li itilize Wout Nasyonal Nimewo En an.  Se te yonn nan zòn kote moun te konnen kiltive anpil bannann-miske.  Istwa rapòte ke fanm ki te koud premye drapo peyi Ayiti a te viv Akayè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akizatè

Akizatè, Yon moun ki akize yon lòt.  Yon moun tankou yon pwosekitè ki fè arete yon lòt moun pou moun nan ale tann jijman li nan prizon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: accusateur
*Angle: accuser
*Alman: der Ankläger
*Panyòl: acusador

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akizasyon

Akizasyon, Travay, aksyon yon moun ki akize yon lòt moun. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: accusation
*Angle:
*Alman:
*Panyòl: acusación

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akize

Akize, Mete responasblite yon move aksyon, yon krim sou do yon moun. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:akize(kreyòl mauricien)
*Franse:accusé
*Angle:accused
*Alman:beschuldigt
*Panyòl:acusado

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akonplisman

Akonplisman, Dènye bagay ki rete pou fèt pou yon travay fini, akonpli. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akselere

Akselere, Soti nan yon vitès ki pi dousman pou rive nan yon vitès ki pi rapid.  Aksyon yon chofè ki pese akseleratè machin li pi fò pase lòt chofè sou wout la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: accélérer
*Angle: to accelerate
*Alman: beschleunigen
*Panyòl: acelerar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aksepte

Aksepte, Pran yon bagay jan li vini an san chache chanje li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: accepter
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aksidan

Aksidan, Yon evènman ki rive san pyès moun pate prepare li pou li te rive nan fason li rive a.  Aksyon de chofè ki kite machin yo ap kondi ale frape ansanm. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:aksida(kreyòl mauricien)
*Franse: accident
*Angle: accident
*Alman: der Unfall
*Panyòl: accidente

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aksyon

Aksyon,  Fason yon moun aji.  Bon ~, Aksyon yon moun ki aji yon fason sosyete a espere li te ap aji.  Move ~,  Aksyon yon moun ki aji yon fason moun nan sosyete a pa espere li te ap aji. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aktè

**Aktè**, yon gason ki kapab jwe wòl yon lòt moun nan nenpòt sitiyasyon.  Sa yon aktè fè, sanble anpil avèk sa mèt aksyon an te kapab fè.  Si se moun nan ki te nan menm sitiyasyon an li te ap aji menm jan an tou.  Yon gason ki kapab kopye tout jès yon moun epi pou li refè yo menm jan avèk moun nan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:Akter(kreyl mauricien)
*Franse: acteur
*Angle: actor
*Alman: der Schauspieler
*Panyòl: actor
* Ris: Актёр

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Aktif

Aktif, Eta yon bagay ki te kòmanse fè yon travay e ki kontinye fè travay la.  Yon lwa moun oblije obeyi. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:aktiv(kreyòl seychellois)
*Franse: actif
*Angle: active
*Alman: aktiv
*Panyòl:activo

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akouche

Akouche,  Pouse yon bebe ki te andedan vant soti deyò. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: accoucher
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Akouchman

Akouchman, Travay, aksyon yon femèl lè li ap pouse yon pitit soti deyò. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aktivite

Aktivite, Deplasman.  Mouvman.  Tout mouvman, tout deplasman yon bagay, yon moun.  Tout travay moun fè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: activité
*Angle: activity
*Alman: die Aktivität
*Panyòl: actividad

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Aktyalite

Aktyalite, Yon nouvèl ki nan bouch tout moun.  Yon bagay tout moun ap pali de li san rete pandan yon kantite tan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: actualité
*Angle: news
*Alman: Aktualität
*Panyòl: actualidad

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ale

Ale, Deplase kite yon zòn pou rive nan yon lòt zòn. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Alimèt

Yon *alimèt* se yon ti baton bwa (anjeneral pye sikren, pafwa Willow), katon oswa ranyon, ki gen entansyon kreye yon flanm dife pa friksyon ak bout li kouvri ak yon pwodui chimik ki ka pran dife, apre sa li pa ka itilize ankò.

Mo “alimèt” a soti nan anviwon ane 1200 pou deziyen yon ti bout bwa ki gen entansyon kòmanse dife.

Alimèt yo jeneralman vann an nimewo, pake nan bwat oswa manch bwat katon.

## Istwa
### Orijin

Alimèt la depi nan Antikite.

Yo te jwenn li, nan Saintes, ki date , ti baton an bwa boule nan yon bout. Nou pa konnen si "match" sa yo te tou senpleman itilize pou transpòte yon flanm dife, bay ekleraj, oswa si yo te patisipe nan pwodiksyon an nan dife.

Yon lòt bò, nan Lachin gen prèv ki soti nan 6yèm syèk la, egzistans pine baton enpreye ak souf, ki ta gen sa a. itilize.

Kontrèman ak alimèt aktyèl yo, alimèt souf sa yo ka sèlman limen segondè, sou kontak ak yon ti brais te deja jwenn pa mwayen konvansyonèl (asye pi lejè, pou egzanp, deja konnen nan Women yo).

Nan Mwayennaj la, alimèt yo te fèt ak wozo epi yo te souf anpil.

Premye alimèt yo, mansyone osi bonè ke 1530, diferan de alimèt modèn. Yo konnen sou non bwa,  oswa chenevottes, yo se ti baton bwa, wozo oswa , papye woule oswa mèch koton tranpe nan sir. Yo dekri itilizasyon alimèt souf sa yo ak youn oubyen de bout nan  nan yon powèm Saint-Amant (1594-1661):

Pasaj sa a dekri pwoblèm pou rive nan fènwa konplè apre yon kochma, bat brikè a (ki rele fizi anvan ), limen [tinder] ], limen match souf la. (ki boule ak yon flanm ble) pou finalman kapab limen yon chandèl.

Se sèlman nan kòmansman 19yèm syèk la (soti 1805 rive 1831) ke nou te wè pou premye fwa yon match ki pwodui yon flanm nan yon sèl fwa, pa reyaksyon chimik oswa pa friksyon. Bwat la ak bwòs te fèt nan moman sa a, nan 1830.

== Alimèt kontanporen ==

=== Alimèt Tanpèt ===

Alimèt siklòn yo ka limen deyò, menm nan kondisyon ki gen anpil van. Yo trè popilè ak maren ak kan yo, men tou ak trackers sekou. Tèt la ki ka pran dife, trè rekonèt, se pi gwo pase sa yo ki nan alimèt konvansyonèl yo. Yo tou trè rezistan a imidite.

== Nòt ak referans ==
=== Nòt ===

=== Referans ===


== Kèk lyen ==


=== Bibliyografi ===
* Pascal Fontaine, ''Match ak ekleraj pa sibstans gra''. Etid ki baze sou kou chimi endistriyèl Anselme Payen (1859). Prezidan Istwa Teknoloji ak Syans. Conservatoire des Arts et Métiers, Paris, 2007, 19 paj.

=== Atik ki gen rapò ===
* [Brikè
* Teknik pwodiksyon dife
* Machann alimèt

### Lyen ekstèn
* 
*  History of matchs
Aliye

Aliye, Ranje plizyè bagay yonn dèyè lòt.  Ranje plizyè bagay sou liy. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Altènatif

Altènatif, lè yon bagay nou kapab itilize olye yon lòt bagay.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: alternatif
*Angle: alternative
*Alman:Alternative
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Altitid

Altitid, Wotè yon bagay kòmanse soti sou fas lanmè pou rive nan wotè kote bagay la ye a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: altitude
*Angle: altitude
*Alman: die Höhe
*Panyòl: altitud

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Alyans

Alyans, Yon relasyon de, plizyè moun kreye ant yo avèk yon dokiman yo siyen pou yo tout repekte yonn,  plizyè kondisyon ki nan dokiman an. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: alliance
*Angle: alliance
*Alman: die Allianz
*Panyòl: alianza

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Amandman

Amandman, Yon chanjman nan atik nan yon lwa ki chanje siyfikasyon lwa a.  Dis premye atik (civil rights) nan konstitisyon peyi Etazini a ki bay nwa avèk lòt minorite nan peyi sa a anpil dwa. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Amatè

Amatè,  Yon moun ki ap pwatike yon metye ki pa vrè pwofesyon li.  Yon moun ki pa gen tout abilite pou fè yon djòb.  Yon moun ki jwe jwèt pou lajan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: amateur
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Amelyore

Amelyore, Fè yon aranjman yon  bagay pou fè li vini pi bon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: améliorer
*Angle: to improve
*Alman: verbessern
*Panyòl: mejorar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Almanak

Almanak, Yon lis tout mwa ki gen nan yon ane avèk anpil evènman espesyal ki toujou repete nan kèk jou nan ane a.  Evènman sa yo kapab selebre nan yonn, plizyè peyi nan lemond. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: Calendrier
*Angle: Calender
*Alman:
*Panyòl: Calendario

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Alo

Alo, Yon ekspresyon moun itilize pou salye etranje yo rankontre sou wout yo.  Premye mo yon moun di lè li reponn yon telefòn ki te ap sonnen lakay li.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ameriken

**Ameriken** se ki gen rapò avèk kontinan Amerik la, oubyen avèk peyi Etazini a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: américain
*Angle: american
*Alman: Amerikanischer
*Panyòl: americano, estadounidense

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
An

An, Jan yon bagay ye, jan yon bagay dwe ye.  An!!!,  Ekspresyon kote yon moun ouvri bouch li laj e ki montre yon moman kote moun sa sonje yon bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Analize

Analize, chache konprann yon bagay, yon sitiyasyon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: analyser
*Angle: to analyze
*Alman: analisieren
*Panyòl: analizar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anba

**Anba** se plas tout bagay ki pi ba pase yon lòt bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:anba(créole mauricien)
*Franse:ci-dessous
*Angle:below
*Alman:
*Panyòl:abajo

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Anbake

Anbake, Mete chay sou yon bagay tankou yon machin, yon bato, yon avyon pou li pote yo ale yon kote. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Andedan

Andedan,  Okipe yon pozisyon nan espas yon lòt bagay tankou yon manman ki ap pote pitit li nan van li.  Nan.  Okipe espas nan yon bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Andeyò

Andeyò, Yon bagay ki pa nan espas yon lòt bagay.  Eta yon ti bebe ki soti nan vant manman li apre akouchman. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Andiyèt

Andiyèt, Yon kopozisyon machann vyann ki gen epis avèk vyann kochon ki bay manje bon gou.   Soupoudre.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Andòmi

Andòmi, Itilize yon mwayen pou fòse yon èt vivan dòmi.   Doktè itilize anestezi anpil pou andòmi malad nan sal operasyon.  Majisyen fè moun dòmi san yo pa touche moun nan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Ane

Ane,  Yon konbinezon twa-san-swasant-senk (365) jou, twa-san-swasant-sis (366) jou ki divize an douz (12) mwa.  Senkant-De (52) semèn.  Yuit-mil-sèt-san-swasant (8.760) èdtan.  Senk-san-venn-senk-mil-sis-san (525.600) minit.  Tranteen-milyon-senk-san-trant-sis-mil (31.536.000) segond. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:année
*Angle:year
*Alman:das Jahr
*Panyòl:año

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anèftali

Anèftali, Yon pwodui chimik ki fèt avèk plizyè eleman chimik, men Ayisyen plis itilise pou reveye moun ki endispoze e nan seremoni lwa.  Sèvitè lwa yo panse sant la kapab pouse move espri ale lwen malad. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anbwate

Anbwate, Mete yon bagay nan bwat.  Ranje plizyè bagay tankou kado pou bay moun nan yon bwat. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Andante

Andante, Fè dan.  Bay yon bagay fòm yon dan.  Mete yon liy yon paragraf plis sou bò dwat pase kòmansman tout lòt liy avèk paragraf nan yon tèks. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anfounen

Anfounen, Mete yon bagay andedan yon bwat ki ap resevwa chalè pou fè bagay andedan  li a kwit.  Yon bagay ki ap anfounen kapab pase plizyè etap tankou chofe, kwit, vini solid, brile.  Se moun ki ap anfounen an ki pou konnen konbyen tan li vle bagay la pase andedan fou a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anilè

Anilè, Yonn nan senk dwèt men goch yon moun ki a goch dwèt majè a.  Se nan dwèt sa tout moun ki marye mete bag maryaj yo.  Yon moun ki anile yon bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anivèsè

Anivèsè, Jou yon evènman te rive pou premye fwa epi moun kontinye selebre li chak fwa jou sa rive nan yon ane. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:laniverser(kreyòl seychellois)
*Franse: anniversaire
*Angle: anniversary, birthday
*Alman: der Geburtstag
*Panyòl: cumpleaños

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anniye

**Anniye**, Eta yon moun ki bezwen itilize tan lib li genyen, men li pa genyen anyen, li pa jwenn anyen pou fè avèk tan lib li yo. Aksyon yon moun ki ap fè yon lòt moun yon bagay moun nan pa renmen e li pa vle sispan fè moun nan bagay la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: ennuyer
*Angle: to bother, to annoy, to bore
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Anpeche

Anpeche, Elimine posiblite pou libète egziste.  Bare yon moun pou li pa kapab fè yon bagay li vle fè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: empêcher
*Angle: to prevent
*Alman: verhindern
*Panyòl: evitar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anplwa

**Anplwa** se relasyon yon moun avèk yon biznis, yon konpayi, leta ki pwomèt moun nan lajan pou chak travay, pou kantite tan li travay nan biznis la, òganizasyon an. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: emploi
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Anglouti

Anglouti, Disparèt menm jan moun vale manje.  Eta plizyè bagay ki tonbe nan yon tou epi ki disparèt pou tout tan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Anile

**Anile**, Anpeche yon aksyon, yon travay kontinye.  Disparèt yon bagay.  Kontribye pou anpeche egzistans yon bagay kontinye.  Yon moun ki ap travay sou yon òdinatè kapab anile dènye bagay li soti fè a si li chwazi liy sèvis chanjman an epi Defèt.    

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: annuler
*Angle:to cancel
*Alman: stornieren
*Panyòl:annular

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Anplwaye

Anplwaye, Moun ki ap travay avèk yon biznis, yon konpayi, yon òganizasyon, leta yon peyi.  Yon moun ki gen yon anplwa. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen