Boutèy Leyden

**Botèy Leiden** se zansèt kondansatè. Li te fè premye nan 1745 pa Ewald von Kleist epi, poukont Kleist, nan vil Leiden (oswa Leiden) nan Netherlands pa Pieter van Musschenbroek.

Premye aplikasyon kondansateur sa a se te bay chòk (chòk elektrik oswa elektrifikasyon) bay piblik la nan foires. Pa egzanp, nan Versailles, wa Louis XV te prezante ak eksperyans nan dechaje yon gwo boutèy Leyden atravè sikwi ki te fòme pa plis pase desan (200) koutisye.

## Deskripsyon
Boutèy Leyden la se yon kondansatè ki fèt ak de kondiktè ki separe pa vè boutèy la. Premye kondiktè a jeneralman konsiste de yon elektwòd anwo, ki konekte pa yon ti chèn ak fèy tiran chifonnen ki nan boutèy la. Dezyèm kondiktè a fòme pa yon papye metal ki antoure boutèy la.
Fas enteryè ak eksteryè yo estoke yon chaj elektrik egal, men ki gen siy opoze .

Boutèy orijinal la konsiste de yon boutèy an vè ki kouvri ak papye metal ak aksidantèlman ki gen dlo enpur ki aji kòm yon kondiktè, ki konekte pa yon chèn ak yon [esfè] metal. Ipotèz inisyal la te ke kouran elektrik te analogue ak kouran dlo a ak Se poutèt sa elektrisite te kapab estoke nan dlo. Lè sa a, li te dekouvri ke chaj yo akimile sou sifas yo fè fas a, separe pa vè a fòme yon [dielectric, e ke likid la ta ka ranplase pa fèy metal ki konekte ak elektwòd la pa yon baton kondiktif. Chaj yo estoke sou sifas eleman yo, nan fwontyè ak dielectric la. Plis dyelèktrik la pi mens e se poutèt sa pi mens espas ki genyen ant plak yo, se pi gwo chaj kimilatif la nan yon tansyon.

Devlopman kondansateur yo te revele ke materyèl dyelèktrik yo pa kritik men yo ka enfliyanse kapasite elektrik la ak limite elektrik arcing ant plak yo (pann vòltaj). De plak ki separe pa yon ti espas aji tankou yon kondansateur, menm nan vakyòm.

Okòmansman, inite mezi pou kapasite se te boutèy la, apeprè ekivalan a 1 nF.

## Istwa

Ansyen Lagrès yo te itilize boul amber ke yo fwote pou pwodui etensèl. Sa a se efè triboelektrik, separasyon mekanik chaj nan yon dyelèktrik. Travay yo te nesesè pou devlopman nan boutèy Leiden.

An 1672, Otto von Guericke te konstwi yon primitif dèlko ak friksyon: yon boul souf k ap vire a gwo vitès sou yon aks. Lè Guericke te mete men l sou boul la epi li te vire file a byen vit, yon chaj estatik te monte. An 1745, yon lòt Alman, Ewald von Kleist, te jwenn yon metòd pou estoke chaj sa a nan yon boutèy an vè mwatye plen ak dlo epi fèmen ak yon bouchon. Li estoke elektrisite nan dlo a atravè yon klou mete nan lyèj la ak manyen likid la, klou a te chaje lè l sèvi avèk yon dèlko friksyon. Pandan l te kenbe boutèy la ak yon men, li te resevwa yon gwo chòk lè li te manyen klou a ak lòt men l. Kleist te vin konvenki ke yon chaj sibstansyèl ka akimile lè li te resevwa chòk elektrik enpòtan sa a. Envansyon sa a te rete anba non "Leiden bottle" paske an 1746, Pieter van Musschenbroek, yon pwofesè nan University of Leiden, poukont li te fè menm dekouvèt la e li te fè syantifik mondyal la konnen l. Konsa Musschenbroek dekri eksperyans li nan yon lèt ki date , ki te adrese Réaumur:

 se premye moun ki konbine plizyè boutèy an paralèl nan yon "batri" ak yon kapasite total ki pi gran pase yon sèl boutèy.

An 1756, filozòf Alman Æpinus te fabrike sou menm prensip kondansateur avyon an ki pote non li, dielektrik la se kounye a lè a ant de plak metal ki ka mennen pi pre oswa pi lwen pou chanje kapasite li.

## Leyden boutèy nan literati

Boutèy Leiden mansyone nan travay sa yo:
* *Memwa ak rapò sou [[Victor de l'Aveyron]]* doktè Jean Itard (1801 ak 1806).
* Heinrich von Kleist *[[Essay on the Progressive Elaboration of Idees Pandan Discourse]]* (ekri anviwon 1805).
* *[[Fanm Trant Ane]]* pa Honoré de Balzac(1829-1842).
* *[[Vicomte de Bragelonne]]* pa Alexandre Dumas (1847-1850).
* *[[Moby Dick]]* pa Herman Melville (1851).
* *Avatar* pa Théophile Gautier (1856).
* *[[Aparisyon (Turgenev)|Aparisyon]]* pa Ivan Turgenev (1864).
**[[Lagè ak lapè]]* pa Leo Tolstoy (1865-1869).
**[[Vwayaj nan Sant Latè]]* pa Jules Verne (1864).
* *[[Vinmil Leg Anba Lanmè]]* pa Jules Verne (1869-1870).
* *[[Lavi mwen]]* pa Leon Trotsky (1929).
* Roman Samuel Beckett *[[Murphy (roman)]]* (1938).
* *[[The Night of Pentonville]]* pa Jean Ray (1947).
* *[[The Perched Baron]]* pa Italo Calvino (1957).
* ''The Structure of Scientific Revolutions'' pa Thomas Samuel Kuhn (1962).
* Charles Bukowski *[[Journal yon vye granmoun degoutan]]* (1967).
* *[[Memoirs Elizabeth Frankenstein]]* pa Theodore Roszak (1995).
* *Thunderstruck* pa Erik Larson (2006).

* *[[Piramid Napoleon yo]]* pa William Dietrich (2007).
* *The Swedish Horseman* pa Léo Perutz (1936).
* *Memwa Entomolojik* Jean-Henri Fabre (ant 1879 ak 1907).

## Nòt ak referans

## Gade tou

### Atik ki gen rapò
* Kondansatè (elektrisite)
* Elektrisite
* Machin elektwostatik
* Wimshurst machin

### Lyen ekstèn
* Foto nan boutèy Leiden
* Enigm nan boutèy Leyden ak yon videyo *The terrible shock...*, sou sit entènèt CNRS @ .Ampère. ak istwa elektrisite