Madi gra

**Madi Gra** se yon fèt ki selebre lavèy Mèkredi Sann, jou ki make antre nan peryòd Karèm nan. Pandan peryòd sa a yo ankouraje kretyen yo pou yo pratike penitans, fè jèn, oubyen adopte yon rejim alimantè ki rele « manje mèg ", sitou lè yo evite manje vyann . Konsa, Madi Gra reprezante dènye jou "gra" anvan peryòd 47 jou ki separe li ak Pak la . 

Nan kontèks sa, lespri osterite, jèn ak abstinans ki anonse a pandan karèm nan sispann pou yon ti tan gras ak selebrasyon kanaval la . Kanaval la prezante kòm yon manifestasyon  fèt, kè kontan ak ekspresyon kolektif ki make moman yo rele « Karèm k ap antre » oubyen « Karèm k ap pran », kote popilasyon an jwenn yon espas pou defoulman sosyal ak kiltirèl.

## Kalandriye

Dat Madi Gra a varye selon kalandriye gregoryen an (yon kalandriye abityèl ki swiv mouvman solèy la ak sezon yo).

Dat fèt la detèmine an fonksyon dat Pak la (selebrasyon Rezirèksyon Kris la ). Dapre kalkil litijik tradisyonèl yo rele *comput*, Pak se premye dimanch ki vini apre premye  plen lin ki swiv ekinoks prentan an (21 mas). An konsekans, dat Pak toujou plase ant 22 mas ak 25 avril.

Madi gra reprezante dènye jou anvan ouvèti peryòd Karèm nan. Karèm nan dire 41 jou ansanm ak 6 dimanch, sa ki bay yon total 47 jou anvan Pak. Kidonk, Madi gra tonbe ant 3 fevriye ak 9 mas, selon varyasyon kalandriye litijik la.

Dat aktyèl fèt sa a detèmine dapre prensip *comput* la, ki se yon metòd kalkil    eklezyastik ki tabli dat mobil nan kalandriye kretyen an sou baz sik lalinè ak solè. Metodoloji sa a pèmèt asire koerans ant referans astwonomik (tankou ekinòks ak plenlalin) ak òganizasyon tan litijik la. 

* Ane pase a: Madi 4 mas 2025;
* ane sa a: Madi 17 fevriye 2026;
* Ane k ap vini an : Madi 9 fevriye 2027 .

De (2) jou ki te vin anvan yo te konn rele lontan "Dimanch Gra" epi "Lendi Gra. Nan epòk kontaporen an, dapre evolisyon pratik litijik ak refòm tèminolojik nan domèn relijye a, yo rele yo respektivmanDimanch Padon" epi "Lendi pi. Nan dizwityèm syèk (XVIIIe syèk), premye jou yo te konsidere kòm “jou gra” a te idantifye kòm Jedi Gra  .

## Rasin mo a

Mo « kanaval » la soti nan mo laten medyeval *carne levare a*, ki vle di literalman « retire vyann" oswa "wete chè a ".  Nan sans etimolojik li, ekspresyon sa a fè referans ak pratik disiplinè relijye ki konsiste nan elimine vyann sou tab alimantè pandan tout peryòd Karèm nan. 

Nan tradisyon kretyen an, Karèm lan reprezante yon tan jèn, penitans ak refleksyon espirityèl, kote konsomasyon sa yo rele “manje gra” sitou vyann entèdi oswa limite dapre preskripsyon litijik yo. 
## Festivite

Nan kad istwa sivilizasyon oksidantal yo, nan ansyen Wòm, selebrasyon ki make rive sezon prentan an te deja egziste atravè Kalends mas yo (calendes de mars), ki te reprezante yon moman sosyal ak relijye kote patisipan yo te gen dwa degize epi vyole sèten entèdiksyon sosyal ki te nòmalman aplike nan lavi òdinè. Pratik sa yo te gen yon fonksyon ritiyèl ak senbolik, kote lòd sosyal la te tanporèman modifye pou make tranzisyon sezonye a.

Nan tradisyon Krisyanis lan, anvan antre nan peryòd Karèm nan ki defini kòm yon tan jèn ak abstinans fidèl yo konsidere li kòm yon moman pou òganize fèstivite, patisipe nan aktivite degizman, dans, ak resepsyon abondan, pafwa rive nan eksè. Fèstivite ki asosye ak kanaval la vin anvan antre ofisyèl nan Karèm nan, dapre tradisyon kretyen. Pandan Karèm nan, kretyen yo pratike yon rejim alimantè ki rele "manje mèg", sa vle di li evite konsomasyon vyann ak lòt manje espesyal nan jou Mèkredi Sann nan, ki make kòmansman Karèm nan.

Anplis dispozisyon sa yo, abstinans ki konsiste prensipalman nan pa konsome vyann obsève chak vandredi nan ane litijik a, avèk yon vijilans espirityèl ak disiplin relijye ki pi soutni pandan vandredi ki tonbe nan peryòd Karèm nan.

Nan tradisyon popilè a, Madi Gra asosye ak :

* Konsomasyon krèp (ki fèt ak engredyan konsidere kòm "gra" (tankou ze ak bè) gofr ak espesyalman beye kanaval. Denominasyon beye sa yo varye selon rejyon an. Nan Pwovans, yo rele yo oreyèt, nan zòn bò Bòdo, yo rele yo mèvèy, nan Vosges yo idantifye yo kòm beynyo, nan mòn Jura yo, yo rele yo rizòl nan Savwa, yo itilize fòm risòl; pandan nan rejyon Lyonèz, yo rele yo biny...)

* Nan plizyè vilaj, timoun yo patisipe aktivman nan selebrasyon an. Yo konn degize epi vizite vwazen pou mande engredyan tankou ze, sik, farin, elatriye. Engredyan sa yo sèvi pou prepare gato oswa krèp ki konsome nan fen apremidi a. Pratik sa a ranfòse solidarite kominotè, transfè konesans gastronomik ant jenerasyon, epi li ankouraje patisipasyon kolektif nan selebrasyon an.

Nan kèk vil, Madi Gra konstitye moman ki pi entans nan sik kanaval la kote yo selebre l la. Se ka vil Dunkirk, kote dimanch, lendi ak madi gra yo rele “twa jou jwa yo”. Pandan twa jou sa yo, kanaval Dunkirk la rive nan pik li : popilasyon an degize an mas epi patisipe nan defile piblik nan lari vil la. Fason sa a montre kijan kanaval la depase dimansyon relijye li pou li tounen yon evènman sivik ak idantitè.

Nan Matinik, tradisyon kanaval la remonte nan mitan dizwityèm (XVIIIe) syèk la, pandan peryòd esklavaj la.

Nan epòk sa a, gwoup moun ki te gen menm orijin lengwistik ak kiltirèl te konn rasanble pou òganize aktivite selebrasyon ki te makonnen ak chante, dans, epi pafwa epizòd trans ritik.

Nan epòk sa a, Kanaval la te sèvi kòm mwayen pou reaktive memwa kolektif, pou mete an kestyon reyalite lavi chak jou, epi pou itilize derizyon kòm zouti kritik sosyal. Fonksyon sa a te pèmèt moun ki te anba dominasyon esklavajis la eksprime rezistans senbolik atravè pèfòmans kiltirèl.

Jodi a, preparasyon kanaval la kòmanse depi nan finisman fèt Nwèl. Selebrasyon an dewoule soti dimanch rive jouk mèkredi sann sou tout zile a. Yon figi senbolik ki reprezante wa kanaval la ansanm ak malè ane ki sot pase a, yo rele li, "Vaval" yo boule piblikman nan jou mèkredi sann nan.
## Madi gra nan mond lan

Nan peyi ki fè pati Commonwealth yo, tradisyon yo diferan sou plan fòmèl, men yo gen rapò ak madi gra laten an. Yo rele selebrasyon sa a **' (Madi Absolisyon, ki soti nan vèb ansyen **', "absoud "), ki vle di bay absolisyon nan kontèks sakreman penitans lan.

Nan kèk lokalite, selebrasyon tradisyonèl sa a rele tou *Madi Krèp*  . Plizyè legliz òganize dejene oswa dine kote yo sèvi krèp, pafwa yo mande kontribisyon pou zèv charitab. Yo manje krèp ak siwo erab (sitou nan Kanada ak Etazini ) oswa ak konpòt fwi selon preferans lokal yo. 

Nan kèk zòn nan Angletè, gen yon konpetisyon tradisyonèl ki rele "kous krèp"  kote patisipan yo dwe kouri yon sèten distans pandan y ap vire krèp yo nan yon chodyè yo kenbe nan men san yo pa kite krèp yo tonbe atè. Aktivite sa a reprezante yon pratik lidik ki konbine disiplin fizik ak tradisyon gastwonomik.

Nan Nouvèl Orlean, kanaval la rele Madi Gra epi li rete yon tradisyon trè solid. Gen*gwoup mizik* tipik nan mizik rejyon an ki patisipe nan parad yo. 

### Dànmak
Nan Denmark ekivalan madi gra a rele *Fastelavn*. Selebrasyon sa a entegre eleman kanavalèsk ak pratik relijye ki makonnen ak fen sezon ivè a.

### Fenlann
Nan Fenlann, selebrasyon ki koresponn ak Madi Gra a rele **' . Nan kèk kominote, tankou  sa ki etabli nan[[Minesota|Minnesota]], selebrasyon sa yo souvan asosye ak ak **' sa ki montre yon transfè kiltirèl atravè migrasyon.

### Lafrans
Nan peyi Lafrans, plizyè vil kontinye òganize kanaval ki jeneralman fini jou Madi Gra. Timoun yo degize epi yo ale frape pòt lakay moun pou mande sirèt. Lè yo retounen lakay yo, yo konsome krèp an fanmi. Sepandan, pratik pòt-an-pòt sa a ap diminye pwogresivman, pandan li vin plis asosye ak selebrasyon Halloween.

### Estoni
Madi gra Estonyen an rele **' .

Menm jan ak vwazen [[Fenlann|Finlannè]] yo, ki selebre ''Laskiainen'', jou sa a asosye avèk plizyè aktivite ki jeneralman fèt ak fanmi oswa zanmi. Se yon tradisyon enpòtamn kote yo fè glisad sou nèj, ou kapab di tou fè sledding. Pou chofe kò, moun yo konn manje yon soup pwa ak janbon.


Yo konn pran [[zo]] janbon an, fè yon twou nan mitan li, mare li ak yon chenn, epi fè li vire pou pwodui yon son sifleman. Pratik sa a gen yon dimansyon ritik ki ka entèprete kòm yon rezidi senbolik nan pratik agrè ansyen yo.

=== Larisi ===
Nan peyi Larisi, madi gra gen yon ekivalan [[Risi|Ris]], ki rele ''Maslenitsa''  ki vle di "semèn krèp yo". Se yon fèt fòlklorik ki soti nan epòk payen, anvan krisyanizasyon rejyon an. Li selebre pandan semèn ki vini anvan Gran Karèm nan tradisyon Legliz Otodòks la (sèt semèn anvan Pak). Nan sans sa, li reprezante yon fòm kanaval Otodòks ki genyen ladann eritaj payen ak referans litijik kretyen."

=== Syèd ===
Tradisyonèlman, [[Syèd|Swedwa yo]] manje yon semla, yon kalite pen briyòch ki plen ak pat zanmann ak krèm, pandan yo rele jou a (''fettisdag'' an swedwa) ki vle di "jou gra". Eleman gastwonomik sa a make yon pratik alimantè ki lye ak dènye jou anvan restriksyon alimantè Karèm nan.

=== Swis ===
Nan kanton Fribourg, nan Switzerland, genyen yon tradisyon moun pa twò konnen ki kontinye nan vilaj Villars-sous-Mont ak Neirivue. Chak maten Madi Gra, elèv lekòl yo defile soti pòt an pòt, abiye an sòlda, pandan yo chante ak mache sou ritm [[Drum|tanbou]], pou kolekte pyès lajan.

Gen kèk diferans nan dewoulman seremoni an ant de (2) vilaj yo, malgre yo tou pre youn ak lòt. Tigason ki soti Neirivue yo mete yon kepi epi yo pa pote zam; tandiske nan Villars-sous-Mont yo mete yon kaskèt epi yo pote yon fizi an bwa. 

Orijin pratik sa a rete enigmatik. Dapre kèk rezidan, li ta ka remonte nan epòk Lagè Napoleon yo, ozanviwon ane 1800, oswa li ta ka sòti nan parad ki pi ansyen toujou.

Nan epòk aktyèl la, granmoun yo pran responsablite pou transmèt chante ak egzèsis yo bay pi pito yo chak ane. Prensipal motivasyon timoun yo souvan finansye, paske chak timoun ka resevwa jiska 100 fran Swis. Tout moun gen plas yo. Chèf la, tanbouyè a, moun ki pote drapo a, ak omwen yon sòlda. Dapre règleman lokal la, fòk gen pou pi piti kat patisipan pou defile a fèt. Si gen sèlman twa timoun lekòl oubyen mwens nan vilaj la, parad la pa ka fèt dapre sa manman youn nan ti sòlda yo, ki te òganize evènman an nan lane 2011, eksplike. Se pa yon bagay ki rive fasil. E jouk jounen jodi a, antre nan twoup la rezève pou ti gason yo sèlman. "Nou pote yon fizi, pa yon baton fe! ". Sa se deklarasyon youn nan jèn patisipan yo .
== Kontin, pwovèb ak sitasyon ==

=== Chan pou timoun ===

* Madi gra, pa ale, w ap manje krèp. Madi gra, pa ale non, w ap manje chokola.
* Madi Gra mouri, li pa mouri, l ap dòmi, Ah! Madi Gra! Pa enkyete w, w ap jwenn krèp. Ah! Madi Gra! Pa enkyete w, ou p ap jwenn anyen (rim pou timoun Boulogne, Pas-de-Calais ).
* Madi gra, pa ale non, m ap fè krèp, m ap fè krèp. Madi gra, pa ale non, m ap fè krèp epi w ap gen pa w .
* Madi Gra mouri. Nou dwe antere l. Madanm li ap kriye, fòk yo konsole li. Nan youn, nan de, nan twa, sote Madi Gra sote  .

=== Pwovèb ===


* [[Lalin]] Madi Gra, yo pral tande [[Loray|loraj]]  .
* Jou Madi Gra, sila ki pa gen vyann touye [[kòk]] li. Sila ki pa gen kòk touye madanm li  .
* Lè madi gra abiye an vèt, Pak abiye an blan  .
* Jou Madi Gra, sezon ivè a ale  .
* Madi Gra anba lapli, ivè ale  .
* Si solèy la la pou Madi Gra, l ap klere pandan tout Karèm nan  .
* Madi Gra bò dife a, Pak bò pòt la. Madi Gra bò pòt la, Pak bò dife a **' 
* Madi Gra, bèl tan, bon zèb  .
* Si solèy la klere byen bonè nan maten, simen Madi Gra la ap byen mache  .
* Nan aswè Madi Gra, ou oblije danse sou pil fimye yo pou jwenn navèt  .
* Madi gra lapli fè kav la plen lwil  (Périgord ).
* Jou Madi Gra, si pye nwa yo mouye, pral gen anpil nwa  (Charente).
* Lè ou wè lalin nouvo nan Madi Gra, ou ap tande loraj  ( Aveyron ).
* Lè Madi Gra a gra, li vin gwo. (Alpes-de-Haute-Provence)
* Lè Madi Gra rive, mete balans ou yo sou kote epi fè krèp ou yo. (Challans)

### Sitasyon

* « Yon sèl jou pa ane, tankou Madi gra, lèzòm ta dwe retire mask yo mete lòt jou yo », dapre Claude Aveline, 1963.
* Louis Julien Larcher rakonte: 

« Yon Tik ki te pase nan Pari pandan tan karnaval la te esplike siltan an, lè li retounen Konstantinòp, fransè yo vin fou kèk jou; men yon ti sann yo pase sou fwon yo fè yo reprann lespri yo. » (1808-1865)
## Wè tou

### Bibliyografi

* Paul Hugger, *Kanaval*, Diksyonè istorik Swis, 2006.

### Atik ki gen rapò

* Chandelye
* Kanaval
* Jedi Gra
* Mwatye Karèm
* Mèkredi Sann
* Jounal *[http://www.hc-sa.ch/wp-content/uploads/2011/07/Colonie-de-vacances-Chalet-du-Trait-dUnion-Neirivue-les-petits-soldats.pdf La Gruyère]*

### Lyen deyò

* Dates du Mardi gras de 1801 à 2000
* Dates de Mardi gras de 1947 à 2050 
## Referans