open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chemen

**Chemen** se ri, wout.  Nenpòt mwayen moun itilize pou rive yon kote, jwenn yon bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chemiz

**Chemiz** se yon rad gason mete sou yo, pou kouvri kò yo, soti nan kou yo pou rive nan senti yo.  Yon chemiz gen yon kòlèt, de manch kout ou byen long, yon pòch (pou pi piti) sou bò goch la e sou lestomak gason a.  Yon chemiz fann sou devan epi li gen bouton pou fèmen li kote li fann nan.

Gen chemiz pou fanm tou.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: Chemise
*Angle: Shirt
*Alman: das Hemd
*Panyòl: Camisa

## Istwa
An 1871, Brown & Davis Co. te anrejistre premye kalite chemiz ki te fèmen pwatrin ak yon bouton. Anvan sa, moun te mete chemiz nan tèt la ak chemiz la te vin youn nan rad ki pi popilè pou gason.

## referans
## Kèk lyen
Chemizèt

chemizèt,se yon rad gason mete sou yo e anba chemiz yo.  chemizèt pa genyen manch menm jan avèk chemiz e yo pa ouvri devan tou. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: chemisette
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Cheri

cheri, Yon non yon moun bay yon lòt moun ki enpòtan nan lavi li tankou mennaj, mari, madanm, frè, sè e latriye.  Nan anpil sosyete se moun ki gen sèks opoze yo ki di lòt la cheri. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Chèch

chèch, Eta yon bagay, yon moun, ki piti devan gwosè nòmal moun sipose li te dwe ye.  Yon moun anpil nan zo kò li vizib. Mèg. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Cheval

**Cheval** se yon gwo bèt ki gen ke long, kat pye ak gwo tèt. Moun fè cheval rale, pote chay e moun monte li tou.  cheval kapab kouri vit anpil; se sa ki fè gen anpil teren kote moun prepare pou fè kous cheval.  Yon femèl cheval kapab fè yon pitit ki rele milèt lè li kwaze avèk yon mal bourik.  chwal. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: cheval
*Angle: horse
*Alman: Pferd
*Panyòl: caballo

## Etimoloji
Mo *cheval* la soti nan lang franse a (*cheval*) ki soti nan lang laten an (*caballus*).

## referans
## Kèk lyen
Cheve

**Cheve**, Plim. Plim ki grandi nan tèt, anba zèsèl moun, toupre koko fi, zozo gason e sou kò anpil bèt tankou poul, cheval, e latriye. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: cheveu
* Angle: hair
* Alman: Haar
* Panyòl: cabello

## Etimoloji
Mo *cheve* a soti nan lang franse a (*cheveu*) ki soti nan yon mo laten (*capillus*).

## Referans

## Lyen deyò
Chèz

**Chèz** se pyès mèb. Se yon moso planch ou byen yon kadran ki trese avèk kòd palmis, latanyen  ak kèk lot epi ki gen kat pye avèk yon dosye pou moun chita. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: chaise
* Angle: chair
* Alman: Stuhl
* Panyòl: silla

## Etimoloji
Mo *chèz* la soti nan lang franse a (*chaise*) ki soti nan yon mo laten (*cathedra*) ki soti nan yon mo grèk (*kathedra*).

## referans
## Kèk lyen
Chifonnen

Chifonnen, Eta yon bagay ki gen anpil mak sou li, ki pate egziste lè li te nèf.  Eta yon rad ki pa pase. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chire

Chire, Dekole moso nan yon bagay san pran prekosyon kijan bagay la ap dekole.  Aksyon yon gason ki fòse zozo li rantre nan koko yon ti fi.  Kreve. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: déchirer
*Angle: to tear
*Alman:
*Panyòl: desgarrar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chita

**Chita** se repoze, tankou sou chèz. Eta yon moun ki plwaye kò li yon fason pou li kapab fè dèyè li rive sou yon bagay tankou yon chèz kote li kapab lage tout rès kò li desann. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: asseoir
*Angle: sit
*Alman: sitzen
*Panyòl: sentar

## Etimoloji
Mo *chita* a soti nan lang franse a (*assieds-toi*), petèt sou enfliyans yon mo nan lang panyòl la (*sentar*).

## referans
## Kèk lyen
Chodyè

**chodyè**, Resipyan moun itilize pou mete manje bouyi sou dife. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:chaudière
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Chofe

Chofe, Eta yon bagay nan moman li ap resevwa chalè.  Eta yon ti gason, yon ti fi ki anvi gen mennaj.  Moun panse timoun sa gen anpil chalè (anvi fè lanmou) ki ap grandi andedan li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chofè

chofè, Moun ki chofe yon bagay.  Yon moun ki konnen kondi yon machin tankou yon kamyon. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chòfrèt

chòfrèt, Malkadi.  Manifestasyon yon maladi kèk moun genyen ki fè yo pèdi konesans, tranble anpil epi rele pandan bouch yo ap fè kim. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chose

chose, Pati nan yon wout ki nan mitan de liy kote yon machin kapab pase a.  Yon ri kapab genyen de ou byen plizyè choche. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chosèt

chosèt, Yon ti sak moun mete nan pye yo pou anpeche soulye fwote dirèkteman nan pye yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chouk

chouk, Rès dèyè yon bagay tankou yon pye bwa ki kase.  Rès yon dan ki kase nan bouch yon moun, yon bèt. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Choukèt

choukèt, Yon ti chouk.  Yon moun ki pa grandi tankou moun nòmal grandi. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chwa

chwa, Libète yon moun genyen pou li kapab chwazi.  Plizyè bagay ki disponib pou yon moun pran nenpòt nan yo li vle. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Chwazi

Chwazi, Travay yon moun ki itilize libète li genyen pou pran nenpòt nan plizyè bagay ki disponib. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:swazir(créole mauricien)
*Franse: choisir
*Angle: to choose
*Alman: wählen
*Panyòl: escoger

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Sikre

**Sikre** se ki gen sik. Eta yon bagay ki vini dous paske li gen sik ki fonn nan yon li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Siksesyon

**Siksesyon** se yon eta nenpòt bagay, moun ki ranplase, ki vini apre yon lòt bagay, moun. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Silans

Silans, Absans bri, son avèk pale. Eta yon moun ki pa vle reponn yon kesyon.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: silence
*Angle: silence
*Alman: die Stille
*Panyòl: silencio

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Silvouplè

Silvouplè, Ekspresyon nan bouch yon moun ki vle montre li pa merite yon sèvis li ap mande.  Mo moun itilize pou sipliye yon lòt moun pou rann li yon sèvis.  Yon moun ki vle mande yon asasen pou li pa touye li kapab di asasen an:  silvouplè pa touye mwen. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Siman

Siman, Yon poud koulè gri mason itilize pou yo fè mòtye ki ap vini di anpil lè li sèch.  Yon lakòl kòdonye itilize pou yon kole moso kui nan semèl soulye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Simante

Simante, Mete mòtye ki gen siman nan li sou yon moso tè, andedan chanm yon kay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Simetyè

Simetyè, Yon plas kote ki gen anpil kavo pou moun mouri avèk moso tè pou antere moun mouri.  Dènye plas kote yon moun ki sou tè a gen pou yo ale.  Dènye plas kote moun mennen fanmiy yo pou ale pran dènye repo yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:Simityer(créole mauricien)
*Franse:cimetière
*Angle:Cemetery
*Alman:Friedhof
*Panyòl:Cementerio

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Sipliye

Sipliye, Mande yon moun yon sèvis yon fason pou montre moun nan grandè li avèk respè li kapab jwenn si li rann sèvis sa. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: supplier
*Angle: to implore
*Alman:
*Panyòl: suplicar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sipò

Sipò, Yon fòs etranje ki nesesè pou yon moun jwenn yon nivo satisfaksyon.  Aksyon yon moun ki dakò avèk yon bagay yon lòt moun fè.  Bagay ki nesesè pou yon bagay, yon moun kapab kenbe yon pozisyon.  Konvèsasyon yon moun gen avèk yon lòt moun ki gen yon moun nan fanmiy li, pwòch li mouri. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sipòtè

Sipòtè, Moun ki bay sipò.  Moun ki patisipe nan yon manifestasyon pou sipòte yon desizyon politik yon moun pran. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sis

Sis, Sizyèm chif nan nonb pozitif yo.  6.  Senk plis en.  Twa miltipliye pa de. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:sis(kreyòl mauricien)
*Franse: six
*Angle: six
*Alman: sechs
*Panyòl: seis

## Etimoloji
Mo *sis* a soti nan lang franse a (*six*) ki soti nan yon mo laten (*sex*).

## referans

## Kèk lyen
Sispann

Sispann, Moman kote yon bagay kanpe pou rekòmanse ankò yon lòt lè.  Kanpe. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sitadèl-Laferyè

**Sitadèl-Laferyè** se youn nan pi gwo moniman nan peyi Ayiti. Li sitiye nan komin Milo nan nò peyi a ki sou yon mòn nan do vil Sen-Rafayèl. Nan depatman Nò peyi a. Se Anri Kristòf, youn nan ewo endepandans nou yo, ki te bati li nan zòn sa a. Kote batiman sa a sitiye a te ede wa a defann wayòm li kont lòt peyi ak lòt pati nan zile a ki te gen yon lòt gouvènman nan tèt li. Jodia, Sitadèl la se youn nan pi gwo mèvèy nan lemond.

Sitadèl la kapab resevwa pou pi piti de mil (2 000) moun. Men si gen nesesite, li kapab pran senk mil (5 000) moun.

Nan lane 1982 INESKO te klase li kòm yon patrimwàn mondyal. Li se fyète tout ayisyen.

## '''Istwa'''
Se yon fòterès yo te bati aprè Ayiti fin pran endepandans li nan lane 1804 pou defann pati nò a nan peyi a pou si Fransè ta deside retounen. 20 000 moun te patisipe nan travay pou te bati li pandan 14 ane. Pami travayè sa yo, 2000 te mouri (fè vwal pou peyi san chapo) pandan travay yo. Daprè gid touristik ayisyen yo, se san moun yo ki melanje ak mòtye yo ki fè fòterès la solid konsa.

Aprè tranbleman tè ki te pase nan peyi a nan lane 1842, te gen yon pati nan batiman an ki  te andomaje. Men travay òganis ki rele "Institut de sauvegarde du patrimoine national" (Enstiti sovgad patrimwàn nasyonal) (ISPAN) te pèmèt yo pote anpil reparasyon nan batiman an.

### [[konsèy Prezidansyèl ayisyen an|Konseye prezidansyèl]] Fritz Alphonse Jean reyaji sou zak profanasyon nan sitadèl Laferyè

Aktyèlman manm Konsèy Tranzisyon Prezidansyèl la (CPT), Fritz Alphonse Jean denonse zak pwofanasyon ki te fèt nan Sitadèl Laferyè a. Li patikilyèman regrèt disparisyon de kanon an kwiv epi li mande Enstiti pou Pwoteksyon Eritaj Nasyonal (ISPAN) fè tout sa li kapab pou pi byen pwoteje moniman yo.

Dènye pwofanasyon sitadèl la ann Ayiti te pwovoke plizyè reyaksyon tankou Fritz Alphonse Jean. Konseye Prezidansyèl la denonse zak la avèk fòs, an patikilye disparisyon de kanon an kwiv yo. Vrèman vre, li envite manm ISPAN yo pou yo veye pi byen sou moniman sit istorik la pou yo ka an sekirite.

Nouvèl-detay
Direktè ISPAN, Jean Patrick Durandis di nan yon echanj, kèk moun yo pa t rive idantifye te vòlè kanon yo. Li ta kòmanse fè yon ankèt pou jwenn moun ki responsab move aksyon sa yo. Anplwaye sitadèl la deja kòmanse reponn kesyon otorite jidisyè depatman Nò a.

## Bibliyografi
* Hinson, Rebecca (2017) *Sitadèl Laferyè: Atizay Ayiti*, Rebecca Hinson Publishing. 

## Referans

## Lyen deyò
Sitiye

**Sitiye** se egziste nan nenpòt kote, ye. Kote yon bagay tankou yon moso tè, ki pa janm deplase. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: situer
*Angle: to locate
*Alman: situieren
*Panyòl: localizar

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Sitwayen

**Sitwayen** se yon moun ki pote nasyonalite yon peyi.  Moun ki te fèt nan yon peyi e ki rete kenbe nasyonalite li te genyen nan menm peyi sa. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: citoyen
*Angle: citizen
*Alman: Bürger
*Panyòl: ciudadano

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sitwon

**Sitwon** se yon fwi. Li gen koulè vèt. Lè li mi, li gen koulè jòn. Pye sitwon an nan wotè de 5 a 10 mèt.
Sitwon bon pou enfeksyon. Li bon pou kò a. Li chaje ak vitamin C. Li fè bon ji. Nou jwenn sitwon nan forè pafwa kèk moun plante li lakay yo.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:limon(kreyòl mauricien)
* Franse: citron
* Angle: lemon
* Alman: die Zitrone
* Panyòl: limón

## Istwa
Istwa mo sa

## __LEAD_SECTION__

**Sitwon** an (oswa **sitwon jòn** ) se yon fwi Citrus, fwi pye sitwon an *Citrus limon* (L.) *Burm.* Gen varyete dous ( **sitwon dous** ), piti (citrus limon) ak asid ( **sitwon asid** ), moun pi konnen ñ, ki gen yon pH anviwon 2.5 nan ji yo .

Fwi sa a, lè li mi, gen yon po ki chanje koulè soti nan vèt rive nan jòn klere anba enfliyans frèt. Matirite rive nan fen otòn ak kòmansman ivè nan emisfè nò a. Chè sitwon an gen anpil ji, sitwon asid la rich nan vitamin C, ki ba li  li te gaye toupatou sou planèt la pa maren ki sèvi ak li pou anpeche asid eskòbitik . Yo ekstrè yon lwil ki esansyèl ki gen ladan sitwon an sitou limonèn ak sitral nan po fwi a.
## Referans

## Lyen deyò
Sitwonad

Sitwonad, Limonad.  Yon ji ki gen dlo, sitwon avèk sik nan li.  Li pote non sitwonad la paske li gen sitwon nan li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sivik

**Sivik** se ki gen rapò avèk yon sitwayen yon peyi tankou vote, ale nan lagè, patisipe nan jiri e latriye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Siviv

Siviv, Kontinye viv malgre tout danje, tribilasyon ki te kapab kòz lanmò. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Siwo

**Siwo** se yon likid ki gen anpil sik nan li. Likid syantis nan branch medikal yo prepare pou kèk maladi tankou grip. Nenpòt bagay ki dous anpil. ~ Myèl, Yon siwo myèl mete nan lasi yo epi moun separe lasi a avèk siwo a. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: miel
* Angle: honey
* Alman: Honig
* Panyòl: miel

## Etimoloji
Mo *siwo* a soti nan lang franse a (*sirop*).

## referans

## Kèk lyen
Siye

Siye, Fwote yon bagay sèch sou fas yon bagay ki gen yon likid pou retire likid la sou fas bagay sa a.  Pase yon bagay tankou papye, twal sou pati nan yon bagay ki gen pousyè pou netwaye li, retire pousyè yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Somye

Somye, Yon matla ki gen resò an fè e eponj sou tèt resò yo pou pèmèt matla a fè resò lè moun kouche sou li.  Tout kote kò moun nan fè vant matla ap pouse eponj pou sipòte pati sa a nan kò moun nan. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Son (menm non)

Son ou SON ka refere a : 
## Syans ak teknik
### Enfòmatik
* SON se yon akwonim pou *[[Self Organizing Network]]*, yon rezo nan konfigirasyon ak òganizasyon oto-adaptatif.

### Fizik
* Nan akoustik, son se yon vibrasyon mekanik yon likid, ki pwopaje tankou onn.
### Lengwistik
* **Etid son** fè distenksyon ant fòn ak fonèm.

### Moulen
* son se anvlòp grenn nan sereyal (sondeble, an patikilye).
## Kilti ak sosyete
### Sinema
* *[[Sons (fim)|Sons]]* se yon fim sòti an 1989.
### Politik entènasyonal
* SON se yon akwonim pou Système organisé de négociation, tradiksyon angle *Organised trading facility* (OTF).
Sòs

**Sòs**, Manje likid moun fè pou yo mete sou lòt manje ki di pou ede manje di sa yo desann pi fasil nan gòj.  Sòs ogmante gou manje di yo ki pa kapab kenbe bon gou pou anpil tan menm jan avèk sòs. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:Lasos(kreyòl mauricien)
*Franse:Sauce
*Angle:sauce
*Alman:
*Panyòl:salsa

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Sosis

**Sosis**, vyann moulen ki ranje nan yon moso trip, nan kèk ti sak ki prepare avèk materyèl ki gen prèske menm gou avèk trip bèt.  Sosis kapab long anpil, men machann koupe yo nenpòt longè moun ki ap achte yo vle machann nan koupe yo.  Gen sosis ki fèt avèk vyann anpil diferan bèt. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:sosis(kreyòl mauricien)
*Franse: saucisse
*Angle: sausage 
*Alman:Wurst
*Panyòl:embutido

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Siyen

Siyen, Travay yon moun ki ekri non li anba yon ekriti pou fè nenpòt moun ki ap li tèks sa a konnen ki moun ki te ekri li, menmsi non moun ki anba tèks la pate ekri tèks la, li aksepte pran tout responsablite tèks la lè li siyen anba li.  Anpil moun chache envante yon senbòl yo panse lòt moun pa kapab imite pou ranplase non yo nan sitiyasyon konsa. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Somèy

Somèy, Dòmi.  Eta kote yon pa konnen anyen ki ap pase sou kote e li kapab fè rèv.  Somèy prèske menm jan avèk lanmò.  Yon moun ki sou kapab rantre nan yon somèy ki pre lanmò anpil paske li difisil pou moun sa a reveye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: sommeil
*Angle: sleep
*Alman: der Schlaf
*Panyòl: sueño

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soti

Soti, Kite andedan yon bagay epi ale.  Sib chemen pou ale deyò yon bagay tankou yon kay.  Aksyon yon moun ki pran wout ale kite yon espas fèmen, andedan yon bagay kote li te ye tankou dlo.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:deor(kreyòl seychellois)
*Franse:dehors
*Angle:out
*Alman:
*Panyòl:afuera

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sou

Sou, okipe pozisyon anlè yon bagay, men toupre bagay la e kèk fwa kole anlè bagay la.  Bwè bwason ki gen alkòl nan li e ki fè moun nan pèdi ekilib mache li.  Yon moun ki sou pa gen bon konsyans e li pale anpil.  ~ Do, Yon langaj moun itilize pou di yo ap pote yon bagay, yon responsablite sou do yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soufrans

Soufrans, Eta yon moun ki ap soufri.  Yon soufrans kapab fizik, imajinè e latriye.  Doulè. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soufri

**Soufri** se santi mal. Genyen soufrans. Santi doulè.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: souffrir
*Angle: to suffer
*Alman: leiden
*Panyòl: sufrir

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soulaje

Soulaje, Eta yon moun soufrans li, doulè li pase.  Eta yon moun ki sispann soufri.  Jan yon moun santi li lè responsablite li te genyen soti sou do li, ale kite li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: soulager
*Angle: to relieve
*Alman: erleichtern
*Panyòl: aligerar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Souliye

Souliye, Pase yon liy anba yon bagay tankou yon mo nan yon tèks. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soulye

**Soulye**, yon bagay moun itilize pou kouvri pati anba nan pye yo pou li pa touche atè e evite frape pati sa a ki enpòtan anpil pou yo mache. Gen plizyè diferan soulye : kèk nan yo kout, kèk nan yo wo e yo kouvri plis pati nan pye moun pou pwoteje li plis. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:soulier
* Angle:shoe
* Alman:Schuh
* Panyòl:zapato

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Sous

**Sous** se premye kote yon bagay soti. Rasin, orijin yon bagay. Tou kote dlo ki fòme yon rivyè soti. Tout rivyè soti nan yon sous. Sous se yon dechaj natirèl nap freyatik sifas tè a kote yon kouch akwifè ak yon akwiklid antre an kontak.

## Referans

## Lyen deyò
Souse

Souse, Mete pwent yon bagay andedan bouch pou rale yon likid ki andedan li tou dousman. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòlsouse(crèole mauricien):
*Franse:sucer
*Angle:suck
*Alman:saugen
*Panyòl:chupar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Sousè

Sousè, Moun ki ap souse, moun ki konnen kijan pou li souse yon bagay.  ~ San, Sansi.  Yon lougawou ki ale nan kwen kay yon moun epi ki ap rale san yon moun vini nan bouch li san li pa rantre andedan kay la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soustraksyon

Soustraksyon, Yonn nan kat operasyon aritmetik yo:  adisyon, soustraksyon, miltiplikasyon, divizyon.  Soustraksyon de nan kat ap bay de (4 – 2 = 2). 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Souvan

Souvan,  Eta yon bagay repetisyon li fèt avèk rapidite.  Mè yo priye pi souvan pase tout relijye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Soupoudre

Soupoudre, Yon bagay ki sanble avèk sosis machann vyann ki vann vyann kochon prepare.  Li bay manje bon gou.  Machann sa yo prann trip kochon apre yo fini touye li, yo prepare epis pou mete nan li, yo melanje li avèk kèk ti moso vyann avèk trip ki pi piti yo pou mete andedan yon branch trip ki pi gwo.  Malgre soupoudre a pa andedan refrijeratè pou konsève, ayisyen panse li pi bon e tout tan li pi santi anpil ayisyen pi renmen li nan manje. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Soupe

**Soupe**, Yon repa tankou labouyi, banana, avwán ayisyen manje lannwit anvan yo ale kouche pou nwit la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl: Lasoup (an kreyòl morisyen)
*Franse: Soupe
*Angle: Soup
*Alman: Suppe
*Panyòl: Sopa

## Istwa
Sa mo la sorti depi deformasion mo franse "soupe".

## referans

## Kèk lyen
Spèmatozoyid

Spèmatozoyid, Yonn nan plizyè milyon ti bèt ki nan dechay yo gason, yon mal bèt.  Lè yon spèmatozoyid rankontre avèk yon ovil andedan yon fi, li fòme yon ze ki ap ale vini yon timoun. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Stil

Stil, Jan yon moun ye, jan li abiye, jan li fè tout bagay li konnen fè.  Mwayen yon moun itilize pou li fè yon bagay. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Swasant

Swasant, Swasantyèm nonb pozitif la.  60.  San-ven divize pa de.  Senkant plis dis.  ~ Dis, Swansant-dizyèm nonb pozitif la.  70.  Senkant plis ven.  San mwens trant.  San-karant divize pa de. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:swasant(crèole mauricien)
*Franse:soixante
*Angle:sixty
*Alman:sechzig
*Panyòl:sesenta

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Syèl

Syèl, Espas vid moun kapab wè anlè a kote zetwal, lalin avèk tout lòt planèt yo ye. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: ciel
* Angle: sky
* Alman: Himmel
* Panyòl: cielo

## Etimoloji
Mo syèl la soti nan lang franse a (*ciel*) ki soti nan yon mo laten (*cælum*).

## referans

## Kèk lyen
Tab

**Tab** se pyès mèb. Se yon moso planch rektang, kare ou byen kèk lòt materyèl ki kanpe sou yonn ou byen plizyè pye kote moun manje, jwe kat e latriye. Yon fason pou di de ou plis moun pa depase lòt la nan nivo, wotè. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: table
* Angle: table
* Alman: Tisch
* Panyòl: mesa

## Etimoloji
Mo *tab* la soti nan lang franse a (*table*) ki soti nan yon mo laten (*tabula*).

## referans

## Kèk lyen
Tablo

Tablo,  Yon moso materyèl ki kole nan yon mi ou byen mi an menm ki prepare yon fason pou lakrè kapab ekri sou li.  Yon desen ki fèt sou yon materyèl di tankou yon mi e desinatè a fè li avèk penti.  Penti. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Tablo gen plizyè sans an kreyòl ayisyen,selon kontèks la:

1.Nan atizay, tablo se yon penti oswa desen ki fèt sou twal,bwa,oswa lòt sifas pou dekore montre yon istwa. egzanp: yon tablo ki montre lanmè a lè soley kouche.

2.Tablo (Nan lekòl) se blanch nwa oswa blan pwofesè ekri sou li pou bay leson.

3. Tablo (done òganize) se yon fason pou ranje enfòmasyon an liy ak kolòn pou fè yo pi klè.

tablo se yon zouti enpòtan nan lavi chak jou. Lisevi pou kominike, òganize enfòmasyon, epi eksprime kreyativite. Nou jwenn tablo nan kreyòl, nan biwo,nan kay,e menm nan domèn atizay. 

Premyèman,nan lekòl, tablo se yon sipò ansèyman. Pwofesè yo itilize tablo nwa oswa tablo plan pou esplike leson, ekri nòt,epi fè elèv yo konprann pi byen.San tablo kominikasyon ant pwofesè ak elèv yo ta pi difisil. 

Dezyèmman, tablo ka sèvi pou òganize enfòmasyon. Pa egzamp, nan matematik oswa syans, nou itilize tablo pou mete done an liy ak kolòn pou fè konparezon pi fasil. 

Anfen, nan domèn atizay, tablo se yon mwayen ekspresyon. Yon atis ka kreye yon tablo pou montre emosyon li, rakonte yon istwa,oswa transmèt yon mesaj sosyal.  

An rezime,tablo pa sèlman yon senp planch pou ekri oswa desine.Li se yon zouti kominikasyon, yon mwayen aprantisaj, ak yon espas kreyativite. San tablo,anpil espès nan edikasyon ak atizay ta pèdi fòs yo. 

## referans:
Men kek referans pou tablo selon diferan domèn:

1.Tablo nan atizay: 

* Leonardo da vinci - Mona Lisa
* Vincent Van Gogh - The Starry Night
* Pablo Picasso - Guernica

2.Tablo nan edikasyon:

## Kèk lyen
Taksi

Yon **taksi** se yon vwati piblik ki pran pasaje yon kote epi ale depoze yo yon lòt kote epi yo peye chofè a kòb. Gen de gwoup taksi nan Ayiti:  yon gwoup pote yon sèl moun ou byen plizyè moun ki konnen yonn avèk lòt e lòt gwoup la pote plizyè moun menmsi yonn pa konnen lòt.  Premye gwoup la fèt pou moun ki pa vle monte yon machin avèk moun yon pa konnen e se diferan pou dezyèm gwoup la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: taxi
*Angle: taxi
*Alman: das Taxi
*Panyòl: taxi

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Talon

Talon, Yon pati nan yon soulye ki fè pwent dèyè soulye a pi wo pase devan soulye a.  Talon soulye fi yo kapab long anpil e li fè dèyè soulye sa yo wo anpil. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tan

**Tan** se yon kantite lè, jou, mwa, ane e latriye ki pase. Yon epòk ki pase. Eta tanperati ye.  ~ Lontan, Yon kantite tan ki te pase, men gen anpil tan depi tan sa a te pase.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Swe

**Swe** se pespire. Eta yon moun ki rete anpil nan solèy, ki ap fè anpil egzèsis avèk kò li epi yon likid sale vini ap soti nan pò nan kò li.  Eta yon moun ki kanpe devan yon odyans pou premye nan lavi li epi, menmsi likid sale pa ap soti nan pò li yo, li santi likid la ap soti. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: suer
*Angle: sweat
*Alman: schwitzen
*Panyòl: sudar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Syantifik

Syantifik se ki gen rapò avèk syans.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: scientifique 
*Angle: scientific
*Alman: wissenschaftlich
*Panyòl: científico

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tanbou

Depi nan antikite te gen o mwen de varyete diferan nan tanbou .

# Avèk yon fòm plis oswa mwens piriform : enstriman sa a itilize nan peyi Lasiri ak peyi Pès, Lè sa a, prezante pa Azi Minè nan Lagrès, soti nan kote li te pase nan Anpi Women an . Kès ki te fòme pa yon koub grasyeuz soti nan baz la nan kou a, te evolye nan direksyon pou yon liy eksteryè ki pi diferan, apwoche yon fòm triyangilè ak kwen li yo awondi.
# Avèk yon fòm oval : se enstriman pi renmen moun peyi Lejip yo . Yo jwenn li tou nan ansyen peyi Pès ak nan mitan Arab yo nan Afrik Dinò, ki moun ki prezante l 'nan Espay .

Tèm sumeryen *pantur la* se orijin *tambur* Pèsik la ak *pandoura* grèko-laten ki jodi a deziyen yon varyete zitè-lut Ukrainian ( bandoura a) ak yon ti lut jòjyen ( panduri a).

Yon *tanbou* ki prezante pa anba Asiryen ki ekspoze nan Mize Britanik la, ki date sou rèy Ashurnasirpal II, alantou 880 BC. AD . Nan yon sèn ki tradwi lavi nan yon kan, mizisyen an jwe yon *tanbou* ki gen fòm pwa ak yon manch long anpil e ki mens, ki te kapab sèlman gen de fisèl, pandan de mesye degize ap danse.

**Jwèt :**

**Jwèt :**

**Vyolon :**

**Jwèt :**

### [[Pakistan]]
Kou a se prèske pa gen frèt, epi li fini ak twa gwo pwent nan style Ekstrèm Oryan. Twa fisèl yo  fet an metal. Kò a ki gen fòm pwa byen enpoze li.

### [[Tadjikistan]]
**Jwèt :**

Li jwe kanpe bwat son an mete sou kwis instrumentiste a chita atè, kou a (kote zòrèy la souvan "baton") sou zepòl dwat la, oswa lòt moun mete orizontal, kou a sou kwis la ak goud la sou. tè a. Chak chantè nan peyi Zend dwe gen youn epi konnen ki jan yo melodi li. Se souvan timoun yo oswa disip yo nan yon atis ki opere li.

## __LEAD_SECTION__

**Tambûr**, **tambur**, **tamboor**, **tanbur**, **tanbura**, **tamboura**, **dambura**, **tanburag**, **tampura**, **tanpura, tampuri**, **tamburitza**, **tonbul** oswa **tunbûr** (lòt kote non an soti) : *pandura*, *pandore*, *bandora*, *dombra* ) se yon enstriman ak kòd .
Tanbourinè

Tanbourinè, Mizisyen ki renmen bat tanbou, se sèl enstriman sa li konnen jwe e li jwe li byen anpil.  Li difisil pou jwenn yon lòt moun ki bat tanbou tankou yon tanbourinè paske se djòb li, pwofesyon li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tanbouyè

Tanbouyè, Yon moun ki konnen bat tanbou, men bat tanbou se yon bagay li fè pou yon okazyon.  Bat tanbou pa pwofesyon yon tanbouyè.  Li fasil pou ranplase yon tanbouyè paske prèske nenpòt lòt moun kapab bat tanbou menm jan avèk li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tandans

**Tandans**, Direksyon, pozisyon yon moun, yon bagay gen entansyon ale, pran.   Si pa gen yon rezon ki pi enpòtan pase rezon moun nan, bagay la deja genyen pou li ale nan direksyon sa a li ap kontinye ale. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Tande

**Tande** se resevwa son avèk zòrèy. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
** kreyòl gwadloup: tann
* Franse: ouïr
* Angle: hear
* Alman: hören
* Panyòl: oir

## Etimoloji
Mo *tande* a soti nan lang franse a (*entendre*).

## referans

## Kèk lyen
Tante

Tante, Sa yon bagay ki devan je yon moun fè li santi andedan li ki kapab fè moun nan aji yon fason ou byen yon lòt fason.  Yon bagay yon moun eseye fè e li pa rive fè bagay la jan li te dwe fèt la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: tenter
*Angle: to try
*Alman: versuchen
*Panyòl: intentar

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tach

Tach, Pwent anba fèy yon pye palmis.   Peyizan ayisyen itilize tach pou kouvri kay, fè kayèt. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tchit

Tchit, Yon ti zwazo ki fè yon ti bri tankou li ap di non li tanzantan:  tchit! tchit! … 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tann

Tann,  Travay moun ki rete ap gade pou wè ki kote yon bagay ap soti pou li rive jwenn moun ki rete ap gade a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tank

Tank, Yon machin gèrye itilize pou ale nan lagè e machin sa a itilize chèn pou li deplase.  Li pote kanno, li tire kanno e bal ti zam pa kapab rantre andedan li pou touye moun li ap pote yo.  Yon bwat an metal ki kenbe gaz pou motè yon machin brile, rezèvwa. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Teleco

Teleco, Premye e sèl konpayi telefòn nan peyi Ayiti pandan anpil ane pou jis lè kèk ti konpayi kòmanse rantre nan peyi a,  nan finisman ane katreven-dis yo.  Konpayi sa a te gen monopòl tele-kominikasyon nan peyi a e li pate kapab reponn a bezwen telefòn moun nan peyi a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Telefòn

Telefòn, yon mwayen kominikasyon ki pèmèt de ou plis moun kominike de lwen  depi yo gen menm aparèy la yo ap ka lye avèk yonn nan santral telefonik yon konpayi ki bay sèvis telefonik. Nan kòmansman evolisyon telefòn konpayi yo te konnen itilize fil sèlman pou lye chak aparèy nan yon kay avèk santral la. Nan dezyèm pati ventyèm syèk la, te vini gen aparèy telefòn san fil ki sèvi tankou jan gwo santral yo te konnen pèmèt moun nan yon peyi kominike avèk lòt moun nan lòt peyi.

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Telefone

**Telefone** se itilize yon telefòn. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: téléphoner
*Angle: to call
*Alman: anrufen, telefonieren
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Temwayaj

Temwayaj, Pawòl yon moun ap di de yon bagay li te wè avèk je li.  Yon diskou fidèl nan yon legliz bay pou fè konnen kijan Bonbye te bon pou li nan yon bèl moman nan lavi li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Temwen

Temwen, Yon moun ki te wè lè yon bagay te ap pase.  Yon moun yon bagay te pase devan li e li kapab ede mete yon kriminèl nan prizon paske li se pi bon moun ki kapab pale de sa ki te pase a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: témoin
*Angle: witness
*Alman: Zeuge
*Panyòl: testigo

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tèks

**Tèks**, Konbinezon plizyè mo ki fòme plizyè fraz lektè a kapab li epi yo ap konprann sa ekriven an te vle di a.  Yonn, plizyè paragraf ki rasanble ansanm.  Yon liv. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: texte
*Angle: text
*Alman: Text
*Panyòl: texto

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Televizyon

**Televizyon**, yon ti aparèy moun gen andedan kay ki bay son ansanm avèk imaj; konsa moun kapab wè moun sou ekran ti aparèy la.  Yon gwo aparèy ki voye imaj avèk son nan yon ti aparèy; konsa moun ki ap travay kote gwo aparèy sa yo ye a kapab voye nenpòt imaj tankou sinema nan ti aparèy yo, nan kay moun. Tout sa ki fèt nan radyo kapab fèt nan televizyon, men nan televizyon moun pa tande sèlman; yo kapab wè sa yo tande a.  Gwo aparèy televizyon yo itilize ond ki bezwen antèn pou kominike avèk ti aparèy ki resevwa son avèk imaj yo. Gwo aparèy yo itilize kamera pou sous son avèk imaj. Kamera kapab pran son avèk imaj yo nenpòt kote epi ale transmèt yo bay gwo aparèy la ki ap ale itilize antèn pou voye son ansanm avèk imaj nan lespas kote ti aparèy yo jwenn son avèk imaj sa yo pou mete sou ekran yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:televizion(kreyòl mauricien)
*Franse:Télévision
*Angle:Television
*Alman:Fernsehen
*Panyòl: televisión

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Teritwa

Teritwa, Yon espas tè avèk fontyè ki gen yon chèf ki ap gouvène li avèk tout sa ki nan li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tete

Tete, Pati nan kò moun ki sanble avèk yon bouton ki sou lestomak moun nan.  Pati nan kò yon fi ki gwosi lè li ap fòme e ki fè lèt lè li nouris.  Fi santi yo byen lè yon gason, ki mennaj yo, mari yo ap manyen tete yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tetin

Tetin, Yon pati nan yon bibwon ki fèt an plastik pou rantre nan bouch yon bebe san li pa fè ti bebe a mal lè bebe a peze sou li pou vale nouriti a.  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Teyat

**Teyat** se alafwa 
* la nan reprezante yon dram oswa yon komedi. Pèfòmans plizyè aktè sou yon sèn pandan odyans la ap gade yo dirèkteman. Pèfòmans plizyè aktè sou yon sèl sèn ki gen chanjman pou fè li sanble avèk plizyè sèn diferan?
* yon [mòd literè]] patikilye, 
* ak batiman an kote pèfòmans teyat pran plas. 

## Istwa

## Jan

## Kèk dramatij selèb
Dramatij (otè pyès teyat) ki te gen enfliyans ak odyans.
### Teyat antik
* Aristophane
* Eschyle
* Euripide
* Ménandre
* Plaute
* Sénèque
* Sophocle
* Térence
### Teyat bawok
* Calderon
* John Ford
* Christopher Marlowe
* Jean de Rotrou
* William Shakespeare (1564-1616), angle 
* Lope de Vega
### Teyat klasik
* Pierre Corneille, franse 
* Molière (1622-1673)
* Jean Racine
### Teyat XVIIIyèm syèk
* Beaumarchais
* Carlo Goldoni
* Marivaux
### Teyat womantik
* Goethe
* Victor Hugo
* Alfred de Musset
* Edmond Rostand
* Schiller

### Vodvil
* Georges Courteline
* Georges Feydeau
* Eugène Labiche

* Sarah Bernhardt (1844-1923) (aktris)
* Eleonora Duse (1858-1924) (aktris)
* Sacha Guitry (1885-1957), franse

### Kèk dramatij aysyen
* Théodore Beaubrun (Languichatte)
* Jean-Fernand Brierre
* Juste Chanlatte
* Massillon Coicou
* Roger Dorsinville
* Antoine Dupré
* Liautaud Ethéart
* Pierre Faubert
* Alibée Féry
* Frankétienne
* Fernand Hibbert
* Gary Klang
* Edmond Laforest
* Léon Laleau
* Jan Mapou
* Jean Métellus
* Charles Moravia
* Félix Morisseau-Leroy
* Anthony Phelps
* René Philoctète
* Guy Régis Jr
* Jean-Baptiste Romane
* Gary Victor
* Marie Vieux-Chauvet

## Referans

## Lyen deyò
Tibèf

**Tibèf** se yon piti bèf.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: veau
*Angle: calf
*Alman: Kalb
*Panyòl: ternero

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tikal

Tikal, Yon kantite bagay yon moun ap mande ou byen li ap bay, men li pa vle resevwa, bay yon gwo kantite nan li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tenten

Tenten, Bagay ki pa gen pyès valè, ki pa kapab vann pou lajan paske pa gen moun ki ap bay kòb pou li.  Yon tenten pa kapab itilize pou fè anyen.  Mo moun itilize pou di yon moun li pa gen pyès valè. 

**A la tenten pou wè wi : a la de bagay ki pa gen enpòtans pou wè wi*
**A monchè, ou son tenten toutbon vre ! : Monchè ou vini moun ki pa gen valè ditou ditou*

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:déchets
*Angle:rubbish
*Alman:
*Panyòl:basura

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tikè

**Tikè** se yon moso papye yon moun resevwa ki bay li yon otorizasyon pou yon kòb li peye yon moun, yon konpayi.

* Jan yon moun rele mennaj li pou montre mennaj la li enpòtan pou li tankou kè li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: Billet 
*Angle: Ticket
*Alman: Fahrkarte 
*Panyòl: Boleto

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Timalis

**Timalis**, Yon karaktè nan lejann ayisyèn ki toujou parèt pou pi entelijan pase Bouki lè li konfwonte Bouki, yon lejann tou. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Timid

**Timid** se ki gen lapè. Tanperaman yon moun ki renmen rete pou kont li paske li pa renmen rete menm kote avèk lòt moun.  Eta yon moun ki pa kapab gade moun nan je, menm lè li ap pale avèk yon moun.  Timoun ki grandi avèk granmoun ki toujou ap entimide yo kapab grandi timid e mwen entelijan tou. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: timide
*Angle: shy
*Alman: schüchtern
*Panyòl: tímido

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Timoun

**Timoun** se yon piti moun jiska laj 18 an. Timoun ap viv lakay manman li avèk papa li paske li poko kapab responsab tèt li. Yon moun ki poko gen dizuit ane, ki pa kapab vote nan yon eleksyon, ki poko fè pitit e sosyete a ap difisil pou aksepte li deja fè petit. Nou konprann ide yo bay sou timoun yo konsa tou nou wè anpil timoun an Ayiti ki nan laj adolesan deja kòmanse fè pitit epi gen kek ki menm rive marye sou konplisite anpil pastè pwotestan ak leta peyi a ki pa seryè. Moun ki sou responsablite paran yo.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: enfant
* Angle: child
* Alman: das Kind
* Panyòl: niño

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Tinèl

Tinèl, Yon tou anba tè ki kòmanse yon kote pou mennen moun yon lòt kote.  Yon tinèl kapab pase anba yon rivyè e machin kapab itilize li pou travèse rivyè sa a. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tip

Tip, Pati nan yon bagay ki fè moun konprann pi byen kisa bagay la ye, aksyon yon moun ki fè konnen pi byen ki moun moun nan ye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tit

Tit, Yon non ki dekri pozisyon yon moun okipe san li pa dekri moun nan.  Gen anpil tit tankou, majistra, kontab, prezidan e latriye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Titanic

**Titanic** se yon bato ki te sòti nan peyi Angletè epi ki te ap ale nan peyi Etazini. 
Nan lane 1912, li fè aksidan e prèske tout moun ki te nan bato sa a te mouri. Bato a te gen 2 220 moun nan li ki soti nan peyi Angletè, men 1 513 moun mouri nan aksidan an. 

## Adaptasyon
Yon fim sinema sou aksidan bato a, ki rele *[[Titanic (fim, 1997)|Titanic]]*, soti nan lane 1999. Malgre moun ki te fè bato sa a te di li pa gen dwa janm fè aksidan, sou premye vwayaj li, bato a te koule anba lanmè. Titanic se yon mize li ye konye a kote moun kapab ale vizite li anba lanmè a.

## Referans

## Lyen deyò
Titato

Titato, Yon jwèt ki jwe avèk twa ou byen dis pyon.  Nan jwèt sa, moun pyon li yo fini anvan pèdi pati a.  Pou yon jwè pèdi yon pyon fò li gen yon pyon an fas pyon lòt jwè a e gen yon plas dèyè pyon pa li a pou pyon lòt jwè a travèse ale. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Tivoudra

Tivoudra, Yon pou majik bòkò prepare pou yon fi ou byen yon gason pou li bay yon lòt moun nan manje avèk espwa moun sa ap vini renmen li.  Poud sa pa touye moun ki manje li a vit, men li touye moun ki manje li a tou dousman avèk doulè vant, vomisman e latriye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tiwa

Tiwa, Yon bwat ki gen senk kwen.  Fas anlè a, ki te ap sizyèm kwen an pa kouvri; konsa bwat sa a kapab rantre nan yon tou pou moun rale li, mete bagay nan li epi pouse li rantre nan tou sa a ankò. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Tiyo

Tiyo, Nenpòt bagay tankou yon moso fè long ki gen yon kanal andedan li pou likid pase avèk anpil lòt bagay pase pou ale jis kote dènye pwent bagay sa a rive. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: tuyau
*Angle: pipe
*Alman: Schlauch
*Panyòl: manguera

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tire

**Tire**, Eta yon moun ki resevwa yon bagay nan yon bagay li ap fè tankou li yon liv.  Rale yon bagay vini nan yon direksyon.  Mete yon zam tankou yon revolvè dwat sou yon bagay, yon moun epi rale gajdèt la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: tirer
*Angle: shoot
*Alman:
*Panyòl: disparar
*Pòtigè: disparar 

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Tirivyè

Tirivyè, Yonn nan vil ki pi ansyen nan peyi Ayiti kote ki te gen yon gwo kay ki te gen 365 pòt.  Kay sa a fini kraze, men mi yo toujou la.  Kay sa se te palè yon prezidan ayisyen. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tizán

Tizán, Yon medikaman ayisyen prepare avèk fèy, rasin, po kèk fri tankou zoranj-sirèt e latriye. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tomasik

Tomasik, Yon vil nan Depatman Sant la ki toupre fontyè Dominikani an avèk Ayiti.  Moun nan zòn sa konnen ale achte sa yo bezwen nan peyi vwazen an.  Thomassique. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tomond

Tomond, Yon vil nan Depatman Sant la e sou Wout Nasyonal Nimewo Twa a.  Se dènye vil anvan yon moun rive nan kapital depatman an, Ench.  Thomonde. 

Vil Tomond lan fonde nan lane 1930 pandan okipasyon Americaine nan, ansyen non Tomond se : Kabral, te gen yon pozisyon estratrjik jewografik  

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tonbe

Tonbe, Soti anlè pou rive atè avèk libète.  Lè yon bagay ap tonbe gravite rale li desann vit.  Trip bèt moun manje yo ayisyen bouyon avèk li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: tomber
*Angle: to fall
*Alman: fallen
*Panyòl: caerse

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tonton

**Tonton** se frè manman, frè papa yon moun.   Mo anpil jèn ayisyen itilize pou rele yon moun ki pi gran pase yo; konsa yo kwè yo bay moun nan anpil respè pou moun sa.  Moun sa a pa frè manman yo ou byen papa yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:tonton(kreyòl mauricien)
*Franse: oncle
*Angle:Uncle
*Alman:Onkel
*Panyòl:Tio

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tòtòt

Tòtòt se yon bagay ki gen yon twou nan li pou yon moun oswa yon bèt rale likid ki andedan li.  Travay yon moun ki kraze yon mango epi fè yon ti tou nan pwent li pou rale ji mango a.  

Tòtòt la tou ka fe referans ak liv entènasyonalis Claudy Bastien. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Remed pou avotman normal
Toumante

Toumante, Eta yon moun ki gen anpil bagay ki ap pase nan lespri li epi bagay sa yo fè moun nan pa konnen ki bagay pou li fè anvan nan tout sa li gen pou li fè.  Yon moun ki kòmanse pèdi konsyans anvan li vini fou. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:tourmenté
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tonnè

Tonnè, Pati nan yon loray ki gen anpil elektrisite mache avèk li.  Loray.  Bagay kèk ayisyen konnen rele pou touye yo, nan sèman, si yon moun pa vle kwè yon pawòl yo di. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tounvis

Tounvis, Yon moso fè ki gen fòm tèt vis e moun itilize li pou ede moun kenbe yon vis pou vise li nan yon bagay.  ~ Plat, Yon tounvis ki gen fòm pou li rantre nan tèt vis ki gen yon ti tras nan tèt yo.  ~ Etwal, Yon tounvis ki kapab rantre nan tèt vis ki gen yon ti kwa nan tèt yo. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Toupre

Toupre, Eta yon bagay ki pa lwen yon lòt bagay.  Toupre se yon konsepsyon, li pa reprezante menm distans la pou tout moun.  Sa ki lwen nan yon sitiyasyon kapab pre nan yon lòt sitiyasyon.  Eta yon bagay ki prèske rive tankou yon nouvèl, yon mesaj. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Touche

Touche, Resevwa lajan pou yon travay apre kontra, kòmansman, finisman yon travay.  Kole yon pati nan yon kò sou menm kò a, sou yon lòt kò.  Travay yon doktè fèy lè li ap pase men li sou tout kò yon malad pou jwenn kote yon maladi ye, pou preskri medikaman pou maladi a.  Manyen. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tout

Tout, Kantite yon bagay, yon gwoup san retire nan bagay la, gwoup la. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tonmtonm

**Tontonm** se youn nan manje ki pi popilè ki fèt ak lam an Ayiti. Kote ki referans manje sa, a se vil Jeremi . Li pran nesans apre epok kolonyal la. Tonmtonm nan fet ak lam veritab ke yo rele  **chataigne** nan lang franse a, apre yo fin kalel, yo bouyil epi lè l fin byen kwit, yo mitonnen l nan pilon jouk li vin fè yon pat kew ka vale san kraze. Pat sa asosye ak yon sòs ki fèt ak kalalou gonbo epi vyann  bef, poul osnon krab, men sòs la konn gen tou lè de. Se yon sòs espesyal ki glise ki pèmèt ou vale pat la pi fasil. Tonmtonm nan se manje prefere abitan vil Jeremi yo. Gen plizye tip de tonmtonm, gen tonmtonm ke yo fe ak lam veritab, genyen ke yo fe ak manyok,ak  bannann, ak patat,  ak yanm, elatriye. Men se sak fet ak lam veritab la ki te la an premye, .li pi popile, e se li ke ayisyen yo plis konsome.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*France:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Toutrèl

Toutrèl, Yonn nan twa bèl zwazo ki sanble anpil yo:  ranmye, tòt. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Trafik

Trafik, Eta bagay ki ap avanse nan yon direksyon, plizyè direksyon tankou anpil moun nan yon ri, machin sou yon wout. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Traka

Traka, Difikilte moun rankontre pou yo fè yon travay, nenpòt bagay.  Bagay ki reprezante yon pwoblèm. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen
Tranble

Tranble, Eta yon bagay ki ap souke tankou gen yon gwo van ki ap souke li.  Eta yon moun ki pè yon bagay, yon moun. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans

## Kèk lyen