Demografi

**Demografi** se etid kantitativ ak kalitatif sou karakteristik popilasyonyo ak dinamik yo, ki baze sou tèm tankou natalite, fètilite, mòtalite, nyans (oswa konjigalite) ak migrasyon.

Demograf la analize varyasyon fenomèn sa yo nan tan ak espas, dapre orijin sosyo-ekonomik ak kiltirèl.

Sou baz sa a, previzyon demografik la kapab etabli diferan senaryo evolisyon: tandans, altènatif, kriz oswa dezòd, elatriye.

Ogmantasyon nan popilasyon mondyal la, sitou depi revolisyon endistri ak akòz avansman nan medikaman, te vin tounen nan  yon eksplozyon demografik trè rapid (up a 1 milya plis èt imen chak 12 ane, sitou nan peyi Sid yo) san dout ki mennen nan yon seri de efè enpòtan sou evolisyon sosyete ak nasyon nan mond la, ki ka konstitye - pi lwen pase yon sèten papòt - yon fren nan devlopman. Se konsa, tèm kontanporen devlopman dirab jodi a entegre kesyon ki toujou trè kontwovèsyal pou kontwole evolisyon nimerik popilasyon yo ak migrasyon yo.

Se poutèt sa demografi se nan sant la nan **politik popilasyon yo** (an patikilye, sa yo ki nan limite nesans pou peyi tankou Lachin), **politik imigrasyon**, men tou **politik sosyal yo** nan anpil peyi, an patikilye pou sistèm asirans sosyal yo, ki gen prévisions yo baze sou antisipasyon kantite moun ki pa gwoup laj: jèn moun, popilasyon aktif, retrete, ki kalkile gras avèk pousantaj nesans, lanmò ak fètilite, pami lòt moun.

Plis resamman, metòd ak zouti demografik yo te ale pi lwen pase kad disiplin yo dwe itilize nan pi laj domèn syans imen aplike yo ak an patikilye nan domèn etid sou mache oswa etid sou zòn chalandiz yo nan lòd yo pi bon "segman" ak "sib" pwofil konsomatè de pli zan pli enpòtan.

## Istwa
### [[Antikite]]
Malgre ke tèm "demografi" a parèt jis nan ane 1855 (avèk Achille Guillard, nan *Elements of human statistics, or comparative demography*), kòm konesans, demografi te prezan nan anpil kilti ak sivilizasyon, tankou sa yo ki te reyisi youn ak lòt nan Lachin ak Lend, nan Ansyen Lagrès ak nan Lwès la nan Ansyen Wòm.

Yo jwenn li nan ansyen Lagrès nan ekriti Ewodòt, men tou nan Tusidid, Ipokrat, Epikur, Protagoras, Polos, Platon ak Aristotle.

Pami Women yo, yo jwenn li pami politisyen, ekriven ak filozòf tankou Sicero, Seneca, Plini ansyen an, Mak Aurelius, Epictetus, Cato Elder; Columelle te eksprime tou lide enpòtan sou sijè sa a.

### [[Mwayennaj]]
Plizyè pansè kretyen medyeval yo te konsakre anpil tan pou demanti lide klasik sou demografi. Sa a se pa egzanp ka Guillaume de Conches, Barthélemy of Lucca (ki rele Ptolemy of Lucca), Guillaume d'Overgne, Guillaume de Pagula ak Ibn Khaldun. Robert Wallace nan  (nan ane 1233), estime kantite gason ki te egziste sou glòb la nan epòk li a se , tout soti nan yon koup komen

### Soti nan [[Renesans]] rive nan [[Limyè]]
*Obsèvasyon Natirèl ak Politik... sou Bills of Mortality*, 1662] John Graunt gen yon fòm primitif tablo mòtalite. Matematisyen, tankou Edmond Halley te devlope tab mòtalite kòm baz matematik pou premye fòm kalkil asirans vi, menm sekirite sosyal tankou Henry de Boulainvilliers, Faiguet de Villeneuve, du Beissier de Pizany nan Eden.

Lè sa a, etid demografi a te ranfòse ak pwogrè enpòtan nan esperans lavi ak estimasyon li ki te fèt nan mitan , gras a Tablo lavi ki te pibliye pa Antoine Deparcieux (1746, Théodore Tronchin (1748 ]]), Pehr Wilhelm Wargentin (1749), Thomas Simpson (1752), Johann Peter Süssmilch (1761), oswa menm Daniel Bernoulli (1763).Youn ladan yo, Pehr Wilhelm Wargentin te kreye an 1749 Tabellverket, ki rele "Bureau des Tables", premye enstiti estatistik. nan mond lan, ki te soti nan premye resansman ke Peyi Wa ki nan Sweden te bay lòd Legliz Syèd la fè nan 1686.

Yo bay Richard Price premye liv sou enprevi lavi ki te pibliye an 1771, apre sa Augustus de Morgan "*On the application of probabilities to the capries of life*" (1838 ).

An 1778, Jean-Baptiste Moheau pibliye *Rechèch ak konsiderasyon sou popilasyon an Frans*, ki konpare fòs ak gwosè gason an selon peyi yo, men ki enterese tou nan kantite relatif nesans gason ak fanm (li note ke gen 16 nesans gason pou 15 fanm. Moreau li enterese tou nan pwofesyon ki detwi sante, elatriye. Ann mansyone tou demograf Venetian Giammaria Ortes, konsidere kòm yon *demograf pre-malthusian*, ainsi que le Chinois Hong Liang Ki.

Nan fen  la, Thomas Malthus te konkli ke, si pa gen anyen yo te fè pou diminye epi estabilize demografik moun nan, kwasans demografik ta nan kalite kwasans eksponansyèl, ak risk pou kwasans popilasyon an rive depase kwasans pwodiksyon manje, ki mennen ale nan grangou ak ogmante povrete (gade Malthusianism). Souvan konsidere Malthus kòm kreyatè konsèp sipopilasyon ak limit "kwasans".

## Demografi ak anviwònman
Avètisman ki gen rapò ak danje eksplozyon demografik la ak surpopulasyon an te nan mitan nesans mouvman anviwònman an nan ane 1960 ak ane 1970. Nan liy ak travay Thomas Malthus, La Bombe P pa Paul R. Ehrlich te anonse an 1969 gwo grangou nan ane 1980 yo akòz eksplozyon popilasyon mondyal la. Rapò Meadows 1972 pou Club Rome te idantifye tou kwasans popilasyon an kòm yon gwo kòz kriz anviwònman an.

Depi lè sa a, kesyon demografik la te lajman pran yon plas dèyè nan diskou ak politik anviwònman an. Sa a se eksplike pa konpleksite nan lyen ki genyen ant anviwònman ak demografi. Yon konpleksite demograf Jacques Véron retrase nan *Demografi ak ekoloji*. Enpak anviwonman yon popilasyon depann de gwosè l, men tou de fason l viv. Sa vle di ke yon popilasyon ka gwo epi gen yon ti anprint anviwònman an. Okontrè, dapre Jacques Véron, "li enposib pou di kwasans popilasyon pa gen okenn enpak sou anviwònman an". Lòt rezon prensipal poukisa modération demografik yo pa konsidere ankò kòm yon aks santral nan aksyon ekolojik se ke politik denatalist yo te ka asosye ak Nazis e ke kèk nan yo, tankou sa ki te fèt nan peyi Zend oswa politik Chinwa a nan sèl pitit la te bay. ogmante anpil krim ak abi dwa moun. Nan Permis de procréation, Antoine Bueno poutan defann lide ke pa kapab genyen tranzisyon ekolojik mondyal san akselere tranzisyon demografik la. Sepandan, li pa defann etablisman yon lisans pou pwokreye, jan tit liv la sanble endike, men li eseye rekonsilye pousantaj nesans la ak dwa moun atravè aksè pou nenpòt fanm ki vle pran kontrasepsyon ak devlopman edikasyon tifi. nan peyi Sid yo, tout finanse pa peyi Nò yo nan kad èd pou tranzisyon anviwònman an.

## Metòd

Demograf yo itilize yon varyete metòd pou eksplike fenomèn demografik yo.

An patikilye, yo tire sou konesans ki soti nan disiplin ki gen rapò, tankou syoloji, ekonomi, jeografi, syoloji, sante repwodiktif ak nan kou istwa a pou entèpretasyon yo egzat ke posib. Se poutèt sa, demografi ale pi lwen pase kad analiz estatistik epi li fè li posib pou etidye fenomèn ki afekte popilasyon yo nan yon pèspektiv global.

## Referans

## Gade tou

### Bibliyografi
* René Gonnard. *Histoire des doctrines de la population*, Éditeur : Nouvelle Lib. Nationale, 1923. ASINːB0000DUPR8
* Alfred Sauvy, *La population*, Paris : PUF, 1966.
* Louis Henry, *Démographie, analyse et modèles*, Paris : Larousse, 1972.
* Jacques Vallin, *La démographie*, Paris : La découverte, 1992, 
* Roland Pressat, *Éléments de démographie mathématique*, Paris : 1995, 
* Hervé Le Bras, *La démographie*, Paris : Odile Jacob, 2005, 
* Gérard-François Dumont
** 
** 
** 
* N. Bacaër: Histoires de mathématiques et de populations. Cassini, Paris, 2009.
* 
* 
* 
* Antoine Bueno, *Permis de procréer*, Albin Michel, 2019