Mezi baryè

**Konpòtman baryè yo** se tout jès e konpòtman endividyèl ak kolektif ki kapab ralanti pwopagasyon yon epidemi. 

Konsèp konpòtman baryè, nan batay kont epidemi yo, te popilè pandan medyatizasyon SRAS ak grip avyè. Men mezi baryè konplèks ak efikas  yo te pratike depi antikite epi yo te aplike lajman kont vag siksesif nan pès nwa nan mitan XIVyèm syèk la. 

## Kondisyon efikasite
* Mezi baryè yo itil si yo aplike kote yo nesesè epi lè yo nesesè (san rete sou fwontyè nasyonal yo) e yo dwe adapte yo nan tan reyèl pou chanjman nan kontèks la.  

* Mezi sa yo dwe kapab tou : 
*# ki baze sou prèv ;  
*# byen vit aplike ;  
*# aplikab toujou ak prèske tout kote ;  
*# senp ak adaptab ;  
*# bon rapò pri-efikasite ak bon mache, espesyalman pou peyi oswa rejyon  oswa popilasyon vilnerab oubyen pòv.

* Kominikasyon sou kriz dwe efikas, kredib ak sensè. Dènye etid yo montre ke kèlkeswa mezi baryè, si yo parèt devan gran piblik manke regilarite, adaptasyon ak pwoblèm nan, konpetans sou pati nan moun ki pwopoze yo, ekite, objektivite, anpati oswa senserite nan reponn a kriz la, Donk, yo ka mennen nan defyans ak laperèz. Kontrèman si yo santi yo tankou gen karakteristik sa yo, epi si yo kominike nan chanèl serye ak aksesib, alò yo fasil pou konprann, entegre ak retransmèt.  An 2017, OMS rekòmande pou li sivèye pèsepsyon piblik sou risk, konpòtman pwoteksyon ak preparasyon, konfyans piblik, ak konesans ak move enfòmasyon, pou ede pòtpawòl gouvènman, medya ak ajans ak òganizasyon sante pou aplike repons apwopriye (OMS Ewòp, 2017 ; Òganizasyon Mondyal Sante, 2017). Modèl jesyon ak kominikasyon kriz la tou sijere ke konprann pèsepsyon risk se esansyèl pou yon repons apwopriye. Modèl sa yo toujou dwe rafine, paske anvan pandemi Covid-19, pa gen kriz sanitè te dwe jere sou yon echèl konsa gwo epi nou toujou konnen ti kras sou relasyon yo konplèks ant epidemyoloji, pèsepsyon risk, atansyon ak sipò medyatik yo, mezi ak mwayen repons ak konpòtman baryè endividyèl ak kolektif.  

* Piblik la dwe santi ke sèvis ak mwayen apwopriye yo pral disponib san patipri (eg.   : mask oswa omwen konsèy sou kòman yo fè yo, aksè nan savon ak dlo, manje...), alò moun ka fè chwa byen enfòme, pwoteje tèt yo pi byen ak konfòme yo avèk pratik rekòmande.   

* Yon defi sosyo-sikolojik se an menm tan pèmèt anpil moun ke posib pou fè pou evite pyèj yo nan dezenfòmasyon ak "konpòtman bann bèt" (pa egzanp : fè rezèv manje ou papye twalèt ki ogmante promiskwite nan magazen jisteman nan kòmansman epidemi Covid-19 lè li pa ta dwe) ; menm bagay la aplike a risk stigmatizasyon.  

* Sivèyans epidemyolojik : kondisyon ki endike anwo a vle di ke ekspè yo ak desidè gen enfòmasyon ajou nan tan tou pre reyèl ak nan kontèks sou patojèn a, men tou pou egzanp sou stigmatizasyon a ak risk yo pou gwoup yo sib ki mande plis atansyon.

Pandan pandemi Covid-19, kèk peyi rapidman te lanse etid sa yo, men « yo te mande plis peyi yo priyorize efò sa yo, pa kòm yon altènatif, men kòm yon mekanis sipò nesesè pou 'lòt mezi repons'. OMS ak patnè li yo te fè zouti analiz ak sentèz disponib, ki se anpil valè pou adapte repons lan, menm jan tou pou fasilite rezilyans post-epidemi. Pataje fidbak experyans tou amelyore efikasite nan mezi baryè ak lòt repons a kriz.  Se konsa, yon etid ki pibliye chak semèn ak ki rele *COSMO* (pou *COVID-19 Snapshot Mouvman*) te lanse pa kèk chèchè alman sou 3 mas 2020 pou konprann entèraksyon yo ant pèsepsyon risk, konesans ak dezenfòmasyon. Done sa yo te ede chèchè ak manadjè kriz alman yo, men yo te tou pataje kòm yon modèl pou lòt peyi yo. Avèk nouvo inite *Insight* Biwo Rejyonal OMS-Ewòp ak *Pwogram Ijans Sanitè* li, yon pwotokòl etid adaptab, yon kesyonè ak yon skrip analiz done, ak konsèy tou sou adaptasyon kontèks ak pratik aksè louvri. Varyab yo ki dwe swiv, pou egzanp, mòbidite / mòtalite, konpòtman baryè, konesans, pèsepsyon risk ak konfyans. Done sou aseptasyon nouvo mezi yo rapidman disponib ; ak dezenfòmasyon oswa stigmatizasyon pi fasil sa yo konbat, paske yo pi byen idantifye jan yo parèt. Rezime yo disponib sou yon sitwèb otomatik pou analiz done. OMS bay kòmantè kòd (gratis lojisyèl sou entènèt R Studio) analize done sa a, ak yon sitwèb pou prezantasyon rapid nan done yo. OMS ede peyi yo kolabore ak envite ekip nasyonal ki sèvi avèk zouti sa a an kolaborasyon diskite sou done ak enplikasyon li yo pou kowòdone  mesaj ak estrateji repons epidemi. Syantis yo sijere rapidman pataje rezilta sa yo avèk jounalis pou enfòmasyon medyatik ak kalite siperyè e responsab.

## Tip baryè
Gen plizyè nivo *baryè* kont maladi enfektye. 

* Vaksinasyon. Lè yon popilasyon pa gen okenn iminite kont yon viris trè patojèn ak trè kontajye, vaksinasyon se yon baryè ki pi efikas, dapre sèten kritè : 
** li pran tan pou yon pati sifizan nan popilasyon an ki ekspoze ak risk pou yo pran vaksen an, epi pou kò a, nan reyaksyon a vaksen an, yo pwodui ase antikò  (kèk vaksen bezwen plizyè piki), 
** nan kèk ka ( grip pandemik, VIH / SIDA, elatriye) vaksen an pa egziste oswa yo dwe kreye nan yon souch izole (ak nan tan sa a, viris la ka gen yon mitasyon epi fè vaksen an pa efikas), 
** vaksen an dwe tèste, fèt nan kantite sifizan, distribye epi pike, sa ki toujou bezwen sis (6) a douz (12) mwa oswa plis. 

: Pou egzanp, an 2006, nan ka yon pandemi gripal, li estime ke li pral pran omwen sis (6) mwa pou premye vaksen lage epi disponib ak jiska yon ane oswa menm de  (2) pou yo pwodui ase pou tout popilasyon an, nan pi bon kondisyon yo. 
: Estrateji kont yon pandemi vize dabò pou limite ak pou diminye epidemi an, anvan yon vaksen disponib. Pou sa, de (2) *baryè* konplemantè *yo* dwe aktive ; 

* mezi famasetik (lè yon medikaman disponib, sa ki te pran plizyè ane pou SIDA, ki byen vit te vin rezistan a sèten medikaman, fòse chimis yo devlope bi-, tri- e petèt kwadri-terapi) ; 
*  izòlman volontè oswa enpoze (konfinman) ; 
* karantèn ; 
* lòt konpòtman baryè senp tankou lave men ak lòt mezi ijyèn ak sans komen (touse ak etènye nan koud ou...), evite gwo rasanbleman, elatriye, kapab aplike dè deteksyon yon kòmansman nan yon epidemi, ki gen ladan pa aji sou vektè yo pou gaye jèm.

## Definisyon apwofondi
Konsèp konpòtman baryè a gen ladan tout jès ak konpòtman endividyèl ak / oswa kolektif ki kapab bloke yon epidemi nan sous li, pa ralanti pwopagasyon mikwòb kontajye yo. 

Li aplike nan lavi prive ak nan lavi piblik, pou endividi, gwoup la ak sosyete a. 

Nou menm tou nou pale sou *mezi* *konpòtman*tal*, mezi sosyetal* oswa *mezi ki pa  famasetik*. Mezi sa yo fè pati mezi *òganizasyonèl*. 

Prensip la aplike nan tout maladi enfektye ak aplike nan mezi adapte ak karakteristik espesifik sa yo nan chak mikwòb. 

Jès yo ki ka pwoteje kont kontajyon diferan selon mikwòb la - mòd aksyon ak kontajyon, patojènisite - ki dwe byen konnen, epi ki ka evolye pandan yon epidemi, swa paske viris la mite, oswa paske li rankontre popilasyon avèk iminite diferan. 

Pa egzanp : 

* nan ka VIH, seksyèlman transmisib oswa ki kontamine pa san, mete yon kapòt oswa pratik seksyèl  apwopriye (sèks san danje) pral desizif, menm jan pa échanj esereng. 
* nan ka yon grip ak yon tandans pandemik, se kontaminasyon ayeryèn oswa endirèk (pa men oswa objè ki kontamine pou egzanp) ki pral mete *mezi baryè* priyoritè. Si viris la afekte sistèm dijestif la epi li prezan nan poupou a (ki sanble ka a), mezi ijyèn ranfòse ak jesyon sanitè apwopriye  nan poupou kapab nesesè. 

### Ka yon grip pandemik
Avèk yon viris tip H5N1 oswa avèk karakteristik ki sanble ak viris grip 1918 la, tretman antiviral oswa vaksen yo ak risk pou mank oswa inefikasite - si yo pa lakòz rapid adaptasyon selektif nan souch viral - pa pral pèmèt pi bon pase diminye dire a nan maladi a pa yon jou osinon de (2) jou ak èspere ke entansite sentòm yo ak donk ki kantite lanmò. Lopital ak sèvis sante yo pral gen twò malad. 

Detektè yo poko disponib pou mezire prezans viris anlè nan tan reyèl. Batay kont yon pandemi gripal kidonk tou enplike mezi ki se pa famasetik, konpòtmantal ak òganizasyonèl. 

Viris gripal la danjere lè li alafwa trè patojèn ak kontajye. Lè li kontajye, yo konsidere li fasil pou transmèt nan lè pandan estènen oswa touse, ak pa men oswa objè ki kontamine (fomite). Nan ka yon grip sistemik, ki vle di ki atake anpil ògàn ak sistèm vital, nan pasyan ki afekte seryezman kontajyon a ta ka tou soti nan poupou, menm pipi. 

Nan ka yon pandemi, nan nivo alèt 6, AFSSET konsidere ke *"kondisyon tanperati ak imidite ki nan atmosfè a nan bilding kolektif kapab favorab pou siviv viris la pandan plizyè èdtan"* e ke *" transmisyon pa klimatizasyon santral pa kapab konplètman eskli ”* men li difisil pou evalye paske li depann sou varyab konplèks (virilans souch viral la, chemen ak ajitasyon nan lè nan pyès ak sistèm vantilasyon, elatriye. ). Filt biyosid, elektwostatik, dezenfeksyon pa yonizasyon, fotokataliz, iltravyolèt, plasma frèt, elatriye. pa te kapab tèste nan sitiyasyon reyèl nan ekspoze a viris trè patojèn, annatandan plis enfòmasyon, AFSSET a rekòmande nan yon rapò  pibliye sou 9 jen 2009 mezi ak konpòtman baryè klasik, avèk nan lòd yerarchize (diminye nan efikasite) : 

# gen yon ijyèn seryèz (respiratwa, avèk lave men avèk swen ak regilarite). Tout moun ki prezante siy enfeksyon respiratwa dwe mete yon mask chirijikal ;
# nan batiman kolektif : moun potansyèlman kontamineli pa ta dwe ale nan batiman piblik ak bilding biwo ; evite pote moun ansanm nan menm sal ak fè pito teletravay ak reyinyon telefonik, oswa prekonize yon distans sekirite ant tout moun ak vwazen ki pi pre yo (omwen de (2) mèt). Si travay antretyen ta dwe fèt sou kanal vantilasyon, operatè a ta dwe mete yon mask pèfòman (kalite FFP2 oubyen FFP3) ak gan jetab, men AFSSET estime ke « efikasite nan dekontaminasyon nan kanal lè pa te pwouve nan dekouvèt nan ka  grip nan yon batiman» ;
# fè van pase plizyè fwa chak jou (pa louvri fenèt yo dis (10) minit). Si batiman an gen yon vantilasyon mekanik senp oswa doub koule, kenbe vantilasyon epi fèmen pòt yo pandan ayerasyon.

Si yon batiman kolektif gen yon inite èkondisyone (èkondisyone santralize), AFSSET sijere kenbe rezèv la nan lè deyò ak kanpe, si sa posib san lòt deranjman, resiklaj. Si resiklaj sa a pa kapab dekouple, kenbe fonksyònman nòmal nan inite tretman lè. 

Moun ki responsab pou enstalasyon èkondisyone ta dwe toujou kenbe dyagram nan enstalasyon yo ak yon enskripsyon antretyen jiska dat, epi kenbe vantilasyon regilye nan lokal yo, epi asire ke admisyon lè yo ak bouch vantilasyon lè yo pa bloke ak « teste pasaj nan tout lè fre, nan bilding ak yon inite manyen lè ak resiklaj lè » . 

## Jès konpòtman baryè

### Estènen

Yon konsèy ki te lontan banalize se mete men ou sou bouch ou lè ou etènen oswa touse. Jès sa a pwoteje anviwònman an imedya ak nan moman sa a, men viris la se alò, anpil anpil prezan sou po a nan men epi yo ka depoze anpil objè ki vin fomit. Yon malad gripe kapab etènen plizyè fwa pandan jounen an epi pa kapab lave men yo ak chak tous oswa etènen (san manyen manch pòt yo oswa wobinèt yo). 

Lè malad la pa gen yon mask, ni yon mouchwa gwo oswa yon mouchwa an papye ki disponib imedyatman, objektif yon konpòtman baryè se ke moun lan etènen pandan li pwoteje moun ki bò kote li, men san yo pa kontamine men li yo. 

De (2) metòd (jès ak konpòtman baryè) rann li fasil. Sa a enplike estènye ak / oswa touse nan yon koud bra, bra a bese devan ou oswa etènye nan koud yo tou de, ak tou de bra janbe lòt devan ou, men sou bò a oswa dèyè. Metòd la tou fè li posib pa respire yon gwo kantite patikil viral tankou lè mete yon mask chirijikal oswa san valv. Li fè tou li posib pou pèdi reflèks ke sèten moun gen nan pense nen yo pandan y ap etènye, ki se douloure pou tenpan yo. 

Metòd sa yo ka anseye timoun yo epi li fasil pou eksplike enterè yo : limite risk kontaminasyon nan men yo, ak apre sa nan objè yo. Reflèks *bon-move* pou mete men devan bouch la pi difisil pou pèdi pou granmoun. 

Estènen nan koud ou san ou kontamine anviwònman an se menm pi efikas avèk rad long pase bra ni. 

### Krache
Touse se yon zak reflèks. Krache sou atè, espesyalman nan espas piblik, sepandan se yon pratik moralman oswa legalman kondane nan sèten lye, peyi ak kilti, men kanmenm komen. Pratik sa a repote pou kontribiye pou pwopagasyon mikwòb tankou mikwòb ki soti nan grip la ak tibèkiloz la. 

Pafwa bezwen krache se nesesè ; krache se mwayen natirèl pou poumon yo debarase de salte enspire oswa rezidi biyolojik ki entèfere ak fonksyon pilmonè (flèm, selil ki mouri, pi, san...) . . ). Vale pwodui sa yo se pa dezirab. 

Apre krache, se krache a anjeneral vale. Flèm pilmonè ka evantyèlman enfekte oswa polye. Gen kèk viris ki ka detwi nan asidite lestomak ; sepandan, li pa eskli ke pwopriyete sifas asid la ka pèmèt sèten viris rantre nan larim nan vant kote li pral pwoteje soti nan asid lestomak (glè sa a, ki pwoteje miray vant lan, rich nan asid syalik, ki se sib la viris la nan kò a). Mouvman miray vant lan ak bòl alimantè ka pèmèt viris pase nan trip la ki yo ka enfekte. Anpil mikwòb, ak kèk parazit kolonize trip la nan fason sa a, kèk fasil travèse baryè lestomak. 

Nan XIXyèm syèk, lye piblik, ki gen ladan saloun nan Etazini, yo te ekipe avèk krachwa. Pandan grip panyòl la, pandan ke tibèkiloz la te toujou gaye toupatou, yo te vann pito krachwa pòtatif nan sèten peyi lwès (pa egzanp nan fòm yon tòti, koki ki te sèvi kòm yon kouvèti) ki te pèmèt moun krache nan vil oswa nan transpò piblik, konsève yon minimòm lijyèn. 

Dènyèman, mouchwa papye yo te pi itilize. Plan nasyonal kont yon pandemi grip posib ankouraje itilizasyon mouchwa papye, boule oswa jete nan bwat de bò, pou yo jete anba kondisyon ijyenik pi byen. 

### Konpòtman afektif
Yo dwe modifye ak adapte pou fè fas ak maladi a ak risk kontaminasyon. Fas ak yon pandemi grip, bo yo ak bon akolad yo dwe evite, swen pou timoun oswa granmoun aje yo dwe sijè a prekosyon adisyonèl. 

### Ekskreman
Modèl bèt la ak eksperyans nan premye ka imen montre ke, kontrèman ak viris ki responsab grip sezonyè a, H5N1 HP ka atake anpil ògàn, e ke li ka jwenn, pafwa abondan, nan trip la ak poupou ki vin pwodui ki riske (ki gen ladan chat domestik, bèt volay ak lòt zwazo dekoratif oswa an kaj). 

Yon jesyon serye nan depo dlo egou, tank septik, sistèm dlo egou yo ak netwayaj twalèt piblik yo kapab yon faktè enpòtan nan limite yon epidemi grip ki koze pa yon viris trè patojèn yo nan lòd yo limite nenpòt transmisyon owofekal. 

Pou egzanp, kèk ekspè nan AFSSA nan Frans, te note an 2005 yon reyalite : premye senk (5) epidemi grip avyè nan lane a nan Larisi te tout lokalize sou Trans-Siberyen, ak pwochen de sou yon liy tren ki pèpandikilè. Poupou te egzeyate nan tren yo sou ray yo epi vale pa zwazo yo. 

## Lòt eskreta
Nemoni ki te koze pa yon viris ka deklanche vyolan krache san (pwojeksyon jiska yon mèt), vomisman oswa dyare emorajik. 

Kadav yo emèt likid ki kapab lakòz pwoblèm sa yo. Mouch, rat ak charyo divès kalite nekwofaj ka atire ak kontamine pa pwodui sa yo, epi gaye viris la. Chenn kontajyon ak transmisyon mal konn. Lè w gen dout, kalite risk ak danje yo ta dwe konsidere avèk anpil atansyon. 

## Gade tou
* Risk pandemik ki lye ak grip avyè 
* Prevansyon
* Ijyèn
* Lave men
* Distansyasyon sosyal 
* Izòlman
* Konfinman  
* Karantèn 
* Sante anviwònman an 
* Règleman sanitè entènasyonal

## Referans

## Lyen deyò
*  Kijan pou nou evite COVID-19 sou hesperian.org