Pandemi Covid-19 ann Ayiti

* Atik prensipal : Pandemi kowonaviris an 2019-2020

Pandemi maladi kowonaviris rive ofisyèlman nan Ayiti sou 20 mas 2020. Gouvènman kòmanse aplike rekomandasyon Òganizasyon Mondyal Sante. Eslogan : "An nou youn veye sou lòt. Youn pwoteje lòt".
## Estatistik
* Karantèn nan enstitisyon : 110
* Karantèn nan kay : 853
* Izòlman : 2 542
### Lokalizasyon ka

### Ka pa gwoup laj

## Kwonoloji
Sou 19 mas, Ministè Sante Piblik ak Popilasyon (MSPP) ann Ayiti deklare ofisyèlman de (2) premye ka konfime.
Premye ka a se yon sitwayen ayisyen (31 ane) detekte nan Pòtoprens ki te rete an Frans epi ki te retounen nan peyi a sou 15 mas. Nan ayewopò, li te san sentòm. Yo mete li nan karantèn kay li.
Dezyèm ka te detekte nan depatman Latibonit. Li se yon pasyan ki gen orijin Bèlj (63 zan). Li tounen nan peyi a sou 10 mas aprè li fin vwayaje nan Madrid (Espay) epi nan Miyami (Etazini). Li te montre sentòm maladi a depi 13 mas.

Sou 5 avril 2020, ministè Sante Piblik ak Popilasyon anonse premye ka lanmò, yon gason nan laj 55 lane ki te deja fè maladi sik ak tansyon, sa ki konplike ka li.

Sou 7 avril 2020, prezidan, minis ak sekretè deta ayisyen teste pou Covid-19.

MSPP enfòme popilasyon an sou yon 2yèm lanmò anba maladi Covid-19 pou jounen mekredi 8 avril 2020 an. Moun ki mouri a se yon fanm nan laj 69 lane ki te deja fè maladi sik ak tansyon, sa ki vin konplike ka li a.
Sou 11 avril 2020, MSPP anonse yon 3yèm lanmò anba Covid-19. Moun ki mouri a se yon gason nan laj 57 lane ki te deja ap soufri anba maladi kè, sik, tansyon ak pwoblèm nan ren.

Nan dat 20 avril 2020, pou 58 ka konfime nan peyi Dayiti genyen 52 ki aktif, 2 moun geri ak 4 moun mouri. Moun ki mouri se yon gason nan laj 40 lane ki te soufri tansyon. Li te gen lafyèv, vomismanak gwo pwoblèm pou li respire, sa ki te vin konplike ka li a.
Sou 23 avril 2020 gen yon senkyèm lanmò. Moun ki mouri a se yon gason nan laj 32 lane ki te gen fyèv, tous sèch ak gwo pwoblèm pou li respire, se yon moun ki te konn bwè ak fimen anpil.

Sou 24 avril 2020, MSPP anonse yon sizyèm lanmò, yon gason nan laj 18 lane ki te gen enfeksyon nan sèvo ak difikilte pou li te respire, sa li te lakòz li tonbe nan koma.
Sou 29 avril 2020, gen 7yèm lanmò anba maladi COVID-19 ki rive nan komin Dèlma. Moun ki mouri a se yon gason nan laj 20 lane ki t ap krache san, li te gen tous sèch, lafyèv, pwoblèm nan kè epi pwa kò ki te twòp pou laj li.

Nan dat 29 avril 2020, gen yon 8yèm lanmò anba Covid-19, yon gason nan laj 68 lane ki soti nan depatman Nò. Li te gen gwo vant fè mal, tous sèch, lafyèv ak pwoblèm pou li respire.

Sou 8 jen 2020, 262 nouvo ka Covid-19 te konfime ann Ayiti (jou anvan an: 148), pou yon total de 3.334 ka nan tout teritwa nasyonal la (40.3% fanm ak 59.7% nan gason) depi premye ka a (19 mas 2020). Sa se 3,205 ka plis nan 30 jou.

Sou 22 me 2021, peyi a ofisyèlman anrejistre 91 nouvo ka kontaminasyon ak 10 lanmò. Sa a se premye fwa depi kòmansman epidemi an ke peyi a anrejistre anpil lanmò nan yon sèl jou.

## Reyaksyon gouvènman ayisyen
### Preparasyon
Sou 27 janvye 2020, MSPP òganize yon konferans pou laprès e anonse mezi li deja prann nan kowodinasyon ant direktè jeneral MSPP, direktè DELR, direktè Pwomosyon Sante ak Anviwònman :
* mezi prevansyon ak sivèyans nan pwen antre peyi a tankou ayewopò ak pò.
* mezi sansibilizasyon ak fòmasyon pwofesyonèl sante
*sivèyans epidemyolojik pi fò nan chak depatman.

Sou 12 fevriye 2020, MSPP atravè Laboratwa Nasyonal Sante Piblik (LNSP) te resevwa OPS / OMS materyèl ak entran pou detekte COVID-19 : reyaktif pou tès molekilè (PCR), avèk amòs, sonn, aparèy kontwòl pozitif. Ekip ijans sanitè nan Òganizasyon Panamerikèn Sante (OPS) fòme teknolojis medikal pou itilize tès depistaj.

Sou 16 mas 2020, MSPP anonse kreyasyon CIPC (sant enfòmasyon pèmanan sou CODIV-19). Sant sa a gen pou misyon enfòme ofisyèlman avèk klate ak transparans popilasyon an sou mezi prevansyon, pwoteksyon ak evolisyon pandemi CODIV-19.

Joseph Jouthe anonse de (2) semèn sispansyon vòl avyon avèk Ewòp, Kanada, Repiblik Dominikèn ak Amerik latin.

Ministè Sante ak Popilasyon pibliye yon Plan preparasyon ak Repons MSPP kont kowonaviris (mas 2020).

### Aksyon
#### Mezi jeneral
Sou 18 mas 2020 : gouvènman entèdi "nenpòt evènman kiltirèl nan lari nan kad mezi prevansyon kont COVID-19". Mezi sa yo konsène tou rasanblman foul, kòm bann rara, nan sal teyat ak teren espò. 

Sou 20 mas 2020 : Jovenel Moïse, prezidan Ayiti, dekrete eta dijans sanitè. Peyi a pase imedyatman nan faz 2 epidemi :
* fèmti lekòl, inivèsite, sant fòmasyon pwofesyonèl
* fèmti izin soutretans, faktori
* kouvrefe sou tout teritwa nasyonal ant uitè diswa ak senkè dimaten
* entèdiksyon nenpòt rasanbleman nan plis pase dis (10) moun ak deplasman initil

Sou 20 mas 2020, Joseph Jouthe, Premye Minis, presize nan yon konferans pou laprès nan CIPC (Sant enfomasyon pèmanan sou kowonaviris) :
* atribye lajan, ki te afekte pou sèten pwojè sosyal, pou pèmèt eta a gen mwayen finansye nesesè pou popilasyon an ak lopital yo
* ranfòse aktivite Fon Asistans Ekonomik ak Sosyal (FAES) (Fonds d'Assistance économique et social) pa distribisyon kit manje pou moun katye pòv
* louvri 3 sant pou akèyi moun enfekte nan Okay, Gonayiv, Kap Ayisyen
* kenbe ayewopò ak pò ouvè pou transpò machandiz yo 
* fèmen sèlman faktori tekstil nan endistri asanblaj

Sou 11 me 2020, Premye Minis Jouthe te anonse .

Sou 20 me 2020, pandan yon Konsèy Minis ekstraòdinè (pa videyokonferans) ak pou fè fas a pwogresyon Covid-19 nan tout teritwa nasyonal la ki te deja enfekte 663 moun ak touye 22 moun, Prezidan Jovenel Moïse pran an kont konsèy komite yo e deside renouvle eta dijans sante nan peyi a pou 2 mwa. Prezidan Jovenel Moïse pibliye nan jounal ofisyèl *Le Moniteur* jedi 21 me 2020, yon dekrè ki fikse règ jeneral pou pwoteksyon popilasyon an nan ka yon pandemi / epidemi, ki gen ladan anpil obligasyon ak sanksyon.

#### Mezi ekonomik
Gouvènman otorize peman davans anplwaye sèvis piblik yo pou mwa mas ak ap travay sou yon plan espesyal pou soulaje sitiyasyon travayè yo.

Bank Repiblik Ayiti (BRH) ak enstitisyon finansyè yo te pran yon moratoryom (sispansyon) de 1e avril a 30 jen 2020 sou tout prè nan sistèm bankè a. Bank yo pral sèlman kapab chaje enterè sou dèt yo. Pandan twa (3) mwa sa yo, pa pral gen okenn peman reta chaj sou dèt. Menm reta sou kat kredi yo afekte pa mezi sa a. Ant 1e avril ak 30 jen 2020, bank yo pa pral kapab sezi pwopriyete moun ki te fè prè ipotèk.

Yon anvlòp 50 milyon dola te jwenn apati dezafektasyon senk (5) ou sis (6) pwojè finanse pa Bank entè-amerikèn devlopman (Banque interaméricaine de développement) (BID). Lajan sa a dwe itilize pou achte yon pakèt ekipman pou sant ki te bati pou fè fas ak COVID-19.
gen ladan 20 000 tès, kabann, vantilatè, respiratè atifisyèl, klò, elatriye.

Direksyon Bidjè Jeneral Ministè Ekonomi ak Finans Dayiti pibliye yon rapò debousman ki fèt pou peryòd 25 mas rive 29 me 2020 pou goumen kont covid-19.
An total, yo te debouse plis pase 2.2 milya goud ak plis pase 34 milyon dola ameriken soti nan Fon Ijans (FDU) ak Trezò Piblik (TP).

#### Mezi medikal

Ministè Sante Piblik ak Popilasyon mande popilasyon pa itilize klowokin nan prevansyon kowonaviris oswa kont sentòm grip. Nan yon sikilè nan dat 31 mas 2020, MSPP a raple manadjè famasyen yo ak pwopriyetè famasi yo ke klowokin dwe distribye sèlman sou prezantasyon yon preskripsyon medikal ki soti nan yon pwofesyonèl swen sante ki gen otorizasyon.

Kowoperasyon medikal ant Ayiti ak Kiba te restore avèk restorasyon relasyon diplomatik ant de (2) peyi yo an 1997. Yon brigad nan 348 doktè deplwaye ann Ayiti al goumen kont Covid-19. 

Gouvènman Ayiti ap mande pwofesyonèl medikal (doktè, enfimyè, oksilyè, teknisyen laboratwa, famasyen) ak pèsonèl ki pa medikal (administratè, sekretè, chofè, menajè, manèv) yon enskripsyon pou ranfòse ekip yo ki fè fas ak kriz Covid-19. Nan dat 3 avril 2020, 2 9000 moun enskri (28% sektè pa medikal, 72% sektè medikal) sou sitwèb MSPP.

Ayiti kòmande Lachin plis pase 18 milyon dola materyèl medikal : 2,5 milyon gan medikal(nitril), 300 000 wòb esterilize, 10 analizè otomatik biyochimi, 100 respiratè ak akseswa, 1500 kabann lopital, 500 inite ponp enfizyon, 200 000 mas KN 95, 1,5 milyon mas chirijikal jetab ak 250 000 ekipman pwoteksyon endividyèl (linèt pwoteksyon, vizyè ak soulye) e espere rive nan peyi a pa 10 avril pwochen.

PNLS defini rekòmandasyon pratik pou anpeche ak kontwole ekspozisyon pou covid-19 ak pou asire sèvis VIH / SIDA nan tout teritwa a. Apwòch la se yon pati nan yon pwosesis jesyon risk ki gen objektif asire sekirite nan anplwaye swen, benefisyè yo ak sit prestasyon.

6 000 blouz chirijikal, 5000 gan, 4 500 mas chirijikal, 660 mas N 95 te livre MSPP pou sipòte jesyon ka, tès laboratwa ak aktivite siveyans.

Sou 15 avril 2020, Jovenel Moïse anonse yon distribisyon twa milyon mas sitou nan mache piblik. Komisyon miltisektoryèl resevwa 3 milyon mas, 13 000 rad pou pwofesyonèl medikal, plis pase 5000 galon solisyon idwo-alkolik.

Peyi a gen yon sèl kabann lopital pou chak 1.502 moun, yon doktè pou 3.353 moun, ak 124 kabann swen entansif nan tout teritwa li a.
Enstitisyon sante - sitou prive - manke tout bagay : ekipman, materyèl pwoteksyon, medikaman, aksè nan dlo ak elektrisite, elatriye.
Bidjè sante a te piti piti diminye depi koudeta an 2004. Nan lane  2018, li reprezante sèlman 4.3% nan depans piblik, oswa 13 dola pou chak moun.

Komisyon pou Evalyasyon Remèd Tradisyonèl yo itilize kont Covid-19 ann Ayiti se yon gwoup travay ki te rankontre soti nan 4 jen rive 30 jiyè 2020. Misyon li te bay konsèy syantifik ak etik sou fòmil ak resèt, presize pwopriyete yo ak efè segondè yo nan plant e bay rekomandasyon. Li egzamine anviwon 72 plant. MSPP pibliye *Le Guide de préparation des dossiers de demande d'autorisation de mise sur le marché de médicaments à base de plantes*. Li ta dwe fasilite pwosesis pou evalye medikaman / remèd tradisyonèl yo.

## Konsekans ekonomik
Twa (3) founisè prensipal Ayiti yo : Repiblik Dominikèn, Etazini ak Lachin te fèmen fwontyè yo. Pri gaz la ak pwodui debaz ogmante, an patikilye pri diri.

Premye Minis la ak Minis Finans yo ap prepare plan rekiperasyon ak relans ekonomik aprè pandemi an.
Jovenel Moïse gen lapè pou yon famin ann Ayiti.

Nan mwa avril 2020, Kristalina Georgieva, direktris jeneral nan Fon Monetè Entènasyonal (Fonds Monétaire International (FMI)) te anonse diminisyon dèt imedyat pou 25 peyi manm, peyi ki pi pòv. Peyi sa yo, ki gen ladan Ayiti, resevwa don atravè fon fidisyè asistans ak repons dezas (fon fidisyè ARC).
Etazini atravè Ajans amerikèn pou Devlopman Entènasyonal (USAID) ap bay $ 16,1 milyon dola pou ede Ayiti reponn a epidemi Covid-19 la.

## Konsekans sosyal
Òganizasyon Entènasyonal pou Migrasyon rapòte ke 4 192 Ayisyen deja kite Repiblik Dominikèn volontèman aprè pèdi travay yo pou yo retounen ann Ayiti.

Sou 3 avril 2020, Patenarya Mondyal pou Edikasyon (PME) apwouve yon fon 10 milyon dola an favè Ayiti. Lajan sa a dwe diminye enpak negatif Covid-19 pou asire kontinyasyon pwogram edikasyon radyo ak televizyon, materyèl ansèyman, ak sipò pou pwofesè yo apre fèmen lekòl yo.

Majistra yo nan sèten vil yo ranfòse mezi restriksyon trafik an akò ak dispozisyon yo divès kalite ki genyen nan arete prezidansyèl nan dat 19 mas 2020 an relasyon ak mezi ki te pwopoze pa Òganizasyon Mondyal Lasante (OMS), pou egzanp Jakmèl, Kap Ayisyen, wout ki mennen nan gwo vil yo. Depatman Sid la izole pandan 15 jou. Sanksyon yo lou : gwo amann ak jou prizon, an patikilye si ou soti san ijans, si ou pa pote kachnen (mas), si ou pa bay tout moun 2 pa distans...

Maladi Covid-19 mennen nan konpòtman inapwopriye oswa vyolan nan popilasyon : moun kèk komin  refize louvri sant swen pou pasyan ki enfekte, fizikman atake malad yo, kouri byen lwen lopital lè rezilta tès yo pozitif, manifestasyon, agresyon....

## Konsekans kiltirèl

Atis ayisyen gen anpil enfliyans e yo vle ede sansibilize epi redwi estrès ki asosye ak COVID-19. Depi 23 mas 2020, chantè Bélo anime pwogram "Quarantaine Haïti" (Karantèn Ayiti) ki pran plas nan uitè diswa sou 9 platfom mizik. Li se yon inisyativ Vama Events, Handzup Group ak Chokorella.

Kèk chantè konpoze ak chante chanson sou COVID-19 pou motive moun nan bon pratik ak aplike mezi baryè.

## Konsekans medikal
Anpil Ayisyen te trete nan Repiblik Dominikèn, nan Etazini yo ak nan Kiba sitou. Yo twouble nan tretman yo oubyen yo pa kapab fè ankò egzamen yo ki enposib pou yo fè ann Ayiti.

"Koud konbit" se yon inisyativ lanse pa eskout ayisyen ak òganize pa kèk asosyasyon. Li gen kòm objektif fè koud 10 milyon mas lavab pou popilasyon nan atelye kouti.

Sou 15 me 2020, Ayiti te resevwa katriyèm chajman ki te bay lòd nan men Lachin pou evite pwopagasyon kowonavirus Covid-19 la. Nouvo chajman sa a genyen an patikilye: 147 650 rad pwoteksyon medikal, 150 000 sou-soulye, 2,5 milyon gan medikal ak 100 monitè.

## Definisyon
* BRH : Bank Repiblik Dayiti
* DELR : Direksyon Epidemyoloji, Laboratwa ak Rechèch
* MSPP : Ministè Sante Piblik ak Popilasyon
* OMS : Òganizasyon Mondyal Sante
* OPS : Òganizasyon Panamerikèn Sante
* PNLS : Pwogram Nasyonal kont SIDA

* Ka sispèk : tout moun ki gen yon lafyèv pi gran pase oswa egal a 38°C, oswa yon istwa lafyèv (nan 14 jou anvan) akonpaye pa tous ak avèk/san difikilte respiratwa, doulè nan kò, maltèt san rezon.
OU tout moun ki gen yon chanjman toudenkou nan gou (disgezi oubyen agezi) oswa pran sant (iposni oubyen anosmi)
OU tout moun yon pwofesyonèl sante (doktè oswa enfimyè) sispekte covid-19
Pou timoun : tout sentòm site pi wo ak / oubyen degradasyon jeneral lasante, dyare oubyen lafyèv sèl sitou pou tibebe nan laj mwens 3 mwa

* Ka konfime : tout ka sispèk nan covid teste pozitif (prezans asid nikleyik) kèlkeswa siy ak sentòm. 
Note : yo dwe mete tout ka konfime covid-19 nan izòlman enstitisyonèl oubyen nan izòlman lakay. Gid sou izòlman disponib nan pwotokol sou Covid.

* Ka retabli : yo deklare "retabli", yon ka konfime covid-19 nan youn nan sityasyon :
tout moun avèk sentòm (malad) teste pozitif : omens dis (10) jou aprè dat disparisyon siy maladi avèk / san yon nouvo tès negatif (2yèm tès si posib)
OU tout moun san sentòm (pa malad) teste pozitif : dis (10) jou san aparisyon siy maladi avèk / san yon nouvo tès negatif (2yèm tès si posib)

* Ka mouri : lanmò nan ka konfime (pa tès oubyen pa lyen epidemi) oswa pa konfimasyon post mortem (aprè lanmò) an absans nenpòt lòt kòz evidan nan lanmò ki pa gen rapò ak maladi covid-19

## Gade tou
* Distansyasyon sosyal, Lave men, solisyon idwo-alkolik, konfinman, Izòlman, karantèn
* Ekipman pwoteksyon endividyèl medikal‎, Mas pwoteksyon, Mas baryè, Mas chirijikal, Mas pwoteksyon FFP, gan medikal, linèt pwoteksyon
* Kowonaviris, SARS-CoV-2, Tès dyagnostik pou SARS-CoV-2
* Maladi kowonaviris 2019
* Pandemi maladi kowonaviris 2019-2020 (Almay, Bèljik, Bolivi, Chili, Espay, Etazini, Frans, Iran, Itali, Kamewoun, Kanada, Kore disid, Kostarika, Meksik Ostrali, Panama, Pewou, Swis) 
* Bato kwazyè *MS Westerdam*, *Diamond Princess* ak *Grand Princess* 
* Ksenofobi ak rasis ki lye ak Pandemi COVID-19 2019-2020

## Referans

## Lyen deyò
; Atik
*  Lave men ak fabrikasyon yon tipitap sou hesperian.org
*  Kowonaviris la (KOVID-19): pwoteje tèt ou ak lantouray ou sou haiti-reference.com
*  Tout sa w dwe konnen sou Kowonaviris sou nyc.gov (sitwèb Nouyòk)
*  Tout sa w dwe konnen sou Kowonaviris sou massmed.org (sitwèb Massachussets)
*  Tout sa w dwe konnen sou Kowonaviris sou health.ny.gov
*  Bilten kotidyen sou sivèyans kowonaviris sou mspp.gouv.ht
*  Plan preparasyon ak Repons MSPP kont kowonaviris (mas 2020) sou mspp.gouv.ht
*  Rekomandasyon UCMIT PNLS nan kad COVID 19 sou mspp.gouv.ht
*  Priz an chaj fanm ansent sispèk enfeksyon pa COVID 19 sou mspp.gouv.ht
*  Coronavirus : les conseils de l’OMS pour se protéger sou OMS
*  Fòmasyon rapid pou pwofesyonèl sante nan 2èdtan sou Kowonaviris COVID-19 ak swen entansif sou fun-mooc.fr
*  Covid-19 : Kesyon-Repons sou medikaman ak jès-baryè sou Société Française de Pharmacologie et de Thérapeutique
*  Etap pakou pasyan nan lopital sou loophaiti.com
3j pandan konfinman an]
*  Ti liv aktivite fizik aprè gerizon Covid-19 sou hopital-foch.com

; Videyo :
*  Jovenel Moïse eksplike eta dijans sanitè
*  Men ki fenomèn ki pwodui maladi kowonaviris ak kouman nou ka evite maladi sa
*  Chanson ''Corona'' pa Jean-Jean Roosevelt