Siklòn

Yon *siklòn* (ki sòti nan mo grèk *kyklos*, ki vle di “sèk” oswa “won”) se yon tèm meteyowolojik ki sèvi pou dekri yon gwo zòn nan atmosfè a kote lè a ap vire alantou yon sant ki gen yon ba presyon lokal. Fenomèn sa a souvan bay nwaj ak lapli.Nan lang meteyowolojik, yo rele l tou yon *depresyon* oswa yon *sistèm siklonik*. Nan yon sans elaji, *sikilasyon siklonik* la se direksyon lè a pran lè li ap deplase alantou yon depresyon oswa yon twou bawometrik: li vire nan sans ki diferan ant emisfè nò a ak emisfè sid la .  

Menm si nenpòt depresyon ka rele *siklòn*, tèm sa a anjeneral rezève pou kèk tip sistèm espesyal ki fòme sou dlo cho nan lanmè twopikal yo: yo rele yo *siklòn twopikal*. Gen kèk lòt fenomèn natirèl tou, menm si yo pi piti nan echèl, kote gen mouvman vire konsa, yo konn itilize sifiks *siklòn* nan pou yo tou.   

## Orijin lengwistik mo “siklòn” nan
Mo *siklòn* nan se yon non maskilen   ki soti nan lang angle a (*cyclone*), e mo sa a menm soti nan grèk *kyklôn* (κυκλῶν), ki se patisip prezan vèb *kykloun* ki vle di “rasanble pandan w ap vire”. Tèm sa a, lè yo itilize l pou pale de *siklòn twopikal*, te vin popilè gras ak travay kapitèn marin anglè Henry Piddington (1797–1858). Li te sèvi ak mo a apre li te fin etidye yon gwo tanpèt twopikal ki te pase an 1789 e ki te touye plis pase 20 000 moun nan vil kotyè ki rele Koringa, nan peyi Lend. 

Nan ane 1844, Piddington te pibliye rechèch li yo anba tit *The Horn-book for the Law of Storms for the Indian and China Seas*. Travay li yo te jwenn anpil rekonèsans nan mitan maren atravè mond lan, e yo te nonmen li kòm prezidan *Marine Court of Inquiry of Calcutta*. An 1848, li te pibliye yon nouvo vèsyon elaji ak korije liv li a, ki te pote tit *The Sailor’s Horn-book for the Law of Storms*. Nan travay sa a, syantis meteyorolojik sa a te konpare fenomèn meteyorolojik la ak yon sèpan k ap vire nan fòm yon sèk yon imaj ki sòti nan mo grèk *kyklos* e se nan lide sa a mo *siklòn* nan te sòti (Piddington, 1848).   

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: cyclone
*Angle: cyclone
*Alman: Zyklon
*Panyòl: ciclón

## Karakteristik jeneral
Kè siklòn nan se yon zòn ki gen ba presyon atmosferik. Gradyan presyon ki genyen ant sistèm nan ak zòn ki gen pi gwo presyon ki antoure li lakòz lè a deplase an direksyon sant la. Plis diferans presyon an ogmante, se plis van yo vin pi fò. Sou enfliyans fòs '''Coriolis''' la, van sa yo devye sou bò dwat nan emisfè nò (epi sou bò goch nan emisfè sid), sa ki bay yon mouvman wotasyon lè a alantou sant ba presyon an. Konsa, sans sikilasyon siklòn yo diferan selon emisfè a: yo vire nan sans kontrè yon zegwi mont nan emisfè nò, epi nan sans zegwi mont lan nan emisfè sid. 

Piske fòs **Coriolis** la pa egziste sou liy ekwatè a epi li ogmante lè n ap pwogrese vè pol yo, wotasyon siklòn yo anjeneral kapab fòme sèlman nan latitid ki depase anviwon 5 a 10 degre. Se poutèt sa, yo pa jwenn siklòn toupre ekwatè a.  

Finalman, trajektwa siklòn yo pandan dire lavi yo depann de kote yo fòme ak deplase. Siklòn twopikal yo swiv sous enèji yo, sa vle di dlo lanmè cho, ansanm ak sizayman van sistèm meteyorolojik ki antoure yo. Depresyon ki fòme nan latitid mwayen ak siperyè yo, an jeneral, suiv koule van ki nan wo altitid la, espesyalman kouran-jè a.   

## Kalite siklòn yo
Gen plizyè kalite siklòn selon kote yo fòme, sous enèji yo, ak estrikti entèn yo.

### Siklòn Twopikal
Siklòn twopikal yo gen ladan depresyon twopikal, tanpèt twopikal, ak nivo ki pi wo a, yo rele **"ouragan"** nan Nò Atlantik, Gòlf Meksik ak Lès Oseyan Pasifik la; yo rele l **"tifon"** nan Lwès Pasifik Nò a ak nan Lanmè Lachin Sid la. Fenomèn sa yo fòme sou dlo cho nan zòn twopikal yo epi yo jwenn enèji yo nan chalè latent ki soti nan kondansasyon vapè dlo.  

Gen plizyè kondisyon ki nesesè pou fòmasyon yon siklòn twopikal:

* **Tanperati lanmè a** dwe depase **26 °C** sou yon pwofondè ki gen pou pi pitit **50 mèt**, nan kote depresyon ki pral tounen siklòn nan ap fòme. 
* Li dwe **byen lwen ekwatè a**, pou fòs **Coriolis** la kapab aji (ant 5 ak 10 degre latitid). 
* **Van yo nan diferan nivo nan atmosfè a** dwe gen menm direksyon ak menm fòs nan zòn kote siklòn nan ap fòme. Si van ki nan gwo altitid yo soufle nan yon direksyon diferan ak sa ki nan ba altitid yo, sa ap anpeche siklòn nan devlope.
Lè chalè latant lage nan nivo siperyè tanpèt la, sa fè tanperati andedan siklòn nan ogmante **ant 15 ak 20 °C** pi wo pase tanperati nòmal nan twoposfè ki deyò siklòn nan. Se poutèt sa yo di siklòn twopikal yo se **tanpèt ki gen yon nwayo cho**  (*warm-core storms*). Men, nwayo cho sa a sèlman egziste nan altitid; zòn ki anba siklòn nan, sou sifas tè a, souvan pi frèt pase kèk degre akoz nyaj ak lapli entans. 

Entansite yon siklòn detèmine dapre fòs maksimòm van li pwodui, paske se paramèt sa ki pi fasil pou mezire e ki pi byen montre kapasite destriksyon fenomèn nan. Nan Nò Atlantik, mezi a fèt dapre vitès mwayen van pandan yon minit.  

* Si vitès van an pi piti pase 34 ne (an fransè: nœuds) (63 km/h), se yon depresyon twopikal. 
* Si vitès van an ant 34 ak 63 ne (an franse: nœuds) (117 km/h), se yon tanpèt twopikal, e nan nivo sa a, siklòn nan resevwa yon non ofisyèl. 
* Si van soutni a depase 64 ne (an fransè: nœuds (118 km/h), se yon ouragan, yon tifon, oswa yon siklòn, selon rejyon oseyanik kote li fòme. 
Gen kèk ti varyasyon nan klasifikasyon sa yo selon zòn oseyanik yo, tankou nan Pasifik ak nan Oseyan Endyen. Echèl ki sèvi pou klase siklòn twopikal yo, enkli ouragan yo, se echèl Saffir–Simpson. Echèl sa a kontinye kote echèl Beaufort a sispann. Nan echèl Beaufort a, ouragan ki fòs 12 (sou 12) ekivalan ak kategori 1 (sou 5) sou echèl Saffir–Simpson. 

Dapre Òganizasyon Meteyowolojik Mondyal la (OMM), depi kòmansman ane 2010, yo sètifye rekò van ki pi fò yo te obsève syantifikman (ki pa gen rapò ak tònad), ki te rive 408 km/h nan dat 10 avril 1996 nan zile Barrow, nan Lwès Ostrali, pandan pasaj siklòn Olivia. Rekò anvan sa, 372 km/h, te anrejistre an avril 1934 sou tèt Mont Washington, nan eta New Hampshire Ozetazini.   

## Referans

## Lyen deyò