Laj dò Islam

**Laj dò [[Sivilizasyon Islamik|Islam la]]** tradisyonèlman date ant mitan mitan an. . Pandan peryòd sa a, atis, enjenyè, entelektyèl, powèt, filozòf, jeyografi ak komèsan nan mond Islamik la te kontribye anpil nan agrikilti, ar, ekonomi, endistri, lwa, literati, navigasyon, filozofi, syans, syoloji ak teknoloji. Sivilizasyon Islamik la, ki te premye apropriye eritaj ansyen mond Mediterane, Iranyen ak Endyen monde, te devlope nan yon espas kèk deseni apati 850 yon kilti orijinal inifye pa Lang arab, komès ak relijyon. Prezante sou twa kontinan, li te fleri sou yon espas ekstrèmman vas e konsa te jwe yon wòl enpòtan nan antretyen ak difizyon nimerasyon pozisyon, konesans jewografik ak astwonomik, epi finalman zèv filozofik nan Antikite . Howard R. Turner ekri: .

## Istoryografi
Tèm nan menm "sivilizasyon Islamik" kesyone pa sèten chèchè, tankou istoryen Iranyen Shodja-e-din Shafa ki, nan de liv polemik ki gen tit "Renesans" (nan Pèsik: " تولدى ديگر *) ak *Apre katòz syèk. * (nan Pèsik: *پس از 1400 سال*), kesyone enpòtans ekspresyon tankou "syans Islamik". Shafa kwè ke, si se vre ke relijyon te sèvi kòm siman pou prèske tout ansyen anpi epi pèmèt yo fonde otorite yo, li pa defini pa karakteristik ki ta jistifye atribiye devlopman nan pratik kiltik li yo patikilyèman syans, teknoloji ak atizay yo. . Plizyè anpi istorik yo te adopte yon relijyon ofisyèl, san yo pa, sepandan, syans ak atizay ki te fleri laba yo te atribiye a relijyon an nan kesyon an. Anplis, [[Fè Antikite|Fè Anpi Women an]], [[Anpi Bizanten]] ak tout anpi Ewopeyen ki vin apre yo, byenke kretyen e pwoklame tèt yo kòm sa yo, yo pa konsidere kòm yon sèl ak menm sivilizasyon an.

=== Istwa konsèp ===
Ekspresyon "laj an lò Islamik" yo te kòmanse itilize nan literati 19yèm syèk la ki te konsakre nan istwa Islamik la, nan kontèks yon mouvman atistik [[Lwès]] rele '[[Oryantalis]]. Otè yon *Manyèl pou vwayajè a nan peyi Siri ak Palestine* ki soti nan 1868 te obsève ke moske ki pi bèl nan [[Damas]] yo te tankou "Mohamedanis li menm, nan dekonpozisyon rapid" ak rlik nan "laj an lò nan Islam." ”.

Pa gen okenn definisyon klè nan tèm sa a, epi tou depann de si wi ou non li itilize ak anfaz sou swa reyalizasyon kiltirèl oswa militè, li ka entèprete kòm refere li a peryòd byen diferan. Kidonk, kèk otè sijere ke li ta ka koresponn ak dire kalifa a, sa vle di "sis syèk.ak yon mwatye », alòske lòt moun ta gen pou l fini apre kèk deseni nan konkèt kalifa a nan [. [Kalif byen gide|Rashidun]], ak lanmò Oma ak premye fitnah la.

Nan kòmansman  yo, yo te itilize tèm sa a sèlman detanzantan e souvan refere yo bay premye siksè militè kalif Rashidun yo. Se sèlman pandan dezyèm mwatye  la ke tèm nan te itilize pi souvan, jodi a refere prensipalman a epandans kiltirèl syans ak matematik anba kalifa yo ki te gouvènen ant , ant etablisman syans òganize nan Kay Sajès la ak kòmansman [[kwazad]] la. Men, definisyon peryòd sa a toujou varye konsiderableman e li souvan pwolonje pi bonè lè yo enkli yon pati nan , soti nan fondasyon [[Bagdad]] pa [[Abbasid Kalifa|Abbasid]], ak pita jiska  oswa menm kòmansman , anvan destriksyon kapital la pa [[Houlagou Khan]].

Egale nan fen laj lò a ak nan fen kalifa yo se yon pwen koupe pratik ki baze sou yon referans istorik, men li ka diskite ke kilti Islamik te antre nan yon bès gradyèl anpil pi bonè. Kidonk, Khan (2003) idantifye laj lò ki apwopriye a kòm de syèk ant 750 ak 950, li diskite ke premye pèt teritwa anba [[Hâroun ar-Rachîd|Harun al-Rashid]] te vin pi mal apre lanmò [[Al-. Ma'mūn|al-Ma'mun]] an 833, e ke kwazad yo nan  te mennen nan yon febli nan anpi Islamik la kote li pa janm refè. .


== Istwa ==
=== Orijin: nan kafou wout komès ===
[[Bernard Lewis]] kwè ke monachi Islamik yo te eritye <ref. >Baze sou </ref>.

Laj dò Islamik la te kòmanse ak tradiksyon zèv syantifik ki gen orijin grèk, endyen, pèsik ak siryak an [[Arab]], depi nan fen  la, gras a [[kalif la]] [[ Abbasids|Abbasid]] [[Al-Mansur (Abbasid)]], fondatè Bagdad. Li te kontinye ak kreyasyon [[Kay Sajès|Kay Sajès]] (*Beit Al-Hikma*). Premye nan enstitisyon sa yo te fonde nan [[Bagdad]] nan [[832]] pa [[Kalif]] [[Al-Ma'mūn|Al-Ma'mūn]]. Sant etid ak echanj yo te anpil: anplis Bagdad, te gen [[Kairo]], [[Damas]], [[Granada (Spain)|Granada]], [[Bukhara]], [[Chiraz]] , [[Isfahan]], [[Samarkand]], [[Kòdoba]], [[Fez]]…

=== Envazyon Mongòl la ak bès ===

Si [[Kwazad|kwazad yo]] te deja anvayi mond Mizilman an nan , yon fleo ki pi terib te tonbe pandan : an 1206, [[Gengis Khan]] te dirije [[Mongols]] nan [[Azi Santral]] yon dinasti pwisan. Pandan deseni kap vini yo, [[Anpi Mongol]] te konkeri pi fò nan Eurasia, ki gen ladan Lachin nan lès la ak pi fò nan ansyen Kalifa a (kòm byen ke teritwa a nan [[Rus' soti nan Kyèv]]) nan lwès la. Tradisyonèlman, istoryen yo adopte [[Batay Bagdad (1258)|destriksyon Bagdad]] pa ord [[Hulagu Khan]] an 1258 kòm dat fen Laj dò . Apre lidè Mongòl yo, tankou [[Tamerlane]], te detwi plizyè douzèn vil, te masakre dè santèn de milye moun, epi pou tout tan kraze ansyen sistèm irigasyon [[Mezopotami]].

Pifò nan branch fanmi Mongòl yo te etabli nan Mwayen Oryan an finalman konvèti nan Islam ak asimile ak [[Turkmen yo]]. [[Anpi Otoman an]] evantyèlman leve soti nan sann li yo, men laj lò a te fini.

=== Sa ki lakòz bès: yon kesyon kontwovèsyal ===

Si pa gen okenn akò pami istoryen yo sou kòz egzak n bès sivilizasyon medyeval Islamik la, tout moun rekonèt ke, pi lwen pase destriksyon bibliyotèk ak [[Medrasahs|madrassas]] pa [[Mongo|konkeran Mongol yo]], enstabilite politik ak primasi yo bay tradisyon (*taqlīd*) sou depans pou * ijtihad* (libè volonte) nan , mete yon fen nan dinamis sosyete islamik yo. Ahmad Y. Hassan rejte tèz yon defisyans nan panse kreyatif, paske dapre li syans nan Islam te rete nan tan sa a separe ak deba relijye; pito, li wè nan difikilte ekonomik ak politik [[Ibn Khaldoun]] ki dekri kòz bès la.

== Atizay yo nan islam ==


=== Atizay grafik ===
[[Ekleraj]] te benefisye anpil konsiderasyon e atizay [[Psian Miniature|Miniature]] te pran yon devlopman remakab nan peyi Pès. [[Kaligrafi]], yon branch konplèt nan [[Classical Arabic|Ekriti Arab]], dekore tou de maniskri ak bilding yo. Aparisyon li yo ka eksplike pa yon entèdiksyon relijye nan Islam: reprezantasyon an nan èt imen.

Itilizasyon papye, ki soti nan Lachin, gaye nan mond Mizilman an nan , answit nan peyi Espay (ak soti nan rès Ewòp la) nan  la. Pi senp pou pwodui pase [[parchemin]], mwens sijè a dlo nan je pase [[Papyrus (papyrus)|papyrus]], li te kapab fikse lank, epi li te pèmèt distribisyon kopi Koran an. Dapre Jonathan M. Bloom, {{citation|Manifaktirè papye Islamik yo te devlope atelye espesyalize kopis ki miltipliye edisyon yo nan yon pousantaj pou yon trè long tan pi wo pase sa yo ki nan [[scriptorium]] Ewopeyen yo} .


Finalman, se atravè mond Mizilman an ke rès mond lan te aprann kijan pou fè papye nan [[Linen (textile)|len]].

=== Atizay dife ===
Laj an lò nan atizay Islamik la, ki te lonje ant 750 ak  la, kowenside ak flè nan atizay nan dife: [[Terracotta invetriata|seramik lustres]], vè, metaliji amann ([[damasèn]]); sa ki nan [[ekleraj]], ak [[Ebanistè|ebanistè]].

=== Atizay Tekstil ===


Atizay tekstil se youn nan domèn ki pi byen eksprime atizay k ap viv nan sivilizasyon sa a. Nan Mwayennaj yo, mèb yo te esansyèlman fèt ak moso twal tankou dra, kousen, tapi ak rido ki eksprime gou pou bèl ak liks. Moso sa yo, toujou trè kolore, prezan nan tout mond Mizilman an, se tou de objè chak jou pou yon popilasyon deja nomad, men tou yon siy pouvwa ak yon senbòl relijye yo te jwenn nan moske. Kidonk, tapi imans kouvri etaj moske yo {{quote|izolasyon kwayan an soti nan enpurte tè a} .

Atizay twal la te devlope nan yon teritwa ki soti nan [[Espay]] rive nan [[Lend]], apre peryòd gwo konkèt Mizilman yo. Kidonk, [[Materyèl bwit|matyè premyè]] sikile, epi konesans yo transmèt pi fasil, tankou lank endigo ki fleri nan [[Lafrik di Nò]] e patikilyèman nan [[Ejip]] (quantara). Nou menm tou nou wè yon renesans gras ak devlopman nouvo materyèl tankou [[swa]] oswa [[gaz]]. Atizay tapi te pwodwi gwo moso atistik ak kiltirèl nan [[sivilizasyon Islamik]] depi premye syèk yo; Fouyman yo te dekouvri tapi ak motif flè ki soti nan peryòd [[Sassanid|Sassanid]]. Nan  la, [[Seljuks|Seljuk dinasti]] ofri atizay tapi ak modèl jeyografik ak koulè klere.

=== Achitekti ak jeni ===




[[Gran Moske Kairouan]] (nan [[Tinizi]]), zansèt tout moske Maghreb la, se youn nan pi byen konsève ak youn nan pi bon egzanp yo nan moske yo gwo nan kòmansman yo nan Islam. Bati nan 670, kontou aktyèl li yo se esansyèlman sa yo ki nan rekonstriksyon an nan . Li gen yon [[minarè]] kare sou twa nivo, yon gwo lakou ki te antoure pa pòtay kolon ak yon gwo sal lapriyè hypostyle kouvri nan pati santral li ak de [[dome]].
 
[[Gwo Moske Samarra]], an Irak, te fini nan [[847]]. Li konbine yon [[Hypostyle Room|ipostyle]] kote ranje kolòn sipòte yon etaj kote yon gwo [[minarè]] kanpe nan yon espiral.

[[Mò yo]] te inogire achitekti Islamik nan peyi Espay ak Afrik Dinò an 785 ak konstriksyon [[Moske-Katedral Còdoba|Gran Moske Còdoba]]. Moske sa a distenge pa ark enteryè yo. Achitekti mor te rive nan pipo li ak konstriksyon [[Alhambra (Granada)|Alhambra]], bèl palè-fò [[Granada (Spain)|Granada]], ak espas enteryè ayere li yo dekore avèk fresk wouj, ble ak lò. Mi yo dekore avèk motif plant stilize, enskripsyon nan [[Classical Arabic|Arab]], [[Arabesque (bel arts)|arabesques]], epi yo kouvri ak mozayik fayans.



== Filozofi ==


[[Averroès]] ak [[Erudisyon|erudisyon] Pèsik la]] Ibn Sina ([[Avicenna]]) te konsève ak fè kòmantè sou travay [[Arisòt]], ki gen lide piti piti gaye panse profan nan mond Mizilman yo ak kretyen yo. . De savan sa yo tou konpile sèten lide soti nan Lachin ak peyi Zend, pa san yo pa ajoute pwòp refleksyon yo. Ibn Sina ak lòt panse tankou [[al-Kindi]] ak [[Al-Fârâbî|al-Farabi]] konbine [[Aristotelianism]] ak [[Neoplatonism]] ak filozofi ki te fèt nan Islam.

Literati filozofik arab yo te tradui an [[Laten]] ak *Ladino*, e konsa se nan orijin filozofi modèn Ewopeyen an. Istoryen medyeval [[Ibn Khaldoun]], tradiktè sous medikal grèk [[Constantine Africanus]] nan [[Carthage]], ak tradiktè [[Al-Khwarizmî|Al-Khawarizmi]] ki te konpile teknik grèk ak endyen. matematik, se yo ki pami figi ki pi enpòtan nan Laj Golden. Pandan peryòd sa a, peyi Islamik la te wè tou aparisyon panse ki pa Mizilman yo tankou filozòf jwif [[Moïse Maimonid]], ki t ap viv nan Andalusia (gade [[istwa jwif yo nan peyi Islamis la]] ) .

== Syans ak teknoloji ==



=== Matematik ak astwonomi ===
Laj an lò nan Islam te wè Aparisyon nan plizyè gwo entelektyèl Arab. Mesye sa yo, sivilizasyon an dwe [[Istwa fonksyon trigonometrik|devlopman trigonometri]] nan fòm modèn li (sitou sistematizasyon itilizasyon tab yo, oswa *zij* pou kalkile faz Lalin nan ), pwogrè nan [[optik]] (tabulasyon ang [[refraksyon]], devlopman [[katoptrics]]) ak nan [[Astwonomi arab|astwonomi]]. Kalkile jou a lè Crescent linè a kòmanse vin vizib ankò konstitye yon defi tèribl pou entelektyèl Arab yo. Malgre ke an reyalite [[Claudius Ptolemy|Ptolemy]] teyori mouvman konpoze lalin lan byen egzat nan moman lalin nouvèl la, li sèlman bay trajectoire lalin nan parapò ak sèk [[flash la.iptic]]. Pou predi ki jou lalin nan kòmanse vin vizib ankò, li te nesesè pou kapab dekri mouvman li an relasyon ak [[Orizon (fizik)|orizon an]], yon pwoblèm ki gen rezolisyon ki fè pati yon [[esferik ki byen sofistike. jeyometri]].

Soti nan , entelektyèl mizilman yo te kòmanse tradui yon gwo kantite [[Sanskrit|Sanskrits]] ak [[Mwayen Pèsik|pehlevis]] ekri nan [[Arab]]. Tradiksyon sa yo ki pi popilè se *Surya Siddhanta* ak liv [[Brahmagupta]], ki te pibliye an 777 anba tit *Zij al-Sindhind**Zij al-Sindh*. Sou [[Ephemeris (astwonomi)|ephemeris]] yo (*zijes*), cf. .</ref>, ak akòz plim [[Muhammad al-Fazari]] ak Yaqūb ibn Tāriq.

Fragman nan peryòd sa a temwaye adopsyon pa Arab yo nan [[fonksyon trigonometrik|tablo sine]] (eritye nan [[Matematik Endyen]]) pito pase [[sèk#Definisyon|kòd]] tab yo itilize pa astwonòm grèk yo. .

Enterè Arab nan [[astwonomi]] te grandi ansanm ak sa ki nan matematik. Soti nan pwen de vi sa a, wòl *Almagest* (ki konpoze alantou ane 150) astwonòm [[Alexandria|Alexandrian]] [[Claudius Ptolemy|Ptolemy]] te jwe (anviwon 100-178). ) se egzanplè. *Almagest* se te vre yon bòn nan astwonomi, ki te rasanble ansanm, tankou *Eleman* [[Euclid]] pou jeyometri, tout konesans kontanporen otè yo. Arab yo te tit li *Trè gwo*, ajoute nan [[Degre nan konparezon|superlatif la]] grèk *megiste* ('Trè gwo') atik defini Arab *al-*: konsa la Was. travay sa a te transmèt nan [[West]] Latin nan anba tit la nan *Almageste*.

=== Medsin ===


[[Medsin]] okipe yon plas santral nan kilti medyeval Islamik. Adapte ak espesifik nan tan ak kote, doktè Arab ak entelektyèl pwodui yon corpus medikal konsiderab, anbrase tou de teyori ak pratik.

Medsin Arab baze sou tradisyon, sa vle di esansyèlman konesans teyorik ak pratik [[Ansyen Lagrès|Grèk]], [[Ansyen Wòm|Women]] ak Pès yo. Nan je entelektyèl Islamik yo, [[Claude Galien|Galen]] ak [[Ipokrat]] te otorite siprèm nan medikaman, ki te swiv pa entelektyèl [[Alexandria]] [[Peryòd Elenis|Ellenistic ]]. Entelektyèl Arab yo te tradui tèks sa yo nan lang yo epi yo ajoute nouvo konesans. Pou fè tradisyon grèk la pi aksesib, konpreyansib ak asimile, yo te òganize corpus medikal abondan e pafwa kontradiktwa Greko-Women, nan konpoze ansiklopedi ak abstrè.

Nan Ewòp karolingyen yo, konesans payen an nan moun Lagrès yo ak Women yo te sispèk nan erezi, e se te sèlman atravè [[Tradiksyon Latin nan 12yèm syèk la|Tradiksyon Latin nan  syèk la]] depi Arab la ke li te. kapab redekouvwi medikaman Elenistik, ki gen ladan ekri Galen ak Hippocrates. Ansiklopedi tankou [[Qanûn (Avicenna)|Canon]]* pa Avicenna, yo te tradui an Laten epi yo te distribye sou fòm maniskri, petèt te gen yon enfliyans menm pi gwo. Pou  sèlman, *Canon Médical* te pase plis pase trant-senk reedisyon, sòt de dhow.

## Nòt ak referans
### Nòt

### Referans

## Gade tou

### Bibliyografi
* Aly Mazahéri, *The Golden Age of Islam*, Bibliyotèk Arab-Berbè, Eddif, 2003, , 405 p. (pasyèlman konsiltab).
*  Guy Ankerl, *Sivilizasyon kontanporen k ap viv ansanm. Arab-Mizilman, Bharati, Chinwa, ak Lwès*. INUPRESS, Jenèv, 2000 
* 
* 
* .
*  Josef W. Meri (2005). *Medyeval sivilizasyon Islamik: yon ansiklopedi*. Routledge. . .
*  Tamara Sonn: *Islam: Yon Brèf Istwa*. Wiley 2011, ,  ()

### Atik ki gen rapò
* Sivilizasyon Islamik
* Syans Arab yo
* Etid Islamik
* Astwonomi arab
* Tradiksyon arab ki soti nan
* Al-Andalus
* Konvivans

### Lyen deyò
* 
* 
* 
* Entènèt Islamik
* Wiet, Gaston. ''"Bagdad: Metropolis kalifa Abbasid la."'' Chapit 5
* Claire Hardy-Guilbert & Axelle Rougeulle & Hélène Renel & Christophe Picard & Monik Kervran, ''Pò Islamik ak komès maritim. Prezantasyon pwogram APIM (Atlas de pò ak wout maritim nan mond Mizilman an)'', atik, 2004