Lanmè Eje

**Lanmè Eje a**   (nan grèk modèn  (  ),    ( Tik :  oubyen  ) se yon lanmè enteryè nan basen Mediterane a, ki sitiye ant Ewòp ak Lagrès nan lwès, ak Azi ak Tiki nan lès. Li pwolonje soti nan kòt Tras la ak detwa Dardanèl nan nò rive nan Krèt nan sid.

## Jewografi
gen fwontyè ak Lagrès nan lwès ak nan nò, epi ak Tiki nan lès. Nan sid, yon chèn zile separe l ak basen lès Mediterane a. Kythira, Krèt, Karpathos ak Rhodes .

Soti nan lès rive nan lwès, li gen yon lajè 300 a   . Soti nan nò rive nan sid, li gen   longè. Pwen ki pi fon li yo sitiye nan nò Krèt, yo rive nan  . Platfòm kontinantal la (pwofondè mwens pase   ) trè limite.

Li antoure yon gwo kantite zile, prensipal la se Krèt . Chak zòn gen ladan l gwo zile ki gen anpil moun. :

* zòn nò sis zile prensipal yo fè pati Lagrès Thasos, Samothrace, Lemnos, Lesbos, Chios, ak Samos ; kapital lokal la se Mytilene . De lòt zile yo fè pati peyi Tiki. Gökçeada ak Bozcaada .
* nan lwès la Toupre tè pwensipal Lagrès, Sporad yo. Yo gen apeprè 200 000 moun ki peple yo nan yon zòn   ;
* zòn sid la Siklad yo ak Dodekanèz yo ( Ròd ) fè pati Lagrès. Kapital la *Hermoupolis* . Apeprè 260 000 abitan nan   .

## Delimitation
Òganizasyon Idrografik Entènasyonal la defini limit Lanmè Eje a jan sa a  :

* sid Yon liy ki kòmanse depi Akyar Burnu ( 36° 41′ 17″ N, 28° 13′ 17″ E ) nan peyi Tiki, rive nan Ákra Ammóglossa ( 36° 27′ 28″ N, 28° 13′ 14″ E ), pwent nòdès Rhodes, travèse zile sa a rive nan Ákra Prasson ( 35° 52′ 39″ N, 27° 44′ 59″ E ), pwent sidwès li, rive nan Ákra Tragopídhima ( 35° 32′ 41″ N, 27° 13′ 10″ E ) nan Karpathos, travèse zile sa a rive nan Ákra Kastello ( 35° 23′ 48″ N, 27° 08′ 04″ E ), pwent sid li, epi pase nan Ákra Pláka ( 35° 11′ 38″ N, 26° 19′ 07″ E ) (pwent lès Krèt la ), atravè Krèt jiska Agria Gramvousa, pwent nòdwès li ( 35° 38′ 52,86″ N, 23° 34′ 34,62″ E ), depi la rive nan Akrotirion Apolytara, 35° 49′ 20″ N, 23° 19′ 34″ E ) nan Antikythera, atravè zile sa a rive nan Nisís Psira (nan pwent nòdwès la) ( 35° 54′ 27″ N, 23° 15′ 38″ E ), apresa atravè Trakhili Akra ( 36° 07′ 49″ N, 23° 02′ 51″ E ), atravè Kythira nan pwent nòdwès li yo, Karamvoula Akra a, epi soti nan Agia Maria Akra a ( 36° 27′ 41″ N, 22° 55′ 58″ E ), sou zile Elafonisos, nan Peloponèz ;
* nan nòdès la yon liy ki konekte Kumkale ( 40° 00′ 31″ N, 26° 11′ 54″ E ) ak Mehmetçik burnu (ansyen kap Helles) ( 40° 02′ 35″ N, 26° 10′ 31″ E ), antre lwès detwa Dardanèl la.

## Non Lanmè Eje a
Yon lòt etimoloji lye non sa a ak ansyen tèm grèk αἰγιαλός la.  ki deziyen « bò lanmè ", epi ki sipoze loje, dapre *[[Iliade|Iliyad]]* la ak *[[Odyssée|Odise]]* a, kay dye Poseydon an  .

Pandan peryòd fransè yo, Venetian yo te rele lanmè Eje a *Arcipelago*, yon koripsyon mo grèk *Aigaion Pelagos*  . Tèm sa a te parèt pou premye fwa an 1268, nan yon trete ki te siyen ant Doge Venezi a ak Anperè Bizanten Michael VIII Palaiologos la, epi li te deziyen tou tout zile Eje yo yon fason metonim . Finalman, yo te tradui tèm sa a an franse kòm " achipèl ", te vin tounen yon mo komen (menm nan grèk ) pou vle di nenpòt gwoup zile.

Pandan epòk Seljuk ak Otoman yo, yo te konnen Lanmè Eje a kòm Lanmè Zile yo. Navigatè Otoman Tik Piri Reis la, nan travay pi popilè li a, *Kitab-i Bahriye,* ki te fini an 1519, mansyone *adalar denizi* kòm lanmè ki separe Anatoli ak flan mitan Penensil Balkan an. Nan Tiki modèn, non sa a ki gen plizyè syèk la te vin pa itilize ankò, an favè transkripsyon fonetik non franse Égée a kòm *Ege,* apre Kongrè Jewografik Tik la te adopte non ofisyèl sa a an 1941. Jodi a, nan Tiki, kòm reyaksyon, sèk konsèvatif ak nasyonalis yo gen tandans pou yo reviv non *Adalar Denizi* a.

## Istwa

### Antikite
Pandan Antikite, lanmè Eje a te favorize devlopman navigasyon maritim pou Sikladik yo, Minoen yo, Lelej yo, Fenisyen yo ak Grèk yo . Kòt montay ak iregilye li yo te bay pò natirèl souvan. Kantite zile ki te la yo, anpil ladan yo te mòn, te fè li te toujou posib pou navige avèk je, san ou pa janm pèdi yon litoral de vi. Nan epòk sa a, pa t gen mank bwa pou konstwi bato.

Konsa, lanmè Eje a se bèso premye talasokrasi yo nan listwa Ewopeyen an, sa ki te fèt pa Minoen yo nan Krèt ak sa ki te fèt pa Atèn nan V syèk la. syèk BC ( Lig Delos -C. .

Avèk konkèt Women an ( Wòm te kòmanse administre Lagrès an 167 av. J.-C. ), kòt Eje yo te fè pati menm mas tè a pandan plizyè syèk. Anpi Women an (ki te vin tounen Anpi Women Lès ke nou rele " Bizanten "") jiska XII lan syèk la, ki te reyisi pa " Fran " Apre sa, Tik yo.

## Mwayennaj yo
Rivaj yo te divize ant divès eta grèk yo, Tik yo, ak eta laten yo jiskaske tonbe Wòd an 1522, epi apre sa, yo te konkèt Krèt, ki te yon peyi Venetian anvan, nan XVII syèk la. syèk (pran Candia an 1669 ak Spinalonga an 1715 ).

## Antagonis grèk-tik
Lagrès te pran endepandans li anba Anpi Otoman an nan lane 1830 apre Revòlt Morean an ak garanti gwo pisans yo (Grann Bretay, Larisi, Lafrans). Okòmansman limite a Peloponèz ak Atik, li te elaji jiskaske teritwa li te ogmante sis fwa pandan XIX syèk la. Epi 20yèm Pandan plizyè syèk, plizyè trete entènasyonal te fasilite sa. Yo te rive menm anvayi Ionia (yon pati nan kòt lwès Anatoli a ), avèk objektif iredantis pou ini tè ki te peple pa Grèk yo (Megali Idea). Sepandan, kont-ofansiv Kemalist la te mete yon fen nan rèv pan-Ellenism nan. Trete Lozan an 1923 te ratifye defèt grèk la epi li te òganize echanj popilasyon grèk ak tik ant de rivaj lanmè Eje a, sa ki te lakòz gwo boulvèsman demografik.

Depi lè sa a, yon diskisyon kontinye ant de eta yo konsènan lanmè Eje a, patikilyèman konsènan souverènte sou sèten zile dezè ki pa nan lis Trete Lozan an, zile ke Tiki konsidere de jure kòm pou li an silans; distribisyon dlo teritoryal yo ak espas aeryen an, sa ki lakòz plizyè ensidan, chak pati kwè li nan dwa li.

## Nòt referans