Koripsyon

**Koripsyon** se yon abi pouvwa pou jwenn anrichisman pèsonèl oswa sou non twazyèm pati.

## Definisyon

#### Transparency International
Selon Transparency International, .
Definisyon sa a pèmèt izole twa (3) eleman koripsyon an :

* abi pouvwa ;
* pou rezon prive (konsa pa nesesèman benefisye moun ki abize pouvwa a, men ki gen ladan manm nan fanmi pwòch li oswa zanmi) ;
* yon pouvwa ki te delege (ki ka soti nan tou de sektè yo prive ak piblik la).

Transparency tou pafwa itilize definisyon sa a : ...

#### Òganis ewopeyen yo
Asanble palmantè nan Konsèy la nan Ewòp defini koripsyon kòm "itilize a ak abi pouvwa piblik pou rezon prive".

#### Bank mondyal
Bank Mondyal konsève definisyon sa yo nan koripsyon : "Sèvi ak pozisyon ou kòm yon responsab sèvis piblik pou benefis pèsonèl".
#### Nasyonzini
Enstiti Entènasyonal a pou Planifikasyon Edikasyon  UNESCO te etidye sitou koripsyon nan edikasyon. Nan ka sa a, li bay definisyon sa a : "itilizasyon sistematik nan yon anplwa piblik pou yon benefis prive, ki gen yon enpak siyifikatif sou disponiblite ak kalite machandiz ak sèvis edikatif, epi, kidonk, sou aksè, bon jan kalite a oswa ekite edikasyon an.
## Kòz
### Kòz jeneral
* **Move [[gouvènans]]** : kad lejislatif flou, sistèm jidisyè inadekwa, mank transparans ak responsabilizasyon, mank libète laprès ;

* **Absans de nenpòt politik prevantif anti-koripsyon** ak konsyans sou enpòtans ki genyen nan pwoblèm tankou etik pwofesyonèl, konfli enterè (pou egzanp yo anpeche moun antre nan konsèy minisipal yo defann pwòp enterè imobilye, antrepriz oswa lòt  ; mank reflèks "libere" nan sèten desizyon), refi a nan kado ak lòt benefis ki fini kreye relasyon enfidèl oswa enkonpriz pa twazyèm pati (ki gen ladan kado fen ane);
* **Enstitisyon fèb**
* **Salè ki ba**
* **Kilti administratif ak kòporatis pe pwopis**
* **Aspè kiltirèl**

## Ekwasyon ekonomis Klitgaard
Robert Klitgaard te poze ekwasyon chematik sa li sou koripsyon :

koripsyon = monopòl + pouvwa - transparans

## Karakteristik
### Fòm
Bank Mondyal konsève fòm koripsyon sa yo ː
* "paye anba tab" ː se peman pou responsab ofisyèl yo pou aji pi vit, pi fleksib e pi favorab.
* "fwòd" ː se fo nan done, bòdwo, konplisite, elatriye.
* "ekstòsyon" ː se lajan jwenn pa presyon oswa fòs.
* "favoritis", nepotis, konplisite ː se favorize moun yo renmen.
* "detounman fon"

### Jan koripsyon
Bank Mondyal konsève jan koripsyon sa yo ː
* gwo koripsyon ː se koripsyon wo nivo kote desidè politik yo kreye ak ranfòse lwa yo itilize pozisyon ofisyèl yo pou ankouraje byennèt yo, estati yo oswa pouvwa pèsonèl yo;
* pitit koripsyon ː se koripsyon biwokratik nan administrasyon piblik la.
### Kou
Selon yon estimasyon Bank Mondyal, nan lane 2001-2002, $ 1 bilyon dola ta te detounen nan "paye anba tab". Kantite lajan sa a reprezante apeprè 3% nan echanj nan mond lan pou menm peryòd la.

Òganizasyon entènasyonal non-gouvènmantal Transparency International te pibliye nan dat 25 mas 2004 yon lis dis (10) chèf leta ki pi koripsyon yo.

Pou egzanp, Mohamed Suharto ta gen detounen ant $ 15 ak $ 35 milya dola, Ferdinand Marcos ant senk (5) ak dis (10), ak Mobutu Sese Seko apeprè $ 5 milya dola pandan li te ap gouvène Zayi.

## Gade tou
* Kasikis
* Nepotis
* Koripsyon politik
* Krim òganize
* Delenkans
* Éric Halphen, jij franse anti-koripsyon
* Istwa dwa
* Jeitinho
* Lobbying
* Mafya
* Retwokomisyon

#### Karakteristik koripsyon an

* Zafè politiko-finansyè
* Charity-business
* Favoritis
* Endèks pèsepsyon koripsyon an
* Kleptokrati
* Transparency International

#### Konba kont koripsyon
* Anticor, òganizasyon non-gouvènmantal anti-koripsyon an
* Appel de Genève
* Académie internationale de lutte contre la corruption (IACA)
* Convention de l'OCDE contre la corruption
* Convention de l'ONU contre la corruption
* Etik nan zafè
* Les nouveaux chiens de garde
* Transparency International (ONG anti-koripsyon)
* Repiblik bananyè
* Revelasyon$
* Commission nationale de surveillance (Chin)
* Agence française anticorruption (Frans)
* Instance centrale de prévention de la corruption (Mawòk)
* Inite lit kont koripsyon (Ayiti)

## Referans

## Lyen deyò
*  Sitwèb Transparency International
*  Sitwèb ETICO anlè Etik ak koripsyon nan sektè Edikasyon nan IIPE-UNESCO sou unesco.org
*  Union européenne • Corruption en 2011 : quels indices de perception de la corruption ? Avèk yon grafik komante. 
*  Carte de la corruption dans l'Union européenne pa Pierre Verluise, doktè nan jewopolitik.
* IACA - Sitwèb ofisyèl.
*  Résilience bioéconomique.
*  Article de ''The Conversation'', ''Lutter contre la corruption grâce à la société civile (exemple indien)''.
*  Cartographie de la corruption, Le Dessous des cartes sou youtube.com