open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pòtay:Ekonomi

Politik Ekonomi

Rive yon moman kote w wè bagay yo ann grandè natu a. Makwo ann grèk siyi fi gran. Lè nou tande yon spesyalis ki pou ekonomi an ap pale anpil: > Oswa > Konnen ke, tankou fotograf la oswa reyalizatè a ki pou sinema a, li pare l pou l fe yon gwo plan nan analiz ekonomik.

Yon pwof ki kenbe lakrè a. Ki pou makwo ekonomi atache l  nan abode avek etidyan yo fonksyon yo, li rele tou agrega yo. Pwodiksyon an, envestisman an, epay lan, konsomasyon an, revni an, sotiakbagay yo e antre-akbagay yo se yo k prensipal fonksyon yo. Poukisa n di egalman agrega yo?

Pa janm ou remake ann bann-ànons sou ti ekran nan lang anglè a kèk bagay nan fason sa: Milan AC-Mancheter United, agrega 3-2. Sa siyifi ke nan match ale ann lig lan bann chanpyon yo, sko final la se te nyl, tankou 2-2. Tankou nan komansman ki pou match retou a, Milan gentan ouvè sko a, reyalizatè a ki pou retransmisyon an roule pa anba ki pou ekran an mansyon an: agregat 3-2. Gol sa a yo ajoute l sou dez premye yo. Menm jan an, ann makwo-ekonomi kalkil la se menm lan. You fonksyon s'ajoute y ajoute l ak you lot. Ekwasyon an appou nan takapab tikras jan w wè l :

PIB=revni nasyonal

Revni an etan ke pwofi yo, salè yo e rann nan yo. Pwofi a se «prim ki pou risk» ki pou antreprenè a, pou anplwaye ekspresyon an ki pou selèb ekonomis otrichyen Joseph Aloïs Schumpeter. Salè yo se yo k vèse yo nan sa a yo ki ofri yo fos yo a ki pou travay e rann nan, sa ka sebagay you plis-valè byenkpadeplase oswa pwodui a ki pou you lwaye.

Nan ekonomi, chak varyab, chak paramèt gentan kontrepati. Envestisman an se lik alimante pa epay. Epay se lik piblik la oswa prive. Piblik lè, nan fen an ki pou ekzèsis fiskal la, li rete nan trezo a ki pou gendepase yo ( chajekoulegba yo) budjè yo. Epay lan se lik konstitye pa pati a ki pa konsome ki pou revni pou sa k patikilye yo. Li se lik al labank. Pou kredi a akode pa bank yo, epay lan ki pou patikilye yo se lik nan dispozisyon an ki pou antrprenè yo, rele tou envestisè yo oswa anko kapitalis yo. Tankou nan makwo-ekonomi, ekilib la se san sispann rechèche, envestisman an se egal a epay lan.

Epitou, pwodiksyon an alimante konsomasyon an. Men peyi a preske pa gen rantre ki pou deviz yo, ki pou monnen fort yo, si you pati ki pou pwodiksyon an pa t sotiallotdbor.  twouve  ke gen machandiz yo tou ki rantre yo anndan peyi a, konsa ke tout sèvis yo se yo k founi vini sot lotdbo. Égalité ant X (Soti-ak-bagay yo) e I (antre-ak-bagay yo) se you wè ki pou moun lespri. Li rete pou konsidere transfè yo ki pou moun k alviv lotdbo yo, sa-vle-di voye yo ki pou kitepatri yo ak paran yo ki rete Ayiti. Yon mann konsiderab ki avwazin, selon statistik yo ki disponib yo, 2 milya ki pou dola yo. Pou n fini, enpo yo e taks (oswa taksasyon ann anglè). Ponksyon fiskal sa se vital pou fè tounen machin gouvenmantal la. Leta efektye pakèt depans apati de resèt fiskal yo. Previzyon sa a yo ki pou resèt yo e ki pou depans yo se yo k konsinye nan you dokiman baptize budjè, ki se vote chak àne pa chanm yo. Ideyal la se t ap ekilib budjetè a, men nan pratik la, leta viv ke nan defisi yo. Li depanse plis ke li pa kreye mwayen.
Pòtay:Edikasyon

Edikasyon: se modèl pou w swiv la, e se yon syans pou fe ti moun vin gran moun. Ti moun nan nan primè li dwe aprann dat istorik yo epi kalkil, ijyèn, ak gramè.
Sandro Edouard

**Sandro Edouard**, ke yo rekonèt sou non **T-Favo** 

## Biyografi

T-Favo te kòmanse rap nan mitan ane 2007, lè li te nan gwoup WASH_La

## Diskografi

* *Haitian4life (Wash_la)*
* Mwen renmen bickside w (ft FG)
* Vine fouye kow (Wash_la)
* Inegalite (ft FG)
* Sa pa nòmal (ft Wendyyy)
* M'gain Too Style (ft Wash_la & G-Willy)

## Referans
Pwezi kreyòl

## Referans

## Lyen deyò
*  ''Anthologie bilingue de la poésie créole haïtienne de 1986 à nos jours'' sou recoursaupoeme.fr
*  La poésie haïtienne d'expression créole sou lenouvelliste.com
*  Un dictionnaire de rimes créoles sou lenouvelliste.com
Du Fu

**Du Fu** (Chinwa:杜甫; Pinyin:*Dù Fǔ*; Wades-Giles:**Tu Fu**, 712–770) te yon gran powèt Chinwa epòk Dinasti Tang lan. Ak Li Bai se souvan ke moun rele’l pi gran nan tout powèt Chinwa. Pi gran nan anbisyon’l sete pou li sèvi peyi’l nan pozisyon yon gran fonksyonè, men sitiyasyon fè ke li pat jan’m kapab. Lavi li, menm jan ak rès peyi a te ravaje pantan Rebelyon An Lushan lan nan l’ane 755, e denye 15 lane lavi li te pase te preske tout tan nan twoub.

Menm si nan kòmansman pat gen anpil ekriven ki te konnen li, zèv li yo te vinn rive gen yon gwo enpak nan literati kiltirèl Chinwa ak Japonnè. Sou tout zèv powetik li yo, se prèske mil senk san powèm li yo ki sove jis rive jodi a. Kritik Chinwa yo konn rele’l “Powèt-Listoryen” epi “Powèt-Eklere”. Variyete zèv li yo fè li te anonse nan kilti Lwes la kankou yon vèsyon Chinwa de de ekriven kankou Virgil, Horace, Ovid, Shakespeare, Milton, Burns, Wordsworth, Béranger, Hugo, ou byen Baudelaire.

## Biyografi

* dat enpotan

## Zèv li yo


imaj:Dufucalligraphy.jpg|yon pati nan powèm Du Fu "On Visiting the Temple of Laozi" (Lè li tap vizite tanp Laozi), jan li te kopye pa yon kaligraf nan 16èm syèk
Debwazman

**Debwazman** se yon destriksyon ak abataj forè yo—souvan pou jwenn tè pou eksplwatasyon min, wout ak patiraj pou betay—sa ki lakòz ogmantasyon nivo CO2 (dyoksid kabòn) atmosferik la. Sa vle di elimine pye bwa. Se sa ki pi gwo poblem peyi a. Sa fe le li fe anpil lapli dlo desann touye anpil moun.

Debwazman se yon fenomèn nan regresyon dirab nan zòn ki kouvri ak forè, kit se orijin antwojèn oswa natirèl. Si yon forè repouse apre yon koupe klè, yon atak pa ensèk ksilofaj oswa yon dife forè, nou pa pale de debwazman.

Fenomèn debwazman souvan mansyone an koneksyon avèk degradasyon (fonksyonèl oswa biyolojik) forè a. Pèt kouvèti forè refere a pèt nan zòn forè brit, souvan obsève pa satelit.

Li rezilta nan aksyon debwazman ak lè sa a netwaye, lye ak ekstansyon an nan tè agrikòl, eksplwatasyon an nan resous min anba tè, travay enfrastrikti tankou baraj idwoyelektrik oswa wout, ibanizasyon, oswa menm eksplwatasyon twòp oswa san regleman nan sèten espès forè. Konpayi debwazman legal yo pa sanble yo responsab prensipalman debwazman.

Debwazman se pa yon fenomèn resan paske li deja rapòte depi peryòd neyolitik la. Men, li te pran pwopòsyon ak vitès san parèy :

an tèm de volim bwa, nan mond lan soti ant ane 2000 ak 2010, plis pase 100 milyon mèt kib bwa yo ta koupe ilegalman chak ane, sa vle di ase yo fè wonn planèt la dis (10) fwa pa mete kòf yo koupe bout nan bout ;

## Bibliyografi
*  Simon Pomel et Jean-Noël Salomon, *La déforestation dans le monde tropical*, Presses Universitaires de Bordeaux, 1998, 163 paj
*  Baar, F., Auquiere, P., Balleux, P., Barchman, G., Debois, C., De Wouters, P., GRAUX, G., Letocart, M. ak van Driessche, I. (2008). « *Sylviculture ProSilva : Définition, objectifs et mesures sylvicoles préconisées* ». Forêt wallonne, 95 :10-25.
*  François Le Tacon, *La déforestation, essai sur un problème planétaire*, Quæ.com, 2021
*  Wakker, E. Zakaria, A. (2009). *Verification of the Greenpeace Report Burning up Borneo*. Aid environment commissioned by Unilever: Publication number A1836.
*  Vancutsem Ch. & Achard F (2016) *Mapping Intact and Degraded Humid Forests over the Tropical Belt From 32 Years Of Landsat Time Series* ; Paper 2034 - Session title: Tropical Forest and REDD+ 1. ESA living planet symposium 2016.

## Referans

## Lyen deyò
Dodo

**Dodo** (Raphus cucullatus) se yon zwazo ki tap viv nan zile Moris. Zwazo sa a disparèt kounye a.

## Galri foto

Fichye:Dodo 1.JPG
Fichye:Dodo_(VOC_Gelderland,_1602).jpg
Fichye:DodoMansur.jpg
Fichye:Dodo.jpg
Fichye:ExtPassdodo-ea-rs05.jpg
Fichye:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg


## Referans

## Lyen deyò
Junior Mathias

**Junior Mathias**, se yon jèn predikatè ayisyen ki ranpli ak pwisans Bondye nan lavi li kap preche yon levanjil dènye tan ki baze sou wayòm dyab la ki rive nan fen'l pou Wayòm Bondye ka vin etabli sou tè-a. Epi lap fè kretyen yo konnen ke levanjil la pa yon foli ni yon sians men se yon pwisans ke li ye pou moun ki kwè nan Jezi-Kris. Junior Mathias, fèt nan Pòtoprens nan dat ki te 19 mas 1978, li marye, non madanm li se **Marie Myrlande R. Mathias**, li gen 3 pitit fi, premyè-a rele **Véronica Mardochée Mathias** dezyèm nan se **Anne Sara Mathias** e dènye-a ki se **Néhémie Abigaëlle Mathias.**
Monsera

**Monsera** se yon teritwa Wayòm Ini sitye nan Karayib. Òt nom Monsera se *Ilann Karayib*, paske genyen gwo popilasyon ilandèz nan Monsera. Kapital Monsera se Plymouth. Popilasyon Monsera se ver 5,000 abitan.
Campora San Giovanni

**Campora San Giovanni** se yon vil nan eta Calabre, nan Italie.
## Istwa

## Relasyon ak Ayiti

Touristique et commercial. Quelque Haïtien travaille je sois comme ouvrier soit dans le tourisme, merci aussi à l'échange interculturale. De la rencontre de la musique créole caraïbe haïtienne et celle du folklore calabrais. cela arrive d'été en majorité avec l'afflux de touristes au Campora San Giovanni.

## Jewografi
### Hamlets
The territory of Campora San Giovanni is divided in the following hamlets:
* Augurato
* Carratelli
* Cologni
* Cozza
* Cuccuvaglia
* Fravitte
* Gallo (southern part)
* Imbelli
* Marano
* Marinella
* Mirabelli
* Oliva
* Piana Cavallo
* Piana Mauri
* Principessa
* Ribes
* Rubano
* Strìttùrì
* Villanova

## Ekonomi
## Devlòpman
## Politik
## Edikasyon
## Anviwònman
## referans
## Kèk lyen
Gordon Brown

**Gordon Brown** (fèt 1951, Giffnock, Ecos) se yon politisyen Britanik, yon ansyen Premye minis Wayòm Ini (manda li : 2007-2010).
Huang Xianfan

**Huang Xianfan**(Chinwa:黄現璠/ 黄现璠; pinyin: Huáng Xiànfán; Wade-Giles: Huáng Hsièn-fán) se yon Chinwa. Li se yon istoryen, yon edikatè chinwa.

## Biyografi
Huang Xianfan fèt 13 novanm 1899, nan rejyon Guangxi (Chin). Li mouri 18 janvye 1982, nan vil Guilin, Chin.

## Referans

## Lyen deyò
* Istoryen:Huang Xianfan. www.china.com.cnhttp://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/zzfq08/2008-12/08/content_16914964.htm
* Edikatè:Huang Xianfanhttps://web.archive.org/web/20091101194025/http://mz.china.com.cn/?action-viewnews-itemid-2300
Wiksyònari

zizirit se yon mo ki paret an 2008 nan kek geto an ayiti li sinifi ke yon moun pran nan cho.

 egzanp jozef kase tet andre li pran nan zizirit 
        jozet gwos li pran nan zizirit
John Michael Talbot

**John Michael Talbot** (fèt nan 8 me 1954 nan Oklawoma-Vil, Oklawoma) se yon chante katolik ameriken.
## Diskografi
* 1972 : *Reborn*
* 1976 : *John Michael Talbot*
* 1977 : *The New Earth*
* 1979 : *The Lord's Supper*
* 1980 : *Beginnings / The Early Years*
* 1980 : *Come to the Quiet*
* 1980 : *The Painter*
* 1981 : *For the Bride*
* 1981 : *Troubadour of the Great King*
* 1982 : *Light Eternal*
* 1982 : *Songs For Worship* Vol. 1
* 1983 : *No Longer Strangers*
* 1984 : *The God of Life*
* 1985 : *Songs For Worship* Vol. 2
* 1985 : *The Quiet*
* 1986 : *Be Exalted*
* 1986 : *Empty Canvas*
* 1987 : *The Heart of the Shepherd*
* 1987 : *Quiet Reflections*
* 1988 : *The Regathering*
* 1988 : *Master Collection*
* 1989 : *The Lover and the Beloved*
* 1990 : *Come Worship the Lord* Vol. 1
* 1990 : *Come Worship the Lord* Vol. 2
* 1990 : *Hiding Place*
* 1990 : *The Birth of Jesus*
* 1992 : *The Master Musician*
* 1993 : *Meditations in the Spirit*
* 1994 : *Meditations from Solitude*
* 1995 : *Chant from the Hermitage*
* 1995 : *The John Michael Talbot Collection*
* 1995 : *The Talbot Brothers Collection*
* 1996 : *Brother to Brother*
* 1996 : *Our Blessing Cup*
* 1996 : *Troubadour for the Lord*
* 1997 : *Table of Plenty*
* 1998 : *Hidden Pathways*
* 1998 : *Pathways of the Shepherd*
* 1998 : *Pathways to Solitude*
* 1998 : *Pathways to Wisdom*
* 1998 : *Quiet Pathways*
* 1998 : *Spirit Pathways*
* 1999 : *Cave of the Heart*
* 2000 : *Simple Heart*
* 2001 : *Wisdom*
* 2003 : *Signatures*
* 2005 : *City of God*
* 2005 : *Monk Rock*
* 2006 : *The Beautiful City*
* 2007 : *Living Water 50th*
* 2008 : *Troubadour Years*

## Lyen deyò
* Pajwèb ofisyèl John Michael Talbot
* ''The Brothers and Sisters of Charity''
Oklawoma-Vil

**Oklawoma-Vil** se pi gwo vil nan Oklawoma, Etazini, epi kapital Oklawoma. Vil la te fonde nan ane 1889.
Francois Wilson

**François Wilson** fèt nan yon vil an Ayiti ki rele Wanament.Manman l' rele Marie-Hélène Brutus e papa l' te rele Richmond François.Wilson fè etid primè li nan kolèj La Patience e li kontinye etid segondè li nan kolèj Univers Wanament.
Papa Wilson mouri nan lane 2006 ,yon papa ke li te renmen anpil men malgre didikilte sa yo Wilson toujou ale lekol e li prale nan filo an sektanm 2009 gras a kouraj manman li.Li gen yon gran rèv pou li devni yon Enfomatisyen pou ede peyi li Ayiti ki ap soufri anpil.
## Biyografi
## Zèv li yo
## Referans

## Lyen deyò
* Biyografi François wilson
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (Chinwa: 秦始皇; pinyin: Qín Shǐhuáng; Wade-Giles: Ch'in Shih-huang, 259 BCE – 210 BCE) te yonn nan pli gran emperè chinwa.
Pa touye

**Pa touye** se yon kominote kretyen kap viv nan tout kwen sou tè a. Objektif kominote sa se : Ou pa dwe touye moun. Ou pa dwe menase touye moun. Zam pa fèt pou touye moun. Epi pa gen okenn lwa pou itilize zam pou touye moun. Pa gen kontra ki chita ni sou menas ni sou fòs touye moun kòm swadizan di chanjman. Pa touye moun oswa pa menase touye moun. Bagay sa ka aplike pou zannimo yo oswa pou lòt kreyati yo. Kesyon pa touye moun nan pa dwe soti anndan okenn lòt fòm vyolans. Pa gen zam ki egziste pou touye (sèlman nan mize ki chita sou listwa krim moun nou kapab jwenn zam sa yo) epi pa gen okenn lwa ki tabli pou wete lavi moun. Epi si’n ta vle konprann zam se pa sèl mwayen pou moun touye moun, paske ponyèt nou ak pye nou se kont pou touye – Men nan kominote sa a pa gen okenn detèminasyon pou itilize zam sa yo ni pou devlope yo. Pa gen okenn relijyon ki preche nou pou’n touye moun. Pa gen okenn lwa tou ki otorize nou touye moun. Pa gen gouvènman ki dakò pou yo wete lavi moun. Pa gen revolisyonè ki bay lòd fè sa. Pa gen entèlektyèl ki pote eskiz pou sa. Pa gen atis ki chante pou onore sa Menm tradisyon yo pa kenbe li kòm souvni.

Baz sosyete a pa chita sou touye. Pa okenn rapò sosyal ki mande pou’n touye oswa menase touye pou’n kenbe’l oswa pou’n chanje’l. Okenn pouvwa, tankou sa ki gen awè ak reskonsablite, richès, pozisyon (Moun nan sosyete), relasyon (moun genyen), fòs, konesans ak kapasite espesyal yon moun genye, relijyon epi kilti; pa mande pou nou touye pou nou jwenn yon sipò oswa pou nou ta kore li. Sa pa di sosyete a pap gen fwontyè, pap gen diferans, pap gen konfli. Men baz sosyete a epi fason li ap mache pa pral gen awè ak touye. Nan pwen chimen ki chita sou lalwa oswa akote lalwa ki bay wout pou touye.

Kidonk, lavi nan sosyete moun pa touye moun nan pa gen tras okenn vyolans tankou touye oswa menase touye ni teknologi ki ta gen awè ak kondisyon lanmò oswa mwayen pou jistifye lanmò.

## Not ak referans

## Lyen deyò
* Centre Caraïbéen pour la Non-Violence Globale et le Développement Durable, Haïti
* Zentrum zur Förderung des Nichttötens - Nonkilling Deutschland
* Center for Global Nonkilling
* School of Nonkilling Studies at Wikiversity
* Glenn D. Paige, ''San vyolanse, san touye moun: pou yon lòt syans politik'', 2009, Pòtoprens (Ayiti).
* Glenn D. Paige, ''Non-violence, non-meurtre: vers une science politique nouvelle'', 2005, Pòtoprens (Ayiti).
* Glenn D. Paige, ''Nonkilling Global Political Science'', 2002; 3rd ed. 2009. 
* Glenn D. Paige, Joám Evans Pim, editors, ''Global Nonkilling Leadership'', 2009.
* Charter for a World without Violence
* Center for Global Nonkilling Channel on YouTube
* Affirmation of the Global Nonkilling Spirit
SliTaz

*SliTaz* se yon sistèm enfomatik pou òdinatè ki baze kòl sou Linux GNU. 

Se non sosyete kreye pa Christophe Lincoln.

## Dèstòp

Image:SliTaz-GNU-Linux 1.png|Stable 1.0
Image:Slitazcooking - screenshot.png|Cooking


## Referneces
* Linux.com
* Free Software Magazine
* Linux Pro Magazine
* Tech Source from Bohol
* Distrowatch
* Linux Infusion

## Lyen
* Paj ofisyèl distribisyon SliTaz GNU/Linux
Kebèk

**Kebèk** se yon pwovens nan peyi Kanada. Pwovens Kebèk se pwovens ki pli gwo nan Kanada e se dezyèm ki genyen pli moun nan Kanada (8 milyon moun) aprè Ontaryo.
Kebèk se sèl pwovens Kanada ki pale franse nan Kanada (Nouvo-Bronzwik li ofisyèlman bileng franse-angle e tout lòt pwovens nan Kanada, yo pale angle).
Kapital pwovens Kebèk se vil Kebèk e metwopòl Kebèk se vil Monreyal. Lòt vil enpòtant nan Kebèk se Laval, Longey, Twa-rivyè, Cherbrouk, Sagne e Gatino.
Nan tout vil sa a, lang prensipal se franse apa alwès Monreyal ou lang prensipal se angle.
Nan vil Monreyal, li genyen yon enpòtant kominote ayisyèn.

## Gouvènman
Sistèm gouvènmantal nan Kebèk li menm ak sistèm nan Kanada : Palman britanik. Chèf pwovens rele « Lyetnan-gouvènè » men pòs sa a se yon pòs pwotokolè e lyetnan-gouvènè, li pa prann oken desizyon politik. Vrè chèf gouvènman, li rele Premye minis. Pou eli premye minis, li genyen yon elèksyon nan chak 4 ou 5 ane. Nan eleksyon sa a, popilasyon pa ka vote pou premye minis. Yo vote pou yon depite nan sirkonskripsyon yo. Chak kandida pou vini depite, li swa endanpandan ou li manm yon pati politik. Aprè eleksyon, nou konte depite ki manm pati politik e Chèf pati ki genyen plis depite ki eli, li vini premye minis Kebèk. Aprè yon eleksyon, si pati gayan, li genyen plis que mitan nonm depite, li fòme yon gouvènman majoritè. Si li pa genyen mitan, li fòme yon gouvènman minoritè.

Prensipal pati nan listwa Kebèk :

* Action Démocratique du Québec (Alyans demokratik Kebèk) (ADQ) (pa egziste ankò)
* Coalition Avenir Québec (Kowalisyon Aveni Kebèk) (CAQ)
* Parti Libéral du Québec (Pati Liberal Kebèk) (PLQ)
* Parti québécois (Pati Kebekwa) (PQ)
* Québec Solidaire (Kebèk Solidè) (QS)
* Union nationale (Inyon Nasyonal) (pati sas a li pokò egziste)

Premye minis Kebèk, rele François Legault, se chèf pati Coalition Avenir Québec ki se majoritè.

## Referans
Kreyol lwizyan

**Kreyol lwizyan** (*kréyol la lwizyàn**, kréyòl, kouri-vini, gombo, fransé, fransé kasé*) se yon kreyòl ki baze nan lang kreyòl ki pale anpil nan mwens pase 10,000 moun, sitou nan eta Lwizyan. Akòz rapidman réduction kantite moun ki pale, kreyòl lwizyan konsidere kòm yon lang ki an danje.
Depi djab te kaporal

pawol ki itilize pou dekri on bagay ki la lontan, on antikite, ou byen bagay ki pase nan tan avan. Egzanp: Papa ou vwayaje depi djab te kaporal.
Viris

**Viris** se bagay ki kab andomaje oswa touye òganis. Men viris pa klase nan okenn wayòm. Anpil byolojis pa konsidere viris tankou èt vivan. Viris se yon aspè sibstans ereditè ki antoure avèk anwoba yon pwoteyin ki enfekte ak miltipliye nan yon selil ot. 
 
Viris sanble ak parazit. Yo sèvi selil yo epi yo andomaje yo. Yo bezwen jwenn rezidans nan yon selil pou yo kab repeple. 

Gen plizyè maladi viral ki afekte lavi nou. Viris yo kab pwopaje divès fason. Gen nan yo se ensèk ki pwopaje yo. Gen lōt nou jwenn nan manje oswa nan dlo. Gen anpil viris ki kab pwopaje nan lè a tou. 

Gen anpil maladi viral ki kab epaye gras ak vaksen. Kounye a gen vaksen pou plizyè maladi. Syantis yo toujou ap travay pou devlope lòt vaksen.

Youn viris se yon kòz SIDA.

## Referans

## Lyen deyò
https://www.msdmanuals.com/fr/professional/maladies-infectieuses/virus/revue-g%C3%A9n%C3%A9rale-sur-les-virus

https://parlonssciences.ca/ressources-pedagogiques/documents-dinformation/les-virus

https://www.futura-sciences.com/sante/definitions/medecine-virus-291/
Bakteri

**Bakteri** se yon òganis yo trè piti.

Bakteri yo a gen ladan li òganis ki pi ansyen nou jwenn toupatou sou tè a.

Bakteri yo gen ladan yo tout fonksyon yon èt vivan kab genyen. Gen kèk 
bakteri se pwodiktè yo ye, gen lòt se konsomatè yo ye, gen lòt menm se dekonpozitè yo 
ye. 

Bakteri dekonpozitè yo pami kèk nan pi bon resiklè pou tè. Lè yon bèt mouri, 
bakteri dekonpozitè yo depatya kò a an miyèt moso ki itil tankou azòt, dyoksid kabòn, ak mineral. 

Gen anpil bakteri ki itil. Bakteri yo miltipliye gras ak yon metòd ki rele fisyon binè. 

Lè bakteri yo vin pi gwo, yo kab repeple ankò. Anpil manje ki gate, se bakteri ki lakòz. 
Ou jwenn bakteri tout kote w pase. Yo gen dwa nan lè a, nan dlo oswa nan manje wa p 
manje. 

Bakteri koze anpil maladi yo. 

## Referans

## Lyen deyò
Pwotis

**Pwotis** se yon kantite varyete òganis. Pwotis se yon òganis ekaryotik ki gen youn oswa plizyè selil ki ka tankou plant, zannimo oswa chanpiyon. 

Tout pwotis yo gen nwayo. 
Gen kèk pwotis ki genyen yon sèl selil, gen lòt ki genyen plizyè selil. Gen pwotis 
animal, gen lòt ki vejetal. Wayòm pwotis se wayòm klasifikasyon pou ògànism ki pa 
kab klase nan lòt wayom detèmine. 

Pwotis vejetal yo rele alg. Pwotis animal yo rele pwotozoè. Egzanp pwotozoè yo 
se amebe ak paramesi. Pifò pwotozoè viv nan dlo; yo manje bakteri, plankton oswa lòt 
matyè ògànik. Antouka, gen plizyè maladi ki tonbe sou moun, se pwotozoè yo ki lakòz. 

Pwotis yo koze anpil maladi yo.

## Referans

## Lyen deyò
Gonore

**Gonore** se yon maladi koze pa bakteri, *Neyiserya gonoroeae*.

## Siy ak sentòm

Anpil moun pa genyen okenn sentòm. Si sentòm 
parèt, nòmalman yo vini 2-7 jou aprè ekspozisyon 
men li pran jiska 30 jou pou parèt vrèman. 

### Sentòm nan fanm enkli
* Pèt nan vajen anòmal ak/oswa ogmantasyon nan pèt nan vajen 
* Sansasyon brili nan fè piti 
* Pipi dri 
* Doulè nan fè sèks 
* Senyen nan ant peryòd règ mansyèl 
* Iritasyon nan twou dèyè, sètadi: gratèl, li fè mal, doulè lè w ale alasèl ak/oswa senyen 

### Sentòm nan gason enkli
* Pèt nan pijon 
* Sansasyon brili nan fè piti 
* Brili oswa gratèl otou twou pijon an 
* Tèt pijon an anfle oswa fè mal 
* Testikil fè mal oswa anfle 
* Iritasyon nan twou dèyè, sètadi: gratèl, li fè mal, doulè lè w ale alasèl ak/oswa senyen 

## Transmèt
Enfeksyon gonore transmèt pa:
* Sèks vajinal, nan dèyè, oswa sèks sousad 
* Otoinokilasyon (dechaj gason ki enfekte oswa dechaj nan bouboun andedan twou dèyè yon fanm) 
* Manman ki enfektè pase sa bay tibebe pandan y ap akouche pa vajen 

## Konplikasyon / Konsekans yo
Si enfeksyon gonore an rete san trete ka lakòz pou: 
* Maladi anflamasyon nan matris 
* Esterilite 
* Gwosès deyò iteris (nan twonp) 
* Doulè kwonik nan matris 
* Plis chans pou trape enfeksyon VIH 

Si enfeksyon gonore an rete san trete, pandan 
gwosès ka lakòz pou: 
* Akouchman avan dat (prematire) 
* Pèt vizyon, enfeksyon nan jwenti, oswa yon enfeksyon maladi san ki tiye moun nan tibebe ki fenk fèt 

## Tretman
Tretman dwe enkli: 
* Antibyotik (pli komen sefiksim oswa setryakson) ke yon doktè preskri 
* Tretman apwoprye pou patnè a
 
Pafwa medikaman an pa ka geri enfeksyon an. Sa a se paske enfeksyon an ap vin rezistan oswa iminitè a medikaman an. Si medikaman pa ka geri enfeksyon an, se yon lòt medikaman nesesè.

## Prevansyon
* Abstinans sou kontak seksyèl 
* Tretman bonè pou STD (Maladi Transmèt Seksyèlman MTS) 
* Itilize kapòt (kondom) tout tan, epi korèkteman nan yon fason apwoprye lè w ap fè sèks nan vajen, nan dèyè, oswa sèks sousad sou pijon 
* Itilize kapòt (kondom) baryè tout tan epi korèkteman nan yon fason apwoprye lè w ap fè sèks sousad sou vajen oswa sou twou dèyè 
* Evite kontak seksyèl avèk yon patnè jiskaske tretman finn konplete 

## Rekòmandasyon pou anpeche pwopagasyon enfeksyon
* Pran tout preskripsyon medikaman yo menm si ou sispann gen sentòm yo. 
* Notifye tout dènye sèks patnè yo si ou enfekte 

## Referans
PID

**PID (Maladi Enflamatwa Nan Matris)** se yon enfeksyon ke fanm genyen nan vwa jenital ki koze pa bakteri (pli komen *Klamidya trakomatis* oswa *Neiserya gonore*) ki monte depi kòl matris la oswa vajen pou rantre nan ògann repwodiktiv yo. Bakteri lòt koze PID.

## Kôz

Bakteri ka vwayaje moute nan ògàn yo repwodiktif ak fon nan kò a.

## Fanm reproduction organes ki afekte
*vant manman
*manman vant 
*ti tiyo 
*kòl matris 
*ovaires

## Siy ak Sentòm
PID sentòm nan fanm ale de piti-pitit jiska trè sevè (ki mete yo lopital). 

Siy yo enkli:
* Likid vajinal ki Abnomal 
* Sansasyon brili lè w ap fè pipi 
* Doulè anba tivant 
* Doulè Rèl do 
* Noze ak/oswa lafyèv 
* Doulè pandan w ap fè sèks 
* Senyen nan ant peryòd règ mansyèl

Pafwa fi a pa santi yo malad.

## Transmèt
Anpil bakteri komen tankou Klamidya , gonore monte depi kòl matris la oswa vajen pou rantre nan ògann repwodiktiv yo. 

## Konplikasyon / Konsekans yo
Si enfeksyon PID an rete san trete ka lakòz pou :
* Andomaje ògann repwodiktiv yo sa enkli tib falopyan yo ak tisi ki nan oswa tou pre matris ak ovè an. 
* Esterilite 
* Gwosès deyò iteris (nan tib) 
* Fòmasyon absè 
* Doulè Kwonik nan matris

Si maladi sa a pa trete li ka sispann yon fanm ki soti nan fè pitit. Li ka touye pitit ki poko fèt epi li ka trè douloure.

## Tretman
Tretman dwe enkli medikaman (antibyotik) ke yo doktè preskri e ke ou pran konplètman.

## Prevansyon
* Abstinans sou kontak seksyèl 
* Tretman bonè pou STD (Maladi Transmèt Seksyèlman MTS) 
* Itilize kapòt (kondom) tout tan, epi korèkteman nan yon fason apwoprye lè w ap fè sèks nan vajen, nan dèyè, oswa sèks sousad sou pijon 
* Evite kontak seksyèl avèk yon Patnè jiskaske tretman finn konplete 
* Tretman apwoprye pou patnè an

## Rekòmandasyon pou anpeche pwopagasyon enfeksyon
* Sispann kontak seksyèl si siy yo oswa sentòm yo retounen 
* Fè tès sondaj pandan gwosès 
* Sondaj chak ane pou tout fanm ki aktif seksyèlman ki aje de 25 ane oswa mens 
* Notifye tout dènye sèks patnè yo si ou enfekte 

## Referans
Klamidya

**Klamidya** ki koze pa yon bakteri, *Klamidya trikomonaz*, se yon nan maladi ki transmèt pa kontak seksyèl. 

## Siy ak Sentòm

Endividyèl yo pli souvan asentomatik (sa vle di san oken sentòm). Si ou genyen sentòm, nòmalman yo parèt 1à 3 semèn apre ke ou te ekspoze. 

### Sentòm nan fanm
* Pèt vajinal ki anòmal
* Sansasyon brili lè w ap fè piti 
* Doulè anba tivant 
* Doulè Rèl do 
* Anvi vomi ak/oswa lafyèv
* Doulè pandan w ap fè sèks 
* Senyen nan ant peryòd règ mansyèl 
* Iritasyon nan anis (two dèyè) 

### Sentòm nan gason
* Pèt nan pijon 
* Sansasyon brili lè w ap fè piti 
* Brili oswa gratèl otou twou pijon an peni 
* Iritasyon nan anis (twou dèyè)

## Transmèt
Enfeksyon Klamidya transmèt pa:
* Sèks Vajinal, nan dèyè, oswa sèks sousad 
* Manman ki enfektè pase sa bay tibebe pandan y ap akouche pa vajen 

## Konplikasyon/Konsekans yo
Si enfeksyon Klamidya an rete san trete sa ka lakòz : 
* Maladi enflamasyon nan matris 
* Esterilite 
* Gwosès deyò iteris (nan tib) 
* Doulè Kwonik nan matris 
* Ogmantasyon risk pou trape enfeksyon VIH 

Si enfeksyon an rete san trete, pandan 
gwosès ka lakòz pou: 
* Akouchman avan dat (prematire) 
* Pèt vizyon, enfeksyon nan jwenti, oswa yon enfeksyon maladi san ki tiye moun nan tibebe ki fenk fèt 

## Tretman
Tretman dwe enkli: 
* Preskripsyon medikaman pa yon doktè (pli komen se azithromisin oswa doksisilin) 
* Tretman apwoprye pou patnè an 

## Prevansyon
* Abstinans sou kontak seksyèl 
* Tretman bonè pou STD (Maladi Transmèt Seksyèlman MTS) 
* Itilize kapòt (kondom) tout tan, epi korèkteman nan yon fason apwoprye lè w ap fè sèks nan vajen, nan dèyè, oswa sèks sousad sou pijon 
* Itilize kapòt (kondom) baryè tout tan epi korèkteman nan yon fason apwoprye lè w ap fè sèks sousad sou vajen oswa sou twou dèyè 
* Evite kontak seksyèl avèk yon Patnè jiskaske tretman finn konplete 

## Rekòmandasyon pou anpeche pwopagasyon enfeksyon
* Patnè jiskaske tretman finn konplete
* Pran tout preskripsyon medikaman yo menm si ou sispann gen sentòm yo. 
* Sispann kontak seksyèl si siy yo oswa sentòm yo retounen
* Fè tès sondaj pandan gwosès 
* Sondaj chak ane pou tout fanm ki aktif seksyèlman ki aje de 25 ane oswa mens 
* Notifye tout dènye sèks patnè yo si ou enfekte 

## Referans
Gigit

mo kreyol ki itilize pou dekri pati jenital gason, lot mo menm jan: pijon, ti penis, kok, grenn, zozo.
Interlingua

**Interlingua** se yon lang atifisyèl ki use parol ki se twove nan majorite la lang yo Ewòp osidental. Li te vni inventate per IALA la - yon gwoup moun (pi konèt se Alexander Gode) ki te travay super pwojè yo pandan ultwa 20 ann. Yo te fni epi te publike 1m disionari la nan 1951. Interlingua te vni kreye super baz del vokabulari la lang yo sekwent: angle, franse, panyòl, pòtigè, epi italyen 

Non la lang se componite ex 2 pat: *inter* sinifike "ant"; *lingua* sinifike "lang". Moun yo ki te fè lang la te eligi non la "interlingua" pou ke yo te vle ke la lang ta se aplike fasilite kominikasyon la ant moun peyi diferent. Pou ke interlingua te vni kreye atifisyelman pou se yon lang fasil, li se pi fasil fè pale ke lang natirel. 

Pli ke 1000 moun ka use interlingua, epi moun ki pale interlingua afiwme ke million moun comprende lo (ka li text epi askote yon moun ki pale nan interlingua) san beswan a fè pale li primeman. 

Gen 2 lot lang atifisyel nan mond la avek ultwa 1000 moun ki pale yo - esperanto epi ido. Yo 2 te vni kreye pre interlingua. Alicun moun pense ke esperanto epi ido ta se pi fasil a fè pale pou ke lang sa-a pa gen "exceptiones" (parol ki infringe regula yo), sed lot moun pense ke interlingua ta se pi fasil pou ke Moun yo ki te fè lang la te eligi tout parol yo nan modo ke ta se fasil a comprender pou moun ki konnen angle, franse, panyòl, potuge, o italian, sed gen lang kom oksitan epi woumen, tout lang ki vini laten, lang la use nan Ròm devan lontan. 

Epi, moun yo ki pale Interlingua afiwme ke lang yo represente yon nouvo latin, sèlman pi sempl epi "modernise". 

## Text exempl nan interlingua
Lingua natural e musical de parolas international e un grammatica minimal. Comprensibile facilemente per personas intelligente. Le medio de communication adequate pro le solution del confusion de Babylon. 

## ''Pater Noster'' nan Interlingua
Nostre Patre, qui es in le celos, que tu nomine sia sanctificate; que tu regno veni; que tu voluntate sia facite super le terra como etiam in le celo. 

Da nos hodie nostre pan quotidian, e pardona a nos nostre debitas como nos pardona a nostre debitores, e non duce nos in tentation, sed libera nos del mal.

## Referans

## Lyen deyò
Viris epatit A

**Viris epatit A (VEA)** se yon nan fanmi viris ke gen relasyon ak DNA ki afekte fwa. 

## Siy ak Sentòm
Siy ak sentòm yo mwens komen nan timoun ke adilt, sepandan oken sentòm ka rive. 

Sentòm bonè yo enkli: 
* Lafyèv ki ba anpil 
* Feblès nan kò/pa konfòtab 
* Maltèt 

Lòt sentòm bonè ka enkli: 
* Doulè nan misk 
* Move apeti 
* Noze (Anvi vomi)/Vomisman 
* Dyare, especial nan timoun 
* Piti Fonse 
* Jonis 

## Transmèt
Enfeksyon VEA transmèt pa:
* Poupou-Oral (transmèt pa poupou) 
* Kontak pa poupou avèk objè ki kontamine 
* Pratik seksyèl ki an afè ak kontak oral-anal 
* Twou nan po (to piti anba po)
* Pataje zegwi 

## Risk faktè pou trape/devlope veb
* Kontak ak moun nan fwaye w la ki enfekte 
* Kontak seksyèl ak moun nan fwaye w la ki enfekte 
* Moun k ap vwayaje nan peyi kote genyen yon epidemik VEA (komen). 
* Gason ki fè sèks ak gason 
* Moun ki fè dwòg ki enjekte oswa pa enjekte dwòg yo 

## Complikasyon/Konsekans yo
* Oken enfeksyon kwonik (tèm-long) 
* Aprè premye enfeksyon w la imin sistèm ou bloke VEA 
* Prèske 15% de moun ki enfektè yo pral genyen yon tan pli long oswa yon sentòm rechit nan lespas de yon peryòd de 6 à 9 mwa 
* Kapab koze on kòmansman oto-iminè maladi fwa kwonik 
* Kontè mwens ke 10% de tout epatit ki ravajè (sevè) 
* Mòtalite (posiblite Lamò) from VEA se apeprè 0.3%; nan moun pli aje de 40 ane daj mòtalite yo se 2% 

## Prevansyon
* Vaksen Epatit A 
* Imin Globilin (IG) ofri à-tèm kout pwoteksyon kont VA si yo bawou li avan nan lespas de 2 semèn ke ou te ekspoze 
* Toujou lave men w avèk savon ak glo aprè ou sòti nan twalèt, chanje kouchèt, epi prepare oubyen manje 

## Rekomandasyon [[vaksen]]
* Moun k ap vwayaje nan peyi kote genyen anpil VEA 
* Gason ki fè sèks ak gason 
* Moun ki fè dwòg ki enjekte oswa pa enjekte dwòg yo 
* Moun ki gen maladi fwa kwonik 
* Timoun ki viv nan zòn ki genyen anpil moun ki gen VEA 

## Referans

## Lyen deyò
Magaly Pelissier

Magaly N Pelissier ki rele Galy  pibliye plizie liv sou bon manye. "Dis moi comment recevoir". Li se yon diplome nan zafe economi e li gen anpil pasyon pou tablo penti. Li ekri nan jounal "Le matin" epi nan yon bi heddo "ticket magazine"
Lingua franca

**Lingua franca** se lang la adopte pou yon konesans komin ant gwoup varye. Akseptasyon l-lan ka fèt pou se a mutue akor o a questyon politik, pa egzanp. 

Nan Ewòp pandan yon pate antikite la, se te adopte kòm lingua franca grek la epi latin la. 

Jiskaske cete punto tamben alman la, pòtigè la, hindi la o mandarin la te gen o ankora gen karateristik sa a. 

Nan ambiente kiltirèl, ekonomik epi teknolojik mond moderne atual la se konsidere que *lingua franca* la o lang entènasyonal se angle la.

## Istwa
**Lingua franca** (laten *lingua franca*) se te rele originalman lang german la (nan alman *teutsch*) pale nan tempore la Carol Mane; depost se te rele assi latin la. 

Pandan Mwayenaj la, **lingua franca** te se non la yon lang womàn que te se yon idyòm miks laten vilge, franse, italyen, panyòl, avèk poko arab la epi tik la. Gade : Lingua Franca Levante la. 

## Referans

## Lyen deyò
* Lingua franca la, glosè nan anglè sou uwm.edu
Lordi

**Lordi** se yon gwoup evimetal, raga fenlandè.

## Manm gwoup
### Manm aktyèl

* Mr. Lordi : chante (depi 1992), tanbou (1992–2000), gita, bas (1992-1996)
* Kone : gita elektrik, koral (depi 2022)
* Hella : klavye, chante (depi 2012)
* Mana : tanbou, chante (depi 2012)
* Hiisi : bas (depi 2019)

### Ansyen manm
* G-Stealer : bas (1996-1999)
* Magnum : bas (1999-2002)
* Kalma : bas (2002-2005)
* Enary : klavye (1997-2005)
* Kita : batri, chante (2000-2010)
* Otus : tanbou (2010-2012 ; mouri)
* Awa : klavye, chante (2005-2012)
* Ox : bas, chanye (2005-2019)
* Amen : gita elektrik, koral (1997-2022)

## Istwa

## Zèv li yo
### Albòm
* 1993 : *[[Napalm Market]]*
* 1997 : *[[Bend Over and Pray the Lord]]*
* 2002 : *[[Get Heavy]]*
* 2004 : *[[The Monsterican Dream]]*
* 2006 : *[[The Arockalypse]]*
* 2008 : *[[Deadache]]*
* 2010 : *[[Babez for Breakfast]]*
* 2013 : *[[To Beast Or Not To Beast]]*
* 2014 : *[[Scare Force One]]*
* 2016 : *[[Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy]]*
* 2018 : *[[Sexorcism]]*
* 2020 : *[[Killection]]*
* 2021 : *[[Lordiversity]]*
* 2023 : *[[Screem Writers Guild]]*

### Konpilasyon
* 2005 : *[[The Monster Show]]*
* 2009 : *[[Zombilation - The Greatest Cuts]]*
* 2012 : *[[Scarchives Vol. 1]]*

## Fimografi
* 2004 : *[[The Kin]]* (kout fim)
* 2008 : *[[Dark Floors]]*
* 2014 : *[[Monsterman]]*

## Referans

## Lyen deyò
* Lordi sou Imdb
* Sitwèb ofisyèl Lordi
* Lordi sou bnf.fr
Viris epatit B

**Viris epatit B (VEB)**, se yon nan fanmi viris ke gen relasyon ak dna ki afekte fwa.

## Siy ak Sentòm
Siy ak sentòm yo mwens komen nan timoun ke adilt, sepandan oken sentòm ka rive. 

Sentòm VIH enkli:
* Jonis (ki rete pou 3-10 jou ) 
* Lafyèv 
* Feblès nan kò/pa konfòtab 
* Maltèt 
* Doulè nan misk 
* Move apeti 
* Noze (Anvi vomi)/Vomisman 
* Doulè nan pati anwo vant
* Gratèl sou po 
* Doulè Jwnenti/atrit 
* Piti Fonse 
* Poupou koulè pal oswa gri 
* Fwa ki fè mal oubyen anfle 

## Transmèt
Enfeksyon VEB transmèt pa: 
* Sèks Vajinal, nan dèyè, oswa sèks sousad 
* Twou nan po (to piti anba po) 
* Pataje zegwi 
* Manman-à-Pitit 

## Risk faktè pou trape/devlope veb
* Kontak nan fwaye ak moun ki enfektè asnpil 
* Genyen plizyè sèks patnè 
* Gason ki fè sèks ak gason 
* Moun ki ejekte dwòg 

## Complikasyon/Konsekans yo
* Nan prèske tout adilt VEB pwofon ka geri konplètman 
* Epatiat ravajan (serye) rieve nan 1 – 2%, ak motalite (Lanmò) yo to de 63-93% 
* Siroz di fwa 
* Epatoselilè karsinoma 
* Apeprè 10% de tout enfeksyon VEB pwofon pwogrese pou VEB kwonik 
* Nan tibebe (trape padan akouchman) apreprè 90% pwogrese pou VEB kwonik 
* Lanmò

## Tretman
* Tretman pou VEB se sipòtif 
* Alfa entèferon, adefovir dipivoxil, ak lamivudine disponib pou trete kwonik VEB 

## Prevansyon
* Vaksen Epatit B 
* Itilize kapòt letèks tout tan lè w gen kontak seksyèl. 
* Fanm ansent dwe teste pou VEB 
* Pinga ou itilize dwòg pa enjeksyon, pataje segwi, serenj, glo oswa dwòg. 
* Si ou genyen VÈB pinga ou bay san, ògan, oswa tisi 
* Pa pataje atik pèsonèl ki ka gen san sou yo, i.e. razwa ak bwòs a dan. 

## '''Rekomandasyon vaksen'''
* Pran abitid vaksinasyon apati 0 rive 18 lane 
* Gason ki fè sèks ak gason (masisi) 
* Moun etewoseksyèl ki gen plizyè patnè seksyèl 
* Fanm ki nan banbòch seksyèl 
* Moun ki ejekte dwòg 
* Moun ke yo teste ki gen STD 
* Moun k'ap resevwa Dyalisis 
* Moun k'ap travay nan enstitisyon swen sante 
*Remak*: Bwè alkòl ka fè maladi fwa an vin 
pi grav, jiskaske rive nan estad siroz, ki se kansè fwa a. 

## Referans
Èpès senpleks

**VÈS (Viris Èpès Senpleks)** se yon enfeksyon koze pa tip 1 (VÈS-1) ak tip 2 (VÈS-2) pli komen nan ilsè jenital. Jeneralman, enfeksyon èpès jenital koze pa VÈS-2. Li se yon maladi ki transmèt li pa rapò seksyèl

## Siy ak Sentòm
Nan enfeksyon primè epi ki retounen tout tan, la pli
pa de moun asentomatik (san sentòm) oswa montre
siy piti oswa sentòm. Si ou gen sentòm, premye
plè yo parèt nan lespas de 2 semèn apre ke viris la
te transmèt.
### Sentòm nan fanm enkli
* Pèt vajinal
* Gratèl
* Iritasyon nan anis (twou dèyè)
* Ti blesi tout otou zòn jenital oswa dèyè
* Enfeksyon nan bouch oswa sou lèv
“ti blesi lafyèv”
* Sentòm tankou grip (fyèv ak glann
anfle)
### Sentòm nan gason enkli
* Pèt nan pijon
* Doulè oswa difikilte pou pipi
* Tèt pijon an anfle oswa douloure
* Iritasyon nan anis (twou dèyè)
* Ti blesi tout otou zòn jenital oswa dèyè
* Enfeksyon nan bouch oswa sou lèv
“ti blesi lafyèv”
* Sentòm tankou grip (fyèv ak glann anfle)

## Transmèt
Enfeksyon viris Èpès Senpleks yo transmèt pa:
* Transfè saliv (krache)
* Sèks Vajinal, nan dèyè, oswa sèks
sousad (VÈS-2)
* Kontak oral-jenital, oral-anal, ak anal-jenital
* Manman ki enfektè pase sa bay tibebe pandan
y ap akouche pa vajen

## Konplikasyon/Konsekans yo
Si enfeksyon HSV an rete san trete li ka lakòz pou:
* Blesi ki doulè nan jenital ki Retounen tout tan
* Ogmantasyon risk pou trape enfeksyon VIH
* Ogmantasyon nan efektivite nan moun ki enfektè
an VIH
Si enfeksyon VÈS lan rete san trete, pandan
gwosèka lakòz pou:
* Enfeksyon fatal nan tibebe ki fenk fèt

## Tretman
Pa genyen tretman pou èpès, men medikaman
antiviral fè blesi yo ale pli vit. Tretman dwe enkli
medikaman ke yon doktè preskri. Souvan yo itilize,
Asiklovir, Famisiklovir, Valasiklovir avan epi pu lòt
epizòd yo tou pou kòm terapi pou redwi yo.

## Prevansyon
* Abstinans sou kontak seksyèl
* Kapòt letèks ka pa redwi risk pou èpès jenital si kote ki enfektè an pa kouvri
* Evite kontak seksyèl avèk yon patnè ki enfekte

## Rekòmandasyon pou anpeche pwopagasyon enfeksyon
* Sispann kontak seksyèl si siy yo oswa ou genyen
sentòm
* Fè tès sondaj pandan gwosès
* Notifye tout dènye sèks patnè yo si ou enfekte 

## Referans
Okawix

**Okawix** se yon sistèm enfòmatik ki ap fè yon òdinatè (PC, Mac) mache byen, li ap itilize tout resous materyèl sistèm an pou li eksplwate li.

Se yon sistèm lib, tout bagay sou li (lojisyèl) lib (OpenSource), ou mèt itilize sistèm an san debouse pyès kòb.

Li reprezante yon vre altènativ kont sistèm nan komès tankou Microsoft epi Apple.

wikipedya é wikisource san entenet.

okawix
RENAUD BREDY

**Renaud Bredy** se yon ayisyen men ki fet Sen Marten. Renaud se gason ki renmen bay blag ki konn ekri chante, epi li renmen pran plezi. Kote Renaud soti an Ayiti a li rele Fontamara. Manman Renaud rele Marie-alourdes sainvil e papa`l rele Renel Bredy, papa Renaud se te yon etudyan jeni eletronik. Renaud te renmen rape anpil epi, li te renmen trip, tout la jounen l`ap fe moun ri. Renaud gen yon zanmi ki rele Lens epi li nan yon group ki rele apokalips li fe alto epi, maestro group la se bon zanmi`l, li rele Quilnet. Moun sa yo depi ou tande yo ansanm lari a kraze, paske yo bo gason epi yo gen stil, kote yo pase yo fe moun ri, enbyen msye sa yo se 3 kretyen ki vle sevi bondye ak tout ke yo.
Pak (rezèv natirèl)

***Wè tou: [[Pak (fèt)|Fèt Pak]] ak [[pak (trete)]]***


**Pak** se yon rezèv natirèl. Kote moun bare bèt pou yo pa ale flannen. Kote ki gen anpil frechè, pyebwa, bèl zèb, pou moun chita pran bon van, flannen avèk mennaj yo, ou yon “espas vèt” pou lache kò nan vil.


## Tradiksyon
* Lòt kreyòl: pak *(Gwadloup)*
* Lòt kreyòl: pak *(Sent Lisi)*
* Franse: parc
* Panyòl: parque
* Angle: park
* Olandè: park
* Dànwa: park
* Syèdwa: park
* Alman: Park

## Istwa
Mo jèmanik.

## Wè tou
* Fèt Pak
* Pak (trete)

## Referans
**“English-Haitian Creole, Haitian-English Word to Word Dictionary”**, Féquière Vilsaint, Jean-Evens Berret, Educa Vision Inc., 2006 (ISBN 1584322942)

## Kèk lyen
* List of national parks of Haiti
* List of national parks
* Parks Canada Agency
* Parcs naturels régionaux de France
* Essay on public parks
Pak (fèt)

Pak, Yon fèt pou selebre Jezi Kris ki leve soti nan lanmò apre li te mouri jou Vandredi-Sen an. Kretyen yo selebre fèt sa a jou dimanch apre Vandredi-Sen an.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl: Pak, simenn sent, fèt Pak *(Gwadloup)*
* Lòt kreyòl: Pak; simenn Pak *(Sent Lisi)*
* Franse: Pâques (la Pâque)
* Panyòl: Pascua
* Pòtigè: Páscoa
* Angle: Easter
* Olandè: Pasen
* Dànwa: påske
* Syèdwa: påsk
* Alman: Ostern

## Istwa
Ebre **פֶּסַח** (pesah), ak sans vèb *פָּסַח (pasa<u>h</u>)*&nbsp;&nbsp;“sote”, “depase”.

## Gade tou
* Pak (rezèv natirèl)
* Pak (trete)

## Referans
*English-Haitian Creole, Haitian-English Word to Word Dictionary*, Féquière Vilsaint, Jean-Evens Berret, Educa Vision Inc., 2006 

## Lyen deyò
* Selebrasyon an Ayiti sou kreyol.org
* Easter in the World sou holidayyear.com
Kobe Bryant

**Kobe Bean Bryant**, ki fèt 23 out 1978 nan Filadelfi, Pennsilvani (Etazini epi ki mouri 26 janvye 2020), se yon basketè ameriken.

Li jwe nan NBA nan Lakers de Los Angeles pandan ven sezon, ant 1996 ak 2016.
## Biyografi
## Palmarès

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Kobe Bryant
* Fich  Kobe Bryant sou sitwèb NBA
Pak (trete)

**Pak** yon trete pou lapè, yon trete negòs oubyen alyans kont nikleyè, epi zòt: pak kont agresyon, “Pak Atlantik” (NATO/OTAN: Trete Òganizasyon Atlantik Nò), Pak Vasovi, Pak Non Aliynman, pa ekzanp.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl: pak; twete *(Gwadloup)*
* Lòt kreyòl: pak; trete *(Sent Lisi)*
* Franse: pacte; traité
* Panyòl: pacto; tratado
* Angle: pact; treaty
* Olandè: pact, verdrag; conventie 
* Dànwa: pagt; traktat
* Syèdwa: pakt; traktat
* Alman: Pakt, Vertrag

## Istwa
Mo Laten “pactum” *(akò, konsantman, akseptasyon, konpwomi)*.

## Wè tou
* Pak (fèt)
* Pak (rezèv natirèl)

## Referans
**“English-Haitian Creole, Haitian-English Word to Word Dictionary”**, Féquière Vilsaint, Jean-Evens Berret, Educa Vision Inc., 2006 (ISBN 1584322942)

## Kèk lyen
Jean-Max Bellerive

**Jean-Max Bellerive** se premye minis ayisyen nan gouvènman prezidan René Préval.

## Biyografi
Bellerive te fèt nan Pòtoprens nan lane 1958. Kòm pitit yon doktè enpòtan, li te kite Ayiti nan yon laj trè jèn pou etidye nan Swis, Frans ak Bèljik. Avèk yon diplòm nan Syans Politik ak Relasyon Entènasyonal, Bellerive te retounen an Ayiti nan 1986, jis anvan ranvèse nan Jean-Claude Duvalier. Li marye e li gen de pitit fi.
## Referans

## Lyen deyò
* Pòtrè Jean-Max Bellerive sou Sit "la Primature d'Haïti"
Simo

**Simo** (CIMO, Corps d'Intervention pour le Maintient de l'Ordre), **Kò Entèvansyon pou Mentni Lòd**. Se yon inite espesyalize nan Polis Nasyonal lan pou mentni lòd.
Aloufa

**Aloufa** oswa **alouvi** oubyen **alovi** se moun ki manje anpil.

Ankò, li kap vle dekri moun ki pa renmen depanse lajan.
Kloun

**Kloun**, Yon amzesiyen pwofesyonèl ki itilize kolore fè-ups ak fizik komik yo nan lòd yo fè moun ri.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: clown, pitre
* Angle: clown
* Alman: Clown, Hanswurt
* Panyòl: payaso

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans
Echèl valè MMS

**MMS** oubyen **<math>M_\mathrm{w}</math>** se abrevyasyon pou **Moment Magnitude Scale**, ki vle di **echèl fòs moman**; echèl sa sèvi pou mezire fòs yon tranblemanntè kapab genyen.
Li pèmèt evalye dega fenomèn sa kapab pwodui. Li pèmèt pran mezi pou gide yon popilasyon nan katastwòf li kapab fè.

## Ekwasyon

M_\mathrm{w} = {2 \over 3}\log_{10}\left(M_0\right) - 10.7


M_0 se moman sismik la ki eksprime nan inite dyne santimèt (10−7&nbsp;Nm)

## Referans

## Lyen deyò
Tonton Makout

**Tonton makout** se yon gwoup ame, rele *Volontè pou Sekirite Nasyonal* (VSN) ke gouvènman Divalye te kreye pou pwoteje pouvwa li depi jou 29 jiyè 1958 ke yon atanta te fèt kont Franswa Divalye (François Duvalier). Milis sa te itilize tou nan gouvènman pitit Franswa Divalye, Jan-Klod Divalye (Jean-Claude Duvalier).

## Istwa

## Referans


## Konenn plis
Atoufè

**Atoufè** se yon zenglendo, yon vòlè, yon mafya. Moun kap touye moun pou pran lajan oubyen lòt byen viktim nan.
2009 (almanak gregoryen)

**2009** se 2009m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi [[nonm]] [[2009 (nonm)|2009]].*

## divètisman

## la

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn

## syans natirèl

## teknoloji
Les Simpson

***The Simpsons*** (*Fanmi Simpsons*) se yon seri televizyon.

## Referans

## Lyen deyò
* ''The Simpsons'' sou IMDb
Anna Maria Jopek

**Anna Maria Jopek** se yon chantèz, mizisyèn jazz polonèz.
## Biyografi

## Zèv li yo
### Albòm
* *Ale jestem* (1997)
* *Szeptem* (1998)
* *Jasnosłyszenie* (1999)
* *Dzisiaj z Betleyem* (1999)
* *Bosa* (2000)
* *Barefoot* (2002)
* *Nienasycenie* (2002)
* *[[Upojenie]]* (+ Pat Metheny) (2002)
* *Farat* (live) (2003)
* *Secret* (2005)
* *Niebo* (2005)
* *ID* (2007)
* *BMW Jazz Club Volume 1: Jo & Co* (live) (2008)
* *Haiku* (2011)
* *Sobremesa* (2011)
* *Polanna* (2011)
* *Minione* (2017)
* *Czas kobiety* (2017)
* *Ulotne* (2018)

### Senp
* *Chwilozofia 32-bitowa* (1996)
* *Ale jestem* (1997)
* *Joszko Broda* (1997)
* *Nie przychodzisz mi do głowy* (1997)
* *Cud niepamięci* (1998)
* *Przed rozstaniem* (1998)
* *Ja wysiadam* (1999)
* *Księżyc jest niemym posłańcem* (1999)
* *Na całej połaci śnieg* (+ Jeremi Przybora, 1999)
* *Nadzieja nam się stanie* (1999)
* *Smutny bóg* (2000)
* *Ślady po Tobie* (2000)
* *Szepty i łzy* (2000)
* *Jeżeli chcesz* (2000)
* *Henry Lee / Tam, gdzie rosną dzikie róże* (+ Maciej Maleńczuk, 2001)
* *Upojenie* (2001)
* *Na dłoni* (2002)
* *O co tyle milczenia* (2002)
* *I pozostanie tajemnicą* (2002)
* *Małe dzieci po to są* (2003)
* *Tam, gdzie nie sięga wzrok* (2003)
* *Mania Mienia* (2003)
* * Możliwe* (2004)
* *Gdy mówią mi* (2005)
* *Niebo* (2006)
* *A gdybyśmy nigdy się nie spotkali* (2006)
* *Teraz i tu* (2007)
* *Zrób, co możesz* (2007)
* *Skłamałabym* (2007)
* *Cisza na skronie, na powieki słońce* (2008)
* *Możliwe* (2009)
* *Sypka Warszawa* (2009)

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl Anna Maria Jopek
Aikido

Se yon **aikido**  oryante-defans masyal atis, yon baz filozofik pwofon antre defansè ki ap dirije mouvman nan ak enèji nan atak la a advèsè li limenm. Pratike Li se pa fi san gason ak depann de yo wotè, pwa ak eta. E konsidere kòm sèl masyal difisil ki nan pi Trainer atistik yo ane pratike nesesè anvan kapab reyèlman defann l paske teknik yo pat reflechi lòt atistik masyal. 

Aikido la rejete okenn tradisyonèl jan konpetisyon an. Afirm fòmasyon pou lespri a, kadav Lespri fin acheve amoni. Se konsiste leson an demontre obsève ak teknik goup pwofesè ekzekite yon dwe - avèk youn oswa plis manb - eseye repete mouvman, Kidonk amelyor sa teknik ak akonplisman plis konpreyansyon an aikido. nan mobilite, pozisyon, kowòdinasyon ak presizyon yo aplike enpòtan teknik ak elèv aprann pèfòme nan fleksib epi adaptasyon.

## Etimoloji
Se soti Japonè yo rele "ai-ki-do" literalman "ansanm-fòs-santye" siyifikasyon omnipratisyen yo nan atizay a itilize bezwen fòs kont antagonis lan antagonis menm.

## Referans

## Lyen deyò
Zilda Arns

**Zilda Arns Neumann** (fèt 25 out 1934 nan Forquilhinha e li mouri 12 janvye 2010 nan Pòtoprens).
Li te yon pedyat brezilyen. Nan lane 2006, li te genyen nominasyon pou nobèlyòm. Zilda Arns mouri nan tranblemanntè 12 janvye 2010 nan peyi Ayiti.

## Byografi
* Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
* Sa li fè

## Referans
* Referans pou konnen plis anlè moun sa a ----
Onz

**Onz** se chif 11.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:onz(kreyòl mauricien\ kreyòl seychellois)
*Franse: onze
*Angle: eleven
*Alman: elf
*Panyòl: once

## Etimoloji
Mo *onz* a soti nan lang franse a (*onze*) ki soti nan yon mo laten (*undecim*).
Ven

**Ven** se chif 20.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: vingt
*Angle: twenty
*Alman: zwanzig
*Panyòl: veinte

## Etimoloji
Mo *ven* a soti nan lang franse a (*vingt*) ki soti nan yon mo laten (*viginti*).
## Referans

## Lyen deyò
Wit

**Wit** se chif 8.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: huit
*Angle: eight
*Alman: acht
*Panyòl: ocho

## Etimoloji
Mo *wit* la soti nan lang franse a (*huit*) ki soti nan yon mo laten (*octo*).
Nèf

**Nèf** se chif 9.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: neuf
*Angle: nine
*Alman: neun
*Panyòl: nueve

## Etimoloji
Mo *nèf* la soti nan lang franse a (*neuf*) ki soti nan yon mo laten (*novem*).