Pline asyen an

**Pliny Elder** (nan Laten *Caius Plinius Secundus*), ki fèt nan 23 nan *Novum Comum* (jou jodi a Como) nan nò peyi Itali (nan Gòl Transpadan) ak mouri nan 79, nan Stabies (), toupre Pompey, pandan eripsyon Vesuvius, se yon ekriven ak natiralis Women depi 1yèm syèk la.

Li se otè yon ansiklopedi moniman ki rele *[[Istwa Natirèl (Pliny The Elder)|Istwa Natirèl]]* (*Naturalis Historia*), pibliye anviwon 77. Konte trant-sèt volim, se sèl travay Plini Granmoun ki rive nou. Dokiman sa a depi lontan te referans nan syans ak teknoloji. Pliny te rasanble konesans nan tan li sou sijè ki varye tankou syans natirèl, astwonomi, antwopoloji, sikoloji oswa metalji.

Li te adopte neve l, ki te pran non *Caius Plinius Caecilius Secundus*, Pliniy the Younger, nan 79 Ap JK

## Biyografi
### Kote nesans

Pliny Elder, Knight Women, te fèt anba konsila Asinius Pollion ak Caius Antistius Vetus nan 23 nan epòk kretyen an, sa vle di ane Wòm 776. . Ensètitid pèsiste sou kote li te fèt la: Verona, dapre kèk moun, Como () , dapre lòt moun. Ki sa ki fè nou kwè ke Plini soti nan Verona se ke maniskri an reyalite pote Pliny Veronensis, e ke Plini li menm, nan prefas li, rele peyi l 'ak yon mo militè [Catullis] ("conterraneus''); Men, Katul te moun Verona. An favè Cosimo, nou konstate ke [Eusebius de Sezare, nan Kwonik li a, ajoute nan non Pliny epitèt Novocomensis; men Eusebiis ak ekriven ki vin apre yo te konfonn Pliny, otè Istwa Natirèl la, ak Pliny the Younger, neve li, otè *[[Lèt (Pliny)|Lèt yo]]* ak ' 'Panegyric Trajan*. Agiman ki pi konsiderab an favè Como se kantite enskripsyon yo jwenn nan vil sa a kote non Pliny souvan repete: yo pa, se vre, ki gen rapò ak Pliny nou an, men omwen yo montre ke nan Kòm non sa a te komen. , nou tire konklizyon ke otè nou an ta ka soti tou nan vil sa a; men pwen sa a pa sanble yo te jwenn konklizyon definitif li.

=== Fòmasyon ===
Pliny Elder se te yon manm nan klas sosyal [[Roman knight|Women kavalye]] (*equites*) atravè manman l, pitit fi senatè Kayis Caecilius Novum Comum. Vini nan jèn l 'soti nan Como nan lavil Wòm, li te voye nan lekòl la nan retorisyen, dapre koutim, Lè sa a, te kòmanse yon karyè equestrian nan administrasyon enperyal la. Anvan [[35]], papa l Kayi Pliniyis Celer te mennen l nan [[Ansyen Wòm|Wòm]], kote li te konfye edikasyon li. bay youn nan zanmi l yo, powèt ak jeneral [[Publius Pomponius Secundus]]. Pliny te genyen yon gou pou aprann la, ke li kenbe pandan tout lavi li. De syèk apre lanmò [[Gracchi]], jenn gason an te kapab admire kèk nan maniskri otograf yo nan bibliyotèk mèt li a. Li pita konsakre yon biyografi pou yo. Pliny te mansyone [[Gramè]] ak [[Retoris|retorisyen]] [[Remmius Palaemon]] ak [[Arellius Fuscus]] nan *Naturalis historia* li a, e li te san dout etidyan yo. Nan lavil Wòm li te etidye [[botanik]] nan [[topiary]] [[Antonius Castor]] epi li te wè ansyen "[[pye bwa lotus|pye lotus]]" sou tè ki te deja fè pati [[ Crassus] la. ]. Pwobableman li te temwen triyonf [[Claude I|Claude ]] sou [[Bretagne (pwovens Women)|Bretagne]], nan [[44]] (III, 119). Anba enfliyans Seneca, li te vin yon etidyan pasyone nan filozofi ak diskou e li te kòmanse pratike kòm yon avoka.

=== Karyè militè ===
Li te sèvi nan [[47]] kòm [[tribun militè]] nan [[Almay]] sou lòd [[Cnaeus Domitius Corbulo]] : se te yon pozisyon nan estaf jeneral la ki te mete l sou lòd dirèk kòmandan [[ distri a] ]. Ofisye nan *praetorium*, li te jwenn la jeneral [[Publius Pomponius Secundus]], yon bon savan. Li te patisipe nan konkèt Women [[Cauques]], yon branch jèrmanik nan kòt nòdwès la ak nan konstriksyon kanal ant [[Rhine]] ak [[Meuse (rivyè)|Meuse]]. Kòm yon jèn kòmandan yon kò kavalye (*præfectus alae*), li te ekri, nan sezon ivè li a, yon redaksyon sou atizay la nan voye [[javlo]] sou cheval (*de jaculatione equestri*).

Li te rete nan [[Narbonne Gaul]] kòm administratè finans enperyal la ak kolekte obsèvasyon lokal yo sou sijè ki pi divès: van yo, [[idrografi a]] nan [[Ròdan an]], flora ak fon, pwodiksyon agrikòl la{ {etc}}. Li te aprann siyifikasyon yon kantite mo Celtic. Li te remake sit ki asosye ak avansman Women an nan Germania, ak kote viktwa [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] yo. Li te akonpaye Pomponius, yon zanmi papa l, nan yon ekspedisyon kont [[Chat yo]] ([[50]]) epi li te vizite Germania pou yon twazyèm fwa, kòm yon konpayon nan fiti anperè [[Titus (Anperè Women)| Tit Flavius]] (Praef. § 3).

Prefè flòt [[Misene]], li te temwen eripsyon [[Vesuvius]], ki te afekte [[Ponpey]] e ki te lakòz pwòp lanmò li pandan l te obsève fenomèn vòlkanik sa a pandan l t ap eseye ede zanmi yo; istwa a rakonte pa neve li [[Pliniy the Younger]] ([https://www.arretetonchar.fr/wp-content/uploads/2014/03/pline-%C3%A9ruption-du-v%C3% A9suve -et-mort-de-son-uncle.pdf *Lèt* 6, 16 ak 20], ki adrese a istoryen [[Tacitus]]).

=== Premye travay rechèch ===
Anba [[Nero]], li te rete sitou nan lavil Wòm. Li te mansyone kat jeyografik [[Ameni]] ak apwòch yo nan [[lanmè Kaspyen an]] ke baton Corbulo te bay Wòm nan [[59]] (VI, 40). Li te temwen tou konstriksyon '[[Domus Aurea]]* Nero a apre gwo dife nan 64 (XXXVI, 111).

Antretan, li te konplete ven liv "Istwa lagè jèrmanik" li yo, sèl travay referans ki site nan premye sis liv "Annal" Tacitus (I, 69). Travay sa a te pwobableman youn nan sous prensipal enfòmasyon sou Germania jouk ekriti Tacitus. Nan kòmansman 5yèm syèk la, Symmachus te gen yon ti espwa pou l jwenn yon kopi (*Epp.*, XIV, 8).

Li te konsakre anpil nan tan li nan sijè mwens kontwovèsyal, tankou gramè ak retorik. *Studiosus*, yon travay detaye sou diskou, swiv uit liv *Dubii sermonis* (67). Travay san pran souf, yo transpòte l nan fatra pou youn nan esklav li yo ka li zèv pou li e pou li ka dikte nòt li bay yon lòt sekretè esklav ki ekipe ak tablèt kouvwi ak sir.

### Nan sèvis Leta ak lasyans

Sou rèy zanmi l Vespasyen, li te retounen nan sèvis leta kòm prokuratè nan Narbonne Gaul ( [ [70]]) ak nan Women Hispania (73). Li te vizite tou Gòl Bèlj (74). Pandan sejou li an Espay, li te vin abitye ak agrikilti ak min yo nan peyi a, anplis li te vizite Lafrik (VII, 37). Lè li retounen nan peyi Itali, li te aksepte yon pozisyon ak Vespasian, ki te konsilte li nan douvanjou anvan li ale nan biznis ofisyèl li. Nan fen manda li a, li te konsakre pifò tan li nan etid li (*Pun. Epp.*, III, 5, 9).

Li te konplete yon *Istwa tan li yo* nan 31 liv, ki fè fas ak rèy Nero jiska wa Vespasyen, ke li te vle parèt sèlman apre lanmò li (*N. H.*, Praef. 20). ). Travay sa a, Tacitus te site (*Ann.*, XIII, 20; XV, 53; *Hist.*, III, 29), te enfliyanse Suetonius ak Plutark.

Pliny te prèske fini gwo travay li *Naturalis historia*, yon ansiklopedi kote li te rasanble anpil konesans nan epòk li a, travay ki te planifye sou direksyon Nero. Enfòmasyon li te kolekte pou objektif sa a te ranpli pa mwens pase 160 volim nan ane 73, lè Larcius Licinus, legat pretè *[[Tarraconaise|Hispania Tarraconensis]]*, te eseye achte yo pou gremesi. ekivalan a plis pase  (valè estime an 2002). Li te dedye travay li a Titus Flavius ​​​​nan 77.

## Zèv

Pliny the Younger, nan youn nan lèt li yo, site tout travay tonton l 'yo.

Mwen trè kontan ke lekti liv tonton mwen yo pasyone ou nan pwen ou vle posede yo tout epi mande pou lis konplè a. Mwen pral ranpli wòl nan katalòg e menm mwen pral endike ou lòd nan konpozisyon yo, paske konesans sa a pa fè plezi moun kirye sou lèt yo tou.

*Atis voye javlo a sou cheval* (nan 1 liv) : li te konpoze li ak talan anpil ke swen, lè li te nan la. lame kòm kòmandan yon zèl kavalye.

*Lavi Pomponius Secundus* (nan 2 liv): yo te renmen li patikilyèman; li te ekri travay sa a kòmsi l te renmèt yon dèt nan memwa zanmi l.

*Lagè Almay yo* (nan 20 liv): li te rakonte tout lagè nou te goumen kont Alman yo. Li te kòmanse yo pandan sèvis li nan Almay; yon rèv te ba li lide a; pandan dòmi li te wè kanpe devan l 'fantom Drusus Nero, ki, apre yo fin soumèt yon gwo pati nan Almay, te mouri la; li rekomande l pou l veye sou memwa l e li sipliye l pou l sove l anba yon bliye joure.

*The Man of Letters* (nan 3 liv, divize an 6 volim akòz dimansyon yo): li pran oratè a soti nan bèso a epi mennen l 'nan pèfeksyon li.

*Difikilte gramè yo* (nan 8 liv): li te ekri li pandan dènye ane rèy Nero yo, lè tout kalite etid yon ti jan gratis ak yon ti jan grav te fè danjere pa esklavaj.

*Suite Aufidius Bassus* (nan 31 liv).

*Istwa Natirèl* (nan 37 liv): vaste, travay savan, prèske menm jan varye tankou nati tèt li. 

Nan zèv Plini yo, yon sèl te rive jwenn nou, *Istwa natirèl la*. Otè a kòmanse pa ekspoze nosyon sou mond lan, Latè a, Solèy la, planèt yo, ak pwopriyete yo remakab nan eleman yo. Soti nan la li deplase sou deskripsyon jeyografik pati ansyen yo konnen sou tè a. Apre jewografi vini sa nou ta rele istwa natirèl, sètadi istwa bèt tè, pwason, ensèk ak zwazo.

Pati botanik ki swiv la trè konsiderab, sitou depi Pliny prezante anpil enfòmasyon sou atizana, tankou fabrike diven ak lwil oliv, kiltivasyon sereyal, ak diferan aplikasyon endistriyèl. Se konsa, li te enterese nan fabrike nan papyrus (XIII, 68-38) ak koloran nan vyolèt (IX, 130). Apre pati botanik la, li retounen nan bèt yo pou lis remèd yo bay yo; finalman li deplase sou sibstans mineral, ki ba l 'opòtinite pou yo ekri tou de istwa a nan pwosesis yo ekstraksyon nan sibstans sa yo, ak sa yo ki nan penti ak eskilti nan mitan ansyen yo.

Ansiklopedi moniman sa a, kote Plini te konpile konesans nan tan li a, depi lontan te referans nan an tèm de konesans syantifik ak teknik. Pou kreye l, Pliny te di li te konsilte travay  otè diferan . Dapre neve li Pliny the Younger, metòd travay li se te pran nòt pandan youn nan esklav li yo t ap li yon liv awotvwa pou li.

## Nòt ak referans