open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transpò aktif

**Transpò aktif** se pwosesis ki egzije enèji; nan pwosesis sa a pwoteyin transpò yo fè yon sèl avèk patikil yo epi li deplase yo atravè manbràn selilè a. Transpò aktif la itilize enèji pou transpòte sibstans yo atravè manbràn selilè a kont gradyan konsantrasyon sibstans la.

## Referans
Mas lè

**Mas lè** se gwo etandi lè ki gen menm karakteristik tanperati ak tout sa ki nan imidite kòm pati sifas latè kote li fòme a.

## Referans
Alkòl

**Alkòl** se konpoze tankou etanòl, ki fòme lè gwoup 2OH ranplase youn oswa plis atòm idwojèn nan yon idwokabi.

## Referans

## Lyen deyò
Alg

**Alg** se pwotis ki sanble ak plant, ki gen klowofil epi ki pwodui oksijèn kòm yon rezilta fotosentèz. Alg se yon ototwòf.

## Referans
Alèl

**Alèl** se yon lòt fòm yon jèn pou chak varyasyon karakteristik yon òganis. Alèl se yon lòt fòm yon jèn ka genyen pou yon sèl karakteristik; li ka dominan oswa resesif.

## Referans
Agresyon

**Agresyon** se konpòtman enèjik, tankou batay, yon zannimo itilize pou kontwole oswa domine yon lòt zannimo pou li kapab pwoteje jenn pitit li yo, defann teritwa li oswa jwenn manje.

## Referans
Alotwopi

**Alotwopi** se fòm diferan menm eleman ki gen estrikti molekilè diferan. Alotwopi se yon fòm yon eleman ki gen diferan estrikti ak pwopriyete lè yo nan menm eta—solid, likid oswa gaz.

## Referans
Alyaj

Nan metaliji, yon **alyaj** se yon melanj plizyè eleman chimik, ki gen prensipal pati, ou konstiyan, metal, e karakteristik yo ki nan yon materyèl metalik [note 1] .

Karakteristik mekanik metal pi yo anjeneral relativman ba. Ajoute lòt eleman pèmèt ou « disi » ou « vin di  » metal la nan ogmante karakteristik mekanik li yo. Anplis de ranfòsman mekanik ki te pwodui pa defòmasyon, tankou redi, gen redi chimik pa adisyon eleman nan solisyon solid oswa pa presipitasyon nan redi faz segondè tankou kabi. Ajoute sa yo tou fè li posib modifye karakteristik chimik yo, tankou rezistans kowozyon, oswa amelyore lòt karakteristik, pou egzanp koulabilite a.

Nan yon alyaj, eleman metalik fè baz, sa vle di pati pi enpòtan nan melanj lan, yo rele "metal baz" oswa "baz". Eleman ajoute volontèman yo rele "eleman alyaj" oswa "eleman adisyon" epi atik ki n pa vle yo rele "enpirite".

Eleman alyaj pi souvan metal, men ka gen lòt eleman chimik tankou kabòn (nan asye oswa fè jete) oswa silisyòm (nan aliminyòm).

Lè eleman alyaj la pa yon metal, kò li anjeneral rete fèb (kèk % mas omaksimòm). Kidonk, nan yon asye konsantrasyon kabòn an janm plis 2 % pa mas (mwens 7% mas nan ka fè jete), tandiske posib pou fè yon alyaj kwiv - zenk (ki rele souvan kwiv jòn oswa leton) ak 50% nan chak eleman.

## Referans

## Lyen deyò
Patikil alfa

**Patikil alfa** se patikil ki konpoze avèk de (2) pwoton ak de (2) netwon ki emèt nan yon nwayo atomik ki an dekonpozisyon.

## Referans
Diyoksid kabòn

**Diyoksid kabòn**, rele tou **gaz kabonik** ou **anidrid kabonik** (fòmil chimik **CO<sub>2</sub>**) se yon konpoze konpoze de (2) atòm oksijèn ak yon lyezon kovalan nan yon atòm nan kabòn. Li se yon gaz nan tanperati estanda ak egziste nan atmosfè nan eta sa. Gaz CO2 se yon tras gaz konprenan 0,039% nan atmosfè an.

## Referans

## Lyen deyò
Asid amine

**Asid amine** se eleman debaz pwoteyin. Asid amine se yon molekil òganik ki gen alafwa yon gwoup amine (—NH2) ak yon gwoup kaboksilik (—COOH).

## Referans
Pòch amnyòs

**Pòch amnyòs** se manbràn pwoteksyon tou piti ki plen likid epi ki fòme ozalantou anbriyon an.

## Referans
Ze amnyotik

**Ze amnyotik** se ze ki kouvri avèk yon kokiy ki ofri yon anviwònman konplè pou devlòpman anbriyon an; pou reptil yo, se yon adaptasyon enpòtan pou yo viv sou tè. Sak amnyotik la antoure yon anbriyon epi li bay nitrisyon ak pwoteksyon apati anviwònman eksteryè a.

## Referans
Anplitid

**Anplitid** se yon mezi enèji yon onn pote. Anplitid se yon wotè yon onn ant orijin nan ak yon krèt, oswa ant orijin nan ak yon kre.

## Referans
Alveyòl

**Alveyòl** se grap ki tankou rezen, ki piti anpil, ki gen pawa mens epi ki antoure avèk kapilè; dyoksid kabòn ak echanj oksijèn fèt ladan yo.

## Referans

## Lyen deyò
Kouran altènatif (AC)

**Kouran altènatif (AC)** se kouran elektrik ki ranvèse direksyon sikilasyon li nan yon estrikti regilye.

## Referans
Anjyospèm

**Anjyospèm** se plant vaskilè a flè ki pwodui fwi ki genyen youn oswa plis grenn; monokotiledòn ak dikotiledòn.

## Referans

## Lyen deyò
Anis (plant)

**** se yon plant. 
Li nan fanmi plant :kategori:Apiaceæ.
Non syantifik li se * Foeniculum vulgare Mill. *

## Istwa
Istwa

## Referans

## Lyen deyò
Anis (anatomi)

**Anis ** se ouvèti ki nan pwent aparèy dijestif la; se nan ouvèti sa a dechè yo sòti nan kò a.

## Referans
Atè

**Atè** se veso sangen ki deplase san an lwen kè a, epi ki gen pawa epè ak elastik ki fòme avèk tisi konjonktif ak tisi misk mwele.

## Referans
Antikò

**Antikò** se yon pwoteyin ki pwodui akòz yon antijèn espesifik ki ka asosye ak antijèn nan epi ki ka lakòz li pa itil.

## Referans
Antijèn

**Antijèn** se tout molekil konplèks ki etranje pou kò ou ki eksite yon imino-reyaksyon nan kò a.

## Referans
Repwodiksyon aseksyèl

**Repwodiksyon aseksyèl** se yon kalite repwodiksyon—fisyon, boujònman ak rejenerasyon—kote yon nouvo òganis pwodui nan yon òganis epi ki gen yon ADN ki idantik ak òganis paran an.

## Referans
Astewoyid

Yon **astewoyid** (ki soti nan ansyen grèk , "ki sanble ak yon etwal") se yon planèt minè ki konpoze ak wòch, metal ak glas, epi ki gen dimansyon varye de lòd mèt la (deteksyon aktyèl la). limit) a plizyè santèn kilomèt. Non "zetwal ki gen fòm" soti nan aparans iregilye astewoyid nan teleskòp la, diferan de disk pafè planèt yo, pandan premye obsèvasyon astwonomik yo.

yo jwen li souvan nan senti astewoyid ant òbit Mas ak Jipitè.

## Referans
Astenosfè

**Astenosfè** se kouch tè tankou plastik; se sou kouch tè sa a plak litosferik yo ap flote ak deplase.

## Referans
Las (maladi)

**Las** se maladi poumon kote bwonch yo kontrakte vit epi yo lakòz respirasyon kout, souf anlè, oswa touse; sa ka rive nan yon reyaksyon alèjik. Las se Yon maladi kèk moun soufri ki anpeche yo respire nòmalman. Kèk moun fèt avèk maladi sa, kèk moun vini genyen li pandan lavi yo. Ayisyen itilize lalwa pou trete timoun ki fèt avèk li. 

## Referans

## Lyen deyò
Las (jwèt kat)

**Las** se yon fèy kat ki gen lèt, A (oubyen chif 1), nan li pou idantifye li.  Nan kèk jwèt li reprezante yon gwo kat, nan kèk jwèt li fèb.

## Referans
Orifis orikilo-vantrikilè

**Orifis orikilo-vantrikilè** se de (2) kavite siperyè kè a ki kontrakte anmenmtan nan yon batmannkè.

## Referans
Oksin

**Oksin** se òmòn plant ki fè fèy ak tij plant yo anifeste fototwopis pozitif.

## Referans

## Lyen deyò
Vitès mwayèn

**Vitès mwayèn** se distans total yon objè deplase divize pa tan total li pran pou deplase sou distans.

## Referans
Aks (jewografi)

**Aks (jewografi)** se liy vètikal imajinè ki koupe atravè sant latè epi otou liy sa a latè ap fè wotasyon.

## Referans
Atmosfè Latè

**Atmosfè** se lè ki antoure latè ; li fòme avèk gaz yo, avèk tou 78 pousan nitwojèn, 21 pousan oksijèn ak 0.03 pousan diyoksid kabòn.

## Referans

## Lyen deyò
Ekwasyon chimik balanse

**Ekwasyon chimik balanse** se ekwasyon chimik ki gen menm kantite atòm chak eleman genyen sou toulède manm ekwasyon an.

## Referans
Fòs ekilibre

**Fòs ekilibre** se fòs sou yon objè ki asosye pou bay yon fòs nè nil epi pou pa chanje mouvman objè a.

## Referans
Bazalt

**Bazalt** se wòch iye nwa ki dans ki fòme nan magma ki rich avèk mayezyòm ak fè, men ki pòv an silis.

## Referans
Baz (pozisyon)

**Baz** se pozisyon kote yon bagay chita.  Nenpòt kote yon bagay jwenn sipò li. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse:
*Angle:
*Alman:
*Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## referans
## Kèk lyen
Batolit

**Batolit** se pi gwo etandi wòch igne (plitonik) entrizif ki fòme lè magma ki fòse anwo nan direksyon kwout tè a refwadi lantman epi vin solid anba tè a.

## Referans

 zozo kale wi mezanmi
Plaj

**Plaj** se depo sediman avèk materyo ki diferan nan tay, koulè ak konpozisyon; anjeneral yo jwenn li sou yon kòt ki lis epi ki an pant dou.

## Referans
Konpòtman

**Konpòtman** se fason yon òganis aji avèk lòt òganis yo ak anviwònman li; li ka ine oswa yo ka aprann li.

## Referans
Simetri bilateral

**Simetri bilateral** se pati yon kò ki ranje yon fason sanblab sou de (2) bò kò a, avèk chak mwatye ki reprezante prèske yon imaj minè lòt mwatye a.

## Referans
Vektè biyolojik

**Vektè byolojik** se òganis potè maladi, tankou yon rat, yon moustik, oswa yon mouch ki gaye maladi enfektye.

## Referans

## Lyen deyò
Byomas

**Byomas** se matyè òganik ki sòti nan plant ak zannimo, tankou bwa ak fimye zannimo, ki ka boule pou bay chalè.

## Referans

## Lyen deyò
Biyòm

**Biyòm** se gwo espas jewografik ki gen klima sanblab; pami klima yo genyen toundra, tayiga, dezè, forê tanpere ki gen fèy kadik, forè tanpere imid, forè twopikal imid ak preri.

## Kat biyòm yo

## Referans

## Lyen deyò
Byosfè

**Byosfè** se pati latè ki sipòte lavi, avèk tou pati siperyè kwout tè a, atmosfè a ak tout dlo ki sou sifas latè.

## Referans
Faktè byotik

**Faktè byotik** se karakteristik anviwònman ki vivan oswa ki te vivan nan tan lontan.

## Gade tou
*Abyotik

## Referans
Blad pipi

**Blad pipi** se ògàn elastik ak miskilè ki kenbe pipi jouk li sòti nan kò a atravè irèt la.

## Referans
Tanperati pou bouyi

**Tanperati pou bouyi** se tanperati kote presyon vapè ki nan likid la egal ak presyon ekstrèm k ap aji sou sifas likid la.

## Referans
Enèji byomas

**Enèji byomas** se enèji renouvlab yo retire nan matyè òganik k ap boule tankou bwa ak alkòl.

## Referans
Tij sèvo

**Tij sèvo** se konekte sèvo a avèk mwal epinyè epi li fòme avèk mezensefal la, pon an ak mwal la.

## Referans
Boujònman

**Boujònman** se fòm repwodiksyon aseksyèl kote yon nouvo òganis ki gen idantite jenetik fòme sou kote òganis paran li.

## Referans
Tanpon

**Tanpon** se solisyon ki gen iyon ki reyaji avèk asid oswa baz yo ajoute epi ki minimize efè yo sou pH (potansyèl idwojèn).

## Referans
Kapilè

**Kapilè** se veso sangen mikwoskopik ki konekte atè yo ak venn yo; li gen pawa trè fen epi li pèmèt sibstans nitritif ak oksijèn gaye andedan selil kò yo; li pèmèt tou dechè chimik yo ak dyoksid kabòn sòti nan selil kò yo. 

## Referans
Sik kabòn

**Sik kabòn** se modèl ki dekri fason molekil kabòn yo deplase ant kreyati ki vivan ak kreyati ki pa vivan. 

## Referans
Flotabilite

**Flotabilite** se pwopriyete yon fliyid—yon likid oswa yon gaz—pou egzèse yon fòs anwo sou yon objè ki plonje nan fliyid la.

## Referans
Monoksid kabòn

**Monoksid kabòn** se gaz enkolò (san koulè) ak inodò (san odè) ki diminye oksijèn ki nan san an; yo jwenn gaz sa a nan mòflè machin, epi gaz la lakòz polisyon lè a. 

## Referans
Onn pòtez

**Onn pòtez** se frekans espesifik ki siyen pou yon estasyon radyo pou li sèvi pou emèt siyal.

## Referans
Kapasite pòtez

**Kapasite pòtez** se pi gwo kantite moun yon espès espesyal yon ekosistèm ka sipòte nan yon tan. 

## Referans
Katilaj

**Katilaj** se tisi di epi fleksib ki asosye ak vètèb yo epi ki fòme avèk tout oswa yon pati andoskelèt vètebre a; nan kò moun, se yon kouch tisi epè, lis, fleksib ak glisan ki kouvri pwent zo yo, ki fè mouvman an vin pi fasil lè li diminye friksyon an epi ki absòbe chòk yo. 
## Gade tou
* Anatomi
* Atikilasyon
* Zo

## Referans

## Lyen deyò
Tib katodik

**Tib katodik** se tib a vid fèmen ki pwodui youn oswa plis reyon elektwon ki pwodui yon imaj lè yo touche anwobaj ki andedan yon ekran televizyon. 

## Referans
Gwòt

**Gwòt** se ouvèti anba tè ki ka fòme lè nap freyatik asidik fonn kalkè a.

Nan jeomòfoloji, yon **gwòt** se yon kavite anba tè natirèl ki gen omwen yon pati orizontal aksesib; ki ka distenge li ak yon aven, yon gwòt, yon gwòm, elatriye.

Yon gwòt ka fòme nan mineral soluble estrikti pa dlo: sitou Kabonat wòch (kavite karst ik) kòm byen ke jips ak anidrit, menm sèl wòch, grè ak kwatzit, gneiss ak granit , bazalt ak sèten konglomera (pseudokarst kavite).

Yon gwòt ka sèvi kòm abri oswa abita 

## Etimoloji ak tradiksyon
Mo *gwòt* la soti nan Italyen **' ki ranplase an [[1537]] Mwayen Franse ''croute'', li menm ki soti nan [[. Latin]] **' (*crypta*) ki gen pou orijin vèb grèk **' “kache, kouvri ".

Deziyasyon korespondan yo se **' (ak variants ki pi ra **', **' , ak **') nan [[arpitan]] ak **' ak *' ' an [[Occitan]] ; tèm sa yo souvan fransize nan* balme, barme, baume *(tankou nan toponim [[tautologie]] [[La Balme-les-Grottes]], non yon komin nan [[Isère (depatman)| Isère]]).*

Menm jan ak lèt ​​la, tèm Anglè *cave* gen yon siyifikasyon pi laj lè li deziyen tou kavite vètikal.

## Definisyon
Dapre diksyonè *Mo yo nan jewografi*, gwòt yo "wè espesyalman kòm abri, refij, pa gen menm konotasyon tèrib ak gwòt, gwòt ak gwo twou san fon, ni pouvwa rèv la nan gwòt  yo, byenke se menm bagay la ». Premye edisyon Diksyonè Akademi fransè a (1694) presize ke yon gwòt ka “natirèl oswa fèt pa atizan”.

Dapre Philippe Marchetti, jounalis nan magazin *[[Li enterese m]]*, .

## Gwòt ak twou wòch natirèl Jeomòfoloji
Yon gwòt kalifye kòm *aktif* si enfiltrasyon dlo a kontinye, kidonk kontribiye nan transfòmasyon kavite a pa fouye, depo sediman ak fòmasyon nan speleothem . Gen kèk gwòt ki konekte ak yon rezo dinamik idwoyolojik ka genyen yon lak anba tè.

Pifò gwòt karstik yo se epigene (defouye pa aksyon dlo meteyorik), kontrèman ak gwòt hypogene ki fòme ak dlo ki gen orijin pwofon (egzanp: mineralize oswa tèmik). dlo).

Etidye depi nan fen , sa yo rele "fantom wòch" karstogenesis la se yon chanjman modere nan carbonates, ak separasyon faz. Faz idrosolubl la sitou gen ladan kalsyòm, mayezyòm, bikabonat ak silica koloidal. Konpozan sa yo

## Gwòt an Ayiti

*Gwòt Beloni
*Gwòt Marijàn
*Gwòt Kounoubwa
* Gwòt Mòl Sen Nikola yo
* Gwòt Anakaona

## Referans

## Lyen deyò
Manbràn selilè

**Manbràn selilè** se kouvèti pwotektif sou deyò tout selil ki kontwole entè-aksyon ant selil ak anviwònman an. 

## Referans
Teyori selilè

**Teyori selilè** se fòme avèk youn oswa plis selil, selil la se inite debaz lavi, epi selil yo sòti nan lòt selil. 

## Referans

## Lyen deyò
Pawa selilè

**Pawa selilè** se estrikti rijid ki antoure, sipòte ak pwoteje selil moun ak bèt yo, plant yo, alg yo, chanpiyon yo ak pifò bakteri. 

## Referans
Depouy

**Depouy** se yon kalite fosil kò ki fòme lè kristal yo plen yon tewo oswa lè sediman yo lave andedan yon tewo epi yo vin di andedan wòch. 

## Referans
Selil

**Selil** se inite anatomik, estriktirèl e fonksyonèl yon òganis vivan. Li fòme de 3 gran pati: manbràn selilè a, sitoplas la ak nwayo a.

## Referans
Seliloz

**Seliloz** se konpoze chimik ki gen sik; li fòme fib ki mele ansanm nan pawa selilè anpil plant epi li bay estrikti ak sipò. 

## Referans
Semantasyon

**Semantasyon** se pwosesis fòmasyon wòch sedimantè kote grenn sediman yo asosye ak siman natirèl ki pwodui lè dlo a ap deplase atravè wòch ak tè. 

## Referans
Epò senozoyik

**Epò senozoyik** se epòk lavi resan ki te kòmanse depi apeprè 66 milyon ane epi ki kontinye jodi a; epòk sa a gen ladan premye aparisyon Omo Sapyens depi apeprè 400,000 ane. 

## Referans
Sistèm nève santral

**Sistèm nève santral** se divizyon sistèm nève a, li fòme avèk sèvo a ak mwal epinyè a. 

## Referans
Basen oseyan

**Basen oseyan** se espas plat sou latè kote yon oseyan te fòme lè espas la te plen dlo tòran lapli.

## Referans
Akselerasyon santripèd

**Akselerasyon santripèd** se akselerasyon yon objè nan direksyon sant yon trajektwa koube oswa sikilè. 

## Referans
Chajman pa kontak

**Chajman pa kontak** se pwosesis pou transfere chaj ant objè lè yo an kontak oswa lè y ap fwote. 

## Referans
Chajman pa endiksyon

**Chajman pa endiksyon** se pwosesis pou reranje elektwon sou yon objè net lè yo pote yon objè chaje toupre li. 

## Referans
Sèvèl

**Sèvèl** se pati sèvo a ki kontwole mouvman misk volontè yo, ki antreteni tonis miskilè a epi ki ede konsève ekilib. 

## Referans
Serebwòm

**Serebwòm** se pi gwo pati sèvo a; se nan pati sa a memwa a estoke, mouvman yo kontwole epi enfli nève ki soti nan sans yo entèprete. 

## Referans
Dijesyon chimik

**Dijesyon chimik** se fèt lè anzim ak lòt pwodui chimik transfòme gwo molekil manje an sa ki pi piti.  

## Referans
Ekwasyon chimik

**Ekwasyon chimik** se metòd estenografik pou dekri reyaksyon chimik ki itilize fòmil ak lòt senbòl chimik. 

## Referans
Fòmil chimik

**Fòmil chimik** se estenografi chimik ki itilize senbòl pou endike ki eleman ki nan yon konpoze ak rapò yo.

## Referans
Pwopriyete chimik

**Pwopriyete chimik** se nenpòt karakteristik yon sibstans, tankou flamabilite, ki endike si li ka sibi yon sèten chanjman chimik. 

## Referans
Chimyosentèz

**Chimyosentèz** se pwosesis ki pèmèt pwodiktè yo fè molekil avèk pwodui chimik; molekil nitritif sa yo gen anpil enèji. 

## Referans
Klowofliyokabòn

**Klowofliyokabòn** (**CFCs**) se gwoup konpoze chimik ki sèvi nan frijidè, klimatizè, anbalaj mous ak pilverizatè ayewosòl ki ka antre nan atmosfè epi detwi ozòn nan. 

## Referans
Klowofil

**Klowofil** se pigman vèt ki konsève limyè nan klowoplast epi ki enpòtan nan fotosentèz. 

## Referans
Klowoplast

**Klowoplast** se òganèl vèt selil vejetal; li gen klowofil epi li itilize enèji limyè pou pwodui sik nan dyoksid kabòn ak dlo. 

## Referans
Kòde

**Kòde** se nève, pòch vantral farengal ak yon ke pòsnatal ki prezan nan kèk etap nan devlòpman li. 

## Referans
Degradasyon chimik

**Degradasyon chimik** se fèt lè reyaksyon chimik yo transfòme mineral yo an wòch oswa chanje yo an mineral diferan. 

## Referans
Sil

**Sil** se nan pwotis yo, se estrikti kout ak filifòm ki elaji nan manbràn selilè yon silye epi pèmèt òganis lan deplase vit. 

## Referans
Vòlkan kòn sann

**Vòlkan kòn san** se vòlkan ki gen kote apik, ki akimile san pwoblèm epi ki fòme lè tefra tonbe sou tè. 

File:Sunset Crater10.jpg|Sunset Crater, Arizona.
File:VeyoVolcano.jpg|Veyo, Utah.
File:Capulin 1980 tde00005.jpg|Capulin Volcano, New Mexico.

## Referans
Sistèm sikilatwa fèmen

**Sistèm sikilatwa fème** se sistèm sikilasyon san kote san an deplase atravè kò a nan veso ki fèmen. 

## Referans
Chanm Wilson

**Chanm Wilson** (**chanm a bil**) se detektè radyasyon ki itilize vapè dlo oswa vapè etanòl pou detekte trajektwa patikil chaje yo.

## Referans
Kokle

**Kokle** se estrikti ki plen likid nan zòrèy entèn nan kote vibrasyon son yo konvèti an enfli nève ki ale nan sèvo a. 

## Referans
Koyefisyan

**Koyefisyan** se chif nan yon ekwasyon chimik ki reprezante kantite inite chak sibstans ki fè pati nan yon reyaksyon chimik. 

## Referans
Limyè koyeran

**Limyè koyeran** se limyè yon longèdonn senp ki pwopaje nan yon sèl direksyon avèk krèt ak kre li yo aliye. 

## Referans
Koloyid

**Koloyid** se melanj etewojèn ki gen patikil ki pa janm ranje, se yon ko ki sanble tou a yon kol,jélé ki paka fonn.

## Referans
Kominote klimasik

**Kominote klimasik** se dènye etap estab siksesyon ekolojik kote gen ekilib alaplas pètibasyon. 

## Referans
Klima

**Klima** se kondisyon metewolojik mwayen yon zòn pou yon peryòd tan, avèk tou van, tanperati ak presipitasyon (lapli, bwouya) oswa lòt kalite presipitasyon tankou nèj oswa nèj fonn. 

## Referans
Reyaksyon konbistyon

**Reyaksyon konbistyon** se yon kalite reyaksyon chimik ki fèt lè yon sibstans reyaji avèk oksijèn pou pwodui enèji sou fòm chalè ak limyè. 

## Referans
Komèt

**Komèt** se objè espasyal ki fòme avèk patikil pousyè ak wòch ki melanje avèk dlo jele, metàn ak amonyak ki fòme yon koma klere lè li avanse toupre latè. 

## Referans
Kòmansalis

**Kòmansalis** se yon kalite relasyon senbyotik kote yon òganis jwenn avantaj san lòt òganis lan pa afekte. 

## Referans
Vòlkan konpozit

**Vòlkan konpozi** oswa **estratovòlkan** se yon vòlkan ki fòme pa altènans eripsyon eksplozif ak silansye ki pwodui kouch tefra ak lav. Yo jwenn vòlkan sa a kote plak tè yo reyini epi yon plak anfonse anba lòt. 

## Referans

## Lyen deyò
Konpaksyon

**Konpaksyon** se pwosesis ki fòme wòch sedimantè lè kouch sediman yo konprese akòz gwosè kouch ki anwo yo. 

## Referans
Onn konpresyon

**Onn konpresyon** se yon onn kote matyè ki omilye a deplase nan toulède sans nan direksyon onn lan ap pwopaje a. 

## Referans
Lantiy konkav

**Lantiy konkav** se yon lantiy ki pi epè nan bò yo pase nan sant li; li fè reyon limyè yo divèje epi li fòme imaj ki redui, dwat ak vityèl; epi, anjeneral, li itilize ansansm avèk lòt lantiy. 

## Referans
Miwa konkav

**Miwa konkav** se yon sifas reflechisan ki koube pa anndan epi ki ka gwosi objè yo oswa kreye feso limyè. 

## Referans
Pwojeksyon konik

**Pwojeksyon konik** se kat jeyografik ki fèt lè yo pwojekte pwen ak liy yon glòb sou yon kòn. 

## Referans
Kondiktibilite

**Kondiktibilite** se pwopriyete metal ak alyaj ki pèmèt chalè oswa chaj elektrik pase atravè matyè a san pwoblèm. 

## Referans
Kondiktè

Bati sou rasin nan Laten  ak prefiks , mo **kondiktè** gen plizyè siyifikasyon.

## Nan syans
* Nan fizik, yon kondiktè se yon materyèl ki kapab transmèt chaj elektrik (kondiktè elektrik), nan chalè (kondiktè tèmik) oswa limyè (kondiktè optik).

## Nòt ak referans
Konsèvasyon

**Konsèvasyon** se itilizasyon resous avèk prekosyon pou diminye domaj anviwònman an menm si metòd yo se pou fè konpòs ak materyo yo oswa ak resikle yo. 

## Referans
Konstelasyon

Yon **konstelasyon** se yon  gwoup zetwa ki pwòch sou esfè selès la, ki prezante yon figi konvansyonèl yo bay yon non espesyal. Li se tou yon « zòn nan syèl la ki konvansyonèlman delimite ki gen ladann gwoup zetwal sa yo ».

Anpil kilti te imajine fòm ki relye kèk zetwal pa liy imajinè. Yo te asosye ak mit.
Konstelasyon sa yo te pèmèt moun repere bagay ki nan syèl yo, sou Latè e menm oryante moun ki tap vwayaje sou lanmè.

Yon konstelasyon jeneralman pi konplike ke yon asteris ki ka reprezante yon pati sèlman nan yon konstelasyon oswa fè pati plizyè konstelasyon.

Zetwal konstelasyon yo parèt gwoupe nan syèl leswa men, an reyalite, yo jeneralman trè lwen youn lòt.

 nan konstelasyon Oryon (nan animasyon sa a distans yo te respekte).

Sof si gen lòt endikasyon, isit la, tèm konstelasyon an fè referans ak konstelasyon modèn yo. Aktyèlman, Inyon Astwonomik Entènasyonal (UAI) divize syèl la an 88 konstelasyon avèk limit yo presi, pou tout ti kwen nan syèl la fè pati yon konstelasyon. 88 konstelasyon sa yo repati an 2 gwoup, 44 pou chak emisfè terès, nò (boreyal) ak sid (ostral). Konstelasyon boreyal yo pi ansyen e yo makonnen ak sivilizasyon mezopotamyèn mediteraneyèn. Se Grèk yo ak Women yo ki transmèt nou yo. Se astwonòm oksidan yo ki te bay konstelasyon ostral yo non nan XVIIyèm syèk la.

## Referans

## Lyen deyò
* Konstelasyon ki disparèt
* Konstelasyon Otòn, Ivè, Prentan, Ete sou Astronoo
* Istwa katografi selès
* Stellarium , lojisyèll (gratis) ki, apre kèk reglaj, pèmèt wè tout konstelasyon ofisyèl (avèk objè selès).
Konstan

**Konstan** se nan yon eksperyans, se yon varyab ki pa chanje pandan lòt varyab yo ap chanje. 

## Referans
Plato kontinantal

**Plato kontinantal** se pwent an pant gradyèl yon kontinan ki ap pwolonje nan oseyan an. 

## Gade tou
* Tektonik plak
## Referans

## Lyen deyò
Deriv kontinan

**Deriv kontinan** se ipotèz Wejenè ki endike tout kontinan te fòme yon senp mas tè nan tan lontan ; mas tè sa a detache depi apeprè 200 milyon ane pou li ale lantman nan pozisyon kontinan yo ye kounye a.

## Referans

## Lyen deyò
Pant kontinantal

**Pant kontinantal** se karakteristik basen oseyan ki plonje an pant rapid anba plato kontinantal la. 

## Referans
Konsomatè

**Konsomatè** se yon òganis ki pa ka kreye molekil ki rich an enèji men ki jwenn manje li lè li manje lòt òganis yo.

## Referans

## Lyen deyò
Plim kontou

**Plim kontou** se plim lejè ak solid ki ba zwazo yo koulè ak fòm yo epi ki itilize pou vole. 

## Referans
Agrikilti kontou

**Agrikilti kontou** se plantasyon toutolon kontou natirèl tè a pou diminye ewozyon tè a. 

## Referans

## Lyen deyò
Kouran konveksyon

**Kouran konveksyon** se kouran nan manto latè ki transfere chalè andedan tè a epi k ap mennen fòs pou plak tektonik yo. 

## Referans
Miwa konvèks

**Miwa konvèks** se yon sifas reflechisan ki koube deyò epi ki fòme yon imaj redui, dwat ak vityèl. 

## Referans
Efè Coriolis

**Efè Coriolis** se lakòz lè ak dlo ki an mouvman vire agòch nan emisfè oksidantal epi vire adwat nan emisfè oryantal akòz wotasyon tè a. 

## Referans
Kòne

**Kòne** se kouvèti transparan ki sou glòb zye a; se atravè kouvèti sa a limyè antre nan zye a. 

## Referans
Kouwòn (solèy)

**Kouwòn** se kouch atmosfè solèy ki pi gwo epi ki lwen; li deplwaye sou anpil milyon kilomèt nan lespas epi li gen yon tanperati ki mezire apeprè 2 milyon K. 

## Referans
Konveksyon

**Konveksyon** se transfè enèji tèmik ki nan yon likid ant de (2) espas avèk mouvman likid ki pi cho oswa pi frèt. 

## Referans
Lantiy konvèks

**Lantiy konvèks** se yon lantiy ki pi epè nan mitan pase nan bò yo epi ki ka fòme imaj reyèl oswa vityèl. 

## Referans
Konpòtman sediksyon

**Konpòtman sediksyon** se konpòtman ki pèmèt mal ak femèl menm espès la rekonèt youn lòt epi pou yo prepare pou akouple. 

## Referans
Glisman lan

**Glisman lan** se yon kalite mouvman mas kote sediman yo desann nan pant lan très lantman ; li komen nan zòn konjelasyon ak dekonjelasyon, epitou li ka lakòz miray, pyebwa ak kloti yo panche ant pant. 

## Referans
Kitikil

**Kitikil** se kouch sire ak pwotektif ki kouvri tij, fèy ak flè anpil plant epi ki ede evite pèt dlo. 

## Referans
Syanobakteri

**Syanobakteri** se bakteri fosfosentetik ki gen klowofil; savan yo panse se youn nan premye fòm lavi. 

## Referans
Sitoplas

**Sitoplas** se melanj tankou koloyid ki an mouvman san rete andedan manbràn selilè ki gen matyè ereditè epi ki se espas pifò pwosesis lavi yon selil. 

## Referans
Mas kritik

**Mas kritik** se kantite matyè fisib ki nesesè pou chak reyasyon fisyon pwodui apeprè youn oswa plis reyasyon fisyon. 

## Referans
Tenpan

**Tenpan** se manbràn di deyò zòrèy ki gen yon epesè apeprè 0.1 milimèt epi ki transmèt vibrasyon son yon yo andedan sant zòrèy la. 

## Referans
Ekolokasyon

**Ekolokasyon** se pwosesis pou lokalize objè lè yo emèt son epi entèprete onn sonò ki reflete. 

## Referans
Ekosistèm

**Ekosistèm** se tout òganis vivan k ap viv nan yon zòn ak karakteristik ki pa gen lavi nan anviwònman yo. 

## Gade tou
* Biyodivèsite
* Ekoloji

## Referans

## Lyen deyò
Ektotèm

**Ektotèm** se zannimo vètebre ki gen chanjman nan tanperati andedan li lè tanperati anviwònman li chanje. 

## Referans
Rannman

**Rannman** se rapò ant travay pwodiksyon yon machin fè ak travay faktè pwodiksyon ki fèt sou machin nan; rapò sa a eksprime an pousantaj. 

## Referans
El Niño

**Èl Niño** se evènman klimatik ki kòmanse nan Oseyan Pasifik twopikal; li ka rive lè alize yo afebli oswa soufle nan sans envès, epitou li ka boulvèse tanperati nòmal ak modèl presipitasyon toupatou nan monn lan. 

## Referans
Motè elektrik

**Motè elektrik** se aparèy ki konvèti enèji elektrik an enèji mekanik lè li itilize fòs mayetik ant yon elektwo-eman ak yon leman pèmanan pou fè yon aks vire.

## Referans
Puisans elektrik

**Puisans elektrik** se to enèji elektrik konvèti an yon lòt fòm enèji; li eksprime an wat (W). 

## Referans
Elektwolit

**Elektwolit** se konpoze ki separe nan dlo pou li fòme patikil ki chaje (iyon) ki ka kondui elektrisite. 

## Referans
Elektwo-eman

**Elektwo-eman** se leman tanporè ki fèt lè yo vlope yon bobin fil k ap kondui yon kouran ozalantou yon nwayo fè. 

## Referans
Endiksyon elektwomayetik

**Endiksyon elektwomayetik** se pwosesis pou pwodui kouran elektrik nan yon bouk avèk yon chanjman chan mayetik la. 

## Referans
Kouran elektrik

**Kouran elektrik** se mouvman nè chaj elektrik nan yon sèl direksyon; li mezire ann anpè (A). 

## Referans
Onn elektwomayetik

**Onn elektwomayetik** se onn ki kreye nan vibrasyon chaj elektrik yo, yo ka pwopaje atravè yon vid oswa yon matyè, epi yo gen divès kalite frekans ak longèdonn. 

## Referans
Dyagram pwen elektwon

**Dyagram pwen elektwon** se itilizasyon senbòl pou yon eleman ak pwen pou reprezante kantite elektwon nan nivo enèji ki sou deyò eleman an. 

## Referans
Elektwon

**Elektwon** se yon patikil ki gen chaj negatif, ki deplase vit epi ki gen yon mas ki piti anpil; yo jwenn mas la nan tout fòm matyè epi mas la deplase nan lespas vid ki antoure nwayo yon atòm.

## Referans
Reyaksyon andègonik

**Reyaksyon andègonik** se reyaksyon chimik bezwen faktè enèji (chalè, limyè oswa elektrisite) pou li ka fèt. 

## Referans
Andositoz

**Andositoz** se yon pwosesis transpò aktif kote yon selil apbsòbe sisbtans yo avèk yon pati manbràn plasma selil la epi degaje sa ki nan manbràn plasman andedan selil la.

## Referans
Retikilòm andoplasmik

**Retikilòm andoplasmik** se òganèl sitoplasmik ki deplase sibstans yo ozalantou yon selil epi ki fòme avèk yon seri konplèks manbràn ki plwaye; li ka sèk (avèk ribozòm ki asosye) oswa mou (san ribozòm ki asosye). 

## Referans
Ekwatè (liy imajinè)

**Ekwatè** se yon liy imajinè ki antoure latè a yon latitid 0°, nan mitan pòl nò ak pòl sid. 

## Referans

## Lyen deyò
Andoskèlèt

**Andoskèlèt** se yon se eskèlèt enten; li bay sipò, li pwoteje ògàn entèn yo, epi li aji kòm yon sipò entèn pou misk yo apiye youn sou lòt.

## Referans
Andospò

**Andospò** se estrikti pwotektif ki gen pawa epè kèk bakteri pwodui lè kondisyon yo pa favorab pou sivi. 

## Referans
Andotèm

**Andotèm** se yon zannimo ki konsève yon tanperati konstan nan kò yo epi ki pa depann de tanperati anviwònman an.

## Referans
Piramid enèjetik

**Piramid enèjetik** se modèl ki montre kantite enèji ki disponib nan chak nivo alimantasyon nan yon ekosistèm. 

## Referans
Epidèm

**Epidèm** se kouch ekstèn po pi mens ki toujou pwodui nouvo selil pou ranplase selil ki mouri epi ki disparèt sou sifas li. 

## Referans
Epòk

**Epòk** se yon inite tan nan echèl tan jeyolojik; li pi piti pase yon peryòd epi li mezire ant milyon ak dizèn il milyon ane.

## Referans
Ekinòks

**Ekinòks** se yon tan de (2) fwa pa ane—chak sezon prentan ak lotòn—lè solèy la dirèkteman sou ekwatè a epi kantite èdtan pou lajounen ak lannwit egal toupatou nan monn lan. 

## Referans
È

**È** se yon dezyèm pi gwo inite tan nan echèl tan jeyolojik, li mezire an santèn milyon ane epi li defini selon diferans fòm lavi ki konsève nan wòch yo.

## Referans
Ewozyon

**Ewozyon** se pwosesis kote sibstans sipèfisyèl ize epi ajan tankou pezantè, dlo, van ak glasye deplase yo yon kote pou mete yo yon lòt kote. 

## Referans
Anzim

**Anzim** se yon kalite pwoteyin ki nan tout kreyati vivan ki chanje vitès reyasyon chimik yo.

## Referans
Estyè

**Etiik** se espas kote yon rivyè rankontre yon oseyan ki gen yon melanj dlo fre ak dlo oseyan epi ki reprezante yon abita enpòtan pou anpil òganis maren. 

## Referans
Evaporasyon

**Evaporasyon** se pwosesis ki fèt lè yon likid tounen yon gaz. Evaporasyon se yon pwosesis kote vaporizasyon fèt sèlman nan sifas yon likid.

## Referans
Reyaksyon egzègonik

**Reyaksyon egzègonik** se reyaksyon chimik ki degaje kèk fòm enèji, tankou limyè oswa chalè. 

## Referans
Ekstrizif

**Ekstrizif** se yon wòch igne ki gen grenn fen epi ki fòme lè wòch ki fonn yo refwadi vit epi vin solid sou sifas tè a.

## Referans
Usain Bolt

**Usain Bolt**, ki fèt 21 out 1986 nan Sherwood Content (Jamayik),  yon atlèt Jamayiken ki espesyalize l nan sa ki gen rapò avèk kous apye epi yo konsidere l kòm pigran nan domèn sila a. Li konte pami tout atlèt ki gen plis tit nan jwèt olenmpik lan avèk 8 meday lò.

## Biyografi
Usain bolt se yon atlèt ki sòti nan peyi jamayik. 

## Referans

## Lyen deyò
*  Pajwèb ofisyèl Usain Bolt
Kò gra

**Kò gra** se yon sibstans nitritif ki estoke enèji, pwoteje ògàn yo epi ki ede kò a absòbe vitamin.  

## Referans
Fay (jewoloji)

**Fay** se yon frakti oswa sistèm frakti nan kwout tè a ki fòme lè estrès la aplike twò vit oswa lè estrès la twò gran; li ka fòme akòz konpresyon orizontal (fay envès), sizayman orizontal (fay dekwochant), oswa tansyon orizontal (fay nòmal).

## Referans

## Lyen deyò
Egzoskèlèt

**Egzoskèlèt** se yon kouvèti di sou pati eksteryè kèk zannimo avèk tou areye ak molisk yo.

## Referans

## Lyen deyò
Egzositoz

**Egzositoz** se yon pwosesis transpò aktif ki lakòz yon selil sekrete oswa degaje sibstans yo.

## Referans
Montay blòk fay

**Montay blòk fay** se yon montay ki fòme sou gwo blòk wòch panche; gen fay ki separe montay sa yo avèk wòch ki antoure yo.  

## Referans
Estrè fetal

**Estrè fetal** se yon ka rive nan pwosesis akouchman oswa apre akouchman lè yon tibebe ki sòti nan yon anviwònman tanperati imid, nwa ak konstan ap adapte ak nouvo anviwònman li.  

## Referans
Premye lwa tèmodinamik

**Premye lwa tèmodinamik** se yon deklare ogmantasyon nan enèji tèmik yon sistèm egal travay ki fèt sou sistèm nan plis chalè ki ajoute sou sistèm nan. 

## Referans
Fisyon binè

**Fisyon binè** se yon fòm pi senp repwodiksyon aseksyèl kote de (2) nouvo selil pwodui avèk sibstans jenerik ki idantik youn lòt epi ki idantik ak selil inisyal la. 

## Referans

## Lyen deyò
Fèmantasyon

**Fèmantasyon** se yon pwosesis kote glikoz la dekonpoze annabsans oksijèn pou pwodui swa etanòl, dyoksid kabòn ak enèji (fèmantasyon alkolik) oswa asid laktik ak enèji (fèmantasyon asid laktik).

## Referans
Flajèl

**Flajèl** se yon pwojeksyon long ki konpoze avèk mikwotibil. Yo jwenn yo sou kèk sifas selil. Yo pèmèt selil ak òganis yo deplase avèk yon mouvman tankou mous.

## Referans

## Lyen deyò
Limyè flyoresan

**Limyè flyoresan** se yon limyè ki fòme lè radyasyon iltravyolè ki pwodui andedan yon anpoul flyoresan lakòz fosfò a kouvri anpoul la pou li briye.  

## Referans
Fwaye

**Fwaye** se yon pwen sou aks optik yon miwa konkav oswa yon lantiy konvèks kote reyon limyè, ki te paralèl ak aks optik la, travèse apre yo touche miwa a oswa lantiy la.  

## Referans
Montay plwaye

**Montay plwaye** se yon montay ki fòme lè kouch wòz orizontal yo glise sou kote opoze yo, sa ki lakòz yo defòme epi plwaye.  

## Referans
Rezo alimantè

**Rezo alimantè** se yon modèl ki montre relasyon konplèks alimantasyon pami òganis ki nan yon kominote.  

## Gade tou
* Pwodiksyon primè
* Rezo twofik maren
* Karl Möbius
* Nivo twofik
* Tip twofik

## Referans

## Lyen deyò
Konbistib fosil

**Konbistib fosil** se yon petwòl, gaz natirèl ak chabon; konbistib sa yo fòme nan rès ansyen plant ak animal ki an dekonpozisyon.  

## Referans
Frakti

**Frakti** se yon pwopriyete fizik kèk mineral ki lakòz yo kase avèk sifas iregilye, inegal oswa ki an zig-zag.  

## Referans
Òganis vivan endepandan

**Òganis vivan endepandan** se yon òganis ki pa depann de yon lòt òganis pou manje oswa yon kote pou viv.  

## Referans
Frekans

**Frekans** se yon kantite longèdonn ki pase nan yon pwen fiks chak segonn; li eksprime an hètz (Hz).  

## Referans
Feyte

**Feyte** dekri wòch metamòfik tankou adwaz ak nès; grenn mineral ki nan wòch sa yo aliye an kouch paralèl.  

## Referans
Gwoup alimantè

**Gwoup alimantè** se yon gwoup manje—tankou pen, sereyal, diri ak pat alimantè—ki gen menm kalite sibstans nitritif.  

## Referans
Fwon (météorologie)

**Fwon** se yon limit ant de (2) mas lè ki gen tanperati, dansite oswa imidite diferan ; li ka frèt, cho, okli ak estasyonè.  

## Referans
Lalin plenn

**Lalin plenn** oswa **plèn lin** se faz linè kote lalin nan vizib, depi sou Latè, parèt antyèman klere pa Solèy la. nouvèl lin lan se opoze a lalin plenn, yon faz pandan ke lalin nan pa vizib sou Latè.  

## Obsèvasyon lalin plenn
Entèval ki genyen ant de lalin plenn se apeprè 29 jou, 12 èdtan, 44 minit ak 2.9 segond. Sa a se peryòd sinodik Lalin nan. Dire sa a pi long pase tan li pran pou Lalin nan fè otou latè a, peryòd òbit li (27 jou), paske pandan tan sa a Latè ap deplase tou otou Solèy la.

Lalin nan nan faz plenn lè li twouve li nan pati opoze ak Solèy la pa rapò ak Latè. Se poutèt sa, nou ka sèlman obsève yon lalin plenn nan mitan lannwit, paske lè nou fè fas ak Solèy la pandan jounen an, Lalin nan se "anba pye nou". Se poutèt sa, pandan yon peryòd lalin plenn, Lalin nan leve apeprè lè Solèy la kouche, e kontrèman, li kouche lè Solèy la leve.
## Nan relijyon
Nan Endouyis, anpil fèt ki selebre yo fèt apre kalandriye anyèl plen lalin lan. Selebrasyon anivèsè nesans Hanuman, bondye makak la, se yon egzanp. 
Nan Sikhism, nou pale de Puran Mashi.

Nan divès mitoloji, deyès enkòpore yon alegori plen lalin lan: pa egzanp, Méhyt nan Ansyen Ejip, Selene nan Ansyen Lagrès.

Nan Wicca, lalin plen koresponn ak yon deyès selebre pandan rityèl.

## Referans

## Apendis

### Bibliyografi
*  Sanjay Kalra, Tushar Bandgar et Manisha Sahay (2012), *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3313730/ The sun, the moon, and renal endocrinology]* ; Indian J Endocrinol Metab. 2012 Mar-Apr; 16(2): 156–157. 
## Lyen ekstèn
Kontè jejè

**Kontè jejè** se yon detektè radyasyon ki pwodui yon klik oswa lyè limyè lè yon patikil chaje detekte.

## Referans

## Lyen deyò
Jeneratè

**Jeneratè** se yon aparèy ki itilize endiksyon elektwomayetik pou konvèti enèji mekanik an enèji elektrik.

## Referans
Jeni jenetik

**Jeni jenetik** se yon metòd byolojik ak chimik pou chanje aranjman ADN yon jèn pou amelyore pwodiksyon manje, pou pwodui gwo kantite medikaman epi pou chanje fason selil yo ap akonpli fonksyon nòmal yo.

## Referans
Etap fòmasyon gamèt

**Etap fòmasyon gamèt** se yon etap sik lavi plant ki kòmanse lè selil ki nan ògàn repwodiktris yo sibi meyoz epi pwodui selil haployid (espò).

## Referans

## Lyen deyò
Reyon gama

**Reyon gama** se yon onn elektwomayetik ki pa gen ni mas ni chaj, men ki pwopaje selon vitès limyè epi anjeneral ki emèt avèk patikil alfa oswa beta nan yon nwayo atòm ki an dekonpozisyon; li gen yon longèdonn ki pi piti pase dis (10) trilyonyèm apeprè.

## Referans
Jan (biyoloji)

**Jan** se yon premye mo non syantifik ki gen de (2) mo ki itilize pou idantifye yon gwoup espès sanblab. 

Jan an se sizyèm ran prensipal nan sistematik klasik espès vivan yo. Yo estime ke apeprè 290 000 jan yo itilize nan rèy bèt la (ki gen ladan prèske 10% papiyon).

## Referans

## Lyen deyò
Echèl tan jeyolojik

**Echèl tan jeyolojik** se yon divizyon istwa latè an inite tan ki baze anpil sou kalite kreyati vivan ki t ap viv sèlman pandan sèten peryòd.

## Referans
Peryòd jestasyon

**Peryòd jestasyon** se yon peryòd yon anbriyon devlope nan yon matris; dire tan an varye selon espès la.

## Referans
Zizye

**Zizye** se yon sak ki pawa miskilè ak patikil di ki kraze tè anvan tè a pase nan trip la.

## Referans
Glasye

**Glasye** se yon gwo mas glas mobil ki fòme toupre pòl tè a ak nan rejyon montaye ki nan wot altitid.

## Referans
Sistèm pozisyon global

**Sistèm pozisyon global (SPG)** se yon sistèm navigasyon baze sou satelit ki pèmèt yon itilizatè detèmine pozisyon egzat li sou tè a.

## Referans
Rechofman klimatik

**Rechofman klimatik** se yon ogmantasyon tanperati global yo ki ka rive akòz ogmantasyon nan gaz ki lakòz efè sè, tankou CO2 (diyoksid kabòn).

## Referans

## Lyen deyò
Kò Gòlji

**Kò Gòlji** se yon òganèl ki anbale sibstans selilè epi ki mennen yo andedan selil la oswa deyò selil la.

## Referans
Jeyan

**Jeyan** se yon etap ki anreta nan lavi etwal sekans prensipal mas konparativman fèb kote idwojèn ki nan nwayo a efase, nwayo kontrakte epi tanperati ki andedan etwal la ogmante, sa ki lakòz kouch ekstèn yo devlope epi rafrechi.

## Referans
Gradyalis

**Gradyalis** se yon modèl ki dekri evolisyon kòm yon pwosesis lan; nan pwosesis la, yon espès chanje an yon nouvo espès atravè yon seri mitasyon ak varyasyon k ap fèt san rete.

## Referans
Enèji potansyèl gravitasyonèl

**Enèji potansyèl gravitasyonèl** se yon enèji objè estoke akòz pozisyon yo sou sifas latè; enèji sa depann de distans ki ant sifas latè ak mas objè a.

## Referans
Pezantè

**Pezantè** se yon fos atraktif ant objè yo ki depann de mas objè yo ak distans ki separe yo.

## Referans
Efè tèmik

**Efè tèmik** se yon chofaj natirèl sifas tè a akòz sèten gaz atmosferik, ki ede kenbe tè a cho ase pou sipòte lavi.

## Referans
Nap freyatik

**Nap freyatik** se yon dlo ki absòbe nan tè a, ki rasanble nan pò ak espas vid epi ki reprezante yon sous dlo potab.  

## Referans
Granitik

**Granitik** dekri sitou wòch igne koulè klè ki gen anpil silis ki mwen dans pase wòch bazaltik.

## Referans
Grafik

**Grafik** se yon prezantasyon vizyèl enfòmasyon oswa done ki ka bay yon fason rapid pou kominike anpil enfòmasyon epi ki pèmèt savan yo obsève modèl yo.

## Referans
Jimnospèm

**Jimnospèm** se yon plant vaskilè ki pa fleri, men anjeneral ki gen fèy tankou zegwi oswa kal pwason, epi ki pwodui grenn ki pa pwoteje nan fwi a; pami plant sa yo, gen konifè, sikas, jinko ak nèt.

## Referans
Demi-vi

**Demi-vi** se yon tan ki nesesè pou mwatye nwayo yon izotòp radyo-aktif dekonpoze an pwodui ki ladan li yo.

## Referans
Chalè vaporizasyon

**Chalè vaporizasyon** se yon kantite enèji ki nesesè pou likid ki nan tanperati pou bouyi tounen yon gaz. 

## Referans
Emoglobin

**Emoglobin** se yon molekil pwoteyin ki gen fè nan globil wouj ki melanje avèk oksijèn epi ki charye li ant poumon yo ak selil kò a.

## Referans
Èbivò

**Èbivò** se yon zannimo ki manje plant oswa pati nan plant sèlman; mamifè ki gen gwo premolè ak molè pou manje plant sèlman. 

## Referans
Dite

**Dite** se yon mezi sou fasilite yon mineral ka grate; mezi sa a detèmine avèk aranjman atòm yon mineral.

## Referans
Dechè danjere

**Dechè danjere** se yon dechè, tankou pestisid ak penti ki rete, ki nuizib pou sante moun oswa ki reprezante pwazon pou òganis vivan yo. 

## Referans
Eredite

**Eredite** se yon transmisyon karakteristik paran ba pwojeniti yo.
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: hérédité
*Angle: heredity
*Alman: die Vererbung
*Panyòl: herencia

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
* https://web.archive.org/web/20110728065312/http://www.glencoe.com/sec/science/mlg/hss/Creole_hs_H.pdf
Melanj etewojèn

**Melanj etewojèn** se yon melanj ki pa gen yon konpozisyon inifòm epi se kote sibstans endividyèl yo rete diferan.

## Referans
Ibènasyon

**Ibènasyon** se yon se eta metabolis redui ki fèt sou zannimo ki dòmi pandan anpil pati nan mwa sezon livè frèt yo; yon tanperati zannimo bese, konsomasyon oksijèn nan diminye epi to respirasyon an diminye.

## Referans
Melanj omojèn

**Melanj omojèn** se yon melanj ki gen yon konpozisyon inifòm toupatou epi ki toujou gen yon sèl etap; li rele solisyon tou.

## Referans
Omològ

**Omològ** se yon pati kò ki sanblab nan estrikti ak orijin epi ki ka sanblab nan fonksyon. 

## Referans
Orizon

**Orizon** se yon chak kouch nan pwofil yon tè—orizon A (kouch tè anwo), orizon B (kouch nan mitan), ak orizon C (kouch anba). 

## Referans
Òmòn

**Òmòn** se yon se sibstans chimik ki pwodui nan yon pati yon òganis epi ki ale nan lòt pati a, kote li lakòz yon chanjman fizyolojik.

## Referans
Omeyostazi

**Omeyostazi** se yon règleman òganis ki anviwònman entèn li pou konsève kondisyon ki apwopriye pou li siviv; se yon karakteristik tout kreyati vivan.

## Referans

## Lyen deyò
Ominide

**Ominide** se yon primat tankou moun ki te parèt depi 4 a 6 milyon ane apeprè, ki te manje plant ak vyann epi ki te mache dwat sou de (2) janm. Ominide se yon gwoup primat dwat ki mache sou de (2) pye; yo gen ladan omo sapyens tou.

## Referans
Pwen cho

**Pwen cho** se yon espas cho iregilye nan manto tè a ki estasyonè pandan peryòd tan long, kote panach sisbtans manto a ki gen wot tanperati monte sou sifas la.

## Referans
Imis

**Imis** (angrè natirèl) se matyè òganik koulè sonm ki dekonpoze epi ki pwodui sibstans nitritif pou plant yo; yo jwenn li sitou nan kouch arab la. 

## Referans
Ouragan

**Ouragan** se yon gwo tanpèt vyolan ki fòme sou oseyan twopikal yo, ki gen van ki ap soufle omwen a 120 kilomèt pa èdtan, epi ki pèdi fòs lè li rive sou tè. 

## Referans

## Lyen deyò
Iyon idwonyòm

**Iyon idwonyòm** se yon iyon H3O+ ki fòme lè yon asid disoud nan dlo ak lè iyon H1 aji nan dlo. 

## Referans
Kwen glas

**Kwen glas** se yon pwosesis degradasyon mekanik ki fèt lè dlo a jele nan fant wòch yo epi epi li devlope, sa ki lakòz wòch yo kase. 

## Referans
Wòch igne

**Wòch igne** se yon wòch entrizif ak esrtrizif ki fòme nan refwadisman ak kristalizasyon magma; li ka klase an fèlsik, mafik, entèmdyè ak iltramafik, selon konpozisyon mineral li.

## Referans
Sistèm iminitè

**Sistèm iminitè** se yon gwoup konplèks defans ki pwoteje kò a kont patojèn yo—pami gwoup sa a, genyen sistèm tegimantè ak sistèm respiratwa, sistèm dijestif ak sistèm sikilatwa. 

## Referans

## Lyen deyò
Idwosfè

**Idwosfè** se yon tout dlo nan oseyan, lak, lanmè, rivyè ak glasye latè, plis tout dlo ki nan atmosfè a.

## Referans
If

**If** se yon mas tib filifòm (an fòm fil) ki gen anpil selil epi ki fòme kò yon chanpiyon. 

## Referans
Anprent

**Anprent** se yon konpòtman ki devlope ak eksperyans kote yon zannimo, nan yon moman enpòtan nan lavi li, fòme yon atachman sosyal ak yon lòt objè; anjeneral, sa fèt nan kòmansman lavi li epi sa pèmèt zannimo a rekonèt manman li ak lòt zannimo ki nan menm espès ak li.

## Referans
Limyè enkandesan

**Limyè enkandesan** se yon limyè ki pwodui lè yo chofe yon metal, anjeneral toungstèn, pou jouk li vin wouj. 

## Referans
Plan enkline

**Plan enkline** se yon machin senp ki gen ladan yon sifas an pant, tankou yon ranp, ki diminye kantite fòs nesesè pou leve yon objè lè yo ogmante distans kote fòs la aplike a. 

## Referans
Limyè enkoyeran

**Limyè enkoyeran** se yon limyè ki genyen plis pase yon longèdonn, epi ki pwopaje nan anpil direksyon avèk krèt ak kre li yo ki pa aliye. 

## Referans
Endis fosil

**Endis fosil** se yon rès plant oswa zannimo ki te an gran kantite, ki te repati anpil kote, epi ki te egziste pandan yon ti tan; jeyològ yo ka itilize yo pou detèmine rapò ant kouch wòch yo oswa pou detèmine dat yo.

## Referans
Endis refraksyon

**Endis refraksyon** se yon pwopriyete yon matyè pou endike kantite limyè ki diminye lè limyè a travèse matyè a. 

## Referans
Inibitè

**Inibitè** se yon sibstans ki ralanti vitès yon reyaksyon chimik oswa ki anpeche yon reyaksyon fèt.

## Referans
Inibitè natirèl

**Inibitè natirèl** se yon konpòtman yon òganis genyen depi li fèt epi òganis lan pa gen pou aprann konpòtman an, pa egzanp, reflèks oswa ensten. 

## Referans
Konpoze inòganik

**Konpoze inòganik** se yon konpoze tankou H2O (dlo) ki fòme nan eleman ki diferan ak kabòn epi atòm konpoze sa yo konn ranje nan yon sèl estrikti. 

## Referans
Entuisyon

**Entuisyon** se yon fòm rezònman ki pèmèt zannimo yo itilize eksperyans pase pou rezoud nouvo pwoblèm. 

## Referans

## Lyen deyò
Vitès enstantane

**Vitès enstantane** se yon vitès yon objè nan yon pwen alè; vitès sa a konstan pou yon objè k ap deplase avèk vitès konstan, epi li chanje avèk tan pou yon objè ki ralanti oswa k ap deplase pi vit. 

## Referans
Ensten

**Ensten** se yon modèl konplèks konpòtman natirèl, tankou tise yon twal areye, ki ka pran plizyè semenn pou konplete.

## Referans
Maladi enfektye

**Maladi enfektye** se yon maladi moun pran akòz yon viris, bakteri, mikòz oswa pwotis ki gaye ant yon òganis oswa anviwònman enfekte ak yon lòt òganis. 

## Referans

## Lyen deyò
Onn enfrawouj

Radyasyon "enfrawouj" ("IR") se radyasyon elektwomayetik ki gen longè ond ki pi gran pase sa ki nan spectre vizib la men ki pi kout pase sa ki nan spectre vizib mikwo ond oswa domèn terahertz.

Se seri longèdonn sa yo nan vakyòm ki soti nan  rive nan  divize an "tou pre enfrawouj", nan sans tou pre spectre vizib la, ki soti nan apeprè , *medyen enfrawouj*, ki pwolonje jiska , ak *enfrawouj byen lwen*. Fwontyè zòn sa yo ka varye yon ti jan de otè a otè.

Anpil aplikasyon ki gen rapò ak chalè ak analiz espektwografik materyèl itilize oswa mezire radyasyon enfrawouj.

## Jeneral
Enfrawouj se yon ond elektwomayetik, non li vle di "anba wouj" (ki soti nan Latin "infra": "pi ba"), paske domèn sa a pwolonje spectre vizib sou bò radyasyon frekans ki pi ba a, ki parèt koulèwouj. Longèdonn nan vakyòm enfrawouj la se ant seri vizib (≈ ) ak seri mikwo ond (). Komisyon Elektwoteknik Entènasyonal estime ke enfrawouj varye ant  rive nan .

Enfrawouj asosye ak chalè paske, nan tanperati anbyen òdinè, objè yo emèt espontaneman radyasyon tèmik nan seri enfrawouj la. Lwa Planck a bay yon modèl radyasyon sa a pou kò nwa. Lwa deplasman Wien an bay longèdonn emisyon kò nwa maksimòm nan tanperati absoli *T* (nan kelvin): /T. Nan tanperati anbyen òdinè (*T* alantou ), emisyon maksimòm lan se alantou . transfè tèmik fèt tou pa kondiksyon nan solid ak pa konveksyon nan likid.

Spectre radyasyon enfrawouj la pa nesesèman kò nwa a; sa a se ka a, pa egzanp, nan light-emitting diodes yo itilize nan remote controls.

Analiz syantifik ak teknik radyasyon sa yo rele spèktroskopi enfrawouj.

**Onn enfrawouj** se yon onn elektwomayetik ki gen yon longèdonn ant apeprè yon milimèt ak 750 bilionnyèm mèt. 

## Referans

## Apendis

### Bibliyografi

### Lyen ekstèn
* 
* 
*