open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paj Prensipal

Kout pwojektè






 Èske w konnen?






Istorik mwa 

 **[[|Istorik detaye mwa ]]** • ***' • ***'




Bèl imaj pou mwa 

 
* ***'
****'
**[[:Commons:Commons:Images de qualité|Imaj bon kalite sou Wikimedia Commons]]**






Prezantasyon
Wikipedya se yon pwojè ansiklopedi kolektif anliy, inivèsèl, nan plizyè lang e ki fonksyone sou prensip wiki. Pwojè sa a gen pou objektif ofri kontni ki kapab itilize ankò, objektif ak verifye, ke tout moun ka modifye ak amelyore.

Wikipedya defini ak  Kontni li yo anba  Lisans  >. Li kapab , si yo respekte kondisyon yo. Wikipedya bay tout kontni li yo gratis, san yo pa fè piblisite, epi san yo pa itilize eksplwatasyon done pèsonèl itilizatè li yo.

Editè atik Wikipedya yo se volontè. Yo kowòdone efò yo nan yon kominote kolaboratif, san lidè.

Kijan pou kontribye ?
Nenpòt moun ka pibliye kontni sou Entènèt imedyatman, depi yo respekte règ esansyèl Fondasyon Wikimedya ak kominote a; pa egzanp, ,  ak .

Gen anpil paj èd ki disponib pou ou, tankou kreye yon atik, modifye yon atik oswa imaj. Pa ezite  pou w ka ede w nan premye etap ou yo, sitou nan youn nan pwojè tematik yo oswa nan plizyè .

paj diskisyon yo itilize pou santralize panse ak kòmantè pou amelyore atik yo.

**[[Èd:Kòmanse|Resous pou kòmanse]]**




Pwojè tematik yo




Wikipedya nan lòt lang yo





__NOTOC____NOEDITSECTION__
Etazini

**Etazini**, ki gen pou non ofisyèl **Etazini nan Amerik**, se yon peyi ki sitiye nan Àmerik ki sou zòn nò. Se yon repiblik federal baze sou konstitisyon e ki gen yon rejim prezidansyèl. Se yon ansyen koloni peyi Angletè.

Etazini se yon peyi ki divize an 50 mòso ke yo rele Eta. 48 nan 50 mòso ki fè Lèsetazini yo kole youn ak lòt, ant Oseyan Atlantik kote solèy leve e Oseyan Pasifik kote solèy kouche, epi nan Nò li gen fwontyè ak Kanada e nan Sid fwontyè ak Meksik. De dènye Eta yo se Alaska ki sitiye nan nòdwès Kanada e Awayi, yon ti zil ki nan mitan Oseyan Pasifik.

Anplis, yo gen 14 lòt zile ki pa ofisyèl tribò-babò nan lanmè Karayib (Pòtoriko ak Il Vyèj) e nan Oseyan Pasifik (Gwanm, zil Mariàn ak Samoa Ameriken). Pami yo Lanavaz ke yo fè dapiyanp nan men Ayiti.

Etazini gen pou Kapital Wachintòn ki nan distrik Kolonbya, yon distrik ki pa fè pati 50 Eta yo.

Se te youn nan premyè peyi yo nan kontinan Amerik la ki te deklare endepandans li nan lane 1776.

## Istwa

#### Moun Natif
Premye moun yo nan etazini te vini de Siberia. Kilti Clovis te premye kilti an ki te gen enfliyans nan tout kote de Etazini. Men kilti natif yo te grandi ak te devni plis epi plis sofistike. Kèk kilti, kon kilti Misisipi te develope agrikilti, achitekti, ak sosyete konplèks. Estimaston de popilasyon natif nan Etazini anvan de kolonizasyon Ewopeyen kwè ke te gen antre 500,000 et 1,000,000 moun.

#### Kolonizasyon Ewopeyen
Kristòf Kolon te eksplore Amerik dinò nan 1492. Eksplorasyon li lakòz de koloni panyol yo. Lafrans te etabli pwòp koloni yo kole ak rivyè Misisipi. Kolonizasyon Britanik te kòmance nan Vijini. Kolonizatè Ewopeyen yo te gen anpil konfli yo avek moun natif, men yo te angaje nan komès tou avek moun natif yo. Boukantay la de maladi Ewopeyen ak plant Ameriken ak Ewopeyen te devni yon dezas pou moun natif yo ki pa te gen rezistans ak maladi Ewopeyen. De plis, moun natif fòse ak adopte kilti Ewopeyen, ak ekspansyon Ewopeyen te fòse moun natif ak deplase.  

## Jeyografi

Fichye:USA topo en.jpg|Fòm tè.
Fichye:800x520 USA MAP TOPO.png|Katografi.
Fichye:Average precipitation in the lower 48 states of the USA.png|Mwayèn presipitasyon anyèl.
Fichye:US wind power map.png|Van.
Fichye:Carte des villes américaines.svg|Aglomerasyon prensipal yo.
Fichye:US population map.png|Dansite popilasyon an.


## Politik
Etazini se yon peyi ki chwazi demokrasi. Elèksyon ap genyen gouvènman Leta, pi gouvènman nasyonal. Prezidan ozetazini aktyèl se Donald Trump.

## Ekonomi

## Sosyete

## Vil Etazini
Lis gwo vil Etazini :
* Nouyòk
* Chikago
* Los Angeles
* Youstòn
* Miyami
* Boston

## Relasyon avek Ayiti
Popilasyon ayisyèn Ozetazini anpil-anpil. Pa egzanp, gen gwo kominote ayisyèn nan vil tankou Miyami, Nouyòk epi Boston. Genyen tou yon gwo popilasyon ayisyèn nan teritwa ameriken nan Pòtoriko.

Ansyen premye minis Jacques-Édouard Alexis rive jwenn nan men gouvènman ameriken an viza pou kèk tan pou Ayisyen ka vini Etazini lè genyen gran katastwòf nan peyi Ayiti.

Jodi a, gen anviwon de (2) milyon moun ayisyen Ozetazini.

## Referans

## Lyen deyò
* Sitweb ofisyèl Etazini
Dakota dinò

**Dakota dinò** se yon eta nan Etazini ki pataje fwontye yo avèk Minesota, Montana, Kanada, epi Dakota disid. Malgre ke pa gen anpil Ayisyen nan eta sa, gen moun ki pale kreyòl kanmenm. 

Avèk yon sifas 183 272 km², Dakota dinò gen anviwon 642 200 moun.

Kapital Dakota dinò se Bismàk.

## Istwa

## Jewografi

## Politik

### Vil enpòtan
# Fàgo
# Bismàk, kapital
# Grann Fòks
# Minot
# Dikinsòn
# Mandan

## Ekonomi
Agrikilti se endistri pi enpòtan nan eta sa, men gen yon gwo pòsyon ekonomi ki dedike pou touris.

## Demografi
Dakota dinò 47yèm pi popile eta ozetazini. Li gen plis moun pase sèlman Vèmon, Alaska, epi Wayoming.

### Rasin sitwayen yo
* 91,7% Blan
* 4,9% Endyenn Ameriken
* 1,2% Espanik
* 0,6% Azyèn
* 0,6% Nwa
* 1,2% Rasin melanje

Prèske tout sitwayèn Dakota dinò gen rasin Ewòp, patikilyèman de Skandinavi.

6,1% popilasyon Dakota dinò gen mwenke 5 an, 25% gen mwenke 18 an, epi 14,7% te gen plis pase 65 an. Fanm yo fè yon 50,1% popilasyon an.

### Relijyon
Yon gwo majorite sitwayèn Dakota dinò di ke se Kretyèn yo ye. Li gen plis legliz pa kapita pase nenpòt lòt eta.

* Kretyèn – 97%
** Pwotestan – 66%
*** Louteran – 39%
*** Metodist – 8%
*** Baptist – 7%
*** Lòt legliz pwotestan – 12%
** Katolik – 30%
** Lòt legliz kretyèn – 1%
*** Sen dènye jou yo – 0,4%
* Lòt relijyon – <1%
* Pa gen relijyon – 3%

## Referans

## Lyen deyò
Dominikani

**Dominikani** (nan lang tayino : **Kiskeia**) oubyen **Repiblik dominikèn** se yon peyi ki sitiye nan pati lès Ispayola, nan lamè Karayib, sidès de Kiba, ant Jamayik ak Pòtoriko. Gen moun ki rele li Dominikani epi Sen Domeng. Peyi Ayiti pataje Ispanyola avèk Repiblik dominikèn. Paske se te yon koloni Espay, moun ki grandi nan peyi sa pale panyòl, men gen yon pakèt moun ki pale kreyòl.

Depi kòmansman ventiyèm syèk, Ayisyen te konn vwayaje Dominikani pou yo travay nan koupe kann. Menm si kounye a gen anpil moun ki toujou koupe kann, gen lòt moun ki al travay nan agrikilti, konstriksyon, ekonomi enfòmèl, touris, ak travay domèstik. Alafwa, gen plis Ayisyen (nan klas ki gen mwayen) ki ale etidye Dominikani, epi gen lòt ki fè biznis yo la.
## Non peyi

## Istwa

## Demografi

## Politik

## Administrasyon

## Jewografi

## Ekonomi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl touristik
Kiba

**Kiba** se yon peyi ki sitiye nan Lanmè Karayib. Kapital se La Avàn. Se yon peyi kominis ki dirije pa Miguel Díaz-Canel. Se pi gwo il nan lamè Karayib. Li se tou sèl peyi kominis nan Amerik la.

Kiba anba anbago ameriken depi 7 fevriye 1962 (gade gè frèt pou konnen plis), depi li te otorize Risi enstale fize pa li nan teritwa, dirije anlè Etazini.

Lè Fidel Castro te rive nan pouvwa a Kiba, li te vle anvayi Ayiti.

## Relasyon ak Ayiti

Hatuey se te yon kasik Tayino (moun) ki te kite zile Ayiti pou avèti Tayino Kiba kont kolon panyòl.

Pandan lagè Endepandans Ayiti anpil kolon franse te pati ak esklavajize yo al enstale nan pwovens Oriente, Santiago de Cuba. Gen anpil tradisyon kiltirèl distenk nan zòn sa a kou wè Tumba francesa. Pandan 19e syèk anpil peyizan ayisyen te fè travay sezonye nan sektè kann kiba. An 2004 popilasyon d orijin ayisyen Kiba te 300 000 moun. Kreyòl ayisyen se dezyèm lang ki pale Kiba, epi menm gen yon estasyon radyo an kreyòl ayisyèn.  

Aprè endepandans Kiba, li vin etabli relasyon diplomatik ak Ayiti 3 fevriye 1904. Lyen sa a te vin kanpe an 1962 lè Kiba sòti nan òganizasyon OEA. Yo reprann nan dat 6 fevrye 1996 ak rakont 2 chanselye Ayisyen epi Kiben Emmanuel Fritz Longchamp epi Roberto Robaina.

Genyen 90 kilomèt lanmèt ant Kiba ak Ayiti.

De peyi yo gen lyen kowoperasyon nan plizyè domèn :
* Agrikilti
* Kilti sik (izin Dabòn)
* Sante, asistans medikal
* Ayewònotik sivil
* Espò
* Touris
* Konstriksyon
* Pèch
* Edikasyon, alfabetizasyon
pou kò li.

## Referans

## Lyen deyò
Frans

**Frans** se yon peyi nan kontinan Ewòp. Tè prensipal li a se nan zòn Ewòp lwès li ye. Frans se yon manm Konsey Ewòp la, manm Inyon Ewopeyèn, avèk zòn Ewo a epi Espas Schengen lan. Li se youn nan manm Konsey Sekirite Nasyonzini epi OKDE a. Kapital Frans se Pari.
Lang e bokout inpir de Frans o mouin katre ven pousan.

Lè ou gade Istwa avèk konstitisyon peyi sa a, valè li defann yo baze sou demokrasi ak sou Dwa moun.

Nan zafè militè, Frans fè pati OTAN (li te retire ko li ladan nan ane 1966, men li tounen ladan nan lane 2002) epi li gen pouvwa disyazyon nikleyè.

## Istwa
Premye abitan nan teritwa Frans te rele golwa. Women te kolonize teritwa yo.

Frans te genyen yon gran anpi kolonyal. Sa se rezon an ki lang franse pale nan kontinan afriken.

## Politik
Frans se yon demokrasi. Prezidan li kounye a (2017–) rele Emmanuel Macron.

## Jewografi
Lis gwo vil Frans :
* Pari
* Lyon
* Masèy
* Lil
* Nis 
* Bòdo
* Toulouz
* Nant
* Grenòb
* Renn

## Ekonomi

## Demografi

## Fòn ak Flò

## Referans

## Lyen deyò
* Frans sou BBC News
* Frans sou UCB Libraries GovPubs
* Meteyo
Minot

**Minot** se katriyèm pi gwo vil nan Dakota dinò, avek 36 567 habitan.  Vil la nan nòd-sant eta.

Minot gen ti non jwet **Magic City** (Vil Majik) paske li te grandi byen vit kom si se te majik.  Vil la te fonde nan ane 1885.  Jodi a, Minot se yon sant komèsyal tre enpòtan nan Dakota dinò epi nan rejyon Kanada ki tou pre li.

## Jewografi

### Ekstènel
Minot sitye 170 km (100 mi) nòd Bismarck, 300 km (200 mi) lwès Grand Forks e 400 km (250 mi) nòdwès Fargo.

Vil la sou Rivyè Sourit, pre pwen pli sid rivyè a.

Divisyon enpòtan

Rivyè Sourit la divise vil la nan de.  Abitan Minot yo rele sa ki nòd rivyè a North Hill (kolin nòd), e sa ki sid rivyè a South Hill (kolin sid).
Jamayik

**Jamayik** se yon peyi ki sitiye nan Lanmè Karayib. Kapital Jamayik se Kinstòn. Se yon ansyen koloni angle.

Mèt mo peyi a se **Out of many, one people.** ki vle di *pèp la se inite*.


Fichye:Bluefields Beach, Jamaica.jpg
Fichye:Alligator pond Jamaica fishing boats gm.jpg
Fichye:Jamaica Beach Texas Post Office CPU 77554.jpg
Fichye:Kingston - ON - Town hall1.jpg
Fichye:Kingston - ON - St. George's Cathedral1.jpg


## Referans

## Lyen deyò
* https://www.britannica.com/place/Jamaica (En)
Kanada

**Kanada** se yon peyi ki sitiye nan Amerik dinò epi li jis nò Etazini. Yo pale angle ak franse lòt bò. Li gen yon popilasyon 32,5 milyon moun. Se dezyèm peyi ki pi gwo sou Latè a. Li ant Oseyan Atlantik a lès ak Oseyan Pasifik a lwès ak Oseyan Atik nan nò.

## Istwa
Fonde pa eksploratè franse Jacques Cartier an 1534, Kanada te pran orijin li an kon yon koloni franse sou tèritwa vil Kebèk la, fonde pa Samuel de Champlain an 1608. Tèritwa là te okipe pa pèp natif natal yo. Aprè yon peryòd kolonizasyon angle, konfederasyon kanadyèn an te fèt avèk linyon twa (3) koloni britanik yo, ki te konstitye ak tèritwa Nouvel-Frans là. Jòdi a, Kanada se yon leta federal avèk dis (10) pwovens e twa (3) tèritwa ki genyen endepandans li de Wayòm Ini nan yon pwosesis pasifik ki sòti nan lane 1867 pou li fini nan lane 1982.

Jòdi a, Kanada se yon monachi konstitisyonèl ak rejim palmantè, ki defini tankou nasyon bileng e miltikiltirèl; angle ak franse se, avèk estati egal, lang ofisyèl yo. Nan nasyon endistryalize e teknolojikman avanse sa, ekonomi divèsifye ap repoze prensipalman sou abondans resous natirèl li ak sou komès ki fèt an gran pati ak Etazini yo, peyi avèk ki li genyen yon relasyon konplèks soti depi tan koloni yo e kòmansman Konfederasyon an.

Kanada genyen 10 pwovens federe (yon premye minis ak yon asanble lejislativ) et 3 tèritwa (yon premye minis ak yon asanble lejislativ). Se sèl pwovens ki frankofòn an majorite, Kebèk ; yon pwovens bileng sosyalman e legalman, Nouvobwonzwik ak 8 pwovens majoritèman anglofòn, ki rele «Kanada Angle» tou pou yo kap konpare li avèk Kanada franse an. Tèritwa Youkon an ofisyèlman bileng (angle ak franse). Tèritwa Nò-Lwès yo, ak tèritwa Nounavout la rekonèt 11 lang ofisyèl, ki konprann angle ak franse.

## Gouvènman

## Jewografi

## Demografi

## Ekonomi

## Referans

## Lyen deyò
Giyàn franse

**Giyàn fransè** se yon depatman fransè ki sitiye nan Amerik disid. Se yon rejyon nan Frans.

## Medya
### Laprès
* *[[France-Guyane]]*, kotidyen.

### Radyo
* Guyane 1re : radyo jeneralis piblik lokal
* Nostalgie : radyo prive
* NRJ Guyane : radyo prive mizikal lokal
* Trace FM : radyo prive mizikal lokal
* France inter : radyo jeneralis nasyonal piblik franse
* Ouest FM
* Fun Radio : radyo prive franse
* Chérie FM : radyo mizikal prive

### Televizyon
* Guyane 1re : chèn televizyon jeneralis piblik lokal
* Antenne Télévision Guyane : chèn televizyon jeneralis miks lokal
* France 2 : chèn televizyon jeneralis piblik nasyonal
* France 3 : chèn televizyon jeneralis piblik nasyonal
* France 4 : chèn televizyon piblik nasyonal anlè amizman ak espò
* France 5 : chèn televizyon piblik nasyonal anlè savwa ak dekouvèt
* France Ô : chèn televizyon jeneralis piblik nasyonal
* France 24 : chèn televizyon piblik enfòmasyon
* Arte : chèn televizyon jeneralis piblik ak kiltirèl franse-alman

## Pèsonalite giyanèz
* Gade : Lis pèsonalite Giyàn fransè
## Nan fiksyon
### Fim ak seri televizyon

* 1938 : *[[Chéri-Bibi (fim, 1938)|Chéri-Bibi]]* de Léon Mathot
* 1945 : *[[La Route du bagne]]* de Léon Mathot
* 1962 : *[[L'Île aux filles perdues]]* de Domenico Paolella
* 1973 : *[[Papillon (fim, 1973)|Papillon]]* de Franklin Schaffner
* 1990 : *[[Jean Galmot, aventurier]]* - fim televizyon reyalizatè Alain Maline avèk Christophe Malavoy anlè Jean Galmot
* 2003 : *[[La Loi de la jungle (dokimantè)]]* de Philippe Lafaix
* 2004 : *[[Les Amants du bagne]]* de Thierry Binisti
* 2009 : *[[Orpailleur (fim)|Orpailleur]]* de Marc Barrat
* 2010 : *[[600 kilos d'or pur]]* d'Éric Besnard
* 2014 : *[[La Vie pure]]* de Jeremy Banster
* 2016 : *[[La Loi de la jungle (fim)|La Loi de la jungle]]*, fim d'Antonin Peretjatko avèk Vincent Macaigne, Vimala Pons, Pascal Légitimus
* 2016 : *[[Guyane (seri televizyon)|Guyane]]*, seri televizyon franse kreye pa Fabien Nury.

## Referans

## Lyen deyò
Etyopi

**Etyopi** se yon peyi ki sitiye ann Afrik. Kapital peyi Etyopi se vil Adis-Abeba.

Te toujou konsidere tankou peyi ki pi pòv sou latè a. Povrete te tèlman grav tout moun nan lemond te konnen ap pale de mizè pèp ki ap viv nan peyi sa a.

## Referans

## Lyen deyò
* meetethiopia.com pòtay kiltirèl
Soudan

**Soudan** se yon peyi ki sitye nan Afrik.

## Jewografi
* sipèfisi -  km2
* Popilasyon - 
* Kapital - Kartoum
Rwanda

**Rwanda (nan lang kreyòl Ayisyen Wanda)** se yon peyi ki nan kontinan Afrik pou plis presizyon nan pati afrik lwès. Kapital li se Kigali, li gen ti non jwèt li "peyi mil mòn". Rwanda gen yon sipèfisi 26,338 km2. Li pataje fwontyè ak Uganda nan nò, Tanzani sou bò solèy leve, Burundi nan sid, ak Repiblik Demokratik Kongo nan lwès.

## Istwa

### Epòk avan kolonizasyon
Gihanga se premye Monak nan peyi Rwanda, ki soti nan dinasti Banyiginya, ki te vin, alantou 1091, souveren (mwami) nan peyi a. Lè sa a, Rwanda se yon konfederasyon klan. Popilasyon Rwandan avan kolonizasyon an estriktire nan anviwon ven klan ki fòme ak elve (Tutsi yo), kiltivatè (majorite Hutu) ak atizan (Twa). Twa yo soti nan popilasyon pigme yo ki te orijinèlman peple rejyon an. Klan an se referans idantite chak Rwandè. Chak klan te gen yon lidè yo te rele mwami ki soti nan yon liy patriyakal. Youn nan klan yo, ki te dirije pa yon liy Tutsi, te domine rejyon an ak mwami li yo te konsidere kòm wa nan Rwanda. Popilasyon yo te pale menm lang, Kinyarwanda, te pataje menm relijyon, pafwa te kapab marye youn ak lòt epi yo te kapab deplase soti nan yon klas nan yon lòt pa yon favè nan mwami a ki konparab ak annoblisman. Yo kritike aplikasyon konsèp etnisite a nan popilasyon sa yo. Sistèm kliyantèlis sa a, pafwa yo dekri kòm feyodal, te baze sou posesyon bèf oswa tè. Estrikti sa a te fè konkrè pa yon lidè bèt, yon lidè tè ak yon lidè militè.
1987 (almanak gregoryen)

**1987** se 1987m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi [[nonm]] [[1987 (nonm)|1987]].*

## divètisman

## la
* mizik - Wyclef Jean te kreye yon gwoup avèk kouzen li, Prazakrel Michel (Pras), ke yo te rele 'the Tranzlator Crew'.

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn
* Ayiti - se lane ke kreyòl ayisyen te vin yon nan lang ofisyèl Ayiti.

## syans natirèl

## teknoloji
Ajantin

**Ajantin** se yon peyi ki sitiye nan Amerik disid. Kapital se Bwènozè.

## Istwa

## Jewografi

## Politik

## Popilasyon

## Ekonomi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
Albani

**Albani** se yon peyi ki sitiye nan sidès Ewòp. Non li (*Shqipëri*) sinifye « peyi d lègl ». Se yon repiblik nan wès Balkan. Li gen fwontyè ak Montenegwo, Sèbi, Repiblik d Masedoni ak Grès.

Populasyon se anviwon 3 miyon, gen 70% monn. Tirana se kapital la, li gen  moun ; lòt vil prensipal yo se Durrës, Elbasan ak Shkodër, ki chak gen  moun, Vlora (90 000), Korçë (80 000) ak Berat (70 000).

## Referans

## Lyen deyò
Bèljik

**Bèljik** se yon peyi ki sitye nan Ewòp. Briksèl se kapital peyi Bèljik.

## Pèsonalite bèljik
* Ekriven nan lang franse : Georges Simenon (*[[Commissaire Maigret|Maigret]]*), Henri Vernes (*[[Bob Morane]]*), Henri Michaux, Maurice Carême, Jean Ray, Thomas Owen, Philippe De Riemaecker, François Weyergans, Amélie Nothomb, Joseph Weterings, Maurice Maeterlinck, Stanislas-André Steeman, Émile Verhaeren, Charles Plisnier, Christian Dotremont (gade tou kategori Ekriven bèlj)
* Pent : René Magritte, Paul Delvaux, Félicien Rops, James Ensor, Léon Spilliaert, Théo van Rysselberghe, Constant Permeke, Gustave van de Woestijne, Rik Wouters (gade tou kategori Pent bèlj)
* Konpozitè : André Grétry, César Franck, Gilles Binchois, Wim Mertens, Frédéric Devreese, Adolphe Biarent, Henri Pousseur, Célestin Deliège, José Berghmans, Henri Vieuxtemps, Philippe Boesmans, Guillaume Lekeu, Marcel Quinet, Benoît Mernier, Désiré Pâque, Joseph Jongen, Roland de Lassus, Eugène Ysaÿe, Frédéric van Rossum, José Berghmans, Didier Van Damme, Stromae.
* Aktris : Yolande Moreau, Émilie Dequenne, Nade Dieu, Cécile de France, Marie Gillain, Hélène Lapiower, Circé Lethem, Virginie Efira, Natacha Régnier (gade tou kategori Aktè bèlj).
* Aktè : Jacques Lippe, Ronny Coutteure, Jan Decleir, Fernand Gravey, Olivier Gourmet, Benoît Poelvoorde, Jérémie Renier, Jean-Claude Van Damme, François Damiens, Bouli Lanners (gade tou kategori Aktè bèlj)
* Chantè : Jacques Brel, Salvatore Adamo, Arno, Philippe Lafontaine, Pierre Rapsat, José van Dam, Stromae (gade tou kategori Chantè bèlj)
* Chantèz : Lio, Maurane, Lara Fabian, Annie Cordy, Axelle Red, Sandra Kim, Selah Sue (gade tou kategori Chantè bèlj)

## Referans

## Lyen deyò
End

**End** se yon peyi ki sitiye nan Azi. Kapital li se Nyoudeli. Peyi Zend se setyèm pi gwo peyi pa zòn; peyi demokratik ki pi peple.

## Jewografi

## Istwa

## Administrasyon

## Ekonomi

## Referans

## Lyen deyò
List of heads of state of India
Chin

**Chin** oubyen **Repiblik popilè Chin**, se yon peyi ki sitiye nan Azi. Kapital se Peken.

## Istwa

## Jewografi
Lachin se 3yèm oswa 4yèm pi gwo peyi nan mond lan apre Risi, Kanada ak, selon metòd kalkil la itilize, Etazini (ki gen ladan Alaska)? 

Lachin sitiye nan sant Azi ak gen 14 peyi vwazen. An reyalite, li se, avèk larisi, leta avèk plis peyi vwazen. Peyi vwazen li yo : Vyetnam ak Laos nan sid, Bimani nan sid-sid-lwès, Boutan ak Nepal nan lwès-sid-lwès, End nanlwès-sid-lwès ak nan lwès, Pakistan, Afganistan, Tadjikistan ak Kigistan nan lwès-nò-lwès, Kazakstan nan nò-lwès, Mongoli nan nò, Risi nan nò-lès ak Kore dinò nan lès-nò-lès. Lachin gen yon fwontyè terès total de 22117 km, pi gran nan lemonn. Lachin gen tou fwontyè maritim avèk Kore disid,  Japon ak  Filipin.

## Referans

## Lyen deyò
Endonezi

**Endonezi** se yon peyi ki sitye nan Azi.  Kapital se Jakarta.

## Jewografi
Nan 1,919,440 kilomèt kare (741,50 sq mi), Endonezi se 15yèm pi gwo peyi nan mond lan pa zòn. Endonezi se yon gwoup zile (apeprè 17,508 zile gwo ak ti) ki sitiye nan Sidès Lazi nan Gran Oseyan an. Endonezi sitiye nan Emisfè lès la, nan Sidès Lazi, nan Oseyan Endyen an ak lanmè ki asosye li yo, ak ekwatè a pase nan li. Endonezi pataje yon fwontyè ak Papua sou zile a nan New Guinea ak tou ak Malezi sou zile a nan Borneo.

## Istwa

Jiska 1942, Endonezi te fè pati Netherlands ak soti nan 1942 a 1945 li te okipe pa Japon. 17 out 1945, Milyonè ki te dirije pa Ahmad Sukarno te deklare yon repiblik. Te gen yon lagè kat ane ant fòs Olandè ak Endonezyen. Finalman, an 1949, yo te siyen yon akò, dapre ki tout teritwa Endonezyen eksepte Nouvèl Gine te céde bay Gouvènman Pwovizwa a (Repiblik) nan Etazini nan Endonezi. Sou 16 desanm 1949, Sukarno te eli prezidan peyi a.

## Albòm foto

Fichye:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in Central Jakarta
Fichye:Jakarta Skyline Part 2.jpg|Wisma 46, Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
Fichye:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, avni prensipal nan sant Jakarta
Fichye:Gambir Station Platform.jpg|Yon tren nan estasyon nan Gambir nan sant Jakarta
Fichye:BungKarno-indonoob.JPG|The Bung Karno Stadium is capable of hosting 100,000 spectators
Fichye:Indonesia 2002 CIA map.png|Kat Endonezi
Fichye:Indonesia provinces english.png|Pwovens Endonezi
Fichye:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, selèb lari nan vil Yogyakarta
Fichye:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
Fichye:SOTO FOOD.jpg|Yon seleksyon kwizin Endonezi, avèk *Soto Ayam* (chicken soup), *sate kerang* (shellfish kebabs), *telor pindang* (preserved eggs), *perkedel* (fritter), ak *es teh manis* (sweet iced tea)
Fichye:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Fichye:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Fichye:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Fichye:Jmnei.jpg|A Javanese engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch Buffalo, January 1942. 
|Mazda6 used by the Jakarta Metro Highway Patrol (*Ditlantas Polda Metro Jaya*) as a patrol car
|Mitsubishi Lancer used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
Fichye:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
Fichye:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22
Fichye:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]


## Referans

## Lyen deyò
*  Sitwèb ofisyèl gouvènman endonezyen
*  Sitwèb ofisyèl Ofis estatistik endonezyen
Ewòp

**Ewòp** se yon kontinan.

Gen senk (5) gwo zòn jewografik : Ewòp Lès, Ewòp santral, Balkan, Ewòp Lwès ak Eskandinavi.




Fichye:Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006 edit.jpg|Pari
Fichye:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|Lonn
Fichye:View from Park inn Berlin November 2013.jpg|Bèlen
Fichye:Prague Panorama - Oct 2010.jpg|Prag
Fichye:HelsinkiPanorama rocco.jpg|Èlzinki
Fichye:Waldemarsviken - Stockholm (62433)p.jpg|Stokolm


## Referans

## Lyen deyò
*  Ewòp
Amerik disid

**Amerik disid** se yon kontinan ki fè pati pi gwo kontinan Amerik. Menm jan avèk Amerik dinò, Amerik disid te rele daprè Amerigo Vespucci, ki te premye Ewopeyen an pou sijere ke Amerik yo te yon nouvo kontinan. 

Gen 14 peyi ki pataje zòn sa. Brezil, Ajantin, Pewou, Venezwela, Bolivi, Paragwe, Sirinam, Gwiyàn, Giyàn franse, Awouba, Kiraso, Bonè, Kolonbi, Chili, Ekwatè, Irigwe, Zile Falkland ak Zile Sid Georgia ak yo Sid Sandwich.

Avèk yon sifas de 17,818,508 km2 epi yon popilasyon de 410 013 492 moun, Amerik disid se katryèm pi gwo nan de kategori sa yo aprè Ewazi, Afrik, epi Amerik dinò.

## Jewografi

## Istwa

## Anviwònman

## Ekonomi

## Touris

## Galri foto

Fichye:Cerro ricco.jpg|Min an ajan nan Bolivi
Fichye:Brasil - Ametista do Sul - Piedra amatista.jpg|Min ametis nan Ametista do Sul. Amerik disid se yon gwo pwodiktè nan pyè tankou pyè ametis, topaz, emwòd, ègmarin ak toumalin.
Fichye:The Most Expensive.jpg|Copacabana Palace, otèl la pi byen nan Amerik disid, nan Rio de Janeiro. Touris pote lajan enpòtan nan kontinan an.
Fichye:Sede Neugebauer.jpg|Chokolatri Neugebauer nan Arroio do Meio. Amerik disid espesyalize nan transfòmasyon manje 
Fichye:Klabin Unidade Puma, Ortigueira Paraná.jpg|Konplèks endistriyèl nan Klabin, nan Ortigueira. Brezil se dezyèm pi gwo pwodiktè ak uityèm pi gwo pwodiktè papye nan mond lan.
Fichye:Distrito Industrial, Franca (SP), Brazil.jpg|Pòtik nan faktori soulye gason Democrata, nan Franca. Brezil se katriyèm pi gwo pwodiktè soulye nan mond lan.
Fichye:Cia Hering 2019.jpg|Hering, nan Santa Catarina, Brezil. Peyi a gen youn nan 5 pi gwo endistri tekstil nan mond lan.
Fichye:Smaragd-G-EmpireTheWorldOfGems.jpg|Emwòd kolonbyèn. Peyi a se pi gwo pwodiktè emwòd nan mond lan e Brezil se youn nan pi gwo pwodiktè yo.
Fichye:Detail of pineapples growing.jpg|Zannana nan Brezil. Peyi a se twazyèm pi gwo pwodiktè nan mond lan. Amerik disid pwodui prèske 20% nan anana nan mond lan.
Fichye:El Calafate sheep herding.jpg|Mouton nan Ajantin. Peyi a se 11yèm pi gwo pwodiktè lenn nan mond lan.
Fichye:Oilpalmmagdalenacolombia-2.jpg|Plantasyon palmye lwil nan Magdalena, Kolonbi. Peyi a se youn nan 5 premye pwodiktè lwil palmis nan mond lan.
Fichye:INTA - colmenar apícola.jpg|Pwodiksyon myèl nan Ajantin . Peyi a se twazyèm pi gwo pwodiktè myèl nan mond lan.
Fichye:Cerezas La Candelaria Chépica VI Región.JPG|Seriz chilyèn. Chili se youn nan 5 premye pwodiktè seriz dous nan mond lan.
Fichye:Actinidia KIWI 02.jpg|Kiwi nan Chili. Peyi a se youn nan 10 pi gwo pwodiktè fwi kiwi nan mond lan.
Fichye:Culture de bananes.JPG|Bannann nan Ekwatè. Peyi a se pi gwo ekspòtatè nan mond lan nan bannann. Amerik di sid pwodui prèske 20% nan bannann nan mond lan.


## Referans

## Lyen deyò
Amerik dinò

**Amerik dinò** se youn nan 3 pati ki fè kontinan Amerik la. Amerik dinò jan non l di l la se pati nò kontinan amerik la. Gen 3 peyi ki pataje zòn sa Kanada, Etazini epi Meksik.

## Jewografi
Pi gwo rivyè yo nan pati kontinan sa se: Misisipi, Misouri, Owayo, Akennsas, Kolorado, Snake e Saint Laurence.

## Istwa

## Ekonomi

## Referans

## Lyen deyò
Azi

**Azi** se yon kontinan ki sitiye nan emisfè lès, se pi gwo ak pi abitan kontinan Latè a.

## Referans

## Lyen deyò
Desalinyèn

'*Ladesalinyèn*' se im nasyonal Ayiti depi lane 1904. Lodyansè Justin Lhérisson (*****Jisten Lerison*) te ekri pawòl yo epi Fabre Nicolas Geffrard (*Fab Nikola Jefra*') te konpoze mizik la. Tradiksyon kreyòl la se zèv Raymond A. Moïse (*Remon A. Moyiz*). Byenke yo poko apwouve li ofisyèlman, tout moun aksepte li depi lè Ansy Dérose (*Annsi Dewoz*) te popilarize vèsyon sa a nan lane 1980 yo.

Tit la se pou onore Jean-Jacques Dessalines (*Janjak Desalin*), premye anperè Ayiti.

## Pawòl
  
     I
:Pou Ayiti
:Peyi Zansèt yo 
:Se pou n mache 
:Men nan lamen 
:Nan mitan n pa fèt pou gen trèt 
:Nou fèt pou n sèl mèt tèt nou. 
:Annou mache men nan lamen 
:Pou Ayiti ka vin pi bèl 
:Annou, annou met tèt ansanm
:Pou Ayiti nan non tout zansèt yo.

     II 
:Pou Ayiti  
:nan non Zansèt yo 
:Se pou n sekle 
:Se pou n plante 
:Se nan tè tout fòs nou chita 
:Se li k ba nou manje 
:Ann bite tè, ann voye wou 
:Ak kè kontan, fòk tè a bay 
:Sekle, wouze, fanm kou gason 
:Pou n rive viv ak sèl fòs ponyèt nou.

     III 
:Pou Ayiti 
:Ak pou Zansèt yo 
:Fò nou kapab 
:Vanyan gason 
:Moun pa fèt pou ret ak moun
:Se sa k fè tout manman ak tout papa 
:Dwe pou voye timoun lekòl 
:Pou yo aprann, pou yo konnen 
:Sa Tousen, Desalin, Kristòf, Petyon
:Te fè pou wet Ayisyen anba kòd blan.

     IV 
:Pou Ayiti 
:Onon Zansèt yo 
:Ann leve tèt 
:Nou gad anlè 
:Pou tout moun mande Granmèt la 
:Pou l ba nou pwoteksyon 
:Pou move zanj pa detounen n 
:Pou ka mache nan bon chimen 
:Pou libète ka libète 
:Fòk lajistis blayi sou peyi a !

     V 
:Nou gen drapo 
:Tankou tout pèp 
:Se pou n renmen l 
:Mouri pou li 
:Se pa kado blan te fè nou 
:Se san Zansèt nou yo ki te koule 
:Pou nou kenbe drapo nou wo 
:Se pou n travay met tèt ansanm 
:Pou lòt peyi ka respekte l 
:Drapo sila a se nanm tout Ayisyen.

## Lyen dèyò
* Fichye MIDI anlè ''Desalinyèn'' sou copsrus.com
ADN

**ADN** oubyen A.D.N. [adeyèn] abreje oswa sig pou **A**sid **D**ezoksiribo **N**ikleyik (abreje DNA ann anglè), molekil chimik fondamantal ki karakterize kwomozòm yo anfòm yon doub elis ki tòdye nan echèl chaje ak nikleyotid ki kole youn dèyè lòt. Se nan molekil ADN nan lamedsin jwenn tout enfòmasyon jenetik patikilye ki konsène yon moun.

Nan yon moun ki nòmal, ADN lan gen 46 kwomozòm, 23 ke yon moun erite de papa li, e 23 ke li erite de manman li.
Gen de (2) tip de kwomozòm, X ak Y. 
X la gen plis jenn ladan li--- le de yon moun gen 2X kwomozòm, yo konsidere li kòm yon fimèl biyolojik.
kwomozòm Y la li menm gen mwens jenn la dani--- le yon moun gen yon Y kwomozòm, ak yon X kwomozòm, yo konsidere moun sa kòm yon mal biyolojik.
Jèn lan se inite jenetik setadi pi piti antite jenetik ki gen enfòmasyon pou pwodiksyon pwoteyin.
li enpòtan pou note ke denyè etid ki fèt nan molekil biyoloji--- biyoloji ki etidye strikti ak mekanis molekil ki rantre nan fonksyon lavi-- sijere ke X kwomozòm lan la avan Y kwomozòm lan. Yon konklizyon ki sijere konsekansyèlman ke fanm la avan gason ki ta vle kontredi listwa genex ki de ke Èv te kreye ak kòt Adan.
ADN lan ou ak vizyalize li kòm **alfabè** lang biyolojik la, kwomozòm yo kòm **vwayèl** ak **konsòn**, jèn yo kòm **lèt**, finalman Pwoteyin ke jèn yo pwodui yo kòm **mo** nan lang lan.

Enpòtans molekil ADN lan enfiltre plizyè aspè ekonomik ak sosyal--- li jwen yon kokin chenn wòl nan pwodiksyon vaksen ki baze sou etid jenetik yon bakteri ki pèmèt konpayi medikal yo fè yon bokit lajan, e kote yon pakèt moun arive gen iminite kont yon pakèt maladi enfektyèz. Enpòtans ADN nan syans forenzik se gwo koze-- syans forenzik se syans kriminolojik ki gen pou li we ak jistis ou pwose legal. Nan syans sa, yo itilize ADN kòm yon sinyati biyolojik ki eskliziv ak chak endividi (eksèpte vrè marasa) pou pwouve kilpabilite ou inosans.

## Referans

## Lyen deyò
Biyoloji

**Biyoloji** se yon syans ki etidye tout bagay kap viv. 

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: biologie
*Angle: biology
*Alman: die Biologie
*Panyòl: biología
## Etimoloji
Mo *biyoloji* a soti nan lang franse a (*biologie*) ki soti nan lang laten an (*biologia*) ki soti nan lang grèk la (*biologia*). Li vini de yon mo grèk *bios* (βιος, lavi) ak *logos* (λογος, pawèl), ki vle di *etid lavi*.

## Egzamp

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - *Bos primigenius taurus*
File:Zboże.jpg|Planta - *Triticum*
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - *Morchella esculenta*
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - *Fucus serratus*
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - *Gemmatimonas aurantiaca* (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage

## Gade tou
* ADN

## Referans

## Lyen deyò
* Biyoloji Jeneral
Afganistan

**Afganistan** se yon peyi ki sitiye nan Azi. Kapital li se Kaboul.
## Jewografi

## Istwa

## Politik

## Administrasyon
Afganistan òganize ak 34 pwovens oswa velayat.

## Ekonomi

## Demografi

## Lang

## Kilti

## Pèsonalite

## Kòd

## Referans

## Lyen deyò
Azèbayidjan

**Azèbayidjan** se yon peyi ki sitiye nan Azi. Bakou se kapital peyi Azèbayidjan.

## Jewografi

## Istwa

## Politik

## Ekonomi

## Transpò

## Sosyete

## Demografi

## Kilti

## Espò

## Referans

## Lyen deyò
Ameni

**Ameni** se yon peyi ki sitiye nan Azi.

Yerevan-Republic Square-06-Museum-2019-gje.jpg|Yerevan
Haghartsin-28-Muttergotteskirche-2019-gje.jpg|Haghartsin
Zvartnots-06-2019-gje.jpg|Zvartnots
Etchmiadzin-Kathedrale-04-2019-gje.jpg|Etchmiadzin
Noravank-Gavit-04-Portal-2019-gje.jpg|Noravank
Geghard-oberer Gavit-16-Kreuz-2019-gje.jpg|Khatchkar


## Referans

## Lyen deyò
Bahamas

**Il Bahamas** se yon peyi ki sitiye nan Karayib.
## Jewografi

## Istwa

## Popilasyon

## Kilti

### Edikasyon

### Sinema
* Atik detaye : Sinema Karayib
* Gade kategori : 

### Mizik

## Ekonomi

## Politik

## Patrimwàn

## Kòd

## Referans

## Lyen deyò
Lababad

**Lababad** se yon peyi ki nan Karayib.

## Lang
Lang ofisyèl la se lang angle, ki itilize nan kominikasyon, nan administrasyon ak tout sèvis piblik nan lil. Nan lavi chak jou, anglè britanik sa a bay plas nan youn nan varyant lokal li yo, yo rele "bajan", anba enfliyans lòt lang Karayib la.

## Kilti

Gade tou : Kilti nan Lababad

* Sinema karibeyen
* Lis fim karibeyen

## Referans

## Lyen deyò
Andò

**Andò** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp, ant Espay ak Frans, nan fwontyè a.

## Istwa

## Jewografi

## Ekonomi

## Demografi

## Transpò

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
Astwonomi

**Astwonomi** a se yon syans ki etidye pozisyon, mouvman, estrikti ak evolisyon kò selès yo, ansanm ak pwopriyete fizik ak chimik yo. Branch astwonomi fondamantal ki etidye pozisyon relatif kò selès oswa sa yo rele astwometri, oswa astwonomi pozisyon. Lòt branch ki etidye mouvman kò selès sa yo fè pati mekanik selès.

Souvan, yo konsidere astwonomi kòm syans ki pi ansyen ki egziste sou tè a. Manm nan domèn akeyoloji, yo jwenn gen yon seri sivilizasyon ki te egziste nan epòk laj bwonz yo - e manm pandan peryòd laj neolitik yo - ki te gen tan gen yon seri konesans nan astwonomi yo t ap aplike. Sivilizasyon sa yo te gen tan konprann rapò ki egziste ant fenomèn peryodik ekinòks yo ak sik chanjman sezon yo. Yo te gen tan manm kab idantifye yon seri konstelasyon nan lespas. Syans astwonomi modèn nou konnen jounen jodi a devlope gras ak devlopman konesans matematik ki fèt depi lantikite nan sivilizasyon grèk ak gras ak envansyon yon seri enstriman obsèvasyon ki te rive fèt nan finisman epòk Mwayennaj yo. Depi lontan, moun toujou konn ap konfonn astwonomi ak astwoloji, paske de domèn syantifik sa yo toujou ap devlope an paralèl. Men, gras ak pwogrè lakonesans ki fè nan epòk disetyèm syèk yo pou te pèmèt lemonn redekouvri fondman panse ki te anvòg nan sivilizasyon peyi Grès la, lemonn vini kapab fè distenksyon ant larezon ak lafwa. Konsa, moun vini rekonèt pa gen okenn obligasyon pou mele astwonomi ak astwoloji.

Jounen jodi a, astwonomi pa rete sèlman yon syans; li vini tounen yon aktivite popilè kote gen anpil amatè ki pratike li kòm yon lwazi. Astwonòm amatè eksperimante ki pi pasyone yo jwe yon wòl nan domèn nan tou, paske yo kontribye nan dekouvèt yon seri astewoyid ak komèt nan lespas la. Astwonomi, jounen jodi a, se youn nan ra syans kote manm moun ki amatè yo kapab jwe yon wòl aktif.

## Referans

## Lyen deyò
Etid plant

**Etid plant** se yon syans ki etidye plant yo.

On bon konesans de plant yo pemèt aplikasyon nan plizye sijè: famasi, agrikilti, etid pyebwa.

## Gade tou

* flè
* ekoloji
Bosni ak Erzegovin

**Bosni ak Erzegovin** se de peyi (men yon nasyon) ki sitiye nan Ewòp sidès. Kapital peyi se Sarayevo.

## Referans

## Lyen deyò
Bimani

**Bimani** se yon peyi ki sitye nan Azi les. Kapital peyi Bimani se Naypyidaw. Dezyèm non peyi sa se *Myanmar*, se non pouvwa aktyèl an bay peyi a, li refere ak istwa moun anvan ki te nan peyi a.
Bwouneyi

**Bwouneyi** (oswa Brineyi), nan fòm long **Bwouneyi Darussalam** oswa **Bwineyi Darussalam** (nan lang ), se yon mikwo-eta ki sitiye nan nò zile Borneo, nan Azi Sidès. Li pataje zile a ak Malezi ak Endonezi. Teritwa li a, divize an de pati, fwonte pa Lamè Sid Lachin nan epi li konplètman enklav nan Eta Malaysyen Sarawak. Depi 1968, li te dirije pa Sultan Hassanal Bolkiah.

## Jewografi
Bwouneyi gen yon sipèfisi de . Li gen fwontyè tè  ak Malezi, ki gen ladan l yon tèritwa ki koupe peyi a an kwa. Kòt li yo se  longè. Pwen ki pi wo nan peyi a se nan yon altitid .

## Referans

## Gade tou

### Bibliyografi

* Marie-Sybille de Vienne, *Brunei de la thalassocratie à la rente,* CNRS editions*,* 2012.
* .

### Lyen ekstèn
Estoni

**Estoni** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp. Kapital li se vil Talin.

## Istwa

## Jewografi

## Politik

## Administrasyon

## Ekonomi

## Demografi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
Eritre

**Eritre** se yon peyi ki sitye nan Afrik. Kapital peyi rele Asmara.
## Jewografi

## Istwa

## Administrasyon

## Demografi

## Ekonomi

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò

*  Blog sou aktyalite Eritre.
Òganizasyon Nasyonzini

**[[Òganizasyon]] Nasyonzini** (**ONI**) se yon asosyasyon ki gen 193 peyi. Syèj li sitiye nan Nouyòk. ONI se yon òganizasyon entènasyonal ki genyen aktyèlman 193 Eta manm. Li te etabli sou 24 oktòb 1945 pa ratifikasyon an nan Chat Nasyonzini reprezantan 51 Eta te siyen sou 26 jen 1945. Lè sa a, li ranplase Sosyete Nasyon yo.

## Objektif

# Kenbe lapè ak sekirite nan mond lan 
# Devlope relasyon amikal ant nasyon yo 
# Fè kowoperasyon entènasyonal sou tout sijè kote li ka itil epi ankouraje respè pou dwa moun
# Yo dwe yon sant kote efò yo nan nasyon yo amoninize nan objektif komen

ONI se pa yon gouvènman mondyal ak se poutèt sa pa fè lwa yo. Sepandan, rezolisyon li yo bay lejitimite nan entèvansyon Eta nan yon kontèks aplikasyon yo epi yo de pli zan pli aplike nan lwa nasyonal ak entènasyonal yo.

## Sekretè Jeneral nan Nasyonzini

Fichye:Dag-hammarskjold 2.jpg|Dag Hammarskjöld
Fichye:Kofi Annan.jpg|Kofi Annan
Fichye:Ban Ki-Moon Davos 2011 Cropped.jpg|Ban Ki Moon
Fichye:António_Guterres_November_2016.jpg|António Guterres


## Referans

## Lyen deyò

* Sitwèb ofisyèl Òganizasyon Nasyonzini
Fenlann

**Fenlann** se yon peyi ki sitye nan nò Ewòp. Kapital peyi rele Èlzinki. Li fè pati de Inyon Ewopeyèn. Se yon peyi eskandinav.

## Demografi

ImageSize = width:440 height:200
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000000
ScaleMajor = unit:year increment:6000000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1800 from:0 till: 832700
  bar:1820 from:0 till: 1177500
  bar:1840 from:0 till: 1445600
  bar:1860 from:0 till: 1746700
  bar:1880 from:0 till: 2060800
  bar:1900 from:0 till: 2655900
  bar:1920 from:0 till: 3147600
  bar:1940 from:0 till: 3695617
  bar:1960 from:0 till: 4446222
  bar:1980 from:0 till: 4787778
  bar:2000 from:0 till: 5375276
  bar:2016 from:0 till: 5495830
 
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1800 at: 832700 text: 0.83 shift:(0)
  bar:1820 at: 1177500 text: 1.18 shift:(0)
  bar:1840 at: 1445600 text: 1.45 shift:(0)
  bar:1860 at: 1746700 text: 1.75 shift:(0)
  bar:1880 at: 2060800 text: 2.06 shift:(0)
  bar:1900 at: 2655900 text: 2.66 shift:(0)
  bar:1920 at: 3147600 text: 3.15 shift:(0)
  bar:1940 at: 3695617 text: 3.70 shift:(0)
  bar:1960 at: 4446222 text: 4.45 shift:(0)
  bar:1980 at: 4787778 text: 4.79 shift:(0)
  bar:2000 at: 5375276 text: 5.18 shift:(0)
  bar:2016 at: 5495830 text: 5.50 shift:(0)
  

## Vil Fenlann
Lis gwo vil Fenlann :
* Èlzinki
* Oulu
* Tampere
* Turku

## Referans

## Lyen deyò

* voicilaFINLANDE
Gine

**Gine** se yon peyi ki sitiye nan Afrik. Kapital peyi sa rele Konakri.

## Jewografi

## Istwa

## Administrasyon

## Ekonomi

## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos


## Referans

## Lyen deyò
Gabon

**Gabon** se yon peyi ki sitiye nan Afrik. Libvil se kapital.

## Istwa

## Jewografi

## Demografi

## Ekonomi

## Kilti

## Pèsonalite gabonèz
### Mizik
* Patience Dabany, chantèz.
* Lord Ekomy Ndong, rapè gwoup Movaizhaleine.
* Pierre Akendengué, chantè folklò.
* Oliver N'Goma, chantè afwozouk.

## Referans

## Lyen deyò
Gine-Bisawo

**Gine-Bisawo** se yon peyi ki sitiye nan Afrik.  (nan  et ), se yon peyi ki pale Pòtigè nan Afrik Lwès. Kapital li se Biso. Peyi a pran endepandans nan lane 1974, epi depi lè sa a, li fè eksperyans lavi politik enstab, ak plizyè koudeta.

## Istwa
*** Prezidan :**
**Umaro Sissoco Embaló (depi 27 fevriye 2020)
**José Mário Vaz (2014)
*** Premye Minis :** 
**Baciro Djá (2016)
**Rui Duarte de Barros (depi 20 desanm 2023)

## Jewografi
Gine-Bissau, ki rele konsa gras ak Biso, kapital li a, se yon peyi ki pale Pòtigè nan AfrikLwès, bò kote Oseyan Atlantik, nan nò pa Senegal, sou bò solèy leve ak nan sidès pa Repiblik Gine, ki se de Lafrik di Lwès la pale.

Gine-Bissau kouvri ,  tè ak  lanmè (ki apèn pi gwo pase Bèljik), e li gen anviwon 

## Administrasyon
Gine-Bisawo divize nan 9 rejyon, yo menm pataje nan 37 sektè. 

## Ekonomi
Gine-Bisawo se yon manm nan Inyon Ekonomik ak Monetè Afrik Lwès la. Sous prensipal la nan echanj etranje se ekspòtasyon an nan kajou nwa, ki konte pou 60% nan revni peyi a. Gine-Bissau se 3yèm pi gwo pwodiktè nwa kajou nan Lafrik, ak 6yèm nan mond lan, ak pwodiksyon li nan  pa ane sa ki fè li  dola. Peyi a gen anpil lòt resous natirèl: boksit, bwa, lwil, fosfat wòch, elatriye. Littoral li yo, ki rich anpil nan pwason, atire pèchè ki soti nan Inyon Ewopeyèn ki vini peche nan chak ane  pwason, peye an echanj Giine-Biso apeprè  an echanj, ki ta 1.5 santim pou chak kg}}. agrikilti potansyèl peyi a se gwo, men forè li yo, pa egzanp, yo sèlman eksplwate enfòmèlman.

Touris gen anpil ti pwa la; Sepandan, prezans yo te double ant 2010 ak 2016, plis pase  ak jenere yon revni de 20 milyon dola nan 2017.

Malgre anpil byen li genyen, Gine-Bisawo se dizyèm peyi ki pi pòv nan mond lan, pami peyi ki pi piti devlope yo (LDCs). Endèks Devlopman Imèn (HDI) se  an 2021 ( soti nan ) konpare ak  an 2010. Dansite popilasyon li se .

An 2010, esperans lavi pou gason te  ak pou fanm .

Nan menm ane a, to kwasans popilasyon an te 2.019%, ak yon to nesans nan , yon to lanmò nan , yon to mòtalite tibebe a nan ‰.5.48 timoun/fanm.

An 2020, popilasyon an se .
### Relijyon
Yo pa konnen byen presi distribisyon relijyon yo nan peyi a; sèlman estimasyon ki disponib. Gine-Bissau se yon peyi manm Òganizasyon Koperasyon Islamik la. Relijyon Mizilman se prensipal nan peyi a: Mizilman yo reprezante yon pwopòsyon ant 40% ak 50% nan popilasyon an, yon pwopòsyon ki varye selon sous la. 40% se Mizilman Sunni, 6% se Mizilman chiit, e 36% yo konsidere tèt yo kòm Mizilman.. Animism se dezyèm relijyon ki pi gaye, ak ant 14.9% ak 40% nan popilasyon an pratike li.  Krisyanis se twazyèm pi gwo relijyon nan peyi a, ki reprezante ant 10% ak 22.1% nan popilasyon an.. Majorite kretyen nan Gine-Bissau se Katolik. Katedral Bissau, nan style neo-Roman, yo konsidere kòm kote ki pi reprezantan Katolik nan Gine-Bissau.

## Kilti

## Medya
Medya prensipal se televizyon ak radyo nasyonal. 

## Referans

## Lyen deyò
Ikrèn

**Ikrèn** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp lès. Kapital li se Kyèv.

## Istwa

## Jewografi

## Popilasyon

## Politik

## Ekonomi

## Transpò

## Touris

## Anviwònman

## Medya

## Kilti
### Ansèyman
Inivèsite deta Tarass-Chevtchenko, Enstiti politeknik Kyèv ak inivèsite nasyonal komès ak ekonomi Kyèv se prensipal inivèsite ukrenyèn yo.

### Literati ikrenyèn

### Sinema

### Televizyon
Televizyon nan Ikrèn

Televizyon te emèt nan Ikrèn sitou nan ane 1950 yo, kote, trè kontwole, li te sitou itilize yo emisyon pwogram patriyotik sovyetik yo. Televizyon endepandan te pran plas aprè chit kominis la an 1989.

## Referans

## Lyen deyò
* (uk) (en) Pòtay ofisyèl prezidans Ikrèn
* (uk) Pòtay ofisyèl gouvènman
* (en) Ansiklopedi sou Ikrèn sou Enstiti kanadyen Etid Ikrènyèn
Iland (peyi)

**Ilann** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp lwès. Diblin se kapital peyi Ilann.
### Medya
#### Sinema
* 1952 : *[[L'Homme tranquille]]*, reyalizatè John Ford
* 1970 : *[[La Fille de Ryan]]* de David Lean
* 1975 : *[[Barry Lyndon]]* de Stanley Kubrick
* 1987 : *[[Gens de Dublin]]* de John Huston
* 1989 : *[[My Left Foot]] de [[Jim Sheridan]]*
* 1991 : *[[Les Commitments]]* de Alan Parker*
* [[1994]] : *Le Cheval venu de la mer* de [[Mike Newell (reyalizatè)|Mike Newell]]
* [[1994]] : *Au nom du père* de [[Jim Sheridan]]
* [[1996]] : *Michael Collins* de [[Neil Jordan]]
* [[1996]] : *The Van* de [[Stephen Frears]]
* [[1997]] : *Le Général* de [[John Boorman]]
* [[1999]] : *Les Cendres d'Angela* de [[Alan Parker]] 
* [[2002]] : *Bloody Sunday* de [[Paul Greengrass]]
* [[2004]] : *Omagh* de [[Pete Travis]]
* [[2006]] : *Le vent se lève* de [[Ken Loach]]
* [[2007]] : *PS I Love You* de [[Richard LaGravenese]]
* [[2008]] : *Hunger* de [[Steve McQueen (réalisateur)|Steve McQueen]]
* [[2011]] : *L'Irlandais* de  [[John Michael McDonagh]]
* [[2012]] : *Grabbers* de [[Jon Wright]]
* [[2014]] : *Calvary'' de John Michael McDonagh

#### Aktè ak aktris
Daniel Day-Lewis, Pierce Brosnan, Peter O'Toole, Jonathan Rhys-Meyers, Colin Farrell, Evanna Lynch, Fiona Shaw, Pauline McLynn, Devon Murray, Saoirse Ronan, Brendan Gleeson, Domhnall Gleeson, Maureen O'Hara, Richard Harris, Maureen O'Sullivan, Cillian Murphy, Aidan Turner, Stephen Rea, Gabriel Byrne, Colm Meaney, Michael Fassbender, Stuart Townsend, Colin O'Donoghue, Allen Leech, Jamie Dornan. Jack Reynor, Aidan Gillen, Andrew Scott

## Referans

## Lyen deyò
Itali

**Itali** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp. Kapital se Wòm. Sitiye nan kè a nan lanmè Mediterane a, peyi Itali pataje louvri fwontyè peyi Lafrans, Swis, Otrich, Sloveni, Sen Maren ak Vatikan. Itali kouvri yon zòn nan 301,338 km2 (116,347 sq mi) e li gen yon gwo sezon ak klima Mediterane. Avèk anviwon 61 milyon moun li se katriyèm pi abitan Inyon Ewopeyen eta manm lan.

## Istwa
Fanmi an Italik li te ye tankou Laten yo te fòme Women Ini a, ki evantyèlman te vin yon repiblik ki konkeri ak asimile lòt sivilizasyon ki touprè. Finalman Anpi Women an te parèt kòm pouvwa dominan nan basen Mediterane a e li te vin sant kiltirèl, politik ak relijye nan sivilizasyon oksidantal. Eritaj Anpi Women an se toupatou e yo ka obsève nan distribisyon mondyal la nan lwa sivil, gouvènman repibliken, krisyanis ak alfabè nan Laten nan.

## Kilti
### Literati
Dante, Pétrarque ak Boccace, Machiavel.
Genyen tankou otè pyès teyat : Luigi Pirandello oubyen Ugo Betti, womansye tankou Gabriele D'Annunzio,  Curzio Malaparte, Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Alberto Moravia oubyen Dino Buzzati, avèk tou Primo Levi, Leonardo Sciascia, Italo Calvino, Umberto Eco oubyen Erri De Luca. Pwezi okipe yon kote esansyel, jouk jòdi a.

### Sinema
Istwa sinema italyen an te kòmanse kèk mwa apre frè Lumière te prezante piblik la aparèy orijinal yo, Kamera Sinematograf, nan dat 28 desanm 1895 nan Pari. Se yo ki te entwodui li nan peyi Itali an 1896. Nan fen peryòd apre lagè a, sinema Italyen se te youn nan sinema nasyonal ki pi enfliyan ak entènasyonalman popilè, avèk mouvman trè fò tankou neyoreyalis. Kèk reyalizatè remakab italyen se Vittorio De Sica, Federico Fellini, Sergio Leone, Pier Paolo Pasolini, Luchino Visconti, Michelangelo Antonioni, Roberto Rossellini, Luigi Comencini, Dino Risi, Dario Argento, ak Roberto Benigni. Sinema italyen an tou gen aktè ak komedyèn li yo kòm Sophia Loren, Claudia Cardinale, Rudolph Valentino, Anna Magnani, Rosanna Schiaffino, Gino Cervi, Monica Bellucci, Roberto Benigni, Nino Manfredi, Bud Spencer ou Terence Hill.

## Referans

## Lyen deyò
Repiblik Masedoni

**Repiblik Masedoni dinò** (entènasyonal : **Repiblik Masedoni dinò**, nan franse : République de Macédoine du Nord) se yon peyi ki sitiye nan Ewòp lès.

## Akò Prespa

Akò Prespa se yon trete ki te konkli 12 jen 2018 ak ki te antre nan fòs 12 fevriye 2019 ant Repiblik grèk ak Repiblik Masedwàn anba pwoteksyon Nasyonzini, pou chanje non peyi a nan "Repiblik Masedwàn dinò", akò apwouve sou 11 janvye 2019 pa Asanble masedonyèn ak 25 janvye 2019 pa Palman grèk. Akò antre ofisyèlman nan fòs 12 fevriye 2019. 

## Jewografi

## Istwa

## Politik

## Ekonomi

## Popilasyon

## Kilti

## Referans

## Lyen deyò
*   Gouvènman Repiblik Masedwàn
*   Prezidan Repiblik Masedwàn
*  Pòtay nasyonal touris
Nòvèj

**Nòvèj** se yon peyi ki sitiye nan Ewòp dinò. Kapital li se Oslo.

## Etimoloji

## Jewografi

## Istwa

## Politik

## Ekonomi

## Demografi

## Kilti
### Medya
Prensipal jounal nòvejyen yo se Aftenposten, Dagbladet et Verdens Gang. 

## Referans

## Lyen deyò