open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estrasbou

**Estrasbou** se yon vil nan peyi Frans. Li se yon komin Frans nan rejyon Alzas.

## Jewografi

## Istwa

## Administrasyon

## Popilasyon

## Ekonomi

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb meri ak Strasbourg Ewometwopol
* Sitwèb ofis touris Estrasbou ak rejyon li
Achte peye, prete remèt, se sa ki fè zanmi dire

*(fr)*Les bons comptes font les bons amis*

Lè ou respekte yon angajman ou kote yon zanmi oubyen nenpòt moun, relasyon ke ou etabli ak moun sa a ap dire pli lontan.
Fatra

**Fatra** se materyo pou jete. Fatra se yon ti branch bwa, fèy, ak lòt matyè òganik ki fè pa gen ewozyon, ki konsève dlo epi ki pètèt chanje an agrè natirèl gras a òganis ki an dekonpozisyon yo. 

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse:
* Angle:
* Alman:
* Panyòl:

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Kèk lyen
Bagay

**Bagay** se yon mo ki deziyen yon objè, sa ou ap pale a, sa ou mete nan tèt ou, sa ou ap montre.

## Tradiksyon
*Lòt kreyòl: bagay (kreyòl matinikè), bitin (kreyòl gwadloupeyen)
*Franse: objet 
*Angle: object
*Alman: Objekt
*Panyòl: objeto
*Pòtigè: objeto
Lèm

Yon lèm se yon enonse, yon agiman matematik ki ap ede nan yon demonstrasyon.
Ou mèt demontre verite sa nan fen demonstrasyon an.
Charitab

Se yon kalifikasyon ou ba yon moun ki ap done san konte, ki jenere, ki genyen yon gran kè.
## Tradiksyon
*Lòt kreyòl:
*Franse: charitable
*Angle: charitable
*Alman: karitativ
*Panyòl: caritativo

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Kapon

Li deziyen yon moun oubyen yon zannimo ki pè yon bagay.
Se on ronte pou moun sa a ke yo rele li non sa.
Wikispecies

**Wikispecies** () se yon anyè nomenclatural sou entènèt ki gen entansyon pou lis espès nan vivan: animal, plant, bakteri, chanpyon, menm viral ]. Li jere nan wiki lè l sèvi avèk motè MediaWiki.

Menm jan ak Wikipedya, Wikiespès se Wikimedia Foundation, Inc. epi kontni li yo, ki kapab amelyore libèteman, pwoteje pa Lisans Creative Commons "Atribusyon-ShareAlike".

Li genyen Animalia, Plantae, Fungi, Bacteria, Archaea, Protista ak tout lòt fòm lavi a.
## Istwa

Benedikt Mandl kowòdone efò plizyè moun ki enterese patisipe nan pwojè a ak sipòtè potansyèl yo te kontakte nan kòmansman ete 2004 la e ki te konkretize pandan reyinyon . Mo "Wikispecies" a soti nan fizyon tèm *[[wiki]]* ak ** ("espès"), espès yo se, pa definisyon, debaz yo. ran nomenklatural nenpòt taksonomi, ran kote tout lòt ran sòti (pa gwoupman ak sibdivizyon).

Avantaj ak dezavantaj yo lajman diskite nan lis adrès "wikimedia-je". Konsèy Wikimedia Foundation vote 4-0 an favè tabli yon Wikiespès. Pwojè a te lanse nan  epi li òganize nan *species.wikimedia.org*. Li te ofisyèlman fizyone nan yon pwojè sè Wikimedia Fondasyon an nan .

## Rezon pou yo te

An 2005, Jimmy Wales ko-fondatè Wikipedya a te espesifye pandan yon entèvyou:

## Itilize pa kominote syantifik la
Sit Wikispecies yo te itilize nan  pou depoze yon baz done ki gen rapò ak *[[tydeoidea]]*, yon fanmi ti kòb kwiv, ki te prepare sou direksyon Pwofesè Jerry W. Krantz (Gerald W. Krantz). Nan ane 2017, Benoît Sagot te pibliye yon etid "The representation of lexical semantic information: the wordnet model and its application to French" pou ki li te konstitye kòris etid li a lè li te tire sou Wiktionary, Wiktionary a (vèsyon an angle vèsyon an menm pwojè) ak Wikispecies.

## Nòt ak referans

## Lyen deyò

* Paj prensipal
Endepandans (politik)

**Endepandans** se yon kondisyon pou yon nasyon, yon peyi, yon eta kote rezidan yo ak moun yo fè egzèsis otogouvènans, epi anjeneral plen souverènte sou teritwa a. Opozisyon an nan endepandans se lefèt ke yo totalman te dirije pa yon otorite sizeren oswa yon otorite kolonyal. Endepandans sa a esansyèlman politik. Li vini tou nan diferan fòm :

* endepandans enèjetik : sekirite nan pwovizyon enèji (Petwòl, gaz, iranyòm, elatriye) ;
* endepandans monetè ;
* endepandans ekonomik, elatriye.

## Asansyon a endepandans
Resevwa endepandans sa a pafwa enplike nan evènman vyolan (lagè sivil) oswa sesesyon, pi raman yon pwosesis politik negosye. Sa a se nan nenpòt ka yon moman patikilyèman enpòtan nan lavi yon nasyon. Dat endepandans yon nasyon se souvan okazyon yon selebrasyon anyèl, pafwa nan fèt nasyonal prensipal la.

Nosyon endepandans lan difisil pou itilize nan sèten ka, an patikilye pou nasyon ki pi ansyen yo, ki te fòme piti piti, pa akresyon siksesif ak asimilasyon kwaze. Nosyon endepandans lan parèt sèlman an reta e piti piti, an menm tan ak lide nasyon an. Pou egzanp, pale sou endepandans pa klè pou :

* Lafrans ki swa konsidere kòm *Lafrans* soti nan orijin li oswa konsidere yo dwe rezilta a nan yon pwosesis pou pwolonje pouvwa a nan fanmi an Kapesyen sou yon teritwa pi gwo pase sa yo ke yo te orijinèlman te, non an "Lafrans" ki parèt aprè kowonnman an Hugues Capet kòm wa Frank yo ;
* Espay kote nou pa ka pale sou endepandans, paske inite nasyon panyòl se rezilta soti nan yon pwosesis pou inifikasyon soti nan pi wo a nan Kastiy ak Aragon, yon pwosesis ki te kòmanse nan lane 1469.

Sèjousi, endepandans se souvan akimilasyon nan yon mouvman nan tout oswa yon pati nan popilasyon an, souvan nasyonalis, ki rezilta yo nan sezesyon a oswa separasyon nan youn pati nan yon peyi.

## Teritwa ki reklame endepandans yo
* Gade atik detaye ː Lis mouvman otonomis ou separatis aktif ; Lis peyi pa dat akizisyon souverènte

## Gade tou
* Kolonyalis
** Neyokolonyalis
* Dekolonizasyon
** Komite espesyal sou dekolonizasyon
* Endepandantis
** Lagè Endepandans
* Enperyalis
* Entegrite teritoryal
* Souverènte

## Referans

## Lyen deyò
Labouyi

**Labouyi** se yon manje ki fèt ak farin, lèt, kanèl, sèl ak sik epi vaniy. Ayisyen renmen kwit li le aswe epi yo itilize li nan alimantasyon tchovi yo. 

## Katafal kategori labouyi
Gen plizyè kategori Labouyi : 

* Labouyi diri
* Labouyi farin mayi
* Labouyi bannann
* Labouyi farin Frans
* Labouyi farin manyok
* Labouyi bonbon sèl
* Labouyi farin pomdetè
* Labouyi spageti

## Kijan yo prepare sa yo

# Met dlo a bouyi epi ajoute kanèl ladann.
# Delye farin lan nan dlo frèt avan epi vide l nan dlo k ap bouyi a.
# Brase l' tanzantan (ak yon louch) pou l pa fè boul.
# Ajoute lèt (kanasyon, evapore ou kondanse); kite yon ti dife anba li. 

Note byen :
(a) Pa janm kouvri labouyi pou li pa tounen. 
(b) Labouyi kapab manje ak pen.

## Referans

## Lyen deyò
Sosyoloji

**Sosyoloji** se yon disiplin ki pèmèt etidye fè sosyal yo avèk aksyon yo sou moun ki ap viv nan sosyete a. 

Detout syans sosyal ki gen pou objektif rechèche tout eksplikasyon ak tout konpreyansyon tipikman sosyal, e non pa mantal oubyen biyofizik, ak de fenomèn obsèvab, pou kapab montre bagay sosyolojik.

Men ann Ayiti syans sa ka parèt twò teyorik e baze sou de konsèp ki defini nan de sosyete etranjè ki pa fòseman defini nan sosyete ayisyèn nan. Se pou sa gen yon jenerasyon sosyològ nan peyi sa ki te vle ke Ayiti gen yon lekòl sosyolojik ki ta dedye tèt li pou fè rechèch sou sosyete ayisyèn nan e vini avèk de konsèp ki ta gen sans yo, egzistans yo anndan sosyete sila. Lè sa nou t ap gen yon sosyoloji aktif ann Ayiti ki t ap plis ke senp imitasyon bèl pawòl ki te di sou lòt sosyete ke nap eseye san siksè adapte ak reyalite peyi Ayiti.

## Etimoloji

## Istwa
Sosyoloji a etidye tout entèraksyon sosyal, ki pwodui yo pa egzanp, selon tout apwòch : debann aktè sosyal yo, debann aksyon sosyal, detout fè sosyal yo, detout idantite sosyal, detout enstitisyon sosyal yo, debann òganizasyon, detout rezo yo, debann kilti yo, debann klas sosyal, debann nòm sosyal konsa ke nan tout antite sa a yo ki pa gen eksplikasyon piman byofizik oubyen mantal e ki se yo ki pwodui pa entèraksyon sosyal. Yon eksplikasyon sosyolojik kapab wè kòm pwodui de yon demach syantifik e/oubyen entèlektyèl, pou nou kapab rann kont, eksplike oubyen konprann yon fenomèn sosyal. Konesans sosyolojik la distenge li de sans komen, ki pèmèt li tou apreyande lavi sosyal, pa  metodoloji syantifik.

Sosyoloji a distribye an de gwo oryantasyon prensipal : youn se  rechèch fondamantal ak lòt la se rechèch aplike.  
Rechèch fondamantal la gen pou objektif apwofondi konesans teyorik sitou pwosesis sosyal yo, tandiske rechèch aplike a gen pou objektif enfliyanse politik piblik. Tou de oryantasyon yo ka anchevetre. Li egziste de (2) tip de metòd an sosyoloji :  metòd kalitativ ak metòd kantitativ ; yo ka tou konplamantè. Sosyoloji a ofri twa (3) nivo pou analiz la : mikwososyoloji,  makwososyoloji ak nivo tout òganizasyon sosyal, debann rezo sosyal e pou ajantivite (mezososyoloji).

rechèch sosyolojik enfòme politisyen yo e otorite piblik yo, edikatè, travayè sosyal yo, lejislatè, e pou anpil lòt òganis e desidè konsa ke tout sa ki entèrese pa rezolisyon pwoblèm sosyal yo. Ki pou anpil sosyològ se yo jodi a ki anplwaye pa debann enstitisyon piblik, debann kolektivite teritoryal oubyen debann antrepriz prive pou fin ekspètize oubyen ke konsiltans.

## Referans

## Lyen deyò
Mòmon

Manm Legliz Jezikri pou Sen Dènye Jou yo ak lòt kwayan nan mouvman Sen Dènye Jou a kwè ke Mòmon te yon pwofèt, yon jeneral lame, e yon istoryen pami pèp nefit la sou kontinan ameriken an pandan katryèm syèk aprè Jezikri a.  Mòmon te grave yon rezime istwa pèp li a sou plak annò ki te vin tounen Liv Mòmon an.

## Biyografi
Mòmon te fèt vè 311 aprè Jezikri.  Papa li te rele Mòmon tou, men papa li te bay li non sa a poutèt «peyi Mòmon an, tè kote Alma te tabli legliz la nan pami pèp la». Lè li te gen dizan, Amawon te vin vizite li pou li bay li enstriksyon sou kote li ta jwenn annal grave anba men pwofèt nefit yo e sou sa li te dwe grave sou yo li menm.  Rive gen onzan, Mòman te ale nan peyi Zarayemla a avèk papa li.

Mòmon ekri nan liv la jan Jezikri te vin vizite li lè li te gen kenzan.

Nan sèzyèm anne lavi li, 326 aprè Jezikri, menmsi li te jèn, Mòmon te «gwo nan kò», epi pèp nefit la te lonmen li dirijan lame yo.  Li te patisipe nan anpil batay kont pèp lamanit la.

Annakòd avèk enstriksyon Amawon yo, Mòmon te ale bo yon ti mòn ki te rele «Shim» lè li te rive gen venkatan  pou li te pran annal nefit yo.

Nan lanne 362, Mòmon «te refize toutbon pou [li] kòmande ak dirije» nefit yo «poutèt mechanste yo ak abominasyon yo».  Men, aprè trèzan, li te deside pran plas li ankò kòm chèf lame poutèt jan lamanit yo t ap kale nefit yo.

Mòmon te sèvi kòm chèf lame pandan plizye batay jiska nasyon nefit la te sibi destriksyon total li aprè yon gwo batay nan lanne 385.  Yon ti tan anvan lamanit yo te tiye li, Mòmon te delivre plak annò yo bay pitit li.  Pitit gason li te rele Mowoni.

## Liv Mòmon An

Sou plak annò, Mòmon te grave yon rezime anpil annal istorik pou pèp nefit la.  Nan rezime a, li site lòt ekriven e li mete pawòl lòt ekriven direkteman nan tèks la. Li ajoute komantè li sou tout sa, e li ekri istwa li menm nan.  Li dekri jan li te ramase kontribisyon lòt pwofèt yo epi jan li te grave karaktè sou plak metal yo. Tèks la site dokiman ki pa fè pati Liv Mòmon an e Mòmon mansyone lòt liv ki te disponib pou li.

Liv Mòmon an deklare ke pwofèt Amawon te di Mòmon kote pou li jwenn annal moun te konn pase sòti nan men yon jenerasyon bay pwochen an pandan preske milan.  Tèks la di tou se te Mòmon ki te fè rezime long istwa zansèt li yo epi li te ajoute plis revelasyon toujou. Mòmon li menm te ekri yon seksyon ki rele «Pawòl Mòmon» epi premye sèt chapit nan seksyon an ki pòte menm non ak liv antye a. Tèks la rakonte jan Mòmon te bay pitit li, Mowoni, plak yo anvan li te mouri a.  

Nan lanne 1820, Mowoni te retounen sou latè kòm yon anj  pou montre Joseph Smith kote li te kache plak yo.  Smith te piblye tradiksyon li a kòm **Liv Mòmon An: Yon Lòt Temwayaj Konsènan Jezikri**.

## Gade tou
* Liv Mòmon
* Legliz Jezikri pou Sen Dènye Jou yo

## Referans

## Lyen deyò
* Liv Mòmon an sou ChurchOfJesusChrist.org
* Liv Mòmon An PDF sou ChurchOfJesusChrist.org
Jwèt

**Jwèt** se yon bagay moun ap jwe avèk li.

## Tradiksyon
* Lòt kreyòl:
* Franse: jouet
* Angle: toy
* Alman: das Spielzeug
* Panyòl: juguete

## Istwa
Istwa mo sa

## Referans

## Lyen deyò
Pati Endepandantis Pòtoriken

*[[Partido Independentista Puertorriqueño]]* (PIP) (1946); Puerto Rican Independence Party - (**Pati Endepandantis Pòtoriken**) se yon pati pòtoriken kreye 20 oktòb 1946, manm Internationale socialiste (Entènasyonal Sosyalis) ak "COPPPAL" (Konferans pèmanant pou pati politik Amerik latin ak Karayib).

* Prezidan li : Juan Dalmau

## Referans

## Lyen deyò
* Sitwèb ofisyèl ''Pati Endepandantis Pòtoriken''
Le président a-t-il le sida

Fim ayisyen soti an 2006.

## Ekip teknik
* Pwodiktè ekzekitif ː Arnold Antonin
* Pwodiktè ː Jimmy Jean-Louis, Ricardo Lefevre
* Mizik : John Mogène, Boulot Valcourt
* Son ː Lázaro Rosales, Montero
* Kostim ː Paolht 
* Soti : 2006

## Akte
* Jimmy Jean-Louis kòm Dao
* Gessica Généus kòm Nina
* Ricardo Lefevre kòm Larieux
* Riché Kenskoff
* Chantal Pierre-Louis kòm
* Manfred Marcelin kòm Georges
* Nadege Telfort kòm Carline
* William Déjean
* Ralph Civil
* Reginald Lubin
* Marie Carmelle Laroque 
* Raymonde Jean-François kòm
* Handy Tibert kòm Jwoe tanbou pou Dao
* Huguette Saint Fleur kòm Manman Dao
* Régine Bastien
* Fresnel Louis
* Brunatche Zéphir
* Mathieu Painvier
## Referans

## Lyen deyò
* Le président a-t-il le sida IMDB
* Le président a-t-il le sida sou Africiné
Hinojosa del Campo

**Hinojosa del Campo** se yon vil nan lès peyi Espay. Li sitiye nan komin Campo de Gómara.

## Referans

## Lyen deyò
Android

se yon sistèm enfòmatik lib (lisans OpenSource) ki ap jere tout resous telefòn (sèlfon) ou a, tankou yon òdinatè.
Li devlope pa gwo toro gwoup Google e li ap benefisye de devlòpman tout moun ki ta renmen patisipe nan pwojè a.

## Lyen
* Wè pajwèb devlòpman li
Pwezi

**Pwezi** se yon jan nan literati oubyen yon ekri ki bèl nan siyifikasyon li, nan ajansman mo li itilize, rim, ritm, melodi, oswa dans.

Li diferan de pwoz paske li kapab gen kèk règ pou swiv, tankou rim.

Nou pa ka pale de pwezi san mansyone Pwezi libète ann Ayiti ki ap pwomouvwa lang kreyòl la nan tout entegralite l. Nou ede : eslamè / slamè, rapè, powèt, lobedyans, atis pent (…) 

## Referans

## Lyen deyò
* Pwezi Kreyòl ayisyen
Kont kreyòl

**Kont kreyòl** se anpil bagay.
Ou ap di : ***make kont''' ,'''li kont''' ,'''jwe kont''','''chante kont***...

li ap konte la vi zannimo epi lòm.

## Ann Ayiti

Yon **kont** se yon kesyon oubyen yon pwovèb ki prezante yon pwoblèm.  Responsablite yon moun k ap tande souvan se pou trouve yon repons pou kont sa.  Li bezwen rive vini jwenn avèk repons espesifik pou kesyon an, oubyen yon pawòl ki klè, ki fè parabòl la fè sans nan langaj komen, pou tout moun.  Prezantatè yon kont toujou koumanse pa mo sa : Timtim oubyen tou Krik ?  Se tankou pou ta mande odyans an, èske nou pare?  Tout kont toujou koumanse avèk mo sa.  Li swiv toujou pa yon repons rapid nan mitan menm odyans an.  Yo reponn ansanm, « bwa chèch ! »  Epi, moun k ap bay kont an koumanse prezantasyon an.

### Kèk ekzanp
*Ekzanp :konma

**Prezantatè**.  Timtim ?
**Odians**.  Bwa Chèch !
**Prezantatè**.  Rach dèyè konma ?
**Odians**.  Zepon kòk.

*Ekzanp : Kolokotow  

**Prezantatè** : Timtim ?
**Odians**.  Bwa Chèch !
**Prezantatè** : Kolokotow !  Nan ginen tan l ?	
**Odians**:  Loraj.

*Ekzanp :  bouch

	**Prezantatè** : Timtim ?

	**Odians**.  Bwa Chèch !

	**Prezantatè** : Bouch manje tout manje, men l’ pa di tout… 
	
	**Odians**.  Pawòl.

Ekzanp :  

	**Prezantatè** : Timtim ?

	**Odians**.  Bwa Chèch !

	**Prezantatè** : Nesesite pou devlope Amerik ?
	
	**Odians**.  Esklavaj.

Evidaman, se pa tout koze yon odyans kapab reponn.  Nan sityasion kote pèsòn nan odyans an pa kapab jwenn yon repons, prezantatè a ap reponn poukont li.  Si odyans lan satisfè, y ap ba l aplodisman ke li merite.

## Referans
*Jounal Tanbou, seksyon Pwezi
Angle

**Angle** se ki soti nan Angletè. Lang angle se lang ofisyèl Wayòm Ini ak Ilann, ak lan kèk peyi Amerik, Karayib, Afrik ak Oseani.

Lang angle se li baze lang kreyòl Tok pisin ak Bislama.
Tok pisin

**Tok Pisin**, oubyen Neo-Melanezyen, se yon lang kreyòl ki baze sou lang angle ak anviwon de milyon moun ki pale li, ki gen ladan apeprè 500,000 moun ki pale li natif natal. Li trè pre Bichelama nan Vanuatu ak Pijin nan zile Salomon yo. Se lang sòti Papwazi-Nouvèl-Gine.

## Gade tou
* Wikipedya tok pisin

## Referans

## Lyen deyò
Bichlamar

Lang **bichlamar** se yon lang kreyòl ki baze sou lang angle. Li se tou youn nan twa lang ofisyèl yo nan Repiblik Vanwatou, ki egal a franse ak angle.

## Orijin non
Mo bichelamar soti nan pòtigè bicho do mar "bèt lanmè" ki deziyen yon bèt maren, konkonm lanmè a. An fransè, bèt sa a rele konkonm lanmè, men pafwa tou bèch lanmè oswa bich lanmè, patikilyèman nan Oseyan Pasifik la (Nouvèl Kaledoni...).

## Bibliyografi
*  *Dictionary: Bislama to English*, Port-Vila, Maropa Bookshop, 1977, 138 p.
*  Balzer T., Lee E., Mulhì, Usler P., Monaghan P., *Pidgin Phrasebook. Pidgin languages of Oceania*, Lonely Planet Publications.
* Charpentier (Jean-Michel), *Le Pidgin bislama(n) et le multilinguisme aux Nouvelles-Hébrides*. Paris : SELAF, 1979, 416 p. (Langues et civilisations à traditions orales 35).
*  Crowley (Terry), *An Illustrated Bislama-English and English-Bislama Dictionary*, Port-Vila, University of the South Pacific, 1990, 478 p.
* .
* .
*  Crowley (Terry), *Beach-La-Mar to Bislama: The Emergence of a National Language in Vanuatu*, Oxford University Press .
* .
*  Tryon (Darell T.), *Bislama: An Introduction to the National Language of Vanuatu*. Canberra : The Australian University}}, 1987, 261 p. (Pacific Linguistics, série C, 50).
* Yon bann desine Guy Michel Deroin pibliye nan Port-Vila simultanément zn fransè ak an bichelamar : *Mino, une nouvelle légende du fils des chefs Tabu : Sauve-moi la vie* ou *Mino, Niufala stori blong Pikinini blong Jif Tab : Sevem laef blong mi*.
* Mémoire de maîtrise Université Paul Valéry Montpellier 1981 "Etude critique de certains aspects phonologiques et syntaxiques du Bislama du Vanuatu" par Casimir Runa ak Yves Fiol, anba dirèksyon Misye Pwofesè Philippe Rothstein.

## Gade tou
* Wikipedya bichlamar

## Referans

## Lyen deyò
Pòtay:peyi

## atik a travay

Karayib olandèz ·Bermid · Kayman  [Tik ak Kayk] · Il Vièj amerikèn ak britanik

----
lyen
Lis_peyi

{|style="border:solid 0px;background-color:#EAFBF5;width:100%;vertical-align:middle;align:left;"
|-
2008 (almanak gregoryen)

**2008** se 2008m ane nan almanak gregoryen.

*Gade osi [[nonm]] [[2008 (nonm)|2008]].*

## divètisman

## la

## matematik

## relijyon

## sosyete

## syans imèn

## syans natirèl

## teknoloji
2008 (nonm)

**2008** se yon nonm. Pou ekri li, yo itilize chif arab yo.

## Matematik

### Nan sistèm desimal
Se nonm antye natirèl ant 2000 ak 2010 nan sistèm desimal.

### Nan lòt sistèm yo

## Divètisman

## La

## Relijyon

## Sosyete

## Syans imen

## Syans natirèl

## Teknoloji
Alterpresse

**AlterPresse** se yon yon ajans enfòmasyon.

AlterPresse se yon ajans enfòmasyon sou entènet.

## Referans

## Lyen deyò

#anlè nichtwèl an : http://www.alterpresse.org
Ondlèt

Se yon objè matematik ki te kreye pa Alèks Gwòsman (Alex Grossman) epi Jan Mòlè (Jean Morlet) nan ane 1980 yo. Li itilize nan trètman sinyal pou retire epi trete enfòmasyon ki nan yon imaj oubyen yon sinyal an jeneral.

Ou ap di "Wavelet" ann anglè.

## Definisyon

Yon ondlèt se yon fonksyon \psi \in L^2(E) nan espas tout fonksyon ki genyen enèji fini (e.g. \int_{-\infty}^{+\infty} |\psi|^2(x) dx  ) ki genyen tou :
* valè mwayèn li se 0 (zero) : \int_{-\infty}^{+\infty} |\psi|(x) dx = 0
* Nòm li se inite, yonn : \int_{-\infty}^{+\infty} |\psi|^2(x) dx =1

## Kèk ondlèt
### Ondlèt Haar
### Ondlèt Daubechies (Dobechiz)
### Ondlèt Morlet (Mòlè)
### Ondlèt Gabor (Gabò)
Tyrone Edmond

**** se ayisyen kote Kap-Ayisyen.
Li se yon tòp modèl entènasyonal.

## Biyografi

An Ayiti, Edmond te viv yon timoun difisil, gen difikilte jou-a-jou nan yon sitiyasyon nan bidonvil yo nan Kap Ayisyen ak Pòtoprens, kote li te grandi trè pòv. Yo byen bonè nan anfans li, Tyrone ale nan yon lekòl Advantis Setyèm Jou nan katye a povrete-a plen Carrefour nan kapital la. Nan laj la nan nèf, manman Edmond la te mouri nan ki kapab lakòz li te adopte pa yon fanmi Ameriken misyonè ak evantyèlman emigre nan Etazini nan laj kenz (15) zan.

Edmond se youn nan modèl yo premye minis pou gason yo pou jwenn entènasyonal t'ap nonmen non nan peyi a zile yo te konpare ak ikon tankou Tyson Beckford (moun li yon ti kras sanble ak). [1] karyè modelizasyon natif natal ayisyen an la aktyèlman te kòmanse a kontre li yo ak Tommy Hilfiger nan lane 1997. [1] Janm depi lè sa a, Edmond te vin devni yon modèl pou prezante etikèt mòd fashion designer tankou Ralph Lauren, Kenneth Cole, ak Donna Karan.
[Modifye] orijin Non

Pi bon zanmi Edmond a, yon jenn gason yo te rele Tyrone (ki soti nan moun Edmond te adopte non l ') ki moun ki te pini ki gen SIDA, te mouri mennen nan patisipasyon plis Edmond a nan sosyo-ekonomik zafè pou ou goumen ak la nan epidemi an SIDA / VIH. [1]
[Modifye] karyè Klas Mizik

Epitou patisipe nan endistri a mizik, Edmond te resevwa kèk atansyon piblik yo nan dènyèman akoz ogmantasyon Dominikèn Ameriken chantè Kat DeLuna, ki moun ki siyen an bay sou etikèt la mizik Edmond a, GMB (Global Brand Klas Mizik). Li kouri konpayi a pwodiksyon ak bon zanmi Greg Maurice. Li te jis siyen yon pwodiktè nan Bèljik pa non an 86. Li tou te kòmanse liy alamòd Royal Lesiv la. Selon yon kout DeLuna entèvyou yo akòde sou HaitiXchange.com, li deklare ke li te rankontre premye Tyrone lè li te sèlman 14 zan, ki moun ki te Lè sa a, rikonésans pou talan. Kat ak Tyrone te vin tounen bon zanmi depi tout tan. L 'dirije nan videyo a mizik nan "irézistibl" premye Kat Deluna nan yon sèl prezante Lil Wayne nan album dezyèm li. Deyò nan modèl, se li ki patisipe nan òganizasyon charitab.

## Sa li fè

## Referans

## Lyen deyò
Anthony Kavanagh

**Anthony Kavanagh** se yon aktè, imoris. Li genyen orijin ayisyen ba papa ak manman. Papa'l ak manman'l se ayisyen.

## Biyografi
*1969 - 26 septanm : li fèt Monreyal

## Sa li fè

## Referans
Lenny Kravitz

**** genyen orijin ayisyèn.

Li se yon mizisyen,atis.

## Biyografi

## Sa li fè
## Mizik li yo
### Albòm

**Poukont li**

## Referans

* Anderson, Ashely (November 9, 2000). "Brown eyes blue". *[[The Silhouette]]*. Volume 71, Number 12. Retrieved on March 11, 2007.
* Cooper, Carol (1990). "Let love rule - Lisa Bonet and husband Lenny Kravitz". *[[Essence Magazine]]*. Retrieved on March 11, 2007.
* Halbersberg, Elianne (November 1, 2004). "Flying (Almost) Solo". *Mix*. Retrieved on March 13, 2007.
* "Behind The Music: Lenny Kravitz". Harper, William & Williams, Paulina (Directors). *[[Behind the Music|Behind The Music]]*. VH1. June 27, 1999. No. 35, season 2.
* Henderson, Ashyia N. (2002). *Contemporary Black Biography: Profiles from the International Black Community*. Gale Group. ISBN 978-0-7876-6049-9
* Pepper, Tracey (July, 1998). "Deep joy - musical artist Lenny Kravitz - Interview". Retrieved on March 12, 2007.
* "Artist Profile - Lenny Kravitz". *EMI Music Publishing*. Retrieved on March 11, 2007.
* "HELLO! Profiles - Lenny Kravitz". *[[Hello!]]*. Retrieved on March 11, 2007.
* "Lenny Kravitz". All Music Guide. Retrieved on September 19, 2007.
* "Romeo Blue Discography, Biography and Links". *Mr. Bill's I.R.S. Records Corner*. Retrieved on March 11, 2007.
* Kravitz's Condo for Sale
Shawn Wayans

**Shawn Mathis Wayans**, ki fèt 19 janvye 1971, se yon aktè ameriken, DeJe, pwodiktè, ekriven ak komedyen. 

Li te jwe nan *[[Les Frères Wayans]]* ak *[[FBI : Fausses blondes infiltrées]]*. Li se frè Dwayne, Keenen Ivory, Diedra, Damon, Marlon, Kim, Elvira, Devonne ak Nadia Wayans.

## Biyografi

## Zèv li yo

## Referans

## Lyen deyò
Damon Wayans

**Damon Wayans**, ki fèt 4 septanm 1960 nan Alèm nan Nou Yòk (Etazini), se yon imoris, aktè, senaris, pwodiktè sinema ak pwodiktè televizyon ameriken.

Li se frè Marlon, Keenen Ivory, Shawn, Kim Wayans,  ak papa Damon Wayans Jr., tout aktè.

## Biyografi

## Zèv li yo
### Sinema
#### Fim
* 1984 : *[[Le Flic de Beverly Hills]]* (*Beverly Hills Cop*) : gason ak bannann
* 1987 : *Hollywood Shuffle* : Willie, gadikò
* 1987 : *[[Roxanne (fim)|Roxanne]]* de Fred Schepisi : Jerry
*1988 : *[[Colors (fim)|]]* de Dennis Hopper : T-Bone
* 1988 : *[[Le Mot de la fin]]* (**') de [[David Seltzer]] : Percy
* 1988 : **' de Keenen Ivory Wayans : Leonard
* 1989 : *[[Objectif Terrienne]]* (*Earth Girls Are Easy*) de Julien Temple : Zeebo
* 1990 : *[[Allô maman, c'est encore moi]]* (*Look Who's Talking Too*) d'Amy Heckerling : Eddie (vwa)
* 1991 : *[[Le Dernier Samaritain]]* (*The Last Boy Scout*) de Tony Scott : James « Jimmy » Dix
* 1992 : *Mo' Money* de Peter McDonald : Johnny Stewart (tou senaris ak producteur délégué)
* 1992 : *[[Last Action Hero]]}}* de John McTiernan : Damon Wayans
* 1994 : ** de Mike Binder : Darryl Walker (tou senaris ak pwodiktè delege)
* 1995 : *[[Major Payne]]* de Nick Castle : Major Benson Payne (tou senaris ak pwodiktè delege)
* 1995 : *Eyes on Hip Hop* de Ron King : yon aktè
* 1996 : *[[À la gloire des Celtics]]* (*Celtic Pride*) de Tonm DeCerchio : Lewis Scott
* 1996 : *[[La Couleur de l'arnaque]]* (*The Great White Hype*) de Reginald Hudlin : James « The Grim Reaper » Roper
* 1996 : *[[À l'épreuve des balles (fim, 1996)|À l'épreuve des balles]]* (*Bulletproof*) de Ernest Dickson : Rock Keats/Jack Carter
* 1999 : *[[Central Park Story]]* (*Harlem Aria*) de Williams Jennings : Wes (tou pwodiktè delege)
* 1999 : *Goosed* de Aleta Chappelle : Doktè Steven Hamel
* 2000 : *[[The Very Black Show]]* de Spike Lee : Pierre Delacroix
* 2003 : *[[Marci X]]* de Richard Benjamin : Doktè Snatchcatcher
* 2006 : *[[Behind the Smile]]* de Damon Wayans : Charlie Richman (tou senaris ak pwodiktè sinema)
* 2006 : *[[Farce of the Penguins]]* de Bob Saget : yon pingwen (vwa)

## Referans

## Lyen deyò
* Damon Wayans sou IMDb
Marlon Wayans

**Marlon Lamont Wayans**, ki fèt 23 jiyè 1972 nan Nouyòk, se yon aktè senaris ak pwodiktè ameriken.

## Biyografi
Li se frè Keenen Ivory Wayans, Damon Wayans ak Shawn Wayans ki se tout twa (3) aktè ak tou reyalizatè. Li se pi piti nan frè Wayans yo.

## Zèv li yo
### Sinema
* 1988 : *[[I'm Gonna Git You Sucka]]* de Keenen Ivory Wayans : yon pyeton
* 1992 : ** de Peter McDonald : Seymour Stewart
* 1994 : *[[Above the Rim]]* de Jeff Pollack : Bugaloo
* 1996 : *[[Spoof Movie]]* de Paris Barclay : Loc Dog (tou senaris ak ko-pwodiktè egzekitif)
* 1997 : *{The 6th Man* de Randall Miller : Kenny Tyler
* 1998 : *[[Supersens]]* de Penelope Spheeris : Darryl Witherspoon
* 2000 : *[[Scary Movie]]* de Keenen Ivory Wayans : Shorty Meeks (tou senaris ak pwodiktè)
* 2000 : *[[Donjons et Dragons (fim)|Donjons et Dragons]]* de Courtney Solomon : Snails
* 2000 : *[[Requiem for a Dream]]* de Darren Aronofsky : Tyrone C. Love
* 2000 : *The Tangerine Bear: Home in Time for Christmas!* de Bert Ring : Louie Blue (vwa)
* 2001 : *[[Scary Movie 2]]* de Keenen Ivory Wayans : Shorty Meeks (tou senaris ak pwodiktè)
* 2004 : *[[FBI : Fausses blondes infiltrées]]* (*White Chicks*) de Keenen Ivory Wayans : Marcus Copeland (tou senaris ak pwodiktè)
* 2004 : *[[Ladykillers]]* de Joel et Ethan Coen : Gawain MacSam
* 2006 : *[[Little Man (fim, 2006)|Little Man]]* de Keenen Ivory Wayans : Calvin Simms (tou senaris ak pwodiktè)
* 2006 : *Behind the Smile* de Damon Wayans : Danny Styles
* 2007 : *[[Norbit]]* de Brian Robbins : Buster
* 2009 : *[[Dance Movie]]* de Damien Dante Wayans : Msye Moody (tou senaris ak pwodiktè)
* 2009 : *[[G.I. Joe : Le Réveil du Cobra]]* de Stephen Sommers : Ripcord
* 2010 : *[[Marmaduke]]* de Tom Dey : Lightning (vwa)
* 2013 : *[[Ghost Bastards (Putain de fantôme)]]* (*A Haunted House*) de Michael Tiddes : Malcolm (tou senaris)
* 2013 : *[[Les Flingueuses (fim)|Les Flingueuses]]* (*The Heat*) de Paul Feig : Levy
* 2014 : *[[Ghost Bastards 2]]* (*A Haunted House 2*) de Michael Tiddes : Malcolm (tou senaris ak pwodiktè)
* 2016 : *[[Cinquante nuances de black]]* de Michael Tiddes : Christian Black
* 2017 : *[[Naked (fim, 2017)|Naked]]* de Michael Tiddes : Rob Anderson (tou senaris ak pwodiktè)
* 2019 : *Sextuplets* de Michael Tiddes : Alan (tou senaris ak pwodiktè)
* 2020 : *[[On the Rocks (fim)|On the Rocks]]* de Sofia Coppola : Dean
* 2020 : *[[Respect (fim)|Respect]]* de Liesl Tommy : Ted White

## Referans

## Lyen deyò
* Marlon Wayans sou IMDb
Wayans

## Fanmi Wayans
* Craig Wayans
* Damon Wayans
* Keenen Ivory Wayans
* Kim Wayans
* Marlon Wayans
* Shawn Wayans
Edinbo

**Edinbo** se kapital nan peyi Ekòs.
## Jewografi

## Istwa

## Politik ak administrasyon

## Popilasyon ak sosyete

## Ekonomi

## Kilti

### Pèsonalite ki fèt nan Edinbo

## Referans

## Lyen deyò
Popilasyon

Yon **popilasyon** se yon seri moun oswa eleman ki pataje youn oswa plizyè karakteristik ki sèvi pou gwoup yo ansanm. Se konsa, nou pale de moun, estatistik, byolojik, popilasyon sivil, oswa menm tou senpleman de moun. 
Se moun ki nan yon peyi. Nan syans, popilasyon se yon kantite total moun yon espès ki nan menm zòn.
## Definisyon ak istwa yon popilasyon
* Yon popilasyon konpoze de moun ki nan menm espès ki fòme yon gwoup ki ase distenk ak rès espès yo pou yo konsidere yo apa. Yo ka evalye distenksyon sa a sitou pa apwòch jenetik (diferan frekans alelik) oswa demografik (dinamik gwoup depann sou frekans nesans ak lanmò nan gwoup la).
* Chans ak seleksyon natirèl aji ansanm sou transfòmasyon popilasyon yo. Sa yo se de mekanis ki responsab pou chanjman nan divèsite jenetik ak fenotipik sou jenerasyon. Chanjman popilasyon sa yo rele evolisyon byolojik.
## Estatistik
Nan estatistik deskriptif, yon popilasyon se yon ansanm fini de objè (endividi oswa inite estatistik) etid se te pote epi ki gen eleman satisfè youn oswa plis karakteristik komen. Konsa nou ka pale de yon popilasyon nwa ki pwodui nan yon izin.
## Astwonomi

Nan astwonomi, populasyon zetwal refere ak klasifikasyon zetwal yo daprė konpozisyon chimik yo.

## Ekoloji
Nan ekoloji, yon popilasyon deziyen yon seri endividi menm espès vivan k ap jere tèt yo nan yon teritwa bay yo. Disiplin syantifik ki etidye li se biyoloji popilasyon, yon domèn etid ki enplike tou de ekoloji, jenetik popilasyon ak byoloji evolisyonè. Kòm yon sinonim nan demografi, tèm *popilasyon* deziyen tou mezi kantite moun ki konstitye gwoup konsidere a: konsa yo di yon espès se espès menase lè popilasyon l diminye.

### Popilasyon èt vivan
Deskripsyon popilasyon yo ka fèt konsa :
* lè l sèvi avèk varyab ki rele deskriptè, konsènan wotè, laj, pousantaj nesans, rapò sèks ;
* pa jenetik (estimasyon frekans jenetiks);
* pa dinamik yo (to nesans, mòtalite, bès).

Yo bay yon pòsyon nan teritwa yon *kapasite pote* (kapasite pote) ki limite kwasans popilasyon an. Gen kèk obsèvatè nan sosyete imen yo kwè ke nosyon *kapasite pote* dwe aplike tou nan popilasyon imen, e ke kwasans san kontwòl nan popilasyon imen an ta ka mennen nan yon katastwòf Malthusian. Lòt espesyalis kategorikman opoze tèz sa a.

### Popilasyon moun
Popilasyon moun deziyen gwoup moun yo defini dapre kritè varyab ki ka baze sou antite politik teritwa yo okipe a (konsa nou pale de popilasyon yon Leta), sou nati jeyografik teritwa sa a (pa egzanp populasyon iben kontrèman ak popilasyon riral), oswa sou lòt kritè tankou lang, nasyonalite, gwoup etnik. Etid popilasyon an tonbe anba demografi, syoloji ak jewografi moun.

Gen yon distenksyon pafwa fè ant "popilasyon" yon peyi (tout moun natirèl ki abite sou teritwa nasyonal la, pèmanan oswa tanporèman) ak "moun" ki deziyen kominote moun ki nan popilasyon sa a, souvan wè nan yon ang politik.

## Referans

## Lyen deyò
Lis prezidan Ayiti

**Lis [[Prezidan Repiblik Ayiti]]** depi revolisyon ayisyèn la ak tonbe Dezyèm Anpi a.  

Depi Fabre Geffrard te vin prezidan an 1859, Ayiti te gen yon siksesyon chèf leta ki te dirije peyi a anba divès rejim ak kontèks politik. Lis sa a rasanble prezidan Repiblik Ayiti yo, san konte wa ak anperè, pou mete aksan sèlman sou moun ki te egzèse yon manda repibliken ki te gen limit nan tan. Istwa politik Ayiti make pa peryòd kote te gen yon ti estabilite, men tou pa anpil boulvèsman, tankou koudeta, tranzisyon militè ak entèvansyon etranje.  

Chak prezidan te oblije jere gwo defi, tankou tansyon ant elit ak mas popilè yo, enfliyans entènasyonal, ak kriz ekonomik ak sosyal. Lis sa a pèmèt nou konprann evolisyon pouvwa egzekitif nan Ayiti atravè 19yèm, 20yèm ak 21yèm syèk yo, pandan n ap mete limyè sou moun ki te make gouvènans peyi a, politik yo, ak enpak administrasyon yo sou nasyon an. 

## Lis prezidan Repiblik Ayiti (depi 1806)

### Premye Repiblik (1806-1807)

### Repiblik Sid (1807-1820)

### Repiblik Ayiti (1820-1849)

### Repiblik Ayiti (depi 1859)

## Referans

## Lyen deyò
Maurice Elder Hyppolite

Se yon moun d'Ayiti li ye, nèg nan Sid; li se yon filosòf e yon pè salezyen.

Li etidye an Ayiti, plis an Repiblik Dominikèn ak a Rom, li resevwa *Pri literè Henri de Lubac* pou tèz doktora li a en 1988. Tit tèz la: "**Le réalisme de la connaissance comme condition pour l’humanisme intégral"** de Jacques Maritain. Li soutni tèz sa a devan jiri Inivèsite Pontifikal Salezyèn nan Ròm, Itali, le 18 me 2007

Pè Elder se ansyen direktè Institi filosofi Sen Franswa d'Sal nan Pòtoprins ak ansyen direktè "Moun, Revue de Philosophie"

## Byografi
*2008 : 4ème Pri Henri de Lubac* pou tèz doktora li a : *'Le réalisme de la connaissance comme condition pour l’humanisme intégral** de Jacques Maritain
*2007 - 18 me : tèz doktora li a : **Le réalisme de la connaissance comme condition pour l’humanisme intégral''' de Jacques Maritain, defann douvan Inivèsite Pontifikal Salezyeèn nan Rome, Itali, 18 me 2007
Uetersen

**Uetersen** () se yon vil nan lès peyi Almay. Avèk yon popilasyon 18.101 moun. Chèf-lye li se Andrea Hansen.

* Uetersen
Alix Mathon

**** (1908-1985) se yon jounalis, avoka e ekriven Ayisyen.

## Byografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
* 1972 : *La Fin des baïllonettes*
* 1980 : *Témoignage sur les événements de 1957*
* 1985 : *Haïti un cas*
## Referans
*Referans pou konnen plis anlè moun sa a ----
Alix Renaud

**Alix Renaud**, ki fèt 30 out 1945 nan Pòtoprens, se yon jounalis ak ekriven Ayisyen e kanadyen. Li viv nan la pwovens Kebèk.
## Byografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
Kek zèv enpòtan :
### Woman
* 1980 : *Le Mari*, Edisyon Naaman 
* 1983 : *Merdiland, Le Temps parallèle* 
* 1983 : *Dix secondes de sursis, La liberté et Le Temps parallèle*
* 1985 : *À corps joie*, Nouvelle Optique , Reedisyon 1994, À corps joie, Balzac. Reedisyon 2006, La Musardine, Collection «Lectures amoureuses de Jean-Jacques Pauvert. Reedisyon 2007, À corps joie, France Loisirs. 
* 1987 : *Snesnob*, Edisyon Erbium
* 1998 : *Compère Jacques Soleil*, Planète rebelle
* 1999 : *Ovation*, Planète rebelle.
* 2009 : *Grand Roi et Petit Fou*, Ilistre pa Fanchon, Cornac
* 2010 : *Traverses*, avèk Nora Atalla, Edisyon GID
* 2011 : *La femme avant Ève*, Edisyon GID

### Zot zèv
* 1993 : *Pale kreyòl*
* 1998 : *Tande kreyòl la byen*
### Pwezi
* 1970 : *Le Troc mystérieux*, adaptasyon ris pa M. Jeremijew, Poésie vivante
* 1972 : *Carême*, Edisyon Saint-Germain-des-Prés
* 1974 : *De ma fenêtre...*, Zyx
* 1976 : *Exase exacte*, La Pensée universelle
* 1979 : *Grâces*, ilistre ak yon koulè dlo pa Marie Laberge, Edisyon Erbium
* 1992 : *Dulcamara*, ilistre pa Richard Durand, Le Loup de gouttière
* 2009 : *Chair bohème*, epi *Dulcamara*, Cornac

## Referans

## Lyen deyò
* Biyografi Alix Renaud sou ile.en.ile
* Pajwèb ofisyèl Alix Renaud
Angelucci Manigat, Jr.

**** (fèt 1963, Pòtoprens) se yon ekriven, powèt, jounalis Ayisyen.

## Byografi
*Dat enpòtan yo

## Kèk zèv li yo
Pwesi : 
* 1987 : *Fiel-Miel*
* 1995 : *Mémoire du petit chien d'à côté*

## Referans
*byografi
Anténor Firmin

**Joseph Auguste Anténor Firmin**, rele **Anténor Firmin** (18 oktòb 1850 - 19 septanm 1910) se te yon ekriven, filozòf e politisyen ayisyen. Li te fèt kap-Ayisyen. Madanm li te rele :Marie Louise Victoria Rosa Salnave, e l te fè 2 pitit avè l kise; Anne Marie Firmin ak Georges Antenor Firmin. 
## Biyografi
Anteno firmin fè etid segondè li nan lise Filip gèrye kap Ayisyen epi li te kòmanse anseye lè l te gen 17 lane, li te anplwaye nan mezon komès, Enspektè plizyè lekòl nan vil okap la e li te fè yon jounal ki rele Mesaje Nò.

## Zèv li yo
### Piblikasyon

* Joseph Anténor Firmin, *De l'égalité des races humaines*. Anthropologie positive, Librairie Cotillon et F. Pichon, 1885, réédition Éditions L'Harmattan, Paris, mars 2004. Préface de Jean Métellus. Tèks disponib nan lib aksè dans la bibliothèque numérique Les Classiques des Sciences Sociales, notamment dans la Collection Etudes Haïtiennes 

* *Haïti au point de vue politique, administratif et économique: conférence faite au Grand cercle de Paris, le 8 décembre 1891*, Pari, F. Pichon, 1891
* *Diplomate et diplomatie: lettre ouverte à M. Solon Ménos*, Cap-Haïtien, Imprimerie du Progrès, 1899
* *Lettre ouverte aux membres de la Société de Législation de Port-au-Prince*, Basse-Terre, Guadeloupe, Imp. Ouvrière, 1904
* *M. Roosevelt, président des États-Unis et la République d'Haïti*, Paris, F. Pichon et Durand-Auzias, 1905
* *[http://classiques.uqac.ca/classiques/firmin_antenor/lettres_de_St-Thomas/lettres_de_St-Thomas.html Lettres de Saint Thomas. Études sociologiques, historiques et littéraires]*, Paris, V. Girard & E. Brière, 1910
* *L'effort dans le mal*, Port-au-Prince, Imprimerie H. Chauvet, 1911
* 

## Referans

## Lyen deyò
* Anténor Firmin sou ile.en.ile
* Kèk liv ekri pa Anténor Firmin nan aksè gratis nan Klasik syans sosyal
Anthony Lespès

**** (1907-1978) se yon ekriven e politisyen Ayisyen.

## Byografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
### Woman
* *Les Semences de la colère en 1949*
* *La voie tracée par Jacques Roumain*
### Pwesi
* *Les Clefs de la Lumière*
* *Contre Chant* 
### Esé
* *Débats sur la culture*
* *Fragments sur une philosophie de l'art*

## Referans
*Referans pou konnen plis anlè moun sa a ----
Antoine Dupré

**Antoine Dupré**, ki fèt nan lane 1782 nan Kap Ayisyen (Ayiti) epi ki mouri 13 janvye 1816, se yon powèt ak yon ekriven ayisyen. Yo te konsidere li tankou pyonye literati Ayisyen an , li te yon powèt dramatij. 
## Biyografi
Li fèt nan lane 1782. Nou pa konn dat nesans li men li mouri nan lane 1816.
Nou pa konn anpil bagay sou lavi li. Li pwobab ke menm jan ak lòt ekriven jenerasyon li (pyonye yo) ke li te etidye nan Frans. Nan lane 1810, yo wè li nan Mole Saint-Nicolas avèk Hérard Dumesle, epi aprè sa a yo wè li nan Pòtoprens lè Cristophe tap kòmande vil la, Dupré te nan premye ranje, li tap ankouraje jèn yo avèk chan patriyotik.

Li te youn nan powèt yo te pibliye premye ak youn nan premye ekriven pyès teyat yo te fè aprè endepandans Ayiti.
Li selèb pou zèv istorik, kòm powèm *Hymne à la Liberté* ak *Le Rêve d'un Haytien*, ak pyès teyat *La Mort du Général Lamarre* e *La Jeune Fille*. 

Dupré mouri nan yon dyèl nan laj 34 ane.

## Zèv li yo
* 1812 : *Un hymne à  la liberté* (oubyen *Dernier soupir de l'Haitien*), powèm
* *La jeune fille*, pyès teyat
* *Le miroir*
* *La mort du général Lamarre* (dram), pyès teyat
* *Le rêve d'un Haytien*, powèm
* *Vers pour être gravés au bas d'un buste de Pétion*

## Referans

## Lyen deyò
* Antoine Dupré sou haiti-reference.com
*
Alain Turnier

**** se yon ekriven Ayisyen. 

## Biyografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
Li se otè liv enpòtan sa yo :
* *Les Etats-Unis et le Marché Haïtien*
* *Avec Mérisier Jeannis*
* *Quand la Nation Demande des Comptes*

## Referans
*
Alibée Féry

**Alibée Féry**, ki fèt 28 me 1818 nan Jeremi epi ki mouri 1896,  se yon ekriven ayisyen. 
## Biyografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
* *Essais Littéraires* 
* *Bouqui et Malice* (kont)
* *Fils du Chasseur* (kont) 
* *Les Bluettes* (pwesi) 
* *Les Echantillons* (woman) 
* *Les Esquisses* (woman istorik)
## Referans

## Lyen deyò
*
Beaubrun Ardouin

**Alexis Beaubrun Arouin**, ki fèt 30 oktòb 1796 nan Ti Twou de Nip (Ayiti) epi ki mouri 30 out 1865 nan Pòtoprens (Ayiti), se yon jounalis, ekriven ak politisyen ayisyen.  li te yon otodikdat

## Biographie
*

## Zèv li yo
* 1829 : *Instructions sur le jury*
* 1832 : *Géographie de l'Île d’Haïti*
* 1853-1865 : *Études sur l'Histoire d'Haïti*
* 1848: Ministre resident a Paris
* 1835: Coriolan mourut Jeune
* 1865:beaubrun publier les essaies sur l'Histoire d'Haïti de céligny

## Bibliyografi
* 1950 : Hénock Trouillot, *Beaubrun Ardouin, l'homme politique et l'historien*, Pòtoprens

## Gade tou
* Jean-Pierre Boyer
* Lis minis ayisyen nan jistis

## Referans

## Lyen deyo
* Beaubrun Ardouin sou bnf.fr
* Beaubrun Ardouin sou Inivèsite Pierre Mendès-France
Bonel Auguste

**Bonel Auguste** se yon ekriven ayisyen.
## Biyografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
Kèk zèv : 
* 2000 : *Fas doub lanmò*, pwezi
* 2013 : *Un cri Lola*, woman

## Referans

## Lyen deyò
* Bonel Auguste sou ile en ile
Carl Brouard

**Carl Brouard **, ki fèt 5 desanm 1902 nan Pòtoprens epi ki mouri 27 novanm 1965, se yon ekriven ayisyen. 
## Biyografi
Carl Brouard se yon ekriven ayisyen ki fèt Pòtoprens jou ki te 5 desanm 1902 nan yon fanmi boujwa. Papa li se te yon gran negosyan ki te rele Rafaël Brouard. Manman li te rele Cléomie Gaetjens. Fanmi an te gen 4 pitit. Sè li, Carmen Brouard te yon pyanis epi konpozitris ki te selèb an Ayiti. Li te rantre lekòl nan lane 1907 nan Lekòl Erima Guignard. Nan lane 1912 li pral kontinye lekòl Kay Catts Pressoir. Se nan lane 1919 li te fin fè klas li. Lè li te gen 20 ane, li te kòmanse avèk vodou. 

Nan 1936 li ta pral marye ak Anna Lerebours epi yo ta pral fè de (2) pitit fi, youn rele Cléomie epi lòt la rele Olga. 

Ekriven prefere li se te Jean Price Mars.

Carl Brouard te kont lokipasyon amerikèn an Ayiti. Lè sòlda ameriken yo te debake nan lane 1915 li te gen sèz (16) lane. 

Carl Brouard mouri tou sou 27 novanm 1965.

Nan lane 1966 Roger Gaillard ekri yon etid sou Carl Brouard ki rele ''La destinée de Carl Brouard''.

## Zèv li yo
* *Écrit sur du ruban rose*
* 1963 : *Pages retrouvées*, konpilasyon, "Edition Panorama"
* 2004 : *Anthologie secrète*, edisyon Mémoire d’encrier

## Referans

## Lyen deyò
* Biyografi Carl Brouard sou ile.en.ile
* Carl Brouard sou potomitan.info
Cauvin Paul

**** se yon ekriven Ayisyen.

## Byografi
*Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
* 1975 : *Manuel...! : un dieu tombé*, esè
* 1995 : *Mache chache*, ekzersis kreyòl
* 1996 : *Le Vieux Samuel*, woman
* 1998 : *Les Sédentaires*, woman
* 2001 : *La Belle Eurydice*, woman

## Referans
* Byografi
Christophe Charles

**Christophe Philippe Charles**, rele **Christophe Charles**, ki fèt 29 avril 1951 nan Pòtoprens (Ayiti), se yon powèt ayisyen.

## Biyografi
Christophe Charles fè etid inivèsitè ak gen yon diplòm nan Lèt. Li ekri anpil ak li itilize anpil psedonim. Pou pwezi, li vin "Christopher Love", pou kritik, li rele "Christophe Philippe Charles". Lè li ale nan literati nan filozofi, li itilize yon psedonim kirye : Jean Merdalor.

Li fonde nan Pòtoprens yon lekòl jounalis. Christophe Charles gen yon sosyete edisyon rele *Choucoune*, ki pibliye jèn otè ak redite, an menm tan, travay pyonye nan literati ayisyen sa yo kòm Etzer Vilaire ak Oswald Durand. *Choucoune* gen depans fabrikasyon avèk pri abòdab. Se poutèt sa ekriven pi popilè yo, Louis-Philippe Dalembert, Marc Exavier ak Robenson Bernard ..., te premye pibliye pa *Choucoune*.

Christophe Charles ekri an franse ak an kreyòl.

## Zèv li yo
### Pwezi
* *L’Aventure humaine*, Port-au-Prince: Choucoune, 1971, 29 p.
* *Le Cycle de la parole*, Préface de Ulysse Pierre-Louis. Port-au-Prince: Choucoune, 1973; Port-au-Prince: Choucoune, 1981.
* *Hurler*, Port-au-Prince: Choucoune, 1974.
* *L’Aventure humaine (par Christopher Carlos). Tome 1: L’Ardant sanglot*, Préface de Pierre Clitandre; tome 2: Désastre*, Préface de Roger Gaillard. Port-au-Prince: Choucoune, 1975.
* *L’Aventure humaine: poésies 1964-1974 . Tome 1: L’Ardant sanglot (165 p.) ; tome 2: Désastre. Port-au-Prince: Fardin, 1975.
* *Sept poèmes marassa. Port-au-Prince: Choucoune, 1977.
* *L’Ardant sanglot*, Préface de Pierre Clitandre. Port-au-Prince: Choucoune, 1978.
* *Cicatrices*, Port-au-Prince: Choucoune, 1979, 20 p.
* *Pwezigede*, Port-au-Prince: Choucoune, 1985.
* *Obsessions: poèmes impressionnistes et métaréalistes*, Préface de Jean Fouchard, postface de René Bélance. Port-au-Prince: Choucoune, 1985, 83 p.
* *Poèmes pour la paix et la libération*, Port-au-Prince: Choucoune, 1986, 28 p.
* *La Terre promise: tankas, études japonaises*, Port-au-Prince: Choucoune, 1989, 40 p.
* *Fantasmagonie*, Préface de Pradel Pompilus. Port-au-Prince: Choucoune, 1993.
* *Un obus dans l’œil pourpre du couchant*, Préface du docteur Louis Mars. Port-au-Prince: Choucoune, 1996.
* *Toupi lavi, pwezi kreyòl*, Port-au-Prince: Choucoune, 1999.
* *Néance ou le cri des terriens damnés*, Port-au-Prince: Choucoune, 2002.
* *Poèmes d’amour fou*, Port-au-Prince: Choucoune, 2011.
* *Le sang des mots*, Port-au-Prince: Choucoune, 2011.
* *Parabole des masques*, poésie. Port-au-Prince: Choucoune, 2011.
* *L’épopée du rêve*, poèmes omnivores. Port-au-Prince: Choucoune, 2011.
=== Pwoz ===
* *Un trafic de zombis, konte*, Port-au-Prince: Choucoune, 2011.
* *Cinémonde, jeux textuels'', Port-au-Prince: Choucoune, 2011.
## Rekonpans
* 2002 ː "Pri Gouverneur de la Rosée du Livre et de la Littérature", pou edisyon Choucoune, Ministè Kilti, Ayiti.

## Referans

## Lyen deyò
* Christophe Charles sou ile-en-ile
Claude Pierre

**Claude Pierre** se yon powèt ayisyen. Se yon Manm Akademi Kreyòl Ayisyen.
## Biyografi
* Dat enpòtan yo

## Zèv li yo
Kèk rekèy pwezi li fè :
### Pwezi
* 1969 ː *À haute voix et à genoux*, Pòtoprens: kont otè, 1969; Ottawa: Vermillon, 1981; Pòtoprens: Areytos, 1988.
* 1973 : *Coucou rouge*, swivi Charlemagne Péralte, Kebèk: Studio Abeille
* 1974 : *Tourne ma toupie*, swivi *Œil*, Postfas Claude L. Berthaud, Sherbrooke: Naaman, 1974
* 1985 : *Crues*, Ottawa: Vermillon
* 1986 ː *Le coup de l’étrier*, prefas Jean-Guy Paquin, avèk desen Bob Lapierre, Ottawa: Vermillon
* 1988 ː *C’est un grand arbre qui nous unit*, avèk Jean-Guy Paquin, Monreyal: VLB
* 1998 : *Le Voyage inventé*,prezantasyon René Bélance; fen Lyonel Trouillot. Petyonvil: Pleine Plage
* 1999 ː *Randevou*, (antoloji powezi kreyòl Ayiti), Petyonvil: Pleine Plage / Monreyal: CIDIHCA
* 2004 ː *Débris d’épopée...*, Ottawa: Edisyon David
* 2006 : *Le Dit du lierre*, Pòtoprens: Zémès

## Bibliyografi
* Jacqueline Beaugé-Rosier ː *Cris et gestes pour un acte de parole* nan *Coup de l’étrier* ekri pa Claude Pierre, LittéRéalité 4.1 (1992): 63-78.
* Jean Boisjoli ː *Le voyage inventé*, Envol, revue de poésie (Ottawa) 6.24 (1998): 76-78.
* Kolektif ː *Co-Incidences* (inivèsite Ottawa), numero espesyal revu pou Claude Pierre, 3.4 (oktòb-novanm 1974).
* Max Dominique ː *Entretissages*, Boutures 1.2 (février 2000): 49-52.
* Marc Pelletier  ak Jean Dumont ː Entrevue avec Claude Pierre. L’Apropos (revue des auteurs de l’Outaouais) 4.2 (1986): 64.
* Atik nan "Cultura" mas 1998; "Le Matin" (13 jiyè 1988 e 2 jen 1998) ak "Le Nouvelliste" (20 out 1998 e 4 janvye 2001).
## Rekonpans
* 1984 ː Pri "Outaouais", pou *Huit poèmes infiniment*
* 1987 ː Pri Pwezi "l’Alliance Française", Ottawa-Hull, pou *Le coup de l’étrier*
* 1987 ː Pri "Le Droit" (Ottawa), pou *Le coup de l’étrier*
* 2012 ː Pri "Joseph D. Charles de la bibliothèque Georges Castera", pou *Le voyage inventé* ak kontribisyon li nan promosyon pou literati ayisyen
## Referans
* Biyografi Claude Pierre sou ile en ile
* Omaj Claude Pierre
* Akademi Kreyòl Ayisyen salye lanmò Akademisyen Claude C. Pierre sou lenouvelliste.com