Kontinan

Yon **kontinan** (ki soti nan mo laten *continere*, ki vle di "kenbe ansanm," oubyen *continents terra*, ki vle di "tè kontinyèl") literalman refere a yon gwo mas tè kontinyèl sou sifas Latè. Sepandan, nan jewografi, definisyon an souvan modifye selon kritè ki baze sou nòm istorik ak kiltirèl. Pa egzanp, gen kèk sistèm kontinantal ki konsidere Ewòp ak Azi kòm de kontinan, alòske Eurazi wè li kòm yon sèl mas tè.

Sitiyasyon sa a mennen egzistans plizyè modèl kontinantal,ki varye ant kat ak sèt kontinan. Men sa pa t toujou konsa, epi modèl sa yo varye pandan listwa ak ak dekouvèt nouvo teritwa.

Nan itilizasyon komen li, zòn kontinantal la gen ladan tou ti zile ki trè pre kòt la, men se pa sa yo ki separe pa gwo bout lanmè. Nan yon pèspektiv jeolojik, kontinan yo gen ladan tou zile ki tache ak plak kontinantal, tankou Zile Britanik yo an relasyon ak Erazi.

## Istwa Tèm nan
### Premye Definisyon yo

Premye distenksyon ant kontinan yo te fèt pa maren grèk ansyen yo ki te bay non tè ki sou chak bò vwa navigab Lanmè Eje a, Detwa Dadanèl, Lanmè Marmara, Detwa Bosfò a, ak Lanmè Nwa.  Okòmansman, yo te sèlman aplike non yo sou tè ki toupre kòt la epi apre sa yo te pwolonje yo nan zòn andeyò a.. Pansè nan Grès Ansyen te diskite si Afrik (yo te rele Libi lè sa a) ta dwe konsidere kòm yon pati nan Azi oswa yon twazyèm pati nan mond lan. Yon divizyon an twa pati te evantyèlman genyen.. Nan pèspektiv grèk la, lanmè Eje a te sant mond lan, avèk Azi nan lès, Ewòp nan lwès ak nan nò, epi Afrik nan sid..

Pandan ke limit jewografik yo pa ka chanje (sou yon echèl tan imen), limit ki genyen ant kontinan yo pa fiks. Depi nan kòmansman, yo te konsidere fwontyè ant Ewòp ak Azi a soti nan Lanmè Nwa a, sou Rivyè Rioni (yo te rele l Phasis lè sa a) nan Jeòji. Pita, yo te konsidere li soti nan Lanmè Nwa a nan Detwa Kerch, Lanmè Azov, epi sou Rivyè Don (yo te rele l Tanais lè sa a) nan Larisi.

Anjeneral, yo te konsidere Nil la kòm fwontyè ant Azi ak Afrik. Herodotus, tradui pa George Rawlinson (2000), nan *Istwa Herodotus of Halicarnassus* li a, Ames, Iowa: Omphaloskepsis, Liv 2, p. 18, te fè objeksyon kont opinyon sa a, ki te mete Ejip sou de kontinan. Se poutèt sa, li te aliyen fwontyè ant Azi ak Afrik ak fwontyè lwès Ejip la, kidonk li te mete peyi a nan Azi. Li te kesyone tou divizyon an twa nan sa ki an reyalite se yon sèl mas tè. *[[Ankèt (Ewodot)|Istwa Ewodot nan Halicarnassus]]*. , yon deba ki kontinye prèske de milenè edmi pita.

Eratostèn, nan 3yèm syèk la, te note ke gen kèk jewograf ki te divize kontinan yo pa rivyè (Nil la ak Don an), kidonk konsidere yo kòm zile. Gen lòt ki te divize kontinan yo pa istm, kidonk yo te rele kontinan yo penensil. Jeyograf sa yo te fikse fwontyè ant Ewòp ak Azi nan istm ki ant lanmè nwa a ak Lanmè Kaspyèn nan, epi fwontyè ant Azi ak Afrik nan istm ki ant Lanmè Wouj la ak bouch Lak Bardawil sou Lanmè Mediterane a. Strabon Tradiksyon Horace Leonard Jones (1917)..

Pandan peryòd Women an ak Mwayennaj yo, kèk otè te pran Isthmus Suez la kòm fwontyè ant Azi ak Afrik, men pifò te kontinye konsidere Nil la oswa fwontyè lwès peyi Lejip la kòm fwontyè a. Nan Mwayennaj yo, mond lan te reprezante sou kat jeyografik T la, avèk T a ki reprezante dlo ki divize twa kontinan yo.

### Arive Ewopeyen yo nan Amerik
Kristòf Kolon te travèse Oseyan Atlantik la pou l rive nan Zantiy yo an 1492, sa ki te louvri chemen pou eksplorasyon ak kolonizasyon Ewopeyen yo nan Amerik yo. Men, malgre kat vwayaj li yo nan direksyon lwès, Kristòf Kolon pa t janm konnen li te rive sou yon nouvo kontinan epi li te pèsiste nan kwè li te rive nan Azi. An 1501, Amerigo Vespucci te pilòt yon ekspedisyon ki t ap navige sou kòt Brezil la. Manm ekspedisyon an te vwayaje yon bon bout tan nan sid sou kòt Amerik di Sid la, sa ki te konfime ke tè yo t ap travèse a te gen pwopòsyon kontinantal. Lè Vespucci te retounen an Ewòp, li te pibliye yon rapò sou vwayaj li a ki rele "Mundus Novus" (Nouvo Mond) an 1502 oswa 1503, men li sanble te gen adisyon oswa modifikasyon pa yon lòt otè.. Kèlkeswa moun ki te ekri pawòl sa yo, nou ka li nan "Mundus Novus" , premye idantifikasyon eksplisit Amerik la, yon kontinan tankou twa lòt yo.

Apre kèk ane, non Nouvo Monn nan te kòmanse parèt kòm yon non pou Amerik di Sid sou kat, tankou Oliveriana (Pesaro) ki date 1504-1505. Kat epòk la montre byen klè Amerik di Nò konekte ak Azi epi Amerik di Sid kòm yon tè apa..

An 1507, Martin Waldseemüller te pibliye yon kat mondyal, "Cosmographia Universalis," ki te premye a ki te montre Amerik di Nò ak Amerik di Sid separe ak Azi epi antoure pa dlo. Yon ti ankad anlè kat prensipal la te eksplike pou premye fwa ke Amerik te nan lès Azi epi separe ak Azi pa yon oseyan, paske Amerik te mete nan ekstrèm agoch ​​kat la epi Azi nan ekstrèm adwat, sa ki te ka lakòz konfizyon. Nan liv ki akonpaye liv la, "Cosmographiae Introductio," Waldseemüller te note ke tè a te divize an kat pati: Ewòp, Azi, Afrik, ak yon katriyèm pati ke li te pran non li apati premye non Amerigo Vespucci. . Sou kat la, mo  a plase sou yon pati nan Amerik di Sid.

### Etimoloji
Depi XVI syèk la syèk, mo a "kontinan" yo itilize kòm yon non pou refere a yon "zòn tè ki limite pa youn oubyen plizyè oseyan": an 1532, A. Fabre te note nan *Extrait ou recueil des isles neuve trouvees*, "tè a yo te wè byen lwen anvan yo te kole ak kontinan nou an".  Apre sa, li te vin gen lòt siyifikasyon tou, tankou siyifikasyon angle "tè pwensipal kontrèman ak yon zile ", oubyen menm "Ewòp konpare ak Angletè»"  . Mo a «kontinan " te deja egziste an fransė. Premye aparisyon li nan lang ekri a dat depi XII syèk la. " syèk la, men yo te itilize l pou dekri yon moun ki pratike kontinans, sa vle di, ki te absteni, totalman oswa pasyèlman, nan relasyon seksyèl. Itilize nan yon sans jewografik, tèm nan prete nan mo laten kontinan, patisip prezan nan *continere* . rete konekte ", ki te itilize kòm yon non nan laten klasik pou refere a "tè pwensipal Ou ka jwenn li nan tradiksyon tèks grèk ak laten sou « yo.«pati " nan mond lan, byenke pa t gen okenn mo nan lang orijinal la ki te gen egzakteman menm siyifikasyon ak *kontinan* ki te itilize a .

Piske yo te itilize tèm "kontinan" an pou zòn ki te gen yon kontinwite tè relativman piti, jewograf yo te soulve kesyon Herodote a ankò sou poukisa yo ta dwe divize yon sèl gwo mas tè an de kontinan. Nan mitan XVII syèk la Nan 19yèm syèk la, Peter Heylin te ekri nan *Kosmografi* li a ke « Yon kontinan se yon gwo kantite tè, ki pa separe pa yon lanmè ak rès mond lan, tankou tout kontinan Ewòp la, nan Azi, nan Afrik. An «, Ephraim Chambers te ekri nan *Cyclopædia* li a « Anjeneral, mond lan divize an de gwo kontinan. : ansyen an ak nouvo a. Epi, nan atlas li an 1752 a, Emanuel Bowen te defini yon kontinan « ««yon gwo zòn tè sèk ki gen ladan plizyè peyi, san separasyon pa dlo. Kidonk, Ewòp, Azi ak Afrik se yon sèl gwo kontinan, Amerik se yon lòt. »  Sepandan, ansyen lide Ewòp, Azi ak Afrik kòm « pati » nan mond lan finalman pèsiste, kounye a yo konsidere sa yo kòm kontinan.

Pi lwen pase kat kontinan yoDepi fen XVIIIe syèk  la, kèk jewograf te kòmanse konsidere Amerik di Nò ak Amerik di Sid kòm de pati nan mond lan, sa ki fè yon total senk pati. Sepandan, divizyon an kat te vin pi gaye an jeneral pandan XIX syèk la. syèk . Ewopeyen yo te dekouvri Ostrali an 1606, men pandan yon tan li te konsidere kòm yon pati nan Azi. Nan fen XVIII syèk la Nan 19yèm syèk la, kèk jewograf te konsidere li kòm yon kontinan apa, sa ki te fè li sizyèm lan (oswa senkyèm lan pou moun ki konsidere Amerik kòm yon sèl kontinan)  . An 1815, Samuel Butler te ekri sou Ostrali. « Nouvo Oland, yon gwo zile, ke kèk jewograf rele yon lòt kontinan " epi Diksyonè Angle Oxford la toujou anbigwi kèk deseni aprė .

Yo te wè Antatik an 1820 epi Charles Wilkes te dekri li kòm yon kontinan pandan Ekspedisyon Wilkes la an 1838; se te dènye kontinan yo te idantifye a, byenke yo te konsidere egzistans yon gwo teritwa Antatik pandan plizyè milenè. An 1849,    ki montre Antatik kòm yon kontinan, men se kèk lòt atlas sèlman ki te fè sa jouk aprė Dezyèm Gè Mondyal la .

Nan XIX syèk la Nan 4yèm syèk anvan Jezikri, Mayanis Augustus Le Plongeon te pwopoze ipotèz yon nouvo kontinan, yo te rele Mu. Li te baze sa sou tradiksyon—ki te konteste pita— Codex Trocortesianus pa Brasseur de Bourbourg . Yo te imajine lòt kontinan ipotetik nan yon epòk kote jewoloji a te mwens avanse pase sa l ye kounye a. Se ka Lemuria a, yon kontinan yo konsidere kòm yon fason pou eksplike disparisyon sèten mamifè . Nou ka mansyone tou Atlantis, yo te mansyone l pou premye fwa nan IV syèk anvan Jezikri. syèk BC -C., kontinan ipotetik sa a ki te koule a toujou sijè espekilasyon jodi a .

Drapo olenpik la, ki te fèt an 1913, gen senk bag ki reprezante senk peyi abite yo, li konsidere Amerik kòm yon sèl kontinan epi li pa enkli Antatik .

Depi mitan XIXe syèk la, atlas Etazini yo te souvan trete Amerik di Nò ak Amerik di Sid kòm de kontinan, sa ki konsistan avèk konpreyansyon jewoloji ak tektonik plak yo. Sepandan, li pa t estraòdinè pou atlas ameriken yo trete yo kòm yon sèl kontinan, omwen jiska Dezyèm Gè Mondyal la . Anplis, dènye pwendvi sa a toujou valab an Ewòp jodi a. .

Sepandan, nan dènye ane sa yo, gen yon konsansis ki grandi pou fè Ewòp ak Azi, ke tradisyonèlman yo konsidere kòm de kontinan, tounen yon sèl kontinan yo rele « Eurazi — konpatib tou ak konpreyansyon jewoloji ak tektonik plak. Nan modèl sa a, mond lan divize an sis kontinan (si yo konsidere Amerik di Nò ak Amerik di Sid kòm kontinan separe).

Anekdotikman, nou pale tou de " *nyèm* kontinan "pou dekri plak dechè ki nan Atlantik Nò ak Pasifik Nò a, plis espesyalman yo rele Plak Fatra Pasifik Nò a ."

## Definisyon ak aplikasyon
Pa gen yon sèl definisyon pou yon kontinan. Se poutèt sa diferan kilti ak syans gen diferan lis kontinan. Nan yon pwen de vi restriktif, yon kontinan dwe yon gwo mas tè kontinyèl (ki parèt), ke zile ki tou pre yo ka asosye avèk li (gade lis soudivizyon kontinan ki anba a).

Kritè orijinal pou deziyen yon kontinan, kritè jewografik la, pafwa yo inyore l an favè kritè ki pi abitrè, souvan lye ak listwa ak kilti. Anfèt, pami sèt kontinan ki pi souvan aksepte yo, se sèlman Antatik ak Oseyani ki separe de lòt kontinan yo pa yon gwo kantite dlo ( Oseyan Sid la ak lanmè achipèl Endyen an), alòske lòt yo separe sèlman pa detwa, pafwa fasil pou pase.

### Limit kontinantal yo
Piske definisyon yon kontinan souvan abitrè, limit ki genyen ant yo pa toujou byen defini. Yo prefere fwontyè maritim, men sa yo pa toujou satisfezan, sitou akòz anpil zile ki genyen nan Oseyani.

Gen kèk fwontyè ki jwi yon sèten konsansis akòz klète jewografik yo:
* An Ewòp, detwa Jibralta la konvansyonèlman make fwontyè sid li ak Afrik, nan lwès la  ; pandan ke detwa Bosfò ak Dardanèl yo make fwontyè li ak Sidwès Azi, nan lès la ;
* Fwontyè ant Azi ak Afrik jeneralman fikse nan Kanal Suez la, ki ekskli Sinayi a nan Afrik  ;
* Fwontyè ant Azi ak Amerik la fiks nan detwa Bering lan. ;
* Amerik divize ant pati Nò ak Sid li yo pa Isthmus Panama a (epi plis espesyalman pa kanal la).
Akòz demakasyon fwontyè sa yo ki abitrè jewografikman, peyi tankou Ejip, Tiki, ak Panama twouve yo sou de kontinan. Anplis, fwontyè tankou kanal Suez ak Panama yo trè kesyonab, yo se atifisyèl nèt epi yo defòme reyalite jewografik natirèl la. Se poutèt sa, gen kèk jewograf ki pwopoze pou deplase fwontyè yo, omwen, nan limit politik ki pi prė separasyon jewografik la.

Gen lòt fwontyè ki pi kontwovèse.:

* Divizyon ant Oseyani ak Azi a toujou lajman deba jodi a. Nan lane 1831, eksploratè ak jewograf Jules Dumont d'Urville te divize Oseyani an kat rejyon. Polinezi, Mikwonezi, Melanezi, ak Achipèl Malay la (yo te rele Malezi lè sa a)  . Lèt la ta pita tache ak Azi, men li sanble ke, pa respè pou konvansyon politik ak diferans kiltirèl, tout teritwa Endonezyen an te enkli nan espas Azyatik la, ki gen ladan Nouvèl Gine Lwès, pandan ke Papouazi Nouvèl Gine te rete nan Oseyani. Sepandan, sa ekivalan a mete fwontyè a absidman nan mitan Nouvèl Gine, san okenn jistifikasyon estrikteman jewografik tankou topografi. Nati abitrè liy demarkasyon an ap pouse jewograf yo rekonsidere li kounye a. Gen moun ki kwè li ta pi apwopriye pou itilize Liy Wallace la , alòske gen lòt ki ta prefere rete sèlman sou Achipèl Malay la, men san konte Timò oryantal ansanm ak Nouvèl Gine lwès. ;
* Fwontyè ki pi konteste a se san dout fwontyè ant Azi ak Ewòp, akòz mank yon separasyon klè ak presi nan vas espas ki genyen ant Oseyan Aktik la ak Lanmè Kaspyèn nan      . Jewograf yo te deplase limit Ewòp yo pandan plizyè syèk e yo pa byen defini. Kidonk, nan XVIII la Nan 18yèm syèk la, Tsar Pierre  I te vle fè Larisi yon pisans Ewopeyen. Jewograf li a, Tatichtchev, te pwopoze an 1703 ke mòn Oural yo, rivyè Oural la ak Kokaz la ta dwe konstitye fwontyè ant Ewòp ak Azi, olye de rivyè Don an, ki te enkli Larisi nan Azi nan epòk sa a. ;
* An menm tan, yon diskisyon divize kèk jeograf sou delimitasyon egzak fwontyè Kokaz la, gen kèk ki vle pouse limit la nan sid Kokaz la pou enkli Ameni ak Georgia nan Ewòp, alòske gen lòt, okontrè, ki ta renmen wè fwontyè sa a fiks nan depresyon Kuma-Manych ki sitiye nan nò Kokaz la, ak objektif pou enkli pèp Tik yo nan rejyon an nan Azi .
Avèk dènye elajisman Inyon Ewopeyen an rive nan fwontyè Azi yo, ni nan Balkan yo ni nan Ewòp de Lès, kesyon demarkasyon egzak fwontyè Ewòp yo poze ankò, paske li soulve kesyon elajisman nan lavni . Pandan ke pwoblèm sa a pa gen anpil enpòtans pou Larisi, yon gwo pisans ki pa janm eksprime okenn volonte pou rantre nan kominote a, lòt peyi nan sid ak lès Mediterane a (Mawòk, Tiki, elatriye) ansanm ak nan Kokaz la (Ameni, Jewoji, elatriye) wè li kòm yon pwoblèm enpòtan an tèm de opòtinite komès ak devlopman ekonomik, epi yo reklame manm nan espas Ewopeyen an ki baze sou kritè istorik ak kiltirèl. Kap Vè, yon peyi ki pi lwen toujou, prezante agiman jeyostratejik tou.

Sepandan, diskisyon sou enpòtans fwontyè yo revele yon bagay Li enpòtan pou nou pa konfonn kategorizasyon ki baze sou kritè jewografik ak sa yo ki baze sou kritè antwopolojik. Menm limit ki pi lajman aksepte yo, tankou detwa yo, pa koresponn ak okenn reyalite istorik oswa kiltirèl, e sa fasil pou verifye lè nou obsève distribisyon gwoup etnik yo nan zòn kle tankou Mediterane a, Achipèl Malay la, ak Ewòp de Lès. Se poutèt sa, dimansyon syantifik la (an tèm de tektonik plak) dwe distenge ak dimansyon imen an (an tèm de zòn kolonizasyon omojèn kiltirèlman).

### Sitiyasyon zile yo
Nan yon sans ki pi laj, tèm "kontinan" an refere a divizyon komen Latè an gwo pati ki baze sou kritè jewografik kontinwite teritoryal ak omojènite kiltirèl, kidonk li gen ladan l tou zile ki nan lanmè. Sepandan, zile yo pa fè pati kontinan yo (nan sans komen oswa syantifik la) paske teritwa yo pa konekte ak teritwa kontinan an    . Se poutèt sa, yo anjeneral konsidere kòm fè pati kontinan kote yo pi prė a. Pa egzanp, Zile Kanari yo —byenke yo panyòl—yo konsidere kòm yon pati nan Afrik, Zile Balearic yo fè pati Ewòp, epi zile Pasifik yo fè pati Oseyani . Menm bagay la tou vre pou Zile Reyinyon ak Moris, ki, malgre distans yo ak Afrik, yo konsidere kanmenm kòm zile afriken.

Lè nou konsidere Amerik kòm yon peyi ki gen de kontinan, zile ki nan achipèl Zantiy yo tache ak Amerik di Nò, eksepte Zile Souvvan yo, Ti Zantiy yo ak Trinidad ak Tobago, ki touprė kòt Venezyelyen an.

Ostrali se sètènman egzanp ki pi ilistratif sou anbivalans definisyon an. Souvan yo dekri li kòm yon kontinan zile, li difisil pou ba li yon estati ki pa abitrè. Si nou itilize gwosè mwayèn lòt kontinan yo, tankou Afrik, Azi, oswa Antatik, kòm yon kritè distenktif, Ostrali ta dwe fè pati kategori zile yo e pakonsekan tache ak Azi (jan li te ye lè yo te dekouvri li a). Sepandan, akòz distans li ak tè pwensipal Azyatik la, gwo gwosè li konpare ak zile Achipèl Malay la, espesifikite kiltirèl li yo, elatriye, li te finalman entegre kòm yon pati kontinantal nan gwo gwoup zile Pasifik yo ke yo rele Oseyani nan XIX syèk la. syèk  . Anplis, an konparezon ak Ewòp, li sanble difisil pou refize li estati sa a.

### Kantite kontinan
De nan gwo pwen dezakò yo konsène lide ke Ewòp ak Azi te kapab ini ( Erazi ), epi ke Amerik di Nò ak Amerik di Sid te kapab fòme yon sèl Amerik . Gen kèk jewograf ki pwopoze pou gwoup Ewòp, Azi ak Afrik nan yon Afro-Eurazi.

Oseyani se yon rejyon nan mond lan tou ki pa yon kontinan *[[Liste de locutions latines#Stricto sensu|nan sans strik la]]*, men jewograf yo souvan konsidere li kòm yon kontinan. Finalman, Zealandia se yon blòk kontinantal prèske anba dlo, ki gen tè ki emėje yo fòme sitou Nouvèl Zelann ak Nouvèl Kaledoni, e ki ka konsidere kòm yon 8 kontinan   , oubyen jis tankou yon mikwokontinan.

Modèl sis kontinan an, ak sèlman Amerik yo kòm kontinan an, se peyi ki pale laten yo ki itilize li, sitou Lafrans ak pifò nan Francofoni an, Espay, Pòtigal, ak Amerik Latin nan , Itali, Woumani, ak Lagrès  . Yo sòti nan modèl sa a yon modèl senk kontinan lè yo eskli Antatik la, ki lajman dezè. Modèl sa a itilize, an patikilye, pa Nasyonzini , Komite Olenpik Entènasyonal la , ak pou drapo olenpik la.

Yo itilize modèl sis kontinan an ak yon blòk Erazyen an nan Japon ak Larisi.

Modèl sèt kontinan an jeneralman anseye nan pifò peyi ki pale anglè (tankou Wayòm Ini a , Etazini, Kanada, Ostrali ) , epi tou nan Lachin, peyi Zend, Pakistan, Filipin yo, plis kèk peyi Ewòp oksidantal.

Nan maketin entènasyonal, mond lan divize an twa zòn prensipal. EMEA (Ewòp, Mwayen Oryan ak Afrik), Azi Pasifik ak Ameri.

### Denominasyon

* **[[Afrik]]**, adopte depi nan Antikite.
* **[[Amerik]]** (ki soti nan *Amerik* Latin nan), yo te rele l konsa apre Amerigo Vespucci, sou pwopozisyon Martin Waldseemüller  .
* **[[Antatik (kontinan)|Antatik]]** soti nan Latin *antarcticus*, ki soti nan Grèk ansyen *antarktikós*, ki soti nan *antí*, " kont », ak *arktikós* (“ Aktik "), dènye mo sa a fòme apati de *árktos* (" lous "  . Yo te rele Aktik la konsa paske li koresponn ak mwatye glòb la ki sou bò konstelasyon Ursa Major (Gran Lous la). Antatik, ki sou lòt bò a, kidonk « anti-Aktik la ».
* **[[Azi]]**, swa soti nan non Oseyanid Azi a (pi souvan rele Clymene ), oswa yon derive de Assuwa, yon eta konfedere ki sitiye nan lwès Anatoli e ki gen non soti nan Hitit *assu* ki vle di « Bon ».
* **[[Ewòp]]**, ki soti nan non prensès fenisyen Europa a, nan mitoloji grèk la, petèt yon konpozisyon mo grèk *eurýs* (εὐρύς, « laj " ) ak *ṓps* (ὤψ, « figi » )  .
* **[[Oseyani]]** soti nan Latin *oceanus*, ki soti nan ansyen Grèk *ōkeanós* « oseyan, gwo lanmè deyò».

## Konparezon

### Zòn ak popilasyon
Tablo ki anba la a bay sifas, popilasyon, dansite popilasyon ak kantite peyi sou chak kontinan, daprė modèl sèt kontinan an .

Sifas total kontinan yo se  , oswa apeprè 29 % sifas Latè a ( ).

### Pwen Enpòtan
Tablo ki anba la a bay lis kontinan yo daprė pwen ki pi wo yo    .

Azi gen pik ki pi wo nan mond lan, Mòn Everest, epi li gen ladan l tou dis pik ki pi wo nan mond lan. Anpil chèn mòn leve nan Azi, tankou Tian Shan ak Himalaya yo. Peyizaj Amerik di Sid la defini pa chèn mòn Andes yo, ki lonje sou tout kòt lwès li a. Peyizaj Amerik di Nò a oryante longitudinalman. Rejyon an divize an plizyè zòn diferan ki youn apre lòt soti nan lès rive nan lwès. Pwen ki pi wo nan Amerik di Nò, Mòn McKinley, sitiye nan Alaska.

Pwen ki pi wo ann Afrik, Kilimanjaro (yon vòlkan ki pa fonksyone ankò), fè pati Gran Vale Rift la. Prensipal chèn mòn ann Ewòp yo se Oural yo, Kokaz la, ak Alp yo, Alp yo genyen Mont Blanc, pik ki pi wo nan Ewòp oksidantal la . Antatik divize an de pati inegal pa Mòn Transantarktik yo, yon chèn mòn ki gen  longè epi ki fòme yon koub ki gen fòm « S " Soti nan kòt lanmè Weddell la (anfas zile Berkner ) rive nan kòt oseyan sid la anfas zile Balleny yo. Ostrali se yon kontinan relativman plat, byenke li make pa kèk zòn montay. Zile Nouvèl Gine a ofri pik ki pi wo nan rejyon Oseyani an."

### Esperans lavi
Tablo ki anba la a bay esperans lavi moun ki rete nan senk gwo rejyon yo, daprė yon modèl ki gen " senk kontinan ", swivan modèl sibjektif Ewopeyen an ki separe Ewòp ak Azi.

Lafrik karakterize pa yon esperans lavi relativman ba, akòz yon to mòtalite ki wo, byenke sa varye selon diferan rejyon yo. Pa egzanp, Maghreb la gen yon to mòtalite   alòske nan Afrik subsaharyèn se   .

Ewòp ak Oseyani gen esperans lavi ki pi wo a, toulede a  . Esperans lavi nan Amerik yo pi ba pase nan Amerik di Sid, kote kèk peyi an devlopman gen esperans lavi relativman ba. Pa egzanp, Bolivi gen yon esperans lavi sèlman   . Esperans lavi nan Azi inegal, ak yon mwayèn  pou moun ki rete nan Afganistan, alòske Chinwa yo viv an mwayèn   .

## Nan jewoloji

### Fòmasyon kontinan yo
Fòmasyon kontinan yo toujou anba deba   .

### Derivasyon kontinantal

Nan kòmansman XXe syèk la, Alfred Wegener te obsève ke, akòz aranjman kontinan yo, kòt lès Amerik di Sid la te sanble anfòm parfe nan kòt lwès Afrik la. Gen lòt moun anvan li ki te remake sa, men li te premye moun ki te pwopoze, baze sou obsèvasyon sa a, teyori dérivasyon kontinan yo. Yo kwè yon sipèkontinan, Pangea, te fragmante nan kòmansman epòk Mezozoyik la, epi depi lè sa a, mas kontinantal ki soti nan fragmentasyon sa a ap flote sou sifas Latè.

Pandan XXe syèk la, jewològ yo te aksepte ke kontinan yo deplase sou sifas Latè sou yon echèl tan jewolojik. Pwosesis sa a ke yo rekonèt kòm « Derivasyon kontinantal " epi li eksplike pa tektonik plak yo . Sifas Latè a jodi a gen douz gwo plak tektonik (epi anpil ti plak tou).

Se poutèt sa, sou yon echèl tan jewolojik, kantite kontinan yo varye. Gen lòt kontinan ki te egziste nan tan lontan jeolojik la; yo te rele sa yo paleokontinan . Yo detèmine ke te gen peryòd nan listwa Latè kote te gen yon sèl gwo kontinan sou sifas li. Pi resan an, Pangea, date  ane. Pwochen an « yon sèl kontinan " Si li ta dwe parèt nan  ane atravè reyini Afrik, Eurazi ak Amerik yo, li t ap pwochen Pangea a  ."

### Karakteristik

Pou jewològ yo, gen de eleman estriktirèl distenk sou sifas Latè. Kwout kontinantal la, ki konpoze sitou ak granit ak wòch ki asosye avèk li, ak kwout oseyanik la, ki konpoze de bazalt ak gabwo . Se poutèt sa, limit ki genyen ant domèn kontinantal ak oseyanik la sitiye anba sifas lanmè a. : li vin tounen yon kesyon de « platfòm kontinantal " ki pafwa pwolonje plizyè kilomèt pi lwen pase litoral la. Pandan dènye laj glas la (nan pik glasyasyon Würm  de sa), nan Ewòp oksidantal, platfòm kontinantal la te pwolonje plizyè dizèn kilomèt nan lwès litoral aktyèl la.

Gen kèk pati nan kontinan yo yo rekonèt kòm sou kontinan, patikilyèman sa yo ki sou diferan plak tektonik ki divize kontinan yo. Pi remakab yo se soukontinan Endyen an ak penensil Arabi a. Groenland, ki sou plak Amerik di Nò a, pafwa konsidere kòm yon soukontinan. Lè yo wè Amerik yo kòm yon sèl kontinan, yo divize an de sou kontinan (Amerik di Nò ak Amerik di Sid)      oubyen an divès rejyon . 

Yon definisyon kontinan ki baze sou platfòm kontinantal yo ta ajoute plizyè kontinan ki gen ti sifas tè. Gen kèk zòn nan kwout kontinantal la ki lajman kouvri pa lanmè a men yo ka konsidere kòm kontinan ki anba dlo. Se ka Zealandia, ki soti nan lanmè a nan Nouvèl Zelann ak Nouvèl Kaledoni, oubyen menm plato Kerguelen ki prèske konplètman anba dlo nan sid Oseyan Endyen an.

Gen kèk zile ki sitiye sou seksyon kwout kontinantal ki te detache epi ki te derive lwen youn nan gwo kontinan yo. Malgre ke yo pa konsidere kòm kontinan akòz gwosè relativman piti yo, yo ka konsidere kòm mikwokontinan . Madagaska, egzanp ki pi gaye a, jeneralman konsidere kòm yon pati nan Afrik, men yo te konn dekri li kòm « wityèm kontinan an »  .

## Nòt ak Referans

## Ki gen rapò

### Bibliyografi
* Pierre Gentelle, *Géopolitique du monde contemporain*, Nathan, 2008 
*Christian Grataloup, *L'invention des continents*, Larousse, 2009 
* *La Terre - Mers • Continents • Univers*, Cerise Bleue, coll. , 2008 
*  Hérodote, traduit par George Rawlinson (2000), *[[Enquête (Hérodote)|The Histories of Herodotus of Halicarnassus]]* http://www.omphaloskepsis.com/ebooks/pdf/hrdts.pdf.
* 
* 

### Lyen ekstèn

* Site d'information sur les continents
* Animation 
* Des scientifiques ont daté l’émergence des premières masses continentales – L'univers de la géologie